Ճարտասանություն

տ

լ. Մերը ՅԱՆ

Մորո

ՍԻՐԶՈՅԱՆ

ՎԱԼԵՐԻ

`

ՃԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

,

ԻՐԱՎՈՒՆՔ

ՀՏԴ ԳՄԴ.

343 82.085

83.97

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության են երաշխավորել Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանի փիլիսոփայությանն կառավարման ամբիոնները 4Հ

կրթության ն գիտության

ճարտասանությունը հայ մշակույթիհնագույն քաղադրիչնե-

ոխրց

է տենգերորը դարից

սկսած՝ թարգմանվել են հույն ն հռոմեացի նշանավոր ճարտասաններիառավել արժեքավորճառերն ու տեմական աշխատությունները, գրվել են ինքնուրույն հետազոտություններ ու գործնական ձեռնարկներ:այոց պատմությունըհարուստ է նշանավործարտասաններով՝ Մեսրույ Մաշտոց, Պարույր Հայկազն, ԳրիգորՏաթնացի, ԳոիգորԶոհրապ,ԳարեգինՆժդեհ (ն, այլք: Հատկապես բեղուն է եղել տասնիններորդդարի հայ ճարտասանականմիտքը`Սիթայել մալլանթյանց,էդուարդ Չյուրմյուզան, Սամվել Գանթարյան, ԵղիազարՍուրատյան Սադաթյա ԳաՌագաշյան, Սանվել Գաբրիելյանն այլք: Քսաներորդդարում ճարտասանճությունընույնպես չի անտեսվել. նկատի ունենք ամենից առաջ Սուրեն Արնեշատյանի, ՄելիքսեթՄելքոնյանի,Պողոս 7ոյոսն այլոց արժեքավոր Բաղդասարյանի հրապարա-

էլբոմական իան կանական

Միրզոյան Վալերի ճարտասանություն: Երկրորդ, լրացված հրատարակություն,Եր.: Օրենք ն իրականություն, 2006.

Մ763

459 էց:

Հայ դասական ճարտասանությանսկզբունքներինհարազատ՝ շարադրվում են այդ գիտությանն արվեստիհիմնական բաժինները՝գյուտ, դասավորություն,ճոխաբանություն,հիշողություն ե արտասանություն: Թեմաների ընդգրկման առումով աշխատությունըմեգանում առաջին ամբողջական հրապարակումնէ: ճարտասանության(հռետորականարվեստի) հիմնահարցերի համակողմանիտեսական վերլուծությունը համատեղված է գործնական հիմնավորումներով (լուսաբանող օրինակներ, բնութագրականսխալների պարզաբանում, օգտահարցեր ն վարժություններ): ' |

Քե խորի

Դն.աարտակ անցել, այլն ոչ տարիներ մական Ա/ուհանդերձ, միայն ժամանակաշրջան փոխվել: Ժողովրդավարական մյեՌԸ:

են

է

գասցեագրված հիմնահարցերով էճարտասանության տաքրքրվողներին,դասախոսներին, ղությանը, քաղաքական ուղուցիչներին, որո գործիչներին, րին, գործարար անձանց, Ի.

՝

պաշտոնյա

նրանց,ովքեր ցանկանում են կատարելագործել իրենց ճարտասանական հմտություններըե բարձրացնելհրապարակայինխոսքի արդյունավետությունը: բոլոր

4602000000 2006թ. 0145(01)06

Մ----------1Տ8Ա

99941-993-4-2

ԳՄԴ

Միրզոյան, ՕԶ Օ

2004թ. 2006թ. Միրզոյան,

)

պատ-

(ության մայացումը պահանջում չ Քաղաքացիների կարծիքի ն խոսքի ազատության իրավունքի ոչ միայն ձծնական-իրավական երաշխավորում, այլե փաստացիիրականացման հնարավորության

այական հոսքի արվեստին հրա. տիրապետելը էամին պահան

այայաս

պահանջ

դառնում

հատկապես քաղաքացիական

հաս-

տատությունների զարգացման, ամենից առաջ` հանրային կառավարմանըկուսակցությունների կ հասարակական կազմակերայուՔ/ունների հարաճուն մասնակցության պարագայում: Հատակ,անկաշկանդ,տպավորիչ, համոզիչ խոսելու կարողությունըհաջողուՔյան պարտադիրպայման է քաղաքական գործիչների,/խորհոդարանականների, ս/աշտոնատարների,գորժարարների, փաստաբանների, մանկավարժների, այլ զբաղմունքիտեր անձանցհամար: Ինքնին հասկանալիէ, որ ՛որ հրողությունըպահանքումէ հայ ն համաշխարհային ճարտասանական մտքի ժառանգությունը նորովի մեկնաբանելու մատու ցել: Անփոփոխը հայ դասականճարտասաճությանհայեցակարգային է որ ծնակերալել հիմնադրույթն է Դավիթ Անհաղթը՝ճարտասանությունըհամոզելու արվեստն է:

Այս ըմբռնումը յուրօրինակ լուծումն է երկու մոտեցումներիհակասության՝ ճարտասանությունը որպես գիտություն ճիշտ խոսքի ման սին («դիալեկտիկա») ճարտասանությունըորպես գեղեցիկխոսքի արվեստ («հռետորիկա»): Մինչն օրս էլ նան մեր իրականության մեջ «խոսքի մշակույթ», «խոսքիվարպետություն», «ճարտասանուայդ կերա թյուն» ասելիս ոմանք հասկանում են «գեղեցիկ»խխոսքը՝ նեղացնելով ճարտասանություն «մեծ արվեստը» (ցիցերոնյան բնութագրմամբ), նույնացնելովասմունքի հետ: Սույն գրքում պահպանված է հայ դասական ճարտասանուԹյան դիրքորոշումը, ն առավելագույնուշադրությունըհատկացված է ճարտասանիեռակի գործառույթներից համոզելու գործառույթին: Թեպետ ներկայացվումեն ճարտասանությանբոլոր հինգ բաժինները (գյուտ, դասավորություն,Ծոխխաբանություն, հիշողություն, արքննարկվում են առավեվեստ), սակայն դրանց հիմնախնդիրները լապես համոզելու գերխնդրիլուծման դիրքերից: Դրանեն, հիրավի, ենթարկվումխոսքի կառուցվածքի նկարագրությունը, փաստարկման եղանակների մանրամասն բնութագրումը, բառագործաժության խնդիրները, մանավանդ տարաբնույթլեզվասխալների վերչուծությունը, խոսքի պատկերավորության:հուզաարտահայտչական միջոցների թվարկումը, այդ նպատակինծառայող օրինակարտաբերմանհմտությունների պարզաբա-

..

ա ԱԱ լ

`

|

ՃԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(ընդհանուրուրվագիծ)

»

|

» `

|

»

Ձ "

'

Կիրթմարդուբնութագիրըըստ Կատոն Ավագի. հրապարակավ խոսելգիտի» («1 Եօոս, (166ոմ1 քճոէստ»):

«Այր երնելի

ճարտասանական Դեմոսթենես, կյանքը, գործունեությունը,

արվեստիառանձնահատկությունները

արվեստը, ճարտասանական անար վատքնզործունեությունը, Մեծերիկողքին

.

րրանցից Հայ ճարտասանական ն

»

'

:

ե իմացություն,

»

»

-

ասուլիս, հաշվետվություն,նախընտրական ելույթ)

-

բաղխոհական(բանակցություն,խորհրդակցություն,ժողով,

գործարարզրույց, քննարկում) կացուրդական (ներբողական,դամբանական,խրախճանքի, քարոզ, պարսավական, համերգավարի խոսք) :

-

Բ

ն արդիականությունը Դասականճարտասանությունը ոճ Ճարտասանական Դասական ճարտասանության հիմնական գյուտ (ոսշուօ)

2.

»

Ձ

|

»

-

ու

Միրզոյան,

Մայիսի, 2006 `

-

թ.

» '

.

բաժինները

տեսակները կառուցման առանցքը

դասավորություն(415քօ518օ) -

տեսակները

|

,

հետո

մտ քի պատմությունից Ընդհանուր ըմբռնում ճարտասանականխոսքիսահմանումը Ճարտասանականխոսքի գործառույթները` . հաղորդել, համոզել, հաճույք պատճառել Ճարտասանական խոսքի տեսակները ատենական(դատարանական ճառեր,ատենախոսություն,

»

Կ

գիտելիք, այլն ունակություն, հմտություն,ճարտարություն: Ուստի ջանացել ենք գրքի շարադրանքին հաղորդել առավելագույնս գործնական, ուսուցողական բնույթ: Մանավանդ`տողերիս հեղի25-ամյա փորձ նակը ճարտասանությանբուհական դասավանդման ունի, իսկ բազում հոդվածաշարերնու այլ հրապարակումները հնարավորություն են ընձեռել հաշվի առնելու ընթերցողական հետադարձկապը: յայաստանյան մի շարք բուհերում անցնում են «ռարտասանություն»առարկան, արդեն սկսել են վարժարաններումուսումնամիրել- Հուսանք,որ դաշուտու/ նան հանրակրթականդպրոց մուտք կգործի: Այնպես որ՝ գրքի ընթերցողները շատ-շատ են լինելու: Ամեն մելի արձագանքըկընդունենք սիրով ու երախխտագիտու-. Վ.

|

Սոփեստներիհակասականդերը

" .

Է

Թ/ամբ:

դերը՝ Խոսքի գործառույթները «Խոսիր, որ քեզ ճանաչեմ»: Խոսքիուժը «Լավէ մեկ անգամ լսել, քան հարյուր անգամ տեսնել»: ճՃարտասանության ծագումը որպես անհրաժեշտություն -արտասանության գիտությանն արվեստիծագման պատմականպայմանները `

|

ոչ միայն գիտություն ճարտասանությունը

ճարտասանությունը՝ համակեցության հիմնապայման՝ Խոսքային հաղորդակցման

Ձ

|

|

-կարրաաաաաաաաաատաատաաաատատտտատտատտատատատատառատատտաաաաս

սկզբունքները ճոխաբանություն(616Շսէօ). կառուցման

-

»

«ճիշտ

-

հիմնականսխալները

անը

-

բառորի զուգազցումը

-

-

հիշողություն(տշոօոռ)

|

-

Զ

»

հ հիմնական գործածության

հնարքները

փոխկապակցվածություն

աստիճանականություն ճարտասանականխոսքի տրամաբանականհիմքերը մտածողությանօրենքները տրամաբանական »

Ձ

.

»

էությունը

-

ճարտասանականխոսքի կառուցման սկզբունքները միասնականություն ասելիքի տարբերակվածությունն »

անկաթյունների ճարտասանական

-

»

-

ն բառագործածության խնդիրները բառընտրության բառը՝ ճիշտ տեղում» սկզբունքը

-

-

նույնության

-

:

դերը տեսակները

-

տեսակները ժամանակինավարտելու խնդիրը վերջաբանինառնչվող սխալները

-

|

-

միջոցները ամրապնդման ոօէ) (քոօոսոմռնօ, արտասանություն -

»

-

փաստարկում

."

դերը

-

էությունը

-

խոսքիտեխնիկայիհիմնականբաժինները դադարիտեսակները սխալները ուղղախոսական հիճունքները շարժաբանության Ճարտասանականխոսքի մասերը

չափանիշները գործադրման

-

-

տեսակները

-

-

Ձ

-

-

Ձ

միջոցները

բառագործածություն ոճականհնարքներ դարձույթներ(փոխաբերություն,համեմատություն, ակնարկություն, չափազանցություն, փոխանունություն,

»

գործառույթները

-

-

տեսակները «ոսկի միջինի» կանոնը

-

-

`

բառախաղ,շրջասություն,մակդիր, բանաշրջում,

(թոօքօ51էլօ) Նառաջարկություն

»

հեգնանք,նրբաբանություն)

հիմնականգործառույթը

-

»"

բանադարձումներ(կրկնություն,հակադրություն,զեղչում,

-

պատմություն(ոճում)

ճարտասանականհարց) հապաղում,տարակուսանք,

գործառույթը «3 5-ի կանոնը` հստակ, հակիրճ, հավաստի փաստարկում(ճոքսոծուռմօ,մօոօոտէոտ ոծ1նէոօ) էությունը տեսակները, -

ԶՕԶ

-

»

էծ,

Գործնական ուսուցում Ճարտասանկարող է դառնալամեն »

-

-

-

»

գործադրմանչափանիշները բացահայտման, եղանակները(հիմնարար,հակասությունների

-

-

թերասացության, տրոհման,անտեսման,

ն կանխարգելման

այլն)

ռ

-

հորքոր (ոճմքոռէլօ,ուտ68110)

Է`

»

դերը տեսակները

-

-

»

-

' » »

վերջաբան(օթօջստ) -

գործառույթները

»

.6-

|

ոք

Բավականէ ծանոթանալ Դեմոսթենեսիկյանքին Սովորենքհայոց առածանուց

ԿՎարժություններ՝

-

-

:

ճարտասանականխոսքի հուզաարտահայտչական »

առաջաբանլ(քոօլօքստ)

»

|

հակասության «երրորդի»բացառման բավարար հիմունքի ՛.

-

շնչառական արտասանական

լեզվատրամաբանական

«լեզվաոճական

Սխալներիշտկում Ինքնաստուգմանհարցեր Առաջադրանքներ Գործնականխորհուրդներ

1.

Ճարտասանությանդերը հանրային

Աա միշտ էլ

,

ոսքը,

կառավարման համակարգում "

»

սատոն

թ6Ո1

Խոսելով կատարյալղեկավարի,առաջնորդի,զորավարի իր ըմբռնմանմասին` Գարեգին Նժդեհը նույնպես համապարփակմի

երբ

որպես

սա

ապահովել խոսքի բարերար ուղղվածությունը («/Խոսքի

պարտքը

պահպանել պատշաճությունը(«Վարը նստաժ՝ վեր մի՛ խոսիր»), զգուշանալ անխոհեմ արտահայտությունից(«Հենց /խոսք` կա,որ մի փութ մեղրով չի ուտվ/»), գիտակցել խոսքի երկսայրի բնույթը («/Խոսք կա՝ սարի գլուխը կը հանի,խոսք կա՝սարից ներքն կըբեր/»), գնահատել` հակիրճությունը («Թռկի ծրկարն ա լավը, խոսքի՝ » «

»

«

կարճլ»),

ւ

ամե որոնել ա ԱԱ եե ունի արնիՔունը նան է

.

աա 234-148) ՂԱՑ).

Հար հատին ժիջոց

խերխոսալն ս»),

'

էությունն

մի

խոսքը՝

բար)՝ նան որպես սանձ (պատիժ): են մարդկանց: ԱյԿառավարում են մարդիկ, կառավարում ն սինքն` կառավարումընախ առաջ միջանձնայինհաղորդակցման տեսակ է: Մնացածաճեն ինչ ածանցյալ է, ենթարկվածայդ հաղորակցման կայացմաննու կարգավորմանը. կարգավորմանը. հրահանգները, դակցմանկայաց հրահանգները, կարգուկանոնի պահանջները,սարքերը, կահավորանքը,հաղորդակցման տեխնիկականմիջոցները կոչված են ապահովելու միջանձնային հաղորդակցմանարդյունավետությունը:Իսկ հիմնական միջոցը դարձյալ խոսքնէ: Կյանքի դարավորփորձն են ամփոփումհայ Ժողովրդական այն ասացվածքներն ու առածները, որոնց գործադրումով մենք կարող ենք կարգավորել ու բարելավել միջանձնայինփոխհարաբերությունները,մասնավորապես՝

.

28): Կյանքը հաստատեց,որ

նշանավոր

«աան

ընկերական,

(հարկադրա

Զանրային կառավարմանժամանակակիցտեսաբանների ն

հանրային կառավարմանտարատեսակ եղանակները, արդյունավետության հաշվարկները, հսկողության տեխնիկականգործիքները, աշխատանքիխթանման տնտեսականմիջոցները ոչ միայն ինքնին չեն վերացնումբանավորխոսքի դերը,այլն զգալիորենզիջում են խոսքիխթանիչազդեցությանը: Ինչպես ցույց է տալիս կառավարման զանազան համակարգերի համեմատականվերլուծությունը, առավել արդյունավետեն այն կազմակերպությունները,որոնց ղեկավարներըգիտեն մարդկային խոսքի խթանիչուժըն կարողանումեն հմտորենգործադրել: Ղեկավարը (կառավարիչը, առաջնորդը, մանկավարժը,քաղաքական գործիչը) պարտավոր է խոսել իմանալ, տիրապետել ճարտասանության հիմունքներին: Ոչինչ չի կարող փոխարինել նրա կենդանի խոսքին: Ոչ մի արդարացում չունի ղեկավարիճապաղ, կաղ, տկար խոսքը: Ոչ մի փաստարկով,անձի այլ բարեմասնության, վաստակի վկայակոչմամբչի կարելի արդարացնել նրա լեզվականանկարողությունը,սեփականլեզվին չտիրապետելը: Հին Հռոմը`ը Քաղ քաղաքական,պետական, ռազմական ւվառապանծգործիչների օրրանը, մեզ իբրն պատգամէ թողել այդ քաղաքակրթությունըամենից ավելի բնորոշող ըմբռնումներիցմեկը: Դա կիրթ մարդու ամփոփողայն բանաճննէ, որն առաջարկել է քաղաքս'.ան գործիչ ն գրող Ավաու. (մ.թ.ա. երնելի՝ հրապարակավխոսել գիտի» (1 Եօոս,

տվել.

որպես խթա» |154, էջ 56): եվ իրոք, կառավարման ողջ արվեստնի վերջո հանգում է հենց խոսքի այդօրինակ գործածմանը՝ միշտ որպես խթան (դրդապատճառ),իսկ երբեմն

:

փորձառուարհեստավարժերիբազում դատողություններու եզրաեն մի հին ճշմարըստ էության, վերաձնակերպում կացություններ, ու գործուէ է՝ համատեղ կյանքի տություն, այն խոսքն մարդկանց նեությանկառավարմանհիմնականմիջոցը: 483-375) Տակավին հին հույն սուիեստ Գորգիասը (մ.թ. շատ դիպուկ խոսքն անվանել է «մեծագույն տիրակալ», որն արտաքուստ աննկատ է, սակայն մեծամեծ գործեր է անում |319, էջ

է

խիստ,բայց

՝

ուազար

ճաճդա

ձւճող

վարո

դիպուկ պատասխանը(«Հազար /խոսքինմեկ խոսք, Քա»). («Լսողին մեկ բավ է

ԱՅՈ ժ

Լ

Կարնոր ճիշտ գործադրել խոսքը միջանձնային հաորդակցման ոճային առանձնահատկությունների յի կությ ղորդակց րի առումով: Բանն այն է, որ մարդկանց միջն գոյանում են զանազան տեսակի փոխհարաբերություններ,որոնք հետնանք են նրանց տարիքային, սեռային, պաշտոնեւ..կան,կրթական,աշխարհայացքայ:,ն,մշակութային, մասնագիտական,դերային ն այլ տարբերությունԸերի:Ուստի՝իհաղորդակցման բնութագրվում է ուրույն դիմելաձնով, հաղորդակց ամեն ոճ բնութագրվու րույն դիմել վ Տե՛ս

մանրամասն Վ.Միրզոյան,Առածանին՝վարքականոն, Եր.,2004:

բնույթի գանգատները: Առանց հատուկ հետազոտություններիէլ պարզ է, թե մենք որքան վատ ենք միմյանց ունկնդրում,անվերջ ընդհատումենք դիմացինին, շտապում ենք մեր ասելիքն ասել` գրեթե չլսելով զրուցակցին: Այնպես որ, խոսել սովորելու հորդորը անբաժան է լսել սովորելու հորդորից: Մի ասույթ կա, որ տարբեր հեղինակների է վերագրվում, իսկ իմաստը հետնյալն .է՝ մարդուն երկու տարի է հարկավորխոսել սովորելու ն վաթսուն տարի՝լսել սովորելու համար: Կարծում ենք՝ այդքան սպասելու կարիք չկա (մանավանդ՝ոչ

բառագործածությամբ,զրույցի ծավալման ն ավարտի տրամաբանությամբ, տեղեկատվությանբնույթով ն հավաստիության աստիճանով, զրուցակիցներիանկեղծությանն անմիջականությանսահմանով, կատակի հանդուրժելիության չափով ն այլն: Հարկավոր է դրանք իմանալ ու պատշաճ կիրառել միջանձնայինհաղորդակցման կառավարմանմեջ: Խոսքի միջոցով մենք ոչ միայն ազդում ենք վրա, այլն ճանաչում իրար: Իսկ չէ՞ որ կառավարչականներազդեցությունն այնքան ավելի արդյունավետկլինի (ոչ միայն խոսքային ազդեցությանպարագայում),որքան ավելի լավ ճանաչենքմեր կառավարմանառարկան:Բավականէ մարդուն մեկ-երկու րոպե լսել, ն արդենհնարավորէ նրա մասինորոշակիպատկերացումկազմել: Պատահականչէ, որ հույն մեծ փիլիսոփա Սոկրատեսի (մ.թ.ա. 469399) սիրածասույթն էր՝ Խոսիր, որ քեզ ճանաչեմ: Իմաստուն եզրակացությանէ հանգել ամերիկացիհանրահայտ գրող Դեյլ Քարնեգին (1888-1955). մարդիկ միմյանց մասին դատելու չորս հիմք ունեն՝

միմյանց

,

`

Բ

-

ինչ ենք անում

թյունը),

մենք (զբաղմունքը, աշխատանքը, մասնագիտու-

ամեն ինչը՝ հագուստը, կեցվածքը, ի՛նչ տեսք ունենք (արտաքին ավտոմեքենան, ամառանոցը այլն), կենցաղը, ինչ ենք ասում, ինչպե՛ս ենք ասում: -

ն

-

-

Ավելացնենք,որ հաճախ դիմացինիխոսքի «ինչն»

քան որմ ուն ե իրրոգ ընձեռում, րողանանք լսել եսը»

շատ

ավե

որքային

ճանաչման

ու

«ինչ-

կը

դիմացինին: Ահա թե ինչու, օրինակ, կառավարիչներիպատրաստման արտասահմանյանփորձը մեծ տեղ է հատկացնում, այսպես կոչված` «ակտիվ ունկնդրման» (ճօմյ հտքօուոջ)հմտություններիզարգացմանը՝ինչպե՛սլսել զրուցակցին,ինչպե՛սցույց տալ, որ լսում ն Ա այո

.

ես րաստ աջակց Ա

`

լ

Ամերիկացիհռչակավոր կառավարիչ Լի Յակոկան «Մենեբերի կարիերան» ինքնակենսագրա''անգրքում ուղղակի մատնանշում է իր հաջողություններիգլխավոր պայմանը`ենթակայինլսելու մշտական պատրաստակամությունը: Միջակ կազմակերպությունը, բացատրում է նա, բարգավաճիցտարբերվում է նրանով, որ վերջինիս ղեկավարներըպատրաստ են ամեն պահի ունկնդրելու աշխատակիցներին,համբերատար լսելու անգամզուտ անձնային

վաթսուն տարեկաններնեն օրինակելի ունկնդիր): Ամենաու հետնյալն է՝ օրվա ընդյուրին իրագործելի խորհուրդը թացքում առնվազն երկու անգամ 10-ական րոպե լսել ուրիշներին՝ լիովինսնեռվելովդրա վրա, դեն նետելով մյուս մտքերը,չփորձելով ընդհատել. Համարենք այս խորհրդի գործադրումը ճարտասանությանգործնականուսուցման սկիզբ: Առհասարակ,մեզանում ճարտասանության,ճարտարխոսքի հանդեպորոշակիքամահրանքկա: Երբեմն դա հետնանք է խոսքի ն գործի անհիմն հակադրության: Մինչդեռ խոսքն էլ է գործ. ո՛վ կարող է մերժել գործի դրդող խոսքի կարնորությունը,նույնպես «գործ» լինելը. առանց «ճառ ասելու» հնարավոր չէ նան «զանգ կախելը»: Խոսքի ն գործի անհիմն հակադրությանպատճառների վերլուծությանը հետագայում կանդրադառնանք,առայժմ բավաայն կարրարվենք թերահավատներինհայտնելով փորձագետների ծիքը, որ ճիշտ կառուցվածգործարար զրույցը գրեթե 20տոկոսով բարձրացնումէ աշխատանքիարտադրողականությունը: Այլ բան, որ իրոք մերժելի է ինքնանպատակ,դատարկ,փուչ անբովանդակէ, խոսքը: Եթե մարդն ասելիք չունի կամ նրա ապա ճարտասանությունըոչ մի օգուտ չի տա: ճՃարտասանությունն ընդամենը հմտություն է ն չի կարող փոխարինել խոսքի բովանդակությանը: ճարտասաՍվելին՝ բովանդակազուրկխոսքի պարագայում նական հնարքների առատությունը կարող է ավելի ընդգծել խոսքի այդպես խոսողներինմեր ժողովուրդը պարսադատարկությունը. բոլոր պարզ

:

խոսքն

կոչել վանքով «ճամարտակ», է

ն ««դատարկաբան»,

«շաղակրատ»,

««դիզա-

«զավզակ», ««Ճճոռոմաբան», ««փքախոս», «զուրուցան»», «էհոխորտաբան», ««խրոխտապանծ», ««պաճուճաբան», ««զրախոս», բան»,

-

«զարդախոս» ««նանրաբան ««պանծաբան»» «հախուռնախոս» ՛

'

'

«

թերես իշեցնենը լավագույն ոո այսպես խոսողին բնութագրող՝ մեծն խոս»,

««ունայն

ն»,

««

»ն

ն՞:

|

`

.

2.1.

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ճարտասանությանծագումը ՛

Եթե«ճարտասանություն»ասելով հասկանանքայն բնածին պերճախոսությունը,որով օժտված անձինք,որպեսկանոն,գաղափար իսկ չունեն ճարտասանական հնարքների, խոսքի ոճերի, ն այլ հարցերի մափաստարկման տեսության,. շարժաբանության սին, ապա հարկադրվածկլինենք եզրակացնելու,որ ճարտասանությունըծագել է մարդ արարածիձնավորմանընթացքում: Մենք, խոսելու ենք ճարտասանականգիտության ն արվեստի սակայն, ն հմտություններիհամակարգի:Իսկ մասին`որպեսգիտելիքների է վերջինսարգասիքն թե՛ բուն մարդկայինխոսքի երկարատնզարգացման (բնատուր «ոսկեբերանությունը» նս ոչ թե կենսաբանական, այլ մշակութայինպայմանավորվածություն ունի) ն թե՛ ռրոշակի պայմաններիառկայության: Արդ` ճարտասանությանձնավորման բարենպաստպայմաններն Հին Հունաստանում մ.թ.ա.5-րդ դարում: Նախապես նկատենք, որ մինչ այդ էլ քաղաքակրթությանը քիչ բան հայտնի չի եղել հնչող խոսքի գործածության մասին: «Ուպանիշադներում» հիշատակվում է «բանավեճի արվեստը», հորդոր է արվում հարգել «խոսքի խորհուրդը», խոսքն ընկալել որպես իմացությանբանալի, սեփականվարքուբարքիկազմակերպման միջոց: «Խոսել իմացողը սխալներչի անում»` բացառիկկարնորության այս բանաձնն է հանդիպում «Դաո դե ցզին» գրքում: Ուշագրավ է «Իլիականում» Ոդիսնսի ն Մենելավոսի խոսքարվեստիհամեմատությունը.«Մենելավոսնանբռնազբոս՝ջրի պես էր հռետորում.համառոտ էր խոսքը նրա, բայց ն հստակ, հասկանալի, չէր ճոխաբան, մինչդեռ Ոդիսնսը հմտորենօգտաճոռոմախոս», գործում է արտաքին ն ներքին հակադրությունը` կարկամած,անգամ շփոթահարտեսք ընդունում, «բայց երբ կրծքիցարձակերնա իր առնակաղձայնը հուժկու, ն ձմեռվանձյունի նման խոսքերնիր ճոխ ն խոլլիմաստ`ուրիշ ոչ մի մահկանացուչէր մրցակցի Ոդիսեսին»: Օրինակներըկարելի է բազմապատկել,Ճարտասանությանն առնչվող ուսանելի դատողությունները,խորհուրդներնու խրատները անվերջանալի են: Այսուհանդերձ, գիտության ձնավորման

ստեղծվեցին

մարդիկ,

:

``

,

|

՞

բնութագրումներըհայերենում Մեր հաշվարկով՝խոսքինառնչվող պարսավական հինգ անգամ ավելի են, քաճ դրվատականները:

` ՃԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

երգիծաբանՀակոբ վճռակը (աֆորիզմ), ՄԺարդուս ջրամբարն է, որուն ձորակնէ Պարոնյանի գրչին. « գլուխը (եզուն: Ո՛վ բնություն, ինչո՞ւ ծորակ դրերես այն ջրամբարին,որուն մեջ ջուր լեցուած չթ 1192, էջ 1381: Անտարակույս,մեր օրերը դժվար է որակել որպես ճարտահայոց անկախության սանությանվերելքի շրջան: Այնուամենայնիվ, նկատելիորենաճել է լեզվականպահանջկոտությունը. տարիներին ժամանակակից ունկնդիրը բավական զգայուն է պաշտոնական դեխոսքում հայերենիաղավաղումներիհանդեպ:Իր բարենպաստ (թեն բնավ րը կատարեցխորհրդարանինիստերի հեռարձակումը խոսքն է, մեղմ ասած, ընդօրինակման ոչ բոլոր պատգամավորների արժանի): Հանրային կյանքի ժողովրդավարացումը,կուսակցուստվարացությունների, հասարակականկազմակերպությունների մը, քաղաքականկյանքում իրենց կայուն տեղը գտած հանրահա,ներհայաստանվաքները, ասուլիսները, հեռուստաբանավեճերը, յան գործավարությանվերահայերենացումը(անշուշտ, տակավին անկատար), օտարախոս հայ զանգվածների լեզվական դարձը (նորից, ցավոք, անկատար) ն մի շարք այլ գործոններ նույնպես նպաստավորեղան բանավոր խոսքի հեղինակությանմեծացման, ճարտասանականմշակույթի զարլեզվականճաշակի խթանման, գացմանհամար: Ցիցերոնը սիրումէրկրկնել` «Ով չի ցանկանումնմանվել Դեմնա անզուգական մոսթենեսին,նա հռետոր չէ»: Թող Դեմոսթենեսը է թե հարկավոր նմանվել Դեմոսթենեսին, ինչով (իսկ ճարտասան Ցիցերոնին,մյուս մեծերին` դեռ կքննարկենք),բայց մեր շրջապատում, անկասկած,կան որոնց խոսքից մենք միշտ կարող ենք բան սովորել: Արդ` սովորություն դարձնենք ուշադիր լսել ու դիտել ելույթ ունեցողներին,մտովի վերլուծել նրանց շարադրանքը,խոսքի կագործածվող փաստարկների տրամառուցվածքը, բառապաշարը, բանությունը, հոգեբանականվարքը, արտասանականառանձնահատկություններըն այլն՝ նպատակունենալովընդօրինակելլավը, ի Գգուշանալ «սալի կրկնությունից: որ պատկանում է

՝

համար դրանք ինքնին բավարար չեն: Հանրաբանության(սոցիոլոգիա) սաղմերը հանդիպում են հին չինական ուտոպիաներում, Պլատոնի ն Արիստոտելիերկեբում,սակայնայդ գիտությունըձնավորվեցմիայն 19-րդ դարի կեսին: Նմանապես կառավարմանվենույնպես անհիշելի ժամանակներիցօգտակար մտքեր րաբերյալ են արտահայտվել,սակայն կառավարմանգիտությունըկայացավ լոկ 19-րդ դարի վերջին-20-րդ դարի սկզբին: Որնէ գիտաճյուղի վերջնական հաստատման համար ներգիտական գործոններին (փաստականնյութ, տեսական եզրակացություններ,վարկածներ, եզրաբանություն, մեթոդաբանություն) պիտի գումարվի վճռորոշ ասարակության գործնական գործոնըհ̀ շահագրգռվածությունը տվյալ գիտությանմեջ: Մեր խնդրոառարկայիկապակցությամբ հանրայինպատվերը ձնավորվեցհատկապեսհին հունականքաղաքակրթությանպայմաններում,ն վերջիններիս շնորհիվ ողջ նախընթացզարգացումը (կարող ենք անվանել «նախաճարտասանություն») ամփոփվեց, տեսականացվեց, վերածվեցգիտության. սոսկ որպես արվեստ ծագած ճարտասանությունը դարձավնան գիտություն(արվեստիգործառույթը ոչ միայն չտուժեց, այլն հենց գիտականգործառույթի օգնությամբճարտասանությունը դարձրեց«արվեստներիթագուհի»): ճՃարտասանությանը՝ բարենպաստ հիմնականհանգամանքներից նշենք ամենից առաջ հունական պետությունների քաղաքական համակարգի բնույթը: Վերջինս«անմիջականժողովրդավարություն» է, որի շրջանակներում ամեն չափահաս քաղաքացի մասնակցումէ պետության կառավարմանը՝ի անմիջականորեն տարբերություններկայում գերակշռող«ներկայացուցչականժողովրդավարության» զանազան համակարգերի,որտեղ քաղաքացիներն իրենց մասնակցություննիրականացնումեն միջնորդավորված` լիազորելով ընտրված ներկայացուցիչներին(նախագահ, ն այլն): Բոլոր քաղաքացիների մասնակցուպատգամավորներ թյունը (բացառվումէինկանայք,ստրուկները, Օտարերկրացիները), ինչպես նան ընտրովի պաշտոնյաների արագ հերթափոխումը, ն այլն, կոչված էին ոչ միայն բացառելու հաշվետվությունները իշ-

խանությանբռնատիրումը:Բոլորի մասնակցությանապահովումը այդ քաղաքական համւ.կարգի հիմնարար աշխարհայած-,ային-բարոյական սկզբունքն էր` ինչպես ձնակերպել է Աթենականպետության ղեկավար, հռչակավորօրենսդիր Պերիկլեսը (մ.թ.ա. 490429), պետական գործերովչզբաղվողը ոչ միայն «պարապ մարդ է, այլն անպիտանի»:

կառույցներում՝Ազգայինժողովի (էկլեԱթենքիիշխանական սիա) ն Խորհրդի (բուլե) ընդգրկվածէին համապատասխանաբար 6000 ն 500 աթենացիներ:Նրանց աշխատանքըբառացիորենհրապարակայինէր. ժողովականները,օրինակ,տարեկանառնվազն40 անգամ հավաքվում էին Զնսի տաճարի առջնի շրջանաձնեմեծ (մինչն 120 մ տրամագծով)հրապարակում,քննարկում էին պետուհարցեր՝օրենք-՝ թյան կառավարմաննառնչվող ամենաբազմազան ներ ընդունելուց ե պատերազմ հայտարարելուց մինչն հարկագանձում ն քաղաքացիության շնորհում: Յուրաքանչյուր ոք իրավունքուներ օրակարգիհարց առաջադրելու,ազատորենմասնակցելու քննարկումներինն վճիռ կայացնելուն: Ժամանակակիցլեզվով՝ հին հույները լայնորեն օգտվում էին «խոսքի ազատությունից». Դեմոսթենեսընույնիսկ դժգոհություն է հայտնում, թե Աթենքում ստրուկներնավելի ազատ են արտահայտումիրենցկարծիքը, քան այլ պետությունների քաղաքացիները: Հասկանալիէ, թե այս պայմաններըորքան նպաստավորէին ճարտասանությանզարգացմանհամար. մեկ հաջող ելույթով անհայտ մարդը հայտնի ու հռչակավորէր դառնում, մեկ ելույթն անգամ կարող էր փոխելիրադարձություններիընթացքը (սա, իհարկե, նան սխալների ու շահարկումների էր տալիս, մանավանդ` տեղիք վճիռները կայացվում էին անմիջապեսելույթներից հետո, ն շատ քվեարկողներավելի շատ գայթակղվումէին ճարտասանիխոսքով, քան կողմնորոշվումիրադրությամբ):Անհնարին էր որնէ պաշտոն զբաղեցնել, քաղաքական գործիչ կամ դիվանագետ դառնալ առանց խոսելու ունակության, խոսքով ունկնդիրներինհամոզելու ՛

`

..

կարողության:

:

ճարտասանությանվերելքը խթանողմյուս վճռորոշ գործոնը ժամանակաշրջանի դատական համակարգի առանձնահատկություններն էին: Ընդհանրապես,հունական ժողովրդավարության շրջանակներումդատարանը բացառիկ դեր էր խաղում, իրապես նպաստում էր քաղաքացու շահերի պաշտպանությանը. Աթենքըդատավարություններիթվով այնքան ակնառուէր, որ սկսել էր հարնան պետություններում«փաստաբաններիքաղաքի» համբավվայելել:Մեզ հետաքրքրող հարցի տեսանկյունից կարնորն այն է, որ ըստ սահճ սնված կարգի, ամեն ոք պարտ՛սվոր էր անձամբինքը դատարս'նում շարադրելու իր մեղադրանքը, անձամբ պաշտպանվելու մեղադրանքներից (դատախազ ն դատապաշտպան,սովորական իմաստով, գոյություն չունեին): Ոչ բոլորն էին ընդունակ դա անելու, ուստիառաջացել էին, այսպես կոչված

այդ

. :

«լոգոգրաֆներ»` ճառ գրողներ, որոնց պատրաստած նյութերը հայցվորներըբերանացիէին անում ն ներկայացնումդատարանին (գրեթե բոլոր մեծ ճարտասաններըայդպես են սկսել իրենց ուղին, այդ թվում՝ Դեմոսթենեսը, Լիսխասըն այլք): Բուն դատավարությունը կատարվումէր մրցակցությանսկզբունքով,այնպես որ կողմերի ճարտասանականհմտությունները(թեկուզ սերտած մտքերի հնչեցումը) վճռորոշ էին: Բանն այն էր, որ դատավորներըոչ թե երեքն էին կամ տասներեքը,այլ.. հինգ հարյուրը:Պարզ է, որ այդքան դատավորի հնարավոր չէ համոզել տրամաբանությամբ,փաստերի ն հաճախավելի շամանրամասնն հետնողականվերլուծությամբ, հեկան էր խոսքի հուզական ներուժի գործածությունը, զգացմունստեղծելը, սոփեստաբանությունը, դերա|

ն էլէլ ձնավորվում մշակույթներն ձնավորվ են րո որպես Ք բաէր, որ, անգամ սակայն Հին Հունաստանում աը իր դարձավ փիլիսոփայելու եղանակ ի դեմս Սոկրատեսի:Հույներն ակնհայտորեն սիրում են խոսել, ըմբոշխնել հնչող միտքը: Հոմերոսի հերոսներն անթաքույց հակված են (այսօրվա տեսակետից) դատողությունների,ճոխ ու առատ երկխոսությունների,նրանք բացեիբաց հիանում են իրենց ասածով ն ունկնդրին էլ հրավիրում են հիանալու հատկապես մտքիարտահայտմանձնով հարուստ բառապաշարով, անսպասելի համեմատություններով, գունագեղ արտահայտություններով,վառ պատկերներով, ազդեցիկ հնչերանգով: Անգամ գրառելիս՝ բանաստեղծներնիրենց տողերը հասցեագրում ողին, կենդանի խոսքի հմայքն այլ այլ կենդանիխոսքի ղին, հմայքն զգ զգա-

|

Իհարկե, բոլոր

Աա

երկարաշունչ

|

խաթուն բական ն Այսինքն,ինչպես նախորդհանգամանքը սասական

խաղը այլն:

ե քննարկելիս,հարկադրվածենք արձանագրելու,որ ճարտասանության զարգացումը խթանողպայմաններնինքնին չեն ենթադրումդրա լոկ բարերար, դրական գործածություն: Մարդկային խոսքը երկսայրի ուժ է. ինչպես առածանին է ձեակերպում՝«Աշխարհիքանդողնու շինողը լեզուն է»: Եվ այդպես է, քանի որ լեզուն, խոսքը, ճարտասանությունը ընդամենըմիջոց են: Մարդկանցհակադիրշահերն ու նպատակներն են, որ ճարտասանությունըծառայեցնում են ոչ միայն ժողովրդավարության ամրապնդմանը,այլն ամբոխավարական շահարկումներին,իսկ դատարանում հնչող խոսքը բնավ միշտ չէ, որ ու արդարությանը: ծառայում է ճշմարտությանն Նույնը վերաբերում է լեզվագործածության մյուս ասպարեզներին. ճարտասանության գաղտնիքներինհաղորդակցվելով` են իրենց խոսմարդիկ կարող քը, որպես միջոց, օգտագործել ն՛ արդար ու բարի նպատակներով, անարդարու չար: Խոսքի երկակիգործադրման հնարավորությունըլավ ըմբռնեցին ն հմտորեններկայացրինճարտասանությանառաջին ուսուցիչները՝ սոփեստները: Ուսումնասիրելովլեզվի ճկունությունը, բառերիբազմիմաստությունը, բանավորխոսքի ընկալման բարդություններն ու թյուրիմացությունները, առաջինտպավորությանդերը, ն այլն՝ նրանք ունակ հուզականխոսքի ներազդեցությունը դարձան հ- ռսավորելու ցանկացած դրույթ '. նույն համոզկերությամբ էլ հերջելու: նախքան սոփեստների վաստակի քննարկումը հիշատակենք այն վերջին գործոնը, որ նպաստավոր եղավ ճարտասանությանծագման համար: Դա հունականմշակույթին ներհատուկ՝ բանավոր խոսքի յուրատեսակ պաշտամունքն է։

մոԱե

| |

`

ն՛

ն ւնկնորին

Նույն կերպ, երբ ծանոթանում ենք հույն ճարտասանների ն նույնիսկ դատականճառերի տեքստերին,հնարաքաղաքական վոր չէ չզարմանալ բուն նյութից կատարվողբազում շեղումների (դատարանումդա արգելվում էր, սակայն ճարտասաններըհնարքներ գիտեին), -զեղումների, ակնհայտորեն ապացուցողական մեծ չունեցող մեջբերումների ն վկայակոչումների վրա: Մինչդեռ ավելորդ ոչինչ չկա. պարզապեսթվացյալ ավելորդությունը ուղղորդված է դատավորների լեզվազգացողությանը, ճարտասանականճաշակին ու ակնկալիքներին: Ճարտասանությունը պարզապես չէր կարող չծաղկել այն մշակութային, հոգնոր, բարոյական մթնոլորտում, որի լավագույն բնորոշումը գտնում ենք հայտնի հրապարակախոս,ճարտասանության ուսուցիչ Իսոկրատեսի (մ.թ.ա. 436-338) հայտարարության մեջ, թե «ոչ թե հարստությամբ կամ քաջությամբ, այլ խոսքով են ճանաչվում շիտակ առաքինությունը ն ծշմարիտ դաստիարակությունը»: Եվ մի՞թեաթենացիներըկարող էին չենթարկվել գերիշխող այն մտածելակերպին,որի անվերապահ հրամայականըդարձյալ նույն Իսոկրատեսնէ լավագույնս ձեակերպել` «յխռսթի արվեստը հիմարներինհասու չԹ: Բանավոր խոսքի առանձնահատկություններից օգտվեցին ս- փեստները՝ զարգացնելովիրենց Ր.սմունքը ն ստանձնելովճարտաԿանության առաջինուսուցիչների ձանր ու անշնորհակալ պար-

քնարական արժեք

`

կառավարման

`

աի անակ յամը կատարելությանը ույթ,

տականությունը: Դորն

Լ:

,

2.2.

սոփեստը, ուսուբազմիմացությունը:Ըստ Սոկրատեսի-Պլատոնի` ավելի վատ է վարստանալով, վարձատրություն ցանելու դիմաց վում, քան ծախու կանայք, սոփեստը «հարուստ երիտասարդների «արվեստի արձու որսկանն է», աիսկ սոփեստությունը` երուպաշ րմոստի երեսպաշտ արե

Սոփեստները՝

ճարտասանությանառաջինուսուցիչներ

անակու»: բախտը դաժանխաղ խաղաց.ժամանակաԱյն էլ ասենք,

«սոփեստ» բառը Զունարեն `

նախապեսնշանակելէ վարպետ, քաջահմուտ, իմաստուն. դա այն մարդն էր, որից կարելի էր զանազան խորհուրդներ հարցնել, բան սովորել: Այդպես էլ սկսեցին կոչել այն անձանց, ովքեր, ի պատասխանճարտասանության զարգացման հանրային պատվերի, վարձով ուսուցանում էին պերճախոսություն, բանավիճելու արվեստ, փիլիսոփայություն, նան այլ գիտելիքներ էին տալիս: Սոփեստներընոր բնույթի մասնագետներէին, պատրաստ ամեն ցանկացողի սովորեցնելու «խոսել, մտածել ու գործել»: Նրանց կարկառուն ներկայացուցիչներն էին ավագ սերնդի սոփեստները,որոնց գործունեությունը ծավալվեց մ. թ. ա. 5-րդ դարի 2-րդ կեսին` Պրոտագորասը, Գորգիասը, Հիպիասը, Անտիմփոնը, Պրոդիկոսը, Քսենիադեսը ն ուրիշներ: Յետագայում «սոփեստ» անվանումըձեռք բերեց բացասական երանգ` ճամարտակի, իմաստակի, աճպարարի, անսկզբունք շահամոլի նշանակությամբ: Ըմբռնման փոփոխությունը հետնան էր կրտսեր սոփեստներիգործունեությանբնույթի. մ.թ. ա. 4րդ րի առաջին կեսին գործող այս սոփեստները (Լիկուիրոն, Թրասիմաքոս, Ալկիդամաս, Պոլոս, Կրիտիաս) ոչ թե խոսել էին սովորեցնում, այլ` դիմացինինշշմեցնել, ամեն գնով համոզել: Այսպես այլասերվելով՝ սոփեստներըկորցրին իրենց հասարակականդերը, մանավանդ`ասպարեզ էին իջել այնպիսի ճարտասաններ,ինչպիսիք էին Դեմոսթենեսը, էսքինեսը, Լիսիասը, Իսոկրատեսը ն այլք: Երբեմն գրականության մեջ հիշատակվում է «երկրորդ սոփեստությունը». նկատի է առնվում արդեն մ. թ. 2-րդ դարը, երբ հռոմեացի որոշ հեղինակներ փորձում էին վերականգնելդասական սոփեստության ավանդույթները: Զարմանալի չէ, որ սոփեստների վաստակըհակամերժգնահատականներէ ստացել: Խիստ բացասական են տրամադրված եղել Սոկրատեսը, Պլատոնը (մ. թ. ա. 427--347) ն Արիստոտելը (մ. թ. ա. 384-322): Րստ նրանց՝ սոփեստը կեղծ իմաստո:ս Է, նրա ուսուցանած իմաստույունը` շիտակ իմաստության թյուր նմանակում, ապացույցներն ու հերքումները` խաբուսիկ, մոգոնած, թվացյալ: Պլատոնի գրեթե բոլոր երկխոսություններում Սոկրատեսն առիթը բաց չի թողնումխայտառակելուհերթականսոփեստիերնութական

որ

`

Աթենացիփիլիսոփան ճարտասանԿարնեադոսը (մ. թ. ա. 215-130) առաջիննէ հռոմեացիներինծանոթացրել հունական ճարտասանությանը: Պատմում են, որ օրինապահ հռոմեացիները պարզապես ցնցվել են, երբ ճարտասանըմի օր հանդես է եկել հօգուտ արդարության,մյուս օրը՝ նույն համոզչությամբ հակառակնէ ապացուցել: Կարնեադոսնակնկալել է իր արվեստի ընկալում ն գնահատում, մինչդեռ հռոմեացիներընրան վռնդել

դա-

կիցները Սոկրատեսինէլ էին սոփեստ համարում: Աթենացինշանավոր թատերգակԱրիստոֆանը (մ. թ. ա. 446-385) «Ամպերը» կատակերգությանմեջ, զուտ արտաքին նմանությամբ հրապուրված (բայց բոլորովին չկշռադատված,քանի որ Սոկրատեսին սոփեստների հիմնարար սկզբունքներն արմատապես տարբերվում են), Սոկրատեսինսոփեստիկերպարովէ ներկայացրել: Այդ անարդարացի գնահատականիցիր վրդովմունքնէ հայտնում Սոկրատեսը խոսքում: աթենականդատարանիառջն իր պաշտպանական

աակ

ոճիր, Գոուի սենատը մթ.մ.173Ա161 թվերին որոշու -

կայացրել հույն փիլիսույաներին ն ճարտասաններինՀռոմից արտաքսելու մասին): զետաքրքրականնայն է, որ դա արել է սենատոր Մարկոս Պորցիոս Կատոնը (Կատոն Ավագը), որ հետագայում դարձավ հռչակավորճարտասան,լատինականճարտասանությանհիմնադիրը:

է

տրվեց Իսկ իրենց՝ սոփեստներիարդարացիգնահատականը դարերհետո. գերմանացիմեծ փիլիսոփաՀեգելը (1770-1831) ավագ սերնդի սոփեստներին հռչակեց իմաստության առաջին հանրագիտակուսուցիչներ: Իրոք, անուրանալիէ սուրեստներիվաստակըոչ միայն ճարտասանությանգործնականհնարքներիզարգացմանմեջ, այլն տեսական դրույքների,ինչպես նան լեզվաբանության,տրամաբանուն այլ ասպարեզնեմանկավարժության թյան, փիլիսուիայության, րում. Վկայություններկան, որ սոփեստներնանգամ խոսքաբուժություն են կիր'..չել հոգեկան շեղումներովհիվանոռերիհամար: Պատահականչէ, որ նույնիսկ ամենակրքոտքննադատներն ընդունել են, որ հարկավորէ ուսումնասիրել սոփեստներիժառանգությունը: Օրինակ` «Պլատոնյան փիլիսոփայության դասագիրհռոմեքը» (դրա հեղինակությունըվերագրվումէ մ. թ. 2-րդ դարի

շատ

|

լ

ացի փիլիսոփաԱլբինին) պարզաբանումէ, որ «թեպետ սոփեստությունները գլխավորը չեն ժեշտ են»: Արիստոտելն ինքը, իր «Սոփեստական հերքումներ մասին» գրքում բնավ չի բավարարվումսոփեստաբանությանընդհանուր գնահատականով,այլ հանգամանորեն վերլուծում է սոսմ ը ն լեզվակա ե ն ն հոգեբան եստնե ծ տրամաբանական, ոգսբանափեստների կիրառա կան հնարքները՝առանձնացնելովուսանելի ն ընդօրինակելինյոււրաստարկները թը, մասնավորապես, իր իսկ խոսքով, ««այլոց լսելու հմտությունը Ա սեփական փաստարկները պաշտպանելու հմտությունը»: Արիստոտելյանայս խորհուրդը կատարելիսճիշտ կլինի նափիխապես,թեկուզ հակիրճ, անդրադառնալսուլհեստաբանության Լիսոփտայական հիմքերին Այդ կերպ դյուրին է հասկանալ, որ թեպետ սոփեստությունը,իրոք, կանխավհայտնի սխալ դատողության ճշմարտացիության հիմնավորումն է, ի տարբերություն բարեխիղճ մոլորության, ակամասխալի (պարալոգիզմ)կամ ինքնինանլուծելի տրամաբանական հակասության (պարադոքս), այնուամենայնիվ, «չորի հետ թացն էլ չվառենք»: Այլ կերպ ասած` եթե տրամաբանությանօրենքների միտումնավոր խախտումըկրտսերսերնդիսոփեստներիհիմնականգործն էր, «տեխնիկայի» հարց, ապա ավագ սոփեստներիգործունեությունը բխում էր աշխարհայացքային,փիլիսոփայականմիանգամայն որոշակիհիմքից: հիմքն են՝ ագնոստիցիզմը (հավաստիճանաչողության ժխտումը), սկեպտիցիզմը (ճանաչողությանկասկածը), ռելյատիվիզմը (ճանաչման հարաբերականությանբացար-

Աա

»

հերրների փեստական

Այդ

» »

ձակացումը):

Հիշենք Գորգիասի ամենահայտնիմիտքը՝ ոչինչ գոյություն չունի, իսկ եթե որնէ բան գոյություն էլ ունենար, ապա ճանաչել չէր լինի, իսկ եթե ճանաչելի էլ լիներ, ապա ճանաչվածն արտահայտել չէր լինի: Պրոտագորասը (մ.թ. ա. 481-411) հայտարարում է՝ «Ում ինչպես թվում է, այնպես էլ կա»: Այսինքն՝ եթե զրույցի մեջ այս կամ այն միտքը թվում է ճշմարիտ,ուրեմն ճշմարիտէ: Ամեն մի կարծիք ճշմարիտ է, եթե ճշմարտաՀչմանէ ներկայացվում: Ուրեմն` սոփեստի գերխնդիրըդա է՝ ամեն մի դատողութ:ուն կարողանալ ներկայացնել որպես ճշմարտություն: Այստեղից էլ` սոփեստներիձգտումը՝ ամեն կերպ համոզել դիմացինին՝թեկուզ շփոթեցնելով, խախտելով պատճառահետնանքայինկապը, նենգափո-

խելով քննարկվող հարցը, հիմնականհասկացություններիիմաստը նայլն:

Ընդհանրացնելով՝ մեկ անգամ ճշգրտենք սահմանումները լ ի

ըստ

խոսողի նպատակադրմանբնույթի:

Սոփեստությունը կանխավհայտնի սխալ դատողությաններկայա-.

ցումն է որպես ճշմարտություն: Խոսողը միտումնավոր է խախտում տրա-

մաբանության պահանջները,դրանով իսկ` հնարավորություն ստանում, ըստ իր հայեցողության, սխալը հիմնավորելու ու մեկնաբանելու որպես ճիշտ (ինչպես նան ճիշտը՝ սխալ): Նպատակադրումըոչ թե ճշմարտության բացահայտումն է, լուսաբանումը, պարզաբանումը, մեկնաբանումը, այլ զրուցակցին մոլորեցնելը, շփոթեցնելը, ճնշելը, ոչ թե իր ասածի ճշմարտացիությունն ապացուցելը,այլն համոզելը, հավատացնելը: նպատակադրմանընման է սրախոսի, զաԱրտաքուստ ՛սոփեստի վեշտաբանի,կատակասերիդիրքորոշումը:Սրամտության հիմքում, իրոք, նույնպես ընկած է հասկացություններին ընբռնումներիմիտումնավորխաղարկումը: Սակայն սրամտության դեպքում դա արվում է կատակով, բարեհոգաբար, ամենից հաճախ՝ անմիջապեսհետնող քողազերծմամբ (ինչպես վարվում են «թաքնված տեսախցիկի» հեղինակները): Խոսողն այստեղ բնավ մտադիրչէ մոլորեցնելու կամ, առավելես, վնասելու ունկնդրին: Մինչդեռ սոփեստությունը, որպես կանոն, հետապնդումէ հենց շշմեցնելու, մոլորեցնելու, խաբելու նպատակ: Բարեխիղճ մոլորությունը դատողության այն տեսակն է, երբ խոսողն ինքն էլ չգիտե, որ իր միտքը սխալ է, սակայն համոզված է դրա ճշմարտացիությանմեջ ն փորձում է ուրիշներին նս հավատացնել:Մոլորյալին, ինքնին հասկանալի է, մենք չենք կարող նենգամտությունվերագրել. «բարեխիղճ» բնութագրիչըհենց դա է արձանագրում:Այդուհանդերձ, այդ արդարացումը, թերնս, չի կարելի բացարձակորենհասկանալ. պատմության մեջ քիչ չեն ամենաբարիցանկություններովմոլորյալները, որոնք ակամա մեծ վնաս են հասցրել (հիշենք, թեկուզ, «երկրակենտրոնհամակարգի» ուսմունքը): Պարալոգիզմը ակամակատարվող սխալն է, ոչ կանխամտածված. խոսողը մտադիր չէ խախտելու տրամաբանությանպահանջները ն դա, այնուամենայնիվ, անում է տրամաբանականխոսքիհիմնականօրենքների չիմացության, սեփական մտքերը հստակ, հասկանալի ու հավաստի ձնակերպելու ն արտահայտելու անկարողության,հմտության պակասի, անուշադրության, լեզվական սայթաքումների, մոռացկոտության ն այլ պատճառներով: Վերջապես, պարա: ոքսը (հարակարծություն) անլուծելի Պրամաբանականհակասությունպառունակողդատողությունն է: Սա յուրաւԴեսակ մտքի խաղ է, արտասովոր, անսպասելի եզրահանգում, ն գործածվում է հենց խոսքին արտասովորություն հաղորդելու համար: Տակավին հինհույն փիլիսոփա Զենոնն էր այդօրինակ ապորիաներ (բառացի` դժվա-

ն ն. այլն): ն): ՄիջնաՄիջնա րություններ) շարադրում («Աքիլլեսը չի հասնի կրիային» դարում շատ տարածված պարադոքսներիցէր Աստծո գոյությունը վիճարկող հետնյալ պարադոքսը. «Եթե Աստվածամենազորէ, ապա կարո՞ղէ ստեղծել մի այնպիսի քար, որ չկարողանա բարձրացնել»: Ի տարբերություն սուիեստության,սրամտության, մոլորության,պարալոգիզմի՝պարադոքսը չի առնչվումսխալին կամ ճշտին: «Պարալոգիզմը կարելի է ուղղել, ցույց տալով տրամաբանական սխալը: Սոփեստությունըկարելի է մերկացնել, բացահայտելով տրամաբանականսխալը.... Պարադոքսի հակասությունը հնարավորչէ լուծել» |45,էջ 4301:

,.

Եթե Հերակլիտեսը (մ. թ: ա. 544-483), որպես դիալեկտիկ հավերժական շարժումը, մտածող, արձանագրումէ երնեույթների փոփոխությունը,ասելով, թե միննույն գետը չի կարելի երկու անգամ մտնել, ապա Կրատիլոսը (մ. թ. ա. 5--րդ դարի վերջ) այդ դատողությունը հասցնում է սուիեստականծայրահեղության՝ասելով, թե միննույնգետը մեկ անգամէլ հնարավորչէ մտնել: Ինչպես տեսնում ենք, դարձյալ արդարացվում է սուիեստի վարքը՝ եթե ոչինչ որոշակի չէ, կայուն չէ, ապա ամեն ինչ էլ կարելի է հիմնավորել, ամեն ինչ էլ կարելի է հերքել. խնդիրը լոկ նման ճարտարության տիրապետելնէ: Այնպեսոր, թեպետ երիցս իրավացի է Արիստոտելը`«վերին աստիճանիանազնիվսուիեստականհնարք» |280, էջ 564| համարելով այն, որ սուիեստը ապացուցվածիտեղ է հրամցնում իրականում չապացուցվածը,թվացյալ հիմնավորվածություն է ստեղծում իրականում բավարար հիմքեր չունեցող եզրահանգումներիհագնահատականէ՝ սոմար, ապա դա ընդամենըբարոյախոսական փեստներինբնավ չհուզող: Ավելին` սուիեստներըհենց այդ «անազնիվ» հնարքն են ուսուցանում` ինչպես համոզել առանց ապացուցելու, շրջանցել տրամաբանությանառարկայականպահանջները, օգտվել ունկնուժեղացնել դիրների հոգեբանական առանձնահատկություններից, իրենց խոսքի ներազդեցությանուժըն այլն: Փաստարկման հարցերի քննարկմանը դեռ կանդրադառգինանք, առայժմ նկատենք, որ տրամաբանությունից տարրական են սոփեստական ծուղականգամ խույս տալու օգնում տելիքներն

ներիգ: » . Տրամաբանության օրենքներից մռկը`նույնության

օրենքը (որը մի հասկացություն, միտք, արտահայտությունգործածել միանգամայն որոշակի իմաստով ն չփոխել դատողության ընթացքում), խախտված է Եվբուլիդեսի նշանավոր «Եղջյուրակիրը» սոփեստությանմեջ. «Դու ունես այն, ինչ չես կորցրել, դու եղջյուրներ չես է պահանջում

ամեն

կորցրել, հետնաբար, դու եղջյուրներ ունես»: Այստեղ«չկորցնելը» սկզբում ըմբռնվում է ունեցածը չկորցնելու իմաստով, ապա փոխվում է առհասարակ, ունեցածը ն չունեցածը չկորցնելու իմաստով: » է -օՍոփեստըբառերի բազմիմաստությունը է, թե երբ «Կրթել մարդուն՝ նրան գործադրում,հայտարարում նշանակում `

կամայականորե

փոխել մարդուն, նշանակում 8է նշանակում»: սպանել. կրթել փոխել որ

է

բայց

է

սպանել` նույն-

պես

» . Սոփեստը բառախաղեր է ստեղծում` օգտվելով խոսքաշարի առանձնահատկություններից, դիցուք հարցնելով. «Եթե այդ բանը գիտի, ինչոր մեկը բան գիտի, մյուս դեպ

»

բարը ին առայ, հեն Խախտելով բավարար հիմունքի օրենքը (որը վերաբերում .

է դա-

տողությունների հիմնավորվածությանը,պահանջելով, որ ամեն մի ճշմարիտ միտք պետք է անհրաժեշտաբարբխի նախադրյալներից)`սոփեստը կարողանում է ունկնդրին դնել կեղծ այլընտրանքի առջն: Ահավասիկ.«Արդարացի՞է արդյոք, որ ամեն մեկն ունենա իրենը: (Արդարացիէ): Բայց դատավորն ունի իրկարծիքը, որը լինել: Նշանակում է՝ կարողանարդարացի միննույն բանը ն՛արդարացի է,ն՛ անարդարացի»: » Սոփեստը ձգձգում է խոսքը, որի հետնանքովունկնդիրը դժվարանում է շաղկապել մտքի սկիզբն ու ավարտը, հաճախ չի էլ նկատում, որ ապացուցվողդրույթը նենգափոխվածէ: » Սոփեստն իր զրուցակցին էլ է ներքաշում դատարկախոսության մեջ` անվերջ կրկնություններով,անմիտ հարցուպատասխանով, անհարկի շեղումներով: » Սոփեստը դիմում է արագախոսության`ստեղծելով ընկալման լրացուցիչ բարդություններ, խանգարելու ունկնդրին լիովին ըմբռնելու ասվածը, խեղդելով ծագող հարցերը, կասկածները, հնարավոր հակաճառությունը: (Թեպետ, վիճաբանության մեջ նեղն ընկնելիս կամ մոտալուտ անհաջողությունը կանխազգալով՝ սոփեստը սովորաբար ընդհատում է իր խոսքը՝պատճառաբանելովԺամանակիսղությամբ): Ֆ Դիմացինին լեզվախեղդ անելու ամենատարածվածհնարը, թերես, թեմայիցթեմա անցնելն է, միտումնավորխառնաշփոթը, բազմաթիվու բազմաբնույթ ճյուղավորումները, ընդհուպ քնարական զեղումները Ա բառացիորենզառանցանքը:

է

Իմաստակության քողազերծումը համբերատարությունէ պահանջում, հատկապեսհաշվի առնելով այն պարագան,որ սոփեստն ինքը գիտե դիմացինինհամբերությունից հանել ն ձգտում է դման. չէ՞ որ վրդովված,զայրացած ..,րուցակիցըդժվարանում է հետնել խոսքի հիմնավորվածությանը: «Փրկվել» կարելի է` ուղղակի առաջարկելովչշեղվել, քննարկել խիստորոշակի հարց, չմոռանալ խոսքի նպատակը ն այլն: Հիշենք, թե ինչպես էին վարվումհին սպարտացիները,երբ

նրանց էին դիմում պերճախոսությանհակված օտարերկրացիները. լուռումունջ ունկնդրելով երկարաշունչելույթը՝ սպարտացիներն ասում էին` «Ձեր ասածի առաջին մասը մենք արդեն մոռացանք, ուստի ոչինչ դրա պատճառով էլ վերջին մասից բանչհասկացանք, չենք կարողպատասխանել»: Իսկ լավագույն հնարը թերնս այն է, որ իմաստակի դեմ հարցնելով՝««Դու ի՞նչ շրջենք իր իսկ զենքը, օրինակ, ստեպ-ստեպ ունես՝ նկատի այդ բանն ասելով»»: Տրամաբանությունըչհարգող շատախոսիհամար սեփական դրույթներըվերաձնակերպելըծանր պատիժ է (զուր չի ասված` «Խոտորնակին` խոտորնակ»), իսկ մենք լրացուցիչ ժամանակ ենք շահում սեփական ասելիքի շուրջ խորհելու համար: Իրենց՝սոփեստներինշատ էր օգնում Գորգիասի դը (ի դեպ, Արիստոտելը նս հավանությունէ տալիս դրան որպես արդյունավետբանավիճայինհնարքի)՝ «յար է /խորտակելհակառակորդների լրջությունը ծիծաղով, իսկ նրանց ծիծաղը՝ լրջու-

խորհուր-

թյամբ»:

Մեզ համար ընդօրինակելի է սոփեստներիմոտեցման նսմի

դիրքերից դա, իհարկե, առանձնահատկություն: Տրամաբանության թերություն է, քանի որ, Արիստոտելի խոսքով,«սոփեստականհեր-

քումը ոչ թե հերքում է առհասարակ, այլ որոշակի անձի համար» ոչ թե վերսուբյեկտային է, 280, էջ 550|, նույնպես ն ապացույցը վերանձնային, այլ միշտ որոշակի ունկնդրի համար, այսինքն՝ տվյալ անձի համար սոփեստի ապացույցը մեկ ուրիշի համար կարող է բոլորովին էլ ապացուցողականուժ չունենալ: Միաժամանակ, դա նշանակում է, որ սութեստներնառավելագույնսհաշվի են առնում ամեն մի ունկնդրի անհատական հատկանիշները.Մինչդեռ, մոտեցմանպակասն է, որ որքան հաճախ հենց անձնականացված խանգարում Է մեզ հազարանգամ ապացուցվածը հաջողությամբ ապացուցելորոշակիանձիհամար: Սոփեստներից,այսպիսով,քիչ բանչունենք սովորելու: Իբրն ամփոփում` մեկ անգամ էլ նշենք նրանցվաստակը, պատմական դերը. սոփեստներըբավարարեցինճարտասանությանձնավորման հանրային պահանջմունքը ն, որպես յուրատեսակ անցումային մեծ ճարտաաստհող ստեղծեցին հին աշխաոխի սաններիհամա:

փուլ,բարենւ

`

Դեմոսթենես թենե եմ աստվածներին, որ (ռեցնեն նրանց, «Արդա̀ղաչում ովքեր

նախանձիցկամ թշնամությունիցդրդված կամ մեկ այլ պատճառով են, միայն ոչ այն բանի, որում պետության ինչի մասին ասես խոսում օգուտն են տեսնում» |344, էջ 358|: Այս միտքը (տարբեր ձնակերպումներովկրկնվող) լավագույնս արտահայտումէ Դեմոսթենեսի (մ.թ.ա. 384-322) հավատո հանգանակը:

Բոլոր ժամանակներիմեծագույնճարւոասանըբնությունից Օժտված չի եղել հզոր ձայնով, առինքնող արտաքինով, հրացայտ հայացքով զիջում էր շատերին): Սակայն Դեմոս(այդօրինակ բարեմասնություններով թենեսը ճարտասան դառնալու այնքան մեծ կամք է ունեցել, որ հաղ-` թահարել է ֆիզիկականարատները:Նվազաձայնությունիցազատվել Է ծովափին ասմունքելով,փորձելով խլացնել ալիքների ձայնը: Վերացրել ժամերով պարապելով(անգամ գլխի կեսը սափրում թոթովախոսությունը` էր՝ իրեն ստիպելովմեկուսանալ): Ուսը ցնցելու սովորությունիցազատվել է առաստաղիցսուրը կախելով ն դրա տակ կանգնածխոսելով:

է

ն տեղեկատուներում Դեմոսթենեսի Հանրագիտարաններում

մասին սովորաբար այդ կարգի բաներ են հիշատակվում: Դրանք, սակայն դրանցով չէ, որ ինչ խոսք, ուսանելի են, ընդօրինակելի, ճարտասան: Դեմոսթենեսըդարձել է անզուգական Կարնորն այն է, թե հանուն ինչի՛, ի՛նչ գաղափարներովու զգացումներով էր ամբիոն բարձրանում Դեմոսթենեսը,բոցաշունչ խոսքն ուղղում աթենացիներին:Նրա գերագույն գաղափարը հայէր, Աթենքիշահերին անմնացորդնվիրումը: րենասիրությունն Վետագա դարաշրջաններումի հայտ եկան շատ քաղաքական գործիչներ, ովքեր գերազանցում էին Դեմոսթենեսինիրենց խոսքի ուժով, համոզկերությամբ, ճկունությամբ, սրամտությամբ ն այլն, սակայն մատների վրա կարելի է հաշվել. նրանց, ում համար, գերնպատակը, ինչպեսԴեմոսթենեսի, ծակենսական ռայելնէ եղել:

Ղայրենիքին

ելույթը նվիրված էր գույքային հարցի՝ իր Դեմոսթենեսի առաջին խնամակալներիդեմ, որոնք մսխել էին հոր թողած ժառանգությունը.Դեմոսթեճեսը շահեց դատը, թեպետ ունեցվածքից համարյա բան չէր մնացել: Հետագայում հ. բազմաթիվդատավարությունների Ւ մասնակցել (պահ: պանվել է շ.ւրջ 60 ճառ), սակայն նրա քաղաքավան գործունեությունն Փիլիպոս Բ արքայիդեմ ելույթԸԼերից: սկսվելէ Մակերբոնիայի

.

Նախանձելի հեռատեսություն դրսնորելով՝ Դեմոսթենեսն առաջիննզգաց Մակեդոնիայիզավթողականնկրտումներըն ահազանգեց հայրենակիցներինվերահաս աղետի մասին: Նրա կրքոտ

ելույթները դարձան հատուկ անուն` «Փիլիպիկներ». Ցիցերոնը իր / 14 ճառե Անտոնիոսիդեմ հենց այդպես էլ անվանում է » հրապարակախոսության մեջ

լսարանը, կարգավորումունկնդիրների ուշադրությունը,հեւտաքրհարուցում,մղում դեպի միանքրություն ու շահագրգռվածություն ա նելու: եզրակացություն գամայնորոշակի է Նախաբանը, որպես կանոն, շատ կարճ է, մեկեն -անցում ա կերպով Ար ն ցանկալի վերաբերմունքձնավորերնորությունը՝ մերն է, լով: Ահավասիկ է

Մարկո առերը ապանո ա քաղաքական ԱԱ աա Խանն Մորի արմինը հաշինը Յու նությունը խոչընդոտեցգործին Մակեդոնիանիրեն ենթարկեց ՝

ր

կարողացավ

ր

:

կատարվում բուն նյութին՝ պարտադիր ուշադրություն բնույթի միքննություն, ինչպիսին «Այնպիսի պահանջում է, Քաղաքացի դատավորներ, վճիռ կայացնող առանձնահատուկ ուշադրությունը»|341, էջ 154):

|

ն

`

ողջ

սրտապնդեց Փիլիպոսի հաանը՝ այրենասերներին:Հորը փոխարինածԱլեքսանդր Մակեդոնացինվերջնամահը (336թ.)

շատ

կարճ ժամանակով

կանապեսիշխեց ոչ միայն Հունաստանին, այլն վիթխարիմի կայսրություն այդ պայճաններում էլ մակեդոնամետ ուժերը լիակատարհաղակ Աթենքում,ն Դեմոսթենեսիու նրա զինակիցներիբախտը ված էր: Պիտի ասել, ի դեպ, որ ԱլեքսանդրՄեծը մեկ անգաճ բարեհոԱնոր արան

Դեմոսթենեսը հաճախ է իբրն մուտք կիրառումորնէ բարո-

ստեղծեց, տարան թա

սկոանական, արագլուներին իրեն տանձնելու պահանցից՝ տասը. թյան նրա մահվանից (323թ.) Անտիպատրեսը,գրավելով Սթենքը, Բայց

թիվս մաանջեց.

հետո

գործիչների, նան Դեմոսթենեսի գլուխը. մեծ հայրեսեր ահը դիմավորեց արժանապատվորեն ինքնասպանություն իր գործելով: Տարիներ անց, մ.թ.ա. 280թ. Աթենքում կանգնեցվեցԴեմոսթենեսի բրոնզե արձանը: ի

այլ

Դեմոսթենեսըչի թողել տեսականաշխատություններ՝ի տարասենք, Ցիցերոնի, սակայն մեզ հասած ճառերը ուսաբերություն, նելի են թե՛ճարտասանականվարպետության վերլուծության առումով ն թե՛ առանձինդատողությունների,որ հընթացսարել է ճար-

տասանը:է,

Դեմոսթենեսըմանրակրկիտ կերպով նախապատրասելույթներից: Երբ մի րան րել ծաղրել`ասելով, թե նրա ճառերից պատրույգի է գալիս, դիպուկպատասխանելէ (ն քանիցս կրկնել ելույթներում), որ առանց նախապատրաստվելու խոսողները պարզապես չեն հարգում իրենց ունկնդիրներին: Առօրեական խոսակցություններնիսկ Դեմոսթենեսի համար պատրվակէին վարժվելու. զրույցից հետո նա մտովի վերականգնում էր խոսքի տրամաբանությունը,կրկնում որոշ դրվագներ, վերլուծում բերվածփաստարկները,փորձումմիննույն ճիտքը տարբեր կերպ,տարբեր բառերովձնակերպել:

Հայտնի

որ

Ը խուսափում, հանպատրաստից փո ոեր անգամ հոտ ձել

Դեմոսթենեսի խոսքի գլխավոր առանձնահատկությունը է. ճառի կառուցվածքը, շարադրանքրբ եզնպատակասլացությունն շեղում թվացող խրատականպատրահանգումները, արտաքուստ մությունները, օրինակները, վկայակոչումները,ոճական միջոցների ողջ հարստությունը երկաթյա տրամաբանությամբենթարկված են այն հիմնական գաղափարին, որ ուզում է տեղ հասցնել ճարտասանը: Բազում են հնարքները, որոնցով Դեմոսթենեսըկառավարում

դրույթ, պատկերավորասույթ, ընդհանուրհամաձայյախոսական նակ՝ :Զ Զորօրինակ ն առաջացնողդատողություն: հավանություն նություն մեծ փոր«ՔաղաքացիներԱթենքի,չկա, անտարակույս, ավելի

ունենալը, իսկ ինձ հետ

հարկան ՀԱՆ է քան »1 ճանք, չարամիտ մ ադրուում է այ թենացի Աու նլ կան մր նրբորեն խատրա ( ասելով, օրիսկզբնամասում ունկնդիրներինոչ միայն իր խոսքի լ

Ա

արտասանը

/առսելուեմ միայն այն բանի մասին, ինչը անպատճառ մեկի վրդովմունքըպիտիառաջացնթ|331,էջ 691), առումով առավել վճռորոշն ներազդեցության դա խոսքի այլն (իսկ «Չգիտեմ, հարկ կա՞ միջոցով. ավարտի մշակված մանրամասն է) եմ, որ այստեղ ասված արդյոք շարունակելուխոսքս. ենթադրում էջ ամեն բան դուք հրաշալիհասկացաթ» |336, 60|: Ընդսմին ճա առաջիններից մեկը լայնորեն գործադրեց ունկնդիրներիանձնական փորձին դիմելու եղանակը,հնարք, որ զինանոց. «Արդարացի հետագայում ներառվեց փաստաբանների է ելնե, հ հարկավոր նե՛ո Աթեն, ելճռլոչ քի, Աթ նե, Ք աղաքացիներ որոշում կայացնելիս, նան թն բանից, այն այլ հիմա, կատարվեց ինչ բանից, միայն այն հետ ժամանակին դուք ինքներդ ինչ եք արել, երբ ուրիշները ձեզ իմ հակավարվել են ճիշտ այնպես,ինչպես ինձ հետ վարվեցին ռակորդները»|331,էջ 98): հզորացնելու նպատակովԴեԻր խոսքի ներազդեցությունը մոսթենեսըչի խորշում անգամ կտրուկ ոճից, կոպիտ արտահայտություններից, վիրավորականպիտակումներից:Նրա ելույթնեի Պարբեսրամտության, րում գրեթե չենք հանդիպումկատակի, տարբերուայսօրինակ մեծերի Երկու ճառերի: րություն Ցիցերոնի նկատում թյունը առանձնացնելով՝Պլուտարքոսը արդարացիորեն նան է երկուսիբնավորությունը»: է, քե «նրանց ճառերիցերնում

նակ՝

«Ես

ծեզանիցամեն

:

`

(

.27-

Դեմոսթենեսը,իրոք, մշտապես լուրջ, անգամ մռայլ («նոթոտ» մշտաժպիտ, զվարթ անձնամականունով), այնինչ Ցիցերոնը է վորություն է եղել: Բայց ի՞նչն հետաքրքրականը.եթե Ցիցերոնը ձեռքը իր սրամտությունըերբեմն Պասցնում է խեղկատակության, արտահայտությունկրակն ընկնում, ապա Դեմոսթենեսը կոպիտ ներն անգամ կարողանում է շրջել հօգուտ իրեն, իր խոսքի տպավորությունը ուժեղացնելուն, համոզչությունը մեծացնելուն. «/Ձռղ ծեզանից ոչ ոք չպարսավի իմ խոսքը՝ համարձլու|այն չափազանց նրան, ով կատարել է այն գորչտրուկ. ավելի լավ է պար ծերը, որոնց մասին խոսվում է. չէ՞ որ այդ գործերի պատճառովէ իմ ելույթնայս բնույթը ստացել» |343, էջ 173-174): «Պսակի մասին» իր հռչակավոր ճառի կապակցությամբ

սավեք

կում: Բանն այն է, որ աթենացի ճարտասանՔթեսիփոնտըվեց տաէր արել պարգնատրելու րի առաջ առաջարկություն ոսկե փառապսակով`աթենականպետությանը մատուցած ծառա-

Դեմոսթենեսին

ճար- . մակեդոնամետուժերի ղեկավար, նշանավոր դերասան էսքինեսը (մ. թ. ա. 389-314) փաստորենանուղղակիմեղադրանքէր ներկայացրելԴեմոսթենեսին: Վերջինս, ստանձնելով Քթեսիփոնտիպաշտպանությանգործը, չուներ պաշտպանությունըկառուցելու այլ եղանակ, քան սեփականարժանիքներնու վաստակըներկայացնելըի̀նքնին ոչ շահեկան եղանակ, արժանավոր մարդու համար տհաճ զբաղմունք: ման են հաշվի էր ե ր առել առել Դեմոսթենեսի կողմն էլ խորամանկոր Մեղադրող չ այդ անխուսափելիկաշկանդվածությունը: Իր վիճակը հրաշալի հասկանալով` Դեմոսթենեսը բնավ չի պարտադրվածոճից, չի խուսանախուսափումինքնամեծարանքի վում, չի դիմում այլասացության, «եզոպոսյան լեզվի», ապացուցման զարտուղի հնարքների:Նա բացեիբաց խոսում է իր վաստակից, անկաշկանդթվարկումծառայությունները,ինքն իրեն գնահատում («իմ գործերի ազնվությունը», «իմ մշտականբարեմտությունը» նայլն): ն

տասան

.

դա հնարավոր: Դարձյալ` նա իր օգտին շրջեց արտահանգամանքները:սախ՝ Դեմոսթենեսըհոգեբանոանբարենպաստ քու':ս, ասելով, թե մարդկայինբնույթն րեն իո կողմն է գրավում դատավորներին՝ ու վարկաբեկիչ այնպիսին է, որ մարդիկավելի հաճույքով զրպարտական խոսք են լսում, քան նրան, ով ինքն իրեն գովաբանումէ. «Եվ ահա մեղադրողին բաժին ընկավ հաճույք պատճառելը, իսկ ինձ այն, ինչը բոլորին, ինչպես ասացի, դուր չի գալիս» (335, էջ 2111: Վասկանալի է, որ նման նա-

Ինչպե՞ս էր

.28-

խաբանից հետո ոչ մի դատավոր տհաճություն չէր դրսնորի Դեմոսթենեսի ունկնդրելիս: Ապա՝նա հարկադրում է դատավորինքնագովաբանությունն ներին մտնելու իր վիճակի մեջ (միաժամանակ ուժեղացնելովհոգեբանական ճնշումը). «Եթե ես, խուսափելով ձեր դժգոհությունից, չխոսեմ իմ արածներից,այն տպավորությունըկստեղծվի,թե ես ի վիճակի չեմ հերքելու մեղադրանքներըն թվարկելու այն որոնց համար արժանի եմ պսակի» |335, էջ 211):Վերջապես՝ինքն իր մասին խոսելու ան-

ծառայությունները,

Ա հնարավոր Դկ Ժոաուկերատին հռրւտ իրեն ուղղել

/խատեմքիչ խոսել իմ մասին, սակայն եթե հանգամանքներըինձ ստիպեն շատ խոսել, ապա արդարացի կլինի մեղադրել մեղադրողին, որն էլ հենց այս տեսակիքննություն է հրահրել» |335,էջ 2111:

Դեմոսթենեսըմեծ տեղ էր տալիս խոսքի հուզական լարվածքին: Պլուտարքոսը պատմում է, որ մեկը դիմել Է Դեմոսթենեկերել: «Բայց դու, ախր, ոչնչով չես տուժել դրանից», ասել է ճարտասանը: «Այդ ե՞ս ոչնչով չեմ տուժել», բղավել է այցելուն ձայնով մեկ: «Ա՛յ, հիմա, պատասխանելէ նա, երդվում եմ Զեսով,ես լսում -

-

-

-

Իր՝ Դեմոսթենեսիխոսքի հուզական լիցքի, ձայնի ելնէջների,արտասանականհնարքներիհարստության, հնչերանգի,բացառիկաշխույժ շարժուձնի մասին մենք, իհարկե, լոկ անուղղակի վկայություններ ունենք: Դրանցից մեկը, այնուամենայնիվ,կարելի է նույնիսկ ուղղակի վկայություն համարել: Նույն այդ էսքինեսը, երբ պարտվումէ հիշյալ դատավարության ընթացքում (նրան չհաջողվեց, ինչպես կարգն է պահանջում, հավաքել դատավորներիձայների առնվազնմեկ հինգերորդը),հարկադրվածաքսոր է մեկնում Հռոդոս կղզի: Այստեղհիմնում է ճարտասանությանդպրոց ն մի անգամաշակերտներիհամարարտասանումէ Դեմոսթենեսիդեմ իր ճառը: Աշակերտներըհիանում են ն զարմացած հարցնում՝ մի՞թե հնարավոր էր այդպիսի ճառով պարտվել: էսքինեսը դառնությամբ պատասխանում է. «Այո՛... Իսկ ի՛նչ կասեիք դուք, երբ լսեիք, թե ինչպես էր խոսում այդ սատանա Դեմոսթենեսը»:

Դեմոսթենեսիժառանգությաննանվերջորեն կարելի է անդրադառնալ, մշտապես հնարավոր է նրանից սովորել: Պակաս ուսանելի չէ նրա կյանքը: Եվ եթե փորձենքգնահատել նրա կյանքն ու գործը, ապա դժվար թե ավելի ստույգ, քան ինքն իր ձնակերպմամ-, երբ դիմելով աթենացիներին` հայ'Դարարումէ. «Իմ արվեստը ես միշտ գործադրել եմ հօգուտ ընդհանուրիբարօրության, հօգուտ իմ անձնականշահի համար ն ի վնաս ձեզ» |335, ծեզ, բայց երբեք` էջ 270|:

իր արան դերոարեարոի ՔրարքՀՆ ոու

խորհուրդ-պատհասնում լավագույն Դարերիխորքիցմեզ է ենեեն «նմանվել Դ եմոսթեն ցանկանում գամը բոլոր նրանց,ովքեր Չավաուժին. կախարդական սին», տիրապետելհնչող խոսքի համար ն ոչ էլ են պերճախոսության քե ոչ տա` խոսողինհարգում համար, որ ն այն բանի հայտնելու կոկորդի,այլ ժողովրդիկարծիքը էջ 2711 |335, հետ միասի ցա ատում է ու սիրումէ իր Հայրենիքի

.

թաքցրած, ն հանդիպել է դերասանՍւաւոիրոսին՝ դեմքըօձիքի քի մե մեջ րիմ ընկերոջը, իսկ սա ցանկություն է հայտնել ուղեկցել նեսն սկսել է տրտնջալ, թե բոլոր հռետորնե սերն է, թե դրա վրա համարյա իր ողջ

է

հրապուրվելահա թե ին-

Ասում են՝ Դեմութենեսը պերճախոսությամբ

`

էր հանդեսգալ դատարաչից: ՎռետորԿալլիստրատոսըպատրաստվում բոլորնսպասումէին ն ելույթին այդ նում Օրոպոսի վերաբերյալգործով, էր, բացի դա՝ հռետոր նա ուժեղ որովհետն շատ մեծ անհաճբերությամբ, Լսելով, թե աղմկալի: էր շատ էլ ինքն ուժերի ծաղկմանշրջանում,գործն են գնալ դատի պ այմանավորվում ու դայակները ինչպես իր ուսուցիչներն հասավ այն բաու աղերսանքով խնդրանքով Դեմոսթենեսը ունկնդրման, սա մտերիմ Իսկ հարաբերության նրան: նին, որ դայակնիր հետ վերցրեց էին դատականշինուպահում հետ, որոնք ճեջ էր այն սպասավորների տեղ, որտեղիցտղանոչ ոքից չնկատթյուններիբանալիները,կ ճարեց ճի փայլունկերԿալլիստրատոսը ունեցողներին: վելով՝կարող էր լսել ելույթ ն ացապով շահեց գործը` համընդհանուրհիացմունք ո է ամբոխը հիաց նրա փառքին,տեսնելով, թե ինչպես նեսը նախանձեց է՛լ բայց ավելի տուն ուղեկցում, թյուններովհաղթողին հասկարա կան բացականչու: ինչպես սա պարզ մվրա, որը, ԱՐԻԱ խոսքի ուժիուժի եգ խոսքի ու ապ շեց զարմացավ ին բու ձակապե ե բացարձակապես ու հնազանդեցնել ն մանգավ,ընդունակէ բոլոր պարապմունքները մնացած թողնելով սկսած՝ Այդ պահից մարզվել կականխաղերը՝նա սկսեց ջանասիրաբար իսկականհռետոր: Նա դառնալ ընթացքում ժամանակի մեջ` հուսալով ժամանակ դեռ դաընտրեցԻսեոսին, թեն այդ իրեն որպես դաստիարակ համար, ինչպես ոմանք կարծում սավանդումէր Իսոկրատեսը.կամ նրա վճարելու չէր Իսոկրատեսին նա են, որ որբությանպատճառով ի վիճակի որ գործհամար, է, նրա հավանական սահմանված տասը մինան,կամ էլ. էր համարում Իսեոսի ճարտապիտանի առավել նական նպատակներով Իսկ Հերմիպոսըպնդումէ, որ գտել սանությունը՝ներգործունու նրբագեղ: որտեղ ասվածէ, թե Դեմոսթենեսը է անհայտ մի հեղինակիգրառումներ, նրան գլխավորապես ն եղել է Պլատոնիունկնդիրըիր պերճախոսությամբ

Դեոթեվաստակելու,

գերել

րո

ճարտասանության

-

է

պարտական... ձախողուճից՛ւետո, Պատճում են, բռ մի անգամ,հերթական

էր վերադառնում`

ընկճված իր խորապես ընկճվ խորապես

զատճայական Ն արաւ 1988. էջ 312-390 (հատվածներ):

Է

ամոթից անհաջողությունից,

// Երկեր, սագրություններ

աք

նա տուն

Եր:

նքը

հանդերձ, ժողովուրդը չի խղճում իրեն՝ Դեմոսթենեսին:Այնինչհարբեցողու տգետներինհաճությամբ են լսում, բարձունքից ներին, նավաստիներին ցած չքշելով. իսկ իրեն ճանաչել էլ չեն ուզում: «Այդ ամենը ճիշտ է, Դեմոսթենե՛ս, պատասխանելէ Սատիրոսը: Բայց ես շտապ կօգնեմ քեզ այդ մեջ, եթե չհրաժարվես ինձ համար որնէ բան անգիր ասել կամ Սոփոկլեսից»:Երբ Դեմոսթենեսը կարդացելվերջացրել արտասանել է ճույն այդ հատվածը, բայց ւսյնպես արայն բոլորովին այլ բան է թվաայտիչ ու կենդանի,որ Դեմոսթենեսին -

Դեմոսթենես

մտե-

-

դժբախտության Եիաիղասից եա իրուն

զել:

Համոզվելով, թե խոսքին որքան գեղեցկություն ու նրբագեղություն է

այդպիսի խաղը, աաա կամ նույնիսկ նրա համար, ով արհամարբոլորովին անօգոււո հում կատարմանվարպետությունը: Այն ժամանակ հատուկ շինություն սարքել, ճի արտասանությունը ի դեպ, պահպանված ավոր հասկացել է, որ վարժություններըքիչ բան են

նա

են

ն

է

ճա է մին

է

Մմե րը, ն ամեն օր, անշեղ կերպով, իջնում էր այնտեղ բեմա-՝ կան էր րար րը մշակելու ն ձայնը կուիելու համար, իսկ երբեմն երկուերե ամի գլխի կեսը սափրելով, ր անցոցնում, անհնար ազի ամնթիը ինն երնալ` նույնիսկ եթե րդկանց աչքին որ ուժգին ցանկուբյուն էլ արանի արդկանց

որը,

ա

`

Բացի այդ, նույնիսկ պատահականհանդիպումները,զրույցները,գործնական խոսակցություններընա օգտագործումէր որպեսառիթ ու պատրմկզրի մրնչն վելը կոկրում ամբող կոսակգությունը: ան

կփ, Գեա վերաբերող գործին ծին

:

ի

բոլոր փաստարկումներով:Այն ճառերը, որ նրան վիճակվում էր լսել, նա մանրազնինուսումնասիրում էր՝ հիշողությամբ վերաընթացքըն պարբերությունները: Որնէ մեկի րա կամ իր իսկ բառերի համար նա մտմտում էր բազսի շտկումներ ն նույն մտքերն ուրիշ կերպ եղանակ-

դատողությունների արն մաղ իս Արեա արտահայտելու ներ: ծագել է այն կարծիքը, թե Դեմոսթենեսը բնությունից :

Ո ժտված ւ իր

քիչ է հմտությունը ձեռք է բերել ձան ր թե կհաստատեր այդ բանը ողջ ակներնությամբ. դժվար էր Դեմոսթենեսինլսել` առանց նախապատժողովուոդը, Ժողովում ր անունով պահանջելով ելույթ ունենալ, նա տեղից վեր չէր կենում, եթե ճառը չէր մտածել ու պատրաստելն Դրա համար շատ հռետորներծիծաղում էին ն րա վրա, իսկ Պիթեասը մի է, թե Դեմոսթենեսիմտահանգումներից պատրույգի հոտ է տվել. «Այնուամեգալիս, ինչին Դեմուսթենեսը թունալից սպատասխան ի

ղել,

ողջ վարպետություննու Քով: Ահա թե ինչը, թվում է,

աշխատա

Անն ,

երբ Նունիկ

Հայաստան, ՍԱ սրամտել

խապես:

Ա

նախնական առանց Արորն

|

մեծ հայցում Նովի

ած«իե Ա Ի Նակշուցյան Անւների, երերորո

՝

ընջացքում,ո՛չ գործով Դեմոսթենեսըիր ասածը

Տուլիոս

Ցիցերոնը

(մ.

թ.

ա.

106-43)

սերում

էր,

այս-

ոնք պես կո դասն էին, միջանկյալ դիրք էին գրավում ազնվականներին ժողովրդի միջն: Պատկառելի ունեցվածքի տեր է եղել, ունեցել է հաէ րուստ գրադարան (տնօրինել քերական ն ճարտասան հայազգի Տիրան Հայկազնը): Ծագման պատճառով` հակառաքաղաքական կորդները երբեմն «նոր մարդ» (հօտօ ոօտոտ) էին անվանում (դուրսպրծուկի իմաստով), մինչդեռ Ցիցերոննիր անբասիրքաղաքական գործունեությամբ,անկաշառությամբկարող էր ամաչեցնել ժառան-

Արե

դրանց....

ն

իրավի,այս մարդը բոլորից լավ կարողացավցույց տալ հռոմեացիներին,թե արդար գործին որքան գրավչություն կարող է տալ ճարտասանությունը. նա ցույց տվեց, որ ճշմարտությունն անընկճելի է, եթե արտահայտում են հմտորեն, ն որ լավ պետական գործչին փաստորեն պատշաճ է միշտ գերադասել ամբոխին հաճո արդարացին, իսկ խոսքով զարդարել օգտակարի դառնությունը» 202, էջ 3511. այսպես է գնահատել հռոմեացի մեծ ճարտասանին Պլուտարքոսը, որը ծնվել է Ցիցերոնից 100 տարի հետո ն իր եզրակացություններնարել է հավանաբարոչ միայն ըստ գրավոր աղբյուրների, այլ նան դեռես պահպանվողբանավորհիշողությունների: ««

Մարկոս

թշնամիները նույնիսկ

շուռ չի Ո՛չ, երբեք ո՛չ խոսքով, տվել ն չի շեղվել նշված ուղուց, այլ, ընդհակառակը,ասես մեկ, անփոփոխ թյունը, երաժշտականբանալիովէր հնչում նրա պետական ո ղջ գոր ծունեություն մշտականորեն լարված միննույն տոնայնությանվրա: Փիլիսոփա Պանետիոսը կարծում է, թե նրա ճառերն էլ մեծ մասամբ ներթափանցվածեն այն մտքով, թե բարոյապես գեղեցիկը (ն միայն դա) արժանի է գերադասության: Այդպիսիք են «Պսակի մասին», «Ընդդեմ Արիստոկրատեսի», ճառերը, «Վանուն մեղադրանքներիցազատագրման», «Փիլիպիկներ» կոչ է անում ոչ թե այն բանին, ինչը որոնցումնա համաքաղաքացիներին ամենից հաճելի է, կամ ավելի հեշտ, կամ շահավետ, այլ, ընդհակառակը բազմիցս արտահայտվումէ այն իմաստով, որ նույնիսկ սեփական անվտանգություննու բարեկեցությունընրանք պետք է երկրորդ տեղը դնեն՝ հետո: բարոյապեսգեղեցիկից արժանամորից

Ցիցերոն

2.4.

նայնիվ, տարբերումեն իմ ու քո կանթեղները»:Ուրիշների հետ զրուցելիս, սակայն, նա լիովին չէր ժխտում դա, խոստովանելով,որ թեն չի էլ գրում ճառերը ամբողջությամբ, բոլոր նա հայտարաորում Ընդ նշումների համենայն դեպս ելույթ չի ունենում: է իրոք-որ նվիրվածէ պատրաստում, րում էր, թե ով որ ճառերը նախապես ժողովրդին,թե հենց դրանում էլ կայանում է նրան ծառայելը, իսկ անտարբերություն դրսնորել այն բանի հանդեպ, թե մեծամասնությունը ճառն ինչպես կընդունի, նշանակում է համակրել օլիգարխիայինն հույսը դնել քան համոզմանվրա.... ավելի շատ բռնության, Իր պետականգործունեությանառարկանընտրելով գեղեցիկ մի գործ՝ հելլենների պաշտպանություննընդդեմ Փիլիպոսի, ն պատվով գործելով ն մեծ հռչակ այդ ասպարեզում՝նա արագորեն փառք վաստակեց այնքան ու ուղղամտությամբ,որ ողջ Հելլադան ձեռք բերեց իր պերճախոսությամբ հիանում էր նրանով, նրա բարյացակամություննէր հաշ ոչ մեկի հետ այնպես իսկ Փիլիպոսի արքունիքում հռետորներից ն էին, խոստովանում նստում, նրա նրա, ինչպես չէին որ գործ ունեն արժանավոր հակառակորդի հետ.... խելքին փչել էր Եվ ես չեմ հասկանում այդ ինչի՞ց է, որ Թեռոպոմպոսի պնդելու, թե նա, իբր, աչքի էր ընկնում իր անկայունությամբն ընդունակ չէր երկար Ժամանակ պահպանել հավատարմությունըմիննույն գործին, միննույն մարդկանց հանդեպ: Ախր միանգամայնպարզ է, որ նա մինչն վերջ հավատարիմմնաց քաղաքական այն ուղղությանը, որն ընտրել էր սկզբում, որ նա ոչ միայն չէր փոփոխումիր համոզմունքներըողջ կյանքի այլն հենց կյանքը զոհաբերեց, որպեսզի չդավաճաներ

է բրոմ եկան հանքաց իների: .

գրեթե բոլոր պետականպաշտոնները(քվեստոր, էդիլ, պրետոր,կուսակալ` Կիլիկիայում): Դրանցիցբարձրագույնում՝կոնսուլ ընտրվել է 63 թ.: Հենց այդ պաշտոնում էլ, դրսնորելով բացառիկ համարձակություն ն հետնողականություն,կարողացել է բացահայտել հանրապետական կարգերի դեմ Լուցիոս Կատիլինայի ն նրա կողմնակիցների նախապատրաստածդավադրությունը: Դրա համար է Ցիցերոնն արժանացել աննախադեպտիտղոսի` «Հայր Հայրենյաց» (Բուղ |

ի

.

բշեոոծ):

.

Քաղաքական վայրիվերումներից

հոգնած՝ մ. թ. ա. 47թ. հեռա նում է քաղաքական ասպարէ լից, ապրում բուռն ստեղծագործական կյանքով, սակայն Հուլիոս Կեսարի սպանությունից հետո (44թ.) վերադառնում է ն գլխավորում հանրապետությանկողմնակիցների պայքարը: Այդ պայքարը, իհարկե, հեռանկարչուներ (Ցիցերոնն ինքն էր արդեն գրառել իր այն դառը խոստովանությունը, :

|

թե «հանրապետությանգիշերն ավելի վաղ վրա հասավ, քան ես կհասցնեիավարտելկյանքիս ուղին» |440, էջ 327): Հռոմեական հասարակությունը խորը ճգնաժամիմեջ էր, ն անցումը

կառավարմանմիապետակաճձնին անխուսափելի էր: Դրա նախակարապետներնէին Սուլլայի բռնապետությունը(82-79), Հուլիոս Կեսարի, Գնեոս Պոմպեոսի ն Մարկոս Կրասոսի հաստատած եռապետությունը (60-53), նույն Կեսարի բռնապետությունը (48-44): Երբ Ցիցերոնի հովանավորԳայոս Օկտավիանոսը (ապագա առաջին կայսրը մ. թ. ա. 27 թ.) դաշն կնքեց Ցիցերոնի մահացու թշնամի Մարկոս Անտոնիոսի,ինչպես նան Մարկոս Լիպիդոսի հետ՝ հաստատելով երկրորդ եռապետությունը(43-36), ապա Ցիցերոնի անունն առաջիններիցմեկը հայտնվեց օրենքից դուրս հայտարարված անձանցցուցակում (պրոսկրիպցիա):Փախուստի փորձն անհաջողության է մատնվում, Ցիցերոնիգլուխն ու ձեռքը կտրում են, բերում Անտոնիոսին, վերջինս ուրախությունից տասնապատիկ ավելի է վճարում սպանությանհամար սահմանվածվարձի չափից (ասում են, թե իրեն սպանող ցենտուրիոնին ժամանակին Ցիցերոնը փրկել էր հայրասպանության

թալանողնե-

`

`

ւ

նա. Էանել հաճախ իր բիոնի, առջե: որից այնքան. իմաստուն, խոսքեր, -

հայրենակիցներին:«Եվ ավելի շատ մարդ էր գալիս նրան դիտելու, քան թե նախկինում ունկնդրելու», վկայում է հռոմեացի պատմիչ Ապիանոս Ալեքսանդրացին ն հավելում, թե իբր Անտոնիոսըերկար ժամանակ իր ճաշասեղանինէր դնում Ցիցերոնիգլուխը: -

Ինչպես տեսնում ենք, հին աշխարհի մեծագույն ճարտասաններից երկրորդը նույնպես բռնի է հրաժեշտ տվել կյանքին: Հետադարձ հայացքով`՝ո՛չ Դեմոսթենեսը,ո՛չ Ցիցերոնը իշխանավորների համար, կարծես, վտանգ չէին ներկայացնում զինական ուժի տեր չէին, պաշտոնչունեին ն ոչ էլ ձգտում էին դրան: Այդպես չէ, իհարկե, նրանց ուժն ավելին էր՝ խոսքի հզորությունը: Եվ այդ ուժն այնքան մեծ է, որ ոչ միայն ժամանակինսարսափեցրելէ հակառակորդներին, ոչ միայն դարեդար պահպանել է նրանց անունը (ն նրանց շատերիանունը), այլն մեզ դարձրել առնչվող ժամանակակիցներից նրանց հավիտենականաշակերտները: Ցիցերոնի ժառանգությունը մեծ է՝ 50-ից ավելի դատական ն քաղաքականճառեր, շուրջ 20 ծավալուն աշխատությունփիլիսոաստվածաբանության,բարոյափայության,քաղաքագիտության, գիտության,ճարտասանությանվերաբերյալ, հնչպես նան կենսա"արուստ նյութ պարունակողնամս՛'զանի՝ավելի քան 800 գրական նամակ: ԽԴսքարվեստի տեսակետից հույժ նարնոր է նրա եռաԳգրությունը՝«արտասանի մասին», «Բրուտոս կամ նշանավոր ճարտասաններիմասին» ն «Զարտասանը»: Հետագա ամբողջ ճարտասանական գրականությունըփաստորենխարսխվածէ այդ

երեք գրքերի տեսական կառույցների ն հիմնադրույթների վրա: Առաջին դատական ելույթը Ցիցերոննունեցել է 80թ., Սուլլայի բռնապետությանօրոք: Նրա պաշտպանյալ Հռոցիոսը անմեղ մի պատանիէր, որի հորն սպանողներըն ունեցվածքը րը, իրենց հանցանքը պարտակելու նպատակով,իրենք էին դատի տվել Հռոցիոսին՝ հայրասպանությանմեջ ամբաստանելով:Իսկ ն որ գլխավոր մե մեղադրողք Քրիսոդոնոսը ն ելում էր քանի էր Ս Սուլլայի վայելում հովանավորությունը,ապա ոչ մի փորձառու փաստաբանհանձն չառավ պաշտպանությունը: Ցիցերոնը փայլուն կերպով շահում է անհույս թվացող այդ գործը: Մեկ նմուշ նրա ճարտասանականվարպետության. «Մեղաեն Հռոցիոսի ունեցվածքը, դրում են նրանք, ովքեր դատարանիառջն է կանգնածնա, ում նրանք ոչինչ չեն թողել, բացի դժբախտությունից:Մեղադրում են նրանք, ում Հռոցիոսի հոր սայանությունըձեռնտու էր, դատարանի առջն է կանգնած նա, ում հոր մահը ոչ միայն վիշտ է բերել, այլն չքավորություն: Մեղադրում են նրանք, ովքեր անդիմադրելիորենցանկանում էհն սպանել այստեղ ներկա Հռոցիոսին,դատարանիառջն է կանգնածնա, ով անգամ այս նույն դատարան է եկել պահապաններիուղեկցությամբ, որ նրան չսպանեն հենց այստեղ, ձեր աչքերի առաջ: Միով բանիվ՝ մեղադրում են նրանք, ում ժողովուրդն է պահանջում դատի տալ, պատասխանէ տալիս նա, ով մի կերպ պրծել է չարագործ մարդասպաններից»|496, էջ 8): Այս տպավորիչ պատկերը (մի կողմում անմեղ մեղադրյալը, մյուս կողմում` չարամիտ մեղադրողները)ինքնաբերաբար չգոյացավ. այլ կերպ կառուցված՝ մի քանի նախադասությունըկարող էր այդ ներազդեցությունը չունենալ: Այստեղ Ցիցերոնը նրբորեն գործադրել է իր նախասիրածոճաբանական միջոցները, նախ՝ բառական հակադրությունը(ճոմէհօտ15), ապա հարակրկնությունը (ճոտքհօոճ), բացի այդ՝ աննկատ շրջանցել Էէ տրամաբանությանպահանջները` մասնավորդրույթից կատարելովանցում (տվյալ խճսքաշարում, համենայն դեպս, չհիմնավորված) դեպի ընդհանուրը (ժողովրդիդիրքորոշմանվկայակոչումը): «Խոսքի արքայական հզորության» (իր արտահայտությունն ւյ դասական օրինակ է ՑիցերոնՒ սառը Կատիլինայի դեմ (մ.թ.ա. 63 թ.): «Մինչն ե՞րբ ես դու, Կատիլոնա,չարաշահելու մեր համբերությունը:Որքա՞ն ես դեռ, քո այդ կատաղությանմեց, շարունակելու մեզ ծաղրել. Մինչն ե՛րբ ես պարծենալու քո անսանձ հանդգնությամբ..Մի՛թե դու չես տեսնում, որ քո դավադրությունն

| |

հափշտակել

|

արդեն հայտնի է բոլոր ներկաներին ու բացահայտվաժծ..»|443, էջ 293: Այսպիսին է Ցիցերոնի առաջին ճառի մուտքը` ճարտասանական հարցերի մի տարափ, սաստկացող մեղադրանքների շարան, որ եզրափակվում է թնավոր խոսք դարձած «Օ, դա՛րք, օ, արտահայտություն-դատավճռով: բա՛րք» (Օ էօոոքօւ8, օ ոռօոօտ) Ակնհայտէ, որ Ցիցերոնն ի սկզբանեձգտում է ճնշել, շշմեցնել մե-

ղադրյալին(ինքն է հենց մի առիթովխոստովանել,որ եղած ապացույցներն իրեն անբավարար են թվացել. ասենք` այլ աղբյուրներ էլ են վկայում, որ Կատիլինայի դավադրությունն իրականում այդքան ահարկու չի եղել, ինչպես որ Ցիցերոնն է ներկայացնում): Տարիներ անց, քննարկելով ճարտասանիմուտքի խոսքի տեսակները՝Ցիցերոնն իր այս ճառն է հիշատաոճի նմուշ, հավելելով՝ «Կատիլինան՝անասելի կում իբրն հարձակողական հանդգնությանտեր այդ անձնավորությունը,պապանձվեցմեղադրանքներից»: Իսկապես,Ցիցերոնիճառից հետո Կատիլինանթողել, հեռացել է սենատից՝այդպիսովընդունելով մեղադրանքները: `

`

Ցիցերոնիհամարճարտասանիբաղձալիտիպար,«կատարճարտասան» է Դեմոսթենեսը: Առհասարակ,նա իր հիացմունչի թաքցնում հունական մշակույթով, փիլիսոփայությամբ,ճարտասանությամբ,երկարժամանակէ անցկացնում Աթենքում՝ուսանելով հույն փիլիսոփաներին:Միաժամանակ՝նրան չի կարելի հունամոլ համարել: Ընդհակառակը,չմերժելով հունարեն իմանալու օգտակարությունը`Ցիցերոնը պարտադիրէ համարում ամեն հռոմեացու` լատիներենիկատարյալ իմացությունը: Նրա եռագրության երկրորդ գիրքը փաստորենազգային ճարտասանությանձնավորման ն նշանավոր հռոմեացի ճարտասանների մասին է: Ցիցերոնն անգամ հարկ է համարում սաստելու օտարամոլներին՝ նկատելով, թե այդ ինչպես է, որ ոմանք հիանում են հույն ճարտասանԼիսիասով, սակայն քիչ բան գիտեն Լիսիասին ոչնչով չզիջող հռոմեացի ճարտասանԿատոն Ավագիմասին: Կատարյալ ճարտասան դառնալու, խոսքի, իսկ խոսքի միջոցով «մարդկանցն պարագաներիտիրակալ» դառնալու գլխավոր նախադրյալը, ըստ Ցիցերոնի, փիլիսոփայական կրթվածությունն է: Մարդկանցորնէ բան կարող է հաղորդել, առավել ես՝ համոզել նա, ով ինքը մտածելգիտի, իսկ դա հնարավորէ փիլիսոփայությանը տիրապետելովմիայն. ճարտասանության,ինչպես ն ամեն ինչի հիմքը փիլիսո-րայությունն է հակիրճ ձնակերե"ում է Ցիցերոնը: Եվ եթե «ամեն սերնդի մեջ դրվատանքիարժանի հազիվ մեկ-երկու ճարտասան է հանդիպում» |498, էջ 328), ապա դրա հիմնական պատճառը դարձյալ փիլիսոփայականկրթվածությանպակասնէ:

.

յալ քը

``

Փիլիսոփայության ս ճարտասանության շաղկապումը բնավ պատահականչէ Ցիցերոնի մտածելակերպի ն գործելակերպի համար: Բանն այն է, որ ճարտասանությանն փիլիսոփայության միջն ձնավորվել էին մրցակցային, մերժողական փոխհարաբերություններ: Թեպետ առաջին սերնդի սոփեստներինտրվել էր «փիլիսոփայողճարտասանություն» անվանումը,սակայն վերջինս շատ ավելի բնորոշ է հատկապեսՑիցերոնի հայացքներին. նա է, որ իսկապես ներդաշնակում է մարդկային իմացության ն գործունեության այս երկու ասպարեզները:Այնպես որ, բնավ արդարացիչէ նրան ավանդաբար«էկլեկտիկ» մտածողհամարելը. փիլիսոփայությա ն բոլոր ուղղությունները նրա համար եղել են տեսական ն գործնականճարտասանությանհիմք, ն այստեղ նա միանգամայն իրավացի է: Ամեն մի ճարտասանիառջն ծառացածեռմիասնականխնդիրը՝ ««ինչ ասել»», ««որտեղ ասել»», «ինչպես ասել»», Ցիցերոնի երկերում հանգամանալիլուծումներ է ստացել, իսկ հետագա դարերի փիլիսոփաներն ու ճարտասանները դրանց առանձնապես շատ բան չեն ավելացրել: Կարելի է նույնիսկ ասել, թե ուսումնասիրել ճարտասանություն՝ նշանակում է ուսումնասիրել Ցիցերոն, ուշի ուշով հետնել նրա խորհուրդներին: Առայժմ սահմանափակվենք դրանցից մի քանիսով: » ..-Ամենակարնորը պատշաճության պահպանումն է՝ ասելիքի հարմարեցումը տեղին, ժամանակին, ունկնդիրներին, նրանց տրամադրությանըն այլն. «ո՛չ միշտ, ո՛չ բոլորի ներկայությամբ,ո՛չ ամեն մեկի դեմ, ո՛չ ամեն մեկի օգտին ե ո՛չ ամեն մեկի հետ է հնարավոր միատեսակխոսել» |495, էջ 355|: » Ամեն ինչում անհրաժեշտ է չափը պահպանել` ն՛ խոսքի կառուցվածքի, ն՛ բառերի գործածության, ե՛ փաստարկման,ե՛ հուզականության, ե՛ շարժուձնի. «չէ՞ որ ոչ միայն ամեն ինչ իր չափն ունի, այլն ավելցուկը միշտ տհաճ է պակասից» |495,էջ 345): » Հարկավոր է տիրապետել բոլոր ոճերին. ճարտասանը պիտի կարողանափոքր բաներիմասինխոսել համեստորեն,միջին բաների մասին՝ հանդարտորեն,մեծ բաների՝ վեհորեն. եթե մանրը հարցի մասինորնէ մեկը բարձրագոչբաներ է ասում, առանց ունկնդիրներին նախապ' բոցավառճառ է սկսբ-ս, ապա այն ստրաստելու տպավորությունն է ստեղծվում, թե նա հարբեցողությս:ն.է տրվել սթափներիմեջ: «» Պետք է տիրապետել սեփական ձայնին, դեմքին, մարմնին, շարժուձնեին:Ոչինչ ավելի զորեղ չէ ճարտասանի ձայնից:

Միմիայն արտահայտիչ արտասանությամբ շատ ճարտասաններ երբեմն գերազանցել են իրենցից ավելի օժտված, սակայն վատ արտասանությանտեր ճարտասանների: Հ» Հարկավոր է մշտապեն մարզել, ամրապնդել հիշողությունը` «բոլոր իմացություններիգանձարանը».ճարտասանի մնացած բոլոր արժանիքներըզուր կկորչեն առանց հզոր հիշողության (Ցիցերոնը մշակել էր հիշողության ամրապնդմանիր եղանակը,որին դեռ կանդրադառնանք): ». Հանպատրաստիցխոսքը, անշուշտ, օգտակար է, սակայն ավելի օգտակար է նախապես ասելիքի մասին խորհելը, մտքում շարադրելը, թղթին հանձնելը, գրելն ու գրածը քննադատաբար ընթերցելը: « Գոհչը ճարտասանությանլավագույն ն անգերազանցելի ուսուցիչնէ ու դաստիարակ |493,էջ 103): `

"

"

-

Ցիցերոն' Ավարտելովտարրականդպրոցը՝ Ցիցերոնն ունկնդրել

է ակադեմիկոս Փիլոնին, որը Կլիտոմաքոսի մյուս բոլոր աշակերտներիցոչ միայն ավելի այլն նրանց սերն էր էր հիացնումհռոմեացիներինիր ճարտասանությամբ, ժամանակ մտերմանալով Մուվայելում իր բնավորությամբ, իսկ միննույն իրազեկ էին պետականգործերի ցիոսի ու նրա բարեկամներիհետ, որոնք օգնությամբ փորձով. կառավարմանըն գլխավորում էին սենատը, նրանց ծանոքանում էր օրենքներին.... Գալով Աթենք՝ Ցիցերոնն ունկնդրել է Սնտիոքոս Ասկալոնացու դասախոսություններըն հմայվել նրա խոսքի շռայլությամբ ու գեղեցկությամբ, բայց այն նորություններին, որոնք նա ներմուծում էր ուսմունքի մեջ, Ցիցերոնըհավանությունչէր տալիս.... Ասիայի հռետորներից նա սովորեց ադրամիտտիացի մագնեսիացի ն կարիացիՄենիպոսի մոտ, իսկ Հռոդոսում՝ Ապոլլոնիոս հռեԴիոնիսոսի տորի մոտ՝ Միլոնի որդու, ն փիլիսոփաՊոսեյդոնիոսի մոտ: Պատմում են, թե Ապոլլոնիոսը, որը չէր հասկանում լատիներեն, խնդրել է Ցիցերոնին իրենց պարապմունքներիժամանակ խոսել հունարեն: Սա հաճությամբ ընդունել է առաջարկը,ենթադրելով, թե այդպես ավելի լավ կուղղեն իր սխալները:Երբ նա արտասանելէ իր ճառը, բոլորն ապշած են մնացել ն սկսել են մրցել նրա հասցեին գովեստներ շռայլելու մեջ: Իսկ Ապոլլոնիոսը նրան լսել է բնավ էլ ոչ ուրախ տեսքով, ն ճառն ավարտվելուց հետո, երկար ժամանակ նստած է մնացել մտախոհ: Տեսնելով Ցիցերոնինեղվածությունը՝ նր՛սնասել է. «Քեզ, Ցիցերո՛ն, գովում եմ ի

Քսենոկլեսի,

-

// Երկեր, Պլուտարքոս, կենսագրություններ Դամեմատական

1988, էջ 312-390

(հատվածներ):

Եր.: Վայաստան,

զարմանում եմ քեզ վրա, բայց խղճում եմ Հելլադայի բախտին՝ակնբախորեն համոզվելով, որ գեղեցկից դեռ մեզ մոտ մնացած միակ բանը՝ կրթությունն ու ճարտասանությունը,ն այն էլ քո շնորհիվ, դարձելէ հռոմեսեփականությունը»... ացիների Օաղրելով այն հռետորներին, որոնք դիմում են ուժգին բացականչությունների, նա ասում էր, թե դրանք իրենց անզորությունից են անցնում նման այն բանին, որ կաղերըձի են նստում: Նուրբ ամպրոպաձայնությանը, սրամտությունը, որ նա դնում էր այդպիսի կատակների մեջ, դատապաշտպանիհամար, թվում է, տեղին ու նուրբ հնարանք էր, բայց դրանից չափազանց հաճախ օգտվելով` Ցիցերոնը վիրավորում էր շատերին ն չար մարդու համբավէր վաստակել... Այսպես, օրինակ, նա մի անգամ դատարանումպաշտպանել է Մունատիոսին,ն երբ սա իր արդարացումիցհետո դատական հետաքննություն է հարուցել ընդդեմՍաբինոսի՝Ցիցերոնիբարեկամի,Ցիցերոնը, ասում են, զայրույթից այնքան է իրեն կորցրել, որ ասել է. «Մի՞թե,դու, Մունա՛տիոս, դու ինքն ես ձեռք բերել քո արդարացումը, այլ ոչ թե ես եմ թանձր խավարով պատել դատավարությունը,երբ ամեն ինչ պարզ է եղել»: Տրիբունայից գովաբանելով ՄարկոսԿրասսոսին՝նա մեծ հաջողություն է ունեցել, իսկ ապա մի քանի օր անց, սկսել անարգել նրան: «Այդ դո՞ւ չէիր, որ հենց այստեղ գովում էիր ինձ վերջերս», հարցրել է Կրասսոսը նրան: «Այո՛, պրակտիկայի՛համար, պատասխանելէ Ցիցերոնը, ես վարժվում էի անշնորհակալ թեմայով ճառ ասելու մեջ»: Մի այլ անգամ Կրասսոսը հայտարարել է, թե Կրասսոսներիցոչ ոք Հռոմում չի ապրել վաթսուն տարուց ավելի, իսկ հետո հերքել է դա՝ ասելով. «Ես ինչո՞ւ պիտի դա ասեի»: «Դու գիտեիր, պատասխանելէ Ցիցերոնը, թե հռոմեացիներնուրախությամբ սեն այդԴ մասին, Նույն) ի ե հաճոյակատարություններ յակ ր էիր ՈԹ) էիրանում նրանց»: րոնց այդ Կրասսոսըմի անգամ հավատացնումէր, որ, իբր, իրեն դուր են գալիս ստոիկները,որոնք պնդում են, թե նա է հարուստ,ով որ առաքինիէ: «Բայց արդյո՞քավելի շուտ նրա համար չեն նրանք քեզ դուր գալիս, նկատել է Ցիցերոնը, որ, նրանց ուսմունքի համաձայն, ամեն ինչ իմաստունին է պատկանում»: Կրասսոսն էլ հայտնի էր իր արծաթասիրությամբ:Իսկ երբ Կրասսոսի որդիներից մեկը, որը նման էր թվում ումն Աքսիոսի ն վերջինիս նկատմամբբամբասանքիպատճառով այդ նմանությամբ անարգանք էր բերում իր մորը, սենատում հանդեսէ եկել ճառով, հաջողություն ունեցել, ն Ցիցերոնինհարցրել են, թե ինչ կարծիք ունի նրա մասին,պատասխանելէ. «Կրասսոսին է արժանի».... Կարելի է խոստովանել, որ խայթող կատակներիօգտագործումը ընդդեմ թշնամիների կամ դատվող |ողմերի թույլատրելի է որպես հռետորական հնարք: Բայց Ցիցերոնլ. երբեմն վիրավորական կերպով էր կատակում մարդկանց հետ. հանուն ճիծաղի, ն դա հաճախ նրա նկատմամբ ատելություն էր հարուցում: Գիշատակեմայդպիսիմի քանի դեպք: Մարկոս ն

-

-

-

-

-

կլ

-

-

՛

է որիերկուփեսաներն էին,նա անվանել Ակվիլիոսին, արտաքսված

Անդրաստոս:Իսկ Լուցիոս Կոտտասիցենզորության ժամանակ, մի մարդու,

չափից ավելի էր գինի սիրում, տեղի էին ունենում Ցիցերոնի կոնսուլական ընտրությունները:Ցիցերոնն ուզեցել է ջուր խմել: Ծարավըհագեցնելով, նա իր բարեկամներին,որոնք շրջապատած են եղել չորս կողմը, ասել է. «Դուք իրավացի եք, վախենալով, որ չլինի թե ցենզորը վրաս բարկանա,որ ես ջուր եմ խմում»: Վիկոնիոսինէլ հանդիպելիս,որն իր հետ տանելիս է եղել իր անչափ տգեղ երեք աղջիկներին,նա բացականչելէ. «Առանց Փեբոսի թույտվությաննա երեխաներծնել».... է որը

'

:

Մեծ ջերմեռանդությամբ աշխատելովքաղաքականասպարեզում,Ցիցերոնը կարծում էր, որ եթե արհեստավորներըգործ ունենալով իրենց վարպետության գործիքների ն այլ անշունչ առարկաների ու միջոցների տեն ն՛ դրանցանունները, ն՛ տեղը, ն՛ հետ, լա պիտանիությունըաշ-

ն հետո Մեծերի կողքին նրանցից

Դեմոսթենեսինն Ցիցերոնին` ճարտասաԱռանձնացնելով նության երկու հսկաներին,չանտեսենք մյուսներին: «Դեմուսթենեսի եղել են կողքին էլ եղել են մեծ ու փառապանծ շատ ճարտասաններ. մինչն նա ն նրանից հետո էլ չեն վերացել». այսպես է սկսում Ցիցերոնը իր «Ճարտասանը» գիրքը` հորդորելով սկսնակներին չերկնչել մեծություններից:Եվ, որպես խորամիտդաստիարակ,նա քաջալերանքի անըստգյուտ մի փաստարկէ բերում, թե «փիլիսոփայությանմեջ նույնպես Պլատոնի մեծությունըչխանգարեցԱրիստոտելինգրելու, ն հենց ինքը՝ Արիստոտելը,իր զարմանահրաշգիտելիքներովն արգասաբերությամբչմարեց մյուսներիջանասիրու-

որիհասարակական գոլխատանքինի պետական գործչի համար, վերաբերող իրագործվում ապա

են մարդկանցմիջոցով, ծերին միջոցառումները առավել նս ամոթալիէ լինել այնքան անփույթ ու անտարբեր,որպեսզի չգիտենաիր համաքաղաքացիներին: Ուստի ն նա իրեն ոչ միայն սովորեցնում էր հիշելնրանց անունները, այլե գիտեր յուրաքանչյուր քիչ թե շատ ականավորմարդկանցբնակավայրի մասին, ն՛ այն կալվածքներիմասին, որոնց նրանք տիրում էին, ն՛ այն անձանց մասին, որոնց բարեկամությունից նրանք օգտվում էին, ն՛ նրանց հարնաններիմասին, այնպես որ Ցիցերոնը Իտալիայիոր ճանապարհովէլ անցնելիս լիներ, կարող էր հեշտորեն

Սա աոան րիաներեում" զրու մվնաները » ռախանձի երկերին

գովաբանում է այն մարդկանց, ովքեր ապրել են ինչպես իրենից առաջ, այնպես էլ իր օրոք: Բայց նրա ասածներից շատ բան հաղորդվում է ն հիշողությամբ. օրինակ` Արիստոտելիմասին ասել է, թե նա ոսկեհոսուն գետ է, Պլատոնիերկխոսությունների մասին,թե՝ դրանք Զնսի ճառերն են, եթե Զնսին հատուկ է մարդկայինլեզուն: Թեոփրաստեսինէլ անվանել է «իմ ուրախությունը», իսկ այն հարցին, թե Դեմոսթենեսիճառերից ո՞րն է համարում ամենալավը,նա պատասխանելէ. «Ամենաերկարը»: Որոշ անձինք, ովքեր իրենց ներկայացնում են որպես Դեմոսթենեսի երկրպագուներ,մանրախնդրորեն կպչում են Ցիցերոնի այն բառերից, որ հանդիպում են բարեկամներիցմեկին գրած նամակում, որտեղ ասված է, թե ճառերի վրա, նում են այն մեծ ու հիացականգովեստները,որ Ցիցերոնըհաճախ ընծայում է այդ հռետորին,մոռանում են նան, որ այն ճառերը, որոնց վրա նա է աշխատել, մանավանդ ճառերն ընդդեմ Անառավել ջանասիրությամբ տիոնոսի, նրա կողմից «Փիլիպիկներ» են անվանված:Նրա ժամանակակիցներԻգց էլ, որոնք հռչակված են եղել խոսքի ձիրքով կամ իմաստությամբ, չկա մեկը, որին նա է՛լ ավելի փառավոր',յարձրած չլինի, բարեհաճորենխոսէ՛լով մասին ն՛ իր ճառերում, ն՛ գրքերում: յուրաքանչյուրի

իր Դեմութենեսը երբեմն նիրհում

բայց րն մոռա»

թյունլ»:

Շատ ճարտասաններ են, իսկապես, իրենց հետքը թողել պատճությանմեջ, ամեն մեկից հնարավորէ որնէ բան ընդօրինակել: Մինչն Դեմոսթենեսը եղել են Պրոտագորասը, Գորգիասը ն մյուս սոփեստները,Սոկրատեսը,Պլատոնը (որին ունկնդրել է Դեմոսթենեսը): Հռչակավորճարտասաններէին Արիստիդեսը (մ.թ.ա. 540-468), էֆիալտեսը (մ.թ.ա. 5-րդ դար), Պերիկլեսը, Թերամոնեսը, Կալլիստրատեսը (որին առաջին անգամ լսելիս էլ հենց Դեմոսթենեսըվճռել է իրեն նվիրել խոսքի արվեստին), Իսոսը (որին աշակերտել է ապագա մեծ ճարտասանը),Իսոկրատեսը, Լիսիասը ն այլք: Իրենց ուժով Դեմոսթենեսինչեն զիջել նան ժամանակակիցներից շատերը՝ Հիպերիդեսը (մ.թ.ա. 390-322), Դեմադեսը, Թեոպոմպոսը (մ.թ.ա. 377-320), Կրոբիլոսը, էսքինեսը (մ.թ.ա. 389314), Փոկիոնը: Պլուտարքոսը վկայում է, որ երբ Փոկիոնը սկսում էր հակաճառել,Դեմոսթենեսնամեն անգամ իր բարեկամներինասում էր՝ «Ահա նա՝ իմ ճառերիսարսափը»:Իսկ Արիստոտելը «Հռետորիկա» գրքում (մ. թ. ա. 335 թ.) առաջինանգամ ամփոփներկայացնում է ճարտասանությանտեսականն մեթոդաբանականհիմքերը: Հետագա դարերում նույնպես Հունաստանը տվել է նշանավոր ճարտասաններ`Դեմետրիոս Փալերացի (մ.թ.ա. 354-283), Դիոնիսիոս Վալիկառնասցի (մ.թ.ա. 1 դարի երկրորդ կես), Միլոն Վռոդոս,ի, Անտիոքոս Ասկալոնացի(վերո ին երկուսին աշակերտել է Ցիցերոնը), Վերմագորաս(մ.թ.ա. 1 դարի երկրորդ կես), Լիբանիոս (մ.թ.ա. 314-339) ն այլք: Մարկոս Պորցիոս Կատոնը (մ.թ.ա. 234-149), որ, ինչպես ասվեց, լատինական ճարտասանությանհիմնադիրներիցէ, հա-

`

ճախ հիշվում է այն բանով, որ Պունիկյան 3-րդ պատերազմի նախօրեին իր բոլոր ճառերն ավարտում էր Կարթագենը (Հռոմի հակառակորդպետությունը)-կործանելու պահանջով («Շճդհճջյոօող ՇՏՏՇ մօլոձառ»` «Կարթագենը պիտի կործանվի»): Հիշատակվում է նան այն փաստը, որ 85 տարեկանում՝ կյանքի վերջին տարում, նա այնքան կրքոտքաղաքականելույթ է ունեցել, որ կարող էր երիտասարդ ճարտասանների նախանձը շարժել: Երնելի ճարտասան էր սրա թոռնորդին՝Կատոն Կրտսերը (մ, թ. ա. 95-46)` ժողովրդական տրիբուն, պրետոր, Ցիցերոնի համախոհը, հանրապետականկարգերի ջատագով (ինքնասպանություն է գործել՝ տեղեկանալով Հուլիոս Կեսարիբռնապետությանմասին): «Բրուտոս» գրքում Ցիցերոնը հիշատակում է իրենից առաջ գործած 150-ից ավելի ճարտասանի անուն՝ շռայլելով «մեծ», «նշանավոր», «ականավոր», «անգերազանցելի», «արտակարգ», «երնելի» մակդիրները:Ըստ հեղինակի՝ Մարկոս Անտոնիոսը (մ.թ.ա. 14387) այնքան խնամքով էր նախապատրաստումիր ելույթները, որ «հնարավոր չէր կասկածել, թե նրա խոսքը նախօրոք է պատրաստված»: Իսկ Լուցիոս Կրասոսի (մ.թ.ա. 140-91) բնութագրումների մեջ, մասնավորապես, ասվում է. «Ո՛չ ավելորդ շարժում, ո՛չ ձայնի անսպասելի փոփոխություն,ո՛չ ետնառաջ անել, ո՛չ հաճախակի ոտքը գետնին խփել, խոսքը կրքոտ է, երբեմն՝ցասումնալից ն լի արդարացիվրդովմունքով. հումորն առատ է, սակայն պատվարժան, ն (մի բան, որ առավել դժվարինն է) ճոխությունը զուգակցված է հակիրճությանը»: Համեմատելով այս երկու ճարտասանների երկու աշակերտներին` Գայոս Կոտտային (մ.թ.ա. 124-74) ն Ռուփոս Սուլպիցիոսին (մ.թ.ա. 124-88), վերջինիս Ցիցերոնն անվանում է «ամենից պաթետիկճարտասան»,սակայն ընդգծում է, որ առաջինը, իր նվազաձայնության պատճառով մշակած մեղմ խոսելաձնեովդատավորների վրա կարողանում էր նույն չափով ներազդել, ինչ որ մյուսը՝ «հզոր ցնցումով»: Նշանավոր ճարտասաններիցիցերոնյան թվարկումը կարելի է շարունակել. Հին Հռոմի գրեթե բոլոր կոնսուլների, ժողովրդական տրիբունների,զորավարների մասին կարելի է ասել, որ նրանք նան ճարտասան էին: Իսկ Լլայսրերի հակվածության մասին ճարտասանությանը մանրամաս գրել է հռոմեացի պատմագիրՍսշտոնիոսը իր «Տասներկու կեսարների կյանքը» գրքում: Այսպես՝Օգոստոսը (Գայոս Օկտավիանոսը),տակավին12 տարեկանում դամբանական է արտասանել իր տատի թաղման արարողության ժամանակ, հետագայում նս ջանասիրաբարզբաղվել է ճարտասանությամբ,

խնամքով է ելույթները. զորքի ն ժոնախապատրաստել սենատում, ղովրդի առջն: ճարտասանական արտակարգձիրք է ունեցել Կալիգուլան. «Զայրույթի պահին, վկայում է Սվետոնիոսը, նա հեշտությամբ էր գտնում ն՛ բառեր, ն՛ մտքեր, ն՛ պետք եղած արտահայտչականությունը,ն՛ ձայն՝ գրգռվածությունիցնա չէր կարողանում մի տեղում կանգնածմնալ, ն բառերըհասնում էին մինչն ամենահեռավոր շարքերը»: Հռոմեացի մեկ այլ պատմաբան՝Տակիտոսը (որն ինքն էլ տաղանդավորճարտասան է եղել), հաստատում է, թե «անգամ խելքի մթագնումըչէր թուլացրել Կալիգուլայի պերճախոսության ուժը»: Հռոմեացինշանավորքաղաքական գործիչ, փիլիսոփա,բարոյախոս, բանաստեղծԼուցիոս Աննեոս Սենեկան (մ.թ.ա. 4 մ. թ. 65) կայսր Ներոնի դաստիարակն էր, ն հենց Ներոնն էլ, Սենեկային մեղադրելովդավադրությանըմասնակցելուհամար (որոշ աղբյուրներ հայտնում են, որ Ներոնն ավելի շատ նախանձել է Սենեկայի -

-

-

ճարտասանականհաջողությանը)հ̀արկադրումէ ինքնասպանլինել: Նշանավոր ճարտասան ն ճարտասանության խոշորագույն տեսաբան էր Մարկոս Քվինտիլիանոսը (մ. թ. 35-96). «արտասանի կրթության մասին» նրա աշխատությունըմինչն օրս էլ հույժ պիտանի է սկսնակներին, իսկ ճարտասանական հավատամքը («հստակ, հակիրճ, հավաստի»)՝բոլորին: Աթենքումճարտասանականդպրոցի ղեկավար էր հայազգի Պարույր Հայկազնը (մ.թ. 276-368)` Պրոերեսիոս հունական անունով: Ծնվել է ԿապադովկիայիԿեսարիաքաղաքում, Աթենքումուսանել է Հուլիանոս Եդեսացուն, որն էլ իր դպրոցը կտակել է Պարույրին: Վերջինս այնպիսի հռչակ է ձեռք բերել Աթենքումն Հռոմում, որ (նրա աշակերտ ն կենսագիրԵվնապիոսիվկայությամբ) Հռոմի հրապարակներից մեկում դեռես կենդանության օրոք արձանն է կանգնեցվել`«Աշխարհի թագուհի Հռոմը՝ պերճախոսության թագավորին» (Քօռոտօքլոռ Քօրոչ օք ԵԼօզսօոնշօ)մակագրությամբ: Շատ երնելիներեն դուրս եկել Պարույրի դպրոցից՝ Հուլիանոս կայսրը (331-363), նշանավոր ճարտասան Լիբիանոսը, քրիստոնեությանխոշոր տեսաբաններն եկեղեցու հայրեր Գրիգոր Նազիանզացին(330-390) ն Բարսեղ Կեսարացին (329-379): Հայաստանոս ճարտասանական մտքի ՛ւարգացումն սկսվում է 5-րդ դարից: Իհարկե, մինչ այդ էլ եղել են հայ նշանավոր ճարտասաններ, մասնավորապես վկայություններկան թագավորների ճարտասանականունակություններիմասին՝ Տիգրան Մեծ, ԱրտավազդԲ., Տրդատ Գ.: ՝

--

ճարտասանությանհամար բարենպաստէր 2-րդ 4-րդ դաՀարերում այլազգի ճարտասաններին փիլիսոփաներիմուտքը Ամփիկրատես Աթենացի, յաստան Մետրոդորոս Սկեփսիացի, Օղյումպ, Բարդածան Եդեսացի, Յամբլիխոսնայլք: Միայն հայոց գրերի գյուտը հնարավորդարձրեց հայ ճարտասանությանձնավորումը: Մինչն այդ, ինչպես հայտնի է, Վայաստանում գրագրության կրթության, (նան` կրոնապաշտամունքային, լեզուն հունարենն ու ասորերենն էին (Արնելդիվանագիտության) յան Հայաստանումն̀ան պարսկերենը),հունախոսություննէլ վարակի պես տարածվում էր հայ հասարակությանմեջ` հատկապես մուտքով: Մեսրոպ Մաշտոցի քրիստոնեության ն ՍահակիՊարթնի սկզբաբարեբախտաբար, շարժումը, գլխավորածթարգմանչաց այլ սենե ուղղված էր ոչ թե օտար մշակույթիկույր պատճենմանը, կարնոր իր դերակաԵվ ճարտասանությունն փականիարարմանը: տարում ուներ համազգայինայդ շարժմանմեջ: Կորյունի վկայուէր սերունդթյամբ՝Մեսրոպին նրա աշակերտներիգերխնդիրներից ներին «պարզախոս,հռետորաբան,կրթված»դարձնելը,ն ինքն էլ` երանելիուսուցչապետը, նույն նպատակովկազմում է «դյուրապաճառերիժողովածու: տում, շնորհագիր,բազմադիմի» այդ ազգանպաստդիրքորոշմանշնորՀոգնոր-քաղաքական հիվ էր, որ հունահռոմեականմշակույթինքաջածանոթմեր պատ(Կորյուն, Եզնիկ միչները, աստվածաբաններնու իմաստասերները Կողբացի, Մովսես Խորենացի, Դավիթ Անհաղթ, Եղիշե, Ղազար Փարպեցի ն այլք) չմնացին այդ մշակույթին, մտածելակերպին, ` ոճին գերի, այլ ստեղծեցինհայեցի մտածելակերպ,հայկականոճ, հայերեն եզրաբանություն:Մեր մեծերի հենց այդ դիրքորոշման շնորհիվէր, որ Պլատոնից, Արիստոտելից,Պորփյուրից, Պրոկլից, մեզ բազում այլ հեղինակներիցկատարվածթարգմանությունները մշակույթին հայոց ամրապնդեխորթ չմնացին,այլ ներհյուսվեցին հայոց հայկականությունը: լով ն հզորացնելով են մեր նախնիները Հենց այս գերնպատակինհետամուտ տակավին 1500 տարի առաջ թարգմանել«Գիրք պիտոյից» ճարէ տասանականձեռնարկը (որն ընդհուպ 18-րդ դարը գործածվել Թեոն Ալեքսանորպես ճարտասանությանհիմնականդասագիրք), «Յաղագս ճարտասանսվան կրթութեան», Դիոնիսիոս դրացու Թրակացու «Արուեստ քերականուբեան»ն շատ այլ գրքեր, որոնք են լոկ հասու, այնինչ այսօր մասնագետներինեղ շրջանակին հեղինակներիգրքերի հայ լինեին՝ պիտի գիրքը դրանք մեր սեղանի հետ մեկտեղ:

Առհասարակ,հայ ազգայինճարտասանությանմասին կարող ենք խոսել, հավանաբար, 5-6-րդ դարերից սկսած: Այդ շրջանում ճարտասանությունը մուտք է գործում կրթական հաստատություններ. Հաղպատի, Սանահինի, Գոշավանքի, Նարեկա, Մեծոփա, Խոր-Վիրապի, Հերմոնի, Կարսի, Այրիվանքի,Հաղարծնի ն միջնադարյան Հայաստանի բազմաթիվ այլ դպրոցներում ուսուցանվող` առարկաներիշարքում Ճճարտասանությունը կարնոր տեղ է գրավում: Եղել են նան մասնագիտացվածհաստատություններ`Կամրջաձորի «հռետորական դպրոցը», Եզրաս Անգեղացուճարտասանաց դպրոցը նայլն: Առավել բարձր կարգավիճակէ ունեցել այս գիտությունը բարձրագույն դպրոցի կրթահամակարգում.Գլաձորի ն Տաթնի համալսարաններումոչ միայն ուսուցանվելէ ճարտասանություն,այլն պատրաստվել են ճարտասաններ՝`քարոզչությամբ զբաղվելու

-

նպատակով:ժամանակակիցներնանգամ Գլաձորն անվանել են «երկրորդ Աթենքպանծալի»: Վայ մտքի պատմության մեջ շատերն են անդրադարձել ճարտասանությանտեսական ն մեթոդաբանականհարցերին, բազում այրերի են պատվել «քաջ հռետոր», «անհաղթ հռետոր», «եռամեծ հռետոր» տիտղոսներով՝ Դավիթ Անհաղթ, Հովհան Մայրավանեցի, Գրիգոր Մագիստրոս,ՀՎովնաննեսՍարկավագ, Ներսես Մշեցի, Եսայի Նչեցի, Վովհան Որոտնեցի, Գրիգոր Տաթնացի, Թովմա Մեծոփեցի, Բարսեղ Բաղիշեցի, Առաքել Սյունեցի ն այլք:

``

ճարտասանությանզարգացմանըԵվրոպաՎերադառնալով յում (ե ավարտելով ճարտասանության պատմության համառոտ ակնարկը)`պիտի արձանագրենք,որ երկար դարեր ճարտասանական միտքն այստեղ գրեթե մարում է: Խոսքն այն մասին չէ լոկ, որ Դեմոսթենեսն Ցիցերոն այլես չծնվեցին. քաղաքական, մշակութային, հոգնոր պայմաններն էին փոխվել: Հռոմեական կայսրությանվերջին շրջանում արդեն ճարտասանությունը հանգել էր սոսկ ներբողականի՝.իշխանավորներին հաճոյանալու ճառատեսակին: Որպես գեղարվեստականխոսքի տեսակ՝ ճարտասանության ոճաբանական հարցերը դարձե՛'ս գրականագետներիզբաղմունքի առարկան: Դասական ճարտասանությանավանդույթներին տեր կանգնեցին քրիստոնեության տեսաբաններ Կլիմենտ Ալեքսանդրացին (150-215), Տերտուլիանոսը (150-222), Որիգինեսը (185254), Օգոստինոսը (354-430), Հովհան Ոսկեբերանը (346-407)

վիճածառայեցնելովդրանք ջատագովության,դավանաբանական բանության, հեթանոսներիքննադատության նպատակին: Հետագայում ճարտասանականհարցերի քննարկումը ներառվեց եկեղեցական քարոզաբանության.(հոմիլետիկայի) շրջանակներ, տեհամակողմանի լուսաբանում ստացան սական-մեթոդաբանական Անսելմ Քենտերբերցու, Պիեռ Աբելարի, Թովմա Աքվինացու ն այլոց աշխատություններում: Միայն 15-րդ դարում` Վերածննդի դարաշրջանում, արթնացավ հետաքրքրությունըանտիկ մշակույթի ն անտիկ ճարտասանության հանդեպ: Իսկ 16-րդ դարից սկսված բուրժուական հեղափոխությունները,ազգային-ազատագրական շարժումները, քաղաքական պայքարի պահանջներըծնեցին նոր տեսակի ճարտասանների, ովքեր ոչ թե արքունիքումկամ եկեղեցում էին հանդեսգալիս, այլ ժողովրդի ամենալայն զանգվածներիառջն: Հնարավորչէ պատկերացնել,ասենք, 1789-94 թթ. ֆրանսիամեծ կան հեղափոխությունը առանց Ժան Պոլ Մարատի, Մաքսիմիլիեն Ռոբեսպիերի, Ժորժ Ժակ Դանտոնի, Օնորե Միրաբոյի, Լուի Սեն-Ժյուստի բախտորոշ ելույթների: Գերմանիայիքաղաքական պատմությունն անբաժան է Մարտին Լյութերի ն Թոմաս Մյունցերի հրապարակախոսական գործունեությունից, նրանց կրքոտճառերիազդեցությունից:Լատինաամերիկյանմի շարք պետությունների պատմությունըայլ ընթացք կունենար առանց «ազատարարի»՝Սիմոն Բոլիվարի ճարտասանականվարպետության: Մեկ օրինակ, թե ինչպես էր Մարատը հաղթահարում թշնամաբարտրամադրվածլսարանի դիմադրությունը.«Մարատը ձայն էր պահանջում, նկարագրում է ականատեսը, ժիրոնդիստները գոռում էին` «հեռացի՛ր ամբիոնից»: Մարատըհանգիստ ն արհամարհաբարնրանց է նետում՝ «Այս ժողովում իմ անձնականթշնամիները շատ են»: «Բոլո՛րը, բոլո՛րը», ի պատասխանգոռգոռում են ժիրոնդիստները:Բանի տեղ չդնելով աղմուկը՝ նա շարունակում է. «Ես դիմում եմ իմ թշնամիներիխղճին ն խորհուրդեմ տալիս նրանց անմիտ գոռգոռոցով,սուլոցով ն սպառնալիքներովչհարձակվել մի մարդու վրա, որն իրեն նվիրել է նրանց իսկ փրկությանը ն հայրենիքի բարօրությանը»: Այս խոսքն ազդեց, ե Մարատն ստացավ խոսե'.ւ հնարավորություն....Ժիրոնդիստսրըտանուլ տվեցին ճակատամատը. նրանք չկարողացան հաղթել Ռոբեսպիերին ն նպաստեցին Մարատի հանրաճանաչությանը` հնարավորություն տալով նրան բացեիբաց հանդես գալու Կոնվենտի ն ամբողջ Ֆրանսիայի առջն»|417, էջ 287):

ք ՇՆ

-

-

ճարտասանականխոսքի քաղաքական տեսակների զարգացմանը նպաստեցշատ երկրներում բարձրագույն ներկայացուցչական մարմնի` խորհրդարանի (պառլամենտ, սեյմ, կոնգրես, դումա ն այլն) գործունեությունը: Դատարանականճարտասանությունը վերելք ապրեց անցյալ դարում շատ պետություններում անցկացված դատական համակարգիբարեփոխմանշնորհիվ. Ռուսաստանում, օրինակ, դա տեղի ունեցավ 1864 թ., որից հետո ռուս փաստաբաններիճարտասանականվարպետություննայնպիսի վերելք ապրեց, որ նրանցիցշատերի(Անատոլի Կոնի, Պյոտր Պորոխովշչիկով, Ֆյոդոր Պլեվակո, Վլադիմիր Սպասովիչն այլք) ճառերն ու աշխատությունները մինչն օրս էլ կարելի է որպես ճարտասանական ձեռնարկ օգտագործել: Քարոզչության ասպարեզում ճարտասանության հանդեպ հարաճուն ուշադրությունը հետնանք է զանգվածային լրատվության միջոցների շնորհիվ գոյացած բազմահազարանոցլսարանների առկայության, խոսքի ճիշտ հասցեագրման,ներազդեցության ուժեղացման ն այս կարգի այլ խնդիրներիլուծման անհրաժեշտության: Կառավարման ասպարեզում նես,ինչպես քանիցս ասվել է, միջանձնայինփոխհարաբերությունների կարգավորումը, բանակցությունների արդյունավետությունը,գործարար զրույցի ընթացքը ն բազում այլ խնդիրներիլուծումը հրամայաբարպահանջում են ճարտասանությանզարգացում, ն արդեն իսկ կա հաջողակգործարարներիփորձն ամփոփող,ինչպես նան այս ոլորտում ճարտասանության ուսուցման զանազան հարցերին նվիրված ծավալուն գրականություն: Ամփոփենք. լ

Ճարտասանճությունը գիտություն է ն արվեստ:

-

մայր

սւ

'

Երկուսն էլ սովորելու, հնչող խոսքի հզորության գաղտնիքն այդ հզորությունը հմտորեն գորներին հաղորդակիցդառնալու ծադրելու մեկ միջոց կա՝ սկսել այբուբենից:

3.

ՃԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԸՄԲՌՆՈՒՄՆԵՐԸ

ԵՎ

ԴԱՍԱԿԱՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ե:

31.

..

դասականըմբռնումները . ճարտասանության

Որպես

սկիզբ՝ ընդհանուր ձնով ուրվագծենք ճարտասանության հիմնախնդիրներիմասին անտիկ ճարտասաններին տեսաբանների պատկերացումները: Ի՞նչ է Ճարտասանականխոսքը, ո՞ւմ է կարելի ճարտասան համարել, որո՞նք են ճարտասանի ն նրա խոսքիհիմնականարժանիքները, ինչպե՞սդրանքձնավորել... Սահմանումներիբազմազանությանմեջ առավել ստույգը ն ընդգրկունը Ցիցերոնինն է` ճարտասամական խոսքը մենախոսության տեսակ է՝ ուղղված բազմամարդ լսարանին՝ որեէբան հաղորդելու, որեէ բանում համոզելու, նան հաճույք պատճառելու նպա-

է

"`

տակով

Որնէ բան հաղորդելը (տեղեկացնելը, բացատրելը, հիշեցնելը, սովորեցնելը) ճարտասանի (ճարտասանի դերը կատարողի) պարտականություննԷ: Տեղեկատվությունը այն նվազագույն գործառույթն է, որ պարտադիր է հնչող խոսքի համար. լինում են զուտ տեղեկատվականելույթներ (թվեր են հաղորդվում, ցուցակ է ընթերցվում,այլ տվյալներ են հրապարակվումնայլն): Որնէ բանում ունկնդիրներինհամոզելը, որպես ճարտասանի խնդիր,թելադրվում է անհրաժեշտությամբ:Սոսկ տեղեկություններ հայտնելը, որպես կանոն, քիչ է հանդիպում, ն հաղորդողն էլ չի ընկալվում իբրն ճարտասան. ասենք` ընտրություններիարդյունքները ներկայացնողիցմենք բոլորովին ճարտասանականվարպետություն չենք ակնկալում: Նույն կերպ` ասելիքը երբեմն այնքան ակնհայտ է, որ համոզելու կարիք բնավ չկա. երկրաչափություն ուսուցանելիս, նկատում է Արիստոտելը,ճարտասանությանկարիք չկա: Այնուամենայնիվ, շատ ավելի հաճախ համոզելու խնդիրն անկապտելի է հաղորդելու խնդրից.հաղորդվում է ոչ թե պարզապես հաղորդվելու, այլ հա"ոզելու նպատակով:Պատահականչւ, որ Դավիթ Անհաղթը հենց ա,դպես հակիրճ էլ սահմանում է` Ծարտասանությունը համոզելու արվեստն Է Համոզել` նշանակում է ունկնդիրների մեջ հավատ առաջացնել ասվածի հանդեպ, մղել որոշակի վճիռների, գործնական քայլերի, ձնավորել ցանկալի

.48-

`

Բ

ֆ » ։

"Ր`

Դ `

Բ

(ճարտասանիտեսանկյունից) դիրքորոշում ն վարքագիծ: Դիցուք, վերը բերված օրինակում, եթե ընտրություններիարդյունքները ներկայացնողը փորձի նան մեկնաբանելդրանք, ապա նա չի կարող խուսափելհամոզելու անհրաժեշտությունից: «Համոզել»-ը ն, ավելի շատ, դրան հասնելու եղանակները դարեր շարունակ տարաձայնությունների առարկա են եղել փիլիսոփաներին ճարտասանների շրջանում: Սուիեստները, ինչպես հիշում ենք, լիովին արդարացնում էին ամեն միջոցով ունկնդրին համոզելը, թեկուզ` խաբուսիկ, երեութականապացուցումներովկամ պարզապեսհոգեբանորեններազդելով:ՄինչդեռՍոկրատեսի-Պլատոնի-Արիստոտելի դիրքորոշումն արմատապեսայլ է՝ թույլատրելի է միայն գիտելիքի վրա խարսխված համոզումը(ինչպես ունկնդիրների, այնպես էլ իր՝ ճարտասանի),մյուս միջոցներըսուտ են ն անբարո: Փաստարկմանժամանակակից տեսաբանների շրջանում ես այս առկա է, մասնավոհակադրվածությունը աշխարհայացքային րապես` տրամաբանականն ճարտասանական փաստարկումների տարբերակմանտեսքով: Ինչ վերաբերումէ ունկնդիրներինհաճույք պատճառելուն, ապա դա, իհարկե, ածանցյալ գործառույթ է (ըստ Ցիցերոնի՝ մի

պատիվ է, որ անում է խոսողը լսողներին): Թեպետ դժվար չէ հասկանալ, որ հաճույք պատճառող խոսքը ն՛ ավելի մեծ ուշադրությամբ է լսվում (այսինքն` տեղեկատվություննէ շահում), ն՛ ավելի տպավորիչ,ուրեմն ն՝ համոզիչէ: Այսպիսով`ճարտասանությունըգործառույթ է, դերակատարում. ամեն ոք, ով մենախոսում է բազմամարդ լսարանի առջն՝ որնէ բան հաղորդելու ն որնէ բանում համոզելու ունկնդիրներին (նան՝ հաճույք պատճառելու) նպատակով,ճարտասան է: Միննույն ժամանակ,երբ ասում ենք «այսինչը ճարտասան է» (կամ` չէ), դրանով մենք գնահատում ենք արդեն դերակատարման որակը: Բայցդաանելիս հարկ է ելնել ոչ թե առաջին տպավորությունից, պահի ազդեցությունից կամ մեկ այլ հանգամանքից,այլ ամենից առաջ ճարտասանականեռակի գործառույթից,այն է՝ թե որքանով է քեր ճարտասանըհասկանալի, համոզիչ ն (նոր միայն, բայց ոչ սոսկ, ոչ ինքնին) հաճելի: ճարտասանիխնոորների բարեհաջողկատարմաննՀ նպատակաուղղվածդասական ճարտասանությունը` իր հինՇ բաժիններով: Առայժմ ուրվագծենքդրանք` հետագայում հանգամանորենքննարկելու մտադրությամբ:

Առաջինը խոսքի բուն բովանդակություննէ՝ «գյուտը» գրականությանմեջ կոչվել Վայ ճարտասանական (ոշօուլօ, օԱո6Տ15): է նան «գաղափար», «ստեղծումն» ն այլն: Ինքնին հասկանալի է՝ մարդ խոսելուց առաջ ն խոսելու համար պետք է խոսելիք ունենա: ընդԵրկրորդ բաժինը «դասավորությունն» է (4ատ5քօ5140), գրկում է խոսքի կառուցվածքը, կազմակերպումը,ասելիքի տրոհումը որոշակի մասերի, դրանց շաղկապումը,գործադրվողփաստարկներըն այլն: ոճաԵրրորդ բաժինը բառային կազմի ընտրությունն է, ամն հնարքների ուրիշ ճարտասանական բանականմիջոցների «Ճոբողջությունը.բաժինը մեզանում շատ դիպուկ անուն ունի` խաբանություն» (լատիներեն՝«6166ս8օ»):Վերջինսհույժ կարնոր է ճարտասանիխնդիրների լուծման մեջ, ն հետագայում կհամոզ-

զարգացումըգլխավորապեսայս բաժվենք, որ ճարտասանության նի զարգացումնէ: դարձյալ ինքՉորրորդ բաժինը հիշողությունն է (տոօռտօուճ). նին հասկանալի է, որ հզոր հիշողությունըճարտասանիկարնոր հատկություններիցէ. մի՞թե կարող է մարդկանցորնէ բան հաղորդել, առավել նս՝ համոզել նա, ով շարունակ մտքի թելն է կորցնում, շփոթում փաստերը,թվերն ու անվանումները: Վերջին բաժինը արտասանությունն է (քոօոսուոնօ, մ1680, Ձ6է10).սա է իրոք պսակում ճարտասանիվարպետությունը:Հիշենք, թե որքան ջանք թափեց Դեմոսթենեսը իր արտասանականթերություններըհաղթահարելուհամար, ն երբ նրան հարցրել են, թե ո՞րն է առաջնակարգճարտասանդառնալու նախապայմանը,պատասխանել է՝ արտասանությո՛ւնը,արտասանությո՛ւնը, արտասանությո՛ւնը... Ցանկանալովընդգծել, թե որքան բարդ է ճարտասանությունը («իր բարդությամբ աշխարհում եզակի է»), Ցիցերոնը շատ պատկերավորասել է, թե այս «մեծ արվեստը» բաղկացածէ «հինգ մեժ արվեստներից».որոնց լիովին կարող է տիրապետել լոկ կատարյալ ճարտասանը,ինչպիսինէ Դեմոսթենեսը,բայց մեկ արվեսանգամ կարող է ճարտասանհամարվել: տին տիրապետողն հասնել կարող է ն՛ ասելիքի ճարտասաննիր նպատակներին ն՛ հր-սշալի իմացությամբ, ճկուն կա՛ ուցվածքով, խոսքի ներդաշն՛ շլացուցիչ ոճով, նակությամբ,անվիճարկելիտրամաբան"ւթյամճբ, ն՛ նախանձելի հիշողության ցուցադրումով,ն՛ տպավորիչ, ազդեցիկ, հաճելի առոգանությամբ:

`

'

Ցիցերոնը,օրինակ, խոստովանելէ, որ իր խոսքի աքիլլեսյան կառուցվածքն է: Իր ավագ Ժամանակակցինն մրցակցին` հռչակավոր ճարտասան Քվինտոս Հորտենզիոսին (մ.թ.ա. 114-50) նա բնութագրել է այսպես՝ գյուտի առումով անսպառ է, դասավորության՝ գեղակազմ, բառերի ընտրության՝ նրբագեղ, իսկ հիշողության` պարզապես անգերազանցելի: Անցյալի նշանավոր ճարտասան Սերվիոս Սուլպցիոս Գալբայի (մ.թ.ա. 191-130) ճառերը «թափով էին, թունդ ու ծանրակշիռ», կրքոտ արտասանությունը պարզապես«հմայում էր ունկնդիրներին»:Իսկ Արիստոտելի երիտասարդժամանակակցին`Դեմետրիոս Փալերացուն մեղմ ու հաճելի արտասանությանհամար Ցիցերոննանվանում է «անուշաձայն»: Ձարտասանի խոսքը, ըստ դասական ճարտասանության պետք է ծավալվի որոշակի հաջորդականությամբ: ըմբռնումների, Առաջին մասը «առաջաբանն» է (թոօօջստ),որի խնդիրն է "նախապատրաստելունկնդիրներին,նրանց մեջ հետաքրքրություն առաջացնել: Հաջորդը «առաջարկությունն» է (ք-օքօ510օ),երբ խոսողն ուրվագծում է հիմնականթեման, քննարկումներիշրջանակը, կանխատրամադրումունկնդիրներին: Երրորդ մասը կոչվում է «պատմություն» (ոճոոոէօ). ներկայացվում են խնդրո առարկային առնչվող փաստերը, վկայությունները, հիմնավորումները ն այլն: Չորրորդը «ցուցումն» է (46ռօոտէոՑէօ)խ̀ոսողը ցույց է տալիս, բափաստարկների ցահայտումէ իր դիրքորոշման-արդարացիությունը, հավաստիությունը ն ճշմարտացիությունը, ինչպես նան «հերեզքումն»» (ոճմոչճմօ)հակառակորդիտեսակետը:Ժամանակակից րաբանությամբ՝սա «փաստարկումն» է: Հինգերորդ մասը (երբեմն ոոտօներհյուսվում է նախորդին)«հորդոր» է՝ կոչվում (մ՛ոմմզոոճնօ, ՒՑԷՕ).ճարտասանըհորդորում, դիմում է ունկնդիրներին՝առավելապես բարոյախոսական,հուզական բնույթի կոչով: Վերջին մասը «վերջաբանն» է (շքմօջստ),որտեղ ճարտասանը հակիրճ աճփոփում է ասվածը: Յամոզիչ ն ազդեցիկ լինելու. նպատակով`ճարտասանները առանձնահատուկխնամքով էին նախապատրաստումիրենց ճառի վերջաբանը. առանց վերջաբանը նախօրոք պատվկերացնելու՝ ի. յսքնսկսելը հավասարազորէր ինքնակամ ձախողմանՑիցերոնը, գնահատելով հայտնի քաղաքաԼան գործիչ, ժողովրդական տրիբուն Գայոս Գրակքոսի (մ.թ.ա. 153-121) ճարտասանական վարպետությունը,նշում է, որ նրա «խոսելակերաը վսեմ է, մտքերը՝ իմաստուն, ձայներանգը՝ ազդեցիկ», բայց, ափսոս, դրանց պակագարշապարը

`

`

վերջին, ավարտական նրբագիծը, ն, որպես անխուսափելի հետնանք՝ «շատ բան է հրաշալի ուրվագծված,սակայնքիչ բան է սում

է

ավարտուն»:

՛

:

ն

խոսքին ներկայացվող պահանջների առումով նկատենք, որ անտիկճարտասաններնու տեսաբաններըոչ միայն ձնակերպել են ճարտասանական խոսքի պահանջ-կանոնները,թողել խոսքի ներազդեցությանհզորացմաննուղղված բազում խորհուրդներ, այլն զբաղվել են լեզվի ընդհանուր տեսության,քերականության, ոճաբանության,գեղարվեստականարձակի շատ ասպարեզներով, որոնք հետագայում դարձան ինքնուրույն գիտաճյուղերի առարկա: Արիստոտելը խոսքի գլխավոր, ամեն ինչ ընդգրկող արժաէ նիքն համարում հստակությունը,իսկ վերջինս տրոհելիս առանձնացնում է երկու բաղադրիչ՝ասելով, թե ճարտասանիխոսքը պետք է լինի դյուրըմբռնելի ն հաճելի: Դրան կարելի է հասնել, եթե գործածվեն ստույգ, գործածականն բոլորին հասկանալի բառեր: Սա, կրկնենք, պլատոնյան գծի շարունակությունն է՝ խոսքը պիտի հստակ լինի հասկացվելու համար. հստակ (գիտելիքի վրա խարսխված) խոսքը հասկանալի է ինքնին (այսինքն՝ ունկնդրին համոզելու խնդիրընդհանրապեսչկա): ասել է Նույն բանը, ի դեպ, Պլատոնից ն Արիստոտելից չին մեծ մտածող Կոնֆուցիոսը (մ.թ.ա. 551-479). «Բառերից միայն մեկ բան է պահանջվում՝լինել հասկանալի»|100, էջ 128): Ճարտասանականխոսքի արժանիքները դասդասելիսգիտելիքի դերի այսօրինակ բացարձակացումը չէր կարող, անտարակույս, բավարարել գործուն ճարտասաններին.Արիստոտելըհարցին մոտենում էր իբրն գիտնական,անկիրք,ակադեմիականհետաքրքրությամբ, մինչդեռ նրա աշակերտԹեոֆրաստոսը (մ.թ.ա. 370288) ոչ միայն փիլիսոփա,տրամաբան,ոճաբան, այլե տաղանդավոր ճարտասան («Թեոֆրաստոս» մականուն է, հունարեն նշանակում է «աստվածային խոսքի տեր»), առաջադրեց ճարտասանական խոսքի հետնյալ չորս արժանիքները (նվազող կարնորությամբ)՝ խոսքը պետք է լինի անաղարտ,հստակ, գեղեցիկ ն նյութին Բուն

առաջ

պատշաճ:

Դեմետրի-

Թեոֆրաստոսի աշակերտ, արդեն հիշատավված Փալերացին դրանց ավելացրեց ես երկու հատկանիշ՝հակիրճ ն նրբագեղ լինելը (այս վերջինը, սակայն, նա դիտարկում է որպես խոսքի գեղեցկությանն հստակությանմիագումար): ոս

Նույն վեց հատկանիշն է հիմնավորում ճարտասանությա ասիական ոճին (այսինքն` ընդարձակ, փքուն, ճոխ, ոճական հնարքներով գերհարուստ արվեստին) հարող Դիոգենես Բաբելոնացին (մ.թ.ա. 2-րդ դար), իսկ այդ ոճի երկու ներկայացուցիչներ՝ Յերմոգենեսըն Դիոնիսիոս Վալիկառնացին, որ ասպարեզում էին մ.թ.ա. 1-ին դարի երկրորդ կեսին, ավելացնում են ճարտասանի խոսքիազդեցիկ ն բարեհունչ լինելու պահանջները: Սրանք հավասարազորհատկանիշներչեն, իսկ ճարտասանի նպատակներիկենսագործման տեսանկյունից` անգամ միմյանց մերժում են: Դա շատ լավ են նկատել իրենք՝ անտիկ տեսաբանները: ԱհավասիկԴեմետրիոսի արդարացիվերապահումըխոսքի հակիրճ լինելու պահանջի կապակցությամբ. «Հանուն հստակության երբեմն հարկավորէ միննույն բանը կրկնել: Հակիրճ լինելը, անշուշտ, հաճելիԷ, սակայնոչ միշտ է հստակ.ինչպեսերբեմնչենք մեր կողքից շտապող մարդկանց, այդպես էլ խոսքը նկատում կարողէ չընկալվել արագ ընթացքի պատճառով» |333, էջ 269): ճարտասանության դասական ըմբռնումների թռուցիկ ակ-. նարկը (հարցերի մեծ մասին մանրամասն կանդրադառնանք) ավարտենքմեզ ավանդած մի շատ օգտակար խորհուրդով:Ցիցերոնը,Քվինտիլիանոսը,Դեմետրիոսը,մյուսները, զանազանարտահայտություններով, միննույն կանոնն են ձենակերպել, այն է՝ .

ամո

Ա

նելու

ճարտասա համար նը

նե համոզիչ

Խոսքն այն մասին է, որ ունկնդիրներըչպետք է տեսնեն, որ ճարտասանըգործադրում է ամեն ինչ իրենց համոզելու համար: Չափից դուրս կազմակերպվածխոսքը, հնարքներիառատությունը, ճարտասանիանսքող համառությունըհակառակազդեցություն են

գործում: '

Արդ,զինվենք Արիստոտելի իմաստուն խորհրդով՝«բճամաէ համոզելու, արհեստականը`ընդհակառակը» 2717, էջ 129|:Իսկ այւ բնականը,ըստ էության՝«արհեստականբնականը», միովբանիվ՝ արվեստը, ջանք ու եռանդ է պահանջում,թե՛ անցյալից Ժառանգածիիմացություն, ն թե՛ այդ իմացությունը նորովի գործադրելուկարողություն:

մը ունակ

ի

Է

Դասականճարտասանությունը ն արդիականությունը

3.2.

ի լ

արժանվույն

:

-

համեմատել դասական ճարտասանությունը(այՓորձենք

ի

Լ

սինքն՝ տեսական ն գործնականճարտասանությանայն համակարԳը, որ ձնավորվելէ Հին Հունաստանում մ.թ.ա. 4-րդ 3-րդ դարերում ն Վին Հռոմում մ.թ.ա. 1-ին դարում) ն արդի(21-րդ դարիսկզբի)

-

|

ճարտասանությունը:

|

Երկու համակարգերի ընդհանրությունը տեսնելու համար մեջբերենք մի քանիսը այն խորհուրդներից, որոնք, ըսւտ ճւսրտասանությւսն ամերիկացիհայտնի տեսաբանՖրենք Սնելի՝ օգտակարեն ունկնդիրների «Լսարանը հաճույքով կոնդունի հետաքրքիր վսւոահությունը նվաճելիս. տեղեկությունները... Առաջարկեքփաստեր, որոնք դուր կգան ունկնդիրճեթին... Ձեր տեսքով ցույց տվեք, որ ուրախ եք բոլորին տեսնելու: խոստացեք, որ ձեր ասածներըօգտակար են լինելու բոլորին, Կ որ ներկաների ո հաճելի է անցնելու» |466,էջ 14-15): Ամերիկյանգործարարշրջաններում մեծ հեղինակություն վայելող Ջոն Զեստարան իր «Գործարար վարվելակերպ»գրքում այսպես է բացատրում խնդիրը. «Հոսպիսով՝ դուքպետք է երկու բան միացնեք. մի կողմից՝ պետք է խոսեք այնպես, որ մարդիկ հաճույքուվ ձեզ լսեն, մյուս կողմից` պետք է խոսեք հուզականորեն վառ, տեղեկատվությամբհագեցած, ներգրավելով մեժ քանակի հետաքրքիրփաստեր,գրավիչ ն կիրթ: եթե մեկը մյումին լրացնի, ապա դուք կկարողանաքնվաճել ձեր հանդեպ բարեհաճ վերաբերմունքն հաջողությանկհասնեք»|501,էջ 180):

Ր ՝

:

տ"

:

իլ |

|

| կ

ր

| կ

Ժամանակ,

.

Այս դատողություններումդժվար չէ տեսնել ճարտասանիցիհաղորդել, համոզել, հաճույք պատցերոնյան նպատակադրումը՝ մ է նան հարակից ճառել: Ընդհանրությունը, բնականաբար, :

շատ

|

գերի հարացույցներիարմատականտւարբերություններից մեկն այն է, որ եթե դասական ճարտասանությանըբնորոշ է ճարտասանւսկան խոսքի ըմբռնումը որպես մենախոսությանտեսակի, ապա արդի ճարտասանությանհամարգերիշխողըհաղորդակցմանգաղափարի ըմբռնումն է: Սրանից էլ ածանցվում են երկկողմանիության, համագործակցության, փոխվստահության,համատեղ ապվերաբելյմունքի,հակադարձ կապի ապա''ոյվ-

րումի, պատասխան ման

|

| |

լ

լ

|

ւսկզբունքները:

Փոլ հ սարան Սսպես՝ ամերիկացի նյան նշանավորտեսաբան Փոլ Սոփե Սոփերըպահանջում է չմոռանալ ճարտասանության«գլխավոր սկզբունքը», այն է՝ ինչ հնարքներ էլ որ գործադրի Ճճարտասանը, ինչ ւտոեսքէլ որ ունենա, նրա վարքագծի հիմնական շարժիչը պեւոք է լինի «յսարանի հետ փոյ։խսհաւ

Անտարակույս,հետադարձ կապի ըմբռնումը խորթ չէ դասականճարտասանությանը:«ճարտասաններիպերճախոսությունը միշտկողմնորոշվելէ ունկնդիրներիճաշակով, ասում է Յիցերոնը: է նրանց ցանՈվ ուզում է հաջողություն ունենալ, հետնում կություններինն իր ճառը շարադրում է նրանց դատողություններին ն հայացքներինհամապատասխան»|495, էջ 335): Մինչն Ցիցերոնըայդ խնդրինանդրադարձելէ Արիստոտելը՝ ջանալով սոփեստներից «խլել» ունկնդիրներին«խաբելու» վերաբերյալ նրանց տեսությունը. ըստ վերջինիս՝լավագույն ճարտասանը ը նա է, ով իր խոսքով «խաբում» է ունկնդրին, համոզում ասվածի ճշմարտացիությանմեջ (իսկ չէ՞ որ սոփեստի համար պարտադիր էր ճիշտ հակառակն ապացուցելու կարողությունը): Ակնհայտորեն զիջում կատարելովապացուցմանմեջ գիտելիքի ինքնաբավդերի իր միարմատյան (մոնիստական)հայեցակարգիցն զարգացնելով խոսքի համոզկերություննուժեղացնող մի շարք դրույթներ`Արիստուռելը գտնում է ելքը՝ ճարտասանիառջն ծառացած խնդիրների անհրաժեշտությունը կապելով ունկնդիրների փորձառության («իչացվաճությաթ) հետ. չէ՞ որ նրանք լսել են շատ ճարտասանների, համեմատում են դրանց խոսելակերպը,տեսքը, կեցվածքը ն այլն, ավելին` ունկնդիրների մեջ արդեն ձնավորվել են որոշակի պատկերացումներն ակնկալիքներ(անգամ եթե իրենք հեռու են ճարտասանությունից,երբնէ ելույթ չեն ունեցել), վերջապես՝գուցե -

`

,

ղորդակցմանխոր վերապրումը»|470, էջ 146|:Վայ մեծ ասմունքող Սուրեն Քոչարյանը (որի վիթխարի վաստակը նան տեսականճարտասանության չի գնահատված)այսպես է ձնազարգագմանմեջ դեռ ըստ կերպում ճասրտասանիանելիքը՝ «հաղորդանցմմանշնորհիվ առաջացնել փոխադարձ հաղորդակցություն լսարանի հետ»», «լսարանը բարժրացնել համաստեղծագործության աստիճանի» |255, էջ 102, 113):

։

-

'

:

ւ

-

-

այլն: Մի՞թեհետադարձ կապի հաշվառմանմասին չէ արիստոտելյան այն «հայտնի կանոնը», ըստ որի «/սոսողը պետք է կանխի քանի որ եթե ճարունկնդիրներիդիտողությունը,ինքն իրեն շտկի, տասանը իրեն հաշիվ է տալիս արածի համար, նրա խոսքերը ճշմարտացիեն թվութծ|277,էջ 1381: ճարտասանությունը,իրո, ցայո'սսական Այնուամենայնիվ, տուն արտահայտվածմսնախոսայինբնույթ ունի, ն երկխոսության առանձին տարրերը (ասվածին ավելացնենք ճարտասանական հարցերը,դադարիորոշ տեսակներ,լսարանի ուշադրության կարորո ավորման հնարքներ, վագներ) սկզբունքորքներ, երկխոսության րոշ դրվագներ զբունք գավոր ր ԱնգամԹյփիլիսոփայական են երկխոսության րեն քիչ բան փոխում:

հիմնադիր համարվող Սոկրատեսըբնավ էլ հակված չէ շիտակ երկխոսության. նա իշխում է իր զրուցակիցների մտքի ու կամքի վրա, իսկ նրանց հարցերը առավելապես ծառայում են Սոկրատեսի սեփականմտքի շարադրանքին: Այդօրինակ հակվածությունը դեպի մենախոսությունը ոչ թե անտիկ ճարտասաններիկամ տեսաբանների թերությունն է, այլ հունահռոմեական մշակույթի գլխավոր աշխարհայացքային առանձնահատկություններիցմեկը: Նույն կերպ` երկխոսությունն է բնորոշ ժամանակակիցճարտասանությանը՝մշակութային, մտածելակերպի, իրավագիտակցության,կրթվածությանն այլ գործոնների ազդեցությամբ: Հնում չեղած ճարտասանականխոսքի այնպիսի տեսակներ,ինչպիսիք են գործարար զրույցը, բանակցությունները, ասուլիսները, «կլոր սեղանները», բանավեճերըիրենց իսկ էությամբ երկխոսություն են պահանջում, ն եթե կողմերից մեկը տրամադրվի մենախոսության,ապա ո՛չ ինքը կշահի, ո՛չ մյուսը: .

Հատկապեսկառավարմանասպարեզումեթե Ֆրեդերիկ Թեյլորն ու Հենրի Ֆորդը թերագնահատումէին կամ ուղղակի մերժում հրապարս:չկային ելույթների, միջանձնային հաղորդակցման,գործարար զրույցի դերը, ապա ներկա մտածելակերպնարմատապեսփոխվել է հօգուտ երկխոսույան ապահովման՝ ամենից առաջ խոսքի միջոցով: ԱՄՆ-ում թիվ մեկ գորշատ բարձր գնահատելովկառահամբավ վարչի ճարտասանական հմտությունների դերը, եզրակացնումէ, թե «հրապարակայինելույթը մարդկանց բազմաքանակխմբին աշխատանքիմղելու լավագույն եղանակն է.... Ըստ իս` մարդկանց մեջ աշխատանքային տրամադրվածությունձնավորելու լավագույն միջոցն այն է, որ նրանց բացատրվի գործողությունների ծրագիրը` այդ կերպ դարձնելով ծրագրի մշակման ն կենսագործմանգիտակցականմասնակից» |513, էջ 79): Ակիո Մորիտան՝ ճապոնականհռչակավոր «Սոնի» ընկերակցության հիմնադիրը, վերհիշելով ձեռնարկության վերելքի շրջանը, հետնյալն է ասում. «Ես

է|

' :

լ

լ

։

պատկերավոր փոխաբերություններ

արարի զայելոո նիանկան

:

ըեղեվանկաշկանդ այն էրշ որմեզանում րավեճերի մաններից համոզված եմ,

որա

անում մեր ընկերակցության

սրընթաց աճի

ո մեկն մթնոլորտ: Մենք երբեք չփորձեցինք հրաժարվել դրանից» |422, էջ 280):

պա

Գործարարների փորձառությամբն բնազդով ձենակերպված այս կարգի դրույթները լիովին համահունչ են ժամանակակիցճարտասանության,կառավարման տեսության, հոգեբանության, հանրաբանության(սոցիոլոգիա) տեսական եզրահանգումներին: Գրականությանմեջ մեծ տեղ է հատկացվում երկխոսություն կազմակերւգելու, բանավեճ վարելու, բանակցություններինմասնակցելու, «գործունյա ունկնդրման» հմտություններիձեավորման հարցերին, «նչպես նան շարժաբանության, դիմագիտության,բախումնաբահարակից խնդիրներին: նության,շատ գիտությունների

ժամանակակիցճարտասաններիտրամադրության տակ են, բացի լեզվաբանության, ոճաբանության,տրամաբանությանավանդական մշակումներից, մի շարք այլ գիտաճյուղերից վերցված տեսություններ` պահանջմունքների,դրդապատճառների,դերերի, ընկալման,ապրումակցման,կարծրատիպերի,փաստարկման ն այլն, ինչպես նան հանրային կարծիքի ուսումնասիրության հանրաբանական զինանոցը, հոգեբանական ներազդեցության արդիական միջոցները,նորագույն տեսալսողականտեխնիկան: Արդի ճարտասանությանխնդիրներիցխոսելիս չենք կարող շրջանցել դասական ճարտասանության հարացույցի առանձնահատկություններից մեկը՝ խոսքի հզորագեղ պատկերավորությունը: Հունահռոմեականմշակույթը, ինչպես ասվել է, բանավոր խոսքի պաշտամունքի մշակույթ է, ն անտիկճարտասանների խոսքն ուղղված է ունկնդրին, այլ ոչ ընթերցողին:Զուր չէր Ցիցերոնը բառային կազմի ընտրության գլխավոր չափանիշ համարում «/սռդական տպավորությունը»: Հենց այդ տպավորությունն ստեղծելուն էին ուղղված անցյալի ճարտասաններիընտիր բառապաշարը, գունագեղ համեմատությունները,զրնգուն հարակրկնությունները, ցայ տուն այլաբանությունները, խորիմաստասացվածքները, խորախորհուրդ առակները, ինչպես նան պատկառազդու արտասանությունը, պերճ ելնէջավորումը, խոսքիպատկերավորությանու արտահայտչականությանմյուս միջոցները: Մեր օրերի մշակույթը արմատապես տարբերվում է հունահռոմեականից:Տպագիր, պատկերային, արդեն իսկ շարժական խոսքիտիրապետությունըոչ միայնխիստ նեղացրել է հնչող խոսքի ասպարեզը,այլն գրեթե վերացրել հնչող խոսքն ընկալելու ճաշակը ն պահանջմունքը: Թվում է` այլես ի՞նչ կարիք կա երկարբարակ նկարագրելու,երբ կարելի է կարդալ,առավել ես՝ տեսնել: Հույների ճոխ ու հյութալի, պատկերավորն արտահայտիչ խոսքը մեզ համար շատ է «ձգձգված»: Անգամ ժամանակին «չորուցամաք» ոճի համար մեղադրվողԼիսիասի խոսքն է այսօր ընկալվում որպես չափազանց շքեղ: Դասականճարտասանությանմանրամասնմշակված ճոխաբանությունըկարծես լոկ պատմական հետաքրքրություն է ներկայւսցնում, այնքան որ խորթ է ոչ միայ( 20-րդ դարի վերջի շարքային այլն մասնագետԱԷրին: լեզՎագործածողին, Արձանագրելով ներկա մշակութային հարացույցը՝` ֆրանսիացի հայտնի փիլիսոփա ն մշակութաբան Միշել Ֆուկոն շատ դիպուկբնութագրում է տվել. «Առարկաներըու բառերը այսուհետն լ

տարաբաժանվածեն: Աչքի կոչումն է տեսնելը ն միայն տեսնելը, ականջինը` միայն լսելը: Խոսքի խնդիրն է դարձել այն բանի արտահայտումը,ինչը կա, սակայն այլես ոչինչ չի ասում ավելին, քան ասում Թ |490, էջ 79): Եվ իսկապես, եթե անտիկ ճարտասաններն իրենց խոսքով, «լսողական տպավորությամբ»,ավելին էին ասում, քան ասում էին հենց այդ«ավելին» է մեզ համարանդարձկորել), ապա (գրառված՝ այժմ, ն՛ խոսողի, ն՛ ունկնդիրների մշակութային ակնկալիքների պարագայում, կարելի է ասել, որ հնչող խոսքը գրեթե նույնացել է հնչեցվող (գրավոր) խոսքին: Իսկ կենդանի,հնչող խոսքին վերադառնալու,խոսքի պարտականությունն ու արտահայտչականությունըվերականգնելու նպատակովիսպանացիհռչակավորփիլիսոփաԽոսե Օրտեգա-իԳասետն առաջարկում է հաղթահարել լեզվի մասին լեզվաբանների ստեղծած արհեստականսխեմաները,«առաջին մոտավորության» ըմբռնումները ն ձնավորել «նոր լեզվաբանություն», որը, ե ամ ենից ա առաջ «առտահւայտ ՛ «արտահայտվելուտեսու.

/

գուշակ չէր, ադամանդյա հոյակապ աստղն էր, որը ՄՃառագայթում էր խալիֆայի մեղավոր կրծքին, ինչպես արդար արնի ցոլքը գարշահոտ ճահճի պղտոր երեսին», |247, էջ 257): Այս խոսքին ականջալուր` մեր առջն հառնեց մի դժնատեսիլ

|

-

|

լ ։

Ն լ

հորթ 52ԽՆ

Խոսքի պատկերավորությանհզոր ներուժով է օժտված հայոց լեզուն, ն երնի հայերեն հնչող խոսքի պատկերավորությանվերականգնումովէ հարկավոր սկսել հայկականճարտասանության զարթոնքը: Պատահական չէ, որ հատկապես Սուրեն Քոչարյանը, կենդանի ն կենարար հայերենը ներսից զգացողը (այլ ոչ` լեզուն մասնագիտորենանդամահատողլեզվաբանը), անզուգական ձնակերպում է տվել խոսքի պատկերավորության ըմբռնմանը.«Լավ է մի անգամ լսել, թան հարյուր անգամ տեսնել» |255, էջ 143): Որպես ասվածի լուսաբանում մեջբերենք հայերենի լավագույն գիտակներից մեկի Վահրամ Փափազյանի այն տողերը, որոնցով նա նկարագրում է սուլթան Համիդի կերպարանքը(խորհուրդ կտայինքբարձրաձայնկարդալ այդ տողերը). ««.... Սն սաթի ույնով ներկված մորուք, արյունաներկ լայն վերքի նման ն հին կիտրոնի գույնի լեշաճարակ զառամ անգղի կտուցի նման մի չարագուշակ քիթ, որի երկու կողմերը սն, խորաթափանց,մահագուշակ վախով ու կասկածով, առՎերջ չարչարված ն արյունանեոռ վ շրջագծերով՝ երկու խոշոր աչք.... մի կարմիր ֆես լերդացած արյան անցոլք երանգով, որն իջնում էր թավ ածուխի պես սն հոնքերի վրա ու մագաղաթյա հովհարի չափ լայն, ամեն ինչ լսող ցցուն ականջներ.... Այս քստմնելի պատկերի մեջ միակ առարկան, որ չարա-

լպրծուն շրթներ,

ցցված այտոսկրեր

-Տ8-

կերպարանք, ն այսօրինակ «լսողական տպավորության» հետ բնավ դյուրին չէ մրցելը ամեն նկարչի, դերասանի,բեմադրիչի`անգամ զինվածհամակարգչայինզարմանահրաշ տեխնիկայով... Իրական հրաշքը մարդկային խոսքն է, մի բան, որ հասկացել էին հին հույները 2500 տարի առաջ ն ավանդել մեզ իբրն են գլխավոր ավոր պատգամը պատգամը: իրենց

3.3.

|

Ճարտասանական խոսքիտեսակները

Ուշագրավ. համոզիչ, հաճելի խոսելու` «ճարտասան»լինեայսինքն՝ ոչ թե սոսկ ճարտասանիգործառույթներըկատարեայլն արդյունավետու տպավորիչկատարելու համար խոսողը պահպանիմի շարք որոնցից գլխավոկանոն-պահանջներ, ինչպես ասվել է, պատշաճությունն է՝ խոսքի համապատասխանյութին, նպատակին, լսարանին: նուցի վեր տարբերակվելեն ճարտասանականխոսքի տեսակները՝ քաղաքական, դատական, բեմական,գիտական,ներբողական, հոգնոր,խրախճանքի, ռազմականայլն: դամբյսնական, Ընդհանուրխնդիրներովհանդերձ`դրանք բնութագրվումեն էական առանձնահատկություններով (խոսքի կառուցվածքի,տնողության, ոճի, բառապաշարի,ավարտի,տրամաբանական հիմնավորվածության,հուզականության նայլն), որոնց մասինպատկերացումը օգտակար է ամեն մի ասպարեզիուրույն ճարտասանական խնդիրներըլուծելիս: Առայժմխոսենք ընդհանրությունից, այն բանից, ինչը միավորումէ զանազան տեսակները: րը Գին տարբերակում էին ճարտասանական Հունաստանում խոսքի երեք տեսակ՝ խորհրդակցական(քաղաքական ճառերը), դատարանականն հանդիսային(մեծարման,հաղթահանդեսների լու, լու,

պիտի րէ:

ությունը

տեղին, ժամանակին,

ն

ճառերը):

|

Անտիվ հեղինակներիըմբռնումներին քաջածանոթ`հայ մեծ փիլիսոփաԴավիթԱնհաղթըհիշատակումէ նույ. տարաբաժանումը՝ դատական, հորդորականն ներբողական:19-րդ դարի հայ տեսաբաններըես պահպանում են այդօրինակբաժանումը՝հանդիսան իրավանց(Մ. Գարագաշյան), յին, խրատտվության բաղխոհական,

.

ատենականն կացրդական (Ս. Գանթարյան ն է. Հյուրմյուզյան), ուսումնական,ակադեմիական(Ե. ատենական,դատաստանական, Մուրադյան): Մ. Սալլանթյանը թվարկում է ճարտասանությաներեք տեսակ` իրենց ենթատեսակնեքով`արձակաբանություն(իմաստասիրական,աստվածաբանականն այլն), քերթողություն (բանաստեղծական, ներբողական, բեմական ն այլն), համոզաբանություն (եկեղեցական,քաղաքական, դատարանականն այլն), ապա ճառերն է տրոհումենթատեսակների, օրինակ, եկեղեցականխոսքըլինում է քարոզի, կոնդակի տեսքով ծիսակատարության, ն այլն: Իսկ ռուս խոշոր տեսաբան, Մոսկվայի համալսարանի ճարտասանության ամբիոնիվարիչ Ա. Ֆ. Մերզլյակովը(1778-1830) առանձնացնում էր հոգնոր, քաղաքական, դատական, ներբողական ն տեսակները: ակադեմիական խոսքի դասդասմանխոզդիրըայժմ էլ սպաճարտասանական ռիչ լուծում չունի: Խորհրդառուս նշանավոր տեսաբան Ե. Ա. Նոժինը, տարբերակելովսոցիալ-քաղաքական,ակադեմիական,դատարանական, դիվանագիտական,սոցիալ-կենցաղային տեսակները՝ հավելում է փրկարար «ն այլն»-ը: Նույն կերպ են վարվում ուկրաինացի հեղինակները(Ս. Գուրվիչի գլխավորությամբ)՝Ճարտասանության իրենց դասագրքում թվարկելով հասարակական-քաղաքաակադեմիական կան, ն դատարանականտեսակները(ճյուղերը): Բնավ միտք չունի հարցի մեջ խորանալը, մանավանդայստեղ մի առանձին խորություն էլ չկա. ամեն ոք էլ մոտավորապես հասկանում է, թե ինչով է քարոզը տարբերվում բաժակաճառից, Առավել կամ գիտականզեկուցումը`դատախազիմեղադրականից: կարնորը հասկանալն է, թե տարաբաժանումը որքանովէ օգնում ն այդ իմացությունը, իր հերթին, մեզ տեսնելու ընդհանրությունը, որքանով է պիտանիխոսքի պատշաճությանպահանջը ապահովելուն: Այս առումով հարկավոր է հիմք ընդունել Ս. Գանթարյանին է. Հյուրմյուզյանիդասակարգումը,որը ելնում է, փաստորեն,ճարտասանի նպատակի ըմբռնումից: Ըստ այդմ ճարտասանական: խոսքի բոլոր տեսակներըմիավորվումեն երեք մեծ խմբի մեջ: Առաջինը՝«Քաղխոհականը»», այն տեսակներն են, որտեղ մարդիկ համատեղ որնէ հարց են քննարկում ընդհանուրի շահերը շոշափող վճիռ կայացնելու նպատակով՝ Հ.

Հ».

Հ.

խորհրդարանն է օրինագծեր քննարկում, առնում, կազմակերպությունն է իրանելիքներըքննության բանակցություններիմասնակիցներնեն ջանում փոխադարձաբար ընդունելի որոշում կայացնել, :

,

Լ

|

բանավեճ է ծավալվում, Հ քաղաքական - ի էնու ղշվանար առաջադրանք տալիս, թակաների անելիքը քննարկում,

"

ակավարն գի վորներին հետ

ի

Լ

ւ|

Երկրորդ խումբը «ատենական» ճարտասանությունն է, երբ անհատը դիմում է որնէ ատյանի իր որնէ դատողության (տեսաա. կարծիքի, առաջարկի) կապակցությամբ վճիռ կայացնելու եհսյով,ն ատյանը (որոշակի կարգով ընտրվածկամ նշանակված անձանցխումբը) իր որոշումն է կայացնում:Այդպիսիքեն՝

|

Է

ա,

գիտական վիճաբանություն...

կետի,

գիտական ատենախոսությանպաշտպանությունը, դատարանականճառերի մեծ մասը, «» հաշվետու զեկուցումները, «» նախընտրականելույթները »

ա

Հ».

ա

Վ

:

:

ա.

:

«»

Է

գ

Լ.

Ն

Հ ր

Երրորդխումբը«/ացրդական» բնույթի խոսքն է, որ հնչում է զանազան հանդիսություններիժամանակ:(«Կացուրդ» հայերենում հենց նշանակում է հանդես, տոն, տոնախմբություն,զվարճություններ. ի դեպ, եթե լեզվաբանները այդպես աճապարանոք«արդի հայերենի»իրենց բառարաններումն մենագրություններում«հնց.» մակագրությամբմահվան չդատապարտեին այս կարգի բառերը, այսօր «կացուրդը»այսքան օտարոտի չէր հնչի, իսկ նրան փոխարինած «շոուն»` այսքան հարազատ: Կացուրդի պարագայում ո՛չ անհատը, ո՛չ հավաքականությունը,ի տարբերություն բաղխոհականին ատենականի,չեն ձգտում վճիռ կայացնելու (մի առանձին էլ չի ծավալվում): Այս բնույթին են պատկանում՝

քննարկում խրախճանքիճառերը, »

Հ»

.

ներբողականը,

Հ դար ավակ: պար ը,

Վ շնորհակալության շնորհավորանքի խոսքը, խոսքը, Հ.

Հ

բ

» Հ»

"

քի քարոզը ասմունքը, երան

խոսքը ,

Փ հաղորդավարիխոսքը, համերգավարի խոսքը,

Փ. Փ

խաղավարիխոսքը

Ձ...

ԴասվիթԱնհաղթը նշում է սրանց ժամանակային յուրահատկությունը. Այսպես` բաղխոհականը («հորդորականը») միտված է

ապագային. այստեղ խորհրդակցությունը,հորդորը, վճիռը վերաբերում են հետագա անելիքներին:Իսկ ատենականը(«դատական ճարտասանությունը») գոյություն ունիանցյալ ժամանակիհամար,

Ֆ

որովհետն բոլորին,

ում որ դատում է, այն բաների համար է դատում, որ արդեն կատարված են» |24, էջ 418): Հայցորդը նույնպես

պաշտպանում է ատենախոսությունս ստանում գիտական աստիիր արդեն կատարած՞ աշխատանքի համար, նմանապես՝ պատգամավորությանթեկնածուների ճառերը լսելով մենք մեր ընտրությունն ենք կատարում (վճիռ ենք կայացնում)` ելնելով նրանց նախորդ գործունեությունից: Կացրդականը («ներբողականը») ներկային է վերաբերում,քանի որ դրվատանքիկամ պարսավանքի են արժանանումներկա գտնվողները: Ճարտասանականխոսքի քննարկված երեք տեսակ խմբերի տարբերակմանմեկ այլ հիմք էլ կարող ենք առաջարկել: Այսպես, եթե ելնենք ճարտասանիեռակի գործառույթի ցիցերոնյան ըմբռնումից, ապա կարելի է ասել, որ՝

ճան

է

`

ատենական ճարտասանությունն ուղղված է առավելապես հաղորդելուն (ատենախոսը նախ պիտի գիտխորհրդին հաղորդի, տեղեկացնի, մեկնաբանիիր արածի նորույթը), բաղխոհականճարտասանությունն ուղղված է առավելապես համոզելուն (Ազգային ժողովում որնէ օրինագիծ քննարկելիս ամեն մի պատգամավորոչ թե նոր բան է ասում բոլորին հայտնի նյութի վերաբերյալ, այլ փորձում է հիմնավորել իր վերաբերմունքը, իր տեսակետին դարձնել մյուսներին), կացրդական ճարտասանությունը ուղղված է առավելապես հաճույք պատճառելուն (ներբողականը, դամբանականը, շնորհավորանքի կամ շնորհակալության խոսքը ոչ նոր բան են ասում, ոչ էլ ունկնդիրներին ինչ-որ բան համոզում. պարզապես հաճելի է հայտնի նյութի մասին նոր ու թարմ խոսք ունկնդրելը):

-

-

-

ժամանակային տարբերությունների առկայությունը, եզրակացնում է ԴավիթԱնհաղթը,հիմք է տալիս ասելու, թե «ճարտասանական արվեստը բաժանվում է վերոհիշյալների ոչ որպես սեռը

տեսակների»:

վերոհիշյալների

արու 2 անվանելը: մարում բաղխոհական, Այդ դիրքորոշումից

Իտենք համար Արդ, միանալով

ա

որոշմանը,

մենք

ատենա բխում է նան, որ կան ն կացրդականբնույթիճարտասանություններն անջրպետված չեն միմյանցից, կարող են ի հայտ գալ ճարտասանականխոսքի մի)-Շույն տեսակի մեջ: Այլ հարց է, թե »յ.քանով է դա.ցանկալի խոս քի աատշաճությանպահանջի ապահովմանտեսակետիցն ինչպես է հարկավոր դրանից խուսափել (եթե անվիճելիորեն ցանկալի չէ տարբերբնույթների միախառնումը),կամ, ընդհակառակը,երբ է դա բնականոնու անգամ ցանկալի (որպեսճարտասանականհնարք): ՛

լ

ւ

լ

Այսպես`մասնագիտականխորհուրդը, ունկնդրելովհայցոր-

դին (ատենական), անցնում է համատեղքննարկման (բաղխոհասան) ներկայացված աշխատանքի գիտական արժեքը ընդհանՖՋ. րացնելու, գիտության զարգացման շրջանակներում գնահատելու | Դե, նպատակով: իսկ եթե բարեհաջող պաշտպանությունից հետո ա. 6«սեռան գցվում», ապա դժվար չէ ենթադրել, որ նույն անձանց տ են կացրդականբնույթ: ԱՋ. ելույթներնստանալու Գերազանցապես բաղխոհական մարմին է Ազգային Ժոի ոմ: տ Սս անունով մենք նշանակել ենք ավելի ընդհանրական երնութի՝ խորհրդարանի(պառլամենտ) հայաստանյանտարբերաՖ կը: Մեզ ռուսերենից ծանոթ անգլերեն «պառլամենտը»(քունոծու) Ֆ ծագել ֆրանսերեն«խոսել» (քռղօղ)բառից, սակայն բառացի«խո3 սարան» թարգմանելը կմտցներ. խոսելը (կամ «Ժոփ է՝ է ընդհանուր, համաղով»-վելը) միանգամայնորոշակի ուղղված 3: պետական,համազգայինխնդիրներիքննարկմանն ու միասնական վճիռ կայացնելուն: լ

,

է

անճշտություն

Այսինքն՝ երբ ասում ենք «խորհրդարան»,ապա ն՛ «խորհուրդ» արմատով, ն՛ «արան» վերջածանցով ավելին ենք ասում, քան «պառ-ռռ-ռլամենտ» շրխկացնելով:Իհարկե, այստեղ լինում են նան կացրդական ելույթներ (արտասահմանյան պատվիրակությանըողջունելիս, այլ առիթով), սակայն որակ չեն կազմում: Մինչդեռ,երբ պատգամավորըխոսում է իր գյուղի ջրամատակարարմանհարցից կամ որնէ ձեռնարկությանաշխատողների աշխատավարձիձգձգումներից,ապա այսպիսիխոսքն արդեն ատենական բնույթ ունի ն, չափն անցնելիս, կազմալուծում է խորհրդարանիաշխատանքը (ա՛յս վտանգը ամենից առաջ պիտի կանխի խորհրդարանիղեկավարությունը,այլ ոչ սոսկ առանձին անպատշաճարտահայտությունների հնչեցումը): Բաղխոհականությունը կպահպանվեր (նան՝ խոսքի պատշաճությունը), եթե պատգամավորը առանձինհարցը (անձնական,համայնքային, խմբայինբնույթի) կապեր ընդհանուրվիճակի հետ, խոսեր առհաձր վճարումարացս րի կարգավորումից՝ առաջարկելով գտնել համապետական լուծումներ:

ն ռավորումից ով անը ների

Եթե դիվանագիտականընդունելության ընթացքում (կացրդական) ներկաներից որնէ մեկը իր քաղաքագիտականերկար-բաերլուծ մբի հրապուրվի(այսինքն՝ Ոքը՝ անցը խոսքի ատե- ե րակ վերլուծությամբ անցնի նական կամ բաղխոհական բնույթին), ապա` դրանով կխախտի խո:քի պատշաճության պահանջը, կի: սնգարի ողջ արարողակարԳը, կվնասի կացուրդի (դիվանագիտականընդունելության) բուն նպատակը: Եթե դամբանականասելիս(կացրդական) մեկնսկսի բարոյախոսականխրատ կարդալ (ատենական)կամ հանրային մի լուրջ խնդիր արծարծի (բաղխոհական), պարզ է, որ սգո :

լ

ապա

հանդիսությանմասնակիցներըկհայտնվենողբերգակատակերգական անհարմար վիճակում: պիտի լինի, Ղեկավարի խոսքը առավելապեսբաղխոհական նպաընդհանուր կազմակերպությունը ղեկավարած նրա որ քանի տակներ ունեցողանձանց խումբ է: Կառավարմանժողովրդավախոսքի րական ոճին հակված ղեկավարը դյուրին է ապահովում պատշաճությանպահանջը` համատեղ քննարկումների,մտքերի ազատ ելույթնեաշխատակիցների անկաշկանդփոխանակության, այս պայմասնակից դարձնելով. րի, վճիռներիընդունմանընրանց արբարձր աշխատանքի հաղորդակցումը մաններում խոսքային է: միակառավարման Այնինչ լծակներից հզոր դյունավետության ոճ որդեգրածղեկավարը,չափից դուրս շեշհեծան (ավտորիտար) իշխանությունը,եղած ու չեղած (վաստակը, «եսը» իր տադրելով խոսքի անհարկի ատենական բնույթով բարեմասնությունները), միասնականուհամախմբվածությանը, վնասում է աշխատակազմի արդյունավետությանը: թյանը, համատեղ աշխատանքի խոսքի բնույթի փոփոխուճարտասանական Միաժաճանակ՝ հնարքն է ասվածն նուրբ ավելի թյունը քաջահմուտ ճարտասանի օրինակն է ԻճոԼավագույն ու դարձնելու: համոզիչ տպավորիչ է կրատեսի ««Ներբողը»» («Պանեգերիկ»).այս ճառը համարվում է նա տարի աշխատել Իսոկրատեսիգլուխգործոցը,դրա վրա պատճառովնա երբեք ելույթ չի (հիշեցնենք,որ նվազաձայնության են տաունեցել, իսկ «Ներբողը», ինչպես ն մյուս ճառերը,գրավոր է աթեէ, խոսվում բնույթի րածվել): Առաջին մասը կացրդական անցյալը, փառաբանվում մասին, նական պետությանվեհության Աթենքի անուրանալի վաստակըհունական բոլոր պետությունների է. զարգացմանմեջ, իսկ երկրորդ մասն արդեն բաղխոհական տեսնել արԻսոկրատեսըկոչ է անում հունականպետություններին տաքին թշնամուց`Պարսկաստանիցսպառնացող վտանգը, վերջ խուսափելմի նոր եղբայրատալ ներքին երկպառակություններին, հանուն նպատահամախմբվել միասնական սպան պատերազմից, կի ն համախմբվել հենց Աթենքի (այլ ոչ` Սպարտայի)շուրջը: Ինչծառապես տեսնում ենք, ճառի առաջին մասը շատ նպաստավոր հիմնավորմանը: յեցվում է երկրորդին՝Աթենքիգերիշխանության խ՛սսքի հիմնական Ավարտե՞ք մեզանում ճարտասանական ասուՊաշւռոնյայի ասուլիսներով: մեյլը դարձած տեսակներից լիսը ատենական բնույթի խոսք է, երբ լրագրողներիխմբին(նրանց միջոցով հանրությանը)ներկայացվումէ պաշտոնյայիարվածը ակնկալիքով: գնահատականի :

Վ

.

"`

Սակայն,բանն այն է, որ թեպետներկայացվում է անձի արածը, բայց բնավ ոչ՝ անձնականը: Նախագահի կամ նախարարի ասուլիսը այս իմաստովէապես տարբեր է, ասենք, երգչի ասուլիսից: Պաշտոնատարանձը ոչ թե իր անձնականհաջողություններն է ներկայացնում,այլ համապետական, առավել ընդհանուր խնդիրները`լուսաբանելով դրանք իր ն իշխանությանմյուս օղակների հնարավորությունների ն իրական գործերի .Խարաբերակցության դիրքերից. այդ կերպ իր ելույթին տալով փաստորեն բաղխոհականբնույթ՝ նա կարող է բոլորին մասնակիցդարձնել արվածին ն անելիքին, տոգորել համընդհանուր խնդիրների լուծմանը որնէ կերպ մասնակցելուոգով: Հակառակ պարագայում, երբ առավել շեշտվում է խոսքի ատենական բնույթը, անխուսափելի են ինքնագովությունը (երբ պակասումէ ուրիշների կողմից դրվատանքը) կամ դրա շրջված ձնը՝ կեղծ համեստությունը: Պատահականչէ, որ իրենց խոսքի բնույթը չկարողանաով ճկուն կարգավորել`նորօրյա շատ պաշտոնյաներ չեն կարողանում ուսափել խոսքայինագրեսիվությունից(ի պատասխանսեփական անձի վաստակի կամ իրազեկության վերաբերյալ կասկածների): Այնպես որ մերօրյա շատ ասուլիսներ մինչն սկսվելն արդեն կարելի է գուշակել, թե ինչպեսեն ավարտվելու՝ «Եմ /ա-ամ տղա եւջ տարածված պաշտպանականռեակցիայիառավել ագրեսիվձնով՝ «Լա-ավ տղան ես ծւՖ: Հնչող խոսքը անձի ամենախոր ինքնաբացահայտումն է,

ավոր իո

քանի որ երկար Ժամանակ լռել հնարավոր չէ, ուստի հարէ մտածել ոչ միայն պատկառազդու արտաքինի կամ իշխանավորիկեցվածքի, այլ սեփական խոսքի պատշաճությունն ապահովելու մասին: 34.

|

Ճարտասանականոճ

Խոսքի ներազդեցության պայմաններից մեկը ոճի ճիշտ

տեսաբաններըմեծ ուշադրություն ընտրություննէ: Կառավարման են հատկացնումհամապատասխան ոճի գործադրմանըղեկավար ենթակափոխհարաբերություններում,գործարար զրույցի, բանակ-

՝

»

ընթացքում:ճիշտ ընտրվածոճը թե ցությունների, քննարկումների

դասականն թե՛ արդի ճարտասանության մեջ գնահատվում է որպեսճարտասանականխոսքին ներկայացվող գլխավոր պահանջի ապահովմանվճռորոշ նախադրյալ: պատշաճության կարսդրությամբհանդերձ՝բնավ դյուրին չէ պատասխաՈղջ ներկայանումէ մի իսՍել «ի՞նչ է ոճը» հարցին: «Ռճաբանությունը են կականբաբելոնյան խառնակության տեսքութ, հայտարարում քելգիագիլեզվաբանները (ժակ Դյուբուա ն այլք) իրենց նշանավոր «Ընդհանուրճարտասանություն» գրքում, որը «նոր լեզվաբանու-

.

թյան» առավել նշանակալից հրապարակումներից է |352, էջ

262`

263):

.

մեկը, սակայն բաժիններից.

սանական գործառույթների արդյունավետության կապակցուԹյամբ. Միայն հետագայում է գոյանում ստեղծագործողիանհահարցը (ոճը՝ գրականագիտուտականառանձնահատկությունների թյան ըմբռնմամբ), ուսումնասիրվում են խոսքի արտահայտչամիջոցները (ոճի լեզվաբանականըմբռնումը): Ոճի ճարտասանական վերլուծությունը միտված է խոսքի համոզչականությանը:Լեզվի պատկերավորությունը,արտահայտչականությունը,լեզվագործածողի անհատականյուրահատկությունները,բառապաշարի հարստությունը, ոճական միջոցների առատությունը ն այլն կարնոր են բուն ճարտասանականխնդիրների լուծման տեսակետից. Լեզվաբաններն առանձնացնում են «լեզվի գործառական ոճերը»՝ հրապարակախոսական,գիտական,խոպաշտոնական, գեղարվեստական, սակցական,սակայն կա՞ արդյոք ոչ գործառական ոճ: Չէ՞ որ ոճը վերաբերում է հենց լեզվի գործառմանը, գործածությանը,գործադրմանը. չգործառող լեզուն ոճ չունի: Իսկ որքանո՞վէ հիմնավորված,այսպես կոչված՝ «իրադրականոճը». դարձյալ՝ ոճի խնդիրն առաջանում է հենց որոշակի իրադրությանթելադրանքով,բացի այդ՝ հնարավորչէ խոսքի որնէ գործածություն (առասություն), որ չլինի որոշակիիրադրությանմեջ: Վամեմատության համար՝կարողենք ծանրումեծասել, դիցուք, «հնչող հնչյուն»՝ անտե-

սելով, որ չինչողհնչյուն գոյությունչունի:

Բնավ մտադիր չլինեւ.վ վեճի բռնվել` չթաքցնենք, ադուհանդերձ, սեփականդիրքորոշումը՝ոճի մասին հարկավոր է դատել ըստ արդյունքի. եթե ճարտասանիխոսքը համոզիչ է, հասնում է ունկնդիրներին,ուրեմն ն ճիշտ, պատշաճ ոճ է ընտրվել: Շատ հնարավոր է, որ նույն այդ ոճով նա մեկ այլ լսարանում ձախողվեր,

-

է

Թեպետ ոճաբանություննավանդաբարհամարվում է լեզվաբանուոճն ինքը բազմակողմ ու բազմաշերտ երնույթ է, որը ոչ մի գիտությունչի կարող սպառիչ կերպով ընդգրկել: Վայ իրականության մեջ ոճի ուսումնասիրության բնագավառում վաստակ ունեն թե՛ լեզվաբաններըն թե՛ գրականագետները, բայց մինչն օրս չեն դադարել փոխադարձմեղադրանքներըուրիշի «բոստանը մտնելու» մեջ: Մենք հարկադրվածենք արձանագրումայս հանգամանքըճարտասանության իրավունքներըպաշտպանելու համար: Իրոք, կարդալով առարկություն չհարուցող այն բացատրությունը,թե ոճը «գրականագիտության,արվեստագիտությանն լեզվաբանությանմեջ կիրառվում է տարբերիմաստներով» |215, էջ 231), չենք կարող օրինական հարց չտալ ճարտասանության «բաժնի» մասին, մանավանդ՝լեզվաբաններըէլ, իրենց հերթին, խուսափում են առհասարակ«ճարտասանականոճ» հասկացությունից: Մինչդեռ՝ոծի խնդիրը ժագել է գերազանցապես ճարտաթյան

բայց բանն էլ այն է, որ այլ լսարանումհմուտ ճարտասանըարդեն է այլ ոճ կգործածեր: «Ոճի արժանիքը հստակությունն է, գրում է, երբ Ն այն որ Արիստոտելը շարունակում, դրա ապացույցն խոսքըհստակչէ, չի հասնում իր նպատակին»|277, էջ 129): -

:

Վետնաբար՝

Ճարտասանականոճը կարելի է սահմանել գործառույթների որպես ճարտասանի ամբողջություն: կատարմանյուրահատկությունների

)

«Ինչպեսխոսել» խնդիրն ամեն ոք ինքն է լուծում` ելնելով լսարանի,թեմայի,ժամանակի նմյուս հանգամանքներից: Դասական ճարտասանությունըտարբերակումէր երեք ոճ՝ ատտիկական (զուսպ, անպաճույճ), ասիական (ընդարձակ,ճոխ, համեմատություններով, հակադրություններով,հարակրկնություններովն ոճական այլ միջոցներով հարուստ) ն լակոնական (առավելագույնսհակիրճ): Առաջինի ներկայացուցիչ Կատոն Ավագը, օրինակ,այն կարծիքին էր, թե «ձեր ասելիքն ասեք, բառերըիրենքիրենցկգան»: Ըստ էության՝ նույն կարծիքինէին նան Լակոնիայի բնակիչներըհ̀ին սպարտացիները՝իրենց բնորոշ ժլատ, նվազաաչքի ընկնող խոսելաոճով:Իսկ ասիագույն բառագործածությամբ նան է հռոդոսյան՝ Հռոդոս կղզու ճարտասանական ոճի (կոչվում կան դպրոցի անունով) ներկայացուցիչ Դիոնիսիոս Հալիկառնասցին արմատապեսայլ կերպ է ձնակերպում՝ «գեղեցիկ Է այն խոսքը, որի բառերը գեղեցիկ են»: Եվ երկու դիրքորոշումնէլ ընդունելի են, քանի որ յուրովի հասնում են միննույն նպատակին՝ունկնդիրներին

համոզելուն:

Նույն բանը պիտի ասել Արիստոտելից,Ցիցերոնից,Քվինտի-

լիանոսից,ԴեմետրիոսՓալերացուց նմյուս դասականներիցեկող ոճայինտարբերակմանավանդույթիմասին:

«Պարզ ոճը» («հասարակ», «խիստ», «ջշոստ էշոսօ», «Տսե«1Թ») պարզորոշ, մտքի առավել էականն արտահայտող,ճարտասանական հնարքների ն ոճական զարդարանքի զուսպ գործադրմամբխոսքն է: Այս ոճը, մեկնաբանումէ Ցիցերոնը,կողք,չ9 դյուրին է թվում, մինչդեռ իրականումմեծ ջանքեր է պահանջում,«ավելի դժվարոչինչ չկա»: «Վսեմ ոճը» («շքեղ», «պերճ», «զարդարուն», «ջշոստ ՏՐռո`6», «ՏսԵնուօ») ոճական միջոցներով հարուստ, հանդիսավոր,

ու

փառավոր նյութի

.

`

Երրորդ տեսակը նախորդերկուսի միջինն է՝ «միջին ոճը» «ջօոստ ոճշմսռ»): («հանդարտ», «բարեխառն», Խոսքի ոճը ասելիքին պիտիպատշաճ լինի, համապատասխանի՝ սա է դասականճարտասանության գլ/նավոր կանոնը Այդ կարնոր է, ըստ Արիստոտելի, ոչ միայն համապատասխանությունը ասենք, լուրջ այն պատճառով, որ անհամապատասխանությունը, բաների մասին թեթնամտորեն խոսելը, կամ հասարակ բառերին մեծադղորդ մակդիրներ կցելը, ոճը խախուտ է դարձնում, զավեշտական: Կարնոր է նան ունկնդիրներիընկալումը. «Տվյալ հանգամանքներին համապատասխանողոճը գործինհավաստիություն է հաղորդում. այստեղ ունկնդիրն անքննադատ եզրակացնում է, թե ճարտասանն անկեղծորենէ խոսում, քանի որ նման դեպքում ինքը նույնը (զգար, ուստի ն նա ընդունումէ, որ վիճակն իրոք այդպիսին էե ինչպես ներկայացնում է ճարտասանը, անգամ եթե իրականում չթ |277,էջ 137-138: այդպես Յայ տեսաբաններիցառավել մանրամասնքննարկվող հարցը մշակել է Սամվել Գանթարյանը: Նա առանձնացնումէ, օրինակ, «բնական ոճը», որպես պարզ ոճի տարատեսակ. եթե պարզ ոճը ապա բնական ոճը պարզուիմաստից է պահանջում պարզություն, թյուն է պահանջում նան բառերից: «Ընտանի ոճը» պակասհղկված է, քան պարզը, սակայն ավելի բնական է ն աշխույժ: «Նուրբ ոճի» տեսակն է «փափուկոճը». եթե նուրբ ոճը դիմում է ունկնդրի մտքին (կեսն ասելով, մյուս կեսը լռելյայն հասկացնելով), ապա փափուկ ոճը` ն՛ մտքին, ն՛ սրտին, այսինքն՝ խոսողի հույզերն էլ են կիսով չափ մեղմորենհաղորդվում: Ասելիքը պայմանավորում է ոճը: Դեմետրիոս Փալերացին առանձնացնումէ «հզոր ոճը»՝ դրա կարնորհատկանիշներիցմեկը համարելով հակիրճ լինելը: Նա ցույց է տալիս, որ ընդարձակվելիս ոճը փոխվում է. ծավալուն խոսքը սազում է խնդրանքին,մինչդեռ հրամայական խոսքը ավելի հատու պիտի լինի: «Համառոտ ոճը», ինչպես գրում է Ս. Գանթարյանը, սազում է բարոյախոսական . խորհրդածություններին,առակներին.որքան կարճ են դրանք, այնքոս ավելի ազդու են: Ընդհակառան, «պարբերական ոճը», նախորդին հակառակ, նման է այն գետին, Դր ոչ թե ուղիղ է հոսում, այլ երկար շրջաններ գործելով, ոլոր-մոլոր: «Բոլոր ոճերը լավ են, բացի ձանձրալի ոճից» հայտնի ասույթը ձնակերպումն է հենց ոճի գոյության ն գործադրման իմաստի,

կապակցությամբ:

վեհաշուք խոսքն է, որ գործածական է վսեմ

ւ

լ

`

հանդիպելը՝մինչհա զուն, ընդունված խո այլն: Միննույն բնույ շրջանակներում կար նելով չափավորութ (բաղխոհական) գոր տոնականը, ն՛ մտեր խոսողը հայտնվում հետ ընտանեվարա շահող ղեկավարը խոսքի ներգործությ կան զեղումների, զ թուլացնում է դասա անգամ կարող է բանության,զվարճա Ոճը քարացած հրամայականթելադ հրաժեշտ է փոխել ասելիքը շարադրել կարող է դա անել զու խադարձ վստահութ նուն լիցքաթափմա ման` գործածել կա համատեղել խրատ հնարավորություն ը Ահավասիկ մ նիսաձայն (նան՝ բ սեղանապետըձայն Շակցի հետ զրուցում այժմ անցում է կատ Խոսողն այլնս իր լսարանի: Թեման

այն է` ունկնդրի կ «ձանձրալի է»` նշան սկսնակ գրողների ոճը». սա մի խոսք առանց պատկերի ն ջիղի» |237,էջ 198): ճարտասանը

պարտավորէ՝ «՛ հաշվի առնել իրենից առաջ ասվածը (կրկնությունը ցու»

«մահա-

է),

փորձել նորովիզնրգացնել թեման, թարմ շունչ հաղորդել, ներկաներիմեջ իր կարգավիճակինպատշաճ տոն ընտրել, ՛ ընտրել խոսքի տնողության ոսկի միջինը (սեղանի շուրջ անցանկալի է ն՛ շայտ կարճ, ն՛ շատ երկար ելույթը), ՛ հաշվի առնել, որ իրեն ամեն պահի կարող են (կատակախառն)ընդհատել, ՛ տեղին զավեշտ գործադրել (բաժակաճառի պարտադիր բնութագիրնէ), «՛ հաշվի առնել նան անակնկալները(բաժակ է շրջվում կամ կոտրվում, ինչ-որ մեկը կողմնակի խոսակցություն է վարում, բջջային հեռախոսէ զանգում)ն այլն:

՛

՛

.

Ամեն ճարտասան պիտի կարողանա իր խոսքի ազդեցությունն ուժեղացնել ոչ միայն բուն խոսքի գործադրմամբ, այլն... դադարի: Անշուշտ, գրականագիտորեն դադարը «արտասանական ընդհատում» է չափածո խոսքի ման: Բայց որքան թերատ է սա ճարտասանականըմբռնման համեմատ: Դադարնայստեղ բնավ էլ խոսքի ընդհատումչէ. դադարը ասվածի, առանձին հատվածի, մտքի կամ բառի կարնորությունը շեշտելու միջոց է, որոշակի հուզականություն ստեղծելու, ունկնդիրների ուշադրությունը վերականգնելու միջոց Ա այլն, այսինքն` ճարտասանականկարնորհնարք է (որին առանձինկանդրադառնանք), ն դրա ճիշտ գործադրումիցճարտասանիխոսքը շահում է, իսկ կուրորենքերականականպահանջներինհետնելը կարող է վնասել: Խոսքային հաղորդակցման ճարտասանական վերլուծուունը պանո ոս է ուզում հաղորդել ն ո պա

բառերի միջե հանուն ռիթմի տեղծ,

օ

օ

նների 1 ունկնդիրների դիրքորոշումը (ինչպե՞ս ԱԱ

՞

են

տրամադրված դեպի տվյալ հաղորդումը, հաղորդողը. հիշենք «Ասողին լսող է պետք» ասացվածքը), ճարտ'«.սան լսարան համակարգիվիճռ''կը (իրադրությու-

նը):

առկա դիրքորոշմանոսպնյակով ն իրադրությունն ի՞նչ կերպ է փոխվել, կամ մնացե՞լ է անփոփոխ(ուրեմն` իզուր է ասվել ն կամ առհասարակ իզուր է եղել խոսքը. հիշենք մեկ այլ ասացվածք՝ մին՝չհասկացողին՝հազար ու մին»): «Հասկացողին Այնպես որ, իրադրությունը (տեղեկատվական,հուզական, առումով) չփոխող խոսքը, որ կարող է լեզվաբագործառական նորեն ընտիր ոճի նմուշ լինել, ճարտասանականիմաստով ոչ մի արժեք չունի: Քարտասանականզանազան ոճերը միանգամայնտարբեր իմաստու ազդեցություն են հաղորդում միննույն արտահայտու:

`

թյանը: Տարբերությունըցայտուն է հատկապեսմիջանձնային հաղորդակցմանորոշակի ոճերի հաշվառումով՝ մի բան է ծիսական հաղորդակցումը,մեկ այլ բան՝ անձնային (մտերմիկ) հաղորդակցումը: Մի բան է միահեծան գործելակերպիղեկավարի շուրթերից հնչող, ասենք՝ «ի՞նչ է պատահել»հարցը, մեկ այլ բան՝ ժողովրդավար ղեկավարիհարցրածը: «Ի՞նչ է պատահել»-ը քնարական-գեսովոչի ներկայացնում առումով ոճական ղարվեստական րական,մաշված է: տ կարելի է նույնն է լ անել: թե խստիվ մոինչ-ինչ դատողություններ հնչերանգի մասին ն լեզվաբանատենանք՝գրականագիտական,

արժեք ՇթեՀրե սազետից զվառճական

Աթո

ի

արվեստագիտական

առուարտասանա ՀյաՄինչդեր կան առումով այստեղ սակետից, երազդ ով, խոսքի ն ի՞ն Աի, կոր ցրի ի 9, վէ ասում, Բին: ր: իրադրութ պատակով: ընկալու ասվածիարար ինչպիսի Ը Երր ինչ-որ դամը իր զավակին, ծնո՞ղն եծահաայլն:Արդյոք «ոճ»

որ

ո՞ւմ է

ո

նչ

ն է

է հ հարցնում

ն

թե

9».,,չչ,........ ւլ Ի նչ ձայնի ի՞նչ երանգ, ի՞նչ շարժումներով ուղեկցում թշնասուն:

,

է

տահայտություն,

ր-

էդիմացինի ի ալհաստ, նայում երե աշքերին, մեկ 1նշտակի հայացքը «թափառում է», կամ՝ երբ բաց ափով է ձեռքը մեկնում եիբձեռքերըթաքցնում է գրպանումկամ էլ կրծքին ծալում:

: :

Այսինքն հարկավոր է պարզել, թե որնէ արտահայտություն, որպես խոսողի դիտավորության(ինտենցիա) իրականացում, ի՞նչ կերպ է ընկալվում ունկնդիրների կողմից, ինչպե՞սէ բեկվում նրանց

-Դ70-

`

ն

4.

Հմուտ, փորձառու ճարտասանը սկսնակից տարբերվում է ամենից առաջ իր խոսքի ոճը կառավարելուունակությամբ:

ԳՅՈՒՏ ճարտասանությանբաժինների մանրադասական Սկսելով

-

մասն քննարկումը՝ հիշեցնենք, որ դրանքհինգն են՝ գյուտ (մոշշոճօ),

Անցյալիճարտասաններիցն տեսաբաններիցմնացած օգ-

տակար խորհուրդներից մեկը վերաբերումէ հենց ոճի չափավորության պահպանմանը. հակառակ պարագայում, ինչպես նկատում է էդուարդ Հյուրմյուզյանը, ոճի. պարզությունը կարող է վերածվել ժլատ, ուստի ն՝ անհստակ խոսքի, նույն կերպ՝ ոճաբաչափազանց նական զարդարումները խոսքին կարող են տալ արհեստականության երանգ, իսկ վսեմ ոճը՝ ստանալճոռոմ խոսքի տեսք. «.ա/արզութիւն փոխեալ ի գծծութիւն, զզարդ' ի պչրանս ն յարուեստակութիւն, ն զվսեմութիւն'ի ճոռոմ ճամարտակութիւ» |117, էջ 125):

վերաբերմուն

անուն

ոճի չափավորության,առհասարակխոսքի պատշաճության ապահովման, փորձառու ճարտասանը անվարան կարող է ն նույնիսկ պարտավորէ խախտելլեզվաբանական(ավելի ստույգ՝ քերականական)քարացածպահանջներնու կանոնները: Շատ պատկերավորէ այդ մասին գրում Ցիցերոնը. «.Զշտես կանոններով՝ կանոնները դատապարտում են, լսողությանդ ես դիմում՝ լսողությունդ հավանություն է տալիս. հարցրու, ինչի՛ց է այդպես,լսողությունդ կպատասխանի,որ այդպես ավելի հաճելի էԻսկ խոսքը հենց պիտիլսողությանը հաճույք պատճառի»|495, էջ 365|: է եկել նան Սուրեն ՔոՆմանօրինակ մի եզրակացության չարյանը մեկ այլ կանոնի՝ արտաբերվողխոսքի ն նրան ուղեկցող շարժուձնի համապատասխանությանմասին, ասելով, որ հանուն որոշակի ոճաբանական խնդրի լուծման՝ խոսողը կարող է միտումնավոր խախտելայդ կանոնը. «ճիշտ այնպես,ինչպեսխոսքի տրամաբանականշեշտերը կարող են չբռնել գեղարվեստականին, այդայլեսէլ Ժեստն ու դիմախաղըերբեմնկարող են «հակասել» արտաբերվող խոսքի |255, էջ 134-135

ճոխաբանություն (Ժ.օՇսծեօ), հիշողուդասավորություն (415քօՏ1010), արտասանություն(քոօոսոմոնօ,26010): թյուն(ոոօոոօո1տ), Ամեն բաժին իր ուրույն տեղն ու դերն ունի ճարտասանական խոսքի ամբողջության մեջ, ն. խոսքը ներգործուն է, եթե ապահովված են բոլոր բաժիններիտրամաբանականկապն ու ներդաշնակությունը: Դասդասման այս ավանդույթի հանդեպ տարբեր է եղել: Նոր ժամանակներում,երբ փորձ արվեց ճարտասանությունը («հռետորիկա», «խոսքարվեստ», պլարզապես՝ «խոսք», «խոսքային հաղորդակցում» ն այլ անվանումներով)ընդգրկել բարձրագույն կրթության համակարգ, որոշ հեղինակներ առաջին երկու բաժինը դուրս էին հանում ճարտասանությանկազմից՝ համարելով դրանք «դիալեկտիկայի» բաժիններ: Վիմնավորումնայն էր, թեգյուտն ու դասավորությունըվերաբերում են մտածողությանը, իսկ մնացած բաժինները՝ բուն ճարտասանությանը՝մտածածն արտահայտելուն: Ընդսմին՝ «հիշողությունը» մե՛րթ համարվում էր դիալեկտիկային պատկանող (ինչն անխուսափելի է դիալեկտիկայի սոկրատեսյան-պլատոնյանըմբռնմանը հարելիս), մե՛րթ ճարտասանությանը: Թեպետ ճարտասանության առաջին երկու բաժինը, իրոք, ավելիշատ դատողություններիհիմնավորմանն են վերաբերում, իսկ մյուս բաժինները`դրանց արտահայտմանը, այնուամենայնիվ, դրանք միմյանցիցկտրելու, առանձնացնելուկարիք, կարծում ենք, չկա: Նախ՝ Արիստոտելնու Ցիցերոնը պարզորոշ ցույց են տվել, որ ճարտասանիխնդիրը հակառակն է պահանջում` ներդաշնակել, շաղկապելդիալեկտիկանն հռետորիկան:

լ

`

ոչ թե ինքնին ճիշտ մտածելն ՛"ռարտասանի խնդիրը է, ոչ

այլ

էլ ինքնին ճիշտա արտահայտվելը, դրանց միասնությունիցգոյացող գուտ

համոզելը: գործառույթը՝

:

ճարտասանա

Երկրորդ` առաջին երկու բաժինը պայմանականորենկարող ենք համարել խոսքի բովանդակություն, մյուս բաժինները`խոսքի ձն, իսկ բովանդակությունն ու ձնը միմյանց էապես են նրանցչի կարելի արհեստակազորենանջրպետել: Երրորդ՝հնգմասյատրոհումը ավանդական է նան հայ ճարտասանականմտքի մեջ, ն ճիշտը ավանդույթինհե-

լրացնում,

է: տնելն

պատմության

Գյուտի ն դասավորության կարնորությունը ճարտասանության բովանդակհամակարգումպայմանավորվածէ ճարտասանության խնդիրներիըմբռնմամբ: Արիստոտելի(որը, չմոռանանք,շարունակումէ ՍոկրատեսիՊլատոնի գիծը՝ ճարտասանիխոսքի նախ ն առաջ գիտական հիմանհրաժեշտությանմասին) ն Ցիցերոնի պատնավորվածության կերացմամբ՝ճարտասանությունն արվեստէ ճիշտ, տրամաբանված, հիմնավորված(նան` հստակ ու պատշաճ) խոսքի մասին` «ճիշտ խոսքի արվեստ» (ճո5ո66է6 մ1շօոմլ): Այնինչ, ասիական ոճի ճարտասանների,հետագայում` բյուզանդականողջ ճարտասանության համար, ճարտասանությունն ավելի շատ պերճախոսությունէ (8ոտքսմճհոօ1օզսօոմ): Արդեն Մարկոս Քվինտիլիանոսը իր ուսուցման համակարգում ակնհայտորենգերագնահատումէ երրորդ բաժնի`«ճՃոխաբանության» դերը. կարծես (սոփեստներինհիշեցնող դիրքորոշում) առանց գյուտի ն դասավորության, միմիայն ոճական միջոցների հարստությամբ,ճարտասանականհնարքներով ճարտասանըկարող է համոզել իր ունկնդիրներին.ասենք՝ ունկնդիրներիմի տեսակ կա, որոնց մինչն օրս էլ հատկապեսզրնգուն, աղմկոտ, վերածվելու եզրին գտնվող խոսքնէ թվում ճոռոմախոսության «իսկական»հռետորություն: «Գյուտը»(«Գաղափար», «Ստեղծումն») վերաբերում է խոսքի բուն նյութին, ասելիքին:Ով գեթ մեկ անգամ առիթ ունեցել է է դա արել, ուրեմն` ասելիք է ելույթ ունենալու ն

ա

Ընդհակառակըն̀ույնիսկ փորձառու ճարտասանը կարող է շգույն տպավորությունթողնել, եթե ասելիք չունի (սակայնինչ-ինչ ԱՖ հանգամանքներիցդրդված՝ ելույթէ ունենում): «Գյուտը» փաստորեն իրողության վերակառուցումնէ ըստ է աա արտասանի մտադրության պատկերացումների, նպատակա3. րումներ, «Գյուտի» միջոցով նա ձգտում է ունկնդիրներին իրոա ղությունը ներկայացնել, մեկնաբանել այնպես, ինչպես իրեն է հարկավոր: ա. Անտարակույս,ներկայացնողն ինքը պետք է քաջ պատկեՖ 1. րացնիներկայացնելիքը,իմանա ասելիքը: Հնարավոր չէ վստահ ու Ա համոզիչ խոսել մի բանից, որից գաղափարչունես, չես տեսել կամ ոչ Ը լսել, չես զգացել կամ կարդացել դրա մասին: «.Չ/ ճթէ ռր /սօսին՝ ` Քաջլըմբռնիցէզիմաստս, արդարացիորենգրում է էդուարդ ՉյուրԷ մյուզյանը, անհնարինէ թէ պարզ իմացուսցէ զայն որումնօսին» (117, էջ 8): «Զգալ համոզելու համար, համոզվիլ զգացնելու համայ»՝ այսպես հանճարեղորեն պարզ ու տարողունակ է ձնակերպում ճարտասանության`«բեմբասացության արհեստի» գլխավոր կանոնը Վակոբ Պարոնյանը ն, բնականաբար,երգիծաբանի իր նուրբ դիտողականությամբարձանագրումէ այն զավեշտական վիճակները, երբ անձը չի պատշաճում իր ասածին,ասենք, պատանին հասուն մարդուն սազական քարոզ է կարդում: ճարտասանի կարողություններին ակնհայտորենանհարիր խոսք բովանդակողելույթները, գրում է Հ. Պարոնյանը, «հիշել կուտան ինձ գաճաճի մը մեջքեն կախվածերկայն սուրն ն կստիպենզիս Կիկերոնի հետ միաբերան հարցնել,թե ո՛վ կապեցայս տղան այդ սուրին» |193, էջ 428|: Խոսողն ասելիք պիտի ունենա, ն այդ ասելիքը համապատասխան ձնով պիտի կազմակերպվի, մասնավորապեսա̀սելիքը պետք է ներկայանաբնական,սահուն, կարծեսինքնին հասկանալի մի բանի տեսքով, այլ ոչ ունկնդրին ճնշող, անծանոթ բառերով ու եզրերով շշմեցնող, գերընտիր արտահայտություններովու պես-պեսպաճուճանքով՝գլխավոր իմաստըմթնեցնելով: Այսինքն՝ «գյուտի» մեջ, ինչպես ն այլ ասպարեզներում,ծայրահեղություններըհամընկնում են, ն, որքան էլ արտառոց է հնչում՝

3.

-

.

-

-

զարդարուն,

ունեցել:

կամովին

"Անգամ անփորձմարդըերբեմն պերձախոսությանտիպար է դառնում,երբչի կարողչասել այն, ինչ ասում է:

Լնելիք չունենալը նույնանում է չափից շատ ասելիքի հետ:

Սույն հանգամանքընրբորեն է բնութագրումԵղիազար Մուրադյանը` ամեն ինչ մեկեն ասելու, ամենախելոք մտքերն արտահայտելու, ամենաշքեղ ձները գործադրելու ճիգը համարելով «ճամարտակիգործ»: Հիրավի, «ով ոռ գտնալու շատ ջանք կը ցուցընէ՝ ըսել է որ չունի. ընտիր իմաստները ինքնիրեն սրտէն ն մտքէն կը. ուստի ջանալու է զգացումները արթուն պահել ն միտքը Բղխխին, մշակել» |147,էջ 114լ: Ավելացնենք, որ հմուտ, ուշադիր, պահանջկոտ ունկնդիրը է խոսքի արհեստականությունը՝«ճահեշտորեն արձանագրում մարտակի գործը» նան այն դեպքում, երբ սկզբունքորեն ասելիքը միանգամայնպատշաճ է, սակայն ուրիշինն է, խորթ է խոսողին,չի բխում նրա մտքից ու սրտից: .«Գյուտը» մշակելիս, ինչպես այդ մասին գրում է Դեմոսթենեսը իր «Քաղաքական ճառերի ներածություն» դրվագների շարքում, ճարտասանը նան բարոյական պատասխանատվության խնդիրպիտի լուծի: Մասնավորապես,հարկավոր է խուսափել պատեհապաշտականնկատառումներից, ամբոխահաճ ելույթներից: Խորհուրդ տալիս (իսկ չէ՞ որ ճարտասանընան խորհրդատուէ, իր խոսքի խորհրդովմարդկանցորոշակի գործողությունների է մղում) «հարկ է ավելի շատ խորհել սեփականառաջարկություններիօգտակարությանմասին, այլ ոչ թե առիթ փնտրել ելույթով հաճոյանալու. նրանք, ովքեր ձգտում են քաջահմուտ ճարտասանի փառք վաստակել, պետք է այդ ձգտումը հաստատեն իրենց նորհուրդների օգտակարությամբ,այնպես անեն. որ իրենց խոսքը ազդեցիկ Լինի ոչ միայնլոկ այս պահին, այլն այդպիսին մնա ընդմիշտ» |344, էջ 343): Քանի որ «գյուտը» առնչվում է խոսքի բովանդակությանը, իսկ բովանդակությունըտարբեր է ամեն մի թեմայիպարագայում, ապա դժվար է «գյուտի» կառուցմանանվերապահկանոններսահմանելը: Այնուամենայնիվ, ըստ ճարտասանականխոսքի բնույթի, այն յուրօրինակ առանցքը, որի շուրջ կարելի է առանձնացնել հարկավոր կառուցել ասելիքը: Կացրդական ճառի առանցքը խնդրո առարկա երնույթի ն այլն) է (անձի, հանրույթի, դրվագնահատումն ն Այսինքն պարսասանքի հակադրությանտեսանկյուն:ց: տանքի ինչ տեսակի խոսք էլ լինի (ներբողական,խրախճանքի,Դամբանա|

`

ն,

է

իրադարձության այլն),

ղղ վերջիվերջո պետքուղղ-

նն այլն), « «գյուտը»» վերջիվերջո պետք է հանդիսության կան, հանդիսության ված լինի որոշակի գնահատականարտահայտելուն:

-.6-

Բաղխոհական խոսքի պարագայում,քանի որ քննարկվում է ընդհանուր շահը, ն հարկավոր է համապատասխանվճիռ կայացնել, նմանօրինակ առանցքի դեր է կատարումօգտակարության ն վնասակարությանըմբռնումների հակադրությունը: Դիցուք` որնէ օրենքի նախագիծ է քննարկվում Ազգային ժողովում. «գյուտը» պատշաճ կլինի ն արդյունավետ ողջ ճարտասանականխոսքի համար, եթե, ինչի մասին էլ հավելյալ խոսիպատգամավորը,չմոռանա հիմնականասելիքը, այն է՝ նախագծիքննարկումը ն գնահատումը համապետական, համազգային շահերին համապատասխանելու, բարենպաստլինելու առումով (այլ ոչ թե կուսակցական, անձնա-

կան ն

այլ նկատառումներով): Ատենական ճարտասանությունը`որպես որոշակի ատյանի ուղղված ն նրանից վճիռ ակնկալող ելույթ, կողմնորոշվում է արդարի ն անարդարի (պատշաճի ն անհարիրի,ընդունելիի ն անընդունելիի, վաստակի ն վարձատրությանն այլն) առանցքով: Դատապաշտպանիխոսքը, օրինակ, պարզապեսչի կարող չպարունակել այն հարցի պատասխանը,թե որքանով է իր պաշտպանյալը անմեղ: Հայցորդը, ներկայացնելով իր ատենախոսությունը, պարտավոր է ցույց տալ, թե որքանով է հիմնավորված(պատշաճ, արստանալու իր հավակնությունը: դարացի) գիտականաստիճան

«Գյուտի» կառուցման՝ ասելիքի ճշգրտման, նյութի որոնման, նպատակի հստակեցման, շարադրանքի ուրվագծման (մասամբ՝ ճարտասանությանհաջորդ բաժնին` «դասավորությանը»վերաբերող) հարցերի առումով ուշագրավ է Ֆրենսիս Բեկոնի հետնյալ համեմատությունը: Մ րջյունը (ըստ Բեկոնի` «էմպիրիկը»`գերազանցապեսփորձին ապավինողը,որնէ տեսություն չընդունողը) իր բույնն է քարշ տալիս ամեն բան, ձեռքն ընկած ամեն ինչ կիտում մի տեղ (հարկավ, սա մարդակենտրոնդատողություն է. մրջյունն իր սեփական մեկնաբանությունըհաստատ ունի): Սարդը («ռացիոնալիստը», «դոգմատիկը», այսինքն` գերազանցապես տեսականդատողություններինկառչած հեղինակը) իր սարդոստայննիրենից գործում: ո՛չ մեկի ս"ես, ո՛չ էլ Չլինենք, խորԻ՞ւրդ է տալիս Բեկոնը, ն իր մյուսի, այլ մեղվի, որն ամեն ծաղկից նեկտար չի քաղում աղածն թողնում, այլ մեղրի էլ քաղաօն լ անմշակ չիթողում, է վերածում: րածում: ակմշա վչիգլխավորայլՄեղր ն ածանցյալ մտքերի տարբերամեջ «Գյուտի» կումը, հիմնական ասելիքը տեղ հասցնելու մտադրությունըվճռո`

ի

է

րոշ են

մյուս բաժիններիհամար: ճարտասանության

բաժնում գլխավորը ածանցյալի Այսպես` «դասավորություն» համեմատ դիրք պիտի գրավի, պիտի առավել իրոք է ցայտունու հասկանալիլինի. լրացուցիչ, հավելյալ մտքերը պետք

,

առաջատաթ.

լուսաբանմանը,այլ ոչ թե ենթարկվենգլխավորիբացահայտմանը, ունկնդիրներին: ստվերենդա կամ շեղեն բաժնում նս, թեկուզ միայն տրամաբա«Արտասանություն» դադարի,ելնէջավորմանմիջոցով տրամաբանական նականշեշտի, է ու առանձնացնել գլխավոր միտքը, է անհրաժեշտ հնարավոր ու տպավորիչ,ըմբռնելիու դյուրին հիշազդեցիկ ա ռավել դարձնել

Ինքնին հասկանալիէ, որ «հիշողություն»բաժինն ամենից առաջ կոչված է նպաստելու գլխավորը հիշելու խնդրի լուծմանը: իրենցփորձիցգիտեն,որ երբեմնուսանողներըլավ Դասախոսներն են հիշում այս կամ այն օրինակը, բայց չեն կարողանումհիշել, թե կամ հիմնավորման տվյալ օրինակը հատկապեսո՛ր դատողության է որ է եզրակացնել, Կարելի եղել: լուսաբանմանհամար բերված (օրինակը) միտքը օժանդակ ծառայեցնել հաջողվել չի դասախոսին իր հիմնականասելիքին: ը : տրասաբանավում այնայն Վերջապես, հենց «գյուտն» է ապահովում է ճարտասանուորը հետագայում ծավալվում կան միջոցով: թյան հաջորդ բաժնի՝«դասավորության»

'

ուր

բ ճարտասա

ր

հարկի վրա պիտի կարողանաիր ասելիքը դարձնել հասկանալի, համոզիչ ն հաճելի: ՛

,

արտասանական գիտությաներկրորդ բաժինը`«դասավորությունը» («տրամադրություն», «առաջարկություն», «հորինված», «կերպ») ասելիքի կառուցման, դատողություններիհիմնավորման, եզրակացություններնառավելհամոզիչ դարձնելուհարցերնեն: Կարելի է ասել, որ եթե գյուտը ճՃարտասանի խոսելիքն է իր ամբողջությամբ,ապա դասավորությունընույն խոսելիքն է արդեն մասերի տրոհված, որոշակի կառույցի տեսքով: Այլ կերպ ասած՝ ձնն է: դասավորությունըգյուտի կազմակերպման Եթե գյուտը, Ցիցերոնի պատկերավորարտահայտությամբ, «կարծես հոգին է մարմնի մեջ», ապա դասավորությունըկարող ենք համեմատել կմախքիհետ, որ կերպարանքու կայունություն է հաղորդումմարմնին: |

Դաուն

'

հիմքը, իրշենքը՝ արկառուցի խոճքի հարկ դնելով

գյուտն է այն հզոր

ն սկզբունքները Դասավորության տեսակները

`

հեռանկարը, ՀՎամառոտիվ՝

5. 5.1.

վող:

,

ԴԱՍԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

.

այն յուրօրինակ

հատակագիծնէ, տեսնում արտասանը, իր ասելիքի որով կողմնորոշվու ն չասվածնասելու ուղղությունը,ասվածի հիմնավորվածությունը զգում խոսքը եզրափակելուպահը ճպատակահարմարությունը, ն ընտրումդրա ձները:

Որքան:ավելի հիմնավորված,նպատակասլաց, իր ներքին է «դասատրոհվածությամբհանդերձ ներդաշնակու ամբողջական վորությունը», այնքան ավելի դյուրին է թե՛ ճարտասանիհամար խոսք հնչեցնելը ն թե՛ ունկնդիրներիհամարխոսքն ընկալելը, այնքան ավելի, հետնաբար,ներգործունէ ճարտասանիխոսքը: Իսկ մի՞թե հենց դա չէ Ճճարտասանիգլխավոր անելիքը: Ոոքա՛ն գեղեցիկ է գրում այդ մասին Միքայել Սալլանթյանցը. «ճառն է արուեստահիւս փունջ: զոր ճարտասանն կերպաւորէ ժի: մաստաբանութեանց անտի իւրոց զառարկայէն, ն մարմնացուցեալ զայն բարբառով հաղորդէ ընկերաց` առ հզօրեղապեսազդե(ոյի Կարողութիւնսհոգւհյ նոցսթ |218, էջ 171: ՛

-Ղ79-

Եվ ընդհակառակը`խախուտ, տրամաբանականհիմնավորվածության առումով խոցելի դասավորությունը կարող է կոտրել

Ան կտուր

ճարտասանական

ոի

խոս

մեջքը:

Ա

ս

ն: ո

սքը

նում թողնում

է

ա

ն-

Թերենսդժվար է Հակոբ Պարոնյանից ավելի լավ բնութաե ճ 195. էօ գրել իրավիճակը էջ 17 177. |195,

«Խոսքը արդարն բառերե կր կազմվի, բայց չեմ գիտեր, թե բառերն քովե քով դրվելով խոսք մը գոյացնելու

խոսքին «շնորհում»: Ընդսմին՝ի տարբերությունգյուտի, որը, ինչպես ասացինք, առնչվում է խոսքի բովանդակությանըն կանոնարկմանենթարկել դյուրին չէ, դասավորությունը,որպես ձն, շատ ավելի կոշտ պահանջներիէ ենթարկվում: Քանի որ մենք իրոք դասավորումենք մեր ասելիքը բանավոր խոսքի ձնով ունկնդիրներիններկայացնելու նպատակով,ապա ելույթի նախապատրաստմանտեսակետից հնարավոր է չորս տեսակի խոսք: Առաջինը լրիվ, բառացիորեն ծայրեծայր գրառված խոսքն է, որ ճարտասանըսերտում է ն բերանացիասում: Հիշենք, որ հին Հունաստանում այդպեսէին վարվում դատարանում, երբ հնչեցվում էր լոգոգրաֆների(տրամախոսների)նախօրոք պատրաստած տեքստը: Սա իր առավելություններն ունի, հատկապեսքաղաքական,դիվանագիտական կարնորհանդիպումների, քարոզների ժամանակ, երբ ազատ: լեզվագործածությունը, անզգույշ շեղումները կարող են ոչ միայն տապալել ճարտասանի ելույթը, այլն հանգեցնելշատ ավելի ծանր հետնանքների:Առավելություններից են.նան խոսքի տնողության ստույգ իմացությունը, համաժամանակյա թարգմանության դյուրինությունը, հնչեցման հստակությունը նայլն: Սակայրթերություններընույնպեսքիչ չեն. ՛. դժվար է հիշելը, ն հիշողությունը երբեմն դավաճանում է, ,

'

է

սերտած տեքստըկաշկանդում խոսողին (մանավանդերբ հարկ լինում հընթացսվերաւիոխելասելիքը, սեղմել ժամանակի նկա-

տառումներով),

:

գրավոր խոսքը տարբերվումէ բանավորից,աշխույժ չէ, սովորաավելի բարդ է, նախադասություններնավելի երկար են ն

բար այլն.

:

է, որը Երկրորդ տեսակը գրառված տեքստի ընթերցումն է, այլն միայն արդարացված որպես ոչ երբեմն տվյալ ատյանում ընդունված կարգ: Այսպես՝ ՄԱԿ-ում, Եվրախորհրբազմալեզուզեդում, միջազգայինայլ կազմակերպություններում, կուցումներով գիտաժողովների,հանդիպումների,քննարկումների ընթացքումգրավոր տեքստը պարտադիրներկայացվումէ նախապես ն նախօրոք թարգմանվումգործածվող լեզուներով համաժամանակյա թարգմանությաննպատակով,այսինքն՝այդ պայմաններում ճարտասանը չի էլ կարող հընթացսփոփոխելիր խոսքի բո-

անխուսափելի

« Ց:

ի ր

.

`

Այդ արտոնությունն ահավասիկդասավորություննէ

է

՛՛

`

ունի՞ն»: անպատճառ արտոնություն

՛.

վանդակությունը: Նախորդ` սերտած խոսքի առավելություններին ու թերություններին այստեղ ավելանում է մեկ լուրջ թերություն. ունկնդիրների համար շաւտ դժվար է ուշադրությամբ հետնել ճարտասանի խոսքին, որն աչքը չի կտրում թղթից: Փաստորեն՝ լսարանի հետ կենդանի հաղորդակցումգրեթե չկա: Հետազոտություններըպարզել են, որ, ի տարբերությունբանավորելույթի, գրավոր տեքստի հնչեցումը ունկնդիրներիընդամենը15-20 տոկոսին է գրավում, բացի այղ՝ ավելի շուտ է մոռացվում: Դեռ մի բան էլ` ավելանում են արտասանական սխալները, երբ պահանջկոտլսարանը հիասթափականատեսդառնալով: վում է նան անվարժ ընթերցանությանն հանպատրաստից խոսքն է: տեսակը Երրորդ Նախ ճշտենքբուն հասկացությունը: «Գանպատրաստից» եզրը արդի հայերենի բառարաններում բացատրվում է որպես «առանց նախապեսպատրաստվածլինելու, առանց նախապատրաստության»|12, էջ 821): Նախորդ շարադրանքըհիմք է տալիս եզրակացնելու, որ բառիս բուն իմաստով «հանպատրաստից» խոսք գոյություն չունի: Իհարկե, ամեն մեկն էլ կարող է խոսել բայց այդ խոսքը խոսք կոչվելու առանց նախապատրաստվելու, չի կարող ունենալ: «էքսպրոմտով» (օ«քոօուստ) «արտոնություն» խոսել` բնավ էլ չի նշանակում անպատրաստ խոսել.հայերեն ստույգ համարժեքը «հանկարծաստեղծ»խոսքն է հանկարծակի, անակնկալ,ան',.պասելիելույթը: Գրաբարումկա «:.սնկարծագիւտ» բառը` «հանկարծ գտնված» իմաստով: Իրոք, ընդունված է հանպատրաստիցանվանել այն խոսքը, որ ճարտասանն ասում է մեկեն, անակնկալ առաջարկին (կամ պարտադրանքին)ի պատասխան:

Այդպիսինկարող են լինել, անշուշտ, բաժակաճառը,դամբանականը,շնորհավորանքին շնորհակալության ելույթները, գործարար զրույցի կամ բանակցություններիընթացքում նոր հայտնված թեմայի մասին հընթացս խոսքը (թեպետ խորհուրդ է տրվում չաճապարել, այլ հետաձգել կարծիք հայտնելը). դա, որպես կանոն, համառոտ խոսք է, վառ, տպավորիչ, երբեմն՝ համարձակու իրոք

անսպասելի:

Այնուամենայնիվ, անգամ այդպիսի ելույթի պարագայում ճարտասանիհետ են իր ողջ փորձը, գիտելիքները,ճարտարությունը. եթե որնէ մեկինհինգ րոպե առաջ են խնդրելելույթ ունենալ, չէ՞ որ նա հենց այդ սուղ ընթացքումչէ, որ պատրաստվումէ: Իսկ ընդհանրապեսց̀անկալի է հանպատրաստիցխոսքով շատ չհրապուրվել,այլ գործադրել դա որպեսլրացուցիչ միջոց: Չորրորդ՝ հիմնական տեսակը,որ թե՛ տեսաբաններնեն խորհուրդ տալիս, ն թե՛ փորձառու ճարտասաններնեն գերադասում գործադրել,այն է, երբ ճարտասանը նախօրոք պատրաստվում է, սակայն ոչ թե ամբողջական տեքստ է կազմում, ոչ էլ դա ընթերցում, այլ ազատորեն խոսում է՝ օգտվելով առանձին գրառումներից՝կողմնորոշվելով իր կազմած պլանով: Այսպիսիխոսքը՝ -

-

-

-

անկաշկանդէ, հրապուրումէ ունկնդիրներին, բարենպաստ մթնոլորտ է ստեղծում ճարտասանի ն լսարանի ու հուզական փոխըմբռնմանհամար, տրամաբանական հնարավորություն է տալիս ճկուն կառավարելու ունկնդիրների

ուշադրությունը:

Թերություններից են ժամանակի անխուսափելի ձգճգումները, ամեն կարգի շեղումները, լեզվական խոտանի վտանգը,իսկ երբեմն նան անհաջող ավարտը` ընդհուպ այնպիսին, որ լրիվ փչացնում է խոսքի տպավորությունը,զրկում ներգործությունից: Տեսակետ կա, թե ճարտասանն առհասարակ ոչ մի թուղթ, թերթիկ չպետք է ունենա: Կարծում ենք՝ անվերապահորենսխալ կլիներ այդպես վարվելը. ամեն ինչ կախված է թեմայից ու լսարանից. եթե անհրաժեշտ են ստույգ սահմանումներ,երկարաշունչ մեջբերումներ, թվական բարո տվյալներ, ապա ավելի շահեկան է դրանք ձեռքի տակ ունենալ. ամեն ինչից զատ, ունկնդիրները"ամոզվում են, որ ճարտասանը,նախապատրաստվելէ, լրջորեն է վերաբերվել իրենց հետ հանդիպելունու ձգտում է ստույգ փաստեր ներկայացնել,խուսափել սխալից ն թյուրիմացությունից: Այնպես որ, երբեմն անգամ բացարձակապեսհավաստի նյութերը թերնս

'

:

"`

արժե թղթից կարդալ, եթե դա մեծացնում է ունկնդիրների հարգանքն ու վստահությունը,ուրեմն ն՝ խոսքի ազդեցությանչափը: Բուն շարադրանքի առումով կան որոշակի սկզբունքներ: Նախ, հարկավորէ ապահովելասելիքի միասնականությունը. չի կարելի տարբեր հարցեր միմյանց խառնել, որքան էլ դրանք ինքնին հետաքրքրականու գրավիչ լինեն: Խառնաշփոթիցխուսափելու նպատակովանհրաժեշտ է հստակ պատկերացնելգլխավոր միտքը, իսկ մնացյալ մտքերը, օժանդակ դատողությունները,անգամ անխուսափելիշեղումները՝ ենթարկել գլխավորին,զերծ մնալ ակամակամ (բացառվածչէ) սադրիչ գայթակղություններից: Շարադրանքիհաջորդսկզբունքը ասելիքի տարբերակվածության ն փոխկապակցվածության ապահովումն է: Որնէ միտք մենք պարզապեսչենք կարող հաղորդել ուրիշին, առավել նս՝ նրա համարհասկանալիու համոզիչ դարձնել,եթե այդ միտքը ինչպես հարկն է չներկայացնենք, այսինքն` չապահովենք որոշակի հերթականություն,հերթագայություն,հիմնավոր անցումներ: Ասելիքը պիտի ծավալվի ժամանակիմեջ. խոսքային հաղորդակցմանայլ եղանակ լսարանի հետ գոյություն չունի: Սա նշանակում Է, որ խոսողի մի նախադասությունըպիտի բխի մյուսից, սակայն չպետք է կրկնի մյուսին, իսկ ընդհանուր առմամբ խոսքի մի մասը (պարբերությունը, հատվածը,դրվագը) պիտի նախորդիվրա կառուցվի:

ճարտասանության ռուս նշանավորտեսաբան Միխայիլ Սպերաճսկին (1772-1839) իր «Բարձրագույնպերճախոսության կանոնները»գրքում կիրթ մարդու ն վայրենու գլխավորտարբերությունըհենց այն է համարում,

մական իայն ա ա ոջեր ձնակերպել, Բիո

որ մ

թեպետ երկուսն

էլ

կարող են

կրքոտու

ազդեցիկ

արտնել, վեհ

արտահայտվել,

վեհ

արհ պակցելու այնպես, որ «մի արտահայտությունըհիմք լինի մյուս արտահայտության համար, մի ասածը հաստատվի մյուսով.... մի միտքը իր մեջ բովանդակիմյուս մտքի սաղմը» |472, էջ 75):

Եթե խիստ մոտենանք՝Սպերանսկուբնութագրմամբ«վայրենիների» քիչ չենք հանդիպումշրջապատում (նրանցից ոմանք արդեն բարձրագույնկրթության մեկ-երկու վկայականէլ ունեն): Այդուհանդերձ, մարդկանց մեծ մասը (ն սա, իրոք, քաղաքակրթության է ասելիքի տրոհարգասիքներից է) կամա-ակամա հետնում ն վածության կապակցվածության սկզբունքին: Վերջիվերջոմ̀յ՞թե կարելի է հերքել որնէ տեսավետ, եթե նախապես չես շարադրել, կարելի՞ է ելույթն ավարտել մի եզրակացությամբ,որի համար բավարար հիմքեր չկան, իսկ երբեմն՝ ոչ մի առնչություն էլ չունի հիմնականասելիքի հետ:

Խոսքի տրոհվածության ն այդ տրոհված մասերի փոխկապակցվածության սկզբունքը գործում է նան խոսքի մասերի միջն անցումներիհամար: Հեշտորեն կարող ենք համոզվել, թե ինչպես որոշ ճառախոսներիրենք են կտրտում իրենց խոսքը ն թուլացնում դրա ներազդեցությանուժը անհաջող անցումների պատճառով: Ուստի` չմոռանանք Եղիազար Մուրադյանի մի օգտակար խորհուրդը. «Անցումները չպետք է որ բռնազբօսիկ չըլլան, այլ ճառին նիւթչն ն ոչ թէ հեռուանց առնուաՓ» |141, էջ 6):

երրորդ սկզբունքը բխում Նարադրանքի դասավորության որմասե ի խոսքի շնուիվ Բյան ումի Անանական ընթացքը: երոբերյալ

պահանջից,քանի ւմ աաա

է

ոխկապակցվածու-

Միմյանց հաղորդվող մեր մտքերը, հույզերը, տրամադրություններըմիշտ էլ գերադասելիէ փոխանցելաստիճանաբար,քան մեկեն, հանկարծակի, անակնկալ:Իհարկե,լինում են նան առանձին բացառություններ,երբ որպեսճարտասանականհնարք ձեռնտու է,

ըաւթյունն Բրոշն՛ նդհակառակը,

ար

անսպասելի

ս

ամ

առավել ընկալելի

անցումը:

Սակայն

ն՛

ու

համոզիչեն, իսկ հույզերն առավել ընդունելի ու վարակիչ են հատկապեսաստիճանականհաղորդման,գրգռման,համակման,սաստկացման եղանակիդեպքում: »

»

Այսպիսով`

առաջին սկզբունքը՝ նյութի կառուցման միասնականությունը, ապահովում է մեր խոսքի որոշակիությունը, հնարավորին չափ բացառում շեղումները, երկրորդ սկզբունքը` շարադրանքի տրոհվածությունը մասերի ն դրանց փոխկապակցվածությունը, ապահովում է խոսքի տրամաբանական ամբողջականությունըն ներդաշ-

նակությունը,

երրորդ սկզբունքը` աստիճանականությունը, հնարավորություն է ստեղծում կառավարելու ունկնդիրներիուշադրությունը, առավել արդյունավետորեն ազդելու նրանց մտքերի ու հույզերի վրա, համոզելու ասվածի ճշմարտացիության մեջ, ցանկալի վերաբերմունք ն դիրքորոշում ձւավորեւ ւ, մղելու որոշակի գործողությու Չերի: Խոսքի դասավորությանայս ն դեռ քննարկվելիքմյուս հարցերը մի գերնպատակ ունեն՝ այնպես կազմակերպել ճարտասանի խոսքը,որ ունկնդիրներնիրենք էլ զգան՝ ճարտասանն իրենց առաջ է տանում, որոշակի շարժում կա դեպի դատողություններիտրամա»

բանականավարտը: Շարժումն ինքնին ավելի մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում ն ուշադրություն գրավում, քան տեղում դոփելը կամ շրջապտույտը: Ոչ միայն խոսքի տրոհվածությունը, փոխադարձ կապն ու անցումները, այլ անգամկրկնությունները,ինչպեսարդարացիորեն նկատում է Փոլ Սոպերը, ճիշտ կիրառելիս ստեղծում են առաջընթացի տպավորություն:Այս կապակցությամբ նա ճարտասանական մի հին կանոն է հիշեցնում |470, էջ 208). «Ունկնդիրներինպատմիր,թե ինչ ես պատրաստվում ասելու: Երբ արդեն ասում ես, բացատրիր,թն ինչ ես աղում: ես, պատմիր, Իսկ երբ ավարտում թեինչասացիր»:

այս խորհուրդը մենք պիտի ընկալենք ոչ որԱնտարակույս, պես անվստահությունլսարանի ունակություններիհանդեպ, ոչ էլ որպես ճարտասանիգոռոզամտություն, այլ խոսքի ներազդեցուճարտասանի ն ունկնդիրների համաթյունը հզորացնող գործոն, տեղ մտավոր աշխատանքիարդյունավետության կարնորպայմաններից մեկը:

5.2.

Առաջաբան -

արտասանական խոսքի «դասավորության» սկզբունքներից մի քանիսին (նյութի միասնականություն,խոսքի տրոհվածություն ն փոխկապակցվածություն, աստիճանավորություն)արդեն ծանոթացել ենք: Կարնորսկզբունք է նան ասելիքի տրամաբանական ծավալումը, խոսքի կազմակերպումը որպես գործընթաց: Ինչ-որ բանիցչէ՞ որ հարկավոր է սկսել, ինչ-որ բան հաղորդել (պատմել, հիմնավորել,հերքել ն այլն) ն ինչ-որ բանով ավարտել: Այնպես որ, պարզագույն տրոհումն Ի առաջաբան, գլխավոր մաս, ամփոփ:..մ: Որոշ հեղինակներ ճարտաւասնի խոսքի տրոհումը հասցնում են յոթ-ութ մասի: Հայ ճարտասանության մեջ նս տարբեր են մոտեցումները, սակայն, ինչպես վերը.նշել ենք, տիրապետողը(ն առավել ընդունելին) Մարկոս Քվինտիլիանոսից ավանդաբար պահպանված վեց`

2Ք5-

մասյա դասդասումն է. առաջաբան, առաջարկություն, պատմություն, ցուցում (ցուցումն), հորդոր ն վերջաբան: Դասական ճարտասանության ըմբռնումների համաձայն՝ առաջաբանը (թոօ1օջստ,քթծօօոււսո), որպես խոսքի մուտք, նպատակ ունի հետաքրքրելու ունկնդիրներին,գրավելու նրանց ուշա-

դրությունը:

Սն արտասանի, հանդեպ

ետ Խոսքի արդյունավետությանտեսակետ անել նան բուն րաբեր քի նով «Շա«6 ձնավորումը, ուստի՝ արդարացի է ասված, որորառ առաջաբանով ը կ'աշխատի որ ունկնդիրք իր վրայօք լավ գաղափար մը ռախօսն առնուն, ն անոնց հաճելի ըլլայ իր ուղղամտութեամբն,անկեղծութեամբն, ն չափաւորութեամբն ն հռետորաց բարք ըսած հանգամանքներով»|49,էջ 621: Ինքնին հասկանալի է, որ առաջաբանը տարբեր է լինում՝ ըստ խոսքի բնույթի, տեսակի, ոճի, լսարանի ն այլն: Պարզապես՝ չեն կարող միննույն սկիզբը (նան՝ ավարտը, խոսքի մյուս մասերը) ունենալ բաժակաճառը,քաղաքական ելույթը, դամբանականը,մեղադրականը, գիտական զեկուցումը ն այլն: Սակայն յուրահատկություններով հանդերձ՝գոյություն ունեն ընդհանուրպահանջներ: Գլխավոր պահանջը առաջաբանի համապատասխանուոը աղոթական խոքին Աոչտարմեը պաղի աաա նա մի դուռն քաղաքին գեղե ընդհանուր ասելիքին, «որպէս քան զքաղաքն իցէ» |117, մախոստումառաջաբանըունկնդիրների մեջ կարող է առաջացնել չարդարացվողսպասումներ,ուստի` հիասթափություն ու դժգոհություն: `

եՀոութոի

,

ԱԿ.

Է

Ա բացի

Ագան

|Առաջաբանըկոչված է հեշտացնելու հետագաասելիքը: Այնպեսոր,

ի

նա, ով փորձում է հենց սկզբից շատ բան ասել,

անհարկի շփոթ վերջիվերջո, գրեթե ոչինչ չի կարողանում ասել: Ձգձգված առաջաբանը ավելի հաճախ մտքի դատարկության նշան է, քան՝ գերառատասելիքի. լսում ենք ճարտասանին՝ անհամբեր ռ. դժգոհ, թե վերջապես նա երբ է ացնելու իր բուն նյութին, բայց չգարզվում է, որ խոսողը կամա-տկամա է երկարացնում,որովհետն ասելիք չունի: Շատ սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ ՎայաստանիԱզգային ժողովում ելույթ ունենալիս որոշ պատգամավորներին նախարարներիպարզապեսփրկում են է ստեղծում ն,

աշխատակարգովսահմանված ժամանակայինսահմանափակումները, այլապես ակնբախ կդառնա, որ ո՛չ բան ունեն ասելու,ո՛չ էլ կարողանումեն ըստ հարկի սկսել ու ավարտելիրենց խոսքը:

հերոս պատգամաԼեռ Կամսարի «Նոր զենք» երգիծապատումի է ճառ կարնորությունը, ձեռք բերելու նոր զենք՝ գիտակցելով վորը, դիմում ահա ն պահան«Ճառ մը շինելու» խնդրանքովմի վարժապետի, վերջինս այն է` «հառաջաբանու վերջաջում է համապատասխան բերես»), բան» (հատուկ ապսպրելով՝«նայե, որ երկար հառաջաբաններեն ապա ինչքան4 շատ, այնքան լավ («միայն նայես, որ միտք րք» ինչքան «բ պա «բառաժմթերք»` չըլլա մեջերնին մոռցված, մաքուր, զտված բառեր»), «քիչ մը լռություն»՝ շունչ քաշելու համար, ն կարկատան(«եթե խոսելուդ հանկարծ ճառդ պատռվիկաճ կապը կորսնցնես,իսկույն ձգես վրան կարկատես»)|97, էջ 111: Մեկ այլ պատմվածքումզեկուցման պատրաստվողպաշտոնյային «ճառ շինող» փերեզակըխորհուրդ է տալիս ինչպես երկարաձգելխոսքը՝ ոչինչ չասելով. «Սանթիմնոց բառ մը կարտասանես,10 սանթիմնոց «ը» կկոխեսարանքը» |98,էջ 264-265):

«շինանյութ»,

բոլոր եղանակներիդեպքում Ելույթի նախապատրաստման էլ, լինի ծայրեծայր գրված, թե համառոտագրվածխոսք, առաջաբանը պիտի հստակ ու որոշակիլինի: Հիշենք Դեմոսթենեսի օրինակը. նա երբեք ելույթ չի ունեցել առանց նախապեսլիարժեք պատրաստվելու:Ի դեպ, արդեն հիշա-

աաա Լիգրա հաղար

տայի

են` քաղաքականընթացիկ հարցերին վեհիսունառաջաբաններ

րաբերող. ն մի՞թե մեզ համար ուսանելի չէ, որ անզուգականճարգերագույն խնամքովմիշտ մի քանի առաջաբանէ պատտասանը րաստել իր այս կամ այն ելույթի համար: Առաջաբանիխնդիրը մի առանձնահատուկ բարդություն է ստանում, երբ ճարտասաննառաջին անգամ է հանդիպում ունկնդիրներին:«Հայտնության»սկզբից ունկնդիրներնավելի շատ դիտում, զննում են նոր մարդուն, քան թե՝ լսում: Խիստ ասված՝ լսաէ, ն ճարտարան դեռ գոյություն չունի. դա ավելի շատ դիտարան սանի գերխնդիրը իր առաջաբանիմիջոցով լսարան ստեղծելն է, ունկնդիր դարձնելը: Եթե նա չկարողանա դա անել, ներկաներին ուրեմն՝ խոսքը որնէ ազդեցությունչի գործի, ելույթը դատապարտառաջին տպավոլ.ությամբ Մ)':յ.դիկ սովորաբար ված է ձախողման: են վճռում՝ լսե՞լ ոչ (այլ զբաղմունք միշտ էլ թե՞ ճարտասանին,

կգտնվի): նում

միջինի». կանոնը առաջաբանումհարկավոր է լիպահպանել առավել հետնողականորեն,քան թերես խոսքի «Ոսկի

մյուս մասերում: Իրոք, ճարտասանը պիտի սկսի վստահ,քանի որ անվստահ,վարանոտսկիզբը ոչ բարենպաստ կարծիք է ստեղծում ունկնդիրների մեջ: Սակայն չափազանց ինքնավստահություննէլ, իր հերթին, կարող է պաշտպանականռեակցիա առաջացնել լսարանում, ունկնդիրներիմեծ մասինճարտասանիդեմ տրամադրել: Խոսքի ամեն տեսակի համար գոյություն ունեն որոշակի, կայուն դիմելաձներ, հարգական, ծիսական, պաշտոնական կաղապարներ, նախնականարտահայտություններ, որոնցից հնարավոր չէ խուսափել: Միննույն ժամանակ` մաշված արտահայտություննեկրկնվող, ձանձրացնելու չափ ծանոթ սկիզբը րը, չափից դուրս բնավ չեն նպաստում ունկնդիրներիհետաքրքրությանը,ուղղակիոխնդրի րեն խոչընդոտումեն նրանց ուշադրությունն ակտիվացնելու

|

, զ

տ...

ի Է

'

ւ

ԽԱ

իսկ անունից հայտարարելով

սեփականկարողությունների համեստլինելու մասին, բացատրելով, թե ինչու է հանձն առել ելույթ ունենալ, ինչու հատկապեսինքը այլն, դ) բուն թեմայից, դրա կարնորության շեշտադրումից,մանավանդ՝ եթե ճարտասանըմտադիրէ ազատորենծավալվելու, ե) խոսակցության առարկա անձնավորությունից, եթե նրա մասին է լինելու ելույթը. արդեն առաջաբանիմեջ կարելի է մեկ-երկու դրվատական(պարսավական)գնահատականտալ, զ) կարգախոսներից, օրինակներից, առակներից, ասացվածքներից ն այլն, է) Աստծո կամ սրբերի ը) բուն նյութից՝ անսպասելիորեն սկսելով գլխավոր ասելիքից:

վկայակոչումից.

Թերես առավել արդյունավետն է այն առաջաբանը, որն ունկնդիրներինուղղակիորեն ուշադրության կոչ է անում: Որքա՞ն բնական ու գրավիչ է Հովհաննես «Թմկաբերդի

շեղուզվարճացնող

ա) տեղից կամ ժամանակից` խոսելով դրանց հետ կապված իր պարտավորվածության,անհրաժեշտության,դժվարությունների,օգտակար մասին լինելու Լ այլն, բ) ունկնդիրների յուրահատկություններից` խոսելով նրանց արժանիքների, բանիմացության,պատրաստվածության,պահանջկոտության,

ն

՛

լուծումը:

Զարտասանը պիտի կարողանահետաքրքրել սկզբնապես անտարբեր լսարանին: Ինքնին որնէ ասելիք, զուտ տեղեկատվության առումով, ո՛չ «հետաքրքրական» է, ո՛չ էլ «անհետաքրքիր». ամեն մի տեղեկություն, լուր, հաղորդում այդպիսին է դառնում ընկալողի վերաբերմունքի շնորհիվ: Իսկ նյութը հետաքրքրական դարձնելու, գրավիչ մատուցելու, ունկնդիրների ուշադրությունն արթնացնելու ն մշտապեսկառավարելու համար ճարտասանըպիտի քաջ գիտենա նրանց իրազեկությունը, տրամադրվածությունը, հնարավորվերաբերմունքըասելիքի ն հենց իր անձի հանդեպ: Երբեմն խորհուրդ է տրվում սկսել որնէ եթե լսարանը մով, զավեշտական մի պատմությամբ, մանավանդ` արդեն հոգնած է, մինչ այդ այլ ճարտասաններ են ելույթ ունեցել ն այլն: Այստեղ գերագույն զգուշություն է պահանջվում. զավեշտական առաջաբանըունկնդիրներինակամատրամադրումէ ճարտասանից կատակաբանոճ ակնկալելու, այնպես որ, լսարանի մի մասը, համենայն դեպս, շարունակելու է սպասել զավեշտականպատմություններ: Եթե իրոք հարկավոր է լիցքաթափել ունկնդիրներին, «թափ տալ», ապա գերադասելի է այլ կերպ`սկսել որնէ տպավորիչ, թարմօրինակով, անսպասելի համեմատությամբ,ցայտուն ն խորիմաստ ասացվածքով,նույնիսկ ձայնի փոփոխությամբ(եթե նախորդ ճարտասանըբամբ ձայնով է ավարտել, ապա սկսել հանդարտ ն՝ ուժեղ «ւնդհակառակը),կարելի է նան առս'ջ ընկնել ն սկսել առավել փաստարկը հայտնելով (որը հետո դեռ պիտի հիմնավորվի կամ լուսաբանվի), հատկապես, եթե այդ փաստարկը հակադրվում է նախորդ ճարտասաններիփաստարկներին:

Միխայիլ Լոմոնոսովը իր «արտասանության հակիրճ ձեռնարկ» գրքում (1748թ.) փորձել է դասդասել առաջաբանիտեսակները, նկատի ունենալով այն հիմքը, որից ելնում է ճարտասանը: Ըստ այդմ ճարտասանը կարող է ելնել.

Թումանյանի

առումը»պոեմիսկիզբը.

Յե՛յ, պարոննե՛ր,ականջարեք

աշուղին Թափառական Սիրո՛ւն տիկնայք,ջահե՛լ տրղերք, է իմ խաղին: ու 2 դըրեք Լավ

"

ր

.

`

Վետնում է առաջարկությունը,որ հիմնավորվումԷ ն ամփոփվումվերջաբանիմեջ՝ մենք բոլորս հյուր

բուն ասեենք կյանամեն ինչ անցողիկ է, բայց գործը (լավ ու վատ) հիշվում է, ան մահ է. արդ՝ խոսելու ենք չար, պարսավելիմի գործի Չարն է է միշտ

լիքի քում,

մամին. յ

ապրում անմեռ, Անե՛ծք նըրա գործբհն, ո,մեր, թեհերն Որդեր չինի, Թե մուրազով կիճսիրած դեպ՝ նցնե չար

.

տեսնե անցնելով ասենք, ենք,որ այստեղ դժվար չէ տեսնել նան հորդորի երանգը: Մինչդեռ «հորդորը»տրամաբանորենպիտի ավարտի մասում լիներ, հետեներճարտասանականխոսքի «պատԻ դեպ՝ առաջ

'

մություն» ն «ցուցումն» մասերին՝ որպես իրադարձությունների հանդեպ ունկնդիրների որոշակի վերաբերմունքիձեավորմանհուզական ազդակ: Անտարակույս`հորդորի երանգը պատահականչէ հայտնվելառաջաբանում:Թումանյանի հանճարընրբորեն տարաբաժանում է հորդորը. Թումանյաննառաջարկումէ մերժել արարքը, չար գործը, բայց՝ դրվատել ոչ թե ինքնին լավ գործը, այլ այդ լավ գործը կատարողին՝լավ մարդուն: Եվ սա նրան թույլ է տալիս պոեմն ավարտել ոչ թե անեծքհորդորով, այլ օրհնանքով. Ա՛խ, երանի՝ո՛վմարդ կըգա Ու մարդ կերթաանարատ: Ավելացնենք,որ այստեղ գործածված է նան փաստարկման նուրբ հնար՝ գովելով մեկը (լավ մարդուն), հեղինակըդրանով իսկ դատապարտումէ- մյուսը` հակադիրերնույթը, ն դա ավելի տպավորիչ ու ազդեցիկ է, քան մեկ անգամ նս ճակատայինպարսավանքը կլիներ: Որպեսավարտ` նկատենք, որ հմուտ ճարտասաններըհօգուտ իրենց խոսքի ներգործության հզորացման կարողանում են գործադրել նան որոշ, այսպես ասած, «մետատեսական»դատողություններ,երբ խոսում են... խոսելու մասին: Այդպես է վարվում, օրինակ, Իսոկրատեսը իր «Ներբողի» առաջաբանում. «ՓԵ/ույթունեցողները սկզբում սովորաբար արդարանում են, ասելով, թե չեն հասցրել լավ նախապատրաստվել կամ էլ դժվար է թեմայիկարնորությանըսազականբառեր գտնելը: Արդ` եթեիմ խոսքը անարժան լինիիր առարկայինն իմ փառքին,եթե նա չարդարացնի իր վրա ծախսված ժամանակը, ավելին՝ իմ ողջ կյանքը, ապա թող ինձ արհամարհենն ծաղրուծանակիենթարկեն այն բանի համար, որ, չունենալով առանձնահատուկշնորհք, ես այսպիսիխնդրի եմ ծեռք զարկել» |360, էջ 40-41|: Ահա արժանավայել ն համարձակառաջաբան, որով եթե ճարտասանըչշահի էլ բոլոր ունկնդիրներիհամակրանքը,ապա նրանց` ուշադրությունը լիովին կգրավի: `

`

Առաջարկություն

53.

ճարտասանական խոսքի երկրորդ մասը` «առաջարկություհետնում է առաջաբանին ն կոչված է համառոտ նը» (թոօքօտնէօ), ուրվագծելու ճարտասանի բուն ասելիքը: Առաջաբանին բնորոշ ընդհանուր բնույթի դատողություններիցհետո ճարտասանըպիտի որոշակիացնի իր խնդիրը, ունկնդիրներինհայտնի, թե հատկապես ի՛նչ ուղղությամբ, ի՛նչ նպատակակետովպիտի շարժվի իր խոսքը, մոտավորապեսի՛նչ կարող են ակնկալել ունկնդիրները: Այս կերպ՝ ճարտասանըփաստորենառաջարկումէ, կանխավ առաջադրում,ունկնդիրներինտրամադրումայն հիմնական գաղափարը, որի մասին ավելի հանգամանալիցխոսվելու է հաջորդ՝ «պատմություն»ն «ցուցումն» մասերում: «Առաջարկության» այսօրինակ գործառույթը լիովին հիմնավորումէ դրա՝ գրականության մեջ հանդիպող մյուս անվանումները`«առաջադրություն»,«նախադրություն», «տրամադրություն»: Ցիցերոնը «առաջարկությունը» տեղադրում է «պատմություն» մասից անմիջապես հետո, այն հիմնավորումով, որ ունկնդիրներին գործի էությանը ծանոթացնելուց հետո է հարկավոր սեփականդիրքորոշումը,մտադրությունըհայտնել: Ասվածի մեջ իմաստ կա, այդուհանդերձ,տեսաբաններիմեծ մասը «առաջարկության»տեղը պատկերացնումէ այնպես, ինչպես ներկայացրինք,այսինքն՝ երբ «առաջարկության» միջոցով նախապես հայտնվում է ճարտասանի մտադրությունը,ապա՝ շարադրվում պատմությունը: Չէ՞ որ այս պարագայումճարտասանին առավել դյուրին է իրողությունը ներկայացնել ինչպես իրեն էհարկավոր: Վենց այս հերթականությանշնորհիվ է նան, որ ճարտասանըունկնդիրներին դարձնում է իրկողմնակիցը՝ հարկադրելով ի՛ր տեսակետից, ի՛ր աչքերով տեսնել, գնահատել երնույթը: չափանիշներով հր հմուտ

Իսկ դա հույժ կարնոլ։ է ունկնդիրներինհամոզելու առումով: Չմոռանանք ճարտասանի հիմնականգործառույթը. ի վերջո, եթե նա լսարանին միայն ու միայն ինչ-որ բան հաղորդելուլիներ, առանց համոզելու նպատակի,ապա խոսքի մասերի դասդասման հարցերն էլ էական չէին լինի:

Վետնելովառաջաբանին` առաջարկությունը, ձնի առումով,

մեծապես պայմանավորված է ընտրված առաջաբանի ոճով: Սակայն, բովանդակությանառումով, հատկապես առաջարկությունն է որոշում. նախնական ասելիքը՝ առաջաբանի ընտրությունը: Չէ՞ որ առաջաբանը ինքնանպատակ չէ, այլ մուտքի, բուն ասելիքը հեշտորեն մատուցելու դեր է խաղում: Դրանում կարող ենք համոզվել

հետնյալ օրինակով:

Եղիշեի՝ Ավարայրի ճակատամարտից առաջ Վարդան Մամիկոնյանը ճառն սկսում է՝ հիշեցնելով իր զինակիցներին այն հաղթանակները,որ միասինտոնել են. Ըստ

«Ի բազում պատերազմունս մտաել է իմ, ն ձեր ընդ իս. է ուրեք՝ զի քաջապես յաղթեցաք թշնամեացն, ն է ուրեք՝ զի նոթա մեզ յաղթեցին. ն բազում այն է՝ որ յաղթող գտեալ եմք ն ոչ յաղթեալք»:

Ապա հետնում է առաջարկությունը՝հետագայում կրկնվող ու հիմնավորվողգլխավոր գաղափարը,այն է՝ եթե մենք քաջագործություններ ենք արել` անսալով մահկանացու թագավորի խոսքը, ապա որքան առավել մեծագործ պիտի լինենք ի շահ ն ի սեր մեր երկնավորհոր. «Իսկ արդ եթէ վասն մահկանացու հրամատանուին զայն արութիւնս կատարէաք, ո՛րչափ նս առաւել վասն անմահ թագաւորին մերոյ, որ տէրն է կենդանեաց ն մեռելոց, ն դատելոց է զամենայն մարդ ըստ գործոց իւրոց»»:

Ինչպես տեսնում ենք, առաջաբանը ենթարկված է առաջարկությանը. արձանագրելով համատեղ հաղթանակները` սպարապետն առաջադրում է գալիք Ճակատամարտում հանուն հաղթանակի մարտնչելու հիմնավորվածության գաղափարը, սակայն տրամաբանորենհատկապես հանուն երկնավոր թագավորի մղվող ճակատամարտումվստահորեն հաղթելու գաղափարնէ, որին անցնելու նպատակով զորավարը առաջաբանում հիշատակում է հաղթելու ն պարտվելու հերթականությունը: Որպեսխոսքի միջանկյալ մաս ««առաջաբանի»» ն ««պատմության»» միջն` «առաջարկությունը», ազդակ ստանալով առաջաբանից, ինքը պետք է ազդակ տա պատմությանը,յուրատեսակ կամուրջ ստեղծի առաջաբանիցպատմությանն անցնելու: Այս տեսակետից՝ առաջարկությունըյուրօրինակ մի ամփուիում,արդարացում է առաջաբանի համար ն միաժամս-սակ մուտք՝ բուն պատմությանն անցնելու: Ասվածը լուսաբանենք հին հույն հռչակավոր ճարտասան Լիսիասի պատրաստած պաշտպանականճառով: Մեղադրյալ Եվֆիլետը (որի համար Լիսիասը կազմել էր տեքստը) դատարանում

փորձում է արդարանալ կնոջ սիրեկանին՝էրատոսֆենինսպանելու համար: Առաջաբանումնա հույս ն վստահություն է հայտնում ակնկալվող վճռի արդարացի լինելու, դատավորներիանաչառությանն բարեհաճության կապակցությամբ ն անցնում առաջարկության ձնակերպմանը.

նձ, էիմԱո տոսֆենը ցոմմներ գայբակղել Արար ուուակե, իմ է Ի

՛ր,

-

երեխաներին ն պատվազրկել ինձ, որ նա իմ տուն սողոսկել, ն հանդեպ իմ թշնամանքիմիակ պատճառն է եղել, այլ ո՛չ փողի համար, ո՛չ հարստանալու կամ շահի, ն որ ես այդ արել եմ միայն նրան պատժելու համար ըստ օրենքի» |395, էջ 48-49): որ դա նրա

թույլ

է

Ավելացնենք, որ այս պարզ ու հստակ առաջարկությունը տալիս անմիջապեսանցնելու պատմությանը.

«Արդ` պատմեմ ամեն ինչ ըստ կարգի, ամենասկզբից, ազնվորեն ն ճշմարտացի, քանզի այժմ իմ միակ փրկությունը իսկությունը նկարագրել է»» |395, էջ 49):

արտասանականայն խոսքը, որտեղ առաջարկությունը| հստակորեն ձեսկերպված չէ կամ առհասարակբացակայում է, խիտո թուլացնում է խոսքի ներազդեցությունը: Նախ՝ դժվարանում է ունկնդիրների ընկալումը. չէ՞ որ հաճախ շատ բան է ասվում, հիմնական մտքին ուղեկցում են բազում դատողություններ, օրինակներ, մեջբերումներ,շեղումներ, ն ունկնդիրները միշտ չէ, որ հեշտորեն առանձնացնում են գլխավորը ն հետնում ճարտասանի մտքին: Բացի այդ` անհասկանալիէ մնում ճարտասանի սեփական դիրքորոշումը. անտարակույս, դժվար չէ կռահել դատապաշտպանի մտադրությունը, նրա ելույթի ուղղվածությունը, սակայնքիչ չի պատահում, երբ, ասենք, Ազգայինժողովում որնէ օրինագծի շուրջ պատգամավորիելույթն այդպես էլ հնարավորություն չի տալիս ըմբռնելու նրա վերաբերմունքը տվյալ օրինագծի ընդունման հարցում: Առաջարկությունը,ի վերջո, մեկ-երկու նախադասություն է լինում, 1: սթե ճարտասանըչի կարողանում կամ չի ցանկանում սեփական վերաբերմունքըորոշակիացնել ն պարզեիպարզ հայտնել ունկնդիրներին,ապա խիստկասկածելի է, որ կարողանա իր խոսքով համոզել նրանց: Ասվածը նշանակում է նան, որ եթե մենք ցանկանում ենք գնահատել որնէ ճարտւսսանի ելույթը՝ ունկնդրելով

կամ կարդալով ելույթի շարադրանքը,ապա ամենից առաջ պետք է սկսենք առաջարկությանվերլուծությունից: Խիստ որոշակի, ամբողջովին կանոնարկված պահանջներ առաօարկությանը,ինչպես ն.սռաջաբանին, չեն կարող ներկայացվել. ամեն ինչ դարձյալ կախված է ճարտասանականխոսքի բնույթից, տեսակից, ոճից, լսարանից, ժամանակից ն այլն: ճարնորը խոսքի այս մասի հիմնական գործառույթի ապահովումն է` ճարտասանիբուն ասելիքի սեղմ ուրվագզծումը: Շեշտակիհարցով սկսված առաջաբանընույնքան սրընթաց վերածվում է պատասխանիտեսք ունեցող առաջարկությանՂաԱղայանի «ժամանակակից ատենախոսություն». անվանզարոս մամբ երնակայականքարոզի մեջ. ««Հարգելի եղբայրներ ն քույրեր: Ի՞նչ բան կարող է մեր սրտին, մեր հոգուն ն մեր մտքին այնքան մոտիկ լինել, որքան նույնիսկ այդ սիրտը, այդ հոգին ն այդ միտքը, որքան մեր անձը, մեր կյանքը ն մեր կեցությունը.... Այսօր ես շատ մոտիկից պիտի սկսեմ իմ ատենախոսությունը. ես պիտի խոսեմ մեր ապրելու մասին. պիտի ցույց տամ, թե ինչպիսի երնույթ է մեր ապրելը, ինչպիսի պահանջներ ունի Ա ինչպիսի ազդեցություն մեր կենցաղավարության վրա» 14, էջ 79):

Նույնպես. մարդու ն ազգի կյանքի իմաստին է նվիրված Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանի ճառը («Խօսեցեալ ի կաճառս ընկերութեան Համազգյաց»), որի առաջաբանը, ի տարբերություն նախոր-

դի, հանդիսավորէ, պատկառազդու, նպատակ ունի փիլիսոփայական տպավորիչպատկերստեղծելու. ««Ժամանակը, իր թեթն ընթացքին մէջ, առանց կենալու, փախչելու վրա է միշտ. բայց ինքը մինակ չերթար, այլ իր ընթացքին մէջ՝ ինչ բանի որ հանդիպի, մեկտեղ կը յափշտակե, կը տանի: Ժամանակը ճարտար գող մըն է, որ միայն աշխարհքիս կողոպուտներովը կը հարստանա»:

ամենազոր ժամանակին հակադրելովմարդկային կյանքի ն արարքներիվաղանցիկությունըն վախճանականությունը՝ ճառախոսն ավելի է ուժեղացնում այդ հակադրությունըիր ճարտասանականհարցով, թե արդյոք զո՞ւր չեն ՅամազգյացՄիաձեռնարկումները, ապա շարունակում է՝ բանության ազգօգուտ անցնելով առաջարկուբյանը. Ա՛հ, ո՛չ, մէե բան մը կա միայն ժամանակին յաղթող` իմասԱմենակուլ ն

է ձեր Ա ահա աս անքակտելի հիման վրա հաստատոսծ գերազանց գործքը՝ ազգասիրութիւնը ու միաբանութիւնը, իբր երկու մեծամուր պարիսպներ,կանգնած են անոր քովը. անոր համար ձեր սիրտը զվարթ է, վասնզի աղէկ գիտեք, թե ժամանակը կարող պիտի չըլլա խախտել զայն տեղեն, այլ աւելի պիտի հաստատե»:

տութիւն.

,

«94-

ՍՈՒ ,

Ի դեպ, սա այն բարեպատեհդեպքերիցէ, երբ հնարավորություն ունենք ծանոթանալու ճարտասանիկարծիքին իր սեփական ճառի մասին. իր ուսուցչին՝Պետրոս Մինասյանին,ճառից մի քանի օր անց գրված նամակում Պեշիկթաշլյանը այսպես է բնութագրել իր խոսքի կառուցվածքը. «Իսկ նիւթ ճառիս էր յորդոր ազգասիրութեան ն միաբանութեան,առաջի արարեալ զնոցա մեծաշահ օգտութիւնսն ն գովելով զայսոսիկ, որք եռանդագինջանիւք նկրտին պայծառացուցանելզհայրենիս ն ապա յանդիմանկացուցեալ զարիւնսն ն զգեղեցիկ վախճանՄիաբանութեանսմերոյ՝ կնքեցի զխօսս իմ» |196, էջ 450): Անկասկած,գերադասելի է առաջաբանի սահուն անցումը առաջարկության,երբ մուտքն ապահովելուց,ունկնդիրների հետաքրքրությունն առաջացնելուց, ուշադրությունը սնեռելուց հետո ճարտասանը նոր միայն հայտնում է իր դիրքորոշումը: Միաժամանակ, արտակարգհանգամանքները,միննույն հարցի կրկնական քննարկումները, ներկաներինքաջ հայտնի իրադրությունը խիստ սեղմ են դարձնումառաջաբանը,ն երբեմն առաջին իսկ նախադասությամբ անցում է կատարվում առաջարկությանը:Օրինակ՝ 1998` թ. աշնան սկզբին Ռուսաստանում կառավարականճգնաժամը արտացոլվեց նան օրենսդիր մարմնում`Պետական դումայում պատգամավորների ելույթների վրա: Ահավասիկ խմբակցությունների ղեկավարներիելույթների սկիզբը. «Այսօր խոսքը ոչ միայն ն ոչ այնքան կառավարության ղեկավարի նշանակմանը մեր համաձայնությունը տալու մասին է. խոսքը ճգնաժամից դուրս գալու ծրագրի մասին է՝ Ճգնաժամ, որ. ոչ միայն ֆինանսատնտեսական է, ոչ միայն կառավարչական է, այլն քաղաքական»: «Հարգելի գործընկերներ, հարգելի ներկաներ, հարգելի ընտ»

»

րողներ: Անտարակույս, ողջ Ռուսաստանն է րով թե

է այսօր

ուղիղ եթե-

հետում, ինչպես նախագահը, գործող մեր փոսը հասնել իր նպատակփորձում Ա ոմտի Սրի է դրությունն

օգտագորժելով,

Ա

դարձյալ

է

մեզ

Սահմանա-

քաղաքաներքաշել

Երբեմն ճարտասանի վարքից անգամ հնարավոր եզրակացնել, թե երբ է նա առաջաբանիցանցնում առաջարկությանը: Ուշագրավ են Լն Տյչոցկու հիշողությունները Լենինի ճարտասանական վարպետությանմասին. «Առաջին արտահայտությունները սովորաբար ընդհանուր բնույթի են, տոնը շոշափող է, ողջ մարմինը կարծես դեռ չի գտել իր հավասարակշռությունը, շարժվածքը դեռ ձւավորված չէ, հայացքը մի տեսակ կարծես ներս է ուղղված, դեմքն ավելի շատ մռայլ է,

նույնիսկ վրդովմունք կա` այդպես միտքը փնտրում է լսարանին կերպը:Այս ներածական փուլը մե՛րթ երկար է տնում, մոտեցման մե՛րթ՝ կարճ` ըստ լսարանի, թեմայի, ըստ դրության: Բայց ահավասիկ առաջին գիծն է քաշվում: Թեման սկսվում է ուրվագծվել: ճարտասանը մարմնի վերին կեսն առաջ է խոնարհում, բթամատերը խրում է Ժիլետի կտրվածքի մեջ: Եվ այս կրկնակի շարժման հետնանքով գլուխն ու ձեռքերը անմիջապես առաջ են մղվում» (485, էջ 228): Ողջ հետագա շարադրանքը կարծես ճարտասանի հոգեբանական վարքի դասագիրք լինի. այստեղ ուսանելի է թե՛ Տրոցկու

ճարտասանի տրամա-

դիտողունակությունը ն թե՛ Լենինի հոգեբանական,հուզականներազդեցությունը ունկնդիրներիվրա. չէ` որ այն, ինչն այսքան նուրբ զգում ն վերլուծում է Տրոցկին, զգում են նան ունկնդիրները (առանց խորհրդածությանառարկա դարձնելու), ավելին` համակվում են ճարտասանիշարժումով, հետնում նրան:

Պատմություն

5.4.

(ոճորՑԱօ0)ճարտասանական խոսքի «Պատմությունը»

եր«առաջարկությանը»: Այստեղ հանգամանորեն շարադրվում.են խնդրի էությունը, ներկայացվում է իրադարձությունների ընթացքը, բերվում են հիմնական ն հարակիցփաստերը,տեղեկություններ, տվյալներ ն այլն: Այս մասը բացառիկ կարնորություն ունի ճարտասանական խոսքի տրամաբանականծավալման ն ամբողջականարդյունավետության տեսակետից: Ճարտասանը ունկնդիրներին հստակ ու հասկանալի պիտի ներկայացնի իրավիճակը,քննարկվող հարցը՝ ամենայն մանրամասնությամբ, խոսքայինմիջոցներովտպավորիչ ու ըմբռնելի մի պատկեր ստեղծի, մանավանդ`կարողանա իրերի ժամանակայինհերթագայության մեջ ցույց տալ դրանց պատճառահետնանքային պայմանավորվածությունը: Խոսքի այս մասը հատկապես վճռորոշ է ատենախոսությունների,դատարանական ելույթների, հոբելյանական ճառերի, գիտական զեկուցումների, գործարար քանակցություններիընթացքում: Միաժամանակ, կան խոսքի տեսակներ,զանազանիբ ադրություններ,երբ «պատմությունը» չնչին դեր է խաղում կամ էլ ընդհանրապես բացակայում է. ասենք, ելույթներն արդեն ծանոթ հարցի մասին են, նույն հարցի կրկնականքննարկումներնեն, բոլորին հայտնի է խնդրոառարկան ն այլն: Այդուհանդերձ, ո՛չ գիտական աստիճան հայցողը, ո՛չ րորդ

մասն

է, հետնում

է

՛

:

ամբաստանյալիանմեղությունը հիմնավորող դատապաշտպանը, մեծարել ձգտող բեմասացը, ո՛ ո՛չ հոբելյարին ըստ արժանվույն օրինագիծըառավել ծ րը, ո չ գործարքի առաջարկություն անող միջնորդը չեն հասնի մավո իրենց հիմնականնպատակին,եթե նրանց խոսքի «պատմության» մասըչլինի անհրաժեշտչափով հստակու հասկանալի: «Պատմությունը» կարնոր է նան այն առումով, որ հատկա-. պես դրանով է որոշվում ճարտասանականողջ խոսքի ոճը, ապահովվում մյուս բոլոր մասերիոճային ներդաշնակությունը:Միննույն իրադարձությանանգամ բառացիորենմիննույն շարադրանքն անխուսափելի ոճային առանձնահատկությունէ դրսնորում խոսքի զանազանտեսակներիշրջանակներում՝գիտական,դիվանագիտախորհրդարանային, հանրահավաքային, կան, քարոզի, նայլն: Եթե, դիցուք, քարոզիչն ` ունկնդիրներին սկսի ասելիքը բացատրել ու հիմնավորելգիտականոճով՝ հիմնահարցերու վարկածներ առաջադրելով, գիտական տեսակետերի ն կարծիքների բազմություն մեջբերելով, բանավիճային մթնոլորտ ստեղծելով, ապա դրանով կձախողի իր բուն խնդրի լուծումը. ունկնդիրները պարզապես չեն ընկալի գիտական ոճով ներկայացված «պատմությունը», ուրեմն ն՝ ամբողջ քարոզը: Իսկ գիտնականի ունկնդիրները հավանաբար կվիրավորվեն, եթե գիտական խնդիրների բացահայտման,լուրջ քննարկումներին վերլուծության,տեսական նորույթների փոխարեննրանց հրամցվիքարոզչական-խրատական ոճով մի մենախոսություն: Զարմանալի չէ, որ «պատմությանը» ներկայացվող պահանջները շատ ավելի խիստ են կանոնակարգված,քան առաջաբանինըն առաջարկությանը: Քանի որ «պատմության» հիմնականգործառույթըպատմելն Է խնդրո առարկայի ներկայացումը (անշուշտ, ճարտասանի ընկալմամբն մեկնաբանությամբ), ապա պատմությունը պիտի լինի` «» հստակ, » հակիրճ, Հ» հավաստի: Առաջինպահանջը՝հստակությունը(թօոտքմշսնէոտ), խոսքի այն հատկանիշնէ, որն ապահովում է գործին առնչվող բոլոր այն մանրամասների ներկայացումն ու լբ.սաբանումը, առանց որոնց տուԴելուէ հստակությունը,ուրեմն ն՝ հւասկանալիությունը:. Երկրորդ պահանջը՝ հակիրճությունը(ԵոՇՅ1էոՏ), ընդհակառակը, ենթադրում է խոսքի առավելագույն բեռնաթափում,բոլոր այն հանգամանքների,մանրամասներիզեղչում, որոնք ուղղակիորեն ՛

յախեկանուեն ագա ներկայացնել փորձող

չեն առնչվում ասելիքի էությանը: Երրորդ պահանջը հավաստի, ճշմարտանմանլինելն է (թոօԵՀԵԱԱէոՏ, Ճօւտաումաձօ), ինչը ենթադրում է ասելիքի ներքնապես անհակասականլինելը:

.

ՀՈ

|

Անտարակույս,խոսքի բոլոր մասերը պիտի հստակ լինեն, սակայն անհստակությունը վնասակար է հատկապես «պատմության» առումով: Ավելին, ինչպես Ցիցերոնն է զգուշացնում, «այստեղ անհստակությունընույնիսկ ավելի վտանգավորէ, քան մեկ այլ մասի մեջ», որովհետն եթե որնէ այլ մասի անհստակ, խրթին լինելը միայն այդ մասին Է վերաբերում, ապա «անհստակ պատՈ մությունը ամբողջ խոսքնէ անհստակդարձնում»|493, էջ 196): Բացի այդ, եթե մյուս մասերում մենք հնարավորություն ունենք շտկումներ անելու, չասվածը ասելու, թյուրիմացությունը հարթելու, ապա պատմության համարայդօրինակ հնարավորություն չունենք: Իսկապես, առաջաբանը ինչ-որ ձնով կրկնվում է վերջաբանիմեջ, առաջարկությունըհնարավորէ ճշգրտել հորդորի մեջ, այնինչ պատմությունը վերաշարադրելու փորձը, կխախտի խոսքի ծավալման տրամաբանականընթացքը: Խոսքի հստակությունն ապահովելուշատ եղանակներ |

կան՝ գործադրել թեմային

ն ունկնդիրներինպատշաճ ոճ, խուսափել նրանց համար անծանոթ ն երկիմաստ արտահայտու-

-.

-

թյուններից,

պատմությունը

կառուցել պարզից դեպի

ունկնդիրներին

անծանոթներիներկայացումը հայտնի հարցերից՝ դեպի նայլն: -.

բարդը,

Բոլոր տեսակի հնարքների գործադրման գերագույն նպատակը խոսքը հասկանալի դարձնելն է, ե սա սոսկ բարի ցանկություն չէ. հստակ խոսքն է հասկանալի:Հոյակապէ ձնակերպելայս դրույթը անցյալի ռուս դատական հայտնի գործիչ Պյոտոր Պորոխովշչիկովը իր «Դատարանական ճարտասանություն» գրքում (1910թ.). «/Սոսեցեքոչ թե այնպես, որ դատավորըկարողանաձեզ նա ձեզ չհասվ չհասկանալ»թլ |465, Դրն. չմարողանա

թա «7 արի ճա

ժեզ

"

Մենք 'պյսդենառիթ ունեցել ենք սա անվանԵ:ու յուրօրինակ ««երեք Հ-երի»» կանոն |130, էջ 495): իշտ այդպես, անգլալեզու գրականության մեջ հան ում է դրան շատ նման, այսպես կոչված, «չորս Շ-երի» կանոնը,

այնԻ ուն(թութ |526,էջ 48-49):

համառոտ

"ստույգ

(Ըօոո6«էէ)

(«օռօ1563), պատշաճ (օօոտմ6-ոէօթ) ն

Կարնորելովխոսքի հստակությունը(հանուն հասկանալիության)` չմոռանանք երկրորդ պահանջի` խոսքի հակիրճ լինելու մասին: Բանն այն է, որ ճարտասանը, ձգտելով առավելագույն հստակության,կարող է սահմանն անցնել, մասնավորապես տուրք տալ շատախոսության:Այլ կերպ ասած՝ եթե պատմությանըներկայացվեր միայն ու միայն հստակ լինելու պահանջը, բացառված չէ, որ հասկանալիությունը չապահովվեր մեն-միայն.. չափազանց հասկանալիլինելու ցանկությանպատճառով: Պատմությունըչպետք է երկարի: Հենց հանուն հասկանալիության հարկավոր է խոսել հարցի էությունից, զուտ եղելությունից, խուսափել ավելորդ պաճուճանքից, երկարաբանությունից լինիցի պատմութիւն, է «Համառօտ արդարացիորեն եզրակացնում Մ. Գարագաշյանը, եթէ ոչ անդուստ ի վերուստ, կամ որպէս ասեն Բծույ սկսանիցի,այլ անտի ուստի արժաննԹ: |50, էջ 16): Միաժամանակ, առանց խոսքի հստակությանպահանջի հետ զուգադրման, կրճատելով ու զեղչելով ասելիքը, հակիրճության պահանջի մանրախույզգործադրումը անխուսափելիորեն կվնասի խոսքի ներգործությանը.խոսքը կդառնա կցկտուր,պատմությունը` թերի ու անհասկանալի:Զուր չէր տակավինԴեմետրիոս Փալերացին, ինչպես արդեն հիշատակել ենք, դրվատելով խոսքի հակիրճությունը, նան խորհուրդ տալիս հարկ եղած դեպքում խախտե որ հախտել այդ պահանջը ե հանուն հստակության ու հասկանալիության միննույն բանը երբեմն կրկնել: Միով բանիվ ներհակաու հակիրճությունը, միմյանց լրացնում են՝ ապահովելովխոսքի հասկատմ)

-

ի

մանալ

հստակությունն

ալիությունը:

Ինչ վերաբերումէ երրորդ պահանջին` պատմության հավաստի, ճշմարտանմանլինելուն, ապա այդ ուղղված է պահանջն ճարտասանիմյուս գործառույթիկատարմանը՝ ունկնդիրներինհա|

քոզելուն: է մոշնարտանման»» հեն մական մի» կաշի Գնի

տրամաբանական

մոտեցման

պարագայում

չ

արող,

րհարկե,

կողք-կողքի դրվել. առաջինը անհրաժեշտմտահանգման արդյունք է, երկրորդը`հավանական:Ճարտասանությանդիրքերից, սակայն, դրանք միավոոում է պատմությունը(խոսքը, գիտելիքը, հաղորդումը, դատողությունը) ընկալողի սուբյեկտիվ վսս:ահությանհանգամանքը: Ճարտասանըպիտի համոզի (ձգտի հաճոզել) ունկնդիրդյուրին է անել, եթենա ապահովի իր խոսքիհանդեպ առավելագույն վստահություն:

ներին, ինչը

.

Թվում է, թե «պատմությունը», որպես եղելության շարադրանք, վերաբերում է ճարտասանի առաջին գործառույթին` հա- . ղորդելուն: Իրականում, ոչ ոք ոչինչ չի պատմում չեզոք, անկիրք ականատեսիձնով: Հիշենք թեկուզ դատարանումմիննույն իրողության պատմությունըմեղադրականն պաշտպանականճառերում, տուժողի, ամբաստանյալի,վկաների խոսքի մեջ. տարբերություններն այնքան ցայտուն են լինում, որ երբեմն կարծես միանգամայն տարբերպատմություններեն: Այնպեսոր, «պատմության»հավաստի,ճշմարտանմանլինելու պահանջը չի նշանակում ն չի կարող նշանակել ասելիքի բացարձակճշմարտացիությանապահովում,այսինքն` հարյուր տոկոսանոց համապատասխանությունիրողությանը: Եթե խոսքն իրոք անհերքելի ինքնին հայտնի, անմիջականորեն դիտարկելիբաների մասին է, ապա ոչ միայն «պատմություն» անելու կարիք չկա, այլն ճարտասանականխոսքի առհասարակ: Վերհիշենք ճարտասանության ճարտասանությունը (հատկապեսատենական ն բաղխոհականբնույթի) հարկա-. վոր է որոշակի վճիռ կայացնելու համար, գործադրվում է ճարտասանի կողմից ունկնդիրներին իր տեսակետին հակելու, իրեն ձեռնտու վճռին հանգելու նպատակով:«Մենք խորհրդակցումենք, գրում է այս կապակցությամբ Արիստոտելը, այնպիսիհարցերի շուրջ, որոնք.երկակիվճռի հնարավորություն են տալիս, ն ոչ ոք չի հորդանում այնպիմի աճերի համին որոն» են արու հեն են եղել ն ապա մ էլչեն ն կերպ,քա ն մեն Ք դրանք չեն լինի լինի այլ այլ կերպ,

այբուբենը:

-

-

էճբռնում էջ ենք» 277,

ճարտասանության

կարիքը կա, քանի որ մարդիկ ոչ միայն նույն կերպ չեն ընկալում ու մեկնաբանումմիննույն երնույթը, այլն, շահերի հակադրությանպարագայում կարող են՝ ժխտել` «ինքնին ակնհայտ» համարվողը,ն. ընդհակառակը,իբրն վերին ճշմարտություն ներկայացնել իրողության հետ ոչ մի առնչություն չունեցող երնույթը: Այլ կերպասած (հիշենք նան սոփեստներին),խոսքի հավաստի, ճշմարտանման լինելու պահանջը պիտի հասկանալ այսպես` ««պատմության» շարադրանքը պիտի ներկայանա հա-

Աա համար: ասածը դարձնելու աստի,

ճշմարտանման

նան

տվյալ լսարանի համար: րը

աան րի ունղա թե առհասարակ, այլ համոզիչ

տվյալ

պահին,տվյալ

ունկնդիրնե

ոչ

«Պատմության»հավաստիություննապահովելու միջոցնե-

բազմաթիվ են՝

Տ

Աաաա աղբյուրներ ճշգրիտ ա

հենվե վելը,

տվյալներ գործածելը, վստահելիանձանցիցմեջբերումները, ճարտասանիսեփականանբասիրվարկը, քանիցս հաստատված նրա ճշմարտախոսությունն ու թյունը ն այլն:

-

:`

ձություննե

հայտն

-

Ն «

' -

-

բարեխղճու-

Ունկնդիրներիընկալման ն ապրումակցմանշնորհիվ ճար-

տասանի հետագա խնդիրների լուծման արդյունավետության առումով բացառիկարժեքավոր է խոսողի անձնականվկայությունը: Վերստին դիմենք Հովհաննես Թումանյանին:

րենի

կրա. կուլ քԱարագրվե տաղայածը միշտ մահուն. անցնելու առաջարկությանը («Բայց ց ավեր րորա նոր...»»)` Թումանյանը հստակ անպաճույճ սկսում պատմության արծոբմարրեո

է

ու

մասը.

ձեզ մի դեպք, պատմեմ մի պատմություն, որ երբեք տըխրալի նքրտիս չի տալի: Անհա

իշատակու հանգիստ

պատմություն,

Իսկ կա՞ ավելի հավաստի որ ականատեսն է անում (անգամ, եթե իրականում դա հորինվածք է, այլ ոչ իրողուում

իր անձնակա Է

ձանավանը խուտովանելոլապրումն `

,

'

հովում խոսքիհամոզկերությունը.խոսքը կարող է լինել ճշմարտանման (ինչպես նան հստակ ու հակիրճ), բայց չլինել համոզիչ: Վերջիվերջո, ունկնդիրները կարող են արմատապեսայլ տեր լինել ն բոլորովին չենթարկվել ճարտասանիխոսքին: Այնուամենայնիվ, «պատմության»հավաստիությանապահովումը նպաստավոր է ամբողջ խոսքի ընդհանուր համոզկերությանհամար,քանի որ «պատմությունը»հիմք է ճարտասանիհետագա անելիքների (փաստարկում,հորդոր,վերջաբան): Ամեն մի խոսող պարտավորէ ապահովել սեփականանելիքի հավաստիությունընան այն պատճառով, որ հակափաստարկման ամենահզոր միջոցներից մեկը հենց դիմացինիխոսքում, հատկապես «պատմության» մասում` անհավաստի, կասկածելի կամ ուղէ: Այսպիսով ղակի սխալ փաստ հայտնաբերելն

հայացքն

լ

|Պատմությունը պիտի լինի հստակ, հակիրճու հավաստիչ |

Ոչ ինքնին հստակ խոսքը, ոչ էլ ինքնին հակիրճ խոսքը, այլ խոսքի հստակությունն ու հակիրճությունըներդաշնակող,դրանով իսկ խոսքի հասկանալիությունըպայմանավորողն, վերջապես,հավաստիությանշնորհիվ ննն խոսքի համոզկերություննապահովող խոսքն է, որ հիմք է տալիս «պատմությանը»լիարժեք գործառելու խոսքի ամբողջականհամակարգում: է պատմությունը հող նախապատրասԱյդ հատկանիշներով տում հաջորդ մասի համար՝ փաստարկման(սեփական դատողությունների հիմնավորում, այդ հիմնավորվածությանցուցադրում, հակընդդեմփաստարկներիհերքում): Արդ`քննարկված հատկանիշներով օժտված ««պատմությունը»» այն ամուր կամուրջն է, որով ճարտասանըվստահորեն կարող.է անցնել իր պատմածի

թիւն մը այն ատեն կը հաստատուի,երբ անորհակառակ առարկուՔիւններն կեղածնի» |49, էջ ԼՂ: Բացի դա, փաստարկմանարդյունավետ եղանակներից մեկն էլ հենց այն է, որ «/սօսքերն աւելի ազդու ընելու համար, ինչ բանի վրայ (ուզենք համոզել մէկը, անոր հակառակինյոռութիւնը կը յայտնենք ն վար կը զարնենք, ասով մեր ուզածը սիրելի կ ընենք» |147, էջ 31-32): Ըստ ժամանակակիցըմբռնման՝ փաստարկումը դատողուայն տեսակնէ, որում՝

թյան առաջադրվում -.

-.

5.5.

Փաստարկում

-

խոսքի «պատմությանը» հաջորդում է. արտասանական «փաստարկումը», այսինքն` երնույթին առնչվող հարցերի շարադրանքից հետո սկսվում է ճարտասանի տեսակետի հիմնավո-. րումը, որն արդեն ուրվագծվել էր «առաջարկության» մեջ: ««Փաստարկում»» հասկացությունը, կարծում ենք, ավելի ստույգ է արտահայտում խոսքի այս մասի էությունը,քան նախկին «ցուցումը» (ներառյալ`«հերքումը») ն ավելի արդիականէ անցյալի հայ հեղինակների գործածած մյուս բառերից՝ «հավաստաբանություն», «փաստաբանություն», «ճշմարտա«ապացուցություն», բանություն»,«հաստատություն»:. Հիշեցնենք, որ, ըստ դասական ճարտասանության,«ցուցումը» (մօռտօոտեոճ0օ) կամ «հաստատությունը» (շօոռոոքօ) կոչված է ապացուցելու «պատմության» շարադրանքը, շաղկապելու դատողությունները, հաստատելու,հիմնավորելու եզրակացությունները: Իսկ «հերքումը» (ոօխոնօ)ընդգրկում է հակընդդեմտեսակետների քննադատությունը, սեփական դատողությունների առկա ն հնարավորխոչընդոտներիվերացումը. Հարկավ, որնէ բան հաստատելիս`պարտադիրչէ մեկ այլ բան հերքելը: Սակայն, եթե ցանկանում ենք, որ մեր ասածը իսկապես ընդունվի ունկնդիրներիկողմից,պիտի համեմատենքայլ կարծիքներիհետ, գնահատենք,մեկնաբանենք:«յերքումըբնականապէս հաստատութեան հետ կապակցեալ է վասն զի ճշմարտու102-

հիմքերի

դրույթը

ապա գնահատվում-է ապացուցված հնարավոր հակաճառության տեսակետից, այնուհետն մեկնաբանվում է դրույթի (այլ կերպ ասած՝ փաստարկողի. սեփական դիրքորոշման) ընդունելի (արդարացի, լինելը տվյալ ունկնդիրների հապատշաճ,օգտակարԱայլն)

մար -

հիմնավորման

-

է ապացուցման որոշակի խնդրակ ենթակա (թեզիս), ապացուցման (փաստեր, վկայակոչումներ, անվերապահ ճշմարտություններ) միջոցով ապացուցվում է խնդրակի ճշմարտացիությունը (այսինքն՝ ցուցադրվում է դրա համապա-

'

ինչպես նան տարկում):

հերքվում

է

հակադիր

(հակափաստեսակետը

Ավելորդչէ ճշտելը, որ ««փաստերը»»այն անժխտելի,անմիեն, հավաստի արձանագրված ջականորենընկալվող երնույթներն իրադարձությունները,զանազան գիտությունների աքսիոմները, օրենքները,փորձնականտվյալները, որոնք տվյալ պահինկասկածից վեր են, կարիք չեն զգում լրացուցիչ ապացուցման: Իսկ ««փաստարկ»» հասկացությունըգործածվում է նշանակելու նույն փաստը, որնընդգրկվումէ փաստարկմանմեջ, ծառայումիբրն մեր դատողություններին եզրակացություններիհիմք ն միջոց (հակափաստարկմանպարագայում, բնականաբար,գործածվում է «հակափաստարկ»անվանումը): Փաստարկմանտեսության արմատներըհին հույն սոփեստների տրամաբանականկառույցների, միտումնավորխախտումների, բառախաղերի,հոգեբանականներազդեցության, ճարտասանական հմտության մեջ են: Փաստարկման տեսական հիմքերի, փաստարկումներիտեսակների ն եղանակների դասական օրինակներ շն Պլատոնի, Արիստոտելի, Դավիթ Անհաղթի երկերը: Փաստարկման իսկական դասագիրք է Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոցը».հարցի ձենովառաջադրվումէ ապացուցմանենթակա խնդրակը,ճշտվում է ապացուցմանհիմքը, կատարվումբուն ապա-103-

ցուցման գործողությունը, ապա գնահատվում ն մեկնաբանվում ապացուցվածը, հիմնավորվում ընթերցողների համար, ընդսմին՝ փաստարկումնու հակափաստարկումը միահյուսվածեն: Փաստարկումըբնավ էլ միայն գիտական,տեսականասպարեզին չի վերաբերում: Գրեթե ամեն քայլափոխի մենք փաստարկում ենք. ուսուցիչն է աշակերտներին դաս բացատրում, ծնողն է թե ղեկավարն է ենթականերինկարգադրուզավակին խրատում, թյուն անում` մենք փաստարկումենք՝ անգամ գլխի չընկնելով ինչ ենք անում, ծանոթ չլինելով խնդիրներին:Քանի փաստարկման ապրում ենք ու հաղորդակցվում՝մենք միմյանցինչ-որ բան ենք հաապացուցում, մեկնաբանում,համոզում, հորդորում... Իսկապես՝«մարդը փաստարկող էակ է» |45, էջ 407): Կարող է թվալ,քե փաստարկումըավելորդ շքեղությունէ, Ա խոսքա-

դրսնորումն է, համոզելն էլ առավելապեսհույզերի արտահայտումն է (խոստում, բարեհաճություն, ընկերականություն նե այլն), իսկ հիմնավորմանմեջ տրամաբանությունպիտիլինի: Որպես հաջորդական մտավոր գործողությունների շղթա՝ փաստարկումն ընդգրկում է տրամաբանական, հոգեբանական, մանկավարժական,ճարտասանական ն այլ բնույթի հնարքներ: Անկախ այն բանից, մենք դատարանումենք խոսում, խորհրդարանում, հանրահավաքում,սեղանի շուրջ, թե եկեղեցում, մեր տեսակետը հիմնավորելիս հենվում ենք տրամաբանության միննույն: օրենքների ն կանոններիվրա` պատշաճեցնելով, իհարկե, դրանք խոսքի բնույթին, ոճին, թեմային, ունկնդիրներին ն մյուս հանգամանքներին: Մեր մտքերը կանոնավոր են լինում, բառաշարը խոսէ դառնում (խոսք դառնալու «արտոնություն» ստանում), քաշար երբ կատարվում են տրամաբանական մտածողության հիմնական չորս օրենքների պահանջները: ». Ըստ ««նույնության»» օրենքի՝ խոսքի ընթացքում գործածվող ամեն մի հասկացություն, սահմանում, բնորոշում պիտի նույնը մնա` գործադրվի միանգամայն որոշակի ն անփոփոխ իմաստով, դրանով իսկ ապահովելով դատողությանորոշակիությունը:Այս պահանջըչբավարարող խոսքը, բնականաբար,ոչ միայն զուրկ է ապացուցողական ուժից, այլն համոզչությունից: Հ». ««Վակասության»» օրենքը սահմանում է, որ խոսքի ընթացքում միննույն առարկային վերաբերող երկու հակադիր դատողությունները միաժամանակճշմարիտ լինել չեն կարող (թեպետկարող են, անշուշտ, միաժամանակսխալ լինել): Սա նշանակում է, որ ճարտասանը պետք է ինքն իրեն չհակասի. սովորական լսարանն անգամ ունակ է արձանագրելու խոսողի մտքի ու խոսքի հակասականությունը,ինչը, իհարկե, քիչ հույս է թողնում նան համոզելու առումով: «- Մասնավորելովնախորդը՝««երրորդի բացառման»» օրենքը է խոսքի տրամաբանական հետնողականություԷ` նը, այն երկու հակասական դատողություններից մեկն անպայման ճիշտէ ն երրորդը գոյություն ունենալ չի կարող: Եթե ճարտաս՝սսը չի կարող կողմնորոշվել երկու Դսրհակ դատողությունների միջն կամ քողարկում է իր դիրքորոշումը ինչ-ինչ պատճառներով, ապա նրա խոսքը չնչին ներազդեցություն կունենա: :

,

ղորդում,

յին հաղորդակցմանմեջ առավել արդյունավետըհրամայական,հրահանգավորող, անվերապահ ոճն է: Շատ ղեկավարներայդպես էլ գերադասում են հաղորդակցվել ենթականերիհետ` իրենց հոգս չպատճառելով դույզնինչ հիմնավորելու կարգադրությունը:Բնորոշ է նան հետադարձ կապը. շատ ենթականեր(անկախ այն բանից, թե ինչպես են կատարում կարգա դրությունը՝ անտրտո՞ւնջ,թե՞ անսքող ր փական հիմնավորումը՝«շեֆը զայրացած է», «քեֆը տեղը չի», «մարդ չի, էլի» ն այլն: Տեղին է ակնարկել այդօրինակ հաղորդակցմանմեկ այլ հետադարձ կապի մասին, ինչպես բնութագրելէ Վոլտերը «Կանդիդ»վեպում մի ինքնահավաննահանգապետի կապակցությամբ. «Նա մարդկանց հետ խոսում էր ամենաընդգծված արհամարհանքով ն գոռոզությամբ. խոսելիսքիթն այնքան բարձր էր պահում, այնպես անխղճաբար էր ձայնը բարձրացնում, այնպիսի ազդեցիկ տեսք ն այնպիսի հրամայողականդիրք էր ընդունում, որ նրանայցելողների մեջ անզուսպցանկություն էր առաջ գալիս ծեծելու այդ մարդուն»:

արտահայտություն,

են րեն ոժկամությամբ) բերում նե

Կարելի է մարդուն հրամայել, կարելի Է նրան համոզել, կարելի է անգամ հիպնոսել,սակայն««ոսկի միջինը»»հիմնավորումնէ, հիմնավորումըայն բանի, ինչն անհրաժեշտ է կատարել: Իրոք փաստարկվածխոսքայինհաղորդումըոչ միայն դյուրին է գտնում իր հասցեատիրոջը, այլն առավելարդյունավետէ, ազդեցիկ որպես գործունեության խթան, քան արտաքուստանբեկանելի, սակայն չհիմնավորվածհրամանը կամ էլ սոսկ հուզական,զգացական հիմ"ունեցող հորդոր-ներշնչումը: հեշտ գործ է հրամայելը, մի փոքր Անտարակույս, դժվարին՝ համոզելը, ոսկ հիմնավորումնարդեն վերադասիցորոշակի մտավոր ջանքեր է պահանջում: Չէ՞ որ հրամայելըառավելապես ղեկավարիկամքի (դժգոհության,պահանջկոտության ն այլն)

ավելի

ունկնդիրներին

ապահովում

ավելի

"

Վերջապես՝ ««բավարար հիմունքի»» օրենքը պահանջում է, որ ամեն մի դատողություն, եզրակացությունունենա տրամաբանական հիմնավորվածություն, այսինքն` ոչ թե շինծու, բռնազբոսիկ,կամածիք լինի, այլ անհրաժեշտաբարբխի առկա նախադրյալներից: Փաստարկելիս(ինչպես ն պատմությունը շարադրելիս) խորհուրդ է տրվում հաշվի առնել լսարանի ընկալման ունակություննեոը, դատողությունները կառուցել պարզից` բարդը, ունկնդիրներին ծանոթ մտքերից`նորերը: Որպես ապացույց հանդես եկող դատողությունները պետք է ոչ շատ խրթին լինեն, ոչ էլ մաշված. առաջինները չեն հասկացվում,ուստի ն՝ ապացուցողականուժ ունենալ չեն կարող, երկրորդներնայնքան հայտնի են, որ չեն ընկալվում որպես այսինքն՝դարձյալապացուցողականուժ չունեն: ապացույց, Տեսական բավարար ապատրաստականություն չունեցող ունկնդիրների պարագայում գերադասելի է փաստարկման մեջ գործադրել մակածության (ինդուկցիա) եղանակը, երբ առանձին երնույթներից, որոշակի փաստերից, հատվածային անփոփումներից անցում է կատարվումընդհանուր դատողություններին,ամփոփ կարծիքին, ընդգրկուն հիմնավորումներին: Իսկ ավելի պատրաստված ունկնդիրների դեպքում տեղին է արտածության (դեդուկցիա) եղանակը՝ընդհանուրիցմասնավորինանցումը: Գիմնավորելիի, ն համոզելիս գործադրվող հուզական հնարքների վերաբերյալբազում խորհուրդներկան: Տրամաբանականի ն հուզականի շաղկապմանխնդիրըլավագույնս ձնակերպել է, թերնս, Վահրամ Փափազյանը. «Եթե մտածելը անհրաժեշտ է հանդիսատեսին,ապա անհրաժեշտ է ն թրջել այդ մտածումը արտասուքով, որ ամուլ ն անպտուղչմնա այն» |249,էջ 135): Ինչ վերաբերում է զուտ ճարտասանական հնարքներին, Հ»

ապա

դրանք շատ-շատ

են՝

լեզվաոճականիցու լեզվատրամաբա-

«տեխնիկան». սրան էլ միանգամայն համարժեք է «Ճճարտարություն» թարգմանությունը, որ նան հարազատէ հունարեն«տեխնե» արմատի նախնականիմաստին: Այսպիսով` փաստարկմանմեջ ճարտասանականը (կամ՝ ճարտասանականփաստարկումը) եղած նյութի (փաստ, փաստարկ, ապացուցման հիմքեր, ապացուցված դրույթ) մատուցման, գործադրման, ներկայացմանկերպն է: Եվ ինչպես որ խոսում ենք մարզիկի տեխնիկայի(վարպետության)կամ երաժիշտ կատարողի տեխնիկայի (հմտության) մասին, այնպես էլ պիտի խոսենք փաստարկողի ճարտասանական ճարտարության, այսինքն` արդեն ապացուցվածը որպես ընդունելի, համոզիչ ներկայացնելու նրա կարողության մասին: Սա բնավ էլ եզրակացություն չէ հօգուտ սոփեստաբանության: Սոփեստները, ինչպես հիշում ենք, ձգտում էին համոզել առանց ապացուցելու կամ թվացյալ ապացուցման վրա հենվելով: Փաստարկման պարագան այլ է՝ ապացուցվածը (ինչը տրամաբանության գործն է) ներկայացնելառավել համոզիչ կերպով: Պատահական չէ, որ նույն ինքը՝ Արիստոտելը, մեղադրելովսոփեստներին կեղծ իմաստության,թվացյալ ապացուցմանչարաշահման համար, հետնյալ խորհուրդն է տալիս առարկայական միջոցները գործածելու |277, էջ 66|. «Եթե պայմանագրերը հօգուտ ճարտասանի են, հարկավոր է դրանք ներկայացնել որպես հուսալի ն օրինական, ն ընդհակառակը,եթե հակառակորդի օգտին են»»: Նույն կերպ՝ եթե օրենքը փաստարկողի օգտին չէ, հարկավոր է ցույց տալ, որ օրենքը կամ դրա տվյալ դրույթը երկիմաստ է, տարընթերցումների տեղիք է տալիս, որ կան ավելի ընդգրկուն ն կարնոր օրենքներ, որ բնության օրենքներն ավելի բարձր են մարդկանց գրած օրենքներիցն այլն: `

|

՛

մինչն շարժաբանական ու նականից (ներառյալ սոփեստականը) արտասանականհնարքներ: Ընդհանուր ձեով առայժմ նկատենք հետնյալը: Արիստոտելը առանձնացնումէ ապացուցմանն համոզն «տեխման երկու տեսակի միջոց՝ «ոչ տեխնիկական» (2:6օհոօ1) նիկական» (շուօօհոօ): Առաջինը զանազան փաստաթղթերնեն, օրենքները, որոշումները, վկայությունները,այսինքն՝ այն ամենը, ոնչ կա ճարտասանից անկախ. հայերեն այս տեսակը կարելի է անվանել «առարկայական»:Երկրորդն այն հնարքներն են, որ ճարտասաննինքն է գործադրում. ըստ էության, սա առարկայական միջոցները օգտագործելու ճարտասանականհնարամտություննէ՝

-107|

Փաստարկի տեսակները

55.1

'

այլ «Փաստարկճերը կշռում եմ, լ

ոչ

թե

հաշվում»

(լատիներենասացվածք)

յ

հասկանալիէ, որ փաստարկները(ն դրանց Ինքնըստինքյան գործադրմանեղանակները) տարբեր են լինում` կախված ճարտասանական խոսքի բնույթից, ոճից, ասպարեզից, նպատակադրումից: Փաստարկներըտարբեր տեսակի են նան ըստ փաստարկման ողջ համակարգում խաղացած դերի, մասնավորապես՝փաստարկման արդյունավետության առումով: Լատիներենմի ասույթ դիպուկ է արտահայտումզանազան դատողությունների,օրինակների,համեմատությունների,հնարքների փաստարկային ներուժի տարբերությունը` «փաստարկները թե հաշվում» («Ճոքջստշուճ քօոմճոշուս:, ոօո կշռում են, այլ.ոչ ոսո6ոշոէս-»): Հայ ժողովրդականմի ասացվածք էլ է դրան վերաբերում՝«Գազարխոսքին մեկ խոսք, հազար ճնճղան՝ մեկ քար»: Ինչպե՞սգտնենքայդ «քարը», ինչպե՞սկշռենք փաստարկը, ի՞նչ եղանակովընտրենք առավել ծանրը ն առավելագույնարդյունավետությամբգործադրենք,ո՞րնէ, վերջապես,փաստարկիկշիռը: Դա, կարելի է ասել, տաստարկիապացուցողական ուժն է՝ գումարած այդ ուժը գործադրելու մեր հմտությունը, Չէ՞ որ նույն դատողությունը միատեսակ չի օգտագործվում. ինքնին անառարկելի թվացող փաստարկն անգամ անձեռնհաս փաստարկողը ոչ միայն թերի է գործադրում,զրկում ապացուցողականուժից, այլն՝ ի վնաս սեփականփաստարկմանարդյունավետության: Քանի որ «փաստարկ»անվանվածն այն է, ինչով մենք դեռնս չապացուցվածը (չհիմնավորվածը,չգնահատվածը ն այլն) դարձ.նում ենք ապացուցված(հիմնավորված,հավաստի,ընդունելի, համոզիչ ն այլն), ապա հասկանալի է, որ փաստարկը ն փաստարկողին չի կարելի գնահատել մեկուսի:

.

`

:

Չի

ամ ոչ

մ. ե '

կարող լինել ինքնին (անհասցե ու անպարագա, ու ամենաբեր)ուժեղ փաստո:ըվ, սաբավ

էլ ինքնին ճարտար փաստարկում:

Իհարկե, դասդասելով ձեռքի տակ եղած փաստարկները, մենք կարող ենք դրանց մեջ առանձնացնելհամեմատաբար ուժեղներն ու համեմատաբար թույլերը, կարող ենք տարբերակելհիմնա(ն ըստ այդմ՝ քննարկել դրանց կան ն ածանցյալ փաստարկները ներքին կապը, գումարայիննեգործադրմանհերթականությունը, րուժի հզորացմանմիջոցները ն այլն): Բայց չէ՞ որ մենք այդպես վարվում ենք արդեն որոշակի իրադրությանմեջ, փաստարկմա որոշակիխնդրիառջն հայտնվելիս: Իսկ առհասարակ`քննադատաբար մոտենանք մեր տնօրինած փաստարկների բազմությանըն կհամոզվենքՋոն Լոկի ասածի. մեր ունեցածնայնպիսիճշմարտություններչեն, որ «երկնային այլն լուսատուիպես ոչ միայն իրենքեն դյութիչ ու բովանդակալից, ն իրերի, այլնայլ դարձնում են տեսանելի շուրջբոլորը սփռում լույս ուորոնք առանց նրանց կմնայինանտեսանելի կամ անհայտ»: Մեր ու նեցածը,իրոք, ավելի շատ «մասնակի մակերեսայինփաստարկներ են՝ մեր գլուխը խայտաբղետմտքերով, բերանը երկարաշունչ ճառերովլցնող» |404, էջ 273): Երբեմն թվում է, թե մեր այս կամ այն փաստարկնայնքան համոզիչ է, «ինքնին ակնհայտ», որ առհասարակորնէ մեկնաբանկարիք էլ չկա. կարծես բավակա ման, ցուցադրման,գնահատման է մատնանշելը, հիշատակելը,վկայակոչելը: Որքանհաճախ մենք որնէփաստհիշատակումենք, որնէ դամեջբերում ենք, որնէ հեղինակությանվկայակոչում ենք տողություն հաիբրն անբեկանելի,հակառակորդի(ն բոլոր խելամիտանձանց) ընդունելի փաստարկ:Դա մար անկասկածելի,անվերապահորեն է մեր ձայնի հնչերանգիմեջ էլ դրսնորվումհ̀աղթականվերջակետ հարցի տեսքով հաղթաթուղթ դնելը, «պարզ չի՞» ճարտասանական համարելը: խնդիրըսպառիչլուծված նետելը, արտաՍեփական փաստարկիուժով խանդավառությունն Շուն ոօտ 2-ջն «Ճջատծուշ, կա` ասացվածք 0», հայտող մեկ այլ են (փաստարկներ), որը կարելի է թարգմանել այսպես`«փաստեր այլ ոչ՝ փաստարկում»,այսինքն`վկայակոչել ենք իբր այն աստիճանի ստույգ, ապացուցմանկարիք չունեցող մի բան, որ փասէլ չկա: Այդպես չէ, քանի որ իսկատարկման անհրաժեշտություն պես անվիճ:.լի բաների մասին մարդիկ գրեթե չեն վիճում (բացավեճերի): Եթե հարկադրվածենք փասռությամբ ինքռանպատակ տարկելու, ուրեմն` ինքնին անվիճելի համարվող համարյա ոչինչ միջոցով պիտի դիմացինին չունենք, ն հատկապեսփաստարկման դարձնենքնրա որնէ հիմնավորենք դատողություն, ապացուցենք,

:

-

համար համոզիչ ու ընդունելի: Հիշենք փաստարկների (ն ապացույցների) արիստոտելյան տարբերակումը«ոչ տեխնիկականի»ն «տեխնիկականի»,որ մենք թարգմանեցինքորպես «առարկայական փաստարկներ»(ճարտասանից անկախ՝ փաստաթղթեր,տվյալներ, գիտական դրույթներ, «գործին առնչվող ապացույցներ»` ըստ քրեագիտությանլեզվի) ն «ճարտարության փաստարկներ»,այսինքն՝ առաջինտեսակի փաստարկներըիբրն փաստարկումգործադրելու անձնային հմտությու-

"`

փաստարկաճարտասանա առանց

նը:

.

Փաստարկներիդասդասման մյուս սկզբունքը մասամբ համընկնում է նախորդին. ըստ էության դարձյալ տարբերակվում են առարկայական ն անձնային գործոնները, սակայն այս անգամ՝ ուղղված հասցեատիրոջը:Վերջին տեսակը հին հռոմեականալվանդույթով կոչվում է «ոմ հօտմոօտ»` «մարդուն առնչվող»: Անշուշտ, ինչպես պարզեցինք, վերջիվերջո բոլոր փաստարկներնեն առնչվում մարդուն (ունկնդրին, վճիռ կայացնողին, գնահատողին ն այլն): Սակայն «ոմ հօտոօտ» ասելով՝ մենք նկատի ունենք այն փաստարկումը,որը նպատակաուղղվածէ տվյալ լսարանի հուզական, զգացմունքային, հոգեվիճակային, իրազեկային առանձնահատկություններիգործադրմանը: Դիցուք` փաստարկողինհայտնի է (նախապեսկամ հաղորդակցման ընթացքում) ունկնդիրների անտեղյակությունը, ն նա շահարկում է այդ հանգամանքը,այսինքն՝ գործադրում է այդ հանգամանքի վրա խարսխվող դատողություն` «անտեղյակության փաստարկ»(ոոքսոծուստ 44 1քոօո2Աճտ): Կամ՝ շատ տարածվածմի հնարք, որ գործադրվումէր տակավին հին հունական դատարաններում.պաշտպանվողկողմը տեղյակ է դատավորի,ատենակալների,ունկնդիրներիգթասրտության, դյուրազգացության, զգացմունքայնության մասին ն, ըստ այդըմ, շեշտադրում է այդ հանգամանքը,գործադրում «գթասրտության. փաստարկը» (ոոջսոծճուստ24 ո1561160ոմոռ): «Մարդուն առնչվող» փաստարկմանմեկ այլ օրինակ. հաճախ փաստարկմանամենաարդյունավետմիջոցը «օգտապաշտության փաստարկն»է (ճՒքառճուստ 4 սէմ), այսինքն՝ երբ հաջոռվում է հակընդդեմտեսակետիշ ոարողին համոզել, թե որքան շաչչավետ է իր համար դիրքորոշումը փոխելը, փաստարկողիդիրքերն անցնե-

լը:

Այնպեսոր՝ փաստարկի«կշռի» տեսակետից,«մարդուն առնչվող» (ն շատ տրամաբաններիկողմից քամահրանքի արժանացող)

փաստարկներըհաճախ ավելի արդյունավետեն, քան տրասալանորեն անխոցելի, հրաշալի ապացույցներիվրա կառուցվածառարկայականփաստարկները: Իսկ ընդհանրապես՝մի տեսակը մյուսին չի կարելի հակադանհրաժեշտ րել. ընդհակառակը՝ է հնարավոր չափով ներդաշնակել ամեն մեկի ո ւժեղացնելով դրանք`փոխադարձաբար յին ներգործությունը: Զուտ տրամաբանական փաստարկ՝ կանի, հազվադեպ է գործածվում. ասենք` նեղ մասնագիտական լսարանում, երբ հարկավորեն առավելապեսապացույցներ, այսինքն՝ փաստարկումըգրեթե նույնանում է ապացուցման հետ: Այնինչ՝ ավելի հաճախադեպեն այն իրավիճակները,երբ մեն-միայնտրամաբանականփաստարկումը(փաստարկում նեղ իմաստով`ապացուցում) չի բավարարում փաստարկմանբովանդակ նպատակներին (փաստարկումլայն իմաստով): Անտարակույս (մեկ էլ նշենք), մեր խոսքը պետք է չհակասի տրամաբանականմտածողությանօրենքներին (եթե ավելի ստույգ ձնակերպենքո̀ւնկնդիրը պետք է չկարողանա նկատել հնարավոր կամ հարկադրականհակասությունը): Բացի այդ, հակափաստարկմանպարագայումբացառիկ կարնոր են ու արդյունավետփամտարկման այն եղանակները(հիմնարար, հակասություններիբացահայտման,միակողմանի մոտեցման բացահայտման ն այլն), որոնք ուղղված են հակառակորդիդատողություններումտրամաբանականսխալ հայտնաբերելուն: Այնուամենայնիվ,իրոք, «դատողության տրամաբանությունը ամեն մի փաստարկիիրականացմանանհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար պայմանն է» (Գեորգ Բրուտյան): Ամբաստանյալը, նրա պաշտպանըկարող են տրամաբանորենանթերի փաստարկներբերել, որոնք դույզն-ինչ օգուտ չտան, եթե բավարար չեն ճարտասանականփաստարկները(որոնք պիտի սասանեինդատավորիկանխակալ վերաբերմունքը, փոխեին համոզմունքը, խղճահարություն առաջացնեիննայլն): Ինչ վերաբերում է զուտ ճարտասանականփաստարկներին, ապա դրանց գործադրման շատ եղանակներ (աղճատման, ձըգվում ձըգման, «հարցախեղդ»աճելու ն այլն) ուղղակիորեն խարսի են տրամաբանությանպահանջներիխախտմանվրա, թեպետպ'սրտադիր պահպանում են տրամաբանվածության. (անգամ սոփեստներըհոգում էին այդ մասին):

`

Ն

-

թվացողությունը

Միով բանիվ` ինչ տեսակի փաստարկէլ գործածենք,պիտի ձգտենք ներդաշնակել տրամաբանականին ճարտասանականի չափաբաժինները:Տրամաբանորենխոցելի, ունկնդիրների համար ակնհայտսխալներովխոճքը ոչ միայն զուրկ է լինում իաստարկային ներազդեցությունից,այլն հաճախ զավեշտականտպավորու(ինչին, ի դեպ, միտումնավորդիմում են զավեշտա

ԻԱՆ

Բ

բեք անո արգիենթարկել.

մեն, վուրդ Գուն

-

հետնյալ հեքիաթը կարծես գրված է հիմնաՊարսկական տեսակետներիանհեթեԱարութ զուրկ, ռազայն Սարա նպատակով: թությունը ցուցադրելու

թյունները բոլորը բաց են արել, չգիտեմ, 50-60 կուսակցություն կա միլիոնի մեջ»»: ժողովրդի կողմից նախագահին վերահսկելու իր Առաջարկելով թեկնածուն փաստարկում է. «Ա՛յ, էն ժամանակ, ժողոծրագիրը` կարող եք տ-մառ սուտ տ, բոլորը ա, գիտեք, որ բոլորն էլ, ի՞նչ ասում, հա, առնետներ, տեսաք, ձեր աչքի առաջ, բառիս բուն իմասնչ էս 1,5

Ի`

միխոստումի ոստու մի հավատաց Ատուցներին հավատացիք, հիմա եթե «այոնԲախտ» ձերգեք»»: րածանին ներողը խզոց փ զրարկվողԳրույթը՝ երգողը ինքը հավել: կարուէ Ավելացնենքմիայն, մմաստարկներիտեսակների բերված

,

"`

Գյուղի դարբինը, մարդ է սպանում, դատավորն էլ նրան մահվան է դատապարտում: Բայց ահա գյուղացիները հավաքվում են ն դատավորին հայտարարում. ««Մենք ընդամենը մի դարբին ունենք: Եթե նրան մահապատժի եք ենթարկում, ապա ո՞վ է պայտելու մեր էշերն ու ջորիները: Թող նրա փոխարեն մահապատժի ենթարկեն նպարավաճառին,նա մեզ այնքան էլ հարկավոր չէ»»: Դատավորը

օրինա

ում

իմ

քանի

անգա

ավատացեք,

ոխվում

փաս-

ընտրուրի ընտր րկներ գործադրման, առհասարակ` խոսքի ամբողջականոճի մեջ կարնորդեր խաղում իր՝ ճարտասանի պատկերացումըունկնդիրների մասին` նրանց մտավոր կարողությունների ու բարոյական հատկանիշների,ասելիքի ն հենց իր անձի հանդեպվերաբերմունքի հնարավորարձագանքիմասին ն այլն: Հավանաբար, մեղավոր, որ մեզ յն, որ

՛

թյան ն

`

հիմա ոչ

ացիք,

իսկ

.

է

«ՉԷ, միտք մ վճիռ նպարավաճառին, անում կայացնում. քինչու աշխատողնեբաղնիքի դրսնորման, Աո երունթարկ նեԷէլմեկը: է

Փաստարկվող

լրեանդիր) Գարնոդիր կենք ընտրողներս ան ճատակ տվու նտրամաբանության տարրական պահաոլներ

նախնականը(դարբիդրույթը երիցս փոխվեց. նը մեղավորէ, ուստի՝ պատժվումէ) փոխարինվեցմիակ արհեստավորին փոխարինելու անհնարինության դրույթով (երկու դարբնի պարագայում խնդիր չէր առաջանա), այնուհետն, ձնականորեն պահպանելովապացուցմաննոր հիմքը (այսինքն` անգամ ոչ այնքան պիտանի, սակայն դարձյալ միակն եղած նպարավաճառին Ք հիմնավորվում է երկուսից մեկին մահապատժիենթարկելունպատակահարմարությունը: բնավ էլ միայն հեքիաթնեՆմանօրինակ ւսիաստարկումներ րում չէ, որ հանդիպում են:

մեկըդեռ համարձակվումէ մեր ձայներն ստանալ: ծանոթ

ահաանելու պայմանը)

5.5.2.

մի բնութագրականդրվագ քաղաքականփաստարկման Ահավասիկ ասպարեզից:1998 թ. ՀՀ նախագահիարտահերթ ընտրությանժամանակ թեկնածուներիցմեկը խոստանումէր իր ընտրվելու դեպքումերեք ամսից վեց անգամ ավելացնել պետական բյուջեն, տասն անգամ` աշխատավարձերնու թոշակները: Հայտարարելով,որ եղած բոլոր եկամտահարկերիփոխարենսահմանվելու է մեկ միասնականհարկ տասըտոկոսի չափով` թեկնածուն շարունակումէր փաստարկել.««Եվ այդ «Ս տոկոսով, պետական բյուջեն, մի քանի անգամ հաշվարկված, մի քանի լավագույն տնտեսագետների կողմից, չնայած տնտեսագետներինես էլ չեմ հավաեն, խնդրեմ, վերցրեք Բագրատյանին, հիմա տում, սաղ սուտասան էլ ««Ազատություն»» կուսակցություն է բաց արել, էս կուսակցու-

|

եղանակները Փաստարկման

եղանակը առկա փաստարկիգործադրման Փաստարկման որոշակի կերպն է: Եղանակներըտարբեր են լինում` ըստ ճարտասանականխոսքի տվյալ բնույթին ու տեսակին պատշաճ ւփաստարկների ընտրության, դրանց տրամաբանականն հուզական հիմնավորման ու մատուցման ձների, ունկնդիրների առանձնահատկությունների հաշվառմանմիջոցների, կիրառվող լեզվաոճական ու լեզվատրամաբանական հնարքներինայլն: Քաղաքական փաստարկմանեղանակներըզանազանվումեն գիտական փաստարկումից:Վերջինս տարբեր է բնագիտականն հումաւսիտարասպարեզներում,նեղ մունագիտական ն հանրամատչեւի նյութի պարագայում, բանավիճային ն ուսուցողական նպատս . ն դ դե անըմ մ: Դ ատապաշտպանը մի պա ակաուղղվածության նակով է փաստարկում,դասախոսը՝մի այլ եղանակով, քարոզիչը երրորդ եղանակով ն այլն: Ղեկավար ենթակա խոսքայինհաղոր,

պքում: -

ւ

եղա-

կերավորէ գրում այդ մասին Մ. Սալլանթյանցը, բայց ն Սարօտին սրելոյ. եհ գրկաց կորովեաց խնդրեն զօգնութիւն վասն որոյ ճարզմայր նոցա՝ զայնս, ն պէսպէս տասանն յեսանեսցէ ընդարձակելով արադրութեամբ վառելով զզորութիւն նոցը» |218,

դակցմանմեջ ղեկավարիփաստարկմանեղանակները,որպես կանոն, պիտանի չեն ենթակայի խոսքի փաստարկմանը:Նույն կերպ՝ ծնող երեխա փոխհարաբերություններումսովորական ն ընդունելի փաստարկումըկիրառելի չէ հասակակիցներիհաղորդակցման

-

-

Ա17: ջ

մեջ:

Որոշակի փաստարկգործադրելիս պետք է հիշենք գլխավորը` որ ասպարեզումէլ մենք փաստարկենք,ինչ հասցեատերէլ լինի, ինչ նյութ էլ լինի, միննույն նպատակնենք հետապնդում՝տվյալ լսարանում ապացուցել տվյալ դատողությունը,հիմնավորել, ցուցադրել, համոզել, ընդունելի դարձնել: Տվյալ ունկնդիրներիհամար անընդունելիմնացողփաստարկումըներգործությունչունի, անարդյունավետ է: Չէ՞ որ որնէ օրինագիծ քննարկելիս դրա օգտին կամ դեմ հանդես եկողները սոսկ իրենց դիրքորոշումըչեն արտահայտում, այլ փորձում են հիմնավորել, բերել փաստարկներ, ազդել մյուսների դիրքորոշմանվրա, ի վերջո` ներազդել օրինագիծն ընդունելու կամ մերժելու վերաբերյալ նրանց կայացնելիք վճռին: Փաստարկմանընդհանուր մեթոդաբանությաննարդեն ծանոթացել ենք. ճարտասանըպետք է կարողանաապահովել իր դատողությունների որոշակիությունը, անհակասականությունը, հետնողականությունը, հիմնավորվածությունը, պիտի ունակ լինի կշռադատելու լսարանի առանձնահատկություններըփաստարկման մեջ մակածության ն արտածության եղանակները կիրառելիս, հնարքները ներդաշհիմքերը ն ճարտասանական առարկայական նակելիս, ապացուցման ն համոզման տրամաբանականու հուզական գործոններըզուգադրելիս ն այլն: Ընդհանուր բնույթի մի շատ կարնոր խորհուրդ է տալիս Ցիցերոնը: Ամեն ասելիքի մեջ կան ն շահեկան, ն ոչ շահեկանկողմեր, ճարտասանըպարտավոր է դրանք քաջ գիտենալ: Եվ հմուտ ճարտասանն աշխատումէ «ռճդգրկելբոլոր շահեկան կողմերը,զարդարել, բազմապատկելդրանք, հենց դրանց վրա ծանրանալ, իսկ այնպես սաԹույլ ու գործին ոչ բարենպաստկողմերը տեսք նայն, շտապում է բացատրել Ցիցերոնը,- որ դա փտայխուստիխ ստանա, այլ ուղղակի տակ դրանք,ստվերի թողնելով» քողարկելով (493, էջ 189|: Արդենասել ռմք նան, որ այս կամ այն փաստա'կը (այսինքն՝ է փաստարկմաննպատակներինն ընդգրկվել փաստը, որ պիտանհձ է փաստարկման շրջանառության մեջ) իր «կշիռը»` ապացուցողական ուժն ու համոզունակությունը, ստանում Է փաստարկողիճարտարության շնորհիվ: «Փաստք թէպէտ զէն ն նետ են շատ պատ-

շրջանցելո̀չ

-

-

-յյ4-

լ

Կարելի է առանձնացնել փաստարկների գործադրման երեք հիմնական չափանիշ: Նախ՝ փաստարկըհարկ է լինի պատշաճ, տեղին, հարմար: Փաստարկման եղանակը պատշաճ է, եթե է հասցեատիրոջ՝առկա լսարանի առանձնահամապատասխանում հատկություններին՝ տարիքային, սեռային,կրթական,մասնագիտական, գաղափարական,քաղաքական,քաղաքավարական,մշակութային, հուզական, կամային ն այլն: Պատշածությունըփաստարկի գործադրման պարտադիրպայմանն է, քանի որ միայն այդ կերպ է ապահովվում փաստարկմանհասկանալի, ըմբռնելի լինելը: Չենք հոգնում կրկնելուց, որ միննույն դատողությունը(փաստը,օրինակը, համեմատությունը,զավեշտը, վկայակոչումըն այլն) տարբեր լսարաններումտարբեր ընկալումէ գտնում: Իսկ չափազանցբարդ, նրբահնար փաստարկգործադրող անձի մասին դիպուկ է նկատել Մ. Սպերանսկին, թե դա «ս/ատիվէ անում նրա խելքին, սակայն բացահայտում է խելամտության պակասր» |472, էջ 71|: Իրոք, բնավ խելամիտ քայլ չէ տվյալ լսարանին անհարիր փաստարկօգտագործելը, քանի որ այդպիսի փաստարկըփաստարկմանուժ, ներգործություն չունի: Հաջորդ չափանիշն այն է, թե մեր գործադրելիք փաստարկը որքանով է գործուն՝ ունակ ներազդելու հատկապեստվյալ ունկնդիրների վրա, տվյալ իրավիճակում: Միայն պատշաճ փաստարկն է ներգործուն:Վետնաբար՝պատշաճությունըփաստարկմաններգործության անհրաժեշտ պայմանն է: Սակայն՝ ոչ բավարար.փաստարկը կարող է լինել ինքնին լիովին պատշաճ,բայց սխալ գործադրության ծհետնանքով, չապահովել ցանկալի ներգործություն: «Պատշաճը» արտահայտում է փաստարկիգործադրելիությունը, իսկ «գործունը»` գործադրումը, այսինքն՝ առաջինը ներուժն է, երկրորդը՝ փաստացիդրսնորումը:Չէ՞ որ բերվող փաստարկիուժը փոփոխվում է ըստ այն բանի, թե երբ է բերվում՝ փաստարկմանսկզբո՞ւմ, թե՞ վերջում, ր նչ կապերի մեջ է մյուս փաստս:ովների,ինչ-. պես նան բուն ճարտասանականխոսքի գլխավոր նպատակի,խոսքի այլ մասերիհետ: Վաղուց են խորհուրդ տվել, թե «ճարտարախօսը աղէկ պիտի դիտէ որ ամէն բան իր տեղը դրուի. շատ անգամ տկար փաստ մը

կ՛ ըյյայ՝

եթէ իր յարմար տեղն իյնայ, ն զօրաւոր մը տկար եթէիր բուն տեղէնվերցւի. շատ անգամհարկ կրլլայ որ ճշմարտուն յետոյ ապացոյցներըզայն ինքնին Թիւնը մինչն վերջը ծաժծկուխ, էջ յայտնեն» |147, 65|: Ինքնինպատշաճ(նան՝ ուժեղ, ցայտուն, հաեթե աններդաշնակ մոզիչ, անհերքելիթվացող) փաստարկը, է մյուս փաստարկներին,ոչ միայն օգտակար չէ, այլն վնասում է, թուլացնում մյուս փաստարկները,փաստարկմանողջ համակարգը: զօրաւոր

Համառոտիվ՝

Ներգործուն է այն պատշաճփաստարկը, որը մենք պատշաճորեն էլ կարողանումենք գործադրել:

Փաստարկներիգործադրման երրորդ չափանիշը փաստարկման արդյունավետությունն է: Անպատշաճ փաստարկը, իհարկե, չի կարող ներգործուն գործադրվել, ուստի ն՝ արդյունավետ լինել: Պատշաճ, բայց ոչ ներգործուն փաստարկըես չի ապահովում փաստարկմանեղանակիարդյունավետությունը: Վերջինս փաստարկման եղանակի ամբողջական, ընդհանրացնող բնութագիրն է ն տալիս է այն հարցի պատասխանը,թե որքանով է փաստարկողըհասել իր գլխավոր նպատակին:Արդյունավետությունն է վկայում, թե այս կամ այն ներգործուն փաստարկը որքանով է իրապես ներգործել, այսինքն՝ համոզել ունկնդիրներին, մղել նրանց փաստարկողինցանկալի եզրակացությունն ընդունելուն, վճիռ կայացնելուն, արարք կատարելուն,վերաբերմունք դրսնորելուն ն այլն: Ամփոփ` ներգործուն փաստարկի ներգործուն գործադրումը (դարձյալ` ըստ փաստարկողիճարտարության)հանգեցնում է ողջ փաստարկմանարդյունավետությանը: ».

Գաբրիել Սունդուկյանի ազնիվ ու միամիտհերոսը՝ Պեպոն, մուրհակը (բարաթը) կորցրած, սակայն պատվի ու խղճմտանքի հանդեպ հավատը չկորցրած աշխատավոր մարդը, վաշխառու Զիմզիմովին իբրն մի վերջին փաստարկ`հարց է է փրփուրին ձեռք գցում). «Բաս տալիս (այդպես խեղդվողն քու սրտի դավթըրումն էլ վո՞ւնչիչ չկա գրա՛ծ»:

Թույլ ն չներգործող փաստարկ,քանի որ անհարիր է հասցեատիրոջը՝ ոչ միայն զբաղմունքով, այլն էությամբ վաշխառու Զիմզիմովին: Եվ պերճախոս է վերջինիս պատասխանը.«Սրտի դավթարը վո՞ւրն է», ինքնին հզոր մի հակափաստարկ,որովհետն խնդիրը բարոյական հար-

թությունից հետ է բերում իրական, իրավականհարթություն, այն է՝ մուր-

հակը ներկայացրու՝պարտքս վերադարձնեմ: Ի դեպ, ակնհայտ է, որ ճարտասանականհարցի ձնով բերված հակափաստարկըՊեպոն որպես ուղղակի հարց է ընկալում, ավելի է թուլացնում իր փաստարկումըփ̀որձելով անդրդվելիզրուցակցի համար «թարգմանել» նախորդ փաստարկը. «Բաս քու խճպտանքը վո՞ւնչիչ չէ ասում քիզ, էլի. խո գիդիս, վուր պարտ իս»: Իզուր ն անհասցե խոսք. հասցեատերնարդեն դրան պատասխանելէ: Հ». Շեքսպիրի Համլետն ասում է զրուցակցին. «Ուրախ եմ, որ

չեք հասկանում. սուր խոսքը քնում է հիմար ականջում»:

Իսկ ի՞նչն է ուրախալի (մանավանդ՝Համլետնինքն էլ բնավչի ուրախանում):Մի՞թեուրախալի է, երբ սուր խոսքը՝ նուրբ ու հզոր փաստարկը, չի ընկալվում ն չի ներգործում: Եվ մի՞թե մեր խնդիրը «հիմար ականջ» հայտնաբերելն է, այլ ոչ համոզելը (անգամ հիմարագույն ականջին): Եթե իսկապեսհիմար ականջի ենք բախվել, սակայն, իրերի բերումով, հարկադրված ենք նրան ինչ-որ բան հասկացնել ու ինչ-որ բանում համոզել, ապա իրադրությանըհաճապատասխան խոսք (փաստարկ) պիտիընտրենք, պատշաճ ու ներգործուն (որ չքնի ականջում):

. Անարդյունավետ փաստարկման օրինակ է Եզոպոսի առակներիշարքը՝ ուղղված իրեն մահվան դատապարտող դելփիքցիներին: Այդ առակներն ինքնին շատ տրամաբանականեն, այլ »

պարագաներում կլինեին, անտարակույս, համոզիչ ն արդյունավետ, կփրկեին իմաստախոսիկյանքը: Սակայն տվյալ իրավիճակումտեղին չեն, ներգործել չեն կարող, քանի որ դելփիքցիներըվիրավորվածեն ու Եզոպոսիցզղջում են ակնկալում, այլ ոչ՝ խրատաբանություն:

Իսկ որո՞նքեն փաստարկման առավել տարածված եղանակները: Կարծում ենք՝ ճիշտ կլինի դրանք ընդհանուր ձնով ներկայացնելը, այնուհետն՝ ավելի հանգամանորենքննարկելը:

Տրամաբանական փաստարկման.առավել հզոր եղանակներից է, այսպես կոչված՝ «հիմնարար» եղանակը,երբ, փաստարկելիս կամ հակափաստարկելիս՝մենք ձգտում ենք տրամաբանականսխալ հայտնաբերել դիմացինի հիմնարար, ելակետային դատողություններում, ապացուցման հիմքերում: Նախորդիննման է «հակասությունների բացահայտման» եղանակը,երբ փորձ է արվում հակասություն գտնել հակառակորդի զանազան դատողություններիմիջն, ցույց է տրվում, որ նա ինքն իրեն հակասում է կամ նրա պնդումներնեն հակասում անհերքելի ճշմարտություններին,անմիջականիրողությանը: Լայնորեն գործածվում է «տյ:ոոման» եղանակը, երբ հաստատվող՝ կամ հերքվող դատողությունըներնայացվումէ մաս-մաս: Տրոհումը, որպես կանոն, միտումնավոր է լինում ն վերածվում է ««այլափոխման» եղանակի (իմաստափոխվում են դժվարություն ներկայացնող փաստարկները) կամ «աղճատման» եղանակի (հերքվող տեսակետըվե-

-116-117-

«Հարկավոր է խոսել գործի էությունից» (Լիսիաս)

(Փաստարկման ան «հիմնարար րկ «հի րար

սնանկությունը,

հերքումողջ

արորը

արո

ես է անվանվ

աաա

,

ծուն է ու տ տպավորիչ որիչ: ԲաՂիմնարարեղանակը շատ ներգործուն վական է մատնացույց անել որնէ փաստականանճշտություն (սխալ տեղեկություն, երկիմաստ արտահայտություն, հակադարձվողօրիլ

նակ, առկա հիմքերից եզրակացության բխեցման ընթացքում տրամաբանության օրենքների խախտում), ն դիմացինի ողջ փաստարկումը կորցնում է ուժը: Հ» Դիպուկ պատասխան-հերքումի ցայտուն օրինակ է Վարդան Այգեկցու «Իմաստուն զինվորը» առակը: նվորպ Մի կաղլիկ զինվոր

պատերազմ տեսնելով րազմէ Գ գնում, նրան ր լով միմիայլ ես քե գնում, ով ողորմելի, սկույն

`

որ եւնփախչել չես կաո մաներ Արաքոնը անա. չքնաղ որ

ծաղրում

է,

թե՝ ո՞ւր

պատաւխան է տալիս. ««Ո՛վ անմիտ, ես չեմ գնում պատերազմ փախչելու, այլ կանգնելու, կռվելու Ա հաղթելու»:

,

դիրքորոշումը:

'.

յդ

հակընդդեմտեսակետիհիմնավորումներիմեջ:

դրամանկա փերիր դրվատում, տեսակետին, ոյց տալի տալիս դրա

ա

սեփականփաստարկմանհիմքերի Ապահովելով անխոցելիությունը՝ճարտասանը փորձումէ սխալներգտնել

բացահայտման» եղանակը «Միակողմանի մոտեցման

ապա ցույց

եղանակո» «Ղ կը

վում, քանի որ առնչվում փաստարկողներիհիմնարար դատողություններին,ելակետային հիմնադրույթներին: է

Ա ԽարՐ այ: ամանն «Համեմատության» եղանակը, որպես ապացույցի

ն համոզման միջոց, մարդիկ գործածում են ամեն քայլափոխի՝ համեմատությունը ինքնին թույլ միջոց է փաստարկմանմեջ, սակայն ուրիշ եղանակների զուգակցությամբկարող է բավականինարդյունավետ լինել որնէ դրույթ հաստատելիս կամ հերքելիս: Վերջինիս նման է ««հեղինակությունների վկայակոչման»» եղանակը, որն, իհարկե, չի կարող լինել ապացուցման հիմք, սակայն «մարդուն առնչվող» փաստարկիգործադրման ցայտուն օրինակ է. հեղինակությունները,հատկապեսճարտար զորեղ ցենք են: հ աստարկողի ձեռքին, մարդկանց համոզելու հակափաստարկմանլավագույն միջոցներից է, եթե մանավանդկարողանում ենք ցույց տալ, որ այդ ճմիակողմանիությունը տրաճաբանականանմեղ սխալ չէ կամ պատահականություն, այլ դրսնորում է հակառակորդի աչառու դիրքորոշումը տվյալ հարցում: «Ձգձգման» ն «հարցախեղդի» եղանակներընպատակովմիմյանց նման են, ուղղված են Ժամանակ շահելուն, գործադրվում են շիտակ, անմիջականպատասխան տալու անհրաժեշտությունից խույս տալու ժամանակ: «Կանխարգելման» եղանակընպաստավորէ այն պարագայում, երբ մենք քաջատեղյակ ենք մեր դեմ պատրաստվածորնէ փաստարկինն ինքներս ենք կանխումդրա գործադրումը՝հարմարեցնելովմեր նպատակին,մեզ համար ձեռնտու խոսքաշարում՝ թուլացնելով հակառակորդիավելի արու դյունավետ օգտագործումը: Տրամաբանական հուզական մեծ արդյունավետությամբէ օժտված ««առերնույթ հավանության»» եղանաԱ ենի

Հիմնարար եղանակը

5.4.4.

րաշարադրելիս որոշ դատողություններդիտավորյալ աղավաղվում են): Սրանց մոտ է ««անտեսման»» եղանակը, երբ հակառակորդիորոշ ուժեղ, հերքելու համար դժվարություն ներկայացնող դրույթներ անտեսվում են, շրջանցվում, մոռացվում: Փաստարկման «թերասացության» եղանակնայն է, որ իր գլխավոր միտքը ճարտասանն ասում է իմիջիայլոց, թերատ՝ թողնելով ունկնդիրներինինքնուրույն հանգելու անհրաժեշտ եզրակացություններին:««Անակնկալի»»եղանակը ենթադրում է հանկա հարցադրո այի կտրո ո ու րուկ փոփոխություն, շեշտակի

Ինչո՞վէ այս պատասխաննիմաստուն ն արժանապատիվ: Մի՞թեկասկածկարող է լինել, որ կաղլիկն իսկապեսառաջին զոհերից մեկն էր լինելու` չկարողանալով փախչել. ծաղրասեր զինվորի փաստարկմանխնդրակը(թեզիսը) փախչելիս կաղի փրկվելու

անհնարինությունն է, ն նրա եզրահանգումը լիովին համապատասխանում է իր հիմքին: Սակայն քաջ զինվորն իր պատասխանովմեկեն բացահայտում է բերված դատողության ներակա (իմպլիցիտ) սխալը՝ բուն «սնդրակիսխալը.քանի որ պատերսզմը հաղթելու համար են մղում, այլ ոչ՝ փախչելու, ուրեմը՝ կաղը Իարկ չպիտի ունենար փախուստի համար հոգալու, այսինքն՝ մյուսների համեմատ բնավ էլ անբարենպաստվիճակում չէ: Ամեն մի այ: պատասխան այսքան հզոր չէր լինի:

|Ց6866669

Լ

ՀՀՀ

ՅՅ

Թ Ո

ՍՍՆՆՆըըՍնՍՍՆՆՆՆՆՆՍ

Տրամաբանականսխալներ (կապված, մասնավորապես, հասկացություններիսահմանման, դատողություններկազմելու կանոնների, մտահանգումներիձների կիրառության,մտքի որոշակիության, անհակասականությանպահպանմանօրենքներիհետ) հատասպարեզում: կապեսառատ են քաղաքականփաստարկման Մի քանի օրինակ 1998 թ. ՎՎ նախագահիարտահերթ րությանշրջանիելույթներից: Հ» մեջ սխալ` Ահավասիկհասկացությանսահմանման նաբանություն(տավտոլոգիա).

ընտ-

նույ-

««Փորձենք պատասխանել մի շատ պարզ հարցի՝ ի՞նչ է նշանակում սոցիալական հարց: Սոցիալական հարցը դա պետության կողմից որոնք ուղղված են սոցիալական նախատեսված գումարներ հարցի լուծման համար»»: Ճճարտասանի միտքը, խոսք, հնարավորէ հասկանալ,սա կայն խիստմոտենալիս ակնհայտ է, որ առաջադրվածհարցինպա|

են,

ինչ

-

կրկնվեցսահտասխանչտրվեց, այլ սահմանվող հասկացությունը մանման մեջ (լեզվաոճական մյուս սխալներին առայժմ չենք անդ-

րադառնա): հարգելի գրային

նկատել եք, ընտրողներ, ես իմ ծրահիմնադրույթները ներկայացնելիս ոչ թե խոստումներ էի տա«Եթե դուք

Հ

ստան պետք պարտավորություններ Մնածուները ստանձնում:

արտավորությունն

սա

է

եվ

համոզված

եմ,

ո

Անտարակույս, նուրբ հնար է գործադրված՝սեփականդիրքորոշումը շահեկանորեններկայացնելու: Այնինչ,փաստարկմանհիմ-

խախուտ է. թույլ է տրված միտումնավոր տրամաբանական սխալ` դեռ հարկավոր է ապացուցել, որ «խոստումը» ն «պարտավորությունը» միմյանց բացառող հասկացություններեն (ինչը ճարտասանը լռելյայն համարում է ապացուցված): Գորձադրվածէ փաստարկման«թերասացության եղանակը», ընդսմին՝ կրկնակի. նախ՝ակնարկի տեսքով, թե մյուս թեկնածուներըհակվածեն փուչ խոստումների,ապա՝ ունկնդիրների հասցեին այն հաճոյախոսու թյան տեսքով, թե նրանքարդեն տարբերումեն փուչն ու իրականը:

քը

-

:

-

ամոթ չի՞, որ Վայաստանիպես երկրում այսօր նախարարությունը միասնական է՝ տուրիզմի ն արդյունաբերության նախարարությո'Ղ: Ամոթ է, ուրեմն՝ մեր արդյունաբերությունն ինչքան է ընկել, որ տուրիզմի հետ է: Տուրիզմ էլ չունենք: Ո՛չ նա ունենք, ո՛չ նա ունենք: ճիշտ է, որ միացրել են, որովհետն ո՛չ նա ունենք, ո՛չ նա ունենք»: «»

արդյունաբերական

«Բա

..

,

Այս անգամխախտվել է-«հակասության օրենքը», ըստ որի՝ երկու հակադիր դատողությունները չեն կարող միաժամանակ ճիշտ համարվել: են «նույնության օրենքի»» խախտումները, Վաճախադեպ երբ դատողությունների չի պահպանվում որոշակի հասընթացքում կացության անփոփոխիմաստը, կամ երբ զրուցակիցներն են այդ հասկացությունը տարբեր իմաստովգործածում: Այսպես՝ՀՎ Ազգային ժողովում ընտրականօրենքի քննարկումներից մեկի ժամանակ կարծիք հայտնվեց, թե «մեծամասնական» օրինագծի պարագայում (այսինքն` անհատապես,քաղաքացիական նախաձեռնությամբթեկնածուների առաջադրման դեպքում) պատգամավորեն ընտրվելու հիմնականում«թաղական հեղինակությունները»: Ի հակակշիռ՝հայտնվեցմեկ այլ կարծիք,թե վատ բան է սեփականթաղում հեղինակությունունենալը, ն եթե ինչ անձն իր թաղում հեղինակություն չունի, ինչու պիտի ընտրվի խորհրդարան: Ակնհայտորեն խախտվածէ նույնության օրենքի պաՍր նույն արտահայտուիմաստով թյունը տարբեր է գործածվել: Հիշենք, թե որքան հմտորեն էին սուիեստներնիրենց նպատակներինծառայեցնում.բառերի բազմիմաստությունը,անձնային ըմբռնումների նրբերանգները,ընկալման առանձնահատկությունները: Զավեշտաբաններնեն նրբորենօգտվում նույնությանօրենքի խախտումներից:Յարոսլավ Հաշեկի անմոռանալի հերոսը՝ քաջարի զինվոր Շվեյկը, քողարկվելով «պաշտոնականապուշի» վկայականով, ինքն է ամեն առիթով բառախաղեր սարքում՝ այդ կերպ ծաղրելովիրեն ապուշի տեղ դնողներին:Ահա թե ինչ է նա պատասխանում քննիչի հարցերից մեկին.

հանջը իմանը Վեպատահաբար).

Արդյոք ընկնավորությամբ չե՞ք տառապում: Կներեք, չեմ տսռապում: ճիշտ է, մի անգամ մազ մնաց ընկնեի, երբ ինձ մի ավտոմոբիլ կպավ»:

հրապարակ

«-

-

Որնէ դիտավորությունչունի շեքսպիրյան այն գերեզմանափորը, որը Գամլետի հարցին պատասխանելովակամա զավեշտ է առաջացնում:Այսպես` չճանաչելով Համլետին, գերեզմանափորը է, որ իշխանՀաժ:-տը խելքը թռցրել է, ն վերջինիս հր է. «Ինչի՞վրա. հենցէստեղ, Դացին՝ «Ինչի՞վրա», հողի վրա»: Եվ միանգամայն զուր է Համլետի դժգոհությունը («Ի՞նչ բծախնդիրնէ այս թշվառականը:Պետք է կողմնացույցով խոսենք հետը, թե ոչ՝ երկսայրի խոսքերով մեր հոգին կհանի»),

պատմում է

պատասխանում

նեմարքայի

-

անտեղի է

գերեզմանափորի սրամտության վերաբերյալ դատողությունը («Աստված իմ, Հորացիո, երկու-երեք տարուց ի վեր նկատում եմ, որ մեր դարը այնպես սրամիտ է դարձել, որ գյուղացու դիպչում է պալատականիկրունկին ն նրան ցավացնան

Աոաո ում

է»):

-

Սրամտությունը ենթադրումէ միտումնավորբառախաղ,ինչն այստեղ բացակայում է, ն ինչը, ի դեպ, այնքան շատ է գործածում Շեքսպիրի մեկ այլ գործող անձ «Վենետիկի վաճառականը»կատակերգության մեջ, որ արդեն միանգամայն տեղին է նրա զրուցակցի թե՛ դժգոհությունը («Ինչպես ամեն հիմար կարող է բառախաղ անել»), ն թե՛ խնդրանք-հորդորը («Խնդրեմ, մի պարզ մարդու խոսքը պարզ մտքով հասկանաս»): Վստակորեն չսահմանված,երկիմաստ, ներհակմեկնաբանությունների առիթ տվող արտահայտություններըոչ միայն թուլացնում են ապացույցների փաստարկային ներուժը ն խոցելի դարձնում ամբողջ փաստարկումը,այլն հարուցում են լրացուցիչ խոսքային հաղորդակցման անցանկա արդություններ,ր, խուքայի ղորդակց ցանկալի պ ատ-

նեշներ: Պատահական

չէ, որ ժամանակակից մենեջմենթըհարաճուն ուշադրություն է հատկացնումարդյունավետ հաղորդակցմանկազմակերպմանլեզվատրամաբանականկողմին: Կառավարմանամերիկացի տեսաբաններ Ֆ. Վայնին ն Դ. Դուվոլդրը իրենց «Գործարար հաղորդակցում»գրքում հետնյալ օրինակն են բերում՝ լուսաբանելու չճշգրտված հասկացության գործածումից առաջացող ՛

թյուրիմացությունները:

ն

Մ

եմ զբաղվելու Ղեկավարնասում է աշխատակիցներին.«Ես ձճտադիր էհճք թոօելետ»: Ասվածի մեջ այդ խնդրով» («1 ռտ քօլոք էօ մ6ճճմ չհ աշխատակիցների մի մասըկարող է տեսնել իր՝ ղեկավարի կողմից խնդիրը վերջնականապեսլուծելու վճռականություն:Մի այլ մասը կարող է նույն միտքնըմբռնել որպես ղեկավարիցանկություն՝խնդիրըխորազնին ուսումնասիրելու: Ոմանք էլ կարող են հասկանալ տվյալ խնդրին ավելի շատ ժամանակ հատկացնելու իմաստով: Մինչդեռ ղեկավարն ինքը պատրաստվումէ ենթականերինորոշակի հանձնարարություններ տալ: «Տարբերություններըհետնանք են այն բանի, թե ամեն ոք ինչպես է հասկանում «խնդրով զբաղվել» արտահատությունը» |526, էջ 35):

տարատեսակ Լեզվատրամաբանական խախտումները իս-

թե՛ ենթակայաբացառել հնարավոր չէ թե՛ կան բնույթի պատճառներով: Նկատի ունենք թե՛ ինքնին բառերի բազմիմաստությունը (ի լրումն վերոբերյալին լոկ հիշատակենք, պառ

լեզվի» գործածության հարուայսպես կոչված` «մասնագիտական ցած թյուրըմբռնումները),թե՛ ընկալման ու իմաստավորմանանձնային առանձնահատկությունները: Այնուամենայնիվ,փաստարկողիխնդիրը միանգամայն որոշակի է՝ վերահսկել սեփական հիմնադրույթները, առավելագույնս անխոցելի դարձնելն, միաժամանակ,առիթը բաց չթողնել հերքվող տեսակետի հիմնադրույթներում տրամաբանականխախտումներ հայտնաբերելու ն հօգուտ իրենմեկնաբանելու: Ինքնին հասկանալի է, որ մենք հոգեբանականզգալի առավելություն ենք ստանում, երբ բացահայտումենք հակառակորդի սխալը, սայթաքումը, ինքն իրեն հակասելը,քնտրամաբանական նարկվող առարկայիցշեղվելը, մանավանդ,եթե հաջողվում է ցույց առավելուտալ դրանց միտումնավոր լինելը: Այդ հոգեբանական թյան լեզվական համարժեքներնեն՝ «Դա քստ էությանչ5, «Դուք հակասում եք Ձեզ», «Ձեր ապացույցներըհամոզիչ չեն» ն այս կարգի մյուս հանդիմանալից արտահայտությունները,ինչպես նան դրանց ավելի հարգալից (իրականում`ավելի սուր հանդիմանանքով) ձները՝ «Եկեք խոսենք հարցի էությունից», «Եկեք վերադառնանք մեր թեմային» այլն: Հույժ ազդեցիկ է հիմնարար եղանակի այն կիրառությունը, բուն երբ հաջողվում է ցույց տալ, թե ինչպես է դիմացինըհարցի էությունիցշեղվել ն անցել անձնային փաստարկների(24 հօուոծոո): Վեճերի ընթացքում թերես ամենատարածվածշեղումներից է սա, երբ քննարկումը տեղափոխվում է անձնայինհարթություն. «էլ անպատիվ, անկարգ խոսքեր, էլ հին ու նո՛ր, էլ հերն ու մե՛ր»: Զուր չէ Հակոբ Պարոնյանը իր «Կարծիք հայտնելու հազար ու մեկ եղանակ (ձոն առ ազգային երեսփոխանս)» խրատականհոդվածն ավարտումլուրջից էլ լուրջ մի խորհրդով.«Աշ/սատեցեքայսուհետն գործնքննել ն ոչ գործավործ |194,էջ 516): Լիսիասի պատրաստած ճառերից մեկում («առ ի պաշտպանություն զինվորի») մեղադրյալն իր հասցեին ամբաստանությունները մեկեն զրկում է ապացուցողականուժից` դատավորնեելնում են ոչ թե գործից՝ իրեն րին մատնանշելով,որ մեղադրողները վերագրմող հանցանքից, այլ իր անձից, ն որ այդպիսի դիրքոհենցց սեփական ոշմաք րի խախուտ լի լինեպատճառը սեփ փփասե։արկնե

,

առարկայականն

,

ի Լոշգիտազկցումն իմ հակառակորդները մի «Ի՞նչ նպատակով .

են կողմ թողել գործի էությունը ե աճեն կերպ ջանում են իմ բնավորությունը ներկայացնել հոռի տեսքով: Մի՞թե նրանք չգիտեն, որ հարկավոր է

թե Ա ԱՒՑ թերհնչից՝ նն Գոնի Նին: բո հեռե արանը տեմրանը ձերն գործին չվկիպ րհելով, սեփական է ար րքա՞ն ճարպկորեն օգտվում (իհարկե՝ն Լիսիասի շնոր

ի

հքանքան

աննկատ

ա,

եթե

խոսեն

սակայն հույն

չից, բայց

ա

այլ

ո

ո

ոչ բուն

գործից:

ես

լ

հիվ) իր գործադրած հնարից՝դատավորներին հորդորելու ն սեփական բարեմասնությունները նպատակով. դրվատելու

«Ես մտածում էի, պարոնայք դատավորներ, որ ներկա դատավարությունը վերաբերում է լոկ մեղադրանքին ն ոչ իմ անձին, սակայն, քանի որ հակառակորդներս ջանում են ինձ անձնապես սնացնել, ուրեմն, ի պաշտպանություն ինձ, հարկադրված եմ անդրադառնալ բոլոր հարցերին»»|398, էջ 107):

հիմնարարեղանակն է Փաստարկման

.

գործադրում Դեմոսթենեսը «Դավաճանական դեսպանությանմասին» նշանավոր ճառում: Խարխլելով էսքինեսիհիմնադրույթները՝ նա տպավորիչ (դատավորների համար նախատեսված) եզրակացություն-մեղադրանք է նետում էսքինեսին՝ «դու հնքդ ես քո դեմ վկայություն տալի» 334, էջ 85|: Գասկանալիէ, թե սա որքան է թուլացնում էսքինեսի փաստարկման համոզկերությունը դատավորներիհամար. չէ՞ որ Դեմոսթենեսըոչ միայն քաջատեղյակ է հակառակորդի հիմնավորումներին, այլն սթափորենտեսնում է դրանց իրական ուղղվածու-

թյունը: 5.4.5.

բացահայտման Հակասությունների

եղանակը

«Խելացի է. միայն թեխելք չունի» (Հակոբ Պարոնյան)

«Վակասությունների բացահայտմանեղանակը» ուղղված է

հերքվող տեսակետիառանձին դատողություններիմիջն հակասություններ հայտնաբերելուն: Ինչպես ն փաստարկման«հիմնարար եղանակի» պարագայում, փաստարկողըպիտի աս/ահովի սեփական դատողություններիծավալմանանհակասականությունը, միաժամանակ արձանագրիհակընդդեմտեսակետիներկայացմաններքին հակասությունն" յը: Այս եղանակն էսպես է առնչվում նախորդին,քանի որ փաստարկման ելակետային դրույթներում (խնդրակի ձնակերպում, ապացույցների հիմքեր, թվական ն փաստականտվյալներ, վկայակոչումներ ն այլն) ներակա կամ բացահայտսխալը որեէ կերպ դըր-

սնեորվումէ ճարտասանիդատողությունների,եզրակացությունների, հայտարարություններիմեջ:

(արմինը

աաա քիզարաը հենակը «

լ

վա թյունների բացահայտումն անուղղակի ապացուցմանբնույթ ունի: Առաջինդեպքում մենք ուղղակիորեն ենք նշում հիմնարարսխալը, ն հենց դա է մեր հերքումը երկրորդ դեպ(հակափաստարկումը), քում հակափաստարկումըխարսխվումէ դիմացինի՝ինքն իրեն հակասելու հանգամանքը հայտնաբերելու, խոսքի կառուցվածքի ու ծավալման անհամաձայնություններըցուցադրելու, հեղինակի մտքի անհետնողականությանպարզաբանման,այդօրինակ այլ միջնորդավորվածապացույցներիվրա: Բացի դա, եթե լոկ սեփական տեսակետի հիմնավորմամբ սահմանափակվելիս մեր դրույթների անհակասականությունը նպաստում է համախոհների դիրքորոշման ամրապնդմանը,ապա «հակասությունների բացահայտման եղանակը» գործադրելիս նան մենք հնարավորություն ենք ստանում հակառակորդներին, տատանվողն չեզոք ունկնդիրներինհամոզելու: Ընդսմին՝ ունկնդիրների պարագանճարտասանականխոսքի բազմաթիվ տեսակներում (դատարանական,հանրահավաքային,խորհրդարանական, բանավեճ,ունկնդրումներ ն այլն) վճռորոշ Է լինում. չէ՞ որ ներկաներից շատերն առանձնապես չեն էլ կողմնորոշվում, թե բանավիճող կողմերից մեկն իսկապե՞սկարողացավ բացահայտել մյուս դիրքորոշման հակասականությունը.փոխարենը՝ունկնդիրներիվրա մոգական ներգործություն ունի «Դուք հակասում եք ինքներդ ձեզ»

արտահայտությունը: Օրինակ` հռչակավորսոփեստ Գորգիասի

ճառերից մեկում («Պալամեդի պաշտպանությունը») մեղադրյալը (նուրբ իմաստափոխություններով)այն տպավորությունն է ստեղծում, թե իբր մեղադրող կողմը իրեն է վերագրում ներհակ հատկանիշներ`իմաստություն ն խելագարություն,ուստի ն՝ ամփոփում է. «Ինչպե՛ս կարելիէ հավատալայն անձանց,ովքեր միննույն Ծառի մեջ միննույնմարդու մասին հակադիրպնդումներեն անութ |320, էջ 43): Ինքնին հասկանալի է, որ քննարկվող եղանակի գործադրումը պահանջում է Ղյութի քաջիմացություն, խորաթա:ռանցություն, դիմացինի հոգեվիճակի ըմբռնում, սնեռուն ուշադրություն, անբասիր հիշողություն: Չէ՞ որ հարկավոր է հիշել ու ճշգրիտ վերարտադրել հերքվող տեսակետը, փաստարկները,ցույց տալ դրանց հետագա այլափոխումները,հակասություններըն այլն:

-125-124-

Ֆ

Այս եղանակինհրաշալի է տիրապետում Եզնիկ Կողբացին: Պարսից հավատքի հերքումը նա սկսում է հենց հայտարարու-՝ թյամբ, թե ընդամենը հարկավոր է տեսնել ներքին հակասականուհսկ. անմտութիւննյանդիմանել թյունը` «ցր բաւական էր զնոսա անդստին ի նոցին բանից՝ որ ընդ միմեանս կռուին, ն միեթ |99, էջ 94), ինչն էլ անում է Կողբացին փայ-

փորա անք

իրենց

Խոսքը ձնական տրամաբանությանդիրքերից արձանագըրվող հակասությունների մասին է, այսինքն՝ խոսողի (գրողի, փաստարկողի) դատողությունների որոշակիության, հիմնավորվածության, ճշմարտացիության պահանջների խախտումների, այլ ոչ՝ կլան ական ական հակասություն իրակ է բնության, հասարակության ն իր՝ մարդկայինմտածողության բարդ ու հակասական գործառությանու զարգացման ընթացքը,որը մասնավորապես արտացոլված է դիալեկտիկայիօրենքներից մեկի` հակադրությունների միասնության ն պայքարի օրենքի տեսքով: Սակայն մեր դատողությունների հակասականությունըիրավունք չունենք քողարկելու իրական,առարկայականհակասություններիգոյության հանգամանքով. իրական հակասության մասին դատելիս անգամ պարտավոր ենք չհակասել ինքներս մեզ, պարտավորենք ենթարկվելու տրամաբանականմտածողությանպահանջներին: Ոչ մի խելամիտ մարդու մտքով իսկ չի անցնի որնէ հակասություն արձանագրել, դիցուք, Համո Սահյանի մի գողտրիկ բանաստեղծությանհետնյալ տողերում. Ես ու հասարակ, Ես բիրտ Ես այսքան հաշտ ու հակառակ, այսքան

,

Ա

վերպու:

լուս

Հակընդդեմ տեսակետի հակասականությունն է բացահայերբ, հիմնավորելու համար իր այն տեսակետը,որ Կողբացին, Աստված մարդուն ազատ կամք է ընձեռել, քննադատության է ենեն չարիք ն ոչ կամածինք» դրույթը: թարկում «բնութեամբ Եթե չարիքի արմատը արարչագործության մեջ լիներ, ն արարածներըչար լինեին անկախիրենց կամքից,ի վերուստ սահմանված իրենց իսկ բնույթով,ապա ինչո՞ւ պիտի սահմանվեինհենց «Եթէ բնուօրենքներն ու պատիժները. չարիքնարգելելուն կոչված թեամբ իցեն, ընդէր օրէնք ի թագաւորացդնիցին, ն սաստք ի ո չ ապաքէն վասն կարճեիշխանաց, ն պատիծք դատաւորաց. ի |99, էջ 48|: Հայ իմաստասերըհետնողականորենխորացնում է հակասականությանպատկերը՝քննադատվողդրույթին հակադրելով անժխտելի մի հակափաստարկ.եթե չարիքն ի բնե լիներ, նան անփոփոխ պիտի լիներ, մինչդեռ շատ մարդիկ կյանքի ընթացքում փոխվում են՝ չարը բարի է դառնում, բարին՝ չար. «զր բազում անգամ զբատում

լոյն չարեաց

զգօնացեալս,ն զգօնսն անզգամս տեսանեմք տեսանեմք զգօնացեալս, անզգամե. անզգամնեալսն, զումմ անզգամս ն զգօնսն |99, էջ 116): զլկտիս զգաստացեալս,ն

զզգաստս լկտեցեալթ

Հզոր փաստարկ է Կողբացու այն դատողությունը, թե պատժում են հենց ինքնակամ կատարվողչար արարքը, նը չարիք էլ չէ, այլ մարդկայինընկալմամբէ այդպիսին.մի՞թեկրակին կարելի է որնէ մեղադրանք ներկայացնել` «քանզի ն ոչ զհուր Թէ ընդէր այրես, ն ոչ զջուրս, թէ ընդեր հեղձուցանէլ»

բնածիմինչդեռ

-

ոջ 99, Աաուն ) էջ

Եթե առաջին օրինակում Կողբացին հակափաստարկումԷ՝ հերքելի դրույթին հակադրելովիրավական անժխտելիիրողությունը, երկրորդ օրինակում, մատնանշելով մարդկայինբնույթի փոփոխելիության՝նույնպես անժխտել:, ռանգամանքը, ապաերրորդ օրինակում քննադատվող դրույթը տ'սրածել է բնական երնույթների վրա, մինչն ծայրահեղություն,ինչպես տրամաբանությանմեջ է ընասել` «հասցնելով անհեթեթության» (-օմսօմօ 24 8ԵՏսո-

դունված սո):

մանա դությունը արտացոլում

այսքան բարդ այսքան այսքան բարակ, ՛

կյսքան անշարժ, արագ, նյսքան անփույթ, այսքան հավաք, ն անառակ... Առաքինի

|

Ճիշտ հակառակն է. զուգադրելով ներհակ իմաստով հասկացությունները, այսինքն՝ գործադրելով ոճական ցայտուն արտահայտչամիջոց` բառականհակադրություն (անտիթեզ),բանաստեղծը տրամաբանորեն կուռ պատկեր է ստեղծել` արտահայտելով մտածող մարդուն բնորոշ իրոք բարդ ու հակասական ինքնազգացողությունը: Այս առումով, ի դեպ, տրամաբանորենոչ մի խոտելի միտք չէր առաջանա, եթե հեղինակն ասեր «առաքինի անառակ», `

`

աճատահայաամիցոմ պակամ ուժեղ նրբաբանությու (Օքսիմոչ «անշարժ

րոն):

արագություն»

ն այլն,

այսինքն`

եթե նա

գործադրեր

ո

:

ռ մենք եիչատոավեր ենք փաստարեման մեզ հաճախ հաՄինչդեռ

հրական

խուշային

հաղորդանգման

Ոնթազքո:մ

կասում, քան առերնույթ թվում է: Երբ զավեշտաբանները խտացրած են ներկայացնումայդ իրողությունը, մենք համերաշխորենծիծաղում ենք: Իսկապես, ո՞վ կհամաձայնի,թե ինքը խոսում կամ

է Գակոբ Պարոնյանի հերոսներից մեկի պես. «Շատ խելացի է, միայն թե խելք չունի, վերջապես ճարտասան կնիկ մըն է, բայց ինչ ընե խեղճը, որ խոսիլչգիտեր, բայց կը սորվի, տակավին պզտիկ է, դեռ երեկ լրացուց իր վաթսուներորդտարին» |188,էջ 53): մտածում

Վերստին դիմենք քաղաքական փաստարկմանասպարեզի օրինակներին:

«Ուղղակի ասեմ՝ ինքը ունի մի թերություն»». այսպես է հայտարարում ՀՀ նախագահիթեկնածուի մասին նրա վստահյալանձը: Բնականաբար՝ունկնդիրներնսպասում են այս յուրօրինակու խոստումնալից սկզբի շարունակությունը՝թերությանձնակերպումին: Մինչդեռհետնում է բացատրություն.«Նա պոպուլիստ չէ, ն. իր յուրաքանչյուր խոստումը կոնկրետ հաշվարկված է տնտեսական առումով»»: Արդ` որքան էլ հմայիչ է Օտար' բառերով սեթնեթելը(«պոպուլիստ»-ը արդեն հայերենացվածէ, դրա ստույգ համարժեքը «ամբոխահաճ» բառն է), սակայն ունկնդիրներըհրաշալի հասկանում են, որ ճարտասաննիր խոստացած թերությունը չբացահայտեց, այլ թեկնածուիարժանիքթվարկեց: Ի դեպ, նույն գործիչը, բնութագրելով ն Ադրբեջանի վիճակը, ինքն իրեն հակասեց արդեն մեկ նախադասության մեջ, ««Այնտեղ քաոսային վիճակ է, այնտեղ դիկտատուրա է հաստատվել»»: » . Ազգայինժողովում կառավարությաննուղղված հարցերինի պատասխան,նախարարներիցմեկը սկզբում վստահորեն հայտարարում է. ««Ինչ վերաբերում է նշված պարտքը Ազգային ժողովում վավերացնելու խնդրին, ես պետք է ասեմ, որ վավերացնելու խնդիր, իհարկե, չկա, որովհետն սա ոչ թե վարկ է վերցված, այլ պարտք է ֆիքսված, ն դրա վավերացման անհրաժեշտությունը չկա»»: Մի քանի րոպեից նույն նախարարնասում է. «Եթե պարզվի, որ պետք է վավերացվի, ուրեմն կներկայացնենքվավերացնելու»»: «» Մի քաղաքականմեկնաբանմամուլում այսպեսէ ճերկայացնումիր վերլուծության եզրակացությունը. ««Իշխանության ներսում տեղ գտած գաղափարների ն գաղափարական հակասությունների մասին խոսելն անիմաստ է, որովհետե իշխանության ներսում չկան գաղափարներ: Իսկ եթե անգամ կան այդ գաղափարները, դրանք ծառայում են իշխանության իրական դեմքը թաքցնելուր»: Իսչ խոսք, անգամ այս կերպ հաղորդակցվելիսն փաստարկելիս մենք միմյանց հասկանում ենք, քանի որ շատ բան նան գլխի Հ»

`

Վրաստանի

`

`

ենք ընկնում` շնորհիվ խոսքաշարի, մշակութային ընդհանրության, քաղաքական իրազեկության, մարդկային խոսքին առհասարակ

բնորոշ տեղեկատվական որոշակի հավելուրդայնության, արտաայլնայլ գործոնների: Խոսողը, սակայն պիտի օգնի

Լ

կնդյին

ունկնդրին:

Ճարտասանը պիտի ձգտիհնարավորինս հեշտացնելու ունկնդրիգործը, մանավանը՝ եթե փորձում է նրան համոզել:

Ինքնիրեն հակասողըոչ միայն բարդացնում է ունկնդիրնե ընկալումը, այլն իր ողջ դիրքորոշումնէ դարձնում փաստարկման առումով: Եթե նախարարըայդպես էլ հստակ չի պատկերացնում՝տվյալ փաստաթուղթը, ի վերջո, ենթակա՞է օրենսդիր մարմնի կողմից վավերացման,Թե՞ ոչ, ապա դյուրին է դառնում նրան հակաճառելը ոչ միայն այս որոշակիհարցում, այլն մնացած բոլոր հարցերում: Ինքն իրեն հակասելը(ե այդ պատճառովհակափաստարկմանը զոհ գնալը) հաճախ փաստարկողի լեզվական անբավարար մշակույթի,ճարտասանական վարպետության պակասիհետնանքն է: Անտարակույս, սխալըսխալ է, ն հարկավորէ հօգուտ մեզ օգտամի սայթաքում: Այնուամենայնիվ, հարկաոր է տարբերա տումնավոր լ մի վոր հ հակասականությունը դրա ակա-

արի հոմա

աաԱրենի ամեն մոլ տեսակիեր

Իրոք, մի բան է, երբ դիմացինըակամա է խախտումտրամաբանության պահանջները,ասելիքն ակնհայտորեն անհաջող լեզվական կաղապարներով է ներկայացնում կամ Էլ պարզապեսթույլ հիշողությանտեր է, մեկ այլ բան՝ երբ դիմացինըինքն իրեն միտումնավոր է հակասում, որպես սոփեստականհնարք՝ փորձելովխուսափել շիտակ պատասխանից, շփոթեցնելմեզ, խճճել ն այլն: Մեր վերաբերմունքն էլ պիտիերկակիլինի: Առաջինդեպքում կարելի է որոշակի հանդուրժողականություն դրսնորել, չարձագանքել ամեն մի հակասության, մեղմորենհիշեցնել զրուցակցին նրա նախորդպնդումներըն. այլն: Երկրորդդեպքը այլ վարվելակերպէ պահանջում: Այստեղպիտանիէ Արիստոտելիմի խորհուրդը«Սոփեստականհերքումների մասին»գրքից: Եթե դիմացինըմիտումնավոր Ըոոծածում Է երկիմաստ արտահս:յտություններ, երկակի մեկնաբանությունների տեղիք տվող դատողություններ, խուսափում է որոշակիությունից, ապա մեզ անհրաժեշտէ ուղղակիորեն մատնանշել հակասությունները, բացեիբաց ասել. «Ես չեմ հասկանում ձեր ասաժչ»: Չէ" որ, եթե այդպես չվարվենք,ինքներսկհայտն-

վենք ծուղակում, քանի որ այլես չենք կարողանաո՛չ համաձայնել, ո՛չ էլ չհամաձայնել, քանի որ հստակ չի լինի, թե ինչի հետ ենք համաձայն նինչի՝ ոչ: Հետնաբար`զրուցակցի, մեզ հակաճառողին առհասարակ ամեն ճարտասանիերկիմաստմտքերինպատշաճորենարձագանքելը, հակասություններըբացահայտելը ոչ թե ինքնանպատակեն, այլ, ի վերջո, մարդկանցխոսքային հաղորդակցմանարդյունավետություննապահովողկարնոր պայմաններիցմեկը: `

555.

թարր

. Միակողճանիմոտեցմանբացահայտման եղանակը

«Օրքին երկու էրեսն ալ կարդալուԹ»

|

(ասացվածք)

Նախորդերկու եղանակներից ոչ պակաս տարածում ունի

փաստարկմանայն եղանակը, որի էությունն ստույգ արտահայտված է անվանմանմեջ` «միակողմանի մոտեցման բացահայտման եղանակ»: Իրոք, որնէ տեսակետդյուրին է հերքել, եթե մեզ հաջողվում է (անգամ քննության չառնելով բերված փաստարկներիբովանդակությունը)ցույց տալ, որ այդ նի է մոտենու ու քարոզողը բնույթի մեկ միադողմանի

հարողը տեսակետին կամ,

Աարոն

-

Արդեն քննարկել ենք «հիմնարար» ն «հակասությունների բազահայտման»եղանակները: Ահա, ուրեմն, ճարտասանիհիմնադրույթներում առկա սխալը կամ ինքն իրեն հակասելը հետնանք է, որպես կանոն, դիրքորոշմանմիակողմանիության: Մարդկանցդատողություններիմեծ մասն ինքնինլիովին հիմք է տալիս հակափաստարկման սույն եղանակը կիրառելու:

Մենքոչնչի մասին չենք դատումայնքան անկիրք, որ

միակողմանիության որնէ նշույլ չգտնվի:

լ ,

արդարացիորեն

«Աշխարհումքիչ բաներ կան, արձանագ րումէ Միշել Մոնտենը,- որոնց մասին մենք ունակենքշիտակդատողություն անելու, քանզի դրանցից քչերն են, որ այս կամ այն 145, էջ 236| կերպշահախնդրություն չեն առաջացնում մեր մեջ» |145, |

`

լ

.

:

։

Միակողմանիությունը, կողմնակալությունը, խտրականություառհասարակբնորոչ են մարդկայինընկալմանը:Հոգեբանությունից հայտնի է, օրինակ, այսպես կոչված, ««վերաբերմունքի սխալը»»,երբ անձն իր բարեկամների, ընկերների,մտերիմների, սրտակիցներիարժանիքներըգերագնահատում է, նույնիսկ նրանց վերագրումԷ չեղած բարեմասնություններ, արատներն էլ ընկալում է որպես հանդուրժելի թերություն, այնինչ հակառակորդների, անհամակրելի մարդկանցանգամ ակնառու վաստակըպարզապես չի նկատում, իսկ թերություններն ըմբռնում է ահավոր արատների տեսքով: նո Երե ալմանը բնորոշ այդ հատկանիշըդի: պուկ է բնութագրելԵղիշե Չարենցը՝«նա տեսնում է լոկ այն, ինչ տեսնում է»: Իսկապես, բազում հանգամանքների ազդեցությամբ (կարծրատիպեր, թյուրըմբռնում, բամբասանք, առաջին տպավորություն, նախապաշարմունք, հանրային կարծիքիճնշում, պահի ազն այլն) մենք տեսնում ենք լոկ այն, ինչն ուզում ենք մեզ համար ցանկալի (ն, ընդհակառակը, չենք տեսէ ու մ ինչն անցանկալի է): ի շարք ասացվածքներու առածներես արտահայտումեն ա ոձ ինքնագնահատականի, ուրիշների ընան, միջանձնայինփոխհարաբերությունների կարգավորման նն

դեցություն ինչը

ը

ե

,

յ միակողմանիությունը

մել մեռնիմ սիպտակ բ «Ագռավն նիւ9հրճուտին՝ վնաս ձագից «Աղվեսի իրային «Գդակս ջաղացպա՛ն :

քո

սիրուն չկա»»,

Ձ

Զ Ձ

թոզոտ

տուին»,

գիտեիր»,

տեսար՝ կերավ, ասին դեղ

մարդը օձ «Հարուստ ասին՝ սոված ա»»,

ա,

աղքատը կերավ,

«Արտը խախուտ,մհանեն՝ կարկուտ»», Գ «Գելի հետ գառն ուտում, տիրոջ վա՞յվլուկ անում»»։ հետ

ա

|

Արդ՝ցույց տալով, որ զրուցակիցը միակողմանի, կանխակալ, լոկ իրեն շահեկան, ուրեմն ն՝ աչառու է մուտենում խնդրոառարկային, մենք պիտի կարողանանք ցուցադրել «մյուս կողմը»: «Գրքին երկու էրեսն ալ կարդալու է»»՝ ըստ հայ ժողովրդակամ, ինչպես մեզանում արճատավոր-

վարանաիաքե ոոիրդիո ժման աօ

ֆրանսիական ասացվածքն է հռչակում, «Ամեն մե ուի հահա կառակերեսն ունի» («Շհոզսծ

ՏՕՈ ԷՇՆ6ՒՏ»):

Մենք, այդպիսով,հենցօգտին այդվկայող «երեսը»մայմիտի ցցուն պիտի ցցուն դարձնենք ցանկալի լ է, իհարկե,մեր օգտին վկայող յ ( (այլյլ ոչոչլ լոկդ դիմացինի ա ց միակողմանիությունը բացահայտող): ո

:

Ի

աղետը:

է երբ զուԱյս հնարքը հատկապեսարդյունավետ գործում,

հիմքի բացահայտմիակողմանիության գակցվումէ հակառակորդի դիրքը, ծառայողական պատկանելությունը, կուսակցական մամբ` է առավել Իսկ տպավորիչ պատվերկամ ցուցում կատարելը ն այլն: յուրատեսակ «միամտության լինում, երբ ելնում ենք ընդդիմախոսի (այսինքն` իբր թյուրիմացաբարառաջացած կանխավարկածից» տավարկածից),ապա` պարզեիպարզցույց միակողմանիության է կաշկանդվածարլիս, որ հակընդդեմտեսակետը ներկայացնողը նա ճշմարտության կեսն է ասում կամ ն որ տաքին գործոններով, քննարկումից, խուսափում է հարցի լիարժեք, բազմակողմանի ու արտահայտվել: դատել անաչառ կարող որովհետնչի ասպարեզում այս եղանակը Քաղաքականփաստարկման կասանկեղծությանը դիրքորոշման դիմացինի շատ է գործադրվում կածելիս. ԷԱսսո: ս եր Էս կանեմ, Էն կանեմ: ։ կրծքին խփում,

«Բոլորը

ԱՔ: Ք

կանեմ,

ասու

Ու թեպետ քաղաքական գործիչները բացեիբաց չեն հռչակում սեփականկազմակերպությանառանձնաշնորհյալ լինելը, սակայն նրանց մեծ մասին (ինչ մեղքներս թաքցնենք) առանձնապես խորթ չէ Երվանդ Օտյանի աննկուն Փանջունու հավատո հանգա-

նակը. «Ինչ որ ձեր նախապաշարյալու հետադիմականգանկերու համար տարօրինակու անբացատրելիկ երնա, մեր գիտական ուղններու համար շատ պարզ ու բնական է: Երնույթի գաղտնիքը նրանումն է, որ մենք միայն կր գտնվինք ուղիղ ճանապարհի,օրինավորության շավղին, ճշմարտության գծին վրա ն որովլհետն ուղիղ, օրինավոր ու ճշմարիտ ճանապարհըչէ կարող երկու կամ երեք ըլլալ, անոնք որ ճանապարհենչեն քալեր՝իհարկե կր մոլոոին խոտոր ուղիներու մեջ.... Չիք ուղղություն ն ճշմարտությունարտաքո մեր կուսակցության»|257, էջ 246, 24Ռ: նան սովորույթի բնույթ Միակողմանի մոտեցումը, վերջապես,

ւ»

ահ » (14 նախագահի ո՞վ էր ձեռքներդ բռնում»

,

-

լույ

է ձեռք բերում, երբ մարդ միննույն բանն է կրկնում՝ առանց հասկանալու, իմաստի մեջ խորանալու: Այդ պատճառով է, որ Միքայել

որոշում պարզապեսհռչակվում է, ապա բնաամենից առաջ մատնացույց են կան է, անհամոզիչ հիմնավոր փաստարկման բացակ բացակայությունը, անում նում փաստարկ վեաին ն ոյ այա կոչելով միակողմանիմոտե ցման :

ոորաԴոք տադիրներն

Երբ որնէ

Նալբանդյանի «Մեռելահարցուկ» վեպում երկխոսության մասնադո է. «/ւրեմն ներից մեկը մյուսին խստորեն հանդիմանում կիցներ Դ հոմ դուք չգիտեք ձեր խոսածը, ն ինչպես վարձկան լալականը ննջեցելու տունի տեսածի պես սկսանում է յուր ողբը, այնպես ն դուք մեքենա-

-

Սաո մանքը. խուսափումտեղեկանքներ ներկայացնելուց.որով«Ինչո՞ւ `

յաբար

են

2211:

են խուսափում հետն գիտեն՝ ոչ մի հիմնավորում չկա: Ինչո՞ւ քննարկումներից.որովհետեհիմնավորումչկա»» (ԱԺպատգամավո-

րի ելույթից):

հաճախ ուղղված մոտեցմանբացահայտումը Միակողմանի

հոանամու» նո ների

հիմքը, Գարեգին որոնց նտրումների չ

է:

որոք

ի ոնըինքը բացահայտումն

է պետք

Չէ՞ որ, եթե բացահայտելով դիմացինի միակողմանի մոտեցումը, մենք ինքներս դրան լոկ մեր սեփական միակողմանիությունն ենք հակադրում, ապա դրանով ո՛չ հերքում ենք, ո՛չ էլ համոզում հակառակորդին,ո՛չ ճեր խոսքի ներգործություննէ ուժեղանում, ո՛չ էլ խոսքայինհաղորդակցմանարդյունավետություննէմեծանում: Քննարկումը, բանավեճը, զրույցը, հակաճառությունը նման Ի են ար :

բնութը: Ան ան հանրական հայոան այհոյանքի, փոխադարձ կշտամբանքի, պիտակավորումների՝ րումների ճիշտ կաթիլ մեղրի» ոգով՝ «Ո՞նց ն

թագրմամբ`«կույր կուսակցամոլությունն»Մտածելակերպի` զուր չրչէ նը Նժդեհը Նժդեհըզուր միակողմանիությունը այդօրինակ գործելակերպի համարումմեր ժողովրդի համար ամենամեծ չարիքը, կործանարար լ

|150, էջ

| |

անողմանիության

պատգամավորներիցդեմ խոսողները, դեմ արտահայտվողները հատուցում, աթոռկառավարությանկողմից ստանում են որոշակի Խա ներ... Ես գիտեմ Լ ր ր պատգամավորիբախտը նս կբերի նոր աթ ելույթից): (Աժ պատգամավորի Ժամանակակից քաղաքականկյանքում քիչ չենք, ցավոք, զանատախվումմի տեսակ հարձակողս:«անմիակողմանիության Նժդեհի դիպուկբնու-

Խա

խոսում եք այդպիսիբաների վրա, առանց զգալու»

նի, ակամա

է

ցուցադրմանը. անձնականշահագրգռվածության հակառակորդի ժամանակ «Ընդդիմադիր ուժերի բոլոր նախաձեռնությունների

ոերի

-

ու

ճ

իշտու

«Մի

ճ

թե դու իմ շանը զարկե՛ս, դե, զարկելը հիմի դու տես»:

| |

Մ

ՐՈ»

Չմոռանանք,որ քննարկվող եղանակը,ինչպես ե փաստարկման եղանակներիցշատերը, երկսայրի բնույթ ունեն (ճոջատօոխոո ՃոԵլջսատ),կարող են հակադարձվել, շրջվել հնարքը բանեցնողի

դեմ:

արձանագրել,քան, ասենք, հերքվող տեսակետիհիմնադրույթների կազմում տրամաբանական ու համոզիչ ներսխալ հայտնաբերելն կայացնելը: Բուն ««միակողմանիություն»» էլ կարիք հասկացությունն ունի ճշգրտման: Տարօրինակկլինի, եթե դատապաշտպանը փորձ անի միակողմանիություն հայտնաբերելդատախազիդիրքորոշման մեջ: Չէ՞ որ իրենց կարգավիճակներով, իրերի իսկ`բնույթովնրանք դրված են հակադիր դիրքերում, մրցակցայինփոխհարաբերությունների մեջ են ն հարկադրվածեն միննույն իրողությանըհակադիր վերաբերմունքցույց տալու: Նմանապես՝իշխանամետն ընդդիմադիրքաղաքականուժերը: Այնպեսոր՝ բացարձակապես անհիմն են ու անօգուտ (եթե չհաշվենք հուզական լիցքաթափումը) իշխող ն ընդդիմադիր ԱԺ ուժերը ներկայացնող պատգամավորների ինքնին պարզ է, որ նրանք բազում փոխադարձմեղադրանքները. ղադրանքները. ինքնին հարցերումչեն կարող ներհակմոտեցումներ չունենալ: Խնդիրն այլ է. հենվո՞ւմ է հակընդդեմ նյութին

:

:

՞

Օրինակ, «աթոռների» հեռանկարովորոշ պատգամավորների միակողմանի դիրք բռնելու մասին ընդդիմադիրխմբակցություններից մեկի վերոբերյալ փաստարկը նույն նիստի ժամանակ համարժեք պատասխանստացավ: այն հիշեցումն էր, որ երբ ներկա ընդդիմաՎակափաստարկն դիրներիղեկավարը իր խումբը ձեավորեց,ապա նախկիճիշխանավորները նրանից ««պահանջեցին հրաժարական, որովհետե է ընդդիմություն անբնական է, երբ մարդ մի կողմից քննադատում է իշխանություններին, մյուս կողմից` վարում է պետականբարձր պաշտոն»: Վակադարձվողփաստարկման մեկ օրինակ էլ գեղարվեսՕմար Խայամի մի քառյակը

լինում

սխիստ

դիրքորոշումը բոանրաերհ ամբողջության, ճիտումնավոր գորյսինքն`

Անան Գորգ ար եփինի ից հարբած մի ո

Գ

պոռնիկի

Շեյխը

արգմանությամբ).

թե դրանց ՛

հայ էր տալիս. «Մեկ սրա հետ, մեկ նրա հետ ման ես գալիս»: ես այն եմ, ինչ ասում ես դու, Կինն ասաց. ««Շեյխ, Իսկ դու ա՞յն ես, ինչ որ կյանքում ցույց ես տալիս.... »':

Այսինքն` «միակողմանի «մ մոտեցմանբացահայտմանեղանա-

Քննարկումների,երկխոսությունների,վիճաբանությունների ընթացքը կողքից դիտելիս հեշտորեն համոզվում ենք, թե որքան հաճախ միմյանց միակողմանիությանմեջ մեղադրելը միանգամայն անտեղիէ: Առհասարակ,միակողմանիության մեղադրանքն ավելի հաճախ աճապարանքի, կանխակալ ընկալման, անհանդուրժողականության հետնանք է, քան իրական միակողմանիությանառկայության վկայություն: Ինչո՞ւ ենք, իրոք, անհարկի միակողմանիությունարձանագրում նան այն փաստարկմանմեջ, որը դրա համար առարկայական հիմք չի տալիս: Պատճառն այն.է, որ, ինչպես ասվեց, մեզանից ամեն մեկն էլ տառապում միակողմանի,կողմնակալ վերաբերմունքով, իսկ, ինչպես հայտնի է, մարդու հոգեբանությանըհատուկ է սեփականթերություններն ուրիշի վրա բարդելն ու քննադատելը: Ավելացնենք, որ միակողմւսնի լինելու. հանգամանքը (անշուշտ, դիմացինի վարքուբարքի մեջ) անհամեմատ ավելի դյուրին է ,

է

'

կի» գործադրումը ուղղված պիտի լինի ոչ թե ինքնին դիմացինի դիրքորոշմանմիակողմանիության արձանագրմանը (իսկ դա, կըրկնում ենք, որպես կանոն, արդարացվածէ լինում առարկայական, վերանձնայինհանգամանքներով), այլ տվյալ դիրքորոշմանհիմնավորման միակողմանիության բացահայտմանը: է

Ցույց տալ,որ

հերքվողդիրքորոշմանհիմնավորվածությունն

նշանակումէ մատնանշել,թե հակառակորդը՝ միակողմանի՝ է անտեսել կամ աղավաղել, որ փաստերն է դրանք այլափոխել իրեն շահեկան ինչպե՛ս կերպով, են -

-

-

-

-

որո՛նք իրական փաստերը: էլ ավելի կարնորէցույց տալ, թե՝ ինչո՞ւ է մեր ընդդիմախոսնայդպես վարվել, ինչ պարագաներ են, որ հանգեցրել են այդօրինակ `

միակողմանիությանը:

:

"

Տե՛ս նան «Գազարանգամ թուք ու մուր, մեկ անգամ օրինակ» ասացվածքիմեր մեկնաբանությունը|136, էջ 163-165):

5.5.6.

`

|

Տրոհման եղանակը «Մի թողեք,

ձեզ ալեկոծեմ» (ՄարկոսԱնտոնիոս)

որ ես

հնարքներից է «տրոհման եղանակը»: Մեր տեսակետնենք շարադրում, թե հակադիրտեսակետը հերքում՝առավելհաճախ դիմում ենք տրոհմանը: «Դասավորություն» բաժինըքննարկելիս արդեն ասել ենք, որ խոսքի շարադրանքիններկայացվող կարնոր պահանջներիցմեկը հենց խոսքի տրոհումնէ ն մասերիմիջն փոխկապակցվածությունը: Ինչ-որ բան հաղորդելիս (մանավանդ` համոզելու նպատակով) հարկավոր է տրոհել ասելիքը ն մաս-մաս, հաջորդականորեններկայացնել` դրանով իսկ ապահովելով ճառի տրամաբանականությունը, հստակությունը ն հասկանալիությունը: Որպես փաստարկմանեղանակ՝ տրոհումը գործադրվում է բնավ էլ ոչ զուտ տրամաբանական գործողությանտեսքով, այլ գրեթե միշտ զուգակցվում է ճարտասանականայլ հնարքներով, երբ հակառակորդիոչ բոլոր փաստարկներնեն լիարժեք ն ստույգ վերաշարադրվում,դրանց մի մասը միտումնավորշրջանցվում է, այլափոխվում,աղավաղվում: Բացի այդ, տրոհման եղանակը հոգեբանորեն էլ շահեկան է գործադրել: Որնէ տեսակետ հերքելիս ամբողջական,չտրոհված մերժում-հիմնավորումը,որպես կանոն, համոզիչ չէ, ավելին` թողնում է ծայրահեղ անհանդուրժողությանտպավորություն, այնինչ այս վտանգից հնարավոր է խուսափել, երբ հերքումն անում ենք ըստ առանձին փաստարկներիու ապացույցների՝աստիճանաբար ստեղծելով մեզ համարառավել ցանկալի ընկալում, ուժեղացնելով ունկնդիրներիվրա մեր ասելիքի ներազդեցությունը: Տրոհման եղանակը երբեմն միակ հնարավորն է՝ հակընդդեմ տեսակետըհերքելու համար: Այլ կերպ չէր կարող վարվելՄարկոս Անտոնիոսը իր արտասանած դամբանականճառում:

Դայտնի է, որ Հռոմի սենատըՀուլիոս Կեսարին սպանողներիններում շնորհեց՝ զգուշանալով արյունահեղ իրադարձություններից,քաղաքացիական ,"ատերազմներից: Բրուտոսը, Կասիոսը ՛ Կասկան,Դեցիոսը ն մյուս հանցագործներըսրտապնդվել էին, նրանց համախոհներն անգամ

.

բռնաԱեր նարանքից խան հանրապետական Բարերը փրկելու դարձ նատն

սպառնալիքը

կանխելու

ծառայության

դիմաց:

Կտրուկ շրջա-

տեղի ունեցավ Անտոնիոսիհրապարակայինճառի հետնանքով(սեինքն էր ընտրել Անտոնիոսինդամբանականիհամար, որպես Կեսա-

-

-

-

ամենահին Փաստարկման

յան

րի մերձավորի):«Ամենիցավելի հենց այս ճառով բորբոքվեց Ժողովուրդը, վկայում է Ապիանոսը, ընդսմին՝ այն աստիճանի,որ մոռացության տրվեց նորերս հայտարարվածհամաներումը ն որոշվեց հրդեհել մարդասպանների տները» |274, էջ 187):

'

Վերլուծենք այդ ճառը ըստ Վիլյամ Շեքսպիրի «՛ուլիոս Կեողբերգության: Պատմիչները,անտարակույս,ավելի հավաստի նյութ են տալիս իրադարձություններիու դրանցմանրամասնությունների մասին: Մեծն Շեքսպիրը, սակայն, փոքր-ինչ շեղվելով մանրամասներից(ինչպես որ գեղարվեստականժանրն է թույլ տալիս), միննույն երնույթը տրամաբանորենու հոգեբանորեն ավելի ստույգ է ներկայացրել: Ահավասիկիրադրությունը.Կեսարիդիակի կողքին Բրուտոսը ազդեցիկ ճառ է արտասանել(սա, ինչպես ասվեց, շեքսպիրյան վարկածն է. Բրուտոսը ոչ թե հրապարակում,այլ սենատում է ճառ ասել` նախորդօրը), խռովվածհամաքաղաքացիներին է տվել Կեսարին սպանելու դրդապատճառների մասին, ապա` թույլատրել Անտոնիոսինմեծարելու մահացածին: Իսկ Մարկոս Բրուտոսը շարքային ճառասաց չէր. Ցիցերոնը նրան համարում էր մեծագույն ճարտասաններիցմեկը (իր ճարտասանական եռագրության երկրորդ գիրքը նրա պատվին է վերնագրել «Բրուտոս»): Եվ Բրուտոսի ճառն ինքն էլ արժանի է վերլուծության՝ մարտահրավերի նմանվող անկեղծ սկիզբ («Յավատացեք ինձ հանուն իմ պատվի ն հարգեցեքիմ պատիվը,որ կարողանաք հավատալ: Պարսավեցեք ինձ ձեր իմաստությամբն լարեցեք ձեր ողջ զգայարանները,որ անթերիդատեք»), սեփականարարքի հակիրճ ու հստակ հիմնավորում («ոչ թե նրա համար, որ ես Կեսարինպակասէի սիրում, այլ նրա համար, որ ես Հռոմն ավելի սիրեցի»), երկընտրանքբացառող փաստարկում՝ ամեն մի ունկնդրի առնչվող Ճարտասանականդիմումի տեսքով («Կուզենայի ք, որ Կեսարն ապրեր,ն ամենքս որպես ստրուկներ մեռնեինք, թե՞ այդ Կեսարը մեռներ, ն ամենքս ազատագրվեինքստրկությունից»), իր ունկնդիրներինվերջնականապես նվաճող հորդոր («Ո՞վ կա այստեղ այնքան անարգ, որ կամենում է ստրուն .ինել.... Ո՞վ կա այստեղ այնքան սչԴորաքարշ, որ չի սիրում իր հայրենիքը»), ոչ պակաստպավորիչ ավարտ («Ուրեմն՝ ոչ ոքի չեմ անարել:ԵսԿ վարվեցիճիշտ այնպես,ինչպես դուք կվարվե սար»

իրականում

բացատրություն

-

-

ւ

-

հարձակողականությամբ

-

-

ան

-

-

կարո՞ղ

էր մեկեն Արդ` ինչպե՞ս պիտի վարվեր Անտոնիոսը, դավաճան հայտարարել Բրուտոսին (հետագայում նա այդ մեղադէ Բրուտոսի երեսին ճակատամարտիդաշտում), րանքը շպրտում այսինքն` մեկեն հերքել արսասհայտված տեսակետը: Դա անհնարին էր. նրան ոչ միայնչէին հավատա,այլն կարող էին շուտափույթ հաշվեհարդարտեսնել: Եվ ահա, սկսելով իր ճառը Բրուտոսին փառաբանողն, ընդհակառակը,Կեսարինփնովող աղաղակների մթնոլորտում,Անտոնիոսը կարողանումէ արմատապեսփոխել ունկնդիրներիտրամադրվածությունը,ն խոսքի ավարտինհռոմեացիներն արդենանիծում էին Կեսարին սպանողներին,մոլեգնում Բրուտոսի ն մյուս դավադիրներիդեմ, պատրաստ էին հրդեհելու նրանց տները,որոնելու ն պատժելու հանցագործներին: Վարկադրաբարհարմարվելով լսարանի տրամադրությանը («Ունկնդրեք ինձ: Եկա Կեսարին հողին հանձնելու ն ոչ թե նրան Բրուտոփառաբանելու»)՝Անտոնիոսըտրոհում Է Կեսարի հասցեին սի մեղադրանքը, մեկիկ-մեկիկ թվարկում Կեսարի մեծագործությունները, չմոռանալով շեշտել Բրուտոսի եւ նրա համախոհների որ վերջում «ազնվությունը»`հարաճուն հակադրության է ստանում. արդենսարկազմի թափ Նա իմ ընկերնէր, իմ հանդեպարդար ն հավատարիմ, Բայց Բրուտոսն ասում է՝ նա փառասերէր, ԻսլԲրուտոսը պատվարժանմարդ էՆա Հռոմ բերեց անթիվգերիներ, Որոնց փրկանքըմեր ընդհանրականգանձատունը (ցրեց. Եվ սա` է կոչվում փառասիրություն: Երբ աղքատներըհառաչում էին, Կեսարնէր լալիս, Իսկ փառասերըավելի կարծր նյութիցէ կոփված, է՝ նա փառասերէր, Բայց Բրուտոսնասում է Իսկ Բրուտոսը մարդ պատվարժան: Եվ այսպես շարունակ ներկայացվում են Հուլիոս Կեսարի բա-. րեմասնություններնու ծառայությունները:ԱյնուռհետնԱնտոնիոսը, կարծես չուզենալով, ունկնդիրներինհայտնում է Կեսարի կտակի մասին, որով նա գրեթե իր ողջ ունեցվածքը ժառանգություն էր թողել հռոմեացիներին:Վերջոսներիսհամակածզղջումը, ափսբսանեն հասնում, երբ Անտոնձոքը, ամոթը, զայրույթը գագաթնակետին սը ցուցադրում է Կեսարի արյունոտ թիկնոցը՝մեկ առ մեկ թվարկելով, թե որ վերքն ով է հասցրել`հիմնականսլաքն ուղղելով դավադիրների պարագլխի դեմ. «Այս տեղն էլ ահա նրա սիրեցյալ Բրու-

տեսքով,

է

|

տոսն խոցել»: Այս հզոր ճառն իր գործն արեց. հայտնի է, որ Վռոմի սենատը ուշացումով մեղադրեց Անտոնիոսինիր արտասանածսադրիչ դամբանականիհամար, սակայն վրեժխնդրությանալիքն անկասելի էր դարձել. դավադրությանշատ մասնակիցներտեղնուտեղը սւկանվեցին, մյուսները` որոշ ժամանակ անց. քաղաքացիականպատերազմը, երկիշխանությունը,քաոսն ի վերջո հանգուցալուծվեցին2-րդ եռապետությանհաստատմամբ(Մարկոս Անտոնիոս,Գայոս Օկտավիանոս, Մարկոս Լիպիդոս) ն հանրապետականկարգերի վերացմամբ (մ.թ.ա.27 թ. Օկտավիանոսըփաստացիկայսր դարձավ):

5.5.7.

Թերասացությանեղանակը

Անտոնիոսի դամբանականըմեզ հիմք է տալիս ծանոթանափաստարկմանեղանակներիցնս մեկին՝ «թերասացությանը»: սեփականտեսակետը շարադրելու ն հակընդդեմտեսակետը հերքելու այն եղանակնէ, երբ Ճճարտասանըլրիվ չի ասում իր ասելիքը, այլ` հպանցիկ, ի միջի այլոց, դիտավորյալ թերի է թողնում, միաժամանակ` հուշում է ունկնդիրներին իր ճպատակը, գլխի գցում, ակնարկում, ընդսմին` հաճախ արտաքուստ հակառակ սպլնդումիտեսքով: ԱնտոնիոսինպատակըԲրուտոսին հերքելն էր, դավադիրների դեմ խռովություն բարձրացնելը,Կեսարի վրեժը լուծելը: Եվ որքա՛ն հնարամիտէ իր նպատակինհասնում: Սկզբնապեսթերասացությունըթվում է չեզոք մի արտահայտություն. Ես չեկա այստեղ հերքելու՝ինչ որ Բրուտոսն ասաց, Ելա ասելու, ինչ որ ես գիտեմԿտակի մասինհիշատակելիսԱնտոնիոսընրբորենստեղծում է երախտագիտության, անդառնալիկորստի, ափսոսանքիտրամա-` դրություն. չէ գիտենաք,թե Կեսարըձեզ ինչբուռն էր սիրումՀարկ Իսկ երբ ամբոխը հո: լվում է, ճարտասանն առավել սս.ստկացնում է հուզմունքը. եք, ձեր գութը շարժվե՞ց: Դուք արտասվում Օ՛, գեղեցիկ են այդ արցունքները: լու Սա

՛

Դավադիրներիկեղծավորության բացահայտմաննուղղված գումարվում է ջվացյալ դրվատանք-հարակրկնությանը

ակնարկ

հորդորը.

բարեկամներ,անգին բարեկամներ, Մի թողեք, որ ես ձեզ ալեկոծեմ Եվ մղեմդեպի այս հանկարծական մեծ հորձանուտը: Ապստամբության Խռովությունը,այսպիսով,ծնվեց ունկնդիրներիկրծքում,Անչէր մղում նրանց, ն ում էլ հարցնեին, տոնիոսըապստաճբության թե ընդհակառակը,իրենց հետ էր ճարտասանը, կպատասխաներ, պահում ըմբոստությունից, լոկ իր վիշտն էր արտահայտում:Չէ՞ որ ինչպեսայս անգամԱպիանոսնէ հաղորդում,իր դամԱնտոնիոսը, բանականնսկսել է հետնյալ կերպ.«Ես իմ խոսքը կասեմ ոչ որպես իմը, այսինքն`ոչ որպես Անտոնիոսիխոսք, այլ համարելով,որ դա ձեր ձայննէ լինելու»-|274, էջ 179): Մինչդեռեթե Անտոնիոսըուղղակի, բացեիբաց դրդերքաղաքացիականանհնազանդության,դժվար թե արդյունքիհասներ: Իմ

Թերասացությունը հոգեբանորեն շատ արդյունավետ է, համար ցանկալի եզրակացությունըունկնքանի որ ճարտասանի դիրներիմեջ կարծեսլրիվ ինքնաբերաբարէ ձնավորվում,կարծես նրանց սեփական արգասիքնէ, ինքնուրույն համոզվածության դիր-

կարող

Ըստ

"`

քորոշումը, սեփականկարծիքը: Ունկնդիրն այդ կարծիքը ոչ թե պատրաստիէ ստացել,նրան ոչ թե պարտադրել են դա, այլ ինքն է եկել դրան, ջանք է գործադրելորոշակիեզրակացությանհանգելու, ն հեշտորենչի հրաժարվիիր ձեռքբերածից: Փաստարկմանայս եղանակիգործադրումըենթադրում է հա-

օգտագործում:Այսպես՝ լեզվականկաղապարների մապատասխան Պ. Պորոխովշչիկովը ռուս դատական հայտնի գործիչ անցյալի խորհուրդ էր տալիս կիրառել «ճարտասադատապաշտպաններին նական մի լավ հնարք», այն է՝ եթե խոսողը վստահ է, որ իր ասածն ընկալվելու է որպես արդարացի, ճշմարիտ դատողություն, ապա շահեկանէ գործադրել «հանդուրժելիկեղծավորություն»՝սկսել «ես "վստահչեմ», «արդյոք ձեզ չի՞ թվում» ն այդօրինակարտահայտուբյուննհրով: Դրանցում, ըստ հեղինայի, «անմեղ ներշնչման '՛որոշակի բաժինկա» |465, էջ 201,քանի որ ճարտասանըայդ կերպ դրդում է ունկնդիրներինիրեն հակադրվելու ն, հակադրվելով,գալու հենց այն եզրակացության, որ հարկավորէ նրան:

Թերասացությանեղանակը արդյունավետ է ոչ միայն ճարտասանի մտքերի, այլն հույզերի հաղորդման ընթացքում: Շատ ճարտասաններու տեսաբաններ են կրկնել հետնյալ կանոնը, ըստ որի՝ լսարանի վրա ազդում է ճարտասանիհուզական վիճակը, սակայն ամելր ազդեցիկ է. երբ լսարանը տեսնում է թե ինչպես է խոսողնիրեն զսպում է հուզվել (կամ ձնացնել, Այսինքն`դատապաշտպանը թե հուզվում է)` ցուցադրելով իր անձնական համոզվածությունը պաշտպանյալիանմեղության մեջ, սակայն ներկաներնու դատական ատյանն ավելի են ազդվում` տեսնելով դատապաշտպանի ջանքերը՝իրենզսպելու: Նմանապես` վարակիչ է քաղաքական գործչի հանրահավաքային ելույթի ցասումը, եթե ոչ թե լրիվ պարպվում է, այլ, հենց խոսողի զսպվածությանշնորհիվ, անցնում է ունկնդիրներին,համակում նրանց:

'

ՍուրենՔոչարյանի՝

«Խոսքը ձեռք է բերում առանձնահատուկ ուժ, երբ նա ավելի թույլ է խոսք ծնող զգացմունքից... Զգացմունքը պետք էավելի ուժեղլինի, քան նրաարտաքինձնը՝արտահայտվածխոսքիմեջ»:

Իրոք, հույզերի ցուցադրումը չի կարող ինքնանպատակլինել, իսկ Ճարտասանիհոգեվիճակի լրիվ մերկացումնառհասարակ վնասակարէ, թուլացնում է խոսքի ներգործությունը: Զվարճալի պատմություն անողը հենց ինքն է թուլացնում իր պատմածի ուժը, երբ առաջիննէ սկսում ծիծաղել: Չծիծաղելն այստեղ ծիծաղեցնելու պարտադիրպայմանն է, զսպելը՝ ծիծաղ շարժելու անխափանմիջոցը: է վարվում, հմուտ ճարտաԵվ ինչպես հմուտ սանն էլ պիտի հուշել ն հուզել`լրիվ կարողանա չբացահ'այտելովո՛չ իր մտքերը,ո՛չ էլ իր հո'

ծիծաղը

զվարճաբանն ունկնդիրներին

յգերը:

5.5.8.

Այլափոխմանեղանակը

ղության պարագայով. «Այազ միտս չէ էտ պարտկը»:

դրուստ

է,

«Թվում թե իրավացի Եք, ձիշտ է, միաժամանակ

Դրհովացի չեք» (Սգանարել)

ամենահին եղանակներից մեկը` «այլափոՓաստարկման խումը», այն հնարքն է, որով ճարտասանը սեփական դատողությունները շարադրելիս ու հիմնավորելիս կամ հակընդդեմ դատողությունները քննարկելիս ու հերքելիս փոխում է հարցի էությունը, իր ասածները, զրուցակցի փաստարկները ն այլն: Այլափոխմանեղանակինմենք արդեն հանդիպել ենք Իսոն կրատեսի «Ներբողի» մեջ, որտեղ ճարտասանը աստիճանաբար է աննկատելիորենփոխում ողջ խոսքի բնույթը՝ դարձնելով ճառը կացրդականից(Աթենքի անցյալի փառաբանում,աթենական պետության վաստակիդրվատում)բաղխոհական(ընդհանուր թշնամու` Պարսկաստանի դեմ պայքարիմիջոցներիքննարկում)` հեռահար նպատակ ունենալով խլելու Սպարտայից հունական պետություններիառաջնորդըլինելու հավակնությունըհօգուտ Աթենքի: Մարկոս Անտոնիոսի վերոբերյալ դամբանականումնույնպես գործադրված է այլափոխմանեղանակը: Սկզբնապես նրա խոսքը, իրոք, մահաճառ է, Հուլիոս Կեսարի կորուստըսգացող, սակայն ավարտինայլնս ո՛չ ճարտասանը, ո՛չ էլ նրա ունկնդիրները լոկ վիշտ ու ափսոսանք հայտնողներչեն. խոսքի նյութը, բնույթը, ոճը, տեսակը այլափոխվել են, ն Անտոնիոսըըստ էության մեղադրականճառ է արտասանում՝ունկնդիր ն ակնդիրհռոմեացիներին վերածելովդատավորների,ապա ն՝ ցասումնալիցվրիժառուների: Այլափոխման գործադրումը ամենից հաճախ հետնանք է Հակադիր դիրքերից, ներհակ դիրքորոշման միակողմանիության: տրամադրվածությամբ,տարամերժ նպատակներով ընկալելով միննույն իրողությունը՝ զրուցակիցները այլափոխում են միմյանց փաստարկները՝ դիտավորյալկամանգիտակցորեն: «» Մեկօրինակ Յակոբ Պարոնյանի «Ատամնաբույժնարնելյան» կատակերգությանմեջ հիվանդին բժշկի երկխոսությունից. Գիտե՞ք,պարոն,որքան դժվար է այս ակռայիցավն քաշելը: Գիտե՞ք,պարո՞, որքանդժվարԷ ակռաքաշելը: .՛ Հ. Այլափոխումներիշղթա է Պեպոյի ն Զիմզիմովի Խոսակցությունը: Վերջինս,օգտվելով այն հանգամանքից, որ պարտամուրհակը կորել է, պարտքը չվերադարձնելըհիմնավորումէ նան հիշո-

:

լ

մ

:

:

'

'

մ փ .

.

-

|

գիդենա

վուր

Միամտորենհավատալովվաշխառուի սուտ փաստարկման Պեպոն նույնքան միամտորեն այլափոխում է դա` կոչ ապավինել իր հիշողությանը.««Յիս ասում իմ դրուստն, էլի՛- ինձ չիս ավտո՞ւմ»»: Ազնիվմարդուն հավատալու, որոշակի մարդուն որոշակի հանգամանքներումվստահելու փաստարկըչէր կարող չաղավաղվել դիմացինի ընկալման մեջ. ««Վա՛, էտ վո՞ւնց կուլի, Պեպան. ամեն մարթ վուր գա ու էտենց խոսի, տասը միլիոն էլ վուր ունենամ, մե օրումը կու հատնի»»: «Բաս չի՛ս տալի, էլի՛, պարզորեն արձանագրում է իրավիճակը շվարած Պեպոն: Պատասխանը համապարփակ այլափոմի խում է` իրավիճակի ընկալման, զրույցի բնույթի, միջանձնային կարգավիճակների. «Պարտկով կի վունչիչ տալացու չիմ, ախպեր. ամա քուր իս մարթու տալի՛, ջո՛ւխտ աճկիս: Ըա՛հա,. վարցկ բան է, բռնե՛, ախպեր»»` ողորմություն է նետում Զիմզիմովը: Ահա այսպես, եթե սկզբում Զիմզիմովը Աստծո ահեղ դատաստանովէ երդվում, ապա, փոխելով զրույցի հիմքը, դեռ մի բան էլ ինքն է աղքատին օգնող մեծահարուստիգոռոզ կեցվածքընդունում. այստեղ, ի դեպ, նրան օգնում է ինքնարդարացման հոգեբանականմղումը՝ ինքն իրեն հո չէր խոստովանելու,թե սրիկայիմեկն է, ուրիշի արդար փողն է տակովն անում, իսկ այդօրինակ այլափոխմամբ,ահա, ինքնահարգանքը պահպանվումէ՛: Ոչ միայն քննարկված,այլն կյանքում կայացածբազում երկխոսություններկողքից ուշադիր դիտելիս՝ կարող ենք հայտնաբերել (շատ ավելի հաճախ,քան կարելի էր ենթադրել,քան ցանկալի էր հայտնաբերել),որ զրուցակիցներն այնքան են այլափոխում միմյանցփաստարկները, որ վերջիվերջո խոսում են կատարելապես տարբերբաներից:Նախապես միասնականթեման տրոհվում է, ընդհուպ այն աստիճան, որ անգամ երկխոսություննէ վերանում: Զրույցը վերածվում է երկու մենախոսությունների՝ամեն մեկն Ռրեննէ ասում՝ դիմացինին գրեթե չլսելով Իսկ վիճաբանողներին, մանավանդ`բորբոր:ած ու անզիջում, փոխադարձալափոխումը անխուսափելիորեն փակուղի է մտցնում, հանգեցնումբախման: տե՛ս հավելվածը: Ավելիհանգամանորեն՝

-

դադաստանը

ոներկ

Լուսաբանենք ասվածը Պիեռ Կոռնեյլի «Սիդ» ողբերգության մի դրվագով:Կաստիլլիայի արքան թագաժառանգիդաստիարակի՝ երնելի մի պաշտոնի է նշանակել Դոն Դիեգոյին՝ երբեմնի զորավոր, բայց արդեն ծեր զորավաքին, ն ահա գործող, փառքի գագաթին գտնվող զորավարը՝ Դոն Գոմեսը (Կոմսը) չի հանդուրժում դա, չի թաքցնում իր նախանձնու մաղձը՝ հանիրավիմեղադրում է Դոն Դիեգոյին (շրջված ագրեսիայի ցայտուն օրինակ` չկարողանալովիր զայրույթն ուղղել ստույգ հասցեատիրոջը՝արքային, շրջում է արքայի ընտրյալի դեմ): Վերջինս սկզբնապես փորձում է պարւվել լարվածությունը, հանդարտեցնել զրուցակցին (մանավանդ նրա դստերձեռքն էր խնդրելու յուր որդու համար), սակայն հետո ինքն էլ չի դիմանում, տրվում է փոխադարձկշտամբանքներիհորձանքին: Եվ խոսակցությունը թեժանում է հենց այն պահին, երբ Դոն Դիեգոն, փաստարկելով իր ընտրվելու հանգամանքը,ասում է. «Եվ այդուհանդերձ, ինչպես ցույց տվեց ընտրությունը սույն, Արքան տեսնում է մեր միջն ինչ-որ մի տարբերություն»»: ««Դուք խլեցիք այն, ինչը օրենքով ւպատկանումէր ինձ»» պատասխանըհակափաստարկէ, որ ուղղակիմեղադրանքիհետ միասին նան ակնարկումէ կատարվածընտրության անարդար լինելու «Հ»

|

-

`

`

Իր հերթին, «խլելու» մեղադրանքըԴոն Դիեգոն այլափոխում

վարձահատուցման.

««Ով այն վաստակեց, արժանավոր է եղել ձեզանից»»: Այս անգամ արդեն Կոմսը յուրովի է շրջում «արժանավոր»

հատկանիշը.

««Արժանիէր նա, ով կուսուցաներ լավագույն ձնով»»: Սրան Դոն Դիեգոն առերնույթ համաձայնություն է տալիս (փաստարկմանայս եղանակին կանդրադառնանք),սակայն այլափոխում է` վերադարձնում իր ամենազոր փաստարկին՝արքայի

ընտրությունը.

««Եվ դա որոշեց մեր միապետը՝ ի՛նձ նախընտրելով»: Քանի որ այս պատասխանով«արժանի անարժան»թեման է նախկին՝ «խլետրամաբանորենփակվում է, Կոմսը վերադառնում լու» մեղադրանքին՝ավելի վիրավորականհավելումով. «Դուք դրան հասաք լոկ խ'չրդավանքով, ծե՛ր պալատա-

կան»»:

Ակնհայտէ, որ եթե Դոն Դիեգոնայդքան ծեր ու անուժ չլիներ, սուրը կմերկացներ,սակայն ապա վիրավորանքինի պատասխան

-

-

:

մասին: է արդար

ճարահատյալ շրջափոխում է մեղադրանքը` փորձելով խոսքով պահպանելինքնահարգանքը. ««Իմ սխրանքների փա՛ռքը ինձ միայն եղավ օգնական»: Ակնհայտ է նան այն, որ զրուցակիցն զգում Է դիմացինի նահանջը, ն նրան այլես դժվար է զսպելը. «ճիշտը թե կուզեք, հնչում է ծանրագույն մի վիրավորանք, արքան հարգելէ ձեր ծերությո՛ւնը»»: Կոռնեյլը հավանաբար ցանկացել է ընդգծել Դոն Դիեգոյի տոկունությունը, համբերատարությունը, գուցե ն՝ որդու բախտով հետո էլ դեռ մտահոգությունը,եթե անգամ այդ անպատվությունից նա փորձում է փրկել դրությունը՝ վերստինշրջելով փաստարկումը դեպի արքայի արդարամիտընտրությանհանգամանքը. ««Արքան,ինչւպես միշտ, գնահատում է Անմիջապեսհետնում է այլափոխում` անվերապահ,հավակնոտ, քամահրալիցհայտարարությանտեսքով. «Դե ուրեմն այդ պատիվը միայն ինձ պիտի արվեր»: Ինչպե՞սկարող էր ավարտվել այս երկխոսությունը,որ վաղուց արդեն տեղապտույտէր տալիս: Այլ հանգուցալուծում հնարավոր էլ չէր, բացի հեղինակի ստույգ նկարագրածից:Որքան էլ Դոն Դիեգոն ձգտեր դիմանալ, իր չափ ու սահման կորցրած զրուցակցին պիտի տար արժանի հակահարված՝ կառուցելով պատասխանը«պատիվ» հասկացությանսեփականմեկնաբանմանվրա. «Այն բանին, ինչին մարդն արժանի չէ, չի կարող տիրել»: Ինչպես ն սպասելի էր՝ ափերից դուրս եկած Կոմսը ապտակում է («Անմի՛տ ծերունի, քո հոխորտանքը այլնս ուրիշ պատասխան չունի») Դոն Դիեգոյին,ապա վերջինիսանզոր ձեռքերից խլում մերկացրածսուրը, ն տակավին մի քանի ժամ առաջ հնարավոր խնամիներըդառնում են մահացու թշնամիներ(իսկ Դոն Դիեգոյի որդին մենամարտում սպանում է Կոմսին՝ իր հարսնացուի հորը): Ոչ միայն նախապեսբորբոքված, այլն անկանխակալզրու'ցակիցը կարող է ափերից դուրս գալ` չդիմանալով իր դեմ այլափոխմանհնարքիմիտումնավորն շարունակականգործադրմանը: Առհասարակ,այլափոխդ' սո փաստարկմանայն եղանակներից է, որոնք այնքան ավելի արդյունավետորենեն գործում, որքան հաաննկատեն գործադրվում: Հիշենք հին հույն սուփիեստներին. մարելով, որ ամեն մի կարծիք ճշմարիտ է, եթե հաջողվում է այն ճշմարտանման ներկայացնել, սոփեստներըոչ միայն հնարավոր,

`

արիությո՛ւնը»:

Այդպեսէ վարվում, օրինակ, Մոլիերի պարզունակթվացող հերոսներիցմեկը՝ Սգանարելը,երբ նրա տերը՝ Դոն Ժուան ը, մի երր ճառ է արտասանում հիմնավորելովսեփականվարքակարաշունչ գիծը` սեռական սանձարձակությունը, երդմնադրժությունը, անհավատարմությունը, Հանրահայտըմբռնումների կեղծավորությունը: այլափոխումից շշմած Սգանարելը է. շիփ-շիտակհայտարարում

այլն անհրաժեշտ էին համարում այլափոխելու իրենց իսկ սկզբնական հարցադրումը,դիմացինի միտքը, ապացուցմանհիմքերը, շեշ տադրումները, ն հանուն թվացյալ ապացուցման՝ խճճելու ունկն-

դիրներին:

լ

ե

|

Լ

|

Արդ` լուրջ հակազդելը, եթե ցանկանում ենք խուսափել դիմացինի թելադրանքից ն զրույցը, երկխոսությունը,բանավեճըինքնուրույն կառավարել: Պլատոնի երկխոսություններումկարելի է տեսնել, թե ինչպես է Սոկրատեսը կասեցնում սոփեստների այդօրինակ հնարքները: Մասնավորապես՝նա պահանջում է զրույցն ու քննարկումն սկսելիս անպայմանսահմանել ելակետային հասկացությունները,ճշգրտել դիրքորոշումները, խոսել հակիրճ, նվազագույն շեղումներով, ինչպես նան շարունակ հանգրվանային ամւիուումներ էր անում՝ զրուցակիցներին ն ներկաներին հիշեցնելով, թե ինչ էին ուզում սկզբնապեսն այժմ ուր են հասել: խնդիր է նան այլափոխմանը

Ասենք՝««Գորգիաս»»երկխոսությանմեջ, երբ զրուցակիցը փոխում է իր նախնականդրույթը ն հակառակը պնդում անում` Սոկրատեսըընդհատում է երկարատնվիճաբանությունըկտրուկ դիտողությամբ.««Դու խախտեցիր մեր նախնական պայմանավորվածությունըԱ այլես պիտանի ի սոծի էությունը: այսուրետ , 7»: ուշագրավ է ն ուսանելի: Սովոդեպ, րաբար` վիճաբանողները միմյանց անմիջապեսհակադարձում են դիտողությունը (մեղադրանքը,վիրավորանքը, տհաճ բնութագրումը): Այստեղ՝ նույնպես. «Դու էլ ես այդպես անում», իսկույն արձագանքումէ արդեն բավականբորբոքվածզրուցակիցը: Եվ Պլատոնը մեզ է հաղորդում սոկրատեսյան վիճաբանականարվեստի երանգներից մեկը. Սոկրատեսը դիմացինի այդ հակափաստարկ-մեղադրանքըայլափոխում է` պարպելով լարվածությունը ն հնարավորությունստեղծելով նորովի սկսելու քննարկումը. «Մի՞թե ես էլ եմ այդպես անում: Դե ուրեմն ես էլ քո չափ, հավասարապես մեղավոր եմ: Բայց լավ մտածիր, հարգելիս, քեզ չի՞ թվում ն լիովին իրեն ցանկալ արդեն

«Ազնիվ խոսք, ասելու բաներ ունեմ, բայց չգիտեմ ինչ ասեմ, քանի որ իրերն այնպես եք շրջում, որ թվում է, թե իրավացի եք, միաժամանակճիշտ է, որ իրավացիչեք: Աշխարհիամենալավմտքերն էին Գլխումս, բայց ձեր խոսքերից բոլորը խառնվեցին: Այս անգամ թող այսպես մնա: Հաջորդ անգամ իմ փաստարկները գրավոր կբերեմ, որպեսզի կարողանամ վիճել ձեզ հետ»»:

Թերնս զուր չէ Մոլիերըմեզ հուշում գրավոր փաստարկման հանգամանքը(համենայնդեպս, նրա «Դոն Ժուան» կատակերգության մեջ սպասյակնու տերը միայն բանավորեն հաղորդակցվում). գրառված, իսկ այսօր արդեն նան ձայնագրվածկամ տեսագրված փաստարկումը, իսկապես,զգալիորեն մեծացնումէ այլափոխման դեմնառնելու հնարավորությունը: Ընդօրինակելիմեկ այլ բան էլ կա. չէ՞ որ, ի տարբերություն մոլիերյան սույն կերպարի,շատերը ոչ միայն շփոթվում,այլն զայրանում են՝ բախվելիս այլափոխման անպատկառ Այնինչ Սգանարելըոչ միայն է իր արձանագրում սառնասրտորեն շփոթվածությունը, այլն բացատրում է իսկ գրավոր իրողությունը, փաստարկների անհրաժեշտությանհիշատակումով՝նրբորեն ակնարկումդիմացինիկասկածելիփաստարկման հանգամանքը:

ի ես, րոկարծիքի Հրե իա էլ նդե հակառակը, Ի

գործադրման

շարունակությունը: նույնպես -

այլն` մար ունակում:է արդյոք» ատես

հունով:

Վմուտ իմաստակի գործադրած այլափոխմանը բախվելիս անփորձ զրուցակիցը շփոթվում է, խճճվում: Քչերն են համարձակեն լռել, չվիճել վում խոստովանելիրենց վիճակը ն գերադասում հետ: կամ համաօայնել չհասկացածի Մինչդեռ ճիշտ վարվելակերպը հենց շիտակ խոստովանություննԷ, խոստովանություն, որ ինքնինշրջվում է ինաստակիդեմ, ակնարկումնրա անբարեխղճությունը կամ խորամանկությունը:

:

ի

,

Աղճատման եղանակը

559.

«աղճատման» եղանակընախորդից Փաստարկման «այլափոխումից» հիմնականում է

.

ճարտասանիմտադրուտարբերվում թյամբ: Հնարքի էությունը նույննէ՝ ճարտասանըշրջում, իմաստափոխում է սեփականն հերքվող դրույթները:Այլափոխումը, որպես կանոն, անմեղ մտադրությանդրսնորում է ն, ինչպես պարզեցինք, իբրն փաստարկմանն հակափաստարկման է մրջոց, գործադրվում նան առանց մտադրության, անգիտակցաբար: Այնինչ՝ աղճատումը առավելապես դիտավորության հետնանք է, երբ ճարտասանըոչ թե

պարզապես այլափոխում է դրույթները, այլ աղավաղում դրանք, կեղծում, խեղաթյուրում, նենգաւիոխում:

Ու

«147-

ների ծագումը, այլ ոչ թե կրկնում այն խիստ մեղադրանքները,որ Սոկրատեսն ու Պլատոնը ներկայացնում էին հույն սոփեստներին: Վերջիններիսխոսքային աճպարարություններըայնքա՛ն միամիտ ու ու անվնաս են հետագա դարերում գործադրվածնենգ կործանարար հնարքներիկողքին: Ահա, օրինակ, ամենատարածվածսոփեստություններից մեկը, ինչպես շարադրված է Պլատոնի «Եվտիդեմես» երկխոսության

Այլափոխմանն աղճատման տարբերությունը պարզորոշ Պեպոյի ն Զիմզիմովի կերնա, եթե մեկ անգամ էլ անդրադառնանք երկխոսությանը:Վերջինս զրուցակիցներիասածների փոխադարձ այլափոխումէ մինչն այն պահը, երբ Պեպոն վրդովվում է վաշխառուի սրիկայությունից,նրա երեսին շպրտում տված ողորմությունն ու հեռանում: Գաբրիել Սունդուկյանըհոգեբանորենշատ ստույգ է պատկերելԶիմզիմովինարդեն այլ դերում, երբ նա կնոջն է պատմում, թե ինքը փող է տվել (այն փողը, որ ողորմությանպես էր տահասանելիքը՝ պարտքը),սակայն Պեպոն ր

մ բոքվել վերցրել չչի որբոքվել Լ,

ճակտիս է,

«Դու

Սա դեռ աղճատմանեղանակիգործադրմանհամեմատաբար է անձի հանդուրժելի տեսակն է, քանի որ մասամբ: հիմնավորվում

նքն

են, թե «Դուք ինձ լավ չհասկացաք», «Իմ

Ն

-148-:

|

չէ»ացու հարցին «Դե, ժ- յունը արխ բոնը ինքդ՝

ւ

-

վրա

տալիս

սոփեստները,

-

լինելով

հայր, լ

նա

հայրն է, այնպես որ քո հայրը շուն է, իսկ թուլաների եղբայրն ես»»: Շարունակություն էլ կա: Չթողնելով զրուցակցին ուշքի գալ` սոփեստները հարցնում են, թե ծեծո՞ւմ է, արդյոք, նա իր շանը: ««Այո, է Քթեսիպը, հո չեմ կարող երդվում եմ աստվածներով, ծիծաղում ձեզ ծեծել»»: ««Ուրեմն,դու քո հո՞րն ես ծեծում»: ««Ոչ, սրամտում է պատանին, ավելի արդարացի կլիներ, եթե ես ձեր հորը ծեծեի, որ ձեզ պես իմաստուն որդիներ է լույս աշխարհ բերել»»: -

-

-

-

Այսպեսծաղրում են սոփեստներինՍոկրատեսնու Պլատոնը, սակայն շարքային զրուցակիցն էլ դյուրին կարող է բացահայտել սոփեստականհնարքների գաղտնիքը,առավել դյուրին՝ չեզոքացնել դրանց հնարավորվնասը: Բանն էլ հենց այն է, որ սոփեստների են դիմացինին խճճելու, շփոթեցնելու, համոանգամ սո-

|

հնարքները կոչված եեւԲերա րՔոմադատճերն ավեր նենկամաւք ո ե ռ ճատ», ձեռքին «իրավի ՀԴ նը զր ոցակցի Մինզենք նենգամիտ Րմեջ ենԷԱ հավասիկ, ծան համաշխարհայինգրականության կործանարար :

լ

ի

պա

հետնում

-

««Հետնաբար,

քո

ասում ն «համես-

ըստ էության նմանօրինակարտահայտություններն տեսակ են՝ բ.ղաքատաբանության»(«էվֆԻճիզմ», Քոքհօուտուսջ) ն վարի դյուրամարս համարժեքը («Դուք իմ ասածը աղավաղում եք» շիտակ, սակայն ծանրամարսձնակերպումի: բնութագրելով որպես «սոփեստական հնարք» Աղճատումը մենք արձանագրում ենք այդ ն այդօրինակ մյուս փաստարկումապա

-

է, բնակահնչում

։

մը հարձակման

դա

,

է հաջորդհարցը: «Իսկ նա ձագեր ունի՞»», «Ունի, նույնպես շատ կատաղի են»: «Այդ շունը, ուրեմն, նրանց հայրն է»» հարցին նաբար, հաստատականպատասխան: թե

Աղճատումըզուտ սոփեստականհնարք Է Եթե այլափոխումը (ինչպես նան անտեսման եղանակը) դեռ հնարավոր է քողարկել թյուրիմացության, կամ արդարացնել,ասենք, միտումնավորության, կատակաբանությանկամ մեկ այլ հանգամանքով,ապա դա անհնարին է աղճատմանդեպքում: հարցի ուղղակի Եթե այլափոխմանեղանակի գործադրումը քննարկումիցխուսափելու ձն է՝ յուրատեսակնահանջ, ն արդարամիտ ընդդիմախոսըկարող է անգամ ներողամտորենվերաբերվել, ապա աղճատմաննպատակըհերքելի տեսակետնանհիմն, անհե-

ան Անոթային, ԱԵՑարմա Դրո:ի վարու աան լ ա ճարտասանին դիմած որ՝եր աղճատմանը նաեւ այլն, ասածը չէր»

-

հարցնում են սոփեստները: շուն ունե՞ս»», ՆԱՐ: այն էլ շատ կատաղի մի շուն»», - պատասխանումէ

աին

|

Ա»

ն

նիպատանու «

հոգեբանականմղումով,՝թեպետ, անգամ այդ ինքնարդարացման կոպիտ հնարք է, քան աղճատումն ավելի.

նիսո

Դիոնիսոդորը, իրենց ճամարտակություններովխճճում են Քթեսիպին՝ Սոկրատեսիշրջապատից որն իմաստությունն խոսքարվեստէր ցանկանումուսա Ի

չունիմ, մի կուն

««էկա՞վ,թե խիղճ մարթ իմ, կոսե, քվիրս կոմս. յիմ լ զ, կոսե, քու վուրթկերանց արիվ սադաղա օտ ա՛խմախ-ախմախ հանեցի ու բախշեցի: Շնորհակալութենիմախփեց. քի՛չ կոսե»: է՞ր, վիկալավ ու

գիերն

մեջ: ՐԵ րկու սոփեստ եղբայր՝ Եվտիդեմեսը

`

|

|

ւ:

ամենանենգ սրիկաներից մեկը՝ Յագոն, որը բոլորին իր խարդավանքի որոգայթն է գցում ոչ միայն շողոմ խոստումներով,այլն միամիտ, դյուրաՀամոզվենք, որ հավատ զրուցակցի մտքերը ճարպկորեն նենգափոխելով: հենց աղճատմանեղանակիգործադրմամբ է նակառավարումդիմացինին,

55-10.

նրա ուղղորդում

մտքերն ու հույզերը: Աղճատման գագաթնակետնէ հետնյալ դրվագը: Կասկածներից ծվատվող, վիրավոր գազանի պես դեսուպահ վարանում են ընկնող Օթելլոն մի է, կարկամում, Դեզդեմոնայից ան-

տեղիտալիս սիրո, տառապանքին ԱարրԻ վրեժխնդիր նելու որուն ափսոսանքին.««Օ՛, ամբողջ աշխարհը նրա անուշիկ էակ է

ու

միկայսեր կողքին արժանի

արք

էր

նման

թիկն տալու

ն նրան

(Ցիցերոն)

ի

`

`

եղկելի

«Այո, շա՛տ հեզահամբույր»». կարծես սոսկ երկրորդում է Յագոն, մինչդեռ իր մի հատիկ «շա՛տ»-ով վերստին աղճատում է ասվածը,ափսոխեղաթյուրում է, շրջափոխում ափոխում ց ցասանքի մարմրող արտահայտությունը թյունը խեղաթյուր

ալիցդապարտության:

ամենավերջին ճիգը, ինքն

Վերջապես՝հետնում է Օթելլո-սիրահարի անշրջելի քայլից ետ կանգնեցնելու անզոր

փորձը. ««Բայց ն այնպես՝ ափսո՛ս, Յագո, ափսո՛ս: Օ՛հ, Յագո, ափսո՛ս»: ահա հրեշագործ Յագոն հասցնում է ահարկու մի հարված, Այստեղ Օթելլոյի` ամուսնու, տղամարդու, զորապետի, տիրակալի արժանապաւո վությունը բառացիորենպայթեցնողձնակերպում-հակափաստարկ. ««ՀՎիմա որ այդքան սքանչացած եք նրա վրա, լա՛վ, լիազորություն դա ձեզվնաս չի տալիս, ոչ ոքի

։

`

..

|

,

բանավոր, իս, չարձագանքեցի ես

որ եւ

անգամ

ործադրել

նա

ւՎ50-

է

է

նել. ««Պատասխանն ինձ համար աբսուրդ

մաբանականչէ»:

լ

տե՛ս հավելված. Ավելիհանգամանորեն

եղհնչեց հնչե հարցը այստեղ

խնդրեցի գրավոր հարցադրմանը պափաստարկման

քնն

ո

| |

են

է....

Գրավոր տեքստը

տրա-

Ավելացնենք, որ նիստի նախագահողընս հարկ համարեց իր համերաշխությունը հայտնել պատգամավորին. ««Նախարարի գրավոր պատասխանը, իրոք, Ձեր հարցին չէր վերաբերում: Ես համարում եմ դա ցավալի վրիպում.... Շատ ցավալի է, որ պատգամավորի հարցին ըստ էության պատասխան չի տրվել»: Զուսպ ն դիվանագիտականՃԴուշացում է (ասել է՝ ձեր խաղացած խաղերը մենք հասկանում ենք): Բայց դա թերնս այնքան էլ ներգործուն չէ. ապացույց՝ երկու շաբաթ անց մեկ այլ պատգամավորիմեկնաբանությունն իր ստացած պատասխանիկապակցությամբ.««Ճիշտն ասած, ոնց որ արդեն ավանդույթ է դարձել` տալիս ես մի հարց ու այդ հարցի պատասխանը չես ստանում: Չգիտեմ ինչին դա վերագրել»:

արձանագրված գրականության երկխոսություն:

աշնանային նստաշրջանիըն-

Աարոն ակոգամավորի եղանակը՝ կարելի հացն հարկվո երբ վրդովմունք հայտնում, թե դարձյալ ուրիշ հարցի պատասխա-

անդառնալիորենենթարկեցիրեն այդ ազնիվ մարդու միտքն ու հոգին, դարձրեցիրկամազուրկ գործիքը:Նենգափոխման,սադրանքի ավերիչ ուժի այսօրինակ դրսնեորումդժվար է գտնել համաշմեջ խարհային

թ.

է

Վերջ, այս աղճատմամբարդեն Օթելլոն ոչնչացված է, Յագոն

-

շեցնել,

ո

նենգության

՞

««Ղզ

տասխանել»: Իսկ ատասխանո

:

անի։Եթե ուզածն Արալինոը մնաք

ներում:

ԱհավասիկԱզգայինժողովի 1998

աւո եմհիթնիպերճախոս դժգոհություն, առաջին Բազքու պատասխանը ընդհանրապես տրամաբանություն չուներ: ստ

ը

:

Սա այն հնարքն է, որով ճարտասանը դիտավորյալ շըրջանցում է հակառակորդի ուժեղ, ակնհայտորեն դժվար հերքելի դատողությունները, հիմնավորումներն ու ապացույցները իր հակաճառությունը ծանրացնելով համեմատաբար թույլ, հեշտ խոցելի փաստարկների վրա: Փորձառու ճարտասաններըշատ են դիմում այս եղանակին, երբ նեղն են ընկնում ն զգում, որ տվյալ պահին իրենց տրամադրության տակ եղած հակափաստարկներով, հակընդդեմտեսակետը հնարավորչէ համոզիչ կերպովհերքել: Անտեսման հնարքը հաճախադեպէ հատկապես հարցուպատասխանիժամանակ, ինչը միանգամայն բնական է, քանի որ, եթե պատասխան տվողը մտադիր է խուսափելու շիտակ պատասխանից, ապա հարկադրված է լինում այլափոխելու հարցը, անտեսելու դրա բուն էությունը, շրջանցելու: `

-

վորություն»»:

,

«Դժվար հերքելի փաստարկին

ես երբեմն ոչ մի կերպչեմ առարկում»

չու-

հրամայե-

հուշում է ստահակը՝աղճատելով բերված փաստարկը: Զայրույթից կուրացած, ինքնակառավարումըկորցրած մավրը կրկնում է փոխված մեկնաբանությունը`տակավին դիմադրելով. «Այո, հազար, հազար անգամ։ Եվ հետո՝ այնպե՛ս հեզահամբույր բնա-

իրեն

եղանակը

|

|

|

Մեկ այլ զրուցակից, մեկ այլ մտադրությամբ,կարող էր հենց այս հունով շարունակել, սակայն դա չէ Յագոյի ուզածը, ն.նա յուրովի է կարգավորում երկխոսությունը՝վրա բերելով. ««Բայցուրիշ կողմ եք գնում»»։ Յագոյի նենգությամբ ետ գալով իր թեմային՝Օթելլոն անեծքներից դարձյալ անցնում է զղջումին. ««Օ՛հ, նա իր երգով արջին էլ կարող է մեղմացնել: Ի՞նչ բարձր ու հարուստ իմացականություն, ի՛նչ երւա-

կայություն»: «Հ՛լ ավելի վատ»,

Անտեսման

'

|

Ցիցերոնն այսպես է պարզաբանում.«Առավել անհարմարն դժվար հերքելի փաստարկին ես երբեմն ոչ մի կերպ չեմ առարկում... Խոստովանում եմ, որ երբ ինձ խիստ են նեղում ն նահանջում եմ, ապա ցույց չեմ տալիս, թե փախչում եմ, ն ոչ միայն վահանս դեն չեմ նետում, այլն այն մեջքիս էլ չեմ առնում. ոչ, իմ խոսքը հնչում է հպարտ ու ճոխ՝ կարծես ես շարունակում եմ մարտը ն նահանջել եմ իմ թաքստոցը ոչ թե թշնամուց փրկվելու, այլ դիրքը շահելու համար» |493, էջ 190): Փաստարկմանայս եղանակիկիրառությունըբնավէլ դյուրին չէ, թեպետ Ցիցերոնը դա համարում է «ակնհայտորենպարզագույն հնարք»: Անտարակույս, մեծն ճարտասանի համար ամեն ինչ դյուրին է: Իսկ եթե գործ ունենք հենց... Ցիցերոնի հետ: Չէ՞ որ նրան շատ ու շատ զիջող ճարտասանն էլ, որպեսկանոն,հրաշալի գիտե իր ուժեղ ու թույլ փաստարկները,ուստի մեզ հեշտորենթույլ չի տա շրջանցելու կամ անտեսելու իրեն շահեկանը, անտեսելու հարցադրմանէությունը, փոխելու թեման: Անտեսման հնարքը (ինչպես նան արդենքննարկված «այլափոխումը» ն «աղճատումը») պահանջում է որոշակի լեզվական կաղապարներ,ունկնդիրներիտրամադրությանըներազդելու ն նրանց համոզելու հոգեբանականմիջոցներ: Տեսնենք, թե ինչպես է դա անում էսքինեսը, երբ հարկադրված է հերքելու իր դեմ Դեմոսթենեսի հարուցած մեղադրանքները (դրանք վերաբերումէին ՄակեդոնիայիՓիլիպոս Բ արքայի հետ խաղաղության պայմանագիրկնքելու նպատակով բանակցություն վարող աթենականպատվիրակությանանդամ էսքինեսին վերագրվող դավաճանական վարքագծին): «Դավաճանականդեսպանությանմասին» իր ճառում (դրանով նա հանդես է եկել աթենականդատարանիառջն մ.թ.ա. 343 թ., Դեմոսթենեսի՝նույն անունը կրող ճառից հետո) էսքինեսը ելույթի առաջաբաննավարտում է նրբահնար մի վերապահությամբ. .««Առանձինմեղադրանքներիկապակցությամբ սա եմ խնդրում ձեզ, աթենացիներ. եթե ինչ-որ բան բաց թողնեմ ն չհիշատակեմ, ապա ինձ հարցեր տվեք՝ հստակորեն նշելով, թե ի՞նչ եք ուզում լսել, այլ ոչ թե կանխավ մեղադրեք: Զէ որ մեղադրական ճառն այնքան խառնաթնփոր է, որ ես շվարել եմ, չգիտեմ ինչից սկսել»»:.

Այնուհետն, նճախատելով Դեմոսթենեսին,արձանագրելով իրեն նսեմացնելու, վարկաբեկելու միտումը՝ Լսքինեսն իր խոսքի ձն է առաջարկության մասում պաշտպանությանհույժ գտնում.

շահեկան

«Այսքան բազմաքանակ լկտի հերյուրանքները դժվար է հատհիշել, կրկնել այն ամենն, ինչ այս մարդը բարբաջեց, ն վտանգավոր էլ է անակնկալ չարախոսություններին պատասխանելը»» |507, հատ

էջ 128): `

Ինչպես տեսնում ենք, ճարտասանը լիովին նախապատրաստեց փաստարկմանգործադրումը, ընդսմին` թե՛ տրամաբանորեն

(մեղադրանքների բազմաքանակությունը, խառնափնթորությունը, բոլորը վերհիշելու դժվարությունը ն, միաժամանակ, հիշեցման պարագայում, լրացուցիչ հարցերին պատասխանելուխոստումը),ն թե՛ հոգեբանորեն (մեղադրանքներիանսպասելիությունը, արդարանալու ն ամեն կարգի չարախոսությանըպատասխանելուտհաճ վիճակը): Այս դատը էսքինեսը շահում է. ձայներիչնչին առավելությամբ արդարացուցիչ վճիռ է կայացվում (թեպետ, հիշեցնենք, տարիներ անց նա ինքն է անուղղակիմեղադրանքներկայացնումԴեմոսթենեսին,սակայն պարտություն է կրում ն հարկադրված՝աքսորավայր մեկնում):

5.5.11.

Առերնույթհավանությանեղանակը «Սի վախեցեքհամաձայնել

հակառակորդիհետ»: (Պյոտր Պորոխովշչիկով)

հավանության» եղանակը փաստարկմանար«Առերնույթ դյունավետ, հակառակորդի դատողություններից առավելագույն օգուտ կորզող, նրան.հունիցհանող, ինչպես նան շրջապատողների վրա ուժգին ներգործող հնարներից մեկն է: Ճարտասանը, առերնույթ համաձայնելով այս կամ այն հակադիր մտքին, դեռ ավելին, ինքն էլ լրացուցիչ հիմնավորելով այդ տեսակետը, այնուհետն բերում է համոզիչ հակափաստարկ ն հերքում հենց նոր դրվատած միտքը: Այս եղանակը կիրառելիս դուք այն տպավորությունն եք ստեղծում, թե քաջածանոթ եք հակառակորդիդիրքորոշմանը (անգամ նրարոց առավել, քանի որ կարողանո'ս եք նրա հիմնավորումներին մեկ-երկուսնէլ հավելել), արդուհանդերձ,լիովին վստահ եք դրա սնանկությանմեջ (այնինչ դիմացինը դեռ պաշտպանումէ խոցելի այդ դիրքորոշումը` միգուցե մեն-միայն անտեղյակության պատճառով կամ կույր համառությունիցդրդված):

արուի

-

Երնի հատկանշականէ, որ այս հնարքը լայն ունի դատաստանականխոսքի ասպարեզում: Ահավասիկանցյալ ռուս հանրահայտ դատականգործիչ Պ. Պորոխովշչիկովի(գրական կեղծանունը՝ Պ. Սերգեիչ) խորհուրդներից մեկը. «միվախեցեք համաձայնելհակառակորդի հետ»: Այդպես վարվելով` դուք հավաստում եք ձեր անաչառ լինելու հանգամանքը, բացի այդ՝ հակառակորդիդրույթներից արված ձեր եզրակացությունը կրկնակի գրավիչ ու հետաքրքրական է լինում ունկնդիրների համար. «Համաձայնեք նրա որնէ դրույթին, որպեսզի. այնուհետն ապացու-

վանդակողմուտքով:

զատ,

Ա:էլաաուըութբ ոչայն ինմիանկանուց էր Աորովին

հակառակորդը» |465, էջ 208|: Առհասարակընդդիմախոսինայս կամ այն կերպ դրվատելը, նրա որնէ ասածին հավանություն տալը շահեկան առավելություն է ընձեռում այդպեսվարվողին: Տպավորությունն ուժեղանում է հատկապես հոգեբանականկտրուկ անցման շնորհիվ: Չէ՞ որ ձեր հավանության դրսնորումը միանգամայն անսպասելի է տվյալ իրավիճակում: Մինչդեռ դութ դրսնորում եք (ունկնդիրները, համենայն դեպս, պիտի այդ կերպ ընկալեն) ոչ միայն իրազեկություն, այլն սկզբունքայնություն, բարյացակամություն, հանդուրժողակամություն, հետնողականություն: Սոկրատեսն իր պաշտպանականելույթը (ինչպես մեզ է հաղորդել Պլատոնն իր «Ջատագովություն Սոկրատեսի» երկխոսությամբ) սկսում է իրեն մեղադրողների...դրվատանքով,ասելով, թե որքան «համոզիչ էին նրանք խոսում», բայց ահա, շատ ափսոս, որ ճշմարիտ ոչ մի բառ չասացին: Առերնույթ հավանությունը սոկրատեսյանհեգնանքի նախասիրած ձներից է. հանդիպելովինքնագոհ,ինքն իրեն սիրահարված, սիրամարգիպես գույնզգույն փետուրները բացածորնէ զրուցակցի, Սոկրատեսը,անտեղյակ ու պարզամիտձնանալով,գովասանքէ շռայլում, առերնույթ համաձայնությունհայտնում, այնուհետն քայլ առ քայլ խճճում դիմացինին, մինչն վերջինս հանգում է ինքն իր ասածին հակասող եզրահանգման: Պիտի արձանագրենք,որ ժամանակակից քաղաքական լեզվում ոչ միայն այս հնս'րքը, այլն առհասարակ տանքը, միմյանց ասածին հավանություն տալը (թեկուզ՝ զուտ քաղաքավարականմղումներով) զարմանալիորեն քիչ են հանդիպում: Նույնիսկ համախոհները միմյանց խոսքը շարունակելիս սկսում են ոչ թե հաստատական, այլ ժխտական արտահայտություններբո,

անգամ

անտե

ատանքը

հոգեբանո

ռըն-

ամեն ինչից ապահովելու համար: Դրվատանքը, թուլացնում է հակառակորդի դիրքերը: Վաղուց է արձանա-

գրվել հաճոյախոսության,գովասանքի, հավանության. ներազդեցությունը. դրանք դիմացինինզրկում են զգոնությունից,միտեսակ նա իրեն գրեթե հաղթող է համարում, հանդարտեցնում, թուլացնում. ուզում է հավատալ իր հասցեին արված դրվատանքինն, որպես կանոն, սեփական դիրքորոշումն«ամրապնդելու նոր փաստարկներ չի որոնում: րնույթ հավանությունըմեծ տեղ ունի մարդկանցառօրյա խոսքային հաղորդակցմանզանազան ձների

Առե

մրզդեցության, դրվագ որտեղ գուանին «պատակ ունի տարգություն ի տիկնոջ ամուսնանալու մտքից: «Բայց ՝

Ահա

Հ

Պարոնյան

Ղ

զել

,

այդ

երիտասարդըկը սիրե

զիս»` տիկնոջ փաստարկինզրուցակիցը պատասխանում է՝ այդ դրույթը ճակատայինձնով չմերժելով (ինչը ոչ միայն արդյունավետչէր լինի, այլն հակառակռեակցիա կառաջացներ).«Չեմ պնդեր թե չերնիր, բայց եթե ես քու տեղդ ըլլայի՝ չպիտի հավատայի այդ երիտասարդինփաղաքշական հայտարարությանց,կեղծ սիրույն, շողոմարար շարժումներուն ն կ'իմանամ, երիտասարդը հազիվ բսանըհինգ տաձներուն.որպես ն ինչո՞ւ համար պիտի սիրե հիսուն րեկան կա, տարեկան աղջիկ մը»:

Առերնույթհամաձայնությունը կարնոր դեր է խաղում իբրն յուրօրինակ երբ փաստարկողըհամաձայնումէ դիմացինի մտքին՝ շարունակելու մտադրությամբ: իրսեփականը Պ.Կոռնեյլի ««Պոլիկտոս»»ողբերգությունից բերենքմի բնորոշ օրինակ, որտեղ հոգնոր առաջնորդը, միջանկյալ համաձայնությամբ,իր քարոզն է շարունակում խորացնումհիմնավորումը.

հանգրվան,

`

ն

այս հաժճելի չէ արարչին, է աշխարհն /մաիրում վ կասկաժով է ընտրած նայում ուղուն նիրեն, Ուրիշ ձայն է

-

փոխադարշ"դրվա-

է

տու

մ

|

:

Մմիայն Անանը կամ փոխադարձ հանուր ժո: թյան մթնոլորտ Մինչդեռ՝

'

նա

լսում աստծո ձայնի փոխարեն-

Սի՛ջե աստծուն նվիրվողնէ ուրիշին չի սիրում:

Պետք է սիրել բոլորին՝ աստվածինքն է պատվիրում չէ սել, տերն տերերի, Ուզումէ մարդնառավել աստծուն պատվիու սիրի : Դիմացինի ասածին համաձայնե ըձ ը -

`

Քայց սխալ

թե՝նա, ուլ է

իմեի րանիենքայս ձներից այն (րանա յսինք կամ մեղադրանքը :

արտաքուստհավանություն տալիս), այնուհետն՝ բացատրություն

տալիս, որը թե՛ ինքնարդարացմանմիջոց է փաստարկիմասնակիհերքում: Լուսաբանենք Հ. Պարոնյանի մի Ի՞նչ կ'ուզես այս կենդանիներու ժողովեն: -

ապ Լապրի.

մը

ուստի

Աոա

ն

թե՛ մեղադրանք-

5.5.11.

գտնվելու

լավէդուք «Ավելի ճախապեսինձնից լսեք»:

սիշտ հաչելու

այ

դանի-

յուր

Ես ալ կ'զգամ, թե պատվավորչէ, բայց ապրելու համարխիստ ցամաք են պատվավորպաշտոնները.ես ալ ժամանակավխղճի մտոք կը հաչեի, բայց կը վնասվեի, անոթի կը մնայի, փողոցներու վրա կը պառկեի, իսկ հիմա որքան հաչեմ կենդանիներուժողովույն դեմ,անքան երջանիկ կ'ապրիմ|191,էջ 207):

|

ուտպավորիչ

Առերնույթ հավանությունըշատ արդյունավետ փաստարկի շրջման դեպքում, երբ, համաձայնվելովդիմացինի ասածին, հակափաստարկողը միննույն փաստարկինարմատապես այլ իմաստավորումէ հաղորդում: Որպես օրինակ՝ օգտվենք Մոլիերի ««Միզանտրոպ»»կատակերգությանմի երկխոսությունից. Եվ երբ ահեղ ցասումով աշխարհիդեմ եք հառնում` Բոլոր մարդկանցհամարդուք ծիծաղելի եք դառնում: Սա մեղադրանքի ձնով ասվում է այն հերոսին, որը քննադատում է ստախոսներին,երեսպաշտներին,պահանջում է ամեն ինչում ն ամենքի հետ ճշմարտախոս լինել: Հավանություն տալով իր դեմ բերված փաստարկին՝նա անմիջապես այլ մեկնաբանություն է տալիս դրան,որով բուն փաստարկըհերքվում է. Ավելի լավ,հենց այդ էրիմ ուզածը,տե՛ր աստված, է, այո,ուրախեմ ես չափազանց, լավ Դա նշան Բոլոր մարդիկայնքան ցածր ն ստոր են ինձ համար, Որ չեմ ուզումեսնրանց աչքին խելոքերնալ: է

.

'

ւ

,

'

Արեալ աե անիփաս եղանակի հետ: հաաա տարկները, առանձնացնում ենք համեմատաբար (դյուրին

Փաստարկման տեսման

"`

(Դեմոսթենես) հա. Երրոն արմ ա այն մտ մշրանքուն Այսփաստարկմամբկանխում ենք մեզ համար տհաճ որնէ Է հարցադրում,դրույթ, վկայակոչում՝ դրանով իսկ զրկելով հաա տերն: աիւ ձնով մեր դեմ գործադրելու կառակորդին դրանք ավելի

պատրաստ

-

Կանխարգելմանեղանակը

զավեշտախոսությամբ,

-

սույն

եղանա

անկալի

է

զուգադրել

ան-

`

`

թույլը

հերքելին), գովաբանում, ընդունում դրա հզորությունը, առերնույթ հաւածայնում, գերագնահատում համոզկերության այնուհետն՝մեկեն հերքում-

վեր

ժամը,

սուր հնարավորությունից: Այս կերպ՝ մենք ոչ միայն դիմացինինզրկում ենք նախաձեռնությունից,այլն մեզ համար տհաճ հարցադրումը մեջտեղ ենք բերում արդեն մեզ առավել ձեռնտու պահին, բարենպաստխոսքաշարում: Բացի այդ, այն տպավորությունն է ստեղծվում, որ մենք լիովին սթափ ենք գնահատում սեփական ու հակընդդեմ դիրքորոշումները, չենք գերագնահատում մեր փաստարկների ապացուցողականներուժը, թեպետ, այնուամենայնիվ,միանգամայն վստահենք մեր տեսակետիճշմարտացիությանմեջ: Նման հնարք է կիրառում Դեմոսթենեսը «Դավաճանական «Եմ /սեյ եմ, որ էսքինեսը մտադիր դեսպանությանմասին» ճառում. է զարմանքարտահայտելու,թե այդ ինչու է իր դեմ հանդես գալիս Դեմոսթենեսը,այլ ոչ թե փոկիդացիներիցորեէ մեկը: Թե ինչպես է այդպես, ավելի լավ է դուք նախապես ինծնից լսեք»|344, էջ 79): Կանխարգելման գործադրումը հանգամանորեն պարզաբանենք ռուս հայտնի իրավաբան Անատոլի Կոնիի 1872թ. արտասանած մի մեղադրականիօրինակով:Գործի էությունը հետնյալն է. մի տիկնոջ են գտել գետում խեղդված,ոստիկանությունըհանգել է ինքնասպանության վարկածին,սակայն լուրեր են տարածվել, թե ամուսինն է նրան խեղդամահարել: Ա. Կոնին՝ որպես Պետերբուրգի օկրուգի դատախազ,ներկայացնումէ մեղադրողկողմը, պաշտպանությունը ներկայացնում է ժամանակի զորեղ փաստաբաններից մեկը՝ Վ. Դ. Սպասովիչը: Մեղադրողիվիճակը միանգամայնանհույս է թվում, այն աստիճան, որ, ինչպես Կոնին է պատմում հուշերում, իրեն բարեկամականխորհուրդ են տվել ձեռք քաշել ակնհայտորեն անհեռանկարայդ գործից` իրեղենոչ մի ապացույց, մեղադրյալի այլուրեքությունը կարծես կասկածից է, ն ամենակարնորը՝ գործու լոկ մեկ վկա ունի մեղադրող կոուը, այն էլ վստահություն չներշնչող, անբարոյականմի կին, մեղադրյալի նախկինսիրուհին: Եվ ահա Կոնին, գործադրելովկանխարգելմանեղանակը,իր դիրքի այդ խոցելի կողմը վերածումէ առավելության. Կոնին կանխում է այն դիտողությունը,որ հաստատապեսհնչելու էր փաստա-

: :

,

բանի շուրթերից ընդդեմ այդքան անբարեհուսո վկայի: Ցավալի է, է նա` դիմելով դատավորներին,որ այսպիսինէ սույն գործով վկան, ցավալի է, քանի որ հատկապեսնրա ցուցմունքն է առավել կլիներ,-եթեինքս թաքցնեինանվաէականը. «Տարօրինակ ինձնից յելուչ կլիներ ձեր հանդեպ, եթե չխոստովանեի,որ այս անձնավրրությունը բնավ համակրելի չե ն անգամ այս հանգամանքներից առաջացներ» |376, էջ դուրս, ինքնին դժվար թե մեր կարեկցանքն ասում

`

50): Ասվածնարդեն ավելի քան բավարար է դատապաշտպանին միննույն բանն արձանագրելու հնարավորությունից զրկելու: Ի լրումն՝ գործադրվածէ նան թերասացությանեղանակըայն ակնարկի տեսքով, թե ճի՞շտ է, արդյոք, մարդուն կարեկցել լոկ արտաքինից ելնելով: Հաջորդ դատողությունըկոչված է ուժեղացնելու մեղադրողի դիրքերը. «Բայց, ոստ իս, նրա անձնավորությունըոչ մի կերպ չի

մրա ցուցմունքի Ան պաշտպանի ճանապարհը, փոխում

չդեռ

նա,

դոտաաու փորձելու է

5.5.13..

անտարակույս,

կանում Է՛լ ավելի է հեռացնումունկնդիրներինվկայի հարուցած անվստահության զգացումից. «եթե մենք ցուցմունքների հավաստիությունը գնահատենք ըստ այն բանի, թե ինչպես է մարդը խոսում, ինչպես է իրեն պահում դատավարությանընթացքում, ապա շատ հաճախ մենք միանգամայնհավաստի վկայություններըկընկալենք իբրն կեղծ ն, ընդհակառակը,ցուցմունքների թաղանթը կդնենք դրանց էության, միջուկի տեղ: Ուստի հարկավորէ վկայությունը գնահատելըստ դրա ներքին արժեքի»: Այս ն սրան հաջորդող դատողությունները, որ թվում է, թե դեպքն են, իրականումկարնոր անտեղի, անհարկի փաստարկման միջոց են ատենակալներիվրա ներազդելու:Այնպես որ՝ ծանոթանանք ցուցմունքի «ներքինի արժեքի» մասին Կոնիի տեսակետին,որը նա շարադրումէ այդ ճառի մեջ՝ ոչ մի պահ չմոռանալովիր նպատակը: է, եթե Նշվում է երեք չափանիշ` ցուցմունքն ն վկան տվել է, նախ՝ առանց որնիցե կողմնակի միջամտության ճնշման, երկրորդ՝ առանց որնէ մեկին վնասելու դիտավորության, վերջապես` եթե նրա ասածները անուղղակիորենհաստատվում են

,

:

.

հոգեբանական

Գաակոր

արժեքավոր

Համեմատությունըորպես փաստարկում «Համեմատությունը ապացույց 1» (ֆրանսերեն ասացվածք)

էր հակառակը հիմնավորել: Վետնում է ասվածի ամրապնդում` չեզոք, ակադեմիական ոճով. մեղադրողըկարծես գործին չառնչվող տեսական, մեթոդաբանական ընդհանուրդատողություններիէ անցնում,այնինչ՝ իրա-

.

ուրիշների վկայություններով: Այսպես`իր ճառը շարունակելով որպես այդ չափանիշների պատասխան,Կոնին համոզիչ կերպով ցուցադրում է իր վկայի ասածներիհավաստիությունը, մասնավորապեսդ̀արձյալ գործաեղանակըայն փաստարկիտեսքով, թե դրվում է կանխարգելման վկան «որքան էլ համակրելի չէ մեզ համար, սակայն մենք նրան կարող ենք հավատալ, քանի որ ուրիշները, բոլորովին օտար անձինք, ոչ մի կերպ նրան չհամակրող, վկայում են, այնուամենայնիվ, . նրա օգտին՝ հաստատելովնրա այժմյանցուցմունքները»: Մնում է ավելացնել, որ Ա. Կոնին փայլուն հաղթանակէ տանում. երդվյալ ատենակալներըմեղավոր են ճանաչում ամբաստանյալին (հետագայում վերջինս խոստովանում է հանցանքը), ն դաէ ութ տարվա տաժանակրության: տարանընրան դատապարտում

լայնորեն տարածվածֆրաներեն այս ասացվածքը (Թեպետ ո'օՏէ թՏ ոո1տօո) միանգամայնստույգ է արտահայտում. (օՕոռքճոուչօո իրերի վիճակը, այսինքն` համեմատելովու համեմատելիսմ̀ենք, իրոք, ոչինչ չենք ապացուցում, այնուամենայնիվ,փաստարկման ասպարեզում համեմատությանեղանակըշատ է գործածվում: Առհասարակ`համեմատությունը (երբ տարբեր երնույթներ, որոշակի հատկանիշների ընդհանրության հիմամբ, բաղդատվում են) ունի մի քանի գործառույթ:Դրանցիցամենակարնորըճանաչողականն է. մենք բնության ն հասարակությաներնույթները, ինքներս մեզ ճանաչում ենք` համեմատելով իմացածն ու չիմացածը, դասդասում, գնահատում, իմաստավորում: Որպես իմացությանն իմացությունըհաղորդելու միջոց՝ համանմանությամբմտահանգումը գործադրվումէ շատ գիտաճյուղերում,կրթությանն դաստիարակության, ճարտարապետությանն առողջապահության, արդարադատությանն առնտրի, անհատի ու հանրության կենսագործունեությանբազու ս ասպարեզներում: Բացառիկ է համեմատության դերը մտքի ն խոսքի հաղորդման ոճական արտահայտչամիջոցիգործառույթում, որպես, այսպես կոչված` «զորացման միջոց», երբ համեմատությամբմենք զորացնում, սաստկացնում, ՛ ուժեղացնում ենք (կամ, հակառակը՝ `

:

հենց միայն այդ հանգամանքից ելնելով չպնդեն, թե ոչ ակնոցի հստակ տեսնել ի վիճակի չէ»» (403, էջ 158):

թուլացնում) խնդրո առարկայի այս կամ այն հատկանիշը, մեր վերաբերմունքը,գնահատականը: Որպես փաստարկման եղանակ համեմատության գործադրման էությունն այն է, որ, մի կողմից` սեփական տեսակետը հիմնավորելիս կարողանանք հմտորեն օգտվել համեմատությունների փաստարկային ներուժից, մյուս կողմից` ձգտենք բացահայտել դիմացինի համեմատություններում անհաջող օրինակները, համանմանության կապի խախուտ հիմքը ն կարողանանք հերքել դրանք՝ հակադրելով այլ օրինակներ: Կրկնելով, թե համեմատությունը ապացույց չէ, մենք պետք է չանտեսենք համեմատությանփաստարկայինարժեքը: Նախ՝ փաստարկումը, ինչպես ասվել է, չի հանգում սոսկ ապացուցմանը,այլ ներառում է նան ապացուցվածխնդրակի ցուցադրումը՝հիմնավորումը, մեկնաբանումը,լուսաբանումը, ունկնդիրների համար այդ խնդրակի օգտակարության, պատշաճության, անհրաժեշտության պարզաբանումը:Այնուհետն՝ փաստարկումնընդգրկում Է հերքման գործողությունը, իսկ հաճախ հակընդդեմ տեսակետը ավելի դյու-

"

Երբ ռուսաստանյան հեռուստատեսությամբ ցուցադրվեց «Կինո-

ակումբի» հաղորդումը նվիրված Հայաստանին,հաճանապարհորդների ղորդման հեղինակը հիշեցրեց Յայաստանի զինանշանին պատկերված Արարատ լեռան հետ կապված պատմությունը. Թուրքիայի ղեկավարությունը բողոք է հայտնում, թե ինչո՞ւ է ՀԽՍՀ զինանշանինպատկերվածմի բան, որ Գայաստանինչի պատկանում, ն ԽՍՀՄ արտաքին գործոց նախարար Գ. Վ. Չիչերինը հակիրճ պատասխանէ տալիս՝ իսկ մի՞թե լուսինը ձեզ է պատկանում, որ դուք ձեր դրոշին կիսալուսին եք պատկերել:

Համեմատությանեղանակով հակափաստարկմանփայլուն օրինակ է. ոչ ոք ոչինչ չապացուցեց, սակայն հերքումը լիարժեք էր ու սպառիչ (ի դեպ՝ հիշյալ հաղորդման ավարտն էլ շահեց այդ համեմատությանհիշատակումով): Ուշագրավ (ն դյուրին սհ..խառելի) մի համեմատություն է անու 1 Լոկը (փորձելով հիմնավորել իր զգայապաշտական (սենսուալիստական) ն) դիրք դիրքորոշումը,մասնավորապեսա̀յն դրույթը, թե պարտադիրչէ արորի "

Ջոն

Աո շղթայ

արանի ակնոցի կարիք կարիք ենզգում մ րերը իրերը պարզ ակնոի են

ջոցով).

«սանք

հստակ տեսնելու համար, բայց

թող

նրանք, ովքեր ակնոց

-160-.

ու

դնում,

առանց

Շատ հայտնի օրինակ է Կարլ Մարքսի «Կապիտալում» մեղվի ն ճարտարապետիհամեմատությունը: Ցույց տալու համար մարդկային աշխատանքի որակական առանձնահատկությունը`նպատակասլաց,նպալինելը (ի տարբերություն կենդանիներիբնազդականգործողությունների)` Մարքսը ընդունում է մեղու-շինարարիճարտարությունը,որով նա կարող է ամաչեցնել մարդկանց,սակայն ամենավատ ճարտարապետն անգամ ամենալավ մեղվին գերազանցում է նրանով, որ նախքան գործին ձեռնամուխլինելը շենքն իր գլխում է կառուցում: Պակաս տպավորիչչէ մեղուների ն մարդկանց մարքսյան մեկ այլ համեմատությունը, երբ փաստարկվում է աշխատանքիանմարդկային շահագործման,աշխատուժիգիշատչականօգտագործմաներնույթը. ««Եթե բնական կենդանական աշխարհում աշխատող մեղուներն են սպանում պորտաբույծ բոռերին, ապա հոգնոր կենդանական աշխարհում, ընդհակառակը, պորտաբույծ բոռերն են սպանում աշխատող սպանում են նրանց աշխատանքով հոգնատանջ անելով»: "

տակադիր

մեղուներին,

.

շղթայով, այլ հենց համեմատությանմիջոցով: Վերջապես`անգամ հայտնի, մեզանից առաջ ապացուցված ճշմարտությունը տըվյալ պահին, տվյալ լսարանում փաստարկելիս մեզ դարձյալ կարող է օգնության գալ համեմատությանեղանակը:

ոք

"Ղնոնդ Ալիշանը մի անզուգական համեմատություն է բերել` փաս:

րը.

««..Վայոց ազգը

մարդկության բազմաճյուղ ծառին վրա միջին

ավեր են.բայց ակն մեն բարձրացեր եսԴ̀իմարի մըասը լուդ ճղերու ծայրեն բարձր Լ11, էջ 181): ճյուղնէ, որունծա ալ

քաշածկապվերէ

ար

ն չորս

դիենու

ճղե

կելլե»

Միշել Մոնտենը հետնյալ համեմատությամբ է արժեքավորել իր հավաքած դատողությունները «Փորձեր» մեծածավալ աշխատության մեջ. ««Կարող են ասել, թե այս գրքում ես միայն ծաղկեփունջ եմ կազմել ուրիշների ծաղիկներից. այստեղ իմն է միայն ժապավենը,որ կապում է նրանց»»: Իրոք, ինչպես առանձին ծաղիկները փնջվելիս (որոշակի ճաշակով ընտրված ն մատուցված) նոր որակ են կազմում, այնպես էլ անգամ ուրիշների ասույթները ի մի բերելը հույժ արժեքավոր գործ է (իրականում Մոնտենը շատ ավելին է արել ն նրա համեստությունը բոլորովին անտեղի է): Իմիջիայլոց, այս համեմատությունն այնքան գրավիչ է, որ Մոնտենիցհետո շատերն են գործածել(թերնս դրանում դեր է խաղում նան կանխարգելմանպահը՝հնարավորքննադատներիցպաշտպանությունը): "

Վամեմատությանգործադրմանմի օրինակ Ժամանակակիցքաղաքական խոսքի ասպարեզից. ««Այսպիսի մի համեմատություն անեմ: Ղարաբաղի հարցում կար մեր դհոքորոշումը ն կար Ադրբեջանի դիր-. "

աՆ Ն անիաավեր ԲԱ որերԱաաա ր ախանջների :

Բն

`

վերչն

ն

ծում

ն

ն

:

պե

գույն պահանջների մոտավորապեսկենտրոնում լիներ: Եթե այսպիսի մի գիծ պատկերենք, ապա այն, ինչը առաջարկվեց վերջին անգամ Մին հա ողմից, հեն ց այդկ ենտրոնն մբի համանա հնե րի կողմից է» ր ինսկի խմբի .

խագա -

(պետական պաշտոնյայի հարցազրույցից): Վերստին՝ ճիշտ է, ոչինչ նոր բան չապացուցվեց, սակայն առավել ցցուն դարձավ միտքը, հիմնավոր՝

դիրքորոշումը:

քշանակնան կան ամը ներկայացված Ան Աագանին

ր առնչությա

ւթյ

ռ

սին

պատգամա-

վորական խմբերից մեկի ղեկավարն ասաց. ««Մենք հարկադրված ենք արձանագրելու, որ ներկայացված ծրագիրը, իր շատ դրույթներով, այլ բան չէ, քան պարզապես վարժանք՝ կրակը բենզինով հանգցնելու: Ես դա կարող եմ դյուրին ապացուցել բերված թվերի կամ այդ ծրագրի տրամաբանության վերլուծությամբ: Դա իրոք այդպես է»»: Տվյալ ելույթում, ի դեպ, վերլուծության խոստումըչի կատարվում (ճարտասանն անցնում է այլ հարցերի,ոչ պակաս սուր քննադատության), այնպեսոր՝ համեմատությունը (գումարած խոստումը) տվյալ ծրագիրը մերժելու հիմնաէ վորում դառնում:

ն իշխանությանփոխադարձմեղադրանքների Ընդդիմության

մեջ հաճախադեպ է համեմատության եղանակի գործադրումը. չէ՞ որ սովորաբար ընդդիմադիրներիքննադատությունը հակադարձելիս իշխանավորներըհիշեցնում են այն ժամանակաշրջանը, երբ ներկա ընդդիմություննիշխանություն էր ն կատարում էր նույն այն քայլերը, որ այժմ քննադատում է: Փաստորեն` հակափաստարկը կառուցվում է քննադատողներիներկայի ու անցյալի վարքագծի

համեմատությամբ:

Տպավորիչ է, թեպետ, իհարկե, ինքնին ուժեղ փաստարկ չէ, քանի որ ներկա իշխանություններինչի ազատում ներկայի համար պատասխանատվությունից,մինչդեռ անցյալի իշխանավորներն իրենց ներկա՝ ընդդիմադիր`քննադատականկեցվածքը կարող են արդարացնելթեկուզ արված սխալներըչկրկնելու մտադրությամբ: Երբ հակառակորդն է գործադրում հտսմեմատության եղանակը, մենք ոչ թե սոսկ պիտի հայտարարենք,թե համեմատությունն ապացույց չէ: Սա այնքան ծեծված դատողություն է, որ հակափաստարկմանըհաճախ պիտանի չի լինում: Յարկավոր է ցուցադրել, թե ինչու հատկապես տվյալ համեմատությունը տվյալ խնդրակիհամարապացուցմանհիմք չէ: Դա նշանակում է լուծել եռակի խնդիր, ցույց տալ, որ՝ -

-

-

երնույթների ոչ բաղդատվող

բոլոր

են համեմատվել հատկանհշներն

(ուր-մն՝ առկա է միտումնավոր,միակողմամ,:մոտեցում), ընդհաճրության հետ միասին առկա են նան տ'սրբերություններ, տարբերվող հատկանիշներն առավել էական են, քան ընդհանրու-

թյունը:

Ալսպես՝ ժամանակա

աղաքական

բանավեճերում

ն այլ

բարեփոխման ծրագրի հիմնավորումը` զուգահեռ անցկացնելով

հաշ ԱԱ տ:

ո Էշեզոքթ Արագ կայ ինԱմեն թյունն չեշտնք, թյույս

ինքնին,

գամ

ւլ

վարնոր

թե՛ ճանաչողության, թե՛ ինքնագնահատականին. թե՛ ընդօրինակելի փորձն ուսումնասիրելուն յուրացնելու առումով: Խոսքը, սակայն, այն համեմատություններիմասին է, որոնք միտված են հայաստանյանայս կամ այն բարեփոխումներըփաստարկելուն.ն մի-

անգամայն պերճախոս է այն հանգամանքը,որ երբ բարեփոխիչները հիշատակում են այլ երկրներում էլեկտրաէներգիայիկամ հեռախոսակապիսակագները, որոնք, իրոք, ավելի բարձր են, քան Հայաստանում, անմիջապես հետնում է համարժեք հակափաստարկ՝ բաղդատվող հատկանիշներն ընդլայնելու առաջարկության տեսքով` հապա համեմատեցեք նան բնակչության կենսամակարդակը, միջին աշխատավարձը,կյանքի որակը ն այլն: Եվ իրոք, տարբեր երկրներում ապրանքների կամ ծառայությունների գները համեմատելիսոչ միայն պիտի ձգտենք հնարավորինսշատ հատկանիշներ ընդգրկել, այլե դրանցից առավել էականները,իսկ կենսամակարդակիցուցանիշը, օրինակ, տնտեսության ն ամբողջ հասարակարգիավելի էութենական ն ընդգրկուն բնութագիրն է, քան հեռախոսակապի որակը: Ձամեմատության գործադրումը փաստարկման հզոր ու տպավորիչ միջոց է դառնում այլափոխման եղանակի հետ զուգորդվելիս, երբ, ընդունելով դիմացինի գործածած համեմատությունը, մենք այլափոխում ենք դա ն շրջում հակառակորդիդեմ: Լավ օրինակ է Արիստոփանի ««Լիսիստրատա»» կատակերգությունը, որտեղ նկարագրվումէ կանանցապստամբությունըտղամարդկանցիշխանության դեմ (հանուն անվերջանալիպատերազմներիդադարեցման): Ի պատասխան տղամարդիշխանավորներիայն հարցի, թե կանայք ինչպես են գլուխ հանելու կառավարմանխնդիրներից,«քանդելու պետականխճճված հանգույցը», ինչ են անելու պատերազմիսպառնալիքիպարագայում՝ըմբոստ տիկնանց առաջնորդ Լիսիստրատանբացատրումէ. ««Երբ մեր մանվածքը կապ է ընկնում, ճախարակի վրա գնդվում, մենռ քանդում ենք թելը՝

ձգելով

այ: ու այն կողմից: Ահա պատերազմն ւլ այդպես կքանդենք, եթե դուք հնչսրավորություն տաք, պայմանագիր կկնքենք՝ այս ու այն կողմ իրավասու դեսպաններ ուղարկելով»: Սրան հետնում է մի զայրալից հակափաստարկում. «Ի՞նչ է, պետական աշխատանքը դուք մանվա՞ծք եք համարում, թե՞ ոչխարի բուրդ: Ա՛յ քեզ անխելքներ»: Եվ ահա

|

շատէ

իռավարման բամատարածված հայաստանյան տնտեսության, կարգի, կրթության, սպասարկումների ասպարեզների որնէ

|

5.5.14.

տիկնոջ պատասխանըբերված համեմատության իմաստի սրամիտ այլափոխում է. ««Դե, իսկ եթե դուք խելացի լինեիք, ձեր պետության հետ կվարվեիք այնպես, ինչպես մենք՝ մանվածքի հետ»:

«Զգտենք լավ մեջբերել այն, ինչից ոչինչ չենք հասկանում»

Համեմատության եղանակի գործադրման դեմ հակաճառելիս սովորաբար անտեսում են ամփոփմանկարնորությունը: Մինչդեռ` ընդդիմախոսի գործածած համեմատության հիմքի խախուտ լինելը ցուցադրելը կամ համեմատությանըհամեմատություն հակադրելը միշտ չէ, որ ինքնին համոզիչ է ու արդյունավետ հակափաստարկմանառումով: Հարկավոր է տրամաբանությունըմինչն վերջ, հետնողականորենտանել ն հակափաստարկումըպսակել հստակամփոփումով:Մասնավորապես՝ եթե հակառակորդը համեմատությունը գործադրել է մակածու-

Դնուցմարդիկ իրենց խոսքի մեջ,

եղանակով, ապա պետք է ցույց տալ նրա կատարած տրամաբանականսխալը՝ հապճեպ ընդհանրացումը, եթե նա դիմել է արտածության (դեդուկցիա) եղանակին՝ հարկավոր է մատնանշել մյուս սխալը` տվյալ ընդհանուր դրույթի անհիմն մասնավորումը որոշակի դեպքի համար: Մեզանում, ցավոք, այնքան ցածր է տրամաբանականմշա-

-

կույթի մակարդակը,որ շատ ճարտասաններարդեն իսկ ոչ թե մեկեն աճաերկու, այլ ընդամենը մեկ հատկանիշի համեմատությամբ պարումընդհանրացումկատարելու: Մյուս սխալն էլ է տարածված՝ընդհանուր դատողություններ՝ առանց որոշակիության, այնինչ մեն-միայն օրինակ-համեմատությունն ավելի հասկանալի ու համոզիչ կլիներ: Մերկապարանոց այդ քարոզիչներին է ուղղված ժողովրդական ասացվածքի նուրբ պարսավանքը.«Հազար անգամ թուք ու մուր՝ մեկ անգամ օրինակ տուր»: Երբեմն մեկ հաջող օրինակն ավելի մեծ ապացուցողական ուժ ունի թե՛ որնէ բան հաստատելիս ն թե՛ բազում դատողություններ հերքելիս: Դա այն պարագայում է, երբ օրինակն ավելի էական հատկանիշներ է արտացոլում, ավելի առարկայական,վառ ու պատկերավոր է, ուստի՝ ունկնդիրներինավելի հասկանալի: Եզոպոսը,Հիսուս Քրիստոսը,շատ մարգարեներու քարոզիչներ իրենց դատողություններըլուսաբանել են խրատականառակների ձնով, որոնք այլ բան չեն, քան համեմատութուն, ն իսկն ասած՝ ոչ թե ապացուցում են ասվածը, այլ լոկ հասկանալի դարձնում: Եվ, այնուամենայնիվ, դրարչ ընկալվում են հենց որպեսայ ացույց, քանի որ վերացական դրույթի ն օրինակ-համեմատությանմիջն կապը լինումէ ակնառուն համոզիչ:

(Վոլտեր)

այս կամ այն միտքը հաստատելու նպատակով,վկայակոչել են տարբեր հեղինակություն-

-

թյան (ինդուկցիա)

Հեղինակությունների վկայակոչումը

.

ների՝ անցյալի ու ներկայի նշանավորմտածողների,քաղաքական գործիչների, հանրահայտանձանց զանազան կարծիքները: Դասական ճարտասանությանմեջ այդօրինակ, այսպես կոչված՝ «ինքն է ասել» փաստարկը(ռոջառծուստ1թտ6 ճմալէ)դասվում էր թյուր փաստարկներիշարքը: Ոչ մի հեղինակություն չի կարող, անտարակույս,փոխարինել արժանահավատ փաստերի բացակայությանը: Այդուհանդերձ, փաստարկմանայս եղանակը` «հեղինակություններիվկայակոչումը», լայնորեն կիրառվում է թե՛սեփական տեսակետըհիմնավորելիս ն թե՛ հակադիրտեսակետըհերքելիս: Պատճառը «մարդկային գործոնն» է, մարդկային ընկալման հանգամանքը (ոմ հօոուոօոո), տվյալ դեպքում՝ մարդկանցդյուրին ենթարկվելը այս կամ այն ասպարեզումհեղինակությանհամարումունեցող անձանց կարծիքին: Վեղինակությունների վկայակոչմանկապակցությամբկարելի է ասել նույնը, ինչ նախորդ՝համեմատությունների եղանակի,այն է՝ հեղինակությունների վկայակոչումը նս ապացույց չէ: Իսկն ասած՝ թեն սա փաստարկման ինքնուրույն եղանակ է, սակայն ըստ ության դարձյալ գործ ունենք համեմատությանհնարի հետ, քանի որ փաստարկողըառկա իրադրությունը, պահը, կատարվելիք քայլը, կայացվելիք վճիռը բաղդատում հեղինակության կարծիքիկամ վարքի հետ: Ինքնին հասկանալի է, որ հեղինակություններիվկայակոչումը փաստարկային նշանակություն ունի ամենից առաջ այն միջավայրում, որտեղ տվյալ հեղինակություննիսկապեսհեղինակություն է, այսինքն` ընդունվում է որպես ստույգ աղբյուր, հավաստի տեղեկատու, անբեկանելի ճշմարտություն, իմաստուն խորհրդատու: Դե, իսկ եթե գործ ունենք միայն ու միայն սեփական հեղինակությունը (կամ` հայտնի հեղրնակության լոկ սեփական մեկն՛սբանությունը) ճանաչող անձանց հետ (ասենք` աղանդավորների),ապա անիմաստ է փաստարկմանքննարկվող եղանակին դիմելը: «Եվ ավելորդ է պատասխանտալ այնտեղ, մի առիթովդիպուկ է նկա-

ընթացին է

-

տել Միքայել Նալբանդյանը, ուր խոսում են հեղինակության անունով,որ մենք չենք ընդունում» |151,էջ 520): Նախկինում, համայնավարական ԽՍՀՄ-ում, գործում էր պարտադիրվկայակոչումներիճի չգրված, բայց անսասան օրենք. իշխող կուսակցական խավը խստագույն գաղափարախոսական հսկողություն էր սահմանել, ն ամեն մի հասարակագետպարտավոր էր մեջբերել կուսակցական հերթականհամագումարից,պլենումից, ղեկավար այրերից: Հետաքրքրականն այն էր, սակայն, որ ո՛չ գրողը, ո՛չ գրահսկիչը, ո՛չ էլ ընթերցողները չէին ընկալում այդ մեջբերումները փաստարկմանառումով. դրանք խաղի յուրատեսակ կանոններէին, որ բոլորը պահպանումէին: Իմիջիայլոց,մարքսիզմի հեղինակազրկումըթերես առավել եռանդունիրականացրին հենց կուսակցական վերին ն միջին օղակի քարոզիչները` հասարակագետներինվերահսկելու իրենց սահմանած այդ կարգով: Վկայակոչում էլ կա, վկայակոչում էլ: Գիտականքննարկումը, դավանաբանականվեճը, դատավարությունը,պատմական անդրադարձը ն այլն չեն կարող չհիմնավորվել, ի թիվս այլ հիմնա-

վորումների,նան հեղինակություններիվկայակոչումներով:Սակայն մի բան է, երբ հեղինակությունըտեղին է հիշատակվում, այսինքն՝ նրա միտքը համապատասխանումէ խոսքի ընթացքին, հիմնավորվող խնդրակին,ունկնդիրներիառանձնահատկություններին նբոլորովին այլ բան, երբ մեջբերումն անտեղիէ, ոչ մի կերպ չի առնչվում տվյալ խոսքաշարին, շինծուէ, սարքովի: էրազմ Ռոտերդամցին իր «Գովք հիմարության» մեջ ծաղրում է այն աստվածաբաններին, որ «մշտապես զանազան տեղերից պոկում են չորս-հինգ բառ, երբեմն էլ, եթե կարիք լինի, նույնիսկ աղավաղում են ի պետս իրենց, հետ որո հենց դրանք էլ վկայակոչում են՝ բնավ չմտահոգվելով, որ հետագա ամբողջ հատվածը կամ ոչ մի առնչություն չունի քննարկվող հարցի հետ, կամ նույնիսկ ուղղակի հակասում է այն որը առաջարկում են

նրանք»:

Առավել մեծ

ԲՈ"

ՏՐ

|

-

-

|

`

րում է անում պարզապեսմեջբերելու համար, սեփականասելիքը ն էլ մեջբերում է այն, ինչն չասելիքը քողարկելու նպատակով, ինքս էլ չի հասկանում:

դիրներին: Իհարկե, մարդիկ սովորաբար զգուշանում իրենց անտեղյակությունը դրսնորելուց ն հաճախ կուլ են տալիս նան չհասկացածը,չեղած հեղինակություններիչեղած մտքերը՝ դառնա-166-

եղանակը տվյալ

-

նեկնաբանության, է գալիս փաստարկողը,երբ մեջբեփորձանքի

կամ Ճարտասանըիրավունք չունի թերագնահատելու իր ունկնեն

լով ճարպիկ փաստարկողիիմաստակության զոհը: Այնուամենայնիվ, լինում են նան ունկնդիրներ, որ անվարան կարող են խոստովանել, թե չեն հասկանում մեջբերածի իմաստը ն անգամ շիփշիտակ տալ ամենաանմեղ, սակայն հմաստալկությանդեմ ամենազորեղ հարցը՝«Ի՞նչԷ նշանակում ձեր ասածը»Վոլտերի ««Միկրոմեգաս»» փիլիսոփայական վեպում Սիրիուսից երկիր ժամանածին պատասխանելիսերկրաբնակփիլիսոփան Արիստոտելիցհունարեն մեջբերում է անում: Սիրիուսեցին ասում է, թե ինքը հունարեն լավ չի հասկանում: Ես՝ նույնպես, խոստովանում է փիլիսոփան: «Բա էլ ինչու՞ եք մեջբերում» զարմացական հարցին ի պատասխանփիլիսոփանբացատրում է. «որպեսզի ձգտենք, որքան հնարավոր է, լավ մեջբերել այն, ինչից ոչինչ չենք հասկանումն այն էլ այնպիսի մի լեզվով, որն ամենից քիչ ենք հասկանում»: Անհարկի,անհարմար,անհաջող վկայակոչումը, չյուրացված, չմարսված մեջբերումը երբեմն շրջվում է ճարտասանիդեմ Չէ՞ որ հակառակորդըկարող է քաջատեղյակլինել նույն հեղինակությանը ն նեղը գցել փաստարկման այդ գործադրողին` ցույց տալով, որ վերջինս՝ հեղինակի ամբողջական նախ՝ լավ չի հասկացել դիրքորոշումը, երկրորդ՝սխալ է մեջբերում, երրորդ` այդ հեղինակն ունի հակադիր կարծիքի օգտին վկայող ավելի ծանրակշիռ ու հավաստիդատողություններ: Դետնաբար՝պիտի հաշվի առնենք, որ հեղինակությունների վկայակոչումը(ինչպես որ արդեն քննարկվածհամեմատությունների, միակողմանիմոտեցման, այլափոխմանն մյուս եղանակները) պատկանումէ հակադարձվող հնարքներիշարքին, երկսայրիփաստարկումէ (լատիներեն՝ «ՅՒջստծճուսո Հոծ1ջսսոո»): ենք Ուստի` որքան ավելի լավ գիտենք նյութը,քաջածանոթ տվյալ հեղինակությանը, որքան ավելի ճշգրիտ ու տեղին, նրբանկատորեն ու պատշաճ ենք մեջբերում այս կամ այն կարծիքը, այնքան ավելի զերծ ենք մնում հիշյալ վտանգից՝յուրօրինակ «բուփաստարկումըմեր իսկ մերանգի էֆեկտից», երբ մեր դեմ է շրջվում: ու է տեղին արված վկայակոՈրքան տպավորիչ չումը, նույնքան էլ վնասակարէ անտեղի,անպատշաճվկայակոչումը: «(/այակոչումներըչեն կարող փոխարինելսեփական ասելիքը: Մեջբերումներով գերհագեցած, հղումների ու վկայակոչումների

գործադրած

յ

համոզիչ

շարան հիշեցնող խոսքը ունկնդիրների մեջ վստահություն չի առաջացնում խոսողի հանդեպ: Շարունակ լսելով, թե այս հեղինակն այս բանն է ասել, մյուսը՝ այն, ն այլն, ունկնդիրների մեջ չի կարող չծնվել ճարտասանին ուղղված հարց` իսկ դո՞ւ ինչ ես ասում: Ավելացնենք, որ վկայակոչումների առատությունը թուլացնում է փաստարկողիդիրքերը նան այն պատճառով,որ դրանց միջն բացառված չեն հակասությունները, ինչը դարձյալ ունկնդիրները կարող են արձանագրել ն համապատասխանեզրակացության հան-

գել:

.

՛

,

Արդ` հեղինակությունների վկայակոչման հարցում հարաասելիքը վոր է խուսափել երկու ծայրահեղությունից՝ սեփական թեկուզ ամենահեղինակավորանձանց կարծիքների տակ այլոց, թաղելու վտանգից ն առհասարակ ոչ մի հեղինակություն չընդունելուց: Վերջինը, թվում է, բուն իսկ փաստարկմանտվյալ եղանակի մերժումն է, իրականում փաստարկողնինքն իրեն է ներկայացնում իբրն միակ ու անմրցակիցհեղինակություն: Եթե գործադրենք հեղինակությունների վկայակոչումը, ապա է ֆրանառաջին ծայրահեղությունը լավագույնս արտահայտված սիացի գրող Ժան դը Լաբրյուերի (1645-1698) այն կարծիքով, թե «ամեն ինչ վաղուց ասված է, ն մենք ուշ.ենք ծնվել, քանի որ արդեն ավելի քան յոթ հազար տարի երկրագնդի վրա մարդիկ են ապրում ու խորհում» |385, էջ 50): Իսկ մյուսը, թերնս, Արթուր Շոպենհաուերի (1788-1860) այն անվերապահ դիրքորոշումն է, ըստ որի՝ «ուրիշից կարդացած մտքերը ուրիշի խնջույքի մնացորդն են, ուրիշի դեն նետած հագուստը» |503, էջ 287): Վեղինակությունների վկայակոչման բնույթը պայմանավորված է նան լսարանի ընկալման ու ճարտասանիցակնկալիքների յուրահատկությամբ: Ֆրանսահայ գրող 3ոաչ Զարդարյանի ««Աստ-

ված կա թե չկա»» պատմվածքի հերոսը բանավեճերում փայլելու մի անխափան միջոց էր գտել: Նա շարունակ այստեղից այնտեղից պատահական անուններ էր վերցնում ն դրանցով հաստատում ասածները: Ընդ որում` որքան դժվար արտասանելի ու օտարոտի էր հնչում հերթական մտացածին հեղինակության անունը, այնքան ավելի պատկառանք էր ներշնչում ունկնդիրներին: Զարդարյանընրբորեն է զգացել հենց այդ կարգի ունկնդիրների ոռրը նմանօրինակ փաստարկման դես"քում. օտարահունչ, եղած ու չեղածհեղինակներովզարմացնող մեր բանախոսըայդպես վարվել սկսեց «բազմաթիվ անգամներ, շատ լավ տեսա ըլլալով այն մեծ զարմացումը ն հիացումը, որ օտար, տարօրինակ անուններուն թնդյունը կսփռեր իր խոսակիցներուն մեծցած աչքերուն մեջ»::

-

"

,

Իրոք, ունկնդիրներ ն ճարտասաններկան, որոնց համար մի առանձնահատուկհմայք ունեն հատկապես օտարալեզու մեջբերումները: Այդպիսիք անպայման պիտի ասեն՝ «դե ֆակտո», թեպետ ասելիքը ստույգ արտահայտվում է «փաստացի» հայերեն բառով, իսկ եթե հարկավոր է լինում «օրինական» հասկացությունը գործածել, նրանք անպայման կփորձեն զարմացնել` «լեգիլծյիմ» ասելով: Նրանց սիրտը կճաքի, եթե «մտածելակերպի» կամ «կերպարի» մասին խոսելիս դրանց Օտարալեզու համարժեքը չշրխկացնեն՝ «մենտալիլծյետ» ն «իմիջ», իսկ եթե խորհուրդ տաք «պոպուլիզմ» անբարեհունչ բառի փոխարեն ավելի դյուրին արտասանվող ն հասկանալի «ամբոխահաճություն» ասել, ապա կըմբոստանան: Օտար բառերից ու բառակապակցություններիցավելի ցաեն վալի օտար լեզվամտածողության մեջբերումները: Ի՛նչ արդարացում կարող է ունենալ ՎայաստանիԱԺ այն հայախոս պատգամավորը,որն իր միտքը հաստատելու, ասածն ավելի պատկերավոր դարձնելու համար հայոց խորհրդարանի ամբիոնից ռուսերեն ասացվածքէ մեջբերում («ԼԱՇՇՈՏ օ66յո-- Րօքգտոճ»), երբ դրա ստույգ համարժեքը հայերենում կա՝ «ճաշից հետո՝ մանանեխ»,ն դեռ մի քանի հոյակապ տարբերակէլ վրադիր՝ -

-

-

-

-

«Վարսանիքիցհետո` դափ ու զուռնա», «աշն ուտելուց հետո ձեռին ջուր չեն ածիլ», «Ձաշեն ետով հարիսեն էժան կըլնի», «Ընչանք Շուշանը զարդարվավ,ժամ-պատարագարձակվավ», «Ետին բանիկ, հոգեհանիկ»այլն:

ն

Հեղինակություններիվկայակոչումը ունի մի շատ տխուր

|

:

|

|

վկայակոչումը կրկնվում է, շրջանառումշակութային հետնանքբ. թյան մեջ դրվում՝ կտրվելով, որպես կանոն, նախնականխոսքաշարից: Մարդիկ սկսում են մեջբերել ուրիշների մեջբերածները՝ առանց խորանալու, առանց հավաստի իմանալու ո՛չ տվյալ հեղինակին, ո՛չ հեղինակված մտքի պարագաները, հանգամանքները, առնչությունները, նպատակադրումները: Այսպես ձնավորվում են շրջիկ վկայակոչումներ, հերթապահ մեջբերումներ, ընդհանուր գնահատականներ:Հրապարակի վրա այդօրինակբս զումժողովածուներ կան: Միգուց/։ բարի նպատակով են ստեղծված այդ «բանականությանսիմֆոնիւսները», «իմաստուն մտքերը», «իմաստուն մարդկանց մտքերը», «իմաստության շտեմարանները», «հանգանակները» ն այլն: Սակայն, դրանք մեզ են ոչ միայն ավելի իմաստուն չեն դարձնում, այլն ինաստազրկում

իրենց իսկ բովանդակությունը:Ընթերցողըթութակի պես կրկնում է մտքեր, ասույթներ, վճռակներ,թնավոր խոսքեր, ինչպես որ խաչբառ լուծողն է հմտանում ն, ոչինչ չիմանալով այս կամ այն հեղինակի մասին, լուրջ-լուրջ լրանում է պահանջվող անունը համա-

Ունկնդրինպատճառած ձանձրույթի առումով է արձանագրում նմանօրինակ փաստարկումը«Կանդիդ» վեպում Վոլտերը. ««Որպիսի՞ զավեշտական լրջությամբ է նա մեզ ուսուցանում այն ամենը, ինչ բոլորիս հայտնի է: Ինչպիսի՛ ծանրակշիռվիճար-

պես ապացույցչե

Երբեմն արձանագրությանհետ մեկտեղ մեզ է տրվում նան բացատրությունը,ինչպես որ Յարոսլավ Հաշեկն է վարվել իր հե-

Ն

պատասխան վանդակում:

կումներ է առաջ քաշում նա, երբ տվյալ հարցի շուրջը

փաստարկմանկարնոր եղանակներից մակայն է մեկն Խնդիրն է, որ՝ այն չգերագնահատենք դրա փաստարկային ներուժը,

ԱԱ

՛

"՛ ՛՛ ՛՛

վստահ լինենք մեր ամեն մի մեջբերումի իսկության մեջ, պատասխանատու լինենք դրա համար, ամենակարնորը՝ կողմնորոշվենք պատշաճության ն չափավորության սկզբունքներով:

5.5.15.

Առերնույթփաստարկումը «Նույնիսկ եթե դուռը

բաց գտնենք, ներս մտնենք» (Երվանդ Օտյան)

պիտի խորտակենք

ճայխ

ու

հետո

Այս խոսքով է հիմնավորումԵրվանդ Օտյանի աննկուն հե-

ղափոխականընկ. Բ. Փանջունին իր դիրքորոշումը, երբ, վճռելով ունեզրկել տանուտերին,վերջինիս կողմից ոչ միայն դիմադրության չի հանդիպում, այլն տունը բռնի ներխուժելու մտադրությունըխափանող սիրալիր հրավեր է լսում` բաց դռնից ներս մտնելու առաջարկություն: Օտյանը հանճարեղորենէ բնութագրել նման բոլոր իրավիճակները,երբ առարկայորեն փաստարկման կարիք բնավ չկա, կամ էլ արդեն վերացել է, մինչդեռճարտասանըհարկէ համարում, այնուամենայնիվ,փաստարկելուսեփականտեսակետը: Ինչո՞ւ է այդպես վարվում խոսողը, ինչո՞ւ է ակնհայտորեն անմիտ բաներ ասում: Ընկ. Բ. Փանջունու պարագան է. հասկանալի Օտյանն ստեղծել է գաղափարագարի մի կերպար` սերտածու չմարսած գաղափարների ճո մի անձնավորության,որն ունս-Վչէ ո՛չ իրարածի վնասը, ո՛չ էլ իր ասածի անհեթեթուգիտակցելու թյունը՝ մանավանդ`չունի նան ընդդիմախոսկամ ունկնդիր` ունակ գոնե արձանագրելու ճառախոսի փաստարկմանանմիտ լինելու

հանգամանքը:

`

ԲԻՒԻ ԱԱԱնի

չի պահանջ-

էին, շեղում հեռվից նկատելիս բաները իրեն անապարհն որպեսզի նրանից չլսեին այնպիսի մի ճշմարտություն, թե փողոցը հիմար

է

նրան

դեռես

կազմված է սալարկից ու մայթից Ա թե մայթն իրենից ներկայացնում է սալարկից բարձր գտնվող, շենքերի ճակատների երկայնքով ձգվող մի պանել: Իսկ տան ճակատը շենքի այն մասն է, որ երնում է սալարկի կամ մայթի վրայից, իսկ տան հետնի մասը մայթի վրայից հնարավոր չէ տեսնել, մի բան, որում մենք դյուրավ կհամոզվենք, եթե իջնենք ու կանգնենք սալարկի վրա» |109, էջ 235): Թեպետ, խստիվ մոտենալիս, այստեղ որնէ նոր բան, իսկապես, չի ասվում կամ ապացուցվում, ոչ էլ փաստարկմանհատուկ

բնույ-

հնար է գործադրվում,այնուամենայնիվ,նույնիսկ վերոբերյալ թի խոսքաշարը փաստարկմանգործառույթ է կատարում: Ուստի եղակարելի է ասել, որ գործ ունենք փաստարկման

յուրատեսակ փաստարկման հետ: Է առանձնացնել երկու արեւի առերեույթ փաստարկճան

նակի՝ «առերնույթ»

տեսակ: Մեկն իրոք անտեղի, միանգամայնավելորդ ապացուցումն

է, անհարկի մեկնաբանումը,որ ինքնաբերաբարէ արվում, ճարտասանական անբավարար մշակույթի հետնանք է, վատ սովորույթ

(«զույգ-զույգ» խոսողները չեն էլ նկատում այդ հանգամանքը), կարող է պայմանավորված լինել ճարտասանի մասնագիտական զբաղմունքով (դաստիարակները, ուսուցիչները, դասախոսները, օրինակ, իրենց իսկ զբաղմունքի բերումով ընտելացել են այդօրինակ խոսելակերպին).վերոբերյալ օրինակները բոլորն էլ առերնույթ փաստարկմանառաջին տարատեսակիցէին: Մյուս տեսակը դարձյալ ավելորդ ապացուցումն է, որը, սակայն, այս անգամ բացահայտում է ճարտասայնիգերմոտիվացիան՝ չափից դուրս մղումը, ունկնդորներինհամոզելու չափազանց ձլեգտումը, ամեն կերպ սեփական տեսակետը հաստատելու անսքող դիրքորոշումը: Այս գործոններն են հենց բազմապատկում բերվող հիմնավորումների,լուսաբանումների, ապացույցներիքանակը, երկարաձգում փաստարկման շղթան, ողջ խոսքին հաղորդումերկա.

ր աաա

րարատ

-

րաբանությանու ավելորդաբանությանբնույթ: Տակավին հռոմեական ճարտասանության մեջ առանձնացվում են այն դեպքերը, երբ անհարկի շատ փաստարկներեն բերվում, գործադրվում է փաստարկում,որ «տառապում է ապացուցման առատությամբ»(ճ-ջսոոճովսոոքոււսոո քոօծշու): ճարտասանի խոսքի ներազդեցության առումով առերնույթ փաստարկմանայդ երկու տեսակներնէլ հավասարաչափվնասակար են, իջեցնում են ապացուցողականներուժը, համոզկերության մակարդակնու արդյունավետությունը:Այդ մասին հայ ճարտասանական մտքի երախտավորներիցմեկը` Եղիազար Մուրադյանը, հատուկ վերապահումով նախազգուշացնում է իր «Նոր ճաշակ դպրութեան կամ համառօտ ճարտարասանութիւն»գրքում. «Ցուցման մէջ երկու բանէ զգուշանալու է, մէյ մը արդէն յայտնի իրերը ապացուցանելէ,երկրորդ՝ փաստիմը վրայ երկրաբանութիւնընել է, վասզնզի ասով խօսքին ուժը կ'իյնայ» |147, էջ 66/: Իբրն սովորույթ գործող, մեքենայաբար գործադրվող առերնույթ փաստարկումը սովորաբար դյուրին է արձանագրվում (ինչպես համոզվեցինք, երբեմն նան զավեշտաբար ընկալվում) ունկնդիրներիկողմից: Եվ հենց իր՝ ճարտասանիհամար էլ դժվար չէ հաղթահարել այդօրինակոճը (եթե, իհարկե, նա մտադիրէ ուժեղացնելու իր խոսքի ներազդեցության ուժը): Իբրն գերմոտիվացիայի հետնանք դրսնորվող առերնույթ փաստարկումն ավելի քողարկված է լինում, թեպետ այստեղ նույնպես կարելի է արձանագրել յուրատեսակ ախտորոշմանդեր կատարող որոշակի լեզվական կաղապարներ: Օրինակ՝ այդպես խոսողն հաճախ ասում է, թե է ն, «ավելորդ ասել» այնուամենայնիվ,ասելիքն ասում է, այսինքն` բնավ էլ ավելորդ չի համարում նոր փաստարկ հիշատակելը: Սա մերժելի արտահայտությունէ, քանի որ ունկնդիրներիմեջ չի կարող օրինավոր հարց չծագել՝ եթե ավելորդ է, ապա ինչու՞ է ասվում: Եթե ունկնդիրներիդիրքերիցկարնոր է ուշադրություն դարձնել փաստարկմանքննարկվող եղանակիգործադրմանը,քանի որ դա օգնում է ըմբռնելու ճարտասանի շիտակ դիրքորոշումը, ապա ճարտասաննինքն էլ պիտի գիտակցի այդ եղանակիգործածման խոցելի լինելու հանգամանքը: Մասնավորապես`փաստարկողն ինքն իրս համար պիտիպարզի, թե որտեո ւ ավարտվումդրական, համոզիչ :իաստարկումը,որտեղ է հարկավո՞ կանգ առնել ն այլես չշարունակել հիմնավորումների շղթան, քանի որ փաստարկումն է գործել փաստարկման արդենսկսում դեմ:

Իրոք, եթե ինչ-որ բան արդեն փաստարկել ենք, այսինքն՝ ապացուցել ենք որնէ դրույթ ն համոզիչ ներկայացրել տվյալ լսարանին,ապա բոլորովինկարիք չկա երկարաձգելու այդօրինակխոսքը կարող է ընկալվել որպես ինքնանպատակ,իսկ ինքը՝ ճարտասանը,թողնել շատախոսիտպավորություն.ունկնդիրների մեծ մասը չի կարող չմտածել, որ ճարտասանինավելի շատ բուն փաստարկմանգործողություննէ հրապուրում,քան լսարանին ինչոր բան հաղորդելը: Այնուհետն՝ փաստարկողնի վիճակի է այլոց համոզելու, եթե ինքն է համոզված ասվածի մեջ, մինչդեռ արդեն ընարդեն ապացուցվածը,լսարանիկողմից ակնհայտորեն կասինքնին ամրապնդելը դունվածը նորանոր փաստարկներով է ուրեմն, հանդեպՁ. ու առաջացնումխոսողի անվստահություն կած եզրակացնումեն ունկնդիրները,ճարտասաննայնքանէլ վստահ չէ, իրեն է հենց համոզում: Ֆրանսերեն մի ասացվածք լայն տարածում ունի գրականությանմեջ. «Ով շատ է ապացուցում՝ ոչինչ չի ապացուցում» («Օսէ քոօսօ էոօք ոօ թոօսսծ ո16ո»): Խոսքը, հասկանալիէ, չի վերաբերումպատշաճ կրկնություններին, հանգրվանայինամփոփումներին, որոշ դատողություններ հիշեցնելուն. չափի մեջ` դրանք չեն ընկալվի որպես ավելորդ ու կասկածհարուցող հանգամանք: Որքան ավելանում են միննույն նպատակին ձառայեցվող այնքան թուլանում Է դրանցից ամեն մեկի ապափաստարկները, ցուցողականներուժը: Թուլանում է հենց փաստարկներիամբողթեկուզ միայն այն պատճառով,որ բերջության ներազդեցությունը, ված փաստարկներըներքնապես կարող են հակասել միմյանց (կամ այդպիսին ընկալվել): Բացառվածչէ, որ լսարանում ծագի վիճաբանություն,տրվեն պարզաբանումպահանջողհարցեր, այնպես որ միշտ էլ ցանկալիէ պահուստում լրացուցիչ փաստարկներունենալ: Խոսքի համոզկերությունը կշահի նան լսարանի այն ընկալումով,թե ճարտասանը, ահավասիկ,դեռ շատ բան կարող էր ասել, սակայն վստահել է իր ունկնդիրներիմտավոր կարողություններին: առնել նան այլ Վերջապես՝ լսարանիընկալումըպիտիհաշվի առումով. եթե ճարտասանինհաջողվել է փոխել ունկնդիրների նախնա'լանդիրքորոշումը, ապա նրանց ճի մասի մեջ, համենայն դեպս, պսյհպանվումէ հակաճառելու տրամադրությունը,մեկ այլ մասն էլ ունենում է, թեկուզ իր կողմից չգիտակցվող,պարտվողի զգացում, ոմանց էլ կարող է ճնշել ճարտասանի համառությունը: Այս ամենն ահա գումարվելով`հանգեցնում է այն բանին, որ ճար-

ասելիքը: Նախ՝

մանքը, որ «ինքն է ասել»: Առանձնաշնորհյալ անձինք, մարգարեները, գուշակները, քարոզիչները ոչ թե ապացուցում են, այլ պընդումներ անում` բարբառում պատրաստիճշմարտություններ: Այսպիսին է լսարանի ընկալումը, ն այս ընկալմանպարագայումփաստարկմանամեն մի փորձ անտեղի ու վնասակար է լինում:

տասանի, անգամ չեզոք, վարվելակերպըլսարանն ընկալում է որպես մտավոր գերազանցության ցուցադրում, ունկնդիրների կարողությունների հանդեպքամահրանք ն ուղղակի վիրավորանք: փաստարկային արդյունավետուՁգտելով առավելագույն թյան՝ ճարտասանները,սեփականտեսակետըներկայացնելիսկամ հակադիր տեսակետը հերքելիս երբեմն աշխատում են իրենց խոսքի ներազդեցությունն ուժեղացնել հատկապես նրբահնար տրամաբանականկառույցներով,անխոցելի ապացույցներով,անվիճելի ճշմարտությունների վկայակոչումով: Վերստին` արդյունքը սպասելիքի հակառակն է լինում: Բանը միայն այն չէ, որ խիստ բարդ (ինչպես նան՝ չափազանց պարզունակ) հիմնավորումներըլսարանը չի ընկալում որպես փաստարկ:Այստեղ ավելանում է նան բուն տրամաբանականհիմնավորման հանդեպ մարդկանց մեծ մասի հիմնավոկանխակալ վերաբերմունքը: Չէ՞ որ տրամաբանական է րումը ունկնդիրներից հանջում: Ուստի ն՝ ինչքան էլ տարօրինակհնչում՝ չ

Դիմենք այլ ասպարեզի՝մեր կյանքի անբաժանտարրը դարգովազդին: Այստեղ առերնույթ փաստարկումընույնպես վնասակար է:

ձած

կ մտավոր ան ուշադրություն անքե է

՝

՝

"

:

Ճարտասանն այնքանավելի դյուրին է համոզում, որքանավելիքիչէ ապացուցում ն որքան ավելի շատ է լուսաբանում, մեկնաբանում,հռչակում, հաստատում,

պնդում, հայտարարում:

Այլ կերպ ասած, փաստարկմանմեջ տրամաբանականկողմի (այսինքն՝ ապացուցման)տեսակարարկշռի աճը կարող ընկալվել

է

որպես ավելորդ, անտեղի փաստարկում անդրադառնալ խոսքի ընդհանուրհամոզկերության վրա: Այս իրավիճակին է, թերես, վերաբերում Ֆրիդրիխ Նիցշեի այն միտքը, թե «պնդելն ավելի հուսալի է, քան ապացուցելը»: Ինքն էլ հենց բացատրել է, թե «մարդկանց մեծամասնության վրա անպնդումներն ավելի ուժեղ են ներգործում, իսկ սմիաստարկն վստահություն է հարուցում» |425, էջ 242): Ասվածն արդարացի է, օրինակ,առանձնաշնորհյալ(քարիզմատիկ) ոճի առաջնթուլիխոսելակերպիառնչությամբ:Ն'ս ոչ միայն հոգ չի տանում իր ասածների տրամաբանական հիմնավորման համար, այլն իրավունք էլ չունի այդպես վարվելու: Ունկնդիրները, համախոհները, ջատագովները, կուսակիցները պարզապես չեն ակնկալում որնէ ապացուցում. փաստարկ է արդեն այն հանգա-

"

ն բացասաբար

Որքան էլ տարօրինակէ թվում, սակայն, ««ԸնդմիշտԿոկա-կոլա» ավելի մոգականազանհեթեթ (ն շարահյուսորեն՝սխալ) ձենակերպումն ավելի արդյունավետորեն գովազդ, ապրանքային դեցությունունի իբրն ավելի պատէ ներազդում հասցեատիրոջվրա, քան թե արտաքուստ կառելի ու ստույգ ձեակերպումը, ասենք` «Միշտ խմեք «Կոկա-կոլա», քանի որ դա համեղ ն օգտակար հյութ է»: Առաջին ձնակերպումը հակիրճ է ու անվերապահ (քննարկում չի ենթադրում, քանի որ ոչ թե ապացույցներեն բերվում,այլ պնդում է արվում), երկրորդում առկա է հիճնավորում,որը, Նիցշեի բնութագրմամբ,իսկապես անվստահություն է առաջացնում: Կամ (օգտվելով հայաստանյանընթացիկ գովազդից)`երբ ասվում է, թե «Լեզվի կենտրոնը հրավիրում է անգլերենի դասընթացի ն երաշխավորումէ հարյուր տոկոսանոց արդյունք»», ապա հավանական հասցեատերըչի կարող հարց չտալ՝ ի՞նչ է այդ հարյուր տոկոսանոց արդյունքը, ի՞նչ է լինելու, ասենք, ութսուն տոկոսի դեպքում, ինչո՞վ է չափվում ն այլն: Այսինքն`հրավերի հիմնավորումը այստեղ թուլացնում է հրավերի գովազդայինգրավչությունը: Հանենք հիմնավորումը, զորօրինակ՝ «Լեզվի կենտրոն` լեզուների լիարժեք իմացություն». ավելի գրավիչ է ն ոչինչ էլ չի պարտավորեցնում: ճիշտ հայաստանյան լավագույն գովազդի հանգույն՝ ««Մերն ու րիշ է...»»: Ձնակերպմանթերասացությունըայստեղ հանճարեղ լու ծում է: Պատկերացնենքկախման կետերի փոխարենինքնին ամենաամենաանհերքելի մի շարունահավաստի, ամենատրամաբանական, կություն («Մերն ուրիշ է, որովհետն այս, այս, այս ն այլն») ն կհամոզվենք, թե որքան է տուժում գովազդը, քանի որ ամեն մի հիմնավորման հետ մեծանում անվստահությունը: է "

-

.

:

լ

|

'

քննարկված եղանակըլայն տաԱյսպիսով`/տաստարկման խոսքային հաղորդակցմանզանազանասրածում ունի մարդկանց խոսքի ներաչեցության դեր է կատարում պարեզներում, զգալն արդյունավետությանմեջ, բնութագրվում է իր գործադրմանորոշակի առանձնահատկություններով,որոնք հարկավոր է իմանալ տեղին փաստարկելու ն, ամենակարնորը,անտեղի փաստարկումից խուսափելու համար:

5.5.16.

Ձգձգմանեղանակը «Երբ ինձ

հետ

ես մոթանում

վերաբերմունք

են

ընդարձակորեն խոսում,

եմ.թե Քր հ է խոսքը» Բ ինչի մամին

(Սոկրատես)

խոսքը երկարաձգելու մի տեսակի արդեն Փաստարկելիս ծանոթացանք նախորդ եղանակի` «առերնույթ փաստարկման», դրսնորումներըքննելիս. ճարտասանը, բերելով անտեղի ու ավեէ խոսքը: Այդօրիըստ էության, երկարացնում լորդ.փաստարկներ, նակ ձգձգումը, հիշեցնենք, երկու պատճառ ունի՝ նման խոսելալինելը ն չա ընտելացած լինելը հիմնավոր համո ոճին ուրս հիմնավոր, ն չափից դուրս զիչ

`

՛

Ն ւն որթխոսելը, ասելիքը երկարացնելը,որպես սովորու-

Ձգձգման եղանակի կիրառումը հատկապես բարենպաստ

թյուն, ավելի լայն տարածումունի: Նախ՝ դարձյալարտահայտվում թ տամենական մշակույթի պակասը, երբ խոսողն ինքն իրեն է, շեղվում, մոռանում ասելիքը, ընդհատում. շարունակ. ն այլն: Բացի այդ, ը ը անում խոսքի թելը, անհարկի1 միջարկություններ ինչ հնարավորինս ամեն ր գ , արդ կա, որ սիրուտէ րավորի հանգամանորեն ինչ ու ամեն պաճուճանք: պարագա ասել, հիշատակել

կորցնում

:

դուկյանի «Պեպոյի» Գիքոն: Մի լուր հայտնելը մի իսկականարարոդության է վերածվումէ՛լ քթախոտիցփոշտոցներիշարք, է՛լ նույն քթաԷ՛լ անվերջանալիհոխոտի որակի մասին երկար դատողություններ, են գոցներ, է՛լ ձայնարկություններ...Ընդսմին`երբ ճարտասանինկոչ անում կարճ կապելու, գործիցխոսելու, անգամթախանձումեն (««Հա՛, մե չո՛ւստ ասա, թե աստուձ կու սիրես»»՝զուր դիմում են Գիքոյին զրուցակիցները),նա բնավ էլ չի փոխում իր ոճը, դեռ մի բան էլ ինքն է հանդիմանում անհամբեր զրուցակիցներին («Մո՛ւլափ է՛, մե քիչ հեր օանած») ուամնեցի Կու քընԱյս պարագայումդիտավորությունչկա փաստարկման ,

-

:

է նարկող եղանակըգործադրելու: Ձգձգմանմիտումնավորությունն օգտագործումը, մ եջ որոշակիհնարքի մատնանշումփաստարկման այսինքն` խոսողի ձգտումը խուսափելու անմիջական պատասխանից, վերջնական կարծիք հայտնելուց, հարցադրումըշիտակ ՏՄ «անելուց: Շատ հաճախ, վիճաբանության ժամանակ, գործարար

զանազանայլ իրադրությունզրույցներում,բանակցություններում, ներում ոչ միայն հնարավոր չի լինում, այլն միանգամայնանցանդիմացինիայս կամ այն առակալի է անմիջապեսպատասխանել`

Գինե

՝

դյունաբերության

:

՝

կդժբախտ ի ն:Գերարի արե ում գալով մասին դեմ, խոսել գաղտնիության օրինագծի ճումների

:

Գ. ՍունՀայ գրականությանմեջ այդպես խոսողիցայտուն կերպար է

ԱԱ

ների, քննարկումների վերաբերյալ ժամանակայինսահմանափակումներ գոյություն չունեն: Դա հնարավորությունէ տալիս, մեն-միայն խոսքը ձգձգելով, տապալել այս կամ այն օրինագծի ընդուկամ նումը ւմը կամ դատավճռիկայացումը: Օրինակ՝ ըստ զարմանահրաշնվա-

,

Հ»

ոնաԽո ների ԱՈԹյուն նություն, վիճա

ԱԱ

Ձգձգումով

-

ցույց տալը: Երբեմն հույժ անջարկությանըմեկեն հրաժեշտ է լինում Ժամանակշահել` սեփականասելիքի կամ ընդհանուր րդ դիրքորոշման շուրջ ծ իրավիճակը ճ մտորելու, փոփ շուրջ րելու, փոփոխված շ հանգամանորենքննարկելու, սեփական տեսակետն ամրապնդող ն որ նոր փաստարկ որոնելու ն հակադիր ր տեսակետը ը հերքելու հերքել ն են Ահա ժահնար գործադրելու նպատակով: լույս աշխարհ եկել մանակ շահելու, ձգձգելու տարբեր եղանակներ`սկսած ծխախոտ վառելու արարողությունիցու տերողորմյա գցելու ցուցադրումից ն վերջացրած առերնույթ ճշգրտման նպատակ հետապնդողհարցերով ու կանոնակարգիբծախնդիրպահպանումով:

աա

ասպարեզում

աար աատադարըերի պատահարնե

րերն

է 43 ժամ՝ առայժմ զանցված ցուցանիշ: Ի դեպ, Գայաստանիխորհրդարանիգործող կանոնակարգը խիստսահմանափակումներէ դնում, փոխարենըհմուտ ճարտասանը, օգտվելով ՀՀ քրեական դատավարությանօրենսգրքի թողած սողանցքից, հնարավորությունունի գերազանցելու 43 ժամվա բնագիծը:

Իհարկե, միայն առարկայականհնարավորություննու ենթակայական մտադրությունը անբավարարկլինեին` առանց գործադրվող նյութի յուրահատկության`մարդկայինխոսքի ճկունության: Խոսքն ք ք տալիս է, ինչպես հայ ժողոինքնին այդ հն հնարավորությունը վրդականասացվածքն է ամփոփել` «Խոսքն օր կա լաստիկէ, քաճի

կերկարի»: քաշես՝

Խոսքը ձգձգելը մերժելի երնույթ է, անտարակույս: Ինչպես արդեն ասվել է, ճարտասանակասխոսքի համար գոյություն ունի «Յ Հ-երի» յուրատեսակ կանոն` խոսքը պիտի լինի հստակ, հակիրճ ն հավաստի: Այնպես որ՝ ձգձգումը նպաստավորչէ սեփականմիտքը տեղ հասցնելու ն ունկնդիրներինհամոզելու առումով: |

Եթե որնէ մեկը միտումնավոր է խախտում հակիրճության պահանջը, ուրեմն` նրա նպատակըհստակ ու հավաստի լինելը չէ: «Չի կարելի սեփականմիտքթ թաղել դատարկ շատախոմության հեղեղում զգուշացնում է բանակցություններիարվեստի ճանաչված տեսաբան Ջոն Չեստարան իր «Գործարար վարվելակերպ» գրքում ն իսկույն հավելում, եթե, հհարկե, հենց դա չէ ձեր խոսքի նպատակը»1501, էջ 136): Իսկ այդ նպատակը, ինչպեսասվեց, զուտ սոփեստականբնույթի է լինում` ինչպես չասել ասելիքը, չասվածը իբրն ասված ներկայացնել, շրջանցել բուն խնդիրը, ժամանակ շահել, զրուցակցի վրա հոգեբանորենազդել ն այլն: ա դոյ անակ տրոլակշի կահեա մենք ոչ միայն չենք ր ձգձգելով՝ օգծգել թվում: Մեր խոսքը միտումնավոր ն ինչն այդ ասում այն, ինչ ցանկանումէ էի հակաձեռնտու հնարավոր չէ. նրբահնար ձգձգմամբ պահին մեզ ռակն անել՝ դիմացինին չէր ինչ պատրաստվումասել: Եթե դարձյալ փորձենք ապա տեղինէ հիշել մեկ այլ ասացվածք՝ իմաստությամբ,

Խորհուրդ տալ այդպես էլ չի հաջողվում. երիտասարդը ուղղակի չի ասում, թե «ձեր խորհուրդներըձեզ պահեք», ավելին` սիրալիր արձագանքումԷ ն խորհուրդ լսելու պատրաստակամություն հայտնում, բայց իր այդ հնարքով՝ սեփական ասելիքը ծոր տալով, ավելի ազդու է հասկացնումանկոչ խրատատուինինչն ինչոց է:

-

-

:

խել զրուցակիցը, ավայ է այն, հարկադրելասելու ինքը

'

Ձգձգմանեղանակի գործադրումը գրեթե անհնար է

պանի երր նալն լագաաանարքի արջեր անձեր

|

`

'

Ի

`

պիտանիհիմնավորումը,թերնս, նոր հանգամանքներիի հայտ գալու պատճառաբանումն է, նոր իրադրության մատնանշումը. խոսողը, իբր,բնավ էլ միտումնավորչի ձգձգում ասելիքը, այլ ինքն էլ է՛ հարկադրվածայդպես վարվելու: Իսկ ինչ վերաբերում է հակազդեցության միջոցին, ապա դրա լավագույն օրինակները հանդիպում են Սոկրատեսի ն սոփեստներիվիճաբանության ընթացքում:

իրողությունը բնութագրել ժողովրդի | '

կր բանա»: «Խոսքը խոսք ,

զուսաբանենք խության օրինակով

Մաքս Բրենդի վեպերից

ամերիկացի գրող

Ժամանակա

ձգձգման հնարքի մեկի գործադրումը,երբ մի զրուցակիցը, իրենն ասելով, թույլ չի տալիս. իր ք մյուսին իր «Կարճլիկը կտրուկ շրջվեց աթոռիը

'

|

| լ

եմ ն -

՛

հուսովե Բալու Ովչի լսում բարի խորհուրդԽորհո՞ւրդ,- քրթմնջաց տղան:- ուրդ ԱԻՆ Հուն խա զրուցակիցը:փորձն Է՝ արտահայտված -

-

եմ,որ որ

նա,

Երիտասարդ, ասաց իրավունք ունեմ Ձեզ բարի խոր

-

նին ծե ծեր բավականին

ես

կարոլիկը:

ականջները: Դե,

իհարկե, ասել... Նրան,

ՏՏ

լինի»։

եմ, Գուցե հեռանում ելույթները» մնայի

|

երիտասարդ, դրա

համար էլ

ով խորհուրդներչի լսում, այլես լ

ու

ուզում Ձեզ եմ

օգնելչի ունչով

թեպետ

կցանկանայի ընդունակ լինել: Դու, որ ուժեղ ես թե՛ մեկի ն թե՛ մյուսի մեջ, պիտի զիջեիր, որպեսզի մեր զրույցը կարողանար շարունակվել: Բայց դու չես ուզում, ես էլ գործ ունեմ ն մնալ չեմ կարող, քանի դեռ դու երկարաձգում ես քո երկարաձիգ խոսքը: Ես պետք է հեռանամ ս ու ոչ առանց հաճույքի ունկնդրեի քո թեն |441, էջ

բոլոր |

-

-

|

լ

-

-

անզոր

այդ

հ

Խորհո՞ւրդ, կրկնեց տղան։ Դա հակիրճ մի բանաձնով: էլ... Դրա համար Ճիշտ է, - համաձայնեց Լաս- Խորհուրդը կարողէ փոխարինել մարդու աչքերն -

Այսպես`Պլատոնի ««Պրոտագորաս» երկխոսության մեջ սկզբում Սոկրատեսը կատակախառն է ընդհատում երկարաշունչ սոփեստին. ««Պրոտագորաս,ես, դժբախտաբար, մոռացկոտ մարդ եմ, ն երբ ինձ հետ ընդարձակորեն են խոսում, ես մոռանում եմ, թե ինչի մասին է խոսքը»: Այնուհետն,երբ զրուցակիցը չի հրաժարվում ընտրած երկարաբան ոճից, Սոկրատեսն ավելի կտրուկ է ձնակերպում իր հակաճառու-

որ դդուիմաստուն Ա.ընդարձակ, րճ (չէ լ ընդարձակ, (չէ՞ որ ընդունակ խոսելու ես ն՛հակիրճ ընդ ես), իսկ ես ահա եմ, երկարաբան ճառերում

աինխոսքն սկսել: -

քողար-

կել, ի տարբերություն փաստարկման շատ այլ եղանակների, ասենք` միակողմանիմոտեցման,թերասացության,կամ այլափոխման: Ձգձգումը, ինչ կերպ էլ որ արվի՝ շեղումների, շրջապտույտի,

:

Անխոցելիպատասխան է ու դիրքորոշում: Այստեղ նան այն է ուսանելի, որ Սոկրատեսըկարողանում է իր վարվելակերպով համակել վիճաբանությանը նհոկա գտնվողներին,որոնք նույնպես ոհմում են Պրոտագորասին` պահանջելով «հարց տալ ու պատասխանել, այլ ոչ թե ամեն մի : հար ցի կապացությամբ երկարածոր մի ճառ ասել, ընդարձակվել այնքան, որ ունկնդիրների մեծամասնությունն անգամ մոռանա, թե հարցն ինչին էր վերաբերում»: '

5.5.17. նան

«Հարցախեղդանելու» եղանակը

5.5.18.

Ձգձգմանեղանակի մասին

լիովին արդարացի է ասվածը փաստարկմանմյուս, այսպես կոչված՝ «հարցախեղդ անելու»

եղանակի կապակցությամբ:Դրա գործադրումըչի հանգում, իհարկե, միայն ձգձգմանը,թեպետայդգործառույթը հարցերի միջոցով հատկապեսարդյունավետէ կատարվում: Տակավին հին հույն սոփեստները կատարելության էին հասցրել հարցադրումներիարվեստը. անընդմեջ հարցերով, որ ե ճշտե ե տրվում էին իբր դիմացինիտեսակետը պարզա ճշտելու, ասելիքը ները կարոբանելու, հասկանալի դարձնելու նպատակով,սոփեստները կար ղանում էին շփոթեցնել,շշմեցնել զրուցակցին ն հաստատել սեփական կարծիքը (կամ ցույց տալ, թե. հաջողվել է հաստատել): անելն այժմ էլ անխափան սոփեստական զենք ««ՀՎարցախեղդ»» է. քչերն են դիմանում կրկնվող հարցերի տարափին,կա՛մ համաձայնում են ճարտասանի հետ՝ առանց խորանալու փաստարկների մեջ, կա՛մ էլ անհամբեությունիցսխալներ են թույլ տալիս: հարց տալն ու հարցին պատասխանելըոչ միԱռհասարակ՝ այն փաստարկման եղանակ են, այլն մարդկանց խոսքային հաղորդակցման ամենատարածվածմիջոցներից մեկը: Հարցուպամարդիկ միմյանց տասխանով, հարցազրույցով, հարցաքննությամբ տեղեկություններ են հաղորդում ու ստանում, միմյանց մասին պատկերացումներեն կազմում, հաղորդակցվում են, փոխազդում, կազմակերպումհամաւտողգործունեություն: Մարդկանցխոսքային հաղորդակցմանհիմնական ձնը երկխոսությունն է, որտեղ հատկապեսհարցն է կարգավորումխոսքի ուղղվածությունը, կանխորոշումպատասխանիբնույթը, հնարավորություն տալիս շրջանցելու անցանկալի թեման, փոխելու քբննարկման ընթացքը ն այլն: Վարցախեղդանելը, սակայն, զուտ սոփեստական հնարք է ն, վերստին, ճարտասանի դիտավորությունն է թույլ տալիս եզրակացնելու փաստարկմանտվյալ եղանակի գործադրմանմասին:

Սա հենց անակնկալ,անսպասելիհարցնէ, խոսքի մեջ կըտրուկ շրջադարձը, շեշտակի ձնակերպումը, չկառխատեսված մեղադրանքը այլն: Հիշենք Ցիցերոնի առաջին ճառը Կատալինայիդեմ` ն դավադրության համար մեղադրանքով.նախօրոք խնամքով պատրաստված, սակայն ներկաներիհամար անսպասելի, շիտակ հարցերի շամի սկիզբ, որը մեղադրվողկողմին անակնկարան, հզոր, կաթվածահարող լի բերելով` զրկեց պատասխանելու,պաշտպանվելու կամքից ն ինքնին ծառայեցիբրն մեղադրանքի.հիմնավոր լինելու ծանրակշիռապացույց:

-

:

«Հարցասիրությունը» չարաշահող ճարտասաններին Արիստոտելը

է սեփականհարցի ծուղակն ընկնելուվտանգից.«չհ //արելի զգուշացնում

հարց տալ մի բանի մասին նչն ինքնին պարզ Թ, մանավանդ,եթե «հաապա հարց տվողը պարտվածիվիճաԱնիոնն, կում է հայտնվում» |279, էջ-516): Այնպեսոր՝ «հարցախեղդանելը», որ-

կառակորդըհարցին դիմանում է յ

պես փաստարկման միջոց, պատկանումէ երկսայրի փաստարկումների շարքին ն կարող է շրջվել գործադրողիդեմ:

Անակնկալիեղանակը

Ֆ րենսիս Բեկոնը իր «Փորձեր կամ խրատներ բարոյական ու քաղաքական» աշխատությանմեջ թվարկումէ «խորամանկության հնարքները» առանձնացնելովհենց քննարկվող եղանակը. ինչպես որ ուրիշի անվան տակ թաքնված մեկին իր իսկականանունով կանչելիս՝ նա ակամա ետ է շրջվում ն դրանով իրեն մատնում, այնպես էլ «անսպասելի ն հանդուգն հարցը հաճախ շշմեցնում զինաթափում»|299,էջ 403): Լեոն Շանթի «Հին աստվածներ»դրամայումվանահոր ն իշխանուհու երկխոսությունըսկզբնապեսաշխարհիկ զրույց է նոր եկեղեցու շինարարության շուրջ: Իշխանուհին փորձում է հասկացնելքսանհինգ տարվա անցածը,ակնարկելիրենց միջն այդ ժամանակբռնկած ն երկուստեքմիմյանցից այդքան գաղտնի պահած սերը, սակայն վանահայրըխոհեմաբար շրջանցում է՝ ասելով. չեմ հասկնարինչըսել կուզե իշխանուհին», «Ըսածներեդչհասկցա ես ոչինչ»: Եվ ահա՝ իշխանուհու, ձնականորեն սովորական, առօրյա մի արտահայտություննանակնկալ փաստարկի դեր է խաղում` իշխանուհին պարզապես վանահոր` քսանհինգ տարի չհնչած անունն է տալիս («Ոչի՞նչ, Վովհաննես»)` տակնուվրա անելով վա-.. նահորը (ինչպես գրում է Շանթը՝ «խայթվածինման կցնցվի»): ,

է ու

"

տարի

:

եի

Անակնկալի հնարքը քննիչներն են գործադրում հարցաքննություններիընթացքում,երբ ընդհատելով ասելիքը, հանդարտ խոսքը, մեկեն ու փոփոխվածտոնով անսպասելի հարցեն տալիս, որնէ անուն կամ փաստ հիշատակում: Նույն սկզբունքն է գործում զանազան տեխնիկական սարքերում. միալար, միատեսակ, հանդարտ հարցուպատասխանի շարանում դրվում է սուր, դժվարին հարց, որի հանդեպհարցվողի վերաբերմունքը (ասենք՝ սրտի աշխատանքի փոփոխությունը)թույլ է տալիս որոշակի եզրակացությունների հանգելու: Անակնկալիգործայրմամբ մենք սովորաթարնախաչեռնու Թյունը մեր ձեռքն ենք վերցնում. եթե, իհարկե,հնարքը հաջողվումէ, այսինքն` մենք հասնում ենք մեր նպատակին:Մինչդեռ` վատ նա խապատրաստված,չհաջողված անակնկալըվերստին կարող է. շրջվել գործադրողիդեմ: շ

"յ

-

'

-

`

"

Հորդոր

5.6.

հնարավորո

վի, իսկ ավարտը, հակիրճությանշնորհիվ, այդպիսի թյուն ընձեռում է: Երրորդ՝«հարկավոր է բորբոքել ունկնդիրների կրքերը՝ րեկցանքը,սարսափը, զայրույթը, ատելությունը, նախանձը,մրցակցությունը ն թշնամանքը»: Չորրորդ՝ անհրաժեշտ է հիշեցնել ողջ խոսքի նպատակը. կապումէ խոսքի սկիզբն ու վերջը, հիշեցնում, թե ինչ ճարտասանը էր խոստացել (առաջարկել). նա պիտի այն տապավորությունը թե ինքն ասել է հենց այն, ինչ խոստացելէր |277, էջ 163|: Առհասարակ՝ /սռսքն ավարտելու հմտությամբ են ամենից առաջ տարբերվումլավ ու վատ ճարտասանները:Հմուտ ճարտասանն ավարտից առաջ անպայման ձգտում է ն կարողանում է մի վերջին անգամ ունկնդիրներին, հզոր տպավորություն գործել:

'

ճարտասանականխոսքի նախավերջինմասն Դորդորը

կա-

է, հա-

ջորդում է փաստարկմանը:Շրա դերը պայմանավորվածէ ճարտասանիասելիքի ծավալման տրամաբանությամբն նպատակունի ապահովելու խոսքային ներազդեցության ընդհանուր արդյու-

-

նավետությունը:

`

ասելիքը շարադրելուց, այնուհետն` սեփական տեսակետը հիմնավորելուց ն հակադիր տեսակետը հերքելուց հետո, ճարտասանը,որպես կանոն, մեկեն չի կարողավարտել իր ելույթը: Վերջակետդնելուց առաջ խոսքի տրամաբանությունըպահանջում է հակիրճամփոփումանել: Կարծեք երկար ճանապարհանցնելով, վերջնական հանգրվանին հասնելուց առաջ ճարտասաննիր ուղեկիցներինհրավիրում է հետադարձմի հայացք նետելու անցածին,իսկ, քանի որ ինքն էր առաջնորդում,ապա մեկ-երկու խոսքով բացատրում է, թե ինչո՛ւ այդ ճանապարհը, ինչո՛ւ էր ինքն ընտրել հատկապես այդ

ստեղծի,

Բուն

ողինՆ

՛

|

Հ»

հենց հորդորիԳլխավոր դերը` մեկ անգամէլ իմաստավորել ասվածը, ճշգրտել ճարտասանիանձնական վերաբերմունքը, բերված փաստարկներն ու հակափաստարկներըամրապնդել մի վերջին՝ հուզական ներազդեցությամբ:

՛՛ ՛ ՛

Առաջնորդըուղղակի պարտավորէ իրեն հետնածներինտեղ հասնելուց առաջ հայտնել, թե ո՛ւր են հասնում ն ի՛նչ է ինքն ակնկալում իր ունկնդիր-ուղեկիցներից: .

լ

Արիստոտելը,դիտարկելով հորդորն ու վերջաբանը որպես խոսքի մեկ, միասնականմաս, թվարկումէ ավարտի չորսխնդիր: ունկնՆախ՝ ճարտասանը պիտի մի վերջին անգամ դիրներինդրականորեն տրամադրելու իր հանդեպ ն բացասա-

ձգտի

մեջ պիտի հաստաորքանով ճարտասաննարդեն փաստարկման ն «իներիր հերքած՝ տեսակետը հա'լընդդեմը: տած Երկրորդ` ճարտասանը պիտի գործադրի չափազանցության ն նվազաբերության ոճական հնարքները: Դրվատելիս ն պարսավելիսչի կարելի խուսափելսեփականիչափազանցումիցն հակառակորդինսեմացումից:Պաբզապեսդա չափի մեջ պիտիար-

անու

արսկաստանից

րԱրարի աարանը թիմն ոչ հեռանայիթ

սպառնացող

վտա

ակայսան).

կուզենայի, որ դուք այստեղից թե լոկ որպես ունկնդիրներ. թող ձեզանից նա, ով պետության գործերին քաջատեղյակ է, ձգտի հաշտեցնելու Աթենքին ու Սպարտային, իսկ ովքեր փորձված են ճարտասանության մեջ, թող դադարեն դատողություններ անել փուչ բաների մասին ն ավելի լավ է թող փորձեն գերազանցել այս ճառը, թող հնար գտնեն ինձանից ավելի պերճախոս «Ես

|

|

արտահայտ-

վելԱՆԻԻՑ լու»

ջ

Շիփ-շիտակասված, հստակորեն տարբերակվածայդօրինակ հորդորը ոչ մի ունկնդրի անմասն չի թողնում. ճարտասանն արդեն համակել է ունկնդիրներին ազգային միասնության գաղափարով ն ուղղորդում է ամեն մեկին ըստ նրա կարողության: Հորդորի բնույթը կախված է խոսքի բնույթից, ոճից, տեսա`

|

.

կից, նպատակից,նյութից, իրադրությունից: Օրինակ` դատական վիճաբանություններիընթացքում արտասանված ճառերը, իրենց

|

ի

"`

հորդորով

է ավարտվումԻսոկրատեսի«ՆերբողակաԱնզուգական նը» (որի վրա, հիշեցնենք, նա աշխատել է շուրջ տասը տարի, ն որը

է աան նվիրված

ն

՝

Սա է

համոզել

`

ուղղված որոշակի ամփոփում-ձնակերպումով: Ընդ որում՝ հորդորի հուզա ան ուղղվածության առումով ա,-:չտեղ կարելի է առանձնացնոլ երկու հիմնականզգացում, ինչպես տակավին Մարկոս ն կարեկցանք Քվինտրլիանոսն է արել, այն է՝

վրդովմունք (րենց

տարատեսակներով): "

լ

՛

Որոշակի հորդորի ձնավորումը Քվինտիլիանոսը բխեցնում է ն սահմանում հետնյալ

ճարսգասանիբարոյական վարքագծից կաննը՝

ավարտը. ««Ժողովուրդ հայոց որ ի Գայաստան, յԱրցախ ն ի սփիւռս աշխարհի՝ նորոգուիր յարութեան հաւատքով ն ապրիր յարութեան շունչով, որպէսզի կեանք ունենաս, ինչպէս Աւետարանը կը բնորոշէ «առաւել կեանք», յավիտենական կեանք.-ամէն»:

'

'

:

ճարտասանի

-Ունկնդիրներիմեջ հարուցած Հլրդովմունքը (ոճմջոճճօ) պետք է ուղղված լինի արարքին, Հիսկկարեկցանքը(ո56Ւ88110)՝անձնավորությանը: "

դաԵրկակի հորդորի գործադրման փայլուն օրինակ է ռուս տապլաշտպան Պյոտր Ալեքսանդրովի պաշտպանականայն ճառը, որով նա հանդես է եկել հայտնի հեղափոխականՎերա Զասուլիչի դատզասվարության ընթացքում (1878թ.):

րալ

Վեչրջինս մահափորձէր կատարել Պետերբուրգիքաղաքագլուխ գենեՀՏրեպովի նկատմամբ`ի հատուցումն գեներալի հրամանով քաղաքա-

կան Բանտարկյալներից մեկի անմարդկային,ստորացուցիչ կտտանքների: Նկար ագրելով պաշտոնատար անձի վայրագությունը ն այդ արարքի դեմ է Վ. Զասուլիչին՝ վրդուլմունքառաջացնելով`պաշտպանն արդարացնում մատ անձնական բացակայությունը, զայրույդրդապատճառների գանշելով թի ա զդեցությամբ գործելը, մարդկային արժանապատվությունըպաշտմղումը ն այլն: «Առանց հանդիմանության, առանց դառը պանեգլու տրտԱջանքի,առանց նեղանալու կընդունի նա ձեր վճիռը, դիմում է Պ. Ալեքպանդրովը դատավորներին, ն կմխիթարվի այն բանով, որ միգուցե իր տ առապանքները, իր զոհաբերությունը կանխեցին այն դեպքերի կրկնության հնարավորությունը, որոնք տեղիք տվեցին նրա արարքին... Մնում է հուսալ, որ չկրկնվեն այն պատճառները, որ նման հանցագոպրծություններ ն նման հանցագործներեն ծնում» |264,էջ 42): -

-

.

Յոգնոր-եկեղեցականխոսքի հիճնական առանձնահատկություն ներից մեկն այն է, որ հորդորի, քարոզի, խրատի,հուզակար

։

ներազդեցության բնույթ է կրում ամբողջ խոսքը: Այդ բնույթով է պայմանավորված հոգնոր խոսքի ծավալման տրամաբանությունը, ինչպ ես որ օգտակարության նկատառումը`գործարար զրույցի, շնորԻավորանքը՝ ներբողականի,արդարությանհաստատումըդ̀ատակզանի, ոգեպնդումը`ռազմականի, ուսուցումը` դասախոսական խոսքջիպարագայու: ն այլն: Դրա պատճառով է, որ եյլեղեցական խոսքջիհորդորն ու վերջաբանը, որպես կանոն,միամսականեն լինում:

Հորդորն այստսղ ոչ թե առանձնացվածհատված է, այլ, ավելի յգ՝ խոսքի գագաթնակետը,որը պսակում է ողջ պաթոսը: ստու.

Ա

ԱհավասիկԳարեգին Ամենայն հայոց կաթողիկոսի զատկական պԿատգամի («Յարութեան իմաստը այսօրուան մեր կեանքին մէջ»)

Դորդորիբացակայությունըշատ է թուլացնում խոսքի համոզկերությունը հատկապեսքաղաքական-խորհրդարանայինճառի ասպարեզում: Այստեղ ժամանակային սահմանափակումները սովորաբար բավականին խիստ են լինում, ն հաճախ կարելի է ականատես լինել, թե ինչպես պատգամավորըխորհրդարանում մանրամասններկայացնում է իր դատողություններըորնէ օրինագծի կամ քննարկվող այլ հարցի շուրջ, սակայն սպառում է իրեն հատկացրածժամանակը ն ելույթի ավարտը կցկտուր է, անհամոզիչ: Ավելացնենք,որ երբեմն ճարտասաննինքն է փչացնում տպավորությունը, երբ հայտարարումէ, թե դեռ ասելիք ուներ, ժամանա«չտեղավորվեց կը չբավականացրեց(նորօրյա ռուսաբանությամբ՝ ժամանակիմե): Այնպես որ՝ եթե ինչ-ինչ պատճառներով ճարտասանը չի հասցնումասելիքը լրիվ ասել, ապա ճերադասելիէ կրճատել մեկերկու փաստարկում, վկայակոչում, հակաճառություն, սակայն՝ պարտադիր պահպանել հորդորը: Եվ եթե իր՝ ճարտասանի համար էլ անակնկալ է իրադրությունը, այսինքն` խոսքն ավարտելու անհրաժեշտությունը նրան հանկարծակիիէ բերել (ն հորդորն էլ վաղօրոք պատրաստվածչէ, կամ տեղին չէ դրա օգտագործումը), ապա կարելի է օռնե կրկնել առաջարկության մասը. որը, ինչպես հիշում ենք նախորդքննարկումներից, արտահայտումէ ճարտասանի սեփականդիրքորոշումը ն մասամբկարող է փոխարինելհորդորին: Քարտասանական խոսքի «առաջարկություն» ն «հորդոր» մասերը իրենց գործառույթներով, իրոք, նման են. առաջարկությունը հաջորդումէ առաջաբանին,ն դրանում ճարտասանըմեկ-երկու նախադասությամբուրվագծում է իր գալիք խոսքը, որն այնուհետն շարադրվելու է «պատմության»ն հիմնավոավելի հանգամանալից րվելու` «փաստարկման» մեջ: Առաջարկությանդերը ունկնդիրներին կանխատրամադրելնէ, որպեսզի նրանք հատկապես ճարտասանին ցանկաւի տեսանկյունով ընկալեն նրա ասածը: Ահա ն հորդորը, պատմությունից ն փաստարկումիցհետո, լրսցուցիչ անգամ ձգտում է ունկնդիրներին դարձնել համախոհը: ճարտասանի առումով հորդորի մեջ գրեթե ոչ Այսպիսով՝ բովանդակության մի նորբանչի ասվում. Ավելին՝ ինչպես ն վերջաբանիմեջ, հորդորի

. ,

-

մասում նոր բան ասելն առհասարակ անցանկալի է, վնասակար, քանի որ ամփոփմանփոխարեննոր թեմա է սկիզբ առնում: Այնուհանդերձ,եթե ճարտասանըհարկ է համարում հորդորի մեջ ինչ-որ նոր բան ավելացնել, ապա նրա ողջ ճարտարությունը պիտի ուղղվի այն բանին, որ այդ լրացուցիչ միտքը ներկայացվին ընկալվիորպես նախորդներիամփոփում:

զինու ե պատրաստեալք ի պատերազմ, կամին ընդ ձեզ յարձակել հարկանել զթշնամիսն ճշմարտութեան» |62, էջ 228):

Վորդորիմիջոցով ասվածի տպավորությունըխորացնելու ն

ներազդեցությունըուժեղացնելու արդյունավետ միջոց է սեփական ճառը գնահատելու հնարը, մանավանդերբ դրանով հնարավորություն է ստեղծվումայս կամ այն մտքի կարնորությունըմեկ անգամ էլ ընդգծելու: Ահավասիկ Եղիա Տեմիրճիպաշյանի բավականին երկարաշունչ ճառերից մեկը («Խոսվրտուք աղջկանց դաստիարակությանվրա կամ

ՊՈՐ» իմրինգ, աո արաատած ՆԱ հեղի իանունկնդիրները լավ: իտեւ, զարմանում են,թեիչպես է,որչհիշատա" մեղադրյալը ծիծաղում վրա: Պաոճառն այն ինձ

Բ

դորը.

««ԾՍ

ղադրականը

որքան

կազմել

կարողացել

որ

ավելին ճառը»), որի ավարտին ճառասացը, իր ողջ խոսքին բնորոշ գնահատում է ասվածը ն հիմնավորումերկար խոսելու

է

հաամանոո' ԱՆԱ Աոա որ

Այնպես նրա կեցի գ ործած անգամ: բաց թողաժը, այդ ամենը թվարկաժծն չարիքի մարաւրերորդը մեկ ն ըստ այդոր,

գումարեք

ու

՝

դատապարտեցեք նրան: Հաշվի առեք, որ նա մեղավոր է բոլոր ամբաստանությունների մեջ, ն որ մեծ երջանկություն է պետության

Գոհ.

պես,

աին Սակայն մեվո .

:

չ

ցա...

յնպ

»

որ

բան մը կար` անիկա ըսի անանկ, ինչպես որ ռամիկ մարդ պիտի ըսեր, շուկայի լեզվով, չախայով-չուխայով, մեկ ըսածս նորեն ըսելով, գամված գամի վրա նորեն զարնելով, ինչպես պետքի մեծ

համար այսօրինակ քաղաքացիներից ազատվելը»: |399, էջ 177):

Իսկ առավել հզոր ներգործումէ այն հորդորը, որնառերնույթ կարծես չի էլ հավակնում հորդորի

ու

մեծ

Նարր (ոնոը,աար ին Աոնաիժոնն Նոր կանավ Գործառույթ կատարելու: պատրաստած մեկի (Պալամեղի պայտպանուանը. Ճաներից ըրի): հանզգայս Գրականությունն չհակառակիր բոլորով ասոր զայն միշտ»» |244,էջ 413-414): լայնելով ավարտի օրինակով. րտահայտվեցի վերջակետ դնում, քանզի ընդար Ի դեպ, եթե փոքր-ինչ ձգձգված հորդորը վերլուծենք ներ.ԱՑաար նների հեւ: ձակորեն ՀԵՆ ո ովոոից տ,հրո նկատել,ո պատած է կա: պահ փաստարկման (քանի հ իմնավորում 1է խնդրել մասին, նվածը ատշա ո՛չ ուշադիր էլ` ա ասվա որ ճառի՞ երկա ո՛չ ուշադիր լինելու ոչլլ՝ հի շունչ լինելը): Ընդսմին` գործածվել է երկու եղանակ` հեղինակուԼո Գրագիտությունը

.

եմ

ն

որ կներե

գաղա

:

ունես

ռա

ողովրդից

320. էջ 45 շելու»

լ

ընտրված

դիր լինելու

դատավոր մասին,

չդեռ

ո՛չ

ը

ն

-

ի խախտումնընդունված կարգի (ըստ որի՝ թեն քահանաներին բանակում էին պահում, սակայն ճակատամարտից առաջ ապահովտեղ էին թողնում՝աղոթքի), անձամբմասնակցելու կռվին. ««Գիտէք դուք ամենեքեան. ժամանակաւ հասեալ ձեր ի ՛,սառաջ գործ պատերազմի, թէպէտ ս էր ձեր սովորութիւն` քահանայից հանապազորդելի մէջ բանակիս, ի ժամ ճակատուցն յանձնեալ ձեզ ի նոցանէ աղօթիւք՝ յամուր տեղւոջ թողուիք զնոսա, իսկ այսօր եպիսկոպոսք ն երիցունք նւ սարկաւագունք, սաղմոսերգողք ն գրակարդացք իւրաքանչիւր կարգեալ կանոնաւ` իբր վառեալք

ծքի առումով, ապա

այս

կարող

ենք

անում

Վ

թյունների վկայակոչումը ն թերասացությունը՝ունկնդիրներինճարտասանը մղում է այն եզրակացությանը,թե կարելի էր, ավելին՝անհրաժեշտ էր դեռ ավելի երկար խոսել այդքան կարնոր հարցի մա-

ԱԻ:

-

ու

Լ

ոնդ երեցի ճառի ավարտը: Զորականներ կաններին հիշեցնելով հանունարդար ու ճշմարիտ հավատիզոհվածներիանունները՝ նա հայտնում է նան իրենց՝ հոգնորականներիվճռականությունը՝ ց

-

-

Համոզիչ ու ոգնորիչ է այն հորդորը, որտեղ ճարտասանը միտքն ավարտում է իր անձնականվերաբերմունքի,օրինակի,կա-

տարվելիք ԱԱ այդպիս

ք քանիցս

|

:

:

'

սին:

Բան. Բուժում լռ է: ժ" ամփոփումն ճարտասանը ձգտու Հուժեխոսքի հուզական ղացնել իր ասածի հավաստիությունը,հիմնավորկարնորությունը, վածությունըզգայականդիրքերից՝փորձելով ազդել ունկնդիրների ավելորդ

Այսպիսով`հռոդորը `

զգացմունքներիվրա, նրանց որոշակի հուզական լիցք հաղորդել:

-

5.7.

Վ

.

ւ

երջաբան

«»

`

:

Աճեն մի խոսք ճարտասանի եռմիասնական խնդիրը լուծեելլ, համ տա ( (ի պիտանի է, եթե աղորդ ավարտ` «վերջաբան» (օթ11օջստ, թօօ1200): Խոսքն ավարտել` չի նշանակում պարզապեսդադարել, լռել, բերանըփակել, ամբիոնը լքել, տեղը նստել ն այլն: Ճարտասանի վարքի ցանկացած տարր ենթարկվածէ որոշակի տրամաբանության,ն, խոսքի մյուս մասերի պես, վերջաբանըես ունի որոշակիգործառույթներ,որոնք ենթարկվում են ճարտասանիմտքի ծավալմանը: Առանց հատուկ վերլուծության էլ հասկանալիէ, որ վառ, ցայտուն ավարտնուժեղացնում է ասվածի տպավորությունը,դարձնումավելի տպավորիչ, ազդեցիկ

լինել) ոզել, հպճելի

լունն

ունի

ուտ ամոզիչ Սքանչելի մի վերջաբան ունի Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանի խոսքը Հ

(«Ի նորակերտ ժողովարանն համազգյաց խոսեցյալ»), .

նվիրվածէ հայոց միաբանությանապահովմանը.

որ

«Բայց նախ ն առաջ ձեռքներնիս երկինք վերցնելով՝ խնդրենք մեր վրա աստվածային օրհնությունը ու սերը, որ երկնից մեջ ամենեն մեծ երջանկությունն է, այդ սերը, որ բարյաց ամենայն է ւ առանց որո տիեզերք կոտրած քարի նման ո՛չ կարգ ն աղբյուրն ո՛չ դաշնակություն ունին, այդ սերը, կ'ըսեմ, իջնա վերջապես մեր մեջն ալ ու հալածե սենափրփուրնախանձը, որ այդչափ դարերե ի `

խորունկ վեշքերուն վրա յուրամուշի դերերը հնածյալ ոխության եր

չդա

ոցն

ու

թույնը

շնչելեն ազգերնուս

սիրտը.

անիկա

թափե ու հաշտության ձեռք երկնցնե ամենուն, անիկա մեզի նոր ու պայծառ երկինք մը բանա ու երջանկության արնը փայլեցնե միշտ գլխունուս վրա» |197, էջ 439):

Բարոյախոսական գերհզոր լիցքով, ճոխ ու վեհաշուք լեզվով, բարձր ոճով աչքի զարնող այդ վերջաբանը իր դերն է կատարում,

ինչպես ն պարզ ու անպաճույճ ոճով, սակայն նրբորեն հյուսված, անդիմադրելիտրամաբանությամբ օժտված հետնյալ վերջաբանը, որ եզրափակումէ Դեմոսթենեսի մեղադրականճառերից մեկը. ««Այն ամենից, ինչ արդեն ասացի, պարզորոշ բխում է անհրաժեշտությունը այս մարդուն վերաբերվելու ամենայն խստությամբ ն պս: ոժելու նրան որպես օրինակ բոչւ՝ր մյուսներին, քանզի

էվարա նախատեսող թեթն' պատիժ վճիռ, կայացնել` նչանակում խուսել Մարդկանց սովորեցնել հանցագործու հարաճուն թվով թյուններկատարել հենց ձեր դեմ»» |338,էջ 3023: ու

Մեկ այլ օրինակ վերջաբանի ուրույն դերակատարմանՎ̀արդան Մամիկոնյանի ճառի ավարտը Ավարայրի ճակատամարտից առաջ. դա քաջի խոսք է՝ ուղղված քաջերին՝ վախն ու թերահավատությունըմտքից վանելու կոչով.

«Երկիւղ` թերահաւատութեան է նշանակ. զթերահաւատութիւն մեք ի մէնջ մերժեցաք, ընդ նմին ն երկիւղն փախիցէ ի մտաց ն ի խորհրդոց մերոց»: |62,էջ 2110):

Ինքնինհասկանալի է, որ նույն վերջաբանչի կարող ունենալ. բաղխոհական,ատենական կամ կացրդական բնույթի խոսքը: Եվ միննույն բնույթի, ասենք՝ ատենական խոսքի պարագայում ես, ավարտի տարբերակներըշատ. են՝ մի բան է դատապաշտպանի ճառը, մեկ այլ բան՝ գիտական աստիճան հայցողի ելույթը, մի բան է քարոզը ն այլն: դասախոսությունը,մեկ այլ բան՝ նախընտրական Կարող է լինել պարզ վերջաբան (երբխոսողը պարզապեսարձանագրում է, որ ինքն ավարտում է ասելիքը),ճոխ վերջաբան՝պաթետիկ որնէ կոչով, կարող են լինել վերջաբան-խնդրանք, վերջաբանպահանջ, վերջաբան՝ բարեմաղթանզեղումի քով ն այլն:

Խոսքն

քնարական տեսքով, . առջն երեք խնդիր ավարտելիս ճարտասանի

է

դրված: Առաջինը` ասվածն ամփոփելն է, ունկնդիրների հիշողության մեջ ամրապնդելը:Դրա լավագույն եղանակը հիմնադրույթները շատ սեղմ կրկնելն է (բայց՝ ոչ բառացի,այլ ձգտելով նույն միտքը տարբեր կերպ արտահայտել)՝ ընդհանուր ու վերացականդրույթը առարկայացնելովու անհատականացնելով:Այդ խնդրի ձնակերպումը շատ պատկերավոր է տվել Միքայել Սալլանթյանցը՝ «զվերացեալն թանձրացուցանել, զընդհանուրսն յանհատս իջուցանել, 'ի պարունակացզհետնանս ելուզանել, զիեռաւորս մօտաւօրել, զանցեալս կամ զապագայս ներկայաւորել, ն զամենայն ինչ որպէսթե զգեցուցանել ունկնդրաց»|218, էջ 285): Երկրորդ խնդիրն է` ունկնդիրներին համակել որոշակի տրամադրությամբ,գործողությունների դիմելու ցանկությամբ, ուրվագծել հետագա իրադարձություններիընթացքը ասվածի լույսով: Այստեղ ճարտասանը պետք է «իր հանճարին բոլոր ճիգը թափէ՝ չարժե:--ւ, զմայլեցնելու ն յափշտակելու. Դւնկնդիրները» |147,էջ

10)Երրորդխնդիրն

|

է

մղելունկնգործողությունների որոշակի

դիրներին` «ուսուցանելով նոցա 'ի մասնավորիթե զի՛նչ պարտին գործիլ, ն որպէ՛ս գործել, ն դղրդելովզանձասիրութիւն նոցա ն

-

285|:

զյատուկ օգտախնդրութիւն» |218, էջ Դրան կարելի է հասնել` խոսքն ավարտելով անելիքի հստակ ձնակերպումով, որնէ ցայտուն օրինակով, վկայակոչումով,մեջբերումով,առակով,ասույթով, գործելու ուղղակի կոչով: Ըստ ճարտասանականխոսքի տարբեր բնույթի ն տեսակների՝ վերջաբանումկա՛մ այս երեք խնդիրներըմիասնաբար լուծվում են, կա՛մ էլ կարնորվում է մեկ-երկուսը: Խորհրդարանումորնէ օրինագծի վերաբերյալ ելույթն անպայման ամփոփվում է ն՛ սեփական դիրքորոշմանհակիրճ հիշեցմամբ, ն ունկնդիրների դիրքորոշման վրա ազդելու հորդորով, ն՛ օրինագծի օգտին կամ դեմ քվեարկելու ուղղակի կոչով: Դասախոսության ավարտն առավելապեսնյութի չեզոք, անկիրք ամփոփումն է, ներբողականիավարտը՝ շնորհավորանքի, երախտագիտության, բարեմաղթանքի եզրափակիչ 6այրրտահայտումը,։ ահա իսկ քաղաքական-հանրահավաքային ելույթի ավարտը, որւպես կանոն, բովանդակում է ունկնդիրների որոշակի վերաբերմունքիձնավորում ն որոշակի քայլեր ձեռնարկելուանմիջականմղում:

անգամ շեղումներ են եղել, խոսքի ծավալման տրամաբանության խախտումներ,ապա կարնորը ունկնդիրների մեջ ամբողջականության, միասնականության, խոսքը բոլորելու տպավորություն թող նելն է: լ

--

Ինչպես ճարտասանիամբողջ խոսքին, այնպես էլ մերջաբանին ներկայացվող հիմնական պահանքը տեղին պատշաճ չինելն է: Ողջ խոսքին անհարիր,անհամաչափ,բռնազբոսիկ,մտացածին ավարտը չի կարող չփչացնել ճառի թողած տպավորությունը, չթուլացնել ներազդեցությանուժը: Վերջաբանի մասին շատ պատկերավորէ գրել Ցիցերոնը (493, էջ 298|՝ «Բոլոր ճառերնունեն լոկ մեկ բնական սկիզբ ելոկ մեկ վերջաբան»:

Կատարյալ է, իրոք, այն խոսքը, գրավոր լինի, թե բանավոր, որի սկիզբն ու ավարտը մեկ են ու միասնական,մեկմեկուլրացում: Որպես օրինակ հիշենք Հովհաննես Թումանյանի «Թմկաու բերդի առումը» պոեմի ավարտը. հիրավի բնա-

նախերգանքն միասնություն կան, օրգանական մխ, երանի՝ մարդ ո՛վ

ռ

մրգա

մարդ կերթա անարատ. Ցիցերոնյան պատգամը կատարելու նպատակովշատ հեղինակներ ճարտասաններինխորհուրդ են տալիս խոսքի ավարտը «կլորացնել»»՝ առաջաբանն ու վերջաբանըկապել միմյանց. եթե Դ.

-

՛

Վերջաբանիպատշաճությունն աւպահովելու գլխավոր միջոցներից մեկը խոսքը ժամանակին ավարտելն է: Ոչ թե հատկացված ժամանակը լրանալուն պես ավարտելը, այլ հատկաւպեսիր ժամանակին՝խոսքի այն պահին, որը, իհարկե,ցանկալի է, որ համընկնի ժամանակիարտաքին պարագայի հետ, բայց որը ներքնապես է որոշվում, ճարտասանի սեփական կամքով, ասելիքի տրամաբանությամբն ասելիքը ներկայացնելուհմտությամբ: Խոսքն ավարտել իր ժամանակին՝նշանակումէ երկու բան՝ » »

ճարտասաննասելիքն ասել է, իրենք՝ ունկնդիրներն էլ են զգում, խոսքի եզրափակմանպահը:

:

որ

եկել է ավարտի՝ ամբողջ

Ինչպես որ երաժշտական ճաշակ ունեցողներն են ստույգ զգում եզրափակիչակորդիհնչեցումը, այնպես էլ խոսքի մասը ներքուստ զգում տրամադրվու

"

ունկնդիրների մած խոսքի ամարտը արելի լեւ" է ասել,

որ

`

:

ճարտասա էն

Վերջաբանն իր ժամանակինէ, եթե խոսողն ու լսողները

ավարտումիրենց համատեղաշխատանքը: մրաժամանակ

'

են

է նան հակիրճ ոճի գոր-` Պատշաճվերջաբանը ենթադրում ծադրում, վստահությանն համոզվածությանցուցադրում, բարեհան գործնականություն: Եթե ճարտասանն ճություն իր խոսքը ավարէ ինչպե՞սկարող է համոզել ունկնդիրներին, ինչպե՞սկարող է նրանց համակելգործելու

երերկցկտուր, տում վարանոտ, ապա վճռականությամբ: ,

Միաժամանակ՝ճարտասանիխոսքն ու հույզը պետք է չթողլիովին պարազածի տպավորություն. ունկնդիրները պետք է համոզվեն, որ ճարւտտասանը դեռես արտահայտվելուրան ուներ, բայց իրենց ասել է ամենաէականը,քանի որ վստահում է իրենց, չի ու կասկածում, որ իրենք ինքնուրույն կհասկանան նան ՛չասվածն ենթադրվո թադրվողը: ը: նեն

:

տ

.

Վերջաբանիպատշաճությունը խախտվումէ,

բնույթի սահմանափակումներ) ճարտասանըպիտի նորից ունկնդիրների հետաքրքրությունըշարժի, կենտրոնացնի, ուշադրությունը ինչը բնավէլ դյուրին չէ այդ պարագաներում: Վերջաբանըձգձգելը, ասելիքը ն՛ ժամանակի,ն՛ բովանդակության առումով պատշաճ ամփոփել չկարողանալը որոշ տեսաբաններ իրավացիորենորակում են որպես ««ճարտասանի տության Դայտանիշ» (Ե. Նոժին): Իհարկե, խոսքի ձգձգումը, ինչպես ասվել Է, կարող լինել նան դիտավորություն,փաստարկմանմեջ գործադրվողճարտասանական հնարք՝ ժամանակ շահելու նպատակով:Այդ հնարքը, սակայն, գործադրելի է խոսքի մյուս մասերի համար ն ոչ՝ վերջա-. բանի: Ձգծգումը (կամաթե ակամա) հակացուցված է վերջաբանին:

ն, հետնաբար,

ճարտասանի ամբողջ խոսքի ներազդեցությունը թուլանում երկու պատճառով: Առաջինն այն Է, որ վերջաբանում հնչում է որնէ միտք, դատոմասում, առղություն,եզրակացություն,որը չի եղել փաստարկման հասարակ ողջ խոսքի ընթացքում: Խախտվում է խոսքի տրամաբանական հիմնավորվածությունը(«բավարար հիմունքի» օրենքը), իսկ ունկնդիրները,թեկուզ առօրյա խոսակցությանմեջ իրենք էլ են է

տգի-

Է

խախտումտրամաբանության շատ պահանջներ,խիստզգայուն են ճարտասանիխոսքային վարքագծիհանդեպ: Երկրորդ պատճառն ավելի տարածված է ն, թերնս, ավելի վնասակար. վերջաբանում նոր միտք է սկիզբ առնում, ավարտի փոխարեն`մի նոր ճառ սկսվում: Խոսքը տեղապտույտ է տալիս, ճարտասանն ինքն իրեն խանգարում է, ոչ միայն պատշաճ չի ավարտում,այլն զավեշտականվիճակիմեջ ընկնում: Հ»

է

Օրինակ` խորհրդարանում իր կարճ ելույթն ավարտելիս

պատգա-

մավորն ասումէ հետնյալը. «Ես կուզենայի, որ փոխանցվեր նախարարին, նե նախարարի խոսքը, իր հեղինակությունը, ինձ թվում է, ավելի բարձր է, քան թե... Այս էլ վարկի հետ կապված»: Խնդիրը, իրոք, վարկերին էր առնչվում, բայց դրանց հիշատակումը չփրկեց ճարտասանին,վերջաբանի դեր չխաղաց: Այստեղ կախման կեեն պատգամավորիծանր մտավորճիգերին, տերը համապատասխանում որ նա գործադրում էր անակնկալլռությունը լցնելու: Ապարդյունջանքեր՝ նա ինքն իրեն փակուղի էր մտցրել «քան թե» շաղկապով:Մինչդեռ թե դրանից անմիջապես առաջ վերջակետ դրվեր՝ միտքը կլիներ ավարտուն ու հասկանալի,ճարտասաննէլ չէր կոծկի ասելիքը: է Արիստոտելի Բերված օրինակը հաստատում պած կանոններից մեկը |277,էջ 164). .

ձնակեր-

«Ավարտինպատշաճումեն անշաղկապ արտահայտությունները,որպեսզիդա վերջաբանլինի, այլ ոչ թե ճառ»:

Վերջաբանումնոր թեմա սկսելը սխալ է նան հոգեբանական առումով: Ավարտին լսարանի հուզական լարումը թուլանում է, ն նոր բան ասելու համար (եթե անգամ չկան ժամանակայինն այլ

»«

որ խնդրոառարկայիլուսաբանմամբավարտվում Արդ՝ քանի ճարտասանական խոսքի մասերի (նան՝` ճարտասանության երկրորդ բաժնի` «դասավորության») քննարկումը, հիշեցնենք, թե որոնք են այդ խոսքի մասերըն ինչ գործառույթեն կատարում: «Ա ռաջաբանը»» ն խոսքի մուտքն է, կոչված է գրավելու ունկն դիրների ուշադրությունը: ««Առաջարկությունը»»ուրվագծում է է ունկնդիրներինընկալելու նյութը ասելիքը, կանխատրամադրում ճարտասանին շահեկան լույսով: ««Պատմությունը»» ներկայացնում է (հստակ, հակիրճ Ա հավաստի) բուն խնդիրը` քննարկվող հարցը, գնահատվող իրավիճակը, իրադարձությանընթացքը ն այլն: «Փաստարկումը»» այն մասն է, որտեղ ճարտասանըհիմնավորում է սեփականտեսակետըն հերքում հակընդդեմը:««Հորդորը»» հուզական ներազդեցությանմիջոց է՝ խոսքի ավարտիցառաջ: Ահա ն «վերջաբանը» տրամաբանական ավարտինէ հասցնում ճարտասանի գործը՝ եռմիասնականխնդրի լուծումը: Քանի որ ունկնդիրներինինչ-որ բան հաղորդելը խոսքի մյուս մասերում է միայն հնարավոր, ապա վերջաբանին մնում է նրանց վերջնականապես համոզելու ն հաճույք պատճառելուխնդիրները: յաջող ամփուփմամբ՝վերջաբաննառավել համոզիչ է դարծնում ճարտասանիասածները,մսռ ու տպավորիչ եզրափակումոմ՝ համակում ունկնդիրներինճարտասանի համար ցանկալի դիրքորոշմամբ ու տրամադրությամբ,ոզոր ավարտահնչերանգով`մղում որոշակի գործողությունների, միով բանիվ՝ հաջողությամբ պսա-

է

ի

մում ճարտասանի խոսքը:

՝

-

Ճոխաբանություն

ծ.

ճարտասանության առավել ծավալուն ն Դասական

մանրամշակված բաժինը ճոխաբանությունն է (61օօսեօ): Եթե նախորդ երկու բաժինները(«գյուտ» ն «դասավորություն») նվիրված էին ճարտասանի ասելիքի բովանդակությաննու նյութի մատուցման կառուցվածքին,ապա այս երրորդ բաժիննընդգրկում է խոսքի կազմակերպմանն կառավարմանլեզվական միջոցների գործածության խնդիրները: Եթե «գյուտի» միջոցով ճարտասաննապահովում է իր ասելիքի որոշակիությունը, «դասավորության» միջոցով` հիմնավորվածությունը, ապա «ճոխաբանության» գլխավոր խնդիրը խոսքի պատկերավորության նե արտահայտչականությանապահովումն է: Քննարկման առարկա են լեզվագործածության կանոնարկման, անաղարտության, հստակության, պատշաճության հարցերը, բառերի ընտրության ն դրանց զուգակցման եղանակները, խոսքի պատկերավորության ու արտահայտչականության միջոցները ն այլն: «ճոխ» արմատը («պերճ», «հարուստ», «շքեղ», «առատ» նշանակությամբ) շատ հաջող է արտահայտում սույն բաժնի էությունը, ինչպես նան՝` հայերենի բառակազմականանսպառելի կարողությունները (համեմատելու համար նշենք, որ ռուսները կա՛մ պարզապեստառադարձումեն սույն բաժնի լատիներենանվանուբառակամը` «Յոօտջոյւ», կա՛մ գործածում են «Շդօոճքոումօօօոճտ» պակցությունը): Իսկ խնդրո առարկայի էությունը լավ է բնութագրել Եղիազար Մուրադյանը. «ճոխութիւնն է զարդարունիմաստալից ն ներդաշնակ բառեր գործածել առանց շատաբանութեանն սնուտի բառազարդութեան»|147, էջ 122): Նույնն է ն էդուարդ Հյուրմյուզյանի պահանջը` «ճոխաբանել առանց շատախօծսութեանն ճամարտակութեան»|117,էջ 101): Դասական ճոխաբանության մեջ առանձնացվում է երեք ենմասն

յ

Ն

թաբաժին՝ » » »

(մ616օէստ

բառերի ընտրությունը

Խ6-ԵօՐԱԹ),

բառերի զուգակցումը (շօռքօ51010), այսպես կոչված՝ «հնարքները»՝ ասվածի պատկերավորությունն ուժեղացնելու ու տպավորությունըհզորացնելու նպատակ հետապնդող` այլաբանական բառագործածության միջոցները՝ դարձույթները (է-օթստ)ն շարահյուսական հատուկ կառուցվածքները՝ բանադարձումները(ճջսո»):

|

|

|

`

Այս ենթաբաժինները հանգամանորեն քննարկվել են ոչ միայն ճարտասանության, այլն գրական-գեղարվեստական խոսքի ոճաբանության շրջանակներում: Հարուստ է հայերենի ոճաբանությանը նվիրվածգրականությունը,թեպետորոշ հիմնարարհասկացությունների ըմբռնումըն անգամ անվանումները օրս միասնական չեն: է ՓՃոխաբանության կարնորությունը ամենից առաջ ճարտասանի գլխավոր գործառույթով՝ունկնդիրներին համոզելու անհրաժեշտությամբ: Բանաստեղծական խոսքում համոզելու չէ (համենայն դեպս՝ ոչ ճարտասանականըմբռնմամբ),որ հարկադրում է հեղինակին գործածելու գեղարվեստականության, հուզաարտահայտչականության,պատկերավորության ուժեղացմանմիջոցներ: Կենցաղային,առօրյա, սովորականխոսքում նույնպես գործածվում են (նան՝` ձնավորվում. հիշենք իրենց պատկերավորությամբ անգերազանցելի այն բյուրավոր դարձվածքները, ասացվածքներնու առածները,թնավորխոսքերը,որ ժողովուրդնէ ստեղծում, Վովհաննես Թումանյանի բնորոշմամբ՝«հազար-հազարաչքերով, հազար-հազար ականջներով,: խելքերով») հազար-հազար ոճական հնարքներ, սակայն խոսքի այս ասպարեզի նպատակն առավելապես հաղորդակցական է (ն ոճական ձները սովորաբար չեն էլ ընկալվում իբրն այդպիսին): Ահա հատկապեսճառտասանականխոսքիառջն է ծառացած համոզելու գերխնդիրը,ուստի ն՝ գործածվող բառերին ու արտահամոզկերություն հաղորդելը: Եվ հայտություններին առավելագույն ճարտասանը դիմում է բանաստեղծականմիջոցներին, գեղարվեստականհնարքներին,ոճական զանազանարտահայտչամիջոցներին: Չմոռանանք այն հանգամանքը, որ ոճական միջոցների հարցերով (մասնավորապես` հակադրության, հարակրկնության, բառախաղի,զեղչման, համեմատության,փոխաբերության, պարադոքսի ն այլն) ամենից վաղ հին հույն սուիեստներնեն զբաղվել՝ ճարտասանությանառաջին ուսուցիչները:

մինչն

պայմանավորվա խնդիրը

`

Փոխաբանություննէ գլխավորապես ապահովում ճարտասանական խոսքի մ այնպիսի ընդհանրական հատն' նիշի էուոճն է: Այս առումով` եթե դարձյալ համեմատենք թյունը, ինչպիսին առօրյա խոսքի ն չատածոյի հետ, ճարտասանականխոսքը միջին դիրք է գրավում. առօրյա խոսքից տարբերվում է իր ռիթմով` որոշակի պարբերականությամբ,հանգավորվածությամբ, անգամ` մե-

խոսքի որոշակիկառուցվածքի,բառերի ընտրության ու օգտագործման եղանակների, ոճական արտահայտչամիջոցների:Դեռես Իսոկրատեսն է սպառիչ ձնակերպել ճարտասանականխոսքի այդ-ոճական յուրահատկությունը. «Արձակը պետք է չլինի լիովին արձակ,թե չէ շատ չոր կլինի, սակայն պետք է չլինի նան լիովին հանգավորված,թանի որ դա չափից է աչքի ընկնում» |360, էջ 1811: դուրն Առօրյա, սովորական խոսքից վում է հենց իր ճոխությամբ, սակայն` հիմնավորված, պատշաճ, խոսքի բնականճոխությամբ:Ինչպեսքանիցս նշվել է, ճարտասանի բնականությունն ինքնաբերաբար չի գոյանում (թեպետ` ճարտար խոսողինունկնդրելիս թվում է հեշտից էլ «Բնականությունը արդյունքէ Ծիգ/թ»|237, էջ 204): Բնական լինելու խորհուրդը (Ն. Բուալո) պիտանիէ սանականխոսքի բոլոր տեսակներիհամար. լավագույն. հստակ,բայց ոչ անարվեստ, Ընտրեք ոչ վսեմ, Թովիչ, բայց ոչ անհամեստ:

ճշմարտությանը, էությանը»» (ԱվետիքԻսահակյան,ծննդյան 80-ամյակի հանդեսին արտասանածխոսքից):

ղեդայնությամբ, որ հետնանք է

`

լ

-

ոճը

բայց զարդարուն,

են միմյանցից սկսնակը, պերճախիստ տարբերվում ճարտասանն խոսն ու փքախոսը, կիրթն ու անկիրթը: Անգամ միննույն բանն ասելիս՝ նրանք էապես զանազանվում են ոչ միայն ասելիքի կառուցվածքով, այլն գործածվող բառակազմով,նյութի ն ոճի համապատասխանությանչափով, պատկերավորությանն արտահայտչականության միջոցների պատշաճությանաստիճանով (ինչպես նան խոսքի հնչերանգով,ելնէջավորմամբ նայլն): Տարբեր բնույթի ճարտասանական ելույթները չեն ունենալ: միննույն բառապաշարնու արտահայտչամիջոցներն ճառն իր տեսակներով (հանդիսային) կացուրդային Դիցուք՝

Հատկապես ճոխաբանության առումով հմուտ

ու

կարող

էուր աար արի մաունյան նՆը)ոորուվում Է մուտքի ավարտիհանրաճանաչարտահայներով, դիմելաձնով: տագիտության

այլն)

բնորոշվում ն

ուրույն

լեզվական

կաղապար-

տություններով, ընդհանուր հանդիսավորությամբ,խոհականությամբ,բարձր ոճի կիրառությամբ,զգացմունքայնությամբ նայլն: Կացուրդայիռ բնույթի ճառից հետնյալ երեք նճուշները հիմք են տալիս համոզվելու ճարտասանական խոսքի ճոխաբատվյալ նականամբողջականությանմեջ: ««Սիրելի բարեկամներ, ծերությունը բյուրեղացնում է: Նրա մեջ ամբողջ աշխարհը, մարդը: ն բոլոր իրերը զտված են, մաքրված, բյուրեղացած, անաչառ կերպով գնահատված, ստուգված, հասած "

լ

լ

ճարտա-

««Դարաւորմեր կեանքը Հայաստանի մէջ թէ այլ ուրեք եղաւ Յարութեան գաղափարին, հաւատքին ն տեսիլքին հաւատարիմ կեանք մը: Եւ այսօր ալ չի կրնար չըլլալ: Որովհետն հայութեան լինելութեան հետ է շաղախուած մահուան վրայ յաղթանակ տանելու կենսափիլիսոփայութիւնը իր որոշադրիչ ներգործութեամբ մեր կեանքին մէջ»» (Ամենայն հայոց ԳարեգինԱ կաթողիկոսիզատկական քարոզից): "

ճարտասանականը տարբեր

հեշտ):

«Եղբա՛յր, զքեզ ողբալու համար բավական արտասուք չունիմ. զքեզ ներբողելու համար բավական պերճախոսություն չունիմ»» (Եղիա Տեմիրճիպաշյան, դամբանականից` արտասանված Պետրոս Սդամյանիհուղարկավորությանժամանակ): "

Բաղխոհականբնույթի ճարտասանականխոսքին(հիշեցընդհանուրի շահերըշոշափող հարցերի քննարկմանըվերաբերող) ներհատուկ են գործնականությունը,հստակ ձնակերպումնե րը, հարցադրումներիորոշակիությունը, խոսողի մտահոգվածությունը, նախաձեռնողականությունը, լուծումներ առաջարկելու ն այլն: տրամադրվածությունը նենք՝ ք՝

"

«Մեր գրականության այսօրվա մեջ ինձ համար ամենակա-

Այսմտահոգությունից վաղն էլ՝ իմ այս խատո մեր ժողովրդի է, թյունը, է, նոր

գործը երիտասարդնե է

ործն

նրանց

վա

որ թերնս չափազանցված բայց հոգու պարտք որ ես չէի կարող չտալ»» (Պարույր Սնակ, Վայաստանիգրողների միության վարչության պլենումում ելույթից |229, էջ 3481):

«Կշարունակե՞նք, արդյոք, հանդուրժել մեր մեջ սկիզբ առած անտարբերության, թշնամանքի, օտարման միտումները,թե միասնաբար կկանխենք այդ ահավոր սպառնալիքը: Կառավարությունը ջանք չի խնայի հանրապետությունում փոխադարձ հարգանքի, վստահության, մարդու իրավունքի արժեքների վրա հիմճված հասարակական համակարգ ստեղծելու համար»»(31 վարչապետՎազգեն Սարգսյանիելույթից, 19.06.1999թ.): "

Ատենականխոսքի ճոխաբանականառանձնահատկությունները նույնպես պայմանավորվածեն տվյալ բնույթի ճՃարտասանության խնդիրներով՝խոսողը (գիտականաստիճանիհայցորդը,ընտրովի պաշտոնի հավակնորդը,մեղադրականկամ պաշտպանական ճառով հանդես եկողը, հաշվետվություն ներկայացնողը ն այլն), դիմելով որոշակի ատյանի՝ ցանկալի վճիռ կայացնելու մտադրու-. թյամբ՝ այնպես է ընտրում իր գործածելիք արտահայտությունները, որ առավելագույնարդյունավետությանհասնի: Ուստի՝ խոսքի այս .

-197-196-

է, որովհետե

՝

|

տեսակներին բնորոշ են, մի կողմից` ստույգ սահմանումներն ու հիմնավորվածփաստարկները,մյուս կողմից` տրամաբանականն հուզական բացահայտ կամ քողարկված ներազդեցությունը,եզրահանգումների անձնական Հրանգավորվածությունը, խոստում, պարտավորություն,հորդոր բովանդակողարտահայտությունները: ««Եթե ես նախագահ ընտրվեմ, անպայմանորենբոլոր կուսակ-

|

պանում:

|

"

Քվինտիլիանոսը Տակավին Արիստոտելը,Ցիցերոնը, Մարկոս են անաղարտության կանոնները: Մասնավորապես՝ Գործածվող բառերը պիտի լինեն հստակ ն ունկնդիրներին

'

ձնակերպել

կհանդիպեմ ս ամեն ջաք կգործադրեմ, որպեսզի բոլորիս ուժերը նպատակամղենք ընդհանուր գործի»» (141նախագահիթեկնածուի ասուլիսից): ցությունների

առաջնորդների

Այս բաժնին վերաբերող հիմնական պահանջներից մեկը. (եզվական անաղարտությունն է, ինչը ենթադրում է բառերիկապակցման, նախադասությանկառուցման, ուղղախոսության, շեշտադրության,հնչյունափոխությանն այլ լեզվական նորմերիպահ-

հետ

«Արդ, հենվելով արդարագույն փաստարկների վրա, օրենքների վրա, ձեր տված երդումի վրա, հակառակ կողմի խոստովանության վրա՝ ես դիմում եմ ձեզ, դատավորներ աթենական, դիմում եմ չափավոր ն, ըստ իս, արդարացի խնդրանքով, մինչդեռ իմ հակառակորդի հավակճությունները ոչ միայն չափավոր չեն, այլն հանդուգն են»» (Դեմոսթենեսիմի մեղադրականից(340, էջ 5001): "

բաժինը կարնորվում է Զոխաբանության

»

| .

»

1: »

.

երԳրք երուն"

-

Խուսափել լեզվական գռեհկաբանությունից, մոլախոտ բառերից ու բառակապակցություններից, անհարկիկրկնությունից ն այլն: Վատկապեսվնասակարէ օտար բառերի շահարկումը, երբ դրանց համարժեքը վաղուց գործածվում է ն քաջ հայտնի է ունկնդիրներին: Վերջապես,ճոխաբանությանըներկայացվողգերագույն պահանջը` պատշաճությունը: Ոճական հնարներով չափից դուրս հագեցածխոսքն այն տպավորությունն է թողնում, թե է խաղում է բառերով,ինքն իր համար է գուցե ն՝ ծաղրում քն իրեն է հաճույք

հայրենի լեզվում

հեռ րեն խուն ունկնդիրներին:

`

Խուսափել անսովոր, արտառոց, հազվադեպ օգտագործկամ էլ դրանքհընվող բառերիցու արտահայտություններից քացս բացատրել: Ձգտել չափավորության: Գերադասելիէ, որ ոճը լինի պարզ ու անպաճույճ, ավելի ցանկալի է՝ առանց մակդիրների, քան թե գույնզգույն մակդիրներովզարդարուն: Առաջին դեպքում, սրամիտնկատել է Արիստոտելը,խոսքը զուրկ է լինում ոճասակայն երկրորդ դեպքում թերություն ՝

:

նան

ճարտասանի անձնականվերաբերմունքիարտահայտմանառումով: Բառագործածությունը,օրինակ, համապատասխանելով լեզվական նորմերին, միաժամանակդրսնորում է խոսողի անձնական դիրքորոշումը: Իսկ ճարտասանը ոչ թե սոսկ ինչ-որ բան է հաղորդում (զուտ տեղեկատվական ելույթները ճարտասանությանմեջ չնչին մաս են կազմում), այլ նան ինչ-որ բանում ձգտում է համոզել ե ահա այս ձգտումը արտահայտվում է ոչ միայն ունկնդիրներին, նրա խոսքի բովանդակության, ուղղվածության, փաստարկման, այլն բառերի ընտրությանն գործածման եղանակներիմեջ: Արդեն առօրյայում, իսկ առավել նս ճարտասանականխոսքում, խոսողը ոչ թե չեզոք, անկիրք, անտարբեր արձանագրում է այս կամ այն իրողությունը, այլն, կամա թե ակամա, իր վերաբերմունքն ու գնահատականնէ արտահայտում՝բառընտրության,զանազան լեզվական կաղապարների, հնչերանգի, ելնէջավորման, ոճական այլնայլ միջոցներով:Դրանք, չփոխելով երնույթի առարկայական, համընդհանուր ըմբռնումը, միաժամանակ «արտահայտում են մեր հավանությունը, ախորժանքըկամ տհաճությունը, համածայնությունըկամ տարաձայնությունը,ցավակցությունը,համակրանքը կամ հակակրանքը,ուրախությունը կամ տխրությունը,հԵ՞նանքը կամ հարգանքը տվյալ երնեույթի նկատմամի»|13, էջ 357:

հասկանալի:

պատճառում,

Ըստ Քվինտիլիանոսի դիպուկ արտահայտության՝տեղին ու ի

.

չափավոր գործածվող ոճականհնարքներըճաշին ավելացվողհամեմունքն են, ն երբ դրանք չարաշահվում են, ապա վնասակարեն դառնում: ունկնսցնենք, որ գերառատ արտահայ: Ավե: չամիջոցները դրի մեջ հագեցվածություն ն հոգնածությունռն առաջացնում:

Բ

6.1.

Բառընտրությունն բառագործածություն «Ամեն

մի

մեժ

մի հնչյուն,

ամեն

ամեն միբառ,

էու

ստեղժագործություն

մի

ոճ

մի ձն կամ

ԻՈ `

յ

Հովհաննես Թումանյանիայս ձնակերպումըլավագույնս արտահայտում է ճոխաբանությանտվյալ ենթաբաժնի` բառընտրության ն բառագործածությանկարնորությունը:Չէ որ հենց բառերով ենք ընկալում առարկայականաշխարհն ու մեր ներաշխարհը, բառերով վերծանում իրողություն, դրա մասին որոշակի պատկերացումների,դարձյալ բառերով ն համապատասխանլեզվական կաղապարներովենք միմյանց հաղորդում մեր ընկալումներն ու դատողությունները:

,.

խոսողի

Բառագործածությանմեջ (ինչպես ասվել է) դրսնորվում է վերաբերմունքն իր ասածի բովանդակությանը: Բառերի ընտրությունը (չեզոք կամ ոճականորեներանգավորվածբառեր ն բառակապակցություններ, հոմանիշների տեսակ, եղանակավորողբառեր ն այլն) ն գործածությունը (ուղղակի կամ իմաստափոխված,որոշակի հնչերանգով ն այլն) ունկնդրին հիմք են տալիս եզրակացնելու ճարտասանիանձնական դիրքորոշման մասին: Ճոխաբանության տարրական պահանջն այն է, որ ճար.

այն հիմնական միջոցը, որով խոսողը հյուսում է իր ասելիքը կամ շարադրանքը՝ տեքստը(լատիներեն «էօճէստ» նշանակում է «հյուսվածք»): Այդպես է գոյանում խոսքի ամբողջական կտավը՝ գործածվող բառերից՝ ուղիղ ն թեք ձներով, ուղղակի ն փոխաբերականիմաստներով,ըստ բառերի կապակցմանձնաբանական ու շարահյուսական կանոնների,ուղղագրության ն ուղղախոսության պահանջների,ըստ խոսողի նպատակադրման, լեզվաճաշակի, ոճական նախասիրություններին այլ նկատառումների: ամեն տեսակիրուրույնբառապաճարտասանական խոսքի շարն ունի: Գիտական զեկուցումը տարբերվում է բաժակաճառից նախ ն առաջ գործածվողբառերով (հասկացություններով), դրանց խստիվսահմանումներով,ձենակերպումների հետնողականությամբ, եզրակացություններիտրամաբանականհիմնավորվածությամբ: Բառն

:

.

Բառերի ընտրությունն ու գործածությունը կախվածեն ոչ միայն ճարտասանականխոսքի բնույթից, տեսակից ու թեմայից, այլն խոսքի հասցեատիրոջ առանձնահատկություններից,հաղորդակցման ոճից, իրադրությունից ն այլն: Դիցուք` պաշտոնյան չի կարող նույն երնույթը նշելու համար տարբեր բառեր ու արտահայտություններ չգործածել, երբ խոսում է իր ենթականերիհետ ն երբ վերադասինէ դիմում, երբ աշխատավայրումԷ ն երբ տանն է, մտերիմներիշրջանում:

է

Այս կամ այն գիտության զարգացումն ամենից առաջ դրա եզրաբանության կայունացումն է ու զարգացումը: Միջնադարյանալքիմիան, օրինակ, դարձավքիմիա գիտություն նան շնորհիվ բառեզրերի (տերմինների) միօրինակացման, այսինքն՝ երբ այս կամ այն բառը (ավելի ստույգ` այդ բառով նշանակվողհասկացությունը)ամեն ոք սկսեց գործածել ոչ թե կամայականորեն, իր հայեցողությամբ, այլ ենթարկվելով ընդհանուր, կայունացած, հանրաճանլաչըմբռնումներին: Բառր',.գործածության որակով է մասնագետհ «լույթը իսկույննեթ զանազանվումոչ մասնագետիելույթից: Ամեն մի գիտականբանավեճ դատապարտվում է անպտուղ լեզվակռվի վերածվելու, եթե քննարկման մասնակիցները նույն կերպ չեն մեկնաբանում(ն հարկ չեն համարում նախապես

հասկացությունները: ճշգրտելու) ելակետային

տասանը ստույգ իմանաիր գործածած բառի իմաստը,ինչպես նան կարողանա ստույգ անվանել բառը, այսինքն` պահպանել դրա հնչյունային տեսքը, անաղարտ արտասանությունը,այնպես, որ բառը հասկանալի լինի ունկնդիրներին: Սա, իհարկե, ոչ միայն ճարտասանին,այլն ամեն մի գրագետ մարդու, խոսքային հաղորդակցման այբուբենը յուրացնել ցանկացողի ներկայացվող պահանջ է: Բառի իմաստը (բառի անվանած հասկացությանիմաստը) հասկանալը ն հասկանալի կերպով ուրիշների հաղորդելը ինքնին մեծ արժանիք չեն: Այնուամենայնիվ, վատ խոսողները՝այս տարրական պահանջըչկատարողները,այնքան բազմաքանակեն, որ պիտի կրկնենք Ցիցերոնին, թե «դա է մեծ գործ է բառերն օգտագործելու կարողությունը ն հաջող արտահայտությունների մեծ պաշարը պերճախոսությանհիմքն ու հենքն ե» |493,էջ 235|:

Ինչպես հայտնի է, բառերը ոչ միայն մենիմաստ են լինում, այլն՝ բազմիմաստ: Առօրյա խոսքում, մասամբ նան ճարտասանականխոսքի շրջանակներում բառերի բազմիմաստությունը չի խոչընդոտումկողմերի (սովորաբար՝չի էլ նկւստվում),քանի որ մարդիկ միմյանց փոխըմբռնմանը հասկանում են ոչ միայն շնորհիվ գործածվող բառերի համապատասխանության մարդկանց գիտակցությանմեջ եղած՝ այդ բառերի մասին պատկերացումներին, այլն շնր»..իվ ամբողջական խոսքաշարի,ենթս'.սեքստի, փորձառությամբ ձնավորված հաղորդակցական հմտությունների, արտալեզվական այլ գործոնների: Այդուհանդերձ, ճարտասանը պիտի հաշվի առնիիզ զուտ իիմնաստաբանական բնավ բ իմքուգ գոյացողղ այդայդկարգի՝ կ հիմքով կարգի՝ ոչոչ հազվահազվ դեպ թյուրըմբռնումները,ըստ այդմ՝ հնարավորինսդյուրացնի ունկնդիրների ընկալմանգործը:

բնավ

-

Խոսողն

կազմում են հաղորդակցման համակարգ, իսկ համակարգայնությունն ապահովվում է ոչ թե սոսկ ճարտասանիխոսքուվ| (թեկուզ` ճարտասանական խոսքը ավանդաբարսահմանվում է որպես մենախոսության տեսակ), այլն ունկնդիրների հետադարձ կապով: Ոչ միայն խոսքային հաղորդակցումը ենթաճարտասանական, այլն առօրեական դրում է հետադարձ կապի որնէ տեսակի առկայություն, այլապես չի ապահովվի բուն իսկ մարդկայինհաղորդակցումը, խոսքը խոսք չի լինի, ավելի (Ֆերդինանդ դը ստույգ` չի կայանա «խոսքի ավարտուն շրջապտույտը» Սոսյուր): Ահա ն դրա գլխավոր նախադրյալը հստակ ու հավաստիբառագործածությունն է, որը թույլ է տալիս ասվածըընկալելու, ըմբռնելու ն որնէ կերպ արձագանքելու:

`

ու

լսողը

Մեկ անհաջող, ոչ իր տեղում գտնվող ճարտասանի մտադրությանը հակառակ ասված, ոչ հարկավոր պատշաճությամբ արտասանվածբառն անգամ կարող է կործանարարլինել: Տակավին երկու հազար տարի առաջ է ասվել, թե «անհմուտ, հենց այնպես նետված բառը իր հետ միասին սպանում է նան օգտակար միտքը» 348, էջ 169): Ուստի՝ ճարտասանիխնդիրնէ զգուշանալ անպատեհ ու անպատշաճ բառերից, որքան էլ դրանք տպավորիչ թվան: Ասբառը պիտի միշտ ընկալել նան հասցեատիրոջականջներով: ված Չէ՞ որ ինքնին խնդրոառարկանլավագույնսանվանող ու բնորոշող բառն իսկ, եթե չի ընկալվում ունկնդրի կողմից, ապա ոչ միայն օգտակար չէ, այլն կարող Է վնասել: Կարնոր է, իրոք, հիշել. «Բառի ամենից ավելի տեղին գործածությունն այն է, երբ տվյալ նախադասության մեջ ն տվյալ խոսքում այն չի կարելի փոխարինել մի ուրիշ բառով՝ առանց իմաստի նրբությունների կորստի» 214, էջ 81): ճարտասանության դիրքերից կարելի է, թերնս, հավելել` նան առանց բառի (ն արտահայտության)համոզկերության դույզն-ինչ նվազեցման: Հիշեցնենք, որ դասականճարտասանությանըբառագործածության հարցում բնորոշում են երկու հակադիր դիրքորոշումներ. առաջինըգալիս է Կատոն Ավագից, նրա այն ասույթի տեսքով, թե կարնորը միտքն է, բառերն ածանցյալ են ն «իրենք իրենց գալիս են», երկրորդը՝Դիոնիսիոս Հալիկարնասցու պնդումն է, թե խոսքը գեղեցիկ է, երբ «գեղեցիկ են բառերը»: Ձնականորեն՝գերադասելի է, իհարկե,առաջին դիրքորոշումը` ճարտասանիասելիռը վերջիվերջո որոշվում է իր բովա'Դչակությամբ, ոչ թե գործածած բառերով: Կատոնի հետ լիովին Նարելի կլիներ համաձայնել, եթե չլիներ մարդկային խոսքի հիմնական առանձնահատկությունը:Բանն. այնէ, որ ասված մտքի իմաստավորումը ամբողջական ու մեկեն կատարվող գործընթաց է, ն, այս

առումով, միտքը տարածականությամբօժտված երնույթ է, մինչդեռ նան մտքին բառերիտեսք տալը, բառաշարքովհաղորդելը, ինչպես հատդրանց ընկալումը, որպես գործողություններ, ընդհատ են, վածական,գծային: Բառերը,իրոք, էականդեր չէին խաղա,եթե ճարտասանըկարողանար իր միտքն ամբողջովին, առանց միջնորդավորման հաղորդել ունկնդիրներին: Սակայն,քանի որ խոսքային հաղորդակցման էությունն էլ հենց այն է, որ միտքը վերածվում է բառերի՝վերստին միտք դառնալու համար, բառերըէական են թե՛ միտքըհավաստի արտահայտելու ն թե՛ արտահայտվածըհավաստի,համարժեք վերծանելու,ըմբռնելու, վերարտադրելու Այստեղիցէլ ածանցվում է հաջորդ` բառերի ընտրության չափանիշների խնդրի լուծումը: Բառընտրությանհամար տարբեր հեղինակներտարբերչափանիշներ են հիշատակում, որոնք բոլորն հիմնավորեն ու պիտանի:Գերադասելիէ՝ էլ

համար:՝

սկզբունքորեն թե՝ այլ երկար կար, իտլ: Աա բնիկը գործածականը, ոչ՝հազվադեպ »

ոչ

»

ը բարօոունչը,

» » »

»

այլ

ոչ՝ խրթինը, բառի հիմնական իմաստը, այլ պարզը,

այլ

ոչ

գործածվողը,

թե՝ կողմնակի:

Այդ չափանիշներըիրոք հիմնավոր են ոչ թե ինչ-որ քերականական կամ գեղագիտական նկատառումներով, այլ դարձյալ մտքի ու բառի՝ ամբողջականին հատվածականիդիալեկտիկայի առումով: Ուստի՝ լավագույն չափանիշը, բուն թվարկված ն մյուս չափանիշըցիցերոնյան այն խորհուրդնէ, թե` չափանիշների

Բառերի ընտրության մեջ հարկավորէ կողմնորոշվել «լսողականտպավորությամբ»:

յլ

կերպ

ասած՝

որոշակի

(իր որոշակի հասցեատիրոջ

է պայմանավորում առանձնահատկություններով) իրողությունն

այն, թե տվյալ պարագաներում ո՛ր բառն է հարկավոր ընտրել տպավորություն ապահովելու համար: լսողական առավելագույն Այնւվես որ՝ կախվածայդ պարագաներից,դա կարող է լինել բնավ էլ ոչ կարճը, բարեհունչը, պարզը նայլն: Ավելորդ չէ նշել, որ բառընտրության ն բառագործածության մեջ «լսողական տպավորության» չափանիշը չի սահմանափակվումգործածվող բառի հնչյու-

-203.

նական` տեսքի պահպանմամբ, թեպետ արտասանական աղա-

զգալիորեն ւն զրուցդեռ կան արոք խոսքի նիրին

ասու

արտասանական

խոսքիարդյունավետությանը:

Յատ-

կապես տվյալ լսարանում, տվյալ պահին ճարտասանիմիտքն ունկնդիրներինառավել համոզիչ ներկայացնելուառումով հնարավոր է, որ առավել ազդեցիկլսողականտպավորությունգործի ոչ թե պարզ ու բարեհունչ բառը, այլ խրթիննու անբարեհունչը,ավելի ն՝ բառի ընդունվածսահմանմանըչբավարարողհնչյունախումբը:

(Պ. Սնակ)

:

-

պատասխանատվությունը հարություն լթածներին՝ տալ, բառերին ն խոսեցնել մաշվածներին՝ վերաթարմացնել»:

րական,

Եվ ոչ միայն բառային իմաստ չունեցող հատուկ անուռը (մանավանդ՝երբ հնչեցվում է որոշակիարտաբերմամբ),այլն բառի ստույգ ըմբռնմանը (որպես այն իմաստակիրհնչյունախումբը, որ ինքնուրույն գործածություն ունի ն առանձինշեշտ) բոլորովինչհւսմապատասխանող հնչյուններն ու ձայները, դեռ ավելին` դադարը (չհնչած բառը) կարող է ավելի հզոր լսողական տպավորություն գործել, ավելի ընկալելի ու համոզիչ լինել: Դրա պատճառն այն է, որ հնչող խոսքի համոզկերությանառումով քաշն իր հմաստը պարունակումէ ոչ թե իր մեջ (ինչպես բառարաններում՝բառի բաացասծակ նշանակությամբ),այլ այդ իմաստը ստանում է տվյալ լս-սրանում, տվյալ պահին, տվյալ խոսքա,'արում, խոսող ունկնդյոր հաղորդակցական համակարգիտվյալ ի

Ճարտասանիճոխաբանական «Քնած

Լեզվաբանության մեջ ընդունված է բառերը փին սպասարկու (ձնական ն բառիմաստիցզուրկ) բառերի: Առաջինը հասկացությունների իմաստ արտահայտող գոյականներն են, բայերգը, ածականները,թվականներնու մակբայները,ինչպես նան հասկացությու նների անհատականըմբռնումը (հասկացողությունը)ն հուզական վերաբե րմունքն արտահայտող եղանակավորողբառերն ու բացականչությունները: Լիիմաստ բառերին են դասվում նան դերանունները՝որպես խոսքամասւսյին իճաստ արտահայտողբառեր: Ձնական բառեր են կապերն ու շաղկաւպները, որոնք, ինքնուրույն բառիմաստ չունենալով, քերականական հւսրաբերություններ են արտահայտում (քերականական իմաստ ունեռ): ու Վերջին տեսակի բառերն են հատուկ անուններն ննմանաձայնությու ները: Ճարտասանը պարտավոր է, անտարակույս, իմանալ բառատեսակների այս դասակարգումը,ինչպես նան բառագիտությաննառնչվող քերւսկանների մյուս բոլոր դատողությունները: Ճարտասանը չի կարող իր խո սքը կառավարել, եթե չտիրապետիբառերիկառավարմանայբուբենին: Լ1յնուամենայնիվ,չի կարելի նանկաշկանդվելձնական-լեզվաբանականկւսղապարներով:ճարտասանությանդիրքերից բառագործածությանգլխւսվոր չափանիշը լսողական տպավորություննէ: մաստ

6.2.

ՊարույրՍնակի այս

համապարփակձնակերպումը, որ վեասպարեզում ամեն մի բանասրաբերում բառագործածության է նան ճարտասանիխնդիրկիրառելի տեղծի անելիքներին, լիովին ճոխաբանական պատասխանաբնութագրելիս: Ճարտասանի ները է լինել սնակյան անգե-. տվության լավագույն ձնակերպումը րազանցելիվճռակը |231, էջ 400). է

կարող

«Բառեր միշտկան,միայն գտճողներնեն քիչ»:

Իսկապես, երբ ունկնդրում ենք հրապարակախոսական ճառերը, հեռուստահաղորդումները, ելույթները, խորհրդարանային հարցազրույցները,հեշտորեն կարող ենք համոզվել, թե որքան քիչ են, իսկապես,գտնողները,որքան խեղճ է շատ ճարտասաններիլեզուն, աղքատիկ՝ բառաշապարը: Չոր ու ցամաք լեզվով, սահմանափակ բառապաշարով,մաշված բառերի ու արտահայտությունների տաղտկալի կրկնությամբ, նույնիսկ` սխալ լեզվակաղապարների գործածությամբմիմյանց նմանվող բազում ճառասացներ լոկ ձնականորեն են «ճարտասան», ընդամենը ճարտասանի գործառույթ կատարելու հանգամանքով(խոսողը դիմում է բազմամարդ լսարանինինչ-որ բան հաղորդելու նպատակով),այլ ոչ՝ նան գործառույթի կատարման.որակով, այսինքն` ունկնդիրներին համոզելու ն հաճույք պատճառելուիմաստով: Բանաստեղծի համար Պ. Սնակը նշում է բառագործածու չորս խնդիր.

թյան հարություն Զ

ւ:

Զ Զ

տալ բառերիայն մասին, որ քնած է, խոսեցնել այո բառերը,որոնք պարզապեսլռած են, . նախնափրկել շատ գործածվելուց մաշված բառերը,վերապանգնել կան իմաստը, է նան նա, ով ունակ է այս երեք խնդիրը չորրորդը՝ նոր բառեր:

առանձնահատկություննել ստեղծել

շնորհիվ:

|

Զ

լուծելու, կարող

Նույն խնդիրներն են ծառացած ճարտասանի առջն`

անոր իր մոքԱոա ոչԲեոսկ հայտող այլն ելյալ

դժվարությու

:

ների ջանքերով հարություն են ստացել, վերաթարմացվելու նորովի հնչեցվել հայերեն շատ բառեր` մեծացնելով ճարտասանինընձեռվող ճոխաբանական հնարավորությունները: Տակավին 20-25 տարի առաջ հրապարակվածբառարաններում «հնացած» ն «հազվադեպ» նշագրումներով բառերն այժմ լայնորեն տարածվել են, իրենց կամ նոր

հա-

արտա» ւգոնի յ

տվյալ լսարանում, տվյալ իրադրությունում,տվյալ

համոզիչ բառը:

ունկնդիրներիհամար առավել հասկանալի ու Ընդսմին՝ դա, որպես կանոն, արվում Է ոչ թե մեկուսի, մենության ու լռության մեջ, այլ կենդանի հաղորդակցման ընթացքում, բազում ունկնդիրներիանհամբեր հայացքի ներքո, ժամանակիանողոք սղության պայմաններում: Բացի այդ, եթե բանաստեղծըկամ արձակագիրըչի գոհացնում, ընթերցողը դադարում Է կարդալ,այնինչ խոսողի պարագայում լսողներն իրենց դժգոհությունըկարող են արտահայտել,այնպես որ` նրանց չգոհացնողը

ստացել:ենախոսուփճաստն ընդլայնելիմաստ արան երապե ազան այն ապե «րնթա իհակարզ թ, «թաղապետ «ժամանակայույց»,, «։խաղատուն»»

"

ուն»»աա

««խոսնակ»», ««ծառայություն»», «կանոնակարգ»», ««։կրկնական»»,««համակարգիչ»», «/համայնք»», ««հարացույց»», «։հարցախույզ»», ««հարցա-

անմիջականորեն ավելի ծանո ԱաւմԼ նար այտնվում:

հետնանքու) Գործածության հայերենով մի հենվում

Ինքնին հասկանալիէ, որ է ամեն ճառ լեզվի ն հայոց բառապաշարի (բառային կազմի) բառակազմական հնարավորությունների վրա: Հասկանալիէ նան, որ ոչ բոլոր բառերն են գործածական: Կան հնաբանություններ(«քնած» բառեր) ն տվյալ ժամանակահատվածում անգործածական(«լռած») բառեր: Ըստ գործառության ոլորտների՝առանձնացվումեն մասնա(զբաղմունքային) բառերն ու եզրերը, որոնք նեղ գիտական կիրառություն ունեն ն տվյալ բնագավառից դուրս կիրառվելիս փոխըմբռնմանբարդություններ են առաջացնում: Հրապարակային խոսքում սահմանափակեն գործածվում բարբառային (գավառային) բառերը: Կան զուտ գրքային (բանաստեղծական) բառեր, որոնք սովորույթիուժով չեն օգտագործվումհնչող խոսքում, իսկ երբ, այնուամենայնիվ,գործածվում են, ապա,որպես կանոն, առաջացնում են ոճային անհամապատասխանություն, խախտում են պայմանը ն վնասում խոսքայինհաղորդակցման արդյունավետությանը: Վերջապես՝կան մանկականբառեր, հասարակաբանություններ,գռեհիկ բառեր, ծածկալեզվյան: ժար-. բառեր, գոնային բառեր,որոնք նս գործածականչեն հրապարակային խոսհազվադեպ օգտագործվում են ոճական նկաքի

շրջանակներում, Ընդհանուրառմամբ`

եթե հայերենի բառապաշարինմոտենանք տարաժամանակյակտրվածքով,ապա բոլոր հիճքերը կան Պ. Սնակի նշած չորս խնդիրներիլուծումն էլ բավարար համարելու: Վերջին տասնհինգ տարում հայոց լեզվի բնականոն զարն զանազան ասպարեզների գացման հրամայականով մասնագետ-

արացուր գրեթե վերջնականապեսարտամղել բառերին բարգելակման թ «բեռնագիր», «արժույթ բողոքարկումո «բռնեք կալ», ««գիտաժողով», «գովազդ», ««գործընթաց»», ««գրավատուն», Գր

են հա-

՝

վ

2».

'

2»,

««

'

2».

««

'

2»,

««

ԼԱ»»

««

«երթուղի», «լուծարք», «ընդդիմախոս», «լավատեսություն», ««խմբակցություն»», ««խոսափող», ««խորհրդարան»»,««ծանուցագիր»», «հանձնուք»», ««մեջբերում», ««չվացուցակ»»,, ««պատգամավոր»», «վար-

«պատեհապաշտ», «ռազմակայան», «ռազմավարություն

կա գործածաարաններում ներկայում սովորական միերկ ր ա տամարտի

Աա

ու

Հ ո ազան դ», », ո Ցովամիջը ղով» ված» արնտրատարածք» «ծրագրավորում», ակարգավար», «ճեպա' «կրթահամալիր»», ««համակարգիչ»», ««համատիրություն»», ««հանրահավաք», կան

բառեի

աթնաժո

Գ

զրույց»»,

««հարցաշար»», ««հոգեորսություն»», ««հռչակագիր», ««մասնավորեցում»», «շնորհանդես»», ««վարկանիշ»», ««տեսաժապավեն»,՝ ««տեսաշար» այլն:

|

ն

պատշաճության

տառումներով:

պնդում»», ««ձայներիզ», ««Ճեմարան», ««մարզպետ», ««երդրում»», ««տիար», ««տնօրեն»,

«վարչապետ», «շահաբաժին», «պնակիտ»,

մկունությունը թույլ (րամ (մասամբ` նոց ւի րծեւ ավեր վե վերացնելու) նոր իրողությունները, րջին

Ա

տարիներին

ստեղծելու

նան

պաշտոնապես

վա-

հասարակական-քաղաքական

գիտության, տեխնիկայի,տեղեկատվության,մշակույթի, կենցաղի

բառեր: երոույթները արտացոլող «բազմազանհցում»» Գիվերսիֆիկացի (դիվերսիֆիկացիա), րանք ար ՄՃարկիչ» նոր

«բազ-.

(մուլտիպլիկատոր), «-բաժնեմաս»» (քվոտա), ««գործարկ.»

"`

«մարզասարք» «պակատ), (բորսլե)), «ղեկասահնակ» (տրենաժոր ,«Ղ

կասուրդ»» շրջան»

(դեֆիցիտ),

բոբսլա)),

րզ

րք

ր),

«պ

««պատկերամուտ»» (սկաներ), ««պարբերա(ավտոռեֆերատ),««վարչանի» (կոլեգիա),

(ցիկլ), «սեղմագիր»»

առայժմ գոյակցում մասն մեծ արությունների եգվագործահույանառուով մրգակքումատարձեւ (իաաստագի «վճ վ

ԱԱ

(չեկ),«

»

նտեր)

»

նայլն:

իմաստաբանորենէ ավելի հասկանալի («ընդարձակ տարածում ն թե՛ ճոխաբանորենէ ավելի պատկեկլանող») :

գտած», «ամեն ինչ :

է

՛

ապլաե րիքժոականեդիիհածարավ լայ ատա | հաութրնը ականա ավելի (կոներ աներիխար

Է որդին Անգային լեզվագործաթոն ինն րի կան լճիոր, միջավայրում) պատկերավորնշող «կերպար»-ը: Մի՞թե | զարգացման ԱԱավոլաապես՝ հայեցի րակական մանակական «պոպուլիզմ» անբարեհունչ, ակամա գռեհկաբանությունհիշեցնող լ մեջ: բառերի տարածման արմատավորման Այս

հետ:

կամ այն

բառի՞ կենսունակության

վերաբերյալ

վերջէ

եպետ ամեն

մի ճարտասան

նույնպես

անելիք

ունի

ֆ

ասկացությունը

։

ծ

բառապաշա

ու

մի օրինավոր ճարտասան պիտի գիտակցի իր ճո/սաբանական պատասխանատվությանհանգամանքը: Տեղին օգտագործված բառը, դիպուկ արտահայտությունը, հաջողված նորաբանությունը, հայեցի լեզվակաղապարը մեծ հնարավորություն են ստանում արմատավորվելուշարքային լեզվագործածողների խոսքում: Սակայն, միննույն ժամանակ, լեզվական անճարտասանի փութության հետնանքով այս կամ այն սխալը կարող է տարածվել անգամ՝ խանգարելճիշտ ձնի բնականոնգոր

հայոց լեզոի աինազմով անգա չյունայ

ն հե-

`

,

այլն:

Արդ` ինչո՞ւ ասենք «էպիդեմիա», երբ վաղուց ընդունված է (թեկուզ կառուցվածքային պատճենումի ձնով) ն գործածվում է հայերեն «համաճարակը»», որը նան (դա է ամենակարնորը)թե՛ |

ՈԶ

-

-

նաալինքներս

ն, առավեԼ ես հայերենի այո Անխաթար բառագործածության ացման

բառւաշարի լար"գործաճության է, ձի, կոչել: այն ոնն ԷԱ կարելի «տրոյական Դա նրաքան է իմաստային պատճենահանման երբհայերեն եղանակով. ացուցիչիմաստ օտար Ժեք

լրացուցիչ

իմ

ու

հարստացմանառումով

,

է

երում՝ է ձե ձեռքբերում՝

մ իմաստըվերցնելով: երզնելով:

բառ ը

Զորօրինակ, գրեթե ամեն օր. կարելի է լսել. «մենք կիսում ենք ձեր կարծիքըմիանշանակ», «միանշանակմտածում եմ», «միանշանակ հարցը կլուծվի», «միանշանակ ձեզ հետ համաձայն եմ», «միանգամայն կիսում ենք այդ մոտեցումները» ն այլն: «Միանշանակ»-ը բառարաններում բացատրվում է որպես միայն մեկ նշանակություն (իմաստ)ունենալու հատկանիշ (ածական), իսկ, որպես նորաբանություն,ձեռք բերելով «միատեսակ» լինելու նշանակությունը՝ այս բառը մի իսկական է սարքել.

:

Լ

հայկակա

խորթ

որոշ կանում Բաք րեն) լեզվական րարկ

հա-

ն

համար,

առայժմ պահպանվում են, շրջանառության մեջ են մնում հիմնալեզվագործածողների խաթարված լեզվազգացողումեզնից

՛

,

հայ ունկնդրի

ենհարե) ոռի զով խ որթ այեր Սց թե՛լեզ կանոնարկմաննպատակասլացաշխատանքներիշնորհիվ: Դրանք

աաաաա էայն, րրօտարալեզու հայերեն տնանքը բառերը գրավել են են՝

մարժեքների տեղը: Դրանցից «արգումենտ» (իաստարկ), «բալանս» (հաշվեկշիռ), «դեբատ» (բանավեճ, քննարկում), «էքսքլուզիվ» (բացառիկ), «լեգիտիմ» (օրինական, օրինավոր), «կատեգորիկ» (կտրականապես, անվերապահորեն), «կոմպրոմիս» (փոխզիջում), «նոստալգիա» (կարոտաբաղձություն), «նուլիֆիկացիա» (զրոյացում), «շանս» (հնարավորություն), «ռադիկալ» (արմատական), «ռեֆորմ» (բարեփոխում), «սիտուացիա» (իրավիճակ), «տենդենց» (միտում) այլն: Այնպես որ` թեպետ առտնին խոսքուզրույցի ընթացքում ամենքս էլ լեզվական մեղանչումներ ունենք, սակայն պաշտոնական խոսքում ճարտասանը պարտավոր է դրանք հնարավորինս բացառել: Այնինչ, հազվադեպ չէ հակառակ երնույթը, բառագործածության հանդեպթեթնամիտ վերաբերմունքը, երբ խոսողը հայտարարում է, թե իրեն ավելի է դուր գալիս «պրոֆեսիոնալ» բառը հայերեն «արհեստավարժի». փոխարեն, «ռեկլամը»` «գովազդի». «միկրոֆոնը»` «խոսափողի: «կոմպյուտերը»` «համակարգչի» ն

ք՝

ֆրանսերեն

`

ն

(կր

ու

բառը նախընտրելիէ, քան բուն երնույթը հասկանալի նշող ավելի հայերեն «ամբոխահաճությունը»: Կամ էլ` ո՞ր հատկանիշովէ գերադասելի ռուսերենի միջոցով փոխառված(ն ռուսաբար հնչեցվող) «մենտալիտետը»հայերեն «մտածելակերպ» բառից: ստահաբարկարելի է եզրակացնել, որ թվարկված ն մյուս շատ օտարաբանություններ վերջիվերջո արտամղվելու են թե

:

-

ն

ավելի

ստույգ

ու

Ամեն

-

,

,

-

`

կոտորած

վարվելու՝ քնեց խոաողնե՞ը, պատգամին Սնակի ճիշտ հակառան եցրել

հ«վստահաբար». րեն»», անվարան», «անտարակույմ», «լիովին», :

«

ի

-

«հաստատապես»: ն այլն: Ինչ վերաբերում է «կիսել» բառին, ապա այդ բայը հայերեն ն ոչ մի բառարանից «կարծիք կիսելու» արտոնություն չի ստացել: Այնինչ` «կարծիքը կիսել» օտարաբան բառակապակցությունը

ա». (սա ֆրանսերենլեզվակաղապարէ` «քճուճջծո "օքմոլօո», ջոցով բափանցել է մեր ոչ միայն բանավոր, այլե

որ

ռուսերենի միխոսք) կարծես

գրավոր

ը2Ո Ց

է

«համայ/ունյ

եմ ձեր կարծիքին», «նույն

»,

«Սիանու

ն

մուռեցումնունենք» այլն:

կարծիքին», «ռարու

|

Բառագործածության սխալները հետագայում հանգամանորեն քննարկելու պայմանով վերադառնանքճարտասանիճոխաբանական պատասխանատվությանը: Բառակերտ ամեն մի ստեղծագործություն,լինի բանավոր թե գրավոր, ցուցադրում է նան հեղինակի վերաբերմունքը դեպի սեփական լեզուն: Ռեմբրանդտին վերագրվող այն ասույթի պես, թե ամեն մի դիմանկար հենց իր նկարչիինքնանկարնէ ամեն մի ելույթ իր՝ խոսողի դիմանկարնէ ամենից առաջ հարազատ լեզվի բառապաշարիգործածության ու հարստացմաննրա ունակությամբն վերաբերմունքով: | Բառապաշարի բովանդակ զարգացումը, իհարկե, անհատ Է, լեզվական հանրույթն լեզվագործածողի անելիքը չէ. ամբողջ ի վերջո, ստեղծագործությանսուբյեկտը` միննույն լեզվով խոսող ու մտածող մարդկանց հավաքականությունը, որոնք ն՛ պահպանում են լեզուն, ն՛ զարգացնում: Այնուամենայնիվ,մտավորականըտարբերվում է սովորական լեզվագործածողից այն բանով, որ ոչ միայն օգտվում է սեփականլեզվի միջոցներից, այլն, ըստ իր ասպարեզի անհրաժեշտուբյան, ըստ իր լեզվի բնականոն զարգացման պահանջների, ըստ կանոնարկման չափանիշների,զարգացնում է լեզուն, ամենից առաջ` հարստացնում բառապաշարը: Եթե մտավորականըչի հարստացնումիր հայրենիլեզուն, ապա, ղըրղըզ գրող Զինգիզ Այթմւսթովի դիպուկ արտահայտությամբ(ճիշտ է, նա ասել է դա օտարագիր ազգայինմտավորականության կապակցությամբ), «լեզվական պորտաբույծ» է: Իսկ եթե այդպիսին ազգի լեզվով առհասարակ չի խոսում, ապա նրան, թերնս,կարելի է անվանել «ազգային պյորտաբույծ»: Եվ բնավ գաղտնիք չէ, որ մեզանում գործում է կամովին ռուսացած, լեզվակորույս հայազգիների մի ստվար խումբ, մարդիկ, որոնց կարելի է հայ համարել միայն այնքանով, որ շրջապատում հայախոս հայեր կան: Զավեշտն ու, միաժամանակ, ողբերգությունն այն է, որ այս ստամտավորականները համա՛-ւսակվումեն անգամ փնովել հայէչսնը, հայոց ոսկեղենիկին վերագրել բառակազմական խեղճություն, քարոզել միջազգայնամոլություն, իսկ հայերենի անաղարտության համար կատարվող աշխաւոանքը քամահրանքովանվանել «մաքրամոլություն»:

ՉԶԸԸԶԸԸԸՍՈՍՍՍ

Վերջապես,շատ պետություններումբւսռագործածություն ենթարկվում է օրենսդրական կարգավորման: զանգվածային լրատվության,քաղաքացիության գովազդի ն օրենքների միջոցով պետությունը կանգնում է սեփական լեզվի մեջքին՝ դիմակայելովօտտարալեզու մշակութային ներխուժ

ր Գե եմ», հայախոս Մրանին աար րը թափակարծիք ես»,

«հասասիրտ

ՐՐ Փա

Լեզվի, կրթությա

,

,

այլ

երկրներում մաին:

չեզոքացնելով «ներսի ցեցի» որթ վտանգը

ված են մեծ տուգանքներ, գործում է խիստ վերահսկողություն: Եվ դա բոլորովին չի հակասում ժողովրդավարության սկզբունքներին ու մարդու իրավունքներին: Եթե անհատ լեզվագործածողը իրեն թույլ է տալիս (սխալ ըմբռնելով խոսքի ազատությունը կամ միտումնավորգործելով տվյալ պետության հոգնոր անկախության դեմ) աղավաղելու պետությանլեզուն, խախտելու լեզվաքաղաքականությանպահանջները, ապա պետությունըպարտավոր է նրան պատժել հենց հանուն քաղաքացիներիլեզվական իրավունքների, ազգի հոգնոր ու մշակութայինինքնությանպաշտպանության:

6.3.

Ճիշտ բառը՝ ճիշտ :

տեղում

«Բնչո՛ւ ոմանք շատ բառեր կը գործածեն»

(Դ.Վարուժան)

ԴանիելՎարուժանըիր հարցին ինքն էլ պատասխանումէ. «Վասնզի կը դժվարանան իրենց գաղափարը հայտնելու ն կստիպվենանոր շուրջը թափառիլ» |237, էջ 205|: Ճարտասանը նույնպես,եթե ստույգ բառը չի գտնում, հարկադրվածէ թափառելու` նկարագրելուիր միտքըայլ բառերով(սա՝ լավագույն դեպքում, երբ հաջողվում է չիմացածը իմացածով փոխարինել),արդեն ասվածն անհարկիկրկնելու, խոսքը ձգձգելու, տեղապտույտտալու: Որքա՛ն ավելորդ բառ է ասվում, ուրեմն ն՝ ասելիքի տպավորությունը փչանում ու ներազդեցության ուժը թուլանում այն պատոր խոսողը խախտում է պարզ, սակայն անբեկանելի մի ճառով, կանոն՝ճիշտ բառը՝ ճիշտ տեղում: Բառընտրության հանգամանքը, որքան էլ տարօրինակթվա, է ըն:,հանուրառմամբկիրթ. ավելի կարնոր գրագետ. Էոսողի համար,քան թե՝ անկիրթ:Անհաջողբառը, գռեհկաբանությունը, սխալ արտասանությունը,նան՝ ինքնին չեզոք, սակայն միալար կրկնությամբմակաբույծդարձած բառը կիրթ խոսքի պարագայում առավել աչքի են զարնում.չէ՞ որ նոր հագուստիվրայի բիծն ավելիշուտ

նկատվում, քան հնի: ճիշտ այդպես է, երբ փոքրիշատե սահուն խոսքի մեջ լսվում են՝ ««ուրեմս»», ««ուրեմ»» («ուրեմն»-ի փոխա««պըտի», րեն), ««այսինք»» («այսինքն»-ի փոխարեն), «հըլը», հադրա ժողովրդախոսակցական ««այսպես ասած» «խի», (ն մարժեքը՝ «ոնց ասած»), ««խոսքի», «օրինակի համար», ««հասկանո՞ւմ ես»», «բանը»» ն այլ բառեր ու արտահայտություններ, «ըըը»» ձայնարկությունըկամ դրա ռուսերեն ««նու»» համարժեքը: Որպես կանոն, «ըստ էության» բառակապակցությունըայնքան հաճախ է գործածվում,որ գրեթե երբեք չի լինում ըստ էության: Նույնը վերաբերում է ««ասեմ որ» մակաբույծ արտահայտությանը. բովանդակխոսքի ընթացքում թերնս թույլատրելի է մեկ-երկու անգամ (թեն՝ միանգամայնավելորդ է ասել, թե ասելու ես այն, ինչ արդեն ասում ես), մինչդեռ հաճախադեպ գործածությունըմիայն ու միայն վնասում է ճարտասանին:Երբ խոսողն անվերջ կրկնում է «անկեղծ ասած», ակամա սկսում ես կասկածել նրա անկեղծուէ

թյուններին համապատասխան)`հնչյունական, շարահյուսական, ոճական ն տրամաբանական: Առաջինը՝սխալ արտասանությունն է, որով աղավաղվում է տվյալ բառի հնչյունային ձենը ե աղճատվում բառի նշանակած երնույթի համարժեք ըմբռնումը կամ առհասարակ իմաստազըրկվում բառը, կորցնում նույնիսկ բառի կեցության գլխավոր հատկանիշը որպես ինքնուրույն գործածվող ն ընկալվող նվազագույն

իմաստակիր հնչյունախումբ: Շարահյուսական սխալ է կատարվում, երբ խախտվում են բառերի կապակցման, բառաբարդման,խոսքամասային հարաբերությունների կարգավորման, ինչպես նան նախադասությանկազմում բառի գործառության՝խնդրառության,համաձայնեցման,ստորոգումի ն մյուս քերականական օրինաչափությունները,ն գործածվողբառը վերստինհամարժեքորենչի ընկալվում: Նույնը վերաբերում է ոճական բնույթի սխալներին, երբ ճարտասանիարտասանած այս կամ այն բառը չի համապատասխանումընդհանուր ոճին, այլ կերպ ասած՝ բառը ճիշտ տեղում չի հայտնվումն դարձյալ լիիմաստ կերպով չի ընկալվում: Վերջապես՝ բառագործածությանտրամաբանական սխալն այն է, որ խոսողն ինքն է թյուր ըմբռնում իր գործածած բառի իմաստը: Ճոխաբանությանտեսանկյունով՝ հնչյունական (արտասանական) սխալները մեծ բարդություն չեն ներկայացնում, քանի որ ունկնդիրներըսովորաբար (ճարտասանի հետ միննույն լեզվական հանրությանըպատկանելու շնորհիվ) գլխի են ընկնում, թե աղճատվածհնչյունապատկերըինչ բառ է ներկայացնում: Օրինակ՝ երբ կառավարության անդամն արտասանում է «կավարթյուն», ունկնդիրներըհասկանում են, որ խոսքը կառավարության մասինէ:

,

,.

թյանը:

Մակաբույծ բառերով ու արտահայտություններով,ավելորդաբանությամբ, կրկնություններով, շեղումներով ճարտասանը փորձում է լցնել իր խոսքի այն դադարները, որ առաջանում են միտքը ձնակերպելու, գաղափարն արտահայտելու դժվարություններից, ճիշտ բառը ճիշտ տեղում ն ճիշտ պահին գործածելու անկարողությունից: Այդ կերպ խոսելը շատերի համար վերածվում է հոռի սովորության, Ա փորձված ունկնդիրներին իսկույն մատնում է խոսողի ճարտասանականհմտությունների պակասը:

Այնպես որ՝ ամեն մի ճարտասան պարտավորէ ն լիովին կա(իհարկե, ոչ առանց դժվարության)ազատվել անտեղի բառագործածությունից, դրանով իսկ` զտել ու կատարելագործել իր բառապաշարը, հնարավորինսնվազեցնել բառագործածությանսխալներից գոյացող թյուրիմացությունները:Ավելորդ չէ ճշտելը, որ հիշյալ պահանջը վերաբերում է հատկապես անհարկի բառագործածությանը, ճարտասանի ճոխաբանական խնդիրների լուծմանը այլ ոչ՝ հոգեբանորենմիխոչընդոտող ավելորդաբանություններին, գործածությաեղանակավորողբառերի անգամայն արդարացված նը, զգացմունքային այլնայլ դրսնորումներին,տրամաբանորեն պատճառաբանվածկրկնություններին,հավելադրություններին, լոկ հնարներին: արտաքուստ անտեոի թվացող ճարտասանական բառագործածությաննառնչվող հիմնական ճՃարտասասի սխալները, որոնք խոսքային հաղորդակցմանընթացքում բազմատեսակ թյուրըմբռնումներեն հարուցում, կարելի է դիտարկել չորս մակարդակով (բառի գոյության ն գործառության չորս իրողուրող է

"

"

Երբ լսվում է, թե «հասարակությունը շատ քաղաքանաց-

ված է», «մեր գրողները շատ քաղաքանացված են», առանց դժվարությանհասկանալիէ, որ խոսքը ոչ թե մի նոր հիվանդության

մասինէ, այլ քաղաքականացվածլինելու: Ունկնդիրներըլիովին հասկանում են այն պատգամավորին, ով արդյունաբերության հոգս: րրց խոսելիս շարունակ արտա` սանում է «արդնաբերական քառաք», «արդնաբերական զարգացում» նայլն: Երբ մեկ այլ պատգամավորկրկնում է, թե «հիվանդանոցը գտնվում է ֆինանսականծանդր վիճակում», բոլորը նրան հասկա"

`

"

նում են

են մտածում (սակայն քանի՞սն

մասին):

հայոց լեզվի ծանր վիճակի

Խոսքաշարը, խոսողի անձը ն նպաւոակադրումը, արտալեզվական մի շարք հանգամանքներ օգնում են ունկնդիրներին հասկանալու ոչ միայն ճարտասանի ամբողջական ասելիքը, այլն առանձինաղավաղված բառեր: Մասնավորապես՝ «շնավորում եմ» ասողը ընդամենընկատիունի «շնորհավորելը»: Նմանապես` աղավաղումների շայլրանը՝որտե (որովհետն), յարկե (իհարկե), նախագա (նախագահ), իշքամ (ինչքան),աշք (աչք), եփոր (երբ որ), կըլնի (կլինի), համպատասխան(համապատասխան), գնհատել (գնահատել), լռիվ (լրիվ), գործնեություն (գործունեություն), առհամարհել արհամարհել), հաղթհարել (հաղթահարել),մածեմածիկա (մաթեմատիկա),հույրասիրել (հյուրասիրել), հարուր (հարյուր), խորդարան (խորհրդարան),եկրորդ (երկրորդ):

Բառագործածության արտասանականսխալները թեպետ անհատականարտաբերության դրսնորումներեն, սակայն բնավէլ ոչ պատահական,այլ առնչվում են հնչյունափոխության որոշակի օրինաչափություններին(առնմանություն, համաբանություն, ամփոփում, արտակարգհնչյունափոխություն ն Այստեղկարնրրն այն հանգամանքիարձանագրումնէ, որ, հնչյունական աղավաղումներով հանդերձ, հաղորդակցվողներըմիմյանց, իրոք, կարողանում են հասկանալ: Չմոռանանք, սակայն, որ ճարտասանը ոչ միայն հասկանալիլինելու, այլն համոզելու խնդիրունի, այնինչ աղավաղված բառագործածությունը ոչ մի կերպ չի նպաստումճարտատսանի խոսքի համոզկերությանը: Անգամ բնական (բնախուական) արտասանականթերությունը հիմք է դառնում ճարտասանին զավեշտաբարընկալելու, էլ ուր մնաց ակնհայտորեն նրա անկրթությունը բացահայտողսխալը:

այլը):

Լսարանն անգթորենորսում է սխալները, անխուսափելիորեն գնահատումէ դրանք՝ ի վնաս խոսողիհեղինակությանն մրա խոսքի ներազդեցությանուժի: ղրան

.

ԹՂ

Ահավասիկ՝ Ազգային ժողովի պատգամավորը ցասումնալից խոսում է քաղաքական հակառակորդներիմասին, թե նրանց ժողովուրդը գուցե.ների, «եթե մեկ օր առաջ քավություն խնդրեն, մեղանչեն ժողովրդի Պարզ է, որ ուզում է ասել` զղջան, թողություն խնդրեն, ապաշխարեն,այնինչ սխալ գործածելով «մեղանչել» բառը (մեղք, հանցանք գործել ստույգ իմաստով) ցանկացածիհակառակն է ասել: Ի դեպ, նս մեկ նուրբ սխալ կա. «օր առաջ» բառակապակցությունը նշանակում է «որքան վաղ, այնքան լավ», մինչդեռ թվականի անհարկի զուգակցմամբ արդեն կորցրել է դարձվածքային բնույթը ն ավելի շատ ընկալվում է ուղղակի ձնով՝ որպես հենց «մեկ օր առաջ», այսինքն՝նախորդօրը, նախօրյակին: «»

առաջ»:

Հ.

է

Բանագատ որդու նել նրանց որոշ տեռակետեր եմ բալեր

«Իսկ

ինչ վերաբերում ՀՀՇ-ին,

շարժումից

ես հեռացել

եմ

շատ

վա

չեմ որոշ դրանք: Ինձ վշտացնում է ՀՀՇ-ի հետիշխանականգործունեությունը: ունեմ, թե ՀՀՇ /հդերները հեՈրովհետն այնպիսի տպավորություն տնություն չարեցին իրենց սխալներիցն անգամհանցավոր քայլերից: Նրանք չմեղանչեցին: Ինչըշատ անհրաժեշտ էր, քանի որ կնպաստեր հետագա զարգացումներին.Ինձ մոտ այն տպավորություննէր, թե ՀՀՇ-ն անվերջ խոսում է շնանշից ն սպասում հարմար պահի, որպեսզի նորից (ոնկրետ քայլեր անի իշխանությունը վերադարձնելու նպատակով»(«Իրավունք», 9-15.07.2004):

ՀՀՇ-ին շնանշիզմի համար մեղադրանք ներկայացնողակադեմիկոսը իր խոտոր հայերենով... ռնանշիզմի կոչ է անում: Իսկապես, նա հորդորում է ՀՀՇ-ականներինմեղանչելու, այսինքն՝ մեղք գործելու: Մտքինը պարզ է. նախկին իշխանության ներկայացուցիչները պետք է ապաշխարեն, քավություն խնդրեն, մեղա գան ն այլն: Բայց՝ գործածում է «մեղանչել»-ը, որի բառարանային իմաստն Ւ՝ «1. Մեղք (հանցանք)գործել: 2. Մն. ավոր (անիրավ) լինել մեկի կամ մի բանի դեմ: 3. Արտեսել, անտես առնել, ոտնահարել, հաշվի չառնել»: Հեղինակն ասում է. «Նրանք չմեղանչեցին»: Վերոբերյալ բացատրությունների .լույսով՝ ՀՀՇ-ականները մեղք, հանցանք չենք գործել, մեղավոր չեն որնէ մեկի առջն: Սակայն

ո.

Մի՞թեիսկապեսզավեշտ չէ այն լեզվաբանտիկնոջ ելույթը, խոսելով հայերենի աղավաղումների մասին (ս չմոռանալով մի ելույթի ընթացքում պահանջել` լինել» իր «ականջալուր խոսքին), գրեթե բոլոր բառերի «ր» ձայնորդը «ռ» է հնչեցնում: Ոչ որը, ամեն

Ի`

միայն զավեշտականէ ու հեղինակազրկող,այլն վնասակար(սխալ արտասանությանտարածման առումով) հեռուստահաղորդավարի ամենօրյա այն արտահայտությունը, թե տեսնենք ինչպես են ձայները «բախշվել» (փոխանակ՝«բաշխվել»): Ավելի հեղինակազրկող են, բնականաբար, բառագործածության տրամաբանական սխալները:

հիմնական մտքից ն մնացած շարադրանքից բխում է, որ ՀՀՇականները,այնուամենայնիվ, մեղանչել են: Ակամա հարակարծություն (պարադոքս) է գոյացել. «մեղանչել» հանգուցային բառը սխալ է գործածվել, ուստին՝ մենք հայտնվել ենք արատավորշըրջանի մեջ: Մի կողմից՝«նրանքչմեղանչեցին»,ուրեմն ն՝ թողություն հայցելու կարիք չկա, մյուս կողմից՝ հորդոր է արվում «մեղանչել», քանի որնախկինումչեն մեղանչել: »

Վեռուստահաղորդումը վարող օրիորդը սիրալիր ժպտում

|

|

է

պատկառազդուզրուցակցին ն քնքշորեն ասում, թե պարոն Այսինչյան,«շատ վերամբարձ բաներից խոսեցիք»: Միտքնայն է, թե վեհ, բարձրթեմաներեն շոշափվել, սակայն հաճոյախոսությանփոխարենակամա կշտամբանք է արվել, քանի որ «վերամբարձ» բառի ճանաչված ըմբռնումն այլ է՝ «փքուն», «ճոռոմ», «վերացական»: Հ»

կանխագուշակել

Մարզականմեկնաբանը,փորձելով հայ մարզիկների հնարավորհաղթանակը, ենթադրություն է հայտնում, թե նրանցից հատկապեսով հնարավորությունունի «ոսկին գրպանելու». հաստատ մտադիր չէր ասել «գողանալու», այնինչ. փաստորեն ակամա ակնարկում է ոսկե մեդալը գողանալու հեռանկարի մասին:

նախանձում

«Նարե՛կ, դուք նախանձախնդիր չե՞ք, չե՞ք ձեր խմբի անդամներին» («Հ1»հ/ը,2.06.2004): այս հարցադրմաննի պատասխանհաղորդ-. Հաղորդավարի ման հյուրը հանգամանորեն խոսում է իրենց երաժշտականխմբում իշխող համերաշխության,փոխօգնության ոգուց, հարց տվող էլ գլխով հավանության նշան է անում ու մեղմորեն ժպտում: Թեպետ այս երկխոսությունը հայերեն է, սակայն զրուցաակնհայտորենչգիտեն «նախանձախնդիր» բառի իմաստը: Մեղավորը հաղորդավարն էր, որ իր տարօրինակ ձնակերպմամբ շփոթեցրեց դիմացինին: Նարեկը նաէ, թե՞ ոչ՝ մենք այդպեսէլ չիմացանք, քանի որ նրա խանձախնդի՞ր ոչ այնքան գիտուն զրուցակիցը ստիպեց հիմնավորելու Նարեկին իր ն խմբի մյուս անդամներիմեջ նախանձի՝ուրիշի հաջողություններից՛օծագող այդ չար զգացումը բացակայությունը: Արդ` ցանկանք, որ Նարեկն ու իր ընկերները,ինչպես նան «31»-ի հաղոր-. դավարներնու լրագրողները լինեն նախանձախնդիրիրենց մասնագիտությանմեջ, այսինքն՝ իրենց գործի ջերմեռանդպաշտպան, նվիրյալ, կողմնակից: .

Հ

օրիորդն կիցներն (ճայ/խամժելու խնդիր)

,

«Իսկ կոմպլիմենտար քաղաքականություննշանակում է երկու լարի վրա խաղալ, երկու լարի վրա խաղացողն ընկնելու է լարից ն դառնալուէ ծաղրածու» («Իրավունք», 3-9.09.2004): Սա ԱԺ նախկինպատգամավորիխոսքն է, որի վերջին հատվածը «Իրավունք» շաբաթաթերթընույնիսկ առաջինէջի վերնամասում է վերատպել: Առավել նս տարօրինակպիտի լինի դա առաջին էջը աչքի անցկացնողի համար, այդ ինչո՞ւ ենք լարից ընկնելով դառնում... ծաղրածու: Ակնհայտէ, որ խոսողնուզում է ասել, թե այդ կործանարարքաղաքականությունը հայաստանյան իշխանությանը դարձնելու է ծաղրուծանակի առարկա: Իհարկե, զուտ բառարանայինիմաստով«ծաղրածուն» նան ուրիշներիծաղրի առարկան կարող լինել: Այդուհանդերձ, այդ բառի առավել տարածված է՝ ծաղրածուն կատակերգակդերազբաղմունքն նշանակությունը սանն է: Ծաղրածու-դերասանըլարից (միտումնավոր)ընկնում է մեզ ծիծաղեցնելու համար, մեզանից ամեն մեկն էլ, բնավ չլինելով արհեստավարժ, կարող է որնէ զվարճալի արարք կատարել նույն նպատակով, մինչդեռապաշնորհ իշխանավորները հազարանգամ էլ լարից ընկնեն՝ անգամ միջին կարողությանծաղրածուչեն դառնա, այլ ծաղրուծանակի՝ծաղրի ու ծանակմանառարկա: Հ»

է

»

«Մենք քարը»

կեր Արա («Ար

ա»

ՄԱՐ ենք աագոռուացիո հարցազրույ արդի

հ/ը,«Իրականում»

հաղորդաշար,

2004, ԱԺ պատգամավորԱ. Ռուստամյանի

20.311.

հա«Թիրախ» (գրաբարում` նան «թիւրախ») բառը յերենի բացատրական բառարաններում ունի հետնյալ նշանակությունները՝`«հրաձգության նշանակետ», «կրակային հարվածի օ բյեկտ», «քննադատությանառարկա»: Մեջբերվածխոսքից, հետնաբար, պիտի հասկանանքերկու բան: Կա՛մ Դաշնակցությունը նշանառության տակ է առել շահածախվածության(կոռուպցիայի) երնույթի դեմ պայքարը, այլ կերպ ասած՝ ինքը կողմ է բուն այդ երնույթին՝ շահածախվածությանըն այդ պատճառովէլ դեմ` դրա դեմ պայքարողներին: Կա՛մ էլ դաշնակցականները քննադատում են այդ պայքարն ու պայքարողներին,քանի որ համարում են նմանօրինակ պայքարը անսկզբունքային,անհետնողական, շիտակ պայքարինմառակումն այլն: Այդ դեպքում, իսկպոզսս,ՀՅԴ-ն ա րդարացիորեննշասվակումէ (ստույգ հայերենով` թիրախ է դարձրել) այս կոալիցիոն անիմաստ աղմուկ-աղաղակը: Իսկ եթե ասվեր այն, ինչ կար խոսողի մտքին, այն է` «Մենք մեր թիրախը կոռու արձրել ենք կարելի էր ան», ապա պա կարելի էր հուսալ,լ, որոր ՀՅԴ-ն դարձրել կոռուպցի ։

`

`

ենք

ՈԱ

|

իրեն բնորոշ մարտունակությամբ շահածախվածությաներնույթի հախիցը կգա: Մնանք լեզվատրամաբանական ճշգրտմանը սպասող: Պայքարում ենք երնույթի՞ դեմ, թե՞ պայքարի դեմ: Առավել պարզ ասած՝ ձեր պայքարը դե՞մէ, թե՞ հրշեջների: հրդեհի Հ»

Աոա, 3. 005 5): «Օգոստոսի

18-ին

նրան

հուդարկավորեցին դարկավորեցի

մորր

լ

| |

|

|

ին աղուկոզեր

կողքին» կողքի

էլվիս Փրեսլիի մասին թարգմանականայս նյութը (ի դեպ, պատշաճ կլիներ նան բնագրի աղբյուրը հիշատակել) հրապարակելիս թերթի խմբագրությունըմիտք չի ունեցել, անտարակույս,

ընդլայնելու «հուղարկավորություն» բառի իմաստը: Թարգմանիչհեղինակների մտքում եղել է «թաղումը», սակայն «հուղարկավորումն» ավելի պատկերավորէ թվացել, ու դա էլ գերադասել են: Այնինչ «հուղարկավորելը»,թեպետառնչվում է այդ տխուր արարողությանը, սակայն ճիշտ չի արտահայտում ասույթի միտքը: Ավելի անկեղծ ու շիտակ ասենք` խմբագրությունումչգիտեն իրենց գործածած բառի իմաստը: Դրա հետնանքն այն է, որ հայերեն իմացող ընթերցողներիհամար բառիմացության այդ սխալը վերածվել է կատակերգա-ողբերգական զավեշտի. ընկալումն այն է, որ էլվիսին ն մորը նույն պահին են հուղարկավորել, միննույն ժամանակ(թեւվետ մայրը վաղուց էր մահացել): Պակաս վնասակարչէ սխալըհայերենվատ իմացող ընթերցողների համար,քանի որ նրանք, հավատ ընծայելով այդքան շքեղ հրատարակվողպարբերականին, կարծելու են, թե «հուղարկավորելը» «թաղել» բառի հոմանիշն է: Մինչդեռ`ցանկացած բառարանումկարող ենք կարդալ, որ «հուղարկավորել» (յուղարկաւորել, բառացի` ճանապարհ դնել, ուղի դնել՝ յուղի արկանել) նշանակում է հանգուցյալին տանել գերեզմանոց:Համապատասխանաբար`՝ «հուղարկավորությունը» այդ արարողությունն է, այսինքն` թաղման հանդեսը, սգերթը, մինչն գերեզմանոցտանելը, բայց ոչ նան ննջեցյալինհողին հանձնելը: Այսպիսով՝«Օգոստոսի18-ին նրան թաղեցին մոր կողքին»: «Լավ, քանի որ Դուք, ինչպեսասում են, արդեն անցել եք հրի, ջրի Կ պղնծյա փողերի միջով, այսինքն` բավականաչափ փորձ ունեք, ինքներդ չե՞ք պատրաստվում դասաայդպիսի («Կանչ», 13.10.2004, էջ 7, թղթակցի

.

ոսքից):

.

,

Պատասխանելովհարցին՝ զրուցակիցն ընդամենը հայտնում է թե, իսկապես, արդեն է նման դասագիրք:Այդպեսէլ պատրաստել պարզ չէ. նա արդյոք անցե՞լէ... ոյդնծյա փողերի միջով: Իհարկե,

|

հուզաարտահայտչականությունը քանի

ցակցին

'

Սրբ ԽԱԱՆՀ»

առերնույթ` թղթակիցն ինքն է բացատրում, թե իր այդ ամբողջ արտահայտությունը(«անցնել հրի, ջի ն պղնձյա փողերի միջով») նշանակում է բավականաչափ փորձ ունենալ: Բայց մի՞թե ունենալ»նշանակում է անցած լինել հրի, միջով.օրինակ՝ մի քանի հարցազրույց Քր. աղնծյա փողերի ունի վերցնողը իրավունք նման բան հաստատագրելուինքն իր մասին:Նախ՝ սեփականասելիքըպատկերավորդարձնելու համար թղթակիցը գործածել է ռուսերենից պատճենվածդարձվածքային արտահայտություն(«ոքօտողՀաօ3ե ՕՐՕԽԽ տ ոօ ո Խայութ 1քծու»), սակայն, միննույն ժամանակ, թուլացրել է խոսքի պատկերավորությունը, որ անմիէ դրա ջապես էլ բացատրել է՝ թե իմաստը: Նույնն մենքզրու«Գլխի ընկա՞ր, այսինքն հասկացա՞ր», «Աչքդ ասենք լույս, շնորհավոր», «Մեծ էշը ախոռում ենք թողել, այայսինքն՝ սինքն՝ մոռացել ենք» ն այլն: Մենք այդպես չենք վարվում, քանի որ, առաջին` գիտենք մեր գործածած դարձվածքների ինքներս իմաստը ն, երկրորդ՝գիտենք նան, որ դրանց իմաստըլավ հայտնի է մեր զրուցակցին: Բերված օրինակում, սակայն, թղթակիցը բնավ գործածած ն մանաարտահայտության ս տույգ իմաստը, չգիտե է վանդ՝ զուր կասկածիտակ առել դիմացինիիմացությունը(թղթաոր հարցազրույցի կիցըպարտավոր էր իմանալ, հրավիրել դարձհմուտ գիտակ, հայ-ռուսերեն դարձվածքների ն ասացվածքների վածաբանականպատկերազարդ բառարանի հեղինակի): Իսկ եթե «այսինքն» շաղկապի բացատրականդերն ուղղված է թերթի ընապա նա թերցողին, «արջիծառայություն» է մատուցել (միգուցե հավելե՞նք «այսինքն՝ վնաս է տվել»): Ռուսաբանությանը (ակամա) տուրք տալու փոխարեն հարկավորէր բացել «Ռուս-հայերեն դարձվածաբանականբառարանը» ն ընտրել դարձվածքի`տվյալ խոսքաշարինպատշաճ համարժեքները: Այսպիսով՝շտկենք` «Լավ, քանի որ Դուք դասագրքաստեղծման մեծ փորձ ունեք, չե՞ք պատրաստվումայդպիսի դասագիրք հեղինակել....»: Պարզ ու անպաճույճ:Եթե շատ ենք ուզում ւպատկերավոր հնչի, ապա` «Լավ քանի որ Դուք դասագրքաստեղծման բովով եք անցել, չե՞ք պատրաստվում այդպիսի դասագիրք հեղինակել....»: Առավել պատկերավո'«Լավ, քանի որ, ինչպես ասում... են՝ Ձեր մազերն այս գործում են ւ՛պիտակել, ' չե՞քպատրաստվում ր այդպիսիդասագիրք հեղինակել...» Վավարտ`պարզենք բուն այդ արտահայտությանփոխաբանական իմաստը: «Հուրը» ն «ջուրը» կյանքի փորձություններնեն՝

"`

,

պատերազմների արհավիրքները («հուր») ն ճանապարհորդությունների փորձությունները («ջուր», քանի որ ակնարկություն է պարունակում փոթորիկների,նավաբեկությունների, այլ փորձանքների մասին): Իսկ մարդուն բաժին ընկնող ճյուս փորձությունը իշխանությունն ու փառքն են, ն այդ չարաբաստիկ«պղնձյա փողերը» ակնարկում են իշխանական դիրքին ու փառաբանությանը Եվ երբ ասումենք,թեայ(«ծնծղաներին») կուլգնալուվտանգը: սինչը անցել է դրանք, ապա նշանակում է, որ տեսել է այդ ամենը, անցելէ կյանքի բովով: :

«Բացի

յ

»

՛

այդ,

էլվիսն ուներ հատուկ պատճառներ, ոռա/եսզր

ին

Վրնոոհամակ առկա

ե ի ուն Ն ն ԷՋ Գենը շտկե Բե Բ մը Լը:Աշուր ր փորձգուշակ ու ՍԱ աեւ քեան ե անկանում է պարզ այդմեր ը դյ

չէ

դ

: ար

յ

Ք

ել

անպաճույճ ասել, թե «էլվիսը թաքնվելու պատճառ ուներ» ն ձըգտում ենք բնագրի դարձվածքայինարտահայտությունը (ըստ ամենայնի՝ դա ռուսերեն «օգ» ոճ աօ» դարձվածքնէ) նույն կերպ թարգմանել, ապա պետք է որոնենք հայերեն համարժեքը: Հիշենք «Բըկլիկ ձկնիկ»-ին տրվող խորհուրդը՝ «Իջիր ջրի հատակը՝մինչն անցնի վտանգը»: Ուրեմն` վերջնական շտկումն է` «Բացի դա՝ էլվիսը «հատակն իջնելու»» իր պատճառներն ուներ»: -.Ի

Իրենք հռավերքն ուղարկել են ժամանակինն նախնա կան համաձայնություն են ստացել» («Հայկական ժամանակ», 10.02.2004): «Եվրախորհրդի հռավերքով Ստրասբուրգում ընթացող վեհաժողովում աշխատանքներինմասնակցեց նան Պողոսյանը.... » («Իրավունք», թ. 51,

-

ճե...

ԲԱ ԱԳ շանի իորավոր ործածրւթյանն անչվու, խոքնասփոքը Վերշին գրավոր խոսքում բավական տարածում գտել: Մինչդեռ դրանք, -Ծ

հուլիս

թ.):

ո

ն

է

թեպետ մերձիմաստ են ն զուտ բառարանային նշանակությամբ՝ անգամ փոխարկելի, սակայն տարբեր բան են նշանակում: Համենայն դեպս՝ «հրավերք»-ը հՇ'սրավոր չէ ո՛չ ուղարկել, ո՛չ էլ ստս:-

Աե ճաշկերույթը քը: րանդիպումը, երեկույթը, հաներ ընդունելությունը, մեծարանքը, խնջույքը, տոնախմբությունը, նալ:

«Հրավերք»-ը

բուն միջոցչսռումն

է՝ հանդեսը, հարսանիքը,

ան-

վանակոչությունընայլն: «Հրավեր»-ը տվյալ միջոցառմանըներկա

լինելու վերաբերյալ ծանուցումն է, առաջարկը,խնդրանքը, հորդորը, կոչը, տեղեկացումը: Թե որքան է խորացել խառնաշփոթը՝ցայտուն է հետնյալ օրինակից. ի պատասխան հեռուստահաղորդաընդունելու ն հաղորդմանը վարի շնորհակալության «հրավերն» մասնակցելու համար, նրա հյուրը՝ բանասիրության դոկտոր, պրոֆեսոր լեզվաբանն ասում է. «Շնորհակալություն հոա/երքի հաՔԲՕ», 2.04.2005) մար»(«Հ2» հ/ը, «Սեկտոր ենք միմյանց մասնակցելու այս Այսպիսով՝ մենք հրավիրում կամ այն հրավերքին: Ուստի ն` այդ նպատակովուղարկում ենք հրավեր (նույնն է՝ հրավիրատոմս,հրավիրաթուղթ, հրավիրագիր): Ուղարկողը (հրավիրողը) հրավիրակն է, ստացողը` հրավիրյալը: Վոլինե մանանա հրավիրական խորին ար նաք ան կերպ արձագանքում է հրավիրականչին, մասնակցում կամ չի մասնակցում հրավերքին: Բառարանիցվերցված այս բառերի մեծ մասը առհասարակ դուրս է մնացել գործածությունից (ե շատ իզուր), սակայն գոնե քննարկված երկու բառը այսուհետն ճիշտ գործածենք՝ ամեն մեկը իր տեղում: -

«Եթե մոնոպոլ ներկրողի շաքարավազն այնքան էժան է, որ ուրիշ ոչ ոք զուտ տնտեսագիտական նկատառումներով չի կարողանում մտնել այդ շուկան, ապա.... » («Հայկական ժամանակ», 20.10.2004): «Տնտեսական» ն «տնտեսագիտական»հասկացությունները

ի

Հ»

է անվա հրո»ԱԱԱտեմագիտական»ը Կոաերում առնչվող

իրողությու

սա

,«

վերաբերու

ական»-ը

տեսական արտացոլմանը: Ասում ենք` «տնտեսական քաղաքականություն», «տնտեսական առաջընթաց», «տնտեսական ճըգնաժամ», «տնտեսականկազմակերպություն», «տնտեսական հաշվարկ», «տնտեսական գործարք», «տնտեսական օգուտ»: Ասում ենք նան՝ «տնտեսագիտականօրենք», «տնտեսագիտականհասդրա

«տնտեսագիտական «տնտեսագի դասագիրք սկզբունք». ԳՆ ա լը: մանտեմագիտական ատենախոսություն»

կացություն», ացատրակա

առարան»,

«տնտեսագիտակա

ասա

»,

Որպես կանոն` խոսքաշարի ն արտալեզվական հանգամանքների շնորհիվ հաղորդակցվողները միմյանց հասկանում են, ն քննարկվող շփո-

քըԿ ր,

ինչպեւ`

չիԱո մայն հնարագոր են է ԲԱՆ

վերոբերյալ օրինակում.

այստեղ

պեւ՞ք

լիներ

«տստեսա-

կան նկատառումներով.... », քանի որ խոսքը հնարավոր տնտեսական վնասի մասին է, այլ ոչ գիտական դատողություններից բխող եզրակացության: Այլ կերպ (մեկ անգամ էլ համոզվենք հայերենի բառագանձի

Օգտվելով առիթից, ճշտենք հասկացությունները՝«տեղեկություն»-ը լուրն է, հաղորդագրությունը, ծանուցումը ն այլն, «տեղեկատվություն»-ը տեղեկությունների հաղորդման ն ստացման գործընթացներնեն, «տեղեկույթ»-ը տեղեկություններիամբողջ շտեմարաննէ: Ինչպես տեսնում ենք՝ օտար «ինֆորմացիա» բառի դիմաց հայերենն առաջարկում է երեքը՝ ըստ առանձնահատկությունների:

անսպառելիության մեջ)` ասվածը վերաբերում է շուկայավարությանը («մարքեթինգին»` շուկայի կառավարմանգործողությունների ամբողջությանը), այլ ոչ շուկայաբանությանը (դարձյալ «մարքեթինգին»`շուկայավարության մասին գիտությանի):Արտառոցթյուրիմացությունների շարքից է հետնյալ լեզվասխալը. «Տնտեսագիտական գիտությունների հետազոտությանառարկան.... » («Բանբեր ԵՊՏԻ», թ. 1, 2005, էջ 98):

«ԱդրբեջանականԺառտասանության մի քանի պատճառների մասին» («Երկիր», 25.03.2005): Այս վերնագրով բավական ծավալուն հոդվածն ընթերցողն սկզբում ինքնաբերաբար տրամադրվում է տեղեկանալու ադրբեջանական ճարտասանության առանձնահատկություններին:Մինչդեռ խոսքը հարնան պետության ռազմաշունչ հայտարարությունների, «միլիտարիստականճարտասանության» մասին է: Պարզվում է, այսպիսով, որ թերթի խմբագրությունը մտքում պահել է «ճամարտակություն» բառի իմաստը, սակայն ընթերցողին հրամցրել տրամագծորեն հակառակ իմաստն ունեցող մի հասկաու ցություն, որով ընդունված է նշանակել այդ հինավուրց արվեստն

գործառակա

».

գիտությունը:

Ռուսերենում ն եվրոպականայլ լեզուներում «հռետորիկա» բառն իմաստով: Հաիսկապես ունի այդ բացասական (ուստի՝ ակամա շփոթության) կարիքը յերենը այդօրինակ գործածության չի զգում. կարելի էր նան՝ իմաստակություն, դաւտարկախոսություն, պոռոտախոսություն, բարբաջանք, ճոռոմախոսություն, շաղակրատանք, մեծախոսություն, ունայնախոսություն, հախուռնախոսություն, նանրաբանություն, հոխորտաբանություն նայլն:

երանգը՝ սոփեստության

«»

«»

«Ուղեցույցը պարունակում է տեղեկատվական ամբողջ /թնֆորմացիա» («Արմնյուզ», հաղորդավարուհու խոսքից, 29. 04.2003): Արագախոսօրիորդը չի զգում, որ ասածն անմտություն է: Գուցե փոքր-ինչ համեստ է հնչում (օտարամոլ ունկնդիրների ն նրանց ճաշակով կողմնորոշվող լրագրողների համար), սակայնպարզ է ու հասկանալի,թե «Ուղեցույցը պարունակում է ամբողջ տեղեկույթը»: «Թերթը փորձում է միա՞յնընֆորմացնել.... Այս բնֆորմացիան էինք պատրաստել ձեզ համար, սիրելի՛ հեռուստադիտոսլներ» (31 հ/ը, «Առաջին ծրագիր» .8.11.2004, հաղորդաէր Այս տեղեկույթն յն տեղեկացնել... էինք փորճու պատրաստելձեզ համար, սիրելի՛ հեռուստադիտողներ»:

մարի եալ Էլրարվավոր «Թերթն ր րմ բնույթի `

.

ենք ասում, թե՝ «.... երբ նույնիսկ Այս բացատրությանլույսով՝ սխալ » ստանում.... 24.08.2004, փոքրիկ տեղեկատվություն ենք էջ 3), «թողարկման վերջում նս երկու տեղեկատվություն» («ԱԼՄ» հ/ը, «Օրեցօր», 24.11.2004), «Ուզում եմ Ձեզ ուրախալի մի տեղեկատվություն հայտնեւ» («5» հ/ը, 14.03.2005), «Ցանկանումեմ ձեզ մի տեղեկատվություն տալ» («ԱԼՄ» հ/ը, «Շախմատ», 7.04.2005), «Սրանք էին մեր հաղորդման վերջին տեղեկատվությունները» («Արմենիա» հ/ը, այս «Ես ցանկանում եմ ձեզ հա յտնել մի կարնոր եղե«Ժամը», 6.04.2005),

(«Առավոտ»,

հայեր»,15.07.2005, Եր,«Բարիլույս ամենին» կատմություն» ղորդավարի խոսքից), «....Խնդրո առարկա տեղեկատվությունը հաղորդ,

6.04.

,

հա-

Է`

վել էմեր թերթի միջոցով» («Վայկականժամանակ», 15.07.2005, էջ 1): ճիշտ է՝ «երբ նույնիսկ աննշան տեղեկություն ենք ստանում», «թողարկմանվերջում՝ նս երկու տեղեկություն», «տեղե-

կություն հայտնել», «տեղեկություն տալ», «հայտնել.... տեղեկություն», «տեղեկությունը հաղորդվելէ մեր թերթիմիջոցով»: Եվ ճի Հ տ ենք ասում, թե «սկսում ենք տեղեկատվությունը» հենց նոր ստացված տեղեկությունը», ենք ներկայացնում «ձեզ «մեր ունեցած տեղեկույթը միանգամայն բավարար է վճիռ կայացնելու համար», «տեղեկություն չունեմ» (պարզապես`«տեղյակ չեմ») այլն: ,

|

:

ն

«Մաղթում ենք ծրագրավորված ապագա»` այսպիսին էր հայաստանյան թերթերից մեկի տարեվերջյան համարի առաջին էջի («Երկիր, 24.12. 2004»): մեծադիր առաջաբան-բարեմաղթանքը Քանի որ հրապարակումը իշխանական կուսակցության պաշտոնաթերթումէ, մենք հիմք չունենք այստեղ զավեշտ կամ ակնարկություն տեսնելու: Իսկ ի՞նչ զավեշտի մասին է խոսքը: Դա կհասկանանք, եթե նախապեսբացենք էդ. Աղայանի«Արդի հայերենի բացատրական"առարանը»` ճշգրտելու գործածվ'սծ եզրի 1. Աշխատանքի (գործունեության ն այլն) իմաստը. ԾՐԱԳՐԵԼ ծրագիր կազմել: 2. Նախատեսել, որնէ բան անելու կանխորոշում Մեքենային տրվող ընդունել: ԾՐԱԳՐԱՎՈՐԵԼ ծրագիր կազմել: Հ».

-

.

--

առաջադ

--

"

-

Արդ՝ ի՞նչ ենք ցանկանում մեր ժողովրդին, երբ «ծրագրավորված» Ընդ որում` դա արվում է այնքան ենք մաղթում-կանխորոշում: պատահականսխալի վարկածըչի հասցայտուն, որ բառագործածության տատվում: Ահավասիկ՝ «Իսկ ծրագրավորման բարձրագույնաստիճանը ազգ-պետությանբնականոնզարգացման ժռագրավորումն ու դրա իրականացումնէ: Այսօր մեր պետությունը մակարդակիծռագրավորումների փուլ է տեղափոխվել:Ուստի բոլորիս ցանկանանք,որ եկող տարին լինի արդյունավետ ավելի ծռագրավորված, այդ ծրագրավորումն էլ՝ առավել: է, այսինքն՝ իրականացված»:Ուրեմն՝ մեր պետությունը ծրագրավորվո՞ւմ են մենք է տալիս, մեքենային,ծրագիր ինչպես կառավարվում:Մեզ, դրսի՞ց էլ անմռունչ իրականացնումենք: Մռայլ ապագա է՝ պարոնա՛յքընկերներ: Աստծո սիրուն՝ ձեր մխիթարանքը ձեր կուսակցության համար միայն պահեք:

«Տնօրինություն» տնօրենի պաշտոնի գործադրումը, տնօրենի իշխանությունը, տնօրենին ենթակա ասպարեզը, տնօրինելու կերպը ն այլն: Ասվում Է` «հանձնված է Ձեր տնօրինությանը», «անփույթ տնօրինության հետնանքով» ն այլն: Եթե դեռ կասկած կա ասվածի հանդեպ, եկեք դիմենք որնէ օտար լեզվի: Ահավասիկ`ռուս-հայերեն քառահատոր բառարանիցմի օրինակ՝ «ոծքօրուե 8օոքօօ հռ քճշոօքոաւթհաօ ըոքօօտօքճ հարցը հանձնել դիրեկտորի տնօրինությանը»: -

ապագա

-

Ճարտասաններկան, որ մոլության վերածված մի սովորություն ունեն` անպայման զարդարել իրենց ելույթը պես-պես օտարամուտ բառերով՝բոլորովին անտեսելով դրանց հայերեն համարժեքները: Սրանք նմանվում են այն կինոհերոսին, որն անվերջ ցանկանում

«Ծրագրել» ն «ծրագրավորել». երկու այդքան մոտիկ բառեր. մի վերջածանց է տարբերությունը. բայց որքա՛ն տարբեր, որքա՛ն հակադիրէ դրանց իմաստը: Եկեք ծրագրենք մեր ապագան,ասել է թե՝ գործունեության ծրագիր կազմենք (ն, իհարկե, ձգտենք կաառավելնս՝ խուսափենք տարել): Թույլ չտանք մեզ «Բայց բավական է ծանոթանալ իրենց հայոց լեզվի պահապաններ հորջորջողների ստուգված դպրոցների մեկի մ70օրինությանը ներկայացվածարձանագրությանը,որը խայտառակ սխալների ուղղումներով տնօրինությունը կից գրու-

թյամբ հետ է ուղարկել տեսչության պետին» («Երկիր» շաբաթաթերթ,28.01, 2005, էջ 14): Բառագործածությանտարրականսխալ է կատարված.ակնհայտ է, որ հեղինակի մտքին «դիրեկցիա» բառն է, իսկ դրա հայերեն համարժեքն է «տնօրենություն»-ը: Ի դեպ, Պետրոս Բեդիրյանի «Հայոց լեզուն ն մեր խոսքը» գրքում երկու հասկացությունները պարզաբանող շատ հաջող օրինակ է բերված. «Հարցի է թողնվում»: տնօրհնությունը հիմնարկի տնօրենությանն Այսպիսով,հիշենք՝ «Տնօրեն»-- ղեկավար,կարգադրիչ,կառավարիչ(դիրեկտոր):Այստեղից էլ` «տնօրենների խորհուրդ». «տնօրենի «տնօրեն դառնալ» ն այլ բառակապակցությունները: «Տնօրենություր., տնօրեն լինելը, տնօրենի գործը., մարմինը: թյունը, տվյալ կազմակերպությունը ղեկավարող Այստեղից էլ` «դիմել տնօրենությանը», «տնօրենության հայտարարությունը», «տնօրենություն» (տնօրենի աշխատասենյակիմակագոություսվահանակը)ն այլն:

այդ

բառը

սխալ

Տարօրինակն այն է, որ հայ լեզվաբաններից գրեթե յուրաքանչյուրն իր պարտքն է համարում պարսավելու մաքրամոլներին, իբրն հիվանդության տեսակ մեկնաբանելու ամբողջ բառագործածությունը հայերենացնելու ձգտումը: Եթե դա մերժելի ձգտում է, ապա ինչո՞ւ չեն անդրադարձել առավել մերժելի ու վնասակար՝ օտար բառերով պճնվելու՝ ամենաիսկականմոլությունը: Եվ արդյո՞ք մաքրամոլներին հանիրավի դատափետող կեղծ գիտական դատողությունները բարերար հող չեն այդ, պայմանականորեն ասած՝ «միջազգայնամոլության» համար: Ո՞վ է ավելի մեղավոր` մաքրամոլության դեմ անհեթեթ պայքար մղողները, թե սրանց թյուր հիմնավորումներով ոգնորվող այն ճարտասանները,ովքեր շատ հանգիստկարող են, օրինակ,ասել` թե հարկավոր է «իրականությունը ն ռեալությունը ներկայացնել ժողովրդին», թե կառավարությաններկայացրածծրագիրը «դեկլարատիվ հայտարարություններ են», թե նույն կառավարությանըպետք է տրվի «շանսի հնարավորություն» ն այլն: Ճարտասանիգերխնդրի՝ լսարանինհամոզելուտեսանկյունով,քա-

ծրագրավորել,

ծրագրավորվելուց: »

էր «էքսպերիմենտ» (գիտափորձ) անել, սակայն գործածելով՝««էքսկրեմենտ»»(արտաթորանք)էր անում:

-

-

-.

կարգադրություն»,նի՞սը կարող են հավատալ այն խորհրդարանականիազգային մղումնեղ-կավարուոին, որը, ելույթ ունենալով «ազգային անվտանգությանկոնցեպցիայի»

--

հավաքական

՛

ստեղծման առաջարկությամբ, թվալ.վում է ստեղծվելիք հայեցակարգի «ւ.ֆակտըռները», «հիմնական օռյենշիրները»»,«պռագնոզը», ««կոմյունիկացյոն հնարավորությունները»» ն այլն: Կամ` փոխանակ ասելու՝ «Ես ինձ զգում եմ կոմֆոիտ վիճակում» («Հ1» հ/ը, «Կինկոմ», 1.04.2005), մի՞թեպակասհասկանալի է «Վարմարավետէ»՝ հայերեն համարժեքը:

'

Բնավոչ պատվաբեր(մասամբ,կրկնումենք՝ հակամաքրամոլական

է խանդավառքարոզչությանհետնանք) բառայինչտեսությունը տեսանելի նան որոշ

«ճակատին»:Հայաստանյանիրականությունէ խանութատերերի

է մուտք գործել «մուլտիմարքիտը», ինչը բառացինշանակում «բազմաքանի որ «շուկա» հենց նշանակում է շուկա»` անհեթեթ բառաբարդում,

բազմաթիվ,տարատեսակապրանքներիվաճառատեղ:Նույնքան անհեթեթ մեծ է սրա կրտսեր եղբայրը՝«մինիմարքիտը», քանի որ շուկան շուկա է, լինի, թե ւիոքր: Եվ առհասարակ,հայաստանյանշատ կազմակերպություններ տարօրինակ կերպով ձգտում են իրենց անվանել օտար լեզուներով բառերովու բառակապակցություններով: . ստուգաբանվող-իմաստավորվող են-

թե՛ ընդունվածկարգը լեզվականօրենսդրությունը, թադրումեն, որ տվյալ երկրի հաստատության՝պետականլեզվով անվանումը չի թարգմանվումայլ լեզուներով: Օրինակ` բեռնափոլայն կապեր խադրման«Ապավեն» ընկերությունը,որ միջազգային է հենց «Ճքոսօո» հայտնի գործընկերներին ունի, արտասահմանյան «Արձագանկաթը», «Աշտարակ բանկը», անունով: Կամ՝«Անելիք լեզվաքը» ն այլն: Սա՛ է ճիշտը, արժանավայելվերաբերմունքը, են, թեկուզ մեսրոհանդիպում Այնինչ ապացույցը: ճաշակի կանբարձր սակայն ոչ հայերեն անվանումներ`«Սթար», «Սքուեր ուան», պատառ, Թե՛

«Կրաշ», «Քամէն«Քուին բուրգեր», «Քուին քեյք», «Ուլտրա պլյուս», ն Խանութպաններից այլն: գո», «Նեքստ», ««Դուետ», «էներջի սերվիս» հիշատակենք հաղորդաշարհետ չեն մնում հեռուստարնկերությունները. ներից մի քանիսի անվանումները՝ օո Տօէ», «Բլից», «էքսպրես», «էքսքլուզիվ», «՛Պ Տեօք», «ԱՀօ13/004 «Շօբ»ուջհւ», «Ֆուրոր» («Արմենիա»հ/ը), ՔԹՕ», «Սփոթ-էքստրա», «Կոմեդի «Մարկետ շոու». «Սեկտոր ԱՐՏ» հ/ը), («Հ2» «Պոդիում քլաբ», «ԱԱՃԼ», «Ղռես/2 ոո58» («ՀՂ» հ/ը), «Պոդիում», «Շոուբիզ», «Նոստալջիգ» («Շանթ» հ/ը), «Թեստ-շոու», «Դելիկատեսներ»(«Երնան» հ/ը), «Ջազ լայֆ», «Բիզնես» («ԱԼՄ» հ/ը), «Իմիջ» («Հայ-ԹՎ» հ/ը), «Կասկադ ռիելթի». «Սիգմա», «Կոմպրոմիս» («Կենտրոն» հ/ը), «Հիթ էքսպրես», «1ո «/ոօ» («Երկիր Մեդիա»հ/ը), «Ֆորմատ», «Մոդուս Վիվենդի». «ՏՕստօ», «ՇԽ6ճէօո5» («5» հ/ը), «Կօո Տէօք», «օծ Տէօո)», «Հիթ Օլիմպ» («Դար 21» հ/ը), «էքսպրոմտ», «էներջի», «Տ6166է», «Կլիպ մենյու» («Նոր ալիք» հ/ը): Առհասարակ՝օտար անվանումը, եթե դա հատուկ անուն է,: "

»

--

"

`"

»

»

» "

ռ» »

»

»

`

մնդունվածէ տառադարձելսեփականլեզվին բնորոշ հնչյունական Այսպես՝ «Նյու Յորք», «Լոս համակարգի օրինաչափություններով: Անջելես», «Բուենոս Այրես», ոչ թե «Նոր Յորք», «Հրեշտակներ», «Բարի քամիներ» ն այլն: Ուրեմն` եթե մենք հայերենովանվանում ենք

«Նեքստ» կամ «Կրաշ», ապա դրանով իսկ անգլերենիհասարակ անուններին («հաջորդ», «շառաչյուն») հայերենում տալիս ենք հատուկ անունի կարգավիճակ:Իհարկե,հայաստանյանարդի տնտեսավարողները, ինչպես նան դրանց անվանումները գրանցողներն ու դրանց հետ գործարքներ կատարող պետական ատյանները այդքան չեն խորանում: Սակայն ցանկալի էր (եթե չկա պետականլեզվի մասին հոգացություն ն լեզվական պատասխանատվության զգացում) գոնե տարրական ճաշակի առկայություն. օրինակ՝ «Քամէնգո»-ն ուսանողներին «հաճեղ կարտոֆիլ» ուտելու իր հրավերըկարող էր ոչ թե թխել անգլերենից(«Շօոօ Հոմ 8օ»), այլ շատ ավելի գրավիչ դարձնել՝ «արի ու գնա», «ելումուտ» ն այլն: Օտարբառը երբեմն չար կատակ է խաղում խոսողի հետ,

նրան դնում զավեշտական դրության մեջ, երբեմն էլ` պարզապես խայտառականում: «Ես կարող եմ ռետրոգրադ թվալ....». այսպես ինքն իրեն ներկայացրեց «Կեսգիշերային ճեպընթացի» («ՀՀ», 3.03.2003թ.) հյուրը: Այդ բառ-բնորոշումը,ի դեպ, նրան հուշեց հաղորդվարը: Համարձակվումենք պնդել, որ հաղորդմանմեծարգո հյուրը բնավ էլ հետադեմ չէ Մինչդեռ հենց դա է նշանակում օտար «ռետրոգրադը»: Եթե նա գերադասումէ գրչով գրել, այլ ոչ ժամանակակիցհամակարգչայինտեխնիկայով,ապա «ավանդապահ»է, կամ «պահպանողական»,բայց ոչ՝ «հետադեմ»:Այն էլ ասենք, որ այդ վտանգը բնավ բացառված չէ. եթե շարունակի գրել գրչով, վրա», ապա, ցավոք, հայերենի հրաժարվի«պել ՛((ոմապյուտերը անաղարտությանհարցում կարող է նան հետադեմդառնալ: «Շանթ» հեռուստաընկերությունըմեզ համոզում է (21.01. 2003), որ ՄԱԿ-իգրասենյակումքննարկումներեն եղել, թե ինչպես « պա որ հարցերի դե: րագախոս օրիորդը լավ կլիներ փոքր-ինչ իմաստ դնե ասածների մեջ: Իսկ, առհասարակ, եթե հայերեն պահպանական»հիմնախնդիրներիմասին, ապա, վստահ ենք, թեկուզ բնազդորեն՝հայ մարդու լեզվամտածողությունընրան թույլ չէր տա նման անհեթեթությունասել: «Կոմկուսը ունի ամենամեծ ճ/երտորատը ն ընտրազանգվաժք»» («ՀՂ», ՀԿԿ Կամոյի շրջկոմիքարտուղարիքարոզչական ելույթից, 3.04. 2003թ.) Իհարկե, միայն ընտրազանգվածովհաղթելը հեշտ: չէ, օգնության են բերում այս «շէ /տորատը»: Իսկ որ սա նույն «ընչորազանգվածն»է՝ օտար լեզվով, բԲարոզչին,կարծես, առանձնապեսչի հուզում: Կարնորըերնի այն է, որ իրենց հետնից զանգվածներգնան, չէ, ներողություն՝ «մասսաներ»: "

"

յթարել Ա

Հոր ասվեր՝

"

Հենց օտար բառերի անհարկի գործածությունն է հանգեցշարահյուսական ն ոճական անճոռնի սխալների: Եթե մենմիայն առողջ լեզվազգացոգությունը օգնում է հայախոսին ճիշտ կապակցելու բառերը, ապա օտար բառը, հայտնվելով հայերեն խոսքաշարում,որպես կանոն, խախտումէ բառայինկառավարման կանոնները:Եվ հնչում է՝ նում

«նախարարըկուրսի մեջ է» (փոխանակ՝«նախարարըտեղյակ է» հայերեն, պարզ ու հասկանալի ձնի), «պոլեմիկայի մեջ չմտճենք» (չվիճաբանենք), «բոլորը համարյաբանկռոտի մեջ են» (գրեթե բոլորը սնանկ են), «ավելի կոռեկտ ձնակերպեմ խնդիրը» («ճշգրիտ», «ստույգ», «հավաստի»,«շիտակ» ն այլն), «օպտիմիստական նոտւսյով ավարտեմ իմ ելույթը» («լավատեսորեն») ն այլն: -

-

-

-

-

Միով բանիվ՝ լեզվական (ուրեմն ն` ազգային) ինքնաստորացումը չէ սեփական խոսքի ներազդեցությունը ուժեղացնելու ուղիղ ճանապարհը: Իհարկե, բացառված չէ, որ լսարանում գտնվեն այնպիսի ունկնդիրներ, որոնց հիացմունք պատճառի իրենց չհասկացած օտարալեզու այս կամ այն բառը: Ճիշտ կլինի, այնուամենայնիվ, որ ճարտասանը մշտապես կողմնորոշվի հակառակիկանխավարկածով,այն է՝ Լսարանում աճպայման ներկա է լիճելու գեթ մեկ ունկնդիր, որին ծանոթ է այդ օտար բառի հայերեն համարժեքը:

Ստույգ բառագործածությամբ չի սահմանափակվում,ան-

ճոխաբանականպատասխանատվությունը: համոզվեցինք,չի հանգում այս կամ այն բառը հանձնարարելիկամ մերժելի համարելուն: արտասանի ամեն մի ելույթում դրսնորվում է նրա լեզվականճաշակը՝ ունկնդիրների մեջ նս ձնավորելով համապատասխան վերաբերմունք:Նրանց մեծ մասը ոչ միայն հրաշալի զգում է, այլն ակամա ընդօրինակումէ, թե ինչպես, ինչ չափով, ինչ սկզբունքներից ելնելով ու ինչ չափանիշներով է մելյահսկումճարտասանըսեւիակարլսոսքը:

շուշտ, ճարտասանի Բուն խնդիրը, ինչպես

64.

.Բառակապակցությունների գործածությունը «Ներդաշնակեն բառերը, երբ ընտրություննէ հաջող»

Բուալոյի այս տողը ստույգ բնութագրումէ ճոխաՆիկոլա բանությաներկրորդբաժնի` բառերի զուգակցման, համատեղման, կապակցմանգլխավոր նպատակը: բաժնի հարցերըքննարկելիսնշվեց հիմնականպաՆախորդ հանջը` ճիշտ բառը ճիշտ տեղում: Դա վերաբերումէ ճան այս բաժնին:Բառը արժեքպվորվում է ոչ թե ինքնին, այլ միշտ որոշակի կապակցության, հարաբերությանմեջ, որոշակի խոսքաշարում: «ճիշտ տեղում» գտնվելու պահանջը հենց նշանակում է բառերի միջն որոշակի հարաբերությունների հաստատում՝ ըստ խոսքային հաղորդակցմանառկա իրադրության: Վաղուց է հայտնի, որ ինքնին ճիշտ բառերըդեռես բավարար չեն ճիշտ (հստակ) բառակապակցությունկազմելու համար:«Չէ՞ որ երկու գեղեցիկ բաների միացումով, արդարացիորեն եզրակացնում է հին հույն բանաստեղծԼուկիանոսը, կարող է այլանդակ ճի բան գոյանալ, ինչպես, ասենք՝ կենտավրոսը»|408, էջ 42|: Բառակապակցություններին ներկայացվողվճռորոշ պահանջը հստակության ապահովումնէ. բառակապակցությունը ճիշտ է ն իր տեղում, եթե հստակորենէ ձենակերպում ճարտասանի ասելիքը: Ոչ թե առանձին-առանձին ճիշտ բառերի համատեղումն է ճարտասանիխնդիրը, այլ դրանց որոշակի կապակցության միջոցով ասելիքն առավել հստակ (ճան՝ հակիրճու հավաստի)արտահայտելը:Հենց հստակությանպահանջնէ, վերջիվերջո,որոշում, թե որքանովԷէնպատակահարմար ճարտասանիմիտքն արտահայտել հատկապես տվյալ, այլ ոչ մեկ այլ բառակապակցությամբ: Դիոնիսիոս Հալիկառնասցին «Բառերի համատեղմանմասին» իր գրքում հանգամանորենու համոզիչ հիմնավորելէ այն դրույթը, որ թեն բառերիընտրությունը,բնականաբար, նախորդումէ դրանց կապակցմանը,ն այդ առումով մինչն միացնելըհարկավորէ նախապեսմտածել միացվողներիմասին, սակայն «/Խուքի ն՛ հան՛ հզորությունը ճեյհությունը, ե՛ համոեզկերությունը, ասելի շատ կախվաժ են հենց միւցումից»: Ավելին` միացումն է, ռառերի միննույնքանակըտարբեր կերպզուգորդելով՝«ստիպում մտքերին երնալու մերթ սղծուկ ու չնչին, մերթ՝ վեհ ու ճոյս, հզոր ու սքանչելի», այնպես որ՝ «հատկապեսբառերի ավել կամ պակաս հաջող -

-

միացմամբէ մեկ բանաստեղծը տարբերվումմյուսից, մեկ ճարտա1141: Վայ ճարտասանականն լեզվաբանականմիտքը նս հանգամանորեն անդրադարձելէ խճդրո առարկային,թեն բառակապակցության բուն սահմանման ու դասդասմանմեջ տեսական տարաձայնություններըչեն վերացել: Լավագույնը, թերես, Ս. Գանթարյանի այն ձնակերպումն է, որը բառերի կապակցելիությանհարցը բխեցնում է իմաստային ընդհանրությունից.«Եթէ երկու իմաստք զիրար պիտի բացայայտեն, պէտք է զանոնք միացնել, իսկ եթէ գիրար պիտի չբացայայտեն,պէտք է զատել զանոնք» |49, էջ 166): . Առհասարակ՝ճարտասանի խոսքում գործածվող բոլոր բառերը զանազան եղանակներովորոշակի հարաբերություններիմեջ են լինում, ուստի ն, լայն առումով, երկու ն ավելի բառերի ամեն մի համատեղում կարող է համարվել բառակապակցություն(բարդություն): Ամբողջ նախադասությունը նույնպես բառերի կապակցության տեսակ է: Բառակապակցությունէ նան բարդ բառը(իսկական բարդություն), որի բաղադրիչներն այնքան միաձույլ են, որ իբրն այդպիսիքայլնս չեն գիտակցվում: Այդուհանդերձ, նեղ ն ստույգ իմաստով` թառակապակցություն է բառերի այն համատեղումը, որը, հաճախակի գործաժծությամբ, կայունացածէ, հանդես է գալիս պատրաստի,որպես իմաստային ամբողջություն, ն նախադասության կազմում գործառում է մեկ լեզվականմիավորի՝ բառի կարգավիճակով: Ըստ այդմ լեզվաբաններն առանձնացնում են ««ազատ»» (անջատելի) ն ««կայուն»» (անանջատելի) բառակապակցությունները, ուսումնասիրում են դրանց գոյացման առանձնահատկությունները, գերադաս ու ստորադաս անդամների խոսքամասային պատկանելության, իմաստափոխության հարցերը ն այլն: ճարտաէ սանը պարտավոր դրանք իմանալ տարրականսխալներից զերծ մնալու ն ճոխաբանական գերխնդրի բարեհաջող լուծման` բառակապակցություններիընտրությամբ ու գործածումով սեփական միտքն առավելագույնհստակությամբարտահայտելկարողանալու |348, էջ 169, սանը՝ մյուսից»

'

'

'

համար:

են՝ Կայուն բառակապակցությունները չորս տեսակի կրկնավորներ, հարւչդրավորներ, բաղադրավորներն. դարձվածք-

ներ:

Կոկնավորները (տեղ-տեղ, մերթ ընդ մերթ, հետզհետե, փալաս-փուլուս, ժամանակ առ ժամանակ, ավելի ն ավելի, ծուռ ու մուռ ն այլն) ճարտասանին թույլ են տալիս ավելի խտա-

-

ցրած ներկայացնելու, շեշտելու, սաստկացնելու բնութագրվող երնույթի որնէ հատկանիշը,ունկնդիրներին դա ավելի հստակ ու հասկանալի դարձնելու, ինչպես նան՝ խոսքի հուզականությունն արտահայտելու, սեփական վերաբերմունքը(հատկապես` բացա". սական) վառ ու պատկերավորհաղորդելու: Չարադրականբառակապակցությունները(բան ու գործ, սատար կանգնել, ուռած-փքված, գնալ-գալ, կռվի ելնել, գահընկեց անել, մեջք-մեջքի տալ նայլն) նույնպեսհնարավորություն են ընձեռում միտքը լսարանին մատուցելու ավելի զարդարուն, պատկերավոր, ըմբռնելի, բացի այդ` արտահայտելու այնպիսի հասկացություններ,որոնց նշանակման համար առանձին բառեր գոյություն չունեն (ավել-պակաս, ճար ու ճամփա, վառել թողնել, ու պահանջ պարտք նայլն): Բաղադրականբառակապակցությունները նշում են որնէ հասարակ կամ հատուկ հասկացություն(շուկմյական հարաբերություններ, ազգային գաղափարախոսություն, անտոկոս վարկ, Կարմիրխաչ, Միջազգային արժութային հիմնադրամ), ինչպես նան հանդես են գալիս որպես քարացած շարահյուսական ձներ (համենայն դեպս, կարծես թե, փոքր ի շատե): Ինքնին հասկանալի է, որ բաղադրավորներիստույգ իմացությունը պարտադիր պայման է ասելիքը հստակ ձնակերպելու համար` ընդունված եզրաբանությանըհամապատասխան: Դարձվաժքներըփոխաբերականիմաստ ունեցող բառակապակցություններեն (գլխի ընկնել, քիթը տնկել, դատարկ կրակոց, լեզուն շաղ տալ, գելի գլխին ավետարան կարդալ, անարգանքի սյունին գամել, օգնության ձեռք մեկնել), խոսքինհաղորդում են անմիջականությունն պատկերավորություն, ճարտասանին հնարավորությունեն տալիս ասելիքը դարձնելու առավել դիպուկ, արտահայտիչ,ճոխ ու ազդեցիկ: արտասանները, որպես կանոն, ճիշտ ու տեղին են գործածում կայուն բառակապակցությունները: Դրան նպաստում են, ընդհանուր կրթվածությունը, լ եզվազգացողությունը, հավանաբար, թեկուզ` միջին փորձառությունը,ինչպես նան բուն բաղադրիչների ներքին կապը (այսինքն` ոչ միայն դրանց ձնական, այլն` բովանԿչակայինմիասնությունը): Անգս'ս միջակ ճարտասանըգրեթե չի.՛ ։խալվում, եթե հարկ է լինում ասե'ու, օրինակ՝ ««կյանքի կոչել», «ձայն բարբառո հանապատի»», ««ձախողման դատապարտվել»», «սվիններով դիմավորել»», քանի որ այդ բառակապակցու-̀ թյունները միայն ու միայն այդ ձնով են գործածվում: Ավելին` նույն

`

`

-

միջակ ճարտասանը կարողանում է նան իր վերաբերմունքն արտահայտել այս կամ այն բառակապակցություննընտրելով, դիցուք՝ «հեռանալ» չեզոք բառի փոխարեն գործածելով «փասա-փուսան քաշել» բացասական(վիրավորական)արտահայտությունը: ազատ բառակապակցությունների, Նույնը դժվար է պնդել այսինքն՝ բառերի այն համատեղման համար, որ գոյանում է խոսքի ընթացքում, առկա իրադրության մեջ՝ կախված խոսողի մտադրությունից, ն որի բաղադրիչներըսկզբունքորենփոխարինելիեն: Բազումու բազմաբնույթ են այն սխալները, որոնք առնչվում են ազատ բառակապակցությունների գործածությանը` վնասելով թե՛ հստակն թե՛ համոզիչլինելուն: ճարտասանի Նախ ն առաջ՝ ճարտասանը պարտավոր է պահպանել բառերի կապակցման՝ հայերենին բնորոշ համաձայնեցման, խնդրառության ն առդրության: Գուցե ավելորդ լիներ դրա մասին խոսելը, եթե, թվային անհամաձայնության դեպքերն այդքան հաճախակի չինչեին՝ ««միակ փորձեր», «որնէ տեղեկություններ»», ««որնէ խոչընդոտներ»», «խորհրդակցություններ է լինելու»», «մի քանի տարիներ շարունակ», «մեր փնտրումները պսակվեց հաջողությամբ»», ««կան երկու միտումներ»», «տարբեր սեռերի մարդիկ», «հետապնդելով այլնայլ նպատակ», ««ճշգրտվում են կենդանի մնացածների թիվը»: ն այլն: Խնդրառության տարածված սխալներից է «շնոռհակալություն ձեզանից բառակապակցությունը:Ճիշտ ձնն է՝ «շնորհակալություն ձեզ», քանի որ այստեղ լրացյալը պահանջում է ոչ թե բացառական,այլ տրական հոլովով լրացում (ժեզ, Այսինչին,դապրոցին, ուսուցչին ն այլն): Եվ դա ոչ թե լոկ ձեական պահանջ է, այլ բխում է այդ երկու բառերի կապակցելիությանիմաստայինհիմքից: Չէ՞ որ մենք դիմացինին մաղթում ենք «շնորհներ կալնել» (վերցնել, հավաքել), ն այդ գործողությունը մեզանից է գնում դեպի դիմացինը, այլ ոչ թե հակառակուղղությամբ: Նույն կերպ` «մեծ» ածականը մակդիրի պաշտոնում դրսնոընդգրկում կապակցրում է իմաստայինգրեթե անսահմանափակ վում է բազում բառերի հետ: Առդրությամբ կազմվող բառակապակ«մեծ փորեն, օրինակ, «ԱԻ» գրող», «մեծ գյուղ». ցություններից «մեծ ն լուսավորություն» չէ, սակայն, ասել ձանք» այլն: Յնարավոր կամ «մեծ կրթություն». այստեղ գոյականը պահանջում է իմաստով առնչակից լրացում: Այնպես որ՝ հայերենին անհարիր է «մեժ շնորհակալությում» բառակապակցությունըկամ դրա առավել արտա-

խոսքի

|

ռոց ձնը՝ «անչափ մեծ շնորհակալություն»: Վայերը «շատ շնորհակալություն» են հայտնում, որովհետն, եթե «մեծ»-ը մթագնում է «շնորհակալություն» բառի իմաստը, ապա «շատ»-ը, ընդհակառակը, միանգամայն ստույգ է այն արտահայտում (վերոնշյալ բացատրության լույսով): Քաղաքական-խորհրդարանականխոսքի ասպարեզում տարածում.են ստացել «հարցը դուք չպիտի պատասխանեք»,«ես եմ պատասխանումայդ հարցը» ն այսօրինակ ուրիշ ձնակերպումներ: Կանոնավոր ձնն է՝ «պատասխանել հարցին», քանի որ «պատասխանել» բայի հետ «հարցը» դրվում է տրական հոլովով (հաղորդմանտրական): Չէ՞ որ գործողությունը (պատասխանելը)հանգում է հարցին, այնինչ, ասենք` «պարզաբանելհարցը» կապակցության դեպքում արդեն հարցն իր վրա է կրում գործողությունը, ուստի պահանջվում է հայցական հոլովաձնիգործածություն: `Վիշատակենք առավել բնորոշ սխալներիցմի քանիսը՝

|

օրինաչափությունները՝

օրինակ,

-

՞

ոչ ոք տեղյակ չէ նախարարության պահանջներին (ճիշտ ձնն է՝ ոչ ոք տեղյակ չէ նախարարությանպահանջներից), այս օրենքի նախագիծը հակասության մեջ չի՞ մտնում մեր մի շարք օրենքների հետ (այս օրենքի նախագիծը չի՞ հակասում մեր մի շարք օրենքների), ես ձեզ ընթերցեցի (ես ձեզ համար ընթերցեցի), պնդում ենք այս առաջարկության վրա ենք այս առաջարկությունը), ես դրա հեւտ համաձայն չեմ (ես համաձայն չեմ դրան), ք քննարկում (սա ներկայացվում է առաջին ննա մեզ հասկացնել տվեցին մի ճշմարտություն («հասկացրին» կամ «հասկանալտվեցին մի ճշմարտություն»), հենց առաջին այահ նորից համոզվեցի («առաջին իսկ պահից» կամ «հենց առաջինպահից նորից համոզվեցի»), որ մասնակցեցիք իմ ' շնորհակալություն, հանդիպումը տեղի ունեցավ որակապես նոր մակարդակի մրա (նոր "

"

"

(պնդում

"

"

"

"

առաջին.

"

զրույցում (զրույցին),

մակարդակով), քննարկումների մեջ

ենք կառավարության հետ (քննարկում ենք կառավարությանհետ): Ճա րտասանիխոսքի ներազդեցությունր թուլանում է, "

նույ-

նիսկ զավեշտ է առաջանում հատկապես ««մեջ»» Ա ««մոտ»» կապերի խառնաւինթոր գործածումից: Ահավասիկ՝ «ոմանց մոտ այս արտահայտությունը ծիծաղ է առաջացնում» «նրա մոտ մեծ ցանկություն կա». «ինձ մոտ հարց ծագեց», "

"

՛

"

"

ՍՏ

|

|

ի՞նչն եք գնահատում»,

մոտ

«կնոջ | «խանդավառությունէ առաջացնում ընկերներիմոտ»: Այս օրինակներում պարտադիր է «մեջ»-ի գործածությունը, / քանի որ նշվում է գործողությպը տեղը կամ երնույթի ներքին հատ- լ կանիշը: Կարելի է ոմանց «մոտ լինել» ֆիզիկապես (կողքին գտնվելու առումով) կամ հոգեպես (մտերիմլինելու իմաստով): Իսկ այս խառնաշփոթինվերաբերողմյուս բառակապակցություններըկարելի է հայերենացնել հետնյալ կերպ`. իմ մոտ նորից խառնվեց(նորից շփոթեցի), նրանց մոտ հավատն է բացակայում(նրանց մեջ հավատ չկա), խոստովանեք,որ ձեզ մոտ չստացվեց (խոստովանեք, որ ձեզ "

"

|

"

"

"

չհաջողվեց),

ցանկությունըմեծ է ուկրաինացիների մոտ հաղթելու (ուկրաինացիներիհաղթելու ցանկությունըմեծ է), դա իր մոտ աշխատանքային ոճ է (դա իր աշխատանքային ոճն է), իմ մեջ զարմանքէ հարուցում (իմ զարմանքն է հարուցում), ժողովրդի մոտ վստահություն չունենք այլնս (ժողովուրդն այլնս մեզ չի վստահում): «Վետ» կապի գործածությունը երբեմն նույնպես բացահայտում է հանգուցային բառի սխալ իմացություն ն, դրանով պայմանավորված,բառակապակցությանսխալներ: «. «Ցավոք, այդ անգամ էլ պետությունը՝ ի դեմս կրթականգերատեսչության, վճռականություն ու կամք չդրսնորեց՝ գերադասելով չթշնամանալ համակարգի երկու բնեռներում կանգնած ուժերի հետ» («Երկիր» շաբաթաթերթ, 28.01, 2005, էջ 14): «Հետ» կապը համատեղություն, համախոհություն է նշում, ուստի՝ հակասում է հեղինակիմտքին: Այս սխալը ռուսաբանության տեսակ է. հայերենով` թշնամանում են (կամ` գերադասում են "

"

"

կելու առաջարկության հեւո.... Խորհրդարանականների մեծ մասը համաձայն է նախագահիառաջարկի հեմ» («Հ2» հ/ը,1.03.2005, հաղորդավարիխոսքից): Պետք է ասվեր՝ «համաձայն -է.... առաջարկությանը»,«համաձայն է.... առաջարկին»: Սխալը պատահականչէ: Հեղինակներին խանգարելէ ռուսերենի մտածողությանըհատուկ կապական ձնը՝ «օ» նախդիրիպարտադիր գործածությունը անկախ այն բանից, գործողությանազդեցությունը կրողը ա՞նձ է, թե՞ առարկա: Ռուսերենկասեինք՝«օօրոոծնծլ 6 ոքօյեւօշոթտուշհը» ն «ՇՕՐՆՅՇԽԵԼ 6 Թոեոթ»Մինչդեռ հայերենինհատուկ է բառային կառավարմանայլ օրինաչափություն. հայեցի մտածողությամբ` մենք ասում ենք՝ «համաձայնեմ Ձեզ հետ» («համամիտեմ»), սակայն՝«համաձայն եմ Ձեր կարծիքին» («համակարծիք եմ»): «Հետ» կապիտառապանքները դրանովչեն ավարտվում: օ Աժ ամբիոնիցշարունակ լսում ենք, թե պատգամավորները հանդիպում են «ընտրողներիհեմ», փոխանակ՝«ընտրողներին»: Կարդում ենք մամուլում, թե ՀՀ նախագահըհանդիպել է այսինչ .

օ

«հեմ», Այսինչին: փոխանակ՝ պաշտորյանի «Ս վերնագրում առնիոթ ռեկտորների նախագահը հոնդիպեց («Վայաստանի մասնա-

"

չթշնամանալ) ուժերին:

-

է

օ

ր բուհերի

հետ»

16.03.2004, էջ1), փոխանակ՝«ռեկտորներին»:

Հանրապետություն»,

Նախարարն էլ ԱԺ պատգամավորներին է դիմում. «Ասեմ, որ կառավարությանորոշման հեւ երնի ծանոթ եք» («Հ1» հ/ը, 23.03.2005, ԱԺ նիստի հեռարձակումից),փոխանակ` «....որոշմանը երնի ծանոթ եք»: «Մենք ԱրմենիԽեւռ բաժանվեցինք»(«Կենտրոն»հ/ը, «Կոմպրոմիս», 27.03.2005). այսպես է հյուրը տեղեկացնում ամուսնուց հաղորդման մասին, փոխանակ`«Արմենից «մենք բաա կամ «ես Մնումէ հուսալ, որ տիկինը բեմից չի մոռանում հայերենը (ամեն ինչից զատ խոսճիշտ Քը դերասանուհու մասնագիտական պարտականություննէ):

օ

օ

բաժանվեցի», բաժանվելու ա ԵԿ ո արճենը բաժանվեցինք»:

`

«Վրա» կապի ռուսաբան գործածությունը նույնպես առախորթ շարահյուսություն, ինչպես հետնյալ

Ր ավանն համակարգերի հայերենին ա «ՍուրենՄուրադյանի/սռսթերի վրա կոմպոզիտորՌուսլան Գալստյանըգրել վրա» չեն այլ` խոսաւան հղին է գործածկած:, Ա ի հարավը էր Հ ա«Խոսքերի քով: Ռուսաբանություն «խոսքերը», «վրա» ա ին ԱԵՂ կապը ական հոլովով՝ «ծանոթացնում Օղժոտ»):Հայերը «խոսքի (ասվածի) վրա» կարող զարմանալ, ցու անի: մ եղին զայրանալ լեզվական անգրագիտության տեղէ վրա: ' հաճածայն ցեր վում Աա րանականնծեր ինչպես մասը: վերջապես գիտակցեցի, փողոցի վրա Տիգրան Սարգսյանին` կենտրոնական բանկի 4 ԱԱ դրական

ընուռյուն

ենք հանձնում

ար-

:

ժրագրերի հետ, Ե»

.

րը

ն

անիրաժեշտ է քրտնաջանորենաշխատել` այն .

օրինակներու "

է երգ...

աը

դսել

է

տ

ու

ծրագրերին».

է

նախագահ նշանա-

»:

են

ն՛

ն՛

գրում,

(«ոտ

են

նան

.

«Ես

թե որ գտնվում»:Դայերեն՝ «փողոցում են գտնվում»,

եմ

ոչ

թե «փողոցի

վրա»: Այդ փողոցումփնտրվողշենքը կարող է գտնվել մեզանից քսան քայլի վրա, սակայն,միննույն է, ոչ՝ «փողոցի վրոթ: «Այս փողոցի վրա ապրել են շատ նշանավոր արվեստագետներ». նույն բնույթի սխալ է թույլ տալիս մեկ այլ նշանավոր ն դեռ հավելում, թե «փողոցի վրաու հարգարժանարվեստագետ յով անցնում էր տրամվայը»(«ՀՂ» հ/ը, 25.05.2004): Վերստին ուղեն», «փողոցով տրամվայէր անցնում»: ղենք՝ «փողոցում ապրել «Այդ ռեստորանը գտնվում է Մաշտոցի պողոտայի րւ» («Չորրորդ իշխանություն»,5.04.2005): Դարձյալ՝«գտնվում է Մաշտոցի պողոտայում»: «Նույն օրինակըկարելի է բերել բիզնեսի վրա» ռուսաբանության փոխարենհարկավորէր ասել` «նույն օրինակը կարելի է բերել գործարար կյանքից»: «Այսինքն՝Դուք երեխայիուսուցումը կառուցում եքնրա նակառուցում եք՝ ըստ իր խասիրություններիվու»: Ուղղենք` «.... »

"

".

"

նախասիրությունների»: "

:.

'

|

«Քաղաքացիներիիրավունքներըուոնահարվումեն ամեն քայվրա» («երնան» հ/ը, 1. 04. 2005, ԱԺ պատգամավորի

լափոխի ելույթից): «Վրա» կապըմիանգամայնավելորդ է՝ վերստին ռուսաբանությանհետնանք: Կապի սխալ գործածությունըկարող է ճարտասանիամբողջ միտքը աղավաղել, ինչպես հետնյալ օրինակում՝«Այսօր իմ պայպլատֆորմի հետ է, այլ քարը ոչ թե անձի կամ քաղաքական հետ է»: հետ է, երնույթի նոստալգիայի երնույթի կապը գործածել, քա«դեմ» է, որ պահանջվումէր Ակնհայտ այնինչ «հեէ գ աղափարը, ընդդիմության արտահայտում որ դա նի համատեղուէ տալիս միասնություն, ընդհանրություն, տը» ցույց է թյուն: Այնպեսոր՝ սխալձեով ասվածը արտահայտում հեղինակի նպատակինհակառակմիտք, այն է՝ խոսողը «պլատֆորմի»ն նոսերնույթի հետ պայքարումէ ինչտալգիայի(կարոտաբաղձության) որ բանի դեմ: Ազաւովենքռուսաբանությանվնասներից:Եվ մեկ անգամ էլ համոզվենք, որ հայերենիհամար ամենամեծ վտանգը ոչ թե ինքնին այս կամ ա,Դ՛օտար բառի գործածություննէ Բ րբ կա հայերեն երեկ ու այսօր համարժեքը), այլ օտար լեզվամտածողությունը ու անգլերեն: վաղը՝ ռուսերեն, այսօր |

-

6.5.

Լեզվատրամաբանականսխալներ

«Հարազատութիւնընդիմաստաբանութեանց» (Մ. Սալլանթեանց) Ինչպես առանձինբառերի, այնպես էլ բառակապակցությունների գործածության ասպարեզումճարտասանինվնասում են լեզվատրամաբանականբնույթի սխալները: Դրանք առավելապես հետնանք են բառակապակցության բաղադրիչների իմաստային համապատասխանությանպահանջի այն խախտումների,որ ճարտասանն ակամա է կատարում(կամովին՝միտումնավորխախտումների պարագայում,ինչպես արդեն ասվել է, գործ ունենք սոփեստական հնարքի հետ): Ճարտասանականխոսքի շարադրանքին (առասությանը) ներկայացվող այդ կարնոր պահանջը Միքայել Սալլանթյանցը ձնակերպել է այսպես` «հարազատութիւն ընդ իմաստաբանութեանց.այն է՝ զի արտաքին խօսքն պատկերացուսցէ ն արտայայտեսցէզներքին իմաստս» |218, էջ 300): Այնինչ` շատ ճառասացներ կամ իրենք են անտեսում տվյալ պահանջը, կամ անքննադատկերպով կրկնում,յուրացնում են այլոց սխալները: Հաճոզվենք դրանում հետնյալ օրինակները վերլուծելով: Մերօրյա ամենատարածված սխալներից է «գհնք` պայմանագրային» բառակապակցությունը,որ հանդիպումէ հատկապես զանազան հայտարարություններում (այսինքն՝ «բարենպաստ» հնարավորություններունի): Իմաստըհասկանալի է՝ ուզում են ասել, թե գինը նախապեսչի հայտնվում, անփոփոխելի չէ, հարկավոր է պայմանավորվել («խոսելու վրա»՝ կասեին ժողովրդախոսակցական ոճով հաղորդակցվողները) ն այլն: Ուրեմն՝ հայերեն այդպես էլ ասենք. «գինը՝ ըստ պայման այլն: պայմանական» պա Իսկ այս նավորվածության», «գինը` "

բազմապատկման

րման աան որանտեսվել ստացել Կար Գարուքանի էռու սերեն է

թօքոոզ»

Աի

բառի բազմիմաստությանհանգամանքը(«ոօ-օհամապատասխան

նշանակում է ոչ միայն «պայմանագրային», այլն «պայմանավոր-

ն առտնին, միայն Ոչ նին,այլն այլն նական խխոսքում ննույնիսկ ույնիսկ բառապաշտոնական րաններում հանդիպումեն «չժան գներ», «թանկ գներ», «գներն էժանացեյ են», «ռլսկագների թանկացում» ն նմանօրինակ արտահայտություններ: Մինչդեռ գինը կարող է լԻւել ցածր կամ բարձր, իսկ«էժան»բուռն ինքնին նշանակում է «ցածր գին», ուստի ն՝ «էժանացնել» նշանակում է գինն իջեցնել: Սխալ բառակապակցություն է գոյանում, քանի ոո բաղադրիչների իմաստային ոլորտներըմասամբ համընկնում են, ծնում կրկնաբանություն (լեզվատրամաբանականայդ կարգի սխալներինստորն կանդրադառնանք), մթագնում բառակապակցությանամբողջական իմաստը: "

337.

Իմաստով միմյանցանհարիր երկու բառ է միացրել այն քաղաքական գործիչը, ով հորդորում է ընտրողներին,թե «աջակցեք մեզ` վերաԲայց չէ՝ որ վերականգնում են կանգնելու այսօրվա անարդարությունը»: արդարությունը (իսկ անարդարությունը,ընդհակառակը, կապակցվում է «վերացնել» բայականլրացման հետ), ն ճարտասանըհենց դա էլ ուզել է ասել, սակայն խախտելովբաղադրիչներիիմաստային համապատասխանության պահանջը՝իր ցանկացածինհակադիր միտք է ձնակերպել: «Անհնարինը` ակնհայտ» բառակապակցությունըհայաստանցի լրագրողների նախասիրածվերնագրերիցէ. չկա մի շաբաթ, որ դա չզարդարի որնէ հոդված:Կա" արդյոք իմաստային որնէ հարազատություն այս երկու բառերի միջն, որ կողք կողքի են դրվել: Այս բառակապակցությունը գործածողը ինչո՞ւ չի նկատում, որ չի կարող լինել, այն էլ ակնհայտ լինել այն բանը, որն առհասարակչի կարող լինել` ան-հնար-ին է: Պատճառը վերստին համապատասխանռուսերեն բառակապակցության(հայտնի հեարտահայռուստահաղորդաշարիանվանման՝ «ՕՎՇՑԽղԵԾՇ օտօքօջուօօ» տության սխալ պատճենումնէ: Ճիշտ ձենն է՝ «Անհավանականը՝(կամ՝ անհավատալին) ակնհայտ», քանի որ "

" " " "

" " "

"

արի, աաա հանա :

Անին

կաա ո

ան

" " " " " " " "

" "

աաա

սխա

ս

Նոյն երպ

նակիձն

պակցությունը, անհավանականից,իրոք, դարձելէ միանգամայնակնհայտ: «Ուզում եմ երեւանցիներին շնորհավորել այս օրով». եթե այս բանն ասող նախարարինփորձենք բացատրել, որ ինքը ռուսերեն լեզվակաղապար է գործածում, նա անկեղծորեն կզարմանա:Իրոք, սխալ բառակապակցություններնայնքան են տարածվել, որ արդենսխալն է ընկալվում որպես ճիշտ, իսկ ճիշտը՝ սխալ: Բերված արտահայտությունը հայերենով պիտի լիներ՝ «ուզում եմ շնորհավորել երնանցիների այս օրը» կամ «ուզում եմ շնորհավորել երեանցիներին՝ այս օրվա առթիվ»: "

»

» »

օ

ների անհաջող տեղափոխումը(իսկ հաջող, պատշաճ տեղափոխումը ոճական տպավորիչ հնար է՝ ««բանաշրջում»») մեկ այլ համակարգ անխուսափելիորեն հանգեցնում է լեզվատրամաբանաը խաթարումների: մների: կան ւնակում Եվ մեր ազգակիցներիցշատերը փաստորեն շարունակո են ռուսերեն խոսել, երբ գործածում են հետնյալ կաղապարները

օ օ օ

են

`. » » » »

է՝ «քննարկհանձնաժողովներումօրինագծերը ճայվում են (ճիշտն վում են»), թեկնածուն անհրաժեշ: ԱԱ նա ծանոթ գործարար շրջաններում (գործարար շրջաններին), է զգում է, որ մենամարտը(որցրեչ է (տանուլէ տվել), համերգըտեդափոյխվելէ մեկ շաբաթով (հետաձգվել է), րինչպիսի` միջոցներ եք առաջարկում կաշառակերությունը վերացնելու համար (ի՞նչ միջոցներ),

ԱԱ

Է

Մեկ լեզվական համակարգինբնորոշ բառակապակցություն-

»

բարձրացնել

օ

օ

ակներին) |

օ

ի

այօր է գործածում

հս (արդը եջեչը

զգու

ոոնքը

եզակիիփոխարեն` հայերենին բնորոշ

հո-

«ակնոցներ է հագնում»» (փոխանակ՝ակնոց դնելու), «փողեր»» հաշվում (փող հաշվելու փոխարեն),

ունենում (մտավախության ««Մտավախություններ»» փոխարեն), մասնակցումԱզգայինժողովի ««ընտրություններին»» (փոխանակ՝ ն նույնիսկ ընտրությանը) ««նախագահական»»««կաթողիկոսական ընտրություններին»:

Վայախոս հայ մարդը՝

իր բռնած գործը դնում է «բարձր հիմքերի վրա»

(փոխանակ՝ ամուր հիմքերի), է գործիքի վրա նվագում (գործիք նվագելուփոխարեն), տուժում է վթարիարդյունքում (այլ ոչ թե՝ վթարիհետնանքով), տիրապետում որոշակի ինֆորմացիայի(որոշակի տեղեկություններ ունենալու փոխարեն), իր ասպարեզում «առաջատար դեր գրավում» (փոխանակկ̀ատարելու դեր, կամ գրավելու տեղ), խորհրդակցությունների ժամանակ նա կարող է .«գալ որոշակի որոշման» (փոխանակ որոշակի եզրակացության հան գելու ե զրակացությ կամ վճիռ, որոշում իր սերն արտահայտում ր «երկու-երեք խոսքով» խոսքո է «Երկուշերեք («բառի» փոխա րեն):

կայացնեն

-

`

-238-.

լինել),

որոշեցի Ժեռքս վրաս (ինքնասպան ճեր դատին եմ դճում (հանձնում), բերեք ձեզ պատմեմ (եկեք ձեզ պատմեմ), ձծգումեն իրենց պատժաչափը(կրում են), ձեզ հնչպե՞ս դուր եկավ այս պատմությունը(ձեզ դուր եկա՞վ), աշխատանքանել (աշխատանքկատարել), ներկայանալի արտաքին (պատկառելի, պատկառազդու), ֆրանսիական գրող (ֆրանսիացի գրող), ինչպե՞սէ ձեզ մուռ ստացվում է ձեզ հաջողվում), (ինչպե՞ս մոլորությանմեջ ժլոցնել (մոլորությանմեջ գցել), չեմ ուզում (րլյճվել (չեմ ուզում կրկնել), հարցերից հարցը(հարցերիհարցը), մուռակա նիստը(առաջիկանիստը), առաջին տիկին (տիկնանցտիկին), դուստրային ձեռնարկություն (դուստր ձեռնարկություն), ` խնչպե՞ս էանունդ (ի՞նչէանունդ), րնչպե՞ն եք գտնում (ի՞նչ եք կարծում ):

Բառակապակցությունների գործածությանն առնչվող տրամաբանական սխալներից է առարկային (երնույթին) անհիմն կեր-

պով անձնային հատկանիշներ վերագրելը:

է «հռավացի է ձեր ասածը» արտաՕրինակ` տարածված սիխնալ հայտությունը: ճիշտ ձնեն է «իրավացի եք» (կամ` «արդարացի է ձեր ասածը»), քանի որ իրավացի կարող է լինել անձը (սուբյեկտը), այլ ոչ թե առարկան: Այստեղ սխալն ինքնին անձնավորումըչէ, որն արդյունավետ հնար է՝ դարձույթի տեսակ,երբ անշունչ առարկանօժտճարտասանական վում է մարդկայինհատկանիշներով,ն խոսքը դրանով դառնում է ավելի պատկերավոր ու արտահայտիչ (ասենք՝ «բնությունը զայրացել է», «անտառը սպասումէ», «Սնանըկանչում է» ն այլն):

Սխալը անհամատեղելիիմաստներիարհեստականկապակցումն է, որը միայն ու միայն աղավաղում է ճարտասանիասելիքը ն թուլացնում համոզկերությունը:Դրանցիցեն նան՝ -

-

-

-

-

-

գնալ վաստակավոր հանգստի (պիտի լինի՝ վաստակածհանգստի), այդ քանդակներից ոմանք մինչն օրս պահպանվելեն (որոշ կամ մի քանի քանդակ), միջադեպի հետնությունները (հետնանքները), բարձր վճարվող աշխատանք(բարձր վարձատրվողաշխատանք), հանցագործ անփութություն (հանցավորանփութություն), ընդդիմադիր փաստարկ (հակառակ փաստարկ,հակափաստարկ):

Սխալը սխալ է, երբ միտումնավոր չի արվում, այսինքն՝ ոչ այն դեպքում, երբ ճարտասանը գիտակցաբարգործադրում է անսովոր բառակապակցություն հանուն խոսքի պատկերավորության, հուզականության ուժեղացման: Արդ` դժվար է ենթադրել, թե «արժանապատիվ ապագա» բառակապակցությունըլույս աշխարհ բերողները միտք են ունեցել ոճականորեն նոր բան ասելու: Պարզապես դրսնորվել է դրա հեղինակների ոչ հայեցի կրթությունը: Ռուսերենում «արժանիք» (դօօոօողօտօ)բառը համատեղելի է թե՛ անձանց ն թե՛ առարկաներիհետ, այնպեսոր՝ ռուսը կարող է քննարկել առարկայի (երնույթի) այս կամ այն արժանճիքը:Հայ մարդու համար «արժանապատիվ»ածականը միայն ու միայն զուգորդվում է անձի (ն անձանց հանրույթի) հետ, ուստի՝ ներդաշնակորենհամատեղվումէ անձնայինհատկանիշ նշող բառակապակցություններում`«արժանապատիվ արարք», «արժանապատիվկեցվածք», «արժանապատիվպատասխան» ն այլն: Այնպեսոր՝ բերված խոտելի բառակապակցությանճիշտ ձնը կլինի «արԺսսավայել ապագա»-ն, որտեղ լրաօումը վերաբերում է արդեն ոչ թե իբին երնույթի, այլ այդ ապագային ձգտող հանրույթին: Չի ապագային,. կարող լինել, ասենք՝ «արժանապատիվհագուստ», քանի որ այդ կերպ արժանիքը կվերագրվի հագուստին, մինչդեռ կարող է լինել «արժանավայել հագուստ», քանի որ լրացումն արդեն վերաբերումէ հագուստըհագնողին:

Քանիոր բառակապակցությունը բաղկացած է երկու ն ավելի բառերից, ապա այստեղ գոյանում է մի նոր տեսակի սխալ, որը հազվադեպ է առանձին բառերի գործածության ժամանակ:Դա (րկնաբանությունն է (տավտոլոգիա),երբ լրացումը կրկնում է լրացյալ բառային իմաստը`ոչինչ չավելացնելով,այլ ստեղծելով անհարկի հավելադրություն,ոճական անպատշաճություն,թուլացնելով խոսքիամբողջական տպավորությունը: Պատահականչէ, որ առասությանը ներկայացվողպահանջներից մեկը Մ.Սալլանթյանցը հենց այդպես է ձնակերպել` «այնչափ միայն բառք ՛/ի մէջ բերցին, որչափ հարկաւորեն առ լիուլի բացայայտելոյ զգաղափարսն զիմաստս, ըստ որոյ հարկ է արտաքսել զանալի կրկնաբանութիւնս» |218, էջ 300): Ժամանակակիցհրապարակային խոսքի վերլուծությունը է տալիս, որ այդ՝ իսկապես անհամ ու տաղտկալի կրկնաբանություններիարտաքսման խնդիրը ոչ միայն չի վերացել, այլն շատ ավելի է բարդացել:Ապացույցը՝դրանց երկար շղթան (ամբողջական նախադասությունները չենք մեջբերում՝ շարադրանքը չծանրաբեռնելու նպատակով)` «հին հնոտի»», ««գյուղացիական ցույց

տնտեսությամբ զբաղվող տնտեսություններ»», ««ուժեղ ներուժ», ««քվեարկությունըվերաքվեարկել », «փորձեցին փորձ անել»», ««ծաեն բազմաթիվ ծառեր», ռահատվել իրավամբ

««շիկահերվարսեր»»,««Ժողովուրիրավունք ունի», «սերտ կապերի մերձեցում»», ««երկկողմանի երկխոսություն»», «փոխհատուցել դրամական կոմպենսացիայով», ««ակնհայտ `բացահայտում», ««շատ կարնորագույն խնդիր», «Ժամանակը երկար կտնի», «ապագա անելիքը»», ««պատահական դիպված», «ինվեստիցիոն ներդրումների հիմնադրամ», «բանավոր լսել»», «միառժամանակ առաջ»: դը՝

Քողարկվածկրկնաբանության տեսակէ ենթակայիկրկնումը դերանունի ձնով. «Այս պահին-ամենաառաջնային հարցը դա ղարաբաղյան հիմնախնդիրնէ»: «ճգնաժամի ծրագիրը՝ դա փրկության ծրագիր է»: «Ինձ համար ամենակարնորը` դա ինքնակատարելագործումն է»: «Հարբեցողությունը դա հիվանդությո՞ւն է, թե՞ ուղղակի վատ սովորույթ է»: «Խորհրդարանըդա քաղաքական մարմին է»: «Սկօճունքայինլինելը ւա բնավորությունհարց է»: Այս լեզկակաղապարը` նախադասության անթակայիանմիջաբար կրկնությունը «դա» ցուցական դերանուն|, տեսքով, որը դարձյալ ենթակայիդեր է կատարում, բնորոշ է ռուսերենին, սովորաբար լինում է անջատմանգծով (ոօֆոօ).օրինակ՝ վերջին նախադասությունը («ԱքատատոտՀՈԵ րօՇ1» 519 8օղթօօ 21թ1616ք2»):Հայերե--

նում բնավ կարիք չկա այդօրինակ կրկնության, այնպես որ շտկենք` «Այս պահին ամենաառաջնայինը(միգուցե պարզապես՝ առաջնայինը) Արցախի (Ղարաբաղի)հիմնախնդիրնէ» («հարցն» ու «խնդիրը» հոմանիշներ-են, ուստի տվյալ խոսքաշարումդրանց համատեղ գործածությունըհիմնավորվածչէ, իսկ «ղարաբաղյան» ածականն էլ մեկ այլ ռուսաբանություն է): նմանապես՝ բոլոր օրիԱռնակներում էլ դյուրին կարող ենք ազատվել ավելորդ «դա»-ից: հասարակ՝տարօրինակնայն է, որ ցուցականդերանունները(դա, ն այլն) գործածվում՝են սա, նա, այդ, այս, այն, այդքան, այնքան հատկապես կրկնությունից խուսափելու նպատակով: «Դա»-ն, մասնավորապես,թույլ է տալիս խուսափելուկրկնությունից,երբ հարկավոր է լինում նշել մեր կամ զրուցակցի հենց նոր ասածը նան («Այդ գիրքը չեմ ուզում վերցնել, դա կարդացել եմ»), ինչպես «սա», համար` դիմացինինմոտ գտնվող իրը (մեզ մոտգտնվողի հեռու գտնվողի համար՝ «այն»)՝ «Դա փոխանցեք եմ»: ում ի անհարկի կրկնությանմի արտառոց օրինակ մաում «ում ն միջն է գնում երկխոսությունը»:Այս նախամուլից. դերանուններիցմեկը նույնպես ավելորդ է, ն երկու մեջ դասության ճիշտ ձեն Է «ում միջն է երկխոսությունը»: Կրկնաբանությանսխալներ են գոյանում թվականների հագործածության ընթացքում: Դրանցից է դասականթվականի առաէ՝ «համար մատեղումը «համար» բառի հետ, երբ ասվում ձնն է «համար ջի», «համար երկրորդ» ն այլն, մինչդեռ ճիշտ ասել, թե կարելի մեկ» կամ պարզապես՝«առաջին»: Այնպես որ՝ չի մասնաշենքը» է դպրոցի «նորոգվել Մարալիկի համար առաջին խոսքից): հաղորդավարի («ՀՂ» հ/ը, «Հայլուր», 2.05.2005, Շատ է ասվում «կրկին անգաւֆ, «նորից եմ կրկնու», «մեկ անգամ էլ եմ կրկնում», այնինչ «կրկին» արդեն նշանակում է նս մեկ անգամ, ուրեմն` ճիշտ ձներն են՝ «մեկ անգամ էլ», «կրկին», «դարձյալ», «նորից», «վերստին» ն այլն: կապակցության մեջ Իսկ «երկու անգամ ավելի շատ» ավելորդէ «ավելի» բաղադրիչը,քանի որ «երկու անգամ.... շատ» է բառակապակցու-յուննարդեն ավելին լինելու հ՛սնգամանքն

խըԱա մ

Դերանունի

.

արտահայտում:

Թվականների գործածությաննառնչվող կրկնաբանության տեսակ է «թիվ» բառի անհարկիհավելումը, ինչպես ասենք՝ «թվու/ մեջ, քանի որ «Ղ2»-ը ինք72 ներկայացուցիչ» արտահայտության

նին թիվէ նշում:

Կրկնաբանության սխալ է «ամիս»

բառերի գործածությունը այն բառակապակցություններում,որտեղ ինքնին հասկանալի է ամսվա կամ օրվա նշանակությունը՝ «հուլիս ամիս», «դեկտեմբեր ամիս», «ուրբաթ օրը», «երկուշաբթի օրը» ն այլն: Նույն կերպ սխալ է «գույն» բառի գործածությունը արդեն իսկ գույն նշող գոյականների կողքին՝ «կանաչ գույն», «դեղին գույն» ն այլն: Իր հիմքում տրամաբանական սխալի հետնանք է ստույգ թվականիհետ մոտավորություն նշող լրացումների անպատեհ գորն «օր»

ծածումը՝ » » » » ».

«միջոցառմանըմասնակցեց շուրջ 252 բեռնատար», «զոհվելէ մուտ18զինվոր», «նկարվել է շուրջ 16 ֆիլմում», «հրատարակել է մուտ 22 գիրք», «ստորագրվելու են շուրջ 12 նախագծեր»:

վերլուծությունը՝ նշենք կրկնաբանությաննս Ավարտելով

մի տեսակ` մակաբույծ բառակապակցությունների առկայությունը ճարտասանի խոսքում: Ինչպես առանձին բառերի գործածության պարագայում, այստեղ նույնպես անիմաստ միջարկությունները ծանրացնում են խոսքը ն թուլացնում դրա ներազդեցությունը: Ահավասիկ`կարդում ենք հայ լեզվաբանի մի աշխատությանմեջ. ի

«Մայրենիի դպրոցական (ինչ-որ տեղ՝ անգամ նախադպրոցական)ծրագրերը.... » նայլն: Ի՞նչ գործ ունի «/նչ-ռր տեղ» բառակապակցությունը, ի՞նչ լրացուցիչ իմաստ է հաղորդում ասվածին, մանավանդ եթե կա «անգամ» վերաբերականը: Մակաբույծ բառերն ու բառակապակցությունները բավական տարածված են. ամեն ոք ուշադիր լսելով դիմացինին՝կարող է հայտնաբերել ե եմո»-ե րե անհարկի գործած

Հած-նեՐ ի»ինակ»-նե թյանուներ ասենք ներ, «խոս անկե Նունքան լեզվակաղապարներ վնասակար այն բ

ն

են այլն: որ մենք հա ճախ անմտորեն գործածում ենք` ընդօրինակելով սխալ. խոսողներին: Դրանցից է, օրինակ՝ «հ դեւ ասենք, ռր.... » կառույցը. դրանում միանգամայն ավելորդ են վերջին երկու բառերը:

Նկատենք, -որ բուն այդ երնույթը՝ նույնիմաստ կամ մերձիբառերի անհարկի գոր" սծությունը նան վկայությունն է խ-սողի բառապաշարիաղքատության: Իհարկե, երբեմն միննույն բառի կամ արտահայտությանկրկնությունը ընդամենը խոսակցակաս խոտելի սովորություն է, երբեմն էլ առնչվում է խոսոդի մասնագիտականզբաղմունքին (ուսուցիչ, դասախոս): մաստ

6.6.

Դարձույթներն

բանադարձումներ

խորհրդանիշ (կշեռքը՝ արդար ու անաչառ դատելու` կշռադատելու խորհրդանիշնէ), մակդիրներ (/սոստ հողմ, բարի ն չար գործեր, անաչառ ու խիստ -

-

Դարձույթներըն բանադարձումներըխոսքի հուզաարտահայտչականությանարդյունավետմիջոցներ են, ն ամեն մի ճար-

պիտի դրանք լավ իմանա իր ասելիքն առավել պատկերավոր, արտահայտիչ,տպավորիչ ու համոզիչ դարձնելու համար: մեծ Պատահական չէ, որ դարձույթներինն բանադարձումներին ուշադրություն են հատկացրել արդեն ճարտասանությանառաջին տեսաբանները: Ծավալուն հրապարակումներ կան նվիրված տեղեկատվական,գեղադրանց լեզվական, արվեստաբանական, Գատկապեսհարուստ է 19-դ ուսումնասիրություններին: գիտական գրականությունը:Այդուհանդերձ,դարդարի հայ Ճարտասանական սահմանման, նույնիսկ անվանման, ն ձույթների բանադարձումների նան դեռնս չկա: Ավելին՝ միօրինականություն դասդասման ինչպես են դարձույթոմանք դասում որ կան հնարքներ, ների շարքը, ուրիշները՝ բանադարձումների: Դարձույթը (լատիներեն`էռօքստ, բառացի` «այլասություն», նան հայ ճարտասանականմտքի շրջանակներումանվանվել է «շրջանք», «փոխաբերություն»,«այլաբանություն»«փոխակերպություն» ն այլն) այն ոճական հնարքն է, երբ բառերը (նան բառագործածվում են կապակցություններն ու նախադասությունները) փոխաբանաայլ իմաստով, ուղիղ թե իրենց ոչ անսովոր կերպով, կան՝ շրջված, դարձված, փոխակերպված: «Բայց երբոր ժամանակը հեղեղի պես քշելով անդարձ կը տանի զմեզ ու անցելո ովկիանոսինմեջ կը խառնե, երբոր մենք չոր տերններու պես մահվան խիստ հողմեն կը հափշտակվինք, կ'երթանք, ու մարդուս իրմե ետքը միայն յուր բարի կամ չար հոժարությունները ու գործքերը կենդանի կը մնան, այն ատեն ապագան կ'ըլլա, արդար կշիռքը ձեռքը՝ անաչառ ու խիստ դատավոր» |197, էջ 436: տասան

ճարտասանական

|

"

գեղեցիկ ու տպավորիչ

գործադրմամբ՝ ի արձոյթի Ա պատկերը Մկրտիչ

Պեշիկթաշլյանի

ճառից

այս

երկու համեմատություն (ժամանակը հեղեղի հետ է համեմատվել, իսկ մարդիկ՝չորացածտերնների:, երկու փոխաբերություն(անցյալի օվկիանոս,մահվան հողմ), երկու անձնավորում (ապագայինվերագրված է դատավոր լինելու կենդանիլինելու), հատկություն,իսկ մարդու մասինհիշողությանը՝ շարադրանք փոխարենծավալուն («մահանալ»` բառի շրջասույթ մեկ է տրված), -

-

-

ն այլն: դատավոր)

Փորձենք «պարզեցնել» ասվածը` բառերն օգտագործելով իրենց ուղղակի իմաստով. ««Բայց երբ մենք մահանում ենք, ն մարդուց հետո միայն նրա գործերն են հիշվում, ապա հետագայում ըստ դրանց են դատում նրա մասին»»: Միտքը պահպանէ, սակայնորքա՛ն է տարբերդրա արտահայտման ձեր, ուստի ված ն՝ ունկնդիրներիվրա ներազդեցությանհնարավորությունը: Իսկ Ակսել մեջբերումն ընդհանրապես Բակունցից հետնյալ հնարավոր չէ «պարզեցնել»` առանց խաթարելու բուն ասելիքը. «Այդ ժամին ԱստաՖֆյանըդառնում է լեռնային լիճ: Եվ լողում են այդ լճի վրա նրբիրան կանայք, այնպես, որ նույնիսկ արնը խանդով է նայում այդ փողոցին» |36, էջ 319): |

Բառերի փոխաբանական գործածության ավանդույթը դասական ճարտասանությանշրջանակներում բացատրվում է իբրն բառապաշարի աղքատությանհետնանք,որը դառնում է այնուհետն ինքնին գործադրելի միջոց: «Ինչպես հագուստը, բացատրում է Ցիցերոնը, որ սկզբնապես ի հայտ է եկել մարդուն ցրտից պաշտպանելու նպատակով,հետագայում գործածվում է նան մարմինը զարդարելու համար կամ մեկին մյուսից զանազանելու, այդպես էլ փոխաբանական արտահայտությունները,մեջտեղ գալով բառերի պակասի հետնանքով, հետագայում մեծ քանակով գործածվեցին հանուն խոսքը հաճելի դարձնելու» |493, էջ 235-236): -

-

Դարձույթիայս կամ այն տեսակի ընտրությունը պայմանավորված է խոսքային հաղորդակցմանառկա իրադրության առանձամենից առաջ՝խոսողինպատակով: նահատկություններով, Դարձույթ է կիրառվում, երբ ճարտասանը նպատակ է ունենում որնէ երնույթ կամ դրա քննարկվող որնէ հատկանիշ ներկայացնելու առանձնահատուկլույսով ն դրան առնչվող իր ասելիքը դարձնելու առավել վառ, ցայտուն, ճոխ, տպավորիչ: Իսկ խոսքը դառնում է այդպիսին շնորհիվ այն բանի, որ ունկնդիրներն ակամա համեմաւոում են փոխաբանորենգործածած բառը դրա ստույգ իմաստի հետ: Ընդսմին՝ ինչպես քանիցս աւվել է, այստեղ վճռորոշը պատշաճոււթյանպայմանիպահպանումն է:

-

լսարանի առանձնահատկություններին:

Դարճույթը պիտի պատշաճ լինի խոսքինյութին ն

Եթե տվյալ արտահայտությունը լսարանի կողմից չի ընկալվում (շատ անսովոր, կամ, ընդհակառակը,շատ սովորական, մաշված լինելու հետնանքով) որպես պատկերավոր,հետաքրքրաշարժ,

տպավորիչ, ուրեմն` դարձույթը ոչ միայն իր նպատակինչի հասել, այլն ըստ էության դարձույթ էլ չի կարող համարվել: "

'

Եթե, դիցուք, ասվում է «սիրտս զգում է» կամ` «սիրտս վկայում է», ապա բոլորին հասկանալիէ, որ ճարտասանը խոսում է իր կանխազգացողության մասին, այնուամենայնիվ, սրտին ոչ բնորոշ հատկանիշ (գործողություն) վերագրելը ոչ մի ունկնդիր չի ընկալում փոխաբանո-

րեն:

Այսինքն` եթե օգտվենք ցիցերոնյան դիպուկ համեմատությունից, ապա կարող ենք ասել, որ շատ մաշված հագուստն այլես զարդի դեր չի կատարում: Մինչդեռ` եթե «սիրտս խառնում է» արտահայտությունն օգտագործվի ոչ իր սովորական (ավելի ստույգ՝ սուլորականդարձած, բայց ծագումով՝ փոխաբանական)իմաստով, այլ մեկ ուրիշ առնչության մեջ, օրինակ՝ «սիրտս խառնում է այսինչի վարքից», ապա մենք արդեն գործ կունենանք դարճձույթիհետ, քանի որ փոխաբանորենէ արտահայտվում խոսողի տհաճությունը, հակակրանքը ն այլն: "

Նույն կերպ, եթե ասվում է՝ «աղջիկը մոր պես ազնիվ է», ն մայրը ունկնդիրներին իրոք հայտնի է իր ազնվությամբ, ապա համեմատության գործադրումը որպեսճարտասանականհնարք չի ընկալվում: Սակայն, եթե մայրը խարդախությանտիպար է, ապա հասկանալի է դառնում, որ խոսողը «ազնիվ» բառը գործածել է փոխաբանորեն,որպես հեգնանքի միջոց. վերջինս, անտարակույս, ավելի տպավորիչ է ու ներգործուն, քան ուղղակի ասվեր, թե աղջիկըմոր պես խարդախէ: -

Վճռորոշը,կրկնում ենք, խոսքաշարն է, «ճարտասան լսարան» հաղորդակցական համակարգը, ուստի ն՝ հատկապես ճարտասանությանդիրքերից է հարկավոր վերլուծել դարձույթներն ու բանադարձումները: Իսկ զուտ լեզվաբանական ն գրականագիտական հեւոազոտություններըկարող են, անշուշտ, նպաստավորլինել, ս.սկայն չեն կարող փոխարինել ճայտասանական վերլուծությունը: Յայոց լեզվում բազում բառեր ու արտահայտություններկան, որ ըստ էության փոխաբանականգործածություններ են, սակայն այլնս չեն ընկալվում որպես դարձույթներ: Օրինակ՝ ««թնդանոթ»,

«երկնաքեր», «՛`պնակալեզ» «պայթունավտանգ», ««մայր վել», ««սրտխառնոց»»,««սուր ««խանդավառ»»,««նեդսրտել թափի»:ն այլն:

Եվ դարձյալ խոսքաշա թե այս կամ այն բառը կամ դ ման, դա փոխաբանականի է) ուղի՞ղ իմաստով է գործ

««սողուն»», ««միաբազուկ»», «անդունդի եզրին գտնվել»» «հիվանդին խնձոր բերող»», ««ուսերը վեր քաշել », ««չոր ծա

Դարձույթների ճարտ ղեցիկ է բնութագրել Ցիցերո պես շատ պիտի լինեն ամեն տություններ, քանի որ դրա

ուշադրությունը տեղափոխ ռակ ուղղությամբ, ունկնդրի մտքի այդպիսի շարժումն ին

Նույնքան կարնոր ե խոսքը պատկերավոր ու տպ քերն ու հույզերը շարժող ո Բանադարձումը (լատինե «դարձված», հայ ճարտասա է նան «ձն», «զարդ» ն այլն) ծառայում է իբրն խոսքի ար կապակցության կամ նախա մամբ, այլ շարահյուսությա բառաշարի փուիոխմամբ,ճ տուցման յուրահատկությո Եթե դարձույթի պար րություն է գործում բառի ո գործածված փոխաբանակա բանադարձումիգորճածտպ որ ճարտասանըկրսնում է բ զեղչում, շղթայակցում,գործ րացնում շաղկապները),փո (ճարտասանականհարց), ս նություն (թատերացում)ն ա

շուտով գնալու ենք գրողների համամիութենական Իսկ ինչպե՞ս ենք գնալու, ի՞նչ երեսով, մեր համագումարի: ո՞ր նվաճումը ցույց տալու հպարտությամբ: Մեր վիճակը այնտեղ կնմանվի շքեղհարսանիքում աղքատ ազգականի անմխիթար վիճակին» |227, էջ Սնակի ելույթի այս հատվածում գործադրված բանադարձումը`ճարտասանականհարցը, ուժգնացնում է տագնապի զգացողությունը ն, ունկնդիրների վրա ներազդեցությանառումով, ավելի տագնապահարույց է, քան դրանից հետո գործածված դարձույթը (համեմատությունը), որ ձնով կարծես պատասխանում է հարցերին, մինչդեռ ըստ էության (քանի որ ճարտասանականհարցը պատասխանչի ակնկալում) տագնապի նույն զգացողության այլ արտահայտություն է: մեկ "

«Շատ

Պարույր

Շատ հեղինակներեն զգուշացրել այն վտանգի մասին, որ ուղեկցում է ճարտասանի ջանքերին` շատ ավելին ասելու, շատ ավելի ճոխ խոսելու, քան պատշաճէ առկա հանգամանքներին:«Չի նշում է կարելի չարաշահել Ճարտասանական հնարքները, գերգրքում: Այդօրինակ խոսքը «Ոճի մասին» իր Դեմեթրիոսը հագեցած է լինում ն մատնանշում է չափի զգացումի բացակայությունը: Թեպետ անցյալի հեղինակները հաճախ են գործածել զանազան հնարքներ, սակայն դա հմտորեն են արել, այնպես որ նրանց խոսքն ավելի մոտ է բնական խոսքին,քան այն հեղինակնեեն գործադրում» ում» |338, ն ե առհասարակ հ գործ 1333.է էջ ոչ միմիհն հնարքչեն ովքեր

,

-

300):

-

ցի

«Ոչ մի ազգ ու ցեղ չի կարող մեզ հանդիմանել որնէ մեկի տունը քանդելու, որնէ մեկի գերեզմանոցը զբոսայգի դարձնելու, որնէ մեկին դավանափոխելու, որնէ մեկին բռնի ձուլելու հանցանքի մեջ»» |227, էջ 299): Սնակի նույն ելույթի այս հատվածում, հայ ազգի այլասիրական ոգին դրվատող դատողության մեջ, ասելիքի հուզաարտահայտչականլիցքավորումը ձեռք է բերված երկու բանադարձումով, նախ` հարակրկնությամբ («որնէ մեկի» հանգույցը վերացնելիս մտքի պատկերավորություննզգալիորեն տուժում է), ապա՝ աստիճանի գործադրմամբ.գաղափարըսաստկանում է շնորհիվ այն բանի, որ հանցանքի տեսակները թվարկվում են վատից դեպի վատ"

թարագույնը:

Բանադարձումներիճարտասանականարժեքի մասին Քվինտիլիանոսը գրեթե նույնն է ասում, ինչ որ Ցիցերոնը՝դարձույթների 273, էջ 2781. «Բանադարձումներըարժեքավոր են, քանի որ սրում են ու շեշտում մեր բառերը, դրանց հաղորդում են առանձնահատուկ ուժ, հույզերին ավելի մեծ հնարավորություն են տալիս դրսնորվելու.....վերացնում են սովորական ու միապաղաղխոսքին բնորոշ ձանձրույթըն ազատում են մեզ գռեհիկ խոսքից»:

Ինչպես բանադարձումները,այնպես էլ դարձույթները որոշակի նպատակով ն :-րոշակի չափով պիտի գործադրմէ Ինքնառօ: նպատակ կամ չափազանց գործածվելիս` դրանք ոչ միայն չեն նպաստում, այլն վնասում են խոսքի ազդեցության ուժրն, խոսքը դարձնում են անբնական,շինծու, ճոռոմ, փքուն, դրանով իսկ կարող են վանել ունկնդիրներին:

թրի

ե խոսքնէլ էլ Դեմեթրիոս արան ն խոսքն արդար նց բնական,առօրեական Ը, ը է ցիորենորակում որպես «խրատատու»: Իրոք, առտնին խոսքային հաղորդակցման ընթացքում մարդիկ (ամեն մեկն իր կրթվածության ն ճաշակի չափով) գործածում են ն՛ համեմատություններ, ն՛ մակդիրներ, ն՛ չափազանցություն, ն՛ դիմառնություն,.ն՛ ճարտասանականհարց, ն՛ հեգնանք, ն՛ բազում այլ հնարքներ: Սակայն դա արվում է, որպես կանոն, անբռնազբոսիկ,հարթ ու սահուն: Այսինքն՝ փորձառությամբձնավորված ճոխաբանական հմտությունը այստեղ լիուլի բավարարումէ: Եվ կարելի է ասել, որ պաշտոնական խոսքի պարագայում շատերի կաշկանդվածությունը, բնականից «փայտյա լեզվին» ակամա անցնելու պատճառը ընդամենն այն է, որ նրանք... մոռանում են առօրյա խոսքիիրենց վարպետությունը: Քանի որ բանադարձումներն ու դարձույթները բնական խոսքից շեղումներ են, որոնք բնական պիտի ընկալվեն, ապա դրանց գործածությունը, ինչպեսառանձին-առանձին, այնպես էլ համադրությանմեջ, պիտի հիմնավորվածու տեղին լինի: Միայն այդօրինակ հիմնավորվածությունն է թույլ տալիս ընկալելու այս կամ այն ճարտասանականհնարքը ոչ թե հենց որպես շեղում կամ որպես թերություն, այլ ընդհակառակը`որպես առավելություն, ճարտասանի լեզվական արժանիք, նրա խոսքի ներազդեցության նախադրյալներից մեկը:

Հե

|

6.6.1.

Համեմատություն

ամրու մաման

«Նավապետը

-

աղետաբեր

սխա,

(Դեմոսթենես)

դարձույթը, որ հանդիպումէ թե՛ ճարտաԱմենատարածված սանական, թե՛ գեղարվեստականն թե՛ առտնինխոսքում՝ համեմա-

տությունն է: ճարտասանն ավելի ցայտուն ն տպավորիչ է դարձխնդրո առարկան՝ նմանեցնելով մեկ այլ առարկայի: Այսինքն՝ համեմատյալիորնէ բնութագիր ներկայացվումէ ոչ թե ուղղակիորեն, այլ փոխաբանորեն: Ունկնդիրներն այդ միջնորդավորված բնութագիրը համեմատվողերնույթից համեմատյալի վրա են տեղափոխում (վերագրում, հավասարեցնում, գերադասում, ստորադասում, առավելում, նվազեցնում ն այլն), եթե համեմատության հիմքում երնույթների ընդհանրությունն է կամ, ընդհակառակը,բան այլն), եթե հացառում(հակադրում, ժխտում, մերժում, մեմատությունը ժխտմանհիմքով է արվում: այն, Վճռորոշը է, նպատակադրումն դր այն, րոչշը ճարտասանիոճական ճար պ թ թե ինչ կերպ է նա ցանկանում իր շոշափած երնույթը տվյալ լսարանին ներկայացնել:Գրեթեամեն ինչ կարելի է համեմատությանմեջ դնել առարկա, երնույթ, պնձ, հատկություն, իրադարձություն, պատմական փաստ, կարծիք, վճիռ ն այլն, այնպես որ՝ համեմատության տեսակներըբազմաթիվեն: Սակայն՝ առանց ոճական հստակ նպատակի՝ գործածված համեմատությունըկարող է իր դերը չկատարել, իսկ անհաջող (անպատեհ, ոչ համոզիչ, մտացածին) համեմատությունը, որպես կանոն, վնասում է խոսքի ներազդեցությանը: Տարբեր, հաճախ արտաքուստ որնէ առնչություն չունեցող երնույթների միջն ընդհանուր (էական, ոչ երկրորդական) հատկանիշ գտնելը, առկա խոսքաշարում դրանք գնահատելը ն այդօրինակ գնահատում-համեմատությանմիջոցով սեփական ասելիքն առավել ազդեցիկ ու ներգործուն դարձնելըճարտասանիցպահանջում են հմտություն, իմացություն ու ճաշակ: Մեծն Դեմոսթենեսը իր մեղադրականճառերից մեկում պաշտոնյային ներկայացվող մեղադրանքն ավելի խիստ, ծանր դարձնելու նպատակով,տպավո:.իչմի պատկերԷ ստեղծում.

նում

հերքում

։

`

"

««Նավարկության ժամանակ Րավաստիներից որնէ մեկի մեղքով կատարված սխալն աննշան վնաս է հասցնում, մինչդեռ նաճիշտ այդպես վապետի սխալը աղետաբեր է լինում բոլորի համար: էլ մասնավոր անձանց զանցանքները վնասում են ոչ բոլորին, այլ միայն իրենց, մինչդեռ արքոնտների ն պետության կառավարմամբ

մյուս զբաղվածների թերացումները շրջվում են բոլորի էջ 329):

դեմ» |339,

Պետությունը նմանեցնելով նավի, իսկ կառավարողայրերին՝ նավապետի,ճարտասանն ավելի հասկանալի ու համոզիչ է դարձնում ղեկավարիպատասխանատվությանողջ ծանրությունը. սխալվում է նավապետը՝բոլորն են կործանվում,սխալվում է կառավարողը՝ բոլորն են տուժում: Եթե նույն բանն ասվեր ուղղակի, առանց համեմատության,ապա կլիներ,անտարակույս, պակաս տպավորիչ ու ազդեցիկ: "

Ըստ Եղիշեի` Ավարայրիճակատամարտիցառաջ իր ելույ-

թում Վարդան Մամիկոնյանըշեշտում է, թե զուր

է պարսից արքա Հազկերտը հայոց հավատըհամարում լոկ զգեստ (որը դյուրին է փոխել), դա բուն մարմինն է, ուստի՝ հավատնանհնարին է փոխել: Հաջորդ միտքն էլ է համեմատությամբկառուցված. հայոց հավատն անսասան է, քանի որ հավատի հիմքը ոչ թե երկրի վրա է է թվում (թեն հենց երկիրն առավել հաստատուն հիմքը), այլ երկնքում, որտեղ հավատի շենքին (ի տարբերություն երկրային շենքի) ոչ մի արհավիրք չի սպառնում. «Զանզր հիմունք սորա հաստատութեամ, թեամբ եղեալ են ի վերայ վիմին անշարժութեան, ոչ ի վերայ ն ձրկրի, այլ ի վեր ուր ոչ անձնթիջանեն ն ոչ հողմք |62, էջ 208): ոչ հեղեղսյարուցանեն» ու պայծառհորիզոն«Այսօրգրականվայելքները, անդորրը է ները թողած ենք, ցավով արձանագրում Գրիգոր Զոհրապը, ապա, ազգակործան պառակտվածությունըավելի ցայտուն ներկայացնելու համար, գործադրում համեմատությանհնարքը: Քաղաքական ու ազգային անպակասվէճերը, ատելութիւններուվերածելու զբաղած ենք բոլորս, ճիշդ ինչպէս վայրենիներըիրենց նետերուն բացած վէրքը բաւականչի սեպելով՝ մահացու թոյնի մը մէջ կը թաթխենզանոնք» |69, էջ 373) .

յերկինս,

Այո

"

-

-

:

Ինչպեսասվել

է փաստարկմանկապակցությամբ,համեմաորնէ դրույթի ցուցադրման, պարզաբանմանմիջոց է, տությունը ասենք` հետնյալ օրինակում (Ազգային ժողովից). «Նման ձեռնարկությունը ոչ մի դեպքում, ոչ մի երկրում չէր կարող սեփականաշնորհվել, Իչե այդ երկիրը չունենար համաս/:.ստասխան օրենքը: Պարզ համեմատություն անեմ. եթե դուք գնաք խանութ ն գնեք մեքենա, դուք առանց այդ մեքենայի տեխնիկականանձնագրի երբեք մեքենան չեք գնի»: Այստեղ ոճականնպատակադրում չկա, այսինքն՝խոսողըչի ձգտում իր ասածը դարձնելավելի պատկերանան

-

տիչ, այլ վոր ու արտահայտիչ,

այլ

լո

աոզաբանում պարզաբ լոկ

վերաբերում»: Իսկ եթե այդպես է, ուրեմն, զրպարտության համար մեղադրանքիհիմք չկա |264, էջ 64):

է միտքը: իտքը

Առհասարակ`դժվար է հստակ տարանջատել համեմատումիջոց, այն համեմատությունից, թյունը որպես զուտ փաստաըկման որ ճարտասանը գործածում է ասելիքը պատկերավոր դարձնելու համար: Բանն այն է, որ թեպետ իր բնույթով համեմատությունը, իրոք, «ապացույց չէ», այսինքն՝ հիմք է սոսկ հավանական,այլ ոչ թե հավաստի եզրահանգում անելու, սակայն, որքան ավելի պատկերավոր է լինում արված համեմատությունը,այնքան ավելի մեծ է հավանականությունը,որ տվյալ դատողությունն ունկնդիրները կընկալեն որպես հավաստի: Այլ կերպ ասած՝ համեմատությունը որպես ոճական հնարք՝ դարձույթ, լրացնում ն ուժեղացնում է խոսքի փաստարկային ներուժը:

`

Իրականում` հոդվածագիրը համեմատությունը գործածել

շնորհիվ ուժեղացել է քննադատվողբանկի ձախավերգործունեության մասին նրա միտքը: Մինչդեռ դատապաշտպանըվերլուծությունը տեղափոխումէ այլ հարթությունն հիմնավորում այն դատողությունը, թե, իսկապես, համեմատելով մենք ոչինչ չենք հաստատում կամ հերքում: Ուշագրավն այն է, որ դատապաշտպանի հիմնական փաստարկը նույնպես համեմատության տեսակ է.

«Թույլ տվեք, պարոնա՛յք դատավորներ,ձեզ հարց տալ. հիշո՞ւմ եք որնէ դեպք, երբ ինչ-որ մի բանկ փլուզված լինի հոդվածի հրապարակմամբ`սխալ. կամ զրպարտչական: Չեք հիշում նման դեպք, որովհետն նման բան չի եղել: Իսկ չէ՞ որ ւտասնյակդեպքեր կան, երբ բանկեր են փլուզվել, փոշիացել է ոչ ճիայն հարուստների, այլն. աղքատների ունեցվածքը այն բանի հետնանքով,որ մամուլը չի համարձակվել կամ չի ցանկացել ուշադրություն դարձնել այդ բանկերում կատարվող չարաշահումներիվրա» |264էջ 69ի արդյոք

ճարտասանությանասպարեզից մի օրիԴատաստանական նակով համոզվենք, թե որքան կարնոր է ն համեմատության գործածումը սեփականտեսակետըհիմնավորելիս,ե՛ համեմատության մերժումը, դրա խախուտ, ոչ ապացուցողականլինելու բացահայտումը, երբ հարկ է լինում հակափաստարկելու:

Այստեղ մամուլի ազատությունը (ավելի ստույգ՝ այդ ազատությանը վերագրվող երնակայականվնասը) նրբորեն համեմատվել է իրական վնասի հետ, դրանով իսկ ավելի պատկերավորու համոզիչ է դարձել ճարտասանի միտքը` խնդրո առարկա հրապարակման հեղինակիններկայացվողմեղադրանքիանհեբեքությունը: Հ այաստանի ս Ազգայի ը Ժ մ հնչած ե նե հեչած ելույթներից ողովու տնյալ օրինակներումխոսողը իր հուզական վերաբերմունքը,մտահոգությունը, դիրքորոշումը ավելի պատկերավոր է դարձնում համեմատությանգործադրմամբ.

Անցյալ դարի ռուս նշանավոր փաստաբաններիցմեկը` Պ. Ալեքսանդրովը, որպեսպաշտպանհանդես էր գալիս պետերբուրգյանթերթերից մեկի խմբագրի դեմ հարուցված դատական գործի քննության ժամանակ: Խմբագիրը իր հոդվածաշարում վերլուծել էր ռուսաստանյան խոշոր բանկերից մեկի գործունեությունը, մանրամասնբացահայտել վարկային քաղաքականությանթերությունները, հաշվետվությունների հակասությունները ն այլ երնույթներ՝ զուգահեռ անցկացնելով մեկ այլ բանկի հետ, որի ղեկավարությունընմանօրինակմեղքերի համար հայտնվել էր ճաղերի ետնում: Եվ ահա քննադատության արժանաոչ ցած բանկի վարչությանանդամներըդատի էին տվել հոդվածագրին թե բերված փաստերի հրապարակման,այլ արված համեմատության համար՝որակելովորպես զրպարտություն: "

«Այդ փաստաթղթերը թերթելը, ես ձեզ ասեմ, դետեկտիվ վեպից շատ ավելի հետաքրքիր է»»: «Վերջերս խորհրդարանը կարծես դարձել է սիրտ հանգստացնելու մի վայր, ուր կարելի է հարց բերել, վեր կենալ, ասել, 1 Գում ես տուն, ինքդ քեզնից գոհ, "

"

Դատապաշտպանըփայլուն կերպովհերքում է մեղադրանքը, արդարացմանվճռի: Նա թուլացնում է մեղադրանքը՝ շեշտադրելով համեմատությանբնույթը իբրն լոկ կարծիք արտահայտելու ձն.

ԱԱորմի անրաող րան

հասնում

ստույգ,

«Հայկական պետականության մանուկը ռուսական ծերուկը չէ, որ Կաշչեյ անմահի պես անընդհատ կարողանա կենդանանալ»»: «Արձանագրենք, որ մեր տնտեսական վիճակը հետպատերազմյան Գերմառրայիցշատ չի տարբերվում այսօր»»-««Միասնականություն է լինելու, ավելի, քան առաջ»»: "

ան-

չափազանցված, «Համեմատությունը կարող է լինել ոչ հաջող. արող է, թերնս,լինել նան վիրավոր սկան, սակայն ինչպե՞ս միջոց լինել, երբ կարող է համեմատությունը կեղծիքի, զրպարտության մատնացույց է արվում, թե ինչ առնչությամբ սն առարկաներըհամեմատվում»: «Գամեմատությունը, կրկնում է նա, մի կարծիք է, եզրակացություն, որ միշտ կարելի է ստուգել, քանի որ նշվում է, թե ինչին է -

"

"

'

-

.

է

որպես դարձույթ, բացասական զուգորդություն է ստեղծել, ինչի

Տնտեսությանորնէ ճյուղում ներդրումկատարողը պետք է շահույթ ստանա, այլապես հնարավոր չէ նրան շահադրդել: Այս միտքը կարելի է հենց այսպես պարզ ու անպաճույճ ասել, սակայն,

անտարակույս, ավելի պատկերավոր ու համոզիչ է դառնում, երբ ասվում է այնպես, ինչպես նախարարներիցմեկը Ազգային ժողովում համապատասխանօրինագծիքննարկման ժամանակ.

«Ստիպված եմ ասելու, որ ձայնը բարձրացնելով դժվար է հասնել այն բանին, որ բարձրացված հարցը ուժեղացվի»: ճարտասանիհմտությունը,ինչպես երնում է այս օրինակներից, նրան թույլ է տալիս համեմատությանմիջոցով տպավորիչբառայխաղ սարքել, խաղարկել զանազան նոբիմաստներ, գոյացնե,՛ "

«Հանրահայտ մի պատմություն կա, գիտեք, այն կնոջ մասին,

որը հավկիթ է գնում, եփում,վաճառում, իր օգուտն էլ բուլյոննն է մնում (արգանակը). ուրեմն, եթե մենք պահանջենք ներդրումներ ն միաժամանակ չասենք, թե ներդրողները ինչի հաշվին են ներդր-

դարծույթիուրիշ

վածը վերադարձնելու, ապա, բնականաբար, ներդրող կողմինը կլինի բուլյոնը, ե չեմ կարծում, թե որնէ ձեռնարկատեր լուրջ վերաբերվեր մեր երկրին»:

«Կապիտալ ներդրումների հոդվածով այնպիսի մանրը ծախսեր են նախատեսված, որ թողնում է փոշիացման տպավորություն»». համեմատության միջոցով արտահայտվողիքննադատությունը զգալիորենքողարկված է, ինչպես ն հաջորդ օրինակում: "

«Այլ խնդիր է, թե ինչ արժեք ունի այդ համակարգի (ջրօգտագործման հաշվիչների) ներդրումը: Ասեմ, որ սա շատ թանկ հաճույք է»»: Այստեղ «հաճույք» բառը ունկնդիրներիմտածողության մեջ համեմատությունէ ստեղծումանհրաժեշտծախսի ն այն ծախսի միջն, որը տվյալ պայմաններում այնքան էլ անհրաժեշտ ու անհետաձգելի չէ (համեմատելի է հաճույքի, այն էլ` թանկ հաճույքի հետ): "

««Ի՞նչ է, եթե մի պատգամավոր կարող է, առանց հետաքննության, այս թվերը պարզել, համապատասխան օրգանները չե՞ն կարող պարզել, թող զբաղվեն»: Ակնհայտ է, որ մեկ անձնավորության ն հատուկ ծառայությունների տնօրինած հնարավորությունների համեմատությամբ ճարտասանն ավելի արտահայտիչէ դարձնում իր դժգոհությունը: "

Վամեմատությանգործադրմամբ հնարավորություն է. առաջանում քննադատական վերաբերմունքն արտահայտել ավելի նրբորեն՝շրջանցելով խիստ բնորոշումները.

.

տեսակ՝ հեգնանքը:

Վամեմատության գործադրումը բնորոշ է առածներին ու ասացվածքներին: Օրինակ, «Անուշ հոտը վարդից կուզեն, մարդկությունը մարդից կուզեն» ասացվածքում պատկերավոր ն համոզիչ է ներկայանումայն խորհուրդը,թե չի կարելիամեն մեկից փոխադարծություն ակնկալել: Առհասարակ,առածանինճոխաբանականմեծ ներուժ ունի. ժողովրդի իմաստությունընկատել է ամենատարբեր երնույթների համադրելի կամ հակադրելի հատկանիշները, պատկերավորու արտահայտիչդարձնելով այս կամ այն հորդորը. Է)

«Գեշ լեզուն ածելուց

սուր է»», պսպղացող ոսկի չէ»», Օ «Ձուկը թոռով են որսում, մարդը՝ խոսքով»», «Ամեն

Ա «Գործը ԶԺ «Լավ է

իշու պես բան է, նստեցիր՝կերթա, իչար՝ կկայնի»», մարդու աչքը դուրս գա, քան՝ անունը», օձի կծածը՝ չի լավանա»,

Աաաքր ա լեզվի զըկծածը մարդը՝ բարեկամովլ», Է«Աոա նախշուն, պըտի, հերսից», մարդը սիրածն սրտով»: ռ

«Հավքը

թնով

թռչի,

ը

էլ՝

Եթե ճարտասանըտեղին է գործածում առածանին (ցավոք, քաղաքական-խորհրդարանային ճարտասանության ասպարեզում հայ ժողովրդականառածներն ու ասացվածքներըաններելիորեն քիչ են գործածվում), ապա համեմատելիերնույթըունկնդիրներին ներկայանում է ավելի պատկերավորու արտահայտիչ,ուստի ն՝ ճարտասանի միտքը դառնում է ավելի հասկանալի ու համոզիչ:

«Երեկ ընդունվել է ընտրական օրենսգիրքը, որը ես կարող եմ անվանել կարգ Ազգային ժողովի պատգամավոր նշանակելու մասին»: «Ես նախորդ դեպքում կարծում էի, որ ավելի անհիմն փաստաթուղթ հնարավոր չ' ներկայացնել, բայց կյանքը ցույց ովեց, որ հնարավոր է»»: ««Ոմանք համաում են, թե իրենք Նապոլեոնն են` ընդհանրապես չեն սխալվում»»: «Երբեմն կոալիցիան նմանվում է ամուսնության, որտեղ խանդը սիրուց ուժեղ է»»: "

"

"

՛

՛

6.6.2.

Փոխաբերություն «Կրթությունը հոգու մեջ ծիլեր չի տալիս, եթե չի թափանցել խորությամբ» զգալի (Պրոտագորաս)

Փոխաբերությունը (հունարեն` «մետաֆորա»,

«ոոօէռքհօոտ»,

բառացի նշանակում է «փոխանցում»)այն դարձույթնէ, որով Ճարտասանը, հիմնվելով երնույթների (առարկաների) որոշակի ընդհանրության վրա, մի երնույթի հատկանիշը վերագրում է մեկ այլ՝ բնութագրվող երնույթին: Այսպես՝Պրոտագորասը, ցանկանալովընդգծել գիտելիքի անձնային ընկալման կարնորությունը՝ տպավորիչ պատկեր է ստեղծում |413, էջ 18). «Կրթությունը հոգու մեջ ծիլեր չի տայիս, եթե չի թափանցել զգալի խորությամբ»: Այս միտքը, այսինքն՝ այն հանգամանքը, որ չյուրացված գիտելիքը, մակերեսային կրթությունը նույնքան անօգուտ են, որքան հողի մակերեսինմնացած ն չծլարձակած սերմը, կարելի էր, իհարկե, ավելի պարզ ու- անպաճույճ ասել, սակայնայդքան տպավորիչն ազդեցիկչէր լինի: Լիսիասը, խոսելով հունական պետությունների ներքին հակամարտությունների հետնանքով ահագնացող սպառնալիքի մասին, ունկնդիրների վրա իր ասածի տպավորություննուժեղացնում է՝ հայտարարելով,թե մի՛թե (Կարելիէ «այդքան անտարբեր նայել Հելլադայի հրդեհին» |400, էջ 285|: Նույն իրավիճակինանդրադառնալովիր «Ներբողական»ում` Իսոկրատեսը հորդորում է հունական պետություններինմիավորվել ն պատերազմելՊարսկաստանիդեմ: Նա ասելիքն առավել տպավորիչ ու ազդեցիկէ դարձնում՝պնդելով, թե իրենց «Ասհայում առատ հունձ է սպասվում» |360, էջ 56|: Այստեղ «հունձը» գործածվել է փոխաբանորեն,շնորհիվ այն նմանության,որ կա բերքի ն ռազմավարիմիջն: Բացի դա՝ գործադրվածէ համեստաբանություն (էվֆեմիզմ), երբ ստույգ բառը («ավար») կոպիտ է համարվելն փոխարինվելէ ավելի մեղմով: Ձիշատակվածբառի փոխաբանականգործածության մեկ Այլ օրինակ՝Դանիել Վարուժանը ի գեղեցիկու հուզիչ պատկեր է ստեղծում վարժարանի ավարտավանհանդիսությանժամանակիր նլույթում. «Ամառ է ն հունձքի եղանակ. դուք կուզեք գաղափարմը կազմել մեր մշակած արտերուն վրա.... Մյուս հնձված արտը սա մեր հինգ երիտասարդներնեն, մեր այս տարվա շրջանավարտները» 1236, էջ 1771: "

"

"

"

"

`

Իր նշանավորելույթում («Ազգայինսնապարծություն ն ազգային արժանապատվություն») Պարույր Սնակը նախնիներիառջն ներկաներիպատասխանատվության գաղափարին հաղորդել է թարմ, անսպասելի պատկերավորություն,դրանով իսկ՝ ներազդեցության առավել հզորություն |228, էջ 299). «Մենք աարտավոր ենք շահել շախմատայինմեր այն խաղը, որ սկսել ենք ոչ թե մենք, այյ ՄեսրոպՄաշտոցը»: "

Դիտարկելով ժամանակակից քաղաքական-խորհրդարանա-

կան ճարտասանության լեզուն` նույնպես հայտնաբերում ենք փոխաբերությանբազում հաջող օրինակներ,որ չեն զիջում գեղարվեստականխոսքին: Այսպես` խոսելով սակագների բարձրացման կապակցությամբ նախատեսվողփոխհատուցումների մասին ն կասկածելով ԱԺ պատգամավորը դրանց արդյունավետությանը՝ ուժեղացնում է իր խոսքը` շեշտելով, թե փոխհատուցումները տեղ չեն հասնում, «ավազը ներս է քաշու: «Այս օրենքը հում Ծ՝ բնութագրում է մեկ այլ պատգամավորքննարկվող օրինագիծը: Մյուսն ասում է, թե բյուջեի մասին օրենքը «զսպաշապիկ է կառավարության

համար»:

.

Առհասարակ՝տարածված են՝

մեջ»», է Իրեր» տրամաբանության, ««օրեն

ախված

«մենք ենթարկվում ենք օրենքի աշխատում է»», ««օրենքի մեջ սողոսկել է մի դրույթ»

ն

է

օդի

նմանօրինակ

փոխաբերական արտահայտությունները, որոնցում անշունչ առարկային վերագրվումեն կենդանականհատկանիշեր: Նույն կերպ են կազմավորվելհետնյալփոխաբերությունները՝ «շուկան ինքը պետք է որոշի», ««պետությունըչպետք է զբաղվի բիզնեսով», «կառավարության որդեգրած քաղաքականությունը»», «սղաճի վարքագիծը»», ««այս քաղաքականությունը մեզ հեռու չի տանի», ««պիտի ապրի այն կառույցը, որն ընդունակ է ապրելու»,

«հասարակությունըպատրաստ չէ դրան» ն այլն: Համեմատաբար քիչ են հանդիպումմյուս տեսակները, երբ մի անշունչ առարկայի հատկանիշ վերագրվում է մեկ ուրիշին՝ «սառեցնել պայմանագիրը», ««խնդիրը քանի տարի է ծեծվում է»», «պետության հիմքեր ենք դնում»», կամ՝ կենդանի առարկայի հատկանիշՒԷփոխանցվումմեկ այլ կենդանիԽ.շարկայի կամ անշունչ առարկայի որնէ հատկանիշ՝կենդանիառարկայի` ««Ժողովուրդը ալիքվել է»», «կուզենայի, որ խմբի ղեկավարը ասածիս արձագանքեր»»:

|ի |

| |

`

Նպաստների գործող համակարգը օրենքով կարգավորելու անհրաժեշտությունը պատգամավորըկտրուկ ն ազդուէ ներկայացնում. ««Մենք պետք է վերցնենք մաղը ն այդ մաղի միջով անցկացնենք ն թափենք բոլոր տզրուկներին, որոնք նստած են Ժողովրդի վզին»»։ Այստեղ ճարտասանը մի քանի փոխաբերություն է գործադրել՝ «՛ «՛

' վ

| '

օրենսդրականկարգավորումը համեմատված է մաղի հետ, օրենքի կիրառումը՝մաղն ապօրինինպաստառուները՝տզրուկների, ապօրինի նպաստ ստանալը՝ ժողովրդի վզին նստելու:

օգտագործելու,

Վերջինս կրկնափոխաբերություն է. «վզին նստել» դարձվածքը, որ ինքնին փոխաբերությունէ, այստեղ գործածվել է «ուրիշի փոխարեննպաստստանալ» իմաստով: Կրկնափոխաբերությունէ մեկ այլ պատգամավորի այն հանդիմանությունը, թե ինչու է կառավարությունըսպասում պատգամավորների հարցադրումներին, «հճչո՞ւ անպայման պետք է պատգամավորների կոչնակը հնչեցվ/»: Վերստին՝«կոչնակ հընչեցնել» արտահայտություննարդեն փոխաբերությունէ (տագնապ բարձրացնելու իմաստով) ն փոխաբանորեն է օգտագործված՝ պատգամավորներիելույթներում առկա անհանգստությունը բնութագրելու նպատակով: «Բռլոր առաքարկությունների ն արված դիտողությունների տակ կարող եմ ստորագրել»՝ այսպես է իր համաձայնությունն արտահայտումպատգամավորըքննարկվող նախագծիհեղինակներին: Կրկնափոխաբերությանայլ օրինակներ՝ "

.

՛

« «՛

«7 ՛.

«ինչ անենք, որ Հայաստանի կառավարությունը նորից ձեռք չմեկնի նոր վարկային միջոցներ ձեռք բերելու»», «սա անել, նշանակում է խաչ քաշել մեր ամբողջ տնտեսական քաղաքականության վրա», «դպրոցը պարտավոր է կանգնել իր աշակերտների թիկուն-

քին»,

«մատը դրեցինք հիվանդ տեղի վրա», «նախագծի հեղինակներն իրենց ախորժակի մեջ ավելի համեստ պիտի գտնվեին», «այ րրադարձությունը ստվեր է գցում «մբողջ քաղաքական դաշտի վրա»: .

Բերվածօրինակները լիովին արդարացնում են փոխաբերության մասին Քվինտիլիանոսի այն կարծիքը, թե սա «/դարծույթների մեջ անվիճելիորեն առավել գեղեցիկն Թ, ն, բացի այն, որ գեղեց-

-

կացնում է խոսքն ու հաճելի դարձնում, «ամենափայլուն խոսքի մեջ անգամ փայլումէ իրսեփական լույսութ |273,էջ 232|: Միննույն ժամանակ դասական ճարտասանությանտեսաբանները նախազգուշացնում էին փոխաբերություններիչափազանց հաճախ գործածությունից, ոճական անհամապատասխանությունից, արտառոց ու բռնազբոսիկօրինակներից:«Ոճի մասին» իր գրքում Դեմեթրիոսը խորհուրդ է տալիս կասկած հարուցող փոխաբերությունըվերածել համեմատության,քանի որ «համեմատությունը, որպես ընդլայնված փոխաբերություն, թվում Է ավելի սովոՌական» |333, էջ 233. հարկավոր է ընդամենն ավելացնել «ինչպես» կապականբառը: Վատկապես սովորականթվալու հանգամանքը (հիշենք նան ցիցերոնյան «լսողական տպավորությունը»)հաշտեցնումէ լեզվական հանրույթին ինքնին բավականինվիճելի փոխաբերությունների հետ, ասենք՝ ««գնացքից թռչելու ժամանակը», «թեկնածուն անհրաժեշտ ձայներ չհավաքեց»», «ապահովել ընտրությունների թափանցիկությունը»» ն այլն: Այնուամենայնիվ,վերջերս տարածում գտած «կայունության կարկատան» բառակապակցությունը կասկածելիէ թե՛ լեզվական ճաշակի նթե՛քաղաքական հոտառությանառումով: Իսկ երբ ԱԺ պատգամավորըխորհրդարանում հնչող հոռետեսական ելույթները բնութագրում է որպես «հոգեվարքային երաժշտություն», ապա այստեղ արդեն գործ ունենք գռեհկաբանության հետ. նախորդ փոխաբերությունըդեռ կարելի է փրկել՝ դրան համեմատության տեսք տալով (կարկատանի նմանվող կայունություն), այնինչ հոգեվարքը երաժշտության հետ համեմատելը միանգամայն մերժելի հնարք է: Կարծում ենք՝ լրագրողին ճաշակը դավաճանել է նան հետնյալ տողերը գրելիս («Օր», 27.07.2002, էջ 1). «Ինչպես անցումայինամեն փուլում, Երկրագունդը վերստին անհանգիստէ. նա հազում է մի քանի ուժգին ե րկրաշարժտարեկանն փռշտում ջրհեղեղներ»: Այսպիսով՝փոխաբերության գոյացումն իսկապեսհետնանքէ «փոխանցման»,սակայն տարբեր առարկաներինհատուկ բնորոշումների այդօրինակփոխանցմանհամար որոշակի հիմք է հարկավոր: Որպես այդպիսին հանդես է գալիս առարկաներիհամեմատելիությունը: ՓոխանՇում-փոխաբերությունը որոշակի ՒԷրմք-համեմատությամբէ կատա՞վում, ն այդ հիմքը, թեն բացահսյտ չէ, սակայն պիտի լինի բացահայտելի,ինչպես նան՝ ընդունելի լեզվագործածողներիառկա հանրույթիհամար: .

.

6.6.3.

Փոխանունություն

առարկայի անվան փոխարեն տրվում է դրա տիրոջ (կամ հեղինակի, գործածողի, ներկայացնողի) անունը` ««կառավարության մինչն վերջ ազնիվ չի», կողմը գործողության անվան փոխարեն տրվում է այդ գործողությունն իրականացնելու միջոցը, գործիքը, եղանակը՝««պետությունը պահեր գործընթացների զարկերակին», նպատակըբնութագրվում է միջոցով ն հակառակը՝ ««մենք ժողովրդավարական ճանապարհով ենք գնում»»։ "

ն համեմատության փոխադարձանցումը Փոխաբերության

տալիս դրանցից զաճազանելու դարձույթի մյուս տեսակը՝ փոխանունությունը:Վերջինս վերածելի չէ համեմատության: Փոխանունությունը (հունարեն` «մետոնիմիա»` ոոօէօոջուռ, բառացի նշանակում է «վերանվանում») այն հնարքն է, որով ճարտասանը գործածում է մեկ առարկայի անվանում՝ ունկնդիրներին հասկացնելով, թե իրականում ինքը ո՛ր առարկան նկատի ունի: Երկու առարկաների միջն որոշակի իմաստային կապի ըմբռնումը ուժեղացնում է ասվածի պատկերավորությունըն ազդեցությունը: Փոխանունությանտարածվածտեսակն այն է, երբ տրվում է պարունակող առարկայի անունը` պարունակության փոխարեն, ասենք` ««ես ձայն կտամ դահլիճին»»: Հասկանալի է, որ ձայն է տրվում ոչ թե դահլիճին որպես առանձինառարկայի(սրահի), այլ ներկաներին(ունկնդիրներին),որոնց հավաքականությունն էլ հենց կազմում է դահլիճ (լսարան): Փոխանունության մյուս տեսակները (որոնց դասդասումը գորտակավին կարգավորվածչէ) խարսխվում են փոխարինաբար բառ-անվանումների հետնյալ հարաբերակցությունների է

թույլ

ձեռքը

|

Համըմբռնում

664.

`

Վամըմբռնումը (հունարեն` «սինեկդոխ», Տջոշեմօ«հօ, լատիներեն՝ «1ուօ«Աօօմօ». վերջինիս պատճենումով էլ հայերենում գործածվել է նան «խելամտություն»եզրը): Սա անունների այն փոխաբանական գործածությունն է, որը հենվում է առարկաների միջն որոշակի քանակային հարաբերակցության վրա: Այսպես` երնույթը բնութագրելիս ճարտասանըմասն անվա-

ն ընդու կին ոնեա հոգա լատի նենալով նանա ըրէ անորոշ (անորոշ շատ) նշելու նպատակով քանակություն `

ծածվող

ծում

այլն: յ

՛

ժամանակի անունն է տրվում՝ տվյալ ժամանակահատվածին բնորոշ իրավիճակը կամ իրադարձությունընշելու նպատակով ««հոկտեմբերի27-ը փոխեց երկրի մթնոլորտը»», ««նոյեմբերի 27ի հանրաքվեում կատարվածը քաղաքական առումով տեմբերի 27 էր»», տրվում է վայրի անունը` փոխանակայդտեղ կատարված իրադարձություննանվանելու՝««Լիսաբոնըչի՞ կրկնվի», առարկայի ուղիղ անվան փոխարեն տրվում է դրա որնէ ««մեր ռազմավարահատկանիշի անվանումը ն ընդհակառակը` կան պարտնյորն է ի վերջո»», գործողության փոխարենտրվում է դրա արդյունքի անվանումը՝ «հատորներ են լցնում», թվաքանակն է նշվում անձանց անունների փոխարեն՝ ««յոթի հայտարարությունը», պատճառի անվանումն օգտագործվումէ հետնանքի փոխարեն ն ընդհակառակը` ««մենք կորցրինք պահը», նշանի փոխարեն նշանակությունն է ասվում ն ընդհակառակը՝««արդյո՞ք իմ անվան դիմաց արդեն դրված է այդ խաչը», "

-

։

"

`

"

"

-««գնորդը «օրենսդիրը պարտավոր է իմանալ ««այդ մասին մեր մամուլը լռում էշ», «արտադրողը իր ուզած գինն է սահմանում»», ապա ունկնդիրներըհասկանումեն, որ խոսքը ոչ թե առանձինգյուղացու կամ արտադրողի,այլ տվյալ սոցիալս'կան խավի, որոշակի -

հոկ-

:

Սրա վաճառող ն սերմացու չունի», չի գտնում»»,

ն

ասվու

-

"

"

՝

.

հավաքականությանմասին է. այդպես արտահայտված՝ճարտասանի միտքն ավելի պատկերավորու ազդեցիկ է լինում: Ինչպես ն համեմատության գործադրման առթիվ` դարձյալ հարկադրված ենք արձանագրելու, որ ժամանակակիցքաղաքական-խորհրդարանական ճարտասանությանասպարեզումզարմաառածանու նալիորեն քիչ է օգտագործվում փոխաբանական Սերուժը: Մինչդեռ երկար-բարակ զանազան հիմնավորումների, բարդ ու դժվարըմբռնելիփաստարկներիփոխարեն հաճախ բավական է գործածել որնէ առած կամ ասացվածք`՝ոչ միայն ասելիքին ցանկալի արտահայտչականություն,պատկերավո-

հայոց

դատողությունների,

ների սխրանքին, ուստի, ըստ իս, հենց այդ պատճառով է պետությունը կարգադրում հանձնարարությունը կատարել այսքան կարճ ժամկետում. պետությունը հոգում է այստեղ հանդես եկողների մասին, ենթադրելով, որ ունկնդիրները, պարագայում, թերես ներողամիտ նման րողաճիտ կլի կլինենճարտար թոր

րություն հաղորդելու, դրանով իսկ սեփական խոսքն առավել ազդեցիկ դարձնելու համար, այլե անցանկալին չասելու, խոսակցությունը աննկատ շեղելու, կատակախառնասույթով տհաճ թեման փակելու, ոչինչ չպարտավորեցնողկամ երկիմաստ պատասխան ն շատ այլ իրավիճակներում խոսքային հաղորդակցումը տալու կառավարելունպատակով:

սանների հանդեպ»

բան դրուստ չի ասվի: գ Մարդուն քաշածը իր խելբեն է: Ամեն

Զ

է

կըրվախենա: ա

աարի Մարդս Յարեն տիրոջը ցավ կտա:

ԶՁ ԶՁ

,

Լավ ուշ, քան երբեք: Ասողին լսող է պետք: Աչքը տեսածեն

Զ

.

Վռազողին տղա չի ըլնի:

Ծ

6.6.5.

Չափազանցություն «Զքեզ ներբողելու համար բավական պերճախոմությունչունիմ»

Ճարտասանական խոսքում

(Ե.Տեմիրճիպաշյան)

լայնորեն տարածված դարձույթներից է չափազանցությունը(հիպերբոլ): Սա այն հնարքն է, .որով խոսողը երնույթի, առարկայի, իրադարձության, անձնավորության, փաստաթղթի այս կամ այն հատկանիշը ներկայացնում է չափազանցված, խիտ, առավել (ուստի՝ կոչվել է նան «առավելություն» ն «ավելեաց բանք»)` դրա շնորհիվ իր միտքը դարձնելովավելի ցայտուն, շոշափելի ն տպավորիչ: Չափազանցության գործադրմամբէ, որ Լիսիասը իր արտասանած դամբանականում (ի պատիվ կորնթոսյան պատերազմում զոհված աթենացի զինվորների)կարողանումէ ստեղծել հանդիսավորության ն խորհրդավորությանմթնոլորտ |396, էջ 58). «Համաքաղաքացինե՛ր, որ շրջապատում եք գերեզմանն այս: Եթե ես հնարավոր համարեի խոսքի միջոցով պատկերել ոգու մեծությունը աստ սանգչած այրերի, ապա հավա՛՛ նություն չէի տա իշխանությունների կարգադրությանը, որով ինձ սոսկ մի քանի օր էր տրված նախապատրաստվելու: Սակայն, քանի որ ողջ աշխարհը հավիտենիցս հավիտյան չի կարող պատրաստել մի ճառ, որ արժանի լիներ նահատակ-

-

ինչպես ն Զափազանցության,

դարձույթներիու բանադարմասի մեկնաբանության մեջ տարակարծությունկա: ձումների Այսպես`հայ դասական ճարտասանությունը սահմանում է չափազանցությունը որպես այն դարձույթը, որով խոսքի զորությունը ելացվում է կամ նվազեցվում, մինչդեռ Ժամանակակից տեսաավելաց նվազեցմանհնարքը անջատել են ն վերագրել այլ դարբանները ձույթի` «նվազաբանությանը»:Վերջինիս քննարկմանը կանդրադառնանք,առայժմ նկատենք, որ նվազեցումը, որպես հնարք, կարող է լինել միջոց ե՛ չափազանցության,ե՛ դրա հակադիրդարձույթի՝ նվազաբանության առաջացման համար. վճռորոշը ճարտասաէ առկա խոսքային հաղորդակցմանիրւռդրունի նպատակադրումն թյունում: Երբ ասվում է, օրինակ` «մի բուռ ազգ ենք», ապա չենք կամեկեն նվազաբանությունարձանագրել (ինչպես վարվում են րող որոշ հեղինակներ). ճարտասանի նպատակը,որպես կանոն,չափազանցությունն է լինում, այսինքն` նվազ ներկայացնելովազգի քանակը՝ նա ձգտում է առավել ցցուն ն պատկերավորդարձնել համասինիր միտքը: մախմբվելու անհրաժեշտության Հենց Լիսիասից վերոբերյալ օրինակում հերոսներին մեծարելուն առնչվող չափազանցությունըձեռք է բերվում նան իր՝ ճարտասանի (ն ողջ աշխարհի ճարտասանաց) կարողությունների , նվազեցմանմիջոցով: Խոսողի նվազ կարողությանն խոսքի առարկայիգերագույն կարնորության հակադրման հնարքով է կատարելության նմուշ դարձել Եղիա Տեմիրճիպաշյանի դամբանականը՝արտասանված Պետրոս Ադամյանիհուղարկավորության ժամանակ. «քեզ ոդբալու համար բավական արտամուք չունիմ. զքեզ ներբողելու համար չունիմ» |243, էջ 365): բավալյան աերճախոսություն գործածություն Լ գտել ճարտասանաԶատազանցությունը կան խոսքի բոլոր տեսակներում, ինչը միանգամայնբացատրելի է. չէ-՞ որ ճարտասանը հիմնականում ոչ թե լոկ ինչ-որ բան է հաղորդում ունկնդիրներին, այլն ձգտում է համոզել նրանց, իսկ դրա դյուրին միջոցներիցմեկը ասվածը չափազանցելնէ: մեծ

Միձեռը ծափ չի տա: ԱՁ

Զ ԱԺ

`

-

,

Պատահական չէ, որ այս դարձույթը ավանդական է դատարանականճարտասանությանշրջանակներում. այստեղ ն՛ մեղադրող, ն՛ պաշտպանվող կողմը, հատկապես`խոսքի ավարտին, ձգտում են առավելագույն համոզկերությունապահովել, տպավորություն գործել դատարանիվրա: Լայնորեն գործածվում.է չափազանցությունըներբողականում, դամբանականում,շնորհավորանքի ն շնորհակալականխոսքում, բաժակաճառում, քարոզում, քաղաքական-հանրահավաքային խոսքումն այլն, որտեղ սույն ոճականհնարքը խոսքինհաղորդում է հանդիսավորություն,խորհրդավորություն,տոնականություն,

ի

լ

վեհություն:

գիՀամեմատաբար քիչ է հանդիպում չափազանցությունը ելույթներում, տական զեկուցումներում, վարչական-պաշտոնական քաղաքական-խորհրդարանական դասախոսություններում ն այլն: Իսկ առտնին խոսքում, թեպետ չափազանցությունը հաճախադեպէ մտքին ն հույզին ուժգնություն հաղորդելու նպատակով («միլիոն անգամ ասել եմ»», «մեռա բացատրելով», «։հազար տարի իրար չենք տեսել», ««հարյուր ժամ է` սպասում եմ»» ն այլն), սակայն սովորաբար չի ընկալվում իբրն այդպիսին,ուստի ն՝ գրեթեչի կատարումդարձույթիիր դերը:

խոսքում,

՞՛

"

-

Ինչպեսամեն մի ոճական հնարք, չափազանցությունն էլ իր չափն ունի (որքան էլ տարօրինակ թվա անվանման ուղիղ ըմբռնման պատճառով), ն այդ չափը դարձյալ պայմանավորվածէ ճարտասանականխոսքին ներկայացվող գլխավոր

`

՝

է չափազանցնել Ճիշտ այն, ինչն իր բնույթովէ դա պահանջում:

պահանջով

պատշաճությամբ:

Դամբանականում,օրինակ,լիովին թույլատրելի է հանգուցյալի վաստակն ու բարեմասնությունները փոքր-ինչ գերագնահակորստիթարմություն, տելը(մասամբ արդարացվածհոգեբանորեն՝ անդառնալիության գիտակցում, ողջերի ափսոսանք, ուշացած ն այլն): երախտագիտություն Սակայն չափազանցության իսկապես չափազանցումըչար կատակ է խաղում ճարտասանի գլիսին ակամա զավեշտական իրավիճԽ' լ ստեղծում: Զավեշտաբաններըո'ս քաջ գիտեն ն հմտորեն գործադրումեն որպես հեգնանքի սպանիչ միջոց, ասենք՝ իրենց հերոսին վերագրում են չեղած բարեմասնություններ,մոլեգին փառաբանում: Չափազանցության(ինչպես ն բոլոր մյուս ոճականհնարքների) պատշաճ գործածությանհմտությունը ընդհանուր ոչինչ չունի

-

ճոռոմաբանության հետ, երբ գերադրական բնութագրումների անհարկի չափազանցումը (ոմանք բանը հասցնում են անգամ լեզվասխալների՝ ասելով «ամենակարեորագույն», «ամենալավագույն» ն այլն) ոչ թե պատշաճ հանդիսավորությունէ հաղորդում խոսքին,ուժեղացնում ն համոզիչ դարձնում, այլ թուլացնում է խոսՔի ներազդեցությունը: Չնչին բովանդակության անհարկի ուռճացումը Դեմեթրիոսը դիպուկ է անվանել «պարծենկոտության տեսակ»: Անտարակույս, չնչին առարկանուռճացնելը կատակի ընդունվածմիջոց է, սակայն դարձյալ՝ պատշաճությանսահմաններում: Թե՛ ճարտասանական, թե՛ առտնին խոսքում մենք չափազանցնում ենք մեր ասելիքն առավել համոզիչ դարձնելու նպատակով: Իսկ եթե նպատակնուրիշ է կամ չափազանցությունը ինքնուրույն հնարք է, ապա արդեն գործ ունենք այլ ժանրի հետ՝ հեքիաթի, առակի,ֆանտազիայի,զավեշտի ն այլն: Չափազանցության գործադրման ողջ իմաստը շոշափած երնույթը առավել ցայտուն, վառ, ցցուն ներկայացնելն է: «Չափազանցությունը, նկատում է 17-րդ դարի ֆրանսիացի փիլիսոփա Ժան դը Լաբրյուերը, - մեծացնում է ճշմարտությունը, որպեսզի տա դրա մասին լավագույն պատկերացումը»|385, էջ 68): Ուստի՝կարելի է ասել, թե՝

արաւ: Ժամանա ինի ընկալելի ընդունելի ամար Օրինակ՝ Ցիցերոնի նշանավոր ելույթը Կատիլինայի դեմ ափազանգություն

|

ետ

նի

չափազանց

մհննու իննույն

ծայրեծայր չափազանցություն է: Ինչպես արդեն նշել ենք՝ Ցիցերոնն ինքն էլ հետագայումխոստովանելէ, որ բնավ վստահչի եղել, թե եղած փաստերըբավարարհիմք են՝ սենատորներինհամոզելու: Ահա ն ամբողջ ճառի հարձակողականբնույթը, շեշտակի հարցա-. դրումները, անվերաս-ահմեղադրանքները,ճարտասանսՀսվան հարցերի ու բացականչություններիտարափը, հռոմեացու արդարացի վրդովմունքի ե վտանգված պետականության համար տագնապի պաթոսը ստեղծում են բարենպաստմթնոլորտ, որը հնարավորու,

'

-9Հ-

:«տԵԵ34 դս 4սմմզտո հզնդով սՁ մս 'ՍՄդղը 1ղմս ոկչ նդտորո» լ ուստմոՀ դվողմղվրոդվվտող Ադսմղծվք ,

:Աուսմոտողդ Վմղն (դո14 Հզսոտընզը) դո(մս`ոմոտոզոոմ "ոդ մրտոտը մողս(Յսդոմոծտից նղտորտ ոզմմյ ղ դվղիմսիտմվի :0վզիմնտրտմտ մոմտոտծոմ Սմղցմսիտտոն մս 'զ մսիոմոդվ տոտ '«դղ Եմոո դոժդոո գոմն» մղիոտ զմղ կով :չտղվ դտրոմնոօմսԵվմվօնղկ դտղոտդտոտտմոռ Ղտը ՀդղըուսցմսԵ նղզտորտդմդվորտ 'Ամզդժդտոտեդով վցմսԵ Վ ՂսմնտմոտՀիվցրոցզոոսգոո 'ցվգսդ ոզն Վ :(Ադւս(8սնսմողդո 1սմտցողոռվ մցտմ Եմոտ դոծնքտ 1ղցտիստոսոլ| ուսղտդոշդ 1զդտ ցկտստղով) 1զդվ1մվնտշս 1զիտստդվմզդմվնդդդոս1 ըսմնտկմով մուսծղետիդ մսիտդուստվը վցտքվտոտ դտքասնմոմ վօմսե Վ6ջ 41'925) օսմզոկմկ դոորոմդտը դզդվ1 ղմով մս 'դղզ7 նմոմ դտոմդքոՅգոոմն-"ԱմզոձդոտրտԵդով վօմսԵ դոսո Ծզց վդծղՀ -վվ ողչ ոՂ»» :ցվմղցմսիտտտնըւսովն զ ողտորտ ովզղտփոմեղ մղզը 6վմղստք դտղտմնոնզդը մվ ցվդսհ վմստտդր ոտռվմՕ.,

ւ

-տվ

-9:9:9

դւսԹոսդոմոծտիղ

ր :«Յդվմծտծորտծ ճովմտուն «Առղս(Հւսմսղմոհ

"ԱՃմզ Յոզ բոս մդողը ըմմզնոՍ

վ Հս3Ս»

Յ»

ավազ Աաաա կտե» ««ողսմիմզ ցոիոոո Անմսիսնսք» «դոս(ժոսմտդ0». 1բոսիեԵ ««6վսոոմ վմն

վ: տտի ծ6վդոտմո "ս1զդվ1 վ՛ 8զմմզ զ

1ս6հւոտվե

մօորտ

««1զցվ1 նսմող դտՅ 'տտի փզիր»

Հ » »

չ

«

կլոսժ

1ս1ղդ6դոծտփոձ "Ադոս(ժգսմսիսո -Հսղտտվտդցցտստդոկտտտվդո դոտրոմզղողցղՂ դտքլոհղմ Ղ1ո իսմնդո| դոտ բտղ որտ մդղս(սԵեսկտտք դտղոմվ վնսոսո| դրովը ՑԱ 1 ըղսիմսղոմննղտմս '6վդւսմ(Թսդտոտտմոց դողտոդոտմոնմվմսո| -ցտկտժտնոժճ6վղոտկոդորոք ղոդվմօ վդտժ վը դվոտիտվը մղդըսմԵտծսդմ օտիծդոծ :01ս1զվտՀտմոո: -տփոճ 'մզցցտդտտովոտդԵ նզվտմ/ոց օտիկտվ օղ վլզիտժդվօռտ մսմմսմոմ:ւս(ն մոմտմսիսո -տղվ վմօոիցստոլ| վոտոտտմոք Ղող ցղմստմզո Առոս(սջտցմսԵ դոլփսծցոծտփոՇ

օտիհոկ

:«Ամսղջ վլղտդղոմը մհոմհ Հոզ 1ղհռմ մնմսիսնսք Հս դդղս(ստղոո ,ղ 'մցս(փսմտիտսող ,ղ 'մօորտ մդղր» վմսիտրտետտհ Քր 14 դւս(Մածցոծտփոչ վ Ադոս(ժսմոմոտՈով հոմղկ ցՈսՂ -մովռո՛ 1զդվիսմս)սմ մորով վմզդվծդտտոռրով :01Ոող «մռւսմ/տսդնմոքճնս լ օտինդ6» ," '«մջնվո|ս ցմժտվըմզը դվծղդոո» ,: 'ճղլոկցմ դռզբտ որո նսմտհ վ մնդնոսՀսնմոք» ," '«իոնղ մովտօտիծող մուս(ժստզոտմդով ճնսմբո» 7"

:ԱԺմտշ վմզդգՈսօ -մոն 1զոտն մուս8սդտմտետիդ ովտտտ ժովվ 1 դուսդսմոմ դող -տդոմտոլսփ նրո 6դզէ :իսղջ նվնոս դտծ 'ցվմզդմվնդղոոս ըոսոռ զ դվլզիտ Խհմզկնտ ցրողտո'մուսմետ՝ժսդմ օոցտցմսԵ մվ 1 ուսդծո1 -1ԱԺ 'ուսդծոմ:ժնփ 'ոզսդծղետիդմսիտդոոստվըԱդտոտտմոցիսմս լ դճմողդվդՈո («դ.ս(8.սԵմոթ» 1 ըւսդտդոտշցվծճոսոմ մս '55օվ ողտ -ստվլ դղմոդւսվ '««ուսճոմծսփ» '«ՁՈսոտետիդ» '«դմս(սմզմտԵ -տիդ» Ղոդ) մցւս(սդոտմտետիղ :վդյւս դս(8սստմվկ չվմ տորղը վնմսոլոոդՍմս 'զ «դդոս(84սդոմտԵտիդ» Սձոսօմոն ուսքր

«դվմղդդւս(91սծմոնոմվդողոծմզմնս վ-/ շշվմղմբղտհսվ վդտկտիծճ 666լ 1 ուսիչդստ դմս 'ողսմետճսդմ վը 3ս օտիծցոծոփ -ո3 Ղմմվ ըսողցմ վք մմվնդդուս դոլ լտտոռքով ողոտդտոՂ վվմող շո :Ադտոդոօժմսհ ծնսմոտ 1 մսԵտոով մուսդոօմսկ վըսսԷ մոոոողցմ 6դսմս "մորով մդւսմ/2սծդտծտփ վմղդվծողըոսսվ1ղնղ 1 վլղզդւսնդմդրտրտեծդտվը -ոՏ նրո կոտդվմօմոտդվդձժդվմորով ովմզդծվղզողոդոոտք տոտ 'մՃոնոմ ՄԵ62 61 '26ջ) «մվմտոլչոտ ծնս մսմղդծոչդչս ռվլիտ որտ տպո սլզդծոչոչս» օղ 1Պիմնտտը մմղդմվնտիտն զմ կ մղդուստսդտովոմոսք դոոք մցսմզթվթ մմղ դմ 1սծողըսսվ դվծվը տոմ դղ ՓտիկմտիչովդզմստՀջ մմղզդդուս (4 |Պսծտկտմեղ նղվտմրոց ովդոսդ վդսսզծվց 'օմզնդտվոսնըղ :ոոս(ժսրողստդտսմնտիտն օտիննոսդդործմշ -տնզվ դտղտտղիտ սզմսիտդրվվ դվդտոտտմոռ ովտտտզ դղս/4

ՌուսԵ ղ :ՍԱցս 'Առւսկտտսկ մսիտգուստվըվմղդդւսմ(84ս6կդտծտփո: Ղ 1զցվ) 1 նսմ -ոկ :չվեսոոտվ6վծդոմն օտիոլող :ցղ դմղզդդւս(8սվտովտդօցոստ վեմտկոտրոտվ դոկոծկոնմսնով դոմտու դտոտտմոտք Աշսմ -ԱՍՋԻ :1ս14մԵո2ժսդմմփոչ դո(Հսծղզնեռմղց վժոսո|դղ: մտմտիոտմ դվռդմցվմդւս(Թսրողոծոմ սոհտովծցոմն ղմ Ղ Ադւս(ւստոսոմղԵ ,ղ4 մս 'Ալզդծղծվվ'ողմղ4 '43 նմսյզիր

Սոնառող

-

տղխո՛ր

|

սծդոծոփոձ վմզդո ւս

ի

|

6.6.7.

Թվում է՝ Ցիցերոնը կարող էր ն ասել ուղիղ ձնով՝ «բոլորը քեզ են»: Մինչդեռ «բոլորը» դեռ չի նշանակում ամեն մեկն անխտիր. ունկնդիրներից ոմանք լռելյայն իրենց կարող են ն բացառել «բոլորից»: Ցիցերոնյան ձնափոխմամբ`ատելության զգացումը ոչ թե սոսկ հռչակվում է, այլ պարտադրվում ամեն մի սենատորի անհատապես՝ դարձնելով մեղադրականկողմի համախոհը: ատում

մեզ անհանգստացնումէ» ուղղակի, հաստատական եղանակովարված արտահայտությունը, ասենք՝ բանակցությունների ընթացքում, կարող է դրանք փակուղի մտցնել: «Դա մեզ չի կարող չանհանգստացնել» նվազաբանական ձնեը ն հիմնական ն՛ է միտքն պահպանում, հնարավորությունէ տալիս շարունակելու "

վերադարձա պետություն` հետ միաժամանակ» այետության «Ես

(Ցիցերոն)

մտքի փոխաբանական Անճարկությունը արտահայտման այն

ձնն Է, երբ խոսողն ասում է մի բան՝ հասկացնելով այլ բան, որը, սակայն, ըմբռնելի է լինում ոչ բոլոր ունկնդիրներին, այլ միայն նրանց, ում հասցեագրված է:

«Դա

բանակցությունները:

:

թեկուզ նշված հաղորդակցական իրադրության մեջ փոխանակ ասելու` «մենք ուզում ենք անդրադառնալայսինչ հարցին» (ուղիղ ձնով դիմացինը դա կարող է ընկալել որպես իր կամքի բռնադատում), գերադասելի է՝ «մենք չենք կարող չանդրադառնալ» ձնը, որը հնարավորություն է տալիս, ասելիքի հետ մեկտեղ, զրուցակիցներինհուշելու այդպես վարվելու մեր հարկադրվածությանհանգամանքը: Երբ խոսողը չի ցանկանում որնէ հարցի կապակցությամբիր լիակատար համաձայնությունն արտահայտել, ապա` «համաձայն եմ» ուղիղ ձնի փոխարեն ասում է՝ «չեմ առարկում», դրանով իսկ տեղ թողնելով հնարավոր վերապահության կամ ինքնարդարացման համար: Նույն նկատառումներով ասվում է՝ Կամ`

«դեմ չեմ» («կողմ եմ»-ի փոխարեն), -««անհույս չէ»» (հույս կա), «վատ չէ»» (լավ է), «անվտանգ չէ»» (վտանգավոր է), ««շնորհազուրկ չէ»» (ձիրք ունի»), «չեմ կասկածում» (համոզված եմ) ն այլն: -

-

-

-

-

Այսպիսով` նվազաբանության գործադրմամբ ճարտասանի

միտքը հաստատվում է ոչ թե ուղղակիորեն, այլ միջնորդավորված, կրկնակի ժխտմանտեսքով: Այս դարձույթով ճարտասանը արտաքուստ թուլացնում է ասնրա միւոքը ոչ միայն հաստատվում է, այլԼ դրանով վածը, սակայն ձեռք բերում լրացուցիչ իմաստ,որը ցանկալիէ ճարտասանինխոսքային հաղորդակցմանառկա իրադրությանմեջ: `

-

Ակնարկություն

|

Զանազան հանգամանքների բերումով ճարտասանըչի ցանկանում իր կարծիքը (դիրքորոշումը, հույզերը, մտադրությունը, անելիքը) շիտակ ձնակերպել,դա անում է ակնարկության ձնով, որը հենցյուրօրինակբանալիէ նրա իրականկարծիքըկռահելու: Ակնարկություննինքնին դարձույթ է, միաժամանակ՝ակնարկություն է գոյանում նան համեմատության, փոխաբերության,բառախաղի գործադրմամբ, խորհրդանիշի կամ նրբաբանությանմիջոցով, շրջասույթով, տարասությամբ: Ակնարկությունը հատկապեսպիտանիէ խոսքայինայն իրաերբ ճարտասանըչի ցանկանում ծավալվել, ձգտում է համառոտության ն հաճախ շնորհիվ ակնարկության ավելի պատէ կերավորխոսք ասում, քան ընդարձակշարադրանքով: Դասականօրինակ է Ցիցերոնի գործադրած ակնարկությունը, երբ նա, աքսորից վերադառնալովՀռոմ, իր ելույթում հասկաց-

վիճակներում,

նում է սենատորներին այդ վերադարձի կարնորությունը, մեկնաբանում որպես երկրում օրինականության

վերահաստատում|499, էջ

Տ

«Եվ այսպես, հայր-սենատորնե՛ր,ես վերադարձա պետություն՝ պետությանհետ միաժամանակ»»: Ինչպես տեսնում ենք՝ անհամեստության եզրին գտնվող ինքնափառաբանումը ակնարկությանտեսքով զգալիորեն քողարկվել է, ինչի շնորհիվ ճարտասանիխոսքն ավելի ազդեցիկ է դարձել:Եթեասված լիներ ճակատային, ուղղակիորեն, ապա, ամենայն հավանականությամբ, նույնիսկ Ցիցերոնի համախոհներիցոմանք կհակադրվեին(բացահայտ ինքնագո-

վությունը ունկնդիրներին ճարտասանի դեմ է տրամադրում),իսկ ակնարս''սված,երբ սենատորներն կությամբ իրենք են գյԻի ընկնում, ապա հակառակորդնարից շատերն անգամ ավելի դյուրին են դրան համաձայնում: Ոչ միայն սեփական, այլե դիմացինի անձնային բնութա-

գրումներըտալիս խոսողը հաճախհարկադրվածէ խուսափումշին այս իրավիճակումէ, որ տակ ձնակերպումներից, ակնարկությունը ոչ միայն միակ եղանակնէ միտքն արտահայտելու,այլն առավել

տպավորիչ դարձնելու: է

կանում են իրենք՝ պատգամավորները,ինչպես նան խորհրդարանիաշխատանքին հետնողները միայն, այն Է` քվորումի համար անհրաժեշտ թվով այդ ժամին սովորաբար հավաքված չեն լինում, ուստի պատգամավորներ ն՝ չի հաջողվում նիստն սկսել: Նույն իրավիճակինէ առնչվում մեկ ուրիշ պատգամավորի ակնարուժեղացմանմասին. «Այնպես որ` մեր կությունը ինքնակարգապահության աշխատանբների արդյունավետության համար երեի թե առաջին հերթին մենք մեր դահլիճում փնտրենք պատճառները»:

Ինչպես հաղորդում Պլուտարքոսը,

մի անգամԴեմոսթենեսը,որին կաշառել էին, որպեսզի ելույթ չունենա, ժողովի է ներկայանում կոկորդը են, որ ելույթ ունենա, նշանփաթաթած, իսկ երբ ներկաները«պահանջում ներով ցույց է տալիս, թե մրսել է ու ձայնը՝ խզվել: Եվ ահա նրա հակառակորդներիցմեկը հայտարարում է, թե ճարտասանը...ոսկուց է ցրտահարվել: Գեգնախառն այս մեկ հատիկ ակնարկությունը, անտարակույս, ավելի անհերքելիէ, քան ծավալուն մեղադրանքները:

"

Ա

.

նս պարտադրվածէ ակնարկությանգործածությունը Առավել այն իրավիճակում, երբ ճարտասանը հրապարակային ելույթում փորձում է ունկնդիրներինբացատրել նրանց համար տհաճ իրողություն կամ հանդիմանել սխալ վարքագծիհամար: Ուղղակի, անպաճույճ հանդիմանությունըձեռնտու չէ ո՛չ խոսողին,ո՛չ էլ տվյալ խոսքային իրադրության մեջ նրա նպատակադրումիբարեհաջող

իրականացմանը:

:

փ ր

անվերջ հայտնվել այդօրինակ Դեմոսթենեսն վիճակներում, ' հարկ է եղել, հանուն Աթենքի ապագայի, իր համաքաղաքացիներին հասկացնելու տհաճ իրողություններ: Եվ ահա մեծ ն՛ ելույթներում, ն՛ նախապատրաստական նյութերում ճարտասանի է

երբ

Պերճախոս է այն հանգամանքը,որ քաղաքական-խորհրդարանային ճարտասանության ասպարեզում ակնարկությունների գործածությանծավալը զգալիորեն աճում է քաղաքական կարնոր վճիռներից առաջ, հատկապես` նախընտրականպայքարի շրջանում: Դա միանգամայնբնական է. ոչ մի թեկնածուչի կարող չիփ-շիտակ դրվատել ինքն իրեն, ոչ էլ նույնքան ուղղագծորեն փնովել մրցակիցներին,ն հենց այստեղէ ակնարկությունըանփոխարինելի հնարք դառնում թե՛ սեփականարժանիքներըներկայացնելու, թե՛ ուրիշներինընսեմացնելու համար:

՞

.

հանդիպումեն բազմապիսիակնարկություններ: Այսպես` մեղադրականճառերից մեկում նա փորձում է հասկացնել դատավորներին (որոնց թիվը, հիշեցնենք, հինգ հարյուրի էր հասնում, հե-

տնաբար, դատական ատյանում խոսքի պատկերավորությունն ավելի մեծ ազդեցությունէր գործում, քան ինքնին հավաստիությունը), թե հարկավոր է ավելի խստապահանջ լինել, ձերբազատվել վնասակար բարեհոգությունից. «Սոլոնին, որ: օրենքներ է գրել, դուք պղնձյա արձանեք կանգնեցրել հրապարակում, մինչդեռ ինքներդ, թվում Է, թե անտեսում եք այն օրենքները, որոնց շնորհիվէ Սոլոնը բացառիկ պատվիարժանացել» |339, էջ 334): Ի այլ օրինակ նրբորեն ա բոլորն շալ ի ւ պյտնի, որ աճույքո քաղաքացինե՛ր Աթենքի, են լսում է, ես չեմ կարծում, թե, այդօրինակլավամարդությանձըգայդուհանդերձ, տելով, ինձ հարկավոր է ձեզ տալ խորհուրդներ, որոնք, ինչպես ես եմ կարծում, հակասումեն ձեր շահերին» |344,էջ 351):

:

ԱԱԿ Ղ«Ինձ քողարկված ով ովԱրոն: Բաք Արուն իրեն: հանդիմանում նրան

ղին, այկերպ "

է

«Շատ կներեք, բոլորս

լավ գիտենք, թե Ժամը 10-ին սկսելը ինչ

դեպ, վերջին արտահայտության մեջ միտումնավոր տրամաբանականսխալ կա. ճարտասանը, առանց որնէ հիմնավորման, միմյանց է հակադրել «խոստում տալ» ն «պարտավորություն ստանձնել» հասկացությունները: Ի

բկ

Ցիցերոնիցբերված օրինակում ակնարկությունը վերաբերում էր իրեն՝խոսողին, մնացածօրինակներում՝ունկնդիրներին: տեսակն այն է, որ վերաբե՞,ումԷ ն՛ խոսողին, ն՛ լսո«Ելփորդ ասած՝ նրանց հավաքականգոյությանն ու գործուությանը:

Երբ քաղաքական գործիչը հայտարարում Է` «հասարակությունը շատլավ գիտե, թե ով ով է», ապա համոզված է, համենայն դեպս, որ թեկնածուներին այդքան լավ տարբերակելու՝ընտրողներիկարողության մասին ակնարկությունըիր օգտին է ծառայում: Մեկ այլ գործիչ ակնարկում է մյուս թեկնածուներից իր շահեկան տարբերությունը.«Եթե դուք նկատել եք, հարգելի՛ ընտրողներ, ես իմ հիմնադրույթները ներկայացնելիս ոչ թե խոստումներ էի ծրագրային տալիս, այլ` պարտավորություններ ստանձնում»»:

։ :

.

Դատարանականճարտասանության մեջ նույնպես մեծ

ակնարկությանդերակատարումը:Մանավանդխոսքի եզրափակիչ փուլում՝ հորդորի ն վերջաբանի մեջ, երբ անհրաժեշտէ լինում դատարանի վրա մի ամփոփիչ ներազդեցություն գործելու, թե՛ մեղադրող, թե՛ պաշտպանվող կողմը նրբորեն գործածում են ակնարկության հնարքը՝ հատկապեսսեփականտեսակետըարդարացիու հիմնավորված ներ/'այացնելու նպատակով:Մի-երկու րինակ, թե ինչպես էին դա անում 19-րդ դարի ռուս հայտնի դատապաշտպանները.

նշանակում».Աժ պատգամավորի այս հայտարարությանիմաստը հաս-

լ

է

այն ամենը, ինչ ուզում էի ասել. ես ջանացի այս գործը ձեր առջն շարադրել ձեր սեփականխղճի լեզվով: ճիշտն ասած՝ ես չեմ կասկածում, որ դուք ինձ հետ համաձայն եք» (Ս. Ա. Անդրենսկի |268, էջ 817): ես հիշեց«Պե՞տք է արդյոք, որ ձեզ՝ իրավաբան-դատավորներիդ, նեմ, որ ինքնավստահությունըմիշտ կույր է, այնինչ կասկածանքըբանականության ուղեկիցն է: Իսկ ասել, թե այս գործում ձեզ համար ամեն ինչ պարզ է ու կասկածներ չկան, դուք չեք կարող» (Ն. Պ. Կարաբչնսկի |366, էջ 307)): «Ես ավարտեցի,պարոնա՛յքերդվյալ ատենակալներ:Դատարանն ինձ հանձնարարել էր պաշտպանությանպարտականությունը:Պաշտպանայդ յալիս անմեղության մեջ իմ վստահությունըզգալիորենհեշտացրեց պարտականությանկատարումը:Այժմ ձեր հերթն է այնպիսի մի վճիռ կայացնելու, որի համար հետագայումձեր խիղճը չտանջի» (Մ. Գ. Կազարինով (364, էջ 1951): "

հայտնի լինելը,

լինելը:

«Ահա

ի

|

"

րեն քննարկել ենք, շահեկան է, քանի որ ունկնդիրները, կռահելով ասվածը, հոգեբանորեն ոչ միայն դյուրին են յուրացնում, այլն հակված են լինում ճարտասանի.թերատ դատողության ինքնուրույն լրացումը համարել իրենց սեփական եզրակացության արգասիք, դրանովիսկ ակամա դառնում նրա համախոհը: «Դուք հասկանում եք՝ ինչի մասին է խոսքը» պնդումով խոսողն ակնարկում է ունկնդիրներիքաջատեղյակությունը, ն ահա ոչ միայն տեղյակները,այլն անտեղյակներըհեշտորեն ներքաշվում են համատեղ մտավոր աշխատանքի մեջ պատրաստակամորեն

ենթարկվելովճարտասանիառաջնորդմանը: Իսկ հմուտ ճարտասանը ճիշտ է ընտրում այն պահը, երբ վստահաբարհայտարարումէ, թե «ասվածը բավական է, որ դուք ճիշտ գնահատեք վիճակը», ն անկախայն բանից, ասվածն իսկապե՞ս բավական է, թե՞ առհասարակքիչ բան Է ասվել, ունկնդիրներից շատերն են վիճակը գնահատում հենց այնպես, ինչպես հարէ ճարտասանին: կավոր

Ն

Դժվար է. Էրոք, չենթարկվել զանգվածային իսքնաներշնչումին, հակառակվել ոշխող տրամադրությանը,երբ ասւում է՝ «նույՍա նիսկ կույրի համար պարզ է, թե ով է սա կազմակերպել»: օրինակ է, նախ՝ կազմակերպողի՝ինքնին կրկնակի ակնարկության

հանգամանքի՝ավելի քան դյուրըմբռնելի

Ակնարկությունըհաճախադեպէ այն խոսքային իրադրություններում, երբ ճարտասանըչի ցանկանում ծավալվել, ձգտում է համառոտության:«Ես գնալու տեղ չունեմ» հակիրճ ակնարկությունն ավելին է ասում Վայաստանիցհայ մտավորականի չհեռանալու վճռականության մասին, քան ընդարձակ բացատրություններն ու հիմնավորումները:

"

Ակնհայտ է, որ ակնարկությամբճարտասանը ոչ թե չեզոք ինչ-որ բան է հասկացնում ունկնդիրներին, այլ ձգտում է ազդել նրանց վրա, համոզել: Այսինքն՝ այստեղ գործ ունենք նան փասավելի ստույգ՝ թերասացության գործադրման հետ: տարկման, Փաստարկման այդ եղանակը, ինչպես արդեն հանգամանո-

ապա այդ

`

նում:

մ

`

Ակնարկության միջոցով հոյակապ բառախաղեր Ահա

են

գոյա-

մեկ օրինակ ԱԺ պատգամավորիելույթից. «եթե կուսակցական լիդերները չեն լինում պառլամենտում, ապա հայտնվում են հրապարակում»: Քանի որ ակնարկությունընան սրամտելու լայն հնարավորություններ է ընձեռում, ապա գործածվում է զավեշտի դրսնորումների մեջ՝ կատակիցմինչն հեգնանք: Մեկ օրինակ դարձյալ խորհրդարանական ճարտասանությունից, թե ինչպես է հաջողվում պատգամավորինիր ելույթի մի փոքր ուսուցողական (մենտորական) բնույթի մասին ակնարկությամբ (կանխելով մյուսների դժգոհությունն ու դիտողությունը) շահել ունկնդիրներիհամակրանքը. «Եվ այս դասախոսությունը ես ուզում եմ ավարտել մի քանի խոսքով»: Թեպետ մենք վերլուծում ենք բանավոր խոսքը, սակայն պիտի նշենք, որ գրավոր, գեղարվեստականխոսքում նույնպես ակնարկությունը,որպես ոճական ինքնուրույն հնարք, մեծ կիրառություն ունի (այնպես որ՝ ավելի քան տարօրինակէ դրա բացակայությունը«Գրականագիտական բառարանում»):Եվ հենց բանավորխոսքում ակնարկությանտեսակ է ասելիքի շաղկապումը գրական ստեղծագործության կամ կերպարիհետ, դիցուք, ասելով` դիվանբաշուն»», - «բառը հասավ

ՏՈՄ

7.

մեղրի պատմությունը», «նաշենի ախո «Նազար», ՐԴ

77»

«Կիկոսի մահը մի սարքի»» ն այլն: Նմանապես՝ ակնարկությանհիմքում ընկած են լինում պատմական, դիցաբանական, մշա)"։.թային ն այլ կարգի իրադարձռ»: թյուններ. ասենք` «բաբելոնյան աշտարակաշինություն», «Ռուբիկոնն անցնել», «բարոյական հաղթանակ»,«Հերոստրատիփառք» ն այլ խորհրդանիշերըխոսքի մեջ գործածվում են սովորաբարոչ թե չեզոք կերպով,այլ հետապնդելով որոշակի ակնարկություն: ՛

`

՛ «՛

Ար Ավե

ԿԱՆ «կանխել

9`

Նրբին հեգնանքի փայլուն դրսնորում ենք գտնում հին հույն սոփեստ Թրասիմաքոսի ճառերից մեկում |484,էջ 20|.

,

««նկարչությունը»»», «պահանջվում է արջի ծառայություն մատուցող», « «սահմանադրությանշրջանակներն առաձգականեն»» --

ն

այլն .

Վերջապես՝հայոց առածանին անսպառելիմի շտեմարանէ ակնարկությունների:Շատ ասացվածքներու առածներ պատրաստի ակնարկություններեն՝ անգերազանցելիիրենց պատկերավորությամբ, ներազդեցության ուժով, երնույթի բնութագրման խորությամբ ն գնահատմանհավաստիությամբ:Օգտվենք մեր ժողովրդի իմաստությանայդ գանձարանից,երբ հարկ է լինում արտահայտե-

լու` »

»

`

ակնարկություն-հանդիմանություն («Ով հարս, դու հարսնքուր», «Չեմ ուզում, ջեբս գցի», «Կրակիվրա եղ չեն լցնի»), ակնարկություն-անվստահություն («Աղվեսի վկան իրա պոչն ա», «Կարմիր կովը իր կաշվիցը դուրս չի գա», «Սոխի անուշը չի

լինի»),

-

բանալուն, («Բերանդ ակնարկություն նախազգուշացում տէրը «Փախի կգցի». Գ իո Ան չանչ

լ

.`

պտի

էղնի, մե ակնարկություն-հորդոր («Տան մենծի մե աչքը քոռ մեծ «Թունդ խուլ», «Գեշ կուտեն», ականջն էլ ապուրը գդալով քացախը իրա ամանըկճաքացնի»):

6.6.8.

Հեգնանք «Դու

ինձ հա՛րցես տալիս, թե՞ անցնում ես նոր դատողության»

(Սոկրատես)

"

Վեգնանքը(հունարեն «իրոնիա»՝ «օ4ռօոժո») սքողված ծաղրն է, որն արտահայտվում է ոչ թե ուղղակիորեն, այլ փոխաբանորեն: ճարտասանը գործածում է որնէ բառ, բառակապակցություն, ամբողջ նախադասությունկամ հատված՝ ակնարկությանմիջոցով հասկացնելով ունկնդիոներինիր բուն միտքը: Որպես կանոն՝ ասվածի զավեշտական ու:ղվածությունըքողարկվում է հաւտադրվատականձնի մեջ:՝ Դասական ճարտասանության մեջ ուսանելի բահեգնանքի զում օրինակներ են հանդիպում:Հիշենք Ցիցերոնի՝ քանիցս լուսաբանվածելույթը Կատիլինայիդեմ:

տական, դրական,

ե րբ

աթենուցիք, Հեռի Աա տասարդները

կարող

լուռ

աան Արա» ննար մնալ,որովհետե

նրանք

կա-

րիք չունեին ժողովներում ելույթ ունենալու, քանի որ ավագները ճիշտ էին կառավարում պետությունը»»: Հեգնանքիանզուգականվարպետէ Սոկրատեսը: Իմաստա-

սիրության նրա ուրույն՝ երկխոսայինոճը խարսխվածէ զրուցակցի միասին ճշմարտության որոնմանվրա, ն եթե գրուցակիցը անմիտ վիճաբանության է անցնում, անհիմն մեղադրում դիմացինին, փորձում երկխոսությունը խճճել իմաստակության որոգայթների մեջ, Սոկրատեսըիր հզոր զենքն է կիրառում: «Դու ինձ հա՞րց ես տալիս, թե՞ անցնում ես ինչ-որ նոր դատողության», ճշտում է Սոկրատեսը,երբ զրուցակիցըփորձում է նենգափոխելզրույցի թեման|442,էջ 282: Ներհակ հայտարարություններ անողներին նա հեգնում է՝ ասելով, թե նրանք «չեն քաշվում իրենք իրենց հակասելուց» (442, էջ 312): Դիմացինի երկարաշունչ մենախոսություններնակնարկելով՝ հեգնանքիմեծավարպետընկատում |441, էջ 222). «Ես կարծում էի, որ զրույցի ընթացքում փոխադարձ մի բան է, հրապարակային ելույթը` բոլորովին այլ բան»»: Իսկ չափազանց հարձակողական մի սոփեստի Սոկրատեսը նրբորեն դնում է փակուղու առաջ |442, էջ 313|. «Դե, եթե սկսել ես ինձ խրատել, կանգ մի առ, բացատրիր, թե ինչ պիտի անեմ, ու եթե հիմա քեզ հետ համաձայնվեմ, իսկ հետո դու ինձ բռնես այն բանում, որ քո խրատին հակառակ եմ վարվում, ուրեմն ինձ համարիր ոտից-գլուխ բութ Ա այլնս երբեք ինձ ոչինչ մի բացատրիր»»: Ժամանակակից քաղաքական-խորհրդարանական ճարտասանությունը շատ չի զիջում դասականին:Ահա ԱԺ պատգամավորիելույթից մի օրինակ.«Ես կարծում էի, որ ավելի անհիմն փաստաթուղթ հնարավոր չէ ներկայացնել, բայց կյանքը ցույց տվեց, որ հնարավոր է»: Դարձյալ պատգամավորիխոսքից, այս հետ

-

է

ԱԱ տնա Ավւոները նստած

շփումը

,

լինում իրենց տեղում կամ ոչ»: Ս.ոորն օրինակներում (նույնպես խորհրդարանականխոսքից) ճարտասանի բացասական,հեգնալից վերաբերմունքըարտաքուստ դրականձնակերպումունի՝ ձնականորենկարծես խոսողը դրվատում է քննադատվողերնույթը: են

«Ես

"

հասկանում եմ,

որ

կանոնակարգի հետ կարելի է վարվել

ռետինի նման»: "««Շատ ելույթ ունեցողներ արդեն լավ են տիրապետումլեզվին եւ օգտագործում են այդ լեզվի, ինչպես ասում են, ոսկոր չունենալը»:

«Վճարների հավաքման վերջին տարիների դինամիկան այնպիսին է, որ ինչքան սակագները բարձրանում են, այնքան ազգաբնակչության վճարունակությունը բարձրանում է: Եվ` տրամաբանական եզրակացություն, որ 100 տոկոսի հասցնելու համար վճարում ները կարելիէ էլի բարձրացնել»: «Ի՞նչ է արվում գյուղական դպրոցների ուսուցիչների սոցիալական վիճակի բարելավման ուղղությամբ: Անմիջապես ասենք, որ ավելի վատթարացման ուղղությամբ կոնկրետ արլ "

`

-

|

"

ոչին: լ վիճակի քայլեր արվում

են»:

.

Ակնհայտ է, որ, ասենք` սակագնայինկամ կրթական քաղա-

քականությանհեգնական քննադատությունըավելի տպավորիչ ու է, քան ուղղակի ձնով ասելիս: ազդեցիկ " 2004 թ. Աթենքի օլիմպիական խաղերում հայ մարզիկների անփառունակմասնակցությունըշատերիս վշտացրեց, զայրացրեց, հիասթափություն պատճառեց, նան հեգնանքի առիթ դարձավ. «Հայրենի մարզիկները որոշել են սատարել պետական միջոցների տնտեսման հայրենասիրական նախաձեռնությանը. մինչ հավաքականը աստակել: Իսկ օրս ազգային նոչ մի մեդա

ետեկան նքկամ աեսեն

ԵՄ որԱԱ ազանում դա

որը խոստացվել է հազար դոլարը, («Առամարզիկին»» Օլիմպիադայում ոսկե մեդալ վաստակած 24.08.2004, էջ 1): վոտ», Վեգնանքէ գոյանում նան զուտ լեզվական հնարքներով,երբ ճարտասանըմիտումնավոր կողք կողքի է դնում իմաստային առուասելով՝ մով անհամատեղելիբնութագրումներ,

միջոցներից այն

տասը

-««նորից ձեզ փշրանքներ կշնորհեն»»,

Հորն

էթալանին ւԱ ձեռներ

են հեռացնել աշխատանքից»: նայլն: ինչ-որ չափով մոտեցելէ դարԱյս օրինակներում ձույթի մեկ այլ տեսակի` նրբաբանությանը(օքսիմորոն), որին առանձինկանդրադառնանք: մյուս տե. Ցեգնանքը, ինչպես ն զավեշտս'ւանի դրսնորման հանգամանորեն ուսումնասիրվում են գեղարվեստական սակները,

-««նրան խոստացել

հեգնանքը

-

:

Այդուհանդերձ, հեգնանքը անհամեմատ լայն կիրառություն ունի հատկապեսբանավորխոսքի ասպարեզում,որտեղ, ի տարբերություն գրավոր խոսքի,գումարվում են ձայնի հնչերանգը, ելնէջավորումը, շեշտադրումը, խոսողի դիմախաղը,շարժուձնը, արտասանական այլնայլ հնարքներ, վերջապես՝ դադարը, որն ունկնդիրների վրաազդելու հզոր միջոց է (թեպետ`հազվադեպգործածվող): Բացի այդ՝ բա բանավոր խոսքի հասցեատերն ավելի որոշակի է, իրադրական գործոններն` ավելի կառավարելի, հեգնանքի գործադրման հնարավորություններն՝ավելի մեծ: Առհասարակ՝ խոսքային հաղորդակցման մեջ գործածվում են

"

զավեշտականիտարբերմիջոցներ: միջին դիրք է գրավում ծաղրի (սատիրա) ն հու ց Ծաղրը անզիջում, անխնա, հարձակողական զավեշտն է.

գաՆՔԸ

Գոր

-

ե ւմորը մոմ

ո երում մ ր ի Եթ աու եին աճախ կարնո ավե ի

կատակախառն զավեշտնէ, թե՛ ն բովան ն թ չը է) իր իր դակությամբ լի կարնոր ձնով րբ բացահայտում է խոսողի բարեհաճ, հարգալից վերաբերմունքըզավեշտ հարուցող երնույթի հանդեպ («Կոստյո՞ւմն է, որ քեզ պիտի գեղեցկացնի»): Ունկնդիրը՝լինի անհատ, թե հավաքական (լսարան), սովորաբար համարժեքորեն է ընկալում ասվածը (պայմանով, իհարկե, որ կանխակալդիրքորոշում չունի ասվածի կամ ասողի հանդեպ) ն նրբորենէ տարբերակումհումորը, հեգնանքն ու ծաղրը, դրանց փոանցումները: խադարձ Ե՞րբ է «հանաքը դառնում դանակ». հենց այն պահին, երբ հումորը կամ հեգնանքը վերածվում է ծաղրի (կամ ընկալվում է ունկնդիրներիկողմից որպես այդպիսին): Հույժ օգտակար մի խորհուրդ է տալիս Ցիցերոնը վեշտի

Կո ակիԱԱԾ, հաճախակի,

կա հանգամանքների բնույքին: կատակներից, տանից բերված Նա

ոչ

Դնաղրա-

ամոբաբար,

ծուի պես ո՛չ թե միմոսի նման ա ո՛չ թե լպիրշի չարամտությամբ, ո՛չ թե դժբախտության դեմ, ինչպես որ անհոգի մարդն է անում, ո՛չ թե հանցագործության դեմ, որտեղ ծիծաղը իր «ւեղը պիտի զիջի ատելությանը, վեռչապես, չհակադատավորների բնավորությանը

ԱԱ պետքխուսափի շինծու աթիբյուրավոր ա հեգնանքի Գրականությանթե հանպատրաստից,քանի ժական գոհարներ երկանք ջ

զա-

է

որ դրանք սառն են

լինում:

ս

վիրավորանքներից խոցի միայն

Նա պետք է խնայի բարեկամությունն ու արժանապատվում թյունը, խուսափի անուղղելի հակառակորդներին, այն էլ ո՛չ միշտ, ո՛չ ամենքին ո ո՛չ ամեն

եղանակով»:

ւ

բառախաղ

668.

(ֆրանսերեն` «Շճյօոծեօսո», Բառախաղը

կալամբուր), գոյասրամտորեն վերաիշնորհիվ այն բանի, որ ճարտասանը մաստավորում է գործածվող բառը կամ արտահայտությունը, խաղարկում է նախկին՝ ուղիղ իմաստի Ա փոփոխված՝ փոխաբանական գործածության միջն. տարբերությունները: Բառախաղիմիջոցները են. երբեմն բավական մեկ նում է

Ցիցերոնի իմաստուն խորհուրդը կարեոր է մանավանդ նրանց համար, ում խոսքի մեջ զավեշտտական տարրը չափից դուրս

է: Այս առումով ոչ միայն կենցաղային, այլն ճարւտասանական խոսքում հեգնանքը հաճախ առնչվում է ոչ թե որոշակիիրավիճակինու այդքանով արդարացված լինում, այլ բնորոշում է խոսողի անձնային ոճը: խոսո Վեշտորեն կարելի է համոզվել, թե ինչպեսէ արա-

տարբեր

է

ճն »բրան Կր մենինչ Լ տ կան ճաշակի թոավ, կախվա շրջԿում: ոսողի

չ

երան ոմ ակիճիերի աա աննե, շահում քիաալ ակապե

լեզվավան

ճաշավից,

է

ռար-

տասանականհմտություններից, գիտելիքներից, սրամտելու շնորհու իրավիճակի քից, ասելիքի բնույթից, ինչպես նան ունկնդիրների է (այնպես որ՝ դժվար դասդասել յուրահատկություններից խաղի տեսակները): մեջ Դայ մտքի պատմության ավանդաբարծա-

րի տարբերության դեպքում, ինչպես է հեգնալից խոսելակերպը Գործածում որպես լսարանի հանդեպ իր գերազանցությունը (թվացյալ կամ իրական)ցուցադրելու միջոց: Երբեմն էլ հեգնասիրությունը խոսողի ներքին թերարժեքության վկայությունն է, մի հանգամանք, որ անգերազանցելիորեն արձանագրվածէ ժողովրդական ասացվածքում` «Մարդաչնմւան՝

բառա-

բառախաղը

ն ստեղծելուն. ռայել է խորիմաստ ասույթներ «Լաւ է կոյր աչօք տպավորիչ քան կոյր մտօք» (եղիշե):

մարդաչհավան»:ն

`

որանին

լավագույն է, քան թերի կրթություն» (Եղիա

պարտկել` խելացություն Է կաառածանու ճական հնարքների բայց «Ազգին պակասությունը ալ` Արբի ԱԱ ԱԱ ՄԵր Տեմի

Ընդհանրապես՝ինչպես նախորդ ոճական հնարքնե ապակցությամբ, հիշենք հայոց թյունն ու օգտակարությունը սեփականասելիքն առավել պատկերավոր ն ազդեցիկդարձնելու նւպատակով: Ահավասիկժողովրդականհեգնանքիմի քանի նմուշ՝ Օ. Զ

«Ես

ԱԱ

-

փուշ

: «ՀՀի

Ժ Ա

Զ Ս Ա

|

«Բերանդ բանալուն՝ աչքդ բաց»», «Մանր տրեխով՝մեծ ռեխով», «Պուճուր մարդիկ մեծ երազ կը տենան», «եկավ փաշի պես, գնաց բոշի պես»,

«Օձ ընկնի ձեռը՝ կը խուզե»:

.

ի

կռիվ» (ՎակոբՊարոնյան): հնչյունափոխուՎատկապեստպավորիչ են թյամբ գոյացող տարւասությունները. դրանք սովորաբարվերածվում են թնավոր խոսքերի: Դասականօրինակը, անտարակույս, Յուլիոս Կեսարի «Եկա, տեսա, հաղթեցի» («Պշու, մն 46») արտահայտությունն է (ըստ Պլուտարքոսի): Դրան չի զիջում Ռուբեն Սնակիչքնաղ ձնակերպումը՝«Առողջ սեր, առողջ սեռ»: ժամանակակից քաղաքական-խորհրդարանականխոսքը նույնպես ծնունդ է տվել տագնապլահարույց երնույթների մի ամփոփ գնահատականի. «Այդ բարեփոխումները դարձել են մեր ժողովրդի համար չարեփոխումներ»: Բառախաղը կարող Է իջոց դառնալ խոսուն ակնարկութ,:սն, ինչպես հեւոնյակ հոդվածի վերնագրում. ««Հայ-ռուսական գազա.յի՞ն, թե՞ գազանային հարաբերությունները»» («Փակագիծ», 16.01.2006):

նվազագույն

աարերշ

ագռավին հավանեցի, անուշ է, տակը է»», Ա «Ձտեսավ պատից կախ, տեսավ ճակտից կախ», Օ ««Չառավիր գեղի գեշը, առավ օտարի էշը», քուռակը վերջը էշ կըդառնա»», «Շան կաղալուն չեն հավատա», «Շատ

'

-279|

Զավեշտի դրսնորման հնարավորությունները՝ կատակից մինչն սուր երգիծանք,բառախաղայինտարբեր հնարքներով բազմապատկվում են.

բառախաղով են կազմված, ն որոնց պատշաճ գործածումը մեր ասելիքը կարող է դարձնել թե առավել հակիրճ ու իմաստալից ն թե առավել պատկերավորու

«Մամլո ազատությունը անկարելի է, որովհետն ուր որ մամուլ կա, հարկավ հոն ճնշում կա» (Յակոբ Պարոնյան), «Մարդիկ ըստ էության բաժանվում են երկու խմբի.քչերը երկնողներ, մնացածը՝կրկնողներ» (Պարույր Սնակ), «Մենք շատ ենք քարացել չկամության ու չարակամությանմեջ» (Վովհաննես Թումանյան), «Կան մարդիկ, որոնք մեզ: թվում են հաստատամիտ, մինչդեռ նրանք հաստամիտեն» (Ղազարոս Աղայան): «Հորձա՞նք,թե՞փորձանք» (Ակսել Բակունց): "

ազդեցիկ.

"

"

Բ

"

Բառախաղային քննադատության հաջողված ձնակերպում-

խորհրդարանական հանդիւյում «Քաղաքականություն քաղաքականության բացակայություն պահպանում իրենց գոյությունը ավելի գրումա նմանը ««Անհասկանալիպրոբլեմները ընդամենը պետքէ հասկանալ», են

ասպարեզում. "

.

"

ճարտասանության

նան

չէ,

«Այդ անկախ հանձնաժողովը իրականում չանկախ հանձնաժողով

է»»:

'

:

ռւ

Վերոբերյալ գրեթե բոլոր օրինակներում բառախաղը ոչ միայն ավելի պատկերավոր է դարձնում ասվածը, այլն ծառայում է բուն մտքի հիմնավորմանը,այսինքն՝ կատարում է փաստարկման

գործառույթ:

Եվս մեկ օրինակ Պ. Սնակից |228, էջ 295) «Մենք քամիներ ենք տեսել ն եթե ցայսօր գոյատնում ենք, ապա շնորհիվ այն բանի, որ քամիները թռցրել են մեր գլխարկը, բայց ոչ գլուխը»: շատ

Բառախաղըպետք

չվերածվի ինքնանպատակ,բռնազբոսիկ, անպատշաճ տափակություններիշարանի: Վերջինիսշքահանդեսը հայաստանյանհեռուստաեթերըհեղեղած վիճակախաղերում գուցե անխուսափելի է, սակայն ինքնանպատակ բառախաղը հակացուցված է ճարտասանականխոսքի համարյա բոլոր տեսակներին: Եվ ընդհակառակը, կրկնել՝ չզլանանք է

Տեղին, սրամիտ,հատկապեսհրնթացսարվող բառախաղ ու համոզիչէ լինում, ավելիտպավորիչ

շատ

քան ուղիղ

ձնովասվածը:

-

«Համ

6.6.10.

է»»,

են

վնաս, համ տնազ», ««Անցուկ՝ մոռցուկ»», «Առաջ հարց, հարց», «Կնիկ՝ կը շինե տնիկ», «Ցեցը ծառեն՝ ցեցը ծառին», «Համբերե, որ համ բերե», ««Փարեն փրկե չարեն», «Մնին պուտպուտ, մնին փութ-փութ»», «Գող, սիրտը դող», «Շատվոր՝ շնվոր», «Ամեն բանին բանգետ է, թախտն ավլելուն անգետ է»», «Ըսե ջան, լսե ջան»»: հետո`

"

ներ

Ավարտին՝հիշենք մի քանիսը հայ ժողովրդականառածնե-

րից ու ասացվածքներից,որոնք

'

Շրջասություն

ճՃարտասանության տարբեր ասպարեզներում տարածված (հունարեն`պերիֆրազ`քօութհւ»-

է շրջասությունը արձույթներից է

515),որը բառի փոխարինումն նույնիմաստ խոսնկարագրական քաշարով: Առարկան ուղղակիորեն անվանելու փոխարեն`ճարտասանը տալիս է դրա որնէ բնութագրականհատկանիշը:Քվինտիլիանոսի սահմանմամբ՝ շրջասույթն այն է, «ինչը կարող է արտահայտված լինել ավելի սեղմ, սակայն, հանուն ճոխության, շարադրվում է ընդարձակորեն» |273, էջ 238) Իրոք, շրջասությամբ ասվածը՝ շրջասույթը մեր ասածին հաղորդում է թարմություն, հետաքրքրականություն,խորհրդավորություն ն պատկերավորություն:Դասականճարտասանությունըհարուստ է շրջասության օրինակներով: Այսպես` Սոկրատեսը, երբ հարկադրվածէ լինում զրուցակցին հերթականանգամ հորդորելու անհարկի չաճապարել, չմոռանալ. զրույցի նյութը, ասում է. «(Թող Պրոտագորասըչձգի բոլոր առագաստները ն համընթաց քամու հետ չընկնի ճառերի ծովը

տեսադաշտից կորցնելով ցամաքը»»։ Իհարկե, կարելի էր անսքող մատնանշել դիմացինիսոփեստական հնարքը՝ խոսքի ձգձգման միջոցով շիտակ պատասխանից խույ'ափելը: Սոկրատեսը դրա անունը չի տալիս, այդուհանդերձ, ունվնդիրները հրաշալի հասկանում նն ասվածի փոխաբանական իմաստը: Իսկ քանի որ այդ եղանակով Սոկրատեսըխուսափում է դիմացինին կոպտելուց (թեկուզ` ակամա), ապա այստեղ (ն մյուս դեպքերում) շրջասությունը նան մեղմացնում է խոսքը՝ մեղմասացության գործառույթ է կատարու".

վածքը. «Հազար

Դեմոսթենեսը, հորդորելով դատավորներին առավել վճռական գործել ն մեղավորինանվարանպատժել, ինչպես որ օրենքն է պահանջում, անում է դա. ծավալուն դատողությամբ |337, էջ 82|. «Չէ՞ որ ոչ մի օգուտ չի կարելի ակնկալել օրենքներից, որոնք այդպես գեղեցիկ ու այդպես մարդասիրաբար պաշտպանում են մեծամասնության շահերը, եթե

տուր»»:

չի պատժում արարեր ձեր աունը, բայն մարդկանց ոենքները, ցասումը, առհավետ վստահել օրենքների կատարման մասին նրանց,

ովքերչեն կատարումօրենքներըն

իրեն

ույլ

են

տալիս

մ

ում

են

հոգատարությունը»: Դարձյալ` Դեմոսթենեսըխուսափել է ճակատային պահանջից, միաժամանակ` ակնարկելով դատավորներին իրենց բուն

ժողովի պատգամավորը,ֆինանսական միջոցների սղությունը ուղղակիորեն նշելու փոխարեն,ասում է. ««Մերբյուջեն վերմակի նման է, որը շատ փոքր է, ն եթե ամեն մեկս ցանկանում է մի ծայրից քաշել, մյուս ծայրը բաց է մնում»»։ Մեկ այլ պատգամավորշրջասված է ակնարկում խորհրդարանի լուծարման մասին հնարավոր վարկածը. ««Մենք մոտ ապագայում այդ հարցերին կանդրադառնանք,եթե, իհարկե, մեր պարտականությունները կատարելու ենք մինչն մեր ժամկետի ավարտը»: Մեկ ուրիշը շրջասության է դիմում` խուսափելով զգուշավորությանուղղակի ««Ես չեմ ուզում պատեհապաշտի հորդորանելուց. ընդունենք, կեցվածք այսօր ժողովրդի ««ուռա»-ների ակնկալիքով ունքը սարքելու տեղ էլ հանենք»: աչդն

հնարք է բանավիճելիս, հատՇրջասությունը նպաստավոր՛ կապես ընդդիմախոսիմիտքը հակադարձելիս,երբ անհրաժեշտ է լինում ոչ ուղղակի ձեով ցուցադրել նրա դիրքորոշման անբավարար հիմնավորվածությունը, ինչպես, օրինակ, հետնյալ ասաց-

ու

մուր, մեկ անգամ օրինակ

րով, ՛

՛

՛՛ ՛

ծավալուն շարադրանքով է փոխարինում նույնիմաստ բառը կամ արտահայտությունը,այնուամենայնիվ,մասամբ կատարում է նան փաստարկման դեր. կարճ ձնակերպումը ընդարձակելիս, որպես կանոն, մեծանում է տվյալ մտքի հիմնավորվածության աստիճանը, ուստի ն՝ ունկնդիրներիվրա ներազդեցությանուժը: Այդպիսին է հենց Վարդան Մամիկոնյանի գործածած շրջասությունը, երբ նա Ավարայրի ճակատամարտիցառաջ հիմնավորում է հայոց պատերազմիարդարացիլինելու հանգամանքը |62, էջ 204). «Իսկ արդ եթէ վասն մահկանացու հրամանատուին զայն արութիւնս կատարէաք, ո՛րչափ նս առաւել վասն անմահ թագաւորին մերոյ, որ տէրն է կենդանեաց ն մեռելոց, ն դատելոց է զամենայն մարդ ըստ գործոց իւրոց»»: Շրջասությունը բավականինհաջող կիրառվում է խորհրդարանական ճարտասանության ասպարեզում: Օրինակ` Ազգային

թուք

Առհասարակ` ինչպես դարձույթները քննարկելիս նշեցինք, հայոց առածանին հնարավորություն է տալիս սեփական խոսքը հարստացնելու այլաբանականբնույթի պատրաստիշրջասույթնեարտահայտելուզանազան գաղափարներ՝ («Շան հետ ընկերացիր,փետըձեռիցդ մի գցի»), զգուշավորություն ՛. ՛՛

մասին: պարտականության Այս օրինակիցդժվար չէ եզրակացնել,որ շրջասությունը, թեն

անգամ

թյուրըմբռնում («Ես գանձ կասեմ, նա տանձ կը հասկանա»), միասնականություն («Գեղ կանգնի,գերանկը կոտրի»).

համարժեքություն («Ինչոր ասես,էն

կը լսես»),

ինքնահավանություն («էշն իր զռալուն մայիլ կըլլի»), ամլություն («Թուփն աղեկ, պտուղ չկա») այլն:

ն

ամեն ընդարձակխոսք,ավելի ստույգ՝ խոսքի Անտարակույս,

մի ընդարձակում չի կարող համարվել շրջասույթ: Երբեմն խոսողը պարզապեսշեղվում է բուն թեմայից,տուրք է տալիս երկարաբանությանը,ակամա խախտում է շարադրանքի միասնականության սկզբունքը ն այլն, այսինքն` ինքն իրեն խանգարում է առավելագույնս հասկանալի ն համոզիչ լինելու ունկնդիրներիհամար: Այնպես որ՝ գերադասելիէ հակիրճ խոսքը, եթե շրջասության կամ շրջանելու փորձի հետնանքով ասելիքի իմաստըմթագնում է: Եթե տեղին արված շրջասությունը խոսքը դարձնում է հետաքրքրական, պատկերավոր,գրավիչ, խորհրդավոր ն այլն ապա դրա առատությունը,շրջասական ձներով գերհագեցված խոսքը, մանավանդ` այդպես արտահայտվելու` ոճի վերածված սովորությունը, միայն ու միայնվնասակարեն: ամեն

6.6.11. ,

՛

Բանաշրջում

դարձույթիայն տեսակն է, որը գոյանում է, երբ Բանաշրջումը մեկ իմաստային ոլորտին բնորոշ հասկացությունները գործածվում են մեկ այլ ոլորտի երնույթ արտահայտելու նպատակով: Այդ գործածությունը, անշուշտ, նպատակադրված ու է ոճային անհապատշաճ պիտի լինի, այլապես անխուսափելի մապատասխւ՛սությունը ն նույնիսկ՝ զավեշտակաՂդրավիճակը:

Ժամանանշակից քաղաքականճարտասանությանվերլուծությունը ցույց է տալիս, որ բանաշրջումը տեղի է ունենում ամենատարբեր ասպարեզներից իմաստային տեղափոխումներիձնով, սակայն հիմնականը թատերական ն բժշկական բնագավառներն

-

Ահավասիկ՝ մի քանի օրինակ խորհրդարանում հնչած ելույթներից. երի են:

"

«եվ

մեռար սարան իր, ահա

մենք

ականատես

ենք այս ֆարսին: Բայց ֆարսր ունի ս մենք կտեսնենք, թե որն է դա.... Ես

(հունարեն` Մակդիրը

իր չէ»: համոզվածեմ, որ սա մի աղյռանոց գործողություն, ներկայացում ««Անցած ժամանակահատվածում նա ունեցել է շատ պատասխանատու դերակատարում»: «Հարցը, որն այսօր քննարկվում է.... արդեն այնպիսի մետաստազներ է առաջացրել մեր հասարակության մեջ, որ անհապաղ լու15 է պահանջում»: ««Մեր տնտեսությունը հոգեվարքի մեջ է»»: «Այսօր պետք է գնալ հարկային քեռը թեթնացնելու Ճճանապարհով»: ««Ինչպե՞սմեռակենդանացնենք ձեռնարկությունները»: ««Ամբողջհասարակությունը Սաթվածահար է եղել»: «Եկեք ճշտենք մեր քաղաքականությունը, մի քիչ թվաբանություն անենք.... Պարզ թվաբանություն է»: իրականացնենք էներգետիկ սեկտորի ֆինանսական

|

"

|

նի

.

"

"

"

"

`

«6թմէհօքօո», էպիտետ) այն բառն է

կամ բառակապակցությունը, որը դրվում է գոյականի վրա ն նպատակ ունի առավել ցայտուն, պատկերավոր ու արտահայտիչ ներկայացնելու գոյականի որնէ հատկանիշ: Մակդիրը դարձույթ է, այսինքն` ի տարբերություն ուղիղ իմաստովգործածվող որոշիչների («շուկայական տնտեսություն», «անցումայինշրջան», «հարակից զեկուցում», «անապահովընտաք ն կառավարում» ք», « «ռազմավարական Ան ր որոնք, ' ո կայունան այլն), նալով, գործառում են որպես տերմինայինորոշակի նշանակություն ունեցող բաղադրավոր բառակապակցություններ, արտահայտումէ փոխաբանական իմաստ. որոշիչը ոչ թե սոսկ արձանագրումէ որոշյալի հատկանիշը,այլն դրան հաղորդում է լրացուցիչ հուզաարտա-

"

ծում

Մակդիր

6.6.12.

հայտչականություն՝

«Ինչպե՞ս

-

առողջացումը»:

«անհեռանկարայինքաղաքականություն».

Աաաաիրավիճա

Այս օրինակների հանգուցային հասկացությունների փոխաբանականիմաստը ունկնդիրներին հասկանալի է ն խոսքաշարում նրանց կողմից լիովին ընդունելի, ուստի` բանաշրջումը նպաստավոր է խոսքի պատկերավորությունն ու ազդեցությունն ուժեղացնելու առումով: Նույնը կարելի է պնդել խորհրդարանականճարտասանության մեջ լայնորեն գործածվող լեզվական կապակցությամբ (որպես պատրաստիկաղապարների)՝«փակագծերը մուրջներն այրել» յրել», բացել», «գալ ընդհանուր հայտարարի», «կամուրջներ ն նշան դնել», «վերջանշան դնել «խաղաթղթերը բացել», «հավասարության կետ դնել», «համբերությամբզինվել», «ալիքները խառնել», «խաղի կանոններըպահպանել» ն այլն:

«մշակութային

-

տվյալ

-

-

-

-

-

բանաշրջումների

մեկու

» ում»,

«գրպանային խորհրդարան». «արդարացի զայրույթ». «կայունության կարկատան», «ջափանցիկ ընտրություն»,

«հրապարակայինքաղաքականություն»,

Պանինը միդ». ր կար»,

բ«ոգեռրող -

«

«քաղաքական ճերկասառույց», «աններելի, սխալ», լ ն այլը: յէս:

Մակդիրիհաջող գործածության գաղտնիքն այն է,

էության՝

Միաժամանակ՝ հարկ է խուսափել բանաշրջումներով չափա-

լ

զանց հրապուրվելուց, քանի որ առաջանում է ոճական աններդաշնակության վտանգ՝ ընդհուպ խոսքի ժարգոնացումն գռեհկացում: գռեհկաբանություններըբնավ էլ հազվադեպչեն. «ով Ցավոք, ինչքան փացնի», «Ժողովրդին գցեցին», «Րաշեցին», «բռնեն կնալեն», «ռազբորկա» ն նմանօրինակարտահայտությունները գողական ժարգոնին են հարիր, այլ ոչ խորհրդարասականխոսքին: -

Մանդիրըքողարկված համեմատությանտեսակէ: րկր : ա

րաոր

որրան

աոան

արուն

աաա րա

աաա

արը

աաա

ճարտասանը

Ասենք` «կայունության կարկատան» ասելով` դիպուկ արտահայտումԼ իր մտահոգությունըերերուն վիճավի կապակցությամբ.տվյալ բառակապակցությունը քողարկում է ն միաժամանակյուրովի բացահայտում-բնութագրում-գնահատում երկու երնույթների`կայունության (անսասան, վստահելի իրավիճակի)ն

կարկատանի(անհուսալի ամրության)կապը:

որ, ըստ

Եվ այս կերպ՝ մակդիրի գործածությամբ` ասելիքն ավելի տպավորիչ ու ազդեցիկ է, քան՝ ծավալուն շարադրանքիդեպքում: Մանդիրի փոխաբանականիմաստը պայմանավորված է ճարտասանի ոճականնպատակադրումով Վերջինիս շնորհիվ է, որ ասենք «Ժամանակավոր կառավարություն» բնութագրմանմեջ որոշիչը կա՛մ լոկ արձանագրում է ինչոր իրավական իրողություն, կա՛մ արտահայտում է խոսողի անվստահությունն ու թերահավատությունը նորանշանակ կառավարության երկարատնգործելու հեռանկարիհանդեպ: Հասկանալիէ, որ մակդիրըգրավիչէ ու ազդեցիկ,երբ.թարմ է ու անսպասելի: Պատահականչէ, որ ժամանակին հայաստանյան կյանք ներխուժած նոր երնույթի` վիճակախաղիհեղինակներնու հերոսներըամեն կերպ ջանում էին մեկմեկու գերազանցելնորանոր մակդիրներով «Բարի լոտո», «արդար լոտո», «ուրախ լոտո», «առողջ լոտո», «համով լոտո», «ընտանեկան լոտո», «շահող լոտո» ն այլն:

6.6.13.

Նրբաբանություն

«Լռություն պահպանելուլ՝

:

են» բարձրաձայն խոսում (Ցիցերոն)

Նրբաբանությունը («օռնոօռօո»)գոյանում է, երբ ճարտասանը համատեղում է երկու հակադիր իմաստ, ինչի շնորհիվ

ձնավորվում

է

հակիրճ, սակայն բովանդակությամբծավալուն

գաղափար:

Այսպես,Ցիցերոնը սաստում է Կատիլինային՝մատնացույց անելով իրեն ունկնդրողսենատորներին, ասելով, թե նրանք«լռություն պահպանելով՝ բարձրաձայնխոսում են» |497, էջ 298|: Գեղարվեստական խոսքում հանդիպումեն ««դառը քաղցրություն», ««ուրախ թախիծ», «պայծառ խավար», ««այլանդակ գեղեցկություն»», «փոքրիկ հսկա»», «դանդաղ շտապել», «խոսուն լռություն»», ««լռության սիմֆոնիա», ««կույրին տեն ուրիշ արտահայտություններ: աղաքական ճարտասանությանասպարեզում նրբաբանությունը խոսքը է շատ պատկերավոր ու ազդեցիկ, ինչպես դարձնում

սանելի»

ալն անական բաքի ութի: մնրտասանի բառիմացությունից, նձնական նախասիրություններից: Մա

նե

ործածությունը

ամ աշակից, Խոսող. կա, որ Ծ

կախվածէ

ոչ

միայն ճարտա-

ա

ործածում, մի մակդի դիր չիիգոր խոսող էլ նան է կա, որ անվերջ մակդիրներ սփռում, այնտեղ, որտեղ կարելի էր ու անհրաժեշտբառը գործածել առանց որոշիչի: Հիշենք Արիստոտելի այն խորհուրդը,որ այդ երկու ծայրահեղություններից ղությ րից գոր գերադասելիառաջինը:

եթե գրեթե

ոչոչ

հետնյալ օրինակներում "««մեր պետությունը հարուստ է կորուստներով»», "«մեզ փառավորապեսխաբեցին»», «պարտությունների հաղթարշավ», «հանգիստ վայելեն հալալ քրտինքով թալանածը»»,

..

.

լ

է

Իրոք՝

Ավելի շահեկան է, որ մեր խոսքը զերծ լինի մակդիրների զարդարանքից,քան թե՝ պես-պեսզարդերովպճնված:

Այս կանոնիխախտումը՝զարդարունխոսքը հաճախշեղում է

ունկնդրի ուշադրությունը, անհասկանալիդարձնում ճարտասանի հիմնականմիտքը ն թուլացնում ասվածի ներազդեցությունը: Հավելենք, որ որոշ մաշված մակդիրներպարզապե'' դարձել են լեզվական տափակություններ ն միայն վնասում շն խոսքի պատկերավորությունը:

.

"

է հափշտակիչ ««բարգավաճել ձեռներեցությունը»»,

«նորից ձեզ փշրանքներ կշնորհեն»», «մեր միակ հարստությունըաղքատությունն է»», ««դատապարտված են հաղթանակի», "««հայ մարզիկներիփայլուն անհաջողությունը Աթենքում»»: «Նրբաբանություն»եզրը ստույգ է արտահայտում այս հնարքի յուրահատկությունը, այդ եզրը գործածել են 19-րդ դարի բոլոր հայ հեղինակները, այնպես որ՝ առնվազնտարօրինակէ, երբ «Գրականագիտական բառարան»-ում հանձնարարելի է համարվելլա"

"

"

տիներեն «օքսիմորոն» ձնը:

»

`»

.-

Այսքանով ամփոփենքդարձույթներիքննարկումըն անդրադառնանքճարտասանական խոսքիարտահայտչականության մյուս ոճական միջոցին՝բանադարձումներին:

6.6.14.

նույն միտքը այլ բառերով վերաշարադրելիս մտքի (նախադասության) բանադարձումներնանփոփոխեն մնում: Բացի այդ՝ ընդունված է եղել սկզբում դիտարկելմտքի բանադարձումները,ապա բառերի, այն հիմնավորմամբ, թե «գիրսն նախ խորհրդովն մտօք պարտ է ըմբռնել մինչն բանիւք պատմեալ» լ50, էջ 132)): Այդուհանդերձ, մենք կհետնենք ներկայումհաստատված կարգին ն կսկսենք բառերիբանադարձումներից:

Կրկնություն

որ

«... Որովրիպակների վրիպակների վրիպակներ չլինեն» (ԱԺ պատգամավոր)

-

Նախ՝ հիշեցնենք, որ բանադարձումները(ֆիգուրները, Ոջս0-211օուջ)ճարտասանականխոսքի ներազդեցությունըմեծացնող ոճական երկրորդխումբն են: հնարքների Առաջինը`դարձույթները (տրոպները), ինչպես արդեն համոզվել ենք, խոսքը դարձնում են պատկերավոր ու ազդեցիկ շնորհիվ բառերի փոխաբանական գործածության (փոխաբերություն, փոխանունություն, չափազանցություն, նվազաբանություն, ակնարկությունն այլն): Ի տարբերություն դրանց` բանադարձումների ոճական գործածությունըպայմանավորվածէ ոչ թե բառագործածության ուղիղ ն փոխաբանականիմաստներիտարբերությամբ,այլ բառերի տեղադրությամբ, նախադասության կառուցվածքով, շարահյուսական զանազան միջոցներով: Ոչ միայն ճարտասանականխոսքի, այլն առօրյա խոսքուզրույցի ընթացքում մարդիկ ձգտելով իրենց ասածն առավել ազու համոզիչ դարձնել` են միննույն բառը (արտահայտությունը), կրկնում ՛ կամ, ընդհակառակը՝զեղչում են որոշ բառեր, ՛՛ հետուառաջեն դնում բառերը, ՛ զուգադրում են հակադիրպատկերներ, ՛՛ հարց են տալիս՝չակնկալելովպատասխան, ՛՛ ընդարձակումեն խոսքը միջարկություններով, ՛՛ ձգձգում են ասելիքըն այլն: Բանադարձումները վաղուց են հետաքրքրելճարտասանության տեսաբաններին,թեպետ մինչ օրս բացակայում է դրանց ավարտուն դասակարգումը: Պատճառըդրանց քանակն է՝ «թիւ նոցա բազում է յոյժ, ն գրեթէ անհամար»|118, էջ 3011): Այնպես որ՝ ստորն կանդրադառնանք հիմնական բանադարձումներին, որ հատկապես գործածականեն ժամանակակիցքաճարտ:սանությանասպարեզում: շենք նան, որ դասականճարտասանության մեջ ընդունված է եղել տարբերակել բառերի բանադարձումները (ճքսոոօ 56-ԵօՒսող, ձնք բանից) ն մտքերիբանադարձումները(ոջաոոօՏ6ուծութՒսո, ձեք մտաց, ձնք իմաստից): Տարբերությունն այն է համարվում,

դեցիկ

ԴԱ

դարանական

-

Խոսքի ներազդեցությունն ուժեղացնելու առաջին ն հավանաբար հնագույն եղանակը(/ոմ/նությունն է (ոօքնմԱօ,ռեպետիցիո, ռեպրիզա): ստեղծվող պատկերիգաղտնիքն այն է, որ Բառի ունկնդիրներն իրենք առտնին խոսքում սովորաբար կրկնում են ասածը՝ հուզմունք, վրդովմունք, հանդիմանանք,հորդոր, խնդրանք արտահայտելով՝««սոված ենք, սոված», «ուշանում եք, ուշանում»», ««հիմար ես, հիմար»», ««գնա, գնա»», «դե լավ, լավ»», «չկա որ չկա» ն այլն: Այսպես խոսողը կողմնորոշվում է, իհարկե, խոսքային հաղորդակցմանսովորույթով ն լեզվական հոտառությամբ,այլ ոչ բանադարձումների միտումնավոր գործադրմամբ: Այդուհանդերձ, դրանք բնավ էլ պատահական չեն, այսինքն` խոսքի առավելությունն են, այլ ոչ թերությունը:

հավելումով

`

ն ճարտասանական ոճաբանության մեջ Գեղարվեստական

հավելումով

գոյացող

րոշվում »

» »

Ֆ» »

»

բանադարձումներիտարատեսակները բնո-

են ըստ կրկնվողտարրիբնույթի՝ որնէ բառ է, թե ամբողջականհատված, գտնվում է սկզբում, թե վերջում,

անմիջաբարէ, թե միջնորդավորված այլ բառերով, ուղիղ է, թե հոլովական ձներով, մնում է անփոփոխ,թե սաստկանում (թուլանում) է, հոմանիշներիշարքի տեսքով ն այլն:

Դայ դասականներիգրիչը բազում օրինակներ է տալիս, թե սոսկ մեկ հատի" բառի անմիջական իռչ ցնցող պատկրկնությամբ կեր է ր ստեղծել.

հնարավ).

«ուիուում, հոր մհոսում մ. էանմեղ ի»: թ

Բցուքը

ովհաննես Թումանյան

"

"

«Դոփո՛ւմ են, դոփո՛ւմ են, դոփո՛ւմ են ձիերը»: Եղիշե Չարենց

6.6.15.

«Լռությո՛՞ւն, լռություն, լռություն

անսահման»: Վահան Տերյան

կան խոսքի շատ տեսակներում այսօրինակ կրկնությունը հակացուցված է: Հիշենք Իսոկրատեսի խորհուրդը` ճՃճարտասանի խոսքը պետք է շատ չորուցամաք չլինի, սակայն պետք է նան չթողնի շատ հանգավորվածիտպավորություն: Այդ կերպ թերնս կարելի է դամբանականարտասանել կամ քարոզել: Իսկ եթե որնէ մեկը փորձի այդպես խոսել խորհրդարանում, ապա իր ուզածի ճիշտ հակառակին կհասնի՝ ազդեցիկ ելույթի փոխարեն նրա խոսքը կընկալվի որպես անպատշաճ քնարական զեղում, վերամբարձքարոզ կամ էլ զավեշտալի նմանակում: Եվ խոստովանենք, որ ոմանք այդ ոճական սխալը կատարելու եզրին են հայտնվում, ինչպես հետնյալ օրինակներում (Ազհնչած). գային «Բժշկական քննությունը երկարեց, երկարեց, երկարեց ն ոչ մի արդյունք չտվեց», «Խոսեցինք, խոսեցինք, խոսեցինք, խոսեցինք, բայց անձնականնկատառումներըդարձյալ հաղթեցին»: "

Ժողովում

"

Թեպետ հազվադեպ, սակայն կան նան հաջողված կրկնություններ: «Բոլորս մտածեցինք, սկսում է իր միտքը ԱԺ պատգամավորը, ապա անմիջապես կրկնում՝` նրբորեն ուժեղացնելով առաջին բառի շեշտադրումը, բոլո՛րս մտածեցինք՝ հենց սկզբից -

-

ինչ-որ առավելություններ կորզել»: Հաջորդ օրինակը մերօրյա քաղաքական ճարտասանության զարդերից մեկը կարելի է համարել, մանավանդ` կրկնությունն ավարտվում է թնավորխոսքի ձնակերպումով (ի լրումն` պատկերն ուժեղացել է երկու դարձույթի ւսկնարկության ն փոխաբերության գործածությամբ). ««Կոչ եմ անում այս ձնւի մարոկանց նորից չընտրել, որ վիպակների վրիպակների չլինեն. երկիրը վրիպակ ւինել չի կարող»:

վրիպակներ

:

ելույթներում, երբ ՎԶրապարակախոսական

խոսողը ցանկահամակած տրամադրությունը հաղորդել իրեն ունկնդիրներին (խանդավառույուն, ցասում, ոգնորություն, վրդովմունք, կորով ն է այս ոճական հնարքը՝ «երկրորդումը» (կոչվել է այլն), գործածվում նան «բազմավատկություն», «երկրորդություն»ն այլն): Սա այն բանադարձումնէ, որով կրկնվում է բառը (բառակապակցությունը)մ̀իջնորդավորվելով ճարտասանի վերաբերմունքով: Ահավաւիկմ̀եկ հատված Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանի ճառից 196, էջ 42/1. «Հա՛ յրենիք.ո՞ր ազգասեր սիրտը չի թնդար աս գեղեցիկ ու վսեմ անունը լսելով. հա՛յրենիք, չիկա ասկե ցանկալի ու սրտի հաճոյական ունուն մը»» : Բարձրոճիփայլուն օրինակ ժամանակակիցներից. ««Քաղաքականությանմեջ մտա միայն Կարեն Դեմիրճյանի հետ, Կարեն Դեմիրճյանի համար, Կարեն Դեմիրճյանի հարցազրույցից): (ԱԺ պատգամավորի առաջարկով»» ««Կան ելքեր, անշուշտ՝ կան ելքեր»» (ԱԺ պատգամավորի ելույթից): Այստեղ«անշուշտ» վերաբերականնուժեղացնում է խոսողի վստահությանդրսնորումը, դրանով իսկ միտքն ավելի համոզիչ է հնչումունկնդիրներիհամար: նում է

Ի տարբերություն գեղարվեստական խոսքի՝ ճարտասանա-

Երկրորդում

ավելի

"

"

Իհարկեբառի կամ արտահայտությանամեն մի կրկնություն դեր է կատարում: Դա լինում է այն դեպքում, չէ, որ բանադարձումի երբ կրկնողությունըորնէ առնչություն չունի ճարտասանիներաշխարհի հետ, սեփականհույզերը ունկնդիրներինհաղորդելու նրա

մտադրության հետ:

Երբ ԱԺնիստընախագահողըկրկնում է, թե «քվեարկության դրվում, քվեարկությանէ դրվում», ապա սա ընդամենըներկաների ուշադրոթյաննպատակով է, այլ ոչ թե խոսքին հատուկ արհաղորդելու: տահայտչականություն Ի՝ Նույն կզգայինժողովում, երբ նախարարը «անհրաժեշտ է ասել, որ օր'-նսդրական դաշտը բավականիր, բավականինբաց տեղեր ունի», ապա բառի երկրորդումըունկնդիրների համարհոգեբանորենլիովին արդարացվածէ (նկատենք, որ հանձնարարելի է «բավական»բառը): արդուհանդելձ, է

հայտարարում

-

Մինչդեռ հաջորդ օրինակը (նույն ելույթից) չունի այդպիսի հիմնավորում` «էներգետիկայի հանձնաժողովը լիովին, բոլոր առումներով, հնարավորություն ունի, որպեսզի նշված հարցին վերջնականորեն պատասխան տա, լուծում տա»: Ինչպես նշել ենք կրկնաբանության երնույթը քննարկելիս՝ բառերի կրկնությունը նան վկայությունն է խոսողի բառապաշարի աղքատության կամ` ընդամենը խոսակցական խոտելի սովորություն է: Բանը զավեշտի է հասնում, ինչպես հետնյալ օրինակներում. «՛ «Մենք համաձայն ենք գալ համաձայնության», «Հասարակականկարծիքը միանշանակ կարծում է», ՛ «Ուզում եմ հիշեցնել այն ընթացակարգը, որով մենք ընթացանք այս ամբողջ ընթացքում», «՛ «Մեր գործարանները հասնեն այն վիճակի, որ ի վիճակի լինեն խաղող ընդունելու», «՛ «Ես կարնորում եմ երկու կարնոր փաստաթուղթ», «՛ «Դուք գիտեք իմ վերաբերմունքը այս օրենքի վերա«՛

Ցիցերոնը աքսորից վերադարձի կապակցությամբ սենա արտասանած ճառում (մ.թ.ա. 57 թ.) իր հարկադրական բացակայության հանրայիննշանակությանմասին միտքը հույժ պատկերավոր է դարձնում հենց հարակրկնությանհնարքով |445, էջ 54). «Ինձ հետ միասին բացակայում էինօրենքները, ինձ հետ միասին՝ մշտական դատարանները, ինձ հետ միասին` պաշտոնատար անձանց իրավունքները, ինձ հետ միասին` սենատի հեղինակությունը, ինձ հետ միասին` ազատությունը, ինձ հետ միասին՝ անգամ առատ բերքը, ինձ հետ միասին՝ բոլոր ծիսակատարություններն ու արարողությունները»: .

ի

տում

Խորենացու ««Ողբը»» մեծապես շահում է, ձեռք բերում կենդանի,հնչող խոսքի պատկերավորություն շնորհիվ ճարտասանական հարցերի, դիմումների, երկխոսության,բացականչությունների, հարակրկնության. «Ո՞ւր է քաղցրը աչացն հանդարտութիւնառ ուղիղս ն ահաւորութիւն առ թիւրս, ո՞ւր զուարթ շրթանցն ժպտումն առ բարի աշակերտացն հանդիպումն, ո՞ւր խնդամիտ սիրտն ընդունող արբանեկաց, ո՞ւր երկայն ճանապարհաց լոյսն հեշտացուցիչ, աշխատութեանցնհանգուցանող»: "

բերյալ»,

«Պետք չէ օրինակ բերել համաշխարհայինօրինակը»:

Իսկ ինչո՞ւ ենք բերված օրինակները զավեշտալի համարում: Պատասխանըտակավին Քվինտիլիանոսն է տվել |273, էջ 27. «Ամեն մի բանադարձումթերություն է եթե ի հայտ է գալիս ոչ թե միտումնավոր,այ, պատահականորեն»: Վետնաբար` այլ պարագաներում, այսինքն` եթե բանադարձումները խոսողի դիտավորությանկնիքն ունենային, ապա թերությունները կարող էին վերածվել առավելության՝ ցուցադրել ճարասենք` հեգնանքը, սրամտությունը, մեկ այլ վերաբեր-

ւնք

ունք:

6.6.16.

|

Հարակրկնությունը հնարավորությունէ տալիս խոսողին աստիճանաբար մեծացնելու խոսքի հուզական լարվածքը, ուժականությունն ու թափը, կուտակելու փաստարկները,ավելի ու ավելի գրավելու ունկնդիրներին,վարակելուորոշակի տրամադրությամբ: Միքանի օրինակ խորհրդարանայինելույթներից. «Որնիցե ձնով այս սակագինըհիմնավորել հնարավորչէ: Որնիցե ձնով հնարավորչէ պնդումներ անել», "

«Ինչո՞ւ տեղեկատվությանմեջ կրճատված էր այդ բանը, ինչո՞ւ համաձայնեցված չէր, ինչո՞ւ քվեարկությունից հետո փոփոխություններովտպագրվեց», "

Հարակրկնություն

բանադարձումներից Տարածված

«հարակրկնությունը» (հունարեն՝ «անաֆորա»՝ ՅոտռոՀ.0ո2,հայ ճարտասանականգրանունությանմեջ՝կոչվելէ նան «նախաբերություն», «վերաբերություն» ն այլն), երբ կրկնվում են սկզբնական բառերը. դրանք, սովորաբար, առանձնանում են՝ խոսքին հաղորդելով հանդիսաելնեէջավորումով վորություն ն ազդեցիկություն:

է

«.Եթե ուզում եք մոռանալ պատմությունը, եթե ուզում եք, հասարակությունը ընդհանրապեսչմւսսնակցի ընտրությունհոգնի ընտրուներին. եթե ուզում եք, որ հասարակությունը թյու ներից, ապա այս մեխանիզմըմտցչՀեսք»: "

որ

6.6.17.

Աստիճանավորում

Աստիճանավորումը (թոռմուօ) ասելիքի պյատկերավորությունն ուժեղացնող այն հնարքն է, որով ներկայացվող դատողությունն աստիճանաբար ուժգնանում է (կամ թուլանում) կրկնվող բառերի իմաստի սաստկացմամբ (կամ նվազեցմամբ): «Եվ այստեղ պետք է մեղավորներ փնտրել: Մեզ` ընդդիմախոսներիս,մեղադրում են, որ մենք ենք մեղավոր:Մենք ենք խոսում ենք: Մենք ք ենքենքմեղավոր, մեղավոո, որ փորձում են ք որ որ փոր մեղավոր, ԱԱ Այս օրինակում հարակրկնությանհետ մեկտեղ գործածվածէ

նն անելու

աստիճանավորումը(կամ` «աստիճան»), ինչպես նան մեկ այլ բանադարձում` «շղթայակցում»: Այստեղ «խոսում ենք» չեզոք ձնակերպումը ուժեղացել է «փորձում ենք ճշմարտությունն ասել» բնորոշմամբ, ուստի՝ «մեղավոր» հատկանիշըավելի պատկերավոր դարձել (մանավանդ՝զուէ գակցվում ակնարկության դարձույթով):

է

«Չեմ կարող ասել, թե երբ կամ ինչպես, բայց որ մեր այս երկու ժողովուրդները պե՛տք է, կարո՛ղ են, ցանկանո՛ւմ են ու կապրե՛ն խաղաղ` վստահ եմ» («Իրավունքների ն ազատության կենտրոնի» նախագահ Վարդան Հարությունյանի հարցազրույցից, «Առավոտ»,7.07.2006, էջ 2): Չորս բայ է գործածված, որոնք հերթականորեն հզորացնում են հեղինակիմիտքը, առավելցայտուն դարձնում վատահությունը: "

Շղթայակցում 6.6.18. այն բանադարձումն է, Շղթայակցումն

երբ որնէ բառ հնչերանգով առանձնացվում է ն դառնում ելակետ հաջորդ մտքի արտահայտման` այդ կերպ շղթայական կապ ստեղծելով: Հենց նախորդ հնարքի կապակցությամբ քննարկված օրինակի առաջին «մեղավորներ»-ըշղթայանմանբացվում է՝ զարգացնելով ասելիքը: Շոսայակցումի օրինակ Վարդան Մա՛'Հխկոնյանիճառից |62, էջ 210). «Էրկիւղ` թերահաւատութեան է նշանակ, զթերահաւատութիւն մեք ի մէնջ մերժեցաք, ընդ նմին ն երկիւղն փախիցէ ի մտաց եւ ի խորհրդոցմերոց»:

Զորավարիմիտքը տրամաբանորենկուռ է

ու

համոզիչ հատ-

կապես շղթայակցման շնորհիվ: Առաջին ասույթի «թերահավատու-

թյունը» բացվել է երկրորդ իսկ «երկյուղը»՝ երրորդ ասույթի մեջ: Կարելի է այլ կերպ ձնակերպել (նույն տրամաբանությունըտարբեր լեզվական կաղապարներովարտահայտել), սակայն դա հնարավոր չէ ասել ավելի պատկերավոր, ավելի ավարտուն, ավելի սլացիկ, ուստի ն՝ ավելի ազդեցիկ,քան արդեն ասվել է: Բանաստեղծական խոսքում այս հնարքը ապահովում է պատումի սահուն ծավալումը, հնչեցմանը՝ հաղորդում երգեցիկություն, ինչպես Հովհաննես Թումանյանի «Չարի վերջը» հեքիաթում: ,

..

Լինում է մի սար, էն սարում մի ծառ,

:

էն ծառում փըչակ, Փըչակում մի բուն, Բընում երեք ձագ....

օրինակ ժամանակակից հայ քնարերգություՇղթայակցման նից (Հասմիկ Հովհաննիսյան), որտեղ այդ հնարքով խորացել է

դատողությանխոհականությունը.

Շղթաները մեզ կապող ծաղիկներ են լինելու, Ծաղիկները շղթայի անթառամեն դառնալու: Մեր սրտերը բաբախողհեքիաթներ

են հյուսելու, են դառնալու: հյուսած մեր երազանք Վեքիաթները

Մերաչքերը զարմացածնոր աշխարհ են գտնելու, Այդ աշխարհը նոր գտած միայն մերն է դառնալու:

6.6.19.

Համաստիճանություն

քաղաքական-խորհրդարանային ճարտաԺամանակակից սանության մեջ տարածված բանադարձումներիցէ համաստիճա«զուգապատկունությունը (անվանվել է նան «համաբարդություն», թյուն» ն այլն): Սա ոճական այ ոնարքն է, երբ ճարտասանը որէ շարահյուսական միավորի եզրափակիչ բառը (բառերը) հիմք : դարձնում հաջորդ միավորի ձւաակերպմանհամար: Դրանով իսկ՝ նա ապահովում է խոսքի (բանավոր ն գրավոր) շարադրանքիններկայացվողգլխավոր պահանջներիցմեկը՝ մտքի յ

`

ծավալման աստիճանականությունը:

Կրկնության շնորհիվասելիքն ավելի պատկերավորն գրավ է մատուցվում, ավելի շարժուն (դինամիկ),ուստի՝

ուշա-

ունկնդիրների հետաքրքրությունը ն ուշադրությունըդառնում է ավելի դյուրին կառավարելի: Այսպես`Ցիցերոնըդավադիրների պարագլուխ Կատիլինային նախատում է |497, էջ 293|.«Մինչդեռդու դեռ ապրում ես, ապրում ես ոչ այն բանի համար, որ հրաժարվես քո հանցավոր ճմտադրությունից,այլ որ ամրապնդվես դրանում»: Հռոմի սենատիբարեհոգի վերաբերմունքը (առաջին«ապրում ես»-ը) համեմատվել Է մեղադրյալի նենգությանհետ (ասվածի կրկնությունը՝ իր բացահայտիչով): Ի լրումն՝ այստեղգործադրվել:Է նս մեկ բանադարձում՝ հակադրությունը՝ «հրաժարվել-ամրապնդվել»ներհակ

վարվելակերպերի համեմատության տեսքով:

Վամաստիճանության

օրինակներ քաղաքականխոսքից՝ «Միննույն է՝ պատասխան են ւոալու, ն այդ պատասխան տալու հարցըամենակարնորնը է»: «Տեղեկություն եմ տվել` չեմ ժխտում, ժխտում եմ, որ հաշվետվությունեմտվել»: «Բոլորիս մեջ տագնապ կա, տագնապ կա մեր ապագայի հանդեպ»: «Վավատչունենք, որովհետն հոկտեմբերի 27-ը կատարվեց, կատարվեցն ընկճեցմեր կամքը»: «Եվ պետք է փորձենք, փորձենք արմատական փուիոխություններ կատարել»: «Եկեք գտնենք լուծումը,լուծումը կա»: Քվինտիլիանոսը համարում էր, որ համաստիճանությունը ամենիցարհեստականն է դարձույթների ու բանադարձումների մեջ, ուստի՝ հարկավորէ հնարավորինս քիչ կիրառել: Իրոք, եթե բերված օրինակներում մտովիշարունակենք շղթան, ապա խոսքնիսկույնձեռք կբերի քաղաբական ճարտասա"

"

"

"

"

"

նությանը անհարիր հանգավորվածություն, հաներգեցիկություն, դիսայնություն: Այդուհանդերձ, հենց նույն են

օրինակները ցույց տալիս, թե որքան շահսկանէ համաստիճանությունը ճս'«ոտասանի միտքըպատկերավոր ու Գրավիչ դարձնելուառումով:

"296.

6.6.20.

Կրկնապատկություն

Առավել լայն տարածում գտած բանադարձումներից սդալ

է

կրկնապատկությունը.գոյանում շնորհիվ բազմապատիկ գորմեջ տարբեր բածածվող որնէ բառի, որը ռերի համար որոշիչի դեր է կատարում: Օրինակ՝ «Ես նոր գաղափարների,նոր պահանջներին փանիշների,նոր մտածելակերպիկրող եմ, իմ միջավայրինխորթ լճացած, հին գործելաոճը»: ԱԺ պատգամավորն կերպառավել տուն է դարձրել իր դիրքորոշման կայունությունը: օրինակում նույնպես խոսողն ուժեղացրել է խոսքի «Պարզապես ներազդեցությունըկրկնապատկությանօգնությամբ. համարում եմ, որ սխալ կարծիքներ,սխալ ձնակերպումներ,սխալ մեղադրանքներեն եղել, ուստի չեմ ուզում իջնել դրանց հեղինակների մակարդակին»: Դժվար չէ հասկանալ, որ առանց որոշչի կրկնության,սոսկ թվարկմամբարտահայտված` նույն միտքը զգալիորեն կորցնում է իր պատկերավորությունը(այդքանով էլ, է ենթադրել,կորցնում է համոզկերությունըունկնդիրների համար): Այս բանադարձումովճարտասաննարտահայտում է երնույթների բազմապատիկ լինելը, կրկնողությունը, տնականությունը, ուժգնությունը. Բ կառույցի ստեղծումը ծանր կնստի մեզ վրա՝ մեր բնակչության վրա, մեր ժողովրդի վրա, մեր պետության է

րի

նախադասության այն

Հաջորդ

ա

կարելի

«ամապատասխան

վրա «Ես ա»:

րնարարք, աժողով,

չեմ կարծում, թե որնէ կԱ որնէ ննարկումկարող Է լրիվությամբ կասկածները փարատել»: օրենքի հետ կապված կլինի, թե մեզ մոտ ի՛նչ իշխանություններկձնավորվեն,ի՛նչ ճանապարհով ի՛նչ ապագա կունենամեր երկիրը»: Կրկնապատկությունը հնարավորությունէ տալիս տարասաան մ փայլուն բառախաղեր ստեղծելու. «Այդ բոլորը կարելի էր ավելի շատ անել, ավելի շուտ է առաջնային «Մենք պետք է որոշենք, թե ո՛ր բնագավառն 1ր է Ըբնակավայրն առաջնային»: ընտրված, փշալարերով հռչակված, փշալարերի ետնում երդում տվող նախագահըչի կարող լինել երկրի նախագահ»:

:

'

«բնդունելիք

"

"

«Փշալարերով

առաջիկայու

անել»

6.6.21. ջինս,

Բազմալծություն

Նախորդից ոչ

պակաս տարածված է բազմալծությունը: Վեր-

սահմանման`

«արդյունք է նախադասությանմիավորյալ անդամների կրկնության» |209, էջ 123|), ընդ որում դրանք միավորվում են կրկնվող որնէ բառի միջոցով: Ահա օրինակ դպրոցի տնօրենի խոսքից. ««Կարնոր է, որ ուսուցիչն զգա, որ ինքը դպրոցում ունի մեկը, որին կարող է հավատալ, որին կարող է հենվել, որի հետ կարող է կիսվել, որի հետ ինքը կարող է ճանապարհ գնալ»: Շաղկապի կրկնությամբխոսքը դարձել է ոչ միայն ճոխ ու կառուցիկ, այլն ավելի հուզախառնու անկեղծ: ըստ

«Մենք մանրամասն տպագրելու ենք ն՛ նիստի մասնակիցների քանակը, ն՛ քվեարկությունների ընթացքը, ն՛ ելույթների բովանդակությունը»»: ԱԺ պատգամավորիայս խոսքից եթե շաղկապը հանենք՝` ասվածի իմաստն սկզբունքորեն չի փոխվի, սակայն բազմալծության շնորհիվ դարձել է շատ ավելի ազդեցիկ (մանավանդ՝քվեարկությունից անմիջապես առաջ): Մեկ այլ՝ ցայտուն օրինակ մամուլից. «Իսկ որ՞ն է մեր երազը. ապրել մի երկրում, որտեղ ապրելու իրավունքը հավասար է բաշխված, որտեղ մարդիկ առավոտյան հաճույքով են աշխատանքի գնում ն վերադառնում սեփական գործի կարնորության ն սեփական գործից բավարարվածությանգիտակցումով, որտեղ երեկոյան ընտանիքը հավաքվում է հաճելի ընթրիքի, որտեղ հեռուստացույցով նայելու բան կա, թատրոն ու կինո գնալու տրամադրություն, որտեղ փողոցներըմաքուր են, մարդիկ բարեհամբույր, որտեղ ընտրության գնալը ն քվեարկելն ավելորդ լարվածություն չի պահանջում, որտեղ ընտրատեղամասերիառաջ հաստագլուխների կուտակումներ չկան, որտեղ մարդիկ չեն վախենում իրենց երեխաների ապագայի համար ն իրենց երեխաների ապագան կապում են հենց այդ երկրի հետ, որտեղ մարդիկ վստահությամբ են մտածում իրենց վաղվա օրվա մասին» («Հայկական ժամանակ», 7.04.2005): "

"

«Այդ քայլը չանելով՝ չեն-. կարողանա միջոցներ ունենալ կենսաթոշակներիբարձրացմանհսմար, չենք կարողանա միջոցներ ունենալ բյուջետային աշխատողների աշխատավարձիբարձրացման համար ն, իհարկե, չենք կարողանա իրականացնել էներգետիկ բնագավառումանխափանշահագործում»: Այս անգամ ար`

-

դեն կառավարության անդամն է փորձում մեծացնել իր խոսքի ներազդեցությունը պատգամավորներիվրա՝ բազմալծությունը կառուցելով բայի կրկնությամբ (ուժեղանում է կորստի զգացողությունը):

ցով

Ազդու, հիմնավոր գոյացող

համոզիչ է ընկալվում մակբայի միջոբազմալծությունը: Օրինակ՝ ու

«Պատասխանատվությանհարցը շատ կարնոր է, որպեսզի ցանկացած իշխանություն իմանա, որ վերջիվերջո բացվում է, վերջիվերջո պարզվում է, վերջիվերջո պատժվում է»»: "

«Ամիսներ շարունակ, շաբաթներ շարունակ այդ մասին ենք խոսում»: «Ճիշտ կլիներ, որ զեկուցողը ներկայացներիր վերլուծությունը ֆինանսական առումով, սակագնի առումով, կառուցվածքի առումով, գործունեության առումով ւ սոցիալական հետնանքների առումով»: "

"

Ոչ միայնճարտասանական,այլն առտնին խոսքում, բազմալծություն կազմող հարցական դերանունները խոսքը դարձնում են, որպես կանոն, հուզական, խանդավառն, տագնապահարույց, ուստի՝ դրանք ամենից հարմար են լինում ճարտասանականհարցերի համար՝ «Եվ մենք այսպիսի՞ պետություն պետք է դառնանք ու շարունակենքայսպե՞ս գոյատնել»:

Իսկ ժխտական դերանունները, ինչպես նան «ոչ» մասնիկը ասելիքը դարձնումեն ավելի կտրուկ ու անվերապահ՝ «Ո՛չ մի հիմնավորում, ո՛չ մի փաստարկ սակագների բարձրացման մասին»: "

նման

ճանապարհով

««Իսկ ինչո՞ւ այդ ժամանակ ո՛չ գլխավոր դատախազը, ո՛չ գործերի նախարարը, ո՛չ անվտանգության նախարարը չարձագանքեցին դրան»»: "

ներքին

Այս բանադարձումները(համաստիճանություն,կրկնապատկություն, բազմալծություն, կրկնություն, երկրորդում, հարակրկնություն, աստիճանավորում ն շղթայակցում), բոլորն անխտիր, առաջանում են կրկնողությանմիջոցով՝ բառացիկամ իմաստային: ճարտասանը միտումնավոր (առանցհստակ ոճական նպատակադրմաս կրկնությունը, հիշեցնենք, սովոււաբար ոչ միայն չի նպաստում խոսքի պատկերավորությանը,այլն: վնասում է՝ իբրն խոտելի կրկնաբանություն),նույնությամբ կամ այլափոխված, անմիջաբար կամ միջնորդավորվածկրկնում է ասածը՝ որպեսզի առավել տպավորիչլինի:

Հակադրություն

6.6.22.

թյունը հնարավորություն է ընձեռում բանաստեղծական խոհերին տալու փիլիսոփայականսեղմ ձնակերպումի հզորություն՝ «Վատը լավ եմ տեսել ես»: Հայ դասական ճարտասանությանմեջ ընդունված է եղել այն տեսակետը (էդուարդ Հյուրմյուզյան), որ հակադրությանգործածությունը արդարացվածէ, եթե հարկ կա ունկնդիրներին ինչ-որ բանի

տեսել

եմ» «Վատը՝լավ եմ (Հով. Թումանյան)

համոզում Է երնույթների ոչ միայն նմանությունը Մարդկանց կամ կրկնողությունը, այլե դրանց տարբերությունը, հակադրությունը (պայմանով, իհարկե, որ ճարտասաննունակ լինի պատշաճ ներկայացնելու դրանք): Հակադրությունը (հունարեն` անտիթեզ` ճոււէհօջլտ)ոճական այն հնարքն է, երբ խոսողը կողք-կողքի է դնում հակադրական

հատկանիշներ, երեույթներ,արտահայտություններ,

պատկերներ, դատողություններ, ինչի շնորհիվ նրա ասելիքն ավելի ցայտուն է դառնում, միտքն` ավելի հասկանալի ու համոզիչ, իսկ ունկնդիրներին հաղորդվող հույզը՝ ավելի տպավորիչ ու

համարկշտամբել: Այս առումով՝ հակադիր բնութագրումների զուգահեռ շարադրանքի տպավորիչ հատված Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանի ճառից՝ հայոց պատմությանգնահատականին |198, էջ 442). առնչվող «Ո՛րչափ դյուցազունք, ո՛րչափ արիական գործեր ու վեհ առաքինությունք, ո՛րչափ փառաց ու զարմանաց հիշատակներ, բայց ն՝ ո՛րչափ թշվառությունք ն ոճիրք, ո՛րչափ արյուն արտասունք, կործանումն ու ավերակք»»: Հակադրության հաջող գործածության մի քանի օրինակ մեր ժամանակակիցներից`

|

ազդեցիկ:

Ունկնդիրների ընկալման հաշվառումը, որ առհասարակ կարնոր է բոլոր տեսակի դարձույթներին բանադարձումներիպարագայում, այստեղ բացառիկնշանակություն ունի: Իրոք՝ «ախորժելի է տեսնել, արդարացիորեննկատում է Սամվել Գանթարյանը, այսպէս երկու նիւթ՝ որ իրարու հակառակ ըլլալով, զիրար ավելի կը ցատկեցընեն»|49, էջ 119): Այդ արվեստին անգերազանցելիորենտիրապետումէին Դեմոսթենեսնու Ցիցերոնը: Վերջինիսպաշտպանականճառերից մեկի օրինակով (հօգուտ Հռոցիոսի) արդեն վերլուծել ենք հակադրության բազմակիգործածությունը: Ահավասիկ՝մի նմուշ Դեմոսթենեսից: Մեղադրականճառի ավարտին հորդորելով դատավորներինպահպանելօրենքի տառն ն անօրիու ոգին՝ Դեմոսթենեսըհակադրում է օրինավորությունը նությունը |339,էջ 334). «Արդ` ամենայն ուշադրությամբ տեսեք, թե որքան մեծ բարիք է սահմանված օրենքներին ենթարկվելը ն որքան մեծ չարիք՝ դրանց չենթարկվելն ու անտեսելը: Եթե դուք դիտարկեք օրենքների բարիքը ն ապօրինության չարիքը, ապա կհայտնաբերեք, որ ապօրինությունն է ծնում անմիտ, անզուսպ )- շահամոլ գործեր, իսկ օրինատ՛սհությունը` բանականության, իմաստնության ն արդարության»»: ինքնանպատակչէ (թեպնտ` զուտ բառաՎակադրոււթյունը կան հակադրություններն անգամ, ինչպես վկայում է հին հույն սոփեստների փորձը, հնարավորէ օգտագործել փաստարկմանմեջ): Հակադրությունը իմաստալից պատկեր է ստեղծում: Հակադրու-

««Մենք հաշվարկներ ենք իրականացրել ոչ թե .այն տեսանկյունով, թե ով ինչքան կթաքցնի հարկեր, այլ այն տեսանկյունով, թե ով ինչքան պետք վճարի»» (նախարարիելույթից): «Ես ձեզ ուղղակի քաղաքական պատերազմի կոչից կոչ եմ անում ազնիվ քաղաքական մրցակցության»» (ԱԺ պատգամավոր): ««Ես կարծում էի, թե ավելի անհիմն փաստաթուղթ հնարավոր չէ բայց կյանքը ցույց ցույց տվեց, (ԱԺ պատներկայացնել,է Բայց կյանքը տվ որ ր հնարավոր րավոր է»» աե "

-

-

է

"

"

Աաավորի «Մենք էլ ենք ուզում,

|

"

բայց

կարգուկանոն հաստատվի երկրում, կարգուկանոն ժողովրդի համար, ոչ թե արտոնյալների» (ԱԺ որ

պատգամավոր):

|

Վակադրությունը լայն հնարավորություններէ ընձեռում բառախաղի, հեգնանքի, ճարտասանական հարցերի՝ «Պետք չէ օրինաչափություններ փնտրել այնտեղ, որտեղ դրանք գոյություն չունեն»: «Եթե գտնում են, որ ամեն ինչ սառած է, ապա շատ զարմանալիէ-իրենց տաք-տաք պայքարը դրա դեմ»: «Եթե այսպես ամեն ինչ լավ է, ինչո՞ւ է այսպեսվատ»:

|

"

|

"

"

:

ՀակադրություններիՊիջոցով վառ ու տպավորիչ, սեղճ ու տարողունակ ձնակերպումների անսպառ շտեմարան է այոց առածանին (որը, դարձյալ մավով պիտիարձանագրենք,գրեթ չի գործածվում խոսքում): Իսկապես, հնարավո՞ր է ավելի պատկերավորասել, քան արդեն ասվածը՝

պաշտոնական

)

`

-

'

Ձ

Դե

«Սն

սիրտ, սպիտակ ատամ», ԶԾ «Հացի զոռ, բանի քոռ»», Զ «Թանկից էնանը չկա», ԱԺ «Մեկ կա՝ հազար արժե, հազար կա՝ մեկ չարժե», ԱՕ «Չկա չարիք առանց բարիքի»,

|

|

|

|

Ա ՀԶորի էլեն վառում ամեն հետ թացն Զ

Զ Զ ԱԺ

կ

«կղթատը է

հացի կարոտ, հարուստը՝ բանի», «Գնամեռի, արի սիրեմ», «Կուշտ նստանք, անոթի կայնանք»,։ «Մեկ ծաղկից օձը թույն է շինում, մեղուն՝ մեղր»:

տորեն

|

,

Հապաղում

|

ՎԳապաղումը (նան՝ «կախում», լատիներեն՝ «Է6է28մ210»)այն բանադարձումն է, որով ճարտասանն իրոք հապաղում է, այսինքն՝ միտումնավոր ձգձգում է իր դատողության ավարտը, որնէ մտքի ամփոփ արտահայտումը, եզրակացության հստակ ձնակերպումը. այդ կերպ՝ մի պահ առերնույթ շեղվելով խնդրո առարկայից՝ խոսողը նպատակ է հետապնդում առավել սրել ունկնդիրների ուշադրությունը, բորբոքել հետաքրքրությունը, մեծացնել պահի հուզական լարվածքը, ի վերջո՝ առավել պատկերավորդարձնել բուն ասելիքը: ճարտասանը դիտավորյալ միջաբանում է սեփականխոսքը, հիմնական ասելիքից հեռանում, դադար տալիս, սակայն, բոլոր պարագաներում, կանխում է ունկնդրին՝ ինքն ասելով շարունակությունը: Ընդ որում՝ դա այնպես է արվում, որ ունկնդիրներըոչ միայն չնկատեն գործադրված հնարքը (ուստի ն` չձանձրանան, ոչ էլ, առավել նես, վրդովվեն կամ զայրանան), այլն, ընդհակառակը՝ առավել մեծ հետաքրքրություն ու շահագրգռվածություն ցուցաբեեն ասվածի հանդեպ: ս հնարքի հնարքիներազդե Այս ներազդեցության ն հոգեբանական այնէ հոգեբանակա հիմքնքնայն

ճարտասանի խուքին հետնող

| :

'

երպճարտասանը "չ թե ԼԳՆ Գությու քմից, եցիկ ձնոծ: իայ այլն,փոքր-ինչ հիվ մոլ իտքը, ա ռավել ատուցում: ուն կեր, «որիչ տվյալներ բերում» մի մւ ՆոաԱա ական հնարավոր ներն է կանխում կասկածի արտասա լի տպավորիչէ դարձնում: րւ Ք ն տվէ, ին յացքից թվում պատգամաէԱյսպես սկսում վորը,ին բան չկա, բայց...»»: խոսողը, ն: Էտալով արտառոց է վերականգնելու ստանում Ն ներիարավորություն ունկն Իսկ եթե մի պահ հապաութեր ԲՈՆ ուշադրությունը: իսկապեսորնէ արտառոց բան է մլուց լող «րգործությունը, բայցը» անտարակույս,ավելի ուժեղ է լին մ աարխոնքի բանադարձումի գործադրման(իհարէնան: նեո արո տվյալ չշարունակելխոսքը, եթե լիովին է ըը ասելիքն ե նիրորինրակ վստահ ինքնի է. այստեղ արդեն գործ հասկացվում ԳԱՔ Ին

ր

ր

ա

ն

|

ռ

«Առա Տեր

րե

| |

| |

է,

ունկնդիրները, որպես կանոն, 'նկնկալում են, որ նա իր ասելիքն "շսմիջաբար կարտահայտի:Եվ, ինչ խոսք, հնարքը հատկապես հզոր է լինում, երբ ճարտասանը, հաշվի առնելով հիշյալ ակնկալիքը, ոչ թե պարզապեսհնչեցնումԷ ունկնդիրներիմտքինը, այլ գտնում է մատուցման անսպասելի,նոր, թարմձներ: որ

գործածվում «եթե

մինչն վերջ կարծի

|

6.6.23.

իսկ եթե ճարտասանն իսկապես,բառի բուն իմաստով, հապաղի, այսինքն տարվի իր իսկ միջանկյալխոսքի տրամաբանությամբ, ուշացնի բուն թեմային վերադարձը,ն ունկնդիրները հասցնեն ասել այն, ինչ նա էր պատրաստվում ասելու, ապա ինքնին հասկանալիէ, որ ոճական հնարքի արդյունավետ գործա"թան փոարեն մենք կունենանք ձախողված ելույթ: Փասխախտվումէ Արիստոտելի«ոսկի կանոնը», ըստ որի, հիշեցնենք, ճարտասանը պետք է կանխիունկնդրի դիտողությունը: Լեզվական որոշակի կաղապարներկան, որ հեշտազնում են հապաղման եր գործադրումը: Սովորաբար հիշողությունս ինձ չի դավաճանում», «սա իմ համոզմունքնէ», անկեղծ լինենք», «թույլ տվեք իմ անձնական արօրքն ասել» այլ տեսակի միջանկյալարտահայտություննե ն ր (գրավորխոսքումդրանք փակագծերի մեջ են առնվում): սոսկ ապահովագրումէ իրեն, Ա իցու ղ աղորդելու համար հնարավոր ան ավելի արժանահավատ,ուստի` ավելի ա իր հապաղմանշնոր-

վ

ձ -

|

,

ր

ասա

ԱԺ

նա

որ

ունենք մեկ այլ բանադարձումի՝ «լռության» հետ):

լավ մեկ ներդաշնակում Դադարի միջոցով հապաղումը երբ ճարտ իր խոսքը ետ, է կառուցում րԱ ի ասանն է

անա

թատ

այլ

տեսքով` ինքը հարցռում է, ինքն ուցխան րմիուությա լլ՝ ղ գործածվում է ւ

րր ի ծավալ խոս ք

լման

բուն

բնականորեն առվաղումը

տրամաբանությամբ:

:

եմ

ը թե՛ -

բաց

ո

մբ

այդօրինակ գործածությունկա Դեմոսթենեսի ՀՎապաղման ճառում |334, էջ 103Լ մեղադրական նան այս «Արդ՝ ուշադրություն դարձրեք, դատավորներ, եթե ես հանուն պիտի նրանցմեղադրեի,նրանք ինչի՞ բանին. Պատճառ գտնի: Մի՞թե հաճելի է բաչեք չեն: ոչնչով մեղավոր է: զում թշնամիներ ունենալը: Ո՛չ, դեռ մի բան էլ վտանգավոր է»»: ինչ եմ բա՞նն Ուրեմն եղել: Ո՛չ): Ես նրանց թշնամի՞ն միջոցով, ԴեԵվ այսպես շարունակ,հարցուպատասխանի Է ու մոսթենեսը շատ ավելի պատկերավոր համոզիչ ներկայացնում բնույթը, քան սկզբունքային անանձնական, իր մեղադրանքների եղանակով: այլ հնարավորէր Օրինակներ բերենք ժամանակակից քաղաքական-խորհր-

6.6.24.

:

լ

դարանայինճարտասանությունից: ԱԺ Այսպես` քննադատելովներկայացվածօրինագիծը, է իսկ իր ե րբ ասածն ավելի տպավորիչ դարձնում, պատգամավորը, համոզիչ է հոգեբանորեն ուղղակի հարցադրմանըպատասխանում մասին այդ է սակագների դադարիցհետո. ««Ի՞նչ օրենք լինելու պատգամավորը է խորհրդարանի օրենքը... Ինչպե՞ս կարող է, ապավինում է քվեարկել մի նախագծի օգտին, որը հղվում ն որի բովաննախագծի այլ մեկ չունեցող գոյություն դեռնս դակությունը դեռ պարզ չէ»»: «Գարց է առաջանում՝ինչու այս սուր բանավեճըկառաէ այլ պաւովարությունումչի ծավալվում», հարց տալիս մեկ զատ, դեպ, (ի հավելում ապա հապաղումից գործագամավոր, բ անադարձումը է բազմալծություհիշատակված արդեն դրվում թիմ չէ, որովքաղաքական կառավարությունը «Որովհետնե նը)՝ գործիչներ քաղաքական հետն կառավարությանանդամները է հիմնարկ»: Ակնդարձել չեն, որովհետե կառավարությունը է հապաղում. հայտ է, որ ամեն մի հարցի հաջորդում որոշակի բռնազբոայլն հնչի, չի համոզիչ միայն ոչ առանց վերջինիխոսքը "

"

-

`

Եթե հապաղումը, ինչպես որ կրկնությունը, երկրորդումը, շղթայակցումը, համաստիճանությունըն մյուս բանադարձումները, գոյանում է հավելման ճանապարհով, ապա լռությունը պատկանում է այն բանադարձումներին,որոնք առաջանում են խոսքի զեղչմամբ, կրճատմամբ: Լռությունն այն հնարքն է, երբ խոսողը լռության է մատնում իր հաջորդ միտքը` նախորդը ձեւակերպելով այնպես, որ ունկնդիրներին լիովին հասկանալի լինի չասվածը: Քերատ ասվածը յուրովի շարունակվելով ամեն մի ունկնդրի մտքում՝ համոզկերությանառանձնահատուկուժ է ձեռք բերում. դրան արդեն անդրադարձելենք փաստարկմանբաժնում, թերասացության եղանակը քննարկելիս: Լռությունը կարող է լինել ճարտասանիհոգեկան լարվածքի արտահայտություն, երբ ունկնդիրները հասկանում են, թե հատկապես ինչ էր ուզում ասել նա ն ինչու չասաց: Բացի այդ, լռությունը շահեկան է նրանով, որ ունկնդիրներիկողմից ընկալվում է որպես իրենց հանդեպ, իրենց պատրաստվածության մակարդակի հանդեպ ճարտասանիվստահությանդրսնորում: Լռությունը հնչող խոսքի դադարն է, առասության ընդհատումը: Եթե հապաղմանպարագայումճարտասանըշեղվում է թեմայից՝ վերադառնալու նպատակով, ինչը բավականինդյուրին է, ապա լռությունը անհամեմատ մեծ հմտությունէ պահանջում: Գերխնդիրը ճիշտ պահին լռելն է ն գոյացած դադարի պատշաճ տնողությունը: Հենց այդ դադարի միջոցովէ ասվում այն, ինչը կարծես չի ասվում:

սիկ կդառնա: Ի

արձանադեպ, դադարովհապաղումը գրավոր խոսքում

ծավալվող գրվում է կախմանկետերով, սակայն երկխոսությամբ են են վարվել ն խոսքումսովոռաբարդրանքանտեսվում (այդպես պ ատրաստողները): Դեմոսթենես ճառերը հրատարակության անհնար Ւ ստեղծել առանց թվացողություն Մինչդեռ երկխԴսության վիճակ կազավեշտական դարձյալ որոշակիհապաղումի.ավելին` րող է առաջանալ:

Լռություն

Վայդասականճարտասանության մեջ լռության հնարքըշատ կարնորվել. «Այս յանկարծական րնդհատութիւնն, ն այս խորհրդաւորլռութիւնն՝ բուն ըսելիքէն աւելի բան կը հասկըցոեն» (49, էջ 146|: Որոշ տեսաբաններ լռություն են համարում նան ճարտասանական կեղծիքը, երբ, դարձյալ, ճարտասաննասելիքն ասում է՝ տպավորությունստեղծելով,թե չի ասել: է

`

Առավել գործածական լեզվական կաղապարներն են՝ «ավելորդէ հիշեցնել» (սակայն հիշեցվում է), «ես չեմ ուզում շատ խորանալ, բայց...», «չեմ խոսի այն մասին, որ...», «հարկ կա՞կրկնելու, որ...» ն այլն:

6.6.25.

-

-

«բացդարձութ)ո

-

|

յան աեւցայտուն նշել, ««Կարծում

ճարտասանուր

եմ, որ ավելորդ է որ քննարկվող հարցը քաղաքական, ն՛ տնտեսական, ն՛ սոցիալական առումով լուրջ հասարակական հնչեղություն ունի»: ն՛

Լռությունը հաճախադեպ

փորձում

է

իրեն տրված

րաբերմ Ար

է հարցի տեսքով, երբ խոսողը

բարցից Աաաա ւ

`

որոշակի վե-

արուազավորի

խնդրանքի` մեկ անգամ էլ հիմնավորելու օրենքում փոփոխություններկատարելու մասինօրինագիծը, կառավարությաններկայացուցիչնասում է. եք, որ ես կրկնե՞մ ելույթս»: «Դուք ուզում Նույն կերպ ասեմ նչպե՞ս ասեմ», ինչպե՞ս «Բայցեսես ավելի ««Մի՞թե պարզ չեմ արտահայտվում»: ն այլն: -

:

պարզ

Բերվածարտահայտություններըմեզ հուշում են,

որ

երբեմն

լռությունը ակնարկ է պարունակում, նան՝ հեգնախառն ակնարկ, ն դարձյալ, կարծես չասելով՝ ճարտասանն այնուամենայնիվ մտքինն ասում

է:

դրա փայլուն օրինակը Եղիա Տեմիրճիպաշյանի «Կրթականբարենորոգում»ճառից. «Սակայն ես շատ կխոսիմ, այնպես չէ՞, պատվական հանդիսականք:Ես խոսելով հոգնեցա, դուք լսելով հոգնեցաք, հեգ ժամկոչ աղբարն ալ գուցե հոգնեցավ սպասելով, որ կնքեմ խոսքս, որպեսզի հնչեցնե երեկոյան ժամերգության զանգակն, ոյր ձայննաղոթահրավեր ուսումնահրավեր իմ ձայնես քաղց-

Ահավասիկ

է գուցե»: րագույն ազդողագույն Այսպիսով՝ինչպես համոզվում ենք, ն

հապաղումն ու լռությունը որպես բանադարձումնել, թեպետ տարբեր կերպ են օոյանում, սակայն, խոսքի յուրահատկությամբ ճարտասանին ն ն են տալիս ալի ասե լիքը դ արձնելու ավելի պատ-

ԿԱ

կառուռման

վորիչ '

Այս բանադարձումը (կոչվում Է նան «բացթողում», «զանցառություն», հունարեն` «էլիւպսիս» նույնպես գոյանում է առանձին բառերի ն արտահայտութ կրճատմամբ:Դարձյալ թերատ է ասվում, ւ դարձյալ բաց վածը դյուրին վերականգնելի է: Վերջին

յունն)

-

հ նական օրինակ խորհրդարանակա

Զեղչում

)

թողնյա հանգամա րբկայացբանադարձումների

լողալԱա աացացող ող գլխավոր

է: պահանջն ատեն «Ձեղչումն այն է Ս. Գանթարյանը,

են 0

ացիո կականոնաւորէ - արդարացիոր տում ձճրք/սօսքին աւելի ոյժ (/Ուտայ, առանց Խրթնութիւն պատճառելու, ե վերցված ՌրօԲ կը որ կարծեսթէ -

անանկ բառերն տնակա զանոնք կերպով մտքերնուս մշջ գը ժմանին, Բր Ա խորդ Լռուբանադարձումից՝ թյունից, է, առավելապեսիր րան լ երաբերմանանմ աոդում ոեոիրներին: Այսինքն` լռության բանադարձմամբ մենք հասկացնո ենք որնէ միտք, կարող ենք չեզոք անել միանգամայԸ -

այն

որ

խոսո

եղչման

ս

միջոցով

դա

կերպով, այնինչ զեղչումով մեզ համակած հույզը (կամ` այն, ինչը ցանկանում ենք ցուցադրել) առավել ցայտում,տայ ավոիիչ ու նան վարակիչ ենք դարձնում: ընթացքում Վեշտ է համոզվել, որ առտնին խոսակցության հատկապեսհուզված, վրդովված, բորբոքված,տագնապած մարդիկ են համառոտում իրենց խոսքը: Դրանիցբուն ասելիքը ոչ Միայն չի է տուժում, այլն, ոնդրակառակը,ավելի տպավորիչ Ու ազ դեցիկ դառնում: Խոսողն ասես շտապում է իր վերաբերմուն Կրքն տահայտել,ուստի՝ անտեսում է մանրամասները: ան իսոսքը Եվ քանի որ դա է բնականոնը (կրկնենք ճարտասանի անսխալական ուսուցիչը), ունկնդիր են հավատալու հուզմունքից ասելիքը համառուռողին, ըն ուսակայն ասելիքն անենայն մւսնրա

Իակվո է անրիիամ

արոր գմա րրբորեն ումր Այսպես` շ

ս

ՔՆասեն

:

ի

(

ճարտ»:ւաններն յ

:

այդ

վեր ոհծի բա ոդ սադկրհարակրկնության :

լամա նքը

հանգ

վերհիշենք Ցիցերոնի ճառը աքսորից

առթիվ (դրան անդրադարձել ենք

ձումը քննարկելիս).

ր

Զ Մ Ա

«Տվուց ոսկին՝ բերուց խոսքին»», բերան՝ ջվալի բերան»», «Շատվոր՝ շնվոր»»,` ԱԶ «Ցեցը ծառեն՝ ցեցը ծառին»», Զ «Ներսից՝ խնամի, դրսից՝ թշնամի»: ն այլն:

ինձ հետ միասին բացակայում էին օրենքները, հետ պաշտոնաինձ միասին` մշտական միասին` դատարանները, տար անձանց իրավունքները, ինձ հետ միասին՝ սենատի հեղինակությունը, ինձ հետ միասին՝ ազատությունը, ինձ հետ միասին՝ անառատ միասին՝ բոլոր ծիսակատարությունբերքը, «Ինձ

հետ

գան

իներիետ

Է ոսկ զեղչում կատարված,մինչհերականական Թվում կամ փոխարինենքորնէ զեղչված ու

դ

արարողությու

7»:

ճարտաԺամանակակից քաղաքական-խորհրդարանային մեծ է պասանության մեջ նույնպես զեղչումը բնորոշ հուզական թոսով ելույթներին (հատկապես՝ընդդիմությանդիրքերից).

«Մենք երկրում, բայց "

էլ ենք ուզում, որ կարգուկանոն հաստատվի կարգուկանոն ժողովրդի համար, ոչ թե ար-

տոնյալների»»: "

«Ավելի վատ, քան այսօր

լինել»»: "

է, երբեք չի լինելու, չի կարող

««Փոխհատուցումից խոսենք՝ ինչո՞ւ ենք վերցնում, որ

փոխհատուցենք»»: «Ընդդիմությունն ուզում է իմանալ ժողովրդի կարծիքր, իսկ դուք՝ ո՛չ, որովհետե ժողովրդի կամքով չի որոշվում, դուք կմնաք իշխանություն, թե ոչ»»: «Ո՛չ նախագահ կա երկրում, ո՛չ վարչապետ, ո՛չ խորհրդարան, ո՛չ կառավարություն»: խոսքը նույնպես Զեղչմանգործադրմամբդատապաշտպանի առանձնահատուկ կրքոտություն է ստանում, ինչպես նան մեջ առավել քան վստահ մարդու տպավորությունգործում: Ահա մեկ նմուշ անցյալ դարի հայտնի փաստաբան Ս. Անդրենսկու ելույթից. վե «Համեմատեցեք առաջին ն երկրորդ վկային՝ ո՞րն է ավեԷ տատանվել հստակ, կայուն, հավաստի. մի՞թե հնարավոր լի ընտրության մեջ»»:

հետո

չ

յ

"

|

ասածի

՛

Զեղչման հզոր միջոցներ են 'սսացվածքներնու առածները: ենց զեղչման օգնությամբ է ժողովրդական իմաստությունը դարձել այդքան սեղմ ու տպավորիչ՝ Ձ «Գիլու գլխին ավետարան կր կարդա», Զ «ԿՄնին՝պուտ-պուտ, մնին՝ փութ-փութ»», ԾԶ«Գող՝ սիրտը դող», -

Նույն կերպ՝ զեղչման հնարքով է գործում գովազդը: Սովորաբար գովազդային ձնակերպումները, կարգախոսները,ցուցանակները, անվանումները, վերնագրերը, կոչերը քերականական զեղչման են ենթարկվում, սակայն դրա նպատակըվերստին ճարտասանական է՝ ասելիքը սեղմել, դարձնել առավել տպավորիչու Ն

է

բայը դեռ, եթե վերականգնենք հոմանիշով, ապա հեղինակիդատողության հուզականլարվածուալիորեն կթուլ կթուլանա: ուն թյունը զգալիորեն

«Աշխարհի

-

ազդեցիկ՝ Հ». Հ». Հ: Հ «Հ

» Հ «»

Ընդմիշտ Կոկա-կոլա, Ընտրեք լավագույնը, Պարզապես՝ լավագույնը, Եթե ուզում եք լինել առաջինը..., Միացեք աշխարհի բուրմունքին, Մերն ուրիշ է,

ճիշտընտրություն,

Անցի՛ր ժամանակից առաջ, Կատարելություն ամեն ինչում

ն

այլն:

Զեղչումն անխուսափելիորենառկա է նան քաղաքական գո-

վազդում: Կուսակցություններընախընտրականպայքարում ձըգտում առավել հակիրճ ու բովանդակալիցձնակերպումների՝ Աշխատենքմիասին, ՛՛ Վաղթանակ,կայունություն, առաջընթաց, ՛՛ Գալիս են նոր ժամանակներ, ՛՛ Հին ընկերները չեն դավաճանում, ՛, Կառուցենք ն պաշտպանենք, ՛ Ուղիները շատ են, ճանապարհը՝ միակը, ՛՛ Փոխենք մեր կյանքը ն այլն:

են ՛՛

անվիճարկելի հորդորի

Ավելին` ինչպես առածանին, այնպես էլ գովազդը գեղչման շնորհիվ ձեռք են բերում նան անվերապահ, ուժ, կարելի է ասել` գրեթե պարտադրում են ենթարկվելու համառոտ ումի մեջ ամփոփված մտքի պահւ:ւջին: ձնակեր'

6.6.26.

8.6.27.

Անշաղկապություն

Խոսքի համառոտման ոճական այս միջոցը (ինչպես հենց անվանումն է վկայում) գոյանում է, երբ խոսողը զեղչում է շաղկապները, որի շնորհիվ նրա խոսքը դառնում է շարժուն, սրընթաց, հոգեբանորեն ավելի արտահայտիչ ն համոզիչ: Դարձյալ` առօրյա, սովորականխոսքն է վկայությունն այն բանի, թե տագնապի,ցասման, հուզական այլ վիճակում գտնվողն ինչպես է ակամա զանց առնում շաղկապները, ն արտաքուստ կցկտուր արտահայտվածնավելի հավաստի է լինում: Այսպես` հետնյալ օրինակները(քաղաքական-խորհրդարանական ճարտասանությանասպարեզից) զգալիորեն կտուժեն, եթե վերականգնենքշաղկապները՝

մտովի ««Սառեցնենք, քննարկենք, մտածենք»: «» «»

'»

««Գները սառեցված չեն, գները բարձրացել են, բավականին էականորեն, պատրաստվումեք էլի բարձրացնելու»»: «Ինձ համար անընդունելի է: Հիմնավորումներըներկայացրի: Պետք է առաջիկայում ավելի լրջորեն անդրադառնանք այս հարցին: Հիմնահարց լուծենք, արմատական ձնով լուծենք»»:

բնականոնձնով ներհյուսվում է ճարտաԱնշաղկապությունը

սանական խոսքի ավարտական մասին: Հիշենք Արիստոտելի ձենակերպած կանոնը ելույթի վերջաբանում շաղկապներից խուսափելու վերաբերյալ (քանի որ դրանց գործադրումը,որպես կանոն, խանգարում է խոսողին եզրափակելու իր միտքը, ավարտը վերածվումէ նոր թեմայի սկզբի): Ահավասիկ ավարտիերկու օրինակ` «Հետնռաբար, մի կողմից` պատասխանատվություն, հասարակության կողմից այդ պատասխանատվությանճանաչում, մյուս կողմից՝ հնարավորին չափով ֆինանսական անկախություն. ահա այս եր"

կու հարցերի միջն մենք պետք է փորձենք խնդիրը լուծել» (ԱԺ պատգամավորիելույթից): «Ավարտում եմ առանց ճարտասանականզարդերի, առանց ճոռոմախոսության, համոզված եմ` նրանք անմեղ են»» (ռուս նշանավոր ճառից): փաստաբանՎ.Սպասովիչիպաշտպանական "

Ինչպեսզեղչում, այնպեսէլ անշաղկապությունգործադրելիս խոսողը այչւրտավոր է չանտեսել ասելիքի հս'ոակության պահանջը: Ահա թռ ինչու սովորաբարկրճատվում են համադասականշաղՉէ՞ որ ստոկապները ն խիստ հազվադեպ՝ստորադասականները: րոգման խախտումը կհանգեցնի այն բանին, որ անշաղկապությունը խոսքի պատկերավորությունը ուժեղացնելու կդարձնիառհասարակկցկտուր ու անհասկանալի:

փոխարեն՝

Անցում

Այս բանադարձումընույնպես կազմվում Է կրճատմանճանապարհով: Ճարտասանն իրոք խոսքային անցում է կատարում շրջացում որնէ միտք, ն դա ունկնդիրների համար, ընդհանուր առմամբ, հասկանալի է լինում, միաժամանակտեղ է թողնում վերականգնմանու բազմանշանակմեկնաբանության: Այդպես է վարվում Դեմոսթենեսը իր մեղադրական ճառերից մեկում. ««Մի՞թե դուք չեք ամաչի, քաղաքացիներ Աթենքի, եթե պարզվի, որ ինքներդ եք կատարել մի այնպիսի հանցագործություն, որի համար ուրիշներինմահապատժի եք ենթարկում»»: Մեծ ճարտասանըշրջանցում է միտքը, այսինքն՝ ուղղակիորեն չի մեղադրում որնէ մեկին, նույնիսկ խոսքին կարծես թե դրվատական երանգ է հաղորդում (այն է՝ եթե այդպեսչեն վարվում աթենացիները, ուրեմն` արժանավոր մարդիկ են), սակայն ունկնդիրներն ինքնուրույն լրացնում են՝ ըստ իրենց խղճի մտոք, ինչի շնորհիվ ասվածի պատկերավորություննուժգնանումէ: Նույն հնարքն է գործադրում բյուզանդացի նշանավոր ճարտասան Լիբանիոսը իր մի դամբանականում (ի պատիվՀուլիանոս կայսեր). «Միապետի համար դյուրին է օրենքներ արձակելը, քանզի դա իր իշխանության ներքո է, սակայն օգտակար օրենք արձակելը հեշտ չէ, քանի որ այստեղ արդեն խելամտություն է հարկավոր»: |392,էջ 382): Ունկնդիրները միանգամայն հասկանումեն չասվածը, շրջանցվածը, այն, որ ամեն մի կայսր էլ կարող է օրենք հռչակել, սակայն օգտակարօրենք՝ ոչ ամեն մեկը: Իսկ քանի որ յուրաքանչյուրն ինքնուրույն ն յուրովի է վերականգնում զեղչված հատվածը, ապա ճարտասանիմիտքն առավել ազդեցիկ է դառնում: Դժվար չէ հասկանալ, որ այս բանադարձումները,որպես ճարտասանականկեղծիքի ձներ (ճարտասանըկեղծում է, թե իբր չի ասում, բայց, այնուամենայնիվ,ասելիքն ասում է), հնարավորություն են ընձեռում ակնարկություն ն հեգնանք գործադրելու, քանի մեկոր բացթողման տեղիք է տալիս երկիմաւ'տ նաբանության: Դասական ճարտասանությանմեջ լռությունը, զեղչումը, անշաղկապությունը ն անցումը համարվել են, այսպես կոչված, «կրաշարժ»՝ կիրք շարժող արտահայտչամիջոցներ:Դրանք բնորոշ են կրքոտ, հուզումնալից, եռանդուն, կտրուկ խոսքին, ն դրանց "

"

վերակս:նգնումը

գործադրումով Ճճարտասանի ելույթից վերանում են դանդաղկոտության, անհարկիձգձգվածության, ծամծմվածության տարրերը. դրանց ասել են «թոշնածության դեղ» (Վերմոգենես |270, էջ 218)): Քննարկված բանադարձումները խոսքն իսկապես դարձնում են կցկտուր, թերատ, մասնատված, սակայն բանն էլ հենց այն է, որ ճարտասանիհմտությունը՝արհեստական բնականություն» ստեղծելու կարողությունը, ոչ միայն թույլ չի տալիս ունկնդիրներին խոսքն ընկալելու որպես այդպիսին(այսինքն` թերություն), այլն, ընդհակառակը,լրացուցիչ արժանիքէ հաղորդում դրան:

դարացնում արտուղության գործադրումը, թույլ տալիս գնահատելու դրա թե՛ հիմնավորվածության,ն թե՛ արդյունավետության աստիճանը (չի բացառվում, որ գործ ունենք ոչ թե ոճական հնարի, այլ խոսողի լեզվական անիրազեկության, իսկ արդի Վայաստանի քաղաքական վերնախավի առումով՝ նան ռուսական կրթության ն ռուսերեն լեզվամտածողության տակավին չհաղթահարված հե-

թոն

6.6.28.

տնանքների)հետ:

6629.

Խոսքայինհաղորդակցմանյուրահատկություններնեն հիմնավորում ու արդարացնում «մասնատում» կոչվող բանադարձման գործածությունը, որը նս գոյանում է նախադասությանյուրատեսակ կառուցվածքի միջոցով: Ճարտասանն ընդհատում է խոսքի բնականոն ընթացքը, մասնատում, առանձնացնում իր մտքի որոշակի հատվածը, անգամ առանձին բառը՝ հաղորդելով յուրահատուկ եռանդ: Այս բանադարձումընույնպես, թեպեւտընդունված է դասել գեղարվեստականխոսքի ոլորտի արտահայտչամիջոցներիշարքը, հաճախադեպ է քաղաքական-խորհրդարանականճարտասանության ասպարեզում.

Արտուղություն

Կրաշարժ՝ ճարտասակի հույզերը դրսնորող բանադարձումներից Է արտուղությունը: Սս Մ. Սալլաճնթյանցի ձնակերպմամբ՝ իրենից ներկայացնումէ «զտեղափոխութիւն բառից 'ի սովորական կարգէ ն եղանակէխօսից», երբխոսողը իր ասածն ավելի ցայտուն ն տպավորիչդարձնելու նպատակով՝ փոխում է ենթակայի ու ստորոգյալի, դրանց լրացումներիհերթականությունը, շրջում ն այլն, այդուհանորոշիչ-որոշյալ բնականոն հարաբերությունը դերձ` «պահելով միշտ զվայլչութիւնն զքաղցրութիւն լեզուին, ն զօրինակսերանելի նախնեսը մերոց» |218,էջ 307): Տարածվածտեսակետէ, թե արտուղությունը գերազանցապես գրական-գեղարվեստական, չափածո խոսքի ոճական միջոցներից է, սակայն վերլուծութունը հիմք է տալիս ասելու, որ տվյալ բանադարձումը լայնորեն գործածվում Է նան քաղաքականխորհրդարաճականճարտաայնության մեջ: Մեկ-երկուօրինակԱժ պատգամավորների խոսքից. «Ասեմ, որ այս նախագծով բյուջեում առաջիկա վ նախատեսված ի Բյո՞ք ջն

«Իմ գնահատմամբ` «միասնական» կոչվող այս նախագծի հիմնականմիավորիչը ընդդեմն է: Ընդդե՛մ երկրապահի»: "««Եվ նորից մենք էներգետիկ տեռորի առջն ենք կանգնում: էներ"

գետի՛կ տեռորի»»: «Մենք փոխզիջումային առաջարկ ենք արել: Փոխզիջումայի՛ն առաջարկ »չ: «Ինչո՞վ եք դուք դա հիմնավորում: Այդ կարնորությո՛ւնը»»: «Նախատեսվում է աշխատատեղերի ստեղծում: Շատ որոշակի "

"

"

.

ծախսեր են հատկացված»: 2»:

"««Շատ "

"

ել ներկայացրելնախագիծ»:

«Վնասում է հողի Ւ սրկիցչազատելը այստեղ «Դա չի պատիվ բերում մելպետությանը»»:

ապրողծ»րին»»:

Անտարակույս,գրավորխոսքում այսօրինակ շարահյուսությունը միանգամայն խոտելիԷ: Խոտելի է անգամ մեջբերումի, խոսքաշարիցկտրված ասուբիտեսքով: Միայն կենդանի խոսքը, որոշակի խոսքաշարը, հաղորդակցական իրադրությունն են ար-312-

ձեռնարկություններում»»: ««Որպեսզիկարողանաք դա անել, ձեզ պեւոք են հսկայական ներդրումներ: Իսկապես հսկայական ներդրումներ»»: «Ոչ մեկին չենք սահմանափակումընտրելու իրավունքը: Ո՛չ մեկին»»: Անտարակույս,տվյալ բանս'դարձումի գործադրումը նույն"

ուղղուներհամապատասխան մտցնել նախաՏիմաարողանա՞նք խճճված օրենքի

Գ

Մասնատում

"

ո

պես չի կարելի չարաշահել. մասնատման չափազանց կիրառումը ճարտասանին կարող է վնասել (ն այս դեպքում նման վտանգը թերնս ավելի իրական է, քան մյուս բանադարձումներիու դար-

ձույթների):

6.6.30.

Անտրամաբանականություն

(«81օ0ջտտ») այն ««Առնտրամաբանականությունը»

ոճական հնարքն է, որով ճարտասանըմիտումնավոր զուգադրում, համատեղում է ներհակ դատողություններ (հասկացություններ, գնահատականներ, հատկանիշներ ն այլն), անում անսպասելի, կարծեք՝ անտրամաբանական հայտարարություններ, առաջին հայացքից՝ ինքնահակասական եզրակացություններ: Այդուհանդերձ, հմուտ ճարտասանի նմանօրինակ խոսելակերպը ոչ միայն չի վնասում նրա հեղինակությանը,չի նվազեցնում խոսքի համոզկերությունը, այլն նպաստում է ասելիքի ներազդեցությանը՝ առավել տպավորիչ դարձնելով հիմնականմիտքը: Ահա թե որքան հնարամիտ է ընտրողներինմատուցում իր խոսքը (ն ինքն իրեն) 11 նախագահիթեկնածուներից մեկը. ««Ես խնդրում եմ ձեր ձայնը տալ ոչ թե ինձ, այլ... ձեզ. իմ միջոցով այդ ձայնը կրկին ետ ստանալ ն տնօրինել ձեր ճակատագիրը»»:

Հաջորդ օրինակում՝ քննչական խմբի ղեկավարը պատասխանելով պատգամավորի հարցին, թե իրենց աշխատանքի վրա եղել է արդյոք ճնշում, հմտորեն խաղարկումէ հանգուցային «ճընշում» բառի տարբեր իմաստները. «Ճնշում կա՛: ճնշումը այն պատասխանատվությունն է, որ դրված է խմբի վրա... Ինչ վերաբերում է ձեր ասած ճնշմանը, ճնշում լինել չի կարող»»: շատ նման է քննարկված դարձույթնեԱյսբանադարձումը րից մեկին` նրբաբանությանը: Կարելի է, կարծում ենք՝ անտրամաբանականությունըանվանել ընդարձակ նրբաբանություն,իսկ վերջինս, ընդհակառակը՝ հակիրճ անտրամաբանականություն: Ունենք չքնաղ ասացվածքներ, որոնց ուժը պայմանավորված է հենց թվացյալ անլորամաբանականությամբ. «Արջն իր ահուն կըգոռա»», ««Վռազեր ես՝ հետ մնացեր ես»», «Թանկից էժանը չկա», «Հալալը որ մազ դառնա՝ չի կտրվի, հարամը որ գերան դառնա՝ կը կոտրվի», «Գնա մեռի՝ արի սիրեմ»», «Մեկ չուտողից վախեցիր, մեկ՝ ուտողից»», ««Կաշառքը մթնումն էլ լիս կը տա»», «Օձ ընկնի ձեռը՝ կը խուզե»», «Մինչն խելոքը մտածի, գիժն իր բանը կը տենա», «Մ'".ծ չունիս, մեծ քարին հարցուր»»: Ավելորդ չէ հիշեցնելը, որ այսօրինակ հնարքի նպատակասլաց գործադրումը մեծ հմտություն է պահանջում ն ընդհանուր ոչինչ չունի ինքն իրեն իսկապեսհակասելու հետ, ինչը հետնանք է ճարտասանի տրամաբանականանբավարար պատրաստվածու-

թյան, հուզմունքի, մոռացկոտության, շփոթվածության ն

գամանքների:

'

այլ

հան-

Անտրամաբանականություննարժեքավոր ու ազդեցիկ արտահայտչամիջոց է, եթե խոսողը միտումնավոր է խախտում ձնական տրամաբանության պահանջները,ն նրա խոսքը ոչ միայն տրամաբանորեն խոցելի չի դառնում, այլն ավելի մեծ ապացուցողական ուժ է ստանում:

Երկդիճություն

6.6.31.

ոճական այն «Երկդիմություն» կոչվող բանադարձումն հնարքն է, երբ խոսողն ասում է մի բան՝ հասկացնելով հակառակը: «Այսօր մեկը կա՞, ճարտասանականհարց է տալիս ԱԺ պատգամավորը, որ կարծում է, թե էներգետիկ համակարգում չարաշահումները վերացել են»: Շարունակությունը երկդիմության փայլուն օրինակ է. ««Այսօր չկա ո՛չ թալան, ո՛չ գողություն, ո՛չ էլ տեսուչների ավազակություն»»: Մեկ այլ պատգամավոր նույնպես իր դժգոհությունն արտահայտելով կառավարությանվերաբերմունքից(երբ քննարկվող օրինագծերի մասին կարծիքները չեն ուղարկվում ԱԺ ըստ սահմանված կարգի)՝ասելիքն ուժեղացնում է երկդիմությամբ.««Հարց է ծագում՝ իսկ ինչու գրավոր, բանավոր էլ կարելի է»»: Ճարտասանականհարցերն իրենք էլ որպես կանոն երկդիմության տեսակ են լինում, հատկապես՝երբ դարձվածք են պարունակում. «Մենք անապատում հո չե՞նք ապրում»»: ««Ինչու՞չենք բռնում մեծ շնաձկներին»»: ««Կառավարությունն ու՞մ ջրաղացինէ ջուր լցնում»»: ««Ինչու՞չենք ժամանակին ձեռքը բռնում»»: Մի քանի օրինակ ես՝ Ն"

-

-

"

-

-

-

-

շատ ուրախ եմ, որ դուք հարյուրերորդ անգամ տալիս եք հարցը, ես հարյուրերորդ անգամ պատասխանում եմ ն հարյուրերորդ անգամ էլ կպատասխանեմ»: «Ես հասկանում եմ, որ .ոճտ կարելի է վարվել կանոնակարգի "

«Ես

այդ

"

ռետինի նման»:

«Իսկ վիճակի վատթարացման ուղղությամբ որոշակի քայլեր արվում են»»: «Համակարգիչը նպաստառու չի համարել զոհված ազատա"

"

մարտիկի ընտանիքին»»:

«Նշանակում է, որ մեր աշխատանքները ինչ-որ ասպարեզում հաջողվում է, ուրեմն՝ եկեք դա էլ վատթարացնենք»: "

Վերստինհիշեցնենք (ե դարձյալ հորդորենք տեղին գործահայոց առածանու հարստությունը.

ծել)«Որտեղ զուռնա,

դու պար բռնա», «Ով հարս, դու՝ հարսնքուր», (1 «Բակը ծուռ է, կովը կաթ չի տա», (1 «Չեմ ուզում, ջեբս գցի», Ա «Լեզուն օսկոռ չունի», (1 «Լավ տանձը արջն ա ուտում», «Ժէ՛շ,մի՛ սատկիր, գարուն կգա»:

(1

6.6.32.

դյուրացնում հետագա ընկալումը ճարտասանին ցանկալի հունով (այլ կերպ՝ ճարտասանականխոսքի երկրորդ մասի՝ «առաջարկության» գործառույթն է կատարում): Այդուհանդերձ, ինչպես արդեն քննարկված բանադարձումների ու դարձույթների, տարակուսության հարցում ես «արհեստական բնականությունը» դարձյալ ավելի տպավորիչ է:

ՎամոզվենքԴեմոսթենեսի պաշտպանականճառերից մեկի

Տարակուսանք

օրինակով. ««Ինչու՞ եմ ես այդ բանը պնդում այսպես անսովոր հուզմունքով ու համառությամբ: Այն պատճառով, որ թեն ես կարող եմ ամեն ինչ հավաստի ապացուցել ձեռքիս տակ եղած գրություններով ու թեն ես հրաշալի գիտեմ, որ դուք ինքներդ էլ հիշում եք, թե ինչն ինչոց է, այդուհանդերձ, վախենում եմ, որ

«Ինչու՞

եմ այդ

Արան

ԱԱՅԱգՅԱւ

Գործությունները հնարքով ունկնդիրներին համոզելու, ձեզ եղա-

բանը

այնդում այսպես հուզմունքով» (Դեմոսթենես)

Այս բանադարձումը` «տարակուսությունը», Ճճարտասանի ցուցադրական տատանումներն են, թե իբր չի կողմնորոշվում իր այս կամ այն միտքն ասելիս, եզրակացությունը ձնակերպելիս, վճիռ կայացնելիս: Այլ կերպ ասած՝ սա նույնպես ճարտասանական կեղծիքի տեսակ է, «կեղծիք երկուանաց մտաց ճարտասանին, առ 'ի բերել զհետ զելս տարակուսանանց» |117, էջ 63): Վարդան Արնելցին իր ներբողականներից մեկն հենց այդպես էլ սկսում է. թեման այնքան պարտավորեցնող է, պատասխանատվությունը` մեծ, որ վարանում է՝ կկարողանա՞,արդյոք, վայելուչ ներկայացնել ասելիքը. «Վարանեալ կամ յերկոցունց միջի եւ տարակուսիմ ի մէջ ծփանաց» |234, էջ 333): Իհարկե, կարելի է ուղղակիորեն դիմել ունկնդիրներին, բառիս բուն իմաստով խոստովանել վճիռ կայացնելու անկարողությունը, ն այդօրինականկեղծությունըունակ է դրականարձագանք գտնելու, սակայն դժվար թե նման Ճճարտասանըկարողանա այնուհետն մեծամասնությանը ինչ-որ բան համոզել: Ռմանք սովորություն ունեն նույնպես ուղղակիորեն հայտարարելո'` «մենք խորհելու հիմք ունենք», «անկեղծ ասած, լավ չեմ հասկանում», «ինձ մտահոգում է», «տարանուսելու տեղ ունենք», ինչից հետո շարադրում են տարակուսանքհարուցող կնճիռը: Նման վերապահումը կարող է օգտակար լինել, քանի որ նպաստում է ունկնդիրների տրամադրվածության ճշգրտմանը,

ց

փոքրթվան»

,

էջ

:

Այս ճարտասանը իր կողմը գրավելու լրացուցիչ լծակ է ստանում: Տարակուսանքհայտնելը բավականինտարածված է քաղաքական-խորհրդարանական ճարտասանության մեջ. «» «Ո՞նց կարող է նման բան լինել: Իմ տվյալներով` նման բան գո»

«»

«» «» .»

յություն չունի»: «Ինձ թվում էր, թե օրենքը պիտի գործի այսպես` նե՛ վնասը պիտի հատուցեն, ն՛ պիտի հանցանք գործելու համար դատվեն խստագույնս»: «Հարցեր կան, որ ինչքան էլ ուզենանք խուսափել, նրբանկատ լինել, չենք կարող, այնուամենայնիվ, չտալ»: «Կարծում եմ, չարժե խախտելկանոնակարգը»: «Ամեն բան երեի չարժե այս ամբիոնից ասել»: «Արդյոք այդքան հրատա՞պէր այդ հարցադրումը»: «Չեմ կարծում, որ ճիշտ է մարդկանց կրքերը նման հոդվածներով

բորբոքելը»: Տարակուսությունը, առերնույթ երկվություն կամ վարանում

հաղորդելով ճարտասանի խոսքին, թույլ է տալիս գործածելու ավելի մեղմ, սահուն, տվյալ հաղորդակցական իրադրությանը պատշաճ լեզվակաղապարներ,այսինքն՝ տարակուսությունը, որոշ դարձույթներիու բանադարձումներիպես մեղմասության (համեստաբանության)պատշո միջոց է: Մեկ օրինակ ԱԺ-ում հնչած պատասխաններից.«Սովորաբար, նախքանմեղադրանքիառաջադրումը, մարդկանցանուններ հրապարակելը, ինձ թվում է, հատկապես քննիչի կողմից կամ քննչական խմբի ղեկավարի, ճիշտ չի լինի»: "

-

`

մդյս(4 Հսմնտշմս վմզդմվնդկուս լ ըւսիտմե մմս 'ըւստմեշք վովոդրո վը վժուսըմղմոմղի ցտղոփզո հոզնցով ցտքձսնստոն փովմվ ողիոմս 4 դբյսմսղոմն վմզԵՐսվվնսոսո|մմսղմող 44 ցողով դոյս(1սկոնցտի 11ո «սԺ :իսմզղց Ղ ՛'Օորչսկորողի դո/ժսկմոց:ոց ՛վուսծզշվվ 'ցուլ -Աղմծզը'դո/(ժստրովտտմտ 'վսոմ յղմս ըսեմ զ ըյւսովնցու 1 վլզմնոցմսԵ դվմյսքն մռղս/տսչցտղկոծոմ դռտկոտոդոտոտտմոգ ։Ադոռվիղեսվվնսոսոլիսմզմսղոմն մըո(սցտիտՀղՀչ հւստովտդօցոստ 'ընղո ոդոսետլվիտսո դրող -տո 'իսժոզտ վբյսնզՀ դտկտմոդժ 'ցտղկոծոմզի3ցվ-ԱՅսփղովդոսդ 'նսիչըցսոչ ցվժվյզոտ դւսմ տուսմփտտմտ դոծնշ վմղդժցոմնոնզը

1 ըւստովնցմ (դ4ս(ժսդկմկոմով ոզոմս) ոճվցոժ մռս(81սչցոկոծ -ոմ 6վնտմ/ոԵ «Հմտն օ 'Հմտմ Օ» մսիտդոտշդ վցսմզծվթ :մդոսմ14.

Հսչդողոծոմ դտոկտցտոտտմտոք ըսջմտնոցգոմ 1Ոո ղզը վս մղն մսղմոկ նզտորտ իսըոսսո ցտք8սմսիտմղկտոր վսոգ

:Արյսղմոտոտփդոկտցոմոնոմտ գղ ըյւսողտդո ըտեցո 'ըստտվտդետմղժ տրոտկտՁռտմը մրտք8սծղնետ ծդոմն իսժոսմրոե "ստտցետտ 'իսձուսըիսնմի վցտոտտմոց4սզկտը -տվ դվմղդմվնողուսոզ օտիչսղ Ամզծմտով ուսը Ղ որո «««ըւսմոտ մող ըւսմոնտձ 17.Վ :ըւսդտեզը Վ ուս(4ստզտո 3դ.Վ :ըոսիդտծ Գող ըւսմիմղ 3դ.Վ» :(վեսոտվ 1զծտիծդղ: ցղմվ ըբոծդո մմղտոոփ ցվոտը դոքժսմնտիտն մս վցոժ 'Ադսմղծվց մլ ըւստեց 1զ դոմն "մդղ 1զշդ ցղնմո ողիոչդվ) ազիցտհտՀշոխր ըյսդտ վչ ղով օմսփ մմոլ Գ ոսոտկմոկ լ Անոնդը փոմոտտվփզոտկցովը վմղդծգոմն -ոնղը իսղջ վմղզծմով տյ :ըզն վրոցվյվտտիղոսվճյալ պվոԵտմ -ոո վմղդմվնտիտն Ազոսլզ մսիոդտշդ վդսմզծվք Հցզշվ:0վմզդմվնդհդ:ս ըսդծտիվտղո 'ճղբ ցոր -8յստտոըվճոսո| ըւսըծտը դյս(տսռխփսփ 'մցոքտսմսիտմղղտտո վճփղոտ 1 ըւստոոոց ոզոտօզը մդւս(8սոտղով հտգվմօնքղ :0Օտկ -ոծմով մջտաչըվիսղջ ցտկտտոյք կով 'Օտովոտտոփտ ցտղտտոլք 1 Օոսդկոտնդտիսմ մծմով օոդվ իսդջ դտղտտոտոռվ մս 'Աճռոը -տԵեռովդրո ըշսիծցոցտ լ 6վցտմՆ :իսճողտ ցոտքրմսղոմն վժգյսը -Աղմոմզի դտկտեսվ 1զկտդւսմոհ ցտոլոտտոփ լ նսմտկ մոտէծ Հսկոնդտիսմ դւսմ մվ դծմով ցոտրբղՂ :բսնմսնտվ լ Հոզտ վծմտով դոտմնմդտոտտմոցդզմտռլսփ սմզոտ ղոտվՀ մմտվը մվ Ղ վտո՛լյ Ադա տսմնոոՀշւս վմզցմվնռկուս «սմզիտմԵ Ղոդ ոզոչցվ 'Ամզերսվ վնսոսո| «սզդծոդԵքյս 1 օտիչսկ Ամով դոտկոցտոտտմոգ :

-91է-

:ողնցդով վրողմոստ սմնդո|ըւսմսղոմն Վ Հուսըմղզմոմզի 'ուսըն 1 դռդոտոլոտտոփմվ դզնմո տոդ ձղը վծմոէ :դտոլոռտոթ վհոննդսս ըուսմոտհկդկտ վ մնսմնոօցմսԵ Հմ.ոցվ հոցվմօնըը ոյսմնոձճդղ վ: (իստոտով դս: ::վսոմ)դտոլոտտոխո վղմս 'օՉմզնդով՛յսնոո'ցվնսոսո|դզմվ 6դզվ 'ողոոտծմղի'վրողմոսո ո01սշդտ ըոտծղտ:'վջգտ օջոծոտվտըոտկ տհոծոմ '(դգվմզդծվկոծ -1սմԵ) դվծղո6յսմԵ օտիննոս 6մով '1 6մով ոն դղմսցոկողծՇ 017 ղ «իքԵ ուղ սէ» '««ըսմմտո ող Ձդտիոծոոլ|ե» «ոզ նմ.որ սն սՏ» '«ըլսմտո| Հղզ ըՍ» '«ի,ոնզ: ցտկտիոյ» '«ըոսոսո| ող տզվ ըոս ո Ղտվե»» '««ը1սդվ1գ չդվ Հ.զտվԵՇ» '«՛1զմ -Ղդ ուղ տզվ վնով նձղզոլ»» '«ըոսդո մոզ 3դ.վ ուղ» -(ըսդծմով ղմսդտկողջ) ոսո Յդղ: կտռւսմոՀ 6դտքբվը ղձ.վը 'ժսմվ :0վովոնՈո ողոմս ուսիճկոտտվԵ Պ փ մոմոմսիսո տղոզձ ՛ուսճոսո| ցվցտստ ղոդ լ ցտոկոցոցմսԵ :Ամտվ դտկոդտոտտմոք լ 6վմղզդժմտդվդոկոցս օտիցոմոտտ օռտկտիտմ ուսմղցեղմտոտոտմղզմմոտ: ցո(սցտոտտմոլը

Ծմտվ դողոտոդոոտտմոջ

"ՔՔ՝9:9

սԱյզվվտՀչ ԱՅցոմկ -տրով վոտր վը վմզդմվնդկուսուսոտտո 1 դ1ս/8-սմսիտմոցդվ իո իսմմոռվ նո դրովբվը մցտոտտմոռ ՁՀգտղտղզվցդո/8ւսիտոգոո| -ոտտոտփ 1ս վմցտծմով օղը ոզնդտովվցտմտոլ ողոմս իսլզդոտմոց -կղը մմդտուսկտմոտտ օոկտրով ցզմվ Ղ իսզմնոծյս6 ուսգոտմտի 3դվ-մմսփ ՛ըշսկմտտվն մսղմտկ վը Հյզդծտզիտ տմտիու մցգս(սծտկտմեզղ մսիտկմով ցզմվ 1 ուսչցշմզդ դվմզդմվնդկդոս նոո մցտոտտմոռ փխմզհ :(02 'օ9ֆ) իսղօ վմզդդւս/(0ստոովտտմո 1Ոո նսմնոծսծ ժցտուսկտմոտտղ «ըսիմ վ: Եղջ Ձսլնմո» '«ըղչ ստտոի ող» մնմլսպմսո| 1սմզմնոտցմսԵ «ռս(Թսմսիտօնղղկ վղք -Աւսնդցոս»վիսդվչՀշիսոլսմսկ,՝ն, Սոհհտչտոտտոն ոյսս 1զդծղշվվ 1 Օ0վնզտմս ողհոցրղ :մըոսԹյսղտցւսմտծիսղշսվ ցվմզդմվնդկդոս Ամվզոտ ըյսդնսմ լ տտովկ մսիտդուստվը մռտոտտմտց մմղ 'մդուՅսծտոտմզմ դվղզը 6վմզցկտցտնղզդորկմտտոտփ օտիդսո ցոքժսդդ4 դզնմո 1 ցտըը իսփո: Հսմս մըւսօմոնոդոմ 1տիտ :61սզնմսնով Եդոմզ դտկտտոմո|դվցոովոտտտհ մվ | 1զփտո՛ւսո| դզմսմմդ "իսմղտրովտտմոտ Հցտուսկտմոտ 'մցտոտտմոց ցրողտո '01ս/ժգստմոըՀքվը տրովտմդով 'վլզջվիցո դվոծռվ լ 1զիոր

ճարտասանական հարցի միջոցով հնարավոր է հաղորդել ամենատարբերհույզեր, արտահայտել իմաստայիննրբերանգներ, ակնարկել տարբեր հանգամանքներ, խաղարկել հաղորդակցական առկա իրադրության զանազան պահերը: Հատկապես տպավորիչ են լինում ճարտասանական հարցով արտահայտված տարակուսանքը, դժգոհությունը, վրդովմունքը, ափսոսանքը, արհամարհանքը, թախիծը, հուսահատությունը, զարմանքը, զայրույթը, հրճվանքը, կարոտը ն այլն:

իրատեսականէ, քան ուղղակի ձնով տրվողը: ասում է հեռուստահա«Դուք կարող եք չկասկածել, ղորդավարը, որ ձեր հարցը, որպես հռետորական հարց, մեր հաղորդման միջոցով կհասնի կառավարություն, ն դուք պատասխան կստանաք»: Ակնհայտ է շփոթը. Ճարտասանական հարցը պատասխանառհասարակչի ակնկալում: Ճարտասանականհարցը, ստեղծելով որոշակի հուզական մթնոլորտ, նան լավ հիմք է դառնում այն բանի, որ ճարտասանն ինքն էլ պատասխանիիր հարցադրումներին (եթե, իհարկե, նման մտադրությունունի), այսինքն՝ փոխի գործադրվածոճական հնարԴա արդեն բանադարձումի այլ քը: տեսակն է՝ հաղորդակ"

-

-

Բնականէ, որ ճարտասանական հարցերը մեծ հուզականություն են հաղորդումՔարոցրն, դամբանականին,ներբողականին, քաղաքական ծառերին:

ցությունը:

«» .»««Ո՞ր ճառը, որքա՞ն Ժամանակը, ո՞ր ճարտասանն են ի վիճակի պատմելու քաջության մասին աստ հանգչող այրերի»»(Լիսիաս): » «Ո՞վ այսուհետն զմերս յարգեսցէ զուսումն, ո՞վ ուրախասցի ընդ յառաջադիմութիւն աշակերտիս, ո՞վ զհայրական բարբառեսցի ): (ՄովսեսԽորենացի զուարճութիւն»» Ֆ «Ո՞ր են մտերիմք, ո՞ւր՝ մտերմուհիք: Ո՞ւր է սերն, ո՞ւր է բանաստեղծությունն. ո՞ւր է բանաստեղծությունն, ուր կցոլային աշնան երեկոներն իրարմե տժգունակ, իրարմե մահատիպ, իրարմե երկնահրավեր, երանահրավեր»» (եղիա Տեմիրճիպաշյան): լ

Սա հաճախադեպ այն հնարքն է, որով խոսողը կարծես խորհուրդ է հարցնում ունկնդիրներից`դիմում է հարցով, ինքն էլ դարձյալ հարցի ձնով, պատասխանտալիս:

նրա՞ն, օգտին

: ,.

Հ:

Հ»

«»

«Այս վնասներըի՞նչ լիտրերով ու տոննաներովմենք պիտի կարողանանք չափել: Ինչպե՞սպիտիհատուցվիայս վնասը»: «Եվ մի՞թեսա է մեր երկիրը: Ա՞յսճանապարհովենք գնալու»: «Ի՞նչ ենք ընկել այս ժողովրդիետնից»:

։

է

խոսքի օգտակարէ ճարտասանական Հաղորդակցումը

հասկանում, թե որն բանի էությունը»:

Այդուհանդերձ,տակավին հանդիպում են քննարկվող

հաս-

.պացությանոչ ստույգ գործածութ ան դեպքեր: Այսպես` շարադրելով իր մտահոգությունները,ԱԺ պատգամավորը հավելում Է. «Սրանք իրատեսական հարցադրումներ են, սրանք հռետորական հարցեր չեն»»: Մինչդեռ նման տարաբաժանման որնէ հիմք չկա, ճարտասանականհարցը ոչ պակաս "

«Արդյո՞ք մենք պետք է դիտենք որոշակի կապ աշխատավարձերի ն պետական պաշտոնատար անձանց ներկայացվող համապատասխանպատասխանատվության միջն, թե՞ ոչ»»: ««Ի՞նչ խնդիր ենք լուծում` արդյո՞ք այս նախագիծը ընդունելու պարագայում մենք ինչ-որ չափով կարգավորում ենք տնտեսական, հարկային դաշտը, թե՞ լուծվում է սոցիալական խնդիր»»: Յաղորդակցությամբոչ միայն խոսքն է դառնում պատկերա-

վոր ու տպավորիչ, այլե խոսողը հնարավորությունէ ստանում իրեն հարմար ձնով ն իրեն առավել հարմար պահի տալու հարցը (այդ թվում՝ տհաճ):

«Դուք, ի՞նչ է, ուզումեք ժողովրդին հանեքձեր դեմ,ձեր կառավադեմ»: րության «Ով չի

ի

։

Բնորոշ օրինակներժամանակակիցքաղաքական-խնորհրդա-

Հ»

ոչ

-

արդյունավետ, ուստի` լայն գործածություն ունեցող բանադարձումէ, ն պատահականչէ, որ հաճախադեպԷ խորհրդար պարեզ րա նական ճարտասանության Թյ ասպարեզում.

ոանական ճարտասանության ասպարեզից՝ Հ».

հարցադրում է Լիսիասը, խոսում, թե՞ նրան, ում մի վկա չհամարձակվեց ցուցմունք տալ»: |397, էջ 100): -

Շատ

Դատաստանական խոսքում ճարտասանական հարցերը հորդորի լավ միջոց են, ինչպես կարելի է համոզվել Դեմոսթենեսի մեղադրականիօրինակով |337, էջ 94). ««Մի՞թեդուք չեք դատապարտի այն մարդուն, ով չի հարգում ո՛չ տոնը, ո՛չ կրոնը, ո՛չ օրենքները, առհասարակ ոչ մի բան»»: «»

է հարկավոր հավատ ընծայել, ում օգտին բազում վկաներ են

«Ու՞մ

».

-

'

առաջին մասի` առաջաբանի համար: Սկսելով ճարտասանական հարցով` խոսողը,որպես կանոն, էական ոչինչ չի ասում, սակայն հնարավորություն է ստանում ելույթի մուտքը դարձնելու բնական ու սահուն. ««:.-մչն է ինձ դրդում ամբիոն բարձրանալ, ո՞րն է այս` հարցի կարնորությունը»: Այս հնարքին կարելի է դիմել «կամուրջի» նպատակով, երբ խոսողինհարկ է լինում անցում կատարելու` փոխելու թեման, ճշտելու իր կամ: զրուցակիցների դիրքորոշումը, հիշեցնելու ելա-

.-

կետային դրույթը. «Խնդիրն այլ կերպ պիտի ձնակերպել՝ մենք ի՞նչ ենք ցանկանում անել, ի՞նչ միջոցներ ունենք ն ի՞նչ

վոր, տպավորիչ, հետաքրքրաշարժ ու ազդեցիկ. -

մեխանիզմներ»»:

-

-

».

«»

«»

«Արդյո՞ք

»

|

Բացադարձությունը դիմումի այն տեսակն է, որն ուղղված է լինում բացակա կամ մահացած մարդու, կամ առհասարակ՝ որնէ անշունչ առարկայի,վերացականերնույթի. «Ո՞վ է այն քաջը, որ զենքերով զարդարված, քրիստո-

Կոր,ՀԼարդ մաոմաը դիմացը վարթությամբ, անԱրենինի նահատակդ, չե՞ս տեսներ, դժոխք իրենց ահագին ումբ

օրենքի ընդունումը հնարավորություն կտա այդ ծ եմ՝ միայն այս օրեն բ իայն այս օրենքիընդ նդունում ծել: Համ

նմա տա»: հնարավրություննիի ն

չեք վրդովվի տուժածի

հետ

մեկտեղ: Ան-

տարակույս, ԱԱԱգԵ`» այս խոսքերի ՍԻՑմեջ: Գուցե: ԲԲայց դա -««Գուցե տագնա՞պ (եմութենեսի իմ կա

դամենը ւռագնապ է ն ոչ թե խուճապ»: (Պարույր Սնակի ելույթից): «Մենք այստեղ ներկայացնու՞մ ենք մեր ժողովրդի շահերը, թե՞ ոչ: Իմ կարծիքով՝ ո՛չ» (ԱԺ պատգամավորի ելույթից): -

Այդուհանդերձ, չափի զգացումը այստեղ նույնպես պիտի զերծ պահի մեզ ոճական միջոցներիշահարկումից: «Իշխանության մյո՞ւս թնն եք ուզում: Խնդրեւմ` դատախազն է սպանվում իր աշխատասենյակում: Ֆինանսակա՞ն բնագավառն եք ուզում: Համեցե՛ք: Գիտե՞նք: Գրում են բոլոր թերթերը, թե ի՛նչ է կատարվել վարկերի հետ Հայաստանում»:

Պատգամավորիընտրած ոճը, թերնս, կսազեր հանրահավաոչ՝ խորհրդարանականքննարկմանը: Հաջող բանադարձումները`ճարտատասսական դիմումը ն ճարտասանականկոչը, սովորականդիմումից ն կոչից տարբերվում են շեշտված հուզականությամբ: Դրանք ճարտասանիխոսքը (հորդորը, վրդովմունքը, խընդրանքը, տարակուսանքը ն այն) դարձնում են ավելի պատկերա-

քին,

բայց

նցած՝

գլո

որ բոլոր

զո-

՝

ն Այսքանուլ ափուիենք բանադարձումների Բրաունը

հ առհասարակ`դասական ճարտասանության երրորդ բաժինը՝ «ճոԻնչպես համոզվեցինք, վերջինիս երեք ենթաբան ոճական ժինները՝ բառընտրությունը, բառակապակցությունները ու միջոցները (դարձույթներն բանադարձումները) ճարտասանի խոսքին հաղորդում են հուզական արտահայտչականություն ու պատկերավորություն,դարձնում ավելի ազդեցիկ ն համոզիչ: ճոխաբանության հիմունքների իմացությունը պարտադիր պայման է ամեն մեկի համար, ով նպատակ ունի զորացնելու իր խոսքը ն խոսքով այլոց կառավարելու կարողությունը:

խաբանությունը»:

.

հ

ր

ըն-

մը

րությունը քեզի դեմ պատրաստեր են» (Մկրտիչ Պեշիկթաշլյան): Հասցեատերըչի էլ կարող արձագանքել,ն հենց այդ ակնհայտ հակասությունից, դիմումի ձեական անիմաստությունից,ասվածի բովանդակությանն ձնի միջն այդօրինակ հակապատկերից է շահում խոսքի պատկերավորությունը:

«Միգուցե դա բյուջեն կատարելու նպատա՞կէ հետապնդում: Բայց ես ուզում եմ ասել, որ դրանովբյուջեն չի կատարվի»:

««Իսկ մի՞թե դուք

բան

՞

Վարցուպատասխանի տեսքով մատուցվելիս` ասելիքն ավելի մեծ հետաքրքրություն է առաջացնում, ավելի հասկանալի ու մեծ ուժ ձեռք բերում. համոզիչ ընկալվում, ներազդեցության -

եք,

-

այր մենը. ոտնցում»: այս

2»:

««Ու՛մ համար ենք ընդունում այս օրենքները, ու՞մ համար ենք բարեփոխումներ անում»»: «Ես կոչ կանեի որ ի՛նքն էլ վերջապես ինչկառավարությանը, որ քայլ ձեռնարկեր»:

«Կարո՞ղեն մարդիկ ապրել այս վիճակում: Իհարկեո՛չ»: «Տե՞ղ լինելու է նրանցհամար, որ աշխատեն.ո՛չ»: «Կառավարությունն ունի` ծրագիր էներգետիկայիբնագավառում.

այո՛, ունի ծրագիր»: հիմքերից «Ո՞րն է մեր պետության բազում դժբախտությունների հայեցակարգային որ հաճախ մենք չենք դրսնեորում

անա

ա

եք, թե սակագները ցածր են»»:

իսկ հարցին.

փորձոք լատերը»: «Մի խեղաթյուրել սխալվու՛մ եթե պնդում «զարգելի՛ կառավարություն, դուք

Վաջորդը՝թատերացումը (որին անդրադարձել ենք «հապաղման» հնարքի քննարկման ժամանակ) այն բանադարձումնէ, երբ խոսողը, այնուամենայնիվ, ուղղակիորենէ պատասխանումիր Հ».

«Եկեք չխաղա՞նք այս պետության հեղինակության հետ»»:

7.

ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

7.1.

Յաղագսյիշողութեան

Ձիշողությունը դասական ճարտասանությանհինգ հիմնական բաժիններից չորրորդն է: Այդ գիտության ն արվեստի պատմությունը քննարկելիս արդեն անդրադարձելենք այն հարցին, թե ինչպես ն ինչու հիշողությունը տեղ գրավեցտվյալ շարքում: Վճռորոշ եղան, մասնավորապես` Հին Հունաստանի ն Հին Հռոմի դատականհամակարգիյուրահատկությունները, երբ յուրաքանչյուր ոք, հայցվոր կամ ամբաստանյալ,պարտավորէր անձամբ շարադրելու իր մեղադրականը կամ պաշտպանականը, անձամբ ելույթ ունենալու: Սակայն ոչ բոլորն էին բավարարչափով տեղյակ վիճահարույց խնդրին ու օրենքներին, ունակ անձամբ կազմելու մեղադրական կամ պաշտպանական ճառ, հանդես գալու դատավորներիառջն, համոզելու նրանց հիմնավորված խոսքով: Ահա ե պահանջարկը ծնեց առաջարկ` գոյացան հատուկ մասնագետներ՝տրամախոսներ (կամ` բանագիրներ՝«լոգոգրաֆներ»), որոնք կազմում էին ճառերը, իսկ պատվիրատուն դրանք սերտում էր ն այնուհետն արտասանում դատարանում որպես սեփական խոսք: Նպաստավոր էին մշակութային գործոնները, մասնավորապես` բանավոր, հնչող խոսքի հանրային բարձր վարկը, ինչպես նան բանահյուսության խաղացած կարնոր դերը (վիպասանների, հեքիաթասացների,գուսանների համար հիշողությունը անփոխարինելի հատկությունէ): Այդ կերպ հիշողությունը (մարդու այն կարողությունը, որով նա իր գիտակցության մեջ ամրագրում, պահում Ա վերարտադրում է մտքեր, տպավորություններ, անուններ, զգացումներ ն այլն) բացառիկ կարնորություն ձեռք բերեց, հռչակվեց «գիտելիքի գանձարան»: Պատահականչէ, որ հին հույների դիցարանում հիշողության ասԴվածուհի Մնեմոսինեն նան բոլո՛ ինը մուսաների մայրն Է. վերջիններսյուրովի որոշակիացնումեն հիշողության զորությունը՝ նրասց հասու Է ոչ միայն անցյալի, այլն ներկայի ու ապագայիիմացությունը: Հիշողությունը ներգրավվեց ճարտասանության համակարգ, դարձավ ճարտասանի հմտության կարնոր բաղադրիչներից,դա-324-

սագրքերի ն ձեռնարկներիպարտադիրմաս: Մշակվեցին հիշողությունն ամրապնդելու հատուկ հնարքներ, վարժություններ, ուղեցույցներ, նան հիշողությանմասինզանազանտեսություններ: Հիշողության գաղտնիքներովհետաքրքրվել ու հետնողականորենզբաղվել հիշողության կատարելագործմամբ այլն աշխարհիզորեղները՝ մահկանացուները, միայն հասարակ ոչ Ալեքսանդր Մակեդոնացին,Հուլիոս Կեսարը, Կառլոս Մեծը, Նապոլեոնը ն այլք: Տեսական հետազոտություններեն թողել Արիստոտելը, Ցիցերոնը, Քվինտիլիանոսը,Թովմա Աքվինացին, Ջորդանո Բրունոն, Դեկարտը, Ֆրենսիս Բեկոնը, Պիկո Դելլա Միրանդոլան, Լոկը, Լայբնիցը, Բերգսոնը: հանդերձ (որոնց կանՏեսական տարաձայնություններով ոոօուօոՃԱճ)դարեր շա(2ոՏ դրադառնանք)՝հիշողությանարվեստը է Այնքան բարձր վարկ ու ունեցել: րունակ անբեկանելի վարկ թե 7424 դարի էլ ենթադրի, չէր հեղինակ որնէ հարգ, որ անցյալի շեմին հարկ է լինելու հիմնավորել հիշողությանդերն ու նշանակությունը: Պարզվում է, ինչպես համոզվում ենք, դրա կարիքը կա: Ավելին՝ կարիք կա միգուցե ոչ թե ավանդականիպես չեզոք «Յաղագս յիշողութեան», այլ (քանի որ կորուսյալ շատ բան պիտի վերականգնվի)անգամ«Գովութիւնյիշողութեան»: ժամանակակից ճարտասանությանմեջ տվյալ խնդրին անհամեմատ սակավ է ուշադրությունը, մասնավորապեսփ̀աստարկման եղանակներն ու հուզաարտահայտչական միջոցներն ավելի են հրապուրում հետազոտողներին, ինչը լիովին հասկանալի է թե՛ տեսական վերլուծության հեռանկարի ն թե՛ խոսքի համոզկերության գործնական ուժեղացման հնարավորություններիընդլայնման առումով: առհասարակ բնորոշ է ժամանակակիցքաղաքակրթությանն գրավոր, գրառված, ձայնագրվող, տեսագրվող խոսքը, ն անտիկ աշխարհին ներհատուկ բանավոր, հնչող խոսքի պաշտամունքն այլես չի վերականգնվի:Գիտությունը ընդհանուր առմամբ քիչ է հետաքրքրվում հիշողության ուսումնասիրությամբ:Դժվար է չհամաձայնել անգլուհի փիլիսոփա Ֆրենսիս Յեյթսի եզրակացությաարվեստը» ծավալուն մենը, որին նա հանգում է իր «Հիշողության մի իսկական լու«սրվեստը «հիշողության մեջ, թե նագրության սանբքային թեմա 5 |359, էջ 478|: Հիշողությունն արտամղվել է հետին պլան նան մարդու հետազոտականհետաքրքրությունների ն կենդանի հիշողությունն ուժեղացնող դրան փոխարինողբազում սարքերի գործածությանհետնանքով:

սեփական

Այդուհանդերձ, աններելիանհոգությունկլիներ անտեսելհիշողության դերը թե՛ ճարտասանական խոսքի բոլոր ասպարեզներում, թե՛ մարդկանց առօրյա հաղորդակցության մեջ: Անտարակույս,հիշողությունը չէ մարդկային ինտելեկտի գլխավոր հատկությունը:«Ես միշտ հնծ վատ եմ զգում, երբ հիանում են իմ հիշողությամբ», խոստովանում է անզուգական ասմունքող (ն հիրավի ապշեցուցիչհիշողությանտեր) Սուրեն Քոչարյանը |255, էջ 62)", բացատրելով, որ կատարողի,առավել նս՝ մեկնաբանողիգերխնդիրըհեղինակիգաղափարնու հույզը ունկնդիրհասցնելն է, այլ ոչ սեփական ունակությունների ցուցադրու-

գերին ը:

Թե՛ անցյալում, թե՛ ներկայում անվիճելի ճշմարտություն է այն, որ թույլ հիշողություն ունեցողը մի շարք մասնագիտություններ չի կարող լիարժեքորեն յուրացնել, առավել նս՝ դրանցում առաջադիմել: Որքան էլ տեխնիկականմիջոցները զարգանան ն իրենց «ուսերին» վերցնեն մարդու ոչ ստեղծագործական,միապաղաղ գործողությունները, այդ թվում` բեռնաթափեն նրա հիշողությունն ավելորդ տեղեկություններից, այնուամենայնիվ, կենդանի, անձնային հիշողության դերը երբեք չի նսեմանա ո՛չ մասնագիտական գիտելիքներիու հմտություններիյուրացման, փորձառության, դրսնորման, ո՛չ էլ մանավանդ դրանց ստեղծագործականզարգացմանմեջ: գրառված գիտելիքի դարավոր Իհարկե, արտաանձնային, գործածությունը մասամբ հաստատել է Սոկրատեսի-Պլատոնի այն մտավախությունը,թե գիրը մարդկանցմեջ «սերմանելու է մոռացություն, քանգի հիշողությունը զրկվելու է վարժությունից, նրանք սկսելու են հիշել արտաքինից,ապավինելով գրառվածին, արտաքինգիտելիքին, ոչ թե ներքինից,ոչ թե ինքնին» |445, էջ 216213: Սակայն ոչ պակաս հիմնավորում ունի դրան հակադիր այն տեսակետը(Ֆր. թե գիրը ոչ թե վնասեց,այլ հիմք դարձավ հիշողությանամրապնդման|298, էջ 326-32Ղ: Այնպես որ՝ ժամանակակիցմարդն ավելի ու ավելի է վստամիջոցներին, իսկ համակարգչայինհիշողուհում թյան շտեմարանը վաղուց գերազանցում է մարդկային կարողությունները: եվգաղտնիք չէ, որ հենց բուն տեխնիկայի զարգացումը, մասնավորապես՝ արհեստականինտելեկտիստեղծմանաշխատանքները,զգալիորեն խթանեցմարդկայինինտելեկտին հիշողության ուսումնասիրությունը: Խնդիրն այստեղ աշխարհայացքայինբնույթի է՝ մարդկայինի ն տեխնիկականիսահմանագծի ըմբռնումը, զուտ տեղեկատվական, վերարտադրողական հիշողությանն ստեղծագործական,արգասավոր հիշողության սահմանազատումը: Պատահականչէ, որ Կանտը դրվատանքով էր խոսում ֆենոմենալ հիշողության տեր անձանց մասին, ովքեր «իրենց գլխում պահպանում են հարյուր ուղտաբեռորպես սյութգիտություններիհամար» |375,էջ 421): Ինչ վերաբերում է մոռացկոտությանը,ապա՝ Դա կենդանի, անձնականմարմնավորման,թե տեխնիկականմիջոցներով «զարդարուն», բնավ ցանկալի հատկություն չէ: Իսկ մոռացկոտճարտա,

արտասանը նույնպես դիմում է բազմամարդ լսարանին բնավ էլ ոչ իր հիշողությամբնրանցզարմացնելունպատակով(թեպետ այդ նպատակնէլ` որպես օժանդակ, կարող է ունենալ, եթե նպաստում է ասելիքի պատկերավորությանն ու համոզկերությանը): Ավելին` արտակարգ, բացառիկ, իսկապես ֆենոմենալ հիշողության տեր անձը, որպես կանոն, միջին մակարդակի ինտելեկտէ

ունենում:

'

Միննույն ժամանակ, աններելի է հիշողությունը մարզելու ր խնդրի հանդեպ գրեթե համատարած րելի ն ամոթալի է, կարծում ենք, սեփականթույլ հիշողությունը խոստովանելը, ինչը, ի դեպ, դեռ Մոնտենն ու Լառոշֆուկոն են դիպուկ նկատել, ոչ ոք չի անում իր խելքի կապակցությամբ (ավելացնենք, որ այդօրինակխոստովանությունը երբեմն հենց այլ բան չէ, իրական սակավամտության Քողարկում-ինքնարդա-

անտարբերությունը: ննե,

անան

րացում):

Կրթության համակարգում նույնպես սովորողների հիշո-

ղությանն ու դրա զարգացման հարցերինզարմանալիորենքիչ Է ուշադրություն դարձվում: Մինչդեռ կրթահամակարգի հիմնական

խնդրիլուծումը՝ սովորողիմտքի կրթումըչի կարող շրջանցել սովորողներիհիշողությունըկրթելու անհրաժեշտությունը. համենայն դեպս խոտելի է դրա հանդեպ ներկայիսմանկավարժական անհոկենսականորենայդքան կարնոր հարցերըբարձիթողի

գությունը, անելը:

Ս.Քոչարյանիայս փայլուն ձնակերպումն ունի նույնքան փայլուն շարունակություն. «.... ն ավելի եմ ցավում, երբ չեն ուզում հավատալ, որ ես գուցե.ն ամենադժբախտ մարդկանցից եմ, որին Մնեմոսինեդիցուհին զլացել է շնորհներ

տալ»:

ապոոն

տեխնիկական

յորահատկությունների

սանը, թե՛ հնում, թե՛ այժմ,

ոչ միայն անկարող է համոզելու, այլն անխուսափելիորենզավեշտ է հարուցում: Մոռացկոտը մշտական կախվածություն ունի արտաքին գործոններից, օժանդակության կարիք: Այդպիսին էին Ջոնաթան Սվիֆթի «Գուլիվերի ճանապարհորդությունների» լապուտացի երնելիները. նրանց ուղեկցող ծառաները հատուկ փուչիկներով խփում էին բերաններին կամ ականջներին՝ հիշեցնելով խոսելու կամ ունկնդրելու հերթը: ոչ միայն Հիշողությունը

ճարտասանի ինքնին արժեքավորհատկություննէ, այլն նախադրյալնէ ի|: իմացության հիմնավորվածության, ճարտասանական հմտության, փաստարկման զորության, խոսելառճի պատկերավորության ն այլն: |:

Եթե անգամ հիշողությունը ոմանց կարող է թվալ

ոչ այդքան կարնոր, ասենք` քաղաքական զեկուցումների, /հաշվետվությունների, զանազան տեքստերի ընթերցման ժամանակ (մանավանդ՝ գրառման, ձայնագրման, տեսագրման արդի տեխնիկականմիջոցների պարագայում), ապա բանավեճերի, հարցուպատասխանի, բանակցությունների, մրցույթների ն խոսքային հաղորդակցման շատ իրավիճակներում լավ հիշողության դերը անհնարին է

գերագնահատել:

Դատական վիճաբանությունների, գիտական քննարկումների, քաղաքական երկխոսության, գործարար ընզրույցի,ասուլիսի թացքում հարկավոր է լինում ոչ միայն հետնողականորեն շարադրել սեփական դատողություններն ու այլն ստույգ ընկալել ու վերարտադրել զրուցակցի հակափաստարկները` դրանք պատշաճորեն հերքելու ն հերքելիս չաղավաղելու նպատակով (եթե, իհարկե, հենց չէ փաստարկմանընտրված եղանակը): Իսկ երբ.հսրկ է լինում անակնկալ, ելույթ ունենալ, ն ձեռքիտակ գրավոր ոչինչ չկա (կամ պատշաճ չէ գործադրելը), ապա ճարտասանը պիտի ապավինի իր հիշողությանը: Արդարացի է նկատված` «/ոշռողութեան ամենէն գեղեցիկ: րութիունն՝յանպատրաստից խօսիլն 5 |49,էջ 128):

Տեքստից կառչողը, ասելիքը հաճախակի մոռացողը, անպատվողը, կողքից հուշարարի կարիք զգացողը որնէ մեկին չի կարող համոզել իր խոսքի միջոցով` ինչ բնույթի ն որտեղ էլ դա լինի՝ ասմունքի սրահում, հոբելյանական երեկոյին, հանդիսավոր ընդունելությանը, հարցուպատասխանի ընթացքում, դասախոսության ժամանակ, բանակցություններիսեղանի շուրջ ն այլն: Փորձեք մի պահ ընդհատել կամ շեղել այդպիսի ճարտասանին. ամենայն հավանականությամբ`նա իր խոսքը շարունակելու համար կվերադառնա մտքի սկզբին ն ճշտորեն կվերականգնի ասվածը` միննույն բառերով, մի բան, որն ունկնդիրների մեծամասնության համար ոչ թե նախանձելիհիշողության, այլ մտավոր տկարության, սերտած մտքերի մեքենայական ձայնավորման ցուցադրում է: Հաճախ միայն վատ հիշողության պատճառով խոսողը միննույն դատողությանը կարող է ներհակ ձնակերպումներ տալ, ինքն իրեն ակամա հակասել, խոսքի սկիզբն ու ավարտը պատշաճ կերպով չհամաձայնեցնել.դա նրան խոցելի է դարձնում ն՛ առհասարակ, ն՛ մանավանդ բանավիճելիս` փաստարկման ու հակափաստարկմանառումով: Բանավեճիընթացքում շատ տպավորիչ ու ազդեցիկ է լինում մարդկային բնույթի այն փաստարկը (ճւջառօոաոոՀմ հօուոօոո), երբ հնարավորություն (ն հիմք) է ստեղծվում ընդդիմախոսինասելու՝ «հիշողությունը Ձեզ դավաճանում է»: Վերջապես` հուսալի հիշողությամբ զինված ճարտասանը վստահորեն կմտնի ամեն մի լսարան: Ընդհակառակը` սեփական հիշողությանը չվստահողը, որքան էլ.զինվի օժանդակ միջոցներով, միննույն է, տապալման մտավախությունից լիովին զերծ չի լինում: տեհ դադար

փաստարկները,

այլափոխումը

անազասելի ճարտա-

7.2.

.

Սահմանք յիշողութեան

Գիշողության հանրաճանաչըմբռնումը հետնյալնէ՝ դա մարդու ընդունակությունն է մտապահելու իր ստացած տեղեկությունները, դրանք պահպանելու ն վերարտադրելու: Ի տարբերություն այլ գիտաճյուղերի`ճարտասանության հետաքրքրությունը հիշողության հանդեպառավելապեսգործնականբնույթի է: Արդ` սեփականհիշողությունը հզորացնել ձգտող ճարտասանը պիտի նախճշտի նպատակը:Իսկ բուն խնդիրը,ինչպես արդարացիորեն գրում է ճարտասանության ժամանակակից տեսաբան Հայնց Լիմերմանը, այն չէ, թե՝ «ես ինչպես հիշեմ», այլ «ինչպես չմոռանամ» |390, էջ 37) Եթե առավելագույնս ճշգրտենք խնդիրը, ապա ճարտասանը գործ ունի ոչ թե «հիշելու», այլ «վերհիշելու» հետ: (Թեպետայդ երկու հասկացություններնառտնին գործածությանմեջ սովորաբար չեն տարբերակվում, սակայնճարտասանը, իրոք, ոչ թե այդ պահին Է ինչ-որ բան փորձում մտապահել, հիշել, այլ հատկապեսվերհիշում Է` վերարտադրումարդեն գիտեցածը(նան՝ քանիցս այլ լսա-: րաններում հնչեցրած մտքերը): Իհարկե, հաղորդակցման պահին ես ճարտասանը կարիք է ունենում մտապահելու, ասենք` ունկնդիրների վերաբերմունքը (այնուհետն, խոսքի ընթացքում, դրան անդրադառնալու նպատակով), այդուհանդերձ, նրա գլխավոր անելիքըմտաբերելնէ: Գաղտնիք չէ, որ հիշողության երնույթը վատ է ուսումնասիրված:Տակավին պարզված չեն հիշողության ֆիզիկական բնույթը, ֆիզիոլոգիականհիմքը, կենսաքիմիականընթացքը, կարոտ են հետազոտության ընկալման, մտապահման,մտաբերման, ինչպես նան մոռացման հոգեբանական մեխանիզմները: Մեքենայական հիշողության ասպարեզում գործնական հաջողությունները շատ առաջ են անցել տեւական ընդհանրացումներից:Հեռանկարայինէ հիշողության խթանման դեղամիջոցային ուղղությունը, սակայն այստեղ ես դժվար է արձանագրել տեսական զգալի առաջընթաց: Միով բանիվ՝ գրեթե չորս դար է անցել այն շրջանից, երբ Ֆ. Բեկոնը, չթաքցնելով իր դճոհությունը «արհեստականհիշողության», այսինքն՝ հիշողության հզորացմանն ուղղված միջոցների ամբողջությունից, միննույն Ժամանակվստահություն էր հայտնում, թե, անտարակույս, «կարող է գոյություն ունենալ հիշողու-

`

,

'

թյան ամրապնդման ն զա րգ թյուն» |298, էջ 327|-

առ

բառ

Ղիշողության էության ձնավորվել է փիլիսոփա դրսնորվել է պլատոնյան հ պես վերհիշում՝ անամնեզի ըմբռնման մեջ ն այլն: Երկր տեսությունն է, այսինքն` ա իմացության(այդ թվում` հի հիմնավորումը:«Իմ հիշողո Համլետիայս բնութագրու խոհության մակարդակում լա Հայեցակարգայի ելա են հանրա նան հիշողության Այսպես՝ մի բնեռում Դենի Դի մի բանով միմյանցից այնպ հիշողությամբ» |345, էջ 3 նակությամբմարդը հիշում է ռերի սահմանափակ քանակ էր հիշելու մինչե 2000 բառ:

կարողանում էրբառ

դրվատանքի

Մյուսը՝ Դավիթ Հյումի հանրապեսքիչ են տարբերվ են ն ա արտակարգ ուժեղ անձինք), այնպես որ՝ «հիշ է արժանի, ո՛չ էլ Կամ` ի հակադրությո նոր ժամանակների որոշ մտ

մարդը երբեք հավասարա թյամբ, ուժեղ երնակայութ Թ74, էջ 1081), ավելի անվեր թյունը բացառում է մեծ խելքը Հիշողությանտեսակա չէ, այլ էաաես կապվածէ, ինչպ դերի ու Շշանակությանտար

վար ընթացքում հիշողությա մե՛րթ աճել է, մե՛րթ նվազել: լրջորեն ուսումնասիրել խ

են

արձանագրելու ն հաղթահարելու հիշողության հանիրավինսեմացումը: Պերճախոս է այս առումով Հեգելի դատողությունը.«Մեր լեզուն իսկ բարձր է գնահատում«հիշողությունը» (Օօժռօհեոչ),մատնանշելով դրա անմիջականհարազատությունը«մտքի» հետ (Օօէ դարձել հիշողության մասին ժռու»ո), մինչդեռ նախապաշարմունք քամահրանքովխոսելը» |314, էջ 275): Հիշողության ն մտքի սերտ կապը արտահայտվում է ոչ միայն գերմաներենում,այլն ուրիշ լեզուներում: Վայերեն«յիշողութիւն» բառի արմատը ես «ուշ»-ն է՝ միտք, խելք, բանականություն իմաստով: Ավելին` հայոց լեզուն լրացուցիչ, թերնս բացառիկ առավելություն է դրսնորումայս հարցում: Բանն այն է, որ տակավին Արիստոտելն էր մերժում հետագայում շատ տարածվածայն տեսակետը, թե հիշողությունը գիտելիքի պահպանումնէ, պահպանմանվիճակ. ընդհակառակը,պընդում էր նա՝ հիշողությունը գործունեությունէ, այլ ոչ՝ վիճակ: Ահա ն հայերեն ««յիշողութիւնը»» դա հրաշալի է արտահայտումշնորհիվ գոյականակերտվերջածանցի («ող»» փ ««ութիւն»), որ բաղադրվում է «յիշող» բայի հետ («գործողություն», «զգացողություն», «վարվեցողություն»ն այլ համանմանությամբ): Իսկ հիշողությունը, անտարակույս, գործունեությունէ, Ան ոչ միայն մտաբերումի առումով, այլ նան բուն մտապահման,քանի որ ստացված նախնական տեղեկություններըկարգավորվում,համակարգվումեն: Երնույթի դասդասմանկարգով տարբերակումեն բնածին (ժառանգական)ն ձեռքբերովի (զարգացված), կարճատն(օպերատիվ) Ա երկարատն, հատվածային (էպիզոդիկ) ն իմաստային(սեմանտիկ), ակամա ն կամածին, անմիջականն միջնորդավորված, մեքենայական ն զուգորդական(ասոցիատիվ)հիշողությունը, տեսողական, շարժողական (մոտորային), լսողական, հոտառական տեսակները ն այլն: Իմացական (գիտելիքների) ն հուզական (տպավորությունների) հիշողության կողքին հոգեբանները առանձնացնում են. «անձնային հիշողությունը», որն ապահովում է անձի ինքնագիՄասնառետները միակարծիք տակցության միասնականությունը: չեն պած,կերավորն իմաստալից հիշողություններիգործառության հարցում. ւսյն վարկածնէ տիրապետում,թե հիշողությանայդ երկու տեսակներինբնորոշ են արմատապեստարբեր օրինաչափությունները:

Յուրօրինակ է Անրի Բերգսոնի հայեցակարգը, ըստ որի են հիշողության երկու, միմյանցից անկախ, թեպետ տարբերակվում միմյանց նպաստող տեսակներ՝հիշողություն-պատկերացում(կամ՝ «հոգու» հիշողություն) ն հիշողություն-սովորույթ (կամ՝ «մարմնի», շարժողական հիշողություն). առաջինը` բուն իմաստով, զուտ հիշողություննէ, երկրորդը, ստույգ իմաստով, ոչ թե հիշողություն է, այլ «հիշողությամբ լուսավորված սովորույթ», կրկնվող ջանքերի կուտակում որպես մարմնի տրամադրվածություն՝ որոշակիորեն գործելու ի պատասխանորոշակի ազդակին|290, էջ 206-210): Հոգեբուժության մեջ նկարագրվում են հիշողության խաթարման հիմնական տեսակները. հիշողության տարաբնույթ կորուստները (ամնեզիա) մարդու հոգեկան աշխարհի ծանր խախտումներ են, ինչպես նան՝ զանազան այլ հիվանդություններիախտանիշ: Ի վերջո՝ որքան էլ հեղհեղուկ լինի խնդրո առարկայի ըմբռնումը, անվիճելիէ, որ մարդու հոգնոր առողջությունն ամենից առաջ նրա հիշողությանը պիտի վերաբերի: Առհասարակ՝քիչ տարօրինակբան չկա հիշողությանն առնչվող: Տակավին պարզված չէ` զարգանո՞ւմէ, արդյոք, մարդու հիշողությունը, հնարավո՞րէ զարգացնել, թե՞ ընդամենը պիտի խոսել եղածն առավել արդյունավետ գործադրելու, այսինքն՝ հիշողությունը մարզելու մասին: Վիշողությանն են առնչվում բազում քիչ ուսումնասիրված երնույթներ՝ երնակայություն, ներըմբռնողություն (ինտուիցիա), գուշակություն, երազատեսություն, պայծառացում, մարգարեություն ն այլն: Պայծառացման դասական օրինակ է հայոց գրերի գյուտը. ըստ Խորենացու՝ նշանագրերը Մեսրոպ Մաշտոցին հայտնվում են ոչ այն է՝ արթմնի, ոչ այն է՝ երազում, այլ «սրտի գործարանում, նրա հոգու աչքերին»: Պատահական չէ, որ դարեր շարունակ հիշողությանը պարուրված է եղել առեղծվածով, նույնացվել է մոգությանը,ընդգրկվել է գաղտնապաշտականհետազոտություններին արարողությունների շարքը: Քչերին է, հավանաբար,հայտնի, որ Ջորդանո Բրունոյին ինկվիզիցիայի ներկայացրած մեղադրանքներիցմեկն էլ հիշոարվեստի ուսուցման մեջ կախարդանքիօգտագործումն է

ղության ղ լ:

`

-

ասաշ՝` «հա-

Պակաս խորհրդավոր չէ հիշողության, այսպես կառակ կողմը»` մոռացության երնույթը: Պատահական չէ, որ վաղուց ի վեր դրանք կապակցված են ուսումնասիրվել: Սա ոչ միայն ինքնին տեսական արժեք ունի, այլն գործնական նշանակություն:

հարՉծավալվելով հարցի շուրջ` նկատենք, որ Ճճարտասանին կավոր է նան մոռանալու ունակությունը: Դա վերաբերում է

ձերբազատվելուն, որոնք կարող են խանգարողհիշողություններից տապալված նախկինում դիցուք՝ որնէ ելույթի, կապված լինել, որնէ դրսնորմանհետ նայլն: ունկնդիրների անբարեհաճության Մոռանալու կարողություննառհասարակբնության պարգն է, տեղեկույթի պաշտպանականհզոր կառույց: Եվ ժամանակակից ահագնացող հեղեղի պայմաններումանձնային ու հանրային կարնոր նշանակությանխնդիր են դառնում, մի կողմից`մարդկային կատարելաընկալման ու մտապահելու հնարավորությունների գործումը, իսկ մյուս կողմից` տեղեկատվականգերբեռնվածություտեղեկունից պաշտպանվելուն անհարկի տպավորություններից, թյուններից,հիշողություններիցազատվելու կարողությունը: Արդ` մեկ անգամ էլ շեշտենք, որ ճարտասանի համար հիշողությանն առնչվող հարցերի բազմությունը,որքան էլ ինքնին բացառիկ տեսական արժեք ունենա, գործնական նշանակության Լավ ճարտախնդիրէ: Հիշողությունը միջոց է, այլ ոչ թե նպատակ: սանը հիշում է (մտապահում)ն վերհիշում ասելիքիներքին տրամաբանությունը, մտքի մեջ ամրագրված ն խոսքում վերարտահերդրվող երնույթի էական կապերը, պատճառահետնանքային թականությունը,իսկ վատ ճարտասանըփորձում է սերտելամբողջ .

տեքստը: Այդ որակական տարբերությանշնորհիվ՝ առաջիննունակ է,

պահպանելովհիմնականմիտքը ն շարադրանքիաստիճանական նությունը, փոփոխելու առանձին բառեր, արտահայտություններ ն ավելացնելու որոշ մասեր՝ հատվածներ, հընթացս կրճատելու ու ելույթի հարմարվելով լսարանի առանձնահատկություններին է անկարող երկրորդն այդպես ճկուն ծավալման ընթացքին, իսկ

վարվելու:

հմուտ Լավ ճարտասանի,իր նյութին քաջ տիրապետողի, խոսողին, դասախոսի հիշողությունըկարծես ինքն է կողմնորոշում ինքն է թելադրում հաջորդ ասելիքը: Որքա՛ն խորնէ դա հասկացել Սուրեն Քոչարյանը՝ բնութագրելովհիշողությունըորպես մի «ներքին հուշարարի», որն անարգել մատակարարումէ տվյալ պահին հարկավոր նյութը, «գմում է ճարտասանին կանխավ«-ոռսնելուն «լսելու» տեքստը |258,էջ 64):

7.3.

Յիշողութեանկրթութիւն ճարտասանության մեջ Դասական

վաղուց մշակված են հիշողության ամրապնդմանտարբեր վարժություններ: Իհարկե, հիշողությունը նան մարդկային ձիրք է, բնության պարգն, այնուամենայնիվ, ինչպես սրամտորեննկատել է Ցիցերոնը` Ոչ մեկի հիշողությունն այնքան սուր չէ, հիշողությունը զարգացնելու,

որ նա բոլորովինկարիք չզգա ն միննույնժամանակ, ոչ

մեկի հիշողությունն այնքան բութ չէ, վարժություններընրանորնէ օգուտ չտան:

որ այդ

էլ կա, ի դեպ՝ ոչ պակաս սրամիտ Վակադիր դիրքորոշումն թե առհասարակհարկավորչէ ու հնարավոր չէ արտահայտված,

հիշողությունը մարզել լ50, էջ 179), քանի որ՝

Այնոցիկ որ ուժեղ իցեն, աւելորդ է, իսկ որոց ապուշն են՝ անօգուտ:

ճարտասանի կարնոր, մշտական հոգսը հիԱյդուհանդերձ, շողության մարզումը պիտի լինի: Որքան էլ անուրանալի, արտակարգ լինի որնէ մեկի հիշողության բնատուր ձիրքը, միննույն է, «ոչ է պարտ թողուլ երէդուարդ Հյուրմյուզյանի ձենակերպմամբ՝ բէքանգործզյիշողականնզօրութիւն» |117, էջ 134): Մասնավորապես`հարկավոր է, ամենից առաջ, կատարելագործել ուշադրությունը, հիշելիքի վրա կենտրոնանալու կարողությունը: Իրոք, մտաբերմանանկարողությունն անմիջապես առնչվում է անուշադիր ընկալմանը, ցրվածությանը, մակերեսային ,ուրացմանը: Ուշադրությունը զտիչ դեր է կատարում,տեղեկույթի է այն, ինչը ցանհսկայականհորձանքիցզտում-առանձնացնում կալի է հիշել: Ուշադրությունն ու հիշողությունը, որպես մարդու հոգեկան բարձրագույն գործունեությանտեսակներ, այնքան սերտորեն են `

`

-"335-

կապված,որ հիմք են տալիս համաձայնելու այն կարծիքին, թե «իմաստավորված,ակտիվ հիշողությունը ն ուշադրությունը միննույն բանն են՝ տարբեր կողմից դիտարկված»|310,էջ 251): Որքան ավելի է մեզ հաջողվում սնեռվել որնէ նյութի վրա, ազատվել կողմնակի, շեղող հանգամանքներից,այնքան ավելի խորն ենք ընկալում ն ամուր մտապահում այն, ինչը ցանկանում ենք հիշել:

Ուշադրությունըորպես սովորություն` սա է ամուր հիշողությանհիմքը:

Այնուհետն՝շատերն են արձանագրելայն հանգամանքը,որ մարդ առավել դյուրին է հիշում հատկապես իրեն հետաքրքրող նյութը: Մեզ դուր եկած բանաստեղծությունըհիշում ենք իրոք ակամա, առանց հիշելուն ուղղված հատուկ ջանքերի: Ընդհակառակը՝ անհետաքրքիր նյութը մակերեսորենէ ընկալվում,անկայուն ն կցկտուր վերարտադրվում: է պահպանվում պատկեր, տպավորությունմեզ համար հետամիտք, Որնէ քրքրական է այնքանով, որքանով կարողանումենք ներքնապես իմաստավորել:««Ամենից առաջ հիշվում է այն, վկայում է Սուրեն Քոչարյանը, ինչ կենսականորեն անհրաժեշտ է: Կատարվելիք ստեղծագործությունը արտիստի համար կենսական անհրաժեշտություն պիտի դառնա. այդ դեպքում այն դյուրությամբ հիշողության մեջ Ա երկար կպահպանվի»: |255, կամրապնդվի -

-

էջ : 59|:

Փորձնականճանապարհովպարզվել է, որ միջին ընդունակությամբ մարդը առանց մեծ դժվարություններիունակ է մտա(ներքնապեսկապված) միտք, պահելու 20 զույգ իճձաստավորված հիշելը գրեթե անլումինչդեռ 6 զույգ անկապ արտահայտություն ծելի խնդիրէ դառնում|308, էջ 388): Վատկապեսիմաստն է առավել խորությամբմտապահվում, եթե նույնիսկ առանձին արտահայտություններկամ լեզվական ամբողջ ձնակերպումներեն մոռազվում:Նույնիսկ անկապ բառերի հիշելիս մարդ արարածը միշտ ձգտում է իմաստավորել թվարկումը բառերը, վեռագրելովդրանց որոշակի կադրանք` խմբավորելով պեր ն այլն: Հոգեբաններըհամարում են, որ մանկանհիշողության զարգացմանգլխավոր օրինաչափությունըկարելի է բնութագրել

որպես անցում բնազդական,մեքենայականհիշողությունից «կամային հիշողություն» |309, էջ 246): Բավական է փոքր-ինչ կարգավորվածությունգտնել, ն մտապահելու կարողությունը բազմապատկվումէ: Այդ կերպ՝ մենք դյուրին ենք հիշում չափածո խոսքը՝ շնորհիվ հանգավորվածության: Արձակի պարագայում նույնպես շարադրանքիառանձին մասերը, հանգուցային բառերն ու արտահայտությունները ներքին կապ են ստեղծում, ամբողջականացնում խոսքը. դրանք, Սուրեն Քոչարյանի դիպուկ բնութագրմամբ,որպես յուրատեսակ «կեռիկներ» ու «գամեր» օգնում են խոսողին սեփական հիշողության միջից հաջորդաբար դուրս բերելու ամբողջ ասելիքը: Այդօրինակ արտաքին նշաններով հիշողությունը փաստորեն լրացուցիչ խթան չ ստանում: Ընդհակառակը`ճարտասանի համար միանգամայն անիմաստ նյութի սերտումը ամենամեծ տառապանքն է: Ամեն ոք դպրոցական տարիների իր փորձից կարող է մտաբերել այս կամ այն չսիրած առարկան, այս կամ այն դասի հարկադիրսերտումը:

Այստեղմեզ օգնության է գալիս զուգորդությունների եղանակը, երբ հիշվելիք նյութը զուգորդություններով կապվում է ճարտասանի համար ավելի իմաստալից, հետաքրքիր, հաճելի մւտքերի, տպավորությունների, առարկաների, զգացումների հետ: Զուգորդությունների ե ընդհանրապեսդասական «հիշողության արվեստի» հիմնադիրն է համարվում հին հույն բանաստեղծ Սիմոնիդես Քիոսացին (մ.թ.ա. 556-468 թթ.) Հիշատակվում է, մասնավորապես,թե ինչպես է Սիմոնիդեսըստույգ ճանաչել հսկայական սրահում փլուզված առաստաղի տակ զոհվածներին` մեկ առ մեկ վերհիշելով, թե նրանք որտեղ են նստած եղել: Ի դեպ, նա ինքն էլ, անգամ 80-ն անց տարիքում, շարունակել է բանաստեղծականմրցույթների մասնակցել ու հաղթանակներտոնել: Տեղագրական (տոպոգրաֆիական) գուգորդությունների սկզբունքն է ընկածՑիցերոնին վերագրվող հիշահնարքի(մնեմոտեխնիկայի)հիմքում. ըստ դրա՝ ճարտասանն իր ասելիքը մտովի դասավորում, տեղադրում է շրջապատի առարկաների, կահավորանքի, տեղանքի վրա, այնուհետն, ճառ ասելիս հերթով վերհիշում է այդ կողմո՛րոշիչները, դրանց միջոցով էլ` ս՛սելիքի բովանդակություննու շարադրանքիհերթականությունը:Այդ կերպ տեղը (1օՇստչ) կապվում է որոշակի պատկերի((օ2ոո6) հետ:

ոչ

համարում են, որ նպաստավորեն հատկապես Վոգեբանները սովորական,վառ, գունեղ զուգորդությունները:Հետնաբար՝ որ-

քան հանրագիտակ է ճարտասանը, այնքան ավելի տպավորիչ ն հիշվող են նրա զուգորդությունները: Ցանկալի է, որ զուգորդական կապը իմաստալից լինի. ի վերջո` նպատակը ոչ թե ինքնին «կեռիկն» է, այլ այդ կեռիկից «կախվածը»: Չէ՞ որ հաճախ ուսանողները մտաբերումն նույնիսկ ճշտորեն շարադրում են դասախոսի բերած օրինակը, սակայն դժվարանում են իմաստալից մեկնաբանել, թե տվյալ օրինակը

հատկապեսոր դատողությանլուսաբանմաննէ վերաբերում: Զուգորդությաանեղանակի տարատեսակն են գործադրում հմուտ. դասախոսները, երբ նյութը մատուցում են տրոհված, թվարառ կելով կետ կետ՝ «առաջին», «երկրորդ» ն այլն: Դրա շնորհիվ ն՛ է ճարտասանն դյուրին մտաբերում ու շարադրում ասելիքը, ն՛ ունկնդիրներն են դյուրին մտապահում, քանի որ առանձին մտքերը կամ մտքի առանձին հատվածներըզուգորդվում են համարակալման հետ:

Հին հույն սուհեստների հիշահնարքների հիմքում ընկած էր

`

կարնոր մի սկզբունք, այն է՝ նոր, մտապահելու ենթակա գիտելիքը հարկավոր է կապակցել արդեն իմացածի հետ: Հնից, ծանոթից անցումը անծանոթին ընդհանրապեսուսուցման բնական ն արդյունավետ եղանակ է, շարադրանքի աստիճանականությունն ապահովող միջոց, որով նան դյուրին է հիշելը նոր անունները, օտար լեզվի բառերն ու բառակապակցությունները, դժվար յուրացվող գիտականեզրերը, խոսքի մասերի հերթականությունը:

Հիշողության մարզման համար օգտակար է բարձրաձայն ընթերցանությունը. դրանով տեսողական հիշողությունն ամրապնդվում է լսողականով. մենք հիշողության մեջ արթնացնում ենք ոչ միայն որոնելի բառի կամ արտահայտությանպատկերը, այլն օգնում ենք մեզ նույն բառի ն արտահայտությանհնչյունական հիշողությամբ: Ի լրումն` բարձրաձայնընթերցանությանմիջոցով կարելի է շտկել արտասանական սխալները, կարգավորել ձայներանգը, հղկել ելԼՀավորումը, դյուրացնել տվյալ արտասանի համար դժվար արւռասանելիբառերի ու բառակապակցություններիհնչեցումը ն այլն: Իհարկե, հնագույն եղանակը կրկնողությունն է: Ռրնեէ մտքի անգամ մեքենայական կրկնությունը նպաստում է հիշելիքի

ամրապնդմանը:Ճիշտ է Անրի Բերգսոնը, թե սերտած դասի մտաբերումն ունի սովորույթի բոլոր բնութագրումները: Ի վերջո՝ հիշողությունը պայմանականռեֆլեքս է, ն կրկնողությամբ ռեֆլեքսն ամրապնդվումէ: Թեպետ, ինչպես հայտնի է, այդօրինակ կրկնություն չարաշահումը կարող է նան ոչ միայն նպաստավորչլինել, այլն արգելակող դեր կատարել: «Ուստի չաւագոյն է լխորհրդածելովսերտել, ն ոչ այնչափ բառերն որչափ անոնց բացատրածիմաստներն, ն մանաւանդ այն իմաստներն խրարու հետ կապող մասերն միտք պահել, որպէս զի եթէ մեր պատրաստածխօսքերն մտքերնէս ելլեն, կարենանք մէկէն ուրիշ /սօսքեր գտնել, ն կերպով մը արտասանելուժամանակ նորէն ճառը շարադրել» |49, էջ 247): Խորհուրդ է տրվում կրկնությունը համատեղել ընդմիջումով, օրինակ, պարզվում է, որ ավելի արդյունավետէ, եթե սերտելու նյութին հատկացվի,ասենք՝ ոչ թե երկու ժամ միանգամից, այլ` մեկական ժամ երկու օրում: Ընդունված է, որ լավագույն կրկնոառնվազն քառակի պիտի լինի՝ ՛ առաջին անգամ պետք է կրկնել մտապահելուց անմիջապես

ղությունը ՛

՛՛ ՛՛

հետո,

երկրորդ անգամ՝ կես ժամ անց, երրորդանգամ՝ մեկ օր անց, չորրորդ անգամ՝երկու-երեքշաբաթից:

Այստեղ կարնոր է կամային գործոնը. որքան ավելի ենք մենք ցանկանում որնէ բան հիշել, այնքան ավելի է դա մեզ հաջողվում: Ահա թե ինչու, թեպետ ընդունվածէ ասել, թե փոքր հասակում մարդ ավելի լավ է մտապահում (դիցուք՝ օտար լեզու սովորելիս), սակայն մեծահասակների առավելությունը, որպես կանոն, ավելի մեծ կամքն է, վճռականությունը,ինքնատիրապետումը: Պատահական չէ, որ քննություններիցքիչ անց ուսանողները, որպես կանոն, իրենց իմացածը մոռանում են. նրանք տրամադրվում են, կարելի է ասել` իրենք իրենց «ծրագրավորում»են կարճատն հիշողության: ԿրկնողությամբԻրշողությունը ամրապնդելու փործ'լած միէ գալիք հրապարակայինելույթի առանձին հատվածների ջոց ներհյուսումը առտնին խոսակցության մեջ: Այդ հնարքը գործադրում էր Դեմոսթենեսը՝իր ականջովընկալելով սեփականդա`

տողությունները, հղկելով ձնակերպումները, պարզելով զրուցակցի վերաբերմունքըն այլն:

Վերջապես՝կրկնողության ձն է գրառումը: Խոսքը, իհարկե, ոչ թե, ասենք՝ ծոցատետրումկամ համակարգչում գրանցումներով առհասարակմտապահելու խնդրից ազատվելու մասին է (թեպետ գրառումներըշատ հարմար ու օգտակար են, երբ մշտաես ձեռքի տակ են լինում), այլ կերպ ասած՝ հիշողությունը ծուլացելու ն թուացնելու մասին, այլ՝ ընդհառակը: Զուր չէր Ցիցերոնը բացատրում, թե գրիչը ճարտասանության լավագույն ուսուցիչն է: Դա վերաբերում է ճան հիշողությունն ամրապնդելուն:Նապոլեոնի զարմանահրաշ հիշողությանգաղտնիքը հենց դա էր. հիշելիքը նա գրում էր երեք անգամ, թուղթը պատռում, նետում ն այլես երբեք չէր մոռանում: Կրկնողությաներիցս Օգտակարձն է բանաստեղծություն-

ներ ու ասույթներ սերտելու եղանակը (օւջսչ տճռտօոիջ): Կանտը (որն ինքն էլ երաշխավորումէ հիշողությունըմարզելու այդ ձնը), Հեգելը, Մարքսը, շատ ուրիշներ նման եղանակովեն ամրապնդել իրենց հիշողությունը, հարստացրելգիտելիքները,զարգացրել գեղարվեստական ճաշակը:

Շատ տարածված է (ն գործադրվումէ անգամ առանց դիտա-

վորության)այսպես ասած՝ հիշողությանը «հուսախաբ» անելու հնարքը. լարում ենք հիշողությունը, այնուհետն առհասարակայդ մասին չենք մտածում, ն ահա, որոշ ժամանականց, հիշողությունն ինքն է մեզ «մատուցում» որոնելիքը:

Եթե փորձենք ամփոփել, ապա կարող ենք ասել, որ ճրշողության կառավարմաննուղղված բոլոր միջոցներըբխում են երկու հիմնականսկզբունքից՝ Հիշելիքիհանդեպհետաքրքրության ապահովում՝ իմաստավորման, զուգորդությունների, կարգավորման այլ եղանակներով: Ա:յի.

թ

Հիշողության մշտական մարզում`

համակարգվածու հետնողական:

8.

ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ձայնի գործադրումը

8.1.

ճարտասանությանհիմնական բաժիննեԱրտասանությունը րից վերջինն է՝ ամփոփիչը:Ինչպես պարզեցինք, այդ բաժիններից ամեն մեկը իր տեղն ու դերն ունի, ուրույն խնդիրները: ճարտասանությունը միջանձնայինխոսքային հաղորդակցմանտեսակ է. արդեն այդ հանգամանքը բացառիկ կարնորություն է հաղորդում խոսքի հնչեցմանը՝ արտասանությանը: Արտասանության հիմնական դերն այն է, որ ունկնդիրներին հարկադրումէ գրեթե որպես հավաստիիրողություն տեսնելու, զգալու, վերապրելուայն, ինչին ձգտում է ճարտասանը: Դա է շեշտում իր ձեռնարկում Թեոն Ալեքսանդրացին. «Եվ առաքինութիւնք արտասանութեան են ասյոքիկ հաւաստութիւն առաւել ն ներգործութիւն գրեթէ տեսանել զպատմեցեալսն»|71, էջ 118լ: Դասականճարտասանությանմեջ այս բաժինը բաղկացած է երկու մասից: Առաջինը(4:շեօ) բուն արւտոսսանական խնդիրներն են՝ ճարտասանիձայնի գործադրումը՝ ուժգնությունը, արագությունը, ելնէքավորումըն այլն: Երկրորդը (շհօ) ճարտասանիշարժուձնի խնդիրներնեն՝ կեցվածքը, դիմախաղը,շարժումները ն այլն: Ինքնին հասկանալի է, որ վատ արտասանությունը ւիչացնում է ճարտասանիգործը: Թոթովախոսը,լեզվական արատ ունեակնհայտ սխալներով խոսոցողը, հնչյունական-արտասանական ղը առհասարակպիտի խուսաւիի հրապարակայինելույթներից: Չմոռանանք,թե որքան ջանք է թափել Դեմոսթենեսնիր արտասանական թերություններիցազատվելու համար: Նրա փորձից հեւռագայում շատերն են օգտվել: Ճարտասանական զանազան վարժություններին(շուտասելուկներ, ուղղախոսականսխալների շտկում, շնչառական մարզանք, առանձինհնչյունների արտաբերման հղկում ն այլն) մեծ տեղ են հատկացրել ճարտասանական

դս'լ1ցներում:

.

ոք, եթե ցանկանում է ազդեցիկ խոսել, պիտի Այժմ էլ, մշտապես հոգ տանի իր արտասանականթերությունները հնարավորինսհաղթահարելու ն ուղղախոսականսխալները շտկելու համար:

ամեն

խնդիրն.

առավելապես հմտության հարց է. մասԱռաջին նագետների խորհուրդներով ն հատուկ վարժություններով հնարավոր է հարթել արտասանական ապարատի կազմախոսական ու բնախոսականթերությունները: Երկրորդ խնդիրը` ուղղախոսական սխալներից ազատվելը, պահանջում է ամենից առաջ լեզվիմացություն` ուղղագրության, ուղղախոսության, շարահյուսության, հնչյունաբանության ն այլ օրինաչափությունների վերաբերյալ, ինչպես նան ճարտասանական վարպետությանմշտական կատարելագործում: Ձայնի փաստացիգործադրումն ավելի լայն երնույթի՝ «խոսքի տեխնիկայի» (կամ վարպետության) բաղադրիչներից մեկն է: Ընդունված է տարբերակել խոսքի տեխնիկայի հետնյալ չորս բաժինները` շնչառություն, ձայն, առոգանություն ն ուղղախոսու-

թյուն:

Շնչառությունը պետք է

լինի րավորություն տա խոսողին ազատորեն կարգավորելու խոսքի տեմպը, ելնէջավորումը, ձայներանգը, հաջողությամբ լուծելու արտասանությաննառնչվող մյուս խնդիրները: Մենք խոսում ենք արտաշնչելիս, երբ օդը դուրս է թոքերից ն ձայնալարերիտատանումներովգոյացնումհնչյուններ: Ցանկալի է համարվում խառը (կրծքային ն որովայնային) շնչառուէ օդի բավականաչափ ծավալ, համաչաւի թյունը, որն արտաշնչում: Սեփական շնչառությունը ստուգելու ն կատարելագործելու նպատակովմասնագետներըխորհուրդ են տալիս կիրառել 3-1-30 համակարգը, այսինքն` հարկավոր է երեք վայրկյան ներշնչել, մեկ վայրկյան դադար տալ` պայմանավորվածբնախոսական օրինաչափությամբ,30 վայրկյան՝ արտաշնչել: ճիշտ շնչառության դերը կարնոր է հուզմունքը հաղթահարելու, անտեղի ու անտրամաբանականդադարներ չտալու, արագ խոսելու անհրաժեշտության պարագայում: Առհասարակա̀րագախոսությունը թերություն է ն, որպես կանոն, խոչընդոտում է ճարտասանի ն ունկնդիրների փոխըմբռնմանը: Չարդարացված արագախոսությունը հատուկ է հիմնականում սկսնակ ճս ոտտասաններին: Անփորձությունից՝նրանք փորձում են մեկեն ամեն ինչ ասել, խուսափում են դադարից (անգամ՝ թվացյալ), ընդհատում են իրենք իրենց: Հմուտ ճարտասանը, ընդհակառակը, ոչ միայն իր խոսքի արագության տերն է, այլն բնավ չի երկնչում դադարներից, ունակ է դանդաղեցնելու խոսքը, անգամ ընդհատելու, շեղումներ թույլ տալու:

Այդուհանդերձ, վիճաբանելիս, հուզվելիս, ոճական որոշ հնարներ գործադրելիս, ժամանակի սղության ազդեցությամբ՝ հարկ է լինում նան դիմելու արագախոսությանը: Ուստի անհրաժեշտ է տիրապետել արագախոսության հմտությանը, ինչը լավագույնս ձեռք է բերվում արտասանական վարժություններով: Շատ օգտակար են շուտասելուկները, որոնք հնարավորություն են տալիս, մի կողմից` զարգացնելու շնչառությունը, մյուս կողմից՝ հստակ հնչեցնելու բաղաձայները, խուսափելու ուղղախոսական-արտասանականսխալներից: Ահա մի քանի շուտասելուկ, որոնք հարկավոր է արտասանել փոփոխական տեմպով՝ սկսել դանդաղ, սովորական, ապա միջին, հետո` արագ տեմպով, այնուհետն` առավելագույնս արագ, ն, համապատասխանաբար,իջնել դանդաղ տեմպին: Մեր տանը

Հ»

Կար մի գաճաճ արջ կար, գաճաճ արջի աջ աչքը չկար: Մի ջուխտ չարոխ դրին ջուրը, թրջավ՝ թող թրջի, չթրջավ` թող

բնականոն,անկաշկանդ, հնա-

».

մղվում

Հ -

ապահովում

Հ».

Հ».

». ,

)

պարկ, կարմիր պարկին՝ կարմիր կապ, էլ կա կարմիր պարկ, կարմիր պարկին՝ կարմիր

Հ»

«-

կարմիր կա նն

արաք չկար,

չթրջի:

ԲԱՀ ումի: ինչ ուլուլինը, ի ծուռը ջորու առու

ձախ

թռչեմ, Սեխի վրայով

Ժուռ ա:

սեխ ուտեմ,

ցեխի վրայով թռչեմ, սեխ

քար,

Տակը՝ վրան՝ քար, մեջը հազար գլուխ կար: Թմբուլ, սմբուլ, խմբուլ, խմբուլիկ, թմբլատուտուշ, թուլ կմբուլիկ: Ուշի, Օշական, Փարպի, Բյուրական, Թալին, Թալիշ, Մաստարա, գդալի պոչը դեսն արա, ես ուտեմ, դու թամաշա արա: Մտրակ տուր, մկրատ տամ, մկրատ տուր, մտրակ տամ:

Շնչառությանն ձայնի մարզմանը, հնչյունների հստակ արտաբերմանը կարող են նույն կերպ նպաստել հայ ժողովրդական առածներն ու ասացվածքները՝ Ա Ա Ա

Վար թքեմ՝ միրուքս է, վեր թքեմ՝ ունքս է: Մարդ կա՝ մարդ կա՝ Մեկ կա հազար արժե, հազար կա մեկ չարժե:

մարդ ա,

զարդ ա:

մ Բոյին ե այում, ԵԼԱ մ խելքն զահլես.է խերն Հոու գնում: Լ1 Ա Զ Լ)

|

'

|

՝

Բերան կա՝ հաց չկա, հաց կա՝ բերան չկա: Լավ է գիտունին գերի, քան անգետին սիրելի: Մինչն առուն ջուր գա, գորտի աչքըդուրս կգա: Ապուր կեռ՝ դուռը ել, փլավ կեր՝ լեռը ել: `

սատանեն, ինչ իր ուլիկը:

Ձայնը խոսողի ամենահզոր զենքն է: Ձայնն է այն անփոխարինելիմիջոցը, որով կամրջվում են

խոսողն ու լսողը: Ձայնը, հիրավի, բնության պարգեն է մարդուն: Մինչն օրս գիտության ն տեխնիկայի զարմանահրաշ նվաճումները անզոր են բնական ձայնի առջն. արհեստական, համադրված (սինթեզված) ձայնը զուրկ է մարդկայինձայնին հատուկ գունեղությունից, խորությունից, երանգների հարստությունից, վերջապես՝ անհատական պատկանելությունից:Չէ՞ որ մենք մարդուն ճանաչում ենք նան նրա ձայնով անգամ առանց տեսնելու. երկար ժամանակ չհանդիպածմարդու հեռախոսաձայննիսկ մեր մեջ արթնացնում է նրապատկերը:

:

խկույն |

բան հաղորդելն ինչ-որ բանում Մինչ բունասելիքը՝ ինչ-որ ու

համոզելը,

նա

ներկայանում է

|

լսարանին իր ձայնի կություններով` ուժեղությամբ, բարեհնչյունությամբ, երանգով, ճկունությամբ,ծավալով այլն: Անշուշտ, ճարտասանականխոսքը արտահանգում սանությանը. այդ դեպքում մենք գործ կունենայինք լոկ ասմունքի հետ: Այդուհանդերձ, ձայնը առաջին տպավորություն ստեղծելու, ունկնդիրներին կանխատրամադրելու,նրանց ուշադրությունը կառավարելու սկզբնականմիջոցն է, ուստի՝ այդ միջոցը ճարտասանի մշտական հոգածության առարկան պիտի լինի: Լ

առանձնահատ-

ն

չի

սոսկ

Ձայնադրումըպահանջում է՝

» ».

»

սեփական ձայնի առանձնահատկություններիպարզում, թերությունների (թոթովախոսություն, ռնգախոսություն,սվսվա-

խոսություն,կիսափակբերանովխոսելը) վերացում, ձայնի հզորացում` հատուկ վարժությունների միջոցով ձայնի ծավալի, ուժի, դիմացկունության մեծացում, ձայնալարերի ամ-

րապնդում: :

Ձայնի գործադրման՝ Խոսողության ցուցիչներն են՝ ն ելնէջավորումը: տեմպը, տեմբրը, ռիթմը

տոնը,

Տեմպը (լատիներեն «էօտքստ»ժ̀ամանակ) խոսքի յուրատե-

խոսքի արագությունը, արտասանման ր Եբաղադրիչներից արի տարրերի լեէջավորման մեկը:

Տեմպը կարելի է չափել մեկ վայրկյանում արտասանվող հնչյունների քանակով: Սակայն մարդկայինկենդանիխոսքը ոչ թե անիմաստ հնչյունների ինքնանպատակ արտաբերումն է, այլ իմաստալից, ուղղորդված խոսք է, ունի հասցեատեր, որը պիտի կարողանաընկալել ասվածը: Տեմպի նշանակություննահավասիկ ոչ թե ինքնին արագ կամ դանդաղ խոսելն է, այլ արագության համապատասխանփոփոխությամբ ասվածն առավել ընկալելի ու հասկանալիդարճնելը: Ամեն ոք իր մտքի առավել կարնոր մասերը, որպես կանոն, արտասանում է դանդաղորեն,երբեմն հանդիսավորկերպով, նույնիսկ վանկատմամբ, իսկ երկրորդական, ածանցյալ, միջանկյալ դատողությունները՝արագ, հպանցիկ: Նույն կերպ՝ մեջբերում անելիս մենք դանդաղեցնումենք մեր խոսքը, քանի որ ձգտում ենք ասվածնառավելագույնս ազդեցիկ ու հասկանալիդարձնել ունկնդիրներիհամար: Տեմպը նան ճարտասանի անհատական բնութագիրն է. տարբեր խառնվածքի մարդկանց, ինչպես ն նույն մարդուն զանազաննհ հոգեվիճակներում,բնորոշ է տեմպ: Ավելին` խոսքի տարբեր ե ե նգվինիկին ֆլեգմակամ ֆլեգմա կարելի է ճանաչել, ասենք` են սանգվինիկի `

նին Ճարտասանականխոսքի

տարբերտեմպ: Դան դաղ

տեմպ

է

տարբեր տեսակներ ենթադրում են

պահանջվումհանդիսավոր արարողու-

ժաթյունների, քարոզի, հայտարարությունների, դամբանականի

մանակ:

Միջին տեմպը սազում է գիտական, դասախոսական,քաղաքական-խորհրդարանականճարտասանությանը: Առագ տեմպը գործածականէ հիմնականում բանավեճերի, ասուլիսների, բաժակաճառերիընթացքում: Այս տարբերակումըպայմանականէ. տեմպը ի վերջո պայմանավորված է խոսքի նյութով. ասենք` արագ տեմպ թելադրող հույզերը՝ զայրույթը, տագնապը,վրդովմունքը, անհամբերությունը խոսքի բոլոր տեսակներում հնարավորեն: Անցանկալի է մշտապես միննույն տեմպով խոսելը: Դա թողնում ւ միապաղաղ, միալար տպավորություն, ինչից թուլանում է ասվածիներազդեցություննունկնդիրներիվրա: խոսքի արագացումն ու թուլացումը ինքնին Ընդհակառակը՝ են քարենպաստ անդրադառնումունկնդիրների ուշադրության, հետաքրքրվածության, ընկալմանվրա, ն հմուտ ճարտասանները `

կերպ են կառավարում լսարանի ուշադրությունը՝ հաղթահարում հոգնածությունը, լիցքաթափում լարվածությունը, լռեցնում ծայր առնող աղմուկը ն այլն: Զուր չէ, որ լատիներեն ասացվածքը հորդորում է, թե «բազմազանությունը աշխուժացնում է» ("ճոլճէ0 Գ616Շէ2է): նան այդ

Ռիթմը (հունարեն «հջէտօտ»` ընթացք, համաչափություն) խոսքի չափն է, հնչյունների, վանկերի, բառերի, բառակապակցությունների, հատվածների որոշակի հերթագայությունը, խոսքի համաչափ շարժումը: Ռիթմն է ապահովում ճարտասանականխոսքի ամբողջականությունը, ներդաշնակությունը, բարեհնչունությունը: Դասական ճարտասանության մեջ գործածվել է հատուկ հասկացություն՝ «ճարտասանական թիվ» (ոսոոօոսջ080105), որն արտահայտում էր խոսքի արտաբերման այն տրոհումը, որով ապահովվում էր անհրաժեշտ ռիթմիկությունը: Ինչպես արդեն ասվել է՝ ճարտասանականխոսքի ռիթմիկությունը միջին դիրք է գրավում ասմունքի ն սովորական, առօրյա խոսքի միջն: Չափազանց ռիթմիկ խոսքը մոտենում է ասմունքին, թողնում սերտածի տպավորություն, ն Ճճարտասանը,համոզելու փոխարեն, կարող է, լավագույն դեպքում, լոկ հիացնել ներկաներին իր ձայնի ելնէջներով, հիշողությամբ, արտասանականձիրքով, այլ կերպ ասած` ձախողվումէ ճարտասանի հիմնական գործառույթը:

Իր հերթին՝ առտնին խոսակցություն հիշեցնող ռիթմը նույնպես համոզիչ չէ. ունկնդիրները,որպես կանոն, բարձր պահանջներ են ներկայացնում հրապարակավ ելույթ ունեցողին, ակնկալում փոքր-ինչ բարձրտոն,ռիթմիկություն, սովորականից տարբերվող բառագործածություն,հուզականություն ն այլն:

Տոնը (հունարեն «էօոօտ», բառացի` «լարվածություն»), որպես ձայնային-հնչունական բնութագիր, արտահայտում է խոսքի լարվածությունը: Տոնը լինում է բարձր կամ ցածր, խիստ կամ մեղմ, բարեհամբույր կամ սառը, քաջալերող կամ սաստող ն այլն: Խոսողի ձայնը կազմված է ոչ միայն հիմնական տոնից, այլն հավելյալ, ուղեկցող տոներից (օբերտոն), որոնք յուրօրինակ հնչյունական երանգ են տալիս ձայնին: Համապատասխան փոփոխությամբ ճարտասանը իր խոսքին հաղորդում է տվյալ հաղորդակցական իրավիճակին պատշաճ տոն:

Ոմանք իրենց խոսքի տոնը բարձրացնումեն, երբ ենթագիտակցորեն զգում են, որ իրենց այս կամ այն փաստարկըխախուտ է կարող է ն չհամոզել ունկնդիրներին: Այս հնարը բավական ազդեցիկ է շնորհիվ այն բանի, որ մենք բոլորս էլ անձնականփորձից գիտենք, որ առավել վստահությամբ խոսելիս բարձրացնում ենք մեր ձայնը, խոսում կրքոտ, առավելագույնս համոզված: Հրապարակայինխոսքի պարագայում բացառիկ կարնոր է սկզբնական տոնի ճիշտ ընտրությունը: Անհաջող տոնը կարող է վանել ունկնդիրներին. ասենք` գիտաժողովում ելույթ ունեցողը ընտրել է խրատականտոն, ինչը նրա դեմ է տրամադրումգործընկերներին, կամ էլ հիմնարկի ղեկավարը ենթականերիառջն հանտոնով, ինչը վերստին դես է գալիս մեծամիտ-հովանավորչական չի ոգնորում նրանց: բնավ Չհիմնավորված բարձր տոնով սկսելը ճարտասանին կարող է ծուղակը գցել. նրա շունչը կարող է պարզապեսչբավականացնել ամբողջ ելույթի համար: Ցանկալի է հակապատկերիգործադրումը. եթե ձեզանից առաջ ելույթ ունեցողը բարձր տոնով է ավարտել իր խոսքը, ապա դուք պիտի սկսեք ցածրաձայն,հանդարտ տոնով ն՝ ընդհակառակը:

Տեմբը (ֆրանսերեն «մոտԵոօ», բառացի՝ «հնչյունի երանգ») հզոր միջոց: խոսքի ձայներանգնէ, արտահայտչականության Սա ամեն մի անձի անհատական բնութագիրն է, ինչը պայմանավորված է ձայնի ծագման ն գործառության ֆիզիկական բնույթով: Մարդու արտաշնչման ընթացքում թոքերն օդ են մղում, ձայնալարերը պրկվում-թրթռումեն, գոյացնում ձայնական ալիքներ, որոնք բերանի խոռոչում, լեզվի ն շրթունքների գործուն մասնակցությամբ,վերածվում են որոշակի հնչյունների, ապա օդի տատանումներով (որպես հոդաբաշխխոսք կամ աղմուկ) տարածվում, ունկնդրին: արտասանականապարատի այդ հիմնական ն մյուս օղակների (կոկորդ, քթի խոռոչ, ատամնաշար, շնչառություն ն ու բնախոսական անհատականտարբերուայլն) կազմախոսական թյուններն էլ պայմաՂավորումեն ամեն մի խոսողի` միսչյն իրեն հատուկ երանգավորումը,տեմբրի անկրկնելիությունը: մեր խոսքի տեմպը, ռիթմը ն այլն, Մենք կարող ենք փոխել սակայն ոչ տեմբրը: Սոսկ առանձին անհատներ, այն էլ կարճ ժամանակընթացումկարողանում են նմանակել ուրիշի խոսքի տեմբրը, սակայն նրանք բացառությունեն: հասնում

Ահա

Ելնէջավորումը (ինտոնացիա, լատիներեն «ոճոօ», բառացի՝ «բարձր արտասանում եմ») բաղադրյալ բնութագիր է, ներառում է խոսքի ուժգնությունը, մժեղեդայնությունը,տնողությունը,

տեմպը ն դադարը: Ելնէջը ձայնի փոփոխությունն է, որով արտահայտվում է ճարտասանի հոգեվիճակը, նրա վերաբերմունքնինչպես իր ասելիքի, այնպես էլ ունկնդիրների ն հաղորդակցական իրավիճակի առանձնահատկություններիհանդեպ: Խոսքի հմուտ ելնէջավորմամբճարտասանը կարողանում է կազմակերպել սեփական խոսքը որպես ամբողջություն, ցանկալի հուզական երանգավորում հաղորդել ասվածին՝ուժեղացնելով այդ կերպ դրա համոզկերությունը: Ելնէջավորմամբ ճշգրտվում է առասությանբնույթը. մի բան է պարզ հաղորդման չեզոք, անկիրք ելնէջավորումը, մեկ այլ բան՝ հարցադրմանը(կարող է բովանդակել զարմանք, պահանջ, զայրույթ), բոլորովի այլ` թերասացությանը,ակնարկությանը (ձայներանգը հաճախ ավելին է ասում, քան բուն խոսքը): Խոսքի այդ ընդհանրականհատկանիշովէ ի վերջո պայմանավորվում այն, թե մենք սոսկ ինչ-որ բա՞ն ենք հաղորդում ունկնդիրներին, թե՞ նան փորձում համոզել, պահանջո՞ւմենք, թե՞ առաջարկում, հանձնարարո՞ւմենք, թե՞ խնդրում, պարսավո՞ւմենք, թե՞ դրվատում ն այլն: Ելեէջավորմամբ առներնույթ ամենահարգալից դատողությունն, անգամ կարող է ստանալ արհամարհական հնչերանգ, անմեղ կատակըհնչել որպես սպանիչ ծաղր, համաձայնությունը՝ մերժում ն այլն:

Դադարըխոսքի կարճատնընդհատումն Է, որը թելադրվում

բնախոսական (ներշնչելու, ձայնի հանգստացման անհրաժեշտությամբ), այնպես էլ ճարտասանական բնույթի գործոններով: Դադարի տեսակներն են` բնախոսական, քերականական, ձնական, տրամաբանական ն հոգեբանական: է ինչպես

Բնախոսական դադարը երկու կերպ է դրսնորվում: Մեկը բնական վիճակնէ,., երբ խոսողը կարիք ունի ներշնչհլու (խոսքը հնչում է արտաշնչման ընթացքում),ձայնը հանգստացնելուն այլն: Մյուսը բնականոն վիճակի խաթարումներն են՝ գերհուզվածությունը, շփոթմունքը, հազը, ջղաձգությունը ն այլն: «» Քերականական դադարն այն բնականոն դադարն է, որ պայմանավորված է իմաստաբանականհանգամանքներու. թե՛ բանա«».

վոր, ն թե՛ գրավոր խոսքը տրոհվում են որոշակի մասերի, ն տրոհումը (գրավոր խոսքում` կետադրական նշանները) ծառայում է ինչպես ասության առանձին հատվածի, այնպես էլ ամբողջական իմաստըհասկանալուն: «» Ձնական դադարը վերաբերում է բանաստեղծական խոսքին, հնարավորություն է տալիս ասմունքողին բանաստեղծի միտքը. հարազատորեն վերարտադրելու ն հավաստի հասցնելու հանդիսականներին: «». Տրամաբանական դադարը կախված է խոսողի նպատակադրումից, այսինքն՝ թե հատկապես որ միտքն է խոսողը ցանկանում շեշտադրել, առանձնացնել, առավել հասկանալի կամ ազդեցիկ դարձնելունկնդրի համար: «» Հոգեբանական դադարը - խոսողի հույզերի արտահայտմամբ է պայմանավորվում,ինչպես նան գործադրած ճարտասանական հնարներով (թատերացում, լռություն, հապաղում, զեղչում ն այլն): Վոգեբանորենճիշտ ընտրված դադարը հզոր ազդեցություն: է գործում ունկնդիրների վրա: Վաղուց արձանագրված ճըշմարտություն է՝ որքան մեծ է դերասանը, որքան հմուտ է ճարտասանը, այնքան ավելի է ունակ երկարաձգելուդադարը: Հմուտ ճարտասանը գործադրում է դադարը

սեփականշնչառությունը կառավարելու համար: Հասկանալի է, որ վերջակետը, որպես նախադասության ավարտ, որպես ավարտահնչերանգ, ավելի մեծ հնարավորություն է տալիս հանգստանալու ն շունչ առնելու, քան ստորակետըկամ բութը, սակայն գլխավոր կանոնն այն է, որ ճարտասանը պետք է միշտ որոշակի պաշար ունենա, այլապես, շունչը կտրվելիս, նրա խոսքը անտեղի դադար է առնում: Ուստի` տրոհման ցանկացած նշան հարկավոր է գործածել շունչ առնելու համար:

Առոգանությունը(լատիներեն «ՅոճՇսամօ»` արտասանում հոդաբաշխ) ձայնավորների ու բաղաձայների պարզորոշ հնչեցումն է: «Առոգանել» բայը չեզոք իմաստ-ունի՝ «արտասանել», այսինքն՝ գործադրելարտասանականապարատիհամապատասխան օղակները ն խոսք գոյացնել: Միաժամանակ`գնահատական է բովանդակում՝ նշանակում է արտասանել լեգվական նորմերին հաչ՛ մապատասխան,կանոնավորշեշտադրությամբ,հարկավորելնէջավորմամբ: Վայ դասական ճարտասանությանմե» առոգանության խնդիէ ոչ միայն րը հստակ ձնակերպված է. «Ատենախօսին պարտ եմ

յստակօրէն արտասանել բառերն ն զայնս լսելի ընել ունկնդրաց հեռաւորագունին անգամ, այլ ե իւր ձայնի ն եղանակի մէջ դնել այն զօրութիւն կամ տկարութիւն, այն երկարութիւն կամ կարճութիւն, այն մեծութիւն կամ փոքրութիւն զոր իւրաքանչիւր բառի մշտափոփոխ նշանակութիւնն կը պահանջէ» |47, էջ 8): Այսինքն` առոգանությամբ հենց պիտի ապահովվեն խոսքի՝ վերը Քննարկվածբնութագրիչները՝տոնը, տեմպը, ռիթմը ն այլն:

Բացառիկկարնոր է շեշտի դերը: շեշտը: ՀայեՏարբերում են բառականն տրամաբանական

րենը վերջնաշեշտ լեզու է (չնչին բացառություններով),բառի վերջին վանկը արտահայտված ուժգնությամբ է հնչեցվում, այսինքն՝ ամեն հայախոսիառոգանության ընդհանուրբնութագիրնէ: Իսկ տրամաբանական շեշտը անհատական-իրավիճակային բնութագիր է ն մինենույնմտքի առոգանությանը տարբեր երանգավորում է հաղորդում: Տրամաբանականշեշտը ապահովում է հավաստի առոգանություն, երբ հարկ է լինում ընդգծել հակադիր երնույթները (դրանք նշող բառերը), փաստարկել ու հակափաստարկել, ավարտել խոսքը ն այլն: Այդօրինակ շեշտադրմամբ է տարբերվում հարցադրումը` կոչից, մերժումը` խնդրանքից, հորդորը՝ հրամանից ն այլն: Տրամաբանական-հոգեբանականշեշտով առոգանությունը արտահայտումէ խոսողի կամքը, առանձնացնում նրա այս կամ այն միտքը, դարձնում ամբողջ խոսքը կամ դրա որնէ հատվածը առավել ցայտուն, պատկերավոր, արտահայտիչ, լարված, հուզականորենլեցուն: «Առոգանությունը» գործածվում է նան ազգային-անհատական շեշտադրումը բնութագրելու իմաստով,երբ անձը իր մայրենի լեզվին բնորոշ առոգանությունը պահպանում է որնէ այլ լեզվով խոսելիս, կամ էլ ընդհանուր պետական լեզվով խոսելիս պահպանում է իր բնակավայրինհարազատ արտասանությանառանձնահատկությունները(օրինակ` առոգանությամբկարելի է զանազանել գյումրեցուն, երնանցուն, լոռեցուն ն այլն):

Ուղղախոսությունը (հունարեն «օրֆոէպիա», «Օօոէհօտ»՝ ուղիղ, «օթօտ»`խոսք) բանավոր խոսքի կարգավորման նորմերի ամբողջությունն է, միաժամանակ՝հնչող խոսքի օրինաչափություններն ուսումնասիրող գիտաճյուղ: Ուղղախոսական նորմերին են դասվում տվյալ լեզվական համակարգի համար տվյալ ժամանաշեշտակաշրջանում կանոնավոր համարվող արտասանությունը,

դրումը, ինչպես նան, մեր կարծիքով, այդ լեզվակիրներին բնորոշ ելնէջավորումը: Ուղղախոսական-արտասանականնորմերի հիմքում ոչ միայն բանավոր, հնչող խոսքի, այլե գրավոր խոսքի կանոններնեն: Դրանք վերաբերում են ն՛ խոսքի կառուցվածքին, ե՛ խոսքի հնչեցմանը: Այսինքն՝ ճարտասանըպարտավոր է ենթարկվել ինչպես քերականական,շարահյուսական, ոճական, լեզվատրամաբանական, այնպես էլ հնչյունաբանական օրինաչափություններին: Ուղղախոսությունը պայմանավորվածէ տվյալ լեզվի հնչյունականհամակարգիառանձնահատկություններով,ն կարող է փոփոխվել ինչպես համակարգի ներքին օրինաչափություններով, այնպես էլ արտաքին հանգամանքների ազդեցությամբ: Ժամանակակից լեզուների (այդ թվում` հայերենի) արտասանական-հնչյունական յուրահատկությունների վրա բացառիկ ազդեցություն է գործում հեռուստաեթերիլեզուն: Արտասանությունը ինքնանպատակ չէ, այլ ենթարկվում է ճարտասանական խոսքի ընդհանուր նպատակադրումներին: Եվ «ուղղախոսական սխալ» ասելով՝ պիտի հասկանանք այն տարաբնույթ խախտումները, որոնց պատճառով ճարտասանը վատ է կատարում իր եռակի գործառույթը՝ ունկնդիրներին հաղորդել ինչոր բան, համոզել ու հաճույք պատճառել: Ճարտասանականխոսքը սոսկ գրավոր խոսքի ընթերցումը չէ: Կենդանի հնչող խոսքը որակապես է տարբերվում տեքստի բարձրաձայն ընթերցումից: Ճարտասանի խոսքի մեջ բառերն ու բառակապակցություններըասես կենդանանում են, շունչ ու ոգի առնում, կարող են անգամ բոլորովին նոր իմաստ ստանալ, քան բառարանային իրենց նշանակությունն է: Զուր չէ, որ բանավորխոսքի մեծ վարպետՍուրեն Քոչարյանը հենց այդ այլափոխումնէ անվանում «խոսքի գործողության օրենք»: Այսինքն` կենդանի խոսքը, անգամ գրավոր տեքստի առկայությամբ, հաճախ «հակառակէ գնում ոչ միայն տրոհության նշաններին, այլե, խոսքի ձեը ծնող մղումներով ու ցանկություններով պայմանավորված,երբեմնկարող է ստիպել, որ գրված խոսքը հնչի հակադիրիմաստով»|255, էջ 39|: Առավել կարնոր է ուղղախոսության դերը հանպատրաստից ելույթի պարագայում, երբ ճարտասանի միտքը պիտի հնարավորինս համարժեք արտահայտվիհնչող խոսքի մեջ: Խոսքը հնչյունաշղթա է, որում ամեն մի հնչյուն որոշակի դեր է կատարում: Թեպետ տեղի է ունենում նան դիրքային հնչյունափոխություն, սակայն

որոշակի սահմաԾներում, ն ամեն մի հնչյուն պիտի պահպանի իր որակական բնութ-ագիրը: Առհասարասկհ̀իշեցնենք, որ խոսքայինհաղորդակցմանկայացման, «խոսքի ավարտուն շրջապտույտի» ապահովման առումով՝ ցանկացած դատողություն, ավելին՝ ամեն մի բառ պիտի պահպանի իր իմասստը ամենից առաջ հնչունական պատկերի անաղարտության շնարհիվ: Խոսողի միտքը ներքին խոսքի որակից հնչող խոսքին աւնցնելիս՝ պիտի նույնականորենարտահայտվի, այսինքն՝ հնչեցվխ, լինի լսելի ու ընկալելի ունկնդիրներիհամար: Համապատասխանաբար` ուղղախոսական սխալներն էլ կարող են խաթարել անգամ ամենահավաստիդատողության նույնական հաղորդումըՀ Ուղղախոսճական անճշտությունները տարբեր բնույթի են՝ Ց. կանոնաւլոր արտասանության խախտումները, երբ զանազան հնչյուններ ու հնչյունախճմբեր արտասանվումեն օրինականացված եղանաԼյլներից զգալիորեն տարբեր կերպ: Դա վերաբերում է ոչ թե նույն ձայնավորի կամ բաղաձայնի անհատական հնչեցման առանՃ նահատկություններին (այլ կերպ ասած` միննույն հնչյունի անհատ ւական տատանումներին), այլ լեզվական նորմի

աղճատմանը: Կարող ելք պայմանականորեն առանձնացնել հետնյալ տարատեսակները` ա) առանձին հնչյունների անհիմն սղումը. ասվում է` ուրեմ, առաջի, վերքի, աժ/սմինք, խոսի, քաղաքանություն, նախագա, որտե, փոխանակ ասելոու` ուրեմն, առաջին, վերջին, այսինքն, խոսիր, բքաղաքականութթյուն,նախագահ, որովհետն, բ) «Ը»» գաղտնավանկի սխալ, ինչպես նան անտեղի հնչեցումը. ասում եա` |ճեռնըտու|,լձեռնըպահ|,(հիասըքանչ), լթարմը հաց, |հինգը գիյաք) փոխանակասելու` (ձեռընտու|, (ձեռընպահլյ, լհիասքանչ/, |թառրմհաց|, հինգ գիրք|, գ) առանձին: հնչյունների աղավաղումը սխալ գրության հետնանքով. ումսսնք ասում են` տաս (թվական), ճ/արդացում, ուրեմը, ութեմս, գմշրատել, համպատասխան,բարձրունք, ինքնույս, բախշել, վարծկաչլ/ ն այլն, քանի որ հենց այդպես էլ գրում են՝ փոխանակգրելու ն. ասելու՝ տասը, նյարդայնացում, ուրեմն, գնահատել, բարձոռնք, ինքնուս, համապատասխան, բաշխվել, վարձակալ, դ) առանձիճս հնչյունների աղավաղումը որպես ուղղախոսական անկրթությաճն հետնանք (այսինքն` այդօրինակ սխալ կատա-

րողները, որպես կանոն, ուղղագրականսխալ չեն անում). քնել (գտնել), աշք (աչք), (ոյճի (կլինի), հշքամ (ինչքան), զուգյերգ (լզուգէրգ)), ճտոր (երբ որ), (անվօրատ, լանօրակ), Լ(ոդմնվօոօշում| |կողմնօրօշում), «» տառացի-գրային արտասանությունը, «գրքայնությունը», երբ ջանում են խոսել են այնպես,ինչպես գրված է, » լեզվական գռեհկաբանությունը, շեղալեզուն (ժարգոն) հ/ը, /մի, Մաշ, հելնել, իյա, քաշվել, քցել, հասարակաբանությունը. ֆռցնել, հարիֆ, հարիֆցնել, դեբիլ ն այդօրինակբառերը հրապարակային խոսքում շատ անբարենպաստտպավորությունեն թողնում. առօրյա խոսքում էլ կիրթ անձը հարկ է՝ որ խուսափի դրանցից, Հ» բարբառայնությունը. դրա դրսնորումներից նշենք մի քանիսը` ծանդր, ռավոտ, կրկատել, ըստե, ուրդե, լյավ, բրցրանալ, սփանվել, խխըրոված, ունդունել, վըր, իննթըրներ ն այլն, » օտարամուտ արտասանությունը. սա դրսեորվում է հատկապես ռուսերենի երկարատն աղետալի ազդեցության տեսքով: Համաճարակի պես տարածվել ու արմատավորվել է քմայնացման երնույթը, երբ անգամ սկզբունքորենմիանգամայնկիրթ հայախոսները մի շարք հնչյուններ ռուսերենին հարիր նորմերով են հնչեցնում:

Քմայնացումը հիմնականում վերաբերում է «Դ» ն «Տ» հնչյուններին ռուսերենից փոխառվածօտար բառերի արտասանությանը, որ տարածվում է նան բնիկ հայերեն բառերի արտասանության վրա. ասվում է մածեմածիկա,մածյան, արձյունք, ակածեմիա, Օիգրան, առավոծյան,Նալբանձյան, ածյան, արձիյական ն այլն` փոխանակ մաթեմատիկա, մատյան, արդյունք, ակադեմիա, Տիգրան, առավոտյան, նալբանդյան, ատյան, արդիական: Բացի քմայնացումից` հայախոսներն առանձին հնչյուններ նույնպես աղավաղում են` ռուսերենի արտասանական առանձնահատկություններն ընդօրինակելով,նախ՝ փոխառյալ բառերում, ապա` նան բնիկ. ասվում է. Գեռմանիա,Եվռոպա, նոռմալ, կտռել, եռթուղի, լռիվ, մառտնչել, կիռարում,փոխանակ`Գերմանիա, Եվրոպա, նորմալ, կտրել, երթուղի, լրիվ, մարտնչել, կիրառում, Հ» օտարահունչ ելնէջավորումը. սա էլ ռուսերենի ն անգլերենի շեշտադրմանտարածումն է հայերենի արտասանությանվրա. հեշտորեն կարելի է համոզվել, թե ինչպես հայաստանյան հեռուստաեթերում սեքնեթող օրիորդներըամեն կերպ ջանում են հայերե-

-

նը հնչեցնել «անգլերենով»`շեշտը տեղափոխելովառաջին վանկի վրա, ծոր տալով, ծռմռելով դեմքը ն այլն:

Այսպիսով`հայերենի արդի ուղղախոսությանհանդիպող թերությունները ինչպես ներքնածին են (ուղղագրական-ուղղախոսական օրինաչափությունների վատ իմացությունը, «գրքայնությունը», լեզվական գռեհկաբանությունը,խոտելի խոսելակերպիընդօրինակումը հայախոսների նոր սերնդի կողմից), այնպես էլ հետնանք են արտաքին գործոններիանբարենպաստազդեցության: Վերջիններից են ռուսերենի երկարատն ու համատարած, ինչպես նան անգլերենի, թեպետ առայժմ կարճատն, սակայն ոչ վնասաբեր ազդեցությունը հայերենի արտասանության

Պլուտարքոսի վկայությամբ`

խանել է՝ շարժվաժք, շարժվածք, շարժվածք: Անդրադառնալովայդօրինակպատասխանին՝Ֆրենսիս Բեկոնը չի թաքցնում իր զարմանքը. «մի՞թե այդպիսի արտաքին ն ավելի շատ դերասանի արվեստին սազական ձիրքը կարելի է վեր դասել մյուս ազնիվ տաղանդներից», մի՞թեշարժուձնն ավելի կարնոր Է, քան, ասենք՝ երնակայությունը, պերճախոսությունը ն այլն: Ինքն էլ հենց փորձում է պատասխանել.«Պատճառը,թերնս, պարզ է. մարդկայինբնույթին առհասարակավելի հարազատ է հիմարությունը, քան իմաստնությունը, ահա ն այն որ հիացնում են մարդկային հիմարությունը, ներգործության ամենամեծ ուժն ունեն» |299, էջ 375): Անգլիացի մեծ իմաստասերըլոկ մասամբ է իրավացի: Հիմարությունը թերնս ավելի գրավիչ է, սակայն շարժուձնենառնչվում է ոչ թե հիմարությանը,այլ իմաստնությանը: Շարժուձնըոչ միայն ճարտասանիարտաքին վարքն է, արհեստական կամ շինծու, այլն ներքին, քանի որ արտահայտում է ճարտասանիհոգեկան ապրումները, ունկնդիրներին է հաղորդում նրա հույզերը:

նանի ները

անդառնալիվնաս է հասցրել 1922 թ. այսՈւղղախոսական կոչված` «ուղղագրական ռեֆորմը», որի հետնանքով հա-

պես յաստանցի հայախոսները անդառնալիորեն զրկվեցին ավելի քան երեք հարյուր արմատից. մենք այլես չենք զանազանում «սեր» ն «սէր», «հոտ» ն «հօտ», «տեր» ն «տէր»,«գեր» ն «գէր», բազում այլ բառերի ոչ միայնգրության, այլն հնչեցմանտարբերությունը:

Ուղղախոսական-արտասանական մշտական ինքնահսկո-

լինի:

մի ճարտասանի ուշադրության կենտրոնում պիտի

ամեն

Հրապարակային խոսքում չի կարելի թույլ տալ լեզվական այն անփութությունը, որ հանդիպում է ամեն մեկիս առտնին ոսքում: խուք Ինչպես արդեն նշել ենք բառագործածությանառումով, նախ՝ ունկնդիրները շատ զգայուն են նան (թերնս՝ ամենից առաջ) արտասանական սխալների ու ուղղախոսական թերությունների հանդեպ՝ թեկուզ իրենք էլ նույն բնույթի սխալներ ու թերություններ ունենան, բացի դա՝ ճարտասանըպիտի կողմնորոշվի այն կանխավարկածով, որ լսարանում անպայմանկլինի ուղղախոսականկանոններինքաջատեղյակ առնվազն մեկ ունկնդիր:

)

նենք`

է

`

ջոցը

ամենաիմաստուն, ունկնդիրներին դրա

ու

ԱԱ .

Այլ բան

Լ,

որ

խոսքին,

ան բաղադրիչն էր` ատանք ոատվապես

ոտեղծել

|

ումը.

:

`

ան-'

|

Մենք, իսկապես, հաղորդակցվում ենք ոչ միայն խոսքային . ճիջոցներով, երբ օգտագործելով Դրոշակի բառեր ու բառակապակցություններ,հետնելով տվյալ լեզվին բնորոշ շարահյուսական կանոններին` մեր մտքերն ենք միմյանց հաղորդում: Մենք հաղորդակցվում ենք նան արտալեզվական զանազան միջոցներով, ամենից առաջ՝ մեր շարժուձնով, դիմախաղով, մարմնի կեցվածքով, դիրքով, տարատեսակազդանշաններով: `

արտասանությանը

հարիր շարժուձնը կարող է իսկապես զավեշտական պատկեր խոչընդոտել ճարտասանի ն ունկնդիրների փոխըմբռ-

հա-

սեփականձայնը գործադրելումերվարպետություննէ:

ամանգան նեկ անգաս կարող րազ կարող է ավալ աստալից եմերբեմն լինել, քա է ավելի

չձարժումն

բազում բառերը: Շարժվածքն անկապտելի է արտասանությունից,դա մարմնի արտասանությունն է, ն դասական արտասանությանմեջ, ինչպես

վեա արտի մոզելու, խանդավառելու րունակ միտքը հիմնական միրածվի խոսքի՝ հնչեցվի ընկալվի, իսկ Մեկ

երբ Դեմոսթենեսին հարցրել

են, թե որ ձիրքն է առավել անհրաժեշտ ճարտասանին, պատաս-

Խի րա.

ղությունը

Շարժաբանություն

8.2.

անվամբ): ես

Այդ ամենը զուր չեն պատկերավորանվանում են «մարմնի լեզու»: Սա հենց լեզու է, եթե վերջինս ըմբռնենք որպես որոշակի նշանային համակարգ: Ընդ որում՝ մարմնի նշանները բոլորովին էլ պայմանականչեն, այլ խորապեսկապված են մեր ասելիքի հետ: Հեշտորեն կարելի է համոզվել, որ մարդիկ սովորաբար մի-

-

րար Ինչպե՞սԱոուցա անագան ծրագրերի ուրծնակեւն

հմտությունը կատարելագործելու կարնորությունը հասկանալու) համար կարելի է պարզագույն մի փորձ կատարել (թեկուզ` խաղի

տեսքով):

Թող ներկաներից մեկը, առանց նախապես մյուսներին հայտնեխաղի ղեկավարի ցուցումներով ներկայացնի մարդու զանազան հոգեվիճակները (զայրույթ, զարմանք, խանդավառություն, ընկճվածություն, անտարբերություն ն այլն), իսկ մյուսները փորձեն գուշակել, թե հատկապես ինչ հույզ է պատկերվում: Նույնը կարելի է անել գրատախտակին նկարելով: Ահա, ուրեմն, կպարզվի, որ մենք գրեթե անսխալ գուշակում ենք դիմացինի հուզական վիճակը, այսինքն՝ հասկանում ենք շարժումների լեզուն:

համաձայնու ««շա-

խոսքային

թե ինչու կառավարման մասնագետների պատրաստդասընթացներում վերջին տարիներին ընդգրկվում են նան շարժաբանությանն ու դիմագիտությաննառնչվող թեմաներ (սովորաբար դրանք միավորված են լինում «Եօմ» լնոջսշջօ» ընդհանուր ման

է ուսուցողական

ի Իրակա գոցես Ամա բեինչոն ոունակիր:ի Ձեզ հար խիստ

Այլ կերպ չի էլ կարող լինել. առանց ուրիշների հոգեվիճակը

պարագայում: Ահա

սա

Այսպես` բուլղարացու գլխի հաստատական շարժումը հայի կամ ռուսի համար.ճիշտ հակառակն է նշանակում՝ որպես մերժում, բացասական պատասխան. մենք գլխով վերից վար ենք անում՝ ասելով ««այո»», բուլղարացին ճիշտ նույն շարժումն է անում, երբ ուզումէ ասել ««ոչ»»: Կամ` ճապոնացու գլխով արված հաստատական շարժումը բնավ էլ ոչ թե եվրոպացու կամ ամերիկացու

լու,

.

դեմքը»՝

կիցը նստած կամ կանգնած, մեզ ունկնդրելիս ի՞նչ դիրքում են նրա ձեռքերը, նա շեշտակի նայում է մեր աչքերի՞ն, թե՞ խուսափում է նրա մեր հայացքից, որքանո՞վեն միմյանց համապատասխանում ասածն ու «մարմնի լեզուն» ն այլն: Խոսողի համար այս հարցերի պատասխանըհետադարձ կապի դեր է կատարում, օգնում ճշտելու իր ասելիքը ն՛ բովանդակությանառումով, ն՛ ձնի: ութաԱյստեղ հարկավոր է վերապահում անել ազգամշակութ յին յուրահատկությունների վերաբերյալ: Ընդհանրությանհետ տարբեր ազգերի սովորույթների ն պատկերացումների շրջանակներում շարժվածքի որոշ տարրեր նան միանգամայն այլ նշանակություն ունեն:

անգամայն ստույգ են կարդումիրենց զրուցակցի մարմնի լեզուն ն նույնիսկ լռելյայն հաղորդակցմամբ՝զուտ շարժուձնով, հայացքով, դիմախաղով միմյանց կարող են հրաշալի ընկալել, տեղեկություններ հաղորդել ու ստանալ, վերծանել անգամ այն տեղեկությունը, որ խոսքով չի ասվում, կամ խոսողը չի ցանկանում ասել: Համոզվելու (ինչպես նան` մարմնի լեզուն կարդալու մեր

հասկանալու մարդկային ունակության ապրումակցումի (էմպաթիա) մարդկանց համակեցությունն անհնարինկլիներ: Առանց դրա մարդիկ չեն կարող լիարժեք հաղորդակցվել, առավել նս միմյանց կարեկցել, մխիթարել, զորավիգ լինել ն այլն: Իսկ սոսկ հաղորդակցումն անբավարար է. հաճախ զրուցակցի դեմքի արտահայտությանմեկ, վաղանցիկ փոփոխությունը մեզ ավելին է ասում, քան երկարաշունչ զրույցը: Իհարկե, փորձնական ճանապարհով մեր մեջ ինքնաբերաբար ձնավորված այդ կարողությունը նպատակասլացած մշակման, զարգացման, կատարելագործմանկարիք է զգում, եթե մտադրվում ենք բարձրացնելու խոսքային հաղորդակցման արդյունավետությունը՝ լինի հրապարակայինխոսքի, թե գործարար զրույցի

ագինի

կաոդա

«

դեպ, սկզբնական շրջանում գործարար ամերիկացիները տարակուսում էին, թե ինչու բանակցությունների ընթացքում շաճապոնական կողմը վերջում

րունակ ով դրազանորեր է է այն արեմտյան փորձագետները զգուշացնում շագրավ գործարարներին, թե ասիական տարածաշրջանում ««մարմնի ր

են

ողական

պատասխան

տալիս:

որ

լեզուն ավելի զուսպ է, քան Արնմուտքում»», իսկ զրուցակցի աչքերին շեշտակի նայելը այստեղ սովորաբար շատ կարճատնէ |411, էջ 203):

Այսպիսով`ճարտասանի եռակի գործառույթի իրականացորակիմեջ իր մասնակցություննունի նրա մարմնիլեզուն: Եվ ճարտասանության տեսաբանները մեծ ուշադրություն են դարձրել այդ լեզվի գործադրմանպայմաններին,ձնավորել որոշատվել: կի կանոննել:: Դեռնս Ցիցերոնն է համոզիչ մեկՇաբանումներ նա տեղին է նկատում՝ «բառերն ազդում են միՄասնավորապես՝ այն նրանց վրա, ովքեր լեզուն գիտեն, սրամտություններըչեն ընկալվում ոչ սրամիտ ունկնդիրների կողմից, մինչդեռ շարժուձնը, բացահայտելով հոգու շարժումը, հուզում է բոլորին» |493, էջ 251):

ման .

Հայ դասական ճարտասանությունը նույնպես կարնորել է «ատենախօսական շարժմունքի» տեղն ու դերը: Ընդունված ըմբռնմամբ՝շ̀արժումն ավելին կարող է ասել, քան խոսքը թեկուզ այն պատճառով, որ իբրն հաղորդակցմանմիջոց ավելի վաղ է գոյացել. «բացատրիչ շարժումն շատ առաջ է քան զձայն, քան զբառ ն քան զբարբառ» |37, էջ 74): Շարժուձնի գործադրման առումով տիրապետող է այն մեկնաբանությունը,թե պատշաճ շարժումները ոչ սոսկ զարդարում են խոսքը, այլն կարող են լրացնել. «Շարժուածքն՝ ոչ միայն ճարտասանութեան գեղեցիկ զարդ մըն է, այլ երբեմն անոր պակասն ալ կը լեցընէ» |38, էջ 252): Այստեղից էլ բխեցվում է ցիցերոնյան բնույթի եզրակացություն.«Որքան ն ճարտար լինի ոք յառոգանութեան,յոյժ թերի ատենախօս է եթէ մարմնոյն պատշաճ շարժմամբք չգիտէ պատկերացնել հոգւոյն շարժումներն» |47, էջ 75-76): Գործնական առումով ամենից առաջ` հարկավոր է տարբերակել շարժումների տեսակները: Դրանց մի մասը սոսկ վատ սովորույթի դրսնորում է` մեքենայական շարժումներ, որոնք հույզերի՝ հոգու շարժմանն առնչվող ոչինչ չեն արտահայտում: Այդպիսիք են իրանի համաչափ տատանումները, ուսերի ցնցումը, ձեռքերի միապաղաղթափահարումները,փողկապը կամ սանրվածքը շարունակ ուղղելը, գրիչը կամ այլ առարկա ձեռքին թափ տալը, գլուխը քորելը, բերանը ծռելը, աչքերն անիմաստ վեր հառելը, շուրթերը ծռմռելը, ամբիոնին հակվելը ն այլն: Մեքենաբար կատարվող շարժումներն առօրյա հաղորդակցման ընթացքում, որպես կանոն, չեն էլ նկատվում, հատուկ չեն արձանագրվումզրուցակիցների կողմից ն առանձնապեսչեն վնա-

խոսքիընկալմանը: Սակայն հրապարակայինխոսքի պարագայում այդօրինակ մեքենայական շարժուձեննարդեն խոշորացույցի տակ է հայտնվում: Ունկնդիրները արձանագրում են այդ շարժումները, ինչն արդեն շեղում է նրանց ուշադրությունը: սում

Ամենամեծ վտանգն

նկսում են ավելիշատ

այնէ, որունկնդիրները

դիտել, քան լսել խոսողին:

Եվ ինքնին հասկանալի է, որ եթե խոսողին չեն լսում, եթե լսարանը վերածվում է, այսպես ասած՝ «դիտարանի», ապա ավե-

անգամ խոսել որնէ ունկնդրի համոզելու հնարավորության մասին: Մեքենայականշարժուձնից տարբերվում են նկարագրական բնույթի շարժումները: ն թե՛ առտնին խոսքը լրացԲոլորս էլ, թե՛ հրապաարակային նում ենք որոշակի շարժումներով: Որնէ առարկայի, երնույթի, վայրի մասին նշելիս ձեռքերով ցույց ենք տալիս դրա չափը, տեղը, հեռավորությունը, ուղղությունը ն այլն: Կարծեք վստահ չենք խոսքով ասվածին, լրացնում-նկարագրում ենք հավելյալ լեզվով՝ շարժումներով: Բացի այդ, մենք գործածում ենք նան խորհրդանիշշարժումներ՝ ողջույնի, հրաժեշտի, գոհունակության, լռություն պահպանելու,ուշադրություն հայցող, համբերությանկոչող, ունկնն այլն: դրելու պատրաստակամության Թեպետ նկարագրականշարժումները կապված են ասելիքի բովանդակությանը(ի տարբերություն «մոլախոտային»մեքենայական շարժումների), բացի դա՝ մասամբ կարգավորիչ դեր են կատարում խոսքային հաղորդակցմանմեջ, սակայն, որպես կանոն, նույնպես հուզական մեծ լիցք չունեն, քանի որ կաղապարային ձներ են, իսկ հաճախակիկրկնվելիս կարող են անգամ խանգարել հաղորդակցմանը,թուլացնել խոսքի ներազդեցությունը: Ուստի՝ ճարտասանըպիտի առհասարակ բացառի մեքենայական շարժումները, վերացնի, իսկ նկարագրականշարժումները հնարավորինսնվազագույնիհասցնի: լորդ

է

Այլ է հոգեբանական շարժումների խնդիրը:Որքան էլ տարօրինակ է, դրանք մենք չենք էլ նկատում, քանի որ միաձույլ են լինում խոսողի մտքին: Մեր մարմինն ու դեմքը արտահայտում են այն, ինչ մենք հաղորդում ենք մեր խոսքով: Զարմանքը մենք ոչ միայն բառերով ենք արտահայտում, այլն մեր դիմախաղովու կեցվածքով. հոնքերն ենք վեր քաշում, ուսերըբարձրացնում,ձեռները տարածում՝ բաց ափերով: Զայրանալիս՝ մեր իրանն առաջ է հակվում, հոնքերը կիտեն, վում աչքերը՝ փայլում, մեկ ձեռքը բռնցքված վեր ենք բարձրացնում ն կտրուկ շարժումներ անում օդում ն այլն: Երբ մենք լսարաճից համբերություն ենք հայցում՝ ձեռքը առաջ ենք մեկնում՝ ափըբաց, ուղղված ունկնդիրներին, կարծեք հանդարտեցնում ենք, իջեցնում անհամբերության բարձրացող ալիքը. միաժամանակ կարող ենք ասել կամ չասել «համբերեք», նշանակություն չունի՝ լսարանը դա է հասկանում: Նույն շարժումը --

փոքր-ինչ տատանողականբնույթի է լինում, երբ ուզում ենք ասել (կամ էլ` զուգահեռ ասում ենք) «Հենց հիմա ամեն ինչ կբացատրեմ ձեզ»: Նույն շարժումն է, միայն այս անգամ ափը վեր, երբ մենք մեր ասելիքն ասել ենք ու, վստահ հավանության մեջ, կարծեք ասում ենք՝ «այ, հենց սա էր իմ ասածը»: Այսպես` ուղեկցելով մեր խոսքը (վերբալ լեզուն), դրանից առաջ ընկնելով կամ էլ առանց խոսքի՝ շարժումները հաղորդում են խոսողի բոլոր հույզերը՝ զարմանք, զայրույթ, հրճվանք, սարսափ, զզվանք, հիասթափություն, թախիծ ն այլն: Առանց մեկ բառ իսկ ասելու, մեն-միայն դիմախաղովու շարժվածքով, հատկապես՝ձեռքերով, ճարտասանըկարող է ունկնդիրներինհորդորել, հրամայել, մերժել, զգուշացնել, սաստել, հանգստացնել, խնդրել, ոգնորել, առաջնորդել,լռեցնել, սպասեցնել, բացատրել ն այլն: 20-րդ դարի 70-ական թվականներից,երբ վարքաբանական գիտություններիընդհանուր հոսանքի շրջանակներումսկսվեց ուրվագծվել «կինեսիկա» նոր գիտաճյուղը, մասնագետներըհաշվարկել են մարդու մարմնից եկող ավելի քան 1000 շարժում-ազդանշան: Դրանքնան դասակարգմանեն ենթարկվել (որոշակի պայմանականությամբհանդերձ). համարվում են օրինակ՝ »

»

-:

» »

գլուխը կախելը, խեթ նայելը, թեք նստելը, ձեռքով բերանը փակելը անհամաձայնությանկամ դժգոհության նշաններ,

ձեռքերըկրծքին ծալելը՝ պաշտպանականդիրքորոշում, գլուխը քորելը, քթարմատը, աչքը կամ հոնքը տրորելը`տարակուսանքի կամ ձանձրույթի արտահայտություն, բաց ափերը, պարզ հայացքը՝ անկեղծությանդրսնորում, առաջ հակված իրանը, կիսաբաց բերանը ուշադրության ն հետաքրքրվածության նշաններ ն այլն:

Նկատենք, որ մինչ գիտական ըմբռնումները,ժողովրդական իմաստնությունը նույնպես հարուստ է այդօրինակարձանագրումներով: Դրանք պահպանվածեն դարձվածքներումն առանձին ար: տահայտություններում՝ »

» » »

» ՞

»

ատամները կրճտացնել (զայրույթ), գլխով անել (համաձայնություն), ձեռքերը թափ տալ (անտեղյակություն,մեկուսացում),` լեզուն կծել (զգուշավորություն), շրթունքները կծուռել (անհամբերություն, զայրույթ), ուսերը վեր քաշել, թոթվել (տարակուսանք, անտեղյակություն), աչքերը ճակատին թռչել (զարմանք),

քիթ-մռութ անել (խռովել):

»

ենք՝ «ձեռքով-ոտքով խոսել»` նկատի ունենալով աշխույժ, եռանդուն խոսքը, նան բացասականիմաստով՝անհարկի շարժումների առատությունը: «Ձեռնպահ» բառը, թեպետ՝ զգալիորեն մթագնած,պահպանել է այդ իմաստը. Այսինչը ձեռնպահ է՝ ոչ կողմ է, ոչ դեմ, բառացի կարելի է հասկանալ «ձեռքը» պահելու իմաստով. չգիտենք` ափը բաց է, թե բռունցքված: Ասում ենք՝ Այսինչը «ձներ է թափում», այսինքն`ծեքծեքում է, կուորտվում, սեթնեթում. բառի խորքում դարձյալ կարելի է նշմարել շարժումների արձանագրումը: Նույն կերպ՝ խորհուրդկտայինք վերծանել իմաստի ու շարժման կապը հետնյալ դարձվածքներում. Ասում

շատ

լեզու ցույց տալ, լեզուն իրեն քաշել, լեզուն քոր է ընկել, քիթը ցցել, բերանից կրակ թափել, աչքի պոչով նայել, ծուռ աչքով նայել, աչքերը չռել, աչք չթեքել, խոսքը բերանի չվանով քաշել, բերանը շաղ տալ, բերանի ջուրը գնալ, գրկաբաց ընդունել ն այլն:

Կարելի է ասել, որ շարժաբանությանհիմքում փիլիսոփայական առումով ընկած է համակարգային մոտեցումը. մարդը համակարգ է, ուստի խոսողի վարքի ցանկացած տարրը որոշակի տեղեկույթ է պարունակում:Մյուս հիմքն առնչվում է մարդկային հաղորդակցման բնույթին. մեքենայի կամ համակարգչի հետ մենք նույնպես «հաղորդակցվում» ենք, սակայն մեր ակնկալիքները «Ունկնդիրն ուվերանձնայինբնույթի են: ճիշտ է արձանագրված. է այլն զգալ մարդբառերի իմաստը, ոչ միայն հասկանալ զում էջ 229: կային շփումը» |390,

Սեփականշարժուձնը կառավարելու, ինչպես նան ունկնդիրների դեմքի արտահայտությամբ,կեցվածքով, դիրքով նրանց վերաբերմունքըհասկանալու ն ըստ այդմ խոսքի բովանդակությունն ու մատուցման ձենըհաճապատասխանաբարփոփոխելու վարպետությանկարնոր բաղաունակությունը ճարտասանական են: հենց շարժաբանության դիտողունակությունը, Սուր դրիչներից լեզվով ասված՝ «լավ աչքաչափը» պարտադիրպայման է արդյունավետխոսքայինհաղորդակցումապահովելու: Ինչպես խոսքը, այնպես էլ մարսնի լեզուն պիտի կիրթ լինի. ինչպես սեփականխոսքն է հնարավոր վերահսկել, այնպես էլ սեփականշարժուձնը, կեցվածքը, պահվածքը, դիմախաղը,հայացքը: Անկիրթ մարդիկ նան անկիրթ շարժուձն ունեն` նրանք ծռում են բերանը, անտեղի շարժումներ անում, քորում իրենց, տարուբեր-

վում, ծիծաղում ամբողջ մարմնով, չափից դուրս կաշկանդված են կամ չափից դուրս՝ սանձարձակ: Երբեմն կարելի է դիտարկել, թե ինչպես է Ճճարտասանը ելույթ ունենում ուրիշի պատրաստած ն իր կողմից չյուրացրած տեքստով: Այդ դեպքում մարմնի լեզուն ոչ թե խոսողի լեզու է, այլ ընթերցողի: արտասանի շարժուձնն արհեստական է, բռնազբոսիկ, ուստի միայն վնասում է խոսքի ներազդեցությանը (դեռ ավելանում են առոգանության թերությունները, անտրամաբանական դադարները, սխալ շեշտադրումը ն այլն): Ամեն ոք ունի իր ոճը, մարմնի իր լեզուն, իր հմայքը, այնպես որ՝ նմանակումը միայն վնասակարէ:

Բազմաթիվ կանոններ ու խորհուրդներ, պատկերազարդ գրքեր կան, որ կարող են պիտանի լինել շարժաբանական կրթությանը: Բոլոր խորհուրդներից կարնեորագույնըվերստին «արհեստական բնականության» ապահովումն է: Շարժուձնն ու դիմախաղը պիտի լինեն բնական, անկաշկանդ, պատշաճ, վայելուչ, ներդաշնակ ասելիքի թեմային, խոսքի տոնին ու տեմպին, խոսողի ն ունկնդիրների հոգեվիճակին, տվյալ միջավայրում ընդունված վարվելակերպինորմերին: Պատահական չէ, որ մեր խնդրո առարկայի տեսական ըմբռնման ու գործնական լուծման լավագույն ձնակերպումը Սուրեն Քոչարյանի հետնյալ խորհուրդն է. «Պետք է, որ ժեստն ու դիմախաղը ոչ թե պատկերազարդմանենթարկեն այս կամ այն դրությունը, դեպքը կամ փաստը, այլ արտահայտեն մեր վերաբերմունքն այդ ամենի նկատմամբ:Այդ դեպքում դրանք կլինեն ն՛ հոգեբանական,ն՛ արդարացված» |2211,էջ 134):

Անտարակույս,խոսողը պիտի ասելիք

շարժաբանության ամենախորն իմացությունն անգամ չի փրկի ճարտասանին անբովանդակելույթի ընթացքում, ավելին՝ փուչ խոսքը ուղեկցվում է սնամեջ շարժուձնով ն ավելի ցայտուն դարձնում խոսքի դատարկությունը: Միննույն ժամանակ, կրկնենք հավարտ` բովանդակալից, տրամաբանվածասելիքը ավելի տպավորիչ ու համոզիչ է դառնում, եթե ճարտասանը տիրապետում է իր մարմնի լեզվին ու քաջածանոթ է շարժաբանությանհիմունքներին: ունենա.

ԽՈՐՀՈՒՐՂ

(վերջաբանիփոխարեն)' Հ».

այլ

Պերճախոսությունը՝ըսված բաներուն առատությանմեջ չէ,

անոնց խտության (Դ. Վարուժան):

. Գործողության

Հ»

չհանգեցնող խոսքը դատարկ խոսք է (83.

Ռոժդեստվենսկի): » Բնականը ունակ է համոզելու, արհեստականը՝ընդհակառակը (Արիստոտել): Հ» ` Լավ է իր արվեստը քողարկում նա, ով իր խոսքը կազմում է առօրյա խոսակցություններից առնված արտահայտություններով (Արիստոտել): » ՁՀՎանունհստակության երբեմն հարկավոր է միննույն բանը կրկնել: Հակիրճ լինելը, ինչ խոսք, հաճելի է, բայց ոչ միշտ է հստակ. ինչպես երբեմն չենք նկատում մեր կողքից սուրացող մարդկանց, այնպես էլ խոսքը կարող է չընկալվել արագ ընթացքի պատճառով(Դեմետրիոս): » . Կրկնեք Ձեր գլխավոր մտքերը, սակայն մի կրկնեք ն երկրորդ անգամ մի գործածեք միննույն արտահայտությունները:Տարբերակեք ձեր նախադասությունները,ն, ձեր միտքը կրկնելիս՝հնարավորություն մի տվեք ունկնդրիննկատելու դա (Դ. Քառնեգի): Հ Մշտապես հիշեք խոսքի սահմանափակության,անկատարության, անհստակությանն անճշտության մասին ն այն մասին, որ մեր բացատրածը ոչ ոք չի ընկալելու այնպես, ինչպես մենք ենք դա հասկանում (Պ. Միցիչ): Հ» Խոսեցեք ոչ թե այնպես, որ դատավորը կարողանա ձեզ հասկանալ, այլ այնպես, որ նա չկարողանա ձեզ չհասկանալ (Պ.

Սերգեիչ):

» Ձեր խոսքը պետք է ստույգ արտահայտի այն, ինչ դուք ցանկանում եք ասել: Եթե դուք այս կամ այն բառը կամ արտա-

"

Առանձնացրել ենք ճարտասանականվարպետությաննառնչվող այն խորհուրդները (մասամբ դրանք կան հիմնականտեքստում), որոնք կարող են գործաելույթների ժամանակ, գործարար զրույց վարելիս, բանակդրվել հրապարակային ցություններումն խորհրդակցություններում: --

-69է-

՞56-

`

տն "ըզ -Տմոով դզմվ դժդվ տշվը մդտմտոՂ:«ըղ 1ղծտԵեբզ յղմտ 1ղոզտ ն ող» զ4 'մմզոտ լ մոմտիոմդտ դվիսմսսց վողս դոս/ծսկ -ոդոոշդ դվ ուսրոծտտզվ տն մտքով վմղդմվնդդուսՂ 'ԱՎՈսհզնզս: ըղսիմտ լ մորով վչցվ հտմտոտվստ զ4 Վղմտտծոմ 1 մսիոկմու Նվկոդոտըցոսքմսե դտքբովնդով1զգջմտն դվզբ դզբտ 'դվջմսե ովլտռզոս ՑՈտզ » լ մսիոմով 1ղդետկզնզտդվմղդմվնդդոոս (մս1զօյ ՛Փ) տմի վմղոոը դտկտրոցզծզըդտծ "իսզդցմտն դս(8սմնոույս 3վժ վլղիտ Ղ իսյզց սոմ վո յս ըղսդծդտ մօ դզըտ իսժնսհ 6դղմվ ոզ ողհոոչցվ -ոոտտմո: 1ղդոզտ ղձ դտ '(ող Եդտմզ վմզդժուսըծոԵԵդվրողնմոը ձզը դոքՑ տոչ -Վսնստվնզձղ նդտիտդոք) 1զո1մժդտիտոմոովտզոտցոոտ փզիտ դդ տսոտնտմզԵղվնմոր :ոմսն 6վռոմն ըող ըղսդոտմոցմսԵ մսյսմ «ս1զդմոռդմ 1 Աոսիռլտմոդ ծդսմս 'Ամզդդոս(8սմտիքնդտ 1զցտծո|լ մսիտհմով վնստտովշտմլսԹդտժոմ տզվ վմտիտհղղն ՀԱԲ Հիսգստցոշտտտ դվղտնմողտք ովմզդռվձմզիդզդվ) տզղվ վմզդ -մսիդտմԱմզդծՈսմԵվմզտզիո մս'1 վյտղդոծ ոստ 6վողոը «(դտԱո: լ ԱԺոսոլ փո: իսով .» իս իսովդ 1 դդվնսոտ փո: իսովհ փո փո: մցվնսո1 սժ ՛Ո) մդվնսու ոլ (ԱԵ մզՇ վոսո|մոտը օզը վղտդտրոք նսըյ) .» -սոժ -Ն) Ածվղոո6ոսմԵ շո (տղկսդտք ՛՛) 1 գղտդտնզդոսետիո1 սյզնը վմդոտտոռ դվմրո|դոդտժտրետմծդտկնմուրԱՃոսզ ռվրոկփտմտոտմէ.» (վճրստոսլ, Ո "ըսոդվղմոլ, ՛Ո) Յզջվի վք Ղ 6ցտմդ Ձզոյ ողոտեմողլ, :1 զիղտտոսդ ըյստմո դվ 'ցնտ 1զտրովտտմոհոսո դղ ըղսեւս մոմոմսիսո վն օտոռ|ոք հվտտոոմս(մով մկոտդոտոոք -մոր -:::1 ըոսիճստտվոխփ վրետղոդցդտտմի Հսմզդտուսզտողիմո նքո մս 'մորով դո(Յսմն մվնոճՍ «ոտստ 2» լ մսղմոտկցտծգրտդդոս(81սնսմո սգոյ քսի զ վճոտմոնՀջ մմզժոսոլ|ոմդ 'մոոոս վօտմո :Ազտստովմրը) զծզ 'մս վցոժ 'վղտՀ դզմվ դմդվ ովլտտ զ իվշտվ դզմվ դդտոտտմտք "Ադղս(Գյսնստվնվմզդմվնդղդւս վոլդտկ լ ժտղիո Անսոսոլ .» :(տմտտողՇ 5) զգո դոՅյսնսծով Ղ Հցւսըմղմոմզի Ջովղմոմ հղնդտվ մզջ )զջտիդ տոտ 'վդծոմ1 ռվուսքըմոզբ ՂՅՎ8մվկ Ղ չվիտմԵ Յոդտնսմողհ սն «Աղտոտփմվճմժտտղվ վղոռոծ օղը իսզիոմեմղդ 'քոծղետվ մոոէ4 Յզոսո|լ Մտղո փսն ծվոնսդ 'ստի դզմսդտղտեսսվ Հսիտտողզնդտ լ ԺտզհոՀոսն ուսը 'ցզո1յԵղօ իսճոսՋով հվնմոք մս ։ողիոդրոմՀղոսո| "իսովոորլ .» 6վոնսհ վը Հզդծտվը դտմ սկմզ լ Ժտզո սն :Աղգր "Փ) «տոդծցտ 1 վզջով մկտդտքտք վմզդ -

-

-ոհմղդ մս Ղ 'Օվմս1սմ1սզդվ1 դզ մտհոտԵօ մմղդքտոտմզց մս 'Ժզծ մս 'Մղիտ6Ոսծ իսԺողտ մղՇ -ոտոսոլ :«ս1զդոզտդռվմս1սմ մղ ռիտմ՛ոս ռտԵղ մսն Ժդսմս 'Ազտոոփ Յզկմոծոսը ---Ամղդ ""ռվմզդմվնգցկուս -Օղս(ԹսդզնղտմվմմմտտղվվդզսնդմկիսժՈսեով մդոմոտող Հ» (դտրմզով՛ը Է) մըշսփՀռվրողնմոք 1ոծե Ղ1Ոո 'մտոտով վմղստոմ 1ոդտկոռտվդրտվո34սՎ ուսեյս դմվնդկուն .» «(տլոկծզմոծՇ ՞.) 1 վզփտո՛սոլդտ դուսծոկմզը մղզօոու 'դս/8յսմ -սիտօդտ կոդւսնստվն "1 մվնդկոյս «սստօմսփ ոն ղճղ հով :ժզեւս: ղ4 'Ժղեւս դվոր վմռւսոմղմոմզի մղզօմղ ուսնմսնով դտմը հոդոտը մս 11 64փցվՎ .» -ոքտվո '՛տղզվվցվծտովն Հզգվ) ովլզոսո|սն «(դսմղծվթ)մղոմովտոռն ցս 1 դչվծյսոյս փղծդոծտմղվեռտՂ դցոսետիտ)դո(Թսդտոոտտմոռ մչվմե .» :ՏվզեմՂո `ա) մմվնդո|«սմզդճտնմումտդչ մով 'իսչ4 1զիմոմ -տիտմ 1 վղզմողկզղ 'փղիտ 1դ6:ւսծտոտ մղզծողտճվրղ » :0վզԵմղզը ա) դտ(81սմնոշղսողզնդտվս վծկտծզսմեղ վմցտեմովոգճղվ 1 դուս(8 ՀՎստրովտտմո մս մվտդմ ձղը դտք(սծկտոսո| դտկտզմօստ ՛մղ ոսո նդ0 :մվնտտմոհո 1ս/(8ւսդոիտծ մն սզնչդվը սզնչ հովնդց դտկոճվըռո 'մդ -Ա/Թյսդտկտտողվմտվժոսո|1 ըւստրովտծոմ մդոս/(ձմսմտդԱ մվնտդ -ոճ վմղստմ տսը վգռսվմոր:1 էտոլո դոկտտոռմո ռոլ, :ով|ղիդտրով տսը վլսվմոտ ուսցցմոն դ1սմք81սմնտծմս 6դտմն մդզ ոմսն 6վփո: Ղ ողնդտս վմղսոմ նսիցտցմսԵ ձղը դտք(8ւսճկտոսո| Ժող ՅՈսփդո 6դտետփոժ ուսդոտկոցովվժղդզո:6վդւս(ւստտժմնո վմոշոոռտսոմ մղջ մզշոտկ սն (զը ցո/ւսծկտոսո| ոո ըյսժոսո| մսիտմԵ դղ ըւսքմսԵտտԵօՂ1տ 'ժզտվԵ դՈովո3ս Ժւսն մցսմս) 6վմղստմ դոտկոք -ՈոօմսԵ մմզստմ վցտրով եզօ Ժզմծտդօցոստ եզը Հղեստր .» «(ւռո/մոչսժ Ո) ճղը վմոսռ|օտիտրովտտմտ մղզջդվմտտմտ ովը դոժ 'վցվլ նղք Հս փզիտ լ ՃտղհոմժուսոծՈԵՇ "'":6վմռդւսըծտԵԵ նսդօ Յոսղ|1 1Ոսձ վղիտ տդ մմզ 'Քղս հստովոդօդտստ ըուսմղմ1 մսզօ ԱԺոսոլ .» (տմտտոզՇ "Շ) «Պոտ 6դոմդ մզ ուսցտկդտծ սն 3ռվ 'ցրո դռզդսմըմ տչվռ դոր -ոտեդտվըմմզդմվնդկուսմզջ մս 'դոո 11ո (4 մ՛ղզդն6Ոոսճ վ սոլ յս դդղս/Թսօտիծմղ ռտղոփղո մփոտտտփոդ մզօ դրովը Ղմզ) մզդծՈսս -ող նմոմ ցոկտուս(կոմոչՀ «ս մզստմ վղդտոտտմո մտիքն սյզթ -ոթմսԵ Յզ վղոջվի վ Ղ4 'ժզմնոծոս6 ցվցոմոո1 մս 14 դրո դվղդզոտ դմվնդո|մղզօմս 'Ժզշվ- :եմոփֆ ս վոտդոկոտվ'օմոկ դզգվ) տչվը Ամղդդւս(8սոտնտոլվոդ մս 'Հզծոդտե :Ամմզդնսդվմտոխփ ծճդոմն ՎղտԵ ոոտ Ղղդտոտտմո վյզդսմոմ մզ ուսդտմտիքն մռւս/ստրով .

-

ոմն

'

նում

«Իսկ մե՞զ ինչ: Ի՞նչ է տալու մեզ»: Այնպես ներկայացրեք խնդիրը, որ այն դառնա յուրաքանչյուր ունկնդրի անձնական խնդիր: Ամեն մի ունկնդրի համակեք խնդրի լուծման նկատմամբ պատասխանատվությամբ(Գ. Բորոզդինա): Հ . Չի կարելի սեւիական միտքը թաղել դատարկ շատախոսության հեղեղում, եթե, իհարկե, հենց դա չէ ձեր խոսքի նպատակը(Ջ. է.

Չեստարա): Ց Նկատի ունեցեք, որ չափազանց համոզկերությունը միշտ հակահարվածէ առաջացնում, քանի որ վիճաբանության ընթացքում դիմացինիգերազանցությունը միշտ վիրավորական է լինում... Բերեք մեկ կամ երկու ցայտուն ւիաստարկ ն եթե այդ կերպ ցան-

եշրդյունքի Գինը Ձեր անհամաձայնությունը ուրիշի

հասել եք, սահմանափակվեքդրանով (Գ. Բորոզ-

դինա):

« կարծիքին պետք է արտահայտեք կառուցողականու փաստարկված՝ոչ մի դեպքում թույլ չտալով կտրուկ հարձակումներ ն մարդկային արժանապատվությունը նսեմացնող արտահայտություններ (Օ. էռնստ): Հ . ճՃարտարախօսըաղէկ պիտի դիտէ որ ամէն բան իր տեղը դրուի. շատ անգամ տկար փաստ մը զօրաւոր կ' ըլլայ՝ եթէ իր յարմար տեղն իյնայ, ն զօրաւոր մը տկար՝ եթէ իր բուն տեղէն վերցւի. շատ անգամ հարկ կ'ըլլայ որ ճշմարտութիւնը մինչն վերջը ծածկուի, ն յետոյ ապացոյցներըզայն ինքնին յայտնեն (Ե. Մուրադյան): » Հարցը կանխորոշում է զրույցի, բանավեճի կամ բանակցություններիհետագա ընթացքը.... ճիշտ գործադրելով հարցերը՝ հեշտորեն կարելի է կառավարել ընդդիմախոսիուշադրությունը, պահպանել նրա հետաքրքրությունը խնդրո առարկայի հանդեպ ն ուղղորդել քննարկման ընթացքը ցանկալի հունով: Շատ հաճախ հարցերի միջոցով հնարավոր է ընդդիմախոսին հանգեցնել հարկավոր եզրակացության (Ջ. Նիրենբերգ): «» . Չի կարելի հարց տալ մի բանի մասին, ինչն ինքնին պարզէ (Արիստոտել): Հ» Անսպասելի ն հանդուգն հարցը հաճախ շշմեցնում է ու զինաթաւիում(Ֆ. Բեկոն): »» Ձեր ձայնը ձեր ամենամեծ հարստությունն է, զարգացրեք այն: Ամեն ինչ` ձեր ձայնը, վարվելակերպը,արտաքինը՝աձեն ինչ պետք է ձեր օգտին ծառայի: Ունկնդիրների առջն հայտնվելուն պես պիտի հասկացնեք՝ ես ձեզ ասելիք ունեմ, ն արժե դա լսել. ես ձեզ դա կներկայացնեմհստակ, պարզ, շիտակ. ուշադիր լսեք, դուք ժամանակնիզուր չեք կորցնի (Ֆ. Սնել):

Հ» . Կասկած տակ առե՛ք բոլո՞ր գունագեղ ու քաղցրահունչ բառերը.... Ավելին. կասկածի տակ առե՛ք ոչ միայն գունագեղն ու քաղցրահունչը, խուճուճն ու գանգրավորը, այլն ամե՛ն բառ (Պ. Սնակ):ՀՈ Դժբախտաբար,լեզվի վրա անշնորհք մարդիկ շատ են ն ազդում, հասկացող ու կիրթ ճաշակի տեր մարդկանց միայն մնում է խոսելիս թե գրելիս, փոխ առնելիս թե թարգմանելիս, զգույշ լինել ու բարեխիղճ, որովհետն ամեն մի հնչյուն, ամեն մի բառ, ամեն մի ձնե կամ ոճ մի մեծ ստեղծագործությունէ ու մի ամբողջ աշխարհք Ը. Թումանյան): » . Որքան խորն է ու հարուստ միտքը՝ այնքան ավելի խորն ու հարուստ է նրա ծնած զգացմունքը, որքան խորն ու հարուստ է զգացմունքը, այնքան խորն ու հարուստ է նրա ծնած ինտոնացիան. որքան խորն ու հարուստ է ինտոնացիան, այնքան խորն ու հարուստ է նրա երաժշտությունը: Խոսքի երաժշտությունը իր մեջ է (Ս. Քոչարյան): Հ» Խոսքը պետք է չնմանվի ունկնդիրների թմբկաթաղանթի վրա աղմուկի հարձակման(3. Լիմերման): Հ» Ավարտինպատշաճում են անշաղկապ արտահայտությունները, որպեսզի դա վերջաբան լինի, այլ ոչ թե ճառ (Արիստոտել): » Նա, ով ուրիշներին մղում է խոսելու սեփական հետաքրքրությունների մասին ն կարողանում է ուշադրությամբ լսել, ամենուր կհամարվիլավ զրուցակից, անգամ եթե նա շատ քիչ է խոսում (Դ. Քառնեգի): » . Եթե դուք սխալվել եք, ապա խոստովանեքդա անմիջապես ու վճռականորեն(Դ. Քառնեգի): «» Չափից ավելի ժամանակ մի ծախսեք տարհամոզելու թերահավատներին, մի՛ շփվեք նրանց հետ, ովքեր ձեզ լսելու ցանկություն չունեն (Ջ. Սքոթ): » Ոչ մեկի հիշողություննայնքան սուր չէ, որ նա բոլորովին կարիք չզգա հիշողությունըզարգացնելու, ն միննույն ժամանակ, ոչ մեկի հիշողությունն այնքան բութ չէ, որ այդ վարժությունները նրան որնէ օգուտ չտան (Ցիցերոն): » Ուրիշների սխալը մատնացույց արեք ոչ թե ուղղակի, այլ Հ անուղղակի ձնով (Դ. Քառնեգի): » .Բանակցություններինհարկավոր է վերաբերվել ինչպես չի կարելի չափից դուրս ճնշել դիմացինին (Ջ. Նիրենւ...

-

ԱԻՆ բերգ):

» Հաղորդակցումը բախումների մեծ մասի լուծման հիմնական գործիքն է, սակայն հաղորդակցումըինքնին հաճախ լինում է բախումնային իրավիճակի պատճառ. հաղորդակցման ամեն մի խախտում կարող է հանգեցնել բախման (Ջ. Սքոթ): »» Միջանձնային փոխհարաբերություններըբարելավելու համար ամենից առաջ պետք է ինքներդ ձեզ լավ ճանաչեք: Դուք պետք է վստահ լինեք, որ ներուժ ունեք՝ տաղանդ, ունակություններ, գիտելիք ն հմտություններ (Ջ. Չեստարա): » Ցանկացած կառավարչի բնութագրի մեջ կա մի արտահայտություն, որը ես չեմ ընդունում, որքան էլ այդ մարդը բազմաշնորհ լինի. ահավասիկ՝ «Նա մարդկանց հետ չի կարողանում լեզու գտնել»: Ես սա համարում եմ սպանիչ բնութագիր: Չէ՞ որ այստեղ է թաքնված կառավարման բուն էությունը: Կառավարիչը գործ ունի ոչ թե շների, ոչ թե կապիկների,այլ մարդկանց հետ, միայն ու միայն մարդկանց հետ: Եթե նա անկարող է իր նմանների հետ հարաբերություններ հաստատել, ապա նրանից ի՞նչ օգուտ պիտի ստանա կազմակերպությունը(Լ. Յակոկկա): » Եթե մտածելը անհրաժեշտ է հանդիսատեսին, ապա անհրաժեշտ է ն թրջել այդ մտածումը արտասուքով, որ ամուլ ն անպտուղ չմնա այն (Վ. Փափազյան): » .Շարժուածքն՝ ոչ միայն ճարտասանութեանգեղեցիկ զարդ մըն է, այլ երբեմն անոր պակասն ալ կը լեցընէ (Ս. Գանթարյան): «» Պետք է, որ ժեստն ու դիմախաղըոչ թե պատկերազարդման ենթարկեն այս կամ այն դրությունը, դեպքը կամ փաստը, այլ արտահայտեն մեր վերաբերմունքն այդ ամենի նկատմամբ: Այդ դեպքում դրանք կլինեն ն՛ հոգեբանական,ն՛ արդարացված(Ս. Քոչարյան): ». Հաղորդակցումը ենթադրում է նան տեսողական ընկալում: Չէ՝ որ խոսքը լսելու հետ միասին ընկալվում է մասամբ ն տեսողաբար՝ շուրթերի շարժումից: Իսկ տեսողաբար ընկալած կերպարը կրկնակի հարստացնում է լսվածի հուզական ներգործությունը (Ս. .

Քոչարյան):

գնահատականին: Ահա թե ինչու գերադասելի է գնահատականը տարանջատել նկարագրական բնույթի դատողություններից: Հետադարձ կապը առավելագույնս օգտակար է, եթե մարդուն մղում է սեփական գնահատականիձնավորմանը,այլ ոչ ուրիշների կարծիքնընդունելուն (Մ. Վուդքոք, Դ. Ֆրենսիս): Հ Պատկերացրեք,թե հանդիպելուեք ինչ-որ մեկին ն փորձելու եք գալ որոշակի համաձայնությանկամ վճռի: Խոստացեք ինքներդ ձեզ, որ պահպանելու եք հավասարակջշռությունը սեփական նպատակինհետամուտ լինելու քաջության ն ուրիշի տեսակետի հանդեպնրբանկատությանմիջն (Ս. Քովի): Հ» ԴՀարկ է խուսափել ուժային փոխհարաբերությունների դրսնորումից`այդ կերպ նպաստելով բարեկամականմթնոլորտի ձնավորմանը,միննույն ժամանակ՝ զիջումների գնալու չափից դուրս պատրաստակամությունը կարող է գնահատվել իբրն թույլ, երերուն դիրքորոշում (Վ. Մասթենբրուկ): Հ» Ձեզ պարտավորվածմի զգացեք հարցին պատասխանելու լոկ այն պատճառով, որ այն տրվել է: Եթե հարցը չի առնչվում ձեր ասելիքին, ապա փոխեք զրույցի ուղղվածությունը՝ ուրվագծելով ձեր լուսաբանելիք թեմաները: Դա կարելի է անել, զորօրինակ, այսպես՝ «Դուք հետաքրքրականխնդիր շոշափեցիք, սակայն ինձ թվում է՝ այս իրավիճակումառավել կարնոր է...» (Դ. Լյուիս): այլ

:

Ինչի մասին էլ խոսելու լինենք՝ չպիտի մոռանանք չափի զգացումը:Ժեստի ն դիձճախաղի չափազանցումըդառնում են չափից դուրս տեսողական, ունկնդրի ուշադրությունը շեղում բովանդակությունից, այսպես ասած` կողոպտում են լսողությունը (Ս. «»

Քոչարյան): »

ապա

:

Եթե ձեր դատողության մեջ առկա է որնէ գնահատական, մարդկանց մեծ մասը արձագանքում է ոչ թե դատողությանը,

ՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ

ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

18.

Վահրամ

ճարտասանությանդերը, ձեւավորմանպատմությունը 1.

Ինչո՞վէ կարնոր ճարտասանությունը:

2.

Մարդկայինխոսքիկարնորության վերաբերյալ նշանավոր անձանց ի՞նչ մտքեր կարող եք հիշատակել:

3.

Վայոց առածանուց խոսքի գործածությանն առնչվող ի՞նչ օրինակներ կարող եք բերել:

ձ. Ե՞րբ է ձնավորվել ճարտասանությունը: 5.

Ինչո՞ւ հատկապես Հին Հունաստանը դարձավ ճարտասանականգիտությանն արվեստիօրրանը:

6.

Ո՞րնէ սոփեստներիդերը ճարտասանությանզարգացմանմեջ:

7.

Ի՞նչ է

Բերեք մի քանի սոփեստությունը:

սխալները: տրամաբանական 8.

ճարտասանության դասական ըմբռնումները 19. Որո՞նքեն ճարտասանականխոսքի հիմնականտեսակները, ինչո՞վ են

դրանք տարբերվում:

20. Ի՞ նչ է ճարտասանականոճը, ինչի՞ցէ կախված ոճի

քական գործչի խոսքի ոճական առանձնահատկությունները:

22. Ո՞րնէ «գյուտի»

օրինակ ու վերլուծեք առկա

Ի՞նչպեսէ հնարավոր հակազդել սոփեստականհնարքներին: գությունից:

միջոցով:

Ի՞նչ ուղղվածություն ունի գյուտը ատենական, բաղխոհական ն կացրդականճարտասանության պարագայում:

24.

Ո՞րն է «'դասավորության»» դերը, ի՞նչ խնդիրներ է լուծում ճարտասանը դասավորությանմիջոցով:

25.

կանգնեցվել:

12. Ինչպե՞ս է սահմանում

հաղթը:

14. Որո՞նքեն ճարտասանականգիտությանհիմնական բաժինները: 15.

Որո՞նքեն ճարտասանականխոսքի հիմնականմասերը:

16.

Ի՞նչ էական տարբերություն կա դասական ն արդի ճարտասանության եմ

.

17. Վամաձա՞յնեք Սուրեն Քոչարյանի այն մւոքին, թե «Լավ է մեկ անգամ

լսել, քան հարյուր անգամտեսնել»:

:

26.

Ան-

13. Ո՞րն է ճարտասանականխոսքի ցիցերոնյանսահմանումը:

միջն:

Ճարտասանական խոսքի նախապատրաստման առումով քանի՞ տեսակ խոսք է լինում: Նշեք առավելություններնու թերությունները:

արձան

ճարտասանությանէությունը Դավիթ

դերը, ի՞նչ խնդիրներէ լուծում ճարտասանըգյուտի

23.

Ցիցերոնի խորհուրդներից ո՞րն եք համարում առավել կարնոր:

11. Գայազգի նշանավոր ո՞ր ճարտասանի պատվին է Հռոմում

ընտրությունը:

21. Փորձեք վերլուծել Ձեր, ընկերոջ, դասախոսի,պատգամավորի,քաղա-

ժառան9. Ի՞նչն է Ձեզ համար ուսանելի Դեմոսթենեսի ճարտասանական

10.

Բարձրաձայնընթերցեք սուլթան Համիդի կերպարանքինկարագրությունը, որ տվել է Փափազյանը /Ւջ 45): Կարելի՞ է ասել, որ դա Սուրեն Քոչարյանի՝ վերոբերյալ մտքի լավագույն հաստատումն է: Կարո՞ղեք ինքներդ բերել այլ օրինակներ:

27.

Բնութագրեք շարադրանքի երեք հիմնական սկզբունքները` ասելիքի

միասնականությունը,ւտարբերակվածություննու փոխկապակցվածությունը, աստիճանականությունը: Ի՞նչ դեր են դրանք:

խաղում

Ո՞րն է ««առաջաբանի»» դերը խոսքի կազմակերպմանմեջ, ի՞նչ խնդիրներէ լուծում ճարտասանըառաջաբանի միջոցով:

28.

Առաջաբանի ի՞նչ տեսակներգիւոեք: Բերեքօրինակներ:

29. Առաջաբանի ի՞նչտեսակներ կան ըստ Միխայիլ Լոմոնոսովի: |

30. Ո՞րն է առաջաբանի«ոսկի միջինը»: 41.

Ո՛րն է «առաջարկության.., դերը խոսքի կազմակերպմանմեջ, Ւ՞նչ խնդիրներէ լուծում ճարտասանըառաջարկությանմիջոցով:

32.

Ի՞նչ վնաս կարող է հասցնել ճարտասանականխոսքին առաջարկության բացակայությունը:

33. Ո՞րն է «պատմության»

դերը խոսքի կազմակերպման մեջ, ի՞նչ խնդիրներէ լուծում ճարտասանըպատմության միջոցով:

34.

Ո՞րն

է

««Երեք Հ-երի»» կանոնը, ի՞նչ

պահպանել:

Փաստարկում. էությունը

ն

հնարավոր այն միջոցներով է

45.

Բնութագրեք«այլափոխման» եղանակը, լուսաբանեք օրինակներով: Ինչպե՞սկարողեք հակազդելայլափոխմանը:

46.

Բնութագրեք «աղճատման» եղանակը,լուսաբանեք օրինակներով:

47. Բնութագրեք եղանակը, լուսաբանեք օրինակներով: «անտեսման» 458.Բնութագրեք «առերնույթ հավանության» եղանակը, լուսաբանեք օրինակներով:

տեսակները

35. Ո՞րն է ««փաստարկման» դերը խոսքի կազմակերպմանմեջ, ի՞նչ խնդիրներէ լուծում ճարտասանը փաստարկմամբ:

49.

Բնութագրեք«կանխարգելման» եղանակը, լուսաբանեք օրինակներով: Ինչո՞վ է շահեկան այս փաստարկումը:

36. Բնութագրեք տրամաբանական մտածողության չորս

50.

Բնութագրեք«համեմատության» եղանակը, լուսաբանեք օրինակ-

հիմնական օրենքները` նույնության, հակասության, երրորդիբացառման,բավարար հիմունքի: Լուսաբանեք օրինակներով:

37.

ներով: Ինչպե՞ս կարող եք հակազդել դրա գործադրմանը: 51.

Բնութագրեք «հեղինակությունների վկայակոչման» եղանակը, լուսաբանեքօրինակներով:Ինչպե՞սէ հարկավորհակազդելտվյալ եղանակով փաստարկմանը:

52.

Բնութագրեք«առերւույթ փաստարկման» եղանակը, դրա: երկու տարատեսակները:Ինչո՞վ բացատրել, որ որքան ավելանում են փաստարկները,այնքան թուլանում է դրանցից ամեն մեկի ապացուցողական ներուժը:

Միննույն զեկուցումը ձեզ վիճակված է կարդալուերկու լսարանում. առաջինում թույլ

պատրաստված,թեմային անտեղյակ ունկնդիրներ

են, երկրորդում, ընդհակառակը՝ձեզ սպասում են բարձր պատրաստ-

վածության տեր, խնդրինքաջատեղյակունկնդիրներ:Ո՞ր լսարանում կընտրեք մակածությանմեքոդը,որո՞ւմ՝ արտածության: 38. Ի՞նչ հիմքով ենք տարբերակում«մարդուն առնչվող» (ոմ հօոմոօո) ն

«գործին առնչվող» (ո4 ռտ) փաստարկները:

39. 40.

53. Ինչպե՞սկմեկնաբանեքՖրիդրիխ Նիցշեի այն ասույթը, ավելի հուսալի է, քան ւսպագուգելը»:

թե՝ «պնդելն

54.

Ե՞րբէ արդարացվածխոսքի ձգձգումը: Ինչպե՞սկարելի փաստարկմանտվյալ եղանակի գործադրմանը:

է

55.

Ի՞նչ

սաբանեք օրինակներով: Ի՞նչ կերպ կարող եք հակազդել, եթե զրու-

56.

Ո՞րնէ փաստարկման ««աճնակնկալի»» եղանակիէությունը:

Բնութագրեք«միակողմանի մոտեցման» եղանակը, լուսաբանեք

57. Ի՞նչ դեր է կատարումճարտասանականխոսքի «հորդոր» մասը: կանոն է ձեակերպելՄարկոս Քվինտիլիանոսը:

Թվարկեք Ձեզ

հայտնի փաստարկման եղանակները: Ստուգեք գրքում, թե քանիսն եք ստույգ հիշել:

Բնութագրեքփաստարկման «հիմնարար» եղանակը, լուսաբանեք

օրինակներով: 41.

եղանակը, Բնութագրեք«հակասությունների բացւսհայւտտման»

լու-

ցակիցը այդօրինակ փաստարկումէ գործադրում: 42.

օրինակներով: Ինչո՞ւ ենք ասում թե՝ միակողմանի հակազդեցությունը պետք է միակողմանի չլինի:

58. փաստարկման

43. Բնութագրեք«տրոհման» եղանակը, լուսաբանեք օրինակներուլ:Ի՞նչ

առավելություններէ տալիսճարտասանինայս եղանակը:

44.

Բնութագրեք «թերասացության»

եղանակը, լուսաբանեք օրինակներով: Ո՞րն է այսօրինակ փաստարկման համոզկերության գաղտնիքը:

է «հարցախեղդ անելը»: Չկա՞ արդյոք վտանգ դրա գործադրմանժամանակ: Ի՞նչ ծուղակի մասին է խոսում Արիստոտելը:

Ի՞նչ

Որո՞նքեն վերջաբանի գործառույթները:

59. Ե՞րբկարելի է ասել, թե խոսքն ժամանակին: ավարտվեց 60.

հակազդել

Վերջաբանին առնչվող ի՞նչ սխալներ ենհանդիպում: Ի՞նչ խորհուրդէ տալիս Արիստոտելըդրանցից խուսափելու համար:

77. Ո՞րն է չափազանցությանէությունը: Պարզաբանեք օրինակներով: չափազանցությանգործածությունը, Ե՞րբ է արդարացված ե՞րբ է դա,

ճոյսաբանություն 61.

Ի՞նչ խնդիրներէ ներառում Ցոխաբանությանբաժինը:

62.

Ըստ Իսոկրատեսի՝ ո՞րն է ճարտասանական խոսքի ոճական ւտարբերությունը առտնին ն չափածո խոսքից:

ըսւո

63. Ո՞րոնքեն լեզվական անաղարտության հիմնակւսնպահանջները:

64. Ինչո՞վէ կարնոր բառագործածությունը:Որո՞նքեն դասականճարտաայս հարցում: սանության երկու հակադիրդիրքորոշումներն 65. Ո՞րոնքեն բառերի ընտրության չափանիշները: 66. Ինչպե՞սէ բնութագրել ճարտասանիճոխաբանական պատասխանա-

տվությունը Պարույր Սնակը:

67.

այս

կապակցությամբԴանիել Վարուժանը: 68.

|

Ո՞րոնքեն սխալ բառագործածության հիմնական տեսակները: Լու-

սաբանեք օրինակներով:

"

69.Ձերկարծիքով` ինչո՞ւ են բառ

70.

նույնիսկ կիրթ հայախոսներըերբեմն օւոար գործածում, երբ կա դրա հայերեն համարժեքը:

Բառակաւլակցությունների գործածությաննառնչվող ի՞նչ խնդիրներ

կան: 71.

բառակապակցությունների

գործածությանն առնչվող լեզվաԲերեք տրամաբանականսխալներիօրինակներ ու վերլուծեք:

72.

Ի՞նչեն դարձույթները: Թվարկեքհիմնական տեսակները:

73.

Կարո՞ղեք տարբերակել

համեմատությունը

որպես դարձույթիտեսակ, համեմատությունըորւվես փասւոարկմանեղանակ:

74.

Ո՞րնէ փոխաբերության

75.

Բնութագրեք

օրինակներով: Պարզաբանեք էությունը:

լուսայչանեթդրա փոխանունությունը,

ներն օրինակներով: 76.

79. Ո՞րնէ ակնարկության էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով: 0.

տարատեսակ-

Ո՞րնէ համըմբռնման էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով:

Ակնարկությանօրինակներբերեք հայոց առածանուց:

81. Ո՞րն է հեգնանքի էությունը:

Պարզաբանեք ԶավեշտաՕրինակներով:

կանի ուրիշ ի՞նչ տեսակներկան:

82.

Ի՞նչ խորհուրդ է տալիս Ցիցերոնը

զավեշտի գործաճարտաւանին

Վեգնանքի օրինակներբերեք հայոց

առածակըլ ց:

ծության կապակցությամբ:

84. Ի՞նչ է բառախաղը:Օրինակներ բերեք անձանց մտքերից, նշակլյվոր հայոց առածանուց: գրականությունից,

էությունը,ե՞րբ է հիմնալորված գործածությունը: շրջասության

Ճ5.

Ո՞րնէ

80.

Ո՞րն է բանաշրջմանէությունը: Պարզաբանեց օրինակներով:

է 57. Ի՞նչ է մակդիրը, ի՞նչնպատակներով կիրադլում:

ձե.

էությունը: Ո՞րնէ նրբաբանության

Պարզաբարեք օրինակներով:

Բանադարձումներ 89.

Դարձույթներ

ն

78. Ո՞րնէ նվազաբանությանէությունը: Պարզարաանեք օրինակներով:

83.

Ի՞նչ է ասել Մեկնաբանեք «ճիշտ բառը՝ ճիշտ տեղում» կանոնը:

«պարծենկոտության Դեմեթրիոսի՝ տեսպլ»:

Ի՞նչ են բանադարձումները:Թվարկեքհիմնլյկան տեսակները:

ց0. Ինչո՞վ է բանադարձումըտարբերվում

դարձղլյթից:

Ս1.

Մարկոս Քվինտիլիանոսի կարծիքով՝ բանդարձումը թերություն է, եթե ի հայտ է գալիս... պատահականորեն: նկատի ունի նա:

92.

Ո՞րնէ

Ի՞նչ

կրկնության էությունը, ի՞նչ տարատելոյկներ կան: Պարզաբա-

նեք օրինակներով: 93.

Ո՞րն է երկրորդման էությունը:

է Պարզաբակեք օրինակներով: Ե՞րբ րինակ ր

մերժելի այդ հնարքիգործադրումը

.:

կան: Պար-

օձ.

Ո՞րնէ հարակրկնության էությունը, ի՛նչ տարատեսակներ զաբանեք օրինակներով:

ՍՃ.

Ո՞րն է աստիճանավորմանէությունը:

Պարզբանեք օրինակներով:

Չիշողություն

96. Ո՞րնէ շղթայակցման էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով: 97.

Ո՞րն է համաստիճանության էությունը: Պարզաբանեքօրինակներով: Ի՞նչ է ասել Քվինտիլիանոսը համաստիճանության գործադրման մասին:

98.

Ո՞րն է կրկնապատկության էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով:

99.

Ո՞րն է բազմալծության էությունը: Պարզաբանեքօրինակներով:

100.

Ո՞րն է հակադրության էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով: Ինչի՝՞ վրա է կառուցված դրա հուզաարտահայտչականազդեցությունը:

101. Գակադրությանօրինակներբերեք հայոց առածանուց:

102.

104. Ո՞րնէ լռության էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով: 105. `

117.

Ո՞րն է զեղչման էությունը,

106. Զեղչման օրինակ

քական գովազդից:

Ո՞րնէ մասնատման

Արիստոտելը համարում էր, որ հիշողությունը ոչ թե վիճակ է (գիտելիքի պահպանում), այլ գործունեություն` մտաբերություն: Ի՞նչ կերպ եք դա հասկանում: մտքի կապը: Իսկ հայերե՞նը:

Ինչո՞վ է տարբերվում լավ ճարտասանիհիշողությունը միջակ կամ վատ ճարտասանիհիշողությունից:

123. Կա երկու հակադիր դիրքորոշում: Մեկն այն է, թե ոչ մեկի հիշողու-

թյունն այնքան սուր չէ, որ կարիք չլինի զարգացնելու, միաժամանակ, այնքան բութ չէ, որ դա նրան որնէ օգուտ չտա: Ըստ մյուսի՝ առհասարակ հարկավոր չէ հիշողությունը մարզել. քանի որ ուժեղ հիշողություն ունեցողների համար ավելորդ է, իսկ ապուշների համար՝ անօգուտ: Ո՞րնէ ձեր դիրքորոշումը:

108. Ո՞րն է անցման էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով:

110.

Հիմնավորեքհիշողության կարնորությունը ճարտասանիհամար:

121. Ըստ Հեգելի՝ գերմաներենը հրաշալի է արտահայտում հիշողության ն

107. Ո՞րն է անշաղկապության էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով:

109. Ո՞րն է արտուղության էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով: Ե՞րբ է խոտելի այս հնարքի գործադրումը:

ճարտասա-

Ձեր հիշողությունից: Կարիք ունե՞ք հիշողության ամրապնդման:Ի՞նչ եք անում դրա համար:

122.

քաղա-

հիշողությունը դարձել

119. Գո՞հ եք արդյոք

ինչո՞վ է տարբերվում նախորդ հնարքից:

բերեք հայոց առածանուց, առնտրային ն

է

118. Ի՞նչ կերպ եք մեկնաբանումՍուրեն Քոչարյանի միտքը, թե «Ես միշտ ինձ վատ եմ զգում, երբ հիանում են իմ հիշողությամբ»:

Ո՞րնէ հապաղման էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով:Ի՞նչ լեզՈ՞րնէ թատերացման էությունը: Պարզաբանեքօրինակներով:

Ինչո՞ւ

նական գիտությանհիմնականբաժիններից մեկը:

120.

վական կաղապարներեն սովորաբար գործադրվում: 103.

116. Ի՞նչ է հիշողությունը:

124. Ինչո՞ւ է Ցիցերոնն ասում, թեթե գրիչը ճարտասան չ ճար ի իցեր ցիչն է: Ինչպե՞սեք գործադրում այդ խորհուրդը:

ալավագույ ագույն ուսու-

էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով:

111. Ո՞րն է առտրամաբանականության էությունը: Պարզաբանեք օրի-

Արտասանություն

112. Ո՞րն է երկդիմության էությունը: Պարզաբանեքօրինակներով:

125. Ի՞նչ է արտասանությունը, ի՞նչ խնդիրներ է ներառում որպես ճարտասանականգիտության հիմնական բաժիններիցմեկը:

113. Ո՞րնէ տարակուսանքի էությունը: Պարզաբանեք օրինակներով:Ի՞նչ

|26. Ինչո՞ւ ենք ասում, թե ձայնը ճարտասանի այցեքարտնէ:

նակներով:Ի՞նչ առածներ ու ասացվածքներ կարող եք հիշատակել: :

է տվել Պյոտր խորհուրդ

Պորոխովշչիկովը:

114. Ո՞րն է ճարտասանականհարցի էությունը, ե՞րբ է գործադրվում: 115.

Ո՞րնէ երկդիմության էությունը, ե՞րբ է գործադրվում:

|27. Որո՞նքեն

խոսքիտեխնիկայի հիմնական բաժինները:

128. Ի՞նչչ

էկկատարում րուն

|29.

դեր է դեր

2:շնչառությունը թյունը

Գոհացնո՞ւմէ

արդյոք Ձեզ ձեր շնչառությունը, ի՞նչ եք ռությունը զարգացնելու նպատակով: `.

խոսքի վարպ վարպետության խոսքի թ)

մեջ: շ

անում

շնչա-

130. Ինչո՞ւ է արագախոսությունը համարվում թերություն: Ե՞րբ է այն

արդարացված:

13 1.

Արտասանեք,ինչպես կարգն է, մի քանի շուտասելուկ (առած, ասաց-

147.

Ի՞նչ բնույթի ուղղախոսական սխալներ

148.

Սովորությունունե՞ք ուղղելու դիմացինիուղղախոսականսխալները: Կարողանո՞ւմեք արդյոք հանդուրժողականությամբու շնորհակալու-

վածք, հանելուկ): 132.

Ի՞նչ է խոսքի տեմպը, ինչո՞վ են պայմանավորվածդրա գործադրման առանձնահատկությունները ճարտասանական խոսքի ն : տեսակներում

ռիթմը պիտի միջին տեղ գրավի ասմունքի ն

առօրյա

խոսքի միջն:

134. Որնէ տեքստ բարձրաձայնընթերցեքզանազանռիթմայնությամբ՝չոր ու

Ձայնագրեքձեր խոսքը, ապա ուշադիր ունկնդրեք ձայնագրությունը: Փորձեք խմբավորելարձանագրված սխալները:

149.

150. Ի՞նչ է խոսքի շարժաբանությունը նության դասընթացիմեջ:

Ի՞նչ է խոսքի տոնը, ի՞նչ տեսակի է լինում:

136.

Որնէ տեքստ բարձրաձայն ընթերցեք՝ փոփոխելով ձեր տոնը՝ զայրա-

լից, զարմացական. հանդարտ, զզվանք արտահայտող, խանդավառությամբ, հրճվագին ն այլն: 137.

Ի՞նչ է խոսքի տեմբրը:

138.

Ի՞նչ է

139.

Ի՞նչ դեր

140.

ՎերլուծեքՁեր ունկնդրածճարտասաններիխոսքը տրամաբանական

152. Ի՞նչ կարող եք ասել դիմացինի դեմքը

մասին: Ի՞նչ եք անում

կատարումդադարը:

Դադարի ի՞նչ տեսակներ գիտեք:

Վերլուծեք ձեր խոսքը՝ պարզելով, թե ինչպես եք գործադրում դարները ձեր շնչառությունը կարգավորելու նպատակով: Ի՞նչ է առոգանությունը, ի՞նչ դեր թյան մեջ:

կարդալու

ձեր ունակության կատարելագործելուհամար:

Ձեր կարծիքով՝շարժումները սոսկ ուղեկցո՞ւմ են խոսքային (վերբալ)

153.

որ ճարտասանի. շարժուձնը թուլացնի:նրա արդյոք, խոսքի ճերազդեցությունը: Ի՞նչ է հարկավորխուսափելու համար:

155.

Վնարավո՞րէ,

156.

են լեզվում. ի՞նչ է նշանակում այս Շարժումներըարձանագրված եք Կ արո՞ղ օրինակներ բերել այդօրինակ արձանագրման: պնդումը:

է

դա-

կատարումխոսքի վարպետու-

157. Եթե խոսողի ասածն ու շարժումները իրար ակնհայտորեն հակասում են, ապա ո՞րն է առավելհավաստի,ինչի՞ն պետք է հավատալ:

Ձեր կարծիքով, կա՞ն արդյոք

158.

143.

Ի՞նչէ շեշտը, ի՞նչ դեր է կատարում արտասանության մեջ:

144.

Ի՞նչէ ուղղախոսությունը,դրա դերը խոսքիվարպետությանմեջ:

145. Այսօր շատերն են դժգոհում հայաստանյան եթերը հեղեղած լեզվւկան աղավաղումներից: Ի՞նչ կտայիք հեռուստահաղորդա-

վարճերին:

դա

154. Շարժումներիի՞նչ տեսակներ ենք տարբերակում. թվարկեք ն բնութագրեք դրանք:

հոգեբանական դադարի գործադրմանպատշաճության առումով: Ի՞նչ սխալներ կան, ի՞նչ ուսանելի, ընդօրինակելի բան կա:

142.

զար-

մանք, անտարբերություն ն այլն) ն ցույց տվեք ձեզ շրջապատողներին՝ առաջարկելովգուշակել, թե հատկապես ինչ զգացում է պատ-. կերված: Նույնն արեք հակառակ կարգով. թող Ձեր ծանոթը նկարի ն Դուք գուշակեք:

ե

141.

-

ինչո՞ւ է ընդգրկված ճարտասա-

հաղորդակցմանը,թե՝ ինքնուրույն նշանակություն ունեն:

խոսքի ելնէջավորումը, ի՞նչ դեր է կատարում: է

ն

Պատկերեքմարդկային հիմնական հույզերը (ուրախություն,

151.

ցամաք, երգեցիկ, հանգավորված ն այլն:

135.

հանդիպում:

թյամբ ընդունել ձեր խոսքինվերաբերող՝ուրիշների ուղղումները:

տարբեր

133. Ի՞նչ է խոսքի ռիթմը: Ինչո՞ւ ենք ասում, թե ճարտասանական խոսքի

են

խորհուրդ

Լ59. Խոսողի շարժուձնի, կեցվածքի, պահվածքի, դիմախաղի, պես` արտաքինի վերաբերյալ Դուք ի՞նչ

.

ընդհանրա-

կտայիք խորհուրդներ 160. Որնէհեռուստաելույքունկնդրելիս 5-ական ձայնը, րոպեով անջատեք փորձեք խոսողի գուշակել նրա ասելիքը, նորից

սկսճւսկ ճարտասանին: "

'

146. Ի՞նչ է «խոսքի գործողությանօրենքը» ըստ Սուրեն Քոչարյանի:

են շարժումներ, որոնք հակացուցված հրապարակայինելույթների ժամանակ:

դիմախաղով

միացրեք ն ստուգեք Ձեզ:

ապա

ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Երկխոսությունը հասարակականգիտակցությանբոլոր ձների արտացոլման օբյեկտն է, բազում գիտաճյուղերի ուսումնասիրությանառարկան: Ուշագրավ ու արժեքավոր անթիվ աշխատություններ կան ճարտասանության, լեզվաբանության, ոճաբանության, նշանագիտության,տրամաբանության, հոգեբանության,հանրաբանության(սոցիոլոգիայի), մանկավարժության, բարոյագիտության,իրավաբանության,շարժաբանության(կինեսիկայի), դիմագիտության(ֆիզիոգնոմիկայի)բնագավառներում: ժամանակակիցհամակարգչայինտեխնիկանիրողություն է դարձրել «մարդ մեքենա» երկխոսությունը՝հավելելով նոր հարցադրումներն ասպարեզ հանելով նոր գիտություններ (ինժեներական հոգեբանություն,էրգոնոմիկա, ինֆորմատիկաԱ այլն): Իսկ քանի որ բուն «երկխոսություն» (դիալոգ) ելակետային հասկացությունն ինքնին հաճախ լայն մեկնաբանություն ունի, ապա խնդրո առարկան կարող է քննարկվել, ի լրումն թվարկվածգիտաճյուղերի, նան քաղաքագիտության,դիվանագիտության, ազմիջազգայինիրավունքի, մշակութաբանության,արվեստաբանության, գագրության, լրագրության, տնտեսագիտության,շուկայագիտության,գովազդիտեսության շրջանակներում: Վերջապես` երկխոսությունը, ամենաբազմազանձներով, արտացոլված է համաշխարհային ծովածավալ գրականության էջերում, առօրյա իրողություն է համացանցի (ինտերնետ) ու զանգվածային լրատվության միջոցներիանսպառելի հնարավորություններիշնորհիվ: Հարկ կա, հետնաբար, նախապեսճշւռելու, որ, չմերժելով բոլոր մյուս մոտեցումներիգոյության իրավունքը, ինչպես նան գիտականպրպտումների արգասաբերությունը, սույն վերլուծության մեջ «երկխոսություն» երնույթը դիւոարկվում է դրա պլատոնյանըմբռնմամբ:Այսինքն`երկխո-

)

կարելի (426, էջ 271): Մինչդեռ հատկապեսՊլատոնի երկխոսություններից արվեստ սովորել, եթե գիակցենք է ն՛ հաճույք ստանալ, ն՛ փաստարկման դրանց իրականբնույթն ու նպատակը: Պլատոնը ոչ միայն երկխոսությանժանրի հիմնադիրն է, այլն

փաստորեն`երկխոսության կառավարմանառաջին տեսաբանը: կառավարման»մասին, սակայն Թեն նա չի խոսում «երկխոսության ողջ համակարգըերկխոսությանկառավանրա փիլիսոփայության րում է՝ գործողությանմեջ: Բացի այդ, Պլատոնի երկերում են փաստարկմանտեսության, վիճաբանությանարվեստի,խաղերի տեսու-

ձնավորվող

(դիալոգիկա)

«երկխոսաբանության» արթյան, նոր Ամեն մի երկխոսությանընթացքումՍոկրատե417): |298, մատները մարտադրա փոփոխությունները, ռազմավարությունը, սի ընտրած ու միհակափաստարկման վարականհնարքները, փաստարկման յուրօրինակ դասագիրքեն: ջոցները երկխոսությանկառավարման Խոսքը, այսպիսով, ինքնին կարնոր ու արժեքավոր«երկխոսություն» .

|

:

--

:

: :

ժանը՝ երնույթի մասին չէ: Որպես փիլիսոփայականու գեղարվեստական իսկապես հրաշալիհնարավորությունէ ընձեռումհեղինաերկխոսությունն ու պատկերավոր, կին շարադրելու իր մտքերն առավել սեղմ, շարժուն միաժամանակպ̀արզ ու հասկանալի լեզվով, ճկունորեն փաստարկելու, կանխելու հակաճառությունը,իրեն շահեկան հունով կառուցելու դատողություններիընթացքը նայլն |44): կառավարելումասին է, այսինքն` Խոսքը հատկապես երկխոսությունը առավել համոզիչ ներկայացդատողություններն սեփական զրուցակցին նելու կարողության,ասելիքի պատշաճ ձնակերպման,տրամաբանական .

'

գործին առնչվող (ո4 ոօո) ն մարդկաու հուզական հիմնավորվածության, յին գործոնին առընչվող (ոմ հօոլոծա) փաստարկներիներդաշնակման,

սությունը երկու զրուցակցի (անհատ կամ հավաքական)անմիջական խոսքայինհաղորդակցումնէ, որի ընթացքում նրանք որոշակի մտքեր են փոխանակում, հիմնավորում դրանք,ընդունում կամ

ու սոփեստականհնարքների հմուտ համատեղման, ճարտասանական մասին (եթե ստույգ գործածենքբավական զրույցը վարելու միով բանիվ` մաշված այդ արտահայտությունը): մասնագիտական,ամեԵրկխոսությանկառավարումըգործնական, նօրյա աշխատանքային գործունեությանհարց է մի շարք մասնագիւոուու զբաղմունքի տեսակների, դերային վարքի կատարումների Չեն կարգավորելու արդյունավետգործել երկխոսությունը կարող համար: հեանընդունակկառավարիչը(մենեջերը), մանկավարժը,իրավաբանը, ք աղաքական ռուստաճեկնաբանը,պատգամավորը,

կամ րաառակվում Խաաեանուն քումմեկմեկու փաստարկները -

,

միմյանցնայլն:

'

.

տոնն հունի էլ(նր «երկխոսության»

հանրաճանաչ ըմբռնումնէ: Եվ Պլաքն (Սոկրատեսիշուրթերով) խոստովանումէ, թե իր զբաղմունքը հարցուպատասխանն է (440, էջ 125): Սակայն պլատոնյանմոտեցման էությունն է այստեղ կարնորը, ն դա, հիրավի, «ներքին հակամարտություննէ, կողմերիբախումը», «մտքի զարգացմանդրամատիզմը»|407, էջ 107,: Այդ էությունն է հենց, որ մեզ հիմք է տալիս չհամաձայնելուՖ.Նիցշեի այն հանդիմանությանը,որ «եթե Պլատոնն ավելի քիչ հրապուրվերիր երկխոսություններով,ապա ընթերցողներընրանից ավելի մեծ հաճույք կստանային» սա

"

Լույս է տեսել նան առանձինգրքույկով |134):

:

թյունների

գետը ղեկավարը դաստիարակը նայլն:

դիվանագործիչը |

ամենոք, կրթության փորձի շնորհիվ, կազմակերպում ԻՒարկե, փորձում ունկնդրի համարդարձնել համոզիչ, կառավարումէ ասելիքը Այլ կերպ ու-

ու

ուղղորդում է

իրականացնումիր զրուցակցին,

նպատակները:

ասած՝ աճեն մեկը, սեփականփորձառությանչափով, վարում է երկխոսուակնհայտ որ կարելի է կատարելագործելայդ թյունը: Այդուհանդերձ, հմտությունը, ինչպես որ մարդ կարողէ հզորացնելիր հիշողությունը,

է,

ուշադրությունը, ճարտասանական վարպետությունը,շնչառությունը, ֆիզիկական ու մտավոր բոլոր այն ունակությունները,որ մենք սովորաբար հենց փորձնականճանապարհովէլ յուրացնում ենք՝ հաճախ անտեսելով հնարավորությունը: գիտականիմացությամբ զարգացնելու բարեպատեհ Երկխոսությունկառավարելուվերաբերյալանհամար խորհուրդներ են տվել` ճարտասանության դասականներիցմինչն գործարար վարվելակերպի ու բանակցությունների արվեստի ժամանակակից տեսաբանները: Բազմաթիվ կանոններ են ձնակերպված նախընտրելի դիմելաձների, լեզվական կաղապարների, շարժուձնի,դիմախաղի, հայացքի, ունկնդրման տեխնիկայի, հույզերի դրսնորման եղանակների,զրուցակցի ասածներին համաձայնություն կամ անհամաձայնությունարտահայտելու ձների մասին: Դրանք, անտարակույս, կարողեն պիտանի լինել երկխոսությանկառավարմանը:Եվ մեր առաջարկած հայեցակարգը ոչ թե մերժում է դրանք, այլ, ընդհակառակըա̀մբողջացնում, ի մի է բերում մասնավոր կանոնները՝ ձգտելով բացահայտել երկխոսություններիկառավարմանառավել ընդհանրականօրինաչափությունները: Ուստի՝ փիլիսոփայական,ճարտասանականն գեղարվեստականերկխոսությանհարուստ գրականությաննանդրադառնալիսմենք առանձնացնելու ենք դրանցում զրուցակիցներիխոսքային հաղորդակցման ռազմավարականյուրահատկությունները, գործադրած,այսպես կոչված` «երկխոսության տեխնոլոգիան»: Նպատակը ոչ միայն ճանաչողական է, այլն գործնական, քանի որ միջանձնայինհաղորդակցման բարելավումն՝ առհասարակ, իսկ խոսքային հաղորդակցման,խոսքով մարդկանցվրա ներամենից առաջ, ներկայում ազդելու հմտությունների կատարելագործումն՝ դարձել են կազմակերպությունների արդյունավետ գործառության ու անխոչընդոտ զարգացման վճռորոշ նախապայմանը:Ավելացնենք, որ մեր վերլուծությունն իրականացվում է կառավարման փիլիսոփայության շրջանակներում,նոր-նոր հաստատագրվող(թեն դարավոր նախապատուրույն բնագավառում: մություն ունեցող) իմացությանն խորհրդածության Արդ՝ ստորն ներկայացվողհայեցակարգը, թեպետ անմիջականորենչի բխում Պլատոնի որոշակի դրույթներից, այնուամենայնիվ, հատկապես հույն մեծ փիլիսոփայիոգին է մղում՝ թեկուզ առաջին մոտավորությամբ, հիմնականսկզբունքները: ձնակերպելու երկխոսությանկառավարման

1. ԽՈՍՔԸ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ՍԻՋՈՑ

է

Պարզաբանում: Կառավարմանմիջոցները, ինչպես «կառավարում» երնույթի ամենալայն ըմբռնմամբ,այնպես էլ միջանձնային հաղորդակցման կարգավորմանառումով, բազմաթիվ են ն բազմատեսակ:«Սուբյեկտ սոյ յեկտ» փոխհարաբերությանմեջ ներգործության լծակներ են՝ նյութական վարձատրությունը,խոստումը,վախը, հարգանքը, խրախուսանքը, ներշնչանքը, խանդավառությունը,սովորույթը, սերըն այլն: Մարդկայինկենդանի խոսքընույնպես, որպես հանրային ն անհատական երնույթ, իր բազմաթիվ ու բազմազանգործառույթներիցզատ` կա--

ռավարմանմիջոց է: Ընդսմին՝ դա խոսքի (լեզվի) հնագույն գործառույթն է, որ առանց դրա մարդկանց համատեղ կենսագործունեություննանհնարին է: Այլ բան է, որ իր նշված կարգավիճակովխոսքը, ի տարբերություն մյուս գործառույթների, վատ է ուսումնասիրված: Իբրն կառավարման միջոց՝ խոսքը չի զիջում թվարկվածն մյուս միջոցների կառավարչական ներուժին: Ավելին պատշաճ գործածվելիս միջանձնային խոսքային ներազդեցությունը(«առասություն» կամ «խոսողություն») գերազանցումէ այդ բոլորին: Ի լրումն` խոսքը համատեղելի է կառավարման բոլոր միջոցների հետ ն ունակ՝ բազմապատկելուդրանց ներազդեցությանուժը: Դեւոնություն: Պատշաճ խոսքը ճարտար զրուցակցի ձեռքին կառավարմանամենազորեղմիջոցն է:

քանի

2. ԽՈՍՔԻ

ՆԵՐԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Է ՀԱՄՈԶԿԵՐՈՒԹՅԱՄԲ

ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ

Խոսքով կառավարելն̀շանակում է ոչ թե սոսկ ինչ-որ Պարզաբանում: բան ասել զրուցակցին(լսարանին), այլ նան համոզել: Խոսքային հաղորդակցմանգրեթե բոլոր իրադրություններում դիմացինին որնէ բան հաղորդելը, որպես կանոն, միջոց է, իսկ համոզելը՝ նպատակ: Ցիցերոնի բնութագրմամբ`առաջինը ճարտասանի պարտականությունն է, երկրորդը թելադրվում է անհրաժեշտությամբ:Դարձյալ միջանձնային խոսքային ներգործության բուն էությունն է արտահայտում Դավիթ Անհաղթի այն հակիրճ սահմանումը, թե Ճարտասանությունըհամոզելու արվեստէ՝ «ճարտասանութիւնէ հաւանութիւն արարչական»: համոզիչ է Չետնություն: Մեր խոսքն ազդեցիկ է այնքանով, ունկնդրիհամար:

որքանով

3.

ՓԱՍՏԱՐԿՎԱԾ

ԽՈՍՔՆ

է

ԱՌԱՎԵԼ

ոչ միայն խոսքով, այլն արտալեզվականպարագաներով:Վերջիններիցեն, օրինակ, խոսողի հեղինակությունը, նրա ինքնավստահ կեցվածքը, ունկնդրի անտեդյակությունը, անքննադատ.վերաբերմունքը ասվածին, ներշնչանքը, հանրային կարծիքի ճնշումը: Խոսքով համոզելու զինանոցընույնպես հարուստ է՝ դատողությունների հետնողականություն, շարադրանքիաստիճանականություն, ճարտասանի ճոխ. բառապաշար, ազդու ձայն, ոճական հնարքները ն այլն: Ամենից համոզիչը խոսքի փաստարկումն է: առնչՓաստարկումը ոմանք շփոթում են ապացուցման հետ: վում է ճշմարտությանը,այսինքն`ապացուցմանմիջոցով հաստատվում է տվյալ դատողության համապատասխանությունը իրողությանը: Այնինչ դիրների մեջ համոզմունք ստեղծելու պատակ.է հեփաստարկումըուն տապնդում. դրա հիմքում կարող է ընկած լինել ապացուցումը(գործափաստարկմանորնէ եղանակ), սակայն կարող է դրվում է տրամաբանական նան չապացուցված կամ նույնիսկ անապացուցելի որնէ փաստարկվել միտք (փաստարկման ճարտասանական.նսոփեստականեղանակները): մեկն Է, մյուսներն Այսինքն`ապացուցումը փաստարկմանբաղադրիչներից

Վերջինս

պատասխանատվությունը,

`.

ՀԱՄՈԶԻՉ

Պարզաբանում:Ունկնդրին հնարավոր է համոզել

համոզումը, հիմնավորումը, պերճախոսությունը, արժեքավորումը ն այլն 45, 258): օՓաստարկումնայն է, ինչի շնորհիվ տվյալ ունկնդիրները առկա խոսքային իրադրության մեջ ճարտասանի ասածն ընկալում են որպես հավաստի (արդարացի, պատշաճ, ընդունելի, օգտակար ն այլն), անկախ այն բանից, թե դա իրականում որքանով է ճշմարտացի: Չետնություն: Ռվ ուզում է համոզիչ խոսել, պիտի սովորի փաստարկման գիտությունն ու արվեստը: Առանցփաստարկմանչկա կառավարում: են`

4.

ՓԱՍՏԱՐԿՆԵՐԻ

ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ

ամեն

մի ասածը հիմնավորել` կապակցելովդիմացինի վարքագծի դրդապատճառներիհետ: Չետնություն: Արդյունավետորենփաստարկվածխոսքով հնարավոր է զրուցակցին համոզել ամեն ինչ, ներարկել ամեն մի գաղափար, ներշնչել ամեն տեսակի միտք, մղել ամեն կարգի արարքների:

Արդ՝տեսականդատողություններիլույսով քննարկենք«Օթելլո ի

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Է ԴՐԱՆՑ

|

ԴՐԴԱՊԱՏՇԱՌԱՅԻՆ.

ԶՈՐՈՒՅԹՈՎ

|

Պարզաբանում:Առհասարակ`ունկնդրին համոզում ն նրա վարքի վրա

ՏՎ

ազդում են ոչ թե ինքնին խոսողի բերաձ փաստարկները,այլ բուն փաստարկումը: Ինքնին անառարկելի փաստարկն անգամ անճարակ գործածության պարագայում անօգուտ է լինում, մինչդեռ հմուտ ճարտասանը կարող է աննշան թվացող կռվանն իսկ արդյունավետփաստարկմանհամար օգտագործել: Փաստարկը պիտանի է երկխոսությունը կարգավորող փաստարկմանը,եթե առկա հաղորդակցական իրադրությունում դրդապատճառայիններուժով է օժտված, այսինքն` նպաստում է ունկնդրի մեջ որոշակի բան ասելու կամ անելու ցանկության ձնավորմանը:Փաստարկը դրդապատճառ է առաջացնում, ինչպես նան արդեն ձնավորված դրդապատճառնէ սաստկացնումկամ թուլացնում՝ըստ երկխոսությունըվարողի նպատակադրմանն փաստարկելու կարողության: խոսքով զրուցակցի վրա ազդելու համար Չետնություն: Փաստարկված խոսողը պիտի կողմնորոշվի ոչ միայն սեփական ն ոչ այնքան սեփական, որքան ունկնդիրների խոսքի (արարքի, դիրքորոշման) իրական դրդա-

պատճառներով: ՎԱՐՈՒՄ

5. ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՓԱՍՏԱՐԿՄԱՄԲ

ԿԱՌԱՎԱՐԵԼ

Է ՆԱ, ՈՎ

ԴԻՄԱՑԻՆԻ

ահու

երկխոսությունները:Երկուսն էլ

ու

է,

««Մահավճիռ»»

արարված չորրորդ,

տեսարանառաջին)

Զրուցակիցների(արգավիճակի բնութագիրը մավր, զորապետ, Դեզդեմոնայիամուսինը տիկյան բանակիսպա, Օթելլոյի դրոշակիրը երի անձնայինհատկանիշների բնութագիրը թելլո ազնիվ, վճռական, միամիտ, դյուրաբորբոք Յ ոխակալ: նախանձոտ դեպ վերաբերմունքը թ Գին իբրն վստահելի, պարկեշտ,խելացի :

Օթելլո ազնվական Կ թոցակից մ,ար խարդախ, հա. ցանց -

:

-

-

:

ԱՑԻ

Յագոն ատում է Օթելլոյին (համարում է, որ Օթելլոն, տեղակալ նշանակելովուրիշին՝ Կասսիոյին,հանիրավիշրջանցել է իրեն): Հաղորդակցական նպատակներնու դրդապատճառները Օթելլոն փորձում է պարզել իսկությունըՅագոյի միջոցով: Յագոն ձգտում է՝ Օթելլոյին տրամադրելԿասսիոյիդեմ, գրավել վերջինիս պաշտոնը, վարկաբեկելՕթելլոյին, դրանովիսկ վրեժ լուծել, հիմնավորել Կասսիոյի ն Դեզդեմոնայիմտացածինսիրայինկապը. դրանով նա լավագույնս կիրագործի իր առաջին երկու նպատակը,ի լրումն՝ կբավարարիիր կնատեցությունը:

Է ԻՐ

ԴՐԴԱՊԱՏԾԱՌՆԵՐԸ

:

ապր

ՀատվածՕթելլոյի ն Յագոյի երկխոսությունից (ըստ Շեքսպիրի «Օթելլո» ողբերգության,

ԿԱՐՈՂԱՆՈւՄ

Պարզաբանում: Երկխոսությունըվարելու, այսինքն՝ որոշակի, վարողի համար ցանկալի հունով ուղղորդելու խնդիրը ծագում է երկխոսության գրեթե բոլոր տեսակների կապակցությամբ: Համախոհների լիակատար միակամությամբբնութագրվող քննարկումն անգամ ենթադրում է առաջատարի, համակարգողի, վարողի առկայություն: Խնդիրն առանձնահատուկ կարնորություն է ստանում, սակայն, հակամարտությամբբնութագրվող երկխոսությանպարագայում: Ընդսմին՝ այդ հակամարտությունըկարող է բոլորովին էլ բացահայտ չլինել: Ըստ էության՝ խոսքային հաղորդակցման բանակցություն, քննարկում, բանաշատ տեսակներ (գործարար զրույց, վեճ, հարցաքննություն, դատավարություն,ասուլիս) այչ բան չեն, քան երկու կողմերի մրցակցություն, որտեղ բաղդատվում են նրանց փաստարկելու կարողությունները: Վերջիվերջո՝իր կամքը թելադրում, հաղթում է ոչ թե բոլորից գիտունը, հմայիչը, արդարը, իրավացին,այլ նա, ով գիտե փաստարկել. այսինքն՝ իր

նՀագոոն | որպես Ձիմզեմուլ» առաջինը կենաց բանակցություններ. մարող անք դոտարվ խնդիր երկրորդը՝ պարտք պահանջի:

:

-

|

-

-

եախընթաց իրադարձությունները

'

իրագործումէ իրնպատակները, որ Յագոն հետնողականորեն քանի է Օթելլոն արդեն ընկել խաոդավանքի ցանցը:

Օթեյլոն՝

`

մտադիրէ մոռանալ Դեզդեմոնային(«Այո, խաբված եմ, Ա միակ ճարս նրան ատելն է»), այնուամենայնիվ,տառապում է սիրուց ն Յագոյից ստույգ ապացույցներ է պահանջում («Տուր կենդանի փաստ, որ ինձ խաբում է»), -

-

՞-

ի

ընդսմին՝ մահվան սպառնալիքով («Պետք է ակներն ապացույց տաս ինձ... Թե ոչ՝ վա՛յ կյանքիդ»), որոշում է սպանել Կասսիոյին(«կփրթե՛մ նրան»), հանձնարարումէ դա Յագոյին («Երեք օրվա մեջ պետք է լուր բերես, թե Կասսիոն մեռավ»): -

Վերլուծվողհատվածին անմիջապեսնախորդողտեսարանը Ցագոն խաղարկում է մի իրադրություն, որտեղ Կասսիոյին հարկադրում է պատմել մեկ այլ կնոջ հանդեպ տարած սիրային հաղթանակներիմասին, մինչդեռՅագոյի հորդորով գաղտնի ունկնդրող Օթելլոն այդ ամենն ընկալում է Դեզդեմոնայիկապակցությամբ:Օթելլոն պատրաստ է անձամբպատառոտելու Կասսիոյին («Ի՞նչպես սպանեմ նրան, Յագո»), սակայն Յագոյի նպատակնէ դարձել Դեզդեմոնայինսպանել տալը, մի բան, որ դեռ չկա Օթելլոյի մտքին: դաջորդող երկխոսության մեջ (որը, ըստ եզրահանգման`կարող ենք պայմանականորենանվանել «Սահավճիռ»)Յագոն սատանայականճարտարությամբ իրագործում է այդ նպատակը, կառավարելով Օթելյոյի միտքնու կամքը, փաստորեն նրան վերածելով կույր գործիքի» `

Օթելլո. Ա՛խ, ինը տարի շարունակ խողխողեի՛ այդ թշվառականին:/1/ Ի՛նչ հրաշալի կին, ի՛նչ գեղեցիկ կին, ի՛նչ անուշիկ կին: /2/ Այլ հանգամանքներում,դիցուք՝ հանդարտ խոսքի պարագայում,տարօրինակ կթվար երկու` ոճական ն թեմատիկ առումով անհարիր մտքերի համատեղումը: Մինչդեռ ներքին կապ կա. շեքսպիրյան հանճարն այստեղ նս անսխալական է: Օթելլոն մտադիր է խնայելու Դեզդեմոնային, ն այդ մտադրություննեն վկայում թե՛ երկրորդմտքի ճոխ մակդիրները,թե՛ Կասսիոյին տանջամահ անելու գերխտացած ցանկությունը (սա փաստորեն շրջված ագրեսիայի տեսակ է. Դեզդեմոնային պատժելու` ինքն իր առջն դրած արգելքը սաստկացնումէ Կասսիոյիհանդեպ Օթելլոյի զայրույթը): Յագո. Դե լա՞վ, այդ բոլորը

պետք է մոռանաք: /3/

Բառարկությունը (ռեպլիկ) վկայում է, թե որքան պարզ է տեսնում այդ սրիկան դիմացինի մտադրությունները: Իսկ ասելով, թե Օթելլոն «պետք է մոռանա», Յագոն գրեթե անթաքույց արհամարհանքով հասկացնում է տարաբախտամուսնուն, որ վերջինս պատրաստվումԷ հաշտվել, ներել, գուցե ն համակերպվելանհավատարիմկնոջ հետ: Օթելլո. Այո, թող փտի ու փչանա. պետք է ա՛յս գիշեր սատանայի բաժին դառնա. չպետք է ապրի, չէ՛՞: /4/ Սիրտս քար է կտրել. երբ ձեռքով զարկում եմ, ձեռքս ցավում է: /5/ Օ՛հ, ամբողջ աշխարհը նրա նմամ անուշիկ էակ չունի. նա արժանի էր մի կայսեր կողքին թիկն տալու ն նրան հրամայելու: /6/

Սկներնաբար՝Օթելլոն այդ գերլարված հոգեվիճակում լիարժեքորեն չի ընկալում ասվածը ն արձագանքում է դարձյալ Կասսիոյին չարաչար պատժելու ոգով: Միաժամանակ`Օթելլոն սկսում. է զիջել. 5-րդ ասույթը

անձնային տրտունջ Է. մինչն այդ եղել է զայրույթ, կասկած, կատաղություն, վրեժխնդրությանզգացում, սակայն երբեք՝ թուլության դրսնորում:Օթելլոն արդենզգում է, որ զիջելու է, որ չի կարող խուսափել սարսափելի հանգուցալուծումից: Ինքն իր հետ պայքարի վկայությունն Է 6-րդ ասույթը՝ Դեզդեմոնայի առաքինությունների ակնհայտ գերագնահատումը, որի խորքում ուրվագծվումէ նան իր՝ Օթելլոյի ինքնանվաստացումը: Յագո. Բայց ուրիշ կողմ եք գնում: /7/ Յագոն արդեն խոսում է «բաց» տեքստով,խոսում է ասես հոգեկան հիվանդի, տկարամիտմեկի հետ, իսկ Օթելլոն այլես ի վիճակի էլ չի զգալու խոսակցի բռնած թելադրողդիրքը: Խոսակցությունը Յագոն է լիովին կառավարում,ուստի ն՝ իրեն թույլ է տալիս զրուցակցին «ճիշտ կողմ» բերելու կոպիտ ձնակերպումը:

Օթելլո. Գետինըմտնի՛: /8/ Ասում եմ, թե նա ի՛նչ բան է. ի՛նչ նուրբ ձեռք ասեղնագործությանմեջ, ի՛նչ զմայլելի նվագող: /9/ Օ-հ, նա իր երգով արջին էլ կարող է մեղմացնել: /10/ Ի՞նչ բարձր ու հարուստ իմացականություն, ի՞նչ երռակայություն:/11/

8-րդ ասույթը Դեզդեմոնայի հասցեին թույլ անեծք է, գրեթե հայրական կշտամբանք: Օթելլոն անվերջ «ուրիշ կողմ» է գնում, սակայն նրա դաժան զրուցակիցնանզիջում է: Յագոն, կարելի է ասել, մտել է Օթելլոյի ներաշխարհը, ն Օթելլոն այսպես անպատեհ դրվատելովԴեզդեմոնայինվերջինիս ուզում է պաշտպանել իր մեջ մտած Յագոյից:

Յագո. է՛լ ավելի վատ: /12/

Ահավոր, կործանարար հարված է. չարն էլ, իրոք, հանճար է լինում, չարիքի հանճար: Յագոն, մտնելով Օթելլոյի փաստարկմանմեջ, կարճ ու ազդու այդ արտահայտությամբ, հզորազորայդ հակափաստարկով մեկեն ոչ միայն ուժից զրկում է Օթելլոյի բոլոր փաստարկները,այլե դրանք շրջում Դեզդեմոնային Դեզդեմոնայինխնայելու Օթելլոյի ցանկության դեմ. իրոք, որքան ավելի զմայլելի են տիկնոջ բարեմասնությունները, այնքան ավելի վատ, այնքան ավելի անտանելի ու աններելի է նրա անհավատարմությունը:

Օթելլո. Այո, հազար, հազարանգամ: /13/ Եվ հետո՝ այնպե՛ս հեզահամբույր բնավորություն: /14/ Թույլ, անզոր փաստարկ,ավելի շատ խնդրանք,քան պաշտպանություն, ավելի շատ ափսոսանքտակավինչկատարածքայլի համար, .քան վճռականություն՝հետ կանգնելուդրանից: /15/ Ցագո.Այո, շա՛տ հեզահամբույր: Յագոն կրկնում է «էլ ավելի վատ»-ի փաստարկը,սակայն՝ ավելի ծաղրալից ու թունոտ: Օթելլոյին ըստ էության ասելիք չի մնում: Մնում է միայն... գութ խնդրել, ինչ էլ անում է Օթելլոն՝ առանց գիտակցելու անգամ, --

|

թե ո՛վ է ինքը, ո՛վ է դիմացինըն ի՛նչ հրեշավոր կախվածությանմեջ է ինքը հայտնվել:

Օթելլո. Իսկապե՛ս.բայց ն այնպես՝ ափսո՛ս, Յագո, ափսո՛ս: Օ՛հ, Յագո, ափսո՛ս: /17/

/16/

Օթելլոն աղերսում է իր ստորադրյալին:Այս պահը երկխոսությանգագաթնակետն է: Դեզդեմոնան, ուրեմն նան՝ հետո ինքնասպան եղող Օթելնման հմուտ զրուցակցի լոն, դեռ կարող էին փրկվել, սակայն ոչ Յագոյի: պարագայում: Հասցվում է վերջին հարվածը՝ Օթելլոյին խորտակող «իններորդ ալիքը»: Յագո. Հիմա, որ այդքան սքանչացած եք նրա նենգության վրա, լա՛վ, լիազորություն տվեք նրան, որ իր ուզածն անի: /18/ Եթե դա ձեզ վնաս չի տալիս, ոչ ոքի վնաս չի տալիս: /19/

Վե՛րջ: Սպանիչ հեգնանքով լեցուն, տղամարդու արժանապատվությունը ոչնչացնող այս «խորհուրդը» վերջակետէ դնում. հպարտ ու ինքնակամ զորապետը,խստաշունչ այրը, սիրագորով ամուսինը դառնում է ոխակալ ստահակի հանցակիցը: Արդեն դժվարչէ կանխատեսել երկխոսության, ինչպես նան իրադարձությունների հետագա ընթացքը: Օթելլո. Կմրթե՛մ նրան: Ի՞նձ խայտառակել: /20/

Դեզդեմոնայիառաքինություններնիսպառ մոռացվեցին,ոտնահարված այրական արժանապատվությունը հատուցում է պահանջում: Յագո. Գարշելի բան է: /21/ Օթելլո. Այն էլ իմ սպայի՞ հետ: /22/ Յագո. Ավելի գարշելի: /23/ /24/ Օթելլո. Մի քիչ թույն գտիր ինձ համար, Յագո, ա՛յս Չեմ ուզում հետը խոսքի բռնվել. միգուցե նրա մարմինը ն գեղեցկությունը միտքս խախտեն: /25/ Հենց ա՛յս գիշեր, Յագո: /26/ Յագո. Թույնով մի՛ արեք, անկողնում խեղդեցեք, հենց այն անկողնում, որ նա պղծել է: /27/ :

գիշեր:

այսպես` Օթելլոն ոչ միայն այլես չի ընդդիմանում սեփական կնոջն սպանելուն, այլե խորհուրդ է հարցնում օտարից: Ի դեպ, հատկապես անկողնում խեղդելու խորհրդի մեջ հոգեվերլուծաբաններըթերնս կարող են նշմարել Յագոյի քողարկված տենչանքը՝ տիրելու Օթելլոյի ձեռքերով նա խեղդում-տիրում է Դեզդեմոնային: Ահա

Օթելլոն Եզրակացություն: խաբվեցոչ

Դեզդեմոնային.

միայն բանսարկուի խաղարկած տեռարանին, ստահոդ հավաստիացումներին, թաշկինակի պես «իրեղեն ու ապացույցներին», իր խանդոտ բնավորությանը: Օթելլոն թույլ կառավարելու իրենց երկխոսությունն առավել վճռական պահին, երբ ամեն մեկը պիտի զգաստորեն գնահատեր դիմացինիամեն մի ասածը, կշռեր յուրաքանչյուր փաստարկ, ձգտեր փաս-

կասկածներին սեփական

տվեց. Յագոյին

տարկի հետնում տեսնելու դրա իրական դրդապատճառը: Օթելլոն չէր էլ հետնում Յագոյի փաստարկմանը,այլ սոսկ արձագանքում էր նրա եզրակացություններին: Յագոն, իր հերթին, առանձնապեսչէր հոգում իր փաստարկների ն ընդհանուր առմամբփաստարկմանհամոզկերության մասին: Նախաձեռնությունըլիովին Յագոյինն էր, այդ եղկելի սրիկան կարողացավ կառավարել երկխոսության ընթացքը, դրանով իսկ կառավարել Օթելլոյի միտքն ու կամքը, ն վեհանձն ու ազնվաբարո այրը վերածվեց խանդիցկուրացած ոճրագործի:

««Ձախողում»»

Հատված Գաբրիել Սունդուկյանի «Պեպո» կատակերգությունից (արարված երկրորդ, տեսիլ ԺԴ)

Զրուցակիցների կարգավիճակիբնութագիրը. ԱրութինԶիմզիմով հարուստ վաճառական, վաշխառու Պեպո աղքատ ձկնորս Ձրուցակիցների անձնային հատկանիշների բնութագիրը Արութին շահամոլ, Ժլատ, գոռոզամիտ Պեպո ազնիվ, աշխատասեր, հոգատար Սիմյանցհանդեպվերաբերմունքը Արութինիհամար Պեպոն ցածր խավի ներկայացուցիչ է, որին կարելի է անպատիժ խաբել: Պեպոյի համար Արութինը շահագործող, ւսշխատավորների «արյունը ծծող» խավի ներկայացուցիչ է, որից լավ բան հնարավորչէ ակնկալել: զետնություն. Այս մարդկանց միջն հնարավոր է միայն դերային հաղորդակցում, որնէ անձնայինշփում բացառվումէ: Չաղորդակցմաննպատակները Պեպոյի հայրը ժամանակին գումար է տվել վաշխառուին, Պեպոն ուզում է այդ գումարն ստանալ քրոջ օժիտըտալու համար,սակայն հոր մահվանից հետո պարտամուրհակըանհետացել է, իսկ առանց դրա Արուքինը չի ցանկանում վճարել: -

-

-

-

Նախընթացիրադարձությունները է Արութինն ստույգ իմացել է, որ բարաթը կորել է ն թե իբր ոչինչ չի հիշում տվյալ պարտքի մասին: Պեպոյի վիճակը ծանրացել է, քանի որ քրոջ փեսացուն սպառնում է հետ տալ նշանը, եթե խոստացվածգումարը իսկույննեթ իրեն չտրվի: Վերչուծվողհատվածին անմիջապեսնախորդողիրադրությունը Պեպոն մի վերջին հույսով գնում է Արութինի տուն՝ բացատրելու, հորինչ-որ հնարով ստանալու իր օրինական հասանելիքը: խնդրելու, դորելու, Պեւպոյին. Արութինիերկխոսությունը, որն ավարտվում է երկուստեք նպատակներիձախողումով. Պեպոնկորցնում է գումարն ստանալու ամեն մի հույս, այդուռհանդերծտ̀անում բարոյական հաղթանակ,իսկ Արութինը

վճռելձնացնել,

-3ջ9-

հո հ համարանսպասելի մեջ:

ու

ամոթալի պարտություն

Արութին. ...Ու՞մ փուղն իմ կերի, վուր քու -

է

կրում երկխոսության

Զրուցակիցներըտեղապտույտիմեջ են. պատճառը վաշխառուի բռնած դիրքն է՝ քանի բարաթը չկա՝ ես ոչինչ պարտք չեմ: Այս դիրքորոշումն անխոցելի է թե՛ բարաթը տեսած վկայի հիշատակմամբ,թե՛ աստծու դատաս-

փուղնուտիմ: /1/

Հզոր, հարձակողականսկիզբ է. արժանապատվությանհաստատում /1/, ապա՝ մեկեն անցում փաստարկին:2-րդ միտքը ճարտասանագլխավոր կան կեղծիքի տեսակ է՝ բոլորովին էլ «ինչ-որ» չէ, այլ պարտամուրհակը միանգամայն որոշակի: 3-րդը` ճարտասանական հարց է, քանի որ պատասխանն իր մեջ է բովանդակում (եթե գտնված լիներ, ապա Պեպոն խնդրատուիտեսքով չէր գա Արութինի տուն): Իր այս խոսքով Արութինը են ն պարզեիպարզհաս(շուտով կացնու պոյին, թե զուր եկել:

Գիդին:Ց Արութին.««Աղվեսը»», Պեպո. պ

դուն քու դաֆթըրներումը գթա՞ր թե չէ: /5/ Միամիտ Պեպոյի շիփ-շիտակ պատասխանումակամա հանդիմանանք կա (որ տեղյակ ես, էլ ինչու՞ ես հարցնում), նան՝ վաշխառուին իր ճարահատյալ այցելության թույլ հույս-հիմնավորում: լ

Ցի" պարտ Ասվե

Պեպո. Բաս ի՞նչ անինք հիմի: /7/ Սրան արդեն պատասխան տրվելէ. միայն ձեն է փոխվում, հայտ ու կտրուկ է դառնում:

Պեպո. Դուն գի՛դիս վուր ղուրթ իմ ասում: /20/ Քու վուրթկերանց արիվ սադաղա խղճա՛ մեզ: էտ փուղը յիս ինձ համա չիմ

ուզում.../21/ քուրը

չկա թե

|

:

ավելի բացա-

ի՞նչ պիտի պարտենամ. Արութին. բարա՛թ դուն Ախպեր,

չունիս, դա՞ֆթըրումս յիս վունչիչ չունիմ գրած, ի՞նչ պիտի պարտենամ քիզ: /11/

պիտրնք

Լ,

Լս

սահաթիս. չտվի՛նք, քվիրս թո՛ղնում ին, ուրիշ ախչիկ ին ուզում էս Գիշիր: /22/ Ախար, մե աստձու այաղ դադաստանը մի՛տդ բի, է՛... խո թիզ էլ կու խոսեցնին էնդի, ինձ էլ. ի՞նչ ջուղաբ կու տաս, վուր չիս տալի: /23/ Արութին.Փի՛ե... (Մտածմունքի մեջ է ընկնում): Այաղ դադաստանը գիդենա վուր դրուստ միտս չէ էտ պարտկը: /24/

Պեպո. Յիս ասում իմ դրուստն, էլի՛. ինձ չիս ավտո՞ւմ: /25/ Ազնիվ մարդու խոսքին հավատ ընծայելու հորդորըորքան բնական ու համոզիչ է Պեպոյի համար, նույնքան էլ անբնական ու զավեշտականէ

Վաշխառուն շարունակ իր գլխավոր փաստարկնէ գործածում` ապաչունես, ուրեմն ես քեզ ոչինչ պարտք չեմ:

ցույց

իմ ոչաիե տա, ու փողով րերմոք ւաիտինը խոստացիլ ինք, թե

նշնաժ

Արութինը մտածմունքի մեջ է ընկնում ն, իր կարծիքով, այս երկխոսությունը պատվու|,ավարտելու ելք է տեսնում: Բարձրաձայն ասվածը (24) նախորդ(ն չփոփոխված) դիրքորոշման լոկ վերահաստատումնէ, այնինչ Պեպոն ընկալում է որպես վաշխառուի մեղմացմանվկայություն ն շարունակում «մարդունառնչվող» բնույթի իր փաստարկումը:

թա-

Պեպո. Բաս քու սրտի դաֆթըրումնէլ վու՞նչիչ չկա.գրա՞ծ: /12/ Արութին. Սրտի դաֆթարը վու՞րն է: /13/ Պեպո. Բաս քու խճպտանքը վու՞նչիչ չէ ասում քիզ, է՛լի. խո Գի՛դիս, վուր պարտ իս: /14/ Արութին.Վուր գիդենամ խո կու տամ, էլի՛. էլ ու՞ր իմ խոսեցնում: /15/

,

Արութին.(խոսքը կտրելով). Տե՛ր օղորմած աստուձ: Սո դի. էտ Պեպո.

ամա մե

Արութին.Ի՞նչ պիտի անինք. դուն քիզ համա, յիս ինձ համա: /8/ /9/ Պեպո. Վու՞նց թե՝ դուն քիզ համա, յիս ինձ համա: Բաս քու մտկումը պա՞րտ չիս ի՞նձ: /10/ Դու հո հիշու՞մ ես պարտքդ՝սա է Պեպոյի հարցի իմաստն ու նան փանցիկակնարկը՝ե՛ս էլ գիտեմ, դու՛ էլ գիտես, ռր պարտք ես:

ուն դիփունքը

ճՃարահատյալՊ̀եպոն փորձում է գործադրել «գթասրտության փասքրոջ պատվին սպառնացող վտանտարկ» (ուքստօոխտ24 ոմտօոօօոմլոոո), գից խոսել:

/4/

դաֆթըրներումը շատ պտռտեցի, հա՛խ աստձու, ասո էլ չգթա ձիզ համա: /6/ ին ն, Ինչ սպասվում էր պարտք չեմ, քանի որ ապացույց

հալալութին լութինը

Գիքոն ու՞րր է ասում...Նրար

ասում է, ««իր պոչը բերեց վկա»: /17/ Պեպո. Աղա Արութին, վերիվը խո աստուձ կա ու քու սիրտն էլ է կարթում, իմ սիրտն էլ, ա՛րի աստձեմեն ձեռք մի՛ վիկալնի: /18/ Արութին.Ի՞նչ շառիր իս մոգոնում գլխիս, ախպեր. օմքին լսե, հենց կու գիդենա ղուրթ իս ասում: /19/

աւորԱրարճ եք է հյուրերգալու) Պեպո. Բա՛րաթը չկա, խո գի՛դիս.

Արութին. Իմ

Բաս

|

բաոր վաշխառուի Այնպես հոգեբանության լիովին տրամաբանական որ'

է Պեպան.

առան ճրաաբու գամքը:

ամեն Արութին. Վա՛, էտ վու՞նց կուլի, մարթվուր գա. էտենց խոսի, տասը միլիոն էլ վուր ունենամ, մե օրումը կուհատնի: /26/ Չէ՛, ախպեր, միր առուտրի հեսաբը էտենց չէ: /27/

ու

Առաջինհայացքից սա թվում է իրավական առումով անթերի դիրքորոշում: Այդօրինակ տպավորությունն առհասարակ բնորոշ է այստեղ գործածված, այսպես կոչված՝ «անհեթեթությանհասցնելու» փաստարկմանը (16ժսՇէօ49 ՃԵՏսոժսող): Մինչդեռ տվյալ դատողությունըկառուցված է արմատական սխալի վրա, այն է՝ կատարվածէ անհիմն ընդհանրացում:Իհարկե, եթե ամեն մարդ գա, անհիմն պարտք պահանջի, ն եթե վաշխառուն լու-

ՇփոթահարՊեպոն (չէ՞ որ նա մի պահ կարծեց,թե վաշխառուն, հուզված քրոջ կացությունից, պարտքնէ վերադարձնում) ինքն իր հետ է խոսում (37), մինչդեռ Արութինը դա ընկալում է որպես խնդրատուիփաստարկ ն հարձակման է անցնում` բարոյախրատականճառ սկսելով: Խրատատվությունն առհասարակերկխոսությունըկառավարելու խախուտ միջոց է, քանի որ հակադարձվողփաստարկ է (ուջսոծուսուճոելջսսոտ),այսինքն՝ խրատի հասցեատերը, որպես կանոն, հնար գտնում է խրատը (հանդիմանանքը,դիտողությունը) շրջելու խրատատուիդեմ, էլ հենց տեղի ինչն է ունենալու տվյալ պարագայում:

ռումունջ վճարի, ապա անխուսափելիորենկսնանկանա:Սակայնայս որոշակի դեպքը, այսինքն` Պեպոյին հավատ ընծայելով գումարը վճարելը, բավարար հիմք չի տալիս նմանօրինակ ընդհանրացման: Պեպոն (կամ, տալ, թե ենթադրենք,նրա չեղած փաստաբանը)կարող էր օրինական եղե՞լ է, արդյոք նման բան (նախադեպ):

(եր Պեպո. լի՛:

հարց

Արութին. Յիս ի՞նչ անիմ, վուր խոստացիլ իք. բեհեսաբ նամաղուլ իք արի, վուր խոստացիլ իք. ու՞մ էիք խոստանում,

փուղն

կենալով տեղից ն գլխարկը ծածկելով). Բաս չիս տալի,

/28/

Սա շրջադարձային պահ է

է, մեջ:Արութինը համարում երկխոսության

պարտքուպահանջիխնդիրն այլես վերացավ, ուստի` ինքը մի կլորիկ գումար շահեց: Այժմ նա մտնում է նոր դերի մեջ, ըստ այդմ` փոխվում են նրա խոսելաոճնու փաստարկմանռազմավարությունը: որ

Արութին. Պարտկով կի վունչիչ տալացու չիմ, ախպեր. /29/ ամա քուր իս մարթու տալի՛, ջու՛խտ աճկիս: /30/ (Ծոցից հանում է պորտմոնեն:)Ըա՛հա, (Թղթադրամ տալով:) վարցկ բան է, բռնե՛, ախպեր: /31/

"

Փաստարկմանմիջոցը այլափոխման եղանակն է. «տալը» Պեպոյի ըմբռնմամբայլափոխվել է մեծահարուստիողորմություն տալու ըմբռնումով: Զարմանալի չէ, որ Պեպոն մեկեն չի կողմնորոշվում ու անհամարժեք վերաբերմունք է դրսնորում:

աստուձ

Պեպո (գլխարկը վեր առնելով, գլուխ է տալիս). Ա՛յ, վուրթիքդ զորացնե՛: /32/ Արութին.է՛տ հինգ թումա՞ն... համբրե՛, (Պեպոն գունատվում է:) դրուստ հինգ թուման է .../33/ հինգ թուման էլ, դուքնովս /34/ ա՛նց կացի, էնդի կու տան. էս սահաթիս օմքին կու ղրգիմ: Գնա՛, ախպեր,աստուձ բարի վայելումը տա: /35/ Առատաձեռն, բարեհոգի մեծահարուստիայս կեցվածքնավելի է դուր եկել Արութինին, քան պարտքի չգոյության հիմնավորումը (թեն 33-րդ ասույթը մատնում է վաշխառուիմասնագիտականհոգեբանությունը):Նա հավանաբար արդեն կանխավայելումէ այն հաճույքը, որ քիչ հետո իրեն համակելու է աղքատ մարդուն՞գնելու իր դրվատելի արարքիմասին հյուրերին պատմելիս: Ուրեմն` իրադարձությունների հետագա ծավալումը առավել նս անակնկալ է Արութինիհամար:

Պեպո (փողին նայելով ն շփոթված). Հի՛նգ թուման ու հինգ թումա՛ն... (Լռություն, հետո գլխարկը ծածկելով:) Մնա՞ցածը... /36/ Ախար, իմ քվիր համա հարուր թուման ինք խոստացի: /37/

`

վուր խոստացիլ իք: /38/ Մարթ իր լհեբի գորա կու ձքե վու՞տը թե չէ: /39/ Դուք էլ վուր հարուրհարուր թումնիր իք խոստանու՛մ, ուրիշն ի՞նչ անե: էս ի՞նչ խարաբ էլավ աշխարքն, համա չափս ու ձիվ չկա: /40/ Արութինըտակավինկարծում է, թե Պեպոն արդեն ընդունել է ողորմությունը ն մի քիչ էլ է փող ուզում: Մինչդեռ աղքատ ձկնորսիշուրթերից լսելու է արժանավայել պատասխան, անկոչ քարոզչին տեղը դնող հզոր հակափաստարկ:

օչովու

/41/ Պեպո. Միր բանը մինք գիդինք, պարուն, ձիր բանը դուք. խոստացիլ ինք, միր փուղն ինք խոստացի, քիզ ինչ դավի: /42/ Արութին.Խոստացիլ իս ու տար ի՛րան տու, է՛լի. էլ ի՞նչ իս ուզում: /43/ Պեպո. Ի՛ս տու, վուր տամ, է՛. /44/ ախար, էս վուր տալ իս իս, մասխարա իս գցու՞մ, թե ի՛նչ խաբար է: /45/

Մեծահարուստ, գոռոզ, սեփական ճառով հպարտ Արութինը մեկեն ընկրկեց ն հարկադրված էր կուլ տալու զրուցակցի խիստ նախատինքը (41, 42, 45): Պեպոն հստակ ձնակերպեց(44) այս խառնաշփոթիպատճառը անբարեխիղճվաշխառուն չի ցանկանում պարտքը վճարել: Իսկ նրա հաջորդ միտքը (45) երկխոսությունն ուղղում է պարտքը լիովին վերադարձնելու խնդրին: Այնինչ դիմացինը համապատասխանճկունություն չի դրսնորում:

Արութին.Ա՛րի ու սրապեսներուն վա՛րցկ արա: /46/ Տո՛, ինչո՞վ չիս իմանում,վուր վունչինչ պարտ չիմ յիս ձիզ /47/ էտ էլ ինչոր տալիս իմ, հոքուս համա բախշում իմ: /48/

ու

Արութիննանկեղծորեն վրդովված է: Պատճառըմիայն այն չէ, որ ինքն ու բարեհոգությանը:Առավել խորքային պատճառ կա. վաշխառուն չի ըմբռնում դիմացինի վարքագծի դրդապատճառները:Եթե ինքը լիներ Պեպոյի փոխարեն՝կվերցներ ու կհեռանար:Լավ, ուրեմն` հա՛մ լավություն անի, հա՛մ էլ թուքումու՞րստանա: Եվ ահա իր այս կես կես վրդովմունքն արտահայ-

է հավատում սեփական ազնվությանն

ցուցադրական իրական,

տելով՝ մեծահարուստնառավել ծանրացնումէ իրավիճակը,անխուսափելի դարձնումզրուցակիցներիընդհարումը: Պեպո. Բա՛խշում ի՛ս...Գանա յիս ա՞խկատիմ, էկիլ իմ օ՛ղորմութին իմ ուզում քիմե-ն. /49/ յիս իմ հա՛խն իմ ուզում, իմ հա՛՞խը./50/ ի՞նչ կոնիմ յիս քու բախշիշը: /51/ Չհաջողվեց վաշխառուին հեշտ պրծնել: Պեպոյին ողորմությամբ խաբելու հնարքը ձախողվեց: Անզոր զայրույթով համակված`Արութինը մանրաէ, նրա խոսքը մանրախնդիրլեզվակռիվ է դառնում: նում ու է՛ստի տու, ինձ պետկը գու քա: /51/ Ախկատ ու հպարտ, վուր կոսին, էս է, ա՞յ: /52/ Բի՛, էլի՞, բի՛. ի՞նչ իս թամաշա անում: /53/

Արութին.Չիս ուզի

Արի յունըվոէ դումկ վաո, նը, աու ԱյժմԱրութինն

ոթահար. «մեծահոգի»

աղան

է): վարվելակերպիթույլ ինքնարդարացումն /54/ Պեպո. Բաս թամամ չի՛ս տալի, էլի՛՞:

իր

Փառավոր ապտակ է. հակադարձվածէ բարոյախոսականխրատը, բացահայտված է ստախոսիաչքածակությունը,դեռ մի բան էլ` իրենից երկու անգամ ջահել կնոջ կաճակատարլինելը (այդ բախումիցքիչ առաջ Զիմչդիմանալով կնոջ շողոմ գուրգուրանքին՝քառասունհինգթուման է տալիս՝ հայելիներ գնելու):

:

զիմովը

:

ողորմությու52-ը նրա այդ

տված

ենթարկվել

Ակնհայտէ, որ Պեպոն ոչ մի վայրկյան իսկ չի գայթակղությանը.նաիր ողջ ստանալիքն է պահանջում: Արութին.Տո՛, գժվիլ ի՞ս, թե ինչ խաբար է. ի՞նչ իս ուզում ինձմեն:

/55/

Զոռուվպա՞րտկկուլի աշխրքումը՝ շլինքս իս գցում: /56/ Արութինըկատաղած է. նրան չհաջողվեց միամիտ ձկնորսին խաբել ու ճամփու դնել: Ուստի` դեն են նետվում հիմնավորումները,ն վաշխառուն անցնում է անձնականվիրավորանքհասցնելուն: Պեպո (առաջ գնալով). Աբա օ՛րթում կի թե պարտ չիս, օ՛րթում կի, ՛, է՛լի. մա՛րթ կուլիս՝ օրթում կուտիս:: /57/ Վստահաբարկարելի է ասել, որ Պեպոն քաջատեղյակէ, թե իր այդ պահանջը փաստարկչի կարող լինել, նույնքան էլ լավ հասկանում է, որ խարդախընան սուտ երդում կուտի: Արութին. Օ՛րթում, հա՛վատ, ա՛ստուձ, (Պեպոն զարհուրանք է արտաիմ վու՛րթկերանց հայտում:) յի՛րգինք, արիվը գիդենա, վուր վունչիչ պարտ չիմ.../58/ -

`

է`աա ագարութինի նանը րկատանաղրում չուներ: հությունը, դիմացինինխաբելու ձգտումը հանգեցրին դրան: Այժմ արդեն արոյական

Պե

հաղթա-

Պեպոն է դրության տերը, նա է ողորմություն շպրտում, փաստորեն՝ոչ: միայն վաշխառուիտվածը, այլն ամբողջ գումարը: .

Պեպո (զայրացած).Ա՞յ, աստուձ ու յերգինք խռով կենա գլխիտ: (Խփելով փողը Արութինիերեսին:) /59/ Հը՛, բռնե՛, ա՛ճկդ դի, կնգատ համա իմքին կունենաս առնելու: /60/

Արութին(աղաղակելով ն տեղից վեր թռչելով). Օտկեցե՛ք, ղարաու՛լ: սպանեցին, մորթեցին... Ո՞վ կաք էտի... /61/ Իսկապես որ` սպանված, ոչնչացված է մեծապատիվ Զիճզիմովը: Սկզբնապեսվստահ իր խոսքի համոզկերությանը՝նա ծուղակն էր փորձում գցել Պեպոյին, ձգտում հարկադրելվերջինիս ընդունելու ողորմությունը ն սուսուփուս հեռանալու: Ազնիվ.մարդու առողջ բնազդը, սակայն, օգնեց `

Պեպոյին ԿԱՒ տաքրքրականսս

այ

թ

Բաոէ

սրիկայի

Աարոն:

ու չպես բացատրում Արութինը աղմուկոր Պեպոն պարտքից է խոսում, է,

աղաղակիպատճառը:Կինը լսելէ, տեսել որ ամուսինըփող է գետնից վերցնում, դնում ծոցը, ուստի՝Արութինըինչ-որ բան պիտի ասի, սակայն, իհարկե,ոչ իրողությունը: Արութին.էկա՛վ, թե խիղճ մարթ իմ, կոսե, քվիրս համա բաժինք չունիմ, կոսե, քու վուրթկերանց արիվ սադաղա օտկե՛ միզ, կոսե. յիս էլ ա՛խմախախմախհանեցի ու բախշեցի (Նեղանալով:) Շնորհակալութենի մագիերն է՞ր, վիկալավ ու ճակտիս խփեց. քի՛չ է կոսե: /62-63/ Այստեղ արդեն որպես փաստարկումգործածվածէ աղճատման եղանակը: Պեպոյի հետ զրույցի ընթացքում «տալ չտալը» պարտքից այլափոխվեց ողորմության, մինչդեռ կնոջ հետ խոսելիս Արութինը միտումնավոր է աղավաղում իրողությունը` հանուն բարձր ինքնագնահատականի պահպանման: Եզրակացություն: Մեծահարուստ վաճառական, վաշխառու, Ճարպիկ գործարար Արութին Զիմզիմովը պարտություն կրեց աղքատ ձկնորսի, Արութինի ե իր շրջապատի անձանց տեսակետով`ողորմելի ու չնչին մարդու` Պեպոյի հետ երկխոսությանընթացքում: Պատճառը Արութինի ընտրած սխալ էր, այն է` գործադրված կումը չէր համապատասխանումզրուցակցի վարքի դրդապատճառներին: Արութինը լիովին համոզված էր, որ անվրեպ գործելու է «բարաթ չկա՝ պարտք չեմ» սկզբունքը, ապա` առանց որնէ խոչընդոտի կհաջողվի Պե--

հաջողակ

ռազմավառությունն անտա

ային բավարարել թերնս ամենատարածված սխալը մեկի, այն մոլորություններից ողորմությամբ: հետնանք Ռազմավարական է՝ զրուցակիցները է

դիմացինին

ե վրան սեհեշտացնում են ազդելուիրենց գործը՝ ընկալելու փականվարվելակօրպի դրդապատճառները Դիմացինին: Իսկ ո՞րն էր Արութինի գլխավոր դրդապատճառը:Տիկնոջը մտքում հանդիմանելով անհարկիշռայլությանհամար՝Արութինըինքն իրեն բնութագրում է՝ «յիս վուր մե գրոշի համա հոքիս տալիս իմ»: Նույն դիրքորոշումը Արութինըտեղափոխելէր Պեպոյի վրա (գուցե ն ավելի վառ գույներով. ըստ վաշխառուի՝ եթե իր պես մեծահարուստնէ հոգի տալիս փողի համար,

վերագրելով

ինչպես կարող է ուրիշ դրդապաւոճառունենալ ծայրահեղ աղքատուապա

թյան մեջ գտնվողը): Պեպոյի ու նրա նման մարդկանցմեջ առրժանապատվության, հաստաւոակամության, ինքնահարգանքիբացակայությանյուրատեսակ կանխավարկածնէր, որ չար կատակ խաղաց Արութին Զիմզիմուվի հետ, իսկ նրա խոսքի գոռոզ ու ինքնավստահ սկիզբը(հմմտ. 1-3)

Գարեգին

՝

|

ավարտվեցօգնության ճղճղան կանչերով: Զիմզիմովիձախողման արվերագրելն մատը, այսպիսով, զրուցակցին սեփական դրդապատճառները ն

պատճառներով: ..

Արդյունավետորենփաստարկված խոսքով հնարավոր է զրուցակցին համոզել ամեն ինչ, ներարկել ամեն մի գաղափար, ներշնչել 5.

ամեն

տեսակի միտք, մղել ամեն կարգի արարքների:

լեզվա ԳարեգինՆժդեհի

շխարհը

տեսական

ժա

գրավում, իրենց տանում են ո՛չ միայն ղափարները,մտքի թռիչքը. դատողություններիտրամաբանականհիմնավորվածություննու հետնողականությունը, սլացիկ շարադրանքն ու ամ-

Ամփոփում

երնույթներից մեկն է մարդկային Երկխոսությունըամենատարածված տեր անձանց,կազմակերպուԻսկ կյանքում: որոշ մասնագիտությունների թյուններում որոշակի դիրք զբաղեցնողների, պաշտոնյաների մեծ մասի համար երկխոսություննէ առօրյա գործունեությանառյուծիբաժինը: Մենք շարադրեգինք երկխոսությանկառավարմանամբողջականմի հայեցակարգ` հինգ կանխադրույթից: Ռրպես վերլուծության փաստացի նյութ ընտրեցինք համաշխարհայինգրականությաներկու գլուխգործոց: Հեղինակներիհանճարն այնքան ստույգ է վերարտադրելիրականկյանքը, որ կարելի է ասել, թե մենք գործ ունենք ամենաիրականերկխոսությունների հետ (արիստոտելյան ըմբռնմամբ`«արհեստական բնականության» հետ): Վերլուծությունը հիմք է տալիս ասելու, որ երկխոսությանկառավարման մեր ձնակերպածդրույթները «գործող» են, համապիտանի մի բանալի՝ զանազան երկխոսություններիընթացքն ու ավարտը հասկանալու: Իսկ ամեն դրույթից բխող ն վերլուծությամբ հաստատվածհամապատասխանհետնությունները երկխոսությունկառավարելու լավագույն վարքականոնկարողեն ծառայել: Ուստի հիշենք ու կողմնորոշվենքըստ այդ կանոնների՝ 1. Պատշաճ խոսքը ճարտար զրուցակցի ձեռքին կառավարման ամենազորեղ միջոցն է: 2. Մեր խոսքն ազդեցիկ է այնքանով, որքանով համոզիչ է ունկնդրի համար: 3. Ով ուզում է համոզիչ խոսել, պիւտտի սովորի փաստարկման գիտությունն ու արվեստը: Առանց փաստարկմանչկա կառավարում: 4. Փաստարկված խոսքով զրուցակցի վրա ազդելու համար խոսողը պիտի կողմնորոշվիոչ միայն սեփականն ոչ այնքան սեփական, որքան ունկնդիրների խոսքի (արարքի, դիրքորոշման) իրական դրդա-

Նժդեհի

Ե կերենագոա: երջանկություն Արայի ամեն համարւ զոզվելը մեծ հետնից տիրաբար գա` հեղինակի

պարզելու համարժեքփաստարկում դրդապատճառները գործադրելուփոխարեն:

է նրա իրական

ՆԺդեհի արվեստը

Ճարտասանական

եզրակացությունները: ԿախարդումԷ Նժդեհի լեզուն: փոփ, հատու

:

:

|

Դիրավի`մոգական է մեծ հայորդու լեզվաշխարհը:Հայոց ոսկեղենիկի կատարյալհաղթահանդեսէ, հայերենիհզորության տոնախմբություն, հայ բառի գաղաւլիարածինկարողությունների առարկայականհաստատումը: Այդպեսկարող է գրել նա, ով ոչ միայն գիտե հայերեն, այլն պաշտում է իր է լեզվով ու ապրեցնումընթերցողին:Հենց լեզուն, ապրում ինքն էլ դա վկայում է՝ գրելով «Ինքնակենսագրութան» հեռամեջ, թե Հայաստանից իր հետ վերցրած մասունքների մեջ է եղել նան Հայկազյանբառանալիս րանը՝ «իմ միակ մխիթարիչը տարագրանքիմէջ» (158, էջ 304): Նժդեհյան հավատո հանգանակի հիմքում ազգային երեք արժեք է, «սրբազան երրորդություն»`Արարատը,հայի շինարար խանդը ն հայոց ոսկեղենիկը՝«հայ լեզուն, որ օտար լուծ ու նուաստություն չճանաչեց, ու մնաց ստեղծագործ անգամ պատմության ամենամթին դարերում, երբ օտարը կ՛իշխէր Հայաստանում» (159, էջ 370): Հավելենք Համաստեղի զարմանալի դիտարկումըՆժդեհի մասին. «Եթէ Ե. դարուն մեջ ապրած ըլլար, կրնարՄաշտոցիաշակերտներէն մէկըըլլալ» (105, էջ 433): Հայերենը նժդեհյան փիլիսոփայության շաղախն է, տեսական-աշխարհայացքայինվիթխարի կառույցի անսասան հենքը: Հայերենը Նժդեհի երկնասլաց մտքի կենսատու ավիշն է, գաղափարածիններուժի անսպառելի աղբյուրը: Անվարան կարելի է եզրակացնել` մեկ այլ լեզվով չէր կարող արարվել ցեղակրոն ուսմունքը: ճոխ ու հարուստ Նժդեհի հայերենը, ապշեցուցիչ է նրա լեզվազգացողությունը, ուսանելի՝ բառագործածությունը: Լեզվաստեղծագործությունն սկսվում է հենց բուն «ցեղ» հասկացությունից.դրա ողջ տարողությունը բնութագրելուհամարեղած եզրերը (տերմին) չեն գոհացնում Նժդեհին (138, էջ 32: Ուստի ցեղակրոնուսմունքը մշակելիս նա «ցեղ» արմատով բազում նոր բառեր ու բառակապակցություններ է ստեղծել` ««ցեղաճանաչում», ««ցեղացնցում», «ցեղադրոշ»», ««ցեղադրոշմ»», ««ցեղագիտակցում», ««ցեղազդեցին»», ««ցեղահաղորդ», ««ցեղահայյոնություն»», «ցեղամերձ»», ««ցեղաշնչություն», ««ցեղապրում», ««ցեղունակ», «՛ցեղամարդ», «ցեղայնացում»», «ցեղային անմահություն»», «ցեղային վերաշինություն», արթնություն», «ցեղայայտ «ցեղային կամք»» ն այլն:.

է

|

ու ընդհանուր գիտականլատիներեն գրեթե բոլոր Փիլիսոփայության

եզրերը, ինչպեսնան համագործածականշատ բառեր նրա երկերումիրենց հայերեն համարժեքն ունեն (ինչպես նան կարիք ունեն ժամանակակից

գիտության վերադարձվելու): լեզվին

Այսպես`Գարեգին Նժդեհը, Հայկ Ասատրյանը,նրանց ժամանակակիցներից շատերը հայ մարդու անվրեպ լեզվազգացողությամբն մտավորագործածում են «միարմատեան» ն կանի բարձր պատասխանատվությամբ ներկայում գործածական «մո«երկարմատեան»հասկացությունները` ն Հայերեն մտածող ու արարող փոխարեն: զույգի «դուալիզմ» նիզմ» մտավորականները(առանց երկնչելու անցյալի ու ներկայի «հակամաք-

`

ասում են՝ րամոլության» դրոշակիրստամտավորական-լեզվաբաններից) «սենսուալիզմ»), բառարաններում` (արդի «զգայապաշտություն» (միստիցիզմ),«օգտապաշտություն»(ուտիլի«խորհրդապաշտություն» տարիզմ), «գործնապաշտություն» (պրագմատիզմ),«տրամապաշտություն» (լոգիցիզմ), «բանապաշտություն» (ռացիոնալիզմ), «Ժխտամոլություն» (սկեպտիցիզմ),«դավանամոլություն» (դոգմատիզմ), «խառնվածբ» (տեմպերամենտ),«տիեզերածնական» (կոսմոգոնիական),«համադրական»» (սինթետիկ), «ներձուլական» (ասիմիլյացիոն), «բնազան(մետաֆիզիկա), «աշխարհիմաստություն» (գեոսոֆիա), ցություն» «ուժականություն» (դինամիկա),«նմանակեղծ» (սիմուլյանտ)ն այլն: Նժդեհի ամենահաղթ միտքը` դատողությանառավելագույնս ստույգ ձնակերպմանհրամայականով,արարել է մի շարք նորաբանություններ՝ ««ահավարություն», .««արդյունազորություն»», 0««բանամարտիկ», ««բյուրեղաբյուրեղ»»,««դավամտություն», ««թշվառաբանում»»,««խե««խուժանավարել», ««հայրենակրոնություն», ղաբարոյություն», «ճշմարտագործում», «չարամեկնել», ««պայքարունակ», «կեղծապաշտ», ««պաշտոնապղծություն», ««քաղքենիամտություն», ««վայրաբանություն», «հոգեկան ինքնահսկայացում»»,««հոգեսպան ման««ներազեն գերազանրագործություն», ««հաղթանակի զորոյթ», ««նյութակրոն- խոզություն», ««ոճրառատ գոյություն»», ցություն», ««չարարվեստ միտք»նայլն: Դյուրինէ համոզվել, որ բառընտրությունը,բառաստեղծությունը,բառագործածությունըՆժդեհի համար երբեք ինքնանպաւոակչեն: «ճիշտ բառը` ճիշտ տեղում» սկզբունքըՆժդեհի բնականն անգամ բնազդական գործելակերպնէ: Եվ նրա նորաբանություններըգնահատելիու անփոխարինելի են միշտ որոշակի խոսքաշարում: Ահա երկու օրինակ-ապացույց. «Չարիք է տկարոգիմարդուղեկավարությունը,անեծք՝ նրա իշխանություցնել, նը» (155, էջ 351): «Այսօր ավեչի հեշտ է յոթը շնագայլերիքաղցը հագ" էջ 41): (161, չ արությունը» ստամտավորականի հայ անցեղաշունչ քան պաղ-լեզվով՝սրանք անվանվում են «դիպվածային» Լեզվաբանության բառեր: Սակայներանի՛ պիտի տալ այն դիպվածին,որով դրանք լույս աշ-

"խարհ են եկել, հայոց հինավուրց լեզուն հարստացրել ու նան սեփական լեզուն հարստացնելու-զորացնելուպարտականության նժդեհյան այս

սերունդներիս թողել: Բացի այդ, ինչու՞ ենք «դիպվածային»որակումով ինքներս մեզ զրկում Նժդեհի բառապաշարը օգտագործելու իրավունքից: Մի՞թենրանից ավելի սեղմ ու տարողունակ Է հնարավոր բնութագրել «պատմութեանհայացիր ն Գայաստանակործանընթացքը յաղթահարելու մեր ճիգը» (162, էջ 72), կամ մեր այսօրվա կյանքը` «Օրուայ ոգեսպառ հայութեան» վիճակը (161, էջ 43|, վերջապես՝ մեր հույսն ու վստահությունը, թե «ցեղի ինքնայայտնութիւնըտեղի կունենայ հերոսների, սուրբերի ու լուսակիրների միջոցաւ» (160, էջ 36): Իսկ, ասենք՝ նժդեհյան «ցեղային արթնություն», «պատմաստեղծժողովուրդ» կամ Հայկ Ասատրյանի «պատմազգաց ոգի», «հոգենորոգչականշարժում» հասկացությունները են, այլ՝ որոշակի ճպատաո՛չ թե սոսկ դիպվածայինբառակապակցություն կադրում, բարոյականպատգամ, գործունեությանուղեցույց: չի՛ կարող հանդուրժել հայ մարդու ՕտարախոՇիտակ ազգայնականը սությունը: Կա՞ արդյոք ավելի արգահատելի մի բան, երբ-հայ մտավորականը հայությունից է խոսում, ազգասիրություն քարոզում, ուրիշներին ու խրատում, սակայն... ոչ հայերենով: Նախկին թուրքախոսներին պարսկախոսներին,ներկա ռուսախոսներինն գալիք անգլախոսներինուղղենք նժդեհյան անողոք, սակայն միանգամայն արդարացի ամոթանքը. «Կը գարշիմ այն բոլորի հայրենասիրությունից, որոնք դեռ թուրքերէն կը խօսեն... Ողորմելի, փափկամարմին,ծոյլ հայրենասիրություն, որ իր մայրենի լեզուն յուրացնելու ճիգն իսկ չէ փորձում» (156, էջ 75): Այստեղիցէլ` ցեղակրոնի հավատո հանգանակը.«Հայ մարդու հետ հայերէն կը խօսի ցեղակրօնը, որովհետեւ կը գիտակցի, թէ լեզուի մահը յաճախ ժողովուրդների հոգեւոր մահը կ'արագացնէ»(163, էջ 28): Մվելի լավ է հայ մարդը համր լինի, քան՝ կամովին օտարախոս: Մարդկային լեզուն` առհասարակ, իսկ հայոց ոսկեղենիկըհ̀ատկապես, հայերենի ամեն մի բառ Նժդեհի համար մշակութային անսպառելիհարստություն են, վիթխարի ուժականություն կրող: Ուշագրավ է նրա վերաբերմունքը Հրաչյա Աճառյանիվաստակիհանդեպ: «Մեր անգերազանցելիլեզուաբանը», գրում է նա, անխոցելի գիտականությամբ ճշտելէ հայերեն բառերի ստուգաբանությունը,սակայն «կարեւոր չի համարել երկու խօսք էլ ասելու նրանց գաղափարայինիմաստի,նրանց կուլտուրականտարողութեանմասին: Այդ թերին,պէտքէ ասել, յատուկ է գրեթէ բոլոր հայ բանասէրներին: Ինչո՞վբացատրել դա՝ հայոց ինծաստասիրական մտքի տկարութեա՞մբ,թէ՞ մերօրեայ հայ մտաւորականիպարտուողական հոգեբանութեամբ»(157, էջ 65): Գուցե չափազանց խի՞ստ է ասված, կամ գուցե այլես որնէ հիմք չկա՞ հոգեբանությունից խոսելու: Ավա՛ղ, այդպես չէ: Դժբախպարտվողական տությունը դեռ այն չէ, որ նժդեհյան պատգամըարժանիորենկատարողներին կարելի է մատներիվրա հաշվել: Ահավորնայն է, որ հայ մտավորականության մի զանգված (ռուսակիրթ ն ռուսաձճտաց)առիթը չի կորցնում հայտարարելու,թե իբր «հայերենը գիտությանլեզու չէ», իբր հիմարություն է «միջազգայինտերմինները» թարգմանելը ն այլն: Այդպիսիքնախկինում

դասը

`

կամովին հանձնվում էին ռուսերենի ողորմածությանը,ներկայում` նան անգլերենի: Փրկությունը դարձյալ Նժդեհն է. վստահաբարկարելի է ասել, որ հայերենամերժ այդ մտավորականների (թերնս, նժդեհյան ստույգ բնութագրմամբ՝ «ստամտավորականների») գեթ մի մասըդարձի կգա, եթե փորձիփոքր-ինչ լրջությամբ Նժդեհ կարդալ: Նժդեհից կարելի է ոչ միայն հայերեն սովորել, այլե հայերենով ստեղժագործել սովորել: Նժդեհի օգնությամբ կարելի է ազատվել լեզվական օտարամոլությունից ու ազգային ինքնանվաստացումից, Նժդեհի շնորհիվ՝ տոգորվել հայախոսի հպարտությամբ ն աստվածային մեր լեզվին հաղորդակից լինելու երջանկությամբ: Միու բանիվ՝ եթե Գարեգին Նժդեհիցեղակրոնությունը, ամբողջությամբ վերցրած, ն գայիք հաղթանակների զորույթն է, ապա հայոց անպարտելիության նժդեհյան լեզվաշխարհը` հայերենախոսության հավերժության զո-

րույթը:

Վճռակի մեծավարպետը Նժդեհիկենսափիլիսոփայությանհզոր ներուժը ըստ

արժանվույն գնահատելու, ինչպես նան նրա ուսմունքի ու լեզվաշխարհի ներքին կապը տեսնելու համար պետք է ուշադրություն դարձնել դրույթնեառարկայորեն րի ձենակերպման բացառիկուրույն ոճին, որով ցեղակրոնությունըշահեկանորեն առանձնանում է փիլիսոփայականշատ համակարգերից: Դա է սնեռել Հայկ Ասատրյանի ուշադրությունը, որը բնութագրել է Նժդեհի մտածելակերպը ն շարադրանքը իբրն ֆուսգմենտարոճ: Այս հասկացությունը ժամանակակից գիտության մեջ ընկալվում է բացասական՝ կցկտուր, չկապակցվածիմաստներով:Մինչդեռ Հ. Ասատրյանըհակառակը նկատի ուներ. «Սլաքներ ունի ֆրագմենտարիստի խօսքը, նրա մտքերը պայթուցիկներեն, որոնք ձգտում են սրտերը հրդեհել` երկարաշունչ չեն նրանք, որովհետեւ շրթունքի խօսք լինելուց առաջ, սրտի պոռթկումներ են» |27, էջ Դ: Մի առիթովՆժդեհն ինքն է նկատել, թե՝ չեմ սիրում երկարաթոյլ տուր մտքերսաֆորիզմներով արտահայտեմ|156, բանել,' ընթերցո՛ղ, էջ 63|: Ահա՛ այս ոճը՝ վճռակների(աֆորիզմ) ձնով դատողություններիամփոփումը, նժդեհյան դասական շարադրանքի բնորոշ գծերից է: Ասելիքը՝ ավարտունմի միտք, այնպես սեղմ ու ընդգրկուն, նրբագեղու անսպասելի է մատուցվում, որ առավելագույնազդեցություն է գործում ո՛չ միայն իր բովանդակությամբ, այլե ձնով: Անտարակույս, հայերենի լիակատար իմացությունն է հենց գումարվել Նժդեհի հզոր մտքին՝ դարձնելովնրան անզուգականհեղինակը փիլիսոփայականդժվարագույնայդ ժանրի: Վճռակի մեջ շաղկապվում են Նժդեհի իմաստասիրական ու լեզվական զորությունը: Վճռակի մեծ վարպետներ են Կոնֆուցիոսը, Սենեկան, Մոնտենը,Ֆրենսիս Բեկոնը, Լառոշֆուկոն, Շոպենհաուերը,Նիցշեն... Նժդեհն առաջին մեծության աստղ է այս շարքում: Ահավասիկ նրա վճռակներից մի քանիսը, որոնցում խոյանքը զուգակցված է լեզվական կատարելությանը:

մտքի

Աշխարհըպատկերացումէ. իսկ պատկերումիաղբիւրը սեփական հոգին էլ166, էջ 11): " Երբեմն ժամն աշխատում է եւ վատերիհամար, իսկ ժամանակը` միշտ ե եւ բացառաբար՝ |157, էջ 53): արժանաւորրի՛ Պատմությունը... Ա՛հ, դատաւորների այդ մեծ եւ անմահ դատաւորը 167, էջ 309): Սի օտարի հովանու տակ հայը եզակի եւ ռազմաշունչ կռուող ե իր սեփականդրօշի տակ՝յաճախ անարի,պարտուողական լ|166,էջ 15-16| Չկա՛յ անկարելին, երբ կայ զօրեղ ու վճռական կամքը |156, էջ 36): " Երկաթը մաշւում է իր ծնած ժանգից: Մարդս տառապում է իր անկատարելութիւնից, որ արդիւնք է իր անմաքուր, իր «Ժանգոտ» մտածումները 156, էջ 42): » ժողովուրդներն ապրումեն իրենց, ստեղծագործում՝մարդկութեանհամար |166,էջ 19): » Թագ ու ծեւական իշխանութիւն մնտրում են այն ոչնչութիւնները միայն, որոնք անթագիշխել, թագաւորել չգիտեն |168, էջ 2Ղ: Առաքեալի սիրտ, իմաստասերի գլուխ, ադամանդ ճակատ ահա՛ կատարեալ առաջնորդը |169, էջ 55): տք է ազատուել եւ ոչ թէ միայնազատագրուել |156,էջ 96): Մեր անձի վրայ տարածյաղթանակը՝ ահա՛ հիմքըմեր այլ կարգր յաղթանակների |157, էջ 771: Դառար ոչխար՝ պատրաստ են գայլերը |156, էջ 52): Ամէն տգէտ դաւաճանչէ, բայց ամէն դաւաճանողմիաժամանակե՛ւ տգէտ է, սրտո՛վ տգէտ լ168, էջ 94): Ստորնութիւնըմնում է ստորնութիւնանգամ այն դէպքում, երբ նա կատարւում է յանուն ամենանուրրականշահերի. դա նախ բարոյազրկում է եւ տկարացնումիրենից օգտուողին |166, էջ 26|: Յիմարութիւնէ թութակօրէն կրկնել ուրիշի խօսքերը: Աւելի մեծ յիմարուԹիւն՝ կուրօրէնբաժանել այլոց կարծիքը |156, էջ 36|: " Սեր պատմութիւնը,յետ այսու, աղետալի սխալները կրկնութիւնը չպետք է (ինի, այլ՝ սրբագրութիւնը|166, էջ 32): Ամբողջական վճռակ են «Ցեղակրօնութիւննիբր յաղթանակիզօրույթ» հոդվածը, «Ցեղային արթնութիւն» հոդվածաշարը,«Ցեղակրօնութեան հաւատամքը» |162, էջ 88-95 խորախորհուրդբովանդակությանն սքանչելի շարադրանքի ներդաշնակությամբ, կրոնական ապրումի հասնող ինքնանվիրումով, ճշմարյտխոսքի վարակիչ պաթոսով:Մյուս վճռակները, որ ՆԺդեհի հանճարը շռայլորեն ցրել է նրա բոլոր երկերում, լրացնում են հավատամքիաստվածայինշարադրանքը: Թեմատիկ առումով` վճռակները հիմնականում ամփոփում են նժդեհ-. յան իմաստասիրության գլխավոր բանալիները՝ինքնաճանաչում,ցեղային ինքնահարգանք,հոգեկան ինքնահսկայացում: "

"

"

"

"

-

"

"

"

"

"

"

Իսկ հուզաարտայայտչական միջոցներից հիմնականն են համեմատությունը, հակադրությունը, փոխաբերությունը, չաւիազանցությունը,հարակրկնությունը, ակնարկությունը,բառախաղը:

Աշխատիր լինել այն, ինչ որ կուզեիր կարծել քեզ |157, էջ 58): » Աշխատիր, որ փառքդ ստուերիդ պէս ընթանայ ետեւէդ, բայց երբեք՝ առջեւէդ |157, էջ 50): ». Նա՛է միշտ յաղթում, ով արդէնյաղթել է իրեն, այսինքն՝ որն իր մէջ մեռցնելու չափ թուլացրել է մահուան երկիւղը |170,էջ 21): Ո/ժը չէ պակասումքեզ, այլ` ուժեղ լինելու կամքը |156, էջ 99): Սպաճւում է ե՛ւ առիւծը, առիւծութիւնը՝ երբէք 1159, էջ 371): է մեզ՝ դավաճանելով|165, էջ 14: Բախտընախազգուշացնում -. Զինաթափուածամէն մի կիրք մի նոր զինակից է յաղթահարուած ամէն մի ցաւ՝ հոգեւոր հզօրանքի նո՛ր աղբիւր 157, էջ 54): »: Աշխարհը ճանապարհ է տալիս ուժեղներին, որոնց առաջ խոչերն ու խոչընդոտներըվերաճւում են մարմարիոնէսանդուխների դէպ առաջ ու վերեւ, դէպյուսալի ապագան |154,էջ 45|: »: Մեծ պաշտօններնառանց հոգեկան մեծութեան՝ նման են կաւէ անդրիի դրուած ոսկէ պատուանդանի վրայ |157, էջ 52): Մեր ժողովուրդն առանց հայրենասիրութեան`այն է, ինչ որ մի մարմին առանցհոգու լ154, էջ 18): » Ես տեսայ հոգուռվ ազատը ստրկութեանմէջ, եւ սիրեցի մարդը: Ես տեսայ ստրուկն ազատութեանմէջ եւ գարշեցի մարդէն |168, էջ 20|: ». ժողովրդից է ամէն յաղթանակ, անկարող ղեկավարից՝ամէն պարտուԹիւն |157,էջ 301: » իրական թշնամին |156, էջ 661: Իրենց տականքները՝ահա՛ ազգերի »: Գարշի՛ր, գարշի՛ր թուլութիւնից եւ պիտ ուզենաս լինել, եւ պիտ լինես ուժեղ |156,էջ 99: " ծղի՛ր արդար, արդար եղիր, քանզի դա է լաւագոյն քաղաքականութիւնը (58 89 54: » Քաղաքականութեանմէջ պարտւում,ձախողում են այն ժողովուրդները, որոնք չունին որոշ եւ յստակ նպատակ, կամ երբ ունեցածը խստօրէն ազգային 1156, էջ 59: Յաղթում Է այն կողմը, որը վստահ է ո՛չ թէ իր սպառազէնբռու այլ` ներազէն գերազանցութեան |169, էջ 39): Ամէն զօրավոչր զօրաւոր չէ 151. էջ 92): մի շարք դրույթներ սոցիալ-հոգեբանական բնույթի Ցեղակրոնության գործնական լուծումներ են, որոնք թույլ են տալիս կազմակերպելու հանրության կյանքը, ներդաշնակորեն ու արդյունավետորեն կարգավորելու անհատին հասարակությանշահերն ու փոխադարձակնկալիքները:

"

"

"

վ

»

անկախ

"

"

"

"

-

"

-

"

չէ

նցքի,

,

Օրենքներըլինում են երկարատեւմիայն այն Ժամանակ,երբ համապատասխանումեն բարքերին |164,էջ 111: Արդարլինելու համար՝ մարդկանցմէջ, թեկուզ թշնամիդ լինեն, փնտրիր նախ նրանց լուսաւոր կողմերը: Սկսեցի՞րբացասականներիցչ̀պիտի նկատեսդրականները,վասնզիչպիտի ուզենաս նկատել |151,էջ 49): կատարելութեանչես ծգտում, եթէ մտահոգեպքսնոյնն ես այսօր, ինչ որ չիր երէկ 156, էջ 36) Պատերազմի՛րայնպէս,որ չամաչես տարածդյաղթանակից|151,էջ 771: » Իր ոյժերից զատ ամէն ինչի ապաւինող ժողովուրդն արժանիչէ հայրենիք ունենալու, ազատ ապրելու |154, էջ 40|: « Անպէտք են այն դասագրքերը, ցամաք եւ անհոգի, որոնց մէջ հայրենիքի մասինխօսւում է ճիշտ այնպէս,ինչպէս նկարագրւումէ Սահարայիանապատը կամ մի հեռաւոր կղզի |154, էջ 65): Ապրելու արժանիչէ միայնիրեն համար ապրողը |166, էջ 19): Չարուստնիրեն աղքատ է զգում իր հարստութեանմէջ. նիւթականապէս երջանիկը՝բարոյապէս դժբախտ|156, էջ 30): Հ են միայն ներկայով կլանուած Հոգեպէս մանրանում եւ ճահճանում հասարակութիւնները|154,էջ 60): Հայրենասէրլինել` չէ նշանակում օտար Ժողովուրդներիթշնամին լինել: Դա նշանակում է, թէ այդ օտարները կարող են մեր թշնամին լինել 1156, էջ 64): « (Սեր սեփական ցաւերը մեղմելու, մոռանալու մի հատիկ միջոց կայ՝ մտածել այլոց ցաւերի մասին |157, էջ 54): « Շրբ փրկուածնապերախտումէ իր փրկչին, մատնում է, որ ինքն արժանի չր փրկութեան,արժանի չէ ապրելու |168,էջ 28): Ամենակարողէ այն առաջնորդը, որ կարողանումէ անպարտելիութեան հաւատ ներշնչել իր Ժողովրդին|156, էջ 871: Ամեն ժողովուրդ այնտեղ է ուր նա հասել է իր բարոյական ոյժերի մղումով 1166,էջ 301: Ընդհանուր բարիքը դառնում է չարիք, երբ չի արտացոլում մասնավոր բարհքը 1164,էջ 9): Քիչ խօսք, շատ օրինակ՝ ժողովրդասիրութեան,պարտաճանաչութեան, անձնուիրութեան: Առանց վեհ եւ հրահանգիչ օրինակների`չկայ դաստիարակութիւն 155, 929: « Ինչ որ ընտրողներնեն, այն էլ ընտրյալները |164,էջ 9|: Մենք ազդում ենք ոչ այնքան նրանով, որ յաջողում ենք արտայայտել, որքան՝ մեր խօսքի ցաւով, որ չենք կարողանում արտայայտել մեր զգացածը|157,էջ 53): ու ձները, փիլիՎճռակները, դրանց բազմաբնույթ սոփայական խորությունն ու բարոյականներուժը, լեզվաոճական առանձնահատկություններնու տրամաբանականկառուցվածքը,վճռակներիգործադրման մեթոդաբանական ու մանկավարժական բազում խնդիրները կազմում են նժդեհագիտության հեռանկարային ու արգասաբեր ասպա-

"

"

"

"

:

"

բովանդակությունն

ու

».

րեզներից մեկը: Դրանք ազդեցության վիթխարիուժով են օժտված, ուստի ցանկալի է, որ ավելի գործուն ն արդյունավետկիրառություն գտնեն հանրային ն անձնայինկյանքի կազմակերպմանու կառավարմանմեջ:

իմա ներուՅով վիթխարի որուն արիական մաններին Ինքնաճանաչման,

ինքնադաստիարակության, ինքնազորացման

իրեն

գնահատելի դեր. կարող են խաղալ հայակրթության մեջ, եթե, իհարկե, բերվեն ն, իր իսկ խոսքով ասած, քանդակվենմեր դպրոցական շենքերի ճակատին, հառնեն մեր կրթական հաստատությունների տակավինլերկ մնացած (նախկին կարգախոսներիցազատված) պա-

գրքերից դուրս Նժդեհի

տերին:

Հրաբերան

պերճախոսը

:

'

Նժդեհը Գարեգին

հայոց մեծագույն ճարտասաններիցէ, ՊաՎայկազնի, Դավիթ Անհաղթի ն մյուս երնելիների դասից: Նժդեհի ճարտասանական ժառանգությունը տակավին կարոտ է հանգամանալից ուսումնասիրության: Անվիճելի է նրա վաստակը թե՛ հնչող խոսքին կատարելապես տիրապետելու առումով, թե՛ հռետորականարվեստի տեսական ու գործնական մի շարք հարցերի վերաբերեալիր խոր ու հիմնավորդատողություններով: րույր

ԱհավասիկՆ̀ժդեհին ունկնդրած բախտավորներիցմի քանի վկայու-

փաստէն,Նժդեհ հռետոր էր, զանգուածները գերելու ընդունակ: Խորիմաստ էին իւրայատուկ ոճով իր կուռ ճառերը, ոգեւորիչ, տպաւորիչ: Անյագ գոհունակութեամբ կարելի էր լսել զինք երկա՛ր, արդար հիացմունքով ու հպարտանքով...Մշակուած եւ խոհուն միտք ունէր, ուսումնասիրած անհատնում նյութերու պաշար եւ զանոնք դյուրըմբռնելիօրէն ներկայացնելու կարողութիւն» |34, էջ 578, Հ».

|

ըլլալու

'

519):

«Նժդեհ բացառիկ հասարակականգործիչ մըն էր... Հրապարակային ժողովներու մէջ, իր բանախօսութիւնը կը համեմէր հայ եւ օտար հոգեբանական, հերոսականդրուագներով եւ ասացվածքներով:Որոշ վայրկեաններ իր շունչով ու ոգիովկը մագնիսացնէր իր ունկնդիրները»|34, էջ 511): Հ» «Հաճելի էր անոր մտածումներուն անկեղծութիւնը,որ կու գար իր բառերէն եւ որ կը ցոլար իր շատ բարի աչքերէն, որոնց մէջ դաւանանքի մը ջերմ արտայայտութիւնը կար... Առհասարակբարձրորակէին անոր՝ բանաթռիչքներով եւ խոսութիւնները, լեցուն» |105, էջ 434). ներով ». «Նժդեհ բեմ բարձրացավու իր պերճախօս լեզուով զինուորները խրախուսեց ու քաջալերեց՝անշունչ քարերն իսկ ոտքի կանգնեցնելով»34, էջ Փ»

բանաստեղծական մանավանդ աֆորիզմ-

97):

ճարտասան, իր կրակոտխօսքերով այնպէսկ՛ոգեւորէրբազոր վախն ու վտանգը կը չքանային բոլորի սրտերից» |34, էջ

ԱԻԸ, » «Իր խօսքերը հրաբուխի նման

կը ժայթքէին: Իւրաքանչիւր նախադարաքանչ սութիւն իմաստ մը ուներ: Պատկերաւոր էր ոճը եւ խոսելու ձեւը թատերական: Սեւ աչքերը սնեռած հեռուները, միանգամայն անէացած էր... Մագնիսականներքին ուժով մը իր ապրումները, զգացումները, միտքերը կը փոխանցէրունկնդիրներուն, որոնք հմայուած ու կախարդուածկախուած կը մնային անոր շուրթերէն: Ամբոխները գերելու եւ անոնց հոգիներուն տիրապետելուարտակարգու բացառիկշնորհ ունէր» |34,էջ 447-448): «» «Զօրավար Գարեգին Նժդեհ կը հրամայէր իր ունկնդիրներըմասնաւորապէս անոր համար, որ իր խօսքերըմիշտ եւ ամէն տեղ, ամէն ժամանակ հայաշունչ ու հայադրոշմ էին, լեցուած իր սնուցած անսահման յոյսերով եւ հայաշխարհիխորհրդանիշԱրարատինպէս անխախտհաւատքով»|34,էջ 463|: `

Հզոր ձայն է ունեցել Նժդեհը, զորականի, առաջնորդի առինքնող, տիրականձայն: Դեմոսթենեսիցմինչն ժամանակակիցտեսաբաններ՝ մեծ ճարտասանի զորեղ զենքն է համարվել ձայնը, բացառիկ ուշադրություն հատկացվել սեփականձայնը մշակելուն: Եվ ահա՛, ով գեթ մեկ անգամ լսել է նրան, հիշում է ամենից առաջ Սպարապետի հաղթ,գրավիչ,«գոռ», «հուժկու»,«ռազմաշունչ», «ինքնավստահ», «վճռական»ձայնը |34,էջ 66, 67, 81, 97) .

որ միջնորդավորված հիմք-են թյուններ, տալիս կազմելու Նժդեհի կարծիք

խոսքի մասին. հրապարակային «Բացի հայրենապաշտ զօրական մը

«Աննման

'

/ .:

Անտարակույս, ճարտասանիգլխավոր արժանիքը խոսքի ոգին է: «Խոո՛չ էլ կոկորդի, այլ` սողին հարգում են ո՛չ թե պերճախոսությանհամար ն ն այն բանի համար, որ նա ատում է ու ժողովրդի կարծիքը` հայտնելու սիրումէ իր Գայրենիքիհետ միասին»|355, էջ 271): Մեծն Դեմոսթենեսիայս բնութագրումը կարծես հենց Նժդեհի մասին է ասված: կՀայրենապաշտությունն է նրա խոսքին անդիմադրելի ուժ ու համոզկերություն հաղորդում, դարձնում ասելիքը զանգվածներին ոգնորելու, հավատ ներշնչելու, զինվորներինանպարտելիդարձնելու կախարդականմի փայտիկ: Ղարաքիլիսայիճակատամարտիցառաջ Նժդեհի արտասանածհիրավի մեկի պատմածը լավագույնս հիմնավոբախտորոշճառի մասին վկաներից րում է վերոբերյալ եզրակացությունը.«Ծովածաւալ բազմութիւնը,որ յուսալքուած, ընկճուած, հոգեկան ծանր տագնապի էր մատնուած, մէկէն փոխուեցաւ հմայուած ու հիպնոսացած Նժդեհի հրաշունչ խօսքերէն... Պէտք էր տեսնել, թէ Նժդեհի ճառէն ետք, ինչպէս պահ մը լքուած, ու այժմ ուժերը համախմբուեգօտեպնդուած այդ բազմության մէջէն մարտական ցան զինուորականներուշուրջ, եւ՝ ամբոխայինվիճակէնդուրս եկած, կարվաշտերեւ գապահութեամբենթարկուեցան հրահանգներու` կազմելով | 34,էջ 67): գումարտակներ» Նժդեհի խոսքի ներազդեցության գաղտնիքի դիպուկ բնութագրում է ամերիկահայությանառջն նրա արտասանածմի բանատվել Վամաստեդը՝

խոսության կապակցութեամբ.«Նժդեհ իր բառերը դարձուցած էր խորհուրդ եւ այդ խորհուրդին հետ դրած էր, նոր կազմած կարգերունմէջ, տեսակ մը ծիսականութիւն մեր հին պատմութենէն բերուած բառերով» |34, էջ 4341: Նժդեհն ինքը հատկապես խոսքն է համարում մարդկանց համախմբման, կառավարման հիմնական,ավելին` «մի հատիկ միջոցը» |154, էջ 56), ուստի պահանջում է դրա պատշաճ գործածությանհմտություն: Մարդկային խոսքի զորության գիտակցմանընա հավելում է լեզվագործածության հանդեպ գերագույն պատասխանատվության հրամայականը. «Սնամէջ խօսքը վտանգաւորէ անքննադատ ընթերցողիհամար» |155, էջ 344): Նժդեհը պահանջում է խուսափել բառերի ինչպես անմիտ, այնպես էլ անպարկեշտ գործածությունից: Հատկապեսմտավորականըպիտի զերծ մնա այն խոսքից, որն իրողության արտահայտությունը չէ, այլ սխալ, անորոշ, կեղծ մտքի արգասիք, մտավոր քաոսի դրսնորում: Այդօրինակ խոսքը նա անվանում է «անբարոյացուցիչ», համարում հայ ժողովրդի անմիաբանությանհիմնականպատճառներիցմեկը: Լեզվագործածության հարցը Նժդեհը կարնորում է նան անհատի առումով`՝ կրկնելով Սոկրատեսի այն միտքը, թե մարդուն ճանաչելու համար՝ հարկավոր է լսել նրա խոսքը: «Ոչինչ այնքան հեշտութեամբչէ մատնում մեր ապրումները, մտածումները, մեր նկարագիրը, որքան խօսքը» (134, էջ 43): կայ մեծ մտածողըառաջ է շարժվում, պահանջ դնում խոսքի ն,

խոսքի ազնվացմանմիջոցով, անհատիմտավորկյանքի ազնվացման:Չէ՞ որ հնչող խոսքը ունի մեզանիցյուրաքանչյուրի ազդեցություն

հակադարձ

վրա: Մարդ արարածի ամբողջականությանայս ըմբռնումը Նժդեհն ամփոփելէ մի չքնաղ ձնակերպմանմեջ, որը կարող է զարդարելհամաշխարհային փիլիսոփայության ամենաընտիրժողովածուն. «Մեր արտաբերած ամէն մի խօսքը, ուրիշներից աւելիմեզ է ազդում» |156, էջ 47): Ուստի՝ Նժդեհը խորհուրդ է տալիս հաճախակի «քաղհանել» սեփական մտքերը: Վատառողջ, «ժանգոտ» մտածումները,որքան էլ խոր թաղված լինեն, անդրադառնում են մեր հոգեկանի վրա, վերածվում դատապարտելիսովորույթների, «անբարոյաւէտխօսքի» ն հոռի վարքագծի: Նժդեհը ձենակերպումէ նան գործնականբացառիկներուժի ճարտասանական դրույթ. «Մեր գործերում կայ այնքան բարութիւն միայն, որքան ճշմարտութիւն կայ մեր խօսքի մէջ» |157, էջ 59):

.

Այդ կերպ՝ Նժդեհը վերադառնումԷ փիլիսոփայության նախնական ձնին՝ հնչող խոսքին, տալով դրան նան ճանաչողականարժեք. «Մի ընտանիք, մի հասարակութիւն, մի ժողովուրդ ճանաչելու տամարպէտք է լսել նորա մէջ հնչող խօսքը» |156, էջ 43): Նժդեհյան

խորունկ բանաձնը եթե գործադրենքայսօրվա հայասընտանիքներում, հիմնարկներում, հանրային կյանքի շատ ասպարեզներում հնչող լեզվի. համար, ապա մտահոգության քիչ առիթ չենք ունենա: Ընդսմին՝ հնչող ու նան հրապարակվող խոսքիթե՛ ձնի, թե՛ բովանդակությանառումով: Իրոք, սնամեջ խոսքը, ժանգոտ մտածումները տանյան

այս

շատ

ցավալիորենտարածված են մեր կյանքում՝ չարորակ ուռուցքի պես մետաստազներ տալով գրեթե ողջ հանրային օրգանիզմում: Անբարոյացուցիչ հեղեղել են հատկապեսժամանակակից հայաստանհրապարակումները յան մամուլը, այն մամուլը, որի ազատությանապահովումը մեր նորելուկ մեծագույն նվաճումն է, ն սակայն, ավա՛ղ, հենց ժողովրդավարության նան եթերը) հրապարակախոսական անպատասէլ (ինչպես նույ0մամուլն խանատվությանպատճառով գցում է ազատ խոսքի արժեքը: Ականջալուր լինենք այն մարդուն, ուլ գիտե ամեն բառի արժեքը,

համաձայնենք նրա գնահատականիհետ` դառը, սակայն միանգամայն արդարացի:«Թերթեր ունե՛նք, որոնք աւելի օգտակար պիտ լինէին հայ ժողովրդին, եթէ բնաւ լոյս չտեսնէին: (Թերթեր |ունենք, որոնց, ինչպէս եղինճին, չի կարելի ձեռք տալ առանց խայծաղր, շուկայիկ յիշոցներ, քաշքշուկ, ւթուելու: Մաղձ, յիմնարական սեւացում, զրախօսութիւնա̀հա՛ մեր «խայթող» թերթերիհրապաԱյդ թերթերիբովանդակութեանչափ եւ աւելի րակախօսութիւնը... եւ է : զզուելի իրենց բազարի լեզուն: Սրանց համար գոյութին չունի էթիկան»|154, էջ 27): հրապարակախօսական ն

։

|

'|

Եթե լրագրողը ցանկանումէ որնէ մեկին քննադատել, ապա հրապարակախոսականբանավեճի լավագույն օրինակը դարձյալ Նժդեհի խոսքարվեստն է: «Իմ պատասխանը»աշխատությունըտրամաբանված,խիստ ու արդարացիքննադատությանցայտուն օրինակ է: Թե՛ նշված, թե՛ մյուս Նժդեհիգործածած ամենասուր ձենակերպումն բոլոր աշխատություններում անգամ չի ընկալվում իբրն հայհոյանք, քանի որ խստագույնս պահպանվում է ոճի պատշաճությունը,չի խախտվումասելիքի բովանդակությանու դրա մատուցման եղանակի ներդաշնակությունը:Բացի այդ, հեղինակի հուզական վերաբերմունքիդրսնորումներըո՛չ թե փոխարինումեն տրամաբանականհիմնավորվածությունը,այլ՝ լրացնում,ուժեղացնում:

Փաստարկման Նժդեհի Գարեգին

արվեստը

հանճարը, ի թիվս իմացությանայլ ասպարեզների, չի շրջանցել նան փաստարկման խնդիրների ամբողջությունը: Թեկուզ միայն արդեն հիշատակված«Իմ պատասխանը»,հեղինակի հակափաս-

տարկայինկարողությամբ,դատողություններիհետնողականությամբ,եզրակացություններիճշգրտությամբ հայ իրողությանմեջ կարող է դրվել Եզնիկ Կողբացունշանավոր«Եղծ աղանդոց» աշխատությանկողքին: Մեծ հայորդու փաստարկմանարվեստին հնարավորէ ծանոթանալ երկու կերպ. առսջին՝ վերլուծելով նրա դատողություննԻրիընթացքը, ամեն մի խնդրակի(թեզիսի) ապացուցմանհիմքերը, սեփական տեսակետը հիմճավորելու ն հակընդդեմկարծիքը հերքելու եղանակները,երկրորդ՝վերհանելով մետատեսականբնույթի նրա այն դատողությունները, որտեղ ուղղակի ձնակերպում է իր մեթոդաբանությունը, արտահայտվումփասհարցերիմասին: տարկմանու հակափաստարկման

-

Արդ՝իբրն բանալի կարող ենք գործադրել հենց նժդեհյան հետնյալ հրամայականը. «Աշխատի՛ր,որ խօսքդ լինի համակ լոյս եւ ճշմարտութիւն կայծա՛կ, որը զարկելուց առաջ լուսաւորում է առարկաները» |157, էջ 53: Նախ՝ լուսավորել, ապա՝ զարկել. սա բնավ պատահականձնակեր-

կասլաց է ու հետնողականհ̀րոդությ/ան արձանագրում ամոթալի վիծակի գիտակցում գործելու պատասխանատվության ձեավորում -

-

--

պում չէ: Ամեն խոսք, իրոք, ճշմարիտ ու ընդունելի է ունկնդիրներիհամար, եթե ճարտասանընախապեսլուսավորում Է նրանց՝բացատրում, հստակ ու , հասկանալի դարձնում իր ասելիքը, ապա` համոզում ասվածի ճշմար- 7 տացիության մեջ: Խոսքը (գրավոր թե բանավոր) պիտի համոզիչ լինի. թույլ, տկարխոսքը՝ լինի զորավարի,թե գրողի, ո՛չ միայնազդեցիկչէ, այլն` / ինքնին վարկաբեկիչ է. «նրա խօսքի անշանթ ամպրոպները» |168, էջ 39Ի այսպես սպանիչ է բնորոշել Նժդեհը մի զորականի անկիրք ու անուժ խոսքը: ԳարեգինՆժդեհն այն հեղինակներիցէ, ում հաջողվում է ներդաշնակել :

|

փաստարկմանտրամաբանականն հուզական հիմքերը: Դասականօրինակ կարող է ծառայել նրա ծրագրայինաշխատություններիցմճեկը՝«Ռրդիների պայքարը հայրերի դեմ» գիրքը: Սրա հիմնական գաղափարն այն որ հայազգիներինոր սերունդը՝. որդիների սերունդը պարտավոր է գերա- ' զանցել հայրերի սերնդին: Այս բնականոն, սերունդներիԺառանգորդումն .. ապահովող կապը Նժդեհի համար ո՛չ թե սոսկ հանրաբանականարժեք ունի, այլ` դիտարկվումէ որպես հայոց գոյատնմանգերխնդիրներիցմեկը: Ընթերցողինհասկանալի դարձնելու ն գործողությունների մղելու նպատակով (լուսավորել, ապա՝զարկել) նա դիմում է հակադրության(անտիթեզիս) հնարքին՝ առավելագույնս խտացած ներկայացնելովկորովաթափհայության վիճակը, կողք-կողքի դնելով ամօթալի ներկան ն ցանկալի ու նան հնարավորապագան: Հիշեցնենք նժդեհյան նկարագրություն-գնահատականներից մեկը, որն այսօր պակաս հրատապչէ, քան ութսուն տարի առաջ, ն, ամեռակարնորը, ժամանակակից սերնդին նս կարող է կայծակի պես «լուսաւորել ու զարկել»: «Սպանի՞չիրականութիւն,ուր գոյութիւն չունի մի հատիկօրէնք, կանոն իսկ, պարտադիրբոլորի, բոլորի համար. ուր որոշ տարրեր յանցապարտօրէնժխտում են ե՛ւ ազգային սրբութիւններ, ե՛ւ բարոյական արժէքներ, ուր կայ առատօրէն թոյն, մաղձ, գռեհկութիւն, կայ դիմածռութիւն, ծաղրանք,չարարուեստ խծբծանք,ուր մարդիկ դառել են դառնախօս, նեղսիրտ, եսական, ուր տիրող հոգեւոր մրափողութեանպատճառով նոր հեղինակութիւններ չեն ստեղծւում եւ հիները չեն յարգւում. ուր մտաբարոյական ընդհանուր աղաւաղութեան մէջ մարդիկ կարծէք դադարել են իրար հասկանալուց եւ ուր հնարաւորչէ գլուխ հանել որեւէ ազգաշէն գործ. ուր կեղծիքն է Խսզմում որոշ քաղաքական հոսանքներոբարոյական դրամագլուխը, ուր ամբողջ կազմակերպութիւններապրում են կեղծիքի եւ. մտաւոր կուրութեանմէջ՝ շրջելով անդունդիեզերքին» |156, էջ 6|: Հոգեցունց այս նկարագրությունը ո՛չ թե ընթերցողին-հուսահատեցնելու համար է, այլ` նրա մեջ ամոթանք ու: ցասում, ինքնավերափոխման կամք ու զորույթ առաջացնելու համար: Փաստարկմանշղթան նպատա-

էլ

-

պատրաստակամություն Պարզորոշ ու նան պարտադրող է հեղինակի առաջարկածայլընտրանքը՝ կա՛մ անկամորեն կրկնել հայրերի սխալները, կա՛մ սրբագրել դրանք: Ասվածի լույսով լիովին հասկանալի է դառնում խոսքի ներազդեցության նժդեհյան գաղտնիքներիցմեկը. «Մենք ազդում ենք ո՛չ այնքան նրանով, որ յաջողում ենք արտայայտել, որքան մեր խօսքի ցաւով, որ չենք կարողանում արտայայտել մեր զգացածը.... Կարողանալ ընթերցողին, լսարանին զգացնել տալ ա՛յն, որ մեզ չի յաջողում արտայայտել ահա՛ հենց այդ անարտայայտելիզգացողութեամբ են ազդում ճշմարիտ գրողն ու հռետորը» |157, էջ 53): Պրկված զգացմունքն ավելի է ազդում, քան՝ պարպվածը:Այս կանոնը, որին հետնել են Դեմոսթենեսը, Ցիցերոնը, Արիստոտելը, մյուս երնելի ճարտասանները,նորովի ձենակերպումն լավագույնս գործադրումէ ստանում. հայ մտածողիգործունեությանմեջ: Այդ բնույթի բազում հնարքներ, ոճական ձներ, արտահայտչամիջոցներ է գործածել Նժդեհը փաստարկման արդյունավետությունը մեծացնելու համար: «Թող ընթերցողսզսպէ իր զզուանքը» |157, էջ 77) ասելով՝ նա հոգեբանորեն ներազդում է ընթերցողի վրա, հուշում-կանխատրամադրում հատկապեսզզվանք ապրելու: Այս կերպ նա ոչ միայն ասելիքն է շարադրում, այլն սաստկացնումէ միտքը՝թելադրելով դրա ընկալմանկերպը: Կա մի շրջիկ, սկզբունքորեն ընդունելի ասույթ, թե կարնորնայն է՝ ի՛նչ է ասվում, այլ ոչ թե՝ ով է ասողը: Այսինքն՝ ճշմարիտ միտքը, հավաստիղատողությունը կախված չեն սուբյեկտից՝ ենթակայականհանգամանքներից: Սա, կրկնենք, միանգամայնճշմարիտ է ընդհանուր առմամբ, վերացակաՕորեն: Երկիցս ճիշտ է ու օգտակար այս հիշեցումը հատկապես այն իրավիճակում, երբ գործ ունենք մեզ համար ոչ հեղինակավորզրուցակցի հետ ու ակամա (միջանձնայինընկալմանսխալներիցմեկը) թերագնահատում ենք նրան որպես տեղեկատվության աղբյուրի: Մինչդեռ փաստարկման արդյունավետության առումով, ընդհակառակը` հույժ կարնոր է, թե միննույն բանն ո՛վ է ասում, ինչպե՛ս է ասում, թե նա ի՛նչ համարում, ի՛նչ հեղինակությունէ վայելում իր խոսքի հասցեատերերիշրջանում: Այլ կերպ ասած՝ փաստարկմանմարդկային կողմը (ոոջառճոխո ճմ հօոլոծո) կարող է վճռորոշ լինել ունկնդիրնեիինորնէ բան հաղորդելիս,առավել նս՝ րանց համոզելիս: Ղեկավար ստորադաս, պետ ենթակա,հրամանատար շարքային, ուսուցիչ աշակերտ, ավագ կրտսեր փոխհարաբերություններն անդեմ, մեքենայական դերակատարումներչեն, որտեղ անտեսվում:են անձնային հանգամանքները: Ահա՛ ն Նժդեհը կարնորում է խոսողի հեղինակությանգործադրումըորպեսխոսքի ներազդեցությանարդյունավետ միջոց. «Զինվորը տրամադիր է իր ղեկաւլարի մէջ տեսնելու աւելի՛ն, քան սովորական ուսադրավորը... Բոնապարտի զինվորները լուսապսակ էին տեսնում իրենց կայսեր Գլխի շուրջը, երբ սկսում էր խոսել նա» |157,էջ 74): :

-

-

-

-

`

-

Անտարակույս,նույն բանը կարող են վկայել

նան

հենց իր՝ Սպարապետի

զինվորները: Սեփական դիրքորոշման հիմնավորումը`փաստարկումը, որպես կանոն, հաձճատեղվումէ հակափաստարկճման` հակադիր տեսակետի, հակառակորդի դիրքորոշման հերքման հետ: Սա դասական ճարտասանությանը հարազատ ըմբռնումն է՝ փաստարկումը (ճոքջառճուճնօ) որպես «հաստատման» (ճուտ էօ) կամ «ցուցադրման» (մճռտօոջէոճէօ) ն հերքման (ոճխէոնօ) միասնություն: Նժդեհն ընդլայնում է այդ ըմբռնումը. հարկավոր է ո՛չ թե պարզապես փաստարկն առարկել, այլ հասկանալ դիմացինի գործելակերպի դրդապատճառներըու դրանց վրա ազդել: Հաղթում է նա, ով իր կամքն է թելադրում լինի պատերազմի դաշտ, բանավեճ, բանակցություն, թե քննարկում: Ուստի ն՝ «մեր ղեկավարութիւնըմիայն այն չափով է ակտիւ եւ իմաստուն,ինչ չափով մեզ յաջողւում է խանգարելմեր հակառակորդի ղեկավարութեանգործը» |157, էջ 73): Բանավիճելիս հակափաստարկմանարդյունավետմիջոցներիցՆժդեհը հատկապես հմտորեն է գործադրում առերնույթ հավանությունը (արտաքուստ համաձայնում, կարծես ընդունում է դիմացինի դատողությունը, այնուհետն ջախջախում հիմնուլին), այլափոխումը (իր հասցեին մեղադրանքը շրջում, վերաիմաստավորումէ), միակողմանիությանբացահայտումը (ապացուցում է, որ ընդդիմախոսը միտումնավոր է աղավաղում փաստերը, որոշակի պատվեր կատարում), հակասություններիբացահայտումը, հեգնանքը ն տրամաբանականու ճարտասանականայլ հնարքներ: Այսպես՝որքա՞ն տպավորիչէ այն հնարքը,որով Նժդեհը ցույց է տալիս, թե ինչպես է ընդդիմախոսնինքն իրեն հակասում. «Թողնենք, որ այդ մարդը ինքնավկայութեամբմերկացնէու դատէիր անձը» |168, էջ 34): Ահավասիկ հեգնանքի մի փայլուն օրինակ, որով Նժդեհը ոչնչացնում է իր հասցեին հերյուրանք տարածողիր մի նախկինզինակցի. «Մի՞թէիւրատեսակ բարեգործութիւն չէ կարելիութիւն տալ մարդկանց։ որ հաց ունենան, թէկուզ իրենց երեկւանտէրըմատնելով,ուրանալով» |146, էջ 28): Կամ` անդրադառնալով իր հասցեին ասված «խռովարար» բնութագրմանը, Նժդեհը ո՛չ թե ուղղակի, ճակատային ձնով է վիճարկում(մի իրադրություն, որտեղ հարկադրված էր հանդեսգալու պաշտպանվողիդիրքերից), այլ` առերնույթ ընդունում է մեղադրանքը, այլափոխում ն շրջում հօգուտ իրեն. «Խռովարա՞ր.այո՛, երկու տարուայ ընթացքում չորս անգամ տուած եմ բարձր «խռովարարութեան» ապացոյցը» |168, էջ 31): Ապա՝ թվարկում է այդ դեպքերը՝հիմնավորելով,որ առկա ռազմաքաղաքական պայմաններումհարկ էր ո՛չ թե կուրորեն ենթարկվել վերին ատյաններին, այլ` ինքնուրույնաբարգործել` թեկուզ ձնականորենխախտելուվհարգապահությունը: Եվ «այդ կարգի խռովարարությանվեհութիւնն ու ւրրկարարութիւնը» հասկանալ`նշանակումէ «տարբերել առաջնորդըպաշտօնեայից, ասպետը՝հասարակ ձիաւորից» |168, էջ 34: Այս մեկնաբանությամբ՝ «խռովարար» լինելը դրական բովանդակություն է ստանում, ուստի` ո՛չ միայն թուլանում, անէանում է դրա մեղադրականլիցքը, այլն՝ ստացվում է

տ

այնպես, թե հակառակորդըհաճոյախոսել է Նժդեհին, իսկ վերջինս, իր հերթին, հնարավորությունէ ստանում դաս տալու ընդդիմախոսին`ձնակերպելով իր փայլուն վճռակներիցմեկը: Կարնորենքնժդեհյան թերես ամենահրատապ հարցադրումը,այն է՝ սովորենք բանավիճել առանց միմյանց վիրավորելու, մեկմեկու արժանապատվությունը ոտնահարելու: Մի՞թեհամոզելու կամ տարհամոզելու համար պարտադիրէ հայհոյելը, հայհոյալից խո՞սքն է հեղինակավորերնալու միջոցը, ինչո՞ւ ընդդիմախոսի մեջ ազնվություն ն շիտակություն չենք տեսնում, չենք նկատում, որ վեճի ժամանակիսպառ մոռացվում է ճշմարտությունը, որ, դառնությամբ ամփոփում է իր արդարացի ախտորոշումը նա, «հայկական վէճը ընդհանրապէսթշնամացնում է եւ ոչ թէ համոզում»: Եվ առհասարակ՝ մեզանում «բանակռուողներինցաւագինօրէնպակասում է տարրական բարեկրթութիւն, պարկեշտութիւն, այրդարախոհութիւն» 1156, էջ 45-46|:Տվյալ խոսքաշարում«հայկական» բնութագրիչը,կարծում ենք, բոլորովին էլ մեծ հայրենասերի սրտովը չի եղել, սակայն նա ազնվաբար արձանագրելէ իրողությունը:Իսկ ահա՛ փաստարկելու,բանավիճելու նժդեհյան արվեստն ու գիտությունը լիովին հիմք են տալիս ձեզ կատարելու նրա պատգամը, նորովի իմաստավորելու«հայկական վէճ» բառակապակցությունը, այնպես որ վերջինս արտասանվի նույն հպարտությամբ, ինչպես Նժդեհը գործածում է, ասենք` «հայկական ոգի» ն «հայ էութիւն» հասկացությունները: Վերստին, ինչպես վճռակներիկապակցութեամբ,այստեղ նս պիտի համաձայնենք, որ հարկավոր են լուրջ ու համակողմանիուսումնասիրություններ: Մենք ինքներս մեզ ենք կողոպտում,երբ ազգային-պետական ու անձնականկյանքի կազմակերպմանմեջ չենք գործադրում Նժդեհ-իմաստասերի, Նժդեհ-լեզվագետի,Նժդեհ-ճարտասանիտեսական ու գործնական անսպառելիժառանգությունը:

Գրիգոր

Զոհրապի

Ճարտասանակառ

արվեստը

արտահայտվելու, ր յտվելու,

մեծերից մեկի՝ Գրիգոր Զոհրապի ճարտասանականարվեստի Դայոց վերաբերյալ ընդգրկուն անդրադարձցայսօր չի եղել: Եթե դիմենք հանրագիտարանային բացատրություններին,ապա տարակուսանքովպիտի արձանագրենք, որ թե՛ Գայկականսովետական հանրագիտարանում,թե՛ Հայկական համառոտ հանրագիտարանում«Զոհրապ Գրիգոր Խաչիկի» բառ-հոդվածում «գրող», «փաստաբան», «հասարակականգործիչ» որակումների ն դրանց հիմնավորումներիկողքին հարկ չի համարվել թեկուզ հիշատակել Օսմանյան խորհրդարանիպատգամավորին Ազգային ժողովի երեսփոխանիբանավորխոսքի արժանիքները: Գրիգոր Զոհրապի ճարտասանականարվեստի համակողմանիուսումնասիրության համարբարենպաստ հնարավորություն ստեղծվեց նրա երկերի ժողովածուի հրատարակմամբ,հատկապես՝հավելյալ երկու հատորներով, որոնք բովանդակում են նրա ելույթները, զեկույցները, բանախոսություններն ու հարցազրույցները՝:Երախտագիտությանխոսք ուղղելով այս մշակութային կոթողի ջատագովին`Ալբերտ Շարուրյանին ն Գրականության ն արվեստի թանգարանիհրատարակչությանը, ստորն կփորձենք, առաջնորդվելով հայ դասականճարտասանությանհիմնարար սկզբունքներով, վերլուծել Զոհրապ-ճարտասանի ժառանգությունը: Նախապես առանձնացնենքԶոհրապի այն հիմնարարսկզբունքները, որոնք էլ պայմանավորում են թե՛ նրա խոսքի կառուցվածքը, թե՛ փաստարկմանտեսակկերնու կարգը, թե՛ բառագործածությանառանձնահատկությունները, թե՛ լեզվաոճականձները: Զոհրապի այդ յուրատեսակ Ճարտասանական հավատո հանգանակը կարելի է ամփոփելհետնյալդրույթներիձնով. Ա. Ցանկացածքննարկում, առավել նս՝ բանավեճ, արդյունավետ է, եթե ամենասկզբիցճշտորոշ են ելակետային հասկացությունները: Այլապես՝ բառերի բազմիմաստությունը,միննույն բառի, միննույն արտահայտության անձնային տարբեր ըմբռնումներըհանգեցնում են թյուրիմացությունների, առհասարակ՝ողջ խոսակցությունըդարձնում անպտուղ, անիմաստ:Հենց այդ մասին է Զոհրապի հետնյալ դատողությունը. «Շատ գոհ եմ որ այս վէճը իրեն արժանի ընդարձակութիւնըգտաւ: Եթէ հասկացողութեանմէջ սխալ ըլլայ, բնականաբարապարդիւն կը մնայ եղած վիճաբանութիւնը» (Ե, 183):

Միմյանց ըմբռնելու, համատեղ որնէ խնդիր քննարկելու ն վճիռ կայացնելու համար նախ ւ առաջ պետք է հնարավորություն տալ բոլորին Բ.

-

Գր. Զօհրապ, Երկերի ժողովածու չորս հատորով: Յաւելեալ հատոր Ե. Գրականութեանեւ արուեստիթանգարանիհրատարակչութիւն,2004: Ս

եւ Զ.,

Եր.:

իս դր իսկ

ա

համարր

պարզագույնմ ճ այման՝ հա կիր կապարզագույն մի պայ կա

խոսել: Իհարկե, իրավիճակներկան, որ հարկադրում են երկարաշունչ ելույթների. զեկուցում է, հաշվետվություն կամ էլ հարկ կա միտումնավոր ձգձգելու խոսքը (սոփեստականհնարք) ն այլն: Այդուհանդերձ՝ հիմնականը, խոսքային հաղորդակցման շատ տեսակներին բնորոշը հակիրճությունն է: Դժգոհելով Ազգայինժողովի երեսփոխաններիանպտուղշատախոսությունից` Զոհրապը ասում է. «Սկիզբէն սխալ ուղղութեան հետեւեցանք՝ երբ թոյլ տուինք երկար բարակ վիճաբանութիւններու»(Զ, 222): Գ. Քննարկումների տնողությունը, ելույթների բնույթը, վերլուծության խորությունը ւ,ճարտասանականխոսքի մյուս բնութագրումները ինքնանպատակչեն. չի կարելի խոսել խոսելու համար(եթե միայն հենց այդ սոփեստականհնարքը չէ մեր նպատակը):Այնպեսոր՝ խոսքի հակիրճության կամ, ընդհակառակը, երկարաբանությանչափանիշը որոշվում է խնդրո առարկայի կարնորությանգիտակցմամբ: Որքան կարնոր է քննարկվող խնդիրը,այնքան առավել կարնորվում են հակիրճությանհրամայականը, քննարկման անհապաղությունը, դատողությունների նպատակասլացությունն ու գործնականությունը: Այս դիրքորոշումըքանիցս շեշտվածէ Զոհրապիաներկբապահանջներում.«Արդէնխնդրինիսկութիւնը թոյլ չտար որ անոր լուսաբանութիւնը յետաձգուի» (Զ, 92): «Չենք կրնար ժամավաճառ ըլլայ այսպիսի խնդիրներով»(Զ, 248): Մեկ այլ առիթով նա առավել սուր է այդ պահանջը ձնակերպում. «Խել մը առօրեայ վէճերով զբաղեցանք. յուսահատական է այս վիճակը.... Ուստի ես կ'առաջարկեմ որ.... մեզմէ իւրաքանչիւրը5 վայրկեանէաւելի չխօսի» (Զ, 167): Վերջիվերջո՝պատշաճ ամեն մի ելույթ, զեկուցում, քննարկում, խորհրդակնախապատրաստելիս՝ ցություն, բանակցությունարդեն ինքնին հնարավորություն է տալիս տեսնելու հարցի խորությունը, որոնելու որոշակի լուծումներ. վճռորոշը, այսպիսով, ոչ թե քանակն է, այլ որակը. «Մէկ անգամ խորհրդակցութիւնովալ գործը կը տեսնուի, միայն թէ սա կայ որ այդ խորհրդակցութիւնը վերջին ուշադրութեամբ պիտիկատարուի»(Զ, 184): աստիճան Դ. Ասելիքիկարնորությամբէ պայմանավորվածխոսողի «մարմնի լեզուն»` շարժուձնը,դիմախաղը, կեցվածքը:Հնչող խոսքը ն մարմնի խոսքը (ոչ վերբալ խոսքը) պետք է ներդաշնակլինեն: Զոհրապը անթույլատրելի է համարում թեմային անհարիրշարժուձնը. «Մարդիկկան որ ամենեն ան-նշան նյութին վրա խոսելու համար հանդիսավորձներ, կեցվածքներկառնեն, կհազան, ձայներնին կփոխեն, շարժումներնին կլայնացնեն» («Ծանոթ դեմքեր»):

Ե. Քննարկումների, բանավեճերի, առհասարակ խոսքային հաղորդակցման բոլոր իրադրություններում կարնոր է կարծիքներիազատ արհակադիր տեսակետի հանդեպհանդուրժոտահայտման ապահովումը, ղություն. «Ամեն մարդ ազատ է իր ըմբռնածձեւով գործելու, բայց երբ բարեմտութեամբկը գործէ՝ արդար չէ նախատինքտեղացնել»(Ե, 281): Զ. Մենք՝ մարդիկս հազվադեպ ենք լինում անաչառ: Եվ հարկ է, որ ամեն մի խոսողինքն իրեն մի պահ հարց տա, թե իրավունքունի՞ դատելու

մեկ ուրիշին: Քանիցս Զոհրապն իր ելույթներում խոսում է սեփական կանխակալությունըհաղթահարելուկարնորությանմասին. «Ես պէտքչունէի ասոր՝ համոզուելու համար թէ մարդ որքան տկար արարածմըն է, երբ կը հարկադրուի ուրիշ մի դատելու: Մէկ վայրկենիհամար գոնէ պէտք էր որ մերկանար ան իր կանխակալ կարծիքները, իր համակրութիւնները եւ հակակրութիւնները,որպէսզի արդար վճիռ մը արտասանելու կարող ըլլար» (Զ, 223): է. Նախորդ դրույթը ընդհանրություն չունի անսկզբունքայնության, պատեհապաշտությանհետ: Կան իրավիճակներ,երբ անհանդուրժելի է ձեռնպահ մնալը, կան բացառիկ կարնորությանհարցեր, որոնց շուրջ հարկ է բացեիբացճշտորոշել սեփականդիրքորոշումը: Մա Զոհրապիհամար խորհրդարանականի քաղաքական ն բարոյական վարքականոնի պարտադիրտարրերից է: Հենց այդ հրամայականնէ նա մի առիթով շեշտադրում, երբ օսմանյան խորհրդարանում կարնոր հարցի քննարկում ոմանք ցանկանում են հետաձգել. «Այս վայրկեանը շատ կարեւոր վայրկեան մըն է մեզի համար, հետեւաբար մենք ամենքս ալ ճակատաբաց այս խնդրինհանդէպ, եւ տեսնենք, թէ ո՛վ է պէտք է այս բեմը բարձրանանք զայն ուզողը, ո՛վ է չուզողը» (Ձ, 77-78): Ը. Եթե կարծիքներըչեն համընկնում,եթե ունկնդիրներըդժգոհ են ճարտասանից (դիցուք՝ պատգամավորնէ հաշվետվությամբհանդես գալիս ընտրողներիառջն), ապա երկուստեք հարկավոր է ձգտել այն բանին, որ կողմերը տեղեկացվածլինեն իրողությանը,իրենց անհամաձայնությունը կառուցեն առարկայական հիմքի վրա. «....Ասոնք պէտք է ճանչնալ մօտէն, որպէսզիքննադատութիւնը գիտակցօրէնտեղի ունենայ. պէտք է ապացուցանել մեզի թէ սխալած ենք մեր հետեւած ուղղութեանմէջ. մենք կ'ստանձնենք սիրով մեր բաժին ինկած պատասխանատուութիւնը» (Զ, 122): Թ. Բանավեճի առարկայականհիմքը ենթադրում է կողմերի փաստարկների իմացություն. եթե մենք միայն մեր փաստարկներըգիտենք՝ դյուրին դառնում ենք միակողմանի, անկարող հասկանալու դիմացինի մեջ նան անվիճելի տարրերը:Ուստի՝ միշտ հարկահակափաստարկման վոր է հիշել զոհրապյան ձնակերպումը՝«դիմացի կողմն ալ խիստ կարեւոր առարկութիւններունի, զորս արժէքէ զուրկ ենթադրելը՝անխոհեմ ինքնավստահութիւնմիայն կրնայ կոչուիլ» (Դ, 161): Ժ. Անպտուղվիճաբանությունից,փակուղայինքննարկումներից,մոլորեցնող թյուրիմացություններիցխուսափելու լավագույն ձնն է խոսքի մեջ անհարկի չափազանցություններից,ծայրահեղ ձւակերպումներից զերծ մնալը: Մինչդհռ.դյուրին է համոզվելը, թե մենք որք'սն հաճախ ենք տակավին.խոսակցությունը չսկսած՝ հասնում ծայրահեղ անհանդուրժողության, անհաշտելի դիրքավորումների:Մեզանում ցավալիորենպակասում է խոսքի ն հույզերի աստիճանականությունը:Ուստի՝ որքան տեղին է Զոհրապի դիտարկումներիցմեկը, որ վերաբերումէ որոշակի խնդրի քննարկմանը, սակայն ունի ընդհանրական նշանակություն. «Ներկայ խնդիրը `

թիւրիմացութիւնմըն է պարզապէս,որ ձիւնէ գետակիմը պէս կրնայ հալիլ` Իրար քննադատելուայս եղանաեթէ հրաժարինքչափազանցութիւններէ: կը պէտք է այլեւս փոխել» (Ե, 282): ԺԱ. Նախորդ պայմանների պահպանումը հիմք է դառնում հաջորդ գործողության,այն է՝ թույլ է տալիս զերծ մնալ վնապայման-սկզբունքի մի խոսքից անձին անցնելու վտանգից, սակար վիճաբանություններից, միշտ եղել է ու այսօր էլ, ցավոք, կա: Այնպես որ՝ Զոհբան, որ մեզանում րապի վերապահումըարդիականէ. «Նախ եւ առաջ ըսեմ որ մեր մէջ, թէ՛ եւ թե՛ ոչ-յեղափոխականը, վաճառականը, փաստաբանը, յեղափոխականը սեղանաւորը, ամենքս ալ ազգասէր ենք, սակայն զիրար բզքտելու մարյատկանիշն մաջ մը կը բաժնէ զմեզ իրարմէ:Մեր ազգային պակասութեան է զիրարբզքտել» (Ե, 280): ԺԲ. Հրապարակային ցանկացածխոսք ենթադրումէ խոսողի սթափ, թե՛ ձնի հավասարակշիռ մոտեցումը իր ասելիքին՝ թե՛ բովանդակության, առումով: Խոսելուց առաջ մտածել է հարկավոր.այս պարզ ճշմարտուպահանջելովհասկաթյունը Զոհրապը հատկապես սուր է արտահայտում՝ երկսայրիվիճակը. հայ պատգամավորի նալ թուրքականխորհրդարանում «....Օսմանեան Խորհրդարանինմէջ հայ երեսփոխանըվայրկեան մը իսկ մոռնալու չէ հայ ազգին մասնաւոր դիրքը եւ իր խօսքերուն առաջ բերելիք արդիւնքնալ լաւ կշռելու է բերանբանալէ առաջ» (Զ, 123): ԺԳ. Անհաջող, չկշռադատված խոսքը խոսողին կարող է վնասել: Սա ամեն իրավիճակում,սակայն ճարտասանի արդարացի է առհասարակ, քաղաքական ն բարոյականգերագույն հրամայականնէ դառնում հայ ամեն մի ելույթի համար. «Քաղաքական սխալէ աւեխորհրդարականների լի ծանր բան մը, ոճիր մը պիտիըլլար հայոց դժնդակ եւ վտանգաւորկացութիւն մը ստեղծել մեր ձեռքովը եւ մեր խօսքերովը» (Ե, 123):

արվեստիմեթոդաբանաԳրիգոր Զոհրապիճարտասանական անցնենքնրա հարուստ ժառանկան հիմքը այս կերպ պարզելով` վերլուծությանը:Սկսենք նրա պահպանված գության բովանդակային

առաջինպաշտպանականելույթից, որտեղ Զոհրապը կարողանումէ հասնել Համբարձումէթմեքճյանիարդարացմանվճռին. վերջինիս մի ապահովագրականընկերությունմեղադրում էր սեփականխանութը դիտավորությամբ հրդեհելու համար: Ճարտասանականխոսքի առաջին երկու մասերը՝ առաջաբաննու առաջարկությունը,ինչպես հայտնի է ուղղվածեն ունկնդիրների(տվյալ դեպքում` դատավորների) վրա որոշակի հոգեբանականազդեցություն է ունկնդիրներին, հարկադրում գործելուն: Խոսողը կանխատրամադրում իր ասելիքը (խոսքի հաջորդ մասը՝ «պատմությունը»)ընկալելու իրեն ձեռնտու դիտանկյունից:Ահա ն Զոհրապը նրբորեն է կառուցում ելույթի սկիզբը` ակնարկելով, թե ինքն ու մյուս փաստաբաններընախապես արդարադատ լինելու համար: Տակավին Հին վստահ են դատավորների Հունաստանում կիրառված այս հնարքը Զոհրապը թարմ ու նորովի է իրեն վերաներկայացնում.«Տեա՛րք դատաւորք, Թէ որ ամբաստանեալը՝ ՞-

-21Ե-

։(«Հոտսհ 6խծ դչվժսմզմրովցո 1.ս4դվ» ուսը զ յսմսնմսվ լ դոմ վը սզն) մըյսշսմսմմվն մվ օքվմղդմսիտոտետոտհո իսղնդոտմբտ զ ուսկտդւսմոՀ իսնմիդտդոոմսաՇցրողտոր:Ամդոտմնոնզգը որո վտվո մոտը ցոկոմ/ըո դոք(8սկոմոոտվ դտՈղղմտծողը մզըսսնդմ: -ոտզվ 1զիոստ նրո վՈովսմյսթյ մս 'լ Եմոհո 'ճզը դոք8ւսմետնո` վճՈսյղ 1 Օտիշը «ռյընսկ ցՈտ յս որո մզդկշսբնը» :«դլտյկտոզտ դսմզդդտորոռ վնմո դվրոմղզկդմկով ցխդ ողգտե մղ իսմ դւսնմտը մրտ մ:մդոծդո/ օղը ցզցզոոո ոզ» "՝ո/մսմսիոնզը օղը 1ղիտստծկողնմոքոնտ1/(ո 'ցոսոսոլ 1 Օվոտը դոք8սմտոտիով զ84 ս մոտմվսՇ դվմզընսծզդւս 4ոսյզ ցզմվ 3ռվը իսլզիմնողու :(«ռվրտետմոռհ դոզձ7սՌՀ») մորով ցոլ 4յսոմոտ "լ -տիովցտ դոտկտդուսըտ1զմնոնզը մծսդղ ղոսո Հսլնմտ 1 տՀվռ :0ղ դմղցկմոտոռոփ1որղտղվոսշոցք որո մմսղմոդ 1զիոսղ 1 ցվցոտզմվ մդոօ վտոզիմո ցոկոռտոտտմոք վոտմվսՇ 'ծղիոտ ողհոչռվ 'ոդվծմզի :մդոնկմտտոտփ ուսդծըցտ'(ձսգցվ) մլ ոսցտոտի վիոգորոք մռւս(մսդղմկ կով 1 Եմոհռ դռվմսլսմօզնմտ դմվնգո|մս վցոծմ) «Առյս/8յսը -տոխհ» մոտն նմսմմղ վճոսո| | ըղսծդոձմՀՍոոմվսՇ Ղտզվսդո: :«Ղղքտոո մմղցնսնղ տմոխոոծդտքհոյնկով ծդստո մղ յղնդոտմըո մմղդդյվծյամ -ղզմոմո՛/ դտկոցուսըոտ ռողռղ-կվմ: 1 ցկտտտհողմո վմդյմօ վովհոոհղ»:մռ -գնՀսմսմմվնդվրոծդւսմԵեկո վոոմվսՇ մվ ,Ղ14Ղ 'Ադսմ(8սիտտցողվոտտոխ վմսիոոոծտոր վո ռղոռ ,ղ84ուսըօմտնՎ դւստ(քոթ1զիոսո ցչդվ 'մռյս/81սմ -սղմոկ վծմով դվըոձռվ1 ըւստշղչ ռիոտդ'մդողոտմոջ դվօետդվմօ իս -ղիմնողով տովռդլ:մցոք8սկմոծոստ դվոտը նմսմդմղ վճոսոլ 1 ուսըծդտ դՂկզը տը ստղվ ծվդոմոտծոսո մոտքմսոոնտոլոդզը մդղզըոնդմ'քմվկ -ով իսքս տոետմով ցղզմվ"ովը :մմզվտՀ ծդոդողհմյ ըւսդծորղոց "իսմվք -մտհ վհոոոմվսՇ'Ամս 'ավետդվմօ վր 1զիծտրոկմղդմզ դոմոնմվմսու :մղծմով դոոմսիոԵմոդ վմղդուս(Գսմզմոմով դոկոցուսըո ռղ ուսիքմոցմո նղտմս 'ցվսոտջօտդտոտտմո վոտմվսՇ ՛մե դվվմոտ "Վ լլ6լ ժը0ոդսոնոմնդտ մորռով սմղիեսրու Օւսդոմոնմվմսո|դո որոՕԾ :Առնսկ ցտրկմտտոռւփ վճոսո| վցոքմոտզ դո/8սմնոծսս հղստով դրոկտո 'մմղոճվմնտնոմ մսլսմ վտողիմտ դտվոտդտոտտմոց տմըդդղ վղդտուս 'ոոսղոտմտտռոտ 'մորով Եզը ծղը ցոտ/4սԵդտսուքվոտմվսՇ մսԵվմե մս մը ցոոզկմոոիովԵ 1մսոտտմոհո (00: '4) «ռզցստ Եդ Ակ մը մզղտտհ տօնտ մի ս Հղծստ ովժտ մտղտտ վյսնչջ մհ 'վմսմԵտօե 1վցծըտ ովծյվը ոզցտտք մղ մս դոսվոհֆ դող :մղոդսմով, "մ,զցռվղվտ» զը մտ ասկմոտճոասովոտը նմսմկմղ վմոսով "Հնսըըգողոտմետճասըմ (092 'Ղ1)«մցօտՀոթ մվ զմտիմղ մբուղ,1ս6մմոշտ մս Հդվդ՛յս մը տղիոտցղզտղվլղզեմտքտոչՀ զտղվիսմս ոնսկ 1սմղըդտղոռտցը -զտո 3սղկտդմդվ ցվւծվընդմ: ոմղդմվյզոմ մս ոլոդ ըոզմնցո| վտվլ,» .» (66-96 '1) «զող ոտօը մորով 1սյղզդնՕմսԵ վ մը Ժդւսմտմվդոտոկոտվծոմտնոմ 1ղոմ մողմ,կ նվնյս փռոտ "սլզմտոտոկ մո դւվմամսւտտմոհ դոդովծտմոտնոմ -ոսվ Ամռվե մոկղ մո իսղտտտհոդմսզմոկ փղյտ տտԶ 1 քոմոյով

-ժլջմս 14 մմխոոոմվ ովմոօո| ով մս ցմլնկովըզօտտը մհ 'զ Օոյսժո՞ով, ոսկմս մդղվճսըԵտմ գոյսո| որո իսմզտվն'մ,զդդսմոլ, 'մՂդոռվիվտ».» (692 '4) «ոժվքմող ըզդտքոքվտվիո իսհոմող օմվղկովվտուս ՛դլնմո Հուս66 մկ ոովսժտտ դոջվտոո ԵՏ Սփոչտնրմզծ 'ըվոօո|վտվո մողմզ 14 Ժզ|Բ:զտզվվ: ոլլզող ողց» .» '4) «քվոօո| վտվոո:մոմղ 'Յ'ողոլտի,վը

Ան

(01.

Ւրզը

-ձմոդվ դՈսԵտիո) 1սմզսզղոԱռոսԹսմնոշւս վմզդմվնդդդ:սմժռվ)մզմմոտ Ղո(ճսկմոդկտ ըտկ վմցոդեզվ 1 ուսկոդւսմոի ցոզմմզ Ացոմոծոսը (Տ0ֆ 1) «ոսվ 1զոմ դտմ ցզոտ գ ձտվո վտո՛ս '1 Օրզմ դտզծատմտըՀջմոզմ որը» "Ա1զմվիտմվ մդղս(81սմնտՀմսցվմղդմվնդկուսԱՅՈսսոքԱսԵցողոցըրվվ մվ ըուսմտտող 1 վլոչոմվ մղդտմոտծոտստ ռմվկտվ նդ քյսմս նդց :Առ1ս(81սՋմվկով 1 սմսդժցվդտմոձոստ վմզդգոսղ ցտկոգդոտմոնմվմսո| 'ցողոծտնոծ վոտմ -կսՇ մոտոստ մյսդովնգժ :դվլ 6վեղմոհոտ ցո(8սգտոտտմոք դտկտոցոմ -ոտոտն ծզիոտ ողհոշչդվ 'Ամռւս(8սկմոծոստս ցցոմտծոսո 1ո(ԱզմսմզԻ «(Օ1ս(81սմոնմոդո ս ԱղաԱսմոնմտ) մռտք8ւսմնոտոկտվ («մս Ղծմ») մրտք8սդկմղոտոմով 1 1ծտնղքս դդյս(04սցողոչտրովտտմոտդտկոելւսվ ՛ցվմղդծսձվը օտմն վմոսո| Ղոց մռոզըգօմոն դ1ս/0սմնոՀՀՍ -Հոօմսծ դոքսմսիտմղղտո :0վմզդդնս(81սՈոդղմզը վնմսկոսոդով ս դցոք0դոմողղզը 1ոոլո վմզց -Վցտոոծդով վօմսԵ մյոցԵ վսԵ Հսնմոորնղզոցտզ դտ 'մմզդուսթՀս) նմսմմզ Ղ նմսմհմղ 1զսոծոմ ոդվմսիռոմողցվ դղ «սզտԵօ Հռոմը Ղ դոզմ:Ս :(«ցոդը վտվհոմոճվո|ոցտ»1լ ձցզմվ) մըյսչսմսմմվն օնզկռտ որո վմզդդտոմտտոոտփ վով) տտետմով մս վտվո դվմզցմսիոտոն մս ՎՇ.:(աշտածօվքո աոյսջշա -ոՑյջ) դվհմոտտոտփ դվրոկնմոը լ օտիուս(կմզդ մուսկմտտոտփ ցոկտդոմ -տոոմտ մս 'իսժցոոտեգդովցո ղող 1 մեվղո ժվիոմԵ ՛ս մսեվ ւտոՀ որ «(Ամղդմսիոտտոն նստեջ ռո/(8սմոնմտ Ղ ցողմա 'մռյս(8սմոտնմո ծղիտմոհ) մդզ ըյսդ -տտՀի «(մռ1ս/8սմոնմոգոտ 6ղ4ժնով)Ճցոնզ նսմողգցտ»Հ «լ նզըդտ» /Ծ '(իսծնզո մզը 3ս 6Ոոմ 'մդւս(8սմտնմոդոտ ծղձժնով)մցզ ուսիոմղկորով իվտհզԹօծ)մդտնղ նսմողցո» .- «լ նզոդտ» /մ «(իսուսմղմվմզդժմդոտոտեցով "(մղքտտփոդվմսիոնզը 1 վճոմոնմտ) ուսգտտՀչիմռզ4 «(ցվմսիտնզը1զց -տհոտՀչո) Գցտնղնսմողցո» -- «1 մսիոնզը» /տ "դվճդոտվտիո ռոլք8յսմոն -մոտ ռղ ուսփո|1զցժՈսոտ զԱ. :լ1 Ծոսսոհ վյզծսո|ըոտ ցզմսդոմորոմՏ "(62 4) «ցտդը վտվո մոծվո|ոդոտ դմղդնսդօցտտոմդռ:վժ1սցոտՀոո (ոճմղ վսԵ դողժյսրողղժմղըօո վց դզմվ ցղտտ գո ոստ 'դմլտողցոտոտմոտ ցվնմսկտսոկտովդրովը ՛իսմոլս գուվը 3)ս դվը Հս դզմզդտծտմոհոսկմղ որո մս 16) զծստ դ/խսքինսդմտԵ մմդվե մռվվմոդսո|վտվո 'ցոմ մսյզմ -տկ փոչ 1սմզդծլոովոԱռյվսմոնմտ ցվրողկնմոն «ղ ցռվսդտե ըն դղմվ ցրողտո մմղդձճլոյղմզսոմ հտդվնղվդվմռս որո 6դոտստդնողցոտոռմ :րոմի դոտզժսնսծո/ըտորո մդվտտ6վտվո վ3 'ցլռիԵ մվ 1զցծոս Ադւվտստմոոտտոն 8դոծտնսմողչ զ 1 դկոդվնղվ դվմքս ՕոյսմԵ

Ւ -

-

-

-

-ըոտ մս ՝0յ

-Ղվ

Նկատենք, որ Գրիգոր Զոհրապի այս դատողություններըբնավ էլ սոսկ պատմականարժեք չունեն: Շուրջ մեկ դար առաջ արտահայտվածմտքերը զարմանալիորեն արդիական են, կարող են նպաստավորլինել հանրային, անձնակւսնու ընտանեկան կյանքի ասպարեզներումմիջսեռային (գենդերային) փոխհարաբերությունների կարգավորմանը, պետության կողմից հիրավի սեռադաշն քաղաքականության սկզբունքների հստակեցմանը:

Տղամարդիկ անհավատարիմ լինելու ավելի մեծ հնարավորություններ ունեն, քան կանայք: «Այո՛, իմ համոզումս այս է. վասնզի այրերը շատ աւելի դիւրութիւններ ունին քան կիները՝ իրենց ուզածին պէս ապրելու. արդ, երբ անոնք, հակառակ այդ ամենուն, տակավին պէտք եղածէն ալ աւելի անդին կ'անցնին, այն ատեն աւելի արժանի պէտք է որ ըլլան պատիժկրելու քան կիները: Մտածեցէ՛քոր այր մարդուն իրաւասութիւն տուած ենք նոյն իսկ սպաննելուիր կինը՝ եթէ զայն յանցանքի վրայ բռնէ... Արդ,երբ մէկ կողմը այսքան լայն կը վայելէ, տաիրաւունքներ կաւին ի՞նչպէսյանցանքիմեծագոյն բաժինը կնոջ տալ կ'ուզէք»: Յ. Կնոջը դատապարտելով` անխուսափելիորեն ենք վարկաբեկում նրա զավակներին: Եթե անգամ կինը մեղավոր է, արդյոք չպե՞տք է խնայենք զավակներին, հատկապեսաղջիկներին՝ ապագա հարսներին ու մայայրիչ 2.

փերիրիքորմ րոտանիրմը կազմ, այնորոնքմորմ աս

տարցերը

ուած է:

միջոցով.«շր

թւ ըստասիք

մը

միայնայր

Մի՞թէընտանիքինմէջ չկան ուրիշ անդամներ

Այդ լունքներ ոնի

յօդուածով որո՞ւն -

տուած

ու

վմոջնւմ վազմ-

նոյնպէսիրաՀԸ:

կ'ըլլաք պատիժը. կնո՞ջ ,

փոխաճակ գրիչով եւ խօսքով վիճաբանելու զէն ի ձեռին կը վիճաբանին:Այս է ն Ս ահմանադրութեան ե ն ութենէն» (Ե.(Ե. 199):) տարբերութիւնըբռնակալութենէն» «». «Անբարոյական ԵւրոպանՕսմ. բռնակալութեանհետ դաշինք կնքած ր լուռ հանդիսատեսըմնալու Հայ համայնքին դէմ գործուելիք նախճիրներուն: Ամօթալի դաշինք որուն արատը, Մագպէթիթափածարւինին պէս, եւրոպայի պատմութենէնչպիտի ջնջուի երբեք» (Ե, 100):

4.

`

Ատեն

ւ ացոտաան

այրն

Ժողովը

ի անաման մի առաւիղներով չինուած էլե,50 գոյն այն՝ պիտի կոչեմ, են Հ»

|

«Եթէ նմանութիւն

ընել ներելի

մը

սպիտակ

լոյս

Հաջող

«Ես կը յարգեմ

է

աաա

Հետնյալ օրինակում (վերցված 1910 թ. նրա բանախոսությունից,որը «Հ եսել տգամաւո է տեսել ի մը հաշվետվութիւն «Հայ պատգամաւորի շվետվութիւնը» առանձին մը գրքույկով) ազգային երկպառակությանվերաբերյալ անհանգստությունը արտահա յտված է դառ» հեգնանքի, համեմատության ն փ-խաբերու գրական վայելքները, անդորր ու պայծառ հորիզոնները թողած ենք: Քաղաքական ու ազգային անպակաս վէճերը ատելութիւններուվերածելու զբաղած ենք բոլորս, ճիշդ ինչպէս վայրենիոերը իրենց նետերուն բացածվԼրքը բաւականչի սեպելով՝մահացու թոյնի մր ժեշ կր թաթխենզանոնք» (Ե, 373): լույս

է բաղկացած

եԱյսը թյան ությամբ

.

ւ:

-

է, ես ժողովու

Զոհրապիգործածած փոխաբերությունները՝ ելեւմտական ճախարարին մտքերը, բայց իր այդ սունման ամենակենսականգործի մը րր թո՛ղ հանրայինառողջապահութեան վրայչփորձէ» (Զ, 60): ». «Նախ եւ առաջ պէտք փրցնել նետել այն փտուկ ճիւղը, որուն վրայ ն մենաշնորհին ւն ն աշնորհին ն նախապատուութի յենլով նախարարը կառավարակա կուտայ» (Զ, 71): ». «Թուանշաններու աշխարհը անապատ մ'է, զոր Ճավիտ պէյ իր ճարներով եւեւ ովասիսներո ե արեց ծա ղիկներով 0 խօսքերով Զ, ովասիսներով» ( զարդարեց »

միմիայն կ'ըլլայ

թ) ւ րճռայրենութիւնը քաղաքակրթութենէնկը զանազանուի երբ

հնարքը. »

թ. անոր զաւավներուս»:

Իրավական լծակները համադրել բարոյական լծակներին: Զոհրապփաստաբանը,ի տարբերություն շաւտ ու շատ իրավաբանների,լայնախոթե օրենքի ուժը, իրավական միջոցներն հություն է դրսնորում՝շեշտելով, ամենազոր չեն, ուստի՝ հարկավոր է դիմել նան բարոյականներազդեցության միջոցներին. «Միակ միջոցը որ կը գտնեմ այս տեսակ ամուսնական անհաւատարմութիւններուառաջքը առնելու համար, ատիկա՝ մեր դաստիարակութիւնը՝ մեր հանրայինբարոյականինմշակումը պիտի ըլլայ»: 5. Անձնական օրինակը, բանականությանը դիմելու հնարքը: «Ես ալ իբր այր եւ իբր ընտանիքիպետ՝այր մարդու մը պէս կ'զգամ եւ կը խորհիմ, պէտք է զսպէ մեր զգացումներուն»: բայց դատողութիւնը Այստեղ արդեն տեսնում ենք հորդորի տարր ճարտասանականխոսքի նախավերջինմասի՝ «հորդորի» գործառույթ՝ հոգեբանական ազդեցություն ունկնդիրների վրա: Սա վերաբերում է նան հաջորդ փաստարկմանը: 6. Վոնքը շինելու տեղ... «Ամեն ոք անշուշտ նախանձախնդիր է իր յօդուածը` ընտանիքին պատիւըո՛չ թէկըպաշտպանէ, այլ կը վնասէ անոր»: 7. Կանանց կարծիքն անտեսված... Մենք՝ տղամարդիկս ու տղամարդիկս ենք այստեղ հավաքվել ու քննարկումսեռերի փոխհարաբերությունների կարգավորման հարցերը: Մի՞թեդա ճիշտ է: Ասել ավելին, քան ստորն մեջբերում ենք, Զոհրապը չէր կարող, բայց նրա բացահայտ ակնարկությունն էլ քիչ չէ. «.... Երբ հոս ժողովուած կիներու համար օրէնք է կնոջ վրայ հսկողը, բայց պատշաճ կը սահմանենք,ճիշդ է որ որ ատանկ պարագաներուն քիչ մը մեղմ վերաբերում ցոյց տանք կիկերուն է եւ հանդէպ, մտածելով որ այս մի՛միայն այրերէ կիներչեն ճասնակցիրանոր»:

Վերադառնալովմեր բուն նյութին` արձանագրենք,որ Գրիգոր Զոհրապ-ճարտասանիհուզաարտահայտչականմիջոցների զինանոցը Սույնպես շատ հարուստ է: Իր ասելիքը նա համոզիչ է դարձնում ոչ միայն կուռ տրամաբանությամբ, այլն ոճական հատուկ հնարքներով`դարձույթներով ու բանադարձումներով: Այս կամ այն դատողությունը, գնահատականըառավել ցայտուն դարձգործածում համեմատությունների րի ոճական նելու է գործածու ոճակ տամսար ն սա չատ լու համար

-

Հարկ եղած դեպքում իր ասելիքն առավել ըմբռնելի դարձնելու նպատակով Զոհրապըդիմում է չափազանցության հնարքին. Հ. «Չկայ քաղաք մը ուր հաղորդակցութեանմիջոցներըայնքան անկանոն ըլլան որքան որ էՊոլսոյ մէջ» (Ե, 261): Ասելիքը

աֆորիստիկ Աաաա Հանրային կյանքիկարգավորման սեղմ

վճռակները՝

ու

լավ տպավորիչ դարձնելուն լազ

են ծառայում լ

Հիշատակենք զոհրապյան տպավորիչ բառախաղերից մի

նիսը.

«Այդ միաբանութիւնըսուածը անմիաբանութիւնէ այլեւս» (Ե, 165): «Թուրքիոյ մէջ առժամեայ միջոցներէնաւելի տեւական բան չի կրնար ըլլալ» (Ե, 253): Վճռակների ու բառախաղերիխորքում երբեմն փայլատակում է զոհրապյան սպանիչ հեգնանքը. Ֆ. «Կայ թուրք մտայնութիւն մը որ բարձրացումը իրմէ աւելի յառաջադէմ եղող տարրերուն (Զ, 127): Հ: «Կառավարութեանանկարողութիւնըմի՛միայն գայերու պահպանման պարագայինհամար է» (Զ, 133): Հ: «Կառավարութիւններըերկու տեսակ են. մէկը քաղաքական անցուդարձերը ինք կը պատրաստէ,երկրորդը ուրիշներէն պատրաստուած անգուդարձերունենթակայ կ'ըլլան» (Զ, 62): ».

բազում բոզ

զանազան ոլորտներին առնչվողայդ խորն ու ընդգրկուն դիտարկումները Զոհրապը գործածում է թե՛ որպես փաստարկման միջոց ն թե՛ որպես իր ելույթի ընթացքում ուրիշների կողմից արված միջամտություններին ու բառարկություններին դիպուկ

իր փճացումէն կ'ակնկալէ»

պատասխան: Հ:

Հ

«Գիտութեանմէջ մոլեռանդութենէ զերծ մնալու է» (Ե, 61):

«Ամենէն լաւ տուրքն այն տուրքն է, որուն Ժողովուրդըվարժուած է»

(Ե., 27):

«Ուսմունքը՝երկրի մը խելքն է» (Ե, 48): «Արդարութիւնը՝ազգին խղճմտանքն է» (Ե, 49): ». «Արդարութիւնը անջատ ամեն անձէ եւ ամեն խնդրէ պէտք է որ բարձր ու սրբազան ըլլար» (Զ, 223): Հ" «Կառավարելըկը նշանակէ պէտքերընախապեսգուշակել» (Ե, 405): Հ. «Թագաւորութիւնները կ'իյնան, ազատութիւնները կը ջնջուին, յաղթանակներըյաճախ պարտութիւններուկը փոխուին,բայց լեզուն կը մնայ, ազգի մը ճակատագրիպէս անջնջելի» (Զ, 261): Հ» «Ամեն երկրի տնտեսական ոյժը՝ այդ երկրին յատուկ եղող մասնաւոր ոյժի մը վրայ յենած է» (Զ, 70): Հ «Պետութեանզօրութիւնը ճնշիչ ու բռնադատիչգործիք մը դարձած է սակաւաթիւ մարդոց ձեռքը եւ անհատներուիրարու հետ ունեցած յարաբերութեանցկանոնաւորմանը հսկելու յերիւրանքովը ծառացած է միմիայն ազատ քաղաքացիներըստրուկի վերածելու» (Ե, 57): Հ. «Եթէ աշխարհքմիմիայն զօրաւոր ու ինքզինքնինբաւելու կարող անհատներէ ձեւանար, մարդկայինընկերութիւնըկազմելու ի՞նչ կար եւ ո՞վ է այն անհատը որ իրօք կրնայ պարծիլ ինքզինքնինբաւելու կարող է» (Ե, Ց"

Զոհրապի ճառերը հարուստ են ճարտասանական հարցերով (հարցադրումներ,որ չեն ակնկալում պատասխան,այլ նպատակունեն արտահայտելու խոսողի հուզական վերաբերմունքը): Հ» «Կը հարցնեմ ձեզի, ո՞ւրկէպիտի գայ այդ դրամագլուխը. Սահարայի անապատէ՞ն,Չինաստանէ՞նեւ կամ ուրիշ մոլորակէ՞մը....» (Ե., 346): Զոհրապի նախասիրած բանադարձումներից է երկխոսայնացման հնարքը, երբ ճարտասանը հարց է ուղղում ունկնդիրներինն հենց ինքն

Ւ».

պատասխանում:

». «Ի՞նչ է սրբութիւնը: Միթէ եկեղեցիներու եւ վանքերու մէջ առանձնանալ, ծոմ պահել, ոչ ոքի չարութիւն չընել կը բաւե՞նսրբութեան համար: Ո՛չ: Սրբութիւնը ա՛ն է որ մարդ ուրիշներուն ցաւերը կ'ամոքէ ու իր անձը մոռնալովանոնց համարկ'աշխատի» (Զ, 263): » «Օրէնք մը ինչո՞ւ կը շինուի. որպէսզիժողովուրդն հասկանայ թէ ինչպէս պիտի շարժի եւ ի՛նչ պատիժի պիտի ենթարկուիեթէ օրէնքին համաձայն չվարուի» (Զ, 18): Հաջող է գործադրվում տարակուսանքի հնարքը, երբ խոսողը միտումնավոր անըմբռնողությունէ ցուցադրում. Հ» «Ես չկրցայ հասկնալ այս Ժողովին հոգեբանութիւնը:Երբեմն խիստ առատաձեռնօրէնկը վարուինք, երբեմն ալ կենսական խնդիրներումէջ կ'ուզենք խնայողութիւնընելով ելեւմտացոյցին բացը հաւասարակշռել» (Զ, 62): ». «Կը զարմանամայս Ժողովին մտայնութեանվրայ» (Զ, 78):

59): Հ»

«Պզտիկ խաբէութիւններու,դաւադրութիւններուբօլիտիքը մեր ազգին չի պատշաճիր» (Ե, 102): Հ» «Արդարութիւնը արագութեամբմիայն կրնայ գոյութիւն ունենալ» (Զ,

194): Հ»

Մ «Մեծ լ առաքինութիւն ցոյց տուողին վրայ կրնանք հիանալ, բայց այդչափ մեծութիւն ցոյց չի տալուն համար չենք կրնար մէկը դատապարտել» (Ձ,: 229): Հ: «Օրէնքի մը գործադրութիւնն բարքերու հետ համաձայնութեանեւ ներդաշնակութեանը է» (Զ, 114): համեմատական

)

)

,

ան ն բարձր բարձր վարպ վարպետության վկայուԻնչպես հայտնի է, ճարտասանական թյան վկայ թյուններից է հրապարակայինխոսքի։ ժամանակ ներկաներիմիջարկությանը, բառարկությանը, ակնարկությանը, տասխան տալը:լը ցանկացածայլ վերաբերմունքի տեղին ու տպավորիչպատասխ Զոհրապը փայլուն կերպով է դրսնորում այդ վարպետությունը: Այսպես` երբ մի հարցի առթիվխորհրդարանումնա պահանջում է գաղտնի քվեար-

ԱԱ Ս

|

-

քա-

կութ ների

կությունկատարել, թուրք պատգամավորներից մեկը

մեջ է ընկնում իր

բողոքով. «Տէ՛ր նախագահ,ամօթ է որ մէկը դիտողութիւնընէ երբ Ժողովը մեծամասնութեամբ որոշում կ'ուտայ»: Զոհրապնանմիջապեսհակադարձում է. «Այդ տեսակ բառեր գործածելն ա՛լ աւելի ամօթ է» (Ե, 129): Այստեղ է «ամոթ» բառը. թուրք հմտորեն պատգամավորիգործածությամբ՝ամոթն այն է, որ մեծամասնության կամքն է դրվում հարցականի տակ. այնինչ Զոհրապըառանց երկար-բարակ բացատրելումեծաճասնության կեղծիքներթույլ տալու հանգամանքը՝ շատ ցայտուն է պանումառավել ամոթալի է, իսկապես, ճշմարտությունիցխուսա-

խաղարկված

անունով

փեր

ճարտասանական խոսքի նախավերջինմասն հորդորն է, որի նպատակը ավարտից առաջ ունկնդիրներիվրա որոշակի ազդեցություն գործելն է, սեփական տեսակետին հակելը. սա խոսքի

հոգեբանական

է: Զոհրապըդա անում է մեծ հմտությամբ. ավարտն «Վստահ եմ որ, մէջ բերած փաստերսպիտի համոզեն ձենէ քուէներով չյայտնեն այդ բանը» (Ե., 346): թէեւանոնք իրենց տեարք, բոլորովին Ց.

»»

շատերը,

անկողմնակալութեամբ պարզե բզոցի

«Ես,

սապես

խնդրոյնվրայ» (Զ., 231): Հ. «Ես կը խօսիմ այս Ժողովին մէջ գիտակից մարդոց կ'ըմբռնեն այս խօսքերուսնշանակութիւնը» (Զ., 124): այս

ի

հետ,

մ տե-

,

ո

որոն »

ճարտասանական խոսքի ավարտը՝ վերջաբան ը, ինչպես հայտնի է, եռակի խնդիրէ լուծում՝ ամփոփելասվածը, ունկնդիրներին համակելորոն մղել որոշակի շակի տրամադրությամբ գործողությունների: է անել անգամ մեկ նախադասությամբ. »» «Ահա խնդր սկութիւնը այս է եւ այս տեսակէ կիտով պետք նայինք անոր վրայ» (Զ., 92): ի

|

աարա ն իազանում

խորհեցէք, Լաճ արագային սը արժեն:

ետք

գայ է (գի

հրդեհի պէս ստիպողական փութո փութով կարգադրութիւն մը ընել

այսօր

եկաւ, որուն համարր

յառաջ

Վերջաբանիցպահանջվողեռամիասնական խնդրի լուծման մի

տունօրինակ (մի ավարտ,

Աա ը)իւն, ւթի՛ւն, միեւ չեւ կոր տամիտ մնացե՛ք» (Ե.,

|

ցայ-

հիրավի պսակում է Զոհրապի ժամուկեսակ՛ընեմ ձեզի, հայ ժողովո՛ւրդ, հայ երիվերջին շունչերնիդ Բրնիդ ազատաս ազ իրտ ու ազա

որ

391):

-

Մենք էլ հավարտ նկատենք, որ Գրիգոր Զոհրապի, ինչպես նան հայոց փառավոր անցյալի մյուս գործիչների հոգնոր-տեսական ժառանգության հաղորդակցումը բնավ էլ ինքնանպատյ'կբանասիրականհետաքրքրասիրություն չէ, ոչ էլ տուրք՝ ազգային սնապարծությանը: Ազգայինինքնաճանաչման արգասաբեր եղանակներից է, ինչը մեզ հույժ անհրաժեշտէ հաարդի պայմաններումօտար գաղա-

իլն Կան փարները մշակույթի ու

սեփական

հզորացմանըդույնք

կաղապարներին

կու

ԹՈնալու,

ա

յլ

ժառայեցնելու

Խոտոր

ուղղախօսութիւն

Ուղղագրութեան զեղծում

1922թ. մարտի 4-ին Հայաստանի ժողկոմխորհի որոշմամբ /(դենրրետ), հայերէնի ուղղագրութեան մէջ արմատական փոփոխութիւններ կատարուեցին: Սփիւռքահայութիւնը չընդունեց դա, շարունակեց գրել դասական ուղղագրութեամբ, շատերը բողոքեցին: 1940թ. մասնակիօրէնշտկուեցին աղաւաղումները(օրինակ՝ վերականգնուեցինայբուբենից արտաքսուածէ եւ Օ տառերը): 1993թ. ապրիլի 17-ին ընդունուած «Լեզուի մասին ՀՀ օրենքը» նախատեսում է հայերէնի ուղղագրութեանմիասնականացում:Ցաւօք, հայաստանեան լեզուաբանների վերնախաւիդիմադրութեանպատճառով խնդիրըչհաջողուեց լուծել: Տարօրինակ է, որ ուղղագրական«նորամուծութեան» հեղինակները չեն հոգացել ուղղախօսականհետեւանքներիմասին: Սա իսկապէսանհասկանալի է, քանի որ իրենց ծրագիրը հիմնաւորել են յատկապէս արտասանութեան դրրքթերից: Այսպէս՝ Մանուկ Աբեղեանը1922թ. մարտի 4-ի դեկրետի մէջ ուղղագրական փոփոխութիւնների իրականացման երեք հիմնաւորում է բերում. ա) տեղի է ունեցել արտասանականփոփոխութիւն, մի շարք բառեր «այլես չենք արտասանում,ինչպես հնումն», ուստի պիտի գրուի ամ/ոս,այլ ոչ ակօս, լույս (լոյս), հանդես (հանդէս), հատակ(յլատան), սենյակ (սենեակ) եւ այլն, բ, որոշ տառեր «այլես չեն արտասանվում», ուստի պիտի գրել ոչ թէ Փայ, այլ գա, գ) որոշ բառերի արտասանութեան մէջ «ավելացել են նոր հնչյուններ», ուստի այդ բառերի գրութեան մէջ էլ է գրել /ուտ պիտի համապատասխանտառեր աւելացուեն, այսինքն՝ պէտք (եւ ոչ թէ ոտ), գրեյր (գրքի), դու յես (դու ես), յեկ (եկ) եւ այլն: Այդուհանդերձ, ձեռնարկելովհամակարգայինարմատականփոփոխութիւն՝ «բարեփոխիչները»լիովին անտեսել են կանխատեսմանկարեւորութիւնը. մի խնդիր, որ պարտադիրպայմանն է ամէն մի գիտափորձի լիարժէք իրականացման:Իսկ 1940թ. մասնակի բարեփոխումը,ցաւօք, չվերանայեց թոյլ տրուած հիմնական սխալները: Իրար յաջորդած այդ «բարեփոխումները»,տարիներիհեռուից, միայն ու միայն չարիք են ամենից առաք հէնց ուղղախօսութեան առումով:

Համատարած քմայնացում «-Ութիւն» վերջածանցը հայաստանցիներսայլեւս չենք արտասանում մեր նախնիների,,.ինչպէս նաեւ գրագէտ սփիւռքահայերի պէս: «/Թ» հնչիւնի:քմայնացած արտասանութիւնը արդէն իսկ «գ»-ի է վերածուել` (|աճորաժէշտուցյուն),(բարցրուցյուն), |գի'ռուցյուն), լհամփէրուցյուն|, լմիյուցյուն), |շնօրակալուցյուն), |հիշօղուցյուն| եւ այլն: Սրա

|

Տես

Մ.

Աբեղյան, Առաջնորդհայոց լեզվի նոր ուղղագրության, Յերեվան,

հրատ, 1922, էջ 3-4:

`

Պետ-

պատճառը ««-ութիւն»»-ի աւանդական գրութեան կամայականվերափոխումն էր ««-ություն»» ձեւի: Ահա այս պատճառը ուղղակի մատնանշելու, ուստի` դրանով 1922-ի հեղինակների սխալն ընդունելու փոխարէն, հայաստանեան լեզուաբանները գերադասում են խօսել «աատմականհնչյունափոլխության»մասին: Փոխանակ արձանագրելու արտասանական համատարած աղաւաղումը՝ եզրակացնումեն. «Այդ ածանցի մեջ թ հնչյունը ոչ քմայնացածարտասանելը այժմ դիտվում է որպես կոպիտ կամ արհեստական (գրքային) արտա-

Այսպէս`ընդհանրական դառնալու միտում ունի դ հնչիւնի անցումը Ժի ց-ի (|ակաժւմիա/,Լժյուցազն), լարցյունք), (արցյօք), |ռաժիծ), լձյուրահավատ), |նալբանժյան|, |հախվէրժյան),Լծիպլօմ), (ձիանա), լժիրէկցիա), (արցյունաբերուցյուն) եւ այլն: Նմանապէս` ռի վերածումը ժ-ի՝ լծէխնիկայ, |առավօժյան|,|կարապէծյան), (ծիգրան|,|ռէյժինգ), (դասժրյ/արակլ,լաժյան), |մաժյան|,|մաժէմաժիկա|,(արարաժյանի (լարյէվմ ժյան),(հավիծյան|եւ այլն: Իսկ ի՞նչ երաշխիք կայ, որ մի քանի տասնամեակ անց, այդօրինակ կրաւորական-պարտուողականաշխարհայեացքի տէր լեզուաբանների յաջորդ սերունդը յանձնարարելի (կամ` «ազատ արտասանականտարբերակ») չի հռչակի առայժմ կարծէք իրենց իսկ կողմից սխալ ճանաչուող արտասանականխաթարումները`«շնաոր» («շնորհաւոր»-ի փոխարէն), «յարկե» («իհարկէ»), «որտեւ» («որովհետեւ»), «եփոր («երբ որ»), «/սորդարան» («խորհրդարան»), «գործնեություն» («գործունէութիւն»), «համպատասխան» («համապատասխան»), «գնհատել» («գնահատել»), «բայխշել» («բաշխել»»), «նախագա» («նախագահ»), «հաղթարել» («յաղթահարել»), «ռնտանյակամ» (ընտանեկան»), «Խոչնր» («կլինի»), «հարուր» («հարիւր») եւ այլն: Սիով բանիւ` արտասանական որոշ աղաւաղումներ գրեթէ համատարած երեւոյթ ենճ: Նոյնիսկ դասական ուղղագրութեան հայաստանցի կողմնակիցներից ոմանք են այդ ազդեցութիւնը կրում: Սակայն մի՞թէ տուեալ հանգամանքը ինքնին փոփոխում է սխալի ու ճշտի յարաբերակցութիւնը: Ամէն փոփոխութիւն(այդ թւում՝ լեզուական) կամ տեղաշարժ դեռեւս զարգացում չէ: Շատ յաճախ՝ փոփոխութիւնները խաթարում են երեւոյթի էութիւնը: Բխո՞ւմ են արդեօք արձանագրուող, նկարագրուող փոփոխութիւնները հայոց լեզուի ճերքին զարգացումից, ուստի եւ` հիմք ունե՞նք եւ

լ

սանություն»՞:

Գիտական մօտեցումը (ինչպէս մնացած գիտաճիւղերում, այնպէս էլ լեզուաբանութեան մէջ) չի կարող բաւարարուել լոկ արձանագրմամբ.գիտութեան բուն անելիքը բացատրելնէ, «ինչո՞ւ» հարցին պատասխանտալը (եւ բացատրութիւնն է նաեւ ճշտում, թէ որքա՛ն էր գիտականօրէնհիմնաւոր նախորդգործառոյթը՝նկարագրութիւնը): Բարեխիղճպատասխանը պահանջում էր խոստովանել լեզուական համակարգում երկու «բարեփոխմամբ» իրականացուած (մեղմ ասած` վատ հիմնաւորուած) միջամտութեան անմիջական ներազդեցութիւնը որոշ հնչիւնների փոփոխու-

'

զ|

թեանը:

Մի՞թէսպառիչ-գիտականէ այն բացատրութիւնը, թէ սա բնականոն օրինաչափութիւն է, հնչիւնական օրէնք: Իբր առնմանութեամբ եւ համաբանութեամբ Է, որ թ-ն քմայնացել է, ապա ց-ին մօտեցել. նախ՝ «ց» հնչիւն պարունակող բառերը, ապա՝ միւսները. երեւոյթը դառնում է ընդհանուր, գործում որպէս «ընդհանուր օրինաչափություն»: Իհարկէ, մասամբ այդպէս է բացատրւում, ասենք՝ «վեցերորդ» թուականի ազդեցութեամբ |յօցէրօրթ), (ուցէրօրթ|,լուցսուն) սխալ արտասանութիւնը: Այդուհանդերձ,բանը հասնում է անհեթեթութեան, երբ լեզուաբանն ասում է` «անկարելի է դարձել նան այդ քմայնացած թ-ի ց ունեցող բառերում (խոսակցություն, մրցություն Ա այլն)»::Մի՞թէչափանիշն այն Է, որ մեր շրջապատում ոմանք արդէն դժուարութեամբ են ճիշտ արտասանում մի շարք բառեր, այդ թւում, իսկապէս, նաեւ «թիւրիմացութիւն», «բացատրութիւն», «հասկացութիւն», «ներկայացուցչութիւն», «սրտաբացութիւն» եւ այլն: Իսկ ի՞նչ անեն ճիշտ արտասանողները,սկսեն յարմարուե՞լ սխալ արտասանութեանը: Այլ կերպ ասած՝ մասնագէտ լեզուաբանը սխալը հռչակում է ճիշտ, ուստի եւ՝ արդարացնում է որպէս «լեզվի զարգացման տվյալ փուլում ստեղծված Եթէ լեզուաբանի համար էականը այս կամ այն երեւոյթի արձանագրումն է, իսկ հնչիւնական օրինաչափութիւնն արձանագրելիսէլ վճռորոշ յայտանիշը տարածուած լինելն է, ապա ո՞րն Է աղաւաղումը եւ կանոնականըտարբերակելու:

արտասանությունը

'

'

դրանք ամրագրելու որպէս ընդհանուր օրինաչափութիւն, լեզուական նորմ, կանոն, թէ` պիտի համարենք անցանկալի երեւոյթ: քեզուաբաճի խնդիրն է հէնց ազդել այդօրինակ լեզուախաթարումների վրայ, ոչ է պարտուռղաբար արձանագրել իրողութիւնը եւ հերթական «օրի-

նաչափությունը»»: Օրինակ՝ ինքնին նախորդող ց

"

անհրաժեշտություն»":

չափանհշը

շ )

էդ. Աղայան, Լեզվաբանության հիմունքներ, Եր., ԵՊՀ հրատ., 1987, էջ 121: Անդ, էջ 280:

հնչիւնն է պատճառըթ-ի քմայնացՍինչդեռ իրական պատճառը «թյ» հնչիւնազուգորդումն Է` որպէս փոփոխուած ուղղագրութեան անմիջական հետեւանք: Հէնց այս հանգամանքը, այլ ոչ թէ «վեցերորդ»-ից հնչիւնն է անմիջապեսյանգեցնում «յոցերորդ», «ուցերորդ» սխալ արտասանութիւններին: Հնչիւնաբանութեան հարցերով զբաղուռղ մասնագէտները արդի արեւելահայերէնում բ, Գ, դ, թ, Լ, կ, ս, տ հնչիւնների՝ քմայնացմամբ պայմանաւորուած աղաւաղումները` «փափուկ արտասանութիւնը»,այսպէս ասած՝ «դիրքային տարբերակների» գոյացումը բացատրում են յաջորդող

եթէ

ման, ապա ինչո՞ւ «անցաթուղթ»-ը չի վերածւում

|

|

Անդ:

|

«անցացուղթ»-ի:

««յ»» կիսաձայնի ազդեցութեամբ»: Ցաւօք, նրանք չեն անում յաջորդ քայլը, չեն ընդունում գործող ուղղագրութեան անկատարութիւնըընդհանրապէս «յ» կիսաձայնի այսպիսի առատութեան մէջ: Այնպէս որ` արժանին մատուցենք նուրբ հեգնանքով արուած հետեւեալ դիտողութեանը. «Մ. Աբեղեան կարծես զղջալով անձայն Յ-երը վերցնելուն, փոխարէնըուրիշ բառեր Յ-ով կ'օԺտէ անհարկօրէն»:: Ընդհակառակը`դժուար է համաձայնել հայաստանցի լեզուաբանների հետ, երբ նրանք քմայնացման երեւոյթի մէջ գերագնահատում են ռուսերենի ազդեցութիւնը: Անշուշտ, ռուսերէնը մեծապէս խաթարել է հայերէնի արտասանութիւնը, հայ մարդկանց լեզուամտածողութիւնը (սա առանձին թեմա է՛), սակայն դրանով չի կարելի քօղարկել-արդարացնել ճեր ներկայ ուղղագրութեան սեփական,ներքնածին վնասապարտութիւնը: Բաղաձայնիցյետոյ անհարկի «յ»-ն արդէն զգալիօրէն ազդել է հայաստանցիներիարտասանութեանվրայ: Դիւրին է, կարծում ենք, համոզուել, թէ ինչպէս է «բաղաձայն Հ յ» զուգորդութիւնը յանգեցնում «ը» գաղտնավանկի հնչեցմանը հետեւեալ օրինակներում՝լսըյուն|(մի աղաւաղում, որն անպատկերացնելիէ «սիւն» գրութեան ղէպքում), լթըյուր), |լհըյուր), լհրյութ), |բըյուր), լմըյուս), րախպըյուր),լբըյուրէղ), (գըյուղ), լհընչըյուն), է ենթադրել, որ այս ապօրինածին (գըյուտ), |հըյուսիս| եւ այլն: Կարելի երեւոյթը, համատարած դառնալով, ոչ հեռաւոր ապագայում մասնագիտական վաւերացմանէ ենթարկուելու որպէս հնչիւնական օրինաչափութիւն (եթէ, հոռարկեչյաջողուր վերադառնալ դասական գրութեան վերահաստատմանը):

Երկբարբառներ կա՞ն, թէ՞ չկան

պարտադրում է հայոց լեզուից Փոփոխուած ուղղագրութիւնը արտաքսել երկբարբառները (երկու ձայնաւորի միաժամանակ հնչումը)՝ յընթացս ստեղծելով «երկբարբառ» ու «երկհնչիւն» հասկացութիւնների մի շփոթ:

`

Ուստի` մասնագէտներըյանձնարարում են «էութիւն» բառը դասական գրութեան փոխարէնգրել «էություն» եւ արտասանել |էյություն), իմա՝ |էյուցյուն): Համապատասխանաբար,յանձնարարւում է արտասանել` |էյակ), լանէյանալ), |առօրյական),լհրյա), լարդյական),լհէքյաթ), լօրյօրթ), |մարգարէյական), |այժմէյական), |հասցէյատէր), լթէյական),լիդյալ), լխափէյուցյուն) եւ այլն, այդուհանդերձ,իրենց իսկ հակասելով, առաջարկում են լհրէական), օլիմպիական), (բացէիբաց), |լօրէօր), լքվէարկել) (ոչ թէ՝ լջվյարկել) եւ այլն:

Թ. Ղարագյուլյան, Ժամանակակիցհայերենի ուղղախոսությունը,

Եր., ՀՍՍՀ

հրատ.,1974, էջ 215-216: Խ. Պ. Քարտաշեան,. Խորհրդային Հայաստանի նոր ուղղագրութիւնը, Պէյրութ, «Հրազդան», 1926, էջ 21: Տես Վ Միրզոյան, Հայերենը՝ անաղարտ. Եր., «Գրիգոր Տաթնացի», 2005:

Ածանցման եւ բառաբարդմանընթացքում արտաքսուած-աղաւաղւած երկբարբառներըվերականգնւում են: Այսպէս` գործող ուղղագրութեամբ՝ «առաքյալ», սակայն` «առաքելություն», ինչն էլ յուշում է ճիշտ ձեւը՝ Ուրեմն՝ աւանդական գրութիւնը յառնում է: Ռրքան էլ «բարե«առաքեալ»: փոխուած» ուղղագրութիւնը մասամբ բթացրել է հայ մարդկանցլեզուազգացողութիւնը, խորթացրել արմատներից, միեւնոյն է, առայժմ բարդ բառերում ճիշտ արտասանութիւնըպահպանուած է՝ շնորհիւ ճիշտ գրութեան: Նոյն կերպ՝ «կյանք» «կենսական» (ուրեմն` «մյեանք»), «մատյան» «մատենագիր» («մատեան»), «վայրկյան» «վայրկենական» («վայր«հայեցա«ատենական» («ատեան»), «հայացք» կեան»), «ատյան» կարգ» («ռայեացք)) եւ այլն: Հետաքրքրական է, որ բեմական խօսքի որոշ մասնագէտներակամայ հակադրւում են աբեղեանական ուղղագրութեան դրոյթներին: Այսպէս՝ երկբարբառպարունակողմի շարք բառերիհամար պահանծւումէ «գրութեանը համապատասխան» արտասանութիւն՝ լմիամյակ|, լարիանալ), լթէական), (դրացիական), (դիակ), |լիահույս), լխափէական), |լիօվին), լիղիանալ, |լիաթօք),(արիություն|,|Ծիածան)եւ այլն: Աւելին, սխալ է համարւում «դեռեւս» բառի |լդէռյէւս)հնչեցումը, ճիշտը (դէռէւս|-նէ. նախապատուութիւնը նմանապէս տրւում է լերբէւէ|, լթէրէւս), |վօրէւէ), լինչէւէլ արտասանականձեւերին8. Իսկ ինչո՞ւ է այս դէպքում տրւում աւելի ստոյգ յանձնարարական:Հաւանաբար` բացատրութիւնն այն է, որ հնչող խօսքի մասնագէտըելնում է արտասանական աւանդոյթից, ձգտում պահպանել աւանդոյթը: Մինչդեռ՝ լեզուաբանների մեծ մասը կառչած է մնում գրաւոր խօսքին, ընդսմին՝դրա աղաւաղուած գրութեամբ (եւ անժխտելի է, որ նրանցից քչերն են կատարելապէս տիրապետումհնչող խօսքին): Դասական ուղղագրութեանմիջոցով մենք հնարաւորութիւնենք ստանում ճշգրտելու ուղղախօսութիւնը: Այնինչ` հայերէնի ուսուցման մեթոդիկայի ասպարեզում կայ հետեւեալ կարծիքը. «Ավանդականուղղագրուասում են, թյունը յուրացնելու ն հմտություն ձեռք բերելու համար, աշակերտիականջը խուլ պիտի լինի, տեսողությունը՝ սուր» : Նախ՝ ասուածը կիրառելի է նաեւ գործող ուղղագրութեանհամար. արդէն թուարկուածարտասանականաղաւաղումներըդրա ապացոյցնեն: Այնուհետեւ` այդպէս ասել, նշանակում է գերագնահատել հայերէնի ուղղագրութեան հնչիւնական սկզբունքը եւ, ընդհակառակը`լիովին անտեսել եւ ձեւաբանական սկզբունքների կարեւոաւանդական-ստուգաբանական րութիւնը: Աւանդականգրապատկերը վճռորոշ դեր է կատարում շատ լեզուներում, իսկ հայերէնի առումով չի կարելի 'սնտեսել բացառիկ նշա-

-

-

-

-

ինչպես

Տես

ԳԱ

"

է. Հ. Գյուլեսերյան, գեղարվեստականխոսքի մատուցման արվեստը, Եր., 1987, էջ 29, 39: մշակույթինախարարությանմեթոդկենտրոն, «Ս.ՎԳյուլբուդաղյան, Հայոց լեզվի մեթոդիկա,Եր., ԵՊՀ հրատ., 1978, էջ 156: Տես

ՀՍՍՀ

՞-

նակութեան մէկ յութիւնը:

այլ

հանգամանք՝ գրական լեզուի երկու ճիւղերի առկա-

Յիշեցնենք ոչ միայն գիտական, այլեւ ազգային-պետականկարեւորութեան լուծումը, որ անխափան գործում էր մինչեւ 1922-ի զեղծումը: «Մեր գրական լեզուն սկզբճավորվելիս հայ մտավորականության արեւելահայ եւ արեւմտահայ հատվածները ազգային լեզվի միասնությունը պահպանելու նպատակով ընդունեցին գրաբարի ուղղագրականնորմաները որպես մեր ազգային գրական լեզվի երկու տարբերակներիընդհանուր նորճաներ: Այդ պատճառով էլ նախահեղափոխական շրջանի ազգային գրանույնպես կան լեզուներ, գրական արտասանության շատ կողմնորոշվում էին գրաբար բառերիգրապատկերներով» 6. Վերջապէս՝«տեսողութիւնը սուր» պիտի լինի, հարկաւ, երկու դէպքում էլ սուր, լեզուն իմացողը պիտի յիշի բառի պատկերը, հասկանայ բառի իմաստը. կիրթն ու անկիրթը ինչո՞վեն տարբերւում: էականնայն է, ոյ գործող ուղղագրութեանըյարմարեցուող (արհեստականօրէն) ուղղախօսութիւնը ոչ միայն չի օգնում այլեւ խանգարում, վնասում է գրագիտութեանը,մինչդեռդասական ուղղագրութիւնը թոյլ է տալիս շտկելու ուղղախօսական սխալները, ապահովում է լեզուական-ազգային միասնականութիւն:

հարզերում

Արմատների մթագնում Սա

«Բարեփոխումները»արմատախիլեն արել հայոց լեզուի բառակազմը: բոլորովին էլ փոխաբերութիւնչէ: Վերացաւ, ըստ որոշ հաշուարկների,

աւելի քան երեք հարիւր յիսուն արմատ՝ «գէտ», «սէր», «տէր» եւ այլն: Այդօրինակ արմատահատումից յետոյ բան չէր մնում անելու, քան երկարացնել «հնչյունականօրենքների» շարքը: Գիտական ուսումնասիրութիւններնու դասագրքերը հեղեղուած են » «ե» «ի» հնչիւնափոխութեանհիմնաւորումներով: Խելամիտ աշակերտը, սակայն, հարց պիտի տայ մեծարգոյ ուսուցչին՝ ինչու «գետ»-ը (մեծ առու) բառաբարդուելիս չի հնչիւնափոխւում («գետափ», «գետահեղձ», «գետաբերան»), իսկ միւս «գետ»-ը (իմացող,ծանօթ)՝ հնչիւնափոխւում է («գիտակ», «գիտակից», «գիտնական»): Նոյն հարցը պիտի ծագի «գեր» (պարարտ) եւ «գեր» (առաւել) բառերի կապակցութեամբ.ասում ենք՝ «գիրուկ», «գիրանալ», բայց` «գերադաս», «գերազանց»: Դարձեալ` ինչո՞ւ զգացում նշանակող «սեր»-ը հոլովւում եւ բառաբարդւում Է հնչիւնափոխութեամբ («սիրոյ մէջ», «սիրել», «սիրահար»), իսկ կաթի պարարտութիւնը (նաեւ` զաւակ, ծնունդ) նշող «սերը»՝ ոչ («սերի մէջ», «սերել», «սերունդ»): Վարցերի անվերջանալիշարքից եւս մէկը՝ «պետ» (կարիք) բառը հնչիւնափոխւում է («պիտա-նի»), միւս «պետ»-ը (գլխաւոր)` ոչ («պետութիւն»): `

(որը, ցաւօք, Այսօրինակհարցերն ունեն միայն մէկ ճիշտ պատասխան այդ զոյգ բառերըիրականումտարբերարմատներ են, եւ հնչիւնափոխւումեն «է» գրութիւնունեցողները: ոմանք նոյնիսկ Այս երեւոյթները,իհարկէ, յայտնի են լեզուաբաններին, ում փոփոխուուղղագրության ուղղակի արձանագրելեն, թէ «այս դեպ : Միաժամանակ, հեղինակնոյն է վիճակ» մի խառնակ թյունը ստեղծում ներն արդարացնումեն խառնակութիւնը՝մեկնաբանելով,թէ գրաբարի էլ էր դա բնորոշ: Սակայն՝եթէ ձեռնարկում ենք «բարեարտասանութեանն մապիտի յաղթահարուէր, հէնց այդ անմիօրինակութիւնը ապա փոխում», նման Մի խառնակուունէին: նպատակ իրենք նաւանդ` բարեփոխիչներն թեան յիշատակումըչի կարող արդարացնել միւսի` յատկապեսյաւելեալ, գոյութիւնը: խառնակութեան արհեստածին

չի լսի աշակերտը),այն Է՝

հետեւած արմատներիկորուստնարՈւղղագրականփոփոխութեանը կոչուող երեւոյթն է «հաճանունութիւն» էլ մէկն միջոցներից դարացնելու բառերը): Մեզ յայտնի է (նոյնական հնչումով, սակայն իմաստով տարբեր որպէս «համանունաբանութիւնը», թէպէտ բուն լեզուաբաններիվաստակը, ենթաբաժին,այնքան խախուտ է տեսակագիտաճիւղ, բառագիտութեան նօրէն ճեկնաբանուած,որ դա չեն կարող հերքել հէնց իրենք: Այդուհանհամարժէք է համանունների կասկադերձ, մի՛ջէ արմատաջնքջումը ծելի հարստութեանը:

Յամրը բարբառում է

Բառավերջումչարտասանուող«յ» հնչիւնի նշանակութիւնը(քահանայ, վրայ, սատանայ, յետոյ, ներկայ) արտաքուստ այնքան էլ են համարում աւեմթագնածէ, որ երբեմնդասականիկողմնակիցներն «դատավճռով» «յ»-ի լորդ դրա վերականգնումը:«Բարեփոխումների» են, վերացումնարդարացնողհեղինակները, որպէսկանոն, փաստարկում տեղ փաստորեն արտասանվում, վեր չէր ի թէ դա «վաղուց ավելորդ էր գրավում, ծանրաբեռնումշարվածքը եւ ստեղծում ուղղագրականդժվա«մեծագույն ան7, թէ առհասարակ դրա վերականգնումը րություններ» թէ «ոչմի է»:3:Ոմանք աւելի առաջ են անցնում, յայտարարում. մտություն «հ» «աշ(իմա տառը վատ բան չի լինի», եթէ չգրենք չարտասանուող բա«ինչպես «արհամարել»), «խոնար», խար», «ճանապար», ռավերջի համար յ-ն չենք գրում» : Մինչդեռ «յ» հնչիւնը («յամր», «անձայն», «կիսաձայն», «ձայնորդ») ուղղախօսականկարեւոր դերակատարումունի: Հարցը միայն այն չէ,

ապագայ,

«խորուրդ»,

ով

Եր., ՀՍՍՌԱռաքելյան, Ժաճանակակից հայերենի հնչյունաբանություն,

էջ հրատ.,1955, Գ, Ջահուկյան, Հարկ կա՞արդյոք 67:

ո՛վ. Առաքելյան, Կգա նաեւ

Հայ մանկավարժականլեզվաբանությանհարցեր:Գիրք ծություն, Եր., Լույս, 1969. էջ 94: Ա. Ղարիբյան,

1.

Ներա-

Եր., 1996, էջ 19: փոխել մեր ուղղագրությունը, ուղղագրությամբզբաղվելու ժամանակը1/«Երեկոյան

էջ Մարտի Երեւան», լ, Ավդալյան,Ուղղագրության խնդիրը // «Հայաստան», 5 Ապրիլի 199,

1997,

ԳԱ

Գրշ

4:

`

:

էջ 2:

որ

«յ»-ն վերականգնճւում է («ապագայում», անտեսուած «ներկայացում» արհեստա-

«վրայից»)` հարկադրելով Քերականներինյօրինել հերթական ծին (բնականը՝դասականըմերժուել է) «օրինաչափությունը»: Չի կարելի հնչիւնաբանութիւնը կտրել ուղղագրութիւնից. եթէ ընթերցողը տեսնում է փակ վանկ (իսկ «յ» կիսաձայնըբաղաձայնիգործառոյթէ կատարում),նա, որպէս կանոն, ճիշտ է շեշտադրում. «շուկա՛յ»-ը երբեք չէր յանգեցնի «շու՛կա» սխալ արտասանութեանը: Չէ՞ որ սխալը չի կրկընւում հոլովաձեւերի, ածանցման եւ բառաբարդման դէպքում («շուկայո՛ւմ» «շուկանե՛ր», «շուկայակա՛ն», «շուկայավարութիւ՛ն»): Նոյն կերպ, արդէն աղաւաղուած են հնչում նախկինում «յ»-ով գրուող մի շարք բառեր` «կաթսայ», «մանանայ»,«գաթայ», եւ «թաւայ», «լաւայ» այլն: Վամեմատենք՝ «շուկայ» «շաքար», «գաթայ» «գաւաթ», «թաւայ» «թափառ», «լաւայ» «լաւաշ», «բացակայ» «բանական», «պարագայ» «պատասխան».երկրորդների մէջ սխալ շեշտադրումըբացաուում է: Դասականուղղագրութեամբ «յ»-ն բաղաձայնիցառաջ ձայնաւորւումէ՝ «խարոյկ», «ողջոյն», «մրցոյթ», «կոյր», «զրոյց», «մշակոյթ», «արժոյթ», «լոյս», «գոյն», «բարդոյթ» եւ այլն: Գործողուղղագրութեամբ «ույ» է դարձել: Մի՞թէդրա հետեւանքըչէ, որ այժմ յաճախադէպեն սխալ գրութիւնն ու արտասանութիւնը`«մշակույթային» մշակույթային),«արժույթային» լարժույթային|,«գույնավոր» |գույնավօր), «լույսավորել» լլոչյսավօրէլ), «կույրանալ» |կույրանալ),«համբույրել» |համբույրէլ)|: Դասականին » «ու» բնորոշ «ոյ» անցումը, թէ՛ արտասանականեւ թէ՛ պատկերային առումով, նման աղաւաղման հիմք չի տալիս: Վերջապէս՝մի շարք բառերում «յ» ձայնորդըլիարժեք տառ է, քանի որ արմատի անքակտելիմաս է կազմում, ուստի` պիտի գրառուի: Օրինակ՝ «հսկայ» «հսկայացում» (ոչ թէ սոսկ «հսկայից», այսինքն՝ ոչ որպէս պարզ միջեւ), «հաճոյ» «հաճոյք» (ոչ թէ սոսկ «հայանալ»), «ընծայել» լ» (ոչ (ոչ թ թէսոսկ կ «րնծ «ընծայ» «ընծայից»),«կայ»- «կայք» (ոչ թէ սան «նային էլ Այսպիսով՝գործող ուղղագրութեամբյամրացած հնչիւնը լիաձայն բարբառում է: Բառավերջի««յ»»-ն ոչ թէ աւելորդ զարդանախշ է, ոչ էլ լոկ ժուզական տուրք կարօտաբաղձութեանը, այլ կենդանի խօսքում միանգամայնորոշակի գործառոյթներ կատարողհնչիւն-

-

-

-

-

-

«ծոյլ».

-

երու ճայնաւորի ոանաաի Արո:

-

-

-

Լեզուատրամաբանական աղաւաղումներ

Արտասանական աղաւաղումներըզուգորդւում են իմաստային,լեզուատրամաբանական սխալներով:Իհարկէ, դրանք ժամանակակից ուղղախօսութեան խնդիրներիցդուրս են դիտւում, սակայն, նախ՝ «ուղղախօսութիւն» եզրը (պատահականչէ, որ հնում անուանուել է «ճշմարտախօսութիւն») թոյլ է տալիս աւելի լայն ըմբռնում, բացի այդ՝ իմաստային շատ խաթարումներ անմիջաբարհետեւանքեն 1922-ի եւ 1940-ի ուղղագրական

փոփոխութիւնների:

Օրինակ` «տնօրենություն» («դիրեկցիա» իմաստով) եւ «տնօրինու-

թյուն» (կարգաւորում)բառերի շփոթը դիւրին վերանում է դասական ուղ-

ղագրութեամբ, պարզ երեւում է «օրէն» արմատը, ուստի` գոյականը տարբերւում բայից (է-ի հնչիւնափոխութեանտրամաբանութիւնն էլ` իր հերթին): Գարեգին Նժդեհն աներկբայ ասում է. «Ապրել ցեղօ/ոէն», այսինքն՝ ցեղը իբրեւ գերագոյն օրէնք ընդունելով: Գամեմատենք գործող ուղղագրութեան աղաւաղման հետ` «Ապրել ցեղորեն». մի՞քէայս սովորական, չէզոք մակբայը արտայայտում է նժդեհեան մտքի ողջ հզօրութիւնն ու իմաստը: Հէնց միայն Նժդեհին համարժէք հասկանալու համար հարկաւոր է օր առաջ վերադառնալ դասական ուղղագրութեանը, էլ չենք խօսում 1600ամեայ գրաւոր ժառանգութեան, արեւմտահայ եւ Սփիւռքի արդի գրականութիւնը համարժէքիւրացնելու մասին: Մէկ այլ, նրբօրէն արձանագրուած, յոբելեանականօրինակ "5. «Օրհնյալ է ՎարություննՔրիստոսի» գործող ուղղագրութեամբմաղթանքըդասական ուղղագրութեամբ է միայն վերականգնում իր բուն իմաստը` «Օրհնեալ է Յարութիւնն Քրիստոսի»: Գրութեան փոփոխութեամբվերստին աղճատուել է բառի արմատը, եւ «յար»-ի փոխարէն(«յ» նախդիր Հ «ար» արմատ), որ այստեղ նշանակում է «կենդանանալ», փաստացի կարդացւում է «հար»՝ «խփել», «վնասել» իմաստով («ոտնահարել», «դանակահարել» եւ այլն): Եւս մեկ օրինակ՝ այս անգամ բարբառային խօսքին առնչուող"5. «Շերացանք՝ ծերը տեսանք» ասացուածքը գործող ուղղագրութեամբ աղճատուած է (ո՞ւմ տեսանք, ո՞ր՛ ծերին, ծերուկին), մինչդեռ դասականով նշանակում է «ծէրը», այսինքն` կեանքի վերջը, աւարտը, ծայրը (այ » է

հնչիւնափոխութեամբ): Նոյնը վերաբերում է «վեր ընկնել» դարձուածքին, որի կողքին անհասկանալի է «վերելակ» բառը (եթէ նոյն բառն է՝ ինչպէ՞սէ նշանակում երկու հակադիր ուղղութիւն). դասականուղղագրութեամբ է ճշտւում, որ առաջին դէպքում գործ ունենք «վէր»-ի՝ վայր ընկնելու հետ («վայր» » «վէր»): Թող ուսուցիչը աշակերտներին (նաեւ՝ դասախօսը`ուսանողներին) հետեւեալ վարժութիւնն անել տա՝ գործող ուղղագրութեամբգրառել ու մեկնաբանել «գյուղապետ», «քաղաքապետ», «թաղապետ», «գնդապետ», «սակավապետ», «անտառապետ», «բռնապետ», «վարչապետ», «պահակապետ» բառերը: Դիւրին կհամոզուենք, որ սովորողներիմեծագոյն մասը շփոբւում է, չի հասկանում, թէ ի՞նչ է «սակավապետը»,ինչի՞ «պետն» է դա: Բառը ստուգաբանւում է միայն դասական գրութեամբ` «սակաւապէտ», այսինքն՝ երկրորդ բաղադրիչը ոչ թէ «գլուխ», «ղեկավար» արմատն է, այլ` «պէտք», ուստի եւ՝ «ժուժկալ»,«քչով բավարարուող»իմաստն ունի:

Միրիջանեան, Ազգայինը Մեսրոպեանուղղագրութիւնն է // «Ավանգարդ» 15-21 Օգոստոսի 2001թ., էջ 2: Տե՛ս Գ. Պասմաճեան, Միասնականուղղագրութիւն յօգուտ միասնականութեան // «Գիտություն եւ տեխնիկա», 1996, թ. 7-9, էջ 41: Տե՛ս

Լ.

(շաբաթաթերթ),

"

-.

Եզրակացութիւն

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

թուականի հրամանագիրը,հիմք ընդունելով կատարուած հնչիւնական փոփոխութիւնների եւ գրառման համակարգի համապատասխանեցման անհրաժեշտութիւնը, բնաւ հաշուի չի առել հնարաւոր հնչիւնական փոփոխութիւնները, որ անխուսափելիօրէնպիտի հետեւէին (եւ հետեւեցին) գրութեան «բարեփոխմանը»: Հայերէնի ոչ միայն ուղղագրութեանը, այլեւ բովանդակ ուղղախօսութեանը հասցուել է կորժանարար հարուաժ:Կատարուածնունեցել է իր քաղաքական դրդապատճառները, խնդրի լուծման ընտրած ռազմավարութեանքաղաքականհիմքերը: Մասնաւորապէս` «բարեփոխիչները»չէին կարող չգիտակցել, որ իրենք առաւել խորացնում են հայութեան երկու հատուածներիմիջեւ արդէն այլ հիմքերով առաջացած վիհը, մի նոր հիմք են տալիս լեզուական, հոգեւոր, մշակութային փոխադարձխորթացման:Դժուար չէր, իսկապէս,հասկանալ, որ միասնականուղղագրութեան պարտադիրպահպանումնէ նոյն լեզուի երկու տարբերակներիհիմքը, բովանդակ ազգային միասնութեանհիմքը: Նորից ու նորից յիշեցնենք, որ յատկապէս այդ հրամայականի,այդ յիրաւի «իմաստուն սկզբունքի»շնորհիւ «արտասանականայն խոշոր տարբերությունները,որոնք անջատում էին մեր երկու գրական լեզուները, գրավորի մեջ քիչ էին զգալ տալիս, իսկ բանավորի մեջ թեեւ շատ, բայց այնքան, որ միմյանց հասկանալու անհաղթահարելի դժվարություններ չէին ստեղծում: Եվ սիրով էր արեւելահայի բերանում արեւմտահայերենը եւ ընդհակառակն» : Մինչդեռկատարուեցայն, ինչն արդէն իսկ կանխատեսելիէր, աւելին՝ յստակ կանխատեսել էին 19-րդ դարի վերջին 20-րդի սկզբին մի շարք մտաւորականներ,ովքեր մտահոգ էին ուղղագրութեան անհարկի փոփոխութեան վտանգից:Յիշատակենքթէկուզ «տգիտականուղղագրութեան» (այսօրուայ հեռուից` տգիտացնող ուղղագրութեան) սպառնալիքի մասին տակաւին 1910 թուականին արուած նախազգուշացումներիցմէկը. «Ուղղագրութիւնը դիւրացնելու պատրուակին տակ՝ աւերել, եղծանել բառերը, գրերու արտասանութեաննրբութիւնները,հայերէնայբուբենքին վրայ այնպիսի՛ անդամահատութիւններընել, որոնք ստուգիւ վիրաբուժական չեն, այլ սպաննիչ ու խաթարող... Այս միջոցիս ամէն քիչ շատ գրիչ շարժողը՝ վրայ, մէկը՝ այս գիրը կը հալածէ, միւսը՝ այն ինկած է գիրը կը վտարէ» : Կատարուածիհակազգային ուղղուածութիւնը, Ճակատագրական վնասակարութիւնը ժամանակին արդարացիօրէնարձանագրել է Վենետիկի Մխիթարեանմիաբանութեան յատուկ հանձնաժողովը. «Աշխարհիս վրայ մեզմէ զատ չկայ ազգ՝ որ երկու տեսակ ուղղագրութիւն ունենայ: Եւ շառ: անտեղիէ մեր ազգին արդիվիճակը՝իրարու գրածներէնխորշելու եւ կամ

հնչվում

--

հայերէն այբուբենքին

1.

2. 3. 4.

5. 6.

Աբեղեան Ա,

Ուղղագրական բառգրքոյկ, Թիֆլիս: էսպերան-

տօ,1913.-- 256 էջ: Աբովյան Խ., Պարապ վախտի խաղալիք // Խ.Սբովյան, Երկեր, Սովետ. գրող, 1984, էջ 290-368:

Աբովյան Խ., Զվարճալիու կարճ պատմությունք // Խ.Աբովյան, Երկեր, Սով. գրող, 1984, էջ 369-423: էջ 184: ԱբրահամյանԱ.Գ., Գլաձորի համալսարանը, Եր., 1983. ն 1978, էջ: Եր., բառ խոսք, ԱբրահամյանՍ.Գ., Հայոց լեզու. Ուսումնական Ս.Գ., Հայերենի կետադրություն: Աբրահամյան -

74 էջ: ձեռնարկ, Եր..:Լույս, 2002. 7. ԱբրահամյանՍ.Գ., Հայոց լեզու. Շարահյուսություն,Եր.: Լույս, 288 էջ: 2004. 8. ԱբրահամյանՍ.Գ., Առաքելյան Վ.Դ., Քոսյան Վ.Ֆ., Հայոց լեզու, 478 էջ: Բ մաս. շարահյուսություն, եր.: Լույս, 1975. 9. Աթայան է.Ռ.,. Լեզվական աշխարհի ներքին կերպավորումըն արտաքինվերաբերությունը,Եր., 1981,392 էջ: վրա // 10. Ալիշան Ղ., Ազգինպակսությանցկամ կատարելությանց Ղ.Ալիշան, Երկեր, Եր.: Սով. գրող, 1981, էջ 170-176: // Ղ.Ալիշան,երկեր, էջ 176-189: 11. Ալիշան Ղ., Ազգասիրություն 12. Աղայան էդ., Արդի հայերենի բացատրականբառարան, Եր.: 1615 էջ: Հայաստան, 1976. 736 էջ: 13. Աղայան է.Բ., Լեզվաբանությանհիմունքներ, Եր., 1987. // 14.Աղայան Ղ., Ժամանակակիցատենախոսություն Ղ.Աղայան, էջ 77-113: Երկ. ժող. չորս հատորով, հ. 3, Եր.:Հայպետհրատ,1963, 15. Աղայան Ղ., Վայկականհնչյունների մասին// Ղ.Աղայան,Երկերի ժող. չորս հատորով,հ. 3, Եր.: ,1963, էջ 237-272: 16. Աղայան Ղ., Մի թեթն հրահանգմեր լեզվի ուղղագրությանմասին / Ղ. Աղայան, Երկ. ժող. չորս հատորով, հ. 3, էջ 309-360: 17. ԱղայանՂ., Հայոց լեզու // Ղ.Աղայան,Երկերի ժող. չորս էջ 377-395: հատորով, հ. 3, Եր.: Վայպետհրատ,Ղ1963, 18. ԱղայանՂ., Սուրբ լեզու // Ղ:Աղայան,Երկ. ժող., հ. 3, էջ 395-420: 19. Աղայան Ղ., Ուսումն մայրենի լեզվի // Ղ.Աղայան, Երկերի ժող. չորս հատորով, հ. 4, Եր.,1963, էջ 86-134: 20. Աղայան Ղ., Մի նկատողություն// Ղ.Աղայան,Երկերի ժողովածու չորս հատորով,հ. 3, Եր., 1963, էջ 216-221: --

--

--

--

-

21.

Աղաջանյան Խ.Ա., Նույնանունների ն դարձվածքներիհամառոտ 198 էջ: բառարան,Եր.. Լույս, 1979. --

ո

Ա.Ղարիբյան,նշուած աշխ., էջ 94: Գ. Մէնէվիշեան, Հայերէն լեզուի ուղղագրութեանխնդիրը,Վիեննա,1910, էջ 8:

-

22.

4, եր. Աճառյան Հր., Հայերեն արմատական բառարան, հ. 1 1979: Երնանի համալս. հրատ., 1971 82. էջ: Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք,Եր., 1955. Դավիթ Անհաղթ, Փիլիսոփայության սահմանումները / Դավիթ Անհաղթ,Երկեր, Եր.: Սով. գրող, 1980, էջ 33-125: Առաքելյան Վ.Դ.,Ժամանակակիցհայերենի հնչյունաբանություն, 161 էջ: Եր.: ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1955. 86 էջ: Ասատրյան Մ., Խոսքի կուլտուրայի մասին, Եր., 1958. Ասատրեան 3Հ.,Մի փոքրիկ մեկնաբանութիւն// Գ.Նժդեհ, Ցեղի ոգու շարժը, Սոֆիա, 1932, էջ 3-9: Ավագյան Մ.Վ., Խոհեր մայրենի լեզվի մասին, Եր.,1988. -- 176 էջ: ԱվետիսյանՅու.Ս., Պաշտոնականգրագրություն(ուղեցույց), 192 էջ: Եր.: ՀՀ կենտրոնական բանկ, 2001. Ավոյան Ռ.Գ., Լեզվական նշանի իմացաբանականմի քանի հարցեր, Եր.: Եր. համալս. հրատ., 1972.- 175 էջ: Արնշատյան Ս.Ղ., Հռետորական արվեստի հիմունքները, Եր.: Վայպետուսմանկհրատ,1961. -- 211 էջ: Արեւմտահայ աշխարհաբարիեզրաբանականխորհուրդ: Ուղե107 էջ: ցոյց Ա., Մարսել, 1993. Արեւմտահայ աշխարհաբարի եզրաբանական խորհուրդ: Ուղե79 էջ: ցոյց Բ., Մարսել, 1995. 527 էջ: Աւօ, Նժդեհ, Բէյրութ: Համազգային, 1968. Բալագյան Լ.Լ.,Խոսքի գիտական ոճի ուսուցում,Եր.,1990,262 էջ: Բակունց Բ., Պրովինցիայիմայրամուտը// Ա.Բակունց,Երկեր,հ.Ղ, Եր.: ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.,1976, էջ 3105-326: Բակունց Բ., Ելույթ Վայաստանիխորհրդայինգրողների առաջին համագումարում// Ա.Բակունց, Երկեր, հ.4, Եր.: ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1984, էջ 505-517: Բաղդասարյան Հ.Մ., Հռետորականխոսքի ուժը, Եր.: 1987. 215 էջ: Հայաստան, ԲաղդասարյանՎ., Տրամաբանական սխալներ // ՀՍՀ, հ. 12: Բարսեղյան3Հ.,Հայերեն ուղղագրական, ուղղախոսական, բառարան,Եր., 1973: տերմինաբանական Բեդիրյան Պ.Ս.,Բառերիխորհրդավորաշխարհից,Եր., 1989. 304 էջ: 208 էջ: Բեդիրյան Պ., Հայ լեզուն ն մերխոսքը, Եր., 1999. Բրուտյան Գ.Հ., Փիլիսոփայություն ն լեզու, Եր.,1972, 538 էջ: Բրուտյան Գ.Ա.,, Իմաստասիրական երկխոսություններ, հ.1, 2, Եր.: Գայաստան, 1986: Բրուտյան Գ.Ա, Տրամաբանության դասընթաց: Դասագիրք 539 էջ: բուհերիհամար, Եր., 1987.

ԳՐԱՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

-

--

23. 24.

25.

--

1.

տօ,1913.-

2.

--

26.

27. 28.

29.

-

Յ. 4.

5.

6.

--

30. 31.

՛

32.

--

33.

--

34. 35.

36. 37.

38.

--

-

39. 40.

..

41. 42.

43. 44. 45.

-

--

--

Աբեղեան Ա., Ուղղագրական բառգրքոյկ, Թիֆլիս:

7.

Ց.

էսպերան-

էջ:

Աբովյան Խ., Պարապ վախտի խաղալիք // Խ.Աբովյան, Երկեր, Սովետ. գրող, 1984, էջ 290-368: Աբովյան Խ., Զվարճալի ու կարճ պատմությունք // Խ.Աբովյան, Երկեր, Սով. գրող, 1984, էջ 369-423: էջ 184: Աբրահամյան Ա.Գ., Գլաձորի համալսարանը,Եր., 1983. ն 1978, Ս.Գ., Հայոց Եր., էջ: լեզու. բառ խոսք, Աբրահամյան Աբրահամյան Ս.Գ. Հայերենի կետադրություն: Ուսումնական ձեռնարկ, Եր.: Լույս, 2002. -- 74 էջ: Աբրահամյան Ս.Գ., Հայոց լեզու. Շարահյուսություն, Եր.: Լույս, 2004. -- 288 էջ: Աբրահամյան Ս.Գ., Առաքելյան Վ.Դ., Քոսյան Վ.Ֆ., Վայոց լեզու, -

478 էջ: շարահյուսություն, Եր.: Լույս, 1975. 9. Աթայան է.Ռ.,. Լեզվական աշխարհի ներքին կերպավորումը ն արտաքինվերաբերությունը,Եր., 1981,392 էջ: 10. Ալիշան Ղ., Ազգին պակսությանց կամ կատարելությանց վրա // Ղ.Ալիշան, Երկեր, Եր.: Սով. գրող, 1981, էջ 170-176: // Ղ.Ալիշան, Երկեր, էջ 176-189: 11. Ալիշան Ղ., Ազգասիրություն 12.Աղայան էդ., Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Եր.: 1615 էջ: Հայաստան,1976. 13. Աղայան է.Բ., Լեզվաբանությանհիմունքներ,Եր., 1987. -- 736 էջ: 14.Աղայան Ղ., Ժամանակակից ատենախոսություն // Ղ.Աղայան, Երկ. ժող. չորս հատորով, հ. 3, Եր.:Հայպետհրատ,1963,էջ 77-113: 15. Աղայան Ղ., Հայկականհնչյունների մասին// Ղ.Աղայան,Երկերի ժող. չորս հատորով, հ. 3, Եր.: ,1963, էջ 237-272: 18. Աղայան Ղ., Մի թեթն հրահանգմեր լեզվի ուղղագրությանմասին // Ղ. Աղայան,Երկ. ժող. չորս հատորով, հ. 3, էջ 309-360: 17. Աղայան Ղ., Հայոց լեզու // ՂՂԱղայան, Երկերի ժող. չորս էջ 377-395: հատորով, հ. 3, Եր.: Գայպետհրատ,1963, 18. Աղայան Ղ., Սուրբ լեզու // Ղ'Աղայան,Երկ.ժող., հ. 3, էջ 395-420: 19. Աղայան Ղ., Ուսումն մայրենի լեզվի // Ղ.Աղայան,Երկերի ժող. չորս հատորով, հ. 4, Եր.,1963, էջ 86-34: 20. Աղայան Ղ., Մի նկատողություն// Ղ.Աղայան,Երկերի ժողովածու չորս հատորով,հ. 3, Եր., 1963, էջ 216-221: 21. Աղաջանյան Խ.Ա., Նույնանունների ն դարձվածքների համառոտ 198 էջ: բառարան,Եր.: Լույս, 1979. Բ մաս.

--

--

-

4, Եր.: Աճառյան Հր., Հայերեն արմատական բառարան,հ. 1 1979: Երնանի համալս. հրատ., 1971 23. Վարդան Այգեկցի, Աղվեսագիրք, 82 էջ: Եր., 1955. 24. Դավիթ Անհաղթ, Փիլիսոփայությանսահմանումները/ Դավիթ Անհաղթ, Երկեր,Եր.: Սով. գրող, 1980, էջ 33-125: 25. Առաքելյան Վ.Դ.,Ժամանակակից հայերենի հնչյունաբանություն, 161 էջ: Եր.: ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1955. 26. Ասատրյան Մ., Խոսքի կուլտուրայի մասին, Եր., 1958. 86 էջ: 27. Ասատրեան 3Հ.,Մի փոքրիկմեկնաբանութիւն// Գ.Նժդեհ, Ցեղի ոգու շարժը, Սոֆիա, 1932, էջ 3-9: 28. Ավագյան Մ.Վ., Խոհեր մայրենիլեզվի մասին,Եր.,1988. 176 էջ: 29. Ավետիսյան Յու.Ս., Պաշտոնականգրագրություն (ուղեցույց), 192 էջ: Եր.: Հ1 կենտրոնականբանկ, 2001. 30. Ավոյան Ռ.Գ., Լեզվական 0շանի իմացաբանական մի քանի հարցեր, Եր.: Եր. համալս. հրատ., 1972.- 175 էջ: 31. Ս.Ղ., Հռետորական:արվեստի հիմունքները, Եր.: Հայպետուսմանկհրատ, 1961. -- 211 էջ: 32. Արեւմտահայ աշխարհաբարի եզրաբանականխորհուրդ: Ուղե107 էջ: ցոյց Ա., Մարսել, 1993. 33. Արեւմտահայ աշխարհաբարիեզրաբանականխորհուրդ: Ուղե79 էջ: ցոյց Բ., Մարսել, 1995. 34. Աւօ, Նժդեհ, Բէյրութ: Վամազգային,1968. 527 էջ: 35. Բալագյան Լ.Լ..Խոսքի գիտականոճի ուսուցում,Եր.,1990,262 էջ: 36. Բակունց Բ., Պրովինցիայի մայրամուտը// Ա.Բակունց,Երկեր, հ.1, Եր.: ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1976, էջ 3105-326: 37. Բակունց Բ., Ելույթ Վայաստանի խորհրդային գրողներիառաջին համագումարում// Ա.Բակունց,Երկեր, հ.4, Եր.: ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1984, էջ 505-517: 38. Բաղդասարյան ԴՀ.Մ.,«ռետորականխոսքի ուժը, Եր.: Հայաստան, 1987. 215 էջ: Վ., Տրամաբանական սխալներ յ ՀՍՀ, հ. 12: 39. 40. Բարսեղյան Հ., Հայերեն ուղղագրական,ուղղախոսական, տերմինաբանական բառարան,Եր., 1973: 41. Բեդիրյան Պ.Ս., Բառերիխորհրդավոր Եր., 1989. 304 էջ: աշխարհից, 42. Բեդիրյան Պ., Հայ լեզուն ն մեր խոսքը, Եր., 1999. -- 208 էջ: 43. Բրուտյան Գ..., Փիլիսոփայությունն լեզու, Եր.,1972, 538 էջ: 44. Բրուտյան Գ.Ա.,, Իմաստասիրական երկխոսություններ, հ.1, 2, Եր.: Հայաստան, 1986: 45. Բրուտյան Գ.Ա., Տրամաբանության դասընթաց: Դասագիրք բուհերի համար,Եր.,1987. 539 էջ: 22.

-

46.

--

--

--

-

--

--

Արնեշատյան

--

--

--

:

Բաղդասարյան -

-

.

--

47.

Ն., Բուալո

Քերթողական արվեստ// Ֆրանսիական կլասիցիզմ / Թարգմ ֆր., Եր., 1982, էջ 398-430:

ԳաբրիէլեանՄ.Ս., Արուեստատենախօսութեան,Նիւ Եորք, 1891,

էջ:

49. 50.

Գարագաշեան Մ., Արուեստ ճարտարախօսութեան, Վիէննա,

--

-

1875, 382. էջ:

1844, 309 էջ: Գարեգինյան Գ.Լ., Ժամանակակիցհայոց լեզու: Բարդ նախադա432 էջ: սություն, Եր., 1991. 52. Գիրք դատարանների ն դատավորներիմասին / Թարգմ. ռուս., Եր., Գայաստան,1991.-511էջ: 53.Գյուլբուդաղյան Ս.Վ., Հայերենի ուղղագրության պատմություն, 432 էջ: Եր., 1973. 54. Գյուլբուդաղյան Ս.Վ., Ժամանակակից հայերենի շարահյուսու292 էջ: թյուն, Եր., 1987. 55. Գյուլեսերյան է.Հ., Գեղարվեստական խոսքի մատուցման ար103 էջ: վեստը, Եր., 1987. 56. Գիրք Պիտոյից, Եր.: Հ14 ԳԱԱ հրատ., 1993. 363 էջ: 57. Գոճանեան Պ., Ի սէր մայրենի լեզուին, Վիեննա-Երեւան: Մխիթարեան հրատարակութիւն,2002. -- 31 էջ: 58.Գնորգյան Ե.Հ., Շարժումների լեզուն. շարժաբանության ներածություն, Եր.: Երեանի համ. հրատ., 1988. -- 240 էջ: 59. Գրիգորյան Կ.Հ., Խոսքը ն նրա արտաբերձման թերությունների 119 էջ: վերացմանմիջոցները,Եր., Լույս, 1980. 60. Դարբինյան Մ.Յ., Ժամանակակիցհայոց լեզու. կետադրություն, 152 էջ: Եր.: Լույս, 1990. 81, Եզոպոսիառակները,Եր.: Վայաստան,1990. 383 էջ: 62.Եղիշե, Վարդանի ն հայոց պատերազմի մասին, Եր. Երնանի պետականհամալս. հրատ., 1989. -- 448 էջ: 63. Եպիկտետեայ,Առածք բարոյականք,Վենետիկ,1871, 218 էջ: 64. ԶասլավսկիԻ., Պարադոքս // ՀՍՀ, հ. 9, Եր., 1983: 85.Զարդարյան ԴՀ.,«Աստվածկա թե չկա» // Սփյուռքահայ պատմվածք, հ. 1, Եր.: Եր. համ. հրատ., 1984, էջ 191-196: 68. Զոհրապ Գ., Անբարոյականգրականություն// Գ.Զոհրապ, Երկեր, Եր.: Խորհրդ. գրոՂ, 1989, էջ 425-430: 557 էջ: 87. ԶցհրապԳ., Երկերիժողովածու, հ. Ե., Եր., 2004. 68. Զօհրապ Գ., Ի՞նչ կը պահանջէ հայը Օսմանյան խորհրդարանէն // Գ. Զօհրապ, Երկերի ժողովածու, հ. Ե., Եր., 2004, էջ 98-105: 09. Զօհրապ Գ., Հայ պատգամաւորի մը հաշուետուութիւնը // Գ. Զօհրապ, Երկերի ժող., հ. Ե., Եր., 2004, էջ 372-391: 51.

-

-

-

--

--

--

--

--

--

`

256 էջ: Գաբրիելյան Վ., Գրավոր խոսք, Եր., 2004. Գանթարեան Ս., Տարերք հռետորական արուեստի, Վենետիկ,

48.

70.էլոյան 71.

,-

Ա.Ա, Ժամանակակիցհայերենի բառային ոճաբանություն,

Եր.,

ՀԽՍՀ

ԳԱ հրատ., 1989.

-

46.

|

էջ:

47.

Թէովնեայ, Յաղագս ճարտասանականկրթութեանց / Թարգմ.

հուն., Եր.: ՀԽՍՀ պատմ. ն գրակ. ինստ., 1938, 214 էջ: 72. Թոխմախյան Ռ., Ուղղախոսություն// ՀՍՀ, հ.12, էջ 243-244:

48.

դասընթաց, Եր., 2002, էջ 49- 66: 74. Թումանյան 3., Մի՞թեդժվար // Հ.Թումանյան, Երկերի լիակաէ տար ժողովածու, հ. 7, Եր.: Գիտություն, 1995, էջ 7-8: 75. Թումանյան 3Հ., Հայոց գրական լեզվի խնդիրը // Հ.Թումանյան, Երկ. լիակ. ժող., հ. 7, Եր., 1995, էջ 283-296: 76. Թումանյան 3Հ.,Դիտողություններլեզվի մասին // Հ.Թումանյան, Երկ. լիակ. ժող., հ. 8, Եր., 1999, էջ 434-448: 77. ժամանակակից հայերեն խոսակցականլեզուն, Եր.: ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1981:

50.

73.

78.

Թոխմախյան Ռ.,

ժամանակակից

Հնչյունաբանություն//

Ցանրալեզվաբանության

գ :

պատմություն,

շարահյուսու-

--

--

--

--

ր

ռ

:

--

'

--

--

--

,

Երկերի

--

--

Բարդ

--

--

--

-

-

--

--

1844, 309 էջ: Գարեգինյան Գ.Լ., ժամանակակիցհայոց լեզու:

սություն, Եր., 1991.

հ. բառարան, ր

ացատրական

լե

--

Օճախադաէջ: 52. Գիրք դատարաններին դատավորների մասին / (Թարգմ. ռուս., Եր., Հայաստան,1991.- 511էջ: 53. Գյուլբուդաղյան Ս.Վ., Հայերենի ուղղագրության 432 էջ: Եր., 1973. 54. Գյուլբուդաղյան Ս.Վ., Ժամանակակիցհայերենի թյուն, Եր., 1987. -- 292 էջ: է.Հ.. Գեղարվեստական խոսքի մատուցման արԳյուլեսերյան 55. 103 էջ: վեստը, Եր., 1987. 363 էջ: 56. Գիրք Պիտոյից, Եր.: 33 ԳԱԱ հրատ., 1993. 57. Գոճանեան Պ., Ի սէր մայրենի լեզուին, Վիեննա-Երեւան:Մխիթարեան հրատարակութիւն, 2002.-- 31 էջ: 58. Գւաորգյան Ե.Հ., Շարժումների լեզուն. շարժաբանության ներա240 էջ: ծություն, Եր.: Երեանի համ. հրատ., 1988. 59. Գրիգորյան Կ.Հ., Խոսքը ն նրա արտաբերման թերությունների 119 էջ: վերացմանմիջոցները, Եր., Լույս, 1980. Մ.3., Ժամանակակիցհայոց լեզու. կետադրություն, Դարբինյան 60. 152 էջ: Եր.: Լույս, 1990. 61. Եզոպոսի առակները,Եր.: Ղայաստան, 1990. -- 383 էջ: 62.Եղիշե, Վարդանի ն հայոց պատերազմի մասին, Եր.: Երնանի պետականհամալս. հրատ., 1989. -- 448 էջ: 218 էջ: 63. Եպիկտետեայ,Առածքբարոյականք,Վենետիկ,1871, 64. Զասլավսկի Ի., Պարադոքս// ՀՍԴ, հ. 9, Եր., 1983: 65. Զարդարյան ԴՀ.,«Աստված կա թե չկա» // Սփյուռքահայ պատմվածք, հ. 1, Եր.: Եր. համ. հրատ., 1984, էջ 191-196: 66. Զոհրապ Գ., Անբարոյականգրականություն// Գ.Զոհրապ, Երկեր, Եր.: Խորհրդ. գրող, 1989, էջ 425-430: 67. Զօհրապ Գ., 557 էջ: ժողովածու, հ. Ե., Եր., 2004. 68. Գ., պահանջէ Օսմանյան հայը խորհրդարանէն// Ի՞նչ կը Զօհրապ Գ. ՋՁօհրապ,Երկերիժողովածու, հ. Ե., Եր., 2004, էջ 98-105: 69. Զօհրապ Գ., Հայ պատգամաւորի մը հաշուետուութիւնը // Գ. Զօհրապ, Երկերի ժող., հ. Ե., Եր., 2004, էջ 372-391: 51.

թին ՀԱՍ գրատա "4980: հայոց

Իմաստախոս Շեքսպիրը, Եր., 1986, 340 էջ: 80. Իշխանյան Ռ.Ա., Մայրենին,Եր.: Լույս, 1986. 123 էջ: 81. Իշխանյան Ս.Ս., Թնավոր խոսքեր, Եր., 1975. -- 122 էջ: 82. Իսահակյան Ավ., Խոսք իր ծննդյան 80-ամյակի հոբելյանական հանդեսին // Ավ.Իսահակյան,Երկեր, Եր., 1987, էջ 847-851: 83. Լառոշֆուկո Ֆ. դը, Մաքսիմներ,Եր.: Սովետ. գրող, 1978, 240 էջ: 84. Լեզվի մասին (գերատեսչական նորմատիվայինակտեր), Եր., ՀՀ 53 էջ: պաշտոնականտեղեկագիր,2004. 85. Լեզուն՝ ազգի հարատնմանգրավական,Եր.:Մաշտոց,2002, 63 էջ: 86. Խաչատրյան ԴՀ.Հ.,Բառը չզորացրվողզինվոր է, Եր.: Լույս, 1990, 64 էջ: 87. Խաչերյան Լ.Գ., Գլաձորի համալսարանըհայ մանկավարժական 232 էջ: մտքի զարգագմանպատմությանմեջ, Եր.: Լույս, 1973. 88.Խաչերեան Լ.Գ, Հայոց համազգային Մաշտոցեան համակարգուած միասնական եւ միակերպ ուղղագրութեան պատմութիւնը 408 էջ: (Ե.-Ի. դարեր), Լոս Անջելըս: Նոր Կեանք, 1999. 89. Խաչերեան Լ.Գ, Հայ դպրութեան պատմութիւնը քննական տեսութեամբ,Անթիլաս:Նոր Կեանք, 2000. -- 371 էջ: 90. Խաչերեան Լ.Գ, Եզնիկ Կողբացի, Կլէնտէյլ, 2001. 273 էջ: 91.Խաչերեան Լ.Գ, Հայոց :սզգային դիցարանը, Կլէնտէյլ: Նոր. 282 էջ: Կեանք, 2001. 92. Խաչերեան Լ.Գ, Վայագիտական ուսումնասիրութիւններեւ հրա269 էջ: պարակումներ,Գլենտեյլ: Նոր Կեանք, 2004. 93. Խլղաթյան Ֆ.Հ., Բառարան-տեղեկատու:Նոր բառեր ն իճաստ168 էջ: ներ, Եր.: Հայաստան, 1982. 79.

49.

Քերթողական արվեստ // Ֆրանսիական կլասիցիզմ / Թարգմ ֆր., Եր., 1982, էջ 398-430: ԳաբրիէլեանՄ.Ս., Արուեստատենախօսութեան,Նիւ Եորք, 1891, 128 էջ: 256 էջ: Գաբրիելյան Վ., Գրավոր խոսք, Եր., 2004. Ս., Տարերք հռետորական արուեստի, Վենետիկ, Գանթարեան 1875, 382. - էջ: Գարագաշեան Մ., Արուեստ ճարտարախօսութեան, Վիէննա,

ԲուալոՆ.,

-

70.

էլոյան Ա.Ա., Ժամանակակիցհայերենի բառային ոճաբանություն, Եր., ՎԽՍՀ ԳԱ հրատ., 1989. 258 էջ: Թէովնեայ, Յաղագս ճարտասանականկրթութեանց/ Թարգմ. հուն., Եր.: ՀԽՍՀ պատմ. ն գրակ. ինստ., 1938, 214 էջ: Թոխմախյան Ռ., Ուղղախոսություն // ՀՍՀ, հ.12, էջ 243-244: Թոխմախյան Ռ., Հնչյունաբանություն // Վանրալեզվաբանության դասընթաց, Եր., 2002, էջ 49- 66: Թումանյան ՅՀ.,Մի՞թեդժվար է // Հ.Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 7, Եր.: Գիտություն,1995, էջ 7-8: Թումանյան ՅՀ., Վայոց գրական լեզվի խնդիրը // Հ.Թումանյան, Երկ. լիակ. ժող., հ. 7, Եր., 1995, էջ 283-296: Թումանյան 3Հ.,Դիտողություններլեզվի մասին // Հ.Թումանյան, Երկ. լիակ. ժող., հ. 8, Եր., 1999, էջ 434-448: ժամանակակից հայերեն խոսակցականլեզուն, Եր.: ՎՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1981: ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրականբառարան, հ. 1 4, Եր.: ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1969 1980: 1986, էջ: ԻմաստախոսՇեքսպիրը, Եր., 123 էջ: Իշխանյան Ռ.Ա., Մայրենին,Եր.: Լույս, 1986. 122 էջ: Ս.Ս., Թնավոր խոսքեր, Եր., 1975. Իշխանյան Իսահակյան Ավ., Խոսք իր ծննդյան 80-ամյակի հոբելյանական հանդեսին // Ավ.Իսահակյան,Երկեր, Եր., 1987, էջ 847-851: Լառոշֆուկո Ֆ. դը, Մաքսիմներ,Եր.: Սովետ. գրող, 1978, 240 էջ: Լեզվի մասին (գերատեսչականնորմատիվայինակտեր), Եր., ՀՀ 53 էջ: պաշտոնականտեղեկագիր,2004. Լեզուն՝ ազգի հարատնմանգրավական,Եր.:Մաշտոց,2002,63 էջ: Խաչատրյան ՀԴՀ., Բառը չզորացրվողզինվոր է, Եր.: Լույս, 1990, 64 էջ: Լ.Գ., Գլաձորի համալսարանըհայ մանկավարժական Խաչերյան 232 էջ: մտքի զարգացմանպատմությանմեջ, Եր.: Լույս, 1973. Լ.Գ, Հայոց համազգային Մաշտոցեան համակարԽաչերեան գուած միասնական եւ միակերպ ուղղագրութեան պատմութիւնը 408 էջ: (Ե.-Ի, դարեր), Լոս Անջելըս:Նոր Կեանք, 1999. Խաչերեան Լ.Գ, Հայ դպրութեան պատմութիւնը քննական 371 էջ: տեսութեամբ,Անթիլաս:Նոր Կեանք, 2000. 273 էջ: Խաչերեան Լ.Գ, Եզնիկ Կողբացի, Կլ էնտէյլ, 2001. Խաչերեան Լ.Գ, Հայոց :սզգային դիցարանը, Կլէնտէյլ: Նոր 282 էջ: Կեանք, 2001. Խաչերեան Լ.Գ, Վայագիտական ուսումնասիրութիւններեւ հրա269 էջ: պարակումներ,Գլենտեյլ: Նոր Կեանք, 2004. Խլղաթյան Ֆ.3., Բառարան-տեղեկատու:Նոր բառեր ն իմաստ168 էջ: ճեր, Եր.: Վայաստան,1982. -

71.

72. 73. 74.

75. 76. 77. 78.

-

79. 80.

81. 82.

83. 84.

--

--

--

--

85.

86. 87.

-

88.

--

89.

--

90.

91.

--

--

92.

--

93.

204.Պլուտարքոս, Խրատներ պետական գործերի վերաբերյալ

168 էջ: հրատ., 1990. 208.Պողոսյան Պ.Մ., Խոսքի մշակույթի ն ոճագիտության հիմունքները, հ. 1, Եր.: Երնանի համ. հրատ., 1990, 424 էջ: 209.Պողոսյան Պ.Մ., Խոսքի մշակույթի ն ոճագիտության հիմունքները, հ. 2, Եր.: Երեանի համ. հրատ., 1991, 396 էջ: Գ.Բ., Ժամանակակից հայերենի . տեսության 210.Ջահուկյան հիմունքները, Եր.: ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1972: 211.Ջահուկյան Գ.Բ. Ժամանակակիցհայոց լեզվի իմաստաբա319 էջ: նություն ն բառակազմություն,Եր., 1989. 212.Ջահուկյան Գ.Բ.,Զրույցներ հայոց լեզվի մասին,Եր.,1992,119 էջ: 213.Ջահուկյան Գ.Բ., Աղայան է.Բ., Առաքելյան Վ.Դ., Քոսյան Վ.Ա., Հայոց լեզու, Ա մաս, Ա պրակ, Եր..: Լույս, 1980, 528 էջ: 214.Ջահուկյան Գ.Բ., Խլղաթյան Ֆ.Բ., Վայոց լեզու. ոճաբանություն, 166 էջ: Եր.: Լույս, 1976. 215. Ջրբաշյան բառարան, էդ., Մախչանյան 3Հ.,Գրականագիտական 352 էջ: Եր.: Լույս, 1980. 343 էջ: 216.Ռոտերդամցի է., Գովք հիմարության,Եր., 1946. 217.Ռուս-հայերեն դարձվածաբանականբառարան,Եր.,1975,615էջ: 218.Սալլանթեանց Մ., Հրահանգ ճարտասանութեանկամ ճառաբանութեան,Մոսկով, 1836.- 346 էջ: 219.Սահակյան Վ.Ա., Սահակյան Վ.Վ., Հոմանիշների ն հականիշնե288 էջ: րի բառարան,2-րդ լր. հրատ., Եր., 2001. 220.Սահակյան Վ.Ա., Սահակյան Վ.Վ., Ուղղագրական-բացատրա288 էջ: կան բառարան,Եր.: Վրազդան,2001. 221.ՍիմոնեանԿ., Լեզու եւ ուղղագրութիւն,Եր., 2000, 104 էջ: 222.Սվետոնիոս, Տասներկու կեսարներիկյանքը, Եր., 1986.-- 520 էջ: 223.Ստեփանյան Զ., Բանավեճի արվեստը// Բանբեր (ԵՊՏԻ), 2004, թ. 3, էջ 57-63: 224.Սունդուկյան Գ., Պեպո // Գ.Սունդուկյան, Երկեր, Եր.: Սովետ. գրող, 1984, էջ 217-319: 225.Սուքիասյան Ա.Մ., Ժամանակակիցհայոց լեզու (հնչյունաբաԵր.,1982, 440 էջ: նություն,բառագիտություն,բառակազմություն), 226.Սուքիասյան Ա.Մ., Վայոց լեզվի հոմանիշների բառարան, Եր.: 683 էջ: ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1967. -

--

-

--

--

--

--

:

--

--

//

Թարգմ. հուն., Եր., 1988, էջ 665-718: Պլուտարքոս, 205.Պետիրեան Պ., Եկէք ճիշդ խօսենք ու գրենք, Պոստոն,1993, 225 էջ: 206.ՊողոսյանՊ.Մ., Վռետորականարվեստիմասին, Եր.,1974.20 էջ: 207.Պողոսյան Պ.Մ., Ոճագիտական ըմբռնումների ծագումն ու ն Հռոմում, Եր.: Երեանի համ. զարգացումը Հին Հունաստանում

Երկեր /

227.Սնակ Պ., Պահպանենք ն հարստացնենքմայրենին // Պ.Սնակ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հ. 5, Եր., 1974, էջ 146-155: 228.Սւնակ Պ., Ազգային սնապարծություն ն ազգային արժանապատվություն// Պ.Սնակ, Երկերիժողովածու, հ. 5, էջ 294-302: 229.ՍռնակՊ., Դժվարը իրենից հասուն լինելն է // Պ.Սնակ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հ. 5, Եր., 1974, էջ 337-348: 230.Սնակ Պ., Թումանյանի հետ // Պ.Սնակ, հ. 5, 1974, էջ 349-379: 231.Սնակ Պ., Ինչ-ը, ինչպես-ը ն որպես-ը // Պ.Սնակ, Երկերի ժողովածու 6 հատ., հ. 5, եր.: Գայաստան, 1974, էջ 388-408: 232.Սնակ Ռ., Այլասերում // Երկեր, Եր., 1985, էջ 310-314: 233.Սնռակ Ռ., Վեցերորդ զգայարանք// Երկեր, Եր.: Սովետ. գրող,

՞

հրատ.,

1985, էջ 319- 321:

234.Վարդան Արնելցի, ճառք, Ներբողեանք, Եր.: Ոսկան Երնանցի, 2000.

--

էջ:

235.Վարուժան Դ., Հայ լեզվի խնդիրը / Դ.Վարուժան, Երկերի լիակատարժողովածու, հ. 3, Եր., 1987, էջ 121-130: 236.Վարուժան Դ., Հուսկ բանք // Դ.Վարուժան,ԵԼԺժ,հ. 3, էջ 177-181: 237.Վարուժան Դ., Հորդորներ սկսնակներուն// Դ.Վարուժան, ԵԼժ, հ. Յ, Եր., 1987, էջ 187-207: 238.Վոլտեր, Միկրոմեգաս // Վոլտեր, Ընտիր երկեր / Թարգմ. ֆր., Եր.: Վայպետհրատ,1958, էջ 115-146: 239.Վոլտեր, Կանդիդ// Վոլտեր, Ընտիր երկեր, 1958, էջ 149-286: 80 էջ: 240.Տաթնացի Գ., Թնավոր խոսքեր ն ասույթներ, Եր., 2003. 241.Տերմինաբանական ն ուղղագրականտեղեկատու, Եր.: Երնանի համալս. հրատ., 1988. -- 415 էջ: 242.Տերմինաբանության ն խոսքի մշակույթի հարցեր, Եր.: ՀՍՍՀ ԳԱ

.

'

«

--

հրատ., 1987.

--

էջ:

243.Տեմիրճիպաշյան Ե., Պետրոս Ադամյան (Դամբանական` խոսված գերեզմանատան մեջ) // Ե.Տեմիրճիպաշյան, Երկեր, Եր.: Սովետ. գրող, 1986, էջ 366-368: 244.Տեմիրճիպաշյան Ե., Խոսվրտուք աղջկանց վրա, կամ Ավելին ճառը // Ե.Տեմիրճիպաշյան,Երկեր, էջ 397-414: 245.Տեմիրճիպաշյան Ե., Կրթական բարենորոգում// Ե.Տեմիրճի-

դաստիարակության

պաշյան, Երկեր, Եր., 1986, էջ 415-427:

246.Տիոյան Ս., Բառագիտություն // Վանրալեզվաբանությանդասընթաց, Եր., 2002,

էջ 66-89:

247.Փափազյան .Վ., Հետադարձ հայացք: Գիրք առաջին // Վ.Փափազյան, Երկեր,Հ. 1, Եր.: Սով. գրող., 1979. 460 էջ: 248.Փափազյան Վ., Հետադարձ հայացք: Գիրք երկրորդ // Վ.Փափազյան, Երկեր, Հ. 2, Եր.: Սով. գրող., 1981. -- 464 էջ: --

204.Պլուտարքոս, Խրատներ պետական գործերի վերաբերյալ // Պլուտարքոս, Երկեր / Թարգմ. հուն., Եր., 1988, էջ 665-718: 205.Պետիրեան Պ., Եկէք ճիշդ խօսենք ու գրենք, Պոստոն,1993, 225 էջ: 206.Պողոսյան Պ.Մ., Հռետորական արվեստիմասին, Եր.,1974,20 էջ: 207.Պողոսյան Պ.Մ. Ոճագիտական ըմբռնումների ծագումն ու ն Հռոմում, Եր. Երնանի համ. զարգացումը Հին Հունաստանում 1990.

-

էջ:

208.Պողոսյան Պ.Մ., Խոսքի մշակույթի ն ոճագիտության հիմունքները, հ. 1, Եր.: Երնանի համ. հրատ., 1990, 424 էջ: 209.Պողոսյան Պ.Մ., Խոսքի մշակույթի ն ոճագիտության հիմունքները, հ. 2, Եր.: Երնանի համ. հրատ., 1991, 396 էջ: Գ.Բ., 210.Ջահուկյան ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները,Եր.: ՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1972: 211.Ջահուկյան Գ.Բ., ժամանակակից հայոց լեզվի իմաստաբանություն ն բառակազմություն,Եր., 1989. -- 319 էջ: 212.Ջահուկյան Գ.Բ.,Զրույցներ հայոց լեզվի մասին,Եր.,1992,119 էջ: 213.Ջահուկյան Գ.Բ., Աղայան է.Բ., Առաքելյան Վ.Դ., Քոսյան Վ.Ա.,

Հայոց լեզու, Ա մաս, Ա պրակ, Եր.: Լույս, 1980, 528 էջ: 214.Ջահուկյան Գ.Բ., Խլղաթյան Ֆ.Բ., Վայոցլեզու. ոճաբանություն, Եր.: Լույս, 1976. -- 166 էջ: բառարան, 215.Ջրբաշյան էդ., Մախչանյան Հ., Գրականագիտական 352 էջ: Եր.: Լույս, 1980. 343 էջ: 216.Ռոտերդամցի է., Գուլք հիմարության,Եր., 1946. բառարան,եր.,1975,615 էջ: 217.Ռուս-հայերեն դարձվածաբանական 218.Սալլանթեանց Մ., Հրահանգ ճարտասանութեանկամ ճառաբանութեան,Մոսկով, 1836.- 346 էջ: 219.Սահակյան Վ.Ա., Սահակյան Վ.Վ., Վոմանիշների ն հականիշնե288 էջ: րի բառարան,2-րդ լր. հրատ., Եր., 2001. 220.Սահակյան Վ.Ա., Սահակյան Վ.Վ., Ուղղագրական-բացատրա288 էջ: կան բառարան,Եր.: Գրազդան,2001. եւ Կ., Լեզու Եր., 2000, 104 էջ: ուղղագրութիւն, 221.Սիմոնեան 222.Սվետոնիոս,Տասներկու կեսարներիկյանքը, Եր., 1986.-- 520 էջ: 223.Ստեփանյան Զ., Բանավեճի արվեստը // Բանբեր (ԵՊՏԻ), 2004, թ. 3, էջ 57-63: 224.Սունդուկյան Գ., Պեպո // Գ.Սունդուկյան, Երկեր, Եր.: Մովետ. գրող, 1984, էջ 217-319: 225.Սութիասյան Ա.Մ., Ժամանակակից հայոց լեզու (հնչյունաբաԵր.,1982, 440 էջ: նություն,բառագիտություն,բառակազմություն), Ա.Մ., Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարան, Եր.: 2268.Սուքիասյան 683 էջ: ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1967. --

--

--

--

--

227.Սնակ Պ., Պահպանենք ն հարստացնենքմայրենին // Պ.Սնակ, Երկերի ժողովածու6 հատորով, հ. 5, Եր., 1974, էջ 146-155: 228.Սնակ Պ., Ազգային սնապարծություն ն ազգային արժանապատվություն // Պ.Սնակ, Երկերիժողովածու, հ. 5, էջ 294-302: 229.Սնակ Պ., Դժվարը իրենից հասուն լինելն է // Պ.Սնակ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հ. 5, Եր., 1974, էջ 337-348: 230.Սնակ Պ., Թումանյանի հետ // Պ.Սնակ, հ. 5, 1974, էջ 349-379: 231.Սնակ Պ., Ինչ-ը, ինչպես-ը ն որպես-ը // Պ.Սնակ, Երկերի ժողովածու 6 հատ., հ. 5, Եր.: Հայաստան, 1974, էջ 388-408: 232.Սնակ Ռ., Այլասերում// Երկեր, Եր., 1985, էջ 310-314: 233.Սնակ Ռ., Վեցերորդ զգայարանք // Երկեր, Եր.: Սովետ. գրող, 1985, էջ 319- 321: 234.Վարդան Արնելցի, ճառք, Ներբողեանք, Եր.: Ոսկան Երնանցի, 2000.

--

էջ:

Դ.,

'

:

" '

//

հրատ.,

ՀՍՍՀ

ԳԱ

էջ: 243.Տեմիրճիպաշյան Ե., Պետրոս Ադամյան (Դամբանական՝խոսված գերեզմանատան մեջ) // Ե.Տեմիրճիպաշյան, Երկեր, Եր.: Սովետ. գրող, 1986, էջ 366-368: 244.ՏեմիրճիպաշյանԵ., Խոսվրտուք աղջկանց դաստիարակության վրա, կամ Ավելին ճառը // Ե.Տեմիրճիպաշյան,Երկեր, էջ 397-414: 245.Տեմիրճիպաշյան Ե., Կրթական բարենորոգում// Ե.Տեմիրճիպաշյան, Երկեր, Եր., 1986, էջ 415-427: 246.Տիոյան Ս., Բառագիտություն// Վանրալեզվաբանության դասընթաց, Եր., 2002, էջ 66-89: 247.Փափազյան Վ., Հետադարձ հայացք: առաջին // ՎՓափազյան, Երկեր, Հ. 1, Եր.: Սով. գրող., 1979. -- 460 էջ: 248.Փափազյան Վ., հայացք: Գիրք երկրորդ //. փազյան, Երկեր, Հ. 2, Եր.: Սով. գրող., 1981. -- 464 էջ: 1987.

--

Գիրք.

Հետադարձ

-

Վ.Փա-

Եր.:

Սովետ. գրող., 1979. -250.Փոլադյան Մ., Լեզու ն գրականություն, Եր.:Նոր-Դար,1998,98 էջ: 251.Փոլադյան Մ., Խոսքի վերադարձը(լեզվաբանություն ն 1999. -- 128 էջ: ոճագիտություն), Եր.: Նաիրի, ն Մ., Հայերենի հոլովները մտքի կինետիկան, Եր.: 252.Փոլադյան 305 էջ: Ասողիկ,2002. 253.Փոլադյան Մ., Ժամանակ, տարածք, անձ. լեզվաբանական ն ոճագիտական հետազոտություններ, Եր.: Ասողիկ,2003, 156 էջ: 254.Քենեդի Գ., Ինչպես բանակցել ձեր ուզածը ստանալու համար / Թարգմ. անգլ., Եր.: Գիտանք, 2002. 184 էջ: 255.Քոչարյան Ս., Կենդանիխոսքի ոլորտներում, Եր., 1963, 606 էջ: 256.Քսենուոն,Սոկրատյաներկեր/ Թարգմ. հին. հուն., Եր.: Սարգիս Խաչենց, 20011.-- 242 էջ: 257.Օտյան Ե., Ընկ. Բ. Փանջունի, Եր.,1989. 263 էջ: 258. ՃՇ6օյք 11.,ԼՇօ-ՈՕՐԵՎՇՇԵՇ1թճայոՂ5լ / Ա6ք. օ ոող., Խ/Լ.,1995. - 413 էջ: 384 էջ:

--

-

-

Շ.Ը., ՃԱԱԿԵ2Ց

259. Ճոօքյոութթ

/ ՃՈՎՎԵՅՑ

260. 261.

Խ/., 1996.

հ

քողօքոթռ

հԼ., 1991, էջ 3-26:

Ո09Ռուռ.

Ճոշքաաթթ Շ.Շ., 1թճոճւաթ.

Քոյօքոան - 448 էջ:

Է

264. 265. 266.

268. 269. 270.

-

Շրօճք»

Ք

ՈՏոք,

թոժբուտ:

Ը.Ճ., ԱՇոօ Ճւրքօծոճ // Ճորքօօոճարն հ/.: էՕքոր.ուղ, 1985, էջ 71-81:

ԼԻԼ,

ԽԱՄՈԾԲՔՎ

Խոտ ալում Ւլոոռ.

'

991.

-

ԿԱ

ճու

առ

«/ոԵնյքեւ / Օր.

քօր.

1996, քյօօաք

8386օ185ու

Օ.ԽԼ, 10ՐոԿՇՇաօՇ ՂԵօքո Է 2րտօքոԿՇօաամ էջ:

նոտոճ

ոօուոշ.

271. Ճոսզոօօ

հ/., 1968.

ԿՂՇԻՔՇ.

ւ -

10քոօ108.

էջ:

ոՂՇքոո քոն ոքճաորճ.

Ճ.Փ./106օ5. հ/., 1997, 333

հԼ.:

էջ:

352 էջ: եթ քուօքոթ/ ԱՇբ. քօր. Ճ.Ճ.182օ-1օրք. Ի/Լ, 1978.Վա հ աւա),

ԽՅՈԱՎԵԵԼՇ

1Շօքոս Շ

ՅԽՇ-ԱՅՇքԾ»քՐ:

83եր:ռ Շուտ (:դՕոօու:

272. Խոլ 273.

ՕԷո:ՅԻ

Քք., 1979. 421 էջ: աան Եք.: րք., թօօաօ-ճքեւտու Փքոտօ0դ0ՐհՅո0թ. 1449:

ԽՈՃԲԻՈՄ:ՅՒ-Ճքե

ՒԷ, ոքօճոծու // ԵՔՅԱՇՇ հ ԿՇքարաաօք. ԽԼ: ձոօֆֆ Է., 1Օայօօ8օ քում ՃՅԱԽԾՈ- 1992, էջ 317-395: 13860185: 8.Ճ., ԱՇՕ 32օ7ՈՒԿ// Շտոօծաելծ քյօօժու ՃՈՇաՇճորքօ8 քօհ 23-42: 1958, չօքոօ158.ի/Լ.: 1Օք.ոու., էջ ՖԿՇՇԱԱՏ 87308. Խ/., 2000.-- 534 էջ: տպ ՃՈՇոօճքլքօթ 8.Ճ., ՃՈՇՏօ668 ԷԼ.Ը., Խնաճքօոո 3.8.,ՕքորօքօոօօԲՇայՇօ1թօ 8 ՇՄոծ. 11: ԲՅո8օ 1989. 192 էջ: ւ-12, ՄԹՈՒ

քՅՈՇԻօՐՕ

Բ :մ1Լ օոժուծժ. ՇՎԻ, ԽաՕաոա, ՇճԽԹՐԱԾՈ6ք6»քը, 251 էջ: Ծքետ 9.9.

--

267.

քմա

օշտքօոօհաօն7աղօքոոյքեօն

'

-

263.

ՅՈՂՔՎԵՕՐԾ

ՇՄԱԵԾԵԼ

հօոօամ

հ

Ճ8ՇԾ8

Չ.Ի., ԸԽԵԼԸտՔ 3ԷՅԿՇԻԻՇ.

262. ՃՐաու

--

համալս. հրատ., 1988. -- 415 էջ: 242.Տերմինաբանության ն խոսքի մշակույթի հարցեր, Եր.:

// Վ.Փափազյան, Երկեր,3. 5,

արքա

--

Հայ լեզվի խնդիրը Դ.Վարուժան, Երկերի լիակատարժողովածու, հ. 3, Եր., 1987, էջ 121-130: 236.Վարուժան Դ., Հուսկ բանք // Դ.Վարուժան, ԵԼժ, հ. 3, էջ 177-181: 237.Վարուժան Դ., Վորդորներ սկսնակներուն// Դ.Վարուժան, ԵԼԺժ,հ. Յ, Եր., 1987, էջ 187-207: 238.Վոլտեր, Միկրոմեգաս // Վոլտեր, Ընտիր երկեր / Թարգմ. ֆը., Եր.: Հայպետհրատ,1958, էջ 115-146: 239.Վոլտեր, Կանդիդ // Վոլտեր, Ընտիրերկեր, 1958, էջ 149-286: 80 էջ: 240.Տաթնացի Գ., Թնավոր խոսքեր ն ասույթներ, Եր., 2003. ն տեղեկատու, Եր.: Երնանի 241.Տերմինաբանական ուղղագրական

235.Վարուժան

249.Փափազյան Վ., Լիր

1996. /Ճ66181,

274. Ճորճ,

363 էջ:

ՔԱՒՇԽՈՇ ԲՕՄԵՆԼ Շո

1994. -ՈՇ76ք6»ք»,

-ձ45-

-

էջ:

275. 276.

Ճոքօօյու Լ.3., ՕքուօքօոօօԽօա)օՇրրօ. Խ/., 1978. ՃԱՈՇ8. Ճոօտօրա, Մամ քօԿԵ 8 Յճւմա ՇՅոՕՐՕ ԽՅՐԱՎ

278. 279. 280. 281. 282.

ՎԻ0ՐԾ օքողօքօաօրօ Էլոուռ, 964,էջ 95-107:

// 112ԽՏՈԴԱԱԾԼոօՅրւծրօ

ԷՇՏ7Շօ188

277.

օօծգ

86րռ.

ԽԼ:

ՕճՏոխթաատ 8

տ

5ոռօրօրքոօրօ

// Ճքաօոօ15թ. ՇօՕՎՈՒՅԵԱՆ8 4 ՂԾԽո». Ղ. 2, ԿԼ: ճքճօոժոայթ, Ղօուճ

Խ(ԵԼՇՈԵ,

1978, էջ 347-531: աու

ԸՕՎՈՒՅԵՈՆ 8

Ճքոօրօ16ղԵ,Օ օօփոօօ օոքօտ6ք«Շայժն: // Ճքոօոօ1ՇոԵ. 4 ՂՕԽ». Ղ.. 2, Խ/.: ԽՂԵԼՇտծ, 1978, էջ 533-593:

// ճքոօոօՓու. ՃօԽՇյաու. 8 2-: ԴԾեւոշ. Ղ. 2, ԽԼ: ճքոօոօֆու, ՈւօաօրքՅ32 11627Շօ18օ,1983, էջ 103-244: Ճքյոօոօ84 ՒԷԼԼԼ,ԵՇՎԵ // 1ոււտա օոՎօՇԽ

նՅԷԼԱՍՈԾՈՇՈՒՎՇՇԵՅՆՇղՕ88քԵ.

1990, էջ 44-415: 283. ճարում ԷԼՇ., ճղում ԵՇ 61088: ԽԼԼ., Ճքեւոշ 11աոշքոմք ԷԵ 11112151: Օ6ք235Լ68ԵլքուՇեւԼ. ԽԼ., 1987. 528 էջ: 284. Եղն Ճ.ԽԼ, ԼԱՇճտօաաօտ 8.8., ՇոօոճքԵ 8ՒՒԼՕՋՏԵԼՎԱԵՍՆ 8Ելքոշոօամ ք Վ. 1, է: Էն, Շյօռ. 1981. 696 էջ: 285. ԵռԾատո Ճ.ԽԼ, ԼԱՇորշումօտ8.8., ՇղօՕոճքե

ԱՕՋ3ԵԼՎՔԵՍԸ

Ք Ց8ելքոյաօատմ 608. Վ. 2, 71: Բռյուռ,1987. - 654 էջ: 286. Եռքոոօտ /.ԷԼ, ՎՂԾ ոօ 66շժոծո7 ԽԼ, 1990. 64 էջ: 287. ԵռքնոօտՃ.ԷԼ, Խոտճաօոով Է.Լ, ոշծողւ ԱռքոճխնաաւաՇ Հթճոուսաւ ո ԽԼ.: Շօտ. 5եւ.,

-

-

-

ՅԲՀԵՑՇ, 1991. 64 էջ: 288. ոք Ե., Թութքուռ օ6քո34 // Ք.Թճքը,ՍՅ6քումթեթ քոԾօԵւ / Ա6ք. օ Փք., ԽԼ.: Աքօրքօօօ,1989, էջ 297-318:

8.Լ., ՇօոշքշնուՇ հ Յճրձվի քորօքոես // Օ6 օքողօքօաօու ԱօուոատոոՂ, 1963, էջ 99-119: /., Խ1ո1օքոչլԲ ՈՅԻՏՈԵ // Ճ. Քօքոօօռ.Ըօծքճաւ: ՇՕՎԵՒՇԵՈՒՆ Ղ. Եօքոօօտ 1, ԽԼ: Խ1066086աոր է 0ո/6, 1992, էջ 160-325: 2ՔՇօ108 / 116ք. 6 ԷՇԵՅԱԼ., 8., 23տ: տողօաւալ, ԿՌԱՆՑՔ, Թոքաօոծոտ 1997. 224 էջ:

ԸՅՈՀՐ-ԼԱՇՂՇք67թո:

ԼԱոօք1Աքօօօ, Լ.8., 1Շո»օոօոյա ՈՇօ08080 օԾԱ61ԱԼ Խ/Լ,1998,224 էջ: Եօքօտոատ Եքյոճծւմ4../4.,ԱՇԵՔԽՈՒՄՅՇ31 Օ6ԱՇԻԹՇ.Խ/., 1989. - 64 էջ: Ճոօտ: Ծքյոօ 1րո., Օ ոօքօաՎՇՇաՕԻ( 5ՒՆ/3823Ի(Շ / Աք. 6 ոռ, ԷԼԹեւ 1996 224 էջ: Ճճքօոօտե, 105 էջ: Լ.Ճ., ճքոյոճօոշ1ԱԾԼԵք., 1-4. ՃՍ ՃքոՇՇ9, 1984. Եթ // ՍՆղԵՐ/քճ ԵյոոոօտՔ.Ճ., Խ Տօոքօօյ Օ Ջ3ԵՍՀՕՑԵՍ: ՇՈՆ: քյօօաօ քօՎե. հ(.: ԷՕՔԵԼՃ-Ա1ԼՓՔԵՃ-ԽՆ1998, էջ 390-399: Եյո Լ., Ոոճոօուճո Է 180քՎՏՇՈՅօ. Թորո: Ճ6076, 1985. 64 էջ:

290.

291.

հ/.:

-

292.

293. 294.

-

295. 296. 297.

-

-

298. Ք3ոօտ ՂՕհտյ.

Փ., Օ ոՕՇՇրօոխՇոՑ6 ո ոքր լ0շոծ չումէո ՛1. 1, ԽԼ: հ15օտծ,1972, էջ 85-577:

// Փ. ւօ.

ՇՕՎ.

հոլովները կինետիկան,

--

--

--

--

-

Հն2, ՃՐոճ:

9.3.

ո

ըք.,

264.

ԽՅՅԵՇՇ

մ

ատաօյաաօք.ԽԼ:

ՃՈՇԽՇՏեյքօ8 8./Ճ., ԱՇոօ 326ՈԼՎ // ՇՄոծԾի քյօօաւ ել քՇՎԱ 138601 ԱԵնւ թթոօատ.Ի/1.: էՕք.ուո., 1958, էջ 23-42: 204. ՃՈՇԵօՏ:տքօթ 534 էջ: 8./Ճ., Թուօքաւո:3՛ԿօԾաա յո 8308. հ, 2000. 266. ՃՈՇ:ՇՇ68 ԷԼՇ., հճռրքօո2 3.8., Օքողօքօաօօ ՇՄոծ. 11: 113ոԽօոյՇօ380 ոս 11Շր քոոծաօՐօ 78-12, 1989. 192 էջ: 264.

--

'

--

2607.խատօժմ, Ք6Վո, ողի ճի.

ոՇ1Ծք

ՇոոԾոշուծծ.

Ը.Ճ., ԱՇոօ Ճորքօ684// /ԽՄքօօոօաոն ի/.։ էՕրոտ. ուո., էջ 71-81:

1985,

Ղու,արորՕ.ԽԼ, Ո.

269. /ԽԱՏՄՈԾՅԵՎ

270 Խոտ ոօյողւճ.

1996, 251 էջ: ՇճաաՂ-ՈՇՐքԾ7քո, Քի 8386Շ0ՐԱԵնւ )օքոՇ1օ8.

ՎՇՇաօ6

թօծեռ.

ԽԼ., 1968.

ՎՂՇԵՔՇ.

-

էջ:

հ/.: ոքոդրւռ.

1 րօքորյթոոտ Քողօքովօօաճտ օք 256 էջ: ի/ոջոռ.991. 271 /ԽՈԿՎԵՇՇՆ ւճո ոռ «աթե ԽԼ., 1997,333 / ՕՏ. քօր: ձ.Փ. 666». 21/1 /ԽՈԽՎԱԵՇքմոօքոտ 1978. Ճ.Ճ.ՂՅ6-Լօրր. ԽԼ, Աօր. քշո. / - 352 էջ:

271. ՃԵՈԿՎՎԱԵԼՇ

տ Շա (ճողցաօոտչլ Դօօքու 23Երն /ՃՇԹՈՏ, 1996. - 363 էջ:

էջ

-

ԴթբօԾ), ՇԹՈՅ-ԱԾ6ք6»քո:

214 րում,

ՔՅԽՇաԱ6 8օՆԵւ.

1994. Ըճաշ-ԱՅՏքԾ»քո, `

Քք.: Փքո3օօդ0Րո3Ի/08.`

Թ7օօւօ-ճքոնաւան օ1084քԵ

144 էջ: ԽՈՂՀԵՈԼՈՑԻ-ՃքեԹէում, Է., ՂՇՏօ08օ քօածւլ ոքօծոթիմ// /ՃԽ«օՓՓ 317-395: 1992,

ՃՊԱՈՑՈ-ԱՅոք,

էջ --

-

289. Ծաոշտտտ ԽՇ:ՇՇՏ.

Նոր-Դար,1998.98

-

--

-

Լ:

1979.

'

// ՃԷՈՎՎԵԵԼ քողօքեար, էջ 15-164: ճքճժայ», Թա՛յօքիաճ 11058. Խ/.: 183 էջ: Հր. տողծքո7թճ, 1956. ճքոօրօ այծ,

ԷՕ8ՅւքՔ.

249.Փափազյան Վ., Լիր արքա // Վ.Փափազյան, Երկեր, Հ. 5, Եր.: 384 էջ: Սովետ. գրող., 250.Փոլադյան Մ., Լեզու ն գրականություն, Եր էջ: 251.Փոլադյան Մ., Խոսքի վերադարձը(լեզվաբանություն ն 128 էջ: ոճագիտություն), Եր.: Նաիրի, 1999. ն մտքի 252.Փոլադյան Մ., Հայերենի Եր.: 305 էջ: Ասողիկ, 2002. 253.Փոլադյան Մ., Ժամանակ, տարածք, անձ. լեզվաբանական ն ոճագիտականհետազոտություններ,Եր.: Ասողիկ,2003, 156 էջ: 254.Քենեդի Գ., Ինչպես բանակցել ձեր ուզածը ստանալու համար / 184 էջ: Թարգմ.անգլ., Եր.: Գիտանք,2002. 255.Քոչարյան Ս., Կենդանիխոսքի ոլորտներում, Եր., 1963, 606 էջ: 256.Քսենուիոն, Սոկրատյաներկեր / Թարգմ. հին. հուն., Եր.: Սարգիս 242 էջ: Խաչենց, 2001. 252.Օտյան Ե., Ընկ: Բ. Փանջունի, Եր.,1989. -- 263 էջ: 258. ՃՇՇղոք11, ՛16օ-10ՐՒԿՇՇԵՔՇ ԴքճթրոՆլ / 116ք.6 ոող., հ/Լ, 1995. 413էջ: 259, Ճ8Շքյում68Ը.Շ., Ճա Վնտ քուօքտոո ք 6ոԵծԵլ ՀԷԱԱՎԵԾԻՕ քոճ10117113818 / ԽՈՔՎԵՅՑ ոօտոււճ. ԽԼ, 1991, էջ 3-26: 460, ՃտօքաւատՇ.Շ., օշտքօոօշրօաօր Բուօքոաճ՝տ Խռոօտի տաօքշոյքեօն հ/1.,1996. 448 էջ: բաո. 261. Ճ86Ծ01 3.Լ., ՇԽԵԼԸՂ113ԱՅՎՇԵՔՇ. Քք., 1979. - 421 էջ:

-

էջ:

275. 276.

ՃոքօօտոԼ.3., ՕքճրօքօոօծՔՇԷ)7ՇՇ180. հ/Լ., 1978. Ճոջոթի. Ճոօոօոա, էա. քՇՎԵ 8 ՅՅԱՌՈ» ՇՅԽԵՕՐՕ ԵՃՐու

// ԱՅԽՑոոմումՈՕՅՈՎՇԻՕ

կՇԵ7ՇՇՈՅ 11-47 8օատ. ԽԼ.: 277.

278.

279.

օքուծքօւ01օ էջ 95-107:

ԷԼաոՀռ, 1964,

ԽԼ:

ՕԾՏԱՒՇԱԵՎՆ

ՕԼ

ՀՈՒՎԷՕՐԾ

ՃքոօՕՂԵղԵ,Ք"-օքքիա// ՃՅՈՒՎԱԵԼԹ քոօքուք,

Ճքոօոցծոթ,ԱԾՏԾուռ.

349. օծ

3Ռ.ՔՇօոճքԷ 680

Խ

էջ է5-164: 183 էջ:

էը. ՊՈՏքՀԾ/քճ,

1956.

350.

-

-

Խ/.:

ԱՇութրու, 1963, էջ 99-1 19: 290. Ֆծքրօօք:

ո ՈՅԽԾՈՆ// Ճ.

4., հԼութքոպ ԵՏքՐՇօմ.Շօծքճաւ»օՕՎԵՒՇԵՐՆ. `. 1, ԽԼ: Ի106:օ66այն աղյ6, 1992, էջ 160-325: 291. Բոքոօոծատ 8., 85Եու ԽՈՂԾԻՅԱՒՄ, ԽԱԽՈՈՇՎ,262660868 / Ոծշք. Շ քՇխւ., ՇՋՈՇ-ԱՇԴ6ք6»քբ: Ոոօք Ոքօօօ,1997. 224 էջ: Լ 292. Եօքօրու: Ի.8., Ո՞ղօ8Օ10 ՕՇԼՈՇՏՈԵԼԽԼ,1998,224 էջ: Շոու օոօոմտ 293. Ծքժրո»քք

բ ՕՇԼՈՇՈՒՇ.

/..Ճ., ԱԾԱԾ ի(., 1989. 64 էջ: մԱ, Օ ՇԲ / 16ք. 6 Խու, 294.5քյոօ

քՕԱՎՇՇԽՕԻԼ9:

յՅԱԱՅԵ6 Խաշը: ԷԼՕԲեւը Ճոքօդժոծ, 1996 224 էջ: 295. Ծքթյթա Ի.Ճ.,Ճքո/Կշայուոտ. Քք., 1-4. ՃԷԼ ՃքոՇՇք, 1984. 105 էջ: 296. ԵյրուօտՔ.4., Ի // Խ7ՈԵ/քՅք7/օօաօմ ոօրքօօ) Օ 43ԵրժՕ8ԵԼ:ՇդւԾ: -

-

-

-

ԽԼ:

քօզո.

ԷԼՕԹԻԼՃ-ՄՔԱՓՔՃ-ԻԼ,

1998, էջ 390-399:

Ծա Լ., Ոխոօուճ

մ

180քԿՇՇ0.

ԹՇ ՈՕՇոԾրւ

298. Եցոօո Փ., Օ ՂԾԻ1Յ2. ՛. 1, հ1.:

ոքԹՈԼՕ266ՒՈԼ

ԽԼԵԼոծ,1972,էջ 85-577:

ՈՇՃՐՕՐԱՒՅ

11օ63828.

16ք.

էջ:

ճատ.,

ԽԸ

ււ

/

ո

Ց.

տքիօրօ 1Շ6ՇՇ188 1ԼՄ 354. շմասժու ԷԼՔ., ՇՎԵ ոու

155.

օա 38քոն

ԷԹւռ, 1964, էջ

ԽԼ:

ոքօտօուութ

115-124:

հ/Լ, ԲաւՓօքեճղոք.

1Ա.Ճ.,5 ոքոճղծաած ՎՆԿՈՒԼ

1982..- 157

ՈՕՏՇՈՇԵՒԼՇԻԼ. ՛ԼՇլօոօրոց

էջ:

ՈՋՎոօ1Ծ

էջ: Ք.ԷԼ, Քողօքաճ: օօքո ոքոատեռ քՇվօոօնԹՕԽԵՑՄԱՍՀՆԱԾԼ ՅՑքօմաճմ ի/.: ԱՀոօ, 1998. 480 էջ: ԽԵԼ տմ ոՕտեյօտ81ԵՇա ՒԷաաօք ՈՅԽՈՂԵԹՉ // ԹԹ8ւօո ԽԼԽԼ., ԾԽՇօւ ՉԵՕԻՕԵՑԼԵՅ Ք օքոճւ3ճւմժլ, 1988, ո. 6, էջ 189-200: Խ.Ճ., Խ103- հ ՈՅԽՏԱծ. Ճոօտ,1987. - 136 էջ: ՍԲտաօո-ԽՆքօԵՀաոն ՄօմոծՓ., ԱՕ օօ6օ 1997. 479 էջ: Ոռեճու. Ըճոօր-Ա66ք67քո, // ՕքոնօքեւԼքօւու. հ/., 1985, էջ 39-64: 1շօաքող,Ա1:օոօքաա Ըքօարւ.հ աոօւ, 1998, 800 էջ: 1օօքո ըքօտոօոօ հաւք:. Ալքօտոչնւ 16օքաոլոքօտոօրօ ռուքռ. Աքօոււմ Քում. 1տոօծ, 1998. 864 էջ: . 1, հ/.: ԱՇուոտոու,1940. 491 էջ: 8օշօքու Փոռօօօֆառ, Խոոքուօծ հ/Լ.Լ., Յ4Ր2ոԾՎԵօՇՈՇդօ // ՔՇԿՎԱ:1386ՇՈ1Են։ ք/օօան. չօքոօ1օ8. ի/.: 1Օքոր.ող, 1985, էջ 185-195: 10ՎԵՔ Խուո 11, Ճոքօոօոօում Շ ոքճրեաու ՎՇՇեՕն 3քօան // 1. Ճո: ՇօՎ.

ՈՀՅՃՕՈԾՐՒՎՇՇԽՕՐՕ

156.

8օքո.

-

Լ1/Ծոճ,1997.-

8ղոչոււմ.

Բ

-

357.

158, 459. 140. 461.

162. 163. 144.

105.

-

-

-

հ ՈԱՇՇՈԼ

1ԾԻ182, 1. 6,

ԷԼ

հ/., 1966, էջ 349 -588: 6քճյեօտՇԹՈԹԾԾ

1660. ԽաքոԾՎԿծթՇտում Ո., ԱՇոօ

// ՔՇՎԻ 13860:

ԽԹրհժթտ.հ/., 1985, էջ 289-307: 467. ՃռքաժուՈ., Բա: 8ԵլքճԾ21Ե18315 86Շքօմ:օ01Ե / Ա6ք.օ Յուո.,

ԽԵԼՇԾ/ՈՅՋՈԾՈՒՎԻԾ

Ի1., 1990.

-

ՇՇ6Շ

ւ

ք/ՇՇԽՒՃ

ՅղՂՒԱԵ

7դՕրծի,

էճ

էջ:

368. Խաստուօօո Շ.Ա, ՛ուոօոօուո 835168 Է քՇՎՇՑՕՇԿեԼոււծչուծ. Ի1., 1972. Հոտ 169. ԽոԾաւօտ Ճ.71, Յատքօո 1ԱԽ,ԽօՕաօտողօոտ Ր,

-

էջ:

Ոշոօոեւմ

368 էջ: / Շոոճ Շոօտճ ԷՏա6ա., ԻԼ, 1967. 215էջ:. Ր., 116ք. փուչ: 371 ԽՈօ6Յ Է.8., Բոոօքաւշ.ԾԿ. դօօ. ուտ 83305. Խ(.: ԼԹԱՕՔ, 2001: 372 Խառճդերու Ճ.3.,Քուօքաւռ 3 1Տէտ ՈԽքՃԻՑԱԼԻԼ, էջ: 1988,192 ուօրծն / Ա6ք.-օ Յարո., 311. Խար Շ.Ք., ԸՇԽԵ էոտերօ08

8Ե1ՇՕԽ05ՓՓՇՑՈԹԻԵՐ:

ի(.: 86ԿՇ,ՈՀքօօն,ՃՇ՛, 1997. 480 էջ: 374 Խաանտեաւ3.3., Օոծռ օ ոքօտօաօշաօանք ՎՇՈՕՑՇՎՇԱԿՈւ Յաման // ՇՕՎ. 8 1քօ օա ՛1. 1, հԼ., 1980, 334 էջ:

Չ).Ե.ՀՄԱԽՄԵՑ»Ի.

(ՊԱՍԱՇԵԱՑ: Մ՛ՎՇԾԵՀՈՀ.

հ/Լ.,2003.

--

-

էյ:

-

էջ:

// Փ. ՔՅոօե.

ԸօՎ.82

374 Խա

ՃՓ., ՇՈւՇրլ

ՈՇ։ԾքՅԻ

ԻԼ, Լ963, ւ // Օ6 օքգ1օքեաօու սՀա/օՇԹՇ. `

-

/

ԽԵւոոծատտ

-

Քերո: Ճ6016, 1985.

ք

՛

ոք., Օճառճ քուօքտատ 116ք.օ Փքոոս.,Ի/.,-:986. 392 էջ:

ԹՇԿԵ Օօ 80ՇՇՐՃԵԾՑՈՇԵՒՄ Լ«ՕոԵԼ

353. ՔԹԵՇԲա

ԽՇՑՄՇՇՈՑԸ 8

օքճցքօաօրօ // ԱՅԻնոդուտ ՈօՅուօրօ

ՃԵՂՔՎԻԾԻՕ

Ճ8ՐՇՂՕՈՄԻՇ

օքճ7օքօաօրօ հ ո.օոօ-

352.

-

-

297.

ԽՔՕՇԲՇԻ-

Բ

-

Ք 351. ԱԹօՔ 1Եր., 1Շտօոօուա 1999. Մոճաքոււ., էջ:

-

`

դքքմօն

ԽԼ, 1990. էջ 456-475: //՛1Շօքոտ ԿօոռՓօքեւ, /.81., ԼՍոոօտ,ՇԵղմ Ճոօղոօոռ. ԽԼ., 1998. ԱօԽ6Ծքօտոայու էլՕ8 քՇՎ։

-

ԼՂօոաւճ // ՃքոօՂԾՂՇղԵ, ԹԵ.

ՇօՎԵՒՇՈՒՆ 8 4 Ղու

Ղ. 2. ԻԼ: ՃքոՇ

Խ/ԼԵԼԸղԵ,

1978, էջ 347-531: 280. ՃքղօցՂԵյծ, Օ օօՓաօոօառչ օոքօ8օքշածիմտ: // ՃքաօլԾ16րծ. ԸՕՎՈՒՇմատ8 4 ԹԻ ՛1. 2, ԽԼ: Ի/ՖԼՇտԵ, 1978, էջ 533-593: 28 1. ճքոօօՓու, // ՃքոՇԽԾՓճռ. Ոսօաօղքճա Խօաոոււ 8 2-: ՂԾԻԼ. 1. 2, հ. 96:)66350, 1983, էջ 103-244: 282. ՃքյոօաօոոԷԼՈ., ՔՇԿԵ // ու ՑԱ ՂԱՎՇՇաԵԱ ՇոՕ88քե. ՏԵՂԱՑ

ՈՕՈՇրոՎՇՇԵՔք

ի/.: ՇՕՑ. 5Է ԱԼ,1990, էջ 44-415: 283. Ճորուող ԷՒԼՇ., 61088: աուտոը ԽԼՐ., ԽքԵԼՈՅՂԵԼԾ

ՇքՅՄՔԱԵԼՇԱա 15լ:

ՄԱ Օճքո35Ե16 8Եւքճշոօումտ. հ1., 987. 528 էջ: 284. Եզն Ճ.ԽԼ, ԱԱՇրոշաոօտ 8.8., ԸղօոճքեԽԱՕՏՅԵԿՎԻԵՍ: Ց8Ելթմաթում տ Օօ. Վ. 1, 71: Էոուռ, 1981. 696 էջ285. Երճաա Ճ.ԽԼ, ԼԱՇրրօրւօի 8.8., ԸղՕտոքԵ

տ.Օ93ԵԼՎԻԵՍ

ՏԵքճաօիոտ ք օծ. Վ. 2, 11: Էլոյոտ,1987. 654 էջ: 286. Եզքոոօծ 4.ԷԼ, Աոօ ոճօ /66շժոշ ԽԼ, 1990. 64 էջ: 287. ԾռքճոօթՃ.ԷԼ, Խոր

Է.Ր., ԼԱնքՈՅԽՇԻՆՇՑԱՆՇ

ըծճ2-Եւ Ղթոոտոաւք ո հօտի. Խ1: Յոռմած,1991. 64 էջ: 288. ԵոքոԷ., թաորօքուռռ օ6ք234 // Բ.Եոքղ,1156քՅոմ 6 քոծժրլ / ԱՇք.օ Փք., ի/.: քօոքօօօ, 1989, էջ 297-318: 289. Ծադոլաւան 8.Ի., հ 38ո4Վո Շնրօքյոռնաօ քուօքաւա // Օ6 օքորօքօաօել ոօյօ6ո86.

ՑԵԼՇԽՀՅԵԼԻՅՒԱՇ

1., հ1օոՓօքավՇՇաօՇ ՈօԾոաա Շատ

162-172

էջ:

(36քճւեօօ. ԽԼ: Ըօտ. Ք0ՇՇհտ, 1989. 496 էջ: ՍՇաօՇՈօ քօԿո հտ 1ՇԽօօտօ քօՎվոէճ «ոօ // Ա. ՇօշքոատՎ, 337-352: Է/.: օՖրծ. 1Օք.ոող., 1988, էջ 378. Խօւփյոտո,2 86ք1օ 5 ըքօուօօ». Ի՛., 1995. 384 էջ: 379. ԽՕԵՑ

ՖԿՇԾԵՕՇ ՈՕՇՕԾԵՇ ոտ 7ՎՅԱՄԱ

ԷԼԷԼ, Քորօքատը: Ց 8-9 126608 ւմճՕղւ. ԻԼ, 1996. 207 էջ: Օ610606քո30827ՇՈ5Ւօք // 5 12016 380. Խքօ«ու 1արք)3ետ ԽՕՈՎՅԱՒՆ Ը.8., ԽօԽԽաՈ աան աճմանը

Մ ՈՎոօՇՈԼ»6 8ՇՈՇԷՂԵԼ 95ԵՈւ080Ր0

Օ6Ա681., ԽՃԱՌՈՒԼ,1989, էջ 92-98: 381. Հքոռտոաաոց օ61թաատ. 71., 1990. 208 էջ: )Օ.Շ., Դքճչուօտ8.1, Լ քճհրոոոաշ 382. ԲԹքո քօտոօւօ Քոռո. ՛1.1. ԿԼ: ԷԼչուռ, 1985. 431 էջ: 392 էջ: 383. ՃՍՈԵՐքՑք/ՇօաօհքՇՎէ: ՖՎՇՇ. ոյ51 83508. Ի/., 1998 . 8ՇԵ2. ԻԵ ՇԱՒՇԻՕ ող 384. մոծքօիծք 25., ՃոքճածքԵլ, ԷԼԹՅՑԵԼ թալօեթ, 1998. - 400 էջ: 385. որութ 7ոքճտոծեու Ք Ք.Ա, ԱքճորաՎՇօա

ումԿ(ՇԱՇԱՃԵԵՐ (ԱՇՕ

492 էջ: հԼ.: Թումա, 1995. ՇՅԽՕՂքՇոկքօոաթ). / ԱՇՔ. օ Ս 232 8 ՈԱ Ք 386. Սուրը 28., Փամ ՈՕՈՇ քզի

ՕՃԱաՂաՅՇ

ԽԼ: 1995. ւ03ռօ, էջ: Փքոոու., 3:ԱԱոՀՈՕՈՇ387. տոոարը Օ.Ճ., 7օՂւոտ ՈՄԾՈՒՎԲոք քօՎԵ // մատիԱՎՇՇա/Ա ՈՒՎՇՇաոՆօղօրոքե. հ/., 1990, էջ 540-541: ԻԼ.: հ օՓօքոտուու 388. ոքաֆօաօ Փ., Ոռոոն Ե., 146քօ6ք 28., Ըօհոտ 1990. 384 էջ: Ոոթյորու,

ԺՈՀՂԾԵՇԵԱՇ

389. Լոռա Շ., քոր ոՈւՎՇօաօծ ՏԵԼ:ՅԵԼՑՈՒՄՄԼ // ՂՇօքոզ ԽՇ1ոֆօքել:Ըծճօքե / Ա6ք.6 ճու, ԽԼ., 1990.- էջ 342-357: 390. ՈՏԽԱօքիճաք 2.., ՎՇԾ:ՈՒ: քուօքուն/ Ա6ք. Շ հճխծօու, ՄԼ: ԱՈՏքՅաօոծքո» 1998. 256 էջ: 391. ՈՇԾոոթ6Ց 4..4., Վ3ԵՍՀ,

քՇՎԵ, քՇՎՇՑՅԱ ՈՇՏՂՇՈԵՒՕՇԼՆԵ. Խ1., 1969. 214 էջ:

ոօ 1Օոքշո»// Օքոոօքեւ 392. Մ Ծուտոն, Է որքօ6Է6 Շղօրօ Լքաւտք.Խ1.: 2»ոը. ոո., 1985, էջ 354-413: 376. Խօոռ Ճ.Փ., 377. Քու /.Փ.,

-

--

-

`

--

--

-

ՕՌոՓծքժոօոծ:

`

՝

--

-

-

'

-

-

393. ՄԱԾուաւն,Հ ՀԵՈԱԾԴՈՑԱՉՎ 8 3ճաաոյ հ

օքոծք`ոօրն

394.ՄՇՏ,

ՅՒՈԿՎԵՕՐ0

Ք

ԱՅԻՑԿ:

քոոօքօո //

ԽԼ.:

5ոհշննութոօ1րօԽՕԾ/Շ6158 11-Մ՛ օա.

ՊՇԽ,

7ԲԾ

օքոօքաեօ10

ԱՇ հ

ՎԵՐ

8.»

5ոհՇոուքեօ1օ

Շ

քշվել:

քոռ,

ՈՕՅՈՈՇԲԾ

2ո1ՎԱ0Ր0

1964, էջ 49-54:

// ԱՏԿոդժում

ոօյալծրծ

ԷԹ օօոո11-Մ 86ատ, էջ 55-58:

// 1եւօմէ, Մոօղն, Օոքոտրոոշռեիոք քՇՎԵ ԱՕ ըծյր/ 06 76ոնօօ 3քո1օօՓօոռ թօզո. ԽԼ.: 71ռրօեւտք, 1994, էջ 47-54: Խօ396. Մա օամ, ԷԼճրբքօծոօօՇոօտ80 8 ՎՇՇԼԵ շՓամտ, ոռուատճ ոքտ 32 ՔօՎո. ԻԼ, 1994, էջ 55-68: քոոՓո// Ոուօուն, ՕՇՏՏՈՒՅ8 ճքօօործ 8 3811181716838օՇՌԼՕԼՕ, 397. ուշու, ՔՇԿԵ ոքՕո3Յաօօօաճտ // մլւօտտ,ՔՇՎՔ,էջ 94-101: ՇԻ(0ՐՕ 8 Լ1ՎՆՕ266ԵմՔ Շ8ճւածուօ8 Ի4ՃՇՈՑՒ 398. Մո օրն,ՔՇՎԵ 8 3:աաղյ ՇՕղոՀՊՀ // մլւօոն, ՔօԿո, էջ 106-109:

395.

399.

Մաշոն, ՔՇՎԵ ոքօտլտ /Խումտտճոճ ոօ ոօտօր, քօզո. ԽԼ.: ճղօետք, 1994, էջ 169-177:

-450ՇՇՇՉԶՇԶԶԶԶՕՕ,,ՈԸ

ՇՐօ

ՈօՅծքւտքօորճ // 11աւօուն,

ԵՇՎո. ԽԼ,1994, էջ 283-285: Մուշու, Օղոխոր իո: քՇՎԵ // ոօ, 344 էջ: Խ/Լ.: էԼոոՀռ, 1965. Լ.Խ., ՃՓօքք3ուծլ. Մու աալ6ծքր / Քշր. Ա.Ըօօ8

402. ՄԱԼՎԱԾՇՈՎԵՐՇ

ՃՇՈՇՏՆԼ ո րք., 835ր«080ՐԾ օծճԼաթատճ 161 էջ: ԽԽՈՌՈՍՒԸՃԽԱՌՌԱԼՇԵ.106. 3Դ1-1,չ 1989. 403. Պու ք237Խ6ւտտ // ԼՍռ. 710::. ՇՕՎ. 8 ոք»

Լւ., Օոծո Օօ ՎՇՈՕՏՇՎՇՇԵՕԻԼ

1. 2, Լ: Ղօեճյ. ԻԼԵատծ,1985, էջ 3-201: 404. ՈՇառ Լեո., Օ6 չոքճճղօաւմմ ք233Օ5 // 1Նչ. 710:ո. ՇՕՎ., Ղ. 2, էջ 202-440: 405. 10080608 Բ հ/Լ8., քշոչօօ քյ«օ80ր618օ Խ քողօքուծ էճ ՈՕՈԵՅ) 1/ՕԾԽՂՇ368 ՇոճրչՕքծՎԵ` // Օ6 օքողօքՇեօիւ ԽօչօՇրծ. հ/1., 1963, 57-66 էջ: 406. ԱԾՇշթ /Ճ.Փ., ՃՈՄԱՎԱՆՎՇ Հօքաւ Շուտ քՔօդօքուօ-5016011Վ66աօն // ՃԱՈՎԵԵԼ քրոժքառւ, ԻԼ, 1978, էջ 5-12:

ՍԱՃՎՔԵԹԾՇՈԼ

407. ՈօՇ-Տ ձ.Փ., Ղուօ-ԼՐՕրու հ/., 2000. 392 էջ: /.4., Լողի. քոր». 40. լուո,

ԷՀՅԹՅՑԼԱՇԻՈՄ

«Աքօեշաօիմ աքճեօքօՎաչլ՝

ՎՇՈՕՏՇԽՄ,

ԽՇ:Լ» /Մնրժւոե,986., Ի1.: Ճո. ոո., 1987, էջ 40-43:

ՖՎՇԾԵՕՇ ՈՕՇՕԾՔՇ ոլ

409. /Խոօտ Ի/Լ.5., ԲողօքոււՅ: 7ՎՅԱՌԾՀօ210-11 626608. 400. 401.

-

--

'

-

ԽԵԼ:Ճօճմ6ու2, 1996.

256 էջ:

-

272 էջ: քՇԿո. Վ. ոօՇ. ղով 59308. ԽԼ, 2002. 6 ճուտը, ԽԼ, 5ՓՓաՀԹհօՐօ օ6116ո/ Ո6ք. 2002. -- 224 էջ:

410. ՈԵՏօՑ Ւ/Լէ., ոօքմու». Քոթքճ

4||./ՖԹոօ Ու,քսու 4|2.

ՍօւոօքԽԼ,

ԵԼ ԸոՐք

ՈՒՎԻՉՇՈՅ:

-

քՕՈՇՑԵԼՇ8՛քԵլ

թօքօ-

ԿԺՅԹԵԼ

մ 8ճ

1625:

էջ: 411 Խուօրշու ՇԵՄ4.Օ., Ըօփաօւ Բե. 1. Եռ, 1941. 47 էջ: 414 ԽԱւօծՀուՇաոք /ԽՕ., ԸօՓոօԾԼ Ցե. 2. Եռ»), 1942. էջ: 414 հլոքյթօ25., ՇտօոճքԵ 1Շքեւօտ / 116ք.6 Փո, ոհ ԱՎՇՇՒ 1960 - 436 էջ: Բոր. ողօօտքուււօ8 ոողծքճայքեԼ. «օա 4: 7., Մոքճրոօրմշ

ԹՈՅՅԱՄԻՈՑ Բ ք2381186

ժմ ԽՈՇ ԵաԾթու / 1996. օ Ի1., Հոր, էջ: Ա16ք. օրումայումտ 417. հնոթօտ /., Փքճուտօում քօոօդօւոււ / 116ք.Շ Փքոյու:, Փօճ'ւՇ, 1995. - 576 էջ: 4լի ԽՈ ռուօթ /Ճ.Փ., Քի օքողօքօտտօ// Օ6 օքոոօքօւօհւ ոօժ/օՇծ. հ/.: Ռասույյո,, 1963, էջ 88-94: 419. Խրոքօւոճյուօ Օ.Ճ., Չֆֆճշուութծ Ոծքօրօթօքեւ 1.: ՄԱՓՔ/:-ԽՆ2003,288 էջ: 420. հնա ծու .Ք., ՕքշոօքօոօօԻՇյօՇոօ 76քրօքճ.Խ/Լ., 1984, 192էջ: 42. հնա« Ո, Հո ոքօոօյնորե ըօյ08ԵԼՇ Ծ6օօրէԼ.Ի/., 1987: Խ(ՕՈՅՔ, 1995.

--

-

-

Ի՛.:

Ք00706-րռ08):

411.

Խլօքոս Ճ.,

Շրատոօ

Վոօոու

լլթւոր, 1992, էջ 275-288: ուլ

ոյրքեռ: Ոօրծհ. ԽԼ:

ԼՇոոն էնչքօոծօջո Լնա.,

// Ֆրյոօօ

ո

Կատօրնաթք. ԽԼ:

Հր. ոծքոայք", 1990. -

ոօքօոօծօքօ8 / ԱՇք.օ

Ճ38ՒԹՈ-

էջ:

ԽՌււօւ, 1997,416 էջ: 83քօզօամտ // Փ.Ւաաած. Շղամաւ մ ճուու,

414. նուած Փ., ՇԽՀԼԱՅԱԼՇ ԽԱՇՈՔՅ 8

ԽԵԼ: ՔՔքԼ-Եօօէ, 1964, էջ 152-269: 0Ր0 6». 414. էրուոծ Փ., Շքումու մ 6րօ Դ6րԵ // Փ.ՒԱաաած.Ըշատու

ԽԲԲԼ,-իսօե, 1994, էջ 270-399:

«451-

է

Շր.

1Տխծ.

Ին:

427.

ԼՇ/օօոօ ԷԼՇՅտւօտ 11.4.,

428. Էա

429.

Օ6

Ի/., 1991. 114 էջ:

օոօ85.

Բ.4., ՕՇԱՕՑԵԼօ08Շ1560Ր0

456.

-

ԽԼ, 1981.

օքճոօքօւօրօ Խ0աօՇռ.

օքոոօքօրօհւ 1963. հՇԽյՇՇ166. Խ(.: Ռօյաոոտըու, 430. ՕքոօտԲ.,ԱՏՕՇֆՇր ս Լլոշքօղ. ԻԼ, 1991. 112 էջ: -

էջ:

-

էջ:

-

457. 458.

-

431.

432. 433. 434.

ՕքոոօքեւԻքօւտտ.ԽԼ: 24ոօշ». տա, 1985.495 էջ: // 2. Օքոօոճ-:-ԼՅօօօւ. Օքոօրո-ո-ՐՑՇՇՇՐ 2, ՎԵրԾՏՇԵ հ օրա 136ք. 86ՇԵ հ/ոք, 1997, էջ 480-698: Ղթ»ոծւ / 116ք.6 օո. Եքօոշւ, 1964, Օօտոօտր 8.Լ., 215էջ: Օո 4. Սքյոօրր):Շ6. Ոօք. ոօ ոքօծոՇստիմ ՄԱՈՏքօյ/ԾԵՇԵՈՒՅԱԾՇու, ԽՕԽԻՐ)Ո/ճղօՐ:. ոաճոոք, Խ/ուօթ, 1997. 276 էջ:

հԵւմ

460.

436.

437.

11-Մ

Խ/.:

86ատ.

ԷԼոուռ,1964.

-

օքորօքօաօրօ 234 էջ:

մ

օրօոտքուօրօ

ու

462. 463.

Ե)ՇՇ-

ըքօֆծօօոօուոթոօք

Ոռոֆաւղօտո

Ճ.Ա., ԱՇՀոօ8ոտԽՄԿԽՈՌՌՈ

ՎԱԽ ը6ՋՂաՖԽօՇ. ՇԱԾ: Յոճոուօ,2001. էջ: -Արքատոօօո ՄոքթոժոնՆԽ(., 1997, 352 էջ: Ը.,Թ/օոօոցնատ Ի/.,10օօ/օ6ոոօ

438. Աո

Խոտ

Ճ., 43ԵՌԸ ՊՇՈՕՈԹԱՀԵՇՒԱՍԸ

ՎԱՂՈՆ

ԽԵլօոք

րքթյոտմ 7օոօկ

/ 116ք.6 ճուտ, Էննաաւն ԷԼ08Րօքօր,1992. - 224 էջ: 439. ՈՍտրծո, Ճոօոօուտ Ըօճքո // Ողոոօե. ԸօՎու ու 8 3-4 ԾԽաւ ՒԹյոճ, 1968, էջ 81-112: 440. Ոոծռ, Ճքոոծո// Աոճրթէ. ՇԺՎ. 8 3-4 ՂԾԽոու Ղ. 1, էջ 113-130: 441. Ոյտղծո,11ք0:28օք // ոճե. ԸՕՎ. 8 3-2 ԾԵ», Ղ. 1, էջ 187-253: 442. Էողժո, 1օքոմ // ՈՄոթ.ՇՕԿ. 8 3-4 1Ծեու..՛1. 1,էջ 255-365: 443. Ոլոօռ, Այուծե. ՇօՎ., Լ. 2, Խ1.,1970, էջ 319-399: Շօֆոօ՛ // 444. Աոոոժո,Իոուեր // Աղոոօու 111ՈօՌ, Ի/., էջ 113-157: 445. Լնտոօո,Փօրք// Աուծո. ԸՕՎ. 8 3-7ԾԵՈ» Ի. 2, էջ 157-222: 446. ԼԱտղծո, Լաճոօո. ԽԼ: ԻՇ», 1986. - 607 էջ: 2«օօՊՅԻ

ոօ

464. 465. 466.

467. 468.

տչ

469.

Ղ. 1, ԽԼ:

470.

472. 473.

474.

Փ.ԷԼ, ՈՇոօ ո քտաւօաօոօ // Ըյոօ6Ծ85յ6 քօվա 1386ՇՈթու քյՇՇա չօթոծ1օ8. հ/.: էՕք. դո՛., 1958, 871էջ: Աժուրօրտ 3.Խ., ՔՇԿԵ: ԲՕԽԽՈԴՌՈՀՅԱՒՆՆ ՖՎ6Շ. ալֆօքեճուՆ: «.66քիօնչճ: օօ. 83308 /1., 1997. -- 528 էջ:

447. 1Ալւրուօ

450.

Ո6ղ080Ր0

ՄԻ

շռքճածքոօՌում

8ՇՈՇ)ԷՆԵԼ

06162,

Ք3ԵՌԵՕ501Ծ

Տաու,

ուօքթօշ

454. 455.

ս

թյօՕ

ԽՈ», // Ճ41Ո1ՎԻԵԼՇ

բ 16քօաած. Թոցքաուռ

16ւՇ108), ՇՅԱ

Դօօքու 1996. /ՃՃՂ616էԵւ,

Ոք6քբ:

ԽՕ1030Ր8 1օր Բրոօքյուտ /

քօր.

-

-

Տ8Ենտ

էջ:

մ

Շաղ

477. 478.

/

479.

էջ:

Հ

(ռյոռոօրւտ -

-

-

էջ:

/Ճ.8.,

1991.

-

ՑԵԱՈՕՈՇրաՎօՕւն

Ճաշ ՈՕՇՇրաո»8 Շոօքծ: Օ յղԵր/թՇ

11:

ոՕոՇԽՌԱւՔ.

էջ:

է,

480. 481. 482.

Պ6ո-

871էջ: քյօօատո. չօքաօոօ8. հ/., 1958. քՇՎԻ 11386015:

ԸՄՈՇԾՅԵԼՇ

Ըյ7տքօ88.4., 16ա/օօ150քճօոօտոշոճ ոմ յոօրծն. 1օոծոյչ, 1998. 400 էջ: ՂՅՂՇՔՇՑԽ., ԹՇՎոԵԼՆու ոքօղոքՔ ԹՈՂ ԵՇՈՑ8. 1ք2ՌՈՎՇՇԵՑՑՓփղօօօՓոռ603:ՇՇԽԹԷ / 116ք.6 ճուո., հ1.,1990. 222 էջ: օո6՛օոօքօտ 8.ԷԼ., թշոօքուճ // ՄԱդատոՇուվօօւեմ Տունոօոծրի':Հ0Խոն ոք». Ի/., 1990, էջ 416-417: Կօօաոն 5:ԱՍՑՀՂԾոՇր ՎՇՇԻԻԼ1 ԸյՕ83քե.Ղօոօքօտ8.ԷԼ, ՛Լքօու // 7ոուտի ժա ա հ/., 1990, էջ 520-521: ոն

ՏՈԼՒոՀՂԾՈՇՈՒՎՇՇ

Ղօոօթօռ8.1., Փոյքեւ քօեի // 78ԱԹԿԺՈՒՎՇԾ 542-543: օղօոտքե. հ/.,1990,էջ -

-

-

:

,

Բոքաճտօաօն. ՇԱԾ., 2002. Ճ.0Լ

7ավոօօու

-

5օօօ, 186ք. օօԿ.,

-

ԽՅրշ՛,

1989, էջ 45-54:

451. Քղրսօրաւօք.ԷԼ, 157Կ6:աՇ օքոօքօեօրօ ԽՇոջօ«ոտ 5 ՇԱՃ. Իճ., 1991. 452. ԲՇՎՔ 1386ՇրլԵն: աա, օքոօրօտ. Ի/., 1985. 544 էջ: 453. Քրոօքաւռ ՇՈՄՖ. Ը6: օոոծի. ԽԼ: 1984. 136

ԽՈՅԵՌՇՆԻ-

մ

էջ 221-267: 1. 1, էջ 268-272:

Ղ. 1. ԽԼ, 1961,

9.ԽԼ, Ծոտաօօ-5ԴուօՐ /16ք. 6 Հոու, հ/., 2000: Ընտր 3.8., Հո ՇՈՇՈՅՂ» 1006 ՇՈՇԻԱՎՇՇԵՔԻԼ Խ/., 1975, 176 էջ: օօ. ԸՑ5 088 11., 1982. 32 էջ: 3.8., ԸքշրՇ1ո2քօվ68018Ելքո38Ղ 32 էջ: Խոտ / օ 1997, 32Րճրոն ճուղ., հ1., 116ք. ԸօձոօքԸ., էճ 1988. ԽԼ., էջ: քօՎե օյոծ. 1., 1667օ6180 ԸօքոՏաԿ ՇպՇղղ Փ., 16 ՇՇ180 րծո08010 ՕճԼԱ6ու / 116ք.օ Յատո., հ/., 1990, 64 էջ: հ/.: 16:7օ6օ15օ, ԸՕօոօ8 Ճ.ԷԼ, Ղօօքո օո. 1968, 223 էջ: 192 էջ: ԸՕրՕ8ԵՇՑ Ը.Ը., Ղքո քո5-օ8օքգ. հ/.: ԼԱ1Ի, 1991. ոոոոօլ. Օ.4., Ճ.Օ., 1Օքորովօօատի ՂՇօքոտո Ըռոօրցուռու Շռոօրատւտ 128 էջ: ոքճոՌու2, «քյո ոքօծոծել.հ/., 1998. Ըօոօք 1Լ, Օօաօտեւլ Խօա/օօրտճ քշզտ / 16ք. Շ ճատ, ԹՕՇ08-ոշ-յօո», Փօոուծ, 1996. 448 էջ: / 116ք.օ Փք., հԼ, 1998, 296 էջ: Ըօաօք Փ. րծ, Ճ7քօօ6ւսծհ դամի ՇՌոծք ԽԼԽԼ, ԼԱքոումտԹԵւօաՇբօ քքոօմօքօզոչ // Օ6 օքշոծքաւօհ Շոօքաաշառն ՍՇԾՇՇՐՇ. ԽԼ., ԱՇուատոու, 1963, էջ 67-87: Ե., Լքճտրորօ6 7օՕ86քլածաօ18Օ8ՅԱտմ քոյոտ // Ե.Շոտաօ3ո. Շոււօտտ հ/1ւ.: Աօոքքո, 1999, էջ 269-321: 1156ք8դւօօ. ԽԼ: Ը0Օտորեաճա ԸՂՇոճոօտ ճ.8., ՂՕՌՊԱՎՇԲ Ճ.8., Շան օքուօքճ. Ք0Շօքչ. 1966. 352 էջ: // Մաոոտաօ181ՎՇօան Շղշողքօտ )Օ.Ը., Շուտտօուճ 492-494: հ/., 1990, էջ ՇդՕօոճքԵ.

476. ՇԳՇԱ08

ճմ

լ

// 28.-2:.

8Եւքշ3:ՈՇԱԵՒՇՇՆ

ԹյօօՕ 28.-28.,

Օ ԿԼՇոօղոմ

ՂԱԲԵՇ

--

475.

Օ6Լ16:114: 3/ՎՇ6ԵՐՈ: Ցող 8308 / Աօր քօր. 8.ԷԼ. Ոճոքուծմաոօ. հ/., 1997. - 279 էջ: Ոոուցու Ճ.ձ., ոաադութոՀՈւՎՇՇրաւշ

ԿԵՇՇՌԵԼ:

ո

Ք7օօօ,9136ք.օօԿ.,

--

471.

1986.

449. ԱՇաօոօոով

// 28.-28.

դօրքճշոումո

հ/Լ, 1991:

ոօտոծո.

ոքօտօաօ7:Շայու 43ԵԼ608,

--

`

448.

461. Ը8621

-

ոօ3յրիծրօ

ԵքոՇրօքծզի

ի // ՃՈՂԻՎԵՅՑ

459. Թ/օօՕ28.-28., Օդեււ

Էն: ԸօՓուժու

ՅՒՈՒՎԵՕՐՕ

-

չ«Շ0186111081

-

435. Առուն

// Ղօօքոտ ԿղաֆօքԵւ:Շ6օքւղո»/ 116ք. ԲոզոքըՇՃ., Փողօօօաճ քոօքյու Ի1.: Աքօրքօօօ,1990. ՇՅԱԼ, էջ 44-67: 597 էջ: ՔօշորօօրոօոՇաի 1Օ.8., 15օքո քուօքուու հ/., 1997. Քհ ՇՐՉ

ՇօՎԵՅՇԵԱՇ

"Օ 10քՀոօրաաօիօատի ԷԼՑ., հՈՏառւտք ԹյԾոօոճ

ի

.

ոն ի

-

483.

111, Ղօքթօյօտճ

Ֆիոօաանա. // 7

թի

-ուՎՇօատմ տ:ԱՈՀՂոՇշրտվՇՕամք

8/., 1990, էջ 197-198: 484. Ղա, Օ 1Օօրշքաթօ // Խուօրօրթցաւմ/Ճ.Օ., Ըօֆոօո՞ւ ելո. Եշ», 1941, էջ 17-23: 485. Ղքօաան1Լյմ., Բ ոօռօքու քյօօաօտ քօտօոօւնաւտ.81., 1990. 447էջ: 486. Ղտետօք Փ. 5., ԱՅՎոոճօթոճւ ում Պթֆոտ. 8/1.,1926.- 292 էջ: 4877. Մոճուոտոթլ // քօուժոոոօնօոճճՓառօօօֆու. հ/.: հ1Եւօղե,1972:

507.

Շ1օ842քՆ.

2,

փ

492.

Լեողօթօո,Օ6

-

էջ:

օքճրօքօ

օքողօքօեՕհ(սՇ`)ՇՇՐՇ. Եք" ուղմ օ 494. Արոօքօո, 495.

քո

ոքոմոոռ

3ՈՅԽՏոաղ6նւ

06 օքորօքՕեօե

Լաղօքօո, Օքորօք

/

1972, էջ 75-252:

օքողօքոչ // հոթ էջ 253-328:

1(03:օՇ186,

Պտ Խատաք:

օքորօքօեՕհԼ ԽՇԵյօՇ1ՑՇ, էջ 329-384: 496. Առոծօքօր, ՇՎԵ 8 320117 ՇՕԵՇՈՅ Ք06.011 ԱՇքօի. ՔՇՎԱ 8 որ)

Լնոթքօա.Պքո

հոքա Դոկ

ԽԼ, ԷԼ,

' մ

:

Լուօթօո.

Ւ:

3.

498.

զ

// հմճքո Դոռում ԼԱ/ՃԽ6քոու

499. 500. 501.

502. ``

503. 504.

8ՇԽՇԱ.,

ԽԼ

ոոօքթեծոօքո. 1998,էջ:

Յ6ոօթՓ.,

Շղօոօ

լ

չ

ՕՕ

-

--

1994. 291 --

522.

523.

էջ:

Իո, Ծ., Ճոշի)561 165 էօչէՏ ՄՇ օօոոսուօթեօո, թշղջ: ԽՂՃլոջս6ոծՅս 12-15: 2002, էջ Էէճուծ. Քոռոտ,Իռէհգո, 0., Լլոջուտիզած քօսւ 16 էօէՇ ԽԱոոջսօոճմաԱ 2003. 243 էջ: մ Մ օք: ՛Լհօ օա Ասրոնօոջ,Ռ/., Թօջշոեխո հ/Լ., /Ճ112ԵՕսէՊՕԼԱՏ. 1968. Ճծոճոո էջ: Լ1Եո2ոյ. ԵՏՈՒ ՇՇՏուլէհ Ճ.1.., ԼոոօնճԱ նօՇողք|0766 ՀԽ օօողոսուծճեօո. 240 էջ: ՒՐ, 1991. Յո 2օէլՕո ՄՁՆՈՇ Ի.Տ., ՕռսաճԱ6ղ Ծ.թ., Շօողուսուօուշմ 1ո 1994. 80ՏէՕո: /ՃԱՏէՇԲ օՈՇՈՒՇմ ճքքոօոօհ. Ք7655, էջ: . "

--

"

524.

|

Բոշ

--

525.

Եստ(ոօտչ:

--

526.

.

--

մ

/ Ոօր քօր.

247 էջ:

ՍՈԼԽՏՈՏԼԷՄ

Ք1655, 1994. ռոտ | |ոջծ. Թոոտ: 515. ՃոՏոօոծ՞ճ 1.-ՇԸ., Ծսշոօէ Օ., Լ' ճղջսոոծունեօո 184 էջ: 1997. Խ(ճ1Ա898, ՄօՕու: 516. Ը0767 Տ.Ք., 1հշ Տոխշո հճելտ օք հլջիի/ ՇԲՇՇԱԿՇ քօօք)6. ՀՇ 358 էջ: 1990. ՏԼողօո Հոմ ՏՇիստէօղ, Մօր: 517. ԸղօՏե) Էհ.Ց., ԸՇօոոթէՇոօտտ:Օսճին/ Թո էհօ 215է Շօոխո). Շա 251 էջ: Ծսեօո, 1992. օք տճոռջօոոծու. 8ի 3. ԷԼ, Ռոդշօտշհ 518. Օօոոմ 7.ԽԼ, Բսոմոծուոյտ 840 էջ: 64., 805էօո: 1ոողո,1992. ցօ Խնոսէ 1984, 237 էջ: 519. Թսճոօէ Օ., Լ» ձւօ 6է 16 տէ Քճոտ: Լօտ ՔժմԱօոտ քօղ 1օլո520. Բ01ջծ- ժ.Ք., Խ1ուջիշի Տ.թ., /օոճոջ էհոօս օօոօէ:

ՏԵՀէՇՔ165

ՇԽ ոմ 1997,291 էջ: օ-քճուշոն0ոտ. 16ո567:ՆԼօոջոոո, ԷօոջիլքՏ,Քղօսքտ 521. Շամճաստած Շ., Լոոքոջծ Շէ Տ01Շոօշօ մս |ռոջոջօ.Թաոտ:Լ1ԵՐուղծ Ինշծէ,

-

// 4: 77ԴՕՏԱԵԹՇքօաեօօու Ոթյօե/ ԽՈ: ԽԼՇԵՇ», 1997, էջ 28-44: 506. Թքոօ1 Օ., Շոօտօ ոքօրօօրմտղթոօԲաո Աքաաւօօալօ քոռօխօղոուու ՏՇՈՇԱԱ)Ծ ՈՇՈՕՏԵՍ: ԾՇ66ր տ ՈՇքօրօտօքօ6 / 1Աօք. Շ ԿՇԽ6ա., ԽՆ, 1988: 505.

Շ

1, ԽԼ: 15ւՇո»., 1980, էջ 65-788:

1ա6070Րտտ

--

ի

հ:

Ճռոճ Մուսուլ // հոքո Պու Ատղօքօո,ՔՇՎԵ 8 3Յճւմքոյ ոօյ8 Ճա Ղ. 2, էջ 33-42: Լրոծօքօե.ՔՇՎՔ 8 ոտ)»: ՕԽՀ. Դ 183 131014 // հնշքե Դուն Ախոշքօն,ԵՇՎԵ 8 ՇՇԵԱՂՇ ԱՕ 8038թոԱՇԻ ՒՈՒ ԼԱոշքօք. ՔՇԿՔ 8 ոթ): ԴՕոա. 1. 2, էջ 43-56: / Ա6ք. օ ճող., ՇՈ6., 1999. 272 էց: ՎճյրրուտԷ., ԱՇաօոօում ւում 5դուծո ՎՇօոքՅԼՆռ., ԱՇտօոօտ /116ք.օ աւղ.,ի/1.,1997,336 էջ: // Ճ.1ԱԾոճուշ)օք. ԼԱՇոծքւճօթ Ճ., Օ ՇճխօՕՇՈՕՅՈՑՈԵՒԼԾԻԼ ԽԵւոոծքիտ 1999, էջ 280-287: ՃՓօքախելի Խնռօաա եւ Մթատւքքճո, ԼԱՇոծուտ)թ Ճ., ՃՓօքոտիալշժրոենօաօն հրքօօաւ // Ճ.ԼԱԾոշոաոշծք. Շ806Օօրճ8օղւ հ հքա80ՑՀԱԼՕԾՆ. հ/., 1992,էջ 260-420: ԱԱղախոոոուՈւ, ՔՀոոծյ հԼ., ՇօրռքօրլոքօջՇՈ68ոօ1Ա6ՐԾ /Ա6ք. ԽՏՒՇ:08օքռ

--

'

օ6

լ Բ3

ոռ,

--

Վ

3Յո-8օ ՃէլԼ ՇՇՇՔ, Ղ. 1, էջ 3-30: 497. Լաօքօու, 115ք8ո8 // նոքա Դոն Խւոոււել քօզԵ ոքօղոտ 7 Շօքոոտ 1. 1,էջ292-301: ԱՔոծշքօի. ԵՇԿՔ ոտ) Դեո». ԴՕԻԵԼՀ.

ՕքուօքեւԼքօստռ. 8/1.: Ճո.

--

'

Պթոժոոն

Լնաշքօւ. Ղքո Ղթաուռ

//

--

օ6

Ղու

1.

Օքո՛օքեւ Լքօաոո. ԽԼ1.: Ճֆր. ոք՛.,

Խոր, 1981. 242 էջ: էՕ.Ճ.25ՂՎ6էրօօ. 96 էջ: 512. Վոօ8768 Խ.Փ., Ճո Եւ ոօքում քյօօա1 93Ելթ. հ1., 1976. 1991. --384 էջ: 513. Վոօուտ 71,Ճոքեօքը ԽՏածրծքո / 116ք.օ ռետո., հ1Լ., Օքթոմ ԷՍճատօօռիօ ԸՇօտքօոնօո.ԽՊՇԽ օղու: Ղհշ 514.Ճճնօ11 ԽՃ... 511. Զ3Եու

լ:

//

Ղքուու

Լ,

Ղօոճ»,

մ

-

Փոսքւօ, 1999.

493.

510. )Օ"

Է

էջ: Փոչօ ԽԼ, Շոօտն մ օւ. ոռյու /

Ճք:6070տ ԷԽՒՈՅքԱԵՐ:

16թ.Շ 1994. /Ճ-օոմ, Փքոուղ.,Շոոող-ԱՇՀ6քծ7քբ: էջ: ՓրոօԽԼ, Ճքոշօտօուն381 / ԱՇք.օ Փքաա.,Խոօռ, 1996. 208 էջ: 1,

ԽՅՅՅՐՇքօ8

ԼԱխքուռ 71ԼՇ., Օճառ քայօթուռ. Քօռօտ ա/օո»:

օքորօքօւօ1ծ

//

ո Էռքօո) ՅՓրւաաՕԻԾ7 // ԱռխատուաւմՈՕՅՈՒՇԻՕ ՅԱՌՎՎԻՕ39-48: 1-4/ 86.8.3/1.,1964,էջ 5ՈԽՇՈՕոճքիօՐօ 86166184 օ ՎՇՈՕՏՇԿՇՇԵՕՄոքոքօրծօ // ՈԼ1ՕԿ. ՇօՎաաէատ 8 ըՑ7:

Ճ օ08677

Օղու, ՒՕ

`

-

491.

509,

ա

488. Փօքենաօտշեով օճածուգ. հ/., 1989. 159 էջ: ԷԼՔ1.,ՔԿՇոօն 5ու61 Բծրյ/քճ 489. Փքճիր3., Օօտքօջու»Բ 610 ՕՈ.ԼԱՇԻՑԾ

1 ԾՇՇՇՕՅԷԹՂՇՈԵՒԼՕԻՐ).

ՇԼ6., 1997.

490.

1985, էջ 161-210:

-

հ

508.

օժտ, Օ ոքօրուօրեօաՕհք ՈՕՇՕՂԵՇՈՑ6 Է985, էջ 127-160: առաւ, ԱքօուտԽոօոՓծողռՕօ 86էած

'

Է`

,

ըօ

-455-.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Աի Աա ոն ւն (որդանուրվագիծ)

Նե

5.5.7.

թյուն

(ընդհանուր

1. ճարտասանությանդերը հանրային կառավարմանհամակարգում

2. ՃԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՎԱՎՈՐՍԱՆ

5.5.12.

2.2. 23.

2.4. 2.5.

Դեմռսթենես .......Ա.Կ,

6.

62.

6.3.

|

ն

3.3. 3.4.

:

5.

արդիականությունը Ճարտասանական խոսքի տեսակները ոճ աին Ճարտասանական

ոո.

5.1.

ՆՎ

ՎԼ

դուո

ԱԱ ԿԱ

ԱԿԱԱԿԱԱԿ

ՎԱՎ

ոո

ոո

ոո

որո

Ի

Բառընտրությունն բառագործածություն արտասանի ճոռխաբանական

ՀԱԶԱԿԱԿԱԿԱԿԱԱԱԱԿԱԿԱԱԱ

պատասխանատվությունը Ճիշտ բառը՝ ճիշտ տեղում

գործածությունը Բառակապակցությունների Լեզվատրամաբանականսխալներ 6.6. Դարձույթներ ն բանադարձումներ 6.6.1. Համեմատություն 6.6.2. Փոխաբերություն Ա...Ղ.ՂՆՎՎԼԸ 6.6.3. Փոխանունություն ՎԼ

րան194

ԸԸԸՀԱԱԱԿԱԱԿԱԶԱԱԱՌԱԱՌԱԳԱՅԸ

ԼԱՎԸ

ԴԱՍԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

տեսակները

Դասավորության

ն

սկզբունքները

ԱՂՓւՓԼՓոՓԼՎԼՎԼՎԼՎԱ

ո

5.3.

.Կ.Կ.Կ...ԿՆԿ....Ն

ե

ՆՎԱ,

6.6.4. 6.6.5.

օլ

:

/

6.67. 6.6.9.

6.6.10.

1.

6.6.6. 6.6.8.

բացահայտման եղանակըԼԱԶԱՄԱՂԱՎԱԱԶԱԱՅԱԱԱԱՆ Տ.5.6. Տրոհման եղանակը

......ՎՎՎ

ԼՎԱ

Վ.Վ

Առաջաբան

ՎԱԱԼԼԸԱԱԱԱ

ԱԱ ԱԱ Ն Առաջարկություն 5.4. Պատմություն... ԼԻԼԼ 5.5. Փաստարկում

Լ.Լ'ԸՂՆՎ

5.5.1. Փաստարկման տեսակները 5.5.2. Փաստարկման եղանակները 5.5.3. Հիմնարար եղանակը : 5.5.4. Հակասությունների բացահայտման եղանակը 5.5.5. Միակողմանի մոտեցման 5.2.

6.5.

ԳՅՈՒՏ ԳՅՈՒՏ

6.4.

ՂՈԽԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

6.1.

Հեղինակությունների վկայակոչումը

ոու

3. ՃԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՍԱԿԱՆ

ԸՍԲՌՆՈՒՍՆԵՐԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

3.1. ճարտասանության ըմբռնումները դասական 3.2. Դասական ճարտասամությունը

Ն

աան

:

ԼԱ,

Ցիցերոն Մեծերիկողքինն նրանցիցհետո

Կանխարգելման եղանակը Համեմատությունըորպես փաստարկում

Առերնույթփաստարկումը Ձգձգման եղանակը 5.5.17. «Հարցախեղդանելեւ» եղանակը 5.5.18. Անակնկալի եղանակը 5.6. Հորդոր... ՎԸ 5.7. Վերջաբան

լ

5.5.16.

ԻՆՆ.

5.5.15.

ճարտասանության ծագումը.................. Սոփեստները՝ ճարտասանության առաջին ուսուցիչներ

5.5.13.

5.5.14.

ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆՊԱՏՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

2.1.

5.5.11.

Այլափոխմանեղանակը Աղճատման եղանակը Անտեսման եղանակը Առերնույթհավանությանեղանակը

5.5.10.

5.5.9.

ունում

ր

Թերասացության եղաճակը

5.5.8.

-

Համըմբոնում

ու...

ում

ՎԸ...

6.6.14.

6.6.15. 6.6.16.

6.6.17.

ՎՎ

անն նն նն

Վ.Վ

274.

ԱԿԱ

ԱԱԿԱԿԿ279

Ան Ան 281

Ա.Վ.

ո...

ննԱԱԱԱնԱԶն

ՎՆ

ոնն

ՎԸ.

՛ՆՆրբաբանություն ո...

Կրկնություն Երկրորդում

Վ.Վ

Անն

ոենաննան

ոո.

ո...

6.6.13.

ԸԶԿ

ՎՆ

Հո...

Շրջանություն

ՎԸՎ

ո.

ԲՔանաշրջում 6.6.12. Մակդիք 6.6.11.

Անան Անն ԱԱ ն

ԸԼԼԱ

Չափազանցություն Նվազաբանություն Ակնարկություն Հեգնանք Բառախաղ

ԱՆԱՆ 256 ԱԱն 260

ՎԱՂ

Անն

ԱԱ ն

Հարակրկնություն Աստիճանավորում

-

6.6.18. 6.6.19. 6.6.20.

6.6.21. 6.6.22. 6.6.23.

6.6.24. 6.6.25.

6.6.26. 6.6.27. 6.6.28.

ԳԱԱ ն

Վ.Վ...

ՎՆԱ

ՎԸ

Հակադրությումն

ՎՎՎԼԸՎՎՎՎ

Հապաղում ԱԿԱ ԱԱԱ Ան 302 Լրություն ւ...

ՎոՎՎԼՎԼԸՎՎԼԼԱԱԿ

ԱԱՌԿ 305 Զեղչում ԴոնկԱՌԿ307 Անշաղկապություն ՎՎԿ

ՆՆ.

ԱՎ

ՎԱՆԱ

Վ.Վ

կ |

:

ԱԱ

|

Անցոլմ ..-.-.։.Լ.Ը՝ԼԸ՝ՎՎ.ՎԼՎՎՎՎՆՎՎՎՆՆ

ԱԿԱՆՆ Արտուղություն ԱԿՆ 312

ՎՅԱ

Լ...

Մո... ԼՎԼ՝ՎԼՎԸԸԼՎ ԱԱ

ԱԱԿԱԶԿ313

ԱՂԱ

ՎԼ

Ն

ն

ՎՎԿ...

՝

ԱԱԿ ԱԱ

Լ.Վ...

Յաղագս յիշողութեան Սահմանք յիշողութեան 7.3. Յիշողլութեանկրթութիւն 7.1.

7.2.

ՎԸ ԱՂԱ, եսն

ՆՎՎՎԼՎԼԸԼԸԼՎ

աաա ԱԱ ԱԱ ն

.

խորհուրդ (վերջաբանիփոխարեն)................. վարժություններ

Հավելվածներ

Լ.Վ

ԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱ

ԱԱ ԱՆԱ Ա

ՎԱՆԱ Աաաա Աաաա աան ԱԱ ն

Երկխոսության կառավարում ԳարեգինՆժդեհի ճարտարվեստը Գրիգոր Զոհրապի ճարտասանականարվեստը ....... Խոտոր ուղղախոսութիւն

Գրականություն

ոո

ոՆՂՓՆՓՓՓՂՓՎՂՎՓՎՎԸԸԼԸ

Համակարգչային շարվածքը ն

|

ակԱսսս

ԼԸ

Չափսը` 60:84

ը

է,

Լ

լ/ճ:

ապտապյի 205-

Թուղթը օֆսեթ

24.4.հեղ. մամուլ, 24.8 հրատմամուլ

,

պայմ. տպ. մամուլ Տպաքանակը300: ԼՈՑ

28.75 տպ. մամուլ, 26.73 |

:

ԿԱԱԱԱԱԱՆ

Լ

|

)

Միրզոյանի

տռրաաածի ոպազրացյան

ԹՎ

լ

|

Վ.

Գ

'

շապիկիձնավորումը`

էըջան գպծադաթ Շարժաբանություն: ւ... Հարցերն

8. ԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ.

լ

ԱՆՆԱ

ՎԸ.

7. ՀԻՇՌՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՃԱՐՏԱՍԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

լ

'

Աճնտրամաբանականություն Երկդիմություն Տարակուսանք

ՂԼՎԸԼՎՎԼԼ

հարց Ճարտասանական

Վ. Ա ՍԻՐԶՈՅԱՆ

|

ՎԱՎ

ԸԸԸ

ու.

Մասնատում

6.6.33.

Անան 298 ԱԱ 300

Կրկնապատկություն Բազմալծությումն

Ա.Ա... ՂՆՎՎՎ

6.6.30. 6.6.32.

`

6.6.29. 6.6.31.

|

Շղթայակցում ւ... Համաստիճանություն

է

ն իրականություն» Տպագրվածէ «Օրենք տպարանում: հրատարակչության Երնան, Անդրֆեդերացիա18,

Հեռ. 57-29-90

-

Վալերի Միրզոյանի հրապարակած գրքերը

ՒԼՎԱՕ-ՊՕԱԱՎՇՇԵՅՅ

քշոՕյնժան

1 Ք83:16061116

ՀՕղօթշտուու

քյո.

Եք.: Քո.

ՃԷԼ

ՃքուՇՇբ, 1977

Աշխատանքը՝առաջինկենսականպահանջմունք, Եր.: Վայաստան, 1980

ԷԼՎ10-1ԳԱՎՇՇԵ2Տ քՇ8ՕՈԹԱՅՑ Է25

ՇՕԱՍՅՂԵԼԻԼՍՆ

մքօ16Հ«

(60484օթ).հ:

ԷԼոյո2, 1982

Աշխատանքիհումանիզացումը, Եր.: Հայաստան, 1983 Եր.: Գիտատեխնիկական հեղափոխությունըն աշխատանքիինտելեկտուալացումը, ՎՀ ԳԱԱ հրատ., 1984 Աշխատանքայինկարգապահության սոցիալ-հոգեբանական գործոնները,Եր., 1995 Աշխատանքիմարքսյանփիլիսոփայությունը,Եր.: ՎՎ ԳԱԱ հրատ., 1986 Երիտասարդության դաստիարակությունը,Եր.: Գիտելիք, աշխատանքային Աշխատանքըն սոցիալլսկանարդարությունը, Եր.: Վայաստան,1987 Արդարամտություն, Եր.: Գիտելիք,1988 Բյուրոկրատիզմին տեխնոկրատիզմիհաղթահարման ուղիները, Եր.: Գիտելիք, 1989 Մարքսիզմըն քրիստոնեությունըաշխատանքիիմաստիմասին, Եր., 1990 Աշխատանքիպրոբլեմը արդի արնմտյան սոցիոլոգիայում,Եր., Վ ԳԱԱ հրատ., 1990 Լեզու եւ լեզուաքաղաքականութիւն, Պէյրութ, 1996 Միասնականդպրոցը՝ ազգայինմիասնականությանհիմք, Եր.: Մանկավարժ,1998 Լեզուբանութիւն եւ լեզուաքաղաքականութիւն,Պէյրութ, 1998 Առածանին՝հաղորդակցմանվարքականոն, Եր.: Քվանտ, 1999 Մենեջմենթ (համահեղինակ),Եր., Տնտեսագետ, 1999 ու լեզվաշխարհը,Եր.: ԳարեգինՆժդեհի փիլիսոփայությունն Երկխոսությանկառավարում, Եր.: Տնտեսագետ,2001 Ձեռնարկությանարդյունավետ կառավարում.գործարարխաղի մեթոդիկա(համահեղինակ), Եր.: Տնտեսագետ,2001 Ձեռնարկությանարդյունավետ կառավարում.գործարարխաղիկազմակերպմանուղեցույց(համահեղինակ), Եր.: Տնտեսագետ,2001 Նժդեհի կենսափիլիսոփայութիւնը, Եր.: Ազգայնական,2002 Գարեգին ոտոր ուղղախօսութիւն (համահեղինակ), Եր., 2002 Առածանին՝վարքականոն,Եր.: Տնտեսագետ,2002 Լեզուն՝ ազգի հարատնության գրավական(համահեղինակ),Եր.: Մաշտոց,2002 Մենեջմենթ,2-րդ, լրացվածհրատ., (համահեղինակ), Եր.: Տնտեսագետ,2002 Առձեռն առածանի,Եր.: Հրազդան, 2002 Հայ կառավարչական մտքի ակունքը, Եր.: ԱՌՏ, 2003 Լեզվական օրենսդրությանտասը տարին, Եր.: Մաշտոց, 2003 Կիրառականմենեջմենթ(համահեղինակ),Եր.: ԱՌՏ, 2004 Ծառայությունների ոլորտի արդյունավետկառավարում.Եր.: ԱՌՏ, 2004 Ազգայինգաղափարախոսության ներուժը, Եր: Մաշտոց,2004 Առածանին՝վարքականոն,Եր.: ԳրիգորՏաթնացի,2004 ճարտասանություն, Եր.: ԳրիգորՏաթնացի, 2004 Հայ կառավարչական մտքի պատմությանուրվագծեր (համահեղինակ), Եր., 2005 Կառավարմանմշակույթ: Բախումների կառավարում: Գործարարհաղորդակցման կառավարում,Եր.: Տնտեսագետ, 2005 Հայերենը՝անաղարտ, Եր.: Գրիգոր Տաթնացի,2005 Կառավարումն սեռ, Եր.: Գրիգոր Տաթնացի,2006 Կառավարման փիլիսոփայություն,Եր.: Տնտեսագետ,2006 (տպագր.

Ազգայնական,

..

,

ընթացքում)

պետք է կարդալ

տպված է

Լեզուբանութիւն եւ

լեզուաքաղաքականութիւն

ոտոր

ուղղախօսութիւն

ն Լեզուաբանութիւ եւ

լեզուաքաղաքականութիւն

Խոտոր ուղղախօսութիւն

ոլորտի, ոլորտի | Ծառայությունների կառավարում արդյունավետ արդյունավետ կառավարում

Ծառայությունների

(համահեղինակ)