ԴԱՎԻԻԹ ԲԷԿ. ԸՆՏԻՐ ՊԱՏՄՈՒԹԻԻՆ

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ԲԷԿ

ԴԱՒԻԹ

ԸՆՏԻՐ

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ

Գրառութեամբ՝ Հ. ՂՈՒԿԱՍ ՍԵԲԱՍՏԱՑՈՒ

Քննական բնագիրը եւ աշխարճաբար թարգմանութիւնը՝ Ներածական ուսումնասիրութեամբ եւ ծանօթագրութիւններով ճանդերձ՝ Բանասիրական Գիտութիւնների Դոկտոր, Փրոֆէսէօր Լ. Գ. ԽԱՉԵՐԵԱՆԻ

Լոս Անճելըս

թ.

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ

ՀԱՅ

ԱՌԱՋԻՆ

ԺՈՂՈՎՐԴԻ

ԵՂԵՌՆԻ

ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ՝

ՄԷԿՈՒԿԷՍ

78-ԱՄԵԱՅ

ՄԻԼԻՈՆ

ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ

ՆԱՀԱՏԱԿՆԵՐԻ՝

ԽՕՍՔ ԵՐԿՈՒ Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան մեր թեմի Ազգային Առաջնորդարանի նախաձեռնութեամբ, գոճունակութիւնը ունինք ճրատարակելու Փրոֆ. Լ. Գ. Խաչերեանի աշխատասիրութեան վեցերորդ Բատորը, նուիրուած՝ ԺԸ. դարու առաջին երեսնամեակի մեր ազատագրական շարժումի պատմութեան: «Ընտիր Պատմութիւն Դաւիթ Բէկի եւ Պատերազմացն Ղափա-

խորագրով ծանօթ այս երկասիրութիւնը ճազուագիւտ մատենագրական աղբիւր մըն է, որ ճարազատօրէն կը ներկայացնէ ազատատենչ, քաջ եւ Բերոս մեր ժողովուրդին անընկճելի ոգին, մարտական սխրագործութիւնները եւ պարսկական թէ թրքական բոռնապետութեանց դէմ Բմուտ ռազմավարութեամբ մղած իր պայքարը: Սոլն Բատորին մէջ, արժանաճաւատ տեղեկութիւններով եւ փաստացի տուեալներով կը նկարագրուին այն ճակատամարտները, զորս մեր ժողովուրդը մղեց պարսիկ խաներու կամ օսմանեան փաշաներու զօրքերու դէմ: կանոնաւոր ճրամանատարութեան տակ լառաջացող Ասոնցմէ պէտք Է յիշուին Սիսիանի, Եղիվարդի, Մեղրիի, Ագուլիսի նու»

եւ

Հալիձորի Ճերոսական մարտերը:

Փրոֆ. Լ. Գ. Խաչերեան, իր ծանօթ ճմտութեամբ, այս կարեւոր իրադարձութիւններըկը տեղադրէ պատմական այնքան լատկանշաան խո ալ, որ այդ ժամանակաշրջանիճայ թէ ընդճանուր պատկը խտացնէ: Հայկական ձեռագրական եւ աղբիւրներու ռուսերէնով ու ֆրանսերէնով լոյս տեսած փաստաուղթերու օգտագործումով, ան կը ներկայացնէ օսմանեան Թուրքիոլ եւ զինուռորապէստկարացած Պարսկաստանի գրաւած երկիրներուն տիրանալու: Կ'անդրադառնալ ճայվրացական, ճայլ-պարսկական եւ ճայ-թրքական լարաբերութիւններուն եւ յատուկ լուսարձակի տակ կ'առնէ «ռուսական արեւելում»-ի մեկնաբանումը՝ Մեծն Պետրոսեան Ռուսաստանի արեւելեան քաղաքականութեան ընդճանուր շրջագծին մէջ: Փրոֆ. Լ. Գ. Խաչերեան վաւերական տուեալներով Բարազատօրէն կը բնութագրէ մեր ժողովուրդի Բայլրենասիրութիւնը: Վաւերական աղբիւրներու խոր վերլուծութեամբ կը ներկայացնէ այն ճերոսական պայքարը, զոր մեր ժողովուրդը ի գին մեծ զոճողութեանց եւ արիւնի է տարած Հայրենիքի անկախութեան եւ ամբողջականութեան պաքպանման ճամար: Հայ ժողովուրդի արիութեան, ազատասիրութեան եւ Բայրենասիրութեան այս գեղեցիկ վկայութիւնը նոր իմաստ եւ նոր տարածք կու տալ ճայութեան անպարտելի ոգին ըմբռնելու եւ ճանչնալու տեսակէտէն: 1721 թուին, Մեծն Պետրոսի Շուէտի դէմ տարած վճռական լաղթանակէն ետք, ռուսաց երեւումը Կասպից Ծովի ափերուն, անշուշտ մեծ խանդավառութիւն ստեղծեց Բալ եւ անդրկովկասեան ժողովուրդներու մէջ: Հետագային, սակայն, ռուսեր ջանացին ճայ աշխատասէր ժողովուրդը վերաբնակեցնելԿասպիականնորանուաճ ճողերուն վրայ: Այս քաղաքականութիւնը բախեցաւ ճալ մելիքութեանց,ճոգեւոր իշխանութեան եւ զինուռրական ճայ ուժին զօրաւոր ընդդիմութեան, որոնք մերժեցին լքել իրենց սրբութիւն սրբոցը: Ան Հայրենիքը՝որուն պաշտպանութեան ճամար ճերոսական մարտի էին ելած եւ որ ամենէն ամուր կռուանը կը ԲանդիսանարԱզգային Ինքնութեան պաճպառումին: Այս օրերուն, որքան կարեւոր է մեզի ճամար Հայոց Պատմութեան ընտիր եւ ճերոսական էջերը անա ղարտ պաճել եւ պատմական իրադարձութեանց ճիշդ ճասկացողութիւննու մեկնաբանութիւնը պատպանել: Մեր դարաւոր թշնամին եւ մեր Հայրենիքիանմիջական դրացիները լուրջ աշխատանքիեն լծուած խաթարելու պատմութիւնը կամ նորանոր մեկնաբանութիւններով շփոթեցնելու միջազգային կազմակերպութիւններնու ճանրային կարծիքը: Որքան երախտապարտ ենք, ուրեմն, ՄխիթարեանՄիաբանութեան անդամ Ղուկաս Սեբաստացիին, եւ արժանաճաւատ որ գրի առաւ շարադրանքով մեզի՝ լետնորդ սե-

թամ հ

"ջեր

Բնափանցումը" վարակաորէն

րունդներունփոխանցեց ճերոսական անցեալը մեր, Դափթ ԲԷկի ազա-

Կար ՆԻ

Փրոֆ. անայանդ, աշխատասիրո

ասնաձո

1. Գ. բար

Խաչերեանին,

որ

բոագրի Գալ

Կր

իր մեծարժէք կատարած Է նաեւ

անոր

թարգ

Տ: ա թիւնը

՝

`

: ընտիր արեւելահայեր Այս առթիւ, գնաճատանքով եւ սիրով կ'ողջունենք այն ճատոկան ամոլը, որ ընդառաջելով մեր խնդրանքին, ստանձնեց սոյն րին մեկենասութիւնը եւ նախընտրեց չյայտնել իր անունը: Մեր սրտագին աղօթքն է, որ մեր Հայրենիքին եւ Սփիւռքի լ Ճասակ նետող եւ բազմապիսի շնորճքներով աճող մեր նոր սերունօրերուն, ամրանալ մաքուր ճայրենասիրութեան այս դը, առաքինութեան մէջ եւ ազգային ինքնութեան պաճպանումը դառնայ իր փառաւոր իրագործումը: '

արե

աո

ՏԱԹԵՒ

ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ

Օրճնութեամբ՝

ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ

Առաջնորդ Հայոց Հիւսիսային Ամերիկայի Արեւմտեան Թեմին

Պատմաճայր Մովսէս Խորենացու Բաղորդած աւանդական աղբիւրների ճաւաստմամբ՝ Սիւնեցիները սերել են Սիսակ նաճապետից, այդ պատճառով էլ կոչուել են նաեւ Սիսակեաններ:Նրանք Մեծ Հայքի արեւելեան սաճմանագլխի կուսակալութիւնն Էին ժառանգել դեռեւս Հայոց թագաւոր Վաղարշակի կողմից, որն ապրել եւ գաճակալելԷ Հայաստանում՝11 դարում, նախքան մեր թուականութիւնը: Սիւնեցիների անունը լիշատակուել Է նաեւ Զօրանամակում՝ Հայոց Արշակունիների ռազմական ուժերի քանակի եւ դասակարգման պաշտօնական Մեծ կուսակալուՀայքի չորս պետական ճրովարտակում, իբրեւ թիւններից Արեւելեան մասի զօրավարական ՑԲամախմբում:Լինելով լեռնաշխարճ՝ Սիւնիքը լայտնի Է նաեւ իր ամրակուռ պաշտպանական բերդերով ու ամրոցներով: Երկրի պաշտպանութեանռազմական տագնապալի իրադրութիւնների նախատեսմամբկազմուած Սաճակ Պարթեւ կաթողիկոսի անունով մեզ յայտնի Գաճնամակում, որը արտացոլում Է Հալոց իշխանական տների զբաղեցրած գաճերի լարաբերական աստիճանները, առաջինը Սիւնեաց նախարարութիւնն Է լիշատակւում՝ շնորճիւ իր ռազմական Բզօրութեան ու վալելած բացառիկ Բեղինակութեան։ Սիւնեաց նախարարներիգատոյքը եղել Է արծաթեպլ, իսկ որպէս բարձրաստիճան իշխանութեան խորճրդանշան՝ նրանք կրել են վարազագիր մատանի եւ ոսկեալ մական: Պատմութեան ընթացքում մի շարք իշխանանիստ կենտրոններ են ունեցել` Շաղատ, Եղէգիս եւ Կապան անուններով: Անշուշտ իրաւացի Է պատմաբան Լէօն, երբ Սիւնիքի եւ ԱրցախիազատաբաղձԲալ ազգաբնակչութեան Բոգեբանութեանու նկարագրի առնչութեամբ գրում Է՝ ճետեւեալ ընդճանրացմամբ.«Լեռնաստանը միշտ անաղարտ է պաճել ազգագրական Բարազատ կերպարանքը: Այստեղ միշտ ապրում Էր ճոծ եւ միապաղաղ ճայ ազգաբնակչութիւն, որ

բնիկ Էր, չունէր բոլորովին կամ շատ քիչ ունէր իր մէջ եկուոր այլատարրութիւն: Մի ժողովուրդ, որ անյիշելի ժամանակներից կառչում է իր ճողին ու բնութեան, նրանց աշխատակցութեամբ իր ճամար բնաւորութիւն եւ խառնուածք Է մշակում, իր ինքնուրոյն ճոգեբանութիւնն Է ուժեղացնում եւ տիրական դարձնում» (Լէօ, Երկերի ժողովածու, Բ. Յ, գիրք 2, էջ 12)։ Աւելին. իբրեւ սոցիոլոգիական բնութագրում անուանի Է նաեւ, որ լեռնաբնակ ազգաբնակչութեան պատմաբանը Ռաւանտում մէջ «խտանում է մի ժողովրդի ամբողջ ազատասիրութիւնը եւ ուր ցեղային ինքնորոշման եւ ինքնապաճպանման բնազդը գերակշիռ է ճանդիսանում կենսական բոլոր միւս պաճանջներից» (անդ): `

Ոչ միայն ռազմա-պաշտպանական տեսակէտից վիթխարի նշանակութիւն Է ունեցել Սիւնիքը Արցախի Բետ միասին Հայաստանի ամբողջականութեան պահպանման ու անվթարութեան առումներով՝ իրարալաջորդ օտար ներխուժումների ու ասպատակութիւնների դէմ դարերի ընթացքում, այլեւ ճոգեւոր-կրօնական եւ մշակութային ծանրակշիռ աւանդն Է ունեցել ճայ դպրութեան ու մատենագրութեան զարգացման մէջ, ինչպէս եւ ազգային աւանդոյթների պաճպանման

իմաստով:

Սիւնիքը վճռական դեր Է ունեցել, առաջին Բերթին, քրիստոնէութիւնը Հայաստանումիբրեւ պետական կրօն ընդունելու Բարցում՝ 301 թուականին: Գրիգոր Լուսաւորչի շքախմբին միացել Է նաեւ Սիւնեաց իշխանը՝ ուղեկցելով նրան դէպի Կեսարիա,մասնակցել Հայոց առաջին կաթողիկոսի օծմանը: Վասակ Սիւնին եռանդուն կերպով աջանցել Է Մեսրոպ Մաշտոցին՝ Սիւնիքում ճալեցի դպրութեան տարածման եւ ուսումնական կենտրոնների լայն ցանց ստեղծելու ու ԲՔամազգային լուսաւորական գործունէութեան անխափան ծաւալման խնդրում: Յայտնի Է Բալ դպրութեան պատմութիւնից իր բեղմնաւոր գործունէութեամբ Սիւնիքի Վարդապետարանը, մանաւանդ թարգմանչական եւ մեկնողական երկերի իր արժէքաւոր ու նշանակալի արտադրանքով: Ցիշատակարաններումվկայւում են մի շարք ուսումնագիտական կենտրոններ իբրեւ «աղբիւր իմաստից՝ ի վարդապետարանն Սիւնեաց»: Ի դէպ՝ Սիւնիքի ուսուցչապետների ճամաստեղութիւնըԲալ մանկավարժութեան պատմութեան մէջ իր պատուաւոր տեղն ունի ոչ միալն մի շարք գիտակարգերիուսուցմամբ, այլեւ մատենագրականերկերի չղացմամբ: Նա տուել Է նաեւ ճալ մատենագրութեան բազմաթիւ երախտաւորների,որոնք Բարստացրինու զարգացրին ճալերէնագիՆրա տարածքում են ծնունդ առել չ րել նոյնիսկ միջնադարեան երկու ճայկական ճալ ալսարաններ` Գլաձորիեւ Տաթեւի բարձրագոյն կրթական եւ գիտական Կաճառները:

աթար իորորի ուղղութիւններով: ժ բնի

Ռալ ժողովրդի ազատագրական շարժումների Սիւնիքը նաեւ ճետ միասին: էր Արցախի օրրանն Ի դէպ, պատահական չէ ամենեւին, որ ճալ ժողովրդի ռուսական 1699 թ. արեւելումի առաջին պատմական փաստաթուղթը կազմուեց Ապրիլի 29-ին՝ ո՛չ այլուր քան Սիւնեաց Անգեղակոթ գիւղում կայացած ժողովում. նրա ձեւակերպմանը մասնակցեցին ազգային ազատագրական շարժում ստեղծելու առաքելութեամբ Եւրոպալից նոր ժամանած Իսրալէլ Օրին, նոլն ինքը ծնունդով ղափանցին՝ Մինաս վարդապետ Տիգրանեանցի Բետ միասին, եւ Սիւնիքի 11 ազդեցիկ մէլիքները։ Հալ իրականութեան Բամար քաղաքական դարակազմիկ այդ փաստաթղթումժողովի մասնակիցները դիմելով Ռուսաստանի բազում պատերազմներումյաղթանակներ տարած պալծառամիտ թագաւոր Պետրոս Մեծին, ՏՃանդիսաւորապէս յայտարարում Էին. «ԱրժաՈւռուսի Մօսկովի, ..ջաճ ես ճնաժառանգ,։ պատուական թագաւոր ածես Ազգիս Բամար: Մենք մեծ ուղղադաւան, որ միշտ լոյս լուսատու Հայաստանեացս իշխանքներս եւ մէլիքներս ի Բեռիաստանէ իբր ի մօտ գոլով... ծանուցանեմք զմեր զամենայն խրղճութիւնս ի ձեռաց ռոպի Լ.Խ.) ...մեր աղաչանացն (ծածկագիր` ակնարկելով պարսիկներին եւ գթաս ի վերայ մեր որ լինի Քեզանով ազատութիւն այս լսե, տառապեալ գերի քրիստոնէիցս»: Նաեւ խտացնելով Մալ ժողովրդի ազգային գերագոյն իղձերը լծից ազատագրուելու եւ ռուսական ճովանու պարսկական դարաւոր տակ Ազգային Ինքնութեան պաճպանմամբ ճանդերձ վերապրելու Անգեղակոթի ժողովի մասնակիցները միակ նպատակադրումով, լուսալի դաշնակիցը ճամարում էին քրիստոնեայ Ռուսաստանին՝ ներքեւը Ռուսական պետութիւնը» ճաւատոլ «Վերեւն Աստուած, Բանգանակի բանաձեւմամբ. «...Մենք ճաւատալիք ունինք ալդ Փո Լ.Խ.) օրճնեալ տանդ...: Մենք վաղեմէ ունէաք ումուտ (իմա՝ «լոյս» եւ Կ'ուզինք ամենայն քրիստոնէից ճաւատոցն անձկութիւն...: աշխարճի ժամանակաւն լինի մեզ ճար որ այսչափ անթիւ որ Քո բարի եւ քաջ քրիստոնեայքն օրճնող լինինք Քո թագաւորութեան... Զունինք այլ ուստեքէ ումուտ, ունինք ի վերուստ զԱստուած եւ լերկրի զՓՔեզ...» --

--

(Ը.Ճ.5398,

ՇԷԾած

ՈՇՆՔո

ԱՕԻԽ,ԸՅՀ«ւ-ՈՇՅքծ7քո,18985».,

ոօօ

օ

էջ 19-20)։

Ճքոլ

ն Շամ

հմքօ-

Սակալն ճալ ժողովրդի Անդրկովկասի ճնշուած ժողովուրդների ազատագրական յոյսերի ակնկալութիւնը Ռուսաստանից, իբրեւ քրիստոնեայ Բզօր ապետութիւնից, եւ իրենց անվերապաճ ու ամբողջական նուիրուածութիւնը նրա նկատմամբ՝ չէին կարող նոլն անդրադարձը ունենալ Ռուսաց Արքունիքում. ա՛լ Էին, ըստ Էութեան, ցարական Ռուսաստանի մղումները եւ ռազմա- քաղաքական շարժառիթները: Միանգամայն արդարացի Է Լէօն, երբ մարդկային պատմուեւ

թեան Ռամաշխարքայինփորձի ընդճանրացմամբ գրում Էր. «Մարդկային տարեգրութիւնները եւ մանաւանդ Բայոց պատմութիւնը բազմաթիւ փաստերով ցոյց են տալիս, որ երբ մի ազգի ճակատագիրըդառնում Է միջազգային քաղաքական ուժերի ճոգածութեան առարկայ, այդտեղ տէր ու տնօրէն են ճանդիսանում այդ ուժերի փոխլարաբերութիւնները, առանց բնաւ նկատի առնելու խնամակալութեանենթակայ ազգի զգացմունքները, մարդկային զգացմունքները, անգամ կոպիտ ֆիզիքական գոյութիւն պաճպանելու բնազդը» (Լէօ, Երկերի ժողովածու, Բ. 3, գիրք 2-րդ, էջ 68)։ Եւ իրօք, ցարական Ռուսաստանըունէր իր ճետապնդած պետական ուրոյն շաճերը՝ ծաւալապաշտականնկրտումներով պալմանաւորուած. նա ճգտում էր ամէն կերպ նուաճել Կասպիականի ափերը առաջին Բերթին, իսկ Սէֆեաճ Պարսկաստանը անյուսալիօրԷն մաճտամերձ ՌԲիւանդ Էր. նրան լօշոտելու Ռամար օսմանեան Թուրքիան յաւակնում Էր, իբրեւ «օրինական ժառանգորդ», տիրանալ նրա բոլոր տարածքներին: Ոոուսաստանը,1722 թուականի իր Պարսկական արշաւանքի ժամանակ, մի կողմից` խլում էր Իրանի Կասպիական առափնեալ երկրամասերը, միւս կողմից՝ աչալուրջ ճետեւում էր Օսմանեան

Թուրքիայի առաջխաղացումներինԱնդրկովկասում եւ Պարսկաստանիխորքերում՝ դրանց կասեցման միջոցառումների ձեռնարկմամբ:Ռուսաստանըալդ նպատակովճիանալի օգտագործեց Անդրկովկասի ճնշուած ժողովուրդների,լատկապէսճալ ժողովրդի,ազատաբաղձ ճգտումներըթէ՛ Պարսկաստանից եւ թէ՛, մանաւանդ, առաւել Օսմանեան Գիշատիչ Թուրքիայից ձերբազատուելուառումներով, յուսադրելով զինական օգնութիւն ցոյց տալ պատեճ առիթով եւ յորդորելով... Ճամբերութիւն: Այս առումով յատկանշականԷ ՊետրոսՄեծի մշակած Արեւելեան քաղաքականութեան մէջ առանձնապէս ճայ ժողովրդի նկատմամբ դրսեւորած վերաբերմունքը. գեներալ Մատլուշկինին տուած իր Կասպիականիառափնեալ երկրամասերը յանձնարարականներում գրաւելիս՝ ՊետրոսՄեծը լատուկ շեշտում էր. «Աշխատանք գործ դնել ամէն կերպ՝ ճայերին ու քրիստոնեաներին...կանչելու Գիլան եւ Մազանդարան ու բնակեցնել, իսկ մուսուլմաններին, այն է՝ թուրքաց օրէնքին ճետեւողներինշատ խաղաղ կերպով, որպէսզի իմացող չլինի, որքան կարելի է քչացնել» ( Ը.Ճ.5308, էջ 334): Նման քաղաքականութիւնը թելադրուած Էր, անտարակոյս, Ռուսաստանի իսկ շաճերով ու ապաճովութեան նկատառումներով: Սակալնայս քաղաքականութիւնը բացարձակապէսխոտոր էր Բայ ժողովրդի ազգային գերագոյն շաճերին, որովճետեւ դրանով անխուսափելիօրէնլսռաջացւում էր ազգային կառոյցի քայքայում ու փլուզում, եւ Հայրենիքի ողբերգական կորուստ... Դրան ամենեւին Ցամաձայնչէին կարող լինել մեր ժողովրդի ազգային շահերը քաջ ըմբռնող մէլիքները՝ կտրականապէսմերժելով Ռուսաց Արքունիքի

էգոիստական լաւակնութիւնները:։ Հայ մԷլիքներին բնաւ չէր ճետաքրքրում նորանուաճ բարեբեր Ռողամասերում ճայ ժողովրդի վերաբնակեցումը՝ առաւել ՄԲեշտ ու բարեկեցիկ կեանքի ճեռապատկերով. նրանք ճիանալի գիտակցում Էին, որ ժողովուրդը իր Ազգային Ինքնութիւնը պաճպանում է Հայրենիքի Բողի վրալ ապրելով եւ դժուարումեռնելով` ինչպիսի՛ տարապայման իրադրութիւններ ու նա...: թիւններ էլ դիմագրաւի Այս տեսակէտից չափազանց բնութագրական Է այն ճարցաքննութիւնը, որ մէլիքները կատարել են Ռուսաց Արքունիք իրենց ուղարկած պատուիրակների՝տէր Անտոնի եւ Քյովխա Չալապիի գործի առնչութեամբ, երբ վերջիններ, անպատասխանատու լայտարարութիւն են արել (Իուսաց արտաքին մինիստրութեանը, թէ իբր մէլիքները «ճամաձալյլն» են իրենց ժողովրդին վերաբնակեցնել Կասպիականի առափնեպլ Ռողատարածութիւնները. եւ Անտօն «..Տէր քէվխալ Զալապին, որ եկին Ղարաբաղս մեծ ինփրաթօրի (իմա՝ Պետրոս Մեծի Լ. Խ.) ուքազովն (այսինքն Լ.Խ.)...։ Ուքազն կարդալէն ետ ուզպաշիքն ճարցրին «ճրամանով» տե՛ս ղօշուն թէ՝ ա՛լ տէր Անտօն, մենք քեզ ուղարկեցինք, գնա՛, իմացի՛ր, Լ.Խ.) կը գա՞լ մեզ, մին քոմակ (իմա՝ «թիկունք» (իմա՝ «բանակ» եւ Լ.Խ.) ջար կը լինի՞, թէ ոչ. ե՞րբ ասացինք՝ մեզ ճամար տեղ ուզիր Դարպանդ, Պաքու Կիլան եւ կամ այլ տեղ, որ մենք գնանք տեղն կենանք. մեր գիրն որ դու տարար՝ ուստի՞ էր գրած թէ մեզ տեղ տուր, որ գնանք տեղդ կենանք: Երբ որ Էսպէս Ռարցրին, չկարաց ջուղապ (իմա՝ (Ը .Ճ.230Չ8, էջ 424)։ Լ.Խ.) տալ...» «պատասխան» Պատմաբան Լէօն, քննելով Պետրոս Մեծի մշակած Արեւելեան քաղաքականութեան տարբեր ծալքերը, Հայաստանի եւ Բայ ժողովրդի առնչութեամբ չափազանց խորաթափանց եւ իմաստուն ընդճանրացման Է լանգում՝ բացայալտելով Բ / ուսաստանի աւանդական քաղաքականունաեւ թեան երկդիմութիւնը. «Հալերի վերաբերմամբ (Ռուսաստանի Լ.Խ.) քաղաքականութիւնը մնաց նոլնպէս անփոփոխ՝ երկկողմանի, այն Է՝ լուսադրութիւն եւ խոստումներ, ներշնչում՝ թողնելու իրենց ճայրենիքը եւ Կասպիականափերը գաղթելու, բայց միաժամանակ եւ միանգամայն կառավարութեան բարեկամական յարաբերութիւններ օսմանեան Ք. Բետ...» 2, Յ, 169)։ գիրք էջ ժողովածու, (Լէօ, Երկերի --

--

--

--

--

Մինչդեռ Սիւնիքը, Արցախի Բետ միասին, ճայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի ամրակուռ եւ աննուաճ միջնաբերդերն Էին, որոնք ոչ միալն Հալկեան ցեղի անընկճելիութեան Ոգին անվթար պաճեցին ճազարամեակների ընթացքում ճանդիպած նոյնիսկ օրճասական արՃաւիրքներում, այլեւ մեր Ազգային Ինքնութեան լաւերժութիւնը դարբ-

նեցին...:

րա

եան ան

ընդդ

անԱն

Թ. Թուրքիայիբռնապետական ր

ժամանակ նրանք միասարսկաստանի եւ Օսման-

.

ակա

լծերի:

Դաւիթբէկեան ազատագրական շարժման նոլյն գլխաւոր՝ առանցքային խնդիրները տարբեր դրսեւորումներով խորապէս յուզում են Բամալն Հայութեանը նաեւ ներկայումս` շատ աւելի բարդ իրադարձութիւններում ու պայքարի միանգամայն տարբեր ձեւերով ու մասշտաբներով, բայց ըստ էութեան՝ Ազգային Ինքնութեան Գոյամարտի ու միեւնոյն կենսական անճրաժեշտութեամբ ճրամայլականներով:

Ինչպէս արխիւային վաւերագրերի ճրապարակումներն են ալժմ աներկբայաբար ու անճերքելիօրէն Ռաստատում, Եղեռն տեսած եւ ՃՀՃ դարի մարդկութեան առաջին ցեղասպանութեամբմարտիրոսացած Ռալ ժողովրդի նկատմամբ սաճմոկեցուցիչ Բաշուելարդարըշարունակուեց իր լրումին ճասցնել Թալէաթի լաջողակ, բալց եւ նենգութեամբ նրանանքամեմատ գերազանցող երկուորեակը՝ ճայատեաց եւ թուրքասէր, խորհրդային ժողովուրդների դաճճապետ Ստալինը: Դժուար Է առանց փշաքաղուելու կարդալ նրա քստմնեցուցիչ յալտարարութիւնը բանակցութիւնների ժամանակ՝ 1928 թ. Փետրուարի21-ին քեմալական թուրք պատուիրակութեանն ուղղած. «ՀԱՑԿԱԿԱՆ

ՀԱՐՑԸ ԴՈՒՔ

ԱՐԴԷՆ ԼՈՒԾԵԼ ԷՔ, ԵԹԷ ՁԵԶ ՄՕՏ ԴԵՌ ԶԼՈՒԾՈՒԱԾ

ԻՆՉ-ՈՐ

ԲԱՆ Է ՄՆԱՑԵԼ, ԱՊԱ ԴԱ' ԷԼ ԼՈՒԾԵՑԷՔ»

(տե՛ս «Նոր Օր», Փրոֆ. Լ. Խուրշուդեանի եւ Ակադեմիայի Թղթակիցանդամ Հր. Սիմոնեանի ուշագրաւ լօդուածը, Սեպտ. 20, 1988)։ Նա քսանական թուականներին կարողացաւ Լենինին անգամ մոլորեցնել եւ խաբել՝ յանուն «ճամաշխարճայինլեղափոխութեան յաղթանակի» Թուրքիայի կողմից արդէն իսկ բզկտուած ու 1օշոտուած «իմպերիալիստական Հայաստանի»(5161)մնացեալ Ցողատարածքների զոճաբերման անճրաժեշտութեան մասին իր նենգաւոր ու կեղծ «տեսութեան» առաջադրմամբ: Այդ ձեւով, աճա, խլունց Հայաստանից նաեւ Արցախն ու Նախիջեւանը, եւ... բաշխուեց «եղբայրական» Ադրբեջանին: Աղաղակող ալդ անարդարութեան ու իրաւազրկութեան ճետ երբե՛ք չճաշտուեց Բայ ժողովուրդը աւելի քան եօթանասուն տարիներ շարունակ, մինչեւ որ գաղափարաբանական-քարոզչական մեծ դոզանոց թմբիրից ու Ռաշիշից իվերջոլ զարթնեց ազգովին եւ սկսեց երեւոյթներին նայել սթափ Ռայեացքով, ընդորում իրենց իրական՝ անպաճոլճ եւ մերկ վիճակում, լսատակատեսութեամբ՝ Ազգային Ինքնութեան խօլարշաւ կորստի ցաւագին ան դրադարձումներով....: անուանի եւ սիրելի Բանաստեղծուճու դիպուկ ժամանակաշրջանէր, երբ «կուրօրէն ճաւատացինք եւ Մաւատքով կուրացանք» ազգովին: Օգտուելով գորպաչեւեան վարչակարգի թոլլ տուած

բոզ մբ՝արք «Քրապա-

րակայնութիւնից»,Խորհրդային Միութեան եօթանասունամեայպատ-

մութեան ընթացքում իր մասշտաբալյնութեամբառաջին եզակի դէպքն Է, երբ մէկ միլհոնանոց ցոլցի դուրս եկաւ բնաշխարհի մեր ժողովուրդը զօրակցելով Արցախին՝ պատմական աճարդարութեան սրբագրման իրաւունքով: պաճանջատիրական եւս իսկոյնեւեթ զօրակցեց ՀայրեՍփիւռքաճալութիւնը Համալն ճիքին՝ առա՛նց այլեւայլլութեան: նոլնպէս Հայրենիքում Բոգեցունց իրադարձուՏողերիս գրողը թիւնների ծաւալման ԲԷնց սկզբներին իր ճայնը բարձրացրեց՝Բճետեւեալ բովանդակութեամբԴիմումն լղելով Սովետական Միութեան Համալնաեւ պրենավար Կուսակցութեան Առաջին Քարտուղար եւ ալժմ ուղար(պատճէնը լեզուով զիդենտ Միխալէլ Գորբաչեւին, անգլերէն Վազգէն Ա.-ին, Էջկելով Ամենալն Հայոց Կաթողիկոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ.

միածին).

ՆօՏ

''

Իրօռո:

Քոօք. Ծո. Լ.

Ճոջօ16Տ,ԻՇԵւսՅո7 27, 1988

|

Օ. ՃՒ ՃՇՈԵՔՆՃԻԱ

1802 ԷՎ. Պոււծօո Ե|., 21 Լօ5

Ս.Տ.Ճ

Ճոջծ165, ՇՅ1

Տ

ՇՕԲՎԵԽՃԼ

ԾԲՃՔ

90028 "

ՏԻՇՏԷԻՐՃՔՄ

ՕՕՏՏՃՇԱՔԻՄ,

ՏԻՔՕՍԻՄՔԿԼԸՇԷԼ

ԽԱԸՇԷԼՃՔԼ

էհօ ճմյստետօոէօք սոքոււոօտտ օօտոուէէօմ ՔՓՒ6ՏԱՒՑԱԱՃոէհօսէ 2ջմլոտէէհօ Ճոտօումո քօօք|օ մսուոջ էհօ ՏՕԿԾէ ԷսյՇ քօող 1923 ԵՄ 15 Ոծճուոջ)6ՏՏ| օք Տէճնո էհօ Շուոլոշ| Եօհճծլ ո Լօէ էհօ Ճոոծուռո Թոճեճջի Եօ ոսլօմ Ե Ճոոշուռոտ քօօքօ --

Խիշէ'Տ էհշուջախօտ,Հքջուոմո էհօ Եօսոմշուօտ օք ՏՕՊՇԷ Տտէօոտ ահ էհճքՉ ՊՄհչ էօ ջո2Ե 1է5 հ1լ5էօ11681Լճոճտ ճոմ ՔԽՇ էհօ, Խւօոջ սՈզ6ր էհօ ԳԼՇէՏէ6 օք Քճոէսոճոյտէ քօ1օ7 օք ՛1սոեօ», էօ էհօ ՛Ր2է81Տ-48261--

Եալյճուռոջշ ԷԼ(օա 1օոջ

14 ամ

մաշ

Յոմ

էհւտ ՅԵռօոոճմ

սոԵ«2ոՁԵ1Շ

քօշօք167 ճոտեօմ» էհճէ էհ Ճոտշուռո քօօք6 հճտ ոմ Եւսէոլր ք6ՐՏՇՇԱԼՇՎ Եօօո չհղօամի/ Հոմ ՏջտէօճէօՅ11/օքքոօտտօմ 1ո քս-1ո 185 օառ հլտէօղօճ Լճոմտ օք Խուռեռջի ճոմ Իճնհւշհօսշո էհծ ՃՃոոծուռո

ՏէԱՅԱՕՈ էօ

ոՕ

ոՕպ

ՏՇՇԼՇԷ էօ

օ8 81 հոտէօոլ681ճոմ Շս1էսոո|ՇՄ4ՇոօօՏ օք Ճոօոօ4օհլոք Թյոէսոշուտէ Ճոմ Քճուտլնոուծ 1ուշոււօոտ. .

քօտ6 օք օկողլոճւօո

128 146ոմԱ65 Ծօո»է

Մօս

«ուհ17

Տօ

էհ

151ուօ

Բնոմոոծուշիջո

էօ ՄօՕս Շօսու) ՇԿ6Ո էհօոէծուռջ էհօ Ճոտծուճոտ|

ԽՇ1

Հոմ Քոուօսոշճուտո

էօ էհօ

Շհուտեյո

ոճէօոտ,

1ոշնձոոք

թ16256,մօ Մօսւ օենքոճեօո85 81, 8օէհօւ ճոմ Հմյստէէհօ սոՒՅԱՐՈ6ՏՏՇՕոողւէէ6մ էօ էհօ Ճոտշուճո ռոմ 15է էհօ Ճոտօոլճո քշօքօ

Լոմ օք ԹՅոՅԵճջհԵՇ սուէօմ ոէհ ՏՕՊՇէ Ճոտշուզ 25 ԿՏ քօթս|ոէ6օմ ԵՇԷՕՐՇ,Յոմ ջՕսօւոօմ Ե7 Ճոտօուճոտ էհօուջեխօտ սոմ էհշ Տճողծ ՏՕՊ16է ՏՏէօող. ՄՄհ ԼէհլՏ Տհօս1Վ ԵՇ Հջյոտէ էհօ 1ոէօքօտէօք Ճոոշուռը Յոմ /76-ԵՅ1յՅուռո 0օԼԵօւջ 18 1է 15ո:է մճոճոզծմ տօքճոճօո օք /Ճողօում էհ 1է5 հլ9էօ1681 Լշոմտ քօքսճւօմ ՎՕՊ Ե7 էհօ ՃոտՇումոջ էհշուտախօտ7ՊՄԻՇԼ6 15 էհօ 10916Յոմ ոլջիէօՕստոօջտ Օք ՄՕսր ՏսքոՇողծ

ՏՕ1Շէ ՃՏՏՇՈԵԼ77

ՃԱ օս ոհ հօքօջ 6 ՄՕս, մօր ՕՇոճոշ| ՏՇՇԼՇէՅՈ7, 85 1 ՈՇ

Է/ք6 ՕՒ ՏՕԿ1Շէ 16246ղ էհճէ ւմ

տուէ

ՈՇա

6ոզ

օք Բոյ

1618էլօոՏհլքտ

ԵՇէաՇօո էհօ ոզեօոտ օք ՏՕէ Սոլօո, լոշխճոջ էհօ ուօ5է Տսքքաղլոջ Ճոռօումո քօշօք|օ,ԵՄ օօուօշքոքջէհօ ճքքոլոջ ողլջէճէօջ օօ էմ ԵՄէհօ օուոլոոլ Տէճնո. ՄՕս ոճոծ լ ԵՇ Շոջոճնօմ 1ո էհշ Ճողյօջ օք Էրջէօո7ահ 16116751 ՔՕ1Ա6ո

17: Թ6Տքօօէքն Ք/օէ

«ՑԱՐԳԵԼԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՄԻԽԱՅԷԼ ՍԵՐԳԵՅԵՒԻՉ

թո

1. 6.

ԽԱՃՇՒՈՑԷՈՃԻՐ».

ԳՈՐԲԱՉԵԻ,

դարձեալ խորհրդայինվարչակարգիսափմաններում ի՞նչ անպատեճութիւն կալ դրանում: Ինչո՞ւ պէտք էր խլել Բայ ժողովրդի պատմական հողերը եւ բաշխել դրանք, Թուրքիայի Ռամաթուրանական քաղաքականութեան դիկտատիտակ, թաթար-ազերին: Ինչքա՞ն պէտք Է տեւի այս աննորմալ եւ անճանդուրժելի դրութիւնը Ռալ ժողովրդի Բա--

ոչ ոքի ալլեւս գաղտնիք չէ, որ Բալ ժողովուրդը նենգաբար սիստեմատիկօրէնճնշուել ու վայրագաբարՌալածուել Է իր իսկ սեփական պատմական երկրամասերումԱրցախի եւ Նախիջեւանի՝ մեր Ազգային Ինքնութեանբոլոր պատմական եւ մշակութային վկայութիւնների ոչնչացման սեւեռուն նպատակադրմամբ, ընդորում՝ Բամաձայն Բեռուն գնացող պանթուրանական եւ պանիսլամական մտադրու18

Հակատ Հայոց թրի ութ ժաատար ան երախտամոռացութեան |

արդութ

ր անի "ի միազող

. դոր

ու

Իպամակա

թիւնների իրականացման: Մի՞թէ Դուք չէք տեսնում, որ ր Արմատակաճնութիւնըեւ Պանթուրանիզմը սպառնում են նոլնիսկ եւ ճայ ժողովրդին: քրիստոնեայ ազգերին, ներառեալ Երկրին, ինչպէս Հաճեցէք կատարել Ջեր պարտաւորութիւնը իբրեւ Աւագ եւ ուղղեցէք ճայ ժողովրդի նկատմամբ կատարուած տալով Ռալերով բնակեցուած Արցախը միաւորուի Խորհրդայի թոյլ Է եղել, եւ Բալերը Հայաստանին,ինչպէս առաջֆջներումն դա տակ: Ինչո՞ւ վարչակարգի խորճրդային իրենցով՝ միեւնոյն Է Ռակասի ճայ եւ ադրբեջանական ժողովուրդների աշխատաւորն րի շահերին, եթէ չի պափանջւում Հայաստանի անջատումը իր պատմաբնակւում են Բէնց կան տարածքներով, որոնք ԱՅԺՄ Սովետի տե՞ղ Է լոգիկան եւ արդարամտութիւնը Ջեր Գերագոյն

անարդարութ

ՔԱՐՏՈՒՂԱՐ,

Թողէք ԱրցախիԲալութեանը կառավարուելու ՌՈԷնցիրենցով,

եւ

ննավ: ամն ո "2 տարաբախտաբար ար զօրաբան հոթ

Եղբայր

Վերակառուցումը առանց 1928 թուականից ի վեր սովետական իշխանութեանտարիներին Ստալինի ոճրալին վերաբերմունքիճետեմանքով ճայ ժողովրդի նկատմամբ գործադրուած անարդարութեան ուղղման --- անիմաստԷ:

մար: Այժմ

ծ «վերակառուց երակառուցումը», Բալց գորբաչեւեան վարչակարգի հռչակած անցեալի թոլլ որը ենթադրում Է նաեւ «ճրապարակայնութիւնը»խօսքի ազատութ հեն, փորձութեան քնճութիւն չբոնեցին բաղաքամալը ունա ժամանակ: Իսկոյնեւեթ ռազմակալմա ա " արամ աւելի րը Երեւանը եւ Արցախը 300 Բազար եր Հաաստան ն կուսացուեց քան Աֆղանիստանի ռազմակալումը: Երկիրը եւ Արցախը ամբողջ աշխարձից... տագրի Հ Ինչպիսի զաւեշտա-ողբերգական ճեգնա՛նք ի պատասխանմեր ժողովրդի անսակարկ ոիա ու տ րումի, որ վճարւում Է ատու ցումով տարաբախտաբար...: Բալց չէ' որ «ժողովուրդ ր ի թեան» քարոզչութիւնը ամենեւին չի ենթադրում , արի իրացւում է՝ երկկողմանի ուղի բացելով միայն, ալ լին Արժանապատուութեանեւ Ինքնութեան խստագոլն նկատ

կառավարուեն

պետք

ՄոԿարո:

Լիագումարի:

Մեր բոլոր յոլսերը, յարգելի Ընդճանուր Քարտուղար, Ձեզ հետ են կապուած, իբրեւ նոր տիպի խորճրդային ղեկավարի, որը նոր ՄիուԽորճրդային դարաշրջան Է նշելու Արդար լարաբերութիւնների ճայ ժոթեան ժողովուրդների միջեւ, ներառեալ առաւել տառապող ղովրդի, ուղղելով աղաղակող սխալները, որ գործուել են լանցագործ Ստալինի կողմից: Ջեր անունը Պատմութեան Տարեգրքերում արձանագրուելու Է ոսկեայ տառերով/ Յարգալիրութեամի՝

27-ը Փետրուարի, 1988 Լոս Անջելըս»:

թ.,

Փրոֆ.-Դր. Լ.

Գ. ԽԱԶԵՐԵԱՆ

ու պաշտպանունակութեան ւային սաճմանների ամրապնդման ունենալով լանձինս եւ զինակիցներն լուսալի մով՝ իրեն Բաւատարիմ եւ ճալերի, իբրեւ անանցանելի թումբ՝ ընդդէմ պանթուրանիզմի եւ ճարուածելու Ռուսակա լամիզմի, որ մոլեգնում են միաւորուելու նորաձեւ Քամատարած կայսրութեանը իր «սովետական» վերանուա-

լարգումով լատկապէս: Մարդկային անճատական թէ ազգալին փոխյարաբերութիւններում անսակարկ՝անպալմանականեւ անվերապաճ, անփոխադարձնուիրուածութիւնըերբե՛ք եւ ո՛չ մի ժամանակ ըստ արժանոյն չի գնաճատուել դժբախտաբար:Իմաստութիւնըեւ պատմական փորեւ Բնաշխարճի մեր բազմադարեան ձառութիւնը լուշում են Սփիւռքի անընկճելի Բերոս ժողովրդին, որ ԱՄԷՆ ԱՐԺԱՆԱՒՈՐ

ԱԶԳ ԻՐ ՎԱՐԿԸ

ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՈՒՐՌՒԻԹԵԱՆ

ԵՒ ԿԱՐԵՒՈՐՈՒԹԵԱՆ

ՆԱԽԵՒԱՌԱՋ

ՊԻՏԻ ԻՆՔԸ

ԳՆԱՀԱՏՈՒԻ

ՈՐՈՇԻ, ՈՐ ՆՈՅՆ

ԱՐԺԵԶԱՓԵՐՈՎ

առու-

ու

ՆԱԵՒ

ԱԶԳԵՐԻ

ՓՈԽՅԱՐԱԲԵՐՈՒԹԻԻՆՆԵՐԻ

Կարո

նումով:

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ:

Կազմակերպուեց սումգայիթեան ջարդ՝ ճայերի կոտորածով, ցեղասպանութիւնբառիս բուն իմաստով եւ միջազգային չափանիշով ադրբեջանական պաշտօնատարների լուռ Բամաձալնութեամբեւ ԲրաԲրումով: Հակառակ պաշտօնապէս ճոռչակուած ՏԲրապարակալնութեան եւ փաստերի ու իրադարձութիւններիանաչառ մատուցման խոստումներին՝ ԽորճրդայինՄիութեան կենտրոնականլրատուական ՏԱՍՍ գործակալութիւնն ու մամուլը, ինչպէս եւ «Վրեմեա» Հեռուստացոլյցը, առանց ամօթի դոլզն զգացումի ու պարկեշտութեան, անցան ԲակաՌայկական տրամադրութիւններիբորբոքմանը՝ դէպքերի ու իրադարձութիւնների միակողմանի, խեղաթիւրուած եւ շիլ Բաղորդումներով: ՍՍՀՄ-ի Գերագոյն Սովետի ՆԽախագաճութեան Յուլիսի 18-ի քննարկումը Արցախեան Բարցի, անձամբ Գորբաչեւի իսկ մասնակցութեամբ, դարձեալ կամայական, միակողմանի եւ աչառու բնոյթ կրեց, խուլ եւ անտարբեր մնալով Արցախի Բճայութեանողբերգական տառապանքների, իղձերի ու պաճանջների նկատմամբ, ինչպէս առաֆներում, որոշելով «անճնարին համարել» Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ազգային-տերիտորիալ բաժանման փոփոխութիւնը, Ռետեւաբար՝մերժելով Արցախի Ինքնավար Մարզի նոլնիսկ սաճմանադրական իրաունքները մայր Հայրենիքի՝ Խորհրդային ՀայաստանիԲետ միանալու օրինական որոշումը: Ինչպէս ալժմ անճերքելի փաստերով ու ապացոյցներով ճաստատւում Է Լ. Ի. Բրեժնեւի փեսայի Որապարակային դատավարութիւնից, ալիեւների եւ կունաեւների երկար ժամանակ Պոլիտբիւրոլում որջակալելու ճամար Աազախստանիբամբակից ձեռքբերուած միլիարդաւոր ռուբլիների հասնող շորթումներն ու կաշառքներըիրենց որոշիչ դերը կատարել են, ըստ երեւոլթին, լարաձիգ ժամանակաշրջանում,ընդորում՝ նաեւ Պոլիտբիւրոյիցնրանց դուրս շպրտուելուց լետոլ էլ...։

դէպ, դժուար չէ կռաել` Բէնց եղեռնագործ Թուրքիայի վախը ոտքի եւ սարսափն Էլ այն է, որ չլինի թէ իր լօշոտած զոճը երբեւէ եւ վրէժ կանգնի իբրեւ միասնական, ամբողջական ճզօր Հայաստան ու քստմնելի դարի պատմութեան առաջին ճիւաղային լուծի ՃՃ անմարդկայնու«մարդու նկատմամբ ցեղասպանութեան` եւս Թուրքիան ամէն ոճրագործ՝ թեան» ճամար, ուստիեւ ինչպէս Է ոչ միայն ապաշնոր ջազգային քաղաքական արենալում ճգնում ձեռնածութիւններով ու լկտիաբար ուրանալ, այլեւ Բետքերն անգամ վկաների իսկ սոսկական վերացմամբ...։ ջնջել իր եղեռնագործութեան՝ է. որից ձերբազատուել չի կարոՄՂՋԱՒԱՆՋՆ Դա նրա ամենամեծ ԴԵՌ ճատուցում չի ստացել եւ համաշխարհային անալ ՔԱՆԻ կարծիքի կողմից խստագոլնս չի դատապարտուել Ի

կատարած

--

|

|

տի-

ասարակական

պատժուել: ու անողոքաբար ինչպէս պատմութիւնն Է վկայում դառնօրէն Հալ ժողովրդի Ազգային Դատը եւ մինչեւ անգամ նրա արեաս գինը, հալրենի երկրամասերի ճետ միասին, միշտ իր պատմական դարաւոր Էլ սակարկութեան առարկայ եւ միջոց են ծառայել դիւանագիտական ձեռնածութիւններում այսպէս կոչուած «բարեկամ» պետութիւնների կող-

ու

|

նկրտումներնիրականացնեմից՝ իրենց իսկ սեփական շաճախնդրական Է նաեւ ներկալումս՝ ի Է այդպէս անցեալում, լու ճամար: Այդպէս եղել եւ... Սովետական դէմս Անգլիայի, Ֆրանսիայի, ցարական (Իուսաստանի

Միութեան:

|

Հրանդ ՈսկանՀայաստանի կառավարականպատուիրակութիւնը տարաբախտաբարչունեցաւ, իր Բերթին, քաԳերագոլն Սովետի Նախագաճութեան նիստում ը ՍՍՀՄ-ի անե ու մինչեւ վերջ՝ թէկուզեւ իր լիազօրութիւններիճրաժաաստանի Գերագոլն Սովետի Յունիսի 19-ի որոշումը ընդունելու մասին՝ ա՛լն դէպքում, երբ Ռայ ժողոբ երմարդկային ճիգերի լարումով Գոլամարտի Է դուրս եկել իր ԲԴՆ

եանիխատրութեամբ՝

իւնը Հ հանանով ԼՂԻՄ. իրկազմում ՆՆ ու

վու

ին

զգայի պաշտպանութեան

Ա

ր : նութեան

պաճպանման

եւ

կենսական իրաւունքների

մար: համար:

Գորբաչեւեան վարչակարգըեւս,

ցաւօք, դեռեւս չունեցաւ իմաստութիւնը ըմբռնելու, ինչպէս եւ ԲիւզանդիանՀ: դարում, որ ճզօր եւ ամբողջական՝միասնական Հալաստանիառկայութիւնը միայն լիովին կը ճՃամապատասխանէր Ռուսաստանիիսկ պետական շատերին՝ իր ճարա20

|

|

փո

|

Վերջին տասնամեակներում մեր Բարուստ պատմագրութեան առանձին Յուշարձանների գիտա-քննական Որատարակութեամբ լոյսընծայումը արժէքաւոր ներդրում է ինչպէս Ռալագիտութեան,այնպէս եւ իրանագիտութեան,բիւզանդագիտութեանու կովկասագիտութեան զարգացման խնդրում: Այդ ուղղութեամբ ծաւալուռողաշխատանքները անհրաժեշտ Է ամէն կերպ խրախուսել ու առաջ մղել, ապահովելով նաեւ դրանց միջազգային լեզուներով` անգլերէնով, ֆրանսերէնով եւ ռուսերէնով ճրատարակութիւնները, ելնելով Կովկասի ժողովուրդներիեւ Արեւելքի պատմութեան լուսաբանման համար Ռալկական սկզբնաղբիւրների ունեցած կարեւոր, երբեմն եւ` նճոլնիսկ նից: չ պակաս կարեւորութիւնունեն նաեւ ճայ ազատագրական պալքարի պատմութեանը վերաբերող մատենագրական Յուշարձանների գիտա-քննական ճրապարակումները,որոնք բացայայտում են պատմական տարբեր պարբերաշրջաններում ճալ ժողովրդի ընդվզման ու Բերոսական ոգորումների դրուագները։ Այդ բնոյթի մատենագրական մեծարժէք Յուշարձան Է նաեւ Ստեփանոս ան| Շաճումեանի ուամբ ճայլագիտութեանը լայտնի «Ընտիր պատմութիւն Դաւիթ բէգին եւ պատերազմացնԽափանու...» խորագրովսոլն բնագիրը, որի գիտաքննական հրատարակումըբոլոր ձեռագրերի ու տպագրութիւնների համեմատականամբողջական ուսումնասիրմամբ` վաղուց ճրատապ անդրաժեշտութիւնԷր դարձել: Տողերիս Մեղինակը, ընդառաջգնալով հասարակական այս պատանջին,դեռեւս 1970 թուականից ձեռնամուխԷր եղել, : դարձեալ արտապլանային կարգով, Մատենադարանի երբեմնի աւագ գիտական աշխատակիցՀ. Ն. Խաչատրեանի եւ վաստակաշատ պատմաբան-թարգմանիչԼ. Ա. ԽանլարեանիԲետ միասին, ի լաւերժացումն Դաւիթ ԲԷկի գլխաւորած Սիւնիքի ազատագրական շարժման 250ամեակի, այդ Սկզբնաղբիւրիգիտա-քննական բնագրի կազմման աշխատանքներին: Մեր սկզբնական նպատակնԷր՝ ճրատարակելսոյն Սկզբնաղբիւրը զուգադիր արեւելաճալերԷնեւ ռուսերէն թարգմանութիւններով, ինչպէս նաեւ փաստաթղթերիու քարտէզների ցուցադրական Յաւելուածով:Սակայննման ծրագրով եւ ընդգրկմամբ Սկըզբ"

ԿԱԳ

անակութի

լ

'

նաղբիւրի լոյսընծայումը, տարաբախտաբար, տարիներշարունակ

մնալով Հրատարակչական դարակներում,

բա

էլ չտպագրունեց ալնպէս.

Համայլնավաո ԿուսակցութեանԿենտրոաատանի

բոզմիցն յղած մեր դիմումները մատենագրական

Յուշարձանի տպագրութեանխնդրանքով`անճետեւանք մնացին: ու շքեղ Իսկ մինչ այդ Ադրբեջանում իրար ետեւից բազմատիրաժ եւ կազմով լոյս Էին տեսնում ադրբեջաներԷն, մանաւա՛նդ ռուսերէն լեզուներով գրքեր ու Որատարակութիւններ,որոնք ուրիշի օտար ու սեփականութեան իւրացման անզուսպ իրենց նկրտումներով կեղծարարութեամբլաւակնութիւն ունեն օրը ցերեկով պատմութեան լյափշտակելուեւ «ադրբեջականացնելու»ո՛չ միայն մեր

այս

Աոթաղին

արո ՄԱրցախով մասերով, երկրա ոջակա «եղբայրական

նը ով միասին: Սիւռի ա

աւանդ

ճայրեն

ատմակա մ

ողատա-

ու

«բարի դրացիական» եւ ութիւնների զարգացման» ոչ միայն թոյլ չէր տրւում Բալ իա աղրձեջանցի պատմաբաններիխեհ տո զափշտակումներին,աաստական ճշմարտու ր հոաներին էմ ր նրանց կատարած ապերասան մեղանչումներին, այլեւ գրաանի տակ պաճել Բալկական Սկզբնաղբիւրին գիտական աշները, որոնք իրենց սոսկական իսկ Բրապարակմամբ՝ ու կը ճերքէին ադրբեխարճի առաջ միանգամայն կը մերկացնէին ընչաքա «եոլդաշների» բացարձակ ստերն ու չերիւրանքնցի ընչաքաղց ջարցի Յանուն

անել ազանաններին

Գո Նր

րարկադրում ները:

Սոլն Սկզբնաղբիւրը Լոս-Անջելըսում ճրատարակելիս, այն ներուսումնասիրուկալացնում ենք տարիների գիտա-ճետազօտական թիւնների արդիւնքը ճանդիսացող բացառապէս մեր աշխատասիրութիւնը՝ Ներածութեամբ, Արեւելահայերէն թարգմանութեամբ,գրաբարեան ճՃամանճաւաքՔննական բնագրով եւ պատմա-բանասիրական ընդարձակ ծանօթագրութիւններիԲաժինով, առանց ռուսերէն թարգեւ առանց Յաւելմանութեան տեքստի, որ Լ. Ա. Խանլարեանինն էր,

ուածի,որ

Հ. Ն.

Էր: Խաչատրեանինն

Հ. Ն. ԽաչատըրԱյս առթիւ մեր շնորճակալութիւննենք յայտնում Ա. լ. Խանլարեանին եանին, պատմական գիտութիւններիթեկնածու երջանկայիշատակ ալժմ եւ պատմական գիտութիւնների Դոկտոր, Լ. Յ. Բաբալեանին, որոնք ծանօթացան մեր սոյն աշխատասիրութեան աշձեռագրին եւ արեցին օգտակար ցանկութիւն-առաջարկութիւններ առնչութեամբ: խատութեան ճրատարակման Մեր շնորհակալութիւննենք լայտնում նաեւ Հայաստանի Գիտութիւնների Ակադեմիայի Միջնադարեան պատմութեան բաժնի վարիչ բազմավաստակ բանասէր-աղբիւրագէտ,այժմ Ճճանգուցեալ Դոկտ. Վազգէն Յակոբեանին, որը գիտական յատուկ նիստով կազմակերռուսերէնով եւս թարգմանեքննարկումը՝ պեց սոլն Սկզբնաղբիւրի լու ու ճրատարակելուորոշման կայացմամբ:

Աշխատութեանս Լոս Անջելըսում տպագրուելու առթիւ միաժամանակ մեր խորին շնորճակալութիւննենք լայտնում Ամերիկայի

Արեւմտեան Թեմիս Բարեջան Առաջնորդ Բարձրշ. Տաթեւ Արքեպիսկոպոս Սարգիսեանին,որ կազմակերպեց ու Ոովանաւորեցալս Հատորի Ռրատարակութիւնը եւս, նաեւ անծանօթ մնալ ցանկացող Հայ Մշակոլթի Բարերարին, որ իր նիւթական ազնիւ օժանդակութեամբ Ոնարաւոր դարձրեց մեր երկասիրութեան Բրապարակումը: Շնորճապարտզգացում ունենք նաեւ Գերշ. Եփրեմ Եպիսկոպոս Թապագեանին,որ միշտ Էլ զօրավիգ կանգնեց մեր Բայլագիտական ուսումնասիրութիւնների լոլսընծայլմանը: Վերջում՝ մեր գոճունակութիւնն ենք լայտնում միաժամանակ ՄԱլքօ Հրատարակչութեանպետ Նորիկ Գրիգորեանին եւ նրա անձնակազմին, մասնաւորապէս Բալերէնագէտ ճմուտ կոմպիւտըրաշար Վարպետ Արամ Օրջանեանին, որ ջանադիր բծախնդրութեամբ իրականացրին աղբիւրագիտական սոլն Հատորի բարդ տպագրութիւնը:

Սոյն Սկզբնաղբիւրըիր պատգամներով առանձնապէս կը ճետաքրքրի ճամայն Հայութեանն ազգովին՝ բնաշխարճում թէ Սփիւռքում, ներկայ եւ լետագայլ Հայորդիների մեր բոլոր սերունդներին` Ազգային Ինքնութեան ճամար ծաւալուած անդուլ եւ յաւերժական Գոյամարտի ոգեկոչումների ու ոգորումների լիցքաւորմամբ, նա՛մանաւանդ մեր Ազգային Լինելութեանն սպառնացող արճաւրալից ժամանակներում...:

20-ը Սեպտեմբեր,1988 Լոս Անջելըս:

թ.,

ՆԵ ԲԱԾՈՒԹԻԻՆ

է իր ոազմունակութեանվիթխարի ուժականութեամբ, եւ անհեղձելիունա՛մանմաւանդ նրա ազատաբաղձ ոգու անընկճնելիութեամբ թեամբ: Այս Ցուչարձանը ոգեշնչման անսպառաղբիւր է եղել եւ է' հայ ժողովըրդի բոլոր սերունդներին` քաղաքականազատութեանեւ ազգային իրաւունքների ճանաչմանու յաղթանակիառումներով, ցոյց տալով աչխարձին,

կան էջերից մէկն

այն պաշտպանելոգի ի բռին նաեւ ռազմական գերմարդկայինարիութեամբ: արուեստիամբողջհմտութեամբ Հազարամեակների, այլեւ

ու

բերուած

ոչ

միայն Հեզարբարմորթունլ

տարապայման սնազորոյն ու

պամել իր Հայրենիքը զուներով՝

ու

նահւ

է «քաղաքակիրթ երկրների» իսկ աչքի

բկ խրադրութիւններում

գիտեցելէ

պահպանելԱզգային Ինջնութիւնը:--:

Հրատապ խնդիր է ժեր օրերում,

որին իսկոյնեւեթ

պաշտ-

Այգ

Վեռնամուխ

Թարգմանիչները: եշ 2

Ընթերցողի ուչադրութնանը

գրկում

է ՃՆԱ

ննբկայացուռղ

սոյն

Սկզբնաղբի'րը ԸնԴ-

դարի առաջինծրեսնամեակի դէպքերով

եւ

խրադարձու27

Քիչննձրով Հարուստ վերջին

8-9

տարիները (1722-1730 Թթ.)։ Այն, իբրեւ քԲննական բնագիր, անգամդիտական չրջանառութեան Ժէջ չ դրւում առաջին մեր կողմից` տասր ձեռագիր տպագիր տարբերակների « Հաժնմատութեամժբ, արեւնլաչայնրէն գրական լեզուի փոխաղրմաժբ, Առաֆաբան-Ուսումնասիրութեամբ պատմագիտական ծանօթաղդրութիւննեԻմ:

քտազօտական

ու

ու

այս Պատմագրական կարեւոր Սկզբնաղբիւրը Հայագիտութնանը ժայտնի

«Դաւիթ Բէղ» կամ «Ընտիր պատմութիւն Դաւիթ Բէգին». կամ էլ` մարտից ՂափանեցւոցՖ «Պատմութիւն Ընդորում ՇԱուա վերնագրերով: կան այս ցուչարձանը ատեղծունը է Դաւիթբէկեանչարժուժներից պէս 8-7 տարի մետոյ՝1736-37 Թուականներին, ՎենետիկիՄ. ՂազարվանՔում, ազատագրական սլայքարիանմիջական Եւ ղեկավար մասնակիցների թարժ տպաւորութիւնների տեղեկութիւնների Հաղորդուժով,գրառուԹնամբ ՄխիթարԱբբայի աշակերտներից Հ. Ղուկաս Ստեփանեան Սեբաստացու: Այս առնչութեամբ Ղ. Ալիչանը, վաւծրական փաստերից մեկնիով, նչում է, որ Շաչումեանները 1736 թուականին Մ. Ղազարկղզուվանքի է Բերել

եկեղեցում

«վայելուչ խորան»

կառուցելտուել, խկ

Հանգատարանի ապա իչրնանց».

Թճլադրնալ է Սահփանոսհւ

տունալ յերիչրել

Թուականին՝

հալ ենթադրութնան

Մուքիչնը դրուած

է

պատածական ր ՃՄԱԼ

չէ. նած., դարի առաջին

էրես-

ընդվզումների Հերոսամարտերի

Ղ-

2 Ս.

Ալիշան, Սքսաղան,Վճնծտիկ,1893. չջ 301։ Օրբելեան, «Դաւիթ Բերի ծադումնարբ անութեան Հարցի

արխիբւների».1971,

չ.

ր պայջարնձր».

շ8

Մ`

ԻԼ 1.

ու

բագրուսծ

էջ

173։ ,

բ

եմ,

եա

ազատագրական

Դաւիքրէ1ո

ա

նո-

որ նրանում միաժամանակ գիտակցելով առաջին տարփողումը ռազմականսխրագործութիւնների

նրանցբնադրականայս Հեւտաքրքրում խմաստով չափազանց Հէնց ընդօրինակելիս: Ցուչարձանը ձնռագրերի սոյն երկն ամփոփող կան են պատմագրական

ուժը,համակող

այս

չար

|

: :

-

ձերը: որոնք աներկրայօրէնբացայայտում՝ չարժման ոկզբնաի դէպ, վատկապէս ուչաղրաւէ Հէնց Դաւիթուկեան առանձին օդուաորին այն վկայութիւնը, ւորման չրջանիձեռագրական Ն. «Դաւիթ Բւկի Մ. Ներսիսեանը ծով ուչաղրութիւն է Հրաւիրել ակադ: են

:

ԲեոմադրաՑիչանագար» արժէքը: հրա հասարակական

Վասպուրականումծարեւան դաւառներում» ժմանարձագանգները Դա արժէջաւոր մի Սիչաեւ

խորադրով բնագրային նիւթի Հրապարակմամբ: չատ Վասպուրականի տակարան է, որ գրուած է եղել Հէնց 1722 թուականին, է: Ք Հաղորդում Վերջինս Լիմ անապատում, Մխիթար աբեղայի կողմից:

ՀասնելովՎասպուրական, արձագանգները են առաջացրել Հայութնան ոգեւորութիւն տրամադրութիւն նոյնալիսի եւ ազգային շարազատագրական բարձրացնելու սբտում՝ապստամբութիւն

ընչպէս Դաւիթբէլեան չարժման եւ

ժում

հողում

Հէնց Աղթամար ծաւալելու նպատակով:Այդ կապակցութեամբ որի է Թուականի գարնանը կարեւոր խԽորՀբդակցութիւնՀրաւիրւում:,

Հո-ՐՏԸ»:«Բանբեր Հայաստանի եւ

ըոդ«-

ը դեր կը խաղար ժողովրդի

Հաւատք կ'ամրապնդէրՀայ ածա թէ Բ նչն էր կի

Յոհակնէսեան վանջթ-ամրոց, Դաւթի Բնրդ վե 1970.«Հալիժորի «Բազմավէպ». Թ- 1-3. 4ջ38.

Բար

դարՀո րինաուժերի նկատմամբ: ԳՈՐՐԻ ժողովրդի սեփական բարերար

մացած ուժերի Համար, քաջ

1134-1151

երաժչտութնան

ԻԲՐ անո՛-

դրդապատճառը

խիստ դարթօնքի ներբողումով՝

վճրոյխչ-

կինոյի եւ օպերայիարունստում:-ընդորում պատմագրականեւ աչխարչաղդրական երկերում նամնակի ազգային ազատագրական

ա

նախաձեռնողՀայ մտաւորականներին բինակումների Ժղիչ արտագրտան բազմացմանՀամժար՝`եղել է այս Սկզբնազբիշրի

ու

միաժամանակ գրառման ժամաՍկզբնաղբիշրի նակը, առանց զաստականորեւէ Հիմքի, մարաձգում է, ճապաղ անորոչութեամբ, 1734-1751 (այն է՝ 17) տարիներիմիջեւ՝ գրելով:«Դաւիթ ԲԼկի պատ-

թունրին՝ Սիւնիքի չարժժան մասնակից զօրավար Ստեփանոս ՇաՀչումեանի Հիման վրայ»: Անճչդութնան պատմածի արդիւնք Հ նաեւ Հ. Մ. Ցովչաննէսնանի այն մասին մայտարարութիւնն որ իբր այս բնագրի Համառօտ տարբերակիգրառման ոլէտք է Հաժամանակը ժարել 1752 Թուականիցառաջ, իսկ Ընդարձակ տարբնրակը՝ «ուծլի ուչ»:: Պատմադրական այս մնծարժէջ Սկզբնաղոիչրը իր դրսեւորումներն է ունեցել, որսլէս ազգայինազատագրական չարժման զարագիղգ ոգեչնչման բոնկումներ, մքր Հոգեւոր մչակոյթում՝ զրականութնան,

ՀԸ

ու

ու

կունենայ Հանդամա-

Հետ՝

պայծառ Հերոսների

ԳԲոլ արմ ր

իդմալի Հայրննասիրութեան ազգային ազատագրութեան եւ խիզախումների Հերոսական մարավկներ մար բոլորանուէր են ներչնչել վաջորդող սերունդներին Հպարոտութիւն ազգային Լ սլայքարիողորումներպարսկական թուրթակա դաժա ազատագրական չուրֆ երկու Հարիւրամեայ մղձաւանջային տիրապետութեան Հէնց ձեռադրակա որ Պատածականչէ, մած ժամանակաչրջանում։ ու

այդ Մասին ընթերցողը առիթ ժեր չարադրանքի Ընթացքում: ի դէ, անընդունելի Հ նաեւ ազատագրական այդ չարժումն ուսումնասիրողներից Սողոմոն Օրբծլնանիպեղում, երբ վերջին, ՀամերաչխելովՂԱյիչանի

ծանօթանալու

կատարել

հան

վճռական Շաչուժնանի

լ

Հառարազագա

ն

առը չարժումներով պայմանաւորուածՀայ ժողովրդի Հերոսական Թուրքական արիւնոուչտ նուաճողների ընդդէմ պարսկական նման Բրո աո Սկզբնաղբիչ-րի նրանցԽորին Հաժոզմամբ՝ ստրկացման: ՐԻ փայլունչաղթանակ պայքարի ազատագրական կումն տարածումը

այս

բնչպէս նեակցութեամբ

նօրէն

գործող

..

այր

առարկելի է Ղ. Այիչանի Սկզբնաղբիւրի միակ «թելադրողը» Ստծփանոս ՇաՀումնանն 3 ա'յն դեպքում,երբ փաստերԵՆ մայտնի, անչերքթելի որ այս աչխատութիւնը Դաւիթբէկեանչարժման առանձին ղեկավարների հաւաքաէ" Թեպէտ թելադրմանարդիւնք մասկան Սոճվանոս իբր:

թուականի առաւել ժեծ բնագիրը:ձնճուք որում պարփակուած Բերելով զա Հայ ժողովրդի ձեռագրի Համեմատութեամբ ճանաչում

«մհ 1

Լոմ փոշքամ

մարտից ղափամեցւոց»:։ ԻՀարկէ,այստեղ որ,

տպաթանակով

,

ու

այն է Հ. Ղուկաս Մխիթարայ, Ստեփանեան (41751),ԶպատմուՍեբաստացի թիւն

այն պնդումը,

-

աորոգքագան կարն

Նրանում ժամանակներում:

«Արդ յայսմ ժամանակի միոյ ի Հարց ալակերտաց

յարում.

իրո

Մատենադրականսոյն կուչարձանը, բնադրի Կր այն ւ. ներով, ունեցել է միայն մէկ Հրատարակութիւն, ութ ա բ ախաձեռւ Հիման վրայ: տարի առաջ, ընդամէնըմէկ ձեռադրի ընդորումԽիստ սաչմանափակ Աբգար Գուլամիրեանի գրադարա արդէն Այն վաղուց օրինակի բաժանորդագրմամբ': ի լոյս գրքերի չարքինէ դառւում: Վաղարչապատում ուազի զայտնիէ «Դաւիթ Բգ» վեր ազրով, այս Հրատարակութիւնը խիստ կարեւոր դեր է ների բուռն ծաւալման Համար

ու

ու

է Հէնց այա Սկզբնաղբիչրը: մատնանչւում դարձութիշւնների՝ ծ

տ

անմիֆա-

«զտապան

ու

ւտ

Ա-

Են

ե դէպթերի չարադրանքըներկայացնելիսիբրեւ գլխաւոր վկայակոչում

4 Տես"

աւ, Բէ»: «Դաւիթ

չ

Փրատարա յ «Ր

Բ լոյս ութնամբ

ընծայնաց

Գուլամիրհանց,Վաղարչապատ: 1871, էջ Ստեփաննոսեան ատ.

.

աւելուածովջ Աբգար Հանդերձ

1165-116։

ւիասին

Հաւաստում միչատակագիրն

է.

«աչաւք իմովք

«.

Են ուղարկւում Աղթաժար՝կաթողիվրայ դնելու Համար պատգամաւորներ է «բոնաւորների: տալիս մօտ. Հաւանութիւն Հերթին իր որն կոս ցովչաննէաի եւ ծրագրին: ազատագրելու» երկիրը լծից աղաների փաշաների, բէկերի զտէր կաթողիկոսն «Առտուածարնտիր է յիչատակագիրը: Այդպէս էլ նչում Ի-ր, զկամս օրձեելով հլէ չեործել 0ովշաննէս Համաձայնաբարվօժարեալ անալ 112 զկեանս առաքինաբար ղոձելոյ մոանձն որք զպատդգամաւորս

տեսի, Ւ23 դգարնա-

կատարեցաւ ի վենակիմտածելոյ ճար-ճարանք աՄորարաած գտանելոյվասն եշ ազատութեան կիրհեր ազգիս Հայոց: Առաչնորդթ վարէ. լ աա Փաճանու քաղաքիս Վանայ,մեծաչդապետ չմ բակառոյց ի, ԲԼիՔի մեր(րաց Քաջբնրունեաց Բզնունիր տե զորավ գիւղօրէից Հաւաքնայ եղեն ի ծովատես Թ: որպճսի՛ հաւաքումն եւ

ւ

ք.

ՄԵՖ

Վաս

«առաց

եա

աան

ա

չ

եւ

Համայն

Ք

մե-

սուրբ

։

'

Ան

Բզնունեաց Ռչտունաաաախանու Աարաանի ձրտումներին Հրաբորբ «ոն մ գարոարաղճ առկայծումՄ Հէնց Դաւիթբէկնանչարժումներն րդն, ա րարեւը անմիչական անդրադարձ նչանահաց

եե.

եւ

չ

/Բ

Հա

.

րաո լութեան ա

չ Դ. աաարան Ր եքԱն չ ՄԱ անարը աաա արդում ենք ո.

ն

Համազգային առումո

«

ուտանու

ար

աբ

ւ

ր

ի իտա առի

:

ղայսյ-

գաղտնիեւ զրոյցէ ծն Մէ՞

-

Դաւիթ

ծած-

այր

արարնալ իցէ մ չտամ "5 Գաաթարմունիոն միտսունենալով ազատագրհլոյ արիւնածուփ չմ ԱԲՈ զաշխարհն աջ» Ցիշատակարանում Քննութիւնը ադրութիւնների քեր Հաստատում աներկբայօրէն Հէն Է. չարժման լուրը վավասն

Հալածելոյնեղիչ

Ը:

:

Մ

ա

լ

երո , աան ըզրամասքըիՀայ բնակչութեան ռամ«Հ ե այդ իսկ պատճառովյիչաոր

ռօդի նչանակութիւն է

ունեցե

Համար: եւ Համարժէք՝ տակագիրըկարծէք եւ Հայրնենապաչտ ֆովական, ձերոյ,խրախուսեց էթ

չ, ա չ"չի՝ մարտական գրծլով: «Արդ, ո՛վ բարեմիտ չոր Է, ի կողմանս յերկրին ՀՐ. 1 Գրա Հողովու մրափեալէ ի խոր խաւարի տանջանաց,զի թօթափեսցեն մորանի յորժամ առաժեսցուքզհրաւէր մարտի անից բ"ապստամբութհան րութեանցս. ընդդէմ մարդակեր խաչահալած ելս բոմ Լ թշնամեաց տողերը կասկած չնն թողնում, արան ոդգծուած Դաւիթուկեան նչուած ծրկրամասերում դատարկ Լ Եր հայ զանգուածներին Հնչիւնչեն | ապստամբական կոնկրէտ գործո ութի Ո1ՆՂ (Հայւում է յիչատակագրի աք Հեռա թոն Սրաաիուցիւեը ամ արի: նենա ջակ անի մատո կա ա

'

եւ

Ք

որ

եւ

եւ

մեք

եւ

որ

Է

եղե

ա

լ

՞

Արան աուրմ ի» Ընդամին` տեստս

Կ

ԳԱ,

ծ

Աճդ, չչ

ում:

:

Վ...

աաա ւ րԱՎԱԳԿ բազումս գանի

բական ապստամբակ

որով

եւ

կռուարարչ

եւ

եւ

հայթայթելոյ թայթելոյ

Ի

Անգ:

ու- ու

պէտս բազմազամս,

ոչխար": . ընդվզումը Ն առաւել գործնական

Հիմբերի

դեպ, ընդդծուած վերջին ՝ (երչին բառերը կարմիր Թանաջով էն դրուած, եչուած դազավար արձանը «իւնը ն, անկա ատակա է /իչատագագիրը ցանկացել չառկապիաչէլալ: 7 Անդ, չչ Գ.

ու

եւ

մենաստանս

դօրայո»'1:

եկեղեցիս

եւ

մատուրալ

բազում

գաւառս

հւ

անչամար գիւ-

ԱյնուՀնտն,., դնեռնւա մեզ Հետաքրթրող բնադրի ստեղծման 22-ամեաՂափանցին Ամատերդամում 1199 երբ Սովակիմ Ռաֆայէլեան կին, Թուականին ընդօրինակում էր այս երկը: իր թողած Ցիչատակարաններում

սիրտ ԻԺ վասն գոլոյն գրում է. «եւ հ տեսանելԹժ պատմութիւնս ցանկացաւ յորժամ ընթեոնումք, զայս: առի օրինակն որոյ ծայրննեաց յաղագս իմոյ տեսանեմք, թէ որպիսի՞ յաղթութիւնս արարին, որպիսի՞մարտամարտեՆոյն մտաւորականը չարունակութնան մէջ բբբրեւեզրացանարքն Քաջքն»::։ մատենաՀաւաստում է մի ընդչանրացում, որը կարեւորում է կացութիւն արդիականնշանակութիւնըհայ ժողովրդի գրական այդ նրկի բքաղաջական

զինուած պայջարի կողմնորոշմանտեսակէտից-«Եւ հրանի՛ թէ միշտ զմիմհանս յորդորելով հետեւեսցուք այսպիսի քաջութեան,- գրում է նա.գոնեա ի կամք գերհալք որ ներքոյ այլազգհաց` ազատեսցուքզմեզ ի ծառայութենէ մահմելծոց նոցա, որ կարեմ ասել ազգն մեր առաւել չարչարինի ձեռաց տականաց,քան զիսրայելացիքնի հնումն այլազգեացն,որպէս տեսաժեմք վաստակքնմեր ուտեն, եւ յարաաչօք մերօք` երկիրն մեր տիրապետհալք, ժամ գազանաբար զմեզ հալածեն, ո՛ թշուառութեանս: : :»':։ Առաւել ակնբախ ուղղակի խոստոմտածողը այդ դարձնելով իր մտասնեւեռումը` ժամանակի

այն յոյսի փայփաՔԸ ցանկութիւնը վանում է, որ բնագիրն ընդօրինակելու Աստուած այր զօրաւոր մերում ի միջի «գոնհա՛ յարուսցէ յումն է, րատ որի

քաջ, զի անցուսցէ զմեզ ի Յորդանանգետչ որպէս հագայութի13.

հնումն

որդի

Յեսու

-

Հատ տարանի

«Տեղեկագիր» Հասարակական Գիտութիւների Բաժանմունքի,Երեւան,

3-14:

ազատագրութնաննախանձախնդիր փատագով, յաֆողութեան մաղյաղթանակիՀամար: «Տէր Ասռտուածֆ ապստամբութեան Թանքներ է անում կատարեսցէ զգործս ձեռաց իչրնանց, տացէ յաջողութիւն նոցա գործելոյ եւ ազատելոյ ծռվազարդնեւ զգեղատեսարան զաշխարհնմեր Վասպուրա-

ե

կռուապաշարո

տմոր

դները

են

ային եւ

Դոնաբար Բրխում կաաամբ: 18Ր4Ր Ռչտունքո Վարդապետ հաց տէր Ներսէս անուանեա անման ՄԱՅՐ արիա 1. այտնեաջ ՋնծազինԹՀ Յուց դառնակակիծվիճակա Հաեովն մի երկրէն Սիւնեաց ը աԱՏԵՊ էկ րունա

իւրեանց,վասն ազատելոյ զաշխարհսՎասպուրական,ի լուծոյ բռնաւորաց Եւ միչատակագիրը եւ բէկերաց եւ աղամերաց»:: (ինելով ազեւ աշաներաց

'

Այս Սկզբնաղբիչրի Հասարակականարժէքը եւ Քաղաքական նչանակուԹիւնը խորապէս ընբոնել էին, դնոնա Ա. Գուլամիրեանից չատ առաչ, Ղ- Ալքչան, Մ. Զաժչնանն նանւ Հայագիտութեան ծրախտաւորներ ու

1941,

որով

Անգ:

ի Լ8րժնգրագի 1ւ

1շ

Աճջ. Անդ, Թ. Անդ:

Արձւկլագիաւքվան

ինսալխոութի Հայկավան ՋԱռագրերի Ֆոնդ,

առաչ

.

-

129:

08»:

|

չինը` իր «Հայոց Պատմութիւն»կոթողային երկում, երբ ԴՄԼ1դարբ առաջին ձրծանամնակի Սիչնիթի ազատագրականչարժումները չարադրելիս ամբողջութեամբ վերարտադրում է սոյն Սկզբնաղբիչրը սեփական լեզուռվ, իսկ ճրկրորդը` բնադրային վկայակոչումներով փաստարկներով անդրադառնում է այս Սկզբնաղբիչրին«Սիսական»Հայագիտական մեծարժէք երկում՝

ու

տեղի լատկացունրա արժանաւոր ոսկէֆոնդում մեր Հարուստ դպրութեան ազնիւ այսուհետեւ որ ազգին, «Մեծ մեր պարծանքվերջապէս մով, գրում Է:

ու

ինչա

տեղանջների ճչգրտման, այնպես

էյ

ազգայինգանձաի լոյս աշխարհհանելովհարստացնել Ցիշատակարանները

եւ

դրանց տարածքում ծաւալուած Դաւիթբէկեանչարժումների տալու երկնակ առիթներով: նկարագրութիւնը

չատ

ջում

է Թողել: Այսոլէս,դեռեւս Խորը նոտուածք

կ.

նա բարձր առ հասարակծանօթ լինի Եւ օգտակար»: սիրելի ժողովրդհանը նման չարժմանը նուխրուսծ Սկզբնաղրիշրի գնաձատելովազատագրական այժմէականութիշւնը ամբողջականՀրատարակմանանՀրաժեչտութիւնն

լ

րանս»'":

ՇաՀնազարեանը Փարի-

ՋԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ՑՈՒՇԱՐՋԱՆԻ ԲՆԱԳՐԱՅԻՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԵՐԵՔ ՓՈՒԼԵՐԸ

թուականին իր Հրատարակած Սավանոս Օրբելնանի «Պատմա Թիւն նածանգին Սիսական» սչխատութեան Առաջաբանում բացաղանչում է.

«Ո՞ր Հայ է որոյ ոչ իցէ լուեալ զգովանի գործս հայրենասիրութեան Դաւիթ Բէկի Սիւնեցւոյ, որոյ վառեալ նուիրական սիրով ազատութեան ազգին՝

բնագրաձեռաղրականընդօրինակութիւնների բոլոր Ցուչարձանի ճչմարտուէ այն մեզ աներկբայելի լանգեցրել ուսումնասիրումը գիտական քնան, որ նրա մչակումբանցել է երեք փուլերիմակարդակով: չարԴաւիթբէկեան այն փուլն է, երբ ՂուկասՍեբաստացին Առաջինը համառօտ տարբեճախնական ժումները գրառելիսստեղծելէ բնագրային ՅՅ էջ), քան Ա. Գուունի (ընդաժէնը՝ րակը,որը մի երրորդով պակաս ծաւալ Լեզուա-ոճական յայտնի աչխատութիւնը: Հրատարակութեամբ լամիրնեանի եւ այն Համարեա սեղժութեամբ պատմողական առանժնայատկութիւններով բնոյթ (կոնսպեկտային) ունի: ուրուագծային Սոյն

փոր փորձնացի սկզբան ութ եւ տասներորդ դարուն ն ազատել աջակցուԹեամբ քաջաց ոմանց զերկիր մեր յօտար (Ֆոյ»": Հետաթրթիրնայն է, որ սա

երկին, դրանից անկախաբար փորձ է արել: հր Հերթին, րառելուԴաւիթբէկնան չարժումըհարիւը քՔսամինը տարի յետոյդեռեւս ժողովրդիմիչողութճան մէջ պաճուած զրոյցների պատումների Հիման վրայ, որոնց անձամբ չէ ականջալուր եղել, ցանձնելով հր գրառած «վէպր» Էջմիածնի մատենադա«Ես եւս բանին՝անմիջապէս ՑովՀ- ՇաչխաթունեանցինՀեդ սանդուխտաայդրում է նայ- որի ժամանակին մայնմիկ կոխի զերկիրն ոռողնեալ արեամբ Քաջ արանցեւ մանդիման աչացս ունէի զաւնրակս Հալիձորոյ, կապանի, Բաղաբերդի Բբրեւ ցաւազին միչատակարանսաչխարծաչլէն փութոյՄերոց նախնեացեւ չրջեալ փառաց նոցա սիրէի նատելբազում անդամ ընղ Հովանքաւ ալեւոր բնւեկնեաց Գեխ գեղջ եւ լանլ զվէպա Հարիչրամնայ Պալայ` միոյ մընկերացն Դաւթի։ Առի ի նմանէ նաեւ զստոյգ պատմութիւն քաջագործուու

լ

:

աչխատանցէ ներդրել այդ երկի ստեղծման Համար. որը, սակայն, լոյսընֆայունլու բախտինչի արժանացել: Բայց Հարկ է նչել, որ Հեղինակը չատ Խորվախճան է վերագրում դրան՝ աոււսնցբացայայտ Հըրդաւոր որոչակիուԹնամբսպլարզելու նրա ճակատագիրը: «Երկս այսչչարունակում է նայ- որ (էթէ մուծեալէր ի տիպ) կարէրափուծհլ լոյս մեծի վերոյ նաՀչանգին Սիւնեաց բատ բազում գլխոց: եւ ուղղել զվրիզակս բազմաց ի մատենադրաց՝ ողոր-

մելի իմն հանդիպեցաւ օրհասի:Ահագինզերոյ մի Եկուլ զայն եւ անհետ արար յաւիտեան-..: Սմին իրի զոր ինչ գրեմ այշմ զկիսական աչխարչէ՝ ի եւեթ գրեմ եւ ի խնչարանացԹղթոց որ մանդգտս պաՀեցան միչողութենք ր ՀայաստանԹլթարանիս՝ չունելով այլեւս ի ձեռին զչորեջամեայհրկանցս առ

եւս Աբգար Գուլաժիրնանին ոգեւորել22 ձեռագրականայս ցուչարձանի քւ

Հառարակական

նում

գրում

է.

14 Կ.

.

ձեռագիրներու փոխադրութնան, թուածամարը»"": կի ընթացթին՝ ստացած է առանձին կազմ Հանդէս նկաւ դեռեւս 1938 ա նդամ առաջին Սոյն բնադրի Հետազօտմամբ առնչութուականին բանասէր Հ. Ե. Փեչիկնանը՝ բննելով դրա բնագրային ԸՆՀետ: իսկ այս բնադրիաղաւաղուած Թիւնները միւս տարբերակների Գ. Ա. Աբներկայացրեց Փրոֆ: Հասարակայնութեանը զիտական թԹերցումը 921912 թ. Ի Յ-ում, էչ արխիշների» բածամնանը (Բանբեր Հայաստանի ու

յ

մչակութային բացառիկ արժէթները. նա իր Առաֆարաեւ սրտով ցանկանում, որ մեր

«...Հոգւով փափագումԵՍք

Շահնազարհան, Սամֆանոս Օրբելնանիչզատմուքիչն ՆաճանգինՍիսական»աչխա-

" եւ: 18 մել,՞

Պրո

Առացարա

1-6:

:

այս

լ

տութեան

դէպ,

հւ ամբողջականտեղեկումարը: նրա ճակատագրիմասին առաւնլ ստոյդ «Ռժրախթիւն է Հաղորդում «րազմավլաթ-ի խմրադրութիւնը՝ դրելով: նագոյն յիչատակուած՝Հ̀ վերեւ սակայն: Դաւիթ Բէկի պատմութեան տաբար: երկու չուր տետրակը: ե. առաջին օրինակը, սեւադրութնան այն փոքրիկ անձնական Հ. դար անյայտ մնացածէ, ծածկուելով՝ ՂուկասՍեբաստացիի 1928-ի մէի: ձեռագիր ՀեղինակութիւններուՀետ՝ Ս. Ղազարու Մայր-դիչանին ւոն ո է ձեռագրատունւր նախ կբ է որ դիւանէն Հանուելով՝կը ատեններն Փովիկը Իբը Խոյնձեռագրի Թիւ 620 ձեռագրին զետեղութՔԸ ազդական՝ Ե.» կոչուածանկազմ տետրակապա կ'անցնի «Խմբագիր երկրորդ Հատորիկ, եւ Հուսկ Ե. ե. 10 Թուաձամարով), (իբ դեղնազոյն չապիկով, ներու չարթին եւ կառուցման վերջերս, 1944-ին, Ս. Ղազարու նորակերտ ձեռագրատան էւ դասաւորմաննոր ձնոնարվերատեսումի

թեանցԴաւթիչ եւ եդի ի մատենադարանի սրբոյ Էջմիածնի ընդ ձեռն Շահխաթունեաց Յովհաննէս Ըստ եը Հաւաստման՝ Եեպիսկոպոսի»':: չորս տարուայ

պտուղ»'":

մատենա

դտնւում է Վենետիկի Մխիթարեան տարբերակը «Ա.Գ.620» դարանում որը սլածւում է, ըստ Հ. Ե. ՓեչիլեանիՀաւաստման է 2885 Հաէ, կրում այն պարզում տակտ: Սակայն այժմ, ինչպէս Համարի ի

։

ԺԱ: «Դաւիթ Բէզ». Ա. ԳուլամիրմանիՀրառ»-., էջ ժ։ Անդ, էջ աղզբիչրեքրը է. Հ. Է. Փեչիկեան, Դաւիթ Բեկի պատմագրական

Տա

«Բազմավէպ». 1938, թիւ 20. «Բազմավէպ»: 1977. Թ: Չ1 Տես

Հ. 3:

Մխիթարծանջ:

6-9:

1-2,

էչ 300։

աչխատ:: Խչուած Փեչիկեան,

103)Հետեւնալ խԽորադրով՝ Բնի պատմութեան «Դաւիթ Նախադաղավար եւ

բնագիրը»:Պատմաբան-բանասէրը Հապչտապ անփոյթ ձեւով էր բրականացրել այս տպադրութիւնր՝ ՎենետիկիցԲերուսծ մեքենագիր օրինակիՀԻժան վրայ, որը: Բնականաբար վաւերականութիւն ներչնչելչէր կարող: Այսոլէս, «Նախագաղավար» բնագրիՀրապարակմանկապակցութեամբ

Համար բաւարարուննք սեքստը: ԴրանումՀամողզունլու անյարիր զուղադրումով: երկու չջի բնագրային սխալների

Աբրահամեան

ց

Փրոֆ.

Ա.

Գ.

Աբրաչամձանը գրում

ւս բխի

ՍերմՀաաա

«Մեր ձեոքի տակ է այժմ Ղուկաս ՍԵ-

է.

բաստացու այղ բնագրի մեքենագիր Նախագաղավար որը օրինակը, նում ԵՆՔ

եւ

յանձ-

ՐԸ»:

Նածւ խոստովանում է. հրատարակութեան»շ2։ չենք «Անձամբ ձեռագիրը»:։ մէջ աննախադէպայս «նորաԲնագրագիտութեան «:

տեսել այդ մուծութիւնը». երբ ՄԵՔԵՆԱԳԻՐ

ց

Քիշնը» զուրկ է գիտական որեւէ արժէջից»:: Հ. Ս. Արամնանը1911 թ. Բարձրախատարար «Բազմավեպիէջերում ՀրապարակելովՎենետիկիՄխիթարեանմատենադարանի ինչպէա այս նախնական Համառօտ տարբերակը (թիւ 1-2), այնպես էլ Ընդարձակ կոչուածը 723 Յ-4), Հնարաւորութիւն է ընձեռում Համեմատելու եւ որպէս խոտանի մերժելու Փրոֆ. Ոժծլու Աբրաձչամծանի Փրոֆ Ա. Գ. Հրամցրաֆ դիտական ի Հրամցրած գիտական նորմաներին

23 «Գատմա-րանասիրական Հանդէս». 24 Տ6ս Լ. Գ. Խաչերեանձ. Հ. Ն.

Ի

Հետեւեալ փաստերի առադրուժից: Այսպէս,Փրոֆ.

հետեւանքով» (եոյն տճղուժ, էֆ 288. ընդգծումը մերն Այս

«Սակայնճչմարտութիւննայս է... Փրոֆ. Ա. Գ. ԱքռրաՀամնանը տեղեկաՍեբաստացու դոյութնան մաս ին, Փրոֆ. Խ. Բարսեզեանի ձեռագրի միջնորդութնամբ վերցնումէ այն 0րբելճանից՝դարձեալծանօթանալու եւ վերադարձնելու ԲայցՓրոֆնպատակով: Աբրահամեանը ինքնակամ, առանց տեղեակպահելու, հրապարակում իրաւատիրոջը է ձեռագիրը, անգամչնշելով, թէ ինչպէ՞ս Եւ ո՞ւմ միջոցովէ յայտնաբերուել այն: Իսկ ճրամատմանշած ՀայկՍՍՀ գիտութիւնների ակադեմիան ոչ մի առնչութիւնչունի տուհալ ձեռագրիհետ: 1973 9Փետրուարի21-ին «Բանբեր»-իխմբագրականկոլեգիան, Փրոֆ. Ա. Գ. Համճանի Ի ենրկայութնաժբ, Թե ն ւ. բ բննութեան

Ընք Ս Խանզադնանի եւ նամակը միանջաժայնտեղին է գրողի վրդովմունքը: Փրոֆ. Ա. Գ. ա

Աբբա-

ժանգեցայն քզրավաջութնան,որ իրօք որ խախտելէ գրական էթիկայի Մորմաները»(չրանոձր Հայաստանիարխիւների», 1973, Վ.1. չջ266։

Իմն են Ընդգծումենրը

առաւ

.

Ս.

Լ.

Խ.)։

(302) տանուտիրանց ճն Ե տուշալ (302) ՀՐԱ

իչդէփէ (93)

(303) Իջդէֆէ

եբեր

(93)

լ /

Ա.

'

եւ

զատացուտ զբանս բերեալ նոցա եկեր (303)

Ց

Հ

տութեամբ ակնբ

Աքբածամճանի տնքատում եշ առաթարն եւ ԲՈՈԴԸ "41 եւ ՐԸ(ի" անձնանունների աղաւաղու ւմ

նունների :

|

եւ

ֆո

էջերում:

Նոյնիսկ թռուցիկ

Գ.

զխոովութիւնսջ

զամենայն վտանգաեւ եւ զան (302)

այսոքիկ(303) կեօրկի (303)

Եւ այսպէս բոլոր ս

Աբրահամեանը,

--

անկ չր (302)

այսբիկ (93) կեօրկն (93) եւ բերեալ զինչս եւ զատացուածս

է):

է ճզճլ Հերթծել` գրելով. նալով Ղ.

թ

ՇաՀնաւուզ(3092) (302) ի աոսկականացն

եւ զահն (93) Ի վտանգա:

նոցա

«պատճառաբանութիւնները». այնուամենայնիւ, «Բանբեր»իԽ4մբագրութիւնը օտիպուսծ

(11 մ

(92)

:

խմբադրութեանըյղած «բացատրական» թուականի 1-ին Համարում, դրում է. «ԲանբերՀայաստանի արխիւները» 1912 Թ. Ի. 3-ում մեր Հրատարակածչատմութիւն Ղավփանցւոց...» բնագրի է ժատնացոյցարուաֆ Հայկ. ՍՍՀ Ս(զբնաղդբիչր Գիտութիւնների ակադեմիայիցստացած մի տետրակ, որը մեթննադրուած է Վենետիկի Մեիթարնանների սպածուոզ մատենադարանում Սքբաստացուձեռագրից: Յետագայում(ՑԵ, սակայն, պարզում է. որբ ակաղեմիայից հրաջած մեքենագիրայդ տնտրավիիրաւատքրն է Հանդիսացելանուանի արմակագիրՍ. Խանզադնանը։ ծաւալի այս թիւրիմացութիւնը, անշուշտ,առաջացել է մեր անփութութեան

երթեւեկս առնել ի միմեանցս կասկածէին (302)

(302) Մզի՛էթ

(92) սոսկականցն

Գո մենայն

ոչ

Աբրաչամեանը,«Բանբեր Հայաստանիարխիւնէրի» նամակում, որը տպագրուծց

ս

Բ՞Լ"9 զի, ձՃեոն

Սոյնապիսի ոյնպիսի (302)

Ֆե էրան 7 (92) (93) տունալ

1, 194:

Հրապարակումը իրականացունլէ բնաւ էլ

ու

աֆէին (92)

ԹԱՍ:

Խաչատրեան,Դաւբք Բէկբ «Ընտիր պատմութեան»

ակներեւ է դառնում

ն

յանկ էր (92)

Վ. 3, 1972, չջ 88, 91։ ԻԼ 4. 1974, էջ 188։

գեա. մեջենագիր օրինակի Վեոջբնրումն

ազնիւմզուժներով, որ

ԹԱՐ ՇաՀն

յայսմ վայրի զամենեսեան

գրել (301) 7. տիր

(301) Խավիանու

հլալփանու (92)

Մծիիթ(92)

լ |

Զա ռուս

արկանեմք(301)

արկանեմ(92)

ձեռն

Զսոյնպիսի(92)

նորմա

«նախագաղափար» օրինակի մասին, «Գառմա-բանասիրական Հանդմա». Ի.

չ ունիմ .

զիմբելոցն(92)

Ն ան մաարոճենն

«ԲանբերՀայաստանի արխիւները».

25. Ի

Պաջոոաիմ զամենայն

այս «նոր

Աբր

(92)

ոչ

չէ կարող ընդունելիՀամարել առծչասարակ մեքենագիր օրինակների հիման եւ վրայ բնագրերիհրապարակումը մեքենագիրվրիպակների առաջադրումը իբրեւ«ուղղումներ» գիտա-քննական ք. տեքստերի վերականգնման աշխատամ ներում:Այ. իսկ պատճառովՓրոֆ. Ա. Աբրաչամժեանի աղբիւրներ Հրա-

1977, Թիւ 1-2) «Բազմա », («Բազմավեպ

չունիմջ պատմել (301) Դուզախգաւատ (301)

չունեմք պատմել (92) ՉԻՔ

Արամեան

Գանջու (301)

Գանչու (92)

առաՀ

ուղեւ զ

Կջ 30ւ) Հուակիերն

,

Հիաէինին (92)

օրինակի Հիման վրայ (եւ ո'չ Թէ բուն իսկ է Հրամցւում,Ընդորում ձեռագրի) բնագիր մեքենագիր էլ վբիպակներն ֆադրւում 22 հբբեւ «ուղղումներ»դի տա-քննական տեքստերի վերականգնման աչխատանքներում՝ խստիւ դատապարտունց ժեր կողմից Հայագիտական

բանելու

ւ-

Թէ(

ե

են

ոչ

Ի բեթեր-

միայն

տեղա-

ՐԸ` ումներիԽեղաթիւբումները, բացթողումները, նաեւ անգրագիտութիւ ններր:

Եւ

այն աղաղակող փաստը: է` եթե ասուածին աւելացնենք "բ 4ե յաչորդ աջորդականէջերի ընթերցումները ժինձեռագրի ՐԲ բնագիր Հանդիսացող նում էջերի Ա. Գ. Աոո ածամետանի մեքենագիր չեւ իսկ չնն Համաղպատասխանու ԱՀա աւհրաինչպիսի՛ Թէ զուդընթացութնանը ասլա պատկերը լրի (ը լինի: մքկարող է լանգեցնել Հիմբթ ծութեան եւ աչշաւոր Թիւրիմացութիւնների եւորն վարուոր

որ

։

։

4նռագիրը առանցտեսնելու ծւ նրա

Համեմատելու մեքենագիրօրինակի տարօրինակն Հրապարակումը ժիաժամանակ զաւեչտականն Մակայն այն էյ որ բնագրագիաութնան մէջ նման «նորամուծութեանջ խիզախողն չ ժեզ կչտամբում խոտելիամ պրակտիկան մեր դատապարտած (Լինելու որ մեր ըճդդիմախօսները կանգնած առթիւ՝Գրելով:«Դժուար չէ նրածոել, Հետ

ու

լ

եմ

աղբիւրագիտական սխալեւ ժամամակավրէպ տեսակէտիվրայ-:-»: (461)։ Իսկ Թէ բնագրագիտականինչ արժէք կարող են ունենալ ախալաչատեւ աղաւաղուած մեքենագիրօրինակից առաջադրուած զուղղումները». ենջնին

:

|

Հասվանալիճն

իչրաքանչիչը Հայագետ: է բանասէր Հ. մ. Արամեանի ՀրատարակածՀամառօտ այս տարբերակին, ապա պիտի ասել, որ նա սոսկ արտատպութիւնը լինելով բուն իսկ ձեռագրի, որը երբեք չի ունեցելայլ ընդօրինակութիւններ միանգամայն ներչնչում է արժանածչաւատութիւն: Բայց մենք ուզում ենք առարկել նրան մի Հարցում: սոյն բնագրի բանասիրականբաժնում Հեղինակը ՀԳ ունի նրա ներջին ծալքերի վերաբերնեալ՝ պատումի «էնջի բացայայտման մեկնաբանման ուղղութնամբ: Դրանք սոսկ բանասիրականարժէք ներկայացնող կոաձչումներ ննթադրութիւններ են միայն, որոնք, մեր կարձիթով, չոլէտքէ դրդէին նրան «վիրաչատման»ջ եւ ննթարկելու այն բոտ ԲԸ ճաչակի բնազիրը՝վերաձեւելով պատկերացման: 4լ Հաւանական վարկածներ Որքան առաջ Քաչունն Քբրենց տրամաբանական Համոզչականութնամբայս կամ այն բնադրի ենթադրեալ կառուցուասծքիկամ բաժանումների մասին, բնագրագիտականտեսակէտից ոչ ոբի իրաւունք

Ինչ վերաբերում

Ը

լ

ու

ու

չի

մեզ տրւումանցեալից

որեւէձեռագրականբնագիր,հակառակ Բայց Հ. Ս. Արամվերաձեւել հեղինակին, հայեցողութեան: քրո հասած ըստ

իր

անը: ցաւօթ, իր իսկ Մախաձեռնութեամբ նախնականՀամառօտ բերակը երկու մասի է բաժանել՝ Հետեւեալ ձեւով:

(Մշնդրն.

Ս.

այս

տար-

|

| |

| |

առաջին

(Պատում Ստեփան ՕՇահումեանին)

տակ: Այն Համարի մատենադարանում Թէ

կութիւնները, Հ. Ե. Փեչիկեանին չի յաֆողուել (բնականաբար`անՀչնարին էր ժիայն այդ պայմաններով) պարզել Դաւբթ Բէկի պատմութեան վերախժմբադրուուղեգիծը՝ոտեղծուած բերեալաղբիւրի բնագրային զարգացման

խմբագրութիւններիառնչութիւնը, իրենց բնոյթի որոշմամբ, պարզել: Նրա սխալ պատկերացմամբ՝այդ երկու խմբագրութիւններիցմիայն Համառօտը

312։

Վենետիկի բ Մխիթարծանն,

Համարետ կոկինն է

«նախա

(եզուս-ոճական

»

4.

1914, էֆ 187:

ցոյց

ու

այն Քբրեւ Ընդարձակ տարբնրակ։ Թէ. Համառօտ տարբնրակը խիստ գրաբարնան (իենելով՝ժիեւնոյն Ընդարձակը

գզատմա-րանասիրական Հանդվառ,Է.

արգասիք.ինչպէսվերը աշխատութեան

Հայրերբ Հաւատունցինք:Ձեռադրալ

'

խնդրում:Հարցի լուծումը առաջադրել Հրատարակութեան զիտա-քննական այնպէս էինջ մենք՝ ինչպէս ձեռադրական բոլոր ընդօրինակութիւնների թարգմանաբարընդգրկումպատմագրականերկերում Հիման վրայ՝ վերոյբչեալ Փննութեան Համակողմանի նենրիամբողջական եւ

տպագիր,

նաեւ

ու

ու

մեր

Մրիթարեան Ընդարձակը՝

Գ. Աբրաչամժեանը որով խժմբագրուչեն արել նաեւ Հ: Ս. Արամեանը եւԱ. տալով Թերըժբոնումտեղիք էր մնացել Թճճուած՝ Թիւնների ւլարզաբանումը եւ խմբագրութեան ամննածաւաստի լաւագոյն ների մոլորութիւնների՝

տարբերակի դաղափար» (ընդամէնը չջ)։ Ազբիչրագէտների կողմից բնութաղրւում է ծւ

բանասիրականԷր ՔննեուՀետեւանքէ այն բանի, որ Հ. Ե. Փեչիկեանը մատեԹիւնը կատարելիս բաւարարուելէ միայն ՎենետիկիՄխիթարեանների նադարանումպահուող ընդամէնըերկու ձեռագրերիուսումնասիրութեամբչ երկեակ խժբադրութիւններն ռտեղծած բնագրային որոնք Ղ. Սեբաստացու են։ ընդօրինատակ չունենալով ձնռադգրականբոլոր իր տրամադրութնան

քական

1-2. էջ 301։

Երկրորդփուլը եւ սոյն տարբերակի վերաժչակուած առաւելծաւալուն է

ժոլորութիւն պէտք չ ասել,Խորը պնդումը,

Ղուկաս Մեբաստացունն է, իսկ

Երկրորդ Մասն (Պատում ՏէրԱւետիք Հահամայի)»

է, որը զածւում խմբագրութիւնն դարձեալ «620»

Բոլոր

Ընդորում րակման Համար գիտա-քննականբնագիրըռրոչելու տեսակէտից: Հ. Ե. Փեչիկեանը չի կարողացել մինչեւ անգամ Վենետիկի այդ երկու լ

չջ

Խր բնադրագի տական

Դա

Ղազարու,ՋեռադիրԹիւ 2685)

1977, Թ: «Բազմավէպ»:

չլ կատարելիս, զուզադրուժմներն է ներկայացնում որպէս «Մխիթ-Հարց» տարբերակը Ընդարձակ Փեչիկնանը

ընդորում

Բայցժան աչխատութիւնո::

Ա. օրինակ

Մասն

-

գ

ու-

անչուչո» դիտողութիւններ

չյուչելով միեւնոյն Հեղինակի, առանձնայատկութիւններով են օժտուած՝ գրչին պատկանելը: այն է՝ ՂուկասՍեբաստացու մատենագրականՑուչարվերլուֆութեան ենթարկելով Բնադգրադի տական նչում է Հ. Ե. նաեւ խրաւամբ Փեչիկեանը սոյն տարբերակը բանասէր ձանի մանրաբացի որ: դէպքերու առաւելութեամբ «այս սրբաօժոուասծութիւնը կր ձաղկկ անմիաբանութիւնը՝ ունի վերջաբան մը` ուր մասնութենէն, եւ կործանման, ինչոր կը պակսի (իմա` «Նախանախորդ քայքայման պասոճառ ճւ յհտոյ կու է Հ. գրածէնչ Ղուկասի դաղափարի» Լ:Խ:) ձեռագրինմէջ` այն էւ բանակառլելԴաւիթ Բէկի զօրավարներուն նւ անոնց բանակներուն տայ զօրավարին վրայ ներբող ղիներուն անունը Հուսկ Տէր Աւետիս Քաչանայ ասպետ Լիպանման պատիւ ի կիլիկեան երգիչներու ողբերգ-գովեստին մր՝ տողի է մեր կողմից ընդգծուած ճչդութիւնըԱյստեղ առարկելի բիտի»՝:: Հ: Ե. Փեչիկեանի, Համառօտի եւ էլ որ: բոտ ենթատեքստից Հետեւում են: եւ իրօք, բաԸնդարձակի Հեղինակները ւսարբերանձնաւորութիւններ նա եզրակացնումէ, որ «Մխիթարեան հայրերու ԵՐ քննութիւնից նասիրական պատմութիւններն ենջ" ամփովուսծ Ընդարձակ տարբերակում: գրի առած

ցօդուածում"::

«Բազմավեպ», 1938. Թի Անդ, էջ 177: Անդ, էջ 176, 189:

6-9,

է8

174:

Ուբ «Ընտիր պատժութնան» եւ Հ. Ն- Խաչատրեան, 30 56. Լ. Գ. Խաչերեան «Դաւիթ Հանդմա», Իօ. 1, 1974 Թ: օրինակի մասին» յօդուածը, «զատմա-բանասիրական «նախագաղափար»

որ ներելի չէր: անչուչո Սկզբնաղբիւբի աչխատութիւնները ամբողջականպատկերացումը ներկայացնելու տեսակէտից: ուսումնասիրման

ժեր Քենախօսութնան 134 առաջին անգամ աղբիւրիաունչութեամբ ձինք մտցրելխմբագրութիւնների պարզութիւն զարգացման ուղեզձում. Ընդորում բնադրայինանչերքելիապացոյցներով զուղադրումներով ցոյց տալով,որ այն ունեցել է ոչ Թ: երկու, այլ երեք տարբեր խմբագրութիւն: Առաջիներկուսը Հէնց Դաւիթ Բէկի գլխաւորածազատագրական չարժումների պատմութիւնը դրառողՂուկասՍեբաստացու տնքստերն են՝ ոտեղզծած Համառօտ եւ Ընդարձակ տարբերակներով, իսկ միայն ծրբորդը՝Գուլաժիրեւ ծանի Հրատարակության Հիմքում բնկաֆ ձեռազիրը միւս բոլոր ԸնդօրիՍոյն

ու

նակութիւնները Վենետիկի Մխիթարձանգիտնականներիխմբագրմամբ կազէ, որը հեղինակայիննոյն Ընդարձակ տեքստիսոսկ լեզուա-ոճական է: Այս Հարցերին վերամշակումն առաւելՀանգամանօր էն կանդրադառնանք Քեչ մետոյ՝ ձեռադրականընդօրինակութիւնների աւնչութեան Հարցը այս

|

ու

Մ.Ջաիանը:

առումներով:

Ցաւօք: բացակայումէ պատմադգրողիանունը: Տիտղոսաթերթում, բացակայութիւնը , բնագրի Հեղինակի անուան կամ այն այս Բնականաբար՝ 1.

լ

բ

( Մ".տեդրն- Ս.

:

|

մատենագիտականտեսակէտից: լուրջ վրիպում էլ քանի որ Քւրաքանչիւը բնագրի Հրատարակումը ենթադրում է, առաչին Հերթին, Հեղինակային պատԲոնն այն էչ որ աղբիւորոչումը Քբրբեւ պարտադիր պածանջ: կանելութեան նանւ գի բաւարարումը ապածովբագիտական այս պածանջի տականութեան ման առաջին չ՝ բնագրերի Համար: Հրապարակման նախադրեալներիցըց

|

ուսՖ

ՂԱՓԱՆՑԻՈՑ

|

ն,

օրինակ

'

Թիւ 620) Ղազարու: Զնռագիր

ՀԱՄԱՊԱՏՈՒՄ ԲՆԱԳԻՐ

Հ: ՂուկասՎրդ:

Սեբաստացի Ստնփանոսնան»ջ:::

ու

ռլատիւԲնրող այս Հերոսամարտն Հերոսները»:1: ու

աաա

քննութեամբ

եւ

աղբիւրի ընձեռած տունալների Հիման վրայ ճչդրոման վերաբերեալ Հնարաւոր լուծումը սոյն ցուչարձանի մատենագրական գիտաբնագրի պատրաստման աշխատանքներին: Դրանք

աս

յ

լ

|

տար,

,

|

մի"ին չրջանցելէ ՔՐ ուսումնասիրութնան մէջ` սաճմանավակունլով գերազանցապէս պատմականիրաղարձութիւնների ժամանակաչրջանի չարադրան-

«Բազմավէպ».1977, թ. «րազմավեպ».1972. թ.

3-4,

էչ 2-3. է)

666-590։ 237.

արդարացի

միաժամանակ, խոստովանելով անկեղծութեամբ անզգայմարդիկ»:ընդաժին՝ եղել պատմագրականաղբիւբներումկարգելու որ իր ճիգերը առսլարդիւնեն

Ոչ ձլ օգտագործուած մատենագիտական ցանկում մատնացոյց արել Հ"/' այագիտական մամուլում արֆարֆուաֆ բնագրագիտական Հարցերի չուրջ

դրանցից

վականէ անուսնէ` Ստնվանոս ՇաՀումնանը որոնք ծաղորդել են այդ չարժմանն աղերսուսՖֆ բոլոր խրաղդարձութիւններնդրուագները:::Բայց նտագայում դրառողի սնունը ոբն անկասկած եղել է տիխտղոսաթերթում, նջունլ է այդ Հրատարակութեան Համար Հիմք ծառայած գրչագրում՝Թողնելով միայն զվարդապետիՖՀոլովուած անչասցէ բառաձեւը: Ի դէպ, նչենք նաեւ, որ միայն սբանովչե աղառւումբնագրայինփոփոխութիւնները Հիմթ-ձեռադրում, որոնց մասին խօսք կր չինի ճիչ վետոյ` բնազրադգիտական մեր վերլուֆութեան ընթացքում: Դիտծլ տանք, սակայն, որ չնայած Հրատարակչի գործադրած ֆանջեբին, նրան չի յաջողուհլ բացայայտել գրառողիանունը:Ա. Գուլամիրեանը այդպիսի դատափետելով խատութեամբ բաւարարուելէ միայն զանցառումը թոյլ սոռւողներիննչաւակելովնրանցԲբբրեւ«անխոչեմ եւ ու

այա

լանաա բնաղրային արարինԲՐ: Հավան

Բ

բնագրի վերաբերական բովանդակութիւնը` իրադարձութիւնների

չ

բանասէրը անդրադառնար առթիւ Հայատամ,մ «բ:ոջողտ: բարձրացուած բնագրագիտական բ ազմաթիւ վբճելի թթ որ

է

չարժումներին մասնակցած անձնաւորութիւններըընդորում

ՔԸ ուսումնասիրութնան Բանասէրը բաժնում գրում է. «Վերոյիչեալ զատ աղբիւրներէն -ծ- Լ.Խ.) եթէ դեռ կան (բժմա՝ երկու ձնռագրերը Վենետիկի ուրիչ գրչագիր աղբիշրներ, մեզի յայտնիչեն։ կր մաղթենք որ, ատոնք ալ մէջտեղ դան դեռ աւելի (ուսաբանենՔրենց մանրամասնութիւններով, ազգին ւս

է` առաւել յղկուաֆ, պարզեցուած, դիւրաբնագրի նոր խմբագրութիւնն Սա մեր Սկզբնաղբիւրի առաչին Հրատարամատչելի գրաբարնան լեզուով: դեռեւա 1811 թուականին, Վաղարչապատում: կութիւնն է, խրականացուած՝ ՀծնարաւոԱյն խաղացել էլ չնայած Հրատարակչի կատարողականՀամեստ բութիշններին, պատմական չատ կարեւոր դեր: այդ երկի Հրապարակումը, անտարակոյս. Հիմք ֆառայնց Րաֆֆու, Ս. խանզաղեանի, Այվազնանցի օպերայի մշակման այտնի վէպերիՀէնքի կառուցման,ինչպէսեւ Համանուն «Մխիթար Սպարապետ»մոնումենտալ լույնէկրանՀերոսապատում կինոյի: Աւելին, պատմաղրական բոլոր ուսումնասիրութիւններում դասադրբթեբում Սիւնիքի Դաւիթբեկեան չարժուժների պատմութիւնը ներկայացուած է երկի: բոտ դրադարանային Հազուագիւտ բնագիր դարձածայս սոյն Հրատարակութիւնը թերի է մի չարջ Զնայաֆ վերոյիչնալին, ու

Հետ ծրեք խմբաղզրութիւնների Փննելիս: ինչպես վերը ցոյց տունցինք, Համարեաբառացի բանաՔաղ րով վերաչարադրել է Դաւիթուկնան չարժման պատմութիւնը այս Ընդարձակ տարբերակի Հիման վրայ: իսկ առաջին եւ միակ ՀրատարակուԹիւնը այս Ընդարձակ տարինրակիսոսկական արտատաութնամբ՝ ՔրականացՀԲել է Հ. Ս. Արամեանը Հետեւնհալ խորագրով:

«ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ

յ

Երրորդ փուլը Գուլամիրեանի մայտնիմիեւնոյն Հրատարակութնամբ

մուածն

ի

տեսած

լոյս

տմարդիօրէն ջնջուած Հեղինակի անունը.

«Բայց ցաւում ենք

չատյ-

գրում

բուն հեղիչկարողացանքգտնել այս ազնիւ Պատմագրութեան են եւ անզգայ մարդիկ անհետացրել այս ազնիւ ճակը, պատճառանխոհեմ

է նայ-

որ

|

,

33 Տէ

«Դաւիթ Բէդ» աչխատութիշնը:

Յց

ժիհեղինակվարդապետի անունը,ֆնջելով նորա անունը եւ տոՀմանունը՝ բառը թողլով, ինչպես մենք եւս թողուցինք աալ որի համիայն Վարդապետ մար շատ տեղեր եւ պատմագրութիւններփնտռելովչկարողացանքեւ ոչ մի

ղել: |

ինչգտնել»::: տեղգոնէծանօթութիւն այս Հարցի լուսաբանումըՀայագիտութենան կարեքոր Աղբիւչրագիտական մէջ առաջինը տուն է բազմավաստակ Ղ. Ալքչանը:որի մասին եչեցինք Բնագրային այս վերը: Ցուչարժանի Հեղինակային պատվկվանելութիւնը Ղուկաս ՍտեփանեանՍեբաստացուն՝ ապացուցւում է նաւ վերադրմամբ առաւել ծանրակչիո մի փաստով, որ առաջ է բերել Հ: ե. Փեչիկեանը վերոբսպառ փա-միչճալԷր յօդուածում, որով բոլոր տնսակի տարակուսանքները բաուում են: Նա զայտնում է, որ Մխիթարեանայս գիտնականը մինչեւ եւս` 1752 Թուականը:ճ է մի աչխատութիւն Հեղինակել Հետեւեալվերնագրով: «Համառօտ Հասպլատմութիւն թագաւորացնՀայոց, եւ ասչխարծագրութիւն զաստանի եւ աչխարծադրական բառարան Հ. Ղուկասվ. Սճբրաստացի». որը Մխիթարեան մատենադարանում: ձեռադիրվիճակում է Վենետիկի Այ"

| '

առանձին դրուագներըեւ նրանումմասնակցութիւն ունեցած զօրավարների Համար մղում է ընթերցողին ՄԱ իկ անունները,մանբամասնութիւնների «Ընտիր ռւլատմժութիւն Դաւիթ Բէզին»աչխատութնանը, որում Հեղինակած «...եւ իկրադարձութիւնները: թէ որպէս ԱԻ ( իթ էգ Լ.ե ) խ խարան, եւ Թէ ք գալ Խորա որպէս ժողովեեւ ղո'րքան ետուն ցան նա բնակիչքնԽաբանու մարտապատնրազմաց Ընդդէմ Գարսից եւ 0ամանցւոց եւ զո՛րքան մաղթութիւնսարարին՝տե՛սցես ի

լ

լ

Աորադրուած

'

առ

'

|

Համառօտ պատմութհանզոր գրեցաք»:7։

|

Գուլամիրեանի Հրաւտարակութիւնը տղագրուսծինելով

ժիայն մէկ ձեռադրի Հիման վրայ, ունի մի չարք սխալադգրութիւններ, աղաւաղումներ եւ բացթողումներ: ընդամին Հիմջ ծառայած ձեռագիրն էլ այնպիսին է, որի Դրիչը դաւանաբանականնկրտումներից ելնելով, ջնջել Է ոչ միայն գրառողի անունը, այլեւ վերաձեւութեան է ենթարկել բնագիրը, մասամբ եւ աղաւա9.

Ի

«Դաւիթ Բէդ», Հրատ. Ա. Գուլամիրնանի , էջ ժ։ Ալիշան,«Սիսական»,էջ 301։ դէպ, Հ. Ե. Փեչիկնանը ճիչղ չէ իր այն հնթադրութնան մէջ,

իբրեւանառարկելի փաստ մօդուտ

Լ.ե.)։

այն իրողութեան, է Վենմաիկի մաաձնադարանի «եջ, Փերի իան

յենւում

որ

Ղ- Ալիչանը այս

որ

բնագրի

Թերի է.

Համեմատիր:

ա) «Հրաման տավ

նաւ

փոխանակ՝ Պա-

զօրապետին երթալ ի Լեւաձորն, եւ էթէ զարանիցէանդէն մնացեալ չէն ինչ թուրքաց: կոտորեսցէլ զի սակաւ ոմանք մնացեալ էին. եւ նոքա հւս փաանկան ի մ0րդուվար»: խԽոֆքեալ,

պայ

պաւակի

րք

՛"

աո

Աա

Խան ԱՆՆ ի է

"Ի

մոսյա

ա

ւ

ատմո

վա

800.

որ

Փե՝

36 Հ.

ա

աս

անու

մնացեալ չէն ինչ Թուրթաց` Եւ

տորեսցէ:

ՍԱ

նորա ել գնաց Պապհազար հինգ

եւ

ոք

զոչ

Ծգիտ ի թուրքաց: զր

`

ծե... մեկնաբանութիւեները Ե. Փեչիկեամ, նչուած մօղդուածը 1938։ «Բազմավէպ»: ,

Անդ, էչ 175. Ֆես նաք. Հ. Ս. Ճեմճեմեան, 1982. թ. 4, «Հ. «ԲՔազմավե «Քազմավել». Սքբաստացի(1709-1152), Հէղինակ Դաւիթ Բէկի պատմութեան»յօդուածը:

Ղուչա» '

եւս

էին անկան փախուցեալ

:

նոսա

Ընդ ժերկթ լինէին, որք

եւ

էին, սուսնրաբ մէջ բերդին

լարձակէին:զՀարկածանան մանցւոց` անդանօր սատակէին եւ զայլս չտապ տագնապաւառաջի տանէին:..Ֆ»: Փո-

:

մնացեալք Մ"1Ք

կ

մանի

աակ

պարի

կոչ

հրամանի

չչ Գուլամիրեանի 55-ի Թ8-ՐԳ Պարոոբունը՝ Լ

Բ) «Յայնժամ Աւնտիսն, Տէր Մեիքար բապետն, եւ

ըստ

ի Լեւազուձորն, հարիւրարամբ եւ

նաեւ

1):

է

Լեւազու

մազաւ նոքա

չ Թւրի

առ

:

«Հրաման տավբ նաւ ԳՓապայ զօրապետին էրթալ ի ձորն, եւ հաչ գտանիցէ անդէն

Ի 0րգուվար»:

է

բ

Հմա»

օգնութեամբ: թԹնճրցումների հր ընթերցմամբ էջ 20-ի 17-րդ պարբերոյթը Դիցուք՝ Գուլամիրծանի

'

«Սիսական»աչխատութեան մէջ։ «Լիչ(» սոր ԱԱրըկատի աաաաֆրո«քիանր Համեմատութիւն անցկացնում ինչպես Ինա»ժեմե» ա Կաուո ր, 4 Դ Ք: Աո Հորո/ի ւո «ոոադոր Հաաա Խատա ի ԱԱ) բնագրին կայ ի մերում գրատան» (ջ ժուք., հ աւելորդ

ու

ոմանք Ք

'

տում

«Եւ իբրեւ զայն թիւն բարկութեան բրդէր ի վերայ Մխիթարայ» (անդ), փխ: Լոէր Դաւիթ: :-» եւ այլն, եւ այլն: ՀրատարակուԲայց առաւել ակնբախ վրիղումներեն Գուլամիրնանի բառակապակցունախադասութիւնների բնագրային առանձին Թիւնում որ վերականգնեցինքմեր ձեռագրական տարընբացթողումները, Թիւնեների

Վ-

Հեղինակիանունըբացայայտելիս, իբր, չի ՀիԺեուծլվենետիկեան վերոյիչեալ ձեռագրի Հաւաստմանվրայ, եւ որ առչասարակ Ղ. Ալիչանին տիտղոսային վերնագրի ծանօթ չի եղել Հեայդ Այս առթիւՖա դրում է. «Հ. Ալիչան ձեռագիրը: որթան որ Դաւիթ Բեկի պատմութեան զինակՀ. Ղուկասը կբ Համարիսակայն փրականին ժէջ ինք անծանծ թ կը թուի Հ. Ղուկաս ձեռագրին, որովչետեւԵթէ տեսած ըլլար մակագիրը Հ: Ղուկասի անունով՝ԲԲԸ նորութիւն (աքս նչուածմօղդուածը, չյայտարարէրՖ 1938. Թ- 6-9, էջ 177, բնդգծում, Ժե «Բազմավէպ». -

17), փխ. «Եւ եկին դարան մին սնդՖ: «:.. .Ապա ե զուր տարապար տուց եկին «..Հրաեւ զմեղ պաշարեցին»: (Գոլ: էջ Յ6), փխ. «...եւ զմեզ պաշարել» (Գույ: չջ 40), յետս գալ Է պատերազմէն» մայնաց Մխիթար զօրավարացն՝ կաժ՝ «Եւ զայն(ոէր Դաւիթ,հ տրտմուփխ- «.. «մես կալխ սատերազմէն»

ղու

34 8. ՅՃ

նօթանասներորդի օգնութեամբ«ՅամինծՀազարերորդի տարընթերցումների բնակիչք լուան Եօթնաբերդ Հայկազեանս Թուականիզորժամ առաջներորդի (Գուլ:. էջ Չ2-Յ), փխ:«ՅամինՀազարզասպատակն:::» գաւառին խաբանու ծօթանասներորդի առաջներորդի Հայկազեանս երորդի հարիւրհրորդի մորժամ.:.»: թուականի, Բերենքնմուչներ նաեւ բառական աւհլորդութիւններիցբացթողում«Եւ եկին դարան մոխն նոցա անդ» (Գուլ: էջ ներից սխալբառաձեւերից: ու

Դաւիթբէկեան չարժման

աչխատասիրութեան մէջ վերարտադրելուց յետոյ

ոկզբնաւորումը ժամանակաԴաւիթբէկեսն չարժուժմների Հրատարակութիւնը հարիւր Գուլաժիրեանի դրային առումով նկարագրելիս: ձնռագրական է ժենք վերականգնեցինք Թոյլ տուել, որ տարովվբիզում

Դիցութ՝

«արոոամ Աիրար ֆեր Աւնտիսն, իզ

պետն

ընդ

եւ

եւ

նոսա

որջ

էին, սուսերաժերկք

լինէին, ի մէջ բերդին յարձաօսմանցւոց կէին ղծարկաչանան ռատակկին: ապա որում եւ պա-

օսմանցւոցանզօրացն տահէին եւ զայլս սատակէին դանօր ՛ ։տաղգնապաւ |

չտապ

նէին:

, առաջին

մտա

՞

Ա ռանձ ինն

Հիմբ-մեռագրի

դեպքնրում, "ւ

-

Լա

առուանուիեան

ԼԶ

անընքեռնելիութնան կամ ռ

Ճ

պատճառով, Գուլամիրնանի Հրատարակութիւնում բազմա-

կձտնրով են նչուսՖ բացթողումները: երբեմն առկախ եւ կիսատ նախադասութիւնների տպաւորութիւն թողնելով: դրանց ընթերցումները եւս վերականգնել ենք: Յ-

Գուլամիրեանի

ւթեան

Հրա

ների բնոյթ

ւս

կրելով ազգի վիճակի մասին, խայտարբղքտ Հարցերը Քննուէ Հրատարակածեր բնագրի պատմագիտական բանասիրական Խնդիրների լուսաբանումից,որոնք Թերեւս այգ ամենայնի արժէքաւորմանն բնագրային մեկճշգրտումների

կօգնեին Սկզբնաղ-

ու

՞

իբրեւ ԲԸ

ն լաւելուսած /

ներկայացուած Ր ժ«7

ն

իԹ

ե

ՐԸ

ոչ

Դաւիթբէկնան չարժումներիՀետ որոնք, Հարկ Են մասամբ նաեւ Գուլամիրնանի նկատառումներն

չունեն

խեդիրենրի։ դպրոցների դերի,

մի է

աղերսակցութիւն Մեֆ խոստովանել,

Հեռաազդի ներկայ վիճակի եւ ապագայ եւ նրա նկարների, նկրտումների կրօնի քատագով|մանառծասարակ աժէն Բնչի մասին՝ չատ անդամ զգացմունքային զեզումներովյորգուն, որոնք Հո մեղմ ժպիտ քե առլքում այժմ: Նգատնեք, որ ակաղ. Մ. Բրոսաէն Գուլամիրեանիառաջադրած տնքատի Հիման վրույ է, որ կատարում է Դաւիթ Բեկի պատմութեան ԹարգմանուԹիւնը ֆրանսերէնլեզուով, ընդամէնը 5 տարի յետոյ: Ընթերցողին ննբկայացուող սոյն գիտա-քննական բնագիրը եւս սզամոՀի մթում Ընկած խմբագրու-

Աոաոարավուննան Բարեռաարան ընդօրի ակութիւնների համադրական մերձուլոմ բ

ԴԻ ը)անգամ առաջին

'

|

| ։

։

:

:

| |

են

Ընդգրկւում բնագրային ընթերցման 171

։

առա

Շամախու ասպատակեալաւար եւ

(կամ`

«...եւ

զդգիւղօրէան

Շամախու ասպատակեալաւար եւ Շամախ Հարկանեին զԱգուզիչիանն (եցին Մուսարբէզեան եւ զամենայն պանին, տոծմէ զիչիանն Շադիմակացսն զօրաւոր մտամախում ի մաշ սատակեցին,ճւ. ժողոեշ եւ

եւ զԱգուլեցին Գնանջու

մեշ Դորան Մ

ն դիմակ»

սատակեցին,ծւ կհացսն զժողովուրդս եւ

երկրին

վուրդս երկրին

զկանայս զման- նեայս եւ

կունս գերիվարեցին: Ցորոց մի բատ միոջէ այժմ յայսմիկ վայրի չունի ժթ պատժել»:

(զԲաղապեպ». 1971. թ. 1-2, էջ301)։

Թէ կամ զիարդ զայսչափ չաբիս տնանալ Հայոց Դուզախ դաւառի: ընդ«եւ

զկա-

եւ

զմանկունս

եւ

զորոց գերի վարեցին, ունիմք յայսմ վայրի միոջէ ատմի բո"

ժել»:

(«Բաղմավեաթ. 1971.

Թ: 3-4,

էջ 555)։

կամ Թէ զիարդ զայսչավ չարիս տեսճալ Հայոց բնակչացն Գուղարացւոց եւ ՈւՀԵւ

ընդդէմ ելին նոցա ի բաց վանել,

«տացւոց

ունդ

զէն

կազմեցին,

զ.նին, դիզամենայն Մ ակացս ր արա եա

ռամ արամ «զոքուրդա 2Ր1աո չ արա կու ւ" հ ,

եւ

զ

որ

որոնի:

«իրո» Վարքի: զորոց ժիոջէ էշ պատ Ք չունի (49 1-2)։

"Մ Քարի

«Եւ

ճակատ կազմեցին գետովն, Թարթար ընդդէմ ամենայն յարձակելոցն յասպատա-ընդդէմ աժենայն զարկութիւն երկրին իզր- ձակելոցն ժասպատակութիւներկրին իրառ

աւ

|

հանց»:

(«Բազմավեռլ». 1977,

Թ- 1-2,

էջ 301)։

հանց»:

կամ ԹՀ զիա՞րդ

չարիս զայսչափի

ոես-

Հայոց բնակչացն Գուդարագպւոց,եւ որք չուր) էին բնակիչք Հաալ

յոց,

զինու

զարդու

յօրինեցան, ի ժարտ պատրաստեցան միաՀաժուռ

տերազմ, ճակատեցան Թարթար գետովն՝

ու

:- զասկածից ա» 2 Լ Բագի

Մէ ՀԱ

ա

-

ու

տարբերակը

Գուլամիրհանհրտ-)

եմնդած նստե իպա»թ ինա տեցան ցան ի պատերազմ,

ԽՄԲԱԳՐՈՒԹԻԻՆՆԵՐԻ ԲՆԱԳՐԱՅԻՆ ԱՌՆՋՈՒԹԻԻՆՆԵՐԸ՝

ՆՐԱՆՑ ԱՌԱՆՋՆԱՑԱՏԿՈՒԹԻԻՆՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳՐՄԱՄԲ

Հա Րցաղդրմա Այն ժան ճ ժ չդութիւնը, որ Ղուկաս Սեբաստացինատեղծել է բնագրային երկու տարբնրակներ, մէկր՝` նախնական Համառօտլ նօթագրային բնոյթի, միւօբ՝ ընդարձակ, վերամչակուած ամբողջական, որը ծաւալային փաստականնոյն ընդգրկումն ունի, Ինչ երրորդ տարբեԲոբ վեր չ։ Դրանում ՀամոզուծլուՀամար բաւական է զուղաՀամեմատութիւններով առնչութիւնների մէջ դնել երեք տարբնրակ"Ր ակներեւ դառնայ այն ստոյգ իրողութիւնը, որ լեզուտՀոճական տեսակէտից Ճ տարնայատկութիւնների ընդծանրութնեան բճրակը առաւել մերձ Հարազատ է 8 տարբնրակին բան Ը տարբերակին, առանձնանում ըստորում է առաջին երկուսից էլ Հաւասարապէս: նք միայն մի ծրկու փաստիառադրմամբ: Բաւարարուն

զգիւղօրէան

Գանջու Շամախու

դեմ ելին նոցա ի բաց վանել, գունդ կազմե-

ԵՐԵՔ

ու

տո

Չ.

լոր

որոնք

Գանջու

զգիւղօրէան

եւ

«.:եւ

Շ

առին, տոհ.էկեան ի Մուսապեկեհան լ Ե Ն ին ի Մասա մէ

երիտասարդութեան

ու

1. ««..եւ

աւար ասպատակնեալ

ու

Բի"րք ոո"

|

է

Հեռու Թենամբ

(կամՀ̀ամառօտը) (կամ՝ Ընդարձակը)

'

'

տարբերակը 8 տարբերակը

ճակատնալք

առ

Թարթառ չետովն ընդդէմ ամենայն ար-

ձակելոցնեւ յասպատակութիւներկրի Քւրեանց» (էջ 2)։

(«Բազմավէպ».. 1977

Թ: 3-4,

էջ 5ԵՅ)։

ու

Հճրչինս

նախաղատութիւնբառակապակցութիւններից բառերից: Ընդգծուած Թ Ճ Հետեւում ու

ներից ակնբախ

է,

ռր

եւ

առաւել մերձ առանմնայատկութիւններով

Յ8 Լ.

80556,

ՇՓԱՇՇէօո ձ'հլտէօ16ոջ

ՃՈՌՇուՇոջ,ՏԼոէ-Ք6էօղՏԵօսջ, 1876.

տարբերակներըլեզուսա-ոճական Հարազատ իրար: Քան այդ

են

ու

մէջ յայՀայաղդիտութնան գիտական վաւերական արժէք չի ներկայացնում Բ. ձեռագիրը: :: որքանկը խուռոնուած այն կարծիքը:որ «Մխիթարեան Ա. ձեռադրէն՝ Բո եւ նորանոր պարագաներով ԸէՐ իր մանրամասնութեամբ եւ մի պարբնրութեամբ ընդհանրապէս ամբողջութեամբ,սակայն, էն

Հետ»: Մինչդեռ, բրականում, 1յր զուգրնթանոաւյԳուլամիրեանի բրար Հետ նոյնական Լ22 վենելեզուա-ոճական առանժնայատկութիւննեերով տիկեան Ճ եւ 8 ձեռագրերը, քնչպէսՀաւաստիօրէն ցոյց են տալիս բնագրա-չմեն վերոյբնրեալ ընդձանրութիւնները, իսկ ԳուլաժմիրեանիՀրատարակուտարբերւում է այդ երկուսից էլ: Նկատենք, Թիւնը առանձնանում որ բնագրային մերձութիւնը նչուած բնոյթի տենքաոտային երեք տարբներակնեբում որոչելու Համար վճռական նչանակությիւն ունի ոչ Թէ ծաւալային չաբարբերութիւնը, որի վրայ լենւում է Հ. Ե. Փեչիկեանը, այլ` բացառապէս քանի որ ծֆաւալային տենրանցլեզուա-ոնական համապատասխամութիւնը, ճւ Շ տարբերակները Հիմնականում նոյնական Են. միակ զաւեսակէտից լումը ոբ ունի Ը տարբերակը, բնագրի վերջում՝ զօրապետներիթուարկումից առաջ եղած 5-8 տողանոցընթերցումն է: Համեմատիր:

կողմից`նախատեսածլինելով գիտնականների

բառառբաղ

| ի

ու

տարբերակ

Շ

«Այլ դրան անօրքնթ ի մջ դո

մոդ նանա

շոու

զառաջնորդն Քւբնանց

Արթին

«(34 («Բազմավեպ»

588):

եւ

էին

3-4.

,

|

այսու

ժանտ

ճառանօք

Քչխեցին սպանանել զաչրաաիանոնան գեւս զողորմութիւնս Աստուծոյ եւ ի Հասարակութնենէ իւբեանց,

ո ւ

44ջ

եւ

Բոարծ

աւ կաԳ միայ

ւս.այն է, սակայն, որ իրականում իրողութիւնն մ մ6 կ գր ղ՝ յանձին Ղուկաս Սեբաստացու, որն ստեղծել է երկու տեքստ Դաւիթ Բէկի գլխաւորած Սիւնիքի ազատագրական շարժումճերի պատմութիւննընդգրկող` Համառօտ եւ Ընդարձակտարբերակներով. փոկ Շ տարբերակը ոչ Թէ այդ չարժումների պատմութնան նոր դրառում է, ծւ ընչպէս կարծում է Փեչիկնանը, վերջինիս պարզապէս կրկնում է Փրոֆ: Աբրածամնանը, այլ ԸԼնդարձակի վերջնականխմբագրումն է Մխիթարեան

«Բազմավէպ»,1938. Թ: 6-9, 4

1Թ:

ւ

սակա

ո

Շ

բոլոր

է` Գուլամիրեանը Նչանակում տարբնրակից:

է գտնուել հրատարակութեան համար հիմք խելամիտ

մէկը: ընդօրինակութիւններից տարբերակի

ընդունելով հէնց

Շ

լեզուա-ոճական առանձնակի՝ Բացի վերը նչուածից ԸՇ տարբնրակի (ինելու ոչ Համար խմբագրուած աւարտուն Հրատարակութեան մշակմամբ նաեւ է ձեւաւորումը: բնագրական պակաս արծամարՀելի ցուցանիչներից

«Թ: Այսպես եթէ Ճ տարբերակն ունի միայն մէկ ընդծշանուր վերնագիր՝ է կռիւ ելին» պարսից Հայքն Խավփանու որպէս Է վտարելԹագաւորութեանն 8 տարբերակը անմիֆապէս սկաւում է «Գյութ առաջին»-ով բկ խորագրով, Դաւթի Բւնին բնորոչունլով՝«Թէ որպէ՞սեւ վասն է՞ր եղեւ ժուն ընդաժին ելին միաբան ընդ նա բնակիչքդաւառին եւ ԸնդԷ Ղափան: եւ 23 զիա՞րդ է եւ բնդդէմ դարձան Թուրքաց» վերնագրով, ապա Շ տարբերակըօժտուած առանձին Հատուածի Հանուր վերնագրով, ե'ւ հրեք գլուխների բաժանմամբ խորագրեր որոնք Համապատասխանաբարբացայայտող

Աւելին:եթէ

,

:

| | | `

եղեն կամաւ ստրուկք օտարաց որորք մինչեւցայժմ պէսեւ յառաջն, մնային ի իշխանութեանիւրեանց, Եթէ սակաւ ինչեւս ժամանակ ժուժկալեալք էին, մինչեւ անցանիցէր բոնութիւնն օսմանցւոց, մանաւանդ զի Աստուած օգնական էր ճոցա եւ զի ոչ յամենայն պատերազմունս, պակասէիննոցաամառիկեւ ամուր (էջ 93-95)։ տեղիք»

ողո

այս

աոախնխարամբ:

:

8 տարբերակը այն յայտարարութիւնը, Փեչիկնանի որ «Մխիթարնան Հայրերի» կողժից Հաւաքականգրառման արգասիթէ` բնագրագիտական տունալներով չի ապացուցւում եւ, Հարկ է ասել, որ առչասարակ անձնար ապացուցել:

Հէնց

ու

ի մէջ ժոախտացնալ իսկ ախտիւս անմիա-

սնոտիպատխորհրդովք ընդունայն

մերժել

իչրճանց ,

| |

բանութեան, վասն որոյ անօրէն

զողոր-

187Թ.

'

տարբերակ

ղովրդեանն,որթ

ախտացնեալ իսկ էին անտ ախտիւս անմիաբանուուստի Բչխեցինսպանանել

են

ց

բոան անրքնք «ԱՍ,

մո-

որք

Թեան,

'

րաստելուՀամար: Ընդորում՝ առկայ

Թիւնները բխում

սպատայն Հրատարակութեան ձեռագրական ընդօրինակու-

Ճ եւ 8 տարբերակներում պարբերոյթները միապաղաղյաՇ ապա ընթերցումը, Լ27 իրար դժուարացնելով բակցութնաժբ աջորդում՝ Համաէ առաջին երկուսից պարբնրոյթների տարբնրակը սածմանազատւում ամէն տողերի ակզբնաւորմամբ որոնք Հեչտացնոր անգամ բակալմամբ նում են, բնականաբար, ընկալումն ընթերցումը: 8 տարբերակները: ունեեւ այն, որ Ճ եւ է Ոչ պակաս յատկանչական նալով թերի տիտղոսաթերթ, չնն պածպանել մատենագիտականկարեւորաստեղծման ՀանգաՍկզբնազբիւրի դոյն տուհալներ, որոնք լոյս սփուէին օժտուած Ը տարբերակը Մինչդեռ արժանաչաւատութնանվրայ: մանքների են ոչ միայն պատմաէ ծաւալունտիտղոսաթերթով, որում արտացոլուած դրութեան էական՝ բնորոչող բովանդակութիւնը, այլնւ Սրւնիքի չարժումառաջինդէմգործիչների անունները:որոնք ներին մասնակցած ականաւոր ու թելադրել են այն", թնչհաւաստմամբյուշապատմել Քով եւ ականատեսի պէս եւ առկայ է նրանում գրառողի անունը: կը բնագրագիտականմիկ վաւերական եզրակացութիւնը Հետեւաբար՝ եւս` Ճ Շ 8. տարբետարբերակը չի բխում ո'չ ո՛չ էլ, առաւել (ինէր այն, որ բակներից. այն, ըստ էութեան, բնագրայինառանձինտարբերակէ: Նչանակում չ՝ վերը մեր յիչատակած եւ ուրիչ աւանձնայատկութիւնների Հաչուտոու

ու

ու

ԳԻՐ Ն րիիանը անյարիր ոգուն «իոն ւ ԴԱԱՔուՄ արչուջ" մերան ԻԲՐ: ՞Ն,ժ դ Այ. Թիչր զարծիճը ը էշ ր» ո չի Հադրութի կ օրի ակ ձեռագրի Մխիթարեա Գիրը լ

"ր:

՛:

՝

ի

Հ»:

աո, այս.Հանգամանջի չնորչիչ Հէնց Հանջամա

|

լ

|

էլ ընդդծւում է սոյն Սկզբնաղբիչրի արժանահաւաբարձմասնութիւնը կասկածի տակ առնելը պարզապես կանխակալ միտում է, որի Հետ Համաձայնել չի կարելի, Այս առնչութեամբ ակադ. Աչ. 0ովչաննիսստորաճանը գրում է. «Հազիւ թէ հարկ լինէր կեղծելու Ղափանի«տանուտերերի» կնիջներն ժամանման նախաձեուգրութիւնները,Եթէ, իրօք,սրանք լիճէինԵղած ԴաւիթԲեկիՂափան («Դաւիթ Բէկք ՂափանԲծրող ՀանգամանջներըՖ այլ էին Դաւիթ Բին նոզները:Փասաոօրէն Ի. 1970. Լ «Բանբեր երեւանիՀամալսարանի», ապատամբութիւնը», գլխաւորածՂափանի տակ են դնում Ս. հարցականի չչ 96)։ Եւ կամ` «կարծուժ ենջ, որ այս Հանգամանջները Բոլոր հազիւթէ Շաչուժեանինախաձնոպարագաներում նախաժծծեունութիչնը: Շաչումեանի ունեցած վճռական ԴաւբթԲէկի նչանակմանԽնդրում» կարող Հր Լինել նչանակութիւն նութիւնը Լ. Խ.)։ (անդ, էջ 101, բոլոր ընդգծումներն Քժնեն-41 «Բազմավէպ». 1938, Թ- 6-9, էչ 179։

այս

տութիւնը: Ուստի

դրա

այս

ու

:

'

.

Հ: որգեգրելեն նոյնութեամբնաեւ

Ս.

հանը":

Արաժեաննշ ու Փրոֆ: Ա. Աբրաչամ-

սակայն որ Հ. Ե. Փեչիկեանը եր այս սխալհնթադրուԱրձանագրենք, Թեւեր Հիմնելէ խախուտ կուուանի վաստավրայ: Այսպէս,1791 Թուականին կաչատ Հայագետ Մ. Աւգերեանը Վենետիկի Մխիթարեան մատենադարանի ձեռագրերը ցանկագրելիս. Դաւիթ Բէկի չարժման Ընդարձակ պատմութիւնն ընդգրկող ձեռագիրը (իմա` 8 տարբերակը), լինելով անվերնագիր: մատ-

նանում ներկայացրելէ ՀետեւեալընդՀանուր՝անորոչ ձեւակերպմամբ անուան Հեղինակի օտոյգ ուր անտեսումով:«Ղափակցւոց պատմութիւն, գրին դործքԴաւիթլէկին եւ ղդործակցաց նորա` Մխիթարզօրավարի եւ Տէր Աճտի եւն. գրեալհ ՄԵՐԱՑՈՑ՝ պոհալ Բ բերանոյնոյն Տէր ԱՒԵՏԻ ԵՒ

ԱՅԼՈՑ»""։

Սուտ

| |

ունի բնագրագիտական նշանակութիւն՝ սկզբունքային տեքստային ճշդումԱյդ հոկ պատճառով՝ ների ու վերականգնումների բնագրային փասհամար: նաւ տերի քննութեան լոյսի տակ անչիմն ենթ Համարում Հ. Ե. Փեչիկեանի այն պնդումը, որ իբ Հ. Ղուկաս Սեբաստացու գրչին պատկանում է ժիայն Ճ տարբերակը (Համառօտ նօքագրութիւնը), իսկ 8 տարբերակը որպէս թէ Վենետիկի Մխիթարեանհայրերի հաւաքական աշխատանքի արդիւնք է, բնդորում Շ տարբերակն լ` Հէնց Մորլթարձան Հայրերի «ստեղծածՖ բնագրի ԼՐատայդմ էլ նա իր բանասիրական Հաժեռոսկական արտատպութիւնը:::: է, մի կողմից՝ Հ. Ղուկաս Սեբաստացու մատութիւնները կատարում «Հեղինակային» Համառօտ նօթադգրութեան, միւս կողմից՝ «Մխիթարեան ՀարցՖ եւ Մ. ԶՁաժչնանի ձեռագրի(իմա՝ Ընդարձակ կոչուած տարբերակի) աչխաՀամապատասխան կաժ Գուլամիրեանի ւոութեան պլատումի էլ Հրատարակու-

Բնականաբար`Սկզբնաղբիւրի Հեղինակումից

։

|

|

:

|

։

,

գրութիւնը լուրջ

արժանածաւատութիւնը առաւելակնբախ կարող էր ինել: նախ` «ինբնածնար» վերնադիր լինելը երեւում է նրանից, որ Սկզբնաղբիչրը, իրականուի, ոչ 23 առձասարակ «Ղավփանցւոց է, ալ «Ընտիրւլաւոպատմութիւն» մութիւն Դաւիթ Բեկին եւ պատեներազմաց Հայոց Խափանու», որպիսի վերնադիրն ունի դնոծւս 1759 թուականին արտագրուած գրչագիրը, որի Հետեեւ չողութնամբ` միւա ձեռադրերը: Երկրորդ՝ բնագրի ստոյղ վերնադրում ժիչւում է, իբրեւ գլլաւոր պատմող Թելադրող Ստնփանոս Շածումնանը եւ ո՛չ Ւ23 Աւճտիս Քածանանորի անունըՀրատարակութեան Համար նախատեսուսծ բնագրի վերնագրում նոյնիսկ չի էլ յիչատակւում: իսկ Սոճփանոս Շաչումեանըինչպես յայտնի է, նաեւ այն կենտրոնական դգէժքե էր,

երրորդ`

Աւդերնանի նչած «ի Մճրայոց» բառաձեւը չի կարելի ուղղզակի

Մ.

Սկզբնաղբիւրը «մերոնցից» պարզապէս ուզեցել է ասել, որ այդ դերնեանը լինելով Մխոիթարեաններից է գրուել, այսինքն՝ Հ. ՂուկասՍեբաստացին, մէկը, բնականաբար Համարւում է «ի մերայոց»: Նճրկայդէպքում Մ. Աւդերնանըպարզապէսնեղութիւն չի կրել ստուգապէս նչելու Հեղինակի

անունը, այլ բաւարարունհ է ընդծանուր ակնարկով: Հետեւաբար բոլորովին անապացոյց է Հ: Ե. Փեչիկեանի եզրագվացութիւնը՝գրելով: «ՄերաԼ. ն.) բացառական Հոլովով չ՝ «ի մերայոց» ոց» (այնինչբառաձեւը մը այսինքն կ'ննքբադրէ, մբ Հաւանօրէն քամի ձեւր խմբագրութիւն մոգնակի եւ ձուլած, որոնց 171 անչուչտ Հիմ եղած է ամփոփած հոգւոյ գրածները Հ. Ղուկասի Համառօտ գրութիւնը»՝:: Մինչդեռ, բացի վերն արած մեր ընդՀանուր կարգի առարկութիւնից:բնագրայիներեք տարբերակների խորաչՀաւաքականւզատբացառում է այս Սզզբնաղբիչրի Քնին ուսումնասիրումը --

տարի յետոյ փաստարկման Հիմք կամ նախադրեալ լինել չի կարող: Ագծրեանը պարզապէս մօտաւոր՝ ընդծանուրկարգով է նչել Սլզբնաղբի-չրը պարփակող ձեռազգրի Բո մօբինած վերնագիրըառտնինգործածութեանՀամար նախատեսուող ձնոագրամատ: նանում՝ելնելով սոսկ նրա բովանդակութիւնից դա ՀրատարաՀետեւաբար արուսծ սատաչական՝ Բժմիջիայլոց

նժան

Դաւիթ Բէկի եւ էր տանուտէրի վկայագրութնամբ որբընախաձեռնել նրա զինականների Հրաւիրումըերկրի ազատագրման Համար: Եւ վետոյ:

'

վերագրում է Մռիբնագիրը անվերապածօրէն հանը արդէն Շ Ընդարձակ է պիտի Հետեւի բնական Թարեան Հայրերին: «Մեր պարդ ըսածներէն առած նայէ պատմութիւննեիրն Թէ ՄխիթարեանՀայրերու գրի արում Են որ: :.»::: Նման յայտարարութիւնները, ցաւօք, բնագրային առանձնայատկութիւններից չեն բխում, ուստի անձնապաստան Հետեւութիւնների արդիւնք ԵՆ միայն: Անվիճելի Քրողութիւննայն 2 որ բնութեան մէջառկայ է միայնմէկ հեղինակ՝ որը յանձին էջ Ղուկաս Ստեփամեան Սեբաստացու,

ընդշարժումների պատմութիւնը ստեղծելէ երկու տեճստ Դաւիթբէկեան իր իսկ Ընդարձակը գրկող՝ Համառօտ եւ Ընդարձակ տարբերակներով, օժտուած առանձնայատկութիւններով երկու շատ մասճակի լեզուա-ոճականմ հեղինակներէ ենթադրում, ո՛չ թԷ տարբեր ա՛յլ միեւնոյնհեղիտեքստերով մէկի վերջնականխմբագրուզակի բացարձակապէս նոյն աշխատութիւքը՝ զուղադրենք բնագրային մի քանի աունչութեամբ մով: Վերջին Հանգամանքի ընդորում փաստեր միայն, ցուցադրելով միայն այն ընթերցումները կամ չեղումներ են ներորոնք իրենցից լեզուա-ոճական տարբերութիւններ

բար:

ու

ո

(կամ`

լ )

ց

ք Հարկա . ԱՆԻԻ:

1938.

իր

Մաշտոցիանուան

Թ- 6-9,

էջ

176-182։

ճջատը) Հայոց միայն զխմբելոյն Հ...այլ

Ը

տարբերակ

(կամ` Գուլամիրնան Հրատարաաան ացում տած բենական

տեջատը)

Հայոց միայն զխմբելոցն դաւառինխԽափանու «այլ յեօթնաբերդհան եղելոցն ձեռն արկանեմք հ եօթնաբերդ պատժելՖ գաւառինՂափանու 1977, Թ- 314, ժեռնարկեմջ պատմել» էջ եղելոցն (ՀԲազմավէպ»,

(էջ 1)։

աան աաա

4698. Թ. 1ս։

Վեննտիկնան Ընդարձակ

556)։

ատակ

Վե. Մատենադարան,

տարբերակ

|

. մա ԱՆՈերան ԲՆ

ԻՐԱՆ

զասխափանու նաբերդգաւառին Ղավանու զաւերումնԳանջու պատակնեւ զաւերումնԳեանջու

նաբերդհան գաւառի

զասպատակնեւ

Շամախու:::Ֆ

եւ

(անդ):

«եսԿապա եթե ոք առնէր, ժողովուրդն զնա իբրեւ ապստամբհալ Ք տէրութենէ՝ ի բաց մերժէր...»

թէ առնիցէր ապստամբ // ճրութենէ՝ ժողովրդենէն-..» (անդ): անդ):

զայսպիսի զօրագլուխ կացուցանել նմա անկ էր» (ռն):

յայնմ

անկ էր» (անդ)։

«""«զծայցուածն իւր խանին արժանաւոր

«...զծՀայցուաֆ իւր առաֆի նաց հչիանին արժանաւոր

(անդ):

«...եւ

Փոււեւ

է

Գ-ոե

(անդ):

առաջի իչ-

ցուցանել»

:

Շամախու»(անդ):

եւ

զայսպիսի

ոճ

րբբեւ

ի մերժիւր

զօրագլութ

գաւառիկացուցանել

նմա

իշխացուցա-

նել»:

'

:

Գրիճակ Հայջուածոջ Հարամ «...Եւ

Հրոի չ էր» (անդ,չջ

այս

իտի մեզ հրամամաւդ

«Զի

այս

օրինաւոր» (անդ):

«....Նախա Ամ: հչատակե ակ

առն Քաց

Ֆ»

(ա ե Դ'

չջ

557)։

լիցի մեզ

Քաղա»

ժողովրդեանն խա-

«...պճրկիւղ

փանուֆ:

արարծալ ո

«...պոր

ալ

քարրանցն» Ը կ (անդ)։ ը

է5Ր մյու նուն

կոչնալ

Մծխիթացի» (անդ):

.

Քա

ե

զԴաւիք

պէկն

Սիւնեաց»(անդ)։

Բնագրային

«...զերկիւղն

փանուՖ (անդ)։

եւննե

Բանն

Ղա-

ժողովրդեան

էր յանուն արարնալն

ճր-

կոչնալ

«...Ք.

Սիւնեցի» (անդ): զ...

տա-

:

ե

,

Սիւննաց»

նա աԱՐաԱՐԱի» զուտ ոճական առան ԻՐ չրավան աա

ատմողաչ-

իսկ տարբերութիւնների միայն

՞

մչակուածուարում արորը բերակըՄեիքարեւն նան ԱՆԻ լ կ'օւնենար տարբերակը ոչայնբովանդակութիւեր աար, 1. մ, Հեղինակային վերագրմամբ հնչպիսին այն Հասել Շ

։

ա

:

ՊՐ

ա

Շ

.

է

ց

Ոչ ազնիւ

մեզ:

ու

-

մղում պիտի Համարել Փրոֆ. ԱԲՐ աՀամնեանի մ կիաան չ ի Հրատարանկրտումը` կանխակալօրէնայս կաժ այն ԽՆ ութիւնը ծւ կամ նրա Հեղինակիննսեմացնելու անաքօղդիտումով: իրականում, մեղանչելով գիտական ճչմարտութեան Մէն / էեՐ4 դէմ, " ամէ Դոմ, ն աւոր

հ հակադրութեան

։

ն

49 Ա

19...

թժեն Ս

ծա

ԼՄ

եւս

մ

ծնթ

տարա

նա

տարամիտւում ենջ Հ. Ս. Արամճանիկարծիջից (տե'ս գԲազմավեպ», ւու

,

ների» ցուցադրական չոինդով: Ո՞ւմ յայտնի չէ, որ Գուլամիրնանի Հրաիրականացուած ոչ 23 բոլոր ձեռագրերի Համաղրութեամբ տարակութիւնը այդպիսի է լաւակնութիւն Երբե՛ք բնագիի (Գուլամիրնանը գիտա-ք0նական պարզ ընդորում ձեռագրի մի արտատպութիւն, ընդամէնը այլ` չի «ւնեցել),

Հանդերձ, ձեոագրիբոլոր Թեճրութիւններով առաւելութիւններով յո մատենադրական դեռեւս Բայց թուականին վերը որ նչունցին: Ա. Գուլամիրնանի չնեորձչակալ ս ոսկական Հրատարակութիւնը Ցուչարձանի որով Սիւնիքի ազատագրականմաքաչ ծառայութիւնն է Հայագիտութնանը, աղբիւր ծառայեց վիասանութենան, ողեչնչման պատմութիւնը ռումների Հայ ժողովրդի օրճասակինոյի, արունստի, բ եմական հրաժչտութեան նաեւ Հերոսական ընդվզումների: կան ժամանակներում՝ ու

ՇաչումՍտեփանոս Դաւիթ Բէկիղօրավարներից Այսպէս,ժի դէպքում՝

նրա զինակիցների պատումների արժանաճաւատութիւնըպատկադրում է. «կարելիէ Սերաստազերծելու դիտումով Փրոֆ. Աբրաձճամծանը անել այլ Թերութիւններեւ պակասութիւններ ցու բնագրումմատնացոյց են յանգելու այն եւո, սակայն բերուած փաստերը: կարծում ենք, բաւական քանի

'

զԴաւիթ բեգն

հայրենի չաչխարչն է" (անգ)։

եւ տագրականշարժումների պատմութիւնը բազմակողմանի ճշմարտացի է հրատաԳուլամիրեանցի ներկայացնելուհամար անհրաժեշտ դիմել ոչ թէ է, բնագիր րակած«Ընտիր պատմութեանը»,որը յետագայի խմբագրուած ..»:7: այլ՝ Սեբաստացունորայայտինքնագիրբնագրին. Նաեւ ՀրատարակուՀակադրելու ոչ մի կարիք չկայ Գուլաժիրնանի սխալմեթոդով կատարած իր «ուղղումԹիւնը Ճ կամ 8 տարբնրակներին՝

երթալ հչխանութիշւն

նմա

ոչ

ու

Քաղաքացն նախայիչատակնալ աւերման» (անդ):

մանալ արեր ԱԱ Աա

քան ծաւալով

օրինաւոր» (անդ):

նուտերանցն» (անդ):

ամառաաա բՀն

այս

«ՆաԹէ Գուլամիրնանի Հրատարակութիւնը այլ::: նա: է ազա«Բոլորդէպքերում,Սիւնիքի Այդոլէսէլ գրում խագաղափարը»:

23 արժանաձչաւատէ

այդ

Հ':

Փուզոր

տա-

ի

«...Եւ

«:.«եւ զօրութիւնբանիցՀայցէր այսպիուածոցհրովարտակին սի ինչ» (անդ): «Որպէսզի Քոյին հրամամաւ

է Գուլամիրեանի որպեսզիբարձրացնի Հրատարակութիւնը, վարկաբեկում է) արժէքը:::: էլ տարօրինակ (որքա՛ն մայտարարելով, «ՆախագաղափարիՖ

եւ

առած բնագրիհիման վրայ եզրակացութեան, որ միայն Սեբաստացուգրի գիտականպատշարժումների չի կարելի կազմել Սիւնիքի ազատագրական առսծ ::ՖՅ: գրի Սեբաստացու բնագրի թէ «միայն իսկ ո՞վ ասաց մութիւնը: գիազատագրական է չարժուժների Հիման վրայ կարելի կազմելՍիւնիքի

կամ ժիչատաԱմէն,ժի վաւնրագիր:փաստաթուղթ տական պատմութիւնը»: մատենաԲայց Համար: կութիւն լրացուցիչ իր արժէքն ունի Հնտազօտողի է: արժաորի Սկզբնազբիշր այնպիսի Թանկագին դրական այս Ցցուչարձանը որ այն Թելադրելեն նածաւատութիւնրնդդծւում է թեկուզեւ նրանով

ընդորում՝ այդչարժումներիիո Քոկ մասնակիցները, իրողութիւնից յետոյ կարելի է առել Միքէ Հի մասնակիցները: ագար էպքինանծանօթ «Շատ տու ազատագրական ր

`

այս

րԱ Թուրը արակաիարտը

մարդուլեզուռ

ծ

ն

-

ձորի Հետ. Հէնց ակադ: Ա. Ցովչաննիսեանի Մե ալ դէպքում,Համնրաչխելով մեղադրում է նրան Համար ԱբրաՀամեանը Գուլաժիրեանին դատափետելու :

մէջ։ «Ազբիւրագիտական «անբարնխղճութեանջզվփաստերխարդախելու» ծառանում է տունալ բնաաուսջին Հարցը - գրում է Աբրաձամեանը- որ նուն բարեխիղճ "ն ու

«ե

ե է, Թէ որքա՞ն . բարնխիղճ է գտնուել այն այդ դիրը ուսումնասիրողի առջեւ, խնդրում, չկա՞ն արդեօջ առանԳուլամիրնանցըբնագրի Հրատարակութեան զբաղուել է ակադ: ձին աղաւաղումներ։ Այս հարցի ուսումնասիրութեհամբ

Ա.

Գ.

առպլատամբուՂավիանի «Դաւիթ Բւկի գլխաւորած Ցովչաննիսեանը

«Բանբեր Հայաստանիարխիւների». 1972» Անչ, էջ 91։

Ի. 3,

Էջ 81:

Թիւնը» խորագրով իր մօդուածում:Համեմատելով ՀրատարաԳուլամիրեանի ած բնագիրը 4նռագրի Հետ, նա մատնացոյց է արել Գուլամիրնանցի կողմից մի փաստ»:1։ Սակայն նախ ասենք, որ ակադ: Աչ. բնագիրը խարդախելու ցովչաննիսնանըյիչծալ իր յօդուածում զաղաւաղումների Հարցի ուսումնասիրութեամբ» յատուկ չի զբաղունլ` չունենալով այդպիսի եւ ո'չ ժի մաւակչնութիւն: բայց այդ առթիւԹոյլ 4 ւռուել անխակալ վերագրումներորոնք

«նռագրի ւսյն տեղեկու"պատկանած Երկրորդ:Աչ. Սովչաննիսեանին Թիւնը, որ Սիւնիքում ազատագրական չարժումները վերջանալուց յետոյ Տէր Աւետիոր, մեղզքեիը քաւելու Համար, իբրեւ Ւ23 զնում է Հռոմ ԹողզուԹիւն խնդրելու պապից, Գուլամիրեանցըլուսաւորչականդաւամանքիպատ-

կանող եկեղեցականիհամար այդ

սին «մեղաց թողութիւն»

նեչին։Ա,Դ բանն անելու նեղութիւնչի կրել Ա. Աբրաչամեանը այլ: ընդնրա անարդարացի է... Հակառակն, վերադրումները առաւելԼԱՆ «Հաստատելֆ որսլես աղբիւրագետ: Բանն աչն էլ որ բլում մացութիւները

|

ու

միրհանի հրատարակութեան հիմքում ընկած ձեռագիրը համարելու հէնց իր սեփականութիւնը ձեռագիրը, հանդիսացող բստորում՝Բոլոր այն դէպ-

զխարդախումներ», նոյնիսկ «դաւանաբանական նենէկ դավփոխումներ». ՀրատարակութեանՄէջբաց Թողնուսծ Գուլամիրնանի առանձին տողերն բառակապակցութիւնները առկայլինելով ԲԸ 4եռագրում` քաղաքական վերադրում է կատարել՝ մայտարարելով, Թէ դրանք, «ւ

։

Համար իբրեւ աղզբիւրագէտի ւում

լ

Ինջնին Հասկանալի

բնագրային ամե տարընեթերցումները ձեռաղրերի ժիջեւ՝

Ա.

ԱբրաՀամեանի |

ակադ: Ցովչաննիսեանի Առաջին. է- գրում է Ա. «ձեռագրում որ ՇաՀնաւազըընդառաջ,լով ԱբրաՀծամնանը ՇաՀումեանցի Խնդրանքին՝ «...(ոչեալ զԴաւիթ էկն Մծինթացի հ Հայկազեան տոչմէ, ետ նմա Քչխանութիւն երթալմաչխարՀնՍիւնեաց: որ այժմ կոչի խափան»: Գուլաժիրնանցը,Դաւիթբէկինսիւնեցիտեսնելու այդ բնացանկութեամբ տարուած, է Հետեւեալ կերպ: «:..եւ գիրը փոխել կոչել զԴաւիթ Բւկն Սիւնեցի ք Հայ-

նմա

որ

ԻԼԻ. Մատննադարանի

Ընթերցումները

4598,

է ննթադրել,

եւ ձեռադգրնրի մանրաժապաւէն

որ

գրում

ՒԼ.

250-ի

«սիւնեցիՖ բառը եղած լինէր՝ «մձխիթացի» բառի փոխարէն: ինչո՞ւ անպայման մետին միտք վերագրելՀրատարակչինչէ' որ ձեռագրերից ծիկուսն էլ (Հ.Վ. 6835, 10579) ունեն ճիչդ ճիչդ Գուլամիրեանի Հրատարա(ած բնագրի «յիւր հայրհնի Սրւնեաց» ընթերցումը, որը ենթաժաչխարՀն դրում է նաեւ «սիւնեցի» ընթերցման Հնարաւորութիւնր՝ անկախ Գույամիրբրեանի մանաւանդ որ ոչ այլ ոջ Քան Հէեց Աբրաչաժեանը ցանկութիւնից: եւ Հատուած ֆանքեր է գործադրել զատուկ ժի ամբողջ է նուիրել (տե'ս«Փատմա-բանասիրականՀանդէս»:էջ 165--168)ԴաւթիՀսիւնեցի» լինելը ապաու

ցուցելու Համար: ..3

Անդ, չջ 86։ «ԲանբերՀայաստանի արխիւների».

Վ. Յ, 1972.

էջ

86-87:

Գ,

զլ:

ԽԹ,

ուստի՞ գիտացեալ` կամ յորպիսի՞ աղբերաց առեալ` վստահաինքնաստեղծպատմութեամբ յօրինել,- զոր իմն սովորութիւն Ազգիս, նայ գրելով Ի պատմագրութեան քւրում՝ Թէ. «իսկ Ֆէր Աշծտիքն առեալզբնոտաէառ զներումն նիս Բւբը՝չողաւ ի Գաղատիա եւ անտի գնացեալ վարեւմժուտս զայնչափ մղելոյ նորայ վասն ՔածանայապնտէնՀռովմայ, Է Ծայրագոյն

դիտումնաւոր զխարկութեան մէջ, «նց Գուլամիրձանի միջամտութան դախմանչ» արդիւնք լինէր, ապա անչասկանալի կր լինէր Հրատարակչի անպատասխան միայն ճչմարտութիւնը բքացայայտող կեղֆ զարմանքը, որ բնոյթն ունի, եւ ո'չ՝ սնփական կեղծիթի կոֆկում, 12. ոբ անակնկալելու Համոզիչ է նման պարազայում: Բայց ունենք առաւել Հզօր փաստարկ Գուլամիրեանի զարմանքը փարաբեոյթ լինելով արդէն անառարկելիութնան տելու Համար:ռր հեղինակային ւ կրում: Հէեց Սկզբնաղզբիչրի երկու բնագրերում Հանդիպում Հեղինակային Համար Հիմք է ծառայելաժգ ենք ճիչդ այն ընթերցմանը,որբ Զամչեանի կարգի Հաւաստման: ու

միեւնոյն՝ «մձծխեթացի» տեղանունը:Առաւելբնական Գուլաժիրեանի Հիմքում ընկած ձեռաՀրատարակութնան

ունեն

3297,

ի Բածանայասվետութեան իւրում:..»:: պատնրազմունս ԻՀարկէ՝Գուլամիրեանին զայտնի չի եղել, որ 8 տարբերակի 4նուագրում եւ որը Հիմք է ծառայել Մ. Ձամչնանի առկայ է «էնց այն ընթերցումը, որ առկայ է ՀրատարաՀամար:ԵԹԷ վիճելիԸնթերցման այն փոփոխակը,

իչխանութիւն նրթալժիր Հայրենի Սիւնտաչբխարձն այժմ կոչի կափան»»: Ջարմանալիի՞նչ կայ այստեղ. ոչ միայն Աչ. ունեցած ձեռագիրը,այլեւ Երեւանի Մաչտոցի անուան ցովչաննիսեանի

ճաց,

ետ

ձեռագրերը եւ Ի. 250 միկրոֆիլմը։ ընդորում` Աչ: ժամանակներում ռետինով ջնջելեն ձեռագրում վնտնագոյն Ցովչաննիսեանի այդ ոչինչ չգրելով (տե'սԹ: 49ա)։ Սակայն ուչաընթերցումը՝փոխարէնը գրաւն այն էլ որ դեռեւս Ա. Գուլամիրնանը իր տրամադրութեան տակ չուբայց նենալով ձեռագրական այլ տարբնրակներ նկատելով:որ Մ. Փամչնանի Պատմութեան մէջ խնդրոյ առարկայ ընթերցումը բոլորովին այլ կերպ է վերաչարադրուածֆ, քան իր Հրատարակութեան Համար Հիմք ծառամէջ զարմանք է յայտնում, յած ձեոագրիընթերցումը, ծանօթադգրութնան նման 23 որտեղի՞ցէ վերցրել ծրախտաւոր պատժարբանը տեղեկութիւնը: ՎԻԼ.

երես 800),

ասւում

ռո

Գուլամիրեանի Հրատարակութիւնից տարբեր,

(Հատ: թէ ՀայրՄիքայէլվարդապետն Զամչեանց «Զարմանամք,

է Թէ բմբոնելի պէտթ է լինէին:

Արդ, որո՞նք են «բնագիրը խարդախելու մի քանի փաստերը»:

ծմէ, կազեանաս

որ

նաեւ ձնոտգրին Համընկնող ընթերցում ունեն Աչ. Ցովչաննիսհանի անուան ձեռագրական միւս ընթերցումները(տե'ս Մ«չտոցի Մատենադա-չ

գ

ու

են...: իբր, ցարականցենզուրայի արգելման արդիւնք

Սկզբիցեւեթ նչենք,

բայց

բան,

Քերում, երբ չեղումներԵԽ (ինում ընթերցումների է դրանք միչեւ՝ Համարել «աղաւաղումներ»

Այս Հարցի վրայ ուզում ենք կանգ առնելառաւելՀանգամանօրէն:

|

ակադ:Աչ. Ցովչաննիսեանի վերագրումներն Թի-րիեն է ունեցել նրանից,որ նա սեւեռուն կարծիք Գուլա-

համարելով ամպատուաբեր,Տէր Աւճտիէ Երուսաղէմ Հայոց

Խնդրելու Համար ուղարկում

'

Ի դեպ, այս 54 Անդ. էջ 81: Հարցում Գուլամիրնանին մեղադրելիս, Աչ. Յովճաննքանանր Հէնց Աբրածամեանի աչխամենւում է Փրոֆ. Վ. Ցակոբհամի` ԳՐՔԻ մասինդրած «Ուչաղգրաւ

1954, Կ. 6. էջ 104։ վրայ: ..3Ֆ5ւ «Տեղեկագիր»: տութիւն»գրախօսութեան եւ 55 «Ընտիր ՎաղարՀայոցն Խափանու:-:Ֆ. Բեկին պատերազմաց պատմութիւն Դաւիթ

չապատ

,

1871,

է)

10։

Ճ

տարբերակ

Աւճձտիսն մայնմիկ գայ ի ԳաղաՍրբատիալ)|,եւ աճտիդիմէ Տէր

«Եւ

ք ակի

նաւն

առ

Թ- 1-2.

19171.

հ նոցանէ՝ փախուցեալ փաչայն, որոյ ծրամաառեալ զընտանիս Էւր՝ գնաց

անկաւ

փախուցեալ

առնու

դբանով պէտք է բացատրել նահւ այն աղաղակող փաստը: որ Գուլամիրնանի ՀրատարակութեանՀամար Հի մբ ծառայած ձեռագրում բութ դիտաւորու-

«...Նա

ժամա-

զան ՀայրապետնՀոօմայ եւ զներումն» («Բազժավէա».

նշուած փոփոխութիւնները:Հէնց թիւնից մղուած կատարելէ բնագրական

տարբերակ

բնակեցաւ ի Գաղատիայ:Եւ

է9 322)։

թեամբջեջունլ է գրառողիանունը՝ թողնելով միայն ոչինչ չասող«Վար-

առ

բառաձեւը: դապետի»

էառ

զներումն ի սրբազան Հայրապե-

|

տէն Հոօմայ» («Քազժավէպ», 1977, Թ: 3-4,

էջ 583)։

'

նոյն Հաւաստումը Հետեւողականօրէն դոտնում նենքնաեւ Դաւիթբէկեան ունեցած զօրապետների Թուարկմասնակցութիւն Աւետիսին ժիչատակելիս: էշն Գուլամիրեանի ՀրաԱրե ծր ոյն միտումով, չ դարձեալ փոխարինուել «Գաղատիան»

ԳորՆուն Հարհումաերին ա

ԱԱ

է

«երուսաղիոթտնղանուամբ: Դ

|

Համեմատիր"

տարբերակ

Շ

Գուլամիրեանհրատ-

ը

«...Այս տէր Ածտիան... Ախոն»: Բոց ւ.«ե ոեր դխտեցաւ 6 ռացհալ ի Հայրենի երկրէն պանր ի Գաղա, 1977. իա 16 ազմավո», դըխտեցաւ յերուսաղէմ»:(Անդ, չջ Ն թ. չջ ՀԵ-

լ

ո

|

:

ի

(բումն ասուաֆի առաջադրուած Հարցի առնչութեամբ բնագրային մի փոփոխութիւն եւս առկայ է ԳուլամիրեանիՀրատարակութեան մէջ, որին ուսումնասիրողներից ոչ ոք չի անդրադարձել: Այսպես, կարեւոր է նչել, ռր Գուլամիրնանի Հրատարակութնանմէջ ոչ միայն տեղանունն է փոլխունլ՝ «Գաղատիան»դարձնելով «Երուսաղէմ»,այլեւ ոեր Աւետիսին վերաբերող տակութեան

Հետ

միասին, բնագրի վերջֆաւորութիւնից առաջ է տարուհլ

|

մամ

,

ժամանակլուսաւորչադաւան մի գրիչ իր դաւանանքիջերմեռանդու-

ու

ու

Սկզբնաղբիշրը յում գտնունլու մասին տեղեկութիւն է Հաղորդում այս է ժամանակակցի ենթադրում որը մէկը, պարփակողվաղագոյն ձնռագրերից մկայութիւն. ընդամէնը Դաւիթ Բեկի մաչուանից 31, իսկ Սկզբնաղբիշրի

Ցիչատակարաններում

նոյներ Թողած Ղափանցին ցովակիմ Ռաֆայելնան:: Հռոմ խնդիրը՝ գնալու պէս արծարծում է տէր Աւնտիսի՝ երուսաղէ՞մ, Թէ՞ ամենայն ակորպէս դաւանաբանականկարեւոր Հարց: Ցիչատակարանից է, բայց է դառնցւմ, որ ԴՐԻչԸ լուսաւորչաղդաւան ներեւութեամբ բացայայտ ՀաւաստԼ է բնագրի այնպէս Հարկադրաբար արձանագրում փաստը րստ ման՝ լեալ (տէր Աճտիսն գրելով: «...Հանդերձ ընտանեօքն փախստական եւ եւ Լ.խԽ.) գայ հասանի յերկիրն Փաղատիա, ընդ ենթարկեալ ընդ հրա-

Պապին(ընկալնոյր զներումն մեղանացն)»:7: ծւ որովծննւ

մանօջն

ձեռա-

լ

ու

'

լ

առ :.»5: «ԵՂի մէնջ, այլ ո'չ էր ի մէնջ, զի եթէ ի մէնջ էր, մճնայր մեզ: առաւելլայնախոծչ որ Ա. Գուլամիրեանը Սակայն Հարկ Հ արձանագրել: կարեւ մեղադրողները նրան ջան անծարկիօրէն էր, ազնիւ մտաւորական ,

,

առ

ար

է,

տարի առաջ արթուականին զրառողը տրի զաղափարմանժամանակ` Ցովակիմ Ռաֆայելնանը անգիտադէն իսկ վխճանուած է եղել, ուստի է այտնում, որ չե կարող դիմել նրան, նալով նրա անունը՝ ափսոսանք տողերի Համար տարակուսանքյարուցող որպէսզի վերջինս պատասխանէր ներումն է ապից ոեր Ամծճտիսը 23 ինչո'ւ Հոռոմի այն կապակցութնամբ Բացի ուրիչ որեւէ Հիժջ խնդրել: ԲայցորովծետեւբնագրումՀաղորդուսծից եւ ծայչունի ԳրՔչԸ`դատավետում է տէր Աետիսինամենաբացասական սրբունայ «առաջին ոտ որ Քանի գրիչի, բայեղ բնութագրումներով: անարգել է պապից ներումն Թիւնր (իմա լուսաւորչադաւանութիւնը) ::ՖՅ: խնդրելու պատճառով: Դառնութնան Հիասթափութեան երջին ցաւով գրիչը ուրանում է նոյնիսկ, որ տէր Աւետիոլ: երբեւէ եզել է լուսա.:.. ուստի եւ զայրոյթից պոռթկումէ. ւորչադաւանայն էլ Քածանայ

եւ

բատարակելու

որպէսդէպբերի հրադարձութիւնների ոէր Աւետիսին:երրորդ: ռի պատժող՝ գլխաւորմասնակիցսկանատես եւ իտալիաէ, Աւետիսի ւէր Գաղատիայում առաւել կարեւորփաստարկ

միչատակում լականէ-անուանէ

«Բազմավէպ»:1977, Թ. 1-2. չջ 323. ԳուլամիրեանիՀրատարատարբերակ կութիւն՝էջ 26-71)։ Այդ էկ պատճառով Գուլամիրնանիծրատարակութնան մէջ զանց է արուած Հեղինակային տարբերակում զօրապեւտտէր Աւնճտիսին 4օնուած ներբողական բանաստեղծութիւնը, որով աւարտւում է Դաւիթ Բէնի

չ""

ցանկագրելիս, բնագիրը Ընդարձակ վենեոիկնան բորդ՝Մ. Ագերնանը

--

ժուծուել Սիմէոն զօրապետի անմիջապէս վետոյ: Նչանամիչատակումից Ճ կում չ՝ արուած է նաեւ բնագրային «վիրաձծատութիւն» (Հաժեմատի'ր

դլիչաւորած Հերոսապատումը: ընդսմին այդ չափածոյի Հեղինակի մասին ունենալով այսպիսի նչում՝ «որպէսեւ ոմն մարգելիերիցանցանտի գրեաց նա սսռ նռյն ժորդորՖ ղայս ոտանաւոր (տե'սՃ տարբերակ: «Բազմավէպ», 1977, Թ: 1-2. չջ 323)։ Ինչո՞վբացատրել բնագրային այս կարգի փովոխութիւնները. արդեօ՞ք անզգուչութեան կաժ մեխանիկական վրիպման Հետեւանք են դրանք, Թէ՞ Քբննց Հիմքում ունեն դաւանաբանական նկրտումներ որոնք, բնականանեն Հ բար ամենեւին վերաբերութիւն ՈՔՐ Էհ Բ բնԴՐ՛Ր եր դիտական Ի Հետ: պածանջնե Վ չ էե Ք կ արժու այու այս կարգի փոփոխութիւնները պայմանաւորուած նն դաւանաբանական չակամարտ նկրտումներով, Երբ բնագրի ընդօրինակ-

Այն, որ բրօթ տէր Աւետիսը եկել է Հոոժ, եւ ոչ Թէ Երուսաղէմ, կողմնրանով, որ նրա զինակիցներից չատերը նակիօրէն ապացուցւում է նաեւ արդէն ժամանել չին իտալիա Ստճփանոս Շաչումնանիգլխաւորութեամբ եւ ՄՍ. փոխադարձլրացումներով վանքում Ղազար միասնաբար: Վենետիկի

"

ծում

են:

ԼՀշԶ-եԸԸ-«ղույաեոոոշոո

:

ոո ուաաւատաւա աաաաաարա

ծրեջ անգամ առիթ է ունեցել այո գրչի անուն-ազգաՓրոֆ. Աբռրաձամեանը էլ սխալագրութնամբ՝ ՔԲԲ-ՐԵմ։եւնոյն էջում, ծրեջ անդաժին նունը վկայակոչելու,բստորում «Յովակիժ Սաֆայելեան»(ոտքս «Բանբեր Հայաստանիարխիւների». էջ 86)։ Հայկականձեռագրերի ֆոնդ,8-129, Թ: 61": 57 Լենինգրադի Արեւելագիտական Ինստիտուտի ԾՅ ի

դէպ,

58 Անդ։ 69 Անդ։

Երկրորդ: «Սովչաննիսեանը նչել

չ

բնագԳուլամիրեանցի

նաեւ

ԲԻ երկու տեղում ցարական ցենզուրայիկողմից կբճատունլուփաստը լդրում 4 Ա. Աբրաձամեանը,բայց ինքը: իբրեւ բնագրագկտ: խորամուխ չի եղել այդ Հարցում Գուլամիրնանիամբողջ աշխատութեան տեսանկիւնից:

իրականումդրանքեւս Հիմբօ-ձնոագրի անընթեոնելիութեան կամ մաչուածութեան պատճառով Գուլամիրնանի Հրատարակութիւնում բազմակէտերով են նչուած բբրեւ բացթողուժներ մի դեպքում էլ` կիսատ նախադասուէ Թողնում: Բոյր ձեռագրերի նան սպաւորութիւն վերականգօգնութեամբ նեցինք

եւ

դրանք:

Գուլամիրեան «Զի՞նչ մեծագոյն Քան զկայս-

են, քան բաց

եւ

մարդկային իրաւունքով դատենք ո՛ծ: եւ

թողնուած տողերը

Քննութնանէ

ձեռագրի Հարցը

«Զի՞նչմեծագոյնՔան զկայսրբու-

ճշմարիտ սրտով

այն ժամանակ գան...» (էջ 69)։ պ իտի յառաջ ցնդումներ անշուշտկատաղութիւններ են եւ կամ այլուր՝ «:::որքան խորհում ենք, այնքան առաւել բազմամում եւ մտածմունքը, վերջապէս դիզւում մեր առաջ ազգիս անտանելի ցաւերը եւ է եւ մեր վիճակըկրկնում ողբալի' ո ՛հ, դա'ռն դառն ողբալի մեր վիճակըսուր արտայայտութիւններ ես: ::» առաւել (էջ 102): Սրանք ջաղաքական նայի նք վերայ

եւս

Մեր կազմած գիտա-ք0նական բնագիրը

հրատ-

եթէ սպատճա"ույ հեղեղինման վազելէնպիտի դադարին,-

եւ

ՀրատարակութեանՀիմթ ծառայած առել «Գուլամիրեանցի եկել այն անվերապաչ (16) եզրակացութեան, որ Բբօբ:

կատարուածէ 0ովչաննիսեանի ձեռագրի Գուլամիրեանցի Հրատարակութիւնը Ընթերցողը, բնականաբար, կը սպասէր, որ այդ «եզրակաՀիման վրայ»:

եւ ընՀիմնաւորէրբնագրային փաստարկէր ցութիւնը» Ա. Աբրածաժեանը Դա, ի»համապատասխամութհամբ: զուգընթացութհամբ թերցումների ու

մայեցւոց:

ընդէ՞ր կործան

եւ

կոր-

մեցւոց:

ծանեցան-վասն զի զակասեցաւ եւ 6 նոցանէ Միաբանութիւնն Սէրն որով Հաւասարութեան,

հալիբակէին

եւ

է

ընդէ՞ր կորնան ասն

կոր-

ասկասեցաւ

որով Հասարավութեան

զօրաց-

եւ

տեանն Սէն մոջանէ

ծանեցան:

ԱԱԱԿ ԱԿԱԿԿ նալ

էո...

եւ

լ

եւ

զօրաց-

իսկ էին. ընդէ՞ր եղեւ եւ կոր-

ծամումն

ԹԱԶԱԿԱՎԱՂԱԱԿԱԿԱԱԿԿԱԿԱՎԱՆԱԱԱԿԱԿԱՂ

Ազգինմերոյ, երկրին մեեւ

ՋԿԱՂԱԿԱՂԱՂԿԱԿԱԿԱԿՎԱԱԿԱՎԱՎԱԱԿ

ԿԱՂ ԱԴ ասն րոյ թագաւորութեանն: Զի որպէս միաբանութիւնն Հողի զի բարձաւ է եւ եւ նանք ամենայն Հասարակու- խանաց ի նախարարաց մերոց, եւ 22212 նոյնպէս Հակառակն զի որպէս միաբանութիւն Հոգի է

ոեր միաբանութիւնը

սո-

բին, այսինքն անմիաբանութիւնն հղծիչ է. ն. սատակիչ ամենայն (էջ 3)։ Հասարակութնան»

կենանք աժննայն Հասարակութեան, նոյնպէս եւ Հակառակն Ըին, այսինքն անմիաբանութիւնն եղծիչ է եւ սատավկիչ աժենայն Հասարակութեան» ե.

սո-

։

«Եւ եղեն որպէս եւ

կամաւստրուկ փառաջնորք մինՄնացին... եթէ սակաւ

Չ.

"9 լ չ իաժամանակ Բ ւս

էին»

«Եւ

օտա-

(ւջ ՛Ծ)։

որպէս ցայժմ

,

ռտրուկօտարաց առաջն, որք մինչեւ մնային է իշխանութեան

եզեն կամաւ հւ

ժուժկալեալք իւրեանց,եթէ սակաւ 12. մանակ ժուժկալեալք էին»։

եւս

ժա-

ՍակայնԸընեդզծուած ինչպէս ընթերցողը կը նկատի, բացթողուժներում, սրբոյ» Ց՞չր, «Համազգային

ի դէ,

որ

առկայ է եղել բացթողուժմներում,

առկայ վիճակին նուքրուած չափածոյ «Ողբ» է զետեղել(տե'ս չջ 69), բնչգրել է այսպիսիտողեր: «Մճր Ըընդծանուր ոլէս եւ այլուր Հայոց Ազգիայժմեան եւ ապագայ վիճակը մանրամասնաբարդիտելու ժամանակ` մերի:

չեմ կարծում

54.

Տ1՛.

որ

ամէն

ճշմարիտՀայ աչքերից՝

«ԸնաիրպատմութիւՆ-..».

է

00.

արտասուաց

կաթիլները

Հարցը կը լուծէր: Բայց ո՛վ զարմանք: անզօր կապէ, ողջունելի կը լինէր պատճառով, այդ անելու, Աբրաչամբացակայութեան փաստերի լինելով, միֆոց» ճշմարտութեան ծասէ, յուսալի «միակ իբրեւ նանը առաֆարկում եւ

է անում արտաքին«զօրեղ» եւ «չափազանց տպաւորիչ» մի մատնացույց ձնոագրի,այն չ՝ առաջին էջի վերեւի ճակաՑովճաննիսեանի վատկանիչը

տին՝

"րՈՉՅՏթօոթոօ ԱԵՅՄՔՕա 146:37քօ)6"

'"ՈՇՅՏՕՈՇԻԾ

ռոտ

ԸԷօղ

1ածտուօթ"

մակագրութիւն

գրութիւնը Թերթերի Ներքեւի լուսանցքում՝ նա դրում է: «Հարցի պարզավանկային Հատումներով:Այ» առնչութեամբ վիզան»::։։ ինչալչս գրաքննիչի միջոց՝ բանման Համար կայ յուսալի մի է: է՞նչ կափաստարկ նկատելի է, առաջին Հայնացքից բաւական Հգրաւիչ» ես է դա միայն Բայց խօսում: վիզայի» անունից բող ասել՝ «գրաքննիչի որ այդպէս դատելուիրաւունք ջին Հայհացքից: ընդորում նչենք նանւ, 2122այդ մակախոստովանենք՝ կարող է ունենալմիայն ոչ-բնագրաղզէտը: եւ այժմ էլ չենք ընծայում: չենք ընծայել գրութեանըարժանաձաւատութիւն եւ

առա-

սոսկ արտաքին

նրա ներքինյատկանիշաչքէփակելով Հանզամանքներով՝

եւ համապազուգընթացութեան բնագրայինընթերցումների վրայ, որը միակ որոշիչնէ, վերջին Հաչուով: տեքստային տասխամութեանմ Հաստատելու Համար: նոյնութիւնըկաժ տարբերութիւնը տարբերակների

ների, այն

է՝

եւ կեղծ Սակայն «ցենզուրայի վիզա» ասածն էլ չափազանց կասկածելի տնսք՝ վաւերացման բնոյթ է կրում: չունի ո'չ կնիք, ո՛չ էլ սլաչտօնական դրաինչ դոյզն պետականութեան՝ ներչնչում Զի արժանածչաւատութեամբ: բնաւ չի եղել նախադէպղպ սենեակային վաւերական (րֆութիւն:Բացի այդ:

մէջ մեր ամբողֆ մատենագրութեան է նման բարբարոսութիւն, եարին

եւ

որ

անմինչեւ անդամ պասկերացնել Ցուչարձանըորբը ձեռագրական լ

արժէքով պատմա-մչակութային անձեռնմխելի

է օժտուած,

ներկայացուած

բնա«իրաւունքով»: Առաւել եւս Էջմիածնիտպարամումհրատարակուած միայն միայն կաթողիկոսիրաւասիութիւնր Գիրը,որի Թոյլտուութեան ու

Հանդէս».Կ. «Գառտմա-բանասիրական

4,

1974,

Հ

192։

Անդ։

ներին էր վերապածուած որպէս անկապտելի եւ է եղել մանաւանդ այն պատճառով,

բացառուած

անխախտիրաւունք: Դա որ Քննարկուող ձեռազիրը

Գուլամիրնանիհեղինակային սեփականշարադրանքը չէր, որի

վարուէինդրոտումների Հանուժմների Համար:

Հետ

ազատ

| '

ու

,

Բացի դրանից, ֆաւալային տնսակտից էլ տարբերութիւնը չափազանց ակնբախ է: Սովչաննիսեանի չունի Գուլաժիրեանի ձեռագիրը Առաջաբանը 4շնի Հետ միասին` 14 էջ, յաւհլուսծի նիւթերից երեքը՝ 31 էջ ընդդրկմամբ, այդ թւում եւ 1811 թուականիՓետրուարի5-ին Գուլամիրեանի հեղինակութեամբգրուած «Ազգային վիճակի դիտողութիւնեւ նորա մառաջադիմուԹիւն կամ լուսաւորութեան Համար խորձրդածութիւնք» ժօդուածրը:ԵԹԷ Հաւատալու (լինենք Աբրբաձամեանի վարկածին, որ Դաւիթ Բէկի ւպատժու(նան բնագիրը:ԲԲԸ: անցել է ոուսական գրաջննութիւնից, անչասապա կանալի (ը մնայ այն, թէ ինչպէս է, որ վերը նչուած նիւթերը տպադրունլ են առանց ռուսական գրաքննութեան:

|

|

| լ

:

Այոոլէս Ա. ԱբրաՀամնձանը, Հիացած ոգեւորուած ՁԸ այդ «փաստարկով», չարունակում է. «Արեւելեան Հայաստանում Հրատարակուսծ բոլոր ու

գրթերը եւ պարբնրականները, ինչպես մայտնի է (ՎՇ|), նախապէս ստանում էին քաղաքական դգրաբննութեան Թոյլտուութիւնը Հրատարակուող աչխա-

տութիւններիվրայ գրաբննիչները դնում չին իրենց մակագրությունը Հրատարակութեան Թոյլտուութեան մասին»"՝: Նրա այս փայտարարութիւնը եւս

չունենալով ժամանակի եւ տեղանքի որեւէ կոնկրէտութիւն, ունի ճշգրոման:Բանն այն է. որ ռուսական ցենզուրայի

չ

նոյնպես կալրվթ մասինմիչատակ-

Արէչնանի որի վրայ մճնեւումէ Ա. ԱբբաՀաժՀետազօտութիւնը է, որ «դեռեւս Ռուսաստամում ճանը, Հաւաստում 19-րդ դարի 20-40-ական Հայկական գրքերի նք(ատմամբ թուականներին դրաքննութիւնը պատահական ՄՍ.

ուսած

լ

լ

| ի

։

| | լ

|

բնոյթ է կրել»: ընդորում գրաքննական այդ վերաձակողութիւնը աչխարՀիկ դրականութնան նկատմամբ «ցարական ցենզուրայիօրգանների կողմից նչանակուսֆ մարդիկ էին իրագործում,իսկ Հոգեւոր գրականութեան ննատմամբ` եկեղեցուոլետերը:Այդ բկ պատճառով Էջմիածնի կաթողիկոսուէ եղել իր թիւնըշարունակելիս հրատարակութիւնների ինքը գրաքննութիւնը իրագործել»65։ բնոյթ կրոզ Ս. Արքչեանի ԸնդՀչանուր այս աչխատութիւնից բացի կայ է նած ժի այլ ուսումնասիրութիւն որբ կոնկրէտԷջմիածնի տպարառւ-

ուել

է

ք.

լ

'

նիւթի մեզ ՀետաքրքրողՀարդի լուսաբանման անմիջական տունալլ

ներով: Դա Արտ. Սմբատնանի` «Սուրբէջմիածնի միաբանութեան գրականեւ կրթական դործունէութիւնը մայր Աթոռի տպարանը» ուչագրաւ աչխատութիւնն է, որ Քբբեւ մօդուածաչար Լոժ« ստնեսաւ «ԷջմիՖին» ամսագրում (տանս1972 Թ:. Դ-ԺԲ Համարները): Փաստական արզւում վկայութիւններով է,

միայն 1875 թուականին (իկ

որ

18711

222 Հ

Թուականին է)

է

:

|

Գուլամիրեանի Հրատարակութիւնը

Անդ:

Հոուճքծառծ, -Լ.Խ.

ՈՏԿՅՆԹ

տ

)։

Անդ, էջ 103, բեդգծումը իմն է

--

Լ-Խ.։

Առքորճտ

ԱՓիՅքճ,

Էքօոճխ,

1957, 19 109, բեզգծումբ

զբազում տպադրելով Էջմիածնի,

Ս.

տեսակ

այլ

Փարզւումէ

նաեւ,

որ

կրօնական, դասական,պատմական եւ

- -»44։ կաթուղիկոսի Քննադատութեան կովկասեան դրաքննութեանը միայն բացառապէս

չարադրութիւնս ըստ

ու

քանաորոշ նոր լոյս տեսած, այն է` «նորատիպ»հրատարակութիւններից ճւ են ո'չ՝Թէ ձեռագիր բնագրերը նախաուղարկւում, կութեամբ նմոյշներ ինչպէս Աբրածամնեանըճգնում է պէս ներկայացւում բ ծաստատումն,

բերենք բնադրեր Հրատարավկելու «Համոզել»ընթերցողին: Քաղուսծաբար Համար ընդունուած այն կարգի մասին վկայութիւնը,որ գործելէ քննարկուող .Ըստ սահմանեալ զօրինօք կարգիեւ առաքեալ ժամանակաչրջանում.

ի ամսադգրոյեւ այլ նորատիպմատենից «Արարատ» որոշհալթիւսօրինակաց ժողովն Կովկասեան»4:։ գրաքննական եւ վայտնում է նաեւ, որ նոյնիսկ Սինոդըմիչամտելու կաթողիկոսը տպարանիլոյս ընծայելիքբնադրերի իրաւունք չունի Էջմիածնի վերածակելու

նկատմամբ: Նոյն թուականի ծուլիսի 22-ի դրութեամբ Գէորգ Դ կաթողիկոսը Ս. որ «Տպլարանն դարձնալպաչտօնապէսյայտնումէ կովկասիփոխարքային, են արդէն ամք ծարիւր յօրէ լրացնալ Հաստատութեան սկըզբորոյ էջմիածնի, ճաւորութեանիւրոյ վայելէր զլիակատարազատութիւնԹէ / մասին ներքին եւ տնտեսական կառավարութեան ամենատեսակ տպագրութեանց, թէ' ի մասին

Սենատի, սրբոյ Սիւնչոդոսի, մասին որ զտպարանքբազում Հաստատութնանց եւ եւ օրինօք Համալսարանաց Հոգեւոր այլ տեսակ ճնմարանաց եւ այլն, վայելեն Եւ խուսաբելու Համար յետաղայ միջամտուարտօնութիւնս»65։ զընդարձակ Էջմիածնիտպարանի Թիւններից արտօնեհալ վիճակը անչանդգստացումներից, աչտօնապէս վաւերացնելՀամապատասխան կաթողիկոսըուզում է նաեւ որը եւ Քնջը ժչակելէր կցել ՄԱ նամակին:Ուչագրաւն կանոնադրութեսմբ այե էյ որ առաջին կլտը կանոնադրութեան նախագծում ձեւակերպուտծ է կաընդ անմիջական այսպէ». «1. Տպարամն իշխանութեամբ գտամի Էջմիածնի է Հետեւեալ թուղիկոսի ԱմեճայնՀայոց»": Իսկ 11-րդ կտր սածմանուած Ս. Էջմիածնի բացայայտ որոչակիութնամբ: «Տպարանն կարէ տպելըստ ու

ու

եւ Եենթարկելոյ առանց կաթուղիկոսի, Հղոնութեան թոյլատրութեան մախընթաց Տննութեան գրաքննական ժողովոյ»: եւ այս՝ դեռեւս 1875 թ: Յուլիսին: բնչէ նչելնանւ, որ Գքորդ Դ կաթողիկոսը չատ զգայունէ վերաբերունլ Հարկ

պէս գրաթննութնան Հարցի այնպէս

հարց բարձրացւում գրաքննութեհան ենթարկելու Էջ-

Ճքգիօեճտ

Ռուսաց բարեխնամկայսրութեան եւ մինչեւ ցաընդ տիրապետութեամբ ընդ անմիջական ւուրս իմ կառավարէր կաթողիկոսաց վերահսկողութեամբ

լ

տարագրր-

Գուլամիրեանի աչխատութիւնը Հարուստ ժամանակագրական

ծւ ընդգրկմամբ

թան ենթարկելու պաչանչի մասին, Գորգ Դ կաթողիկոսը յայտարարում Մ. էջմիածնի, է. «...Զի տպարանն որով ածա լրանան Հաստատութեան ամք Հարիւր, որպէս ի հնումն, ճոյնպէս եւ յօրէ անտիենթարկելոյ Էջմիածնի

գտանելով ընդ անմիջականիշխանութեամբեւ պատասխամատուութեամբ այն Այ" աոթիւ միչեցնում է փոխարքային կաթուղիկոսի»::։ պատրիարք

լ

նի պատմութեանփաստական է վերաբերում, ուր իրավիճակին

մերժւում է միածնիհրատարակութիւնները,որը, սակայն, կտրակամապէս Դ դրադրութիւններ պաչտօնական առթիւ Այս Գէորգ կողմից: կաթողիկոսի են կովկասի գլխաւոր կառավարիչի1875 ՒԶ վարւում: Պատասխանելով էջմիածնի տպարանը վերաճսկողուդգրաքննական Ապրիլի19-/ դգրութեանը

66արո

եւ

անփականիրաւունքների ննատմամբ

ամսագիր Հոկտեմբեր, 1972. էչ 68, ընդգծումը իմն է

--

է-Խ.։

Դ.

:

.

Անդ, էջ

60:

Ալ բգլ: Անդ, էջ 61

ոտնձդգութիւններ Ր անելու լու

4ն փորձերի նկատմամբ ուստի եւ զայտարարում քյ որ տպագրութեան որեւէ սածչմանավակում կարող է իրագործել ք Քագաւորը: Այդ մասին մունք կարդում ենք. «Բայց թանզի յիչեա Դոլ են աս ամբողջ միսնամեայգոյութեամժբ Բրունո աան որոյ անրձացի ինժ կարծել` Թէ կարելի է զայն ոչ այլապէս եթէ ոչ բարձրագոյն բոլոր գործում

ոաաաուննան մայնաար իմալ է աի1 . Բէ:ԱԱրաԳոՐ բռնա Մր Լ:

:

աւասո

'

ւ

առ

հրամանաւմիայնոյ թագաւոր Այսպէս յոպէա,

ուրեմն,

|

կայսհ Ի:

Հիմջերն ՔՐ

ունենք ւնննք

ա

ե

ւու

Հրատարակութիւնը

նախնական գրաքննութեանչի ենթարկուելռուսականիշխան շխա ութիւնների կող-

մից:

ձնոագրին: մչ «Հաննիսծանի Սանաթով արԱրի Քեչ երկրորդ դէսլքում՝ Ա մատիտով դեպջում`

.Բո

'

է, որ այդ ցատկանչական ժեռադրում կատարուսծֆ Գոա ԱիաԻԻՒԸ Բերա իրենց բնոյլքով միասնական չեն, ա, Աթա դեքում՝ նախ սեւ մատիտովեւ ապա սեւ Քառորը ՀՀ տողերի վրայից՝ Հորիզոնական եւ Ղղածայնաց Թեջութնամբ ապա

աան

2ոՐ"ՐԴ Պի աթո ընթերցման Հնարինութեամբուղղում լուսանցքում, որի զրութեան ոճր բնաւ կասկած արա է" չի չա Յովչաննիսծանինը լինելը: Ընդորուժ՝ անումներիդիմաց չկայ մի պաշտօնական ումչ րԱթէ դրանք"գրաքննիչին վաւերա պատկամում: իր, ոնտինով ջնջուած՝

ջնջումնե

մ,

.

դէպքում`

չորը որդ

կավ

մէ

«այդո՛ր

եւ

մատվտովէ Հասարակ

թանաքով,երբ

ար է:

:

չ:

չարուծը: աո լամ էլ՝ մատիտով, (ամծցել զարմիր

դիէ"քե՞նչն ետինԲորարարոլ

սեւ

դրանք է,1 փրեն՝ նաեւ ունտինով ֆեջելէ...: եւ ե չ եւ Հոռոմ ով ֆնչել` տէր Աւետիսի Գաղատիա գնալը: :.: ի ակդա ինչքանով կարող էր Հեւտաքբրքրել եւ ինչո՞ւ Հէնց այս գրաքննիչին: . տողերը, որոնք Գուլամիրնանի Հրատարակութնան մէջ այլ Ընթերցում ունեն՝ Թ

Հազորգումոփ: ագրի վերչում` Դաւիթ Բէկի զօրաԱաաա: բինակման Հիմք ծառայած ձեռադրում եղել է

Հայո

ցանկից

յետո

է,

որը

անչետ

մասն

Դ

եւ

ԴԱԻԻԹ |

:

բայց եւ

ջնջէր չէր այսայ

անգամ գամ ոչ

Տեր

|

ու

Է է չի նշանակութիւն ունե

կուել:

Անդ, էջ

72։

ցել:

որովչետեւ

այն

այս

ոչ

մի

չի ընդգըրընդչանրապէս

Է ՑԱՄԻ ՏԵԱՌՆ

ԵՒ

ՀԱՅՈՑ

:

ի "

|

ՎՐԴԱՆԻՍԵԱՆ

ԵԿՏԱՍՏԱՆԱՑ

)

ՊԷԿԻՆ Չի

ՎԱՐԴԱՆԻՍԵԱՆ

ԵԿԴԱՍՏԱՆԱՑ

ՉԻՔ

բնագիրը է Գուլամիրնանի՝ բնութագրական չափազանց վկայող այն փաստը: որ «Վարբծախնդրութիւնը Հրատարակելու ղարտօրէն Թե(ուզեւ ֆերականական դապետի»Հոլովուած բառը լ առանց իր յատկացնալի, Թողել է դուրս՝ անիմաստ կիրառութեամբՀրատարակելը: կապակցութիւնից ծառահիմք մնայ նոյնութեամբմիայն նրա Համար, որ հարազատ անունը:ԳՓարզւում որում ջնջուած է եղել դրառող վարդապետի յած ձեռագրին, դնելով չի ասում, փոխարէնբազմակէտեր է` Գուլամիրեանըջնջութծբառերի ի դեպ,

:

Ը

ՉԻՔ

...ՎԱՐԴԱՊԳԵՏԻ...

թէ բնագրային տեքստըԴաւիթԲէկի պատմութեան,այլ՝ Դա նրա հնչի՞ն էր Գրի::: Յիշատակարանը: աթ: Մի՞թէ

Ի ար որե, բնոյթ չունեցող Բողաթական

ԱԱԳԵՒՏԻՆ

ցիչատակատանը իրեանի Համար Հրատարակութնեան

ձեռագիրը Յովհաննիսեանի

ԳԻՐՔ ՈՐ ԿՈՉԻ

ԲԼԳ

ԲԻԷԳԻՆ

էն» (Ջեռ. ծղիցի, 10579, Թ. 44բ)։ Հարց է ծագում՝ գրաթննիչը ինչո՞ւ ե ինչի՞ց դրդուած պիտի ոծտինով երեք երես մասմաբուր ւ

ԸՆՏԻՐ ԱՅՆ

եւ

որոյ

ու

Սկսենք Հէնց

բնագիրը Գուլամիրեանի

ՀԱՑ Բաո" կեա» ՍԱ ԱՐԴՈՒ ո վարների Ցովաբ ԼոԱնա լո նոյնոլէա արտագրուել զաազարանը, յետոյ (ներկայ միճաղում) ով ջնջուել է (տե'ս ԹԹ. 45ա-58բ) ո " վերջին պարբերութիւնը. «զի որովՀետեւ մնացել իջավ», մեր ռա սակաւուցնաա յՊր կացուցից, մտէքջ ի որաբազժացն Տնտոն Վեր» այնլեաչիք շուրախութիւն զանջառ բարիան, մեզ ամէն բարիա եւ

աղա

որոնք էական Այժմ անցնենք ջննութեանըճերքին յասկանիչների, Համար:. լուսաբանման ունեն աա խնդրի նչանակութիւն '

,

Երուսաղէմ "

։

են:

ա.

Հետ «տնավարի»գրաբնեիչն է, ռր ձեռսգրի է ընդորում երբ կամեցել է՝

"ՐԲ

ցո

տարը

բերել է պատճէնով որ լուսանկար տիտղոսաթերթից: ձնռագիրը: Համար: Թէ Աչ. ցովչաննիսնանի «ասպլացուցելուՖ ԱբրաՀամնեանը՝ եւ բկ Բայց Հրատարակութեան:հկ է Գուլամիրեանի հրո: Հիմբ-ձեռագիրն Համար մենք եւս Այսպէս, Համեժատութնան է ապացուցւում: հակառակն միւսի Հետ: իւրաբանչիւրը բնագրային երկու տարբերակներից զուղադրենք են բնագրային Հետեւեալ ակնբախտարբերութիւնները: Նկատելի

ոչ

են

Հար Տոր Հմածաճ այդքան Հա

ան-

Հ:Հբառաձետքերի միայն մատիտով Հ ուղղո

է

գրաքննութեան յատկանիչի՝ արտաքին ձեռագրի Այսքան նկատառումներ վերաբերեալվարկածիմասին:

լ

եւ

ուղղակի

գիծ քաչելով ձեռագրից

առկայէ եղելաշն՝Հանուել ջննարկուող ձեռագրում անուան Նման նախաղդէպ առկայ է նաեւ Մաչտոցի է ոնտինով:::: կամ ջեջուել որ Մատենադարանի ԻՎ. 46598 ձեռագրում՝միայն այն տարբերութեամբ ան առանց ց չորուած, աղարտել են ուսանգքներում ր ցոյց նթերգումնե, ցքներ ԻԸ Րընթերց Աչ. Ցոշաննիահանի Հետեւաբար` տնքստը...:. աարգրի ամբողիական մասին` անմեռագրում եղած մակագրութիւններըենթադրնալ գրաջննիչի վաւեր

ու

ու

այլ

,

Դ.

երա նան Բարագառնանք Այժժմ

։

բոլո

եզրակացնելու, որ Գուլաժիրեան, ֆ ն /մս ի Հրատարալութեան ը պագրուած բնագիր լինելով «ՀրամանաւՏ.Տ. Դ. Վեշափ-: եւ Գորդեայ բգեայ Ամճնայն արբազնագոյն կաթողիկոսի աՆ 455" բոլոր

սակայն, Հնարաւորէ Նչուած փաստերիքննական Համեմատութիւնից, ենթադրում է, եւ քան Աբրաձամնանը յանգելբոլորովին այլ Հետեւութեան, իրականութեանըԴաւիք Բէկի պատմուկը Համապատասխանէր որը իակապլմա Են, որ ձեռքի գործն ոչ թէ գրաքննիչի փովոխութիւնները ճան բնագրային է այդ պատկանել առժամանակ մի անհաւատալիԷ, այլ ա՛յն մարդկանց,որոնց Գուլամիրհանի արուել են՝ ձեռագիրը, ըստորում փոփոխութիւնները համանրան եւ անցկացնելու ր համեմատութիւն հետ ցկացնոլ թ հրատարակութեան թ ր ր Հետեւեա Լ կերպ: Թամամ բացայայտ ժ Ր միտումով`վարունլով բացայ ցնել պ ատասխամեցնելու ունեցել97( Գուլամիրեանի Ր լ է Ր էշ Ը ընթերցումներ այն ՐԲ դեպթերում, նրբ դյոք ժ իսկ ընթերցումը, այն կամ նրանում բացակայելէ այս կամ

սնա-

է արգելել, գրաքննիչն այլ

թէ

«անխոչեմ են» անզգաշ մարգիկ անչետացրել Հեղինակի անունը:Միւս կողմից, որ առաւելկարեւորէ ներկայ դէպքում, Բազմակածր դնելը չնջուսծ բառերի փոխարէն՝ եղել է Գուլամիրեանի իկ աշխատանքային ոճր բացայայտող ազնիւ Հանգամանք այն չ՝ բնագիրը եւ

Գ

իր

ձեռագիրը Ցովհաննիսհանի

բնագիրը Գուլամիրեանի '

.

ի նոցանէ սէրն ծասարա զօրացեալ իսկ

«վասնզիպակասհցաւ

լ

հրատարակել այնպէս, ինչպէս ներկայացուած է ձեռագրում:

անՄո» նութիւնն

Մինչդեւ Ցովչաննիսնանի ձեռադրուժմ «ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ»բառաձեւը չխօսելով արդէն բնագրայինմիւս աղազակող մասին, տարբերութիւների խապառ բացակայում է: Իէ ցովձաննիսհանի Հեւ, ի դիտութին ձեռագրի ասենք, բացարձակապէսժար եւ նման ընթերցում ունի անուան Մաչտոցի ՒՎ.6835(թ. 1) ձեռագիրը: Նչուած Մատծձնադարանի Հեւեւոււի փաստերից է, ռր Աչ. ցովՀչաննիսեանի ձեռագիրը չե արող Հի մբ ծառայած (ինել Գուլամիրեանի Հրատարակութեան՝ այդքան մեծ տարաժիընթերցումների տուժով բացակայումներով:

Բ

ց

եւ

եւ

ԵՈ

Աաաա

ՏՈՐ

Կ...

ՓՓՏԵԵՈՏՕՑՅՈԹ

...ԿԿ«Կ.Կ«««««««««.«..«

«1

ՀՔ «1«յ»ան. մ

-

Հ-Ֆ-«Եջ-Կ-1եշ«վգաթ -Հ"ծ ձեռա «թ«Ֆոնալ» գրամ -

Հա»

չ

Գրաշի» «Հ1-3ԷԴԼ»ԱաաաԱն 5.1-Ն.--«Ն «Չն ՐԱ

4 Հ

--Ի՞

է

`

՝

՞

իրն)

զի որպես

-

"

:

մե

«շշ Իր

Ա

Գոր --

ի

Փաաչշբաթյն «-լրոն ՀԻԲ»

Խո»:Ղա

մացառ 1Ղայոթ -

) )

՝

՛՛

ու

բ:

Գուլամիրեանի բնագիրը

Յովհաննիսեանի ձեռագիրը

բնակեցաւմերուսաղէժ.եւ

Է-Հ

։ 4 Ն 1դՖ - ՛չ «««ֆ«7/-ն ՆշիյեթԷս Նր Հօաիին «Նմ,

ՉԵԼԻ «ՀԾ--ջ ՀԵ «ՀՆ. «լ

էառ ապաչխարանաց զներում ը: բ ՍրբազանՊատրիարքէն

զետ

բազում

.

Փո

`

:Հ

ի

Հայոց Հաճութնամբնւ Համաձայնութեամբ5էր ԱբրաՀաժ Սրբազ- .1 «18» 4 «1-, ԷՐ ֆա «1 ««-Ն1, նագոյն » դոյ կաթուղիկոսիԱմենայն 11: 2-1 -ե- ՀՏՆ.աւը Հայոց» (էջ 69-70)։ `. Ի| Է..."

Ք»

:

«Հյ

.

Է

Ինչպէսսկնբախ

`

| -

,

իսկ վերջինում Հրատարակիչը բազմակկտեր է

Հրատարակութեան միջեւ,

կայած լինելով բառեր Են ձեռադրում անընթեռնելի

Գուլամիրնանցը Համարայդ եկեղեցականի

անպատուաբեր,Տէր Ատբաին «մեղաց թողութիւն» ուղարկումէ երուսաղէմ Հայոց պատրիարքիմօոֆ 3: Պէ

Համար

ննքադրելորայդ ձեռագրին ծանօթանալիա ժիչեալ տողերը դեռեւս չէին ֆեջուած- որ Աբրաչամնանը չ Քաղելայդ կարողացել Դա առպացուցւում է «տեղեկութիւնր»: նանւ մարակից այն փաստով, որ այդ ձ4նոադրից մետագայում գաղափարուաձ սնուն Մաչտոցի Ւ|. 6835 Մատենադարանի ունի ճիչդ նոյն Ընձեռագիրը Թերցումը,քննչ Հաղորդում է Աբրաչաժեանը . (տե'ս Թ: ՅՏա) ք

'

է

|

ոյ

..

Հաաա

տաշտկտա առտու

|

Համարելով

Խնդրելու

իմ Է

մերոյ "

լն Աա ՔՐ "ո այդ Մո յուչելով: դրել`մոՔոՐջ""

|

ա

Ը

ԻԱ է4 Կատխաով

եղել դրանք,

դ համար համեմատողը ընթերցումներըհամապատասխամեցնելու իո ձեռագրիցայն հատուածըչ որը չկայ Գուլամիրեանի համել է Յովհաննիսհանի եւ հրատա ակութիւնում: հրողութեան ինքնին Հասկանալի Այս Հասարակ է

մա

ԱբրաՀամեանը նրանից առաջ ուրիչներ խործրդաւոր ակա մասին:..: Այ" վարկածի միջամտութնան» «գրաթննիչի ին զինել

ու

ւՆ

պատ-

եւ

ն,

չ

/«Ր

դրի է Աչ: ցովՀէրենի ե նեի4 Խուա. «ապացուցումֆ Հերթում ալ մբանգամայն չինելու պնդումը, Հիւք-օրինակը Գուլաժիրեանի

եւա փաստարկը

նման

'

ոչ

Թէ

սնա

անյարիրբնոյթը: միայն դրանց Հնարաւորութիւնն իսկ՝ հաստատելով

:

է

նի

կետերի

ԼԸ

լ

պապից,

Է Աչ:

ո ԱՑ իշխանաց «1 ": իը»

ու

տողերը, որ բառաՀանդիպակաց Ընթերցւում:Բոսյց քննչա է՞ս է, որ Աբրաչամեանը ընթերցելէ այն՝ «ԲանբերՀայաստանի արխիւներում» ծ ՄԱ ժօդուածում գրելով տալագրա Հետեւնալը:Աչ. ցովչաննիսեանին պատկանած

դնում է Հոռմ թողութիւն խնդրելու լուսաւորչական դաւանանքի պատկանող

Խեր

մ

նաեւ

ւ-

թ բացըովա

ձնոադգրի է անցկացուել Ցովչաննիսնանի Հաժմեմատութիշւն

ռետինով այնպէս ձանադիր ջեջուսծ բկ, Թէլ(ուղաղօտ կերպով,չեն Հետքերն

«ձեռագրիայն տեղեկութիւնը (ՋՇէ), «ր Սիոնիքումազատագրական չարժումները վերջանալուց մետոյՏէր Աւճտիս ժեղքերըՔաւելու Համար բրեւ ԹԵ

է Ի ԷՎ. 6835 ձեռա ԳլՔԸԸ: Ր Մատենաղարանի Մ Հան Դիլ ի էֆու 3-րդ «:':«տպագիր դրելով. ցովչաննիսեանը՝` Ենք փոխարէն «Ընտիր պատմութեան» «ձեռագրումկարդում երկրին տողերը. «Ընդք՞ր հղեւ կործանումն ազգին ժերոյ, զի միաբանութիւն, վասն բարձաւ թագաւորութեան, Ցարականցենզորը տպագրիցհանել է այդ տող մերոց» ճչմարտացին), ենթադրել(եւ դա աժենաչաւանականն է

»

Համեմատութիւնըց Սովչաննիսնանի ձնռադրում են

է

" «ե

ռեա

Դա Հաստատում

սնուն

աաաւլաաաց Գոաթան անապա

ՀՀ-Ե2Հ--

Միու

«"

'

ՔԱ

1ՐԳԻՆ,

Հիմբ-օրինակից ձեռագրային որ Ցովչաննիսեանի Նկատենք, Բոզ»

դ:

ԻՎ. 6835 անուան Մատենադարանի յում արտագրուսծ Մաչտոցի առանցմատիտի զծումով պաչպանուած է ամբողջական ընթերցումը՝ եռա 8 ՛" ՆՍննի նումի (Թ- 36բ)։ իսկ այդ նչանակում է, որ Մ. ընթերցում ճիչդ այնպէս, ի Հ" նախապէսունեցել է լիակատար

'

Աշ ՅովհաննիսեանԴաւիթ-Բ »

Հ

Ւ. 1, 1970.էչ 101։ մալսարանի»,

աւոր

ավան, աատամ, "

ւնր

`

«Բանբեր Երն-

Ե. Գո Հե

ւ

հա գնաց

ՑՈ այժմ

եան ի բնագիրը .լամիր

Յովհաննիսեանի ձեռագիրը

ա

եղեն աժաւ "Դորոլէսե մ ՓՈՂ ԺեՄնացին «

Լ

առա

աորուկչայլազ- ՀՀ «ՀԱՎ 14 ջն, որք մինչեւ Է--Լ-«1ագ ) Հ. -

2: Է ի

:

) ՞. ն Ֆռռ» մա

՛

'

Ծ. ուշը ձ

«.

ոոոոոո րոր ոոոաաաաա նն ԿԸ,«- Նո""ջ271

ս,... .....«Կ.սսսսԿԿ..ԿԿ....

փովոխութիւնները ինչ-որ «զրաբննիչի». Են Հանդիսանում: միջամտութնան«ապացոյցն» ռազրանղծիչի,

որ Թադրութիւնը,

Է

՛

ԵԾֆ---Հ «7 «`

յ

Հ« «Հ

"1

`

ՀԱՑՆ Հա»

ՀՆ

--««իֆ.

:.

--

«.

մոռանում է վերոյբերեալ Բո կատեգորիկ այտարարութիւնԱբբրաչաժեանը զԳգուլաչ եւ պնդումն է անուժ. անդամ տրամազծօրէն Հակառակ այս ները

՛-

«Ն...

Մաչտոցիանուան ընթերցումը, ինչ

Մատենա

ԻՄ

ունի Հէնց նոյն ՑովՀանեիա եանրա արաորիրը Նա» Հանումների մաւելումների:Աբրաձչաժեանը րոազայն: ի Գր փաստարկ, դարձեալլնդումէ, թէ «գրաքննիչն» էա էն ՀՐամի «որո» Ըմ փոխարի այն ընթերցումը, ն ոձեռագրում, ուստի առկայ է ցավճաննիւք անի Վերջին» չին», իրը Հիմջ ծառայել նի

եւ

ԻԼ.

միրնանցը Հրատարակության պատրաստելով գրաքննիչի Հաւանութեանն է (163 կատարել յանձնածօրինակում արժանացած բնագիրը:տպագրութեան եւ ԱՀա Թե ի՛նչ։ ճչդումներ այլն»::: ոճական ուղղում, տեղանունների Ուրեմն` բացի կովչաննիանանիձեռագրից եղել է եւ մի այլ ձեռագիր, որը ֆառայելյել եւ արտագրունլ ռլ Գուլամիրնանի Գուլամիր էլէլ Հիմբ Հիմջէ դա նրանից, բտագրունլ էէ նրանից, մասին նն այն , մ ինչո" ճան Համի մասին, Աա անյարիրութիւնն ինչո"ւ էր այա ամբողջ դրութեան ձեռագիրը եղել է Հէնց գուլամիրնանի Հրատարակուռր իրը Ցովծաննիածանի թեան Հիմթ-4նռագիրը: քանի որ այժմ էլ Աբրաչամեանըիբրեւ Գուլամիրեանի է բոլոր ժ մի այլ) բոլորովինանգոյ առաֆարկում Ը ԴԻՐ Հիմք-ձեռագիր Ք Հրատարակութեան Ր Ր ե նրծւակայուԵ «եվական ձեռագիր, որը, ինչպվս պարզւում է իր իսկ ասածից: Բայց մի՞թէ բնադրագէտը կարող է ղեկավարուծը եւ թնան Հնարանջն է...: նոյնիսկ բանավէճ մղել Հնարանքների Հիման վրայ:::: Եւ ածա երեւակայական այդ ձեռագրի վրայ: իբր' Գուլաժիրնանը (չզարճչդուժներ» եւ մանաք|) «կատարում է ոճական ուղղումներ, տնղանունների դէպթերում փոխել է (9160 այլն: Այսպէս, օրինակ, Սիսականանունը բոլոր է, ԳարՍիսան, ՇնՀէր անունը՝ Շինուծայր:Ուչդեփէ անունը՝ Ուչթէփֆ Լհլոե(չեք Մի՞թէ ցանկալի դատումը կուչատ անունը` եւ է յանգել անցկացնել տեղ Հնարաւոր (ոջ) ծրբեւէ բնագրագիտութնան

Բջ

,

նուած

Ս

որը

այդաես է:

այդ

ասլա

էնման

`

եւ

ղա

Գուլամիրծանի վարքբոանի Հրատարակութեան Համար: Եթէ իրե, Հետեւութիւնը բնու չի բխումՄԱՐ ոՊՑ` 6»4Հ

ըր

Համար:

թիւնն փովինխո

Հանեիանան,4ճռագրումնկատուած «քիչ ՐԸ նթե դրաքննիչինն են, ասլաԳուլամիրեանը դնե ոչ Թէ բազմժակկտեր Ը դեծլով պէտքէ կատարէր, Ը5Ր: Լ ՆԹԵ Ժ, «խմբաղզրութնամբ» «Հիմ.-ձեուսԴՐի»Բ» ընթերցումը Հանդերժ Պէտջ է ընդդրկքր իր տեթատում, բայց չի արել: արք Ինչո" ԲՆ ոգով ռ՛

բառերի բացթողումներ

ա

Փուլամիրեանը «գրաքննի չի» պածան բառը դարձնելով խկ «անօրինաց», «ազատ

ի նոցանէ» ընթերցումը...

բացատրել: ինչո՞ւ գզայլազգնաց» բազմ ակէտկէտ բի փոխարէն չի տպադրել : ("Ր խօսում են Ա. ԲԱՑԱՌՈՒՄ ԵՆ ծովրուն

աք

ւ. Աբրաչամնանի ճնթաղրութեան ԴԷՄ: Այ,

մրթառումները:

Հաննիահանի աան ձեռադրի` Գուլամիրեանի

Ընկած Հիմքում բատարակութնան

Լինելու վարկածը:

Բայց Հետաջրջիրըեշ միաժամանակ Հանե Համնանի՝«բանբերՀայաստանի արիւնն մօգուածում նոյն Հատուածր արի տեսքն

Լ

Լորանը Պ.

այն է,

«Եւ ճղեն կամաւ մ այլազգեաց որպէս «խմբագրումի»բուլ ցիշխանութեանց իւրեանց»(չջ 87)։

ոչ Խանի Հանդքոա».

ստ

մին

ւԼածու

Ի.

ոյն

1,

2,

Բրո ա 16). Արեւե

րցումն

1974,չջ ը

որ

ն

՛

:

եւ

ժառաջն,

Մենք

եւս

։

անի,

ո"

--

ների» մասին խօսելը

մեր

նան որ այս տեղի է ունեցել ը Հայաստանի արխիշների» 1972 ԹուականիԻԷ. Յ-ում տպագրուած Աչ: Աբբաչաժնանի մօդուածի եւ բանասիրականՀանդէսի» 1974 Վ. 1-ոււտ զետեղուած ժեր ետոլ.8" Քննախօսութիւնից Բշոմ Բաց ԹԷ կողմից եւ ի՞նչծանդգամանքներում այղ ձարցով ժեն, ժոչ "ր «ետք է զբաղուննք: ատի նւ բացառուած պետք է Համարել այն չեր

.

ս

որբ

ՅԱԿԻ

Ր1».

այն

Ապա

Ինչոլէ" կարելի է (բջութեանտեղ ընդունել գիտականճչմարտութնան: նաեւ սխալինչ-որ Հ«ոարբազրական մտացածին ձեռագրի Հաժեժմատութնամբ

«Գատմա-բանասիրական Ա

:.

տպա-

բարգուչատ:..»":

Աբրա-

իր տպագրած Թ: ԲԲ» է որեւէ առանց ունեցել, 3-ում

ՋՕՐԱՊԵՏԱՑՆ

ու

«21ՀՆ-1-- 1..ՀՀ

4Ե-

ձեռագրից: Ցովչաննիսեանի թեան բնագրային Հիժջի բացառումը Ա. աղպացոյցներին փաստարկներին, Չնայած անչձերթելի այս գրում «ինքնավստաչութնամբ» վաւակնուն այնուամենայնիւ, Աբբածամնանը, չ. «Որ գրաքննիչի մակագրութիւնն ունեցող ձեռագիրն է Հանդիսացել (Ցօ3::։ ԱՆՀրատարակութնանՀիմթը կասկած լինելչի կարող» Գուլամիրեանի եւ բնդեւս զամրապնդելուՖ առաւել պնդումը այս արուած վերապածչութնամբ եւս. գծելու Համար Ա. Աբրաձամեանըարձակում է ցարանման մի վճիռ է «Անկարելի է մտածել, որ Գուլամիրհանը թոյլտուութիւնն ստացել այլ ձեռագրիհամար(իմա` ՑովՀաննիսնանի Լ: Խ-), իսկ բնագիրըհրատարակել մի այլ ձեռագրի տարբերակով»:6::Սակայն ժնզ Հետ վիճելիս. բնագրային

-

ՀՀ8---ՀԼբ- յ

Բ

ո'չ

ձեռագիրը (աճա թ- 41բ, Յովհաննիսեանի

'.

`

«ԱՆՈՒԱՆՔ

եւ

ՏԵՂԻՍ» խորագիրը (էջ 16). որը չունի ձեռ. Վ. 10579)։ Ընթերցումների

Ի ՋԱՆԱՋԱՆ

ԴԱԻԹԻ

ԵՒ ԶՕՐԱՑՆ

Հ.

2-«Հ-ՏԻ-/1-չԷ---:չ-41..Հւ «Ն«Տլյէ-բ՛ 8 ԼԱՑ գ

ունի Հրատարակութիւնը Գուլամիրեանի

զ:

5 եշ"

այդ

Հետ

Այսոէսա ուրեմն, մենք սպառեցինք մատենադրականսոյն Ցուչարձանի այն Հարցերը, որոնջ տարբեր առնչուած բնաղրագիտական բոլոր ՛5

«Փատմա-բանասիրական Հանդէս»,Ւ.

4,

1974,

էջ

192։

իո ն, 5 մոլ: 195

։

ժամանակներում արծֆարձուելէին Հայաղզիտական եւ մամուլում: Հակասական սխալ պնդումների վերագրումների Փննութիւնից եւ փարատումից մետոյ,

մեծ

աճա, 34711

դարի առաին էրձանամեակիԴաւիթ Բեկի գլխաւորութեամբ Հայ ժողովրդի ծաւալած ազատագրականչարժման այս կարեւորագոյն ՍնզբնաղԲիչրը: արեւնլածայ գրական լեզուի զուգաղիր թարգմանութեամբ, ներկամացնում ենք Ընթերցողին:

Ա) ՔՆՆԱԿԱՆ

ԲՆԱԳՐԻ

ՋԵՌԱԳՐԵՐՆ

Հ

ծովեզերեատ

թաղաք

Դանին

ւ

էջ

միչատակազը թողած չափածոյ Ղավանցու

կարդում ենք,

«...Ղօղծալ ելով ի խորչ անկեան ի տան մեֆի քաջազալրմեան Աստուածատրոյ մեծ Ապրօեհան

Յորմէ առաք զպատճէնսորայն Ջեռամբ Դանիէլ չնչին դպրի 0օրինեալ գծագրի

ՀԱՄԱՐ

ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԱԾ

ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐ Ը

ՀԳուլամիրնանի1811 Թ. Հրատարակութիւնը,որն իր Հիմբում

Ճ

ԿԱԶՄՄԱՆ

ՈՒ ՏՋԱԳԻՐ

ձեռագիրը Զմիւոնիայում» արտագրուտ Աաաա արաւ, կովակիմմ Ռաֆայելեան գարի: Այս մաին ԳՐչագոն, ՎՐԱջում

Այ. փայր՝Ամստերդամ:

ու

ի ծովեզերեայ մեֆ

դրուաֆ

ձեռադրիտարընթերցումներովչափազանցարժէքաւոր է: անուան ժեռ. Ի. 4598, ԹԹ: 1ա-20թ: Մաչտոցի Մատենադարան Թերի է, պակասում են, 2-րգ զլիից` 83-65. իսկ 3-րգ զլխից` 66-61 պարբծրոյթ՝ ներ». բնչպեա եւ վներջաբանութիւնն «Անուանք զօրապետացնեւ զօրացն Դաւթի ի զանազան տեղիս» զլողխը ընդորում պարբերոյթները Հոգե ժառ կաա աաա նովոարը Ամասիացի - վայր՝ Ամստերդամ: ՄԶ աժեսայէն Հաւանականութեաժբ, Ընդօրինակուած է Բ ձեռագրից, որի գրիչն է Ցովակիմ Ռաֆայելնան Ղափանցին՝ դաղավփարելով ՁԵՐձեռագիրը դարձեալԱժատճրդամում: ԼՄԱ7Դ7 սպացուցւում է նրանով, պայմանաւորուաֆութիւնը որ եթէ Ցովակիմ Ռաֆայնլեան Ղափանցեն չ 1759 Թուսականի «Յունընդօրինակել

թաղա, Քաղաք

:

Ռր եւ Ջմիւոն անուամբ հրճուի» (Թ- 69թ:)։ ղ

լ

բ

Հ

Մատենադարան,Է.

Մաչտոցի անուան

10159,9.

չունի 8.իչ ատակարան: չունի

ու

ուարի Չ0-ին», բնչպէս

(տես Լ6Ցիչշատակարանուժմ նինգրադիԱրճւելագիտութեան ինստիտուտիՀաչկական ձեռագրերի ֆոնդ, 8 129, Թ- 68ա), ողա Ցովչանեքս Ամասիացինարտադրում էիր Բնագիրը նոյն Թուականի «ՅուլիսիՅ-ին»՝ Հաղորդելով այդ մասին Հաւաստւում

է իբ

աաաԱաթաթերար գառան

Ր, ՈՐՈՆՔ

յո

/

Ն, Խա այի Ր -9. Հրատ: Արամեանի: ար Մն Մ.Ղազարու

եր

(ռես ցիչատակարանում

ՇԸՀՄաչտոցիանուան

հ»-Մ.

4598, Թ: 1ա)։

մեռ: ԻԼ 3297, Մատենադարան, զանաԺողովածու

ոթ

նակ` 1847, վայր՝ միածին, գրիչ` ԵսայիԱւագեան: Այս (լիովին բխում է Ցովակիմ Ռաֆայնլեան

4եռա

Ս.

«Պատմութիւն

-

129), որովՀետեւ երարտադրել է

նաեւ

վերջինիս

բոչոր

Ծ

սնուան Հ«Մաչտոցի

ԹԹ.

մեռ: ԻԼ 6835, Մատծնադարան ց

162բ-165ի ԹԹ:

«ՐԻ ը ՀորաԳիՐ

"ր իր Հողինազայի կբ Նանի: Հրատ: .

Ս.

քեան ի`

Ճոոծուծը: էջերը, ոզաոի-

Ան մմերիմ,ւթիւն մերնագրու|:

Հայոց» աչխատութնանԳ Հատորի

184-800

ՐԸ

Լ. Գ. ԽԱԶԵՐԵԱՆ

Յի-

Երեւանք:

Մատենադարան,

եւ

լ

1ա-7 Մա, ժամա-

վայր՝ անյայտ: Ունի Յովակիմ Ռաֆայելնան Ղափանցու Ցիչատակարաններից երկրորդըմիայն: Պարբերոյթները Են: ՀամարակալուաՖ եւ

տարբնրակ,

Թարգմանութիւն Աի

ԳԵՐԸ

Լճնինդրադի Արեւելագիտութեան Ինստիտուտի Հայկական ձեռագրերի Ֆոնդ, 8- 129. ԹԹ: 67Ի-69բ)։Պարբերոյթները են: Համարակալուաֆ նակ` ՎԹ, գրիչ

է

3297,

Ք

Ճ

էջերը։

չատակարանները խատադոյն բֆախնդրութնամբ (ճամեմատի'ր Մաչտոցի անուան ձեռ.

Մատենադարան, ԷՎ.

2685,

Ընդարձակ ՂավփանցւոցՖ:

Ղափանցու ձեռագրից Լենինգրադի Արբեւելագիտութեան Հայկական ձմոագրերի Ինստիտուտի Ֆոնդ,

տարբերակ, Համառօտւ «Բազմավեպ», 1977, ՂավփանցւոցՖ:

Ւ|.

«Բազմավէպ». 19171 Թիւ 3-4. էջ 555-590, սոյ Բրոսսէիֆրանսերէն լեզուով

Վ65 ՒՈՏԼՕՈՇոՏ

'ՇՕԱՇՇԱԾո

է նրա որ ընդգրկուած 221-255 բութիւնում, Հատ: 2. Ս.-ԳՓետերբուրգ, 1818, »

ք

Ձեռա

Ւ|. 620.

է`

զան նիւթերի, Դաւիթ Բէկի պատմութեանբնագիրը առկայ է 138ա-1065ր Թերթերում, ունի Հետեւնալ վերնագիրը՝ «Պատմութիւն ինչ-ինչ անցից ք Սիւնիսն Սոզբիցպակասում չ 20 չջ ԲԸ ձեռագրով: ժաժա-

ազարու,

Լ

.-

-

ձեո.

Մ.

«Լենինգրադի Արձւնլագիտութեան ինստիտուտի Հայկական ձեռագրերի ֆոնդ, 8 129. իսկ նրա մանրալուսանկար գտնւում է Մաչժապաւէնը -

տոցի անուն Մատենադարանի միկր"ֆիլժերի Չ50 Համարի տակ դրանցուած: Թճրթեր՝49ա-88ր: Ս2զբից՝ պակասաւոր: ժամանակ՝ 1759. 20». գրիչ` ծովակիժ «Յունուարի Ռաֆայելնան Ղափանցի,

| | լ

|

Թ.

ԶՈՒԳԱԴԻՐ

ԳՐԱԲԱՐԵԱԾ

ԸՆԹԵՐՑՈՒՄՆԵՐ

ՔՆԽԱԿԱՆ

ԲՆԱԳՐԻ

ԵՒ

ԱՐԵՒԵԼԱՀԱՅԵՐԷՆ

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹԵԱՆ

ԸՆՏԻՐ

ՂԱՓԱՆԻ.

ՆԱ ՈՏԻՆ ՈՒՐՔԱՑ ԵՂԵՆ ՏԵՆ

ՊԱՏՄ

ԵՒ

ՈՐՔ

է" ՔԱՄԻ

ՒՆ

1/8 111։

Ի

ԳՊԱՏԵՐԱՋՄԱՑՆ ՀԱՅՈՑ

ՄԵՐՈՒՄ

ԺԱՄԱՆԱԿԻ,

ԴԱԻԻԹ

ԲԷԿԻ' ԵՒ ՂԱՓԱՆԻ" ՀԱՅՑԵՐԻ ՄՂԱԾ

ԸՆՏԻՐ ՊԱՏՄՈՒԹԻԻՆ

ԹՈՒՐՔԵՐԻ

ԴԷՄ ՄԵՐ ԺԱՄԱՆԱԿՈՐ

ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑԱՆ

ՓԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐԻ,

ԹՈՒԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ

ԵՒ ՀԱՅՈՑ 1722-ԻՆ

ԱՅՆ Է՝ ՏԷՐՈՒՆԱԿԱՆ

ՆԵՐՈՒՄ.

1171-ԻՆ:։

մինչեւ ցվախճս"0յառաջադեմլեալք րըի «կզբանէ էին ն ԳՐԵՆ իրացն եղելոց, այսինքն

որիր ԻնդՇահումեան,ի գաւառէն Փոքր Վարդանեսեան Ստեփաղնոս Սիւնեացեւ յաւանէն Նկդաստանա ց ոմանցընդ նմա: եւայլէր ատ

ք

Սաթե

Գրառութնամժբ՝ ՂՈՒԿԱՍՈՒ |Գրառութեամբ`

ՍԵԲԱՍՏԱՑԻՈՑ|

Վարգասըետի

Սոյնը գրել տուեցին նրանք, որոնք սկզբից մինչեւ վերջ մասնակցութիւն էին ունեցել բոլոր կոիւներում եւ ականատեսեղել իրադարձութիւնտնից էր, որը Շահումեան ճերին, այսինքն` ՍտեփանոսՎարդանեսհանը', հետ եկած մի քանի եւ ճրա աւանից" ԵԾկդաստան Փոր Սիւնիք: գաւառից, այլ մարդիկ":

(Գրառութնամբ`ՂՈՒԿԱՍ

ՍԵԲԱՍՏԱՑԻ

Վարդապետի

ԳԼՈՒԽ

ԱՌԱՋՆԵՐՈՐԴ

ԱՌԱՋԻՆ

ԹԷ ՎԱՍՆ Է՞Ր ԵՒ ԿԱՄ Ո՞ՐՊԷՍ ԵԿՆ ԵՄՈՒՏ ԴԱՒԻԹ ԲԵԷԳՆ

ԳԱԻԱՌ։ ԵՒ ԹԷ ՋԻԱ՞ՐԴ

ԵԼԻՆ ՄԻԱՑԱՆ ԸՆԴ ՆՄԱ

ԱՄԵՆԱՅՆ ԲՆԱԿԻՉՔ

ԳԱՒԱՌԻՆ ԵՒ ԸՆԴԴԷՄ ԴԱՐՋԱՆ ԹՈՒՐՔԱՑ։

ԵՒ ԿԱՄ ԻՆՉՊԷ՞Ս ԴԱԻԻԹ ԲԷԿԸ

ԱՅՑՆ ՄԱՍԻՆ, ԹԷ Ի՞ՆՉ ՊԱՏՃԱՌՈՎ

ՆԱԵԻ՝ ԺԱՄԱՆԵՑ

ՂԱՓԱՆ ԳԱԻԱՌԸ.

ԹԻ ԻՆԶՊԷ՞Ս ՈՏՔԻ ԵԼԱՆ,

ԵՒ ՀԱՆԴԵՍ

ՆՐԱ ՀԵՏ ԱՅԴ ԳԱԻԱՌԻ ԲՆԱԿԻՉՆԵՐԸ

ՄԻԱԻՈՐՈՒԵՑԻՆ

Ի ՂԱՓԱՆ

ԵԿԱՆ 1. ի ժամանակին, մորժամ զօրացան ազգն Ազուսնից թուրքաց ի կողմանս Հնդկաց՝ ն Ղանդաձար գաւառին, նեւ յարձակեցանմաչխարՀն ասպատակաւաւար Հարկանել, Պարսից ժինչեւ խ գալ՝ լաչարելնոցա եւ եւ Քաղաք, առնուլհռ զՍպածան սատակելզՇած Հուսէին արքայն Պարսից,որ եղեւ յամի Տետոն 1721. եւ ի թուականութեանն Հայոց` ՌԴՀ

Ձայսու ժամանակաւԼակզի Թաթարթն ի կողմանցն Հիւաիսոյ ի ի յԱղուանս արչաւեցին:եւ զգիւղօրէսն Գեանջայու եւ Շաժախու եւ աւար ասպատակնալ Հարկանէին, զազուլեցիՄուսաբեգեանսռոՀմէ եւ Է մաՀ ժմատնէին, զիչիաննՇամախու ամենայն զօրաւոր դիմակազսն 2.

Հայս

եւ

սատակէին, առչասարակ ունս

եւ

ի գերութիւն վարէին,

սատմել: Յ.

Եւ

զժողովուրդս ծրկրին՝զկանայսեւ զորոց

մի

ըստ

միոջէ յայսմ

եւ Աղուանքի ժամանակներում լեզգիները"Հայաստանի եւ Շամախի Հիւաիսային կողժերիջ արչաւեցին:Ասպատակելով Գեանջայի զիւղերը՝ աւարի մատնեցին բակ ագուլեցի Մուսաբեկեան տոՀչմից վաժառ Ընդդիմակայողներին Շամախի Բչխանինսպանեցին եւ բոլոր երկրամասի բնակիչներին՝ կանանց եւ առծասարակ ոչնչացրին, մէկ պատմել այստեղ մանուկներին գերեվարեցին, որոնց մասին մէկ Հարկ չենք Համարում:

Չ.

զման-

վայրի չունիմք

զայսչավ չարիս զիա՞րդ տնսէալ Հայոց բնակչացն

քամ 23

Գուգարացւոց,որջ

չուրջ

ձին բնակիչք

Հայոց զինու յւ

4.

Եւ

Այ"

էլ չննք ասելու, Թէ ինչպէս Գուգարքի" եւ չրջակայքի Հայ բնակիչները բազում չարիջների ականատես լինեճլով՝զինավառունցին, ճակատամարտ մղելով Թարթառ միածամուռւ կռուի պատրաստունցին՝ դէմ, որոնք իրենց երկիրը այն յարձակուողների գետի': մօտ բոլոր վայրերն իրենց անունն աապատավելուՀամար էին եկել (այսոքղից էլ «յդ «ՄԵծ եւ Սղնախ Ֆ): ատացան մինչեւ օրս կոչունհցին

զարդու

ե մարտսպատրաստեցան ժօրինեցան, ժիածամուռղ ճակատեալքԹարթառ գետովն ընդդէմ ամենայնարձակելոցն է զասպատակութիւն ծբկրի Էրեանց (որթ եւ զանունառինայսու եւ կոչեցան ժինչեւ ցայսօրՄեծ Սղնախ):

ԹԼ ո՞րպէսքաջացան սոքա

վանեցին ԹԼ' զլակզին, Հարին, Թւ'

զՊարսիկնեւ 22 զ0սժանցին՝ ոչ ունիմք գրել, այլ միայն զխիմբելոցն Հայոց է մԵօթնաբերդ գաւառինՂավփանու ծղելոցն ձեռնարկեժքպատժել: 5. Սամին ծազարերորդի Հարիւրերորդի հօթանասներորդի առաջննրորդի Հայկազեան, թուականի, յորժամ լուան բնակիչք

Չ5

Սա այն ժամանակն է, երբ

առ

եւ

ԴԷՄ։

ԹՈՒՐՔԵՐԻ

Հնդկաստանիկողմերում՝Ղանդաչար աֆղանական Թուրջ ազգը" ուժեղացաւ եւ աւարառութնան գաւառում" նպատակով ասպատակութեամբ տարձակունը Փարսկաստանի վրայ: գրաւեց, պարսից մինչեւ անդամ եկաւ, պաչարեց եւ Սպածանքաղաքը ՀաՀ-Հիւսէին թազաւորին սպանեց: Դա տեղի ունեցաւ տէրունական 1721 Թուականին իսկ Հայոց թուսկանութեան 1110-ամնակին՛: 1.

(1170)։

ԳԼՈՒԽ

| :

Յ-

կամ

4.

կամ

ԹՀ

ինչպէ՞սՀայերնարիացան խփեցին,վոնդեցին Թէ'լեզ-

22 պարսիկներին եւ 22 գիներին,

«մլ14ԳԱԱ իրոք մտադրւում: Ղափան գ

ց

դրանք եւա օսմանցիներին՝

բաւոր

Ը,

Ա

աոնել

գրի

ԱՐԴուՄ

", Հայկական Թուադրութեան Հազար Հարիր հեօթանասունմէկին առին լեզգիների երբ Ղափանգաւառի եօթնաբերդի բնակիչները լուր 5.

ԳէԿՆ

2 8Բ

8.8

ճ

ԲէԿՆ

ՃՇ

Ղանտաչար

Ի ԽԱՓԱՆ

Հիւոչին

9'Ճքր

ք

ԹուականութնանսԻ

13 Ի

Մուսապէկեան

Յամի Ճքբ

Թուականութեան

ք չիք՝ Հարիւրերորզի ծօթանասուներորդի

1.

Եօթնաբնրդ զասպատակն եւ զաւերումն Փոեանիայու դաւառինՂափանու ճւ. Շամախու. Հայք եւ պարսիկք առչասարակխոովեցան եւ զաչի Հարեալ,

սասաննալ, տազնապէին, եւ իբր ամիսս երկու կամ երեք երթեւեկս առ միմեանս առնել միրերաց կասկածէին, զի զանձինս իրծանց առծասարակ Ք խնամոց բնդչանուր՝ ընտանի խնամակալութենէ լքնալս տեսանէին: Վասն այսորիկ քաղաք ի քաղաքէ: ազգ յազգէ, իչխան յիչխանկ կասկաեւ Թչնամութնան (րծալ տաղզնապէին զսոյնպիսի աղզէտս չարեացեւ

ծանս

,

կրէին:

սոքա

6. Արդ,Է սոյնպիսի աւուրսդառնութեան ռասանութնեան Ստեփանոս անուամբ ոմնի մերազննայց: ի կողմանցն կալերու՝Վանքեցի, խԽորչուրդ

մի տալ երկրին Ղափանու Ք զօրագլուխ, եւ Հրաման եւ ինելոյ զօրաժողով զերկիրն ի Թչնամնաց պածելոյ:

խնդրել ի նմանէ նմա

տալ

զայր

Զի զայս

7:

ոչ ոք ի սոսկականացնՔշբովի առնել Համարձավկէր , եւ Ւ23 քբբեւ ապստամբի տերութենէ Ժերժիւր ի ժողովրդենքն: Ա, Քչխանն վրաց ժեծ էր, եւ զայսպիսի զօրադլուխ յայնժ գաւառի կացուցանել նմա անկ էր։

առնիցէր ոք

Իսկ եթէ որո՞վ մարթասցի զծայցուսծ Իւր առաջի Քչիանաց Էչլբանինարժանաւոր ցուցանել, խործչեցաւ գիրս յանուն յիսուն արանց ուսնոււտերանց մօրինել, եւ րստ նմանութեան Ղափանու իւրաքանչիւր (նթոց նոցա զկնիքս քանդակել, եւ զայն դիր նոթօթ կնթեալ 8.

սուտ

Հաստատել :

Եւ

9.

«Տո՛ւր մեզ

զօրութիւնբանիցՀայցուածոց էր այսպիսի ինչ Հրովարտակին

.

զայր մբ` լինիլ դօրասետ, որսլէս զի բոյին Հրամանաւ լիցի մեզ օրինաւոր: հւ ժեք զզօրասնՀողամքպատրաստել: եւ նոքօք զգաւառն մերի Թչնամեաց աներկեւան առնել»:

այս

10. Ե, գնաց

Յ0

Էչխանին Վրաց,

եւ Եծաս Ստեփաննոս

եւ Քաղաքացնաւերման սատմեաց Թիւնս լ

նւ

զածն

եւ

ցոր զչրովարտակն,

թե

տունալ

Է Մոի'էթՔաղաք,անդի ման եղեւ նմա

տաղագս

նախայիչատակեալ

տանգո, եւ զխոովուզամենայն եւ զերկիւղն ժողովրդեան Ղազվփանույ մատոյց նմա սրարեալն էր յանուն տանուտնրանցն: նմա

եւ

| ոք մընդծանուր (խնամոց

չիք՝ /

թ Ճ0

դոյժ

գրձլ զայսպիսի փխի սոյնպիսի

Հայերն եւ աւնրման մասինե". Վեսնջայի Շամախի ասպատակութնան ածաբենկունցին, Խոովք ապրեցին, առծասարակ պարսիկներն ընդորում չուրֆ երկու կամ երեք տադնասի մատնունցին: իրարանցման խնամիների որովչետեւ բոլոր է ին, ամիս իրար այցելելուցվախենում տեսան էչ պատճառով Ա յդ փրենց: լքուած Հարազատ Հողդատարութիւնից ու

ու

ու

:

իչխանըի չխանից երկիւղ քաղաքից գերդաստանըգերդաստանից այդպիսի աղետներ բնդոմին էր։ մէջ Թչնամանք կրելով խոովջի նաեւ բնակիչները: եօթնաբերդի չարիքներ վերապրումէին

քաղաքը ու

ու

օբերին Կկալերի՞" այս իրարանցումի մէկը անուամբ Հայրենակիցներից մեր Ստեփանոս կողժերից ԱՄԱՁ Սբսական գաւառն՞'անցնել եւ գնալ ՀասնելՎրաց աշխարը եւ մօտ խնդրել Շ աՀնաւազի՞՝ Քչիխան իչխանաց Քաղաքը:Վրաստանի տայ մարդ մի զօրապետ Համար իբրեւ երկրամասի նրանից, որ Ղավիանի 6.

Արդ: դառնութեանեւ

մտադրունց

ծրբկիրը որպէսզիպաչտպանի վրաւասութեամբ: կատարելու զօրածաւաք

Թչշնամբներից: ՛:

մարդկանցիցոչ ոթ Հասարակ այս յանձնառութիւնը իրականում՝ այդ

յանդգնի անել, եթէ անէր անգամ` կր մերժուէր դեմ ապստամբ ժողովրդի կողմից ՔԲՐեւտէրութեան Թեկնածութիւնը մեծ էր ուստի նրա'ն Բչիանը Հեղինակութիւն մարդ: ՍակայնՎրաստանի

առանձին չէր կը

մի

նման նչանակումը: զօրառլետի այդ գաւառիՀամար պատչաճէր

Բայց Թէ ի՞նչ ձեւով պէտջ է կարողանար իր խնդիրջը հչիանին: ՇաՀումեանը իչխանաց Ստեփանոս ներկայացնել պատչաճապէս կեղանունից մարդկանց միսուն Նա մտածեց Ղափանի տանուտէրերի՞՝ նմանուկնիջի իւրաքանչիւրի Համապատասխանաբար ծագիր յօրինել Եւ Հ աստատել"5: գ րութիւնը՝ դրոչմել: կնքելով Թեամբ չր: «Մեզ խմառտնայսպիսին 9. Իսկ ՀրովարտակումԽնդրուածի որպէսզի քո Հրամանով մի մարդ ՔբՐԵԼ զօրապեւտ Համար նչանակիր նա Հող տանենք զօրբեր էլ մենթ աչքում, ժեր Համարուի 8.

ու

:

օրինաւոր նրանց օգնութեամբ էլ մեր պատրաստելու,

գաւառը

դարձնենք աւպածչով

Թյչնամիներից»:

Մցիէթ քաղաքը: դնաց եւ Հասաւ Վճր կացաւ Ստեփանոսը, միչագուժելով նախապէս նծրկայացաւ Վրաստանիհչխանինեւ: աւերման մասին՝ ծաղորդեցնրա՛նՂափանի տակուածՓաղաթների վերապրած սպառնացողբոլոր վտանգների, բնակիչներին եւ նրան տանուսոէրերբ ծրկիղի վերաբերեալ, զանձնեց վախի ուամբ իր կազմած Հրովարտակը: 10.

/ուգում նորի: ան-

ու

չիք՝ Վանջեցի

8 ճ Ճ8քըանցանէր Սի«շան ՏիթետլՃ8 Հառսանիլ

Մերթ խաֆանու

Ճ8ԾԲ Ճ

թ:

չիք՝

ՃՅՍՐԻԻ Ճ։քք

սուտ

խափանու

բանիցն Էր Թշնամեացն

փխԵլ

ՃԾՔ

եւ

Ճ8Է

զչաՀն

ք

8ԾԲԻ

Մխի թ

ժողովրդեանն Ճ8ՍՔԻ

խափանու

Տաթեւի ընդճանուրտեսարանը:

Տաթեւի վանթը նախքան երկրաշարժը:

11. ՀաճոյքուծցաւՔչխանին Հայցուածն զոր յանուն նոցա Հայցէր: կ(ոչնալ զԴաւիթ բէգն Սիւնեցի է Հայկազնանատոծմէ, հռ նմա զիչխանութիւն ներթա ժիր Հայրենի ժաչխարչն որ այժմ էոչի Սրւնեաց, զօրաժողով լինել անդ եւ պածել զերկիրն Հայոց: Ղափան, եւ

12. Եւ

մերծսաց իչխանին Վրացեւ եկն Եծաս ժաչխարՀն Սիւնեաց եւ ամի Է ԹուսականութնանՀայոց 1171, եւ բանակեցաւ ի սամանա Սրսականգաւառին, ի գեղեզիկդաչտավայրի անդ, մերձ ի բլուրսն երքքգագաթեան,որ ի յայլասծոից կոչի Ուչթեփէ: Սա

Տետոն

13:

եւ

1722.

բնքն Դաւիթ էր ազնուական,

բարեպաչո:արդարակորով: արիասիրտ: ծրկայնաժիտԽորչրգով,զօրաւոր բանիւք եւ Թչնամեաց ազգինժերոյ, բնթն եւ ամենայն վրէժխնդիր նա Հետեւողք ՔԻ-Ը:Իբրեւ ծյանէր ժերկրէն Վրաց, ժողովէին հ Հայո ամենայն սրք զօրութեանց ամենայն կողմանց գաւառին որբ

ծանօթ գրոց, գործովք, եւ

ագին

առ

զնմանէ. արք քբբեւ չորեք Հարիւր, որք նեղեալք եւ տառապնալթէին ի դառն ծառայութենէ այլազգեաց: ա'րթ որք զանձին»ա Քրնանցհղեհալքէին խ ազատ (ինծլոյի (ֆոյ ծառայութնեաննայլազգնաց: ա'րքյ որոց մինն Հալածէր զձարիւրա եւ ծրկուքն՝զծաղզարա:

յ

աու

14. Արդ`

զառաջինն Հարկանե, արկանելով եծար Դաւիթ զ Ղարաչօոլու կոչեցեալԹուրջն Է 7Ուչթեվէն. ծւ ապա անտի չունաց զնաց եւ բանակեցաւ ի յամուրն, որ նոչի ՇնՀէր: բնքն զառաջնորդնՏաթեւու:պատմեացնմա, թէ ր բանս:կոչելը ի՞նչ խորչուրդահկնալ ձ, ասք: «ԶՁնջելով ֆեջեցի՛ց եւ

է զա

2:

առ

աԱ ՆՒԻ»

զարս

բու

եւ

եւ

ժերկրէ աստի ժայսմանէ»։ եչար ասպատակեաց

ժառանդգեաց զստացուածս նոցա:

եւ

ժողովեաց ն Դ» ԲՐԻ"

ւղօ

աւ

ինջն ե:

իբրեւ զայն տեսանէին նրեսուն եւ երկու Ջիւանչիը կոչեցեալ ցեղն թուրբաց ի միասին գային, ժողովին, ղունդ կազմէին եւ դիժէին ի 16.

,

վերայԴաւիթ Բէգին: Եւնա ել ընդ առաջնոցա է 7Ուչթեվէն,եւ ետես ք Հեռուստ զզօրս թչնամնացն զի էին բազում ժոյժ՝ ՔԲՐԵւ վեչտասան Հաէառ ընդ իւր Իբր չորեջ Հարիւր զար Աստուած Ընտիր զօրա եւ գոչեաց աղօթիշթյօգնութիւն Հասանել, եւ առժամայն ի վերայ զօրու մարձակնցաւ առ

11. Հաճելի Թուաց իչխանին այդ խնդիրքը: որ տանուտչրերի անունից էր Հայցւում. կանչեց Հայկազեան տոչմից սիւնեցի Դաւիթ Բեկին, (իազօրեց նրան մեկնելու իր ՀայրենիՍիւնեաց աշխարծչը: որն այնտեզ եւ Հայոց կատարելու այժմ Ղափան է կոչւում, զօրաչաւաք քրկիրը աչտպանելու՞":

Վրաց իչխանի լիազօրութիւնն ունենալով` Դաւիթ Բժկը վեր կացաւ եւ ճանապարՀընկնելով" ժամանեց Սիւնեաց աչխարծը 1171-ին, բանակ դրեց տէրունական 1722-ին եւ Հայոց Թուագրութեան միդաչտավայրում՝ գեղեցիկ Սիսականգաւառիսածմաններում դոոնուող պողժից«Ուչոր մածմեդականների բլուրների մօտ Երեթգագաթեան է կոչւում: Թեփէ»" 1ջ.

յ

էր բարեպաչտ: արդարակորով: Բնջը ազնուական Հէնց Դաւիթն Հեռատես դործերով ուժեղ ինչպէս եւ խօսթով դրասէր արիասիրտ: մեր ազգի Թչնամիների անձամբ իր բոլոր Հետեւորդներով վրէժխնդիր գաւառի բոլոր Ղափան Երբ դուրս եկաւ Վրաստանից, նը(ատմամբ: մօտ որ լռել էին Հայորդիները, Հաւաքունցին ամրակազմ կողմերից նրա նեղու400 որոնք էին, մարդիկ այնպիսի Հոդի: Նրանք նրա մասին: չուրջ Հպատակուդաոն էին կրել մածմեղականների Թիւններ տառապանքներ Թիւնից: մարդի՛կ որոնթջ իրենց կեանքը նուիրաբերում էին ազաստրկականլծից: ընդորում նրանտազրունլուՀամար մաՀծժեդականների ցից իշրաբանչիչրը կարող էր Հետապնդել Հարիչրների, իսկ երկուսը` 13.

ու

ու

ու

ծՀազարների:

բէկը Հարուսծներ Հասցնելով ֆարդտունց Արդ, առաջինը Դաւիթ ցեղինՈւչթեփէում. ապա այնտեղից Ղարաչօոլու կոչուած Թուրքական եւ բանակ դրեց այն ամրոցում, որ կոչւում է ՇնեՀէր»:: չարժունց:դնաց 14.

Դաւիթ բէկը Տաթեւի Հողեւոր առաջնորդին, իր մօ Հրաւիրելով է եկել Համար մտաղդրութիւնների Հաղորդեց նրան, Թէ էնչ գործերի եմ բոլոր երկրամասից այս ջնջելու «իսպա ասաց: ինջը եւ մօտ բոլոր Շնչէրի Հաւաքեց ԱյնուՀետեւ իր մածմեդականներին»: կոտորեց: Ինչո էս եւ Թուրթական գիւղերը ասպատակելով տղամարդկանց եւ խլեց նրանց ունեցուածքը: բնակչութեան 15.

ու

նանւ օթուզիք ցեղի մարդիկ, որ երբ այս տեսան Թուրքական եկան, Հաւաքունցին, գունդ կազՁիւանչիր էին կոչւում, միասնաբար ե. յարձակունցին Դաւիթ բէկի զօրթերի վրայ: Դաւիթ ԲԵԼԸ: իր մեցին եւ Հեռուից տեսաւ Հերթին, ընդառաջ եկաւ երանց Ուչթնփէիկողմից Իր Հետ Հազար: չատ էին՝ չուրֆ Թչնամուզօրթերին,որ չափազանց Աստծուն օղնութեան աղօթեց վերցրեց 400 բնտիր զօրականների

16.

ՃՇԲԲ

8ՔԲ

Ճ8ՇԻԲ

Ճ

Ճ

Խավփան

Սիսան 8ՇԲ չիք՝ մերձ ի բլուբսն Ուչդեֆք Ի Ուչդէվէ

ՏԻՒ

փխՍիւնեցի թացի

«էկն 8ՕԲԲ Մցխի չիք՝ յքւր Հայրենի

զՂարաչոռլու

/Ուչթէփէն 8ԾԷ բ /Ուչդեֆէն Ի ի /Ուչդգեֆէ։ Է Քքք կոչբ| Հայբաչէն կաժ ՇինուՀչայր կամՇՆՀԵՐր Հայրաչէն

8րան Է խորՀուրդ Ճ ծ Հայրաչէն փխ ՇՆՀերութ ծ

ՇՆՀեր

Է բՇՆՀեր ՇնեՀեր Շինուծայրու

է մՈւչդէփէն անին 8ՇՔԵՐ բազումք ԲԷ իբրու ի19222 զօի 2 զչորեջ

ԲԵՐ

Դ

:

եւմաճնավ կոտորելով:

Խոջա /«)

17: Բայը պատերազմն ոչ չուտով վերջացաւ,ւյլ տեւնաց ԲԲԸ զաւուրս երկուս կամ երիս: Եւ ապա զետ երրորդ աւուր իսպառ հՀար եւ վանեաց զնոսա եւ էառ զամենայն ինչս նոցա՝զզէն, զսուր, զերիվար եւ զայլ ամենայն աղխս նոցա:

18.

ետ

ժաւանն, նոցա:

որ

այսորիկ առաջեաց նա զմխիթար սպարապետն իւր ի կոչի Քուրթլար էՀար զայն եւ աւար էառ զամենայն ինչս

եւ

19. Աբդ՝ Ք-րեւ

եւ Փալինէր ամենայն բԲնակչացն Ղափանու Ժեծաւ է «Պրեդգրու, բէգն Եկեալ Հասնալ ի թիկունս Հայոց Թ Դաւիթ թաջունա Թեամբց Հասանէինամենայն կողմանց զօրաւորքն:

լուր

առ

նա Չ0. Զառաջինն սակաւ արամբ դիմէր գալ է Չավնդութ Թորոսն հւ գաւառէն: առեալ ի նմանէ զիչխանութիւն զօրապետութնան՝դառնայր Ք եզի, ընդ իւր առնալ նաեւ զՊայինդուր զօրավարն Դաւթի: առ

21.

Ձետ

այսորիկ

դիմէրն

իրնանց որդիքն Մաղամելիջին Ջուղայու,որ եւ (ոչի Հին-Ջուղայ ք Գողթանգաւառին եւ եւ սոքա որդիքնՏիլէնչիմականուտնելոյն: ամենեքեանգային, լոառնէին Ք. յաւնլանային ընդ զօրոն Դաւթի իբր երկու Հազարաարանց զօրա-

գալ

աւ

նա

զօրօք

ւորաց:

Չ0

22. Ընդ այսու ժամանակաւ մէլիջ ոմն էր ի Տաթեւ ուրացող, որ ճառաջն կոչիչր Դաւիթ. բայց յնտոյ անօրիննալի Հաւատա իւր ինքն եւ Եւ որդիք նորա ամենայն տուն իւր՝ ոչեցաւ անուն Բաղրի, ամենեթեան եղեն չածղուլի: Սա ՔԲՐԵԼ զգալնԴաւթի լաէր: զարսնՏաթնւու քնջն ժողովէր՝ աժուրս կանգնէր ճւ խորՀէր տալ պատերազմ ընդ Դաւիթ բէգին: առ

23.

Հապա

հւ

Դաւիթ բէգն զզօրան ժողովր,

գունդ կազմէր, գայր Հասանէրի վերայ նորա զամուրսն ս աչարէր: եւ յետ երկուց աւուրց զայն զբոաժբածէր: եւ զնա, եւ զամենայն խՇնՀէր ածէր:եւ ինչո նորա կալեալ անդ Հրամայէր նմա զաւուրս հրկոտասան ի մէջ եկեղեցւոյն յանդիման ամենեցուն ասել բարձր ձայնիւ զառածսզայս ռտսմկաց22 «Լոյսն լ

Լուսաւորչի Հաւատոյն, վա'յուրացողին»:Առա Հատանէ զգլութ նորա եւ

ի

փեջն ձրթայ բլալվնակի Տալու:

ջ

Թթթթ Ճ0ԷԷ

բ

8քը

18-19

/.

բոկոյն

կոտորելով:

նրանցզօրքերի վրայ արձակունց

օր:

աջ

ու

։

ախ

Մօտ երկու կամ երեք Բայցկոիչը չու չաւարտունցայլ տեւեց եւ վտարեց նրանցԴաւիթ Երրորդ օրուանից մետոյիսպառ կոտորեց եւ

17:

,

,

բէկը խլեց թուրջերի ողջ ուննցուածջը՝ զէնքը,

երիվարը

սուրը:

բոլոր

Հարստութիւնները:

Այնուչնտեւ իր սպլարառնո:'Մխիթարին"ուղարկեց աւան, որը Քուրթյար է կոչւում, այն էլ նա կոտորեց եւ նրա բնակիչների ամբողֆ 18.

ունեցուածքը

աւար

վերցրեց:

եւ. Զավնդուր 19. Արդ,րբ Ղափանի

բոլոր

Լո-ր բնակիչներին

քաջութեամբ Հասել է Հասաւ այն մասին, որ Դաւիթ բէկը եկել, ժամանեցին նրա մօ»: օդնութեանը, բոլոր կողժերից զօրականներ Հայերի մեֆ

զաւառից Առաջինը, որ նրան դիմելով ննթկայացաւ Զավնդուր եւ նչանակում մարդկանցով: զօրապետութեան Թորոսն" չր իր փոջրաթիւ եր տեղը: վերցնելով իր Հետ վերադարձաւ Բէկից՝ 20.

Դաւիթ առանալով

Դաւիթ Բէկի զօրավարԲայինդուրին:

մօտ

եւ Դաւիթ բէկի եկան ԱյնուՀետեւ իրենց զօրբերով դիմեցին նաեւ կոչւում է Հին-ՋուղաԳողթՋուղայի,որը որդիները Մաղաժելիջի եւ որդիները: Սրանքբոլորն էլ յորֆորջութծի Տիլէնչի'' գաւառում: նի եկան, միացան նւ աւելացան Դաւիթ բէկի զօրքերին, կազմելով չուրչ

21.

երկու Հազար ուժեղ տղամարդիկ:

,

մի մէլիք կար Տաթեւում, որը Այս ժամանակներում ուրացող դառնում է կոչւում էր Դաւիթ: բայց յետոյ Հաւատավոխունլով նավխաոէա 22.

Հետ միասին, է վերանուանւում անդամների եր ընտանիքի բոլոր անօրէն՝ ձրի

որդբները դառնում են չաՀղուլիներ::: Բաղրի- իսկ իր բոլոր ժամանման Տալքուի իմացաւ Դաւիթ բէկի մաին օո մտադրութիւն ամրութիւններ

Մ»

ԿԱ ք աք ար չ կանգնեցրեց ու

տամարտտալ

Բէկի դէմ" Դաւիթ :

յալձակունց նրավրայ,պաչարեց երա ամրութիւնները երկու եկաւ, նրա ողջ գոյքի Հետ բերեց բոնելով՝ Բաղրիին դրանթ: օրից յետոյ գրաւեց եւ

Այատեզ Հրամայեց նրան տասներկու Հեռ: բոլորի ներկայության,բարձր ձայնով

օր

չարունակ եկեղեցում,

արգա

ռամիկների ասել է, Ցետոյ աւիթ վայ ուրացողին»: Հաւատին «ԼոյսըԼուսաւորչի առւածը՝

բ մրա բ Խափանու

Իր

Հասնելու

եւ

բէկը դլխատեցնրան, իսկ ինքը դնաց, բանակ դրեց Տաթեւում:

պէկն զօրաւորթ

զօրաւարն 8քբբ Ճիւղայու բբ Ճիւղայու Մաղամելիջին

Գայինտուր ԾԲ

լխառնէրն) ի միասին

Հիրն-ճիւղայ

զօրավարաց

Գաղրի չիք՝ ծւ որդիջ նորա ամենեջեան եղեն չածղուլի: ընդ Դուքի փի բեղ Դաւիթ բերին ԲՍԲ սգելին 25 ԲԾԵՐ պրն Բ ամուրս փխգունդ ՑԲ |կազմէր|եւ 27 Ճի ՇննՀայր Է բ Շինուչայր 80 ի ՇՆՀէրն

22-23

8Ք

Բ

29Բ

304Ճ

ձայիւ

ուրացող

մարդւոյն

Տաթեւի վանքի Պօղոս-Պետրոստաճարը: Շինարարութեան աւարտը 800 թուականին:

Տաթեփ վանքի ճօճուռղ Կիւնը, որի տակ վարդապետական աստիճանի ընծայման արարողութիւնԷր կատարւում:

ԱպաՀրեչտակս առաքէ ի

24.

աներ նորին, Փարսադան՝

զի ի

եւ

Հալիձոր սու

ասէ: «եկայք.

մելիջ Աշոտինեւ Ինդ ժեզ, միաբանեցարո'ւթ տէր

Հանցուք զամենայն թուրք բնակիչս ի

բաց

միջոյ»:

առ

եւ ոչ (կամեցան

Դոլ:

գ

ու

Դաւթիբ Ղափանեւ Ի յաւուրս յամին երկրորդի գալատնանն՝ Քառասնորդաց պածոց ի տօնի սրբոյ Լուսաւորչինել ի երայ ԶՉավնդուր եւ խանն տայ Բաթալի սուլթաննԲարբքուչ: երկրին սուլթաննՂավփանու

երկրորդ տարին, Ղափան գալու է՝ սուրբ այն Լուսաւորչիտօնին": ԶավընՔառասնորդացպասիօրերին, սուլսուլթանը Բարգուչատի՞չ գաւառի վրայ չարժունհցին Ղավանի դուր եւ Սեւ Հազար զօրքով: տ ասնութ թան Ֆաթալին լեոանխանը՝

էին նոցա է տօնի լուրբ| Չ6. իսկ զօրթն Հայոց:որք դարան մտհալթ զԱստուած ն գիչերայն օգնութիւն քնջեանց Քրիստոսի Ցարութնեանն Հարին, վերայ յարձակեցան, ի բարձին, զաղաղակ յանկարծակի կոչեցին, եւ զայլսն ի փախուստ ի նոցանէ, դարձուցին: կոտորեցին զբազումս

Չ6. Իսկ Հայոց զօրքը, էր եղել Քրիստոսի սուրբ որ դարանամուտ Ցարութեան տօնին. զիչնհրաժամին օգնութեան կանչեց Աստֆուն, չանկարծակի աղաղակ բարձրացրեց, յարձակունց, խփեց, կոտորեց նրանցից չատերին իսկ միւաներին էլ փախուստիմատնեց:

եւ ՉԴ. Ապա ետ այսորիկ մելիք Փարսաղան տէր Աւճտիս եկին ողջոյն Դաւթի։իսկ նորա բարկացեալ ի վերայ նոցա ասէ: «կոչեցի զնոսա է ոչ եկիջ օգնութիւն մեզ»: Եւ Հրամայեհաց տանիլ զքեզ չեւ Ընդէ՞ր եւ Բերդն ՇնչՀէր արկանելզնոսա Է բանդ եւ էին նոթա զաւուրս Հեդետասանի բանդի անդ:

եւ Աւետիսը եկան էր Այնուչետեւ մ էլի բ Փարսադանը եւ ասաց: ողջունելուԴաւիթ բէկին: Իսկ վերջինս բարկացաւ նրանց վրայ ՈւատիՀրամայեց «կանչեցի ձեզ. բայց ինչո՞ւ չեկաթ մեզ օգնութեան»: տանել նրանց ՇՆՀէր բերդը եւ բանտարկել: Այդպէս էլ տասնչինգ օր այդ բանտում սաչուհցին:

լինէր ցաւուրան զայնոսիկ Ցովչանեէս պետին դուղարացւոց՝գալ ի կողմանս յայնոսիկ գիսուն եւ վեց Հազար եւ եւք չկարելն Բերդն Ռրոտնայ: զօրօք զանմառչելի պաչարել Հայագունդ առնուլզայնԷ Թուբքաց՝չուէ դայ է բերդն ՇեՀէրու եւ գտանէանդ զտէր "ռւ Դաւիթ Աւճտիսն եւ զաներ նորա ն կալանսազատէ զնոսա եւ առւսքէ եւ ինբն ի Տաթեւ էրքայ՛, գտանէ զգանձնԴաւիթ բիգին, բեգն ի Հալիձոր, եւ առեալ զայն՝դառնայք տեղիՔր:

Գուգարքի զօրասեւո Հայկական զօրքով Հազար"' եկել էր այդ Ցովծճանեքսը ծւ Բայց բերդը: անմատչելի չկարողանալով տպաչարել Որոտանի եւ Թուրթերից այն գրաւել, չարժւում ց գնում է ՇնեՀչէրիբերդը: ուր է Աղասոում նրա աներոջըկալանաւորուած: զտնումէ տէր Աւետիսին Տամօտ` է մեկնում ինքը իսկ Հալիձոր նրանց ։ ուղարկում Դաւիթ բէկի Թեւ, գտնում է Դաւիթ Բէկի գանձը եւ վերցնելով այն՝ վերադառնում իր

95.

Սճաւ

եւ Է

Հազարաւ: Լերին՝ութուտասան

ս

,

ուղարկեց Դաւիթ ԲԵՍԸ Հալիձոր Այնուծետեւ սուրծանդակներ ծւ նրա մօա»ասելով:«ԵՍԷ՛ջ. էր Աւետիսի: աներ՝մժէլիջՓարսադանի՞ջ Հետ, Թորթ որպեսզի վտարենջ ժեր միֆից բոլոր միաբանեցէջ մեզ չուզեցին գալ: Փարսադանը բնակիչներին»: Բայց Աձտիոն Չ4.

Չ8.

եւ

դէպ

զնա Չ9. իսկ Դաւիթ բէգն Ընկալնալ կացուցանէ զմելիջ Փարսադան՝ զօրաց: Հարիւր վաթսուն երկու ի վերայ կարգի զօրաղետութեան միւբում եւ զտէր Քառասնից: Աւճտիսն՝է վերայչորեջքՀծարիչւր

Յ0. Յետ այսորիկ իբրեւ լոէր Դաւիթ, Թէ զօրաժողով լինի Ասլամազ ղուլին ի կողմանս Բուխուրութայ լերինն ի բերդն Ճեվու, վաղվաղակի

25.

Փարսադանն

լ(2ոգր"րգի

| Բ-Ը Ճ8քՔԵԲծ

5Ճ

9 80Բբ

չիք՝

խափան

սուրբ

գիչծրայն փխ/ դիչնրայն 22 ոէր Ածտիսն 13 8 եկին ւմելիջՓարսադան եւ տէրԱւձտիսժողֆոյն Դաւթի (շարադաս:) 15-17 թ եւ Հրամայնաց տանիլ զնոսա ի բանդ, եւ էին նոքա զաւուրս Հնգնտասանի բանդի անդ, որ տարեալ էին զնոսա ի բերդն ՇեՀէր եւ արկեալ ի բանդ (խառնակ ընթերցում): 10 ՃԾԷ

18 Ճ8Բ

0օՀաննէս 0 0ոՀաննքէս

պաչարէր Ծ Որոտնոյ ՇննՀէրույ Է Շինուծայր 23 80ԲԲ «էկն Բ Դաւթի փխԴաւբթ բէդին 8ՇԾԲ «էնին 20 ՃԻ

21 Ճ

Փարսադգանն

մերում 27 8 ջառասնիցն 29 Էչ փխինի թ շ60ը

Բուխրութայ

ածա

Դաւիթ բէկի

Չ7.

28. Այդ օրերին էլ պատաձեց այնպես

որ

կողժերըմիսունվեց ու

եղը:

Փարսաղանին։ իր մէլիջ ընդունելով երկու է Հրամանատար նրան նչանակում կազժում՝: զօրապետութնան չ որս Քառասուն Հարիւր տէր իշկ Աւնտիսին՝ Հարիւր վաթսուն, 29.

իսկ

Դաւիթ բէկը,

զօրականների վրայ:

Այնուչնտեւ,երբ ԴաւիթԲէկն բժացաւ,որ Առլամազ ղուլին՝՝ զօրածաւաքէ կատարում Բուխուրութ:'լեռան կողմերում՝Ձեվայի Յ0.

2 ճի

Եւ

ն մէն ե ի Ղարաչիմէն կոչեցեալ գիւղն, բանակէր գումարէր մ. զայր Մե ԲՈՒ անտի Հրեչտակսարձակէրի Ձավնդուր ի կալեր կննաւուղ եւ ի եւ վա զօրավարացնգ̀ալ ժողովել անդ.

զզօրսն է

եւ

իսկոյն բերդում»,

զօրթեր ուղարկեց եւ եկաւ, բանակ դրեց Ղարաչիմէն» կոչուած գիւղում: այստեղից էլ սուրծանդակներ ուղարկեց Ջավնդուր: գան Եւ ճաւաքունն կալեր:կենաւուղ:" եւ Մեղբի որպէսզի զօրավարները այնտեղ: Վերջիններս անմիջապէսժամանեցին:

եւ

Հասին ,. ակի: եկին :

Բայց Թորոս զօրագլուխնընդդէմ եկաց նմա ի կու,

միջնորդ ե, մտնալ ի մէջ երկուցն՝Հաչտեցուցին զնոսա: մատու, ուլոյն: եւ ն ՐԴ գնաց ի վերայ Ասլամա ն. առնուլ զի ԷԶ Զեվու:Եւ դժուարին ւս իակ զայն ոյժ: այլ յետ բաղխելոյն ա տունալ՝ վե գրոՀ Աւետիան տէր բ վ ր աղացի իսկ նոթաի պարսպէանտի Ր մ տիս դրոձ տուհալ զառաա ի բաց մերժեցին: 31.

եւ

Եւ ժողովետ

արեթրե : , գր լ Է: խ եղէ Ն առին աւաերկուսը Միքա ա

զայն:

ւ

:

ի

Դաւիթ բէկին Թորոսը դէմ կանգնեց Հրամանատար Բայց 31Հաչտեցրին երկուսի միջեւ` միջնորդ ոմանք դառնալով կուում,

օրականան ա

այս

եւ

Բենը չար ժունց Առլամազ Դաւիթ զօրականներին, նրանց:Համախմբելով

ւա

ղուլի վրայ, եւ մօտննալով՝ պաչարեցՋեվայի բերդը: Սակայնդժուարին ն 4 ձր ե խիստ անառիկ: եղաւ այն գրաւելը: որովձետեւբարժձրաբեր մետոյ Մխիթար Չնայած դրան, երկու օր տեւած ընդծարումներից իսկ եւ չարժունհցին: ոէր Աւետիսը զրոծ տալովառաջ սպարապետը Հեռու Հայ վանեցին զինականներին։ Ասլամազղուլիի զօրքերը սլարսպից

:

32. Բայց էր Աւճտիսն խափանօք ք ամուր անդը հլանէր եւ զգլխաւորն նոցա ձերբակալ առնէր: Յայսմ վայրի զօրջն ամենայն, որթ չուրջ էին զբեծրդաւն,ի պարսպացնի ներքս զեղանէին, եւ զսուր ի վերա եդնալ` զամենեսեան զնոսա հտեղ սատակէին: եւ ի նմին անդ յամրոցի 7 կոտորեցին զա ի թ.ուրտացն ն արա չոր» Հ Հազար: է ի սոցանք մեռան սակաւ ոմանք: առ

լտ

Ք.

33. Եւ

ա:

է.

քւ

բնակիչ» ի կոտորեաց զիչխանս թուրթաց: 34.

զոչունցին:

եւ

գաւառ

Այստեղից առաջանումեն դէպի Աջոէջ:։ ուր դարձնալֆարդում են Ապա Դաւբթ Իէկը մեկնումչ Սիսական բոլոր Թուրջ բնակիչներին: եւ դրաւելով այն՝ կ(ուտորում թուրթ Էչխաններին: ղդաւառր

Եւ ն

յ

Յ5զօրաց

34. պլաչարում |

Եւ եղեւ ընդ աւուրսն ընդ այնուսխկառաքել Դաւթի զբազմութիւն եւ ինքեան Քրոց է վերայԹուրթացն ՔԲարթուչատայ, սակաւուք

9ք

Թվզօր» 8 կոչքալ Եչիք՝ Հբեչտակս::: զօրաւորացն Բ ("իչ

մինչեւ

բառը

ներառղնալ:

|

խազային

|

11 8քԲ

զայլազգիս

ԲՇՒ

8ԶԲ

8 բնջեանթ Փարկուչատայ

/ Սիսան

ւ

'

Լ

ՐԴ

տարին:

» բերդը:

է

Դա

/

դնում

Դ" ղկազար

Բայց այղ օրերին այնպես էր պատածել, որ Դաւիթ բէկն իր իկ զօրթներիբազմութիւնն ուղարկել էր Քարդուչատի Թուրջերի դէմ, գաւառում: Սիսական մնացել ինջը փոջրաթիւ մարդկանցով

էջ 92-ի 23-րդ տողի «ամենայն»

/հբանօթ 17 8 գան անտի (շարադաս-) 8ՕԲ / ,Աչաւջ 18 8ՇԷ / Սրոան 260Ճ երորդի Է:)922 է խափան 21-22 8 եւ Է ւոօնիՇաղկազարդինծղեւ անձրեւռաստիկ ոյժ: Բերդին (շարադաս-) ի չորորդ 23 8 ի երջին փի ինքնին

երբո

ժամանելու

տօնին, որ Համընկել էր բծրդի պաչարման չորրորդօրութնը: խիստ սաստիկ անձրեւ էր եկել (ո՛վ զարմանք),ընդաժին՝ յորդածչոս անժրեւից տեսան պարապիմի կողմը ինջնիրեն փուլ էր եկել: Հայոց զօրբերը երբ բակ զարձակունցին, բարձրացնելով՝ այն, մայնտուհցին ոդեւորութիւն եւ նուաճեցին կոտորեցինբոլոր մաչժմեղականներին երբ Խնրխուժեցին՝ ՅԾ.

|

ՐԵ՛յ Բաակր ի ԲՐ չոանառիկ Գի է Որոտանի"

Ղափան

բերդը":

նալ ք Սիսականգաւառի:

.

ՅՅ.

ամին երրորդի ճտ գալստեան Քրոյ ք Ղափան՝ ծրլթայ սլաչարէ զմեծ Եւ զանառիկբերդն Ռրոտնայ Եւ բ տօնի Ծազկազարդին որ օր չորրորդ էր պաչարման բերդին, եղեւ անձրեւ սաստիկ յոյժ (ո՛վ սքանչելեացս) եւ ի սաստկութենէ անձրեւին մի կողմն պարսպինինթնին անկաւ: Սոքա իբբնւ զայն անսին, մայն ետուն, խրախոյս բարձեալ ի վերայ՝ յարձակեցան, եւ մտեալ ի ներքս Հարին, կոտորեցին զամենայն այլազգիս եւ առին զբերդն:

Բայց տէր Աւմաիսը արգելակներիվրայով բարձրացաւամրոցը այն զօրքերը: որ ձերբակալեց նրանց դլխաւորին։ Այդ պաճին բոլոր ներս ներից ջքաչելով Քաչել բի էին բե խուժեցին եւ սրի ներս խուժեց պարիսպներից պաչարել ել էին բերդը: ամրոցում օրը նոյն Այդ ալանեցին նրանց::: բոլորին` տեղնուտեղը Հազար մարդու: իսկ Հայերից Քչերը կոտորեցին թուրթերից չորս 32.

եւ

ի /Աչբէֆ։ անդ կոտորեն զամենայն Թուրջ գան Ապաչուհաց գնաց ի Սիսական անդ կալնալ

անտի

նժա։

չ

եւ

|

որ

օր

չոբբ"րդ

ձր պաչարման

Ռրոտան գիւղի ընդճանուր տեսարանը:

'

Ռրոտնավանքը1981

թ.

երկրաշարժիցառաջ:

Յ6. եւ Բ վերայնորա րոնն Նախիջեւանայ չորեքտասան Հազարաւ: իբրեւ զայն լ«էր Դաւիթ՝ զօրաժողով լինէր վաղվաղակիբ Դարսլասայ,եւ է սան էն Սիսականգունդ կազմէր եւ դայ Հասանէր նմա Է վերայ Ն ծւ Նախիջեւանայ:

անդ իբրեւ

գեառ

ձրկոջին

միմեանս բաղխեցան ճակատքն, զօրքն խանինփախստեայ (ինէին է սոցանէ, եւ սոքա զծեւտ մտանէին նոցա հ ժուբուտասներորդ ժամէ աւուրն մինչեւ ցքսաներո ժամն վանէին, եւ զբազումս վիրաւոր ի նոցանէ դիաթաւալ 37.

րնդ

ժամուն է Քսանեւերկունրորդ Բոսյց

կացուցանեին՝

փախստեայքնամենեքեանէ միասին Հաւաքեցան եւ Ի կ(րունկաԸնդդէմ Հայոց դարձան: իսկ հբբեւ զայն յանդուգն արձակումնտեսանէին, լթանէին,կասէին փախուստ դառնայինք էոցանէ մինչեւ ցգետավփն:եւ անդ Բ ճեպոյն Էր: որ ղգետակուրլինէր, եւ Էր, որ սրոյ ճարակ ինէր: տաղնապի՝ որաչարնացզնոսա սուր Թչնամժեացնզկնի, եւ ժորդեալ դնետնառաջի, եւ ոչ գոյր այլ ելբ ճանապարծի : ուստի յայնմիկ վայրի ծախեցանխ աւելի քան զծազար այր՝ մինչեւ ՋՀա՛սանիլ զիչերոյն, նւ մնացեա, ոժն ոմն եւ ի ի Թաբեան՝ վէմս, ի զայրս մացառ: երոյն ԵՀաս ծ. ժերկրորբդ եկն Բաո քը նա ամենեթեանԱԱ

եի ի

խանը տասնչորս եկել Նախիջեւանի նրա դեմ էր դուրս զօրածաւաք իսկոյնեւեթ բեկը: Դաւիթ իմացաւ այդ երբ Հազար զօրթով: եւ եւ կազմեց չարժունլով գունդ Սքսական տնից, կատարեցԴարպասից Հասաւ գետի վերեւը: Հէնց այստեղ, երբ երկու նրան Նախիջեւանի միմեանց, խանիզօրթերըփախուստիդիմեցին: բանակներնէլ բախունցին տասնութերորդ նրանց օրուայ Դաւիթ Բէնի զօրթերն էլ Հետապնդեցին էլ չատերին վիրաւորելով ժամը վռնդեցին, ժամից մինչեւ Քսաներորդ 36.

զգնտնեցին: դիաթաւալ 37.

սոքա

առ

սոցանէ

ԱՏ

ՆՆ

պաՀու

18-ԻզխաննՆախի ք չճւանու

Դարպասաց 8ՇՒ Սբսանայ ՏՇԲ Նախիչեւանու ԲԲ ցջսանեւմիերորֆդ

9Ճ

10 8Բ

Ճք

15 8

Ճթր

ճարակ որոյ

փախուցեալ 8Բ/ Սբսառ

Դոոքք իՄիկան,

Նարխքչջեւանու

Հայոցն

արձակումն

(շարադաս-)

ծ մնացեալթ մնացեալն

16 ՃԲ

ծ կրունկ

աո

եչ

Եւ ածա

եւ

չուռ

Համախմբունցին ժամին ճողոպրածները Բայց Փսաներկունհրորդ լանդուգն եկան Հայերի դէմ: Իսկ վերջիններս երբ այդ

մարտը եւ փախուստի դադարեցրին տեսան, վչատուհցին, արձակումը մատնունլով՝ դիմեցինմինչեւ գետափ: Այստեղ էլ չտաղելուցխուճապի Բանն այն է, որ ճարակ: սբի ոմանք ղան, էլ՝ ոմանքղդետակուր

Թիկունջից Թչնամիների սուրն էր դեմ արել նրանց, իսկ առաչից՝ վորդացած գետըլ այնպէս որ ճանապարծիուրիչ ելք չկար: Ուստի այս ււելի վայրում, մինչեւ գիչերը վրայ Հասնելը, սրանցից կոտորունհցին ոմանք թԹաջնունհցին՝ Մնացած փախստականները Քան Հազար մարդ, իշկ ոմանք էլ մացառներում::: ոմանք ջարայրներում, ժայոհրի ետեւում, բեկը ժամանեց Սիսական, Դաւիթ Բայց երբ գիչերությ երկրորդ պածին մօւո: նրա Հաւաքունցին եկան, բոլոր փախստականները

ԳԼՈՒԽ

ԹԷ ԶՈ՞ՐՋԱՓ

ԻՆՋ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ԱՐԱՐ ԹՈՐՈՍ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՋՕՐԱՊԵՏՆ, ԵՒ ԹԷ Ո՞ՐՊԻՍԻ

ԳՓԱՏԵՐԱԶՄՈՒՆՔ ԵՂԵՆ Ի ԿՈՂՄԱՆՍ ԶԱՎՆԴՐՈՑ

ԱՅՆ

ԵՒ ՄԵՂՐԵԱՑ։

ՄԱՍԻՆ,

ԹԷ ԻՆԶՔԱ'Ն

ԵՒ ԹԷ ԻՆՉՊԻՍԻ'

Ընդ աւուրս ժամանակացնայնոցիկ իբրեւ լսէր Թորոս ք Խորձոր, էի Զավեն վնդուր գաւառին, Ւ23Դաւիթբէգն ելեալ Հասհալ է բազում զօրօթ Սիսական ն ն նա քրծսուն էւ գայր առ. "Քի վաղզօրասլետութեան Վ չ ը, գնայր ի Պավնդուր զարա տեղւոյն ինքն դար ժողովր, կարգէր կազմէր զնոսա գունդս գունդս, եւ Ք վերայ նոցա

ԳԼՈՒԽ

ԳՈՐԾ

ԱՐԵՑ

ՋՕՐԱՊԵՏԸ

ՋԱՎՆԴՈՒՐԻ

ԹՈՐՈՍ

ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑԱՆ

ԵՒ ՄԵՂՐՈՒ ԿՈՂՄԵՐՈՒՄ։

ԿՌԻԻՆԵՐ

1.

որ

ե

եւԲո" է արաք ԱՆԱՆ

ե ԱՐ ԻԲՐ

աւեի, «չի փազակի կացուցանէր Հարլիւրապ էասյիռնապետա:

որ

վերցրեց չուրջ հրեսուն մարդու եւ ուղեւորունլով ժամանեց նրա մօտ: Ստանալով Դաւիթ բէկից զօրապետութնան նչանակում` իսկոյնեւնթ եւ եը չուրջը Համախմբեց գնաց ՉԶավնդուր բնակավայրի վերադարձաւ գնդեր կազմեց, նչանակելով զանազան տղամարդկանց վվարգաւորեց,. նրանց վրայ Հարիւրապետներեւ յիսնապետներ:

։

ր

եւ

Հետ

առ

ե.

4-ԱՆԱՆ

զաւուրս յայնոսիկ Հօ մի խաչանց սուլթանին յորում եւե ր չն զար ոչխար մերկիրն կոտասան Հովիւբ,Լամ: արածիլ 9 ավնդրու: իսկ ե ՐրԹալ ԹորոսՔբբեւ զայն լսէր, զարս առաքէր՝ Ք5Ր լ կոտորել որ»լ Հ եւ զՀովիւան զամենայն զծօտն ածել ինքն: եւ արարին այնպէս:

ջը

ու

ծա

թ

Այդ օրերին տեղիունեցաւ մի դեպք: Ձավնդուրի երկրամասում տասներկու Հովիւներ արածելու էին բերել սուլթանի անասունների մի Հօտ` բաղկացած երկու Հազար ոչխարից: Ին երբ Թորոսն այդ իմացաւ մարգիկ ուղարկեց,որպէսզի Հովիւներինկոտորեն եւ աժբողջՀօւորՔո միօւո բերեն: Այդպէս էլ արեցին: 9.

|

առ

լ5

Եւ

Յչատայ ներչար /Հ Ր

լ օ

ամենայն

այս

Ղուլի

՝

տականջս սուլթանին Ֆաթալի՝ Բարթուեւ գրեացվաղվաղակիՄաՀառ

Բայց այս ամէնը Հասաւ Բարգուչատի սուլթանՖաթալիեւ նրա անմիջապէս գրութիւն ուղարկեց Աղասիխանի ականջը: Վերջին» եղբայրը ՄաՀնիչար-«օղլիՍաֆի ղուլիին Հետեւեալ բովանդակութեամբ:

.

Յ-

«Ազդ եղեւ մեզ, մեք մեզէն դիտացաթ,թէ զիարդ Հայթն Ջաեն ի մընդրոյ ապատամբնալ մէնջ եւ սուր վերացուցնալ ընդղէմ թուրքաց հլանեփ ե ուատի յայս ե ինչ աւուր երկոտասան Հազարաւ ն բնակչացն Զավնդրու: Դու եւա առցես ընդ ՐՔ ն. դու ելցո որթ են ի այդի, ն. էս աի լցուք վճրայ , նոցա ի ջնջեսցո'ւթի մժիջոյ»։Ա, նա ոչ էառ յանձն աոնել զայն: 4.

եւ

կննաւուզ,

:

եւ

5.

ոո

8 8Բ

15 ԶԲ

18-19 8Ծ 22 8

24 Ի

254Ճ

,

եւ

ԲԸ

ավե

ե

Ե

եւ

իչնե

Հ: -

ա

որոնք օրքն Ըն Դ աժին՝ զ զօրթերը որոնք կենաւուզում թուրքականԽ բոլոր դու՝ այդտեղից, ես էլ այստեղից կը յարձակուննք նրանց վրայ եւ կը Բայց ՄաՀնիչար օղլի Սափի ղուլին ջեջենք նրանց մէջտեղից»: չճամաձայնունց այդ անել: բոլո

--րաը չ ր բոմ Իենոզոռառա լսեին, Հարիւր յիսու ճ

«Մեզ Հաղորդունց.,

են

Դ գտնւում:

`

-

զայն

աշե ն

5. դուրս

խաղայր (գնայր)

Այնուամենայնիւ Ֆաթալիսուլթանը եկաւ

Ջավնդուրի

վրայ

տասներկու Հազար զօրթով

յարձակունլու։

իսկ

Ջավնդուրի

արածել

12 ՃԲ 17 85

մենք ինջներս էլ իմացանք, Թէ ինչպես ԶաԹուրջերի վընդուրի Հայերը ապստամբել են մեր դէմ եւ սուր բարձրացրել Հազար զօր, ով ես կ ր Հետեւաբար՝ մօտ օրերս տասներկու վրայ, ե բե Դուն վճ Է Վ ձակ եմ Չավն 4.

Ղրչոմ

1 ոքի

12 Է

Հ

ա «աարտ քար ի ՏԱՐ մ զ,

սույթանն ել Ֆաթալի

իսկ բնակիչքն

պարա:

5 80ք

ԵՀաս

եղբօր նորին Աղասիխանին, ն օղլիՍո.Հե օրի ն ա զո" եւ

1. Այդ օրերին, երբ Թորոսը Զավնդուր գաւառիԽորժձորում իմացաւ, իր Դաւիթ բէկը բազմաթիւ զօրջերով եկել, Հասել է Սիսականգաւաոր,

յձրգրին սուլտանին 8ԾԲ

ղուլոյն

Գարկուչատայ

Ձավնդրու Կննաուզն

սուլտանն

չիք՝ Զավնդրու

ի | ։

: '

վառեալ ի յիչկիտոյ առաքէին՝ երթալ, կալնուլ զանցս ձր անտառախիտ յոյժ: եւ եկին դարան մտին անդ:

ճանապարծին զի լ

6. Արդ՝ զօրթն թուրքաց քբբեւ անդր ժաժանէինդարանամուտքն եւ ստէպ-ատէպ զծրացանան է վերայ նոցա արձակէին, այլ վառւհալքն Հայոց խ ճակատս անդրժամանէին եւ զբազումսե նոցանէ հտեզ սատակէին, եւ զայլսն վախստականս առնէին առաջի Քւրծանց՝մինչեւ Եւ աւուր կողմանս Քարքուչատայ: յայնմիկ անկանէին Բ Թշնամճացն արջ իբրեւ չորք Հազար: ,

առ

Բոյց ք Հետեւեալաւուրն Սափիղուլին Լեւազեան երեջ Հարիւր սպառազէն արամբնննգութեամբ գայ: բանակի ն Չափնի»,եւ գրեալ անտիբչիանացն Գացաւանին, զի եւ նոքա եկեսցեն, որպէս զի զՄանլեւ 7.

զամենայն գիւղօրէսն Հայոց, որթ էին բ (ողմանս մայնոսիկ, աւար առհալ աւնհրեսցեն. բայց ՄիրզաՄայիլՔչիյանն ոչ կամեցաւ զայն: եւ

արքն Մանլեւու՝առաքեցին ամենայնբժացեալք արս Է Ջավնդուր Թորոսեւ ասեն. «ԵՂ, Սավի զուլին եւ զայսննչ, եւ զայն ինչ խորՀչի առնել»: Իբրեւզայն լսէր Թորոսզօրաղպետնե, նոյն ժամայն (առերպատրաստէրեւ գիչերայն Հինգ Հարիւր վառելովք դիմէր գալ ի ժաժուն վերայ նորա: եւ Ք առաւօտուն ժերեքտասաներորդ ի Ձափվնիս 8.

եւ

զայս ւռ

Հասանէր: իսկ Սափիղուլին իբր զայն տեսանէր, փախստեսայ լինէր, եւ Թորոսն զՀետ մտանէր ՀարկանէրԷ նոցանէ աբա ութոուն:

Չ0

9.

եւ

Թուրբաց 10.

ծւ

է ժամանակին այնմիկ Հարին կոտորեցին զերիս առին զաժենայն ինչս նոցալ հւ դարձանե Մանլեւ:

Արդ՝Քբրեւ

եւ

գիւղա

լինէր բանս այսի Բես եւի Գաց: ամենայն արթ բնակչացն ի ժիասին դգային՝ ժողովէին, եւ զամենայն զկին եւ զորդիս Քրնանց Հանէինամրացուցանէին է բարձրագոյնգագաթն,որ Հանդէպ աւանի նոցա էր: եւ բնթնանք վառնալթ Եւ զարձակեալթգային ի վերայ

լուր

Մանլեւու:

իսկ Թորոսնի գլխոյ Մանլեւուն ընդ առաջ լինէր նոցա ծւ ի դիմի Հարհալ զբազումս ի նոցանէ անդանօրսատակէր եւ զայլսն մինչեւ ցՔիս է փախուստտանէր, եւ ինքն Հրաման տայր զօրացն՝ «Մբ'եւս պնդել զկնի եւ նոցա այլ նրթալ, Հարկանել այրել զտունս նոցա առնուլ զամենայն ինչս նոցա եւ դառնալՖ: Եւ քբրեւ կատարեցինզայն ամենայն դարձանէ 11.

ց

Մանլեւ:

յիցկիտոյ Ճ8.վմոին| նոցա Բթո,րթացն Ծ ժամանէին 8Բր/ (ճրայ արձակէիննոցա (շարադաս-

1 Ճ

)

80Բ

Ի իբր Գարկուչատայ

Բրբր

զինուած մարդկանց իմացան, Հարիւր իշուն ճանապարձի անցումները գնան, որպեսզի ուղարկեցինիչ(էտից', չր: անտառախիտ չափազանց Նրանքէլ դրաւեն, որովծետեւտեղանքը այնտեղ: եղան եկան,դարանամուտ

բնակիչները երբ

չարունակ կրակում մարտիկները Հրացաններով դարանակալ

էին երանց

մատնեցին՝Փչելով նրանցմինչեւ Բարգուչատի կողժերը: Այդ

Թչնամիներից ապանունցինմիօո

չորս

օրը

Հազար Հոգի:

Բայց յաջորդ օրը Լեւազի Սաֆ ղուլին երեք Հարիչը սպառազէն Այնտեղից մարդկանցով նենգաբար գալիս: բանակ է դնումՁափնիսում:: 1.

էլ գան, որպէսզի Մանլեւր"

եւ

չրֆակայջի Հայաբնակ

բոլոր

գիչղերը

աւարիենթարկելովաւերեն: Սակայն Մերզա ՍայիլԵչիչանըչՀամաձայնունց դրան: 8.

ամէնը իմացան Մանլեւի բնակիչները, Զավնդուրբ՝ մարդիկ ուղարկեցին եւ ասացին: «Վե՛րկաց: Սաֆիղուլին

Ի դեղ,

Թորոսի

օո

երբ

այս

չ մտադւում անելՖ: Երբ ավդ զժացաւ Թորոս բասներն այսինչ-այնինչ եւ տեսաւ զգիչերը զօրապետըանմիջապէս զինական պատրաստութիւն վրայ նրանց Հինգ Հարիւր մարտիկներով ճանապարՀընկաւ՝ Հասաւ մաւաւօտեան ժամին տասներորդ լարձակունլու: Ընդաժին՝ փախուստիդիժեց: Թորոսը Իսկ Սաֆի ղուլին երբ այդ տեսաւ Զափնիս: ց

Հետապնղդեցերան

եւ

նրա զօրթերից ութաուն Հողու: կուտորեց

Հէնց այդ ժամանակ թուրքական երնջ դիղեր ց.

Հայոց արձակունցին

եւ.

խլելով

զօրքերը, աւերեցին նրանց բնակիչների ամբողչ

Մանլեւ։ վերադարձան ունեցուածքը՝ 10. զմացունցինԲիսում ԱՐԴ, երբ այս խրադարձութիւնները

եւ

աւանի Հանդիպակաց լեոան որդիներին վերեւ Հանեցին,ապածովեցին իրենք, մինչ սպառազէն,վարձակունցին գագաթում, ամենաբարձը վրայ: Մանլեւի եւ իսկ Թորոսը Մանլեւի ժուտքից ընդառաջ գնաց նրանց, նրանցից չատերին տեղնուտեղըսպանեց դեմառդեմ Հարուածելով՝ Քեջը Հրաման միւաներին էլ փախուստիմատնեց մինչեւ Բիս։ Այնուչետեւ գնացէՔ. այլ նրանց, Հետապնդէք ասելով: «Այլեւս մի' տունցզօրքերին՝ ամբողֆ նւ. նրանց այրնեցէք նրանց տները, խլեցէք ջարդեցէթ Եւ բոլորը: եւ այդ երբ կատարեցին վնրադարձէք»: ունեցուածքը

11.

վերստին եկան

9 8 չորս

այդ

Մանլեւ:

ԾԲ է 108» մԱափնիս մարզի» 11 8ԾԲ / |Գաց| 13 8ԾԲ Մրգի 18 8 / /Ափնիս ԾԲ ի յԱքկիս 23 8 ի փխ / ԳացԾԲ յք Գաց 25 Ք Հանէ 29 8ջՓիս

ծ.

ի

պնդիլ

12.

եւ

Թորոսհ Մանլեւզաւուրս

հաց

երիս

եւ

կացոյցանդ զ Գա

13.

Բայց Սփի ղուլին զգի ղօրէան Թուրքաց

որք էին է ձորն, խաղացուցանէ է մ0րդուվար:եւ Մնացինժիայն չորջ Թուրքաց ի կողմանս Արծուաբարին: լ

Լեւազու

13. Բայց Սաֆի ղուլին Թուրքական Լեւազու ձորում դտնուող եւ ժիայն չորս Թուրքական գիւղերի բնակիչներին Քչեց Օրդգուբաղ: դիշղեր մնացին Արծուաքարի՝ կողմերում:

չիւղջ

ճտ

14. ՊապըՀրամայեց ՔԸ զօրթերին գնալ եւ կոտորել այդ գիւղերը եւս: Զօրջերն եկան, ջարդ տունցին երեք գիւղերի, ընդորում բնակիչների կար վաթսուն ունեցուածքն էլ աւար վերցրին: իսկ Թաղամեր աւանում Թուրջ ընտանիք:Նրանք եկան, լաց եղան, աղաղակ բարձրացրին Հայ առաջեւ ասացին «Մենքլի"վին եւ ամէն ձեւով Հպատակկբ զօրականների նը: լինենք 4եզ»։ Ուստի խնայեցին նրանց

Իսկ Դաւիթ բէզն իբրեւ զայն լսէր:

15. Դրանիցվետոյ երբ մէկ կամ Երկու ամիս անցաւ: ՍՓի ղուլինՔԸ Հինգ Հարիւբմարդու եւ մի գիչեր եկաւ, վերցրեց Օրդուբադից Սայպունում յարձակունց Հայկական երկու դիչւղերի վրայգերն տղամարդկանց իսկ կանանց եւ նրանց որդիներինն գերեվարեց դ պի

նոսա:

.

այսորիկ իբրեւ մի ամիս կամ երկու ի վերայ անցանէր, Սափիղուլին առնոյր ընդ Քր հ մ0րդուվարայ արս Հինգ Հարիւր եւ հ գիչերի ժիում գայր Հարկանէր զերկու գիւղա Հայոց ք Սայպուն,զարն զոտորէր: ծւ զկին եւ զորդիս նոցա գերի վարէր ի յ0րդուվար:

չ

Հետ

սպարապլեոն իչր զՄխիթար

առաչ կոչէր: Հրաման տայր երթալ սատակելզնոյն վերոյ ասացեալ վաթսուն ունս Եւ նւ արար այնպէս: Եւ Ի Թաղամեր: ժամազայսու նակաւ Դաւիթ բէգն կատարէրզչինուածա բերդին, որ ի Հալիձոր: նմա

17.

Հրաման տայր

նոքա հւս

16. իսկ երբ Դաւիթ ոէկն բմացաւ պատածածի մասին Մխիթար ի սպարապետինկանչել տունց ներկայանալու իրեն. Հրամայնց նրան ն Գ վորը Աջութծ ազան տը բնակիչներին Մխիթար րար Բերդ Ղ դ Հալիձորում էր Դաւիթ բէկը զբաղուած

Ծն

նանւ

փախուցնալ ի յ0րդուվար: անկան

|

ան Ր

անակ

ԲԻմթիւնն

Հրաման տունց Դաւիթ բէկը նաեւ Գապդօրապետին, որ գնայ Լեւազու ձորը եւ Եթէ դոնի այնտեղ չէն մնացած որեւէ բան՝ կոտորի: 17.

վեր Փապը

կացաւ: Հաղար Հինդ

գնաց Հարիւրմարդկանցով

ՃԵ կենաւուզոյ գնալ

չիք" իսկ Գաղ զօրաժողով լեալ` գայ բլալնակի Ք Կալեր աւանին: Բան |գայ| Է ի Լեւազոյ 8ր յՈրդոլար ԾԻԲ ի ,Ա.րդովար Է չիք՝ միայն Բ գիշղբն

74Ճ

'

ո

Լնւազու ձորը սակայն Թուրթերից ոչ ոքի չգտաւ այնտեղ:Ռրովծետեւ մարդիկ էին Մնացել: Նրանք եւա փախչելով աւվաստանեցին սակաւաթիւ 0րբդուբաղում:

8գալծրացիԷ զալելցի Է գառավար

3-4 Բ

«ԱՆ.

ամրացնելով:

մնացնալք չին,

Ըստ այդմ էլ

գոոործց

Օրդուբադ:

Պապայզօրապետիներթալ ի Լճւազու ձորն, ձթէ գտանիցի անդէն մնացեալ չէն ինչ թուրթաց՝ կոտորնսցէ: եւ ըստ Հրամանի հորա նլ գնաց ՊապՀազար Հինգ Հարիւր արամբ ի Լեւազու ձորն, Եւ զոչ ոք եգիտ հ Թուրքաց:զի սակաւ ոժանք եւ ճւ

ու

դօրածաւաթ

եւ

Հատակ Խմբ ձեղ»: եւ խնայեցին է

օր

ու

առ

15.

երեք

որդի կալերցի Պապիննչանակեց զօրապետ

Փապծրթալեւ ոտորել զնոսա. եւ եկին Հարին ձրամայնաց զերիս գիւղան, եւ ի յաւար առին զինչս նորա: Եւ ի աւանին էր Թաղաժեր աքաուն տուն թուրթաց. սոքա եկին, լացին, զաղաղակ բարձին 14.

ԹորոսըՄանլնւում

անցկացրեց եւ այստեղ Սրապիոնի կննավուղի երկրամասի գնաց եկաւ չուռո Զավնդուր:Մինչ Պապը, կառավարիչ: իսկ Բնքը կալեր աւանում: դրեց ժամանեց. բանակ կատարելով՝ 12.

կայնրցի, զորդի Սրապիոնիզօրապետ եւ կառավար ի վերայ երկրին կենաւուղոյ,եւ ինքն դարձ արար գնաց ի Զավնդուր:Իսկ Պապ զօրաժողով լճնալզայ բանակի Բ կալեր աւանին:

'

ք Արձանաքարին է, Արձվաքարին Արձաւաքարին

Ճ0թքչիք՝ եւ Լա

10 Ք

նոքա փխսոքա

11 Քառ 12 Ք

զօրականն ք Ընդ

ամենայնի

|

ՀպատակիմբփխՀպատակեմբ

8ր /Որդուվար ԲԲԻ բ /Ուրդովար

Բ

/ՈրդուվարայԾԲ ի /Ուրդովարայ8 ի /Ուրդվարայ

17 ՑԻՔ

18 Ք

ակն դոչորէր

20 8ԾԲԲ

22-23 ՃԵԵՒ

«էկե

չիք՝ ԵԼ

Հրամանի նորա ել դնաց ԳապՀազար Հինգ Հարիւր արամբ ծ ձորն, զոչ ոթ հգիտ ի Թուրթաց: առակփխ անկան 8 ի յՈրգուվար ԾԻԷ ի յՈւրդովար եւ

բոտ

Լեւազու.

| :

ց5

Հալիձորիընդճանուր տեսարանը:

Դաւիթ Բէկի Զօրակայանը՝Հալիձորի բերդը:

18. Ալ Պապայ մուզնալ գտանէ անդէն զբազում ինչս, եւ զայն ամենայն բ Զուար աւանն առւաքէ եւ , եւ անգ պածապանս կացուցանէ, ինջն Եւ անդ զերիս տունս չուէ դնեայ Բ (ողմանս Վածրավարայ: գտանէ, որթ ուրացեալքձին զՔրիստոս,զնոսա զամենեսեան կոտորէ, եւ անալ բեչս նոցա եւ Հանեալ զամենայն զգանձբազում ի կողմանցն մայնցանէ, ի տեղի իր դառնայ:

19:

եւ

է զոնում այնտեղ:դրանք չատ Բորեր Սակայն Փապրփնտոնլով եւ այդտեղ սպաչակներ նչանակում, բոլորն ուղարկում է Ջուարաւանը կողմերը:Այնտեղ Հանդիպում է Երեթ Բ«կ ինքը մեկնում է Վածրավարի 18:

եւս

ընտանիքների,որոնք ուրացել էին Քրիստոսին:Սրանցբոլորին կոտորում է եւ, վերցնելովնրանց ամբողջ ունեցուածքը բազմաթիւ վերադառնում է իր տեղը: գանձեր դուրս բերելով այդ կողմերից՝ ամայապվա,Դաւիթ բէկի զօրականներըչրֆում էին Ղափանի որոնում, եւ որտեղ որ թուրքի չին Հետախուզում Բողջ երկրամասում, արեցին սրի Քաչելովսպանում,մինչեւ որ բսպառ բնաջինջ Հանդիպում՝

զօրականջն Դաւիթ բդի ընդ ամենայն երկիրն ՀՐֆէին յոշզ եւխնդիր առնէին, եւ ուր ուրեք զթուրթդտանէին՝ Ղափանու սուր ի վերայ եդեալ սատակէին,մինչեւ բնաւին բնաջինջ առնել Թուրքա հ Ղավփանու: զամենայն

20.

այքպչա

Ընդ

աւուրս

Ընդ

այնոսիկ

Քբբեւ

ազդ

լինէր

19.

ու

Ղափանումգտնուող ԲոլորԹուրջերին:

Դաւիթ բկին այն մասին, Թէ Երբ այդ օրերին իմաց տրունհց է Բուխուրութիլեռան զօրածաւաք կատարում: Առլամազ ղուլին եւ նրանց բոլորին զօրբ ց արձակունց Համախմբեց կուչմերում ինքն էլ սպանեց տեղում:

Դաւթի, Թէ

Չ0.

զօրաժողովվ (ինի Ասլամազղուլինի կողմանս Բուխուրութայ լճրին, վաղեւ վաղակի զօրաժողով (ինէր է վերայ Հասանէր զնոսա զամենեսեան

տատակէրանդ:

էր ժամանում Բայց. ինչպէս ասացինք վերեւում. երբ Ղարաչիմէն եկաւ նրան Թորոս զօրապետըկռուի բոնունլու Դաւիթ Բէկը: բնդառաֆ երկուսի միջեւ ոմանք միջնորդ այդ սակայն տրամադրութեամբ: միմեանցից Այնուծետեւ նրանց: բաժնունցին Հաչտնեցրին դառնալով՝ Զավնդուր:Քոն ԳՓապը՝ գնացինԴաւիթ Բէկը՝ դեպի ՀալիձորԹռորոսը՝

21. Բայց որպէս ի վերոյ ասացաք: իբրեւ գայր ի Ղառրաչիմէն, Ընդդէմ ծլանէր նմա Թորոս զօրագլութնմարտիւ պատերազմի եւ միջնորդ հ մէջ ծրկուցն Հաչտեցուցին զնոսա: Եւ մեկհցան դեացին մտեալ Եւ միրերաց Դաւիթ բէզն բ Հալիժոր ԹորոսնԷ Ձավնդուր, Փապնէ

Զ1.

ու

լ

կենաւուզ:

կենաւուզ:

Յամին երրորդի յնտ գալստեան Դաւթի ի Ղափան, Թորոս զօրագլուխն Հանդէս արար ամենայն զօրաց իւրոց ի Ջավնդուրեւ ժողով22.

երրորդ տարում: Թորոս Դաւիթ բէկի Ղափան ժամանման Զավնդուրումեւ կատարեց զօրթերի ատուգատեսը զօրաղետը իո բոլ"չ ուժեղ տղամարդկանցՕ̀րդուբադ թաղաջի Հաւաթեց իր տիրոյթի բոլոր 22.

այբ զօրաւորի յերկրէ Քւրժէ՝ առի գնալ ք վերայ հացզամենայն մ0րգու-

չար Քաղաքին:

զբայ գրոծելու Համար:

Բայց մելիք Ֆոանկիչլն Երիցվանիկաւանին, որ ծւ ասի կարմիր վանքի կողմանս Բարջուչատայ, դրնաց Թորոսն այսպէս: 23.

23.

առ

24. ՀԱզդ եղեւ Փաթալի սուլթանին վասն թու Թէ զօր«ժողով ի գալի վերայ

առ

մ0րդուվարայ: հւս սա

ես

ածաւասիկզօրաժողով է

Եւ

աւանի (որը Բայց Երիցվանիկ

եւ

ասւում

է կարմիր անք

եւ

կողժերում)ժէլիջ Ֆոսնգիւլը՝ գրութիւն Բարդգուչատի ուղարկեց Թորոսին՝Հետեւեալբովանդակութեամբ: ես Չ4. «Քո մասին Ֆաթալի լուր սորունց Ւ23 զօրածաւաք սուլթանին Սս ՄԱ Հերէլ, Համար: վրայ յարձակունլու դու՝ 0րդուբաղի կատարել

գտնւում

դու

աստ:

է

գ

Արդ փխԱյլ Բպաշպանս

1 Է

3 ԲՇԲ

է, Վաչրաւայ ՎաՀրիվարայ

8 Ճ8ր-

թ Խաբանու խափանու

բ Խափանու Ընդ աւուրոն

10 Ճ8ԾԲ 11 ԲԵ

8 /6րինն փխլինի Է Փուխրութայ չիք՝ վաղվազակիզօրաժողով լինէր, թ վերայ

12 ԷԲ չ

12-13 Բ

15 ՃՇԲԲ 18 80

Բ զա կենաուզ2 կենաւուզն Յամի ՃՇբ ծրորգի Է գալոտեանն

19 8

20Ք 21Ք

22-23

ի վեր Բ Թորոս կն

Հանդէս

թ ՏՕՇԲ Ֆռանկուլն Փոռանգուլն ԳՓարկուչատայ

25 8ՇՔՔ

ՇՒ

է Խափան

Ուրգուվար Է Ուրդովայ

8ԾԲ

24 Բբ

Ճրթ

Ճզ չիք՝ արարեալ քԲչբոց

ԵՐԻ74 անե '

ի

| |

|:12ՓՔոյ ւուլտանին

ԾԷր Ուրդովորայ Ուրգովարայ

ծլանելն արամ ւատի յոյժ Հ" Նա զի Դ բնդ

Քո

բարւոք

,

.

եւ

յերկրէդ Բ վնրայ Հասնալ՝ զերկիրն սատակեսցէ արասցես. եթէ եախ եկեսցես ի վերայ Բ Ժեզ եղեալՀայս Քարբուչատաւյ Քեզ Թիկուն»

չ

Գրծրն, զի ի ծոլլվղակ, թյլնամւոյն զնա արկանիցեր, Հաւատարիմցուցանել զինքն սուլթանին, զի մի՛ ի բաց տէրուԹենէն (իբր Թէ զետ միտեալ իցէ նա Դաւթի ծւ զօրականաց եւ ոչինչ փոյթ եղեւ նմա (լինելնանչաւատարի մ. նենգաւոր Թչնաժի Աստուծոյ եւ ազգին իւրոյ, եւ ժողովրդնանն մատնիչ եւ սատակիչ, որպէս ի ճտագայս ցուցցին առնս այսորիկ թշնամութիւն եւ չարին: զոր

ի լինիցէր առ

հորա):

26.

Եւ

ՀաւատացԹորոս բանիցնռրա եւ ել գնաց միամտութեամբ եւ խժեղզեվարդ, ծւ ամենայն ռր է ի սաՀմանս բնջն Բարթուչատայ

Հաս

գօ

բո է կատարել այստեղ որպէսզի երբ դու Թին, ածա զօրածաւաք Ուուի քո ոչնչացնի տիրոյթը: ցարձակուելով դգաս՝ երկրամասից դուրս արած կը լինես: եթէ նախ Բարդուչատի վրայ վարձակունս լաւ չատ ց

լ

Փեզ»:

չարագրումէր. գրում էր որպէսզիԹշնամու ծուղակը գցէր Թոխարդաւանքով, որ իրեն Հաւատարիմ ցոյց բոս զօրաղետինեւ այդ այն նպատակով: (իբը Թէ |Ա777Համախոչն իչխանութիւնից չՀեռացումը տալովսուլթանին՝ Սակայն չարաժտաբար Չ5.

անդր եւ Ֆաթալի սուլթաննեւ եղբայր նորին Աղասի բշանն խազում զօրօք ջան որչափ էր ընդ Թորոսին՝ կրկնապատիկ եւ հոապատիկ, եւ առաւել եւս իբրեւ ութուտասան Հազարաւ: Եւ Բբրեւ ճակատեցանընդդէմ իրերաց զօրքն սուլթանին եւ զօրթն Թորոսին ԵԾ Նե սուլթանինփախաստեայ (ինէին եւ սոքա զծետ լինէին նոցա: ԵՀաս

ո

Եւ

մինչդեռ վանեալաառաջի տանջէինզնոսա: անօրէն արձակէր զկնի սուլթանին եւ ասէ. «Զի՞նչդործէ զիա՞րդ փախչի: դարձարո'ւքի կրունկա, զի աՀա էս ընդ մեզ եմ. 28.

Փոանգիւլն զարս

եւ մառաջֆոյ,

տ

հոջանչ

ես՝

զկնի սոցա լ

խորտակեսցութ զսոսաֆ: եւ արա

1.մնաց առցան | Փավեդուր, որոս

սպա

ւ

ԱՆԱ

լՔնա

աի

Ր

կ ԻՆՆ դո

ՏԱՐԻ»

եքնան անկան անդ:

ամէեր

հնչ

նա

ոբ

ու

լ

ամենեւին փոյթ չարեց: Թէ եւ մ, նենգաւոր:Թչնաժի է լինում Աստծուն դրանով ինքը անծձաւատարի ինչպէսվետաղայում մատնող կործանող, մս ազգին | նաեւ ժողովրդին չարադգորԹչնամութիւններն արած մարդու տունցին այս ցոյց է Դաւիթ բեկի

եւ

նրա

Բայց զօրականների): ու

ու

ծութիւնները: Չ6.

ՉՄ:

այս

Թորոս Այնուամենայնիւ

զօրապետըՀաւատաց նրա խօսքերին

ու

սածմաննեեղեվարդ։ որբ Բարդգուչատի դնաց եւ Փասաւ միամտաբար Եւ առան ՔԸ զօրթերը: ածա նրա ինքն բում է գտնւում:այստեղկանգ եւ մօ» ՔՐ երկու Հազար զօրախմբով դիրբաւորունց եկաւ Փֆռանգիւշլը Հանդիպակացմիւս կողմում: Թորոսի զօրթջերի սուլթանն նրա եղբայրԱղասի Չ1. Այնտեղ Հասան նահւ Ֆաթալի չին Թորոսիզօրթերին զօրթերով: որոնք գերազանցում խանըբազմաթիւ Լ13 աւնլիով՝ կազմելովչուրֆ կրկնապատիկ հռապատիկ չափով Թորոսի զօրթերը սուլթանի տասնութ Հազար մարգ: Բայց երբ ու

ու

ու

ու

բախունցինմիմեանց, սուլթանի

զօրքը

դիմեց, իսկ Թորոսը իր փախուստի

նրան: Հետապնդեց զօրջերով առաջ էին տանում Թորոսի մատնուածները Չ8. Մինչդեռ փախուստի մարգիկուղարկեց՝ զօրթերին,անօրէնՖռսնգիւլը սուլթանինտեւից Եռ դարձեք,քանի որ ւս Հս անում, էջ ինչո՞ւ փախչում: ասելով: «Ի՞նչ էջ ես ձեզ Հետ եժ. դուք՝ առաջից, ԱԶ: հա` Բտեւից: կ'ոչնչացնենքսրանցՖ: նտեւիցեւ էլ արեցին:պաչարեցինԹորոսիզօրթերինառաջից Այդպէս եւ միայն Հազար սկսեցին ջարդ ւոալ:: Թորոսին էլ սպանեցին:Հասան Ջավնդուր: դուրս պրծնելով մարդիկ նրանցմեռթից չորս Հարիւր ընկան տեղում: իսկմնացածներն ու

8Բ շո, Է19222

1922Հայսն Պարկուչատայ

չիք՝ 4. Ճանկանիցեր 0 արկանից ՃԲ է

Բ7/4

ունս

ցուցանիլ ՍՒ ռուլտանին զՀն» մփոծալ

Է

ենիլն

ծք

չիք՝ եւ ազգին

Ճ

Է

նոսա

առ

փխառն

Է ե ամ

ՑԾԲԲ

/ ճզաՀորգ 8ԾԵԲ Գարկուչատայ Է զօրթն իւր Է19122 ծնկինՃ Ֆրանկիլն Ֆոռանկուլն ՃրԷ չիք՝ զօրացն Բ սուլթանն Է զորչափ Է

ամենայն ,

Կ (շա Իո

.

ԾԵԷՒ սուլտանին

Ծք

ռուլտանին

ՏՕԷՒ

ՇԷք Ֆռանկուլն օուլտանին

ՉԹորոսն 8.

զծրձեալթ

կատարեց Ֆոռանգիւլը: այսպիսիՄեծ չարագործութիւն այլեւ սուլթանինԷ՛լ աւելի Միայն այսքանով էլ չբաւականացաւ: Եւ իրեն Հառատարիմ տալու ցոյց դիտումով՝ուրաՀամար Հաճոյանալու

եւ գործնաց Ֆոանկիւլնանօրէնութիւն ո'չ եւ այլեւ վասն սուլթանին Հ աճոյանալոյ առաւել միայն, նանւ Հաւատարիմզինքն՝ուրացաւ զՀաւատն ցուցանելոյ

29.

այսչափ

ԱՀա զայսպիսի մեծ

99.

ամենայն Բբրեւ այսպէս անցանէրՖաթալի սուլթանն Խործուրգք ոի դնէր գալ: մտանելն Չավնդուր՝առի կոտորելԼՄ կորուսանել զբնակիչս նորա: Բայց Նուբար զօրապետն կալաւ զտեղի

30. Արդ`

այս

ցաւ

լ

31:

յ

առնէ. 34.

եւ

Ֆռանկուլն

մառաւել

3 Թես

ճս

4 Օբբ

6 ԲՇԷՒ 10 ԾԻՔ

11Շ ծ

Շ

8ԷՒ

փխնած.

|

թան

սուլտանին ՃԲ

սուլշանն

Սակայն Պաղի այն զօրավարներից:որոնք Ջավնդուր էին եկել:

նրա դէմ՝ իրենց 74 ինչ-որ խռովութիւն երկուսըապստամբեցին ծագած ԿՐ աւանը՝ լինելու պատճառով: ` Լիֆկին Գալով

գզրամոգով Ր(իրը»:

ուզեցին բոնել Փապին՝ասելով: «Մո'նջ ենթ կառավարելու նա փախաւ նրանցից:

արդարին Խի

Երբ Դաւիթ բեկը տեղեկանում է Վերչի ուղարկում Գորդի զօրապետիներկու Հարիչր մարդկանցով: Ի եւ Պոլին Հնազանդեցնում գալիս, Հաչտեցնում է նրանց է նրանց միջեւ՞՛: աւարն էլ, որ վերցրել էին Լեւազում: բաժանում

լ

1 ԷՒ

անմիջասուլթանիմտադրութիւնը Նուբարըբոհացաւ

33:

զորաժաւավ լինի

առ

32.

զօրապետն ճրկերիւր արամ Հնազանդ

այսորիկ իբրեւ մի կամ երկու ամիս ի վերայ անցանէր, ի /0բդուվարայ Գաղգուժկան Հասանէր, Թվ թուոշնան Ք գալ եւ աւերել զՂափան: Յայնժամ Էչխանքնկճնաւուղայ է միասին գային, խորձուրդ խորՀէին՝ Հրաման տալ ժողովել զբովանդակ մարդիկն գիշղօրէից յերկուս գիւղս եւ կքչսվանք կոչեցեալ չինէն մինչեւՋկալեր,եւ եւ եւ է կալերու մինչեւցՄանլեւ ժինչեւտԱփնիս: Հաստատեցաւ բանսայս եւ Քխործրդեատան, արարին այնպէս:

երբ

օգնութնա'ն

Դաւիթբեգ, «Գորգի առաքէ: Որոյ քկնալ զնոսա Հաչտեցուցանէ եւ Գայ զոր առինի Լեւազուի մէջ նոցա բաժանէ: զվենրոյիչեալաւարն

Սե

Եւ

երկու Հաղարանոց Ձավնդուր ուղարկեց կ(ոյնեւեթ Հասէք մեզ»: Գապը իմացաւ: երբ սուլթանն Ի սկ Ֆաթոլի զօրք՝ որպէս օգնութիւնՆուբարին: տեղը: են Հասել կննաւուզից վերադարձաւ Քր օգնութեան որ Նուբարին

"

33.իբրեւ զայն լսէ

նոսա

աու

բոլորը

«Դու ինթդ պէս Հրովարտակ ուղարկեց Պապ զօրապետին՝ասելով. մատնունցին: իսկ այժմ Ֆաթալի դիտես: որ մեր զօրջերն ածա, կոլատի եւ առաջ ւ չարժւում Մեր վրայ,ուաւոի է վեր կացել սուլթանը

32. Եւ ր զօրավարացն ե երկու ի Զավն եկինի Պապայորք եկին վ դուր զօրա -. վարք ապստաժբեցանն Պապայ վասն խոովութեան ինչ եղելոյի մէջնոցա: եւ ձկեալ բ Լիֆկին աւանն զօրաժողով եղեն եւ կամեցան ունել զ ապ, եւ «Մե՛'ջկառավարնեսցուք զերկիրն»:Իս ք նա փախեաւն նոցանէ: ասեն.

Արդ,այս

փոխարինեցԹորոսին:

ծ.

իրր զայն զգայր։, վաղվաղակի Հրովարտակսառաջկր առ Փապզօրապետն եւ ասէր: «Դու ինքնին գիտես,զի ածա կորեն զօրքն Մմճր, Լ արդ յարուցեալ գայ ի վերայ մեր Ֆաթալիսուլթանն, յօգնութիւն Հասէք մեզ»: Եւ նա վաղվաղակի առաքեաց է Չավնդուր զերկու Հազար զօրս ի մօգնութիւնՆուբարին: Իսկ Ֆաթալի սուլթաննԲԲբեւ գիտաց, Թէ բ կենաւուղայ, օգնութիւն Հասին Նուբարին Բ տեղիՔԲ-Ր: դարձաւ

Հաւատքը:

սուլթանը երբ այսպէս տեղիունեցան, Ֆաթալի եւ կոտորելու բնակիչներին նրա Զավնդուր՝ մտադրւում էր գալ, մտնել կորատնանմատնելու Համար: Բայց այղ ժամանակ նուբար" զօրապետը 30.

Թորոսին: 31.

նանւ

ԱՀա

34. ԱյնուՀետեւ,երբ անցել էր մէկ կամ երկու ամիս: 0Օրդուբադից Պապի Ժօռ ժամանեց ժի գուժկան: որը զայտնեց Թէ Թուրքերը եւ Ղավանի վրայ վարձակուելուայն աւերհլու զօրածաւաքեն կատարում՝ մօտ նեկան, Համար: Այդ մամանակ կենաւուղի եչխանները իրար գիւղերի զօրա կատարելու տալ ծաւաք Հրաման որոչեցին՝ խործրդակցելով տղամարդկանց. երկու դիւղերում` կչսվանք'" կոչուսծ բոլոր Ափկիշ ։ մինչեւ կալեր, կալերից էլ մինչեւ Մանլեւ, սրանից էլ մինչեւ ընդամին ժամանակ, խործրդակցութնան Այ. որոչումնՀաստատուհնց այդպէս էլ արեցին: ,

`

ք Հաւատն

Նուպար Է զանդ

սույտանն

ՇԷ զերկուս ՋԶաւնդուր

մօգնականութիւն

Է յօգնութիւն 8ՇՇՔԲԲ Նուպարին Ծր սուլտանն փխԲաթալի սույթանն ԽլԲէ 8/ կենաուղայլ) բ կենաւզայ Նուպարին Շ բ զօրաւորացն Շ հ ԶՁԶաւնդուր ՃՇԷ ճղծյոց Ճէ չիք նոցա 8/ Լրչկին Ը բ Լիճջ 8 բ Լիջկ Ճ ի Լեզկին

Է

իչ

չէնից

Բաթալին

Է զնկորկի Շ արամբթ («էր 8ԼԷ Բ էկե Շ բէկն ՇԸզԳօրգի զվերոյյիչնաչ ՇԲ փխառին ՇՔ այնորիկ 8ՇԵԲ / ՀՈւրդգովարայ Շի ՀՈւրդուվարայՇԾԵԷ է փխ//նի

18 8

20 Շ

առ

|

|

23 Ճ8ՇԾՔ

Է Կենաուզայ զխափվան Շ մարգիքն 8 մարդիկջ Է մարդիկջն փխ/ Կէսվանթ Ճ Աջիս 80 ջԱրչի»

ՃՅՇԻՐ

գիղօրէիցն

Ծ

մքրկիւս

Ճ

ի Վանջ.

եւյնտ Քանի աւուրց ՍափիղուլինոՂազուորդին օրդուվարեցի եւ որդին Շածիսլամին ութն Հազարաւ գային, անցանէին ի յԱլանկէզայ

Եւ Բբրեւ այնպէս զանցանելն լերանցն Փուղաքարն: նոցա շէր Պապ,

առեալ բնդ իւր երկուս Հազարս՝ ընդառաջ ելանէր նոցա: Բոսյց հբրեւ զայնքան բազմութիւն լքչնամնացն տեսանէր, ի նոցանէ թիկունս դարձուցանէր։ Ապա այնուծետեւ զօրք Թչնամեացն Համարձակյառաջ աւանն խաղային, գային մինչեւ ՋԴաչտուն Հասանէին,եւ զբոլոր դիւղօրձան քանդքին եւ աւերեին։ իսկ ժողովուրդ գիչղօրէիցն, որք ի միասին Հաւաքնալ էին (որո էս Ք Վճր ասացաք),ամենեքեան անցին ք Խաչպօյուլերանցն ի յերկիրն Զավնդուր:

|

ի

|

|

37:

եւ

հավի ոլո

նշանց

/ք»4 5. արդն

Ցար" ։ Այս բոլորը երբ Դաւիթ բէկն իմացաւ: բորբոքունց սպառազեն Հարիւր ութ Հազար եւ իր Հետ երկու վերցնելով որ թուրքերն իրացա անմիջապէսչարժուհց Դաչտունի վրայ: իսկ Հէնց փախուաոիՀԻԱ Դաւիթ բեկի դալ այ 8. սզուջ խիաո Բարե մտաւ Դաչտուն ինմ մօտ իսկ այ բաւականչէ, որ կռուիցփախար:

4 ԴՎ Իրթ թամ եկաձում Դաւ

ուբաղ:

առ

դալ»:

նլ գնաց անտի ի Կալեր, եւ կալեալ անդ զՊապ՝ ածէր ընդ եւ Բնջետան, անցեալհ լերանցն Խաչպօլու բբՐԵեւմօտեցան է միչ էո՝ ծւ աւար քառ.զինչսնորա, մանաւանդ գլխատենաց զՊաղպ զի այլք եւս

։

էւ

կալեր ուր Դաւիթ բէկը վեր կացաւ, այնտեղիցգնաց դէպի նզնելիս նե ՐԻ, անց լի ե բե լեռ բռնելովՊապին ՄԱՀեւոբերեց: Իսկ խաչաօլու

Եւ

ի

:

Ք

դաչտավայրն կեմանցու :

երեք օրից յետոյ

Արդ` իբրեւ լուր եղեւ ի յ0րդուվալր։ ն վբեղուր: ելին (ազմեցան սպատրաստեցան Սափիղուլին

Թէ Դաւիթ անցեալ է բ Չա-

Իչկիոից գնաց

չարժունց Դաւիթ հէկը:

դաշտավայրը:

եւ որդին Ղազու եւ որդին Շաչիալաժին առեալ ընդ իւրեանս զօր բազում իբր երկոտասան , Հազարաւ զարաւ դայինն Հասանէին չասանէին ի կողմանս կենաւուղայ, ծ. անցեալ ի Լերանցն Ալանկեզայ, զամենայն գիւղօրեսն կննաւուզայ այրեցին նոթա:

շ5

Է ):

ՅՑ.

Եւ

38.

էդ

երկրամասը: լեռներից'"Չավեդուր խաչպլու

Ջայսամենայն էբրեւ ԴաւիթԼոէր

ի

՛.ոը

բն

ի

Է

ո

եւ

Է սրտմտութիւն բարկութեան ԲՐԴՀր: եւ առեալ ընդ իւր երկու Հաղար ութն Հարիւր սպառազէն՝ վաղազակի խաղայր գնայր ի Դաչտուն։ իսկ թուրքն իբրեւ զգալն Դաւթի զգային փախատնայ գնային ի յ0րգուվար։ եւ եմուտ Դաւիթ Դաչտուն 8. ակսաւ բարկանալ յոյժ ի վերայ Պապայ, նւ ասէ. «Միթէ չիցէ" բաւական, զի փախեաւ պատերազմէն արդ ո՞չ եւա կամի գալ իս»: Յ6.

ն, ի ինչՂազի որդին, Մէ Քանի օր մետոյՍափիղուլին, Օրդուբաղցի գալիս: անցնում էի րն ութ Հազար մարդկանցով ամի Շածիսլ պէս եւ Շած Ո՞ անցումը Մ" Աա, ր ՐԲ Ալանկէզի (լեռներից դէպի ուղաքար: Ե " Հազար " Հետ ն երկու վերցնելովիր իմացաւ Փաղպը, 8. տեսաւ, ա ութիւնը այդքան բազ որ Հէնց Թշնամիների ելաւ նրանց:Բայց Համարձակ առաջ եղ: ԱյնուՀետեւ Սմ թ նամիների զօրքը նրանցից ետ չրչունց։ աւան ւն անդելով եւ նչե Հառաւ Աո մինչու չարժուելով հկաւ:ԳիւՂԱՐԸ` չք որոնք եր աւնրելով բոլոր կացան նք): Բոլ"Ը ասացի էին (ինչպէս վերեւու Համախմբուել դէպի

35.

Յ5:

)

կեմանցու

էկը 0րդուրագ աի մասին, Թէ վեր ն Բլ Սաֆի ղուլին։ Ղազի որդին է անցել, Դոր վբնդուր եւ տատն, ն իրենց Հետ վերցնելով կացան, կազմ ծնան, հան: կենաւուզի մեծաթիւ զօրք` չուրջ տասներկու Հազար մարդկանցով կենաւուզի այրեցին կողմերն Հասան չ եւմ Ալանկէզիլեռներից անցնելով: գիղերը: բոլոր Յ8.

Արդ, ճրբ ու

լո«Ր

էբԱՆ Հարի Դ

Հառաւ

եւ

Ջա-

Շա

պատրաստութիւ ՞

|

ոմանցփխՔանիՇԷ.ուրդուվարցի որդինՂազու(Խածւ՝շարադաս. ) ուրդուվարեջցի

1 8ՇԲՒ

Ճ

ժօրդուվարեցի ԷՍՒ 2 ՇՔ գան ՇԲ սնցանեն

լերանցն

3 8ՇԾ

Ք

երկու Է չիք՝ ԲՐՐեւ 5 ՕԲ Թչնամնաց 8 ՇԲ ջանդնալ աւերէին 9-10 ՇՔ անցին ի Ջաւնդուր Խաչպօլուլերամբֆջն (նանւ՝

11 Շ

չիք՝ եւ

13 Ճ80Քբ

14 8ՇԾԵԲ

18 4

ՇԻ

օպառազինիւթ

խազայր դայր / /Ուրդովար Շ Բ

շարադաս-)

, '

Դաչտօն

ր յեչ(իտ Ը ի Շաչկեր» 1) ի յիչկի» Բ ի Լաչկետ 20 ՃԲ ի /իչկիտու Շ ի Շաչկի»այ Ծի Շաչկետոյ 21 Շ Գեմանցու

ԲՇԹԵՔԲ

Ը

հ

ժՈւրդովար

բ ծրկոյտասան Շիչարիսլամին

կճնաուզայ

կենազւզայ Ծ կենաուզայ

Յ9.

«առԴաւիթ դուժկան Հասանէր վասն այսր ամենայնի: Ասլա

Եւ նա

(աղվաղակի առնու ընդ իչր արս իբր չորս Հազարս նեւ դայ բանակի ի եւ կալեր։ Եւ հ առաւօտուն ածու է վերայՀինիցն Թուրքաց Հասանի գտանէ զնոսա բանակնալավայնկոյսՄեղբնայ դետոյն:իսկ նոթա անտի եւ Քբրեւ տեսին զզօրսն Դաւթի, առծասարակՀասին կալան զգնտավինե, ոչ տային թոյլ անցանել Դաւթիզգետն։ Ապա սոքա աստի եւ նոքա անտի մարտ եղեալ կոռուէին յառաւօտկ մինչեւ ցերնեկոյ։ եւ Բբրեւ ՏՀծաս զդիչերն խոյս ետ Դաւիթ եւ չուհաց գնաց անտիի Հալիձոր:

Արդ՝ ի վաղիւ անդր զօրջն թուրթաց իբրեւ գիտացին, Թէ Դաւիթ մեկնեցաւ գնաց խ նռցանք,եւ ո՛չ ուստեք էր նոցա այնուչետեւ երկիւղ, Եւ սկսան կուտորել եւ Համարձականցին գնացին խ կողմանս Գուրչամայ: 40.

ասպատակՀարկանել զգիւղօրէան՝ մինչեւգալ նոցա եւ

պաչարելզՄեղրի:

Արդ` իբրեւ զայն լոէին, որթ չուրջ էին ամենայն բնակիչթ եւ Սեաւ լերինն, Թուրքաց, գային ժողովին ի (կողմանցն Թավրիզու նոսա եւ ինէին ութուտասան Հազար ապա մատուցեալ . յաւելանային ի 41.

սզաչարէինզամուր

աւանն

Իսկ բնակիչբն

42.

Մեղրի: ժողովեցան Մեռրնայ

Ըեդ պատերազմողք՝ է մարտնչիլ |

առ

նոսա:

յերիս թաղս աժենայն արթ

եւ բ մաւուրն

Հինգերորդի,

մետ պաչարման նոցա, ամենայն բազժութիւն զօրացն այլազգեաց գրոծ

Հայոց: վաղվալակի մատուցեալ ի բաց առին զկամուրջագետոյն եւ կալան զանցս նոցա զինուք եւ Հրացանօք:, զի մի' կարասցեն նոքա այլ ժառաջ խաղալ, եւ մնացին զօրք թչնամնացն ի Փոջրիկ թաղն:

43- Յայնմ վայրի Հրեչտակս արձակեցին մեղրեցիջնԲ զաւառոն

բ կալեր,եւ Գուրծամայ

«ԱՀա զօրք թուրթացն ասին, կալան մեզ եթէ ժօգեութիւն ոչ Հասանիցիքմինչեւ արդ՝ բազմութեան նոցա ժեք զդէժ ունիլ ոչ կարեմքֆՖ: Եւ նոսա Հրեչտակն, ել վաղվաղակի զիչերայն Ստճվաննոս

զՓոջրիկ թաղն ժեր:

ցերկուս աւուրա: Բբբեւ ԵՀաս առ

Յ0

էր

ծւ

նա

ասեն.

Եւ

ինքն փոխանորդ եւ

տեղակալն գնաց է Գապայ զօրապետին)

Յ9.

Ասյա Դաւրթ Բէկի

ժամանեց

մօտ

այս

Հաղորդող

բոլորը

Հետ վերցրեց մօտ չորս Հաղար գուժկանը:':իսկոյն Դաւիթ բեկը իր առաւօտեան լուսաբացին մարդու եւ դնաց բանակ դրեց կալերում:Բայց վրայ: որոնք բանակ էին դրել նա ցարձակունցԹուրք ասպատակների'' Դաւիթ Բեկի նկատեցին Մեղբիգետի միւս կողմում:Իսկ երբ վերջիններս եւ նրան չտունցին դետավփը գրաւեցին զօրթերին, խմբովին նեկան, մարտի կողմից այն էլ նրանք այս կողժից: դեւն անցնել:Աա սրանք՝ առաւօտից մինչեւ երեկոյ: եւ երի գիչերը վրայ բոնունլովկռունհցին մեկնեց, այնտեղից գնաց Հալիձոր: Հասաւ, Դաւիթ բեկը խոյս ւունց նրբ Թուրթականզօրջերն իմացան: որ 40. Արդ, Հէնց յաջորդ օրը, Դաւիթ Բէկը մեկնել, Հնռացել է Իրենցից: այլեւս երկիւղ չունէին որեւէ տեղից: Համարձակ առաջ անցան, Գուրծամի՛'կողմերը գնացին: գիւղերը,մինչեւոր հկան Այնուծետեւ սկսեցին ասպատավելկոտորել սլաչարեցինՄեղրին:

Թոյլ

ու

ց

ու

Արդարեւ, ծրբ չրֆակայջիբոլոր Թ"«Րբ բնակիչներնիմացանայդ Սու լեռան կողմերից, Թավրիզի մասին, եկան, Հաւաքունհցին տասնութ Հազարի: քանակնՀասցնելով նրանց Համալրեցինայդ զօրթերը՝ 4լ.

ու

Մեղրիաւանը:': ամրացուած պաչարեցին մօտննալով՝ բոլոր 42 իսկ Մեղրիի բնակիչները, մանաւանդ նրա կռուող Հետ մարտի Թուրջերի Խժբուհցին երեք թաղամասերում՝ տղամարդիկ, օրը մաՀծմեղական Հինգերորդ պաչարման նրանց Հ էնց Համար: բունունհլու Փոջրին ապա

զօրթերի ամբողջ բազմութիւնը դրոձ տալով ներխուժեց, դրաւնց քսկոյն մօտենալով Թաղը: իսկ ներսում գսոնուողՀայ զօրականները եւ զէնքերով դրաւնցին Հրացաններով գետի կաժուրջները՞՞ Հեռացրին այլեւս աոաջ նրանցանցուղիները,որպէսզի Թուբթերըչ(արողանան եւ Փոջրիկ Թաղում: մնացին չարժուել,ուստի Թչնաժու զօրքերը ու

ուղարկեցին 43. Այդ ժամանակժեղրեցիներըռուրձանդակներ Հասան «ԱՀա զօրթերն Թուրքական Գուրծաժիգաւառը՝կալեր: ասելով: չՀասնէք գրաւեցինժեր Փոքրիկ թաղը: Ուստի, եթէ մեզ օգնութնան չ

դիմակայելմենք չենք նրանց բազժութեանը երկու օրը: Հասաւ նրանց մօտ: դիչնը ժամանակ Եւ երբ ռուրծանդակը կարողանայ»: ՇաՀումեան տոչմից, բակոյն վեր կացաւ ՍտեփանոսՎարդանեսնանը")՝ եւ տեղակալն փոխանորդն զ օրապետի ԳՓապ Եկդաստանաւանից (որը մինչեւ

այս

ու

Շչիք՝

2 ՇԷ

ս.

ու

գայի 3 ՇՀասանէ 44Ճ

կալեր բանակք (շարադաս-)

14 Է

բնակի

ՄճղրչոյՇԷ չիք՝ անտի

Բանդի Շ ԱպափխԱրդ

13Շ

չիք՝Աբգ՝ ՔԲՐՏՀ լոէրն::.

Թավրեզու

մինչեւ

16-Րդտողը

ներառեալ:

բնակիչթ Ճ Մեղրւոյ ՇԻ թաղան չիք՝ չին 22 8Ւ Թուսնկօթ փխՀրացանօթ 23 Ճ8ք Ժմնային 24 ՇԾԷՐ Ցայաժ 8ՇԾԲ մեղբացիջն 17 Ճ

20 Շ

26 8ՇԾ

27 ՃՇԾԷ 29 Ճ8

օգնութիւնՇ Հասանիցէթ ցճրկու

զդէմն

ՎարդանիսեանՇԷ չիճք`տանէն

Մեղրու բերդը:

Մեղրու վանքի Սր. Ցովճաննէս եկեղեցին:

եւ զաւաոն Զավնդուր զօրապետն Պայինդուր ծանոյցնմա զամենայն առ

անձկութիւնս մեղրեցւոցն

եւ

|

զվիչտս վտանգի նոցա:

Ջավնդուր

իբրեւ զայն լսէր, զարսարձակէր է վաղվաղակի զալ ժողովիլ անդ: եւ եկին Հասին նայ եւ խմբեցան անդ երկու Հազարք արանց քաջ սպառազինացի Չավնդրոյ եւ ի եւ ել նոքօք Գայինդուր զօրապեւն եւ գնաց բանակեցաւ զայն Գուրծամայ, Դիչեր ի Մազրանաւանն, եւ Ստեփաննոս ընդ նմա: եւ մերձ առաւօտուն եւ եկին պածու նլին, կազմեցան եւ անցին գնացինի կողմանցն Ափզնիսոյ, մին հ

Արդ, նա

44.

առ

անան

5.

Մեղրի։

էե . ռս

եւ

նոցա

առ

ի

եւ

Պորտ երկնցուցանելզմեզ»:

«ուտ

45. իսկ Թուրքական զօրքերն իրենց բանակավայրից երբ մտեսան

Հայկական զօրթերի բազմութիւնը, չշաւատացինոր նրանք ուրիչ ասացին:Թէ` Համժալրումներ են, այլ տեղերից օգնութեան Հասած է մ են ռազ զգեստ լք տղամարդու կանանց Էրենց Հագցրել «Մեղբրեցիները մական Հանդերձանք, եւ բազմաթիւ կեղծ դրօչակներ տալով նրանց հատավ, են ունեցել վախեցնել մեզ»:

դրօչակս

ց

ու

է Մեղրի,Քաջ եւ արի զօրթն մեղրն ` ղրեցւոց զործձ քաջութեան ի նմին զիչծրի գործեցին, զի անցնալք մայնկոյս զետոյն՝ լեղակարծումն ժամանակիի մէջ բանակիթչնամնացն եւ ի Խոցանէ ի ախւմ սուսերի սատակէին զբազումս մարձակէին մինչեւեւ զորդին Շածիսլամիներկու Հաղարաւ ի յ0րդուվար քաղաք ի փախուստ արկանքին։ Այլ զի սակաւք էին, ոչ կարացին իսպառ. ջնջել եւ անձետա աունելզնոսա անտի, դարձան անդրէնի Մեղրի:

:

.

մինչչեւ էին Հասնալսոքա

Ա,

47: Իսկ օդնականքն Հայոց ճբրեւ գայիբնեւ Մեֆ Թղն Մողբնայ վաղվաղակի նոցա զկերակուրպատրասոաէին: մեղզբեցիջն ՍայնժաժԳայինդուրն, որ էր իչխան եւ զօրագլուխ աժննայն զօրուն հկելոյ ընդ նմայ արգելու զնոսա: եւ ասէ. «Քա'ւ լիցի մեզ ուտել ինչ, մինչչեւ իցեմթ ողորմութնամբն Աստուֆոյ վանեալ զթչնաժիս մեր»:

-

Հեռներին՝

46. Բայց երբ որանքդեո չէին Հասել Մեղրի, Քաջ եւ թիզախ մեղբեցիների զօրքը նոյն գիչերն արդէն սխրագործությիւնէր կատարել: որովՀետեւ անցնելով դետի միւս կողմը, անակնկալօրէնյարձակուծլ էր Թշնամուբանակիվրայ եւ նրանցից չատերինարի Քաչելով սպանել: էր դիժել փախուստի մինչեւբկ Շածիսլաժի որդին երկու Հազար զօրքով»: Բայց քանի որ Հայերը սակաւաթիւ ծին, դէպի Օրդուբադ քաղաքը:

ժամանէին,

շ5

ու

Արդ, երբ նա իմացաւ այդ մասին, մարդիկ ուղարկեց Ջավնդուր՝ զօրականներիմօտ, որպէսզի բսկոյնեւնթ ղան, Հաւաքունն այնտեղ: Ջավրնդուրից եւ Գուրծամից ժամանեցին նեւ այնտեղ խժբունցին լաւ Հետ միասին էլ ապառազինուած երկու Հազար տղամարդիկ, նրանց ընկաւ ճանապարծ զօրապլեսոը ուղեկցութեամբ: Բայինդուր ւ Ստնվանոսի ւանում։ Առաւօտեան եւ այղ լուսաբացին Մազրան գիչերբանակ դրեց ուղեւորուհցին Ափկիշի վեր կացան,պատրաստունցին զօրականները մտան եւ Մեղրի: էկան, կողմերը

զօրացն

աի

ԿԱԼՊԻԵՅ:

աոնին: ացի պատերազմի, զբազում տունալ

։

44.

առ

45. իսկ զօրքն Թուրքաց ի բանակէ անով իբրեւ զբազժութիւն Հայոց տեսանէին, ոչ Հաւատային, Թէ յօգնութիւն իցեն նոցա Հասեալթ նն Թէ «Մեղրեցիբն կանանց իրնանցզգեցուցեալբ

մօ եւ զեկուցեց զօրասլետի գնաց Զավնդուր գաւաոր՝Բայինդուր վտանգի վնրաճառ վչտերի տառապանքների նրան ժեղրեցիների բոլոր մ մասին":

էր)

| :

նորից վերադարձանՄեղրի: 41.

եւ Մեղրու ՄԵծ թաղը իսկ Հայկական օժանդակ ուժերը երբ եկան

եւ զօրագլուխ էր իր Հետ Համար: Այդ ժամանակ Բայինդուրը: որ իչիչան ասելով` «Ոչինչ չ« էջ է ճկած ամբողջ զօրջի արդելում զօրականներին՝ չենք վոնդել մեր է Մենք ուտենք թանի դեռ Աստուծոյողորմութեամբ

։

ԲԳՅայինտուր

4Ճ

Թչնամիներին»:

անձկ(ութիւն ժողովել ձբը 2 Ջավնդրու ծ Ջաւնդրու

2 լ

ի19122 մեղրացւոջն ՇԾք

զիչ"

ՇքԵր

վտանկի

ԳայինտուրՇ բնակեցաւ Սճվիանն Ճ8Բ Ափկբսու Ծ Աֆկիզ"ւ 8. յօգնութիւնթ Շ չիք՝ նոցա ՇԷ յայլուստն 8ՇԷ մեղրացիֆն

6 8ՇԾԻ 7 Բ

13 Ք

15 ՇՔ

զզգնա»

Արդ փխ Այլ

Շ

Հասծալթ 8ՇօԲ

գործեալ ի նմին գիչերի- զի:::

17 Է

մեղակարծուն

19 ԲՇԻԲ 22 ՃՇՇԷ

Ճ8ՍԻ

26 Բ

յանջցեալք

/ յՈւրգովար Հ ի յՈւրդուվար ՄՏՀ թաղն (շարադաս-) բ Մեզրւոյ (ՇՔՔԻ/ Մեզրբի|

23 ի 29122 ժեղրացիթն

մեղրացւոց ՇԾ ջաֆութեամբ |Է թաչութեան| էին

։ '

Պայինտուրն Գայինտուրթ

արգել ՇԷ մինչեւ փխմինչչեւ

48. ՁԵ Խործուրգեւ ֆան քր նոցա զգործ պատերազմին փութով միով յառաջ քան զայն այլազդիքն գրեալք ծին վճարել: վառն զի աւուրբ զօրականսթուրքաց

սո

որք

յայնկոյս գետոյն

գալ Երասխայ ։

յօգնութիւն

զօրուն եկելոյ ընդ նմա եւ որք ի յաժրոցի անդ էին եւ կարզէր կազմէր եւ զնոստսյերիս գունդս բաժանէր, իւրաքանչիւր գունդ ութն Հարիւր վաթսուն սպառազէն վառեալք: առ

49. Առա զմի գունդն ընդ առաջ Հասանէր ճակատուԹչնամեացն մարտիւ պատերազմի եւ այլ երկու գունդքն Հասարակ ձայն տուհալ խրախոյս բարձին, ի վերայ յարձակեցան յաֆմէ եւ յածեկէ զօրացն Թուրքաց եւ ի վեչտասաներորդ ժամէ աւուրն մինչեւ ցքսաներորդ եւ

առ

զայլսն ի փախուստ արկին ի յ0րդուվար, եւ զՀաֆիՇափին(որ էր ծրեւելի ի մէջ ամենեցուն) ձերբակալ արարին: եւ

50- եւ առինի նոցանէ զամենայն զկած զկարասիսզզէն զսուր զամենայն զործիս պատերազմին եւ զամենայն զառ հեւ ղաւար նոցա: Եւ ԵԼ Բ նմին եղեւ ուրախութիւն մեծ ամենայն բնակչացն Ղավփանու: եւ

այր

եւ

Այլ գիւղականքն

51.

ՇԷ

լջրնալթ

Գուրծամայ,որք

Ձավնդրոյ, որպես ի վեր

էին յերկիրն

|

էին

որբ

յայնկոյս գետոյն երասխայ

առ

վասն աչի Հինիցն անցեալք դարձան գնացին եւ

առացաք:

զզրականսուրթաց

զալ

)

(շարադաս:

նրա մտաղդրութիւննճիգերըուղղուած իրականում՝

էին այն Հասցուէր: անմիջապէսվախճանին գործողութիւնը բանին, որ ռազմական որովծետեւ դրանից մի օր առաջ մածմեղականները գրութիւն էին յղել որպէսզի Թուրք զօրականներին՞', Արաքս դետի միւս կողմում դւտնուող զեդերով Հասնեն բազմաթիւ էին էլ ղատրաստ Նրանք իրենց: օգնութնան տալ ցոյց նրանց:Ուստի Բայիբնդուրը անմիջապէս գալ: աջակցութիւն Հետ ինչպես եւ եկած ամբողջ զօրքը: ենթարկեց իր ստուգատեսի պատրաստ դասաւորեց:կազմ զտնուողներին,ընդամժին ամրոցում եւ դարձրեց բաժանեց նրանց երեք գնդերի՝իւրաբանչիւըգնդում մարտիկների: Թողնելովութ Հարիշւր վաթսունսպառազեն 48.

ու

ու

դէմ մանդիման դուրս բերեցԹշնամիների Առա մի գունդ բացականչութիւններով գնդերը միաչամուռ կռուելու: իակ միւս նրկու ողեւորութիւն բարձրացրին: թուրջական զօրջերի վրայ յարձակունցին տասնվեցերորդ ժամից մինչեւ քսաներեքերորդ աջից եւ ձախից: օրուայ անօրէնների զօրթերի բազմութիւնը: ժամը պաչարեցին, չրջապատեցին հակ քան տասնմէկ Հազար աւելի Նոշն օրն էլ կոտորեցին նրանցից Հաջի Օրդուբադ, ընդամին մատնեցին դէպի ժիւաներին փախուստի Շափիին (որ երեւելի տղամարդնէր բոլորի մէֆ) 4երբակալեցին։ 49.

աւա

մարդու:

մածմեդականներիցվերցրին բոլոր գոթերը: զենքերը, աժէն տնսակ սարբերը ինչպէս եւ նրանց ձնուք արբերը պատերազմական ուրախացանայդ Բնակիչները մեծապես բերած ամբողջ աւարը: Ղավիանի Մուրում լեւազցի ընկան նրանցից՝ առթիւ: Բայց նոյն պատերազմում եւ ուրիչ չատերը: Իսկ Հաջի Շափիին, նրա Հօրեղբօրորդին Քալանթարը: Դաւիթ բէկի մօտ որին բոնել էին, Բայինդուրզօրապետը ցանկացաւ տանել: Սակայն Մճղրուիչիաններըխնդրեցին նրան ՀաջունԹողնել նրանցԽեդիրջը:Ըստորում նրան տեղում՝հրենցմօւո: Նա էլ կատարեց ղնացին տէր Ներսէսի տանը:իսկ բոլոր զօրականները կալանքիսլածեցին ի

60:

դոլ,

եւ

Քրենց տները:

51. Բոյց Գուրծաժի գիւղացիներըորոնք ասպատակներիվախից" անցել էին Զավնդուրի հըկրամասըինչպէսվերեւում ասացինք, վերաեւ բնակունցին Քրճնց տեղերում Համապատասխադարձան:գնացին նաբար:

Գայինտուրն

բ 8Է

ճ21ծչոցԳԲՇՇԷԲ Բ յամրի վառեալ

8ՇՔ

Հանր բարցին Ճ8Շք ցջսան Ի

8Շ0Բ ի ՇԷ զէն ՇԷ

ՃԲ ՃքՔ Է

խափանու

ի նոցանէ 8Ծ

Ճ8քԲ խալանթոաբն Լճւազեցի

բազում8ՇՔ ՀաճիթՒ զՀաճի

8Շ

զՀաճի

գորֆի

Ճ8ՇՇԻԲ

Շ

/Ուրդովար Է ի /Որդովար 8ՇԾԵ

ՃՇԷՔ Գայինտուր

էկե

Մեղրեայ ԾԲ Մեղրայ ԲՇԾԲԲ

զՀաճին

իչրաբանչիւր

ի վերայ

Յետ այսորիկ, իբրեւ մի ամ

52.

անցանէր, եղբայրն խանին կուտեր երթայր յօգնութիւն եղբօրն Խրո զի էր պաչարեցեալ նա ի յամուրս երեւան Քաղաքի ի զօրացն օսմանցւոց: Արգ իբրեւ բազում զօրօք ի Սրդուվար քաղաք ճասաներ, ամենայն Փաղաջին նմա Ընդ առաջլինէին, եւ զՀայոցն Մեղրեայ մածմետականք բողոք բարձեալ ասէին. «Դատ արա րնդ մեղրեցիսն, զի նոքա' եւ կորուսին զամճնայն արս քաղաքիս»: Եւ նա առաջնաց զոմանս ի ծառայիցն ի Մեղբրի՝ 1712 զոմանս ն գլիաւորաց երթալ, կոչել իշխանացն, ի գիտել զպատճառն այնպիաւոյ աղմկին:

Երեւանայ զբազում

եւ

զօրա

Այնուծնտեւ, երբ մի տարի էր անցել", երեւանի խանի եղբայրը" զօրթեր էր Համալրել եւ օդնութեան գնացել իր եղբօրը: որբովբազմաթիւ օսմանեան Հետեւ վերջինս Երեւան Քաղաջիամրոցումսլաչարունլ էր նրբ բազմաթիւ զօրքերով ՕրդուբադՔաղաքն զօրթերի կողմից: Ա'րդ, ընդառաջ ելան նրան եւ մածմեդականները էր Հասել, Քաղաքի բոլոր բարձրացնելով ասացին: «Փատժի'ր Մեղրու Հայերի դեժ բողոթ կոտորեցին եւ կորատնանմատնեցին նրանք Ժեղբեցիներին, որովչետեւ մի քանիսին Նւս էլ հր ծառաներից բոլոր տղամարդկանց»: ջաղաքի իր մօտ բանիսին'' մի երեւելիներից դլխաշոր ուղարկեց Մեղրի, որ գնան, բմանայ: կանչեն,որպէսզի այդ աղմուկիպատճառն 52.

լ

|

սա

մա

կոտորեցին

Լ

:

առ

Իսկ իչխանքն Մեղզբրէոյ հբրեւ

53.

զայն լոէին՝ տաղնապէին ,

վարանէինի միտս իւրեանց ի միասին ժողովէին, խորՀուրդ խորՀէին եւ ասէին:«Զի՞նչարասցուք: զի եթէ նրթայցեմբ՝ մեծ վտանգ է մեզ, եւ եթէ ոչ երթայցեմք՝ նոյնպես մեծ վիչտ վտանգի է մեզ եւ ամենայն ժողոՎըրդնանս»։ Վերջապես Հաւանեցան ոմանք ի նոցանէ, վասն օգոի ծՀասարակութնանն զվտանգ մածուն անձն առնուլ, երթալ Ընդ քղառաւորան խանին:

լ

ժեկնել խանի ծառաների

Բայց

ն

ԹՀ՝ «Մեջո՛չ

մ ոչնչացը

ումեք

ղում զիւղօրէսն մեր կոտորեցին, կործանեցին եւի գերի վարեցին ապաի տարապարտուց եկին եւ զմեզ սլաչարեցին, եւ կամեցան բնաւին բնաջինջ առնել: Եւ ժեք առ ի պաչտոանել զմեզ ընդղէմ ելաք ղոցա եւի

Բ/ ծր աժուրն ամո Շ ՇԵպաչարծալ ԾԲ ԾԲ |զօրօթ| ՃՄեղը.ոյ 8ՇՇԻԲ մեղրացիշն ՃՇԾԷԲ չիք՝ եւ ԷԲ դլխաւորաց փխի գլիաւորաց Շաղմկի

ոա բայր

10 8ՇՔՔԲ

12-13 Շ 23 ՇԷ

"Ը ամար

երբ վեր

ին

ԺեզՖ զ»:

խանը մեղբեցիներին երբ Հարցաքննումէր: վերջիններ» նրան «Մենք դրանցից ոչ մէկին վատութիւն չենք արել, ո'չ էլ պատասխանեցին: Բայց նրանք որեւէմէկին նւանտեղի ենթ ոպանել՝:: դրանցից գիւղերը զօրջեր Համախմբեցին մեր վրայ լարձակունցին, մեր չատ եւ բնակիչներին գերեվարեցին: կոտորեցին, աւերեցին առանց պատճառիեկան եւ պաչարեցինմեզ, ուզեցին քոպառ բնաջնջել: եկանք նրանց դէմ եւ Հեռու Համար դուրս Մենք էլ մեզ պաչտպանելու 55.

բազմաթիւ

զուր

եւ

բնակները նոյնպես եկան նրանց ետեւից: իսկ երբ ներկայացանխանին, ասելով:«Դաո արա մեր սկսեցին նրանք աղաղակբարձրացնել` վերստին նրանք կորատեանմատնեցին, եւ միջեւ, որովՀետեւ այդ մեղրբեցիների

ընդ

Հարցանելն խանիզմեղբեցիսն, առնէին նմայ պատասխանի դոցա մեղաք, եւ ո'չ զոք ի դոցանէ ի տարապարտուց սպանաք: Այլ դոքա զբազում զօրս կուտեցին եւ ելին ի վճրայ մեր զբա55.

Հետ:

նրանց Հետ եւ Օրդուբադ քաղաբն գնացին կացան, նրանց վրայ: որ վարձակունցին Հասան չ քաղաքի բնակիչները մբաչամուռղ Թոյլ չտունցին այդ անել: մինչեւ նրանց Բայց խանիծառաները սպանեն: սակայն քաղաքաերեւելիներին: առաֆ խանի կանգնեցրին որ բերեցին, 54.

առ

գ7եգ»: եւ

տադնասեցին, իմացան՝ լ

գնացինընդ նոսա եւ Հասին ի մ0րդուվար Քաղաք, Քաղաքացիքն Հասարակգիժեցինք վերայնոցա ք սպանանել զնոսա: ծառայքն խանին ոչ ետուն նոցա թոյլ, մինչեւ ածին կացուցին եւ զնուտ առաֆի Քաղաքացիքն զծետ երթայիննոցա: Եւ բբրեւ խանին, մանդիման եղեն խանին, սկսան վերստին քաղաքացիջն զաղաղակբառնալ քւ աանլ: «Դաշտ արա ընդ մեզ եւ մեղբեցիաղ, զի կորուսին, սպառեցին

իսկ

ու

եւ Քբրեւ ելին

54.

Մեղրու

երեւելիները երբ այդ եւ Մօտ ասացին: գալովխործրդակցեցին մէջ վարանումի ընկան:իրար մեծ կր փտանդ է, դնանք՝ որ նթէ այն է բանն անենք. «Ի՞նչ պէտք մեֆ վիչ կը լինի նեղութիւն նոյնպես չդնանք՝ եթէ սպառնայ մեզ, իսկ ոմանք Համաձայնեցին նրանցից Վերջապէս ժողովրդին»: մեզ եւ ամբողջ մաՀուան աչքի առաջ ունենալով վտանլն չաչի, զանուն Հասարակութեան 53.

|

| :

այնուծետեւ

վանեցինք»:":

Մողրեայ

չիք՝ ժեֆ

վոանգ է մեզ, եւ էթէ ոչ երթայցեմթ փոանգ 8 չիճ՝ ծւ ամենայն... մինչեւ սոյն գլխի աւարտր: բոտ. վնրանորոգման ժամանակ առանձին Ձեռագրի Թճրթեր ընկաֆԼինելու

Շ մոոեվի,

աան

14 Բ

ք

չիք՝ ոմանք

17 ՇԾՔԲ

ծ 2Ուրդովար

չիք՝ նոցա 18-19ՇՔ չիք՝ կացուցին զնոսա 18 Շ

24 Շք 27 ՃՇբ

28 ձը

խանին ՇԻՐ

գիղօրէս պաչարել

զմեղրացիսն

ՀԱՑԻ 4:

Ե

Լ

ք» Տա թամ ք «ԱՐԴ :

Գ

Մեղրու Մեծ Թաղի Ս. Աստուածածինեկեղեցին:

Ն

'

Ս.

Աստուածածին եկեղեցու որմնանկարները:

նե վանեցաք»

բաց

56. Ցանյժամ

ասէ խանն ցօրդուվարնցիս:

«Ո՞ՎՀրամայնաց

ձեզ

ի կողոպտել եւ կորուսանել զնոսա»: Եւ նոքա ելանել ի վերայ նոցա եւ Աա ասէ այն ալ պատասխանի: եղեն ոչ կարացին ավփզիբերան ցնոսա խանն. «Ո՞վ եղեւ 4եզ առիթ եւ առաջնորդ ելանել ի վերայ նոցա»: եւ ԵԼ նոքա ասեն: «Սփի ղուլի Լեւազեցինեւ որդին Մանիչարի, որդին եւ որդին Շածիսլամին»: Ղազուօրդուվարեցի, առ

Տ

կալեալ խանին զՍավփի ղուլին՝ խրատեաց զնա խստագոյն խաղաղուդանիւթ եւ էառ ի նման զտուղանս: եւ զմեղրեցիսն արձակեաց .թնամբ ի տեղիս իչրեանց, եւ ինքն չունաց գնաց անտի: Եւ

57.

Ապա այնուծնետեւ սկսան օրդուվարեցիջն առնել զծաչտութիւն ընդ մեղրեցիսն. եւ խնդրեցին արձակել նոցա զՀաջիՇափին, եւ սոքա եւա գերեցին ի խնդրեցին ի նոցանէ արձակել զգերիսն Հայոց, զորս գիւղօրէիցն: եւ յանձն առին արձակել զնոսա: ցայնժամ ժեղրեցիքն զօրագլուխանադուլեցւոց։ զի ընկալցին ի յօրդուվարեցւոցն գրեցին անձինս Հայոց զգերեցեալանի նոցանէ, եւ ազդ արասցեն զեօթանասուն ինջեանց, Թէ ընկալան զնոսալ որպէս զի եւ ինքեանք արձակեսցենզՀաջի արձակեցին զշափին, եւ Շափին։ եւ արարին այնպես, եւ սոքա է մէջ նոցա: այնուծետեւեղեւ խաղաղութիւն 58.

առ

աան իրիարըԲ զանկուլու ի վերայ թուրջմանացն առաբէր: այովմա անցաներ

՝

՞

յ

'Ր

զզօ ա

ապա

Դաւիք բեդն

ԻԼ

Որոց Հասհալ անդ գիչերաւյն անկանի վերայ ամենայն բնակչացն լերին եւ Հարին, կոտորեցին զնոսա: եւ առին զամենայն ատացուածս նոցա: եւ փախստէիցն, պատածչեցաւ Մխիթար մինչդնո զետ մտանկին սոքա

ռպարապետնմիայնակառաջի լեալկալան Թչնամեացն. որ Փարագիգ նա եւ ասկ: «Հասէ՛ք ինժ, զի մատնեցայ ի ձեռա զնա: իսկ աղաղակեաց, զնա է էր Աւնճտիսն՝ Թափեաց Թուրթաց»:Եւ ժաժայնաճապարեալ եւ եւ եւ զաւար նոցա՝ դարձան ածին առեալ զամենայն զառ ձեռաց նոցա:

Չ5

առ

առ

Այն ժամանակ խանն ասաց

56.

է

չ

ձեզ

յարձակուել՝կողոպտելու

«Ո՞վ օրղուբադցիներին:

եւ

Հրամայեց

կորստեան մատնելու Համար

ժեղբեցիներին»։ հսկ օրդուբաղցիները պապանձունցին չկարողացան ու

խանը Հարց տուհց Այնուծնետեւ

չտալ դրան: պատասխան դրդեց

նրանց:«Ո՞վձեզ

առաջնորդ եղաւ յարձակունլու մեղրեցիների վրայ»: Նրանք էլ

հւ

Մանիչարի որդին, «Լեւազեցի Սովի ղուլին, պատասխանեցին: եւ նաեւ որդին»: որդին Շածիսլամի Ղազիի օրդուբաղցի նանւ

նրան Սափիղուլիին:պատժեց Այդ ժամանակ խանըձերբակալեց իսկ հւ նրանից: վերցրեց տուգանք խատագոյն դանաձարութեամբ տեզերը իրենց արմակեց՝ խաղաղութեամբ Ժեղբեցիներին ազատ մեկնելու, ինքն էլ չարժունց: գնաց այդտեղից: 58. Այնուչնտեւ օրդուրադցիները սկսեցին Հաչտութիւն կնջել 57:

Հետ. խնդրեցիննրանց նաեւ մեղրեցիների

մեղրեցիները:

ՀաջիՇավֆիին, արձակել

ազատ

իրենց Հերթին, օրդուրաղցիներիցաճանվեցին ազա իսկ արձակել Հայ գերիներին, որոնց գերեվարել էին դիշղերից: Ուստի նրանց:Այդ ժամանակ մեղբեցիները Համաձայնեցին ազատ արձակել ուղարկեցին ադուլեցիների զօրապետներին, որպեզի

գրութիւն

ստանան գերեվարուսծ եօթանասունձայ մարդկանց: օրդուբադցիներիը հրենց: որ

ոլ էք զօրապետները ըատորումագուլեցիների

է

տեղեկացնեն

հրենթ էլ Քրենց Հերթին ազատ արձակեն որպէսզի ատացել գերիներին, արձակեցին Հաջի Շափիին։ Այդոլէս էլ արեցին, մեղբեցիներն էլ ազատ են

Շափիին։ Այնուձետեւ

խաղաղութիւնտիրեց նրանց միչեւ:

նրբ տեղի ունեցան այսպես: Դաւիթ բեկն Արդ, այա բոլորը Ղազանկուլույ թուրթերիվրայ ուղարկեց՝ այնուծետեւիր զօրականներին լեոնայարձակունցին այնտեղ գիչերը՝ Հասնելով լեռանուղղութեամբ: բոլոր նրանց խլեցին կոտորեցին, բնակների վրայ, Հարուածեցին, էին Հետապնդում սրանք մինչդեռ ստացուածքները:Ըատորում Հանդէմ դէմ միայնակ` սպարապետը Մխիթար փախստականներին, իսկ Մխիթարը գիպեց թլնամիներին. վերջինիս քարկոծելով բռնեցին": ձ4եութն որովծետեւ Թուրթերի ինձ, «Հասէ՛ք գոչելով ասաց: բարձրաձայն նրան ազատեց Հասնելով Եւ տէր Աւետիսը կռկոյն վրայ ընկայ»: վեց է ր որ աւարը կազմում ամբողջ վերջիններիս Թուրջերից:Վերցնելով եւ չորս անասուններ այլ հրեսուն Հարիւր Հազար երեք Հարիւր ոչխար 59.

առ

Օցուրդավարցիսն ՍԲ ցյուրդոարեցիսն Է ցուրդովարցիսն ք «"որել փխառիր (ողոզտել ՃՇՕՇՔ ղույին ՇԾԵՒ /8.ազեցք ՇՔուրդովարցի ԾԲ ուրդովարեցի ՇՇՔքՔ դմեղրացիսն

3Յ3ԸՇառ

Ժծղրացիսն ՇԾԷՒ զՀաճի Մեղրացիջն որպէս զի փխզի ԾԻ բնկալցեն ԸԶԲԻ

12 ՇՇՔՔ

14 ՇԶՔՔ 15 ՇՔ

ՇԱՑրՆՀնի Շի միջի ՇՇՔ

21Շ

ՃԲ

25 ձՇ

Շ

Ք /""րդուվարցւոց

ուվա

ն

պկն

Է Ղազանկօլու Ղազանկեօլու

բնակչաց

Փարաժիթթ

Շ չիճք՝ լեալ Փարաձիկ

չիք` դարձան

սառԴաւիթ զվեցՀազարծրեք Հարիւրոչխարս Հալիձոր

է

նէր ն

երե

զայլ

ն

եւ մետ տասն

60.

Խա

անասունս

աւուր

վերայ թուրքմանացն: եւ նչա նոցա եւ զ ցանասունս զինչ

ն ոցա

.

որոյ

եւ

զչորս

զայ ն ԷԶ ամենայն՝ ամ)

եսն տեսնհալ

Հարիւր ուրախ

առաքէր զնոսա Ք լեառն կազպէլուի դարձեալ դնացին Հասին անդ, եւ Հարին զնոսա եւ առին հ ինն

Հարիւր րիւր

եւ

դր

Դարժնալ ընդ

61.

աւուրսն ընդ այնոսիկ ցեղ ինչ թուրթացն գային, ի լեռնակողմանս Ղափանու փրանօք բնակէին, Բարջքուչատայ որպէս եւ այլ ժամանակս աժարայնոյ առնէին վասն խատության տօթոյ քրնրի լսէր վաղվաղակիզՄխիԹոռր սպարապետն իւր Հազար ութն ՀարիւրվառելովքՔ վերայ նոցա առաքէր:Եւ նորա երթեալ ժուզէր եւ ծնտամուտ լեալդտանէրզնոսա հ վերին կողմանս կարմիրվանքկոչեցեալ աւանին։ եւ ի վերայ Հասանէր նոցա ժառաւօտուն սպլածու Հարկանէր եւ առեալզամենայն քնեչսնոցա Լ լ

ի«բեանց։ Արդ՝իբրեւ զայն Դաւիթ բեղն,

անասունա՝

5.4

ոնայր:ՉԸ

Բայցխոանն Ընդառաջ հլանք սոցա Բ Բարջուչատայ աճապարեալ կողմանս խոտանանու բազում զօրօք: իսկ զօրականքն Հայոց իբրեւ զայն տեսին, սաստկացուցին ի վերայ նոցա զպատերազմն, մինչեւ լես նաչանջեցին զնոսա անտի եւ սկսան Հարկանել զվիրաւորս ի նոցանէ: 62.

շը

էր ընդ տնառն իւրոյ Դաւսպարապետն խոովեալ Քե, ուստի Բբբրեւակսան սոքա Հորկանելզթչնամիսն եւ վանել, Մխիթարզօրավարացն՝ մետս կալի պատերազմէն. եւ արարին Հրամայնհաց այնպէս: Բբրեւ տեսին, Թէ զ(նի եղեալ զօրքն ցառաֆամարտիկքն Բայց դարձանյնտս Համարեցան, Թէ ի փախուստ դարձանի պատերազմէն, եւ սկսան իւրաքանչիւրջն խոյս տալ հլանել ի պատերազմէն: Այնժամ զօրքն

Այլ զի Մոիժար

63.

Թչնամեաց իբրեւ զայն աղմուկ չփոթի տնսանէին, ընդդէմ դառնային սոցա ի վերայ զարժձակէին, Հասանէին եւ Հարկանէինի սոցանէ երեք կամ հւ չորեք Հարիւր այր, զոժանս 2 նոցանէ կենդանիկալեալ մեծաւ ք Բարջուչատածին,ընդ որս ձր եւ Ստնփաննոս ՇաՀումեան: տանջանօք Յ0

զայն լոէր Դաւիթ, ի սրտմտութիւն բարկութեան ԲՐԴէր եւ Է վերայՄխիթարայ Հրամայէրզկառավին Հարկանել:Բեյը միջնորդ 64.

Եւ

բրեւ

նւ Հալիժոր՝ սէր Ամախաի մարտիկները վերադարձան բերեցին դրանք :տեսաւ՝ ուրախացաւ: Դաւիթ բէկիօւ: Երբ Դաւիթ Բէկը այդ բոլորը լեռբ 00- Տասը օր անց Դաւիթ Բէնը եռրից ուղարկեցնրանց կազոլէլ Հասան այնտեղ էլ Նրանք ղնացին, վրայ վարձալուհլու: Թուրթմէնների վերցրին նրանցունեցուածքն ինն Հարիւրանասունները '

կոտորեցին, եւ վերադարձան:

ու

Թուրքականինչ-որ այդ օրերին Բարդգուչատի Յ1-Դարձեալ

ու

ու

Հապչտապ Սակայն Բարգուչատի խանը բազմաթիւ զօրջերով երբ իսկ Հայ զօրականները կողմերում: ռաջելաւ սրանց խԽուռատանի դէմ մարտականգործողութիւնները, նրանց ուժեղացրին եւ սկսեցին կոտորել հտ փթչյեցինայդտեղից նրանց որ

-

ն

ճորտն,

մինչեւ

վիրաւորբներին Մխիթարսպարապետըխռովելէր 63. Բայց որովծետեւ չ

10 ՇԲ 14 Ճ0Բ

Շչիք՝

22 ՃՇ

Ա

29 ՇԹԲԲ

եւ

գալ կոուից: Ա/Դ դուրս սկսեց խոյս տալ, իչրաքանչիւրն Ժամանակ դէ չփոթը՝', սբանց այդ աղմուկն երբ նկատեցին զօրթերը Թշնամու եւ երեք սրանցից կոտորեցին վրայՀասան չուողալով՝յարձակունցին, բռնելով սաստիկ ու

մարդու:ոմանցէլ կենդանի Ս Բարգուչատ բնըեցին, ենթարկելով խոչտանգումների Սոնփանոս ՇաՀումեանին: կաժ

չորո

Հարիչը

ու

այդ

Թու

Մ

եւ

առի: պատաճածի զլխատել:

իրազեկդարձաւ եւ Հրամայեց նրա նկատմամբ

ՃքԲ խափանուԾ ԳՓարկուչատայ

ի լեառնակողմանս

չիք՝ բէդն Բ պէկն լաՀու| Հարկանէր

16 ՇԾբԲ

|

ՇՔ7,րոց Շլինէին ՔՔ կասալէլու

8 ՇՇՔԲ

իր ետի

սկսեցին կոտորել Թչնամիներին Դաւիթ Բէկի Հեւ, ուստի Քրբ ռրանքջ կոի«բ: դադարեցնել զօրավարներին՝ վոնդել,Մխիթարը Հրամայեց երբ տեսան, որ մարտիկները Սակայն առաջասլած էլ արեցին: Այդպէս են 22 կուուից բնկրկելով դարձել,կարծեցին, Հետապնդող զօրթերը նտ մարտիկներից առաջապած են դիմել. պատճառով էկ այդ փախուստի

երբ Դաւիթ Բէկը զայրոյթով լցունց Մերթարի

եկել,

այդ դսոսւ Նա էլ որոնելով Հետապնդելով /արդկանցով: զինուած վերին կողժերում: աւանի կարմիրվանջ կոչուած թուրթմէններին եւ խլելով ցարձակունհց Մերթար սաղարապետը Առաւօոնան լուսադէմին վերադարձաւ: բոլորունեցածներնանասուններին՝ նրանց

64.

ցեղ

տակ: ինչպես այլ Ղափանի լեռնակողմերումբնակւում էր վրանների խիստ տօթի պատերկրամասի Քո չը՝ ժամանակներումամուսնըվարւում ի«կոյն նրանցվրայ ԲէԱԸ, Դաւիթ ճառով:Այժմ, երբ այդ իժացաւ ութճարիչր Հազար իր գրոՀելու ուղարկեց Մխիթար սպարապետին՝

Շ աճապարէրՍբ Փարկուչատայ

զի

աճապարէԸ նլանէր `.

գալ

թ ԳարկուչատՇՕՔ ածէին չիք՝ բբրք. Շ լ«է

ՇԲ է

Վ

փխէր

Եւ սուգ էառ Դաւիթ լեալ մեծամձծացն՝ Հազիւ դարձուցին զվճիո մածուն: եւ Ի վերայ թաջին Սանվփաննոսի այնքան զօրացնի զուր տարապարտուց կորուսելոլ: իսկ Սոաճվաննոսիբրեւ աճնալ եղեւ ի Բարջուչատց Հանդիպեցաւ անդ ի տան խանին բարեսչր ոմն Թուրքի, որ դթացեալ ի նա փախոյց: եւ իբրեւ ազդ եղեւ Դաւթի զերծումն նորին, մխիթարեցաւ ի

սզոյն:

| |

։

էր ընղ կոտործալան նանւ Պալի զօրավարն` որդի ժելիջ Փարսադանին,որոյ պարանոցն կիսով չավ Հատեալընկեցեալ էր ի բացի մժեր4 իբրեւ ուչաբերհալ լինէր կալնալ ի Խուռանան: Ուատիյետ ռակաւուց Ճ4նոօք զգլութն բ վերայ Ի«ը՝ երթայր մտանէր ն մացառսվայրեացն

| |

։

մինչեւ ցմութ դիչերոյն: եւ բ գիչերիժուղի անկեալդայը եւ յետ ծից աւուրց ի ՀալիձորՀասանէր: Եւ եղեւ սքանչացումնոյժ ամենայն եւ է' տեսողացե,զի ոչ մ նուաւչ այլ կենդանի է ժինչեւ ցայսօր: ժէլիքէ Հալիձորն:

| լ

|

|

/ ԳարցուչատՇՇԵՐ դտաւ փխՀանդքարն ցաւ թուրթ 8 ՇՍԷԲ զգլուխն փխպարանոցն կիսով չափ ՇԲ չիք՝ թեցնցէայ Է չիք՝ ի շացի 9 ՇԷՒ |ի Խոտանան|բայց ոչ զրոլթթ պարանոցն այլ մինչեւ զկ» ուլանեչ ուստի:

մածուան վճիռը Հաղիշ Սակայն մեծամեծները միջնորդ Հանդիսանալով` քաջ Դաւիթ վ չտացաւ բԲէկը Մինչ ք կատար ածելուց:: եւ կանխեցին անտեղի զօրքերի այդքան ինչպես Ստեփանոսի դերեվարման, բերեցին Բարգուչատ նա կորստեան Համար": իսկ երբ Սանվփանոսին գթալով նրան՝ որը խանի տանը Հանդիպեց բարնաէր մի թուրջի։ նեւ երբ Ստեփանոսի Հաղորդունց մասին Դաւիթ փրկութեան փախցրեց, վչտից: բէկին, վերջինս սփոփունց վերապրած

Սպանուածներիմէջ էր նահւ Գալի զօրավարը`մէլիք Փարսադանի կիսով չավիՀատունլ, եւ ինքն էլ Ընկել էր որդին, որի պարանոցը Ուստի կարճ ժամանակ մետոյերբ ուչթի մերձ բացատում: խոտանանին"ճ 05.

մտաւ վայրի բռնելովգլուխնԵր ուսերի վրայ՝ գնաց: գիչերը ԱԼ մութն ընկնելը: այնտեղ մինչեւ մէչ՝ մնալով մացաուների դուրսգալովերեք օր վետոյ Հասաւ Հալիձոր:Բւյց զարմանքը ճանապար նաչ բոլորականատեսներիանչափ մեծ էր, Քանիոր չէր մածացել այլեւ

նկա,

ձեոներով

կենդանի է մինչեւ

այսօր

եւ

մէլիջ է

Հալիձորում:::

3 ՇՇԷԻ 4 Օօ:

.,

16 ՇՇՔՔ 12 Ք

ուզի

չիք՝ 4ճոշթ

Ճ8Շ

-:

վայիացն

ԳԼՈՒԽ

Թէ ՋԻԱ"ՐԴ

ՕՍՄԱՆՑԻՆ

ԵԿՆ

ԵՐՐՈՐԴ

ԲՈՒ ԵՒ

ԼԵԵ ՏԻԱ"ՐԴ ՕՍՄԱՆՑԻՆ

ենն ` ՆՈՐԱ:

ԵՒ Թ Ի ԶՈ՞ՐԲԱՆ

ՄԵԾԱՄԵԾ ։

աԱ ԱՆ

ԵՐՐՈՐԴ

Ի ՂԱՓԱՆ։

ՍԱ ԴԱԻԻԹ

ՑԱՂԹՈՒԹԻԻՆՍ

ՋՈ»

ՋՕՐԱԿԱՆՔ

ԱՐԱՐԻՆ Ի ՆՈՍԱ։

բ

-

յինքն թ) գրաւծը ն

թոյն

ոծրութիւն

զայն:

արորիորան

խչխանի զօրուն՝ ծլանել զօրաժողով(ԻՆիլ վ Գարսից է. անթիւ է. ռո պզօրօթ րիկողմանս » ոՀ Հասանքին ի սուր սուսերի Ցո իւրա 5:6: Ժ զօրքն ամենայն դառնա ին բազում յամէ, մինչեւ յղվացան եւ փարթամացան լցին ի բազմուԹենէ աւարաց , եւ հ չար եւ մարը Եւ տղայո/"9 է էն դերչացե, , ղզաղէտս ց անօրեն զնոցին Հարց ե եղբարց անողորմ կոտորածն: տայր

լ

'

"նիլ ա Տ ե Հոնոաա Մորո անչամար գթաղացա Յամի չ, ՄոՏին Է ո ո առակին ն աան րեան, ,

ՀՐնալը, ր իչրճանց Հերնաց Հ. ոՀ իի 18:15 պատմել զ ի Բ" աւ

2.

Արգ՝ սոքա իբրեւ այսոէս զօրացան ի կողմանս այնոսիկ, եւ եւ մետբազում ժամանակացպաչարմաննառւին աժրաքաղաքն Երեւանայ Յ.

զմ

ՆԱԵԻ՝ ԹԷ ՔԱՆԻ՞ ՄԵԾԱՄԵԾ

ՏԱՐԱՆ ՆՐԱՆՑ ԴԷՄ'։

,

Ուատի Հրաման տունց

Գալ: դուրս զօրածրամանատարին եւ

գրաւել նրա քաղաջները։ Վերչինս էլ: արքայի Համաժայն,անթիւ եւ անչամարզօրթերով դուրս եկաւ դէպի Հրամանի տիրոյթում: ՄԵՀ Հչայջի կողմերը, որոնք գտնւում էին Փարսկաստանի օսմանեան Հասնում սպանում Թրատելով զօրքերը՝ էին որ ուր Ընդամին՝ եւ էին աւարով Հարուստ տարեց-տարի էին Քրենց ընդդիմակայողներին եւ իրնեց լցրին փարթամացան վերադառնում, մինչեւ որ յղվացան, նաեւ գերիներ Քաղաքներն գիւղերը, աւարի առատութեամբ բոլոր էր ո՞վ կարող պատժել Բայց վերցրին չայաստանից Պարսկաստանից: եւ վ երապրած զաւակների անօրէնգերեվարողների ձեռից մայրերի դաժան եղբայրների ինչպես եւ երանց Հայրերի տառապանթները վրայ Պարսկաստանի

ամ

՞

ՂԱՓԱՆ

ԴԵՄ ԴԱՒԻԹՆ

կատարելբոլոր երկրամասերից գնալ: զարձակունլ զօրածչաւաք

ն

ԵԿԱՆ ՈՒ ՄՏԱՆ

ՄՂԵՑԻՆ ՆՐԱՆՑ

եւ չծայկական թԹուագրութեան Տէրունական 1724 թուականին տիրապետելէր բոնութնամբ որ ԱՀմետը 1173-ին սամանցիներիսուլթան եւ Լիբիա, այնտեղից Եգիպտոս Ովկիանոսի ՊարակականԾոցից մինչն. նաեւ Հայաստանի էլ` մինչեւ Լիւրիկէ եւ Փոնտականամբողջ ծովը: եւ մեֆ մասը: ինչպէս թազաւորութիւնների, այլ չատ ժողովուրդների, իշխանութիւնների եւ նրանց տիրոյթներին, երբ լսեց Պարսիցարբայի էլ վտարումը իր ժառանգական գածից, մտադրունց12. պատրուսկով եւս: լինի, գրաւել այդ տէրութիւնը

1:

ր

զիա'րդ եւ իցէ պատճառանօք Քն

ԿՌԻԻՆԵՐ

ՑԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ

ցբոլոր եւ

ԹԷ ԻՆՉՊԷ՞Ս ՕՍՄԱՆՑԻՆԵՐՆ

ԵԻ Թէ ՈՐԲԱ՞Ն ԺԱՄԱՆԱԿ

ՈՒ ՆՐԱ ՔԱՋ ԶՕՐԱԿԱՆՆԵՐԸ,

ԵՒ ՔԱՋ

1118-ին, սուլթան ԱՀԺչոն ոքին Հա/"5 ԲԱ ԱԱ ՄՐԱԱ ԱԾ:մինչեւ Ա Աաաա ԱԱրա զմեծ ծովն Պոնտոսիե աե Բր «ԱԳՐ 8. : ՏԱԼԲազում էւ գիլխանութիւնու զթագաւորութիւնու լսէր զվմտարուժն Պարսից արթային ի Հ ԻԲՐ. որձմջաւ ձեի թոր7, «Ցո

»

ՄԱՍԻՆ,

ԱՅՆ

Թէ ՋՈ՞ՐՔԱՆ

ԵՒ

ԳԼՈՒԽ

|

| |

ու

ու

ու

:

ու

կոտորածը:

2ԱՐԱՆ

ՃԾ Ի ԽԱԲԱՆ

ՑԱՂԹՈՒԹԻԻՆ

4 ՃԷ

5 ԸԲԻ

Ծ

Արդ, օսմանցիները երբ այսպէս ուժեղացան այս կողմերում, պաչելուց մայրաքաղաք երեւանն էլ, երկար ժամանակ պաչարմանժէջ 3.

ՈՐՔԱ՞Ն ՇՇԶ

ԳԱՏԵՐԱԶՄԵՑԱՆ փԽ ԳԱՏԵՐԱՋՄԱՑ ԵՏՈՒՆ

3 ՇՔ

Ա

սուլտան

ք Բն « ճ Է օսմանցոց

Ճ8ԸԾ

8 Ճ8Շ

ծ

չիք՝ լանք | մինչեւ

'

մեֆ

11 Ը

գրաւեալ Շ զոէրութիւն ՃՑՍԷՐ Ի վիճակի

18 Ը

շ0ք

22Շ

փարթամեցան գերչաց

Է Երէվանու ՒՅ Երեվանու Երճւանու

զամենայն բնակիչսն ի Սուր սուսնրի մաչեցին:ԱպայամիՏեառն 1728-ին եւի թԹուականութեանն Հայոց 1175-ին անթիւ անչամար զօրօթ է Սիւնեաց աչխարձն մխեցան հւ կալան յամենայն կողմանց զերկիրն Դաւթի,

|

|

կայնժամ ամենայն բնակիչք գաւառին առձասարակխոովեցան,

4.

եւ գնացին ժտինընդ սասանեցան, թողինԼՔին զԴաւիթ

խոովութիւն

լծովն օամանցւոց:

մնաց միայն Դաւիթ եօթնեւտասն սպառազէն արամբք ի յԱնապատն Հալիճորոյ, ուր կանգնեալ էր զանառիկ բերդն: Ընդ նմա էին նաեւ երեք եպիսկոպոսունը Տաթեւու եւ երկոտասանբածանայթ, զՀետ գնացին նաեւ տէր Աւճտիսն եւ մելիք Փարսադաննսակաւ ոմամբթց զի զօրքն ամենեքնան Քաթափեցանի նոցանէ: եւ

աա ւհտիսն /

5. Բայց Դաւիթյայսմ աժննայնի ոչ քաւ, ոչ կասեցաւի խործրդոյն, զանդիտեաց ի բազմութենէ բարբարոսացն, եւ ոչ դադարեցաւ ի Քաջադործութնանցե, եւ ոչ յուսածատնենցաւ յաստուածային խնամոցն, այլ արիաբար զբերդն ամրացուցանէր, զծամբար բնրդին պատրաստէր եւ զզօրականան ինքն ժողովէր, բազմացուցանէր զԱատուածն աժենակարողյօգնութիւն ինբենանկոչէր:

Սունծաց շ Շ թ ագորա Սու ասին կալաշորադաս-) ք

1 ԶԻՐ»

ԱՅՆ

7 Ճ8ՍԻ

արամբ

յոյսը

չ(տբեց

`

խանին: Ֆաթալի վերցնելովնաեւ Բարգուչատի 7.

,

առ

,

ն մին մախ,

զօրթն ՐԸ ՓՐ ուն «ՐՔ

յետոյ իններորդ ամսում, Արդ, օամանցիների` Ղափանգալուց ժամանման Հինգերորդ տարուն", զուգադիպում էր Դաւիթ բէկի որը Բեջիր փաչան եւ կողմից ուղարկուած օսմանցիների սուլթանԱՀմՄէտի Հասան էրենց Հետ Ղափան զօթերով եկան, ԱրաբԱի փաչանբազմաթիւ

տ

,

նրանց "Որոց

:

Ց.

ՔԲարքուչատայ: է

որ

ց

ԱԱրդ,

7. Ցե այսորիկ Հրաման տային ի տեղեաց տեղեաց աչխարծին ամենայն զօրավարացՀայոց եւ Թուրքաց՝դալ ժողովել անդր: Եւ եկին նոսա Հասին յամենայն կողմանց զօրթ լթուրթացն, ընդ ինքնանս նաւ զզօրոն Հայոց հ Գողթան է յԱգուլիս ե առեհալք գաւառէն, Փաղաթէն, 20րդուվարայ: ի Փիսիանայ ի Բարջուչատայ ի Ձավնդրոյ։ ի Մեղրեայ, Է Ղափանու, այլեւ զՂարաչօոլու կոչեցեալ թուրթսն եւ զբնակիչս Սճաւ

անիի

։ արսադան ՈՑ

նկատմամբ, այլ արիաբար ամրացնում էր ԱստծուԽնամատարութեան ՄԱ Հաւաքումզօրականներին բերդի չտեմարանը Բերդը, կարգի բերում Աստֆուն: եւ էրեն ամենակարող էր կանչում մմ օւո ՛չ Համալրում օղնութնեան

որ Ղափան,

ի

կատարելուցամենեւին դադարեցքաջագործութիւններ

յամսեանն Իններորգի, նտ գալստեանն օսմանցւոց ի այն Հինդերորդ ամ էր գալստեանն Դաւթի,եկին Հասին ի Ղափանի սուլթան ԱՀմէտէն օամանցւոց Պէքիր փաչայն եւ Արապ Ալի փաչայն բազում զօրօթ՝ ընդ ինքեանց առծալթ նանւ զԲաթալի խանն :

մ

5.

Ց.

ու

Բայց Դաւիթ բէկը այս բոլորով Հանդերժչյուսալթունց չընկրկեց եր մտաղրութիշնից, չվախնցաւ բարբարոսներիբազմութիւնից "չ ել

ոչ

ո

ու

Ղավփանու: գաւաուն զԵօթնաբնրդ

վերցրին ԼԸ նրա բոլոր բնակիչներին արիՓաչեցին:ԱյնուՀետեւ, 1175-ին իսկ Հայկական Թուադրութեն րունական 1726 Թուականին, աչխարձը» Սիչննաց ներխուժեցին զօրթերով անձամար նրանք անթիւ Բոլոր կողմերից դրաւեցին Դաւիթ բէնի նրկրաժասը՝Ղափանի եօթնաբերդ գաւառը: միասնաբար 4. Այն մամանակ գաւառի բնակիչները եւ գնացին՝ օամանԴաւիթ բեկին լջեցին բարձրացրին, սլառակտունցին, Միայն Դաւիթ րէկը տասնեցք ապառազէն ցիների լծի տակ մտան: մարդկանցով մնաց Հալիձորի Անապատում: ուր կառուցել էր անառիկ եւ տասներկու բնրբդ: Նրա Հետ էին նաեւ Տաթեւի երեք եպիսկոպոսներ նանւ տէր սակաւաթիւմարդկանցով նրա Հետ գնացին Քածանաներ:

յետոյ,

լ

|

ԱյնուՀետեւ վերջիններս Հրամանտունցին տարբեր երկրամասերի

այնտեղ: գան, Հաւաթունհն որպէսզի Թուրթ Բոլորզօրավարներին, մօտ Հասան թուրջական զօրջերը Ուստի եկան, բոլոր կողժերից նրանց իրենց Հետ վերցնելովնանհւ Գողթնիգաւառում: ԱգուլիսՔաղաքում: Հայ

'

եւ

Մեղրիում, Բարդուչատում, Չավնդուրում: Փիսիանում, 0բդուբադում, (ոչուսծ այլեւ Ղարաչօոլու Ղափանում գտնուող Հայկական զօրթերին, եկան, էլ բոլորն Սեւ Սրբանջ լեռան բնակիչներին: Թուրթերին ու

Շանաորկ

9 8ՇՍԻՒԷ

10 Ճ8ՇԲ 12 Ծ: ոչ

չիք՝ ՏաթեւուՇ հպաունք Է Փարսատանն Փարսագոան

(ճաիցաւ

չիք՝ Լ13

13 8 14 Շ ր լ5 լ6

19-20

թաֆագործֆութնանց ՑԾՔԻ առնէր փխպատրասաէր Է Հողմ

8րծրթին Ճ8ք

գայօտեան ԸԻ

ծ

օսմանցոց7

բ չուրտան Գէջր 21 ՇԲ

Ճ8ՕԲ

Ճ

ազան մանանան

ոաեա

ազե

զՓաթալի

24 Ճ8ՍՔԵՐ

25 Է զզօրս 27 8ՇԷ

ՃԲԲ 28 Ճ8ՇԻ

ցօրաւորաց

/ ի

Է / ԲԷ 2Ուբդովարաց 2Ուրդովարայ Շ ք Ջավնդրոյ Ճ հ Մեղրչոյ Ջավնդրու

բ Խաանու ՇԲ

էւ

այլ

փխայլեւ

Բ այլ

է Գար'

ուչատայ

է

՛

Շե

ս,

ԳաԲ:

արաց

՛

լերինն: եւ սոքա ամենեքեան եկին գդումարեցանեւ եղեն իբրու վաթսուն կամ եօթանասուն Հազար: եւ առաւել եւս բազումյոյժ, մինչեւ լնուլ բազմութեան Հեծելոց եւ Հետեւակաց նոցա զդաչտոս եւ զլերինո: պատրասՀանդէս արարեալ ամենայն զօրացն՝կարգեցան, տեցան, դիմեցին գալ ի վերայ Դաւիթ բէգին, նւ եկին բանակեցան աւուր յայնկոյս գետոյն Հանդէպ Հալիձորոլ՝մերեթտասաներորդում Փառասնորդացպածոց: իսկ արթ ընդ Դաւթի էին զօրք: զայն աճագին բազմութիւնն յորժամ տեսանէին՝զարչուրեին, եւ բազումք ի նոցանէ փաչայսն եւ անձնատուրք Լինէին։ Բայց որք քաջք եւ արիք երթային էին՝ Խիզախէին եւի մարտ պատերազմիսատրաստէին:

եւ

8.

առ

Է չէնն, որ էր վայսկոյս Դաւիթ 6 ցամրոցէն գետոյն Հանդէպ բանակի նոցա. եւ առաքեաց ընդ առաջ նոցա գունդ մի Ք կալնուլ զանցս գետոյն: եւ եկին կալան եւ ոչ Հարիւր վաթանից՝ զօրաց երկուս: Բեսյըաւուրն Թոյլ մային նոցա անցանել զգետն զաւուրս երբորգի Թֆանքաւորքն Հայոց, որթ ընդ զօրս օսմանցւոց էին, անցին զգետն յայլ ուստեքէ, եւ Հասին կալան զմի կողժն չինին եւ Հատին զզօրսն 9.

Եւ էջ բանակեցաւ

Դաւթի:

Իսկ Դաւիթ եւ զօրականքն Էբ երեք Հարիւր իռուն արամբք եւ էանց յայսկոյս ամենայն մտին, ամրացան ի յամուրն Անապատին: եւ եւ զբերդաւն պած արկին մատուցենալ` չ ուր բանակն օսմանցւոց եւ անտի զգնդակս թօփից եւ հ Թֆանջքաց կանգնեցին զեռվաւ պատեքէչ. 10.

զնոյն ի նոսին առնէին: արտաքս ներքո Հոսէին: եւ սոքա ի ներքուստ եւ զաւուրս վեց մարտ եդեալընգ միմեանսկոռուէինեւ ի կողմանցն Հակառակացյաւուրն Հարիւր կամ երկու Հարիւր եւ երբեմն նահւ երեք ամ չորս ծարիւր անկանէինլ եւ ի սոցանէ Հազիւ մի ոք կամ ծրկու՝ վասն աժրութնան նեղւոյն: առ

որք եօժթներորդիընդ այգն, ընդ առաւօտն, եւ դիմեալ պ ատրաստեցան զամուրն,կազմեցան,

Բայց յաւուրն

11.

որսչարհալ պածէին

եւ եղան չուրջ վաթսունկամ եօթանասուն Հազար եւ Համախմբունցին եւ Հետեւակների դրանից էլ չատ աւելի, մինչեւ որ նրանց Հեծեալների

բազմութիւնը լցրեց դաչտերն 8.

լեռները":

Ստուղատեսի ենթարկելով

բոլոր

նրանց՝Դաւիթ բէկի նախապատրաստեցին

զօրթերին,

դասաւորեցին,

վրայ զարժծակունլուուղղեցին: Թչնամու զօրթերն նեկանբանակ դրեցին դետի միւս կողմում՝ Հալիձորին Քառասնորդաց պասի տասներեքերորդ օրուժ: իսկ Դաւիթ Հանդիպակաց: տակ եղած զօրթերը երբ տեսան այդ մեծ բազԲէկի Հրամանատարութեան եւ եղան: Սակայն Հայկական այն զօրքերը որոնքՔաջ անձնատուր ծւ պատրաստունցին ցուցաբերեցին արիասիրտ չին՝ Խիզախութիւն

մարտի:

բանակ դրեց չէնում, որ Մինչ այդ, Դաւիթ բէկը ամրոցից իֆաւ եւ կողմում էր զտեւում՝ Թչնամու բանակի դիմաց, դետի այս ընդառաջ ուղարկեց Հարիւր վաթսուն զինուորներից Հակառակորդին դրաւելու: Գնդի մալտիկներն բաղկացած մի գունդ՝ դետի անցումները եւ Թուրջերին, որ դետն չտուհցին երկու օր Թոյլ եկան, գրաւեցին օսմանեան անցնեն: Բայց երրորդ օրը Հայ Հրացանակիրները որոնք եւ Հասան Հետ չէնի մի գրաւեցին էին, գետն անցան այլ կողժից զօրթերի մասը որով երկու մասի բաժանեցին Դաւիթ բէկի զօրքերը: 9.

ու

երեք Հարիւր միճուն Իսկ ԴաւիթԲէկը եւ նրա զօրականները մուն Հէնց այդ ժամանակ Անապատի ամրացան ա մրոցում: մարդկանցով եւ օսմանեան մօւննալով՝ կողմր, այս անցաւ ամբողջ բանակն ընդորում չուրֆը: ն րա զան Բերդը էչ կանգնեցրեց չրջապատեց խուժում: չին ներս գեդակները Հրացանների այնտեղից թնդանօթի էին նոյն ձեւով: Այսպէս վեց օր սրանջ էլ ննրոից պատասխանում Հետ ընդորում Հակառակորդիկողկուում էին միմեանց մարտնչելով՝ եւ ծրբեժննանւ երեք կամ չորս մից օրական Հարիւր կամ երկու Հարիւր Հարիւր մարդ էր ընկնում, մինչդեռ սրանցից,տեղանքի ամրութեան չնործիւ, Հազիւմէկ կամ երկու Հողի: 10.

չ

ու

ու

11.

Բայց եօթներորդ օրը՝

չարման մէջ պաչող զօրթերը

2-3

ու

առաւօտեան

լուսաղէմին,

ամրոցը

պա-

եւ պատրաստունհցին վերաղդասաւորունցին,

1Շիբր 8Բ բազմութիւն

5 8ՇՇԲԲ

«յւկին

ՇՔ Հալիձորայ Հալիձորոյն

Եփաչայն

բարկացաւ փխբանակեցաւ աթշունից 15 Ճ քուանթաւորթն Ծ թուֆանդգաւորջն8Թֆանկաւորթն ԷՔ Թուփանկաւորջն ՇԵ Ընդ լ. | օսմանցւոց զօրսն (շարադաս-) օսմանցոց 16 Ծ զգե» 19 ՇԷ ամենայն բանակն օսմանցւոց վայնկոյս գետոյն (շարաաս-) 20 ՇԵ պաՀ արկէին 21 Ճ թուանթաց 8 ԹֆանկացՇԻՒ թուվանկաց ք թուրունկաց 238 կողմացն 26 Բ 7եղոյն

11 Շ

13 Բ

մօտեցան ի պարիսպ անդր այլ ոչ որպէս երեկն եւ յեռանդն, զի աճագին ժեծամեֆ սանդղզոց մեջենայս (բոտ կերպի մեծամեծ : բուով քսան եւ վեց) եւ ի պարիսպ անդր ընդ ինքեանց բարձնալ բերէին, գային-մերձենային եւ բաժանէին, եւ յերիս խումբս խուժանին բազմութիւն ժեցուցանէին, պարսպացն անտի ի վերայ մեքենայից մերից կողմանց դգրոծտուհալ ի դիմէին։

իսկ պածապանքպարսպացնծ վերուստ անտի Հարեալզնոսա՝ք մեջենայիցնի վայր թաիէին եւ բազմութիւն գէչաղէչ անկելոց նոցին իբը 12.

զվաղաչասուկն թզոյ Հարնալք ի սաստկութենէկարկտի՝զյատակս վառաւօտէ մեքենայիցն ծածկէին: Եւ զայն ամենայն ոչինչ Համարեալ դոչմամբ եւ տագնապաւի վերայ մինչեւ ցութերորդ ժամ աւուրն մեծաւ պարսպացնդիմէին:

Անդ էր տեսանել զայն աեղ տեսիլ կատաղեալ զօրացն աղմուկ

13:

աղաղակին: զի իբրեւ զմեջենայսն կանզնեցին, Հծարիւրաւոր եւ Հծադգրօչակակիրքնյառաջ խաղացին: ապա զօրքն ամենայն զկնի զարաւոր Հեղանէին իբր մորձանս ժորդախաղաց գետոյ աճաղին դոչմամբ եւ կամ Քբբու ամեչի ալիս ծովու, յուզեալք ի բոնութենէ Հողմոց, դարիւ եւ դգարբիւզային, մի զմիով անցանէին եւ ի մեքենայից անտի ի վերայ պարսպացն դիմէին. եւ առծասարակյերկոցունց կողմանց ձայն փողոց եւ ձայն Թմբկաց, դոչիւն զօրաց: չառաչիւնՀրալից դնդակաց: ճայթմունք

Չ0

խլացուցանէին: զականջս Հրացանից

ո'չ երէկուսյ եւ նախանցեալ (երկարաձիգ սանմեքենաներ բանն այն է, որ վիթխարի օրերի նման: Հետ բարձելով բերեցին, եկան, իրենց դուղներինման՝ թուով ջսանվեց:)

ուղղունլովմօտնցան դէպի

պարիսպ,

բայց

այդ բազժմուխուժանական' մօտեցան եւ սլարսպին ենեցին: բնդամին՝ եւ մեքեգրոՀ տալով՝ հրեք կողմերից Խմբի երեք բաժանունց Թիւնը նաների միջոցով անընդ ծատ դիժում էր դէպի պարիսպները:

վերեւից խփում էին նրանց՝ 12. Իսկ պարիսպների պածակները վայրգցուսծների ցած գցում:. մինչդեռանդամաՀատմամբ մեքենաներից նման, նրանցբազմութիւնըսաստիկ կարկտից խփուած վաղաձաս Թզի տեղ չդնելով՝ էր ծածկել: Բայց այդ ամէնը բանի մեքենաների զատակն ժամը ութերորդ օրուայ մինչեւ զօրթերը առաւօտից Թչնամու եւ պարիսպների ձայներով դրոչում չին զոռում-գոչումով տագնապալի վրայ:

տնսնե՛լ այն աեղ բանն այն է, ղած զօրթերի աղմուկ-աղաղակի:

13- Այնտեղ պէտք էր

որ

տնսարանը կատաերբ մեքենաները

ուսֆ բարձրացունցին Հարիչրաւոր եւ Հազարաւորդրօչակակիրներ ինչպէս խուժեցին նտեւից նրանց զօրքերը չարժուհցին, ապա բոլոր դգոչիւնով, եւ կամ ինչպես ծովի վարարուն գետի վորձանք՝ սարսափազդու ժորդածոսեկան ամեչի ալիքները, Հողմերի ճնչմամբփոթորկուելով՝ եւ միմեանց փոխյաֆորղդելով մեջենաների օգնութեամբ դէպի ուղղունցին:երկու կողմերիցէլ միաժամանակփողի պարիսպներն Հրալից գնդակների չառաչիչնր' Թմբկի ձայները, զօրքերի գոչիչնը, խլացնում էին մարդու ականջները: Հրացանների ճայթմունքները լ

ու

տեսարան, ամրոցից իսկ ներսում եղողները, իբրեւ աեղ դրօչների սլարզումն դիտումէին Թչնամուտարբեր գնդերը բազմազան 14.

ու

Այնուչեւտեւզանզենքերիչողարձակումը: նչաններիփողփողումը:

զանգիաէին

:

ժամու աւուրն իբրեւ տեսին, Թէ բառնի ի յութերորդ ապարապետնեւ տէր Աւետիսն կեցութնան, Մխիթար այնուծեւտեւ յոյս

եւ

15.

Մինասի նչխարները դրեցին բազժոցի վրայգակներ Հնչեցրին, սուրբ Աստծունօգնութեան ծնկի զգալով առաց բոլորը ըատորում սուրբ սեղանի եւ էին կանչում՝ եպիսկոպոսները,Քածչանաները ներկաներն նաեւ եւ կոյսերը (ի դեպ: այստեղ էր զոոնւում առծասարակ, ինչես կաժ միսուն կոյսերի ինչ-որ ժի մենարան":ուր բնակւումէին Քառասուն եւ ոչ մածն ուստի առաֆ աչքի ունէին, կոյսեր) մանաւանդ որ բոլորն էլ մի բանից երկիշղ չունէին: չ

յոյան 15. Բայց օրուայ ութերորդ ժամին երբ տեսան որ փրկության Մխիթար սպարապեւոն բարձրացրին ոդեւորութիւն այլեւս չքանում ու

3 8

յծրեկ Է զաչակին բարձրծալ

տունալթ

լ Շ

պաչապան Ճ8ՇԻՔ թօթափէրն Ը իբրեւ թ յութնրորդ

7 Է

14 ԸՔ 16 Է

Է

25Շ

29-30Է

աղաղակի աՀչակին

զինորաց 8Շ արբոյ

Է

Է զանկակսն զզանգական

Մբառայ

զմա ՃՇՇբբ

չիք՝ եւ

ոչ

զանգիտէին

խրախոյս բարձին, ի զէն յարձակեցան: Ցայնժամ զօրքն ամենեքեան նոսա կուտեցան (բաց ի պածապանացս"լարսպացն), վառնցան, պատառ

Այդ ժամանակ բոլոր զօրթերնէլ Աւծտիսը զէնքով վարձակունցին": նրանց չուրչը: Համախմբուհցին պածակներից) (բացի պարիսպների կրեցին Հանդերձանք ռազմական պատրաստունցին: ռպառազինունցին,

ոէ

Թշնամունկատմամբ: բորբոքունցին ատելութեամբ Հետ Մխիթարն սէր 16. Հէնց այդ ժամանակ նրանց խօսելսկսեցին մեզ Հետ'. Եթէ եկէք դո՛ւրս մի' վախեցեթ, այսպէս: «Արիացէ'Ք. Աւետիսը

եւ

եւ եւ ասեն. 16. Ձի խօսիլսկսան Ըեգ նոսա Միոիթարն էր Աւծտիսն, զՀետ ելէք նրկնչիք, մեր. եթէ ծասեալ իցէ վախճան «Բաջացարո՛ւք, մի

բոլորն էլ

ու

մեր վերջն Հասել է` քաջութեամբ մեռնենք, որովճետեւ լա՛ւ է մեզ քան այստեղ մեր աչքերի արիութեամբ վախճանուել պարսպից դուրս կոտորածը»:Նաեւ այլ բարեկամների ք տեսնել ընտանիքների առու ու

ասացին, ինքեանք յառաջագոյն աճապարեցին, ելին արտաքս դաղտնի դուոն պարսպին, եւ երեք Հարիւր վառնեալքնզկնի նոցա: եւ

ընդ

17: Ո՛վ սքանչելեացս ո՛վ մեֆի բարեգթութնանցն Աստուծոյ, զի երեք Հարիւր վառծհալքի յութերորդ ժամու աւուրն ձայն ետուն խրախոյս

գաղտնիդոնից դուրս եկան, ընդոմին՝Քրենց Հետեւեցին մարտիկները: Հարիւրսպառազէն

եւ

երեք

Աստուծոյ, որովՈ՛վ դարմանք, ինչպիսի՛ մեծ բարեգթութիւն էն մարտիկները օրուայ ութերորդժամին երեք Հարիւր ուղառազ

17. Հետեւ

միածամուռարձակունհցին ողեւորութիւնբարձրացրին: նախնւառաֆ անակնկալ վրայ: զօրթերի եօթանասունՀազարանոց ձախ մած ովփոհլով: աջ գնդի վրայ՝ աջակողմեան նրանց դգրոչեցին ձայն տուին,

յաջ

նաեւ

յածեակ կոտորելով:

ու

Հասած այդ աձճեղ իակթուրթերը երբ յանկարծ տեսան իրենց վրայ դրոծն կոտորածըառծասարակ խոորվքի խուճառիմատնունլով երրորդ խմբերին" բարձրաձայն դոչելով՝ դիմեցին երկրորդ եւ Երբ բոլորն էլ այդ «Հասան կոտորեցի՛նմեզ Քրիստոննաները»: եղան, չուսընցին, ընկճունցին Հոգեպէս իմացան, սարսավփածար Աստծուց էլ ած ընկաւ նրանց եղան եւ (եցին: Հրամանազանց ժեֆ ամրոցին '. մաղթանակի՝ սրտերում բանն այն էյ որ մինչդեռ այս կոտորածը ունէին նրանք, բայց անկարծ ակնկալութիւնն տիրանալու

18.

խուճապեալք դիմեցին ի յերկրորդ ի յերբորդ խումբան զաղաղակ Եւ զայնԻբրեւ 2` «Հասին, կոտորեցին զժեզՔրիստոնեհայքն»: բարձեալ, եւ

փախստնան ուչ ցընկերն: «Ո'շ ոք կամի զանձն իւր ապրեցուցանել՝ առնալք էին թաջուդիցէ»: Ջե բազումք ի նոցանէ բազում անդաժ ղզփոր4ձ Դաւ

անցն 7

եւ

արանց «ց

նորա ր

եւ

զ

սծն,

աղաղակն ՂՂ

անչնարինՐ՛

եւ

կոտորումն բանակի նոցա երթալով երլայր եւ զօրանայրց ուստի ոչ ոք ծասարակ այնուծետեւ Համարձակէրյետս ընդդէմ սոցա դառնալ, այլ խոովեալք եւ խուճապեալք փախստեսյ լինէին:

աու

ու

ու

վրայ

Հասաւ:

եւ ընկերն ընկերոջը օրդողելով՝ Ուատիբոլորն էլ զարՀուրելով Թող նայի»: է անձը փախչելու իր Փբոկել՝ էր: «Ո'վ ռր ուղում եւ Դաւիթ էին գիտէին փ որձունլ նրանցից չատերը բազմիցս իրականում՝

19.

ասում

նրանց

եւ քանի որ նրա մարդկանց ջաջագործութիւնները: ղնալով ուժգնանում ածը, աղաղակն սաստիկ կոտորաձը առաջացրած ետ վանդգնում չէր ոչ ոք ժեծ չափերի էին Հասնում, յնտոյլ ուստի դրանցից դառնալով Դաւիթ բէկի զօրջերին դիմակայել, այլ բոլորն էլ Խոովբի խուճապի մատնունլով դիժում էին փախուստի:

Բէկի

ու

ու

ոչ

ԸԲչիՏք` Միիքար

5 Շբ

ԾՇ վաղճան Փաջալերեցարութ

8 Ճ8թ

18 Շ

19 Շ

արս

սլաց է

ջաց

Շղժնդակութիւնո ՃՇ առաջին ՍԷ յաջակողման ՇՔ արձակումն

չիք՝ ի /էրայ ի յքրորդ

լվուշոբեցին | ծւ

21 Ճ8ՕՔԲ

սպառեցին

ազչնցան

22 ՇԻ Տճաոն 24 8ՇՇՔ

կոտորած ցրեկեր 8 փառտնան 27 Շչիք՝ / նոցանէ Օ զֆորց Բ նոցա փխնորա 29 ՕԲ բանակին 26 8ԷԲ

որթի բնրդ անդըմնացետալք չին՝ Համարձակք հւտել էին Հասանէին, Հծարկանէին,զբազումս վերայզարձավ եւ եւ վէրս ի վերայ դենլով: Հալածականաառնէին խոցս զայլս չէին, անտի, մինչեւ ոչ թողուլ ի նոցանէ երկու ի միասին եւ ի նմին աւուր անկանի բանակէ օսմանցւոցն երկոտասանՀաղար այր պատերազմող,իսկ հ սոցանէ մո"յ4սակաւ ոմանք:

իսկ

Չ0-

սատա-

առ

ւ. 4ի նչկառճագալին կեցուցանել ի փրկել

պալտպան էր նոցա յամենայն ն զն ե ենել զնոսա զթչնամիսն պլատերազմունս եւ ի յայլ աստանօր որպէս յայտնապէս տեսանի աոաջի նոցա խորտակել, եւ բազում տեղիս:Եւ առին ի նոցանէ յաւուր յայնմիկ ՀարիւրՔառասուն եւ բանակի նոցա: կողոպուտ կապուտ ամենայն զայլ ութն դրօչակսց Հովանի

ել

'

առ

իսկ Դաւիթ Բէկի զօրքերը եւ բերդում մնացածները չատերին տեղնուտեղը մարձակօրէնվարձակունլով վրույ էին Հասնում, վէրքեր Հասցնելով Հալաձական սպանում: իսկ միւսաներինէլ խոցելով չթողնելով մինչեւիսկ երկու Հոգի միատեղլինէին, դարձնում այնտեղից՝ օսմանեան ընկան օրը նոյն որ այնպես լմարտադաչտում| բանակից չատ Բեկի Դաւիթ զօրթերից՝ մինչդեո տասներկու Հազար:կռուողներ

22. Արդ՝ Էբրեւ

ե եւ

եւ

ե

Դաւիթ, Թ:

ու

|

եւ

օգնական է ինքեան խնդրէր այնուծետեւ տալ պատերազմ ընդ օսմանցւոց եւ ե նախ մեցաւ զն եւ կամեցաւ ելանել ի վերայ ախ ելան, Մեղբնայ զնոսա ի Ղավանու: աւանին: բայց իբրեւ զիտաց, Թէ անդ է փաչայն օսմանցւոց ոչ ելանել աոժամն: ետես

լ

| /

լ

:

Առտուաֆ

-

Լր

ու:

ամուր

Համարմակեցաւ

ժամանակին յայնմիկ յաւուրս Բառասնորդաց պաչոցն նա զՄխիթարսպարապետնեւ զուէր Աւետիսն վաթւունեւվեց առաքեաց խանն, որ էր Բչխան զօրուն Շաչթամաղզայ,եւ ասէ ցնա: վառելովք պատերազմընդ օսմանցւոց»: Եւ եկին, գին «ե՛լ, միաբանեալ տացուք Ք Դ ուրդաչեան կոչեցեալ աւանին, որ է յայնկոյս Երասխայ զնա ն, ի Ւուզալ ձր ի Հանդէպ մ0րդուվարայ(զի ցաւուրսն զայնոսիկ Շածթամազն ամանեւ ընդդէմ ի ցւոց): եւ իբրեւ պատմեցին զբանն Դաւթի,ճրկեաւ առնել զայն: Բայց ֆէր Հաւանեցուցանի, ցոց 1 Պ ա՞ խանն գ գուն դգործ»ը եղբայր նորին միաբանիլ ընդ Դաւթի: Չ9.

եւ

հ

| '

։

|

երասխայ` զօրացն կողմանս զօրուն Թավրիզ, եչխան Լեջազու

գո

զօրք ելին ռս:«ն վիճէին, եւ մ0րդուվարայ եւ եւ դնացին Մ 742 կարճէվանու, զդաչտն գրօչիթ հ զօրացն օսմանցւոց

24.

Եւ մինչդեո ընդ այս

բէկի ԱջըՀովանի պաշտպանէր Դաւիթ Աժճնակալի Ի` ի«գ ԽՎՐՑ փոկ Րի 15ՐՔ լ" Բ՞լ"Ր զոիչ ոբոչակի Թչնամիներին հրենց առաֆ Հողմացրիւանելով, ինչես եւ

ե լ"

եե բու

է

Ր

Էռնե

նուն Բ

7"

ղդա

օսմաներեւում է տուհալ դէպքում եւ այլ չատ տեղերում:Հէնց այդ օրը եւ նրանց բանակի ս-մդրօչակ ցիներիցգրաւեցին Հարիւր Քառասունութ

Բողջթալանածը:

օգնական է իրեն Չ9. Արդ, երբ ԴաւիթԲէկը տեսաւ, որ Աստուածֆ տալ օսմանցիների: ճակատամարտ ամէն բանում, ուղում էր այնուծեւտեւ եւ Մեղրու Ուստի նախուզեց վարժակուել փոարել նրանց Ղավանից: դէմ"

աւանիվրայ: բայց Երբ բժացաւ:որ օսմանցինարի փաչան ամրակառոյց փոկոյն գրոծի անցնել: այնտեղ է, չյանդդգնեց

|

Այդ ժամանակ, Քառասնորդաց պասի օրերին, եւ

արար

ռպարապետին

տ

Մխիթար

զ «ա ց սպառազէն վաթսունվեց էր. զօրթերի Հրամանատարն Շաչթամազի

Ր Աւետիսին

ին

նա

մարտիկներո Ի Ր

որը խանիօո, մանըինե ն ռ լով երան:«Արբ'ւժ Հ ցի ՐԻ դէ ֆ: »: ղենք կռիւ ՍՈՆ ՄԱ գժմիւոանաբար առաջարկ րան Քուրդաչեան Եւ ածա բանագնացներն եկան, գտան խանինԴուղզալ եւում. 0 րդուբադի Ժուժ 5 կողմու չ աւանում:նում Ա է գտնւում: այ բաքսի որը կոչուած փ էր: իոկ զօրջի ժմ Թ. Թավրիզում Շածթամազը դիմաց (որովՀետեւ այդ օրերին զօրթերին դէժուԱրաբոի կողմերում, օսմանցիների Հրամանատարը՝ Եւ բէկի խօսքերը,խանը վախեցաւ երբ Հաղորդեցին Դաւիթ դէմ): Լ եքազի խանը:ջանքերգործադրեց Բոսյցնրա եղբայրը՝ Համաձայնել: Հետ Համար: դաչնակցելու Համոզելունրան՝Դաւիթ Բէկի

ուղարկեց '

:

Ի դպ,

երին

23.

առ

Քչերը: 21.

ամենայնի, Հանել լ

Հա-

Չ0.

եւ

սոքա

օսմա

օսմանեան մինչդեռ վիճում էին այս մասին'ճ:0Օրդուբադից եւ բանակիզօրթերբ Քոսն դրօչներով առաջ չարժունհցին գնացին: ԼՓեցին կարճեւանի'' դաչտը: Հէնց այդ ժամանակ Մոիթարն տէր 24.

Եւ

ու

3 ՇՇՔՒ 4 ՃՇՇԷՒ

7Շ 11 Ք

վիրաւորս փխզէրս ի վերայ դնելով մինչՇ է ամինՇ չիք՝ աւուր

Ամենակալի

բանակին ՇՀանէ Ճ8րի

16 ՇՇԵԷ 18 Ճ8ՇԵ

Ճ Ա Մեղբւոլ քբ է Խաբանու խափանու չիք՝ ծլանելաոժաժն '

էր

Է Շաչթայմազայ Շաչթածչմազայ 21Ը է Տուղալ Բք Քուբրտաղնեան Շ էր ՇՏ Երասխին 22 8ՇՇԲՔ Ճ8 Ուրդովարայ ցաւուրնԷ: )2 յայնմիկ 8ԸՇՔՇաչթաչմազն 19 ԹՇ

23 ՃԷ

25Շ

/ Թարվիզ

Շ

բ

Դավրիժ

Լեւթազու 2Ուրդովարայ 8 կիրճիվանու Ը կարճիւանու Է կրճիվանու զօրաց

8ՇՇԻԷԲ ծ

ՇԵ դրօչիւթ Ը ի

Է վերայ Մխիթարն եւ տէր Աւետիսն ցխանսն:«Հապա դիմեսցո'ւք

ասեն

նոցաֆ:Եւ

կամեցաւ

ոչ

Քչիաննզօրու ելանել:

Չ5. Ցայնժամ ճլին չունցին անտի եբկոթնանն վաթսուն եւ վեց արամիքնց եւ սակաւ ինչ պատաչեալ զօրացն օսմանցւոց անցին գնացին ի նոցանէ, եւ զօրքն օսմանցւոց գնացեալ մտին ի Մեղրի եւ յաւելան ընդ եւ եղեն քսաներկու Հազար զօրթ: զօրսն փաչային Մեղբրեայ

Մխիթար սպարապետն եւ տէր երեկս լինէր, Աշեռիսն խանիցն Պարսից ազդ առնէին, Թէ՝ «Ի գիչերիս յայսմիկ ՀասէքՖ: Եւ նոթա Հարկանելոցեմբ շեք զՄճղրի, Մեզ մօդգնութի'ւն եւ սկսան զզօրանկարգել, կազմել եւ առաքեցին միայն յիսուն վառծալոց հւ առել, զի ընդ այգն ընդ առաւօտն Հասանիցեն ի պատուէր տալ նոցա 26.

Եւ

իբրեւ

ընդ

վերայ Մեղբնայ: 27.

եւ

ինքեանք երկու

ոմամբք գան Հասանին ի յայգեստանա

նրանց վրայ»: Բայց Աւետիսը ասացին խաներին:«Հապա արձակուննք գալ: դուրս դրոծի չկամեցաւ զօրթի Հրամանատարը

Այն ժամանակ երկուսն էլ վեր կացան՝մեկնեցին այնտեղից ռակաբնդամին՝ճանապարծինօսմանեան վաթաունվեց մարդկանցով, օսւմանհան զօրի սկ Հեռացան նրանցից: չաթիւ զօրթերի Հանդիպելով՝ Հասեւ մտան Համալրեցին զօրթերբ՝ փաչայի Քրի գնացին:Մեղրի Հազար մարդու: քսաներկու ցնելով դրանց զօրաբանակը Հ:

26.

Հասէք Մեզ»: Իսկ նրանք օդնութնա'ն ՀասցնելուՄեղրիի ուղղութեամբ: ուղարկեցինմիայն միսուն զինավառ մարդկանցիրենջ էլ սկսեցին

Մեղրիի րամ: 27.

զամենեսեան զնոսա ժողովէին կ(արզէին կազմէին եւի գլուխնՄեղզբեայ Ե դարանի դնէին: Եւ ինքնանք սակաւք ոմամբք անտի գաղտաբար գիչերայն ծածուկզիննալք՝հ Մեղբիտանէին: Չ8. Եւ Բբրեւ աաւօւո (ինքր, զօրքն Քւչրնանց ոչ ժամանէին:Բայց զօրացն օսմանցւոց իբրեւ ազղ լիներ, Թէ զօրաժողով են Հայքն արտաքոյ ի բացի զեն առին, ձի Հեծան եւ պատրաստեցանի պատերազմ: պարսպաց

Չց. Ցայնժամ Մխիթար ոպարապետն տէր Աւետիսն, որթ ընդ բ մեջ բերդին վարձակէին, սուսերամերկթ լինէրն, էին, էին զօրացն զծարկածանանօսմանցւոց սատակէին ապա որում եւ պատած տագնապաւ առաջի չտա օսմանցւոց` անդանօր սատակէին, եւ զայլս եւ

եւ

եւ տէր Աւետիսը տեղեիսկ երեկոյնան Մխիթար սպարապետը

Մինչ իրենք, սակաւաթիւ մարդկանցով

ժամանում

են

Մեղրիի

չարչա(որոնք նախկինում նեղութիւնների փախստականներին ղառնօրենՀպատակունլու օսմանցիներին րանքների էին ենթարկուծել՝ ու

մտնում այնտեղից դաղզտնաբար

են

Մեղրի:

նոսա

բացատում զօրթեր

1 Շառ

խանն Ը ցխանն

3 ՃՅՔՐ

ծր(ոջնանջն օսմանցոց

յաւնլանային Օլխանից 9բ օգնութիւն Ճ8Ի 10 Ճ8Ք զգօրն 5 Շր

Ճ

Հեֆան

եւ

եւ Այդ ժամանակ Մխիթարսղլարապետն սէր Աւետիսը, ինչոլէս նրանց զինակիցները «րծրը մերկացրին: բնրդի ներսում յարժակունցին, օսմանցի Հարկածաւաքներին տեզնուտեղը սպանեցին, ապա թուրք իսկոյնոչնչացրին իսկ միւաներին զինուորներից ուժ որ Հանդիպղեցին՝

8ՇԾԷ չիք՝ ծլանել

4 ՇԵ

զէնք վերցրին,ձի կենտրոնացնում,

կռուի: պատրաստունցին 29.

են

ու

Մեղբչոյ

12.

լեւ նոթա-:. վառծալս| փակագծերում`

ՃՄեղբբոյ

մեղրացւոց Շբ միանդամայն փխմիւսանգամ Ճ8ՇՔԲչիք՝ էին Ժիանգաժփխժիւսանգաժ Ճ8ՇՕԲԲ չիճք՝ էին 17Ք օսժանջոց Շ անտ փխանդ 15 8ՇՇԲ 16 ՇԲ

18 Ճ

ՄՂԻՀոչ

21 Ճ8ՇԲԲ

սակաւ Է ոմամբ Ը դաղանարար

22 ք շամամցոց Բ չիջ՝ են 25 8զծարակածշանն

ՃՇՇԲԻ չիք՝ապա որում եւ պատաչէինզօրացնօսմանցւոցն՝ անդանօրսատակէինԸ (5 անդրէն| | անդանօր 26 Քշսմանցոց` ՃՇՇՔԸ լշամանց-ոց

25-26

չասը,

տանէին, եւ իբրեւ զվաչայն ի Փոքր քաղն Հասուցունէին անդէն ի վերայ Հասանէին նւսեւ դարանաժուտքն ի գլխոյն Մեղբնայհւ սկսան փախուստ առնուլ զօրքն օսմանցւոց: «

տարան առաջից: ընդորում երի փաչային չտապեցնելով տազգնապածար անցան նաեւ Մեղրու զարձակմուն ՀասցրինՓոքր Թաղ, անմիջասլէս եւ սկսեցին փախուստի եղած մարտիկները հլամասում դարանամուտ մատնելօսմանեան զօրթերին `

եւ ոէր Աւետիոն Ցայնժամ Մոիթոորն

ընդ նոսա էին` նահւ դարանամուտքն իբրն. տեսին, Թէ ի վերայ Հասին օսմանցոց ց աճապարեցին, Հասին կալան իխնջեանք զկիրճս Թողին զնոսա հւ Երասխաւն էր: որ այժմ յայլազգնաց կոչի ճանապարչի նոցա որ ԲԻր գնաց ժիոյ ժամու Ուզուն-պէնտ,եւ էր կիրճն այն երկայն ձղզեալ եւ միւս կողժն՝Երասխն կամ երկուց որոյ ժի կողմն էր քարաժայո մեծ վոբդաձոս: 30.

եւ

որք

առ

Արդ՝ իբրեւ մոտինփախստականքնօսմանցւոց ի կիրճն,

31.

սոքա

Եւ նոքա Իբրեւ տեսին՝ննղեցան Ընդառաջելին նոցա պատերազմաւ:

ցանել րեղ դեւն Երասխ: Ալ սոքա ի վերայ Հասին նոցա, զբազումս դիաթաւալ կացուցին եւ զայլ բազումս ի գնտն Հեղձուցին:

եւ անտի դարձարարին

եկին Հասին ք Մեղրի, եւ անդ զսոին զանբաւ կառավունս թուրքաց: զանչամար ձիս եւ ջորիս նոցա զանչավփ դգոյսնոցա՝ իբր չորեք Հարիչը տաղզանդոյինչս. զբեոն ՀարկաՀանին բացին, եւ անդ երեսունեւերկու Հազար թուղթս Հարկաց գտին եւ զայն ամենայն ի Հուրն այրեցին: Եւ զԴաչտեցի Նորվիլնզսոին։ որ էր ուրացնալ զգլուխն ծՀատին: վասն այսորիկ զՔրիստոս 39.

Չ0

եւ

լ

ք վերայ ան-. սակաւ ինչ մամանակ Առա լետ այսորիկ ԲԲԸ եւի գայր դիմէր զօրօք ցանէր ասպատակիչփաչայն օսմանցւոց բազում եւ Քբը զաւուրս միոյ չաբաթու բազում՝ Բչիխկոչեցեալ գիւղն բանակէր: զնոսա նենդգուորսալ Հնարս խորձէր ի վերայ Դաւթի եւ զօրականացն՝ Թեամբ, ե: զոչինչ կարաց առնել ամենեւին:Այլ զօրականքն Դաւթի ի գիչերի միում ի վերայ ասին նոցա Հարին, կոտորեցին զբազումս ի նոցանէ եւ զվփաչայնՀալածականարարին: 33.

:

2Ճ

ՇՏի՝

1իբու-.

8.

Մեղբոչոյ չիք՝

քո

լոգր| 8Ծ

ո.

չիՐ՝ չին

Բ

չիք վերա,

տէր Աւետիսը, ինչպէս եւ նրանց Հետ եղողները երբ տեսան, որ դարանամուտ եղած մարտիկները վրայ Հասնելով յարձակունցին օսմանցիների վրայ, թողեցին նրանց այնտեղ եւ իրենք առաջընկնելով չտապեցին: Հասան գրաւեցին Արաքոխ ճանապարձի կիրճը, որն այժմ մօտով անցնող նրանց նաձչանջցջի 30.

Մխիթար սպարապետն Այդ սպածին

ու

կիրճը երկար ձգւում Հր` մօտ մէկ կամ երկու ժամուայ տեւողութեամբ որի մի կողմը մեծ քարաժայո էր: իսկ միւս կողմը՝ յորդածչոս Արաբը: մտան կիրճը: սրանք փախստականները տեսան խիստ անայդ երբ էլ Վ երջիններս եկան կռուով ընդառաջ նրանց: ժմնացին: ուստի կողմերից ռլաչարուածՖ Հանգատացան որովճետեւ բոլոր Հայերը Հասնելով Բայց անցնել: գետով Արաքս Հարկադրունհցին չատերին դիաթոաւալ զդետնեցին չատերին նրանց վրայ: վարձակունցին էլ գետի մէջ խեղդամած արեցին:

31.

Արդ, նրբ օսմանցի

39. Այնտեղից էլ Թուրքերի անչամար

Հասան բայց Մոեղբի, վերադառնալով

Հատուած

անթիւ ձիերի

գլուխների

գոյքեր: բացեցին Հարկաչաւաքի բնոր

եւ

այստեղգտան ու

ջորիների,

այնտեղ զտան Հարկերի

դիզեցին նաեւ ԴաչտնցիՆորվիլին։ որն ուրացել էր Քրիստոսին, պատճառով գլխատեցին նրան:

այդ

իսկ

ժամանակ անցաւ օսմանցի ասպաեւ Բեխկոչուած փաչան բազմաթիւզօրթերով չարժունց հկաւ տակող՞" չատ չաբաթ մի Հնարամտուգիւղում բանակ դրեց, բնդաժին՝չուրջ եւ դէմ, ղզօրականների որպէսզի նրա Թիւններ մտորեց Դաւիթ բէկի անել: չկարողացաւ ոչինչ ամենեւին նրանց": բայց նենգաբար որսար եւ նրանցից ցարձակունցին մի գիչեր Մինչդեռ Դաւթի զօրականները փախցրին: կոտորեցին: իսկ փաչային Հալաֆելով չատերին 33.

Այնուչնտեւ,

երբ մի բիչ

Ց8երասխին

11 Ք

շամանցոց |ճլին| ի պատերազմ ՇԲ չիք՝ ընդ ՇՒ զգետն

12 Շ

4-15

Լ:

պայլ

ՇԵ

ՃԻ

Շ

լ 9-20

արարինէ գետն եւ Հեղզժուցին բազումսանդարձ անտիդարձարարին

չիք՝ Եւ

զչորիս րորեւ

ի իաչնաց եւ

ՍԷ

զայնչափ

զայն ամենայն ի Հուրն այրեցին։ եւ ղԴաչտեցիՆորվիլն գտին

զԴաչանաց

զ

Շի Հուր Շ զԴաչտայ ԷՒ Նորվեյն Ը բնակէր Ը իբրեւ Շբ Պեղ Է ԳՓեխ 26 ՇԵ զօրթն

այսորիկ դունդ մի զօրաց ութն ՀարիւրոյյօսմանցւոցԷ եկին, Բարբքուչատ զի դգնասցենանտի ի Տաթեւ։ եւ սոքա իբրեւ զայն եւ զանցա զգացին, զգիչնրայն ի յ0քուզիարաթ կոչեցեալ լեառն ելին 34.

ետ

նոցանէ երեսունեւվեց այր, զեօթն հ Հալիձոր: ինչս նոցա՝ դարձան

այր

եւս

գերեցին

եւ

առեալ

զամենայն

մի գունդ եկաւ Բարգուչատլ որ այնտեղից գնայ Տաթեւ: Բայց Դաւթի զօրականները երբ այդ կռաճեցին, գիչերը 0ջուզիարաթ կոչուած լեո

մարդու,

եւս

եօթ Հոգու

Հալիձոր: վերադարձան

գերեցին

եւ

վերցնելով նրանց

բոլոր

զոյքերը՝

Ապա էլի օսմանեան այլ զօրքերեկան, բանակ դրեցին Մանլեւին Հայերը ժի գիչեր մարժակունցին՝ մի Թուրքական գիւղուժ: մերձակայ եւս միայն երկուսին կենդանի նրանցից ըատորում նրանց կոտորեցին: բերեցին Հալիձոր: 35.

կոտորեցին,

եւ

ժիայն զերկուս ի նոցանէ կենդանի ածին ի Հալիձոր:

Յ6. Արդ՝յամի Տետոն 1727-ին որ այն Հինգերորդ ամ էր գալստեանն Դաւթի ի Ղափան, իբրեւ տեսանէր Դաւիթ բէգն ի վերին խնամոցն

նա, Բբբրեւզայն տեսանէր՝ուրախ (ինէր ոյժ բ վերայ եւ է Թչնամեացն իւրոց եւ զարմանայրոյժ միանգամայն սատակման նորա: Ուստի զընֆայս վերայ քաջութեանցն Դաւթի եւ զօրականաց ՑԴ.

եւ

պարգեւէրՀրովարտակս գրէր Յ8. «Շածթամազ

արքայ

է

նա՝

ւու

ըստ

բանիցս

բոտ

այսոցիկ:

Պարսից,աուՔաֆղ Դաւիթ Բէզ

եւ

առ

քաջ

Արդ, տէրունական 1727 թուականին, որը զուգադիպում էր Դաւիթ Բենի Ղափանժամանելու Հինգերորդ տարուն: երբ նախախնաժմուիր Թշնամիներին ամենուրեք իր թնան չնործիւ Դաւիթ Բէկը տեսաւ Յ6-

լ մարդաչատ այդ կոտորածից խորտակուածֆ օսմանուղարկեցաղլանուած թագաւոր Շաչթամազին Փարսկաստանի

քչուած

առջեւից

ու

ցիների գլուխներով լիքը

չորս

բեռ:

չափազանց ուրախացաւ ՔՐ չատ միաժամանակ ՀիացաւԴաւիթ ոչնչացման առթիւ Թչնամիների Ռւատի նրա զօրականեերիՓաջագործութիւններով: նուէրներ Բէկի պարգեւելով դրեց այս Հրովարտավը':Դաւիթ բէկին՝ Հքտնւնալ բովան37.

Եւ

երբ

այդ Շաչթամազը՞շ

տեսաւ

եւ

ու

դակութեամբ:

զխանս ի կողմանցդ այդոցիկ,

եւ

Քոց»:

Է

զօսմանցին ի Հանցես բոռ'ց

ռածմանաց

թագաւորը:Քաջ Դաւիթ բէկիղ Եւ 38. «Շաչթամազը Պարսկաստանի մղում է ողջո՛յն: Շաւերից խիզախ Հայ զօրավարներին Քեզ Հետ ղզոոնուող են դարձել մեզ քո Քաջագործֆութիւնները: Բայց այժմ, յայտնի բազմիցս մեծամեծ սխրագորձեր ականատես ենթ եղել ինքներս երբ ածա Հէնց այսօր դէմ Թչնամիների որ ժեր ծութիւններին ցուցաբերեցիք էւ Համախմբիր քաջութեամբ դրաւնցիր, Թող Փե'զլինի: Բայց դու վեր կաց եւ քո ռսածմաններիը զօրթերին խաներին կողմերի բոլոր Քո չուրջ այդ ու

դո՛ւրսվունդիրօսմանցուն»:

բ 0թուզնարաթ Ը ի Հողուզիարաթ խմբեցին Է խըմբեցին փխըմբոնեցին 8 եւ փխնոցա Շ զեօթն եւս այր (շարադաս: Է: 1912 չիք՝ միում ՇԲ Ասա փխԱրդ Ճ 1727 Ճ8 ի ԽափանԾԲ ի կաբան 8ՇԻԻ պէկն 8ՇՔ ՇաչթաՀմազ 8 սղանեցելոց 8 Է օսմանցւոցն բ ր բազմութիւն

80Բ Շ

)

Տ8ԸրՇաչթածմազ 8ՇԲՔ պէկ ճ

Ճ

թ

իչեան

ԾԲ խաբանու խկափանու

39.

Եւ ետ

ԲերելԽի

զմիբոսչվառ

զմի պատուսկան նժոյգ ձի:

եւ

ԼԸ

զիչխանութիւն կարող լինելոյ դրամ ծատանել, եւ իւրաքանչիւր նորա զմի ժի պատմուճանառաքնաց: Եւ եկին Հնազանդեցան զօրապեւտաց նմա ամենայն իչխանք եւ դաւառասպետքն թուրթաց: նւս

Ցայնժամ ել ղնաց Դաւիթ ի Հալիձորոյ ի Մեղրի եւ բանակեցաւ եւ ինքն զամենայն զօրոնի Մեղուոյեւի Չավնդրոյ՝ անդ: ժողովեալ եւ Հանդէս խաղաց գնաց անտի եւ բանայեցաւԷ կարճեւան աւանն։ 40.

առ

առաքէ զնոսա ի արարհալ անդ ամենայն զօրացն՝ վերայ 0րդուվար քաղաջի:

ձեոն

քաջ զօրավարացնի

ժամու ք դգիչերային գնացին,ք վերայ ծասին Քաղաքին

Եւ

կոտորեցին ի յօսմանցւոցն

երեք

Հարիւր

այր,

եւ

մնացեալքն ելին

եւ

ուրախ(իտին:Յայնժամգայ Է

վերայՀասանէ Դաւիթ՝մինչդեռբազմնալ

դուք` նստեալ քաղաբիս բանակ առնհալք բանակին, ձեր արտաքոյ եւ Հեծան եւ կազմեցան թողեալ նոյնժամայն բն է՞ք»: ուտէք զուտելն՝ եւ զայն իսկ նոքա իբրեւ բանակին Ք վերայ օսմանցւոց: արձակեցան եւ էլ մարտ ի ելին ընդառաջ պարսից Թէ զօրքն տեսին, զիտացին, առին եւ գիտացին, Թէ այն է զօր Դաւիթ զվփորձ Բայց Բբբրեւ պատերազմի: բէգին՝ի փախուստ դարձան: եւ

եւ

43.

զբազում ֆոկո ձիոց

սոքա

եւ

ֆորնաց է նոցանէ

դիմեցին: իսկ

արք

Համարեցան, թէ

զօր

աւանին ի Հեռուստ այլազդնեացէ այն:

հեւ

զօրացն տեսին՝ Բբրեւ զգալ փախուցեալ «Ագուլիսոին:

տէր Աւետիսին

անտի չունալ Մխիթար սպարապետին զօրուն Է մԱդուլիսՔաղաք դիժեցին: Եւ Քբրեւ Հանդերձ 44.

աուն զայն

եւ

Եւ

եկին՝ հ

մեծ

ԴաւիթԲէկի Համար Բերելտունցմի լոաչվառ Ընտիրժի նահւ չնորչեց իրաւունք՝ դրամ Հատելույ. իսկ նրա նժոյգ մէկական սլատտուճան ուղարկեց:Եւ աՀա Քւրաքանչիւրին զօրասլետներից թուրք Խչիաննչերն Դաւիթ բէկին բոլոր եկան, Հնազանդուհցին դաւառապետները՞: 40. ժեկնեց դէպի Այն ժամանակ Դաւիթ բէկըվեր կացաւ,Հալիձորից

9 8ՇՇԻՔ լ4 Շ

ու

:

Մեղրի

16 8ՔԲ

եւ Մողլբուեւ Զավնդուրիբոլոր զօրթերը՝չարժունց: գնաց այնտեղից ԲԸ աւանում: Այստեղ ուռուգատեսի ենթարկելով բանակ դրեց կարճեւան

զօրթերը` քաջ զօրավարների առաջնորդութեամբ ուղարկեց նրանց Օրդուբադքաղաթի վրայ չարձակունլու:

բոլոր

Քաղաքն Հասան գիչեր ժամանակեւ Քաղաքի կենտրոնի ուղղուանսպասելիօր էն արձակում կատարեցին երեք Հազար օսմանջիներից Թնամբ, Հծարուած Հասցրին, կոտորեցին 41.

դիրջ

այդ

գրաւելովտեղաւորունհցին:

աւարը վերցնելով՝սեղաններ բացեցին, որ Հասնում ուրախ լինեն: Հէնց այն ժամանակ է վրայ Դաւիթբէկը: 8րբ զօրավարներըբազմել էին սեղանի չուրջը: զայրանալով նրանց վրայ` Դաւիթ բէկը բացաղզանչումէ. «Ձեր թչնամիները այս

42.

Հայոց զօրթերն էլ

ունն,

խմեն

ուսոումմ

եւ

եւ

Հայ զօրավարէ՞ք»։ իսկոյն Թողնելովկերուխումը՝ եւ զօրթերով իրենց յարձակունպատրաստունցին տեսան` կարայդ նրբ Իսկ վերջիննեերո բանակի վրայ:

խմում

Ները ձի ցին օսմանեան ծեցին Թէ պարսկականզօրքն է, եւ ելան, ընդառաջ դնացին կռունհլու: Բայց երբ չփման մէջ ժփոան՝ տնճան, որ Դաւիթ բեկի զօրն է՛լ փախուստի դիմեցին: Հնձան,

43.

հրամակներխլեցին նրանցից: Հեռուից զօրքերի զալր

44. զօրջի

ֆորիների բազմաթիւ բէկին։ իսկ բոլորն ուղարկեցին

ձիերի ի դեպ, Հայ զինականները տեսան,

այղ

եւ

Դաւիթ

կարծեցին, Թէ մածմեղականներիզօրթերն

էր Աւետիսը էլ մեննելով՝Մխիթարսպարապետն Այխտեղից Եւ Հետ դէպի Աղուլիսքաղաքը: ծրբ շկան, միասին չարժուծնցին ու

յո

եւ

Հասանի 8Ծ

զօրաւորթն Ճ8ՕՇԷ բանակի Բ զօրն

22 Ճ0

Հայոց զօրթերը գնացին

անդ

|ճրիցեն|

լ7 Ք

այնտեղ բանակ դրեց, միաժամանակՀամախմբելով իր չուրֆը

եւ

Ուրդովար

չիք՝ եւ

15 ՇՔԲ

ու

1.

Շիր

|. զոր Ճի Մեղբւոյ 8 ի Ջավնդրու Ծի Ջավնդուրայ Է ի Ձաւնդրոյ թ Է կրճեվան Ջ ծ Կիրճ Շ չիճ՝ եւ ՃՇԲԻ կԿրճիվան Ք զօշրականացն փխզօրավարացն

եւ

39.

չիք՝

Դաւիթ)աէկն

6.

պձկին Ը չիՏ՝ բէգին Բ Դաւթի փխԴաւիթ բ էգին 24 8 որոց ՒՇ ծւ լզայն| 23 8Բ

ՃՏՇՇԵՒ

/ Դչչ»

2 է փախատեայփորն ՀԱգուլիս (շարադաս-) մտին մԱգուլիս փախուցեալ

28 ճՃԾթսպարապետնՃԾ

Աւծշիսն

Աւծտին

զսոսա՝փախդուունՔաղաքինՀասին պածապանքդրանն ընդ տնսանելն ծան: է երթան Եւ սոցա քաղաքն, մտհալ ի վաճառատեղն Համարձակ Եւ եւ սնտի զուսնեն փախուցեալ սու Է մոզ Խնդիրառնելզօսմանցիսն: Եւ սրբոյն վանս ի բ անակին երթետլ օսմանցւոց: քնջքնանք զծարկածանն ԹովմայիԱռաբելոյն:

Սակայն մինչ Հայ զինականներնայստեղ էին դրսից լսսցին

Հետապնղդեցիննրան: Ս

բէգն

գնացին նրան: Դաւիթ Բէկը զինուորներից

ելին ընդ առաջ նռրա: եւ նա եւ դարձան զգեցոյց իւրաքանչիւրզինուորացն զմի մի պատմուճան, Քաղաբին է սուրբն Թովմայ: Իսկ արբ վերստին բանակեցան արտաքոյ Քւրեանց ամենեքեան դային եւ ղժեռն Քաղաքին րստ սովորութեան եւս

մտանէր ի թաղաքն,

գայր

եւ

Դաւիթ բէգին Համբուրէին:

45.

լուան արտաքոյաղմուկչփոթի, եւ սոջքա՝ եւ դիոացին, զի ոմն ի երկու ոմանք ի սոցանէ ձի կալան, նլին արտաթո ց եւ ոլնդեցան զետ նորա: եւ Թուրքացզափչտակեալզոմն՝ զերի վարէր: նորա թողեալ զգերին՝փախեաւ: 46. Արդ՝ սակաւ ինչ կացեալ անդ տեսին ի դիտանոցէն, զի Դաւիթ Եւ մինչդեռ անդ էին

45:

Քաղաքի ժեծ դռանը Հասան նկատելով օրանց՝պածակներըփախան:Հայ գնացին չուկայ՝ օսմանզօրականներն էլ Համարձակ մտան քաղաք, եւ Բայց պարզունց: որ միտումով: խուզարկելու փնտոնլու ցիներին իրենք էլ գնացին, էր այդտեղից: արդէն փախել օսմանցի Հարկաչաւաքը

Էբբրեւ գայր ինջն էր Փաղաքապետն) Մուսին (որ 47. ծւ «Ի գիչնրիս ասէր: յանդիման լինէր, Դաւիթ իւրոցն Հրաման տայր նա եւ խարդախ»: է յայսմիկ Հատէ՛քզգլութն Մուսանայզի այր նենդաւոր բարեխօսինէր վասն նորա: Լ վառաջմատուցեալ Բւսյցմելիք Փարսադան Եւ մելիք

նա

:

զվճիո

ղդարձուցանէր:

մածուն

երիցս անգամ աւուրց: անդ ք միջոցի եւ ծրիցս խորտակեցան ի նոցա, վերայ ի օսմանցւոց զօրքն վարձակնցան եւ Յետ Է Գարսից արքայն այսորիկ զօրացն Դաւթի: քաջամարտիկ եւ օսմանցին վերստին դիմէր, զերիս խանս Դաւթի Թիկունս Հասուցանէր եւ դարձել խԽորտակիւր ե սոցանէ:եւ այս ամենայն յայն սակս սպզատածէր մաննոցա զի իչիչանքն ագուլեցւոց ծածկապէսդաչնադիրջ էին ընդ Եւ

48:

աղ-

էլ գերուն Թողնելով փախաւ:

Արդ, մի բիչ վանջում երբ մնացին, դիտակետից տեսան,

որ

մէկական իւրաքանչիւրին

դուրս՝ սուրբ Թովմա Առաքեալի վանքում: Իսկ քաղաքի տղամարդիկ, Համաձայն բոլորն էլ Եկան ճւ Դաւիթ բէկի ձեռքը Բբենց սովորութեանը Համբուրեցին:

Մէլիք Մուսին էլ (որբը եւ Քաղաքապետն էր), երբ եկաւ: Հրաման տունհց եւ նծրկայացաւ Դաւիթ Բէկին, վերջինս իչրայիններին Մուսիիդլուխը կորեցէք, ռրովծետեւնա ասաց: «Հէնց այս դգիչեր»" 47:

բարեխօսեց նրա մասին

որով

մածուան

վճիոր փոխել տունց:

տասն

մնացնալսոցա

կողմից,

բայց

երեք անդամին էլ Դաւիթ բէկի քաֆամարտիկզօրջերը

լ

օս

եւ

ցւոց:

ոչ

սոքա

գիտէին:

օգնութեան ուղարկեց ԲԸ երեք խաներին:օսմանցին նորից Ի դեպ, այս յարձակում փորձեց, բայց դարձեալ ֆարդ կերաւ սրանցից: որ ԱգուլիսիՔչիաններըգաղտնի եց այն պատճառով, բոլորը սզատաձ դաչինջի Ժէջ էին օսմանցիների Հետ, մինչդեռ Դաւիթ բէկի զօրբերը այդ բեկին

մասին ոչինչ Հգիտէին:

մայաշշռռռատաոոյատաաաատատտաաաատառակառտաա ՁԱ բոշա

դրան գոին

1 Ճ800

3 ՕՔ

բնակին

ՇԹովմայու

11 8ՇԾՔՔ

13 8

ԾԻ

պէկն Ը ի

Թշմայի

Շ

չիքջ՝ Առաթելոյն

ջաղաջ

ԹօվմասԼԹ2 Թովմաս քբ Թօշմաս «էին Դաւթի

15 8ՇՇՔԲԻ

17 8

19 8ՇԸ

20 ՇԲ

բ Փարսատանն Փարսաղանն

վճիռ

22 Բ սոցա 24 ԸՔ օսմանցիջն ՇԲ

26 Շ

դիմէին

դաչնագիրթԷ ծածապէս

զօրթերի բազմութիւնըծկաւյ (9Ր69 Մարանդի դաչտը:այնտեղ էլ Հայկական եւ պարսկական զօրքերը բաժանուհցին երեք թեւերի. պարսից խաները՝` մի կողմում, Հայոց զօրթերն էլ՝ մի այլ կողմում, իսկ տեր Աւհտիսը իր զօրջով Հանդեր4՝ՀանդիպեցԱրաքսի միւս կողմում: Արդարեւ,երբ խմբա-

49. Ապա մոտ երկուց աւուրց եկին Հասին բազմութիւն զօրացն օսմանցւոցեւ Մ742 զդաչատն Մարանդու:եւ անդ բաժանեցան ժերիս առաջս: խանքն պարսից՝ Է մի կողմն, եւ զօրքն Հայոց՝ ի ժիւս կողմն, իսկ ոէր Աւետիսն Հանդերձ զօրուն՝ դիպեցաւ կողմն Երասխայ: Արդ՝ իբրեւ խժբեցան ի պատերազմն խանքն պարսից ի փախուստ դարձան երեսաց

ի

զումս ի յօսմանցւոց,

50: Ազա

զայլսն ի փախուստ դարձուցին:

եւ

նեօթ

եւ

ձան դարման

Արդ՝ ճտ այսորիկ իբրեւ երկու

51.

Այլ

խնայեցին ի նոսա վասն զոլոյն Համազգի: եւ զի ոչ կամէին մտանել յարիչն այնքան վասն ի քաղաքի անդ էին եւ Բբբու տասն Հազար տունք Հայոց: Ուատի մելիք Փարսադան ել արտաքս եւս ասէ ցարսն քաղաքին: «Ա'րք եղբարք, Հանդա'րտլերուք: մի արձակքէք եւ եւ Հրացանա: Թո՛յլ տուք, զի ելդէ ոէրն մեր արտաքս գնասցութ աասոի եւս ձեզ ոչինչ մեղիպուք»:Աւ նոքա առաւել վատթար դոլով Հարին, եւ անդէն զմիջնորդն խաղաղութեան մինչդեո զխաղաղութեան բանս բարբառէր՝սպանին զնա, որ եւ զտէրն նոցա: այսինքն զժելիքՄուսին,հ

Չ0

սոքա

ԸՐ"

Չ5

մաչուանէ

51.

աաա

չին, ընդԴաւթի

ց:

անտի

մը' ».

ան-

Մարազու իսկ որբ ընդ Դաւթի էին՝ նոթա եւս բաժաննցանյերիս առաջս Ճ8ք Բ զինա

238լառաֆ» Գարանցոցն ՇԲի Թաւրէ 5 57 թ ավե

մի փխմիւս

|

Ց

-

աշրձզ

10 Ճ8Է խան: ՇԲ չիք՝ եւ 11 8 գոքկնրայս Է զոիկեայա լշ

20 8

23 8 24 0 25 Ը 31 Է

աան ի արաք |Թովմ»

ՇԲ Փարսաղդայն էնչ ոչ փի ոչինչ զխաղաղութիւն Է բառբարէր մելիջ

Մուսին իրենց

րորբ վորքիոնրր ոջ)ա

՛ Ազ բէկի զօրքերի րոմ

.

բացայայտ

: Մ 6ի

գանւում

շ

ա

- միրար Հանի». Բայց չեն, որ

ուրս

զայ

Բայց Դաւիթ բէկի զինակիցները երբ

այղ

Մեղրի:

54 Հալիձորն Շ ագուլնցւոց Է ազուլեցոց

14-է5 Շ զղագաճանութիւն 16 ԾԻԻ Թշմայի 8ՇԾԲբ

մէլիջ

դաւաճանութիւնները արդէն

տեսան, Հասկացան, որ ուստի քանդեցին վանքի դրանով ի կատար աֆունհցնրանց չարութիւնը: եւ թուրքական մի եւ զնացին այնտեղից չարժունհցին, պարսպի մի կողմը Այստեղ յայտնաբերեցին ագուլեցիների բազմաթիւ գիւղ Հասան: ձիեր Եւ ջորիներ, Հազար հրեք Հարիչը մսացու ոչխար՝ ունեցուածքներ՝ Եւ ապրանքներ վերցրին այնտեղից եւ մեկնեցին այլ բոլորը չատ այս 53.

2 Ճ8ԾԻԲ

արի Դաշիք

լա

տաս

աին» եւ,"

Գասին:

անց, ազուլեցիները

ու

ծւ

Բոյց Դաւիթ Բնի զօրթերը խնայեցին նրանց՝Համազդգի (ինելու արեան պատճառով: Քանի որ չէին ցանկանում այդքանՔրիստոննաների Հազար Հայ տուն: ի դեղ, այդ քաղաքում կար չուր մէջ մնել: աղաքի Ուստի ընդառաջ ղդալով՝ ժէլիջ Փարսադանըառաց այլեւս Հրացաններից «եղբայրնե՛ր,Հանդարտունցէ'ք, տղամարդկանց: եւ մենք կը գնանջ մեր մի՛ տէ ակէքՀ: Թոյլ տուէ եւս Զե 289 նրանք առաւել /որեղից"": եւա չարանալով խփեցին, եւ խաղաղութեան միջնորդին, որբ կրակը Բ անակցութիւններ էր վարում: իսկոյն վերաբերետ Րաբերոալ դադարոը եցնելու265/ եւ այսինքն ժէլիջՄուսէին որը ժի մարդո'ւյ տիրոջը: հրենց սպանեցին. Փրկել էր մաՀուանից"":

գիտացին, տեսին,

ռիմեթ

օր

ՐՔ.

չոր

52.

,

զի պարապի

ՔՔՐՃ. զայն նոցա. ջակեցինՊԱղմիկողմն

ւ

Ադուլիս

զօրջերին

'

անաի գնացին է էւ անացն վանացն, չունցին չուհց գնաց ուրքաց եւ ի գիւղ Սւ ն Ե զէ զբազու է չո ագուլեցւոց գռի Խ՝ զձիս եւ զջորիս: եւ Հազար երեք Հարիւր ոչխարս սպանդանոցի: եւ զայն ամենայն, եւ զայլ բազում ինչս

եկան, խաների ետեւից

ակսեցին կրակել Հրացաններից զօրբերի վրայ"':

ապրեցոյց: '

չուռ

բոլոր

Ր

Արդ, ծրկու

/արձազունյին

,

,

մ, «ՐՔ այնուձետնւ վճարքալ էր չարութիւն

զօրքերը

նրանց

այսպիսով

Թչնամութիւններն

քրիստոնէիցզի

,

Հայկական զօրթերը կայուն մնացին,

բայց

ի վերայ անցին, արջն

աւուրք

յայտ

52.

Թավրիզ),

դէպի

արարին, զի ի մէջ քաղաքին գրոծ տունալ՝ ի վերայ զօրացն Դաւթի դիմեցին. մինչդեռ ի վանսն էին նոքա սրբոյն Թովժայի՝ անտի Է վերայ զօրացն: արձակել Հրացանս

Թիւնս

օսմանեան

Այնուչետեւ Հայկական

50.

Ագուլիսուեւ Ժելիթ Մուսին զթչնամութիւնսբ«րծանցեւ զդաւաճանու-

անց

միւաներին էլ փախուստի մատնեցին: '

ննրջինեօք դերի վարեցին ի Հալիձոր:

չորս

օր

եւ

օսմանցիների ճնչման տակ,

ն նիգն՝ պն զկնի խանիցն՝ պեդնեցան,Հառին նոցա (մինչդեո փախատեայ երթային նոքա ի Թավրէզ): եւ զամենայն զօրս նոցա ի մԱգուլիսդարձուցին:բայց խանքն փախեան, եւ չյութաւ զնացին՝աւար ա

Ապա երկու

49.

Հասաւ

արբտաջոյլ

թաղաթին, ենն

եւ

Քոն

սկսա

ի աղաց աէ

անի

անտի

ոջխար»"

|

անտի առինեւ գնացին հ

Դաւթի միւսանգամ մետ երկուց աւուրց զօրականքն եւ զամենայն որ ինչ էր արտաքոյ առին Քաղաքին՝ չԱգուլիսարչաւեցին, եւ եկին մօտեցանի քաղաքն եւ երկուց կողմանց Հուր արկին, զի թերեւս զի ոչ կարէին Հանդուրժել ի մարտնչիլ ընդ նոսա. ելցեն արտաքս եւ իբրեւ ոչ ելին արտաքս եւ դաւոցն: զոր նոքա արարին, չարնացն եւ նոսա լ առին զաւարն եւ դնացին ի Մեղրի, եւ անտի դարձանի Հալիձոր անդ օթեւանս կալան: եւ

եւ

54.

առ

առ

յաւուրսն յայնոսիկԴաւիթ բէղն առաքէ զօրականսն ց որք էին ի Չավնդուր:Եւ նոքա մերժեն

Եւ

նոցա յայտ

առնէ

Դաւթի

Թէ որպէս կացուցնալք

եւ

զոստիկանսյօսմանցւոց:

երթալ, կալնուլ զնոսա

ց ձի Հեծան սզատրաստեցան

են

զտէրԱւետիսն

զԴաւիթեւ

ոչ

ըն-

ի վերայ ինքեանց

ու

ու

55. Այդ օրերին

ուղարկում Դաւիթբէկր տէրԱւճտիսին

է

Ձավնդրում

վերադառնումէ Դաւիթբէկի

Մօտ

նրանցապստամբութեան մասին

եւ

56. Այն ժամանակ"՞ սունց Էր տասնչորս զօրաԴաւիթԲէկը Հրաման

եւ

եւ Բբրեւ անդի ման

Ֆաթալիխանն եւ զօրքն օսմանցւոց ի գիչերի գիւղս Հայոց, եւ կալեալ զերիս զօրապետո զերիս Հարկանեն միում դան ածեն: վաղվաղակի եւ հ Բարքուչատ հբրեւ զայն լոէր տէր Աւճտիան, եւ յետ երկուց աւուրց արչամերկիբն ժողովէր զզօրան Բարքուչատայ նւ մեծամեծս Հարկանէր զծարուածս Հասանէր ի վերայ ւէր գիչերայն լ եւ զերկու թուրք զօրապետանձերբակալ առնէր, եւ զամենայն ինչս եւ զատացուածսնոցա աւար ածէր ի ՉԶավնդուր: Եւ լետ այսորիկ եւ

ՅՑ

իրենք չէին կարող Հանդուրժելայն չարիքներն դաւերը: որ կատարեցին:Եւ երբ դուրս չեկան Իրենց ընդառաջ՝վերցրին գնացին Մեղրի,այնտեղից էլ վերադարձան Հալիձոր:ուր եւ

որ

աւար ն իջեւանեցին:

Եւ ելին, կազմեցան:

ինքն ածել: գնացին, ծասին: Հարին զնոսա եւ կալան զոստիկանանօսմանցւոց, եւ ածին կացուցին

կապեալաս առ

ծղեն նոքա տառա մատուցեալ աղաչէին Քեզ Հնազանդ եմք ծրդմունս եւ դաչինս դնէին, եւ ասէին:«Այսուծետեւ եւ մինչեւցմա»: Եւ Հաւատացհալ Դաւթի`արձակեացզնոսաի կապանաց ետ ձեռա եւ ռո էր Աւետիսին, զերկուզօրավարսնայուբնքն եթող, զայլան խ զի (ինիցին բներթոյ Հրամանաց նորա: եւ նորա առեալ զնոսա տանիի ԶաԲ տունս իւրեանց: վընդուր եւ արձակէ զիւրաթանչիւրն 58.

յն է, նրանք

ու

աւ

կասլեցին զզօրավարսն, եւ զնոսա ի Հալիձոր առաջիԴաւթի: 5Ղ:

խլեցին

իւրոց՝ Դաւիթչորեքտասան զօրավարացն

ետ Ցայնժամ Հրաման

եւ

Երկու օր անցԴաւթի զօրականները կրկին արչաւեցին Ագուլիս, եկան, դուրս դտնուած նրանցԲոլորունեցուածքներն Քաղաքից Քաղաքին եւ երկու կողմերից կրակ տունցին, որպեսզի Թերեւս մօտեցան 54:

Մեղրի։

եւ բոնեցին մեկնեցին, տեղ Հասնելով՝Հարուածեցին ոստիկաններին, օսմանցի կապկպեցին ապստամբ զօրապեւտներին

ձի

Հեծան

եւ

ու

եւ երբ ներկայացան առաջ զալով նրանք աղաչեցին, ծրդումներ 57: կերան եւ դաչինք առաջաղրեցին՝ ասելով: «Այսուծետեւ ձեզ նենքՀնակապանքներից ազատ զանդ, մինչեւ մատ»: Դաւիթ բէկն էլ Հաւատալով՝ իր մօտ թողեց երկու զօրավարների, իսկ արձակեց նրանց, բայց միւաներին յանձնեց տէր Աւետիսին, որ նրա Հրամանատարութեան տակ Ջավնդուր եւ իւրաքանլինեն: Տէր Աւետիսը վերցնելով նրանց՝տարաւ չիւբին ազատ արձակեցիր տունը մեկնելու:

անը 58. Դրանիցյետոյ Ֆաթալի

գալիս

ու

կոտորում

է տէր Աւետիսը:

են

օսմանցիների զօրթերը մի գիչեր Հայկական երեք գիւղեր եւ, բոնելով Դաւիթ Բէկի

իսկոյն

եւ

Համախմբում է զօրթերը

եւ

երկու

օր

անց

երկու Թուրթ վզօրապետների Հարուածներ Հասցնում եւ ձերբակալում, նաեւ իբրեւ աւար վերցնում նրանց բոլոր ունեցուածքներն բերում Զավնդուր: Մեծամեֆ

ու

6 Ճ8

չիք

ո.

դաւոց

98ՇՔ։

Ս դաւոյ

։այէկնք պէգն

10ՇՔԵ բ Ջաւնդուր 13 Շ շամանցւոց 14 Ճ8ՇԾՔ

զօրաւորուցն կազմեցին 17 Ք զզօբաւարսն 8 չիք՝ լթաժան| ցոց: Հնազանդիմջ 22 Ե էրօղ 15 Բ

27 ՇՇՔՔ 28Շ 31 ք

::

մինչեւ բեագրի աւաթտբ:

ի Գարկուչաո"

չիք՝ եւ

ՇՕԵԲ

Գարկուչատայ

ոտաջուածս Շ է

Ջաւնդութ

Դաւթիեւ մեռանիլ յայնմիկՀիւանդանալ ժամանակին Տետոն տան 1728-ին, եւի բւրում ի Հալիձոր:յամի հ Բակխաղաղութեամբ ամս վեց միչիանութեան Հայոց 1177-ին, կացեալ թԹուականութեանն խրում ի Ղափան: 60. Արգ՝Քբրեւ վախճանեցաւ Դաւիթ բէգն, զօրականքն միաբանեալք

59. Բայց այն ժամանակ Հիւանդացաւ ԴաւիթԲեկը եւ Հանգիստ Հալիձորում՝ իր տանը |տէրունական 1128 թուականին, իսկ վախճանունց 1177-ին, Ղափանում, իչխանութեան զլութ Հայկական Թուադրութնան՝ տարի մնալուց յետոյ: վեց

Դաւթի:

նչանակեջին Մխիթարին": Դաւիթ բէկի սպարապնաին:

եւ

59.

եղեւի

կացուցին ի վերայ ինթնանց իչխան

եւ

գլուխ զմխիթար` սպարապետն

61. Բայց զի չետոյ եղեն անմիաբանք եւ տարաձայնքյիրերաց (որ Էէ |), ուստի զօրացան ի Քակտիչ եւ ապականիչ ամենայն Հասարակութնանց վերայ նոցա օսմանցիջն, եւ զկնի միոյ ամի Հասին, պաչարեցին զբերդն Եւ անկաւ խոովութիւն մեծ ի մէջ զօրականացն, Դաւթի բազում զօրօք: եւ առաքեցին երկու ոմամբթ զտեր որք ընդ Մխիթարայէին ի բերդի անդ: փաչայսն օսմանցւոցխօսիլընդ նուա զխաղաղութիւն:Եւ Աւետիսն

առ

նոքա Հաճեցան, Հաւանեցան եւ երդուան ինքեանս զտէր մեղանչել նոցա: եւ պաչեցին եւս Եւ նոցա զդուռն նդր վաղիւ առին բ յանձն բանալ սոքա Աւետիսն: եւ ի նմին գիշերի փալխեաւՄխիթարնի պարապ բնրգին: բերդին,

գնացին բրեւ ամենեւին ոչինչ

առ

62.

նոսա:

աւ

եղեւ, բացին նոցա զդուռն: Ալ անօրէն զօրքն զերդմունս եւ օսմանցւոց իբրեւ ի ներքս մտին, մերժեցին, անարգեցին եւ զամենայն այր զօրաւոր կոտորեցին,եւ զկանայս դաչինսփաչայիցն,

Եւ

լորժամ

այգ

զմանկունս գերեցին, ի մենարանս կուսանաց մտին, եւ դամենեսնան եւ գերի վարեցին. ապա զպարիսպսբերդին բակեցին, կործանեցին Հարթ ճւ զամենայն որ եւ եւ զորդիսն Մխիլքարայ առեալ զկին ատակ արարին. ինչ էր անդ՝ գնացին: եւ

չ

63. Բայց զտէրԱւետիսն փաչայն եթող հ Հալիձոր:Եւ բբրեւ նոքա չունցին անտի, այլ զօրք օսմանցւոց անդր Հասին, երբ իբրեւ կամեցան

գնացեալ բնակեցաւ ի Գաղատիա ց եւ Հրամանաւ առնալ զընտանիսն՝ էառ զներումն ի Հայրբապետէն Հոօմայ: որոյ

1 ՃՇԾՔ

մեռանի

2ՔԲ:չիք՝ բ 4Ճ

5Ը

Ք

11 Բ

խափանՕԲ խարան վաղճաննցաւ ՇԾՔՒԻ պէկն չիք ճ. |զկեի|ՇՔ չիք՝ Հասին

13 ՃՇ

23 Շր 25 Բ 28-29

չիք՝

Արդ, երբ Դաւիթ բեկը իր մաշկանացուն կնքեց, զօրականները

60.

61. Բայց

եւ տարաձայնութիւններ քանիոր մետոյ պառակտունհցին

Թիւ զօրթերով սլաչարեցին Դաւթի բերդը: Այդ ժամանակ մեծ խռովութիւն ընկաւ զօրականների մէջ, որոնք Մխիթարի Հետ գտնւում էին այդ ցի փաչաների մօւո՝ վերջիններիս

Հետ

Հաչտութեան

բանակցութիւններ

չչասցնել Հայհրին: Բայց էր Աւճտիսին պաեցին իրենց մօտ: Հայ իաց անել բանագնացներն էլ, իրենց Հերթին, յանձն առան առաւօտեան սակայն նոյն գիչերը Սխիթարը փախաւ բերդի պարօպի

ԳԸ բաո

:

օումանբացեցին բերդի դուռը Լուսաբացին Հայ զօրականները ներս խուժեցին, ցիների առաջ: Բայց անօրէն օսմանցիների զօրքերը երբ

62.

Այնուչետեւ բերդի պարիսպները քանդեցին, կործանեցին, գետնին Հաւասար դարձրին, եւ իրենց Հետ վերցնելովՄխիթարի կնոջն որդիներին, ինչսլէս եւ այնտեղ եղաձ բոլոր գոյքերը՝մեկնեցին: ու

63. Սակայն փաչան ոէր Աւեոիսին Թողեց Հալիձորում: Երբ Թուրջերը Հեռացան այնտեղից, օսմանցի այլ զօրթեր ժամանեցին, որոնք վերջինս խոյս տալով ուզեցին բոնել եւ սպանել տէր Աւետիսին, բայց Սրա թոյլտւութեամբ վերցրեց իր նրանցից ընկաւ փաչայի մօտ: ընտանիքը` գնաց: բնակութիւն Հաստատեց Գաղատիայում:: ներում ընդունեց Հոոմի

Հայրապետից:

6.

Է խԽօսիթ փաչայն Ք օսմանցոց

զպարիսպ

չիք՝ եւ (գորգ: |

ճթօղ ՃՇԷ ունիլ ք Հրաժանաւն Ճ բնակեցաւ մերուսաղէմժեւ յետ բազում ապաչխարանացձառ զներումն ի Տէր ԱբբածամՍրբբազսրբազանպատրիարքէնՀայոց. Հաճութեամբ եւ Համամայնութեամբ ծւ էառ վզներումն ի նագոյն կաթուղիկոսի աժենայն Հայոց փխ բնակեցաւ Է Գաղատիա Հոօմայ»ԸՆփխ ծ Հայրապետէն 2 ն Գաղատիայ::: Հայրապետէն Հռոմայ ք բ փավփէն ռետինով ջնջել են: Թերցումը վետագայում

վերստին եւ զվրէժ ի առնոյր օսմանցւոցխորտակէր: 1ինէր: ղզզօրսն զօրաժողով ապա երթայը եւ Թավփէր: նոցանէ ի զքաղաքս աժուրս: նոցանէ,զբազում եւ իբրեւ զրումբ ածէր զայն՝ ի նոցանէ զ0րդուվար քաղաք պաչարել: եւ զաւար բազումոյժ առնալ հ սատակէր: բ սուր սուսերի զաժենեսնան եւ անտի չունալ երթայր բեռինս ուղտուց: վաթռսուն նոցանէ երթայր

ե Մխիթարն փախուցեալ

64. Ա,

նոցանէ՝զձճարիւր ժամանակ ինչի

բերդն խնձորէսթբնակէր:

Տեաոն 1730-ին միրոցն ՀարհալԹռվովմեռանէրամի նա մօրէզորմէ Հետե ի խնձորէսթբնակէր: մետ երկուց ամացհչխելոյն:զի նա ոչ լօէր «ե'ւ, գնա'ստի հ լամուրնՔո»: եւ ասին ցնա Հայ բնակիչքն:

ու

չարժունց

65. Բայց

եւ անդ

65.

ժեծ

իսկ Մխիթարը փախչելով օսմանցիներից` գնաց, վերստին եւ կատարեց: ջարդ տունց Թուրքականզօրթերին վրէժ լուծեց զօրածչաւաք բազմաթիւամրոցներ քաղաքներ աղա ժեկնեց ազատելով նրանցից՝ պաչարելու, ծւ նրբ այն էլ գրաշեց` օամանցիներից Օրդուբադ քաղաքը չատ աւար՝չուրֆ չատերին արի Քաչելով սպանեց:Նաեւ չափազանց այնտեղից էլ նրանցից. Հարիւր վաթսուն ուղտի բեռ վերցնելով մեծ բերդում": խԽնձորէսկ առժամանակ բնակունց գնաց մի 64.

նոցա:

եւ Հատեալ զգլուխ ժիում Հարին զնա եւ սպանին, Ուստի յաւուր նա Իբրեւ փաչայնօսմանցւոց:իսկ Է Թավրէզ նորա՝առին գնացին եւ այնպիսւոյ ոյժի վերայ սկսաւ սրտմտիլ ետես զայն՝զարմացաւ ոյժ: եւ ասէ: «Ո'վ անօրէնք եւ ամբարիչ:ոք, զիա՞րդ նոցա: անօրէնութեան սպանանել զտէրն ձեր եւ զայդպիսի բաֆ իչինցից իզուր տարապարտուց Եւ Հրամայհաց Հատանել զդգլուխս ամենեցուն նոցա որք տարան այր»:

06.

այստեղ կւրայինների արձակածԹնդանօթով Մխիթար էին նրան: «Վե՛ր կաց, Բայց Մխիթար սպարապետըչէր լսում

ասում Խնձորէսկում: Հայ բնակիչներն Հաստատել

գնա այստեղից

բո

ամրոցը»:

նրանց:

առ

զՀատուցումն: գործեցին Թերեւս 67: Արդ, նոքա զայսպիսի Մեծ անօրէնութիւնս որպէս ն կրեսցեն յօսմանցւոցն, վասն այսորիկ,զի մի' զկիրս Հալիձորոյ

զայնեւ

Հատոյց արժանեացն

րստ

նոցա

իսկ զօրն նոքա կրեցին՝ վասն արդել լինելոյ անդ Մխիթարայ: եւ Ցովչաննէս ամենեքեան ցրունցան, ոմանք ե նոցանէգնացին ե.

աւ

Էչիաննգուղարացւոց աշյլքն՝մայլուր: եւ

մօտ: գլուխը` վերցրին: տարանԹավրիզ` օսմանցի չփաչայի

իսկ վերչինս

«Ո՛վ չարագործներեւ ամբարիչտներ, տեղը ինչպէս յանդգնեցիք ձեր տիրոջը` այդպիսի քաֆ մարդուն: իզուր Մխիթար էին ապանել»: եւ Հրամայեց գլխատելբոլոր նրանց ովքեր բերել

Համար՝ ասելով: չարագործութեան

,

նրանց: Հատուցելով դլուխը՝ըստ արժանւոյն սզարասպետի ժեծ չարագործութիւններ 67: Արդ, խնժորէսկցիները այդպիսի օսմանցիների՝ որպէսզի այն նպատակով: Թերեւս կատարեցին Մխիթար սպարապետին տառապանքները պատճառած Հալիձորցիներին Հայկական

բոլոր

զօրթերը

ցրունցին։

մօտ: ՑովՀչաննէսի

Քչիշան գուդարցիների

նրանցից ոմանջ ուրիչներն էլ` աշլուր:

գնացին

Ֆոջ

դժնդակչար Եւ յաւարտ եւ նախադասելն Ընկերաց ե մէջ Հասարակութեան: Անժիաբանութիւնն եւ եւ Քրոմ անձին ջան զբարին Հասարակութեան, զօդուտն զբարին եւ դտանիցի չարս այս՝ առժամայն եղծանք, վորում Հասարակութեան իւնն զայն՝ Թէ' տուն զձասարակո ապականէեւ ընդունայնացուցանի բանիսասեժք մեք, Թէ չա՛րէ արդարեւ,

ԼԼ աւ ա

արաաաաանաաթ

Ուրդովար Է զՈւրդովարՇԾՔԵԲ

3 ԸԾՔ

6 է, ուղտոց 8 ճ թովով Շի

10Ծ

շո,

Անընկերների վերջում ասենք որ արդարեւ Բայց մեր չարադրանքի չարիք: աճաւոր էյ էլ այն մէջ չարիք Հասարակութեան միաբանութիւնը օգուտը նկատմամբանձնական չան Հասարակական չաի ու

մէջ վայտնաբերուի Հասարակութնան զերադասելըինչպիսի" եւ Հէնց կ'իմաստազրկի չարիքը: իշկոյնեւեթ կ'այլասերիկ'առղականի էլ

այդ

սյաչարէր

տուն լինի Հասարակութեանը՝

դա

Թէ

ջաղաք,

այս

ազգ

ինի

դա

փութով փխթփով

14 ՃՇ

փխսրբտմժմտիլ չիք՝ զայնՃ արտմոիխ

17 քԵ

զգլուխ

21 Ք

ՖոՓ

եւ

նոթայն

22 ԲԲ 24 ՃԾՔԲ

Ցոշաննէս

չիք՝ մեբԲ չիք՝

հւ

Ը

դժնդակ Է է

լանմիաբ: |

զբարին Հասարակութեան

մեծ: թԹոռդաւորութիւն Բ`է, Թէ թաղաթ: Թէ' ազգ իցէ եւ Թէ' անպարտելի եւ Հռոմայեցւոց: եւ Մակեդոնացւոյ Զէ՞նչմեծագոյն թան զկայսրութիւնն եւ վասն զի պակասեցաւ ի նոցանէ կորեան կործանեցան: ընդէ՞ր

եւ ղզօրացնալ իսկ էին: Միսբանութիւնն եւ Սէրն Հասարակութեան, որով եւ եւ երկրին մերոյ մերոյ, Ա զգին Թադաւորուեղեւ Ընդէ՞ր կործանումն եւ թեանն:Վասն զի բարձաւՄիաբանութիւննի միչիանաց ի նախարարաց հւ կեանք ամենայն Հոգի է զի որպէս Միաբանութիւնն մերոց, եւ Հակառակն այսինքն նոյնպես սորին, ԱնմիաբանուՀասարակութնան, Թիւնն եղծիչ է եւ սատակիչ ամենայն Հասարակութնեան: Սիսակայ Արգ՝ ողորմեցաւ արդարեւԱստուծ ամենայն ոնն

ԺեծֆԹաղաւորութիւն:Առաւելմեֆ անպարտելի

ի՞նչ կայսրութիւններ

Բայց ինչէ՞ս Հռոմայեցիներինը: կային Քան Մակեդոնացիներինն կորան եւ կործանուհցին նրանք:- որովճետեւնուսզեցին նրանցում Սէրը Հասարակութեան նկատմամբ. որոնցով Միաբանութիւնն Հզօրացել էին նրանք: Ին չոլէ՞ս պատածչեցնանւ մեր ազգի: մեր երկրի ու

ու

եւ

վերացունցՄիաբանուկործանումը:Ռրովծետեւ թագաւորութեան եւ Բանն այն էյ որ ինչես նախարարներից:

Թիւնը ժեր իչխաններից

այնպես էլ դրա բացառոմը, այսինքն՝Անմիաբանութիւնը վերասերող եւ կործանարար է ամէն մի ՀասարակութեանՀամար":

վորում տագնասղէին հ մայնոլիսի դառնժամանակի, որդւոցնԳեղամայ

սովու ամենայն բնակիչք Հայաստանեայց յերեսաց Հանապազօր սրոյ եւ եւ զայլ բեզն նոցա զԴաւիթ գերութեան Ոկանաց՝լարուցանելով վանեցին եւի բաց ղամենայն ամենայն որդիս զօրութեանցորք զօրացան ապականիչս երկրին իրնանց։ Ով Թէ որպէ՛ս քաֆացան, ընդդէմ ելին ժեծամեծ թաղզաւորաց եւ ապրեցան եւ անպարտելի մնացին նոքա գթումինչդեռ միաբանք էին ի միասին:Բայց Քբբեւ Թնամբվերին խնաժոցն՝ նոսա հՀաս իսկոյն եղծան, ապականիչ ախտս այս Անժիաբանութնան՝ մեռաւ եւ Դաւիթ, ի եղեն իբրեւ զչեղնալա: զի լուծան, բաժանեցան ամենայն բունակալքմուսացեալքն ի զօրութիւնս սարասէին որոյ Քաջութենէ

լլկանթներից։ Այդ իսկ պատճառով նրանք իրենց միֆավայրից ծնունդ Հեռու Հղօրանալով

վանեցին հրենց երկիրն ապականողբոլոր

ուժերին:

առ

իւրեանց: եւ յաջորդնաց Մխիթարն,

որ

իբրեւ

կորիւն առիւծու

զոչեաց ի

Եար, խորտակեաց զեղֆիւրա Հպարտաց. Հատոյց զծատուցումն էառ զվառս նոցա ի մխիի գլուխս Թչնամժեաց եւ աւար եօթնապատիկ Թարել զազգն Հայոց ողֆոյն:

առ

։

այսու

ժանտ

ընդունայն

վասն որոյ անօրէն խորչրդովք ախտիւս Անմիաբանութեան: Քչխեցին սպանանել զառաջնոլրդն սնոտի պատճառանօք

եւ

օո մնացին՝Քանիդեռ Մրաբանէին: Բայց երբ նրանց անպարտելի

Փայքայունցին բաժանունհցինեւ բնաջնջունցին: այլասերունցին,

ք Հոօմայեցւոց

Հռռմէացւոց ՃԸթՔ

որով-

Դաւիթ բէկին յաջորդեց Մխիթարը: որն, ինչպես առիւծի (որիչն

վերցրեց նրանց փառքը, որպէսզի մխիթարի "ղի Հայոց ազգին"":

հրենց առաջնորդին, մերժեցին 2Ք

ծան-

Աստուծոյպարգեւներն

ու

ողորմու-

զկայսերութիւնն

կործանումն ազգին մերոյ, երկրին մերոյ եւ Քազաւորութեանն: Վասն զի բարձաւ եւի նախարարացմերոց: 2 Այս բնթերէ ցիչիշանաց միաբանութիւնն է: կարմիր եւ սեւ մատիտով Հանուած ցումը առկայ է: սակայն վետագայուվ

5-7 Ճ

8Շ

չիք՝ Ընդէ՞ր

եղեւ

եւ

փխՀասարակության Հակառակութնան

որդւոյն ՇԷ Ք յայսպիսի ԸԷ վորում ՀչայաստաննացԸՇԷ որոց փխօրոչ 13 ՇՇՔՔ պէկն 15 ՇԲ ձրկրի 16 ՇՇՔԲԻ / նոցանէ փխՖոթա 19-20 Շ ի ջաջութեան 22 Ճ |Մեիթարե|վերչին միիթարիչն Հայոց 26 Է ծօթնպատիկ ՇՇՔԲչիք՝ 26-27 ՇԾԲԻ ամօթ արար զմնծամեծա Հեթանոսաց լթչնաժնաց| Հայոց ողջոյն 28Շ ախտացնալթ 11 ՇԵ

12 Բ

առ

զազգն մեիթարել

Քւրհանց:եւ Հասարակութենէ առաջն, որք մինչեւ ցայժմ

ԱՆՈՒԱՆՔ

որպէս եղեն կամաւ ուրուք օտարաց՝ փւրնեանց, եթէ մնային ի միչխանութեան

ՋՕՐԱՊԵՏԱՑՆ ԵՒ ԶՕՐԱՅՆ

Ի ՋԱՆԱՋԱՆ

Այսոթիկ էին զօրավարք

եւ

ԴԱՒԹԻ

ՏԵՂԻՍ

զօրապետք Դաւիթ բէգին մինչ էր ի

եւ

Զաքարիաիչխանն, Պայինդուր իչխանն վրացի (արդ սոքա վրացի առին, "'չ ի յազգէ նոցա. վասն զի Դաւիթ եշ ըստ որում էին յերկրէն Վրաց, այլ ամենայն զօրավարթիչր էին ի ազդ Հայոցս լուսաւորչական) դարձնալ Թադէոսն,եղիաԱւթանդիլն,փոքը Գորգին, Սատուրն,Ղարակէօզն, եւ այլն: այսքան զարն:Ցարութիւնն

զօրօՔ`

ի ՇնՀէր բնակին քաջ զօրավարթնԴաւթի` էին այսոջիկ: Պային-

որբ

550 զօրթ:

Որբ ի Տաթեւ էին՝ այսոջիկ. Ղիջին, Այտինն, եսային, Տիրացուն: Սիմէօնն, եւ ընդ նոսա 400 զօրթ: Ի Չավնդուր գաւառին էին այսոթիկ զօրավարք: այսինքն՝Թորոսն,

եւ Ցովչաննեէսն

ա

ընդ

նոսա

զօրք:

եւ ընդ կալեր ձը Պապզօրազլուխն լ

որ ի տանէն ՇաՀումեան: Վարդանեսհան,

նմո,

100 զօրք:

Իսկ Ստնճփաննոս

էր տեղակալն եւ սպարապետն

առաջուայ նման, ուստիեւ, Թիւնները իրենց Հասարակութիւնից, եւ առաջ: նրանք կամովին ստրուկ դարձան օտարներին, ինչպէս առ

դիմավրայ: եթէ մի փոքր այսօրկը մնային խրենց իչիանութեան բոնութիւննանցներ, մանաւանդ որ նային՝ մինչեւ որ օսմանցիների քանի որ անաԱստուած օգնական էր իրենց բոլոր կռիւների ժամանակ եւս ռիկ եւ ամուրտեղանքները չէբն պակասում իրենց բնաչխարծումի: եւս

ԴԱԻԻԹ ԲԷԿԻ ՋՕՐԱՊԵՏՆԵՐԻ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԵՒ ԶՕՐՔԵՐԻ

ԲԱՆԱԿԸ» ՏԱՐԲԵՐ ՎԱՑՐԵՐՈՒՄ

նա

զօրավարներնզօրապետները, երբ ՄԵՖ Գորգին,վրացիՑովծանզոոնւումՀը ՇնՀէրամրոցում:Մխիթարը: Սրանք էին Դաւիթ բեկի

ու

(արդ, նքսը, Բանդուր Ջաքարիա իչխանը, վրացի Բայինդուր իչխանը ազԵն՝ Վրաց երկրից Լինելո": բայց ո'չ՝ նրանց ասւում սրանք «վրացի» եւ նրա բոլոր զօրաբէկը Դաւիթ դից չինելու պատճառով" որովՀետեւ վարները Հայոց լուսաւորչական ազգից էին), այնուծետեւԱղմթանդգիլը

լ

Փոթր Գորգին, Սատուրը: Ղարակօզը, Թաղչոսը, եղիազարը։ Ծարութիւնը եւ ուրիչներ՝զօրթերի Հետեւեալքանակով: սրանք էին. ՇնՀէրում բնակուող Դաւիթ Բէկի Քաջ զօրավարները իրենց Մ ինասը, Ստեփանոսը՝ Գալի զօրապետը Բայինդուրզօրապետը,

550 զօրականներով: սրանք էին` Ղիջին, Այտինը"', Տաթեւում գտնուող դօրապետները

եսային,Տիրացուն,Սբմէօնըի̀րենց400 զօրականներով: Թորոսը, զաւառումէինզոոնւումՀետեւեալզօրականները: Ձավնդուր երենց ցովչաննքսը՝

զօրականներով:

տնիցէր Պապիտեղակալն ոբ Շածումեան Ստեփանոսվարդանեսեանը նւ սիրելի էր Դավթ բէկի աչջում` իր ԽԵէր, ինչպես ապարասպետն .

ու

ստրուկ ՇՇՔԻ այլազգեաց մնացին Ճ չիք՝ ի յիչխանութնան լշրծանց ՇՇՔԷ չիք՝ եչուաֆ տողերըամբողջութեամբ: ԸՇՇՔԲ պէկին թ զօրապետքն Ճ ՇէնՀչր ԸՇԾ ՇինուՀճայրԷԷ կորկին Շ վրաց Է 0օՀաննիսն Ի 0օՀաննէսն ԶԲ Զաջարիայ ՇԾԲ ՓայինտուրՃ վրադ ՇԷՒ ի յազգէն ՇՇք Հայոցբ չիք՝ լուսաւորչական

2 ՃՇԻ 3 Ճ 7-8

Աշդանոէլն

14 ՇԷ

լ64Ճ

17-18 ՇԾՔԲ Պուան 18 քԷ

զօր

21 ՇԱ 22 ՇԷ 23 քԷԲ

1 56

Աւտանդէլն Է Աւդանդիլն

ՇԾ

փխԳայինդուր ՇՇԷՒ ԳակիԷ չիք՝ զօրթ

ԷՒ

կորկին Է Թաթէոսն

Մինաս

Այտին Է Տիրացու |Սիմ.| Աբգարն ԷԷ զօր բ Ջավրեգուր ՃԾրի Ջաւնդուր քՇԲքՆուպարն Շ Պայինդուրն ռք Պայինտուրն

19 Ճէ 20 ԷԷ

25Ճ

ե ՇԼեՀէր ՇԷ Շինուծայր

0օՀաննէսն ՇՇԷՒ

ք Մարուդաննբ Մարուղդան Փարսատանն

զօր

Շ Վայդանիսեան Վարդանէսնան

Պապայ, եւ էր սիրելի յաչս Դաւթի վասն իւրոյ քաջութեան եւ ազնժա ետ յետոյ նանհւ զիչխանութիւն եւ նուականութեաննե: շռւատխի զկալուածս երից մելիթաց: եւ ի Մեղրի էին այսոթիկ զօրավարք. այսինքն` կոստանդին, մարին,Առաքելնեւ Ընդ նոսա 400 զօրք: սոքա զդէմ կալան ՑովՀաննէսն, Մեղբեայ, եւ ի գիչերի ութուտասան Հազար զօրացն ի յամուր աւանն Տարուածս: նոցա զժմեֆամեծֆ

ՁօրավարնՍիսականէր 500 արամբք: Մելիք Ղուջունէր 00 սրամբք: Աշչար երձցն, որ էւ կոչի Տէր Գասպար` էլ 250 արամբջ: Աղդամզօրավարն Պաղաբերդինէր 150 արամբք: Ղազար զօրավարն կուլբերդին էր 110 արամբթ: Սարգիս զօրավարն Շիվանուձորոյ էր 250 արամբթ: եւ մելիք Փարաադանն ի Հալիձոր երկիրն էր 250 արամբջ։ Այլեւ տէր

ու

ցով

տասնութ Հազարանոց զօրջի յարձակունցին

երանց: Հասցնելով Հարուաֆներ եւ որդիները` յորֆորջուածի Տելէնչի Մ աղաջուղի Այնուծետեւ մարդկանցով:

մեծամեծ

արամբք:

նրան եւ ուստի մետագայում պատճառով: ազնուսկանութեան զախութեան նաեւ կալուածները: իչխանութիւնն մէլիջների երբեք Դաւիթ Բէկըտունց կռստանդինը Մեղրիում էին գտնւում Հետեւեալ զօրապետները: 400 զօրականներով: սրանք իրենց Սարին, Առոաթելը՝ ՑովՀաննկար Հազար աւանի տասնութ դիրջեր գրաւեցին Մեղրու ամրակառոյց դէմ. եւ մի գիչերուայ ընթացֆումսակաւաթիւ մարդկանզօրակոնների վրայ: ընդամին

Սիսականիզօրավարը5̀00 մարդկանցով:

չր:

չբ: Չ00 մարդկանցով ՄէլիքՂուջուն՝ նաեւ 950 մարդկանցով Տէր Գասպար՝ էր կոչւում ոբ Աւչարերէցը, ԲաղաբերդցիԱղամ զօրավարը1̀ մարդկանցովէր: կուլիերդի Ղազարզօրավարը1̀10 մարդկանցովծր: Զ50 էր: Սարգիսզօրավարը՝ մարդկանցով Շիվանումորի էր Հալիձոր եբկրամասում Նաեւ մէլիք Փարսադանը

Նմանաէս մարդկանցով:

ուր

գտնւում չը

Աւետիսըեռյն Հալիձորումն

էլ դա ընթացքում կատարեց ինչպեսսպատմութնանս օժոուած

մարդ էր: Այդ պատճառովէլ երբ

ի նուազիլ Հայոց ազգի ի դաոն եւ նեղ ժամանակի

Ցաղթող զօրեղ երեւեցար Բաջ զինաւոր էր Աւետիս Սարին ի քէն ազգն տաճկաց Ջի յաղթեցեր նոցին զօրաց: Ցարքայականզէնն Քրիստոս

Յ0

պաչտպանկանգնել: Բոսյց

նա

Չ50

նա

է, որովծետեւ երեւում

Հեռացաւ

երկրից: Հայրենի

քաչանայականկարգին Հրաժարունց՝ երէցներից ժէկը

ինչպէս Հայրենի լինելու պատճառով նախանձախնդիր այդ փմաստով: գրել էր նրա մասին սոյն ուռանաւորը «Հայոց

ազգինուազման ածին:

նեղ ժամանակում Հզօր յաղթող երեւացար Քաջ զինուորսէր Աւետիս: Դառն

ու

ազգը: է քեզանիցտաճիկ Դողաչար զօրթերիննրա: վաղթեցիր Ռրովչետեւ

5 ք ՅոՀաննեկսն Ը

64Ճ

Մեղբ-չոչ

Առաջեալն ՇԶԷԲ

զօր

զէնքը Քրիստոսնարքայական

Որդիկն Ը Մուզանչուղին Սիշանայ ՍԷ Հինգ Հարիչրով փխէր 500 արամբթ 8 500-աւ փխ6500 արամբթ ՇԲ Ղուչին 0 ծրկերիչրի' ԷԻ ձրկերիչրով փխէր 200 արամբջ Ճ0 էրչցեՇ չիք՝ չր Շ չիք՝ արամբբ ՍԷ քրկերիչր 8. յիշնաւ Է 250աւ փխ250 արամբջ ՇԲ Ատամ ՍԷ Հարիչր յիշնաւ փխէր 150 արամբթ 8 չիք՝ չր Ե չիք՝ արամբջ քՔԲ Հարիւր տասամբ փխէր 110 արամբբ

9 Շ

11 ՇՇԷՔ

արամբբ 18 ՇՔ 21 ՇԷՒ

այն այն Տէր Աշոիան է, յճրկրէն

որ

արար:.-

նենրառեալ:

Տէր Աւետիս թեզ պարգեւնաց: Արիականզօրօք բոյին Ցաղթեցեր չար Գրիգորին ըզքրիստոս, Զի ուրացաւ

Քեզ: Պարգեւեց

Հասեր արաղ բերդն Մեղրի: Սատակեցերըզնարաճին Երես ԱՂԵ Հազար Թուզթխարաճին Այրեցեր ի մէչ կրակին: Ազնիւ զօրօք ջաֆ եւ ընտիր Ագուլնացդաչտն ճեպէիր: Անարգողաց սրբոյ Խաչին Տէր Առձտիսվրեժխնդիր: կրկին խնդրեմք արիանալ, Գալիպէկին զինուորանալ: Հայոց ազգին Թեւ թիկունջ Տէր Աւնտիս բարեաւ երթաս

Արագ Հասար Մեղրի բերդը ՍպանեցիրՀարկաչանին,

Աստուած Տէր ԱԶ Ցիսուս, խաչնալ Տէր Աւետիս քեզ ո"լածապան:

էր

Աւծտիս:

Արիականզօրթերով թո Ցաղթեցիր չար Գրիգորին: Որն ուրացաւ Քրիստոսին: Դու կտրեցիր գլուխը նրա:

Այրեցիը (բանի 4:չ։ Ազնիւ զօրջերով քաջ եւ ընտիր Դեպեցիր դաշտն ազուլեցիների:

Սուրբխաչն անարգողներին

Վրէժխնդիր եղար, տէր Աւետիս: թիկունջ Հայոց ազգի թեւ Տէր Աւետիս,բարով գնաս: ու

Աղերսում եմ արբերից բոլոր Տէր իմ Ցիսուս: խաչուտծ Առստուած՝ Բեզ պածապան յ տէր Աւետիս»:

ՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

(ԸՄ ԱԽՕԹԱԳՐ

Տեսարան վերին Ագուլիսի:

չարժմանզինուածպայթարիգլխաւորընդՀանուր 1. Դաւիթ Բէկը Սբւնիջի ազատագրական նա դաժան Հրամանատարնէբ` ԲԸ լեգենդարՀերոսականութեամբ:Սբւնիջում սպլարսկական

եւ դէմ ծաւալուած ներխուժուժների մաՀասվիւո լուծը Թօթափող Թուրթական տբթրբապետութեան եւ ցաղթանակների փառաձեղ ողեչնչողն ղդարբնողը: մեր ՍզբնազՀամարեաչի Հաղորդում տուհալներ վերաբերեալ ԴաւիթԲւկի կենսադրութեան 1722 Թուականինժամանելով երբ էր, տարեկան Քանի" է կամ՝ ծեուծլ, ե՞րբ Թէ եի-րը: ՋՁՋգիտենք, եւ կաժ՝ո՞ր տարիթում պայթարի ղեկավարութիւնը, ազատագրական զինուած օտանձնեց Ղափան՝

էր կազժակերպիչն Բոլոր դիմակայուժներիՀերոսամարտերի ու

ու

աչխարձը» վախճանունց: Այնքանը միայն յայտնում է Սկզբնաղբիչրը: որ Դաւիթ Բէկի «Հայրենի զոր Հայցուածն, Այսպէս: «Հաճոյ թունցաւ Քչիշանին Սիւնիջն Է, Հետեւաբար եւ էնջը՝ «Սրւնեցի»: տոՀմժէ, հտ նմա իչխանուեւ Հայկազեանս է բէզն Սիւնեցի գոչեալզԴաւիթ յանուն նոցա Հայցէր: Ին չսլէս ..Ֆ որ այժմ կոչի խափան. (Գուլ: էջ Յ)։ Սիւնեաց, յաշխարհն Թիւն երթալյիւր հայրենի

առանձին ճնթ տուել, Սկզբնաղբիւրի ցոյց բնագրագիտականվերլուծութեամբ Առաջաբանում նրա Հրատարակչի՝ վարուցած «մեղադրանքը» Հայագէտների որոչ նրատմամբ այլընթերցումների իր փաստազրկումասին, բնաւ չի Հիժնաւորւում ՏԲՐ ԹԷ Թո, տուած «կեղծիջների» Գուլամիրեանի են Արա հիմքում սոսկ արտացոլումն Թեան պատճառով: Բոլոր այլընթերցումները անտեսելեն 4: Հանգամանքը տարաբախտաբար որպիսի տարբերակի, ընկածձեռագրական «Դաւիթ 1905, չջ 384, Ա. Յովհաննիսեան, Բէ(ի «Արարատ», (ահ'սԱ. Ղլտճեամ, Քննադատները ԻԹ. 1, 1970, էջ 10.

գլխաւորածՂափանիապստամբութիւնը»: «Բանբեր երեւանի Համալսարանի». «նախագաղափարբնագիրը»:«Բանբեր «Դաւիթ Բէկի «լատմութեան Աշ. Աբրահամեան, Վ. Յակոբեան,«Ուչագրաւ աշխատութիւն» 86-87. ՀՇ. 1972. 3. էջ Հայաստանի արխիւների». 1954, Վօ. 6. չջ 104 եւ ուրիչներ): եւ «Տեղեկագիր»: Փննադատութիւն), (դրախօսութիշւն նաեւ է տեղեկանք պաչպանուած 1835 թուականին Տաթեւում Գրեթէ նոյն բովանդակութեամբ եւ վրաց գզթուղթն Իչիշանին .Րնթերցեալ Ռւողնլեանց» վաւնրաթղթում: կազժուած «Վկայագիր նմա զնա ուղարկեաց եւ Սիւնեցւոց զթուղթն բ էկն ցուցեալ կոչեալառ քնջն զզօրապետՔՐ զԴաւիթ եւ եւ արար զթչնամիսամենայն նոցա ջաջ վանեալ որոյ եկեալզօրաժողով ի հայրենի իւր աշխարհ, 1903. էջ 781)։ Վիեննա, Բեկ, եւ իչխիանՍիւնեաց» (»ք'ս Րածֆի, Դաւիթ զօրապետ եւ Ընդարձակ «Համառօտ կամ «Նախադաղափար» Սակայն ժեր Սզզբնաղզբիչրի է, ինչպէս վերը ճակատում "րը է «մջխէթացի». իբն: տարբնրակներումԴաւիթ Բէկը յիչատակչում եւ ածա ելնելով այս Հաւաստմանը: Հրատարակածխմբագրութեան տեսանք, Գուլաժիրնանի են Դաւիթ Բւկի «Սիւնեցի» Լենելը Եւ ժում ժեր առանձին

Հայաղէտներ եւ ապրած Լենելը: Նման մեկնաբանումը: Մի էթում ծնուած «մջխէթացի»՝ գիտքնչպէս եւ Մեիթարեան ժ եր է։ սխալ Ամբողջ բանաՀիւսութիւնը խորապէս մեր կարծիջով: որ վերջին տարբերակը: Ընտիր Բի պատմութեան» «Դաւիթ խ մբագրած նականների եւս աներկբայօրէն ա ղբիւրները վարակից է Գուլամիրեանի Հրատարակութեամբ: արտացոլուած ծւ լինելը` բս" մետագայում Բւկի «սիւնեցի»1ինծլըբոտ ծազժան, «մցխէթացի» վկայում են Դաւիթ ուստիեւ Հակադրել չկայ: մի Հակասութիւն Այստեղ ո'չ ապրած բնակավայրի: Վրաստանում

Ընթերցուժներից, տարբեր

ընդունում միմիայն

անիմաստ է: Բանն այն է, որ Ղուկաս «մցխէթացի» եւ «ռիւնեցի» վկայութիւնները միանգամայն գրառելիս, մասնակիցների ժուչապատուժները չարժման Դաւիթբէկնան Սեբաստացին, միաժամանակ Հայերին «վրացի» է անուսնում՝ բնակութիւնՀաստատած Վրաստանում վայրի22 «վրացի»կոչւում, եւ ո'չ՝ բստ ազգային որ նրանք ըստ բնակութեան զգուչացնելով, էին երկրէն գելով: «Արդ. սոքա վրացիասին,Ըստորում կամ ծննդավայրի, պատկանելութեան իւը յազգէՀայոց զօրավարք ո՛չ ի ալ նոցա-վասն զի Դաւիթեւ ամենայն

յազգէ (Գուլ: չջ լուսաւորչական»

Վրաց:

`

76)։

Այս

ուչագրաւ կապակցութեամբ

է

նաեւ

Իւան սպատուիրակ

«Վրացի» (1724Թ: ծուլիսի18) Դաւիթ Բւկի մասին վկայակոչումը զեկուցագրում կարապետի

.Ա (1) Նա դրում է: «.: բնութագրմամբ, որը նա կիրառել է «Վրաստանումապրող Հայ իմաստով: այ' Թէ աղարկել ինձ Լ Շանավազ (30) Թէ մարդօվ։ Ղազան այ եկէլ անվանիվ վրացիԴաւիք ՃՄ111 օԼիոօածոտտ 866, "ղքի Լիոօ-ՔՄՇՇԱՏԱ6 (Հ. 2, մասն 92. ձեր երկրին տիրութիւն անեմ» նաեւ զմցխէթացի» վկայութիշնը: էջ 184)։ Այդոլէս պէտք Է Հասկանալ են ամէն տեսակի Այ" առնչութեամբ ունենք մե զօրեղ փաստ ծւա, որով փարատւում Գ. Ներսիսեանի Հրատարակած«Դաւիթ Բէկի չարժման արձաՄ. Ազադ: տարակուսանքները: ժէջբերւում է ամբողջապէս վօղուածում գանգներըՎասպուրականում եւ Հարեւան դաւառներում» գրչագրի մի զուղաղիպող սկզբնաւորժանը Հէնց Դաւիթ Բէկի գլխաւորած չարժման կարդում ենք: «..-ես Այնտեղ 17122 Թուականին էԼիմ անապատում: գրուել որը Ցիչատակարանը գաղտնի եւ ծածկախործուրդ: ի միտս առի զրոյցք անարժանաբար սուտանունՄխիթարաբեղայս՝ Քաջաչամբաւ եւ արիասիրտ վարդապետ մի՝ յերկրէն Ռչշունեաց տէր Ներաէս անուանեալ, ժ" 44 եւ յայտնեաց ցնծագին՝ յուզեալ եւ լալագին պատկերացոյց դառնակսկիծ վիճակս Համօրէն ազգիս վասն իցէ Հալաարարեալ Բէկ զօրաչարժութիւն անուանեալ, Սիւնեաց երկրէն մի Դաւիթ Թ: այր Հայասզաչխարծն արիւնածուվ ազատագրել ծելոյ նեղիչջ եւ կչամբիչք ժեր, միտս ունենալով Ի. 6, 1941. էջ 13-74)։ Սա.արդէն ՀՍՍՌ Հասարակականբաժանմունթի, տան» «Տեղեկագիր»

խանըն

է։ դուրս կասկաֆից արժանաչաւատութիւնը պածպանուած Ըստ ժողովրդական վկայութիւնների,Դաւիթ Ոէկը լուչապատուժներում են՝ Հալիձորեջցի է, Հօրեղբայրներն որդին: Առտուածատուր Բչխանի տոՀչմից Փարսաղանների քոկական Հեղբնակ Ստեփանոսիչիանի Հայրը` ՇաՀումը: Փարսադանը եւ մեր Սկզբնաղբիչւրի «...Մէլիջ Այսպէա,նրանցում ԴաւիթԲւկի տոչմր ներկայացուած է Հետեւեալճիւղաւորմամբ: սա` երկրորդ: Առստուա-չ ժէլիջ Փարսաղդան ճերեջը՝ ՓարսաղանԱ. ունեցել է մի որդի՝ Գալի,բկ Լի որի ժամանակակցի վկայութիւն

ֆատուր իչխան,

եւ

Շածում

մի որդի, Դաւիթ բէկ, սերունդը, որով Դաւիթ բէկը չէ

կամ Շիկօ«։Աստուածատուր իշխանըունեցել

հերոսը, որով Ղարաբաղիազատագրական

եւ

վերջացել է

սրա

է

Հանդէս»,էջ 178. տե'ս նոյն տնղեկանջը նաւ «ԾաղումնԴաւիթ («Ազգագրական ամուսմացել» «Բանասէր» ամսաթերթ (դրական Ցիչատակարանում, Բէկի» Մովոէս ՓՀեյ: Մէլիջ-Ստեփանեանցի Հ- Դ, Թիւ 12. չջ Յ3Յ81-382)։ Համարեա եւ 1902. տեղեկանքի Այս տունալներին Փարիզ, դիտական), են Տաթեւումկազմուած«Վկայագիր Թուականին նոյնութեամբՀամապատասխանում

Ռւուպելեանց» գրութեան Հաւաստումները. «Մենք ի Սիչնձաց գաւառի բնակիչք ի Ններթոյ անձինքո, տամբ զծանօթութիւն եւ զվկայութիւն ամենայն տոչմականացն Դաւիթ ատորագրող այս` զի սոյն Դաւիթ բէկե, յորդի Բէկին,- յորմէ անմիջապէս զմեր ժամանակ սերծալբ են, Սիւնեաց,ունէր զծօրեղբայրս Սարգիս Բէկ (Փարսադանեանների Աստուածատուր իշխաճին եւ բնակութիւն էր ի Ղափան նախկին) եւ Ժէլիջ եղիայ (0րբելեանների նախկին) անուն, որոց առ

դաւառի6

Բերդին Հալիձորով»

(Րաֆֆի,ԴաւիթԲէկ,Վինննա,1903, էջ

787։

Ղ. պիչանը կարծում է, Թէ Դաւիթ Բէկը«Հալիճորեցի» է (տե'ս «Սիսական», էչ 550)։ Րաֆֆին Օրբճլեանների տոչմից է անրում Դաւիթ Բէկին. «Դաւիթը-.. տոձմակից էր Սիչննաց երկրի Մ- 0րբելեանը նոյն տհսակեան է Օրբելեանների Հետ» («Դաւիթ բէկ». 1941, էջ 163)։ Լրագրող

(ոծ'ս նրա պաշտպանում

«Դաւիթ Բնի 1, Հայաստանի արխիւների». Հօ.

Հարցիչուրֆը» մօդուածը«Բանբեր ծագումնաբանութեան լ

1971, էջ 183)։։ Փրոֆ. Ա. Առրաչամեանը, Հիմնունլով վրայ, 16-ին ձեւակերպած մի ծրաչխաւորագրի Նոյծմբերի թ. մագիստրատի Գրիգորուոլաի արջունիք ներկայացնելու Համար՝ իր սրունլ է փոխգնդապետՍահվանոս Դաւիղովին ռուսաց որը «Հալած Իզի տեղ» է ընդունել դիտաւորութեամբ: ՀապացուցելուՖ ծաղման ազնուականութիւնը Բայց նկատենք, որ այնքանով,որքանով տեղեկութիւնները: երանում պարփակուած բոլոր գրութեան է հղել, բնականաբար նման կրաչխաւորագրի կազմման նպատակը շահադիտական Հաւաստիութիւնն էլ Հէնց ի սկզբանէ կասկած է արուցում՝ նրանում առաջադրուած փաստերի նկատել է դեռեւս քնջը Այս իրողութիւնը երբաւացիօրէն «յարմարեցման»ջեւ մերիւրման բմաստով: որ զնդապետ էնաս- չի՞ կարող պատաչել, է գրում «Հարց առաջանում, եչելով: ԱբրաՀաժեանը՝ ԲԸ աչխատելով կեղծած գենէոլողիան՝ ենի կոչում ուռանալու Համար: ազնուսականի Ստեփանոսը, Հետ ԱնԴաւիթ Հերոսացած Բէկի Սբնիքի չարժումներում Քրեն ազատագրական կապել կոչում ազնուական ժամանակ որ այդ ունենանք, նկատի մանաւանդ եթ Հաւանական ոչինչ չկայ, Համար փաստթղթեր կեղծելըսովորական ծրեւոյթ էր» («Մի էջ Անդրկովկասի ժողո1797

ստանալու

|

|

Երեւան, 1953, էջ 94): վուրդների եւ Հայ-ռուսական ցարաբեութիւնեերի պատմութիւնից». «ՀնարաւորՖ է Համարում մագիստրատի այն է, սակայն,որ Թէեւ Աբրածամնանը Ջարմանալին Լենելը, բայց եւ այնպէս ԷԸ Հետեւութիւնների Համար Հաւաստումների «(եղզծ» ծրաչխաւորագրի նախորդ տնսակետների Հերթմամբ նոր «յայտնաայն էլ կատեգորիկ վճռականութնամբ՝ ՔՇՐԵԼ ճշմարտութիւն. ցենւում Հ Հէնց այդ «փաստերիՖվրբայ՝ ցաւակնութեամբ բերումների» Ի դէպ, բնութագրական է. որ մագիստրատի այս Հաւաստիագիրը կազմուելչ բոտ փոխՄԱ տոծմիվերաբերեալ: ներկայացրած երկու «վաւերագրերի»՝ գեդապետ ՍտեփանոսԴաւիդովի մէկը՝ ՄԱ տոչմապետ Աթարէկի «կտակի»,ժիւսը՝ Հէնց Դաւիթ Բւկի մասին:Ըոտ առաջինի, են ՍտեփանոսիտոՀմի ծազումը եւ տիրույթի ընդգրկումները որում նչուսծ ԼՈՆ/ս ուրուազծւում 1515 Թուականին Լ.խ.) եղբօրորդւոյ իւրում Դաւիթ ` (ւյն կտակաւ աւանդէ «ինթըն Աթարբէկն Հայրենի Ծմակ կոչեցեալ Բբ օանփծական նածանգաւն: պէկին, որդւոյ Հախնազարպէկի՝Հանդերժ ու

--

ծ. (Մաչտոցի անուան ամքնի» այլով գեաօրէիւք ծովակաւ ձկնալի, գի-ղ»րիւթ: 6. վա. 45): Այ» Դաւիթ Մատենադարան, Արխիւային բաժին. կաթողիկոռականդիւան, Թղթ. մէկը, ջանի որ նախապապերից այլ նրա Հերոսը չէ, չ արժման ազատագրական Բեկը, իշարկէ, Հաւաստիութեան Ձնայածնման երաչխաւորագրերի ապրելիսէ եղել դեռեւս 1515թուականին: նա այնուամենայնիւ արտայայտած Հիմռսաւոր կասկածանքին, Փրոֆ: Աբրաձամեանի նրատմամբ 4՝ եզրակացնում «յայտբնբելով, անվերապած վճռականութնամբ ընթերցողին անակնկալի է (463, որ Դաւիթ Բէկը նորայայտճիւթերից պարզւում «Այսպիսով, վաւակնութեամբ: նաբերուժի» («Մի էջ... ». 95)։ Ա.ճլիվազ նեռյնՀարցի է, անրւում է Աթարբէկի ցեղատոչմից» գեղարթունեցի չուրջ Հանդէս գալով առանձին յօդուածով («Նոր վաւերագրեր Դաւիթ-Բէկի նրա գլխաւորած Ւ(օ. 8, 1951) Փրոֆ: Աբրաչամեանը ազատագրականչարժման մասին». «Տեղեկագիր», «ցեղատոՀմ»եւ տարբեր անգաժ տարբեր այս բայը է միեւնոյն եզբրակացութիւնը Ներկայացրել է, որ Դաւիթ-Բէկը պարզւում ն որայայտ երւթերից «Այսպիսով, Հայրանունառաջարկելով: ու

`

նրա հայրն է հանդիսացել անրւում է Աստուածատուր ցեղատոհմից, (ջ Ալիխանը- 72)։ տեղեկանքըուղղակիօրէն ծրկրորդ «փաստաթղթում» առաջադրուած Իսկ ՍտեփանոսԴաւիդովի աղերուում է Դաւիթ Բէկի Ղափանժամանմանը եւ կենսագրականայլ տունալներին որոնք իսսլաո ասուած է: «Դարձեալ եցոյց Մագիստրատիծրաչխաւորագրում բացակայում են աղբիւրներում: Լ.Խ.) մեզ այլ թուղթ, ի սոյն թւոյս օկսնալ մինչեւ Դաւիդովը Ստեփանոս (բժա՝փոխ-դնեդապետ 1722 թուին Փրկչի: եւ Հայոց ՌԱՀԱ, վասն զօրանալոյ ազդատոչմին իչրնանց նորոդ Դաւիթ պէկ զօրապետին, Թէ որպիսի՞ Հնարիչբ գնացեալ է ի Սիւնիս ի նախկին Հայրենին իւր, ի ժամանակս եւ զօրանօսմանցւոց ՀալաԹչնամիսն զչրֆակայ աղուան Միրվէիզ եւ անդ զօրաժողով արարեալ ո'չ էլ նախորդը տեղեկանքը, ո՛չ այս 238)։ ուչադիր Սակայն թենելիս՝ ծականս առեք» («Մի էջ:

է, գեղարքունեցի '"Ֆ

--

ծաստասթող: Դաւիթ Բէկի ծազումնաբանութիւնը ոչ մի փաստ չե առաջադրում ապացուցման Տունալների արչնեստական վարակցումն կցկցումը ակնբախ է օկզբիցեւեթ ԲՐչինֆուութեամբ: ու

կասկածելի «վկայակոչումների» վրայ էւ անվերապածեզրակացութնամբպնդել, Թէ առնուազն լուրջ չի Հնչուժ՝ «Դաւբթ Բէկը գեղարթունեցի է սերւում է «Աթաբէկի ցնղատոչմից»՝ մանաւա՛նդ, երբ յայտարարւում է նահւ, որ դա: իբր արդիւնք է «նորայայտ նիւթերի»:-:: կարող եեք, Քրօջ օտուգապատում միայն վերջին մասը,կարծում Այ. ցենունլ

այս

ծրաչխաւորադրի ամբողջ

Դաւիդովի կենսագրութեան Ստեփանոս ո'չ Թէ Դաւիթ Բեկի, այլ` փոխ-գնդապետ Հ Դաւիթ Համակցել սնվական զենսագրականփաստերը նաեւ Դաւիթ Բէկի սծրնդայաջորդման Բէկի Հետ իբրեւ իր նախապապիդ̀րանով իսկ աղաաղել է ժողովրդական յուչապատումների Հակառակ մեր Սկզբնաղրիչրի նւ պատմութիւնը: Հաւաստուժմներին առաջին անզգամայստեղ ոլնդում է արւում, ռր: իբր՝ Դաւիթ Բեկը Մխիթար է լինել,

բայց

որթանով նա Սակայն այնքանով, համար:

է. ԲԲԸ՝ փոլ-գնդապետ Սոծփֆանոս Դաշւիդովի չ ունեցել,"բբ եւ Հանդիսացել Հէնց ըատորում Մխիթարը: իր Հերթին, երկու որդինիր է ունեցել, որոնցից մէկն էլ զայ Լ-Խ.), նուազելով մաՀուն Բէրի «եւ աւիթ նորին զկնի Հայրն է եզել(իմաԴ̀ Դաւիդովի Հասանկ զայր իչր Թառալու՝ այսինքն Մխիթարորդի Դաւթի: որ ծրբեմն ի յօսմանցւոց անուանի Ապա Հոդեւոր կարգ ընկալնալ, Քնաչնայ (իմա` «կարմիր դաչոյն կրող առաջնորդ»): Ղզոլիանչալ է անուանի տէր իսածակ ջաչանայ: ժորմէ մնան երկու որդիք: որոց անդրանիկն սոյնպօտզօլկովե հպիսկոպուն եւ արճի իսաճակ գիտնական՝ տ էր կրտանըն՝ նիկ Ստնփանոս,զոր ի վերն գրնցի։ եւ որ նախ Խուիրակ լինի մեծին Գոլսոյ։ապա նուիրակ Բնիկ միաբանն սրբոյ գաչինէջմիածնի, իշրոյ 1793. կենաց ծւ ժիսունամեայ Քւրում վախճանի ի վիճակի առաջնորդ ի Ձմիւոնու

որդի անունով պապը:

-

Սեպտեմբերի 17»

(անդ):

իբրեւ Հաւաստի Փննական ժօտնցման, վկայութիւն, առանց Փրոֆ:Ա. Աբրբաձամեանը, Համար փոխ-գնդասլետ

տիտղոս օատանալու նոյնութեամբորդեգրումչ ազնուականութեան

աղերսելով Դաւիթ Բէկի Սոփփանու Դաւիդովի յնրիչրաֆ զֆագումնաբանութիւնը»՝ չջ 95): նախապապի Հետ:.- (տե'սանդ, փառաձչեղ

նման

էջի Վրայ, մի ուրիչ ԳՐչի կողմից, բոլորովին այլ Սակայն այս նոյն վաւնրագրի չորրորդ ասուած է: «Դաւիթ բէդն մեկնաբանում է տրւում Դաւիթ Բեկի ֆադումնաբանութեանը:Այնտեղ Աստուածատրենջ, որջ այժմիկ կան ղասապ այժմ կոչին որբ է՝ Ամիրձանեինթ, Թիֆլիզեցի ժւուրս առաքեաց ի Սիշին օգնական (ինելՀայոց` խանն ծնունդթազգինորա զոր ՇաՀնվալվազ եւ թուրքաց, Հայոց զզօրս ժողովեաց ամ զօրացաւ ՎԴ Ընդղեժ ոյժ (14) պարսից Մեծին Գետրոսի: ինքն մածուամբ փոխեցաւ հւ եչ" անձինս: նւ յնտ ցաղթութեանն, Հազար զվարթուն մինչեւ էլ: խի» Այս մետնագոյն (ճայ տեղեկութիւնն

անդ): ցրունցան» ծրեւելիջն անմիաբան ժամանակավբե նկատմամբ, բացայայտ տունհալների ենրչնչելով իր սպարփակած տարակուսանք մինչեւ 14 անում` մղած Հասցնելով տեւողութիւնը Դաւիթ Բւկի Հերոսամարտերի պնդում է որը հրաչխաւորագրին, Հակասում 11 փոխ-գնդառլետի տարի: Այս վկայութիւնըհւս, գլուծելով» Հակասութիւնները ծագումնաբանական Հ Փրոֆ: ԱբրաՀամեանը՝ առաջադրում ..1

տեսակետից» Դաւիթ Բէկի «ցեղատոչմի նոր ժամանակներում կրած անունը պարզաբանելու եւ Է ադ ներկայացնել, Ընթերցողին պարզարանումը այնպէսզլանում (անդ. էջ 95). Բայց

լինելուն տալովԴաւիթԲչկիգեղարֆջունեցի նախապատուութիւնը

եւ

ցեղատոչմից» «Աթարբէկի

սերունլուն:.:: յետոյ մնացել ժողովրդականզրոյցներում այնուծետեւ պատմում է, որ Դաւիթը իր Հօր մածից եւ մօտ որդի այնքան ժամանակ, մինչեւ որ Հայր է Հալիձորի Փարսաղան «Հերեղբօր» են միմեանց Հետ իրենց փեսայ Նուբարի նկատժամբ դրսեւորած տարբեր Փարսաղաններըվիճում կ. Պոլիս: «Այս վերաբերմունջներիառթիւ, էւ Սափրազորդին Փարսադանիցխոովելով Ժեկնում նաեւ :ենք ժողոՎրայ Դաւիթ Բնի չ գործել ծանը տպաւորութիւն զարդում անցքը

է

չափազանց

էր մելիջ վըրդականզրոյցներում,- որ իր Հայր Աստուածատուրի մաչից յետոյ մնացել եւս թողնում ՀեռանումէՎրաստան Ուատիեւ անմիջական ներթով: իչխանութեան Փարսադանի երկուսի այ" եւ մնում: ՄէլիջՓարսաղանը այնտեղ Վրացթագաւորի մօ ծառայութեան եւ Հեռանալու պատճառով կանչումէ Խնձորեսկ դիղից Մխիթարին զօրբի սպարապետկարգում» Վրաստան` ԹիֆլիսդգաղՀասակում Հանդէս»:1905, Վերջ 12. չջ 179)։ ԳՓատանի («Ազգագրական Ուոպելեանց» փաստաթղթում: է նահւ «Վկայագիր փաստը Հաւասուում «ԱյլԴաւիթ սա

Թելումասին զծեօղս Հասակի եւ Թողեալ Է ցարբունս Բէկն Հասհալ

եւ հր գնաց հ Համացեղս ազգային զամենայն ՇաՀնաւազ իչխանն Վրաց, որոյ եւ սիրով ընկալեալ զնա կարդնաց զօրապետի վերայ զմեծամեծ Քաջութիչնս սիրբծլի զօրաց ի«րոց: եւ ինջն Դաւիթ բէկն ցուցեալ ի պէսպէս դիպուածա 1903. չ) 81)։ Վինննա, Բեկ, աչս դաւ Դաւիթ (Րաֆֆի, Շածնաւուզայ» իչխանին փ Թաղի 1146 թուականին Ղուզանենց տարամիտւում սակայն, Այ» վկայութիշննեից, որ Դաւիթ Բէկի Հայրը ո'չ արւում, ԳՓեդում է Հաւաստումը: թողած Ցիչատակարանի Աստրախանում է իր փեսան, Հանդիսանում Բւկն էլ է. Դաւիթ ալ` Այեխանը: Ընդաժին՝ Թ: Ասռտուածատուրն ասուած որդի Հր Ալիրանի է: ձՀ::ւորոց գլխաւորն Ցիչատակարանում ՔԸոջ

Տիղիս

առ

այսինքն՝

ամուսինը:

եւ Ընդ պարսից հուն» պատերազմս բազում օամանջցոց Դաւութոլէկն, որ չ եմ փեսայ,ոբք Զեռ. որթանով Դաւիթ 5194, Թ: 209)։ Այնքանով, Բւկի Մատենադարան, անուան (Մաչտոցի

(ենի: ընդորում քննարկուող տունալ փաստը: Հազիւ Թէ այն տարակուսելի Թէ միջաղէպերին է վերաբերում, որ կարող հնչ ամենայն է Բրնրի հզ որի չփոլթումը բացատրւում այլ՝ Դաւիթ Բեկիհայրանուանը, չփոլթուել, որ Դաւիթ Բէկի Հայրը ոչ ԹՀ Առտուածատուրը ենք, այն Ուատի կարծիջին ժենջ պարտադրանքով: աաւում, այլ` Ալիխանը։ "րի պէտք է հղած լինի, ինչպէս ժողովրդական յուչապատումներում է Թաղին: Ղուզանենց գնդապետ է աներձագը` Հէնց իր իսկ վկայում մասին Դաւիթ է ընձեուում միայն Հնարաւորութիւն ուրուագծելու Սզբնաղբիւրի ջննութիւնից

է Հաղորդում աներձագն

Հարցն էլ

Հաւանականությամբ:

ոչ

Բէնի,

եւ աժբողֆականկճրպարը: Հարկնչել, ՔԸՐեւ տաղանդաւոր զօրավարի, աննկուն ստանձնում տիրող այնպիսիծանը է Սիւնիջում զինուած պայքարիղեկավարութիւնն աւատական ծրբ Ղափանում բնորոչ չարաբերութիւներին պայմաններում: եւ մէջ գտնունլով ժիմեանց Հետ: ընդծարուժմների ուժերը շարունակ բախումների կենտրբոնախոյս քւ անզոր` էրկիրը օտար բոնակալուքիւնննրիցպաշտ լինում, Հիտնւարար ուժասպառ կարապետի դեռեւս 1724 Թուականի Ցուլի«ի 18-ի Ռուսաց արքունիքի սպատուիրակիւան նաեւ Դաւիթ Բէկի՝ Ղափանժամանելու չրֆանի կազմել է պատկերացում զեկուցագրից կարելի է-Խ-) Հաղորդեում է որ «վատոնց (իմա` սիշնեցիների

չ

Դաւիթ Բէկը

ամ

պառակտիչ մէլիջական

էին

անժլու:

փրադրությանմասին: Ջեկուցադրում «ճպատավ» է-Խ-) միջումն գլխաւոր չկայ- մինըզմինոյթաբէ (իմա' «Համակերպու՞ղ». գլաող»: Լ.Խուրէնց միջումն կռիւ այ` նայ չեն, յամիշայ (իմա` զչարունավ»., «Միլա» «անընդծառ» մեծ..-» 2165): Մեջ»(«Մբ էչ:::»։ ասում այ թէ ե՛ս լինեմ մեծ, մինըն ասում այ թէ ե'ս լինեմ ծուատուած բզկտութծ Հակամարտութիւններից մատական յարատեւ Հակասութիւններից --

--

--

ու

)

ու

ձանձծզրին: նոյնիսկ նրա մէլիՓները, այլեւս Սիւնեաց աչխարձը կանգնած էր ցուսաչատութնան են լանգել Հնեոսնկարից, ոչնչացման Համար մղուածանվերջ կռիւների մուայլ բացած փոխադարձ է նչուաթծ մա էլ թող լինի մեր գլխաւորը»: ::: Այդպձա գայ` երբ այն եզրակացութեան,որ «ռուսը

ան՝ Թէ յետ «եւ ուրէնջն ալ դլխաւորէրն ասում կարապետիզեկուցադրում: ըբռուստն գայ՝ մեք Լ:Խ.) բոլորո» ըոուստի լափ լինենք եւ մեր թամամիս (իմա` լիճի գլխաւոր: ըռուստ0 Հրկրիս Հետ բան չունենք. թամամիմիծ եւ փոքրբէզարել ան» (անդ)։

իւան

--

Նման փրադրութիւնը, Թելադրումէբ, Բբրեւ Հրատապ անձրաժեչտութիւն, բնականաբար, ու միասազատադրականզինուած պայքարի յաջող ծաւալման Համար ուժերի համախմբում այնպիսի ղեկավարի չարժման ենթադրում էր ազատագրական քկ դա, իր Հերթին, մակամացում-

ծրլինէր մեծ անչատականութնեամբ Հեղինակութնամժբ անդրդունլի վճռականութնամբ: Այդպիսին է ներկայացուած Սկզբնաղկաթնայ կամբով է. որ գզանմիաբանութիւնը». բիչբում, իրականում,Հէնց Դաւիթ Բեկը: բնութաղրական ունեցան Սրւնիջի ուժերի ցրուժն Փայթայումը ոի կործանարար նչանակութիւն դիմադրական պայմանաւորում է Դաւիթ Բեկի Համար Սկզբնաղբիչբը չարժման ճակատագրի ազատագրական մաՀուամբ, գորի բթաֆութիչնից սարսափում էին իրենց «զօրութեանն ապաւինած բոլոր է նանհւ: «Բայց երբ չարժման չարթերում ցայտնունցանԱյնտեղ ասուած բռնակալները»:

ոբն առաֆթաչում,

օժտուած

ո

եւ

լէտթէ

ու

ու

զ

զ

ոչեչի Փայջայունցին,տրոչուհցին միաբանութեան ախտը՝քոկոյն այլասերունցին, Հաւասարունցին. որովհետեւվախճանուեցԴաւիթ բէկը: :-»: է նաեւ. «Հէնց Դաւիթն Բնութագրելով ընդՀանրապես Դաւիթ Բէկին, Սկզբնաղբիւրում ասուած հեռատես, խօսքովու արիասիրտ, արդարակորով,գրասէր, բարեպաշտ, էր, ինքը ազնուական գործերով ուժեղ, ինչպէս անձամբ ու իր բոլոր հետեւորդներով վրէժխնդիր` մեր ազգի թշնամիներինկատմամբ»:Հարկ է նչել, որ էրբնմն դաժանութեան Հասնող նրա խատութիւնը տարբեր ժիջֆաղէպերի նրատմամբ որ ցոյց է տրուած Սկզբնաղբիւրուժ Նոյնիսկ ԲԸ զօրապետների առնչութեամբ, արդարացւում էր մասամբ իրադրութեան իսկ թելադրանքով` կենորոնախոյս Համաժձայնեցումը եւ միասնաչուժերի զսպումը եւ վարգապածութիւնը, գործողութիւնների Նրա Մօտ չե եղելԽօսթի եւ գործիխզում,որ չատ կարեւոր նկատառումով: ապածովելու կանացումը է եղել նաեւ մարդկային է ազատագրական չարժման իսկական առաջնորդի Համար: նա օժտուած է «արդարակորով», «բարեպաչտ» արժանի բարեմասնութիւններով՝ ջներով բարձը զնաչատման ժամանակ: եւ որ կարեւորն 4՝ այդ «Հեռատեսֆ խորաթափանց հրադարձութիւնների է Բբրեւ նաեւ որը նրան ժի գլխովբարձրացնում է. մի Հանդամա'նջ բոլորով Հանդերժ «գրասէր» եւ

զ

ու

"ւ

ու

զարդացածզօրավարի: Սկզբնաղբիշրում Հաղորդւում էլ որ Դաւիթ Բէկը, եօթ տարի անընդմէջ գլխաւորելուց յետոյ Բարգուչատում տեղի ունեցած ճակատամարտից Սբւնիջիազատագրականզինուած պայթարը: 1728 թուականին. «Բայց այն ժամանակ Հիւանեւ կնջում մաՀկանացուն իր Հիւանդանում յետոյ եր տանը, Դաւիթ բէկը ե. Հանգիատ տարի վոց գլուխ էչխանուլթնան թուականին, իսկ է Ղուզանենց ԹաղիիՀաւաստումնայն այս Հակասում վկայությանը մնալուցգետոյ»:Սակայն եղբայ Աբդլմեսիծի չ ժիչատակագրի մասին,որ Դաւիթ Բեկը, ԲԲԸ: զոծուել ճակատամարտում՝ գնացին տեղն Հետ Հրամանաւն պարոնի միասին:«.. .Մերմիւս եղբայ Աբդլմասեչե, որ Վրաստան պէկն:.. որգի էր Դաւութ գյլիաւորն որոյ Ալիխանի էբ զօրապետ առնելոյ որ եղբայրս

է

տէրունական

Հալիժորուժ՝ վախճանունց Ղափանում, 1174-ին, Հայկական թուագրութեան

դացաւ

զօրաժողով

օսմանցոց բազում պատերազմետուն եւ ի վախճաննանկամի մարտինստոյգ առաւել որ վկայութիւնը 5784. ՒՁ209)։ կարծում ենթ: սակայն, Սզզբնաղբիւրի (Ձեռագիր: են որոնք չ՝ այնքանով, ԴաւիթԲեկի իշկ մարտականզինակիցները, ո'րջանով այդ Հաստատում մէջ լինել չէին կարող դոնկ այս Հարցում: Թերի

ոբջՓ

ընդ պարսից

եւ

մացութեան

թուականի Դաւիթ Բէկի մաչուան այն էչ կրգնակի տարեհգրումասին,որը նչուած Լ2 որոչակիութեամբ աներկմտութեամբ եւ մասին եւ նրա «վեց տարուայէչխանութեան» «Հայկական») Թիւններով (ճոէրունական»ջ Ղափան է 1728 տարքթուին, այն չէ` Դաւիթ Բչկի Համապատասխանում յիչեցուժով, որը պատժաժանման 1722 Թուականի վրայվեց տարիների լաւելումին:Զնայած այս Քրոզութնանը, Բւկի մաՀուան փորձ է արուած «խախտելու» նաեւ է, Գ. թուականը` իջեցնելով այն 3-4 տարու: Այս կարծիքի կրջոտ պաշտպանը:ինչպէս յայոոնի

Նոյնը պիտի առծլ

նաեւ

Սկզբնաղբիւրում

Հաւաստուած

ու

դարձեալ մէջ գրականութեան մագիտական

Ցարութիւնեանն է (տես նբա

«Տեղեկագիր». 195280.

3, էջ

"ՈՉՇՈՅՒՎ6

88-99

Դաւիթ

Էչուճք-ԾՏԽճ

"ՕՇօԾՕուտոթիօՓ

քօօաՕխ

ոքճտարծղաշ1ոՄ"

ոթ Համ6 1983. 272-218):

ՃքողոօաՕՐՕ

ոճքօոճ

մօդուածը,

ոծբոօք

յճեւում է սոսկ օս» ՃԱԼԼ1 Կօոաօքոտ այխատութիւնր, երեւան, արբունիք Մխիռուսաց չի եղել ստորագրութիւնը Բեկի Դաւիք ինչո'ւ վրայ, Թէ այն փաստարկման յղած Ուղերձի տակ։ Այս վարկածիՀերքմամբ Համոզիչ փաստերովանդրադարձել թար սպարապետի ուղղուած ուղերձի չ Ա. Միրզոյեանը իր «Մխիթար-բէկի կողմից ոուսական կառավարութեանն «Տեղեկագիր» Հասարակականգիտութիւնների բաժանՀարցիչուրֆը» ուչագրաւ 4ջ

նա

յօդուածում (տե'ս Հարցը 32-րԴ Տնջ առել Մենք Փննարկման Հանգամանօրէն (աես Հարցէրի ճչդրաման առիթով Մեիթր Սպարառլեոոի կէնչադրութեան ֆանչթադրութիւնում՝ մունքի,

ԻԹ.

8.

1952)։

եւս

այս

Սոյն Հրատարակութիւն, չջ 177-181)։

ց ո'չ էլ տապանաքար: Յաւօջ։Դաւիթ Բեկի չիրիմը անյայտ է մնացել. չունի ո'չ մածարձան է-::: վուչարձանը անկասկած, լոյսընծայուող սոյն Սզզբնազբիչրըն Բայց նրա անմաչութեան նկատի է ունեցել ամբողջ Սբւնիթը մանաւանգ Ղափան ասելովայստեղ այլուր նահւ. է Սիւնեաց, որ այժմ կոչի «Աչխարձ լայտնում ոբ չարադրանքում աշխատութեան 9)։ 9-րդ Սիւնիջը եղել է պատմականՀայաստանի (անս Գուլամիրեան Հրատ: չջ Ղափան» է Ֆածանգին, Այրարատնան եղել արեւմուտթից՝ Արցախին, արեւելթից՝ Սաչժմանակից նածանգը: լեռները եւ Սեւանայ է նրան Արաբո գետը, Բշ Հիւսիսից՝Գեղարքունիթի չրֆափակել Հարաւից են թողել յոյն Հոոմէացի (Սոորաբոն Հեղինակներ մասին նածանդի Այդ միչատակութիւններ Լիճը: եւ

Չ.

եւ

գրառողը

.

ժից: ինչպէս նչուած չէ տիտղոսաթերթում, այդ իսկ պատճառով կոչւում էր նչուած ազգանուամբ: եւ Վարդանէսի որդին ինելով՝ կրել է նաեւ Վարդանէսեան մականունը: Հաւաստման ըստ Ղ. Աչանի էլ սոծմը իր մի ճիւղաւորմամժբ Շաչումնանների որ ԳՓարզւում է եղել Վենետիկում: Հօրեղբայբը՝ Ստեփանոսի «բազում ժամանակօք յառաջ» Հաստատուած մի առեւտրական ռուն է Հիմնելայստեղ:Շուրֆ դեռեւս «ՆԱ դարիկէսծրից որդի Ոսկանը, ՍաՀչակի է. ունենալողվ Հիմայսպիսի ցաջորդականութիւն: այն գոյատեւել ղեկավարութեան Հարիչչրաժեակ Շածուժեան,Դաւթիորդի Զաբար Շածումեան,Պօղոսի գետոյ,Հայրապետի որդի ԳՓօղոս նադրից Շահումեան,Դաւթիորդի ԹորոսՇաՀումնան: Ղ:. որդի Նածապետ Շածումեան, Ստեփանոս տունալներով այսպէս է ներկայացրել: առաւել ստոյգ տոչմածառը Շ ածումեանների Ալիչանը բայց

|

|

ուրիչներ):

Ընթացքում չ այաստանը ենչքարկունլ էբ բազում այն Հանդգամանթին,որ դարերի ՁՋնայած արձաւիրթների։ որոնց Հետքւանջով զգալի փովյոխութիւն էր կրել երկրի բնակչութեան էքնիկական ՄԱԼ դարում Լեռնային Սիւնիջի բնակչութեան կազմը ջիչ էր կազմը: բայց այնուամենայնիւ ներկայացնում էր Հայկական տարրը: Աւճլին. փոխուել եւ էո գերակչոող մեծամասնութեամբ Համեմատած

Հազար Հողուց

աւելի:

են որոնք մեծապէսնպաստել տեղանջի առանձնայատկութիւնները Բնութագրելով

Քոագանի

1.

ու

ու

--

լ

ու

ու

րում տեղիջէ տալիս Տեղիունեցած կոբշներիժամանակի մասին միչեցումը Սկզբնաղբի «Տէրունական1722-ին եւ Հայոց ձեւակերպման անճչդութեան պատճառով: Թիչբիժացութիւնների` 1171-ին» մատնանչումը վերաբերում է. Քրականում, ոչ Թէ Թուրթերի դեմ Թուականութեան մղած կորւների տեւողութեանն Ընդծանրապէս, որ Ընդգրկում է չուրջ 8 տարի: այլ` ակզբնաւորմանը: Յ.

նոյն Բնջը Սոծփանոս ՇաՀումեանն Ստեփանոս Վարդամեսեանը

Լի որպիսի

ժորֆորֆումը

Բրոսսէն «Ընտիր պատմութիւն դէպ նկատենք, որ Սկզբնաղբիչրի ֆրանաերէն կատարած լքարգմանութեան տիտղոսաթերթում Դաւիթ բէկի..» որը ոչ մի

Հ ԲԲրեւ ՄՅՐԱԵԼ6Մ

(«Վարդառղզետ»): չգիտես Բնչու, տառադարձել «Վարդանէսհան»-ը Հետ՝ դուռ է բացում թիւրիմացուաղերսակցութիւն չունենալով «Վարդանէսեան» մականուանման օծ ՇօԱՇՀԱ6ո ձչհլ5էՕ0Ղ6ոՏ Ճոծուծոտ, 11, Տէ.-ՔՇէՇոտեօսքք,1876, ԽԼ. 810556. Թիւնների (աս տիտղոսն է, որ Սեբաստացու Ղ ուկաս դա Հ աւանականութնամբ, ք. 323)։ դրառողի՝ Ամենայն առկայ Հ ցատկացեալի, բառաձեւով,առանցատուկ անուան հւ ազգանուան «Վարդապետի»

է Հայրանուամբ: պայմանաւորուած

ի

ԳուչամիրեանիՀրատարակութեանտիտղոսաթերթում::::

ակադ: Մ.

աւանիցՇաչումնեանների կծնաւուզի էչխաննէր. Եղդաստան Շածումեանը Ստծփանու

|

սոծ-

ՀԱ

՝

Հայրապետ

|

Փօշղոս

Ա.Ա.

|

-

- ոտ Տ, «5"ՂԿԻ.խԵն Սեպ»: Մարթա

ր

Աննա

Սն.

Մարիա Անժելա Հոկ»: 1750-1783

ցուն.

Առաւել

վաղ

եւ

նար

Թորոս

Ոսկան 41757

15»:

Վենետիկ, 1893. էջ Ալիչան,«Սիսական»:

մինչեւ

Հայ

լ

(1.

|

նաար

մոաբեր

Դու Իո

ԱոՈՐՑ

Պարո:

"

ծւ

Մարութ

Դաւիթ

ՌոզալտաՄ. Վառվառ

Ֆե.

ՆՈՐԱ

1650-97 Ոսկան

զօրավարն Ստեփանոս կ.

ԵՒ ՏՈՀՄՆ

ՍաՀակ

Վարդանէս

օտար

Ֆուաճողների դէմ ազատագրականյաջող Հայդուկային մարտեր մղելու, Ռուսաց Արջունիջի զինուած պայթարի եռանդուն մասնակից պատուիրակեւ ղիւանագէտ, ՃՆՄԼԱ դարի ազատագրական իւան կարապետը նչում է, որ ԲԸ 18-ի զեկուցագրուժ Յուլիսի վազժակերպիչ ափանիիւրաթանչիւր գիւղ «մի բերղ» է, եւ որ իւնիջը այնպիսի անմատչելի բարձունթներ յաղթել Հինգ Հաանխոցելի դիրբեր ունի: որ Հինդ զինուած մարտիկներ կարող են դեմ կանգնել ասուած է. «...Ոխչ սար այ մէչայ, ճանապարերն կապեր այ: զարի ::.: Այդ զեկուցագրում տեղարձնքկայ որ Ե (5) մարդ թվանկչի կանգնի ԵՌ (5000) մարգի չողար (իմա՝ «պատասխան» բանի, կէ գայ: թէ Լ.Խ:) կ(»այ։ Մին ճանապարկայ, որ մօտէն Գանջայ Հետ չօլ այչ որ արաբայ 1) (աես «Մի 215): բանի էջ. արաբայ էչ չէ՝ կէնում: չը ուրիչտեղէ լայն (ապերէունեցել միջազառեւտրական Ղափանըդեռեւսնախընթաց ժամանակաչրֆանում տեսնում ենջ Ձմիւոգային չուկայում: «Ղափանցի վաճառականների գրասենեակներ ժենթ ծւ գրում է Լէօն։- Այ. վարարբհրուեւրոպական վաճառանոցներում,նիայում, կ. ԳՓոլսում եւրոպական կենտրոնների Հետ, անչուչտ խոչոր Թիւնենրը, որոնք կապում էին լեռնոտ Ղափանն Հանգեր կատարեցին ազգային չարժումների այդ խԽժորմանմէջ, որի գլիչաւոր վառարանը թ : դաղաԱյստեղ էլ, անչուչտյ Հայ վաճառականը, կամայ ակամայ: դիսանումէր Ղափանը: Հ. Յ, («երկերի ժողովածու»: գիրթ2-րգ: էջ 176)։ եւ փարականմիջնորդիդեր էր կատարում» նաեւ ՃՄԼԱ դարի Ղափանը փկապէսԻնչպէս վառ կերպով տ" /8 է տալիսսոյն Ս(զբնաղբի-չրը: մէկն էր: պ այթարի կենտրոններից ծրնսնամեակի ամենակարեւոր զինուած ազատագրական առաջին տեսարանն դործիչը՝ չէ, որ Հայ ազատագրական ամենակարկառուն չարժուժմների ԳՓատաչական ԴաւիթԲէկի Հասունացմամբ: ՔՐ ծնունդով գաղափարական Իսրայէլ0բին,եղել է ղափանցի՝ չարժման երեւում ԼՈՆս ազատագրական ռազմական գործողութիւններից ակնյայտօրէն ծաւալած Հաստատուած պարակական Հբ՝ վե՛րջ Ղափանում տիրապետութեանը տալ Խնդիրն առաֆնաչերթ ոչնչացումով, եւ երկրորԴ՝ դիմակայել խաների եւ բէկերի Քչիանութիւնների երա մենարանների՝ Թուրջական նուաճողների առաջախաղացթին: արտաթինառաւել ածեղ բոնակալութնան՝

ՇԱՀՈՒՄԵԱՆ

'

Հետ, այստեղ էր Խիտ բնակչութիւն, որ ռպլածպանունլ այլ ծրկրամասերի Հայաստանի

կազմում էր չուրջ

4.

«ՍՏԵՓԱՆՈՍ

3Յ01)։

Թուականն րբնդգրկող ՇաՀչումնեանների տոծչմածառը իր

1606Թուականի Հրատարակուառաջին` գրառուածտնսանթ Աստուածաչնչի ճիւղաւորումներով որը զետեղուած մի Ցիչատակարանում: արանբում Թեան «երրորդ Մակաբայնցւոցեւ Ցոբի» գրթերի Նա մեզ սիրով տրամադրեց ծանօթանալու Հ Մ.Ա.-բ։ բնակիչ գիշղզի Ղարանլուղ սեփականութիւնն եւ մահ եւ Շահումեանց», :՝ «Սնունդ տոհմին որբ վերնագրուսծ գրառելուայդ Ցիչատակարանը, եւ Ֆւեւ Հին գրեանցն է աւետարանացՖ: «Արտազրեալ Հետեւեալ ծանօթագրութիւնը: ունենալով որը նոյնպէս ծրեն ՔարոզիչՏէր Սութիասի». կազմողնՀ «Տէր Վածրամ, որդի Հոնտոր ոսկիբերան Շածուժնանների տոչժիցէ Համարում: Մեզ ներկայ դէպքումՀետաբրթրում է ՇաՀումեանների սնրունդմինչեւ Ստեփանոսզօրավարի Հանդէս գալուժամանակաչրջանի տոՀմիսկզբնաւորումը բատ սոյն Ցբչատակարանի , որը եւ բերում ենք ստորեւ: ների փոխչյաֆորդումը՝ «1.Շածուժ, 2. 3. 4. 5.

6. ՛.

որդի որդի որդի որդի որդի

սորա

Աղա մէլիջ։ Հանգուցնալ, չգտի Թիւ սորա: մէլիջ կարապետ, վախճան՝ 1532 ամի, 20 Մարտի:

1556. 15 Հոկտեմբերի: աղալ վախճան՝ Յակովբ 12 ապրիլի: 158, վախճան՝ աղայ Ջաթարիայ 1608. 14 փետրուարբ: սորա մէլիջ Ներսէս,վախճան՝ 1635, 9 յունիսր։ մէլիք եւ եղեւ դպիր՝` կարապետ, վախճան՝ սորա 1647, վախճան՝ ժէլիջ Վարդանէս որդի, որ եւ եղբայր կարապետիՔաջն ն տոՀմիս կրտսեր սորա սորա

լ

25 մայիս:

եւ «մայր սորա ԴաւիթբէկինՍիւնեաց(աջ լուսանցթում՝ ճախարար որդինորա Քաջիշխան 1729, 21 1687, վ. Խ.), ծնեալ վախճան՝ մարտի, ոյր Թորոսիշխանի» Թառիխաթուն, 8.

--

է ի պատմութիւն Հայոց»: որ արձանագրհալ մարտի, այս Ստեփանոսն,

մածուան լիոայս տոՀմածառում Թուականը Շաչումեանի սակայն,որ Ստեփանոս Նչատենք, Ինչպէս ստորեւ մեր բերած վաւերական դգրուՀակասում է փաստերին: վին ակնբախօրէն ծրեւում էլ որ ժեր Սզզբնաղբիշրիտիտղոսաթերթից ժանաւա՛նդ Թիւններից վկայութիւններից, ապրել ՍտեփանոսՇաՀումնանը ոչ թէ 1729 թուականին, այն էլ «91 ժարտին» է վախճանունղ|այլ::: է մինչեւ 1780-այան Թուականները: առաւել ականաւորը որն իր նչանակալիաւնդն է ունեցել Շաչումեանների տոՀմից իճարկէ ու

ու

լ

ՃՄԼԱ

Ստեփանոս զինուսծՖպայքարում, ազատագրական ծրեսնամեակի գարիառաջին

Շաճումեանն

Սիւնիջի ժէլիջների ննթադրեալ Հաւաստումների Սդզբնաղբիւրի եւ է ՇաՀնաւազին՝ ԽնդրելովԹոյլ է մեկնում ներկայանում Վրաստան թեամբ, էր: նաչ

րոտ

մեր

Վրաց

ալ

անուանի զօրաչրամանատար Դաւիթ Բէկին Հրաւիրելու Ղավփան՝ բանակում ծառայող Համար: Քացարձակապէսսխալ է, անչուչտ: այն չարժումըդգլիչաւորելու ազատազրական Դաւիթ ՇաՀչումեանը իբր' Վենետիկից է ժեկնում վլ-աստան՝ թ Ստեփանոս

ենեթադրութիւնը

Ղ2-Ղ6): Բ աչխ:. ելու ժէկը, սկզբից մինչեւ կԱ Դաւիթ Բէկի օբրելիզօրավարներից եւ ծաւալած ռազունենում Բեկի ռպարապետի Դաւիթ է Մխիթար վերջ նռանդուն մասնակցութիւն պարտութիւեր:որից Ընդչծուպազատագրականպայքարի մական բոլոր գործողութիւններին՝ են Հասնում սլածպանուած վկայութիւններ Վենետիկ:ԱՆչՀերջելի ետոյ անցնում է իտալիա,

Աի

էչ

(ոծ'ս Սո ն

ո եելով

Սիւն,

ե Հրա

| լ

յ '

|

մ`:

ՍատհփանուՇաճումնանը Վենհտիկ: Ց» փաստաթղթերումայն ծւ միանգամայն Մխիթար աբբածօր նամակներից Թովմաճեանի 1133 թուականին: գի նմին ժամանակի է ժամանել իտալիա Շածումեանը պարզւում է, որ Սանվանուս 2 0»վՀ: (իմա` 1733 Թ: -- Լ.Խ.) ծկնալէր արեւելիցւլարոնՍտեփաննՇաՀումնանց գրում Այ«է. էր ի տան պարոնՋաքարին (Շածումնանց) եւ կամէրգնալի Վենետիկ» Թովմաճնանը մասին, Թէ նրբ

է

հկել

«ինջնակենսագրութի -ն»-ից

որոնք Թէ ովթեր ծն եղել այդ մի ջանի «այլ մարգիկ», չի բացայայտում: Սկզբնաղբի-րը չարժման Հերոմիասինգրել են տուել Սրւնիթի ազատագրական Շաչումնանի Ստենփանոս մա Ցնտագայում՝ 1791թ: Հ: Մ. Աւգերեանը Դաւիթ Բեկիպատմութեան վենետիկեան սապատումը: է տէր որպէս գլխաւոր տուչապատմող ներկայացնում բնագիրըցանկադգրելիս Ընդարձակ ՍտեփանոսՇաձծումեանին.մի Աւետիսին, բոլ"րովին մոռացութեան տալով բուն Հեղինակին՝ չ՝ «Ղափանցէ անչուչո: Հ.Մ. ցանկագրումն Աւգերեանի Հանգամա՛'նք ոբ կոպիտ զանցառութիւն գրին դործքջԴաւիթ պէկին՝զօրավարի եւ տէր Աւետբ եւն. գրեալ ի մերայուր ւոց պատմութիւն: «Դաւիթ յօդուածը՝ ի բերանոյ նոց առեալ նոյնտէրԱւետիեւ այլոց»(ե'ս Հ. Ե. Փեչիկնանի եւ 1938,Թ- 6-9. չջ 176)։ «Բազժավէպ»: պատմադրական Մխիքարձանք». աղբիւրները Բէկ»-ի ՛:

լիազօրու-

լ

8.

Ղուկաս

Սզզբնաղգրառողն պատմագրական «Ըխտիր պատմութեան. Սեբաստաջին 2»

բիչրի կերպարանքտուողն է: Ունի ԼԸ

նաեւ

մի

ռւ

Հայոց աչխատութիւն՝«Պատմութիւն թաղաւորացն

այլ

եւ բառարան» վերնագրով (ձեռագիր աչխարծադրական Հայաստանի աչխարծագրութիւն

վիճակում)։ Վախճանունլ է

թուականին:

-

չ-

նեցել է էրեք զաւակ, մի

երկու աղչիկ:

եւ

տղայ

մեՏ

թելադրում Շածումնանը Ստեփանոս Թուականին

միաբան Ղուկաս Սեբաստացուն,

գրառում

ծւ

որը

ու

է,

ժամանած Վենետիկ

իր մարտական

պատմագրականերկի տեսք տալիս

այդ

թից

յուապատումննրին: Սածվանոս Շաձումնանը, ինչպես մեր Սկզբնադրիչրի տիտղոսաթեր

էլ

4` բամաւոր Թելադրողը: յուչապատմողն գլխաւոր Հերոսապատումի

այդ ծրեում է, ազատագրական

Հետեւաբար` թիւիրմացութիւն պիտի Համարել Սկզբնազբիչրի «պատմագիր» յայտարարելը եւ Ջաքարիա Շեչրիմանեանի «Վենետիկածայոց (ոծ'սՇ. Նազարեան, ՇաՀչունեանին

Ստեփանոս 1-2. մասին».«Բազմավէպ»:

չջ 110),

1976.

ձրբ

այդ

է Ղուկաս իրաւամբ"լատկանում պատիւը

Հետ Շաումնանը Զաքարեւ Նաչապետ Շաչումնանների Ստեփանոս Թուականին է Գրիգոր Մ. տալիս Ղազարում չեղ Խորան կառուցել Լուսաւորչի սեփականմիջոցներով ժիասին,

պատուին. իսկ մի տարի յետոյ,

Հէնց խորանի առաջ, Մխիթարաբբայի Հաւանութնամբ

ու

հաւ վիմազրութեամբ: Հետեւեալ դամբարան, տոշմիկ մարմարակերտ գծումով՝ «ՂափանեցիՇաշումնանց տան

նախա-

ԳարոնԶաջարն որ է Դաւթեան, Վարդանէսեան, ԳարոնՍտեփան ետուն

չինել

զայս

սուրր

(Սբսական, էչ 301): բնտրւում Համայնբիներկայացուցիչ Շաչումնեանը 1743 թուականին Ստեփանոս (ԿԱրձափոխան»),իսկ 1143-1146 ԹԹ. «անդիկու». այսինջն «երքափոխանիօգնական»: Է Հայ

5.

որ

սա

պապն է Լենինի զինակից,

բմբոնւում աղբիւրներում Սիւճիքըմատենագրական

է էբրեւ

մեծանուն

մեղափոխական

պատմականՀայաստանի

մասն է կազմում: Ի այնալէս եւ Փոբը Սինիջի, ընդորում ՄԱՑ Սիշնիջը Հիւաիթայինբարձրադիր Հաւաստման, չափով: աժլ ոչ ԹՀ Ղբշ" տարածֆջային Սիւնիջ» անուանումը, Ալիչանի դեպ,«Մեծ ն. կնջուածրով է Բնակիչների զաիզութնամբ» (իմա` դոռհողամտութնամբ) «խրոխտային» եղել է Արցախիժաս կազգլխաւոր գաւառը չջ 9)։ Փոճը Սիւճիքի բնորոչւում (ե՛ս «Սիսական», (Ղ. Ալիշան, անդ, էջ մող Սիսականը, որը ձղւում է մինչեւ Սեւանայ լճի առավփնեայտարածքը

ԵՅ2):

Ց.

Ղանդահարգաւառը

Աֆղանիստանիամքնաբուռն յուզումնքրի

իսկ նրա Մաճմուտ անՀանգատութիւնպատճառեց Պարսկաստանին,

դինաստիային: տուծց Սէֆեան վերչ Գարսկաստանը

էւ

ապատամբութիւնների

որդին նուաճեց չաչական

եւ

10- Այստեղ եւ զազգն աղուանից Թուրջաց»ասելովՖնառիունի գրառողը այլուր աֆղաններին, որոնջ նուաճել էին չաշական Աֆղանիստանիժաչժեդական ազգաբնակչութնանը՝

ԳՓարսկաստանը:

կրելով էր,որը պարտութիւն ներկայացուցիչն 11. ՇաՀ Հիւ«էինը Վերջին դինաստիայի ՍԷֆճան է: 1722 թ- Հոլ». 29-ին դածազբկչում աֆղաններից՝ է առկայ: ո՛չ այատեղ մի արարուար չփոթութիւն 12.ինչալէ» բրոսան, ճչդել: ակադ:

ատուղապատում Սղզբնաղբիչրում էլ Հայոց Թուագրութեան նչուածտարիները կպածան քաղաքն են պաչարէլ ոչ Թէ գէպջերի Համար. իրականում` աֆղանները չեն այդ աշլ՝ տէրունական 1722 6. Հայոց 1171 տէրունական 1721. բկ Հայոց 1170 թուականին, Հոկտեմբերի 10-ին, իոկ չած Հիչածինը Քուականին, ընդորում դրաւել են այն յաֆորդ տարուայ եւ (տնա Բրոսակ, նչուած աշխատ", էչ 229, 23-ին ամսուայ սպանունը նոյն գածընկէց է արումլ ծանօթ. 1): ո'չ տէրունական,

անտարակոյա: 18413. Բնագրում «Լակզի Թաթարց» աոմլով Հեղինակը նկառլ է ունեցել, Աղուանից» գիներին, որոնք, բատ նայի կաթողիկոսի Հեղինակած զչամառօտ պատմութիւն ծն կատարելԱնդրկովկասում 1710-րը մինչեւ ասպատակութիւններ անդադրում աչխատութեան,

Սեղան

եւ ընդ նմին զայս դամբարան, ի յիչատակ եւ կայան

թուականից առաջ: ենքադրւում էլ ՍոձփանոսՇաձումնանի:

9.

այստեղ չփոթել է «Գուդարջ»-ը «Փարգարացւոց Գէրջ է հնթադրել, որ գրառողը է դարձրել Լէջն՝գրելով:«Այս աղբիւրի Հետ: անգամ ուչադրութիւն աչխարՀ»-ի Այ» ժասբն առաֆին Լկ.) Թարթառգետը 6. ՄԵծ Սղնախըցոյց էն (փմա` Դաւիթ բեկի «Ընոիր պատմության. 14.

..Ֆ --

--

Լ-Խ.)

ՖախկինՈւոիջդաւառով է Արցախի (Ղարաբաղի) Հաբաւամասով,

15.

գետը Հոսում Թարթառ

16.

«Սղնախ»անուանումը թուրքերէն է,

որ

զանառիկ վայր»: նչանակում է գպատապարան»,

է «զօրակայան», «զօրանոցջ», սակայն,սատարել այս ժաժմանակաչրջանում: «ամրոց»:ԳՓատմական էն

Ի մի չարջ «ողնախնէր»«զինուած ամրութիշն» կամ «բանակատեղի»իմաստները: դէպ: էղել Մ ուաւ լեռներում անուամբ ձր ա) «ՄեՏ Ղափանումեւ այլն: բ) «Փոջը Սղնախ»-ը` Վարանղդայումէր գտնւում. էրրորդ Սղնախը`Փոջր

Սղնախ»

յայտնի

ցօրակայանը կենտրոնացութծՖ

Այդ անուանումը զուչումէ նրա պաչտպանական Էն՝ Հաւաստում նչանակութիւնը`իր էօթ բերգքրով: Այս Հէրոջապատումիյուչէրի Հեղինակները 17.

աւանը կալերից դքպի Հիշաիս դոնուող բնակավայըէ: Ծկդաստան

է համապատասխանում անունը, որ իսկապէս գործ է ածել «Գարգարացւոց» 4: 3, դիրց 2-ՐԴ: էչ 140, ֆան: 2)։ ժողովածու»: (աքս «Երկերի տեղին» Փոքր Սղնախների

ՇաՀուժնանը

Մեծ եւ

է։ գաւառներից Ղափանի Եօթնաբերդը

էւ Այճուձնան... Լէն ուզում է, որ «Հայկական զինուռրութնան» առաֆացումը Դաւիթ Բէկի այլ «երկ "Բ «անչատական ոչ Թէ նախաձեոռնութեաժբ» Սկզբնաղբիչւրում Հրաւիրումըբացատրուէր դրանք: ի դէպ, իրար բացառող Բայց եւ պաՀանջֆով» բուոն ( անդ): Հանդամանքբների Փաղաթական են երկու կրողութիւններ չեն, այլ՝ լրացնող: Այնուամենայնիւ Մկզբնագբիւրում առկայ

(ֆուլամիրքան Հրա): «.Ւրկիրն Դաւթի, զնօբնաբերդգաւառնՂափանու»

«Լ

Ա, «Օինջն

՛

'

Թութակ եին։ :

ա

են

Այս փաստըարձանագրում

լց.

'

դէպթերին ժամանակակիցՍխիթարեանմիաբանները

նանւ

Սիւնիջի ծանը դիուՀայկական զինուած ուժեր, որոնց յղի է ապատամբութնամբ:լիչատակւում ղեկավարող Դաւիթ Բէկի նման Հմուտ ռազէ, սակայն: ռազմական գործողութիւնները պակասում խր եւ, մավարը - այս էուզեցել ասել Սգզբնաղբի-րը: վերջապէս չպէտք է մոռանալ: որ զբառողը պատճառով, չէր կարող լիովին եւ սպառիչ կերպով Ֆրարագրուած է էլ- նրա նախընթաց պարբերութիւններում հանգամաններմ էն

թիւնը,

1721 թ. Հովոեմբերի 2-ԻՆ էրզրումից ուղերձներում: Այսպէս. Գաբրիէլ Վրդ" Թոդոտուպոլանցին ըստ դաբայց է. էառ զՇաժախի "Լէզգին նչում նամակում Հասցկառրած Մեիթար աբբածօրը Ք սուր

Իչբո "ոչ զանաբարոյութեան եւ

կոտորեաց

զաժենեսեւսը այլ զպարսիկս զթրիստոնեայս: «Մեիթարեան վարդա-Հ-

(ՍամուէլԱրամեան, զթաղաթն» տիրապետեաց սուսերի մատննաց մասին», «Բազմաէ բէկի պատերազմներու Դաւիթ պլետներունամակներ, որոնց մէչ լիչատակուսծ 1722 Թ: Ցունիսին՝ նան. Վրդ: Գոզոս Սիմոննանը Նոյեր վկայում է վեպ». 1918. Թ- 12. էջ 8): եւ էառ զՇամախիեւ զԳէնջէ զբաՄեիթար աբբածօրղած նամակում: .Լէզգին Ղալաթիայից յղած սպարապետի Մեիթր Ռուսաց արթունիջ զումս Հար ի «ուր սուսերի մաչեաց::-3 (անդ): եւ դուրս լազդին նոյնպէս վլայւում է. «Նախ առաջ առնչութեամբ զո՛րնկոտորեացեւ ազգն քալանեցաւ՝ ծկաւ ցզթրիստոնէից Ուղերձում Համախօսական

այս

խանդարեցուց, եւ զջրիստոննաջնեղնաց» 17268...

/իըջ,

Փ.

զո'րն գերեվարհացեւ Շոօածամմ

ԹՕՇօատ

բազում եկեղեցիֆ Շ

թագն,

ո.4,1-2/: կալեր անուամբերկու

Բասուտ գետի կան, մէկը՝ Գիւրչամ գաւառում, տեղանքներ Խշսթը վերջինիս Հարաւ-արեւմուտթում: մօ Գանձասարի Սբւնիջում: ակունքների միւար՝ Փոջը Գապզօրավարը: որին 30 Հայաբնակտուն: Այստեղից էր Սրապիոնիորդի է վերաբերում: Ունեցելէ ցուցաբերածթուլության եւ կռուաղաչտում գլխատնեցին՝ Բեկի Հրամանով Դաւիթ ձերբակալեցին Չ0-

ու

Համար: վախկոտութեան

գաւառըՍիւնեաց աչխարծի Սիսական է Սիսիան: վերանուանուծնլ Ցետագայում

մասն

Չ1.

Թբիլի«ից9

կիլոժետը

է

կողմում: կազմում՝Ֆրա Հիւաբսային

ՊԼ-ն ԳՓարսկասթագաւորըՎախթանգ էր, որը Վրաստանի ժամանակաչրֆանում եւ Հօրեղբայրը Մեֆ թիճո։ Վախթանգ Մ-ր Հայրը՝ տանում ճանաչւումէր որպես ՕստճչոՕօսն Մէջ փաստաթղթերում որդին պատժութեան ՅՂ-րԲակուր Գորգի«1-ր, Էնչոլէսեւ եՐ՝ Վախթանգ էբ էնչ էս զօբածրամանատարն Շածնաւազը ընդՀանուր են «ՇաՀնաւազ» տիտղոսով: վայտնի Նրան չաչի կողմիցնչանակուած: Գարսից եւ ուժերի, զինուած այնպէս Հայաստանի Վրաստանի

Չ3. Այս

ու

,

պաչտպանութիւնը: այդ երկրների էր վատաՀուած 24.

«ՏանուտէրՖ» ասելով

պետներին:

Նկատի ունի

զրառողը

զօրաիչխաններին, մէլիջներըն: Ղափանի

ժէջ գրականութեան առիթ է տուել պատժագիտական տարակարֆութիւնների տեղեկանքը եւ ժէջ ժեղադրուծլ եւ

ինքնաթմբկաչարման «կեղծֆարարութեան» կապակցութեամբ ցարուցելուկմաստով զտարակոյսՖ Ք ենադատութիւնը այս Հեղինակը: Ցուչապատումների միայն կարեւոր է եւ: չափով այդ նկատմամբ` Հաւաստիութեան Սկզբնաղբիւրի տեղեկանջի վ: Բայը նրատառումո վայտնաբերելու փաստեր եռր պարզաբանումներ Թերեւս,անձչրաժեչտ՝ տալու Համար՝«սնապարԹոյլ «անարունստ Հնարանք» Շաչումեանին Ստեփանոս «մեղադրելՖ է։ ծաւօջբ, սակայն:Հէնց սվս վերչին արդէն անընդունելի կչտամժբանքով տառապելու ծութեսմբ» են տրուել ՍտեփանոսՀՇաՀուժեանի Հասցէին: անիրաւիմեղադրանքներ միտումնաւորութնամբ է, որ թոյլ է տուել Շահումեանը մերյիւրանք մի «...Այս ամարուեստ Լէօն, է. գրում Այսպէս, այդ

ու

-

179)։

ԵԹԷ ճրչդ 1Ինէր բազմա-

մեծացնելու համար» (էջ իր դերը չափազանց սնապարծութեամբ՝ Հերթին,Սկզբնաղառաջին էտք է ապացուցուէր: ապա դա ո" այս կարծիքը: վաստակպատմաբանի Հէնց

Սկզբնաղբիւրը: որի Հիմնական թելադրողը բիւրի ամբողջականչարադրանքով:Մինչդեռ նման Նրանում չենք Հանննթաղդրութեան: Հէ Հիմբ տալիս երբեջ է, ՀՇաՀումեանն Ստեփանոս Հէնց հԸ՝ կամ պերճախօսութիւն դրուատանք չեչտուածֆ դիպուժո'չ մի զեղում,չափազանցութիւե, կերպարը Շաչուժեանի

մասին:ընդծակառակը դովերզման բարեմասնութիւնների Հանդէս է ամենաչաժեստ Բնութագրումով, է առանց պաճուճանքների, ըԸնդորում՝ ներկայացուած նոյնիսկ ԷՐՐԵԼ հբկրորդականդէմջ՝ Թողնելով նկարագրութիւնում բերուած գործողութիւնների ՇաՀուժեանի

«աննչան» զօրավարիտպաւորութիւն:

սաչմանափակութնան աչխարձայնհացթի են

'

բաւարարծլայն պաՀանֆըլ այս

մբւա պատժարանները որոնք բաժանում էն Բեռյթը (տե'սՆ: Ադոնց,«Րաֆֆի(Ցակոբ տեղեկանքի արժանաչաւատութեան կասկածելի Փարիզ,1937. չջ ժողովածուն, միչողութիւններ» եանթը,գրականութիւնը, որ

'

128-138,

' `

Է,ոք

'

| յ

| | | լ

|

|

|

յ"

ՕՕԹՕԾՕւՇոԵԽօօ

եւ

ոռքօոռ

հքխիօեՕԸօ

աօուօվոօ

ո

ոոքթօղ

ԿօՆո6քՔՀԽ

«Դաւիթ Բեկի գլխաւորած 1954Թ:, չջ 249-250. ակադ: Ա. Ցովհամնիսեան, 21111 Համալսարանի»: ՒՇ. 1, 1970, էջ 96-97, Մ. երեւանի «Բանբեր ապատամբութիւնը», Ղափանի «Գատչարժման պատմութեան չուրը», դարի ազատագրական Աբրահամեան,«Սիւնիջի ՄԼ ճւ 162-603 ԷՇ. 1972, 4, ուրիչներ): էջ մա-բանասիրականՀանդէս». կեղծելէ է Հաժարւում Ֆասեւ այն Հաւաստումը որ Ստեփանոս ՍկզբնաղբիչՒրի ԱնՀաժոզիչ ստորագրութիւններնկնիթները,նրանցանունից խնդրագիր Սրւնքբի 50 տանուտէրերի է ենրկայացրել Շածնաւազին: իՀչարկէ, Սկզբնազբիչրը անբաւարար է բացատրում, Թէ ինչո՛ւ նչում Հ միայն, որ այդ այդպէս վարուելու: Ստնփանոս Շածումեանը Հարկադրուծլ ՀամախօսականըՀարկաւոր ձր եղել թէկուզ եւ «Հնարել». որպէսզի շաչնաւազը բնդառաֆեր 86աՅ"

:

թուք

Լէօն

առաջադրում

Մէլիջ-Յակոբնան),

|

|

վրայ: Հիւսիս-արեւմուտթ: Հեռաւորութնան

րը

'

ու

Շածումեանի Հայցին: Մոեփվանոս է նաեւ ժողոսակայն ապացուցւում Սկզբնաղբիչշրիայս տեղեկանքիարժանաչաւատութիւնը են Վբրդի /իչողութեան մէջ պածպանուած զրբոյցներով, որոնք լիովին Համապատասխանում եւ փարատւումծն բոլոր Այդ տարակուսանբները: տեսակի Հաւաստումներին որով Սկզբնազբիչրի արեւնման է Սկզբնաղբիչրի ոբն առաւել Հարազատ՝ է Հետեւեալ արձազգանգներից ժուչապատումը Բին -ծ«Եւ ծրբ Ստեփանոսը ցայտնում է. Թէ բնջնէ կանչելնրան (իժա՝Դաւիթ տեղեկանքին: Թէ ինչի՞ ս աստիկ Գորգի նեղանում էւ էչխանը կեղծ տալով, ) շիճել Լ.Խ. տամուտէրմերի կնիքները արդէն այդպիսի կեզծիք է գործել, իսկ Դաւիթ Բէկը Հանդարտեցնում է. Թէ ի՞նչ անքնջ, Հանդէս», (Ե. «Ազգագրական «Զանգեզուր»: էր» է, այս Լալայեան, «գուցէ կատարուած բարին փաստը Շաչումեանինախաձնոնութեան 1905.գիրջ 12. էջ 181)։ Մի այլ դէպջում Ստեփանոս եւ Նրանցում ծրբեժն չփոլթմամբ: Է ժողովրդական զրոյցներում նանւ տարտամօրէն

արտացոլուած Ըոտ այդմ՝ Ստեփանոս են երկու Ստծփանոսներ Հանդէսգալիստարբերդերերի ստանձմամբ: է գբում, հկ Համախօսական ՇաՀնաւազին կեղծագիր Ղափանիտանուտէրերի անունից Էչխանը մ էլիջ եղիյի Հետ միասին,ադ Համախօսականը «ԵզդաստագիւղացիՇաչումը», Հալիձորեցի է եղիա-բէկ մէլիթ-Փարսաղդանեանը «Այս նամակը տանում ՇաՀնաւաղին: Հասցնում հետ» (անգ, էջ 181)։ Եկդաստա(այժմ Թխկուտ) գիւղացիՇահումի

Համամայն, նոյն այս փաստը: սակայն, վուչապատուժների Գալիզօրավարի Թոռ Սրապիոնի մի Ռոստոմ խանի որը Ղարաբաղի է «բախտախնդիր» այլ մի անձնաւորութեանը՝ վերագրւում «Ռոստոմ եւ դիմումէ ՇաՀծնաւազին: Համախօսական-ուղերձով անունից ժէլիջների բնակչութեան եւ ժողովուրդէն որպէս կարաբաղիերեւելի մէլիջներէն խանը (ժաՀսէր) չրֆաբերականժողովելով միջնորդներ ձգում,որպէսզի է վրաց թագաւորին տանումներկայացնում Բնջե պատգամաւոր ու

զօրթ

ուղարկէ օգնել նոցա

ն.

1871: էջ 412): կարդ» (Հ«Արարառ». ժինւնոյն փաստի:

զինջը զօրավար

է... արձագանդն առաւելաղաւաղուած

Սա, ՔՀարմէ:

Սիւնիջի ԼԹ Արցախիեկեղեցական այն վաւերական արժէը չունի 1835Թուականին ԻՀարկէ, ոբբ տեղեկանքը, Հետեւեալ գրութեան ՈւոպելեանցՖ կազմած «Վկայագիր գործիչների աչխարծիկ չարժումներից Բէկի ազատագրական գլխաւորած Հարիւբամնակ Դաւիթ վետոյ աւելիջան մէլ զմեծամեծ բաջութիւնս, է. «եւ քնջե Դաւիթ բէկե ցուցեալէ պէսպէս դիպուածս արձանադրում Է 1722 ամին գրեցին որոյ Սիւնեաց բնակիչք վասն Շածնաւուզայ: աթրելի զոոաւ յաչս հչիչանին եւ ի վերայ գաւառին զի ոք, հչխեսցէ առաքել զօրաւոր զթուղզթաղաչանաց Շածնաւուզ քչիշանն եւ կոչնալ բնջն հչխանին վրաց զթուղթն վանդորրու պածնսցէ զճայս որբ է «մին: Ընթերցեալ ու

առ

առ

զթուղթն Սիչնեցւոց ուղարկեաց զնա ի Հայրենի իր ցուցեալ իւր զԴաւիթ բէկն զզօրապնատ եւ ամենայն նստաւ Քաջ զօրապետեւ արար զթչնամիս վանեալ աչխարձց որոյ եկեալզօրբաժողով 787։ ինչպէս ծրեւում է Քաղուածթից: Էչիան Սիւնեաց» (Րաֆֆի,«Դաւիթ Բէ», 1903. էջ Հարցում եւ անտեսուած է չարժման նախաձեռնութեան բոլորովին ՍտեփանոսՇաչումեանի դերը ք բացառապէս Սիւնիթիբնակիչներին: Համախօսական գրութիւննէլ վերագրուել պաճպանուած ժողովրդական զրոյցներում Բայց չարունակենբ ժեր քննարկումը նւ

նմա

..

արձաղգանգների:

Նկատառմանէ

տրուած կեղծագրի շարժառիթի խրանցում Համախօսական մասին է Թելադրութ՞ծ արւում, պնդում ջայլի անչրաժեչտութիչնը Սիչնիջի

աեւ արժանի նման

մեկնաբանութիւնը.

(»ոծ'սնրա «Սիւնիջի ԱբբաՀծամեանը

, է Այսպէս,Ե. անմիաբանութիւնից:

յօդուածը,

Լալայեանի մօտ ուժել:ի տարանջատումիը ազատագրական Հետամուտ չ միայն իր որ Մխիթարսպարապետը հչիանը,տեսնելով, կարդում ենթ: «Ստեփանոս է, որ չեն միաբամում եւ երա պետքըչէ, որ երկիրն տալու, քանի աւերւում ցոյց զօրութիւնը բազկի բազմաթիւ կեղծ կնիքներ է շոնել տայիս եւ ընդհանուր թշնամուն, ուժերով ընդդմադրում "ւ

Ղարաբաղիտանուտէրմերիանուններով

դրանցով կնքելով մի խնդիր ուղարկում

եւ

Վրաց

է

առնելու» լեզգիների արձակման ս-ռաջն ուղարկի՝ ժողովրդական յուչապատումների Այ. Համադըբ180-181)։

է. որով Խնդրում վալիին,

(«Ազգագրական Հանդէս»:անդ, էջ տարաբախտաբար:իրենց մամբ` Սկզբնաղբիւրի վատտնրիատուղման վրայ պատմաբանները, Լալայնանը իր ծրբ դէպջում: ա՛յն նոյնիսկ ուչադրութիւն չէն դարձրել փննադատութիններում է՝ ժողովրդական (այն գործը «'««ներկայ ցուցումը: կարեւոր է Հետեւեալ «երկու խօաթում»արել է ծառայել Լ.Խ.) ոչ միայն ճիւթ կարող չարժմն ժասին -զրոյցները Դաւիթ Բէկի գլխաւորած Սկզբնաղմեր այս դրառած Սնբատացու Ղուկաս (իմա` «վարդապետի»

Ե-

վերստուգելուանյայտ

է չափով կարող լրացնել լուսաբանել այլեւ որոշեալ փաստերը, Բերի -Լ.Խ.) հաղորդած որքանվառ եճ մնացել թէ կը որ պարզէ, բաւականաչափ այն, դեռմի կողմ թողնենք Արանց, եւ

սա

հայ մէլիքներն ժողովրդիյիշողութեանմէջ տեղակամ

ու

չ

15):

հերոս Դաւիթ բէկը» (անդ, ազատութեան

իւան պատուիրակ ԷԸ չ արբադրած մասին Ղափանի դրութեան Թ: Յուլիսի18-ին Երբ վերջինս կարապետից է կարեւոր է Հետեւեալը,որը չափազանց Հաղորդում հրազեկությամբ ականատեսի ռեկուցագրում Փիջըն էս

ասուածից

Ի Հաւաստումն

է Հասել փաստաթուղթ վաւերագրական

Համար: ճիչդ Ըմբոռնելու հրադրութիւնը

4::

.ենդրեժ

-

որ Հրամանոցէղ,

մեզ

տեղիս

կանուխ

«էրութիչն առհնք, չուն էս մին ԲՌ (2000) ղօչուն (իմա` «բանակ» Լ-Խ.) աղարկեա, ձրկիր» թաբէ «Հնաչկայ,մինըզմենոյ -Լ.Խ.) միջումնգլխաւոր ատոնց (իժա՝ ղափանցիների» կռիւ այ: Լ-Խ.) ուրենց միջումն « միչտ» միշայ (իժա՝ Լ.Խ.) չեն, «Հալատակ» զանդ»: զլսող»: ան բոլորել, ացում մինըն առում այ: Թ: ծս լինեմ մեծ, էսօր էլ ղօչուն այ ես լինեմ մեծ, նեայ ասւում է այե դէպքում, երբ Դաւիթ 214)։ Եւ Հետ կռիւ են առում» («Մի էջ:-.». ասք.

(ժա՝

--

--

գնացել

սա

մինըզմինոյ չարժումը Ղափանում: Բէկը արդէն երէք տարի է ինչ գլխաւորում է ազատագրական դնում հե. ուսի ղալուն: յոյսները ղափանցիները չկարողանալով՝ վաղթածարել Թիւնեները ասում ան թէ յեփ լիճի «եւ ասուած է զեկուցագրում: ուրէնքընէլ գլխաւորէրն Այդ» էլ է-Խ.) լինենք եւ («Հպատակ» թափէ բոլորո3 մեր թամամիս Լ.ե.) ըռուստի ան» (իմաՀ̀ գլխաւոր, եւս (անդ. էջ 215)։ Սրանով բէզարէլ մեք երկրիս հետ բան չունենք- թամամիմեծ եւ փոքրը չ երկրում տիրող եւ դրութիւնը, "ՐԸ՝ ուրուազծւում --

--

ամբողջովին գգաստօրեն առաւել որով է միջ-աւատական արարբերութիւններին,

բնորոչ

Աա

տնղեկանջը:

զիչխանութիւն հտ նմա զզօրս գումարել եւ պածել զերկիր թ. 1-2): Բայց այո տունալը չի ապացուցւում դիւանական ռուսական պատուիրակ Իւան կարապետըծրկու առիթ է Այ«պէ»,Ղարաբաղում փաստաթղթերով:

Ղափանժամանելու Դաւիթ Բէկի՝Վրաստանից մասին:ա) 1724Թուականի ունեցելվիչատակելու

լ

| |

'

լ

| լ

|

| |

|

|

հՀարկե։

ոն.

Հաւաստում

փաստր

ս

եւ

նանւ

24աւազանին (30)

աթ:.

Իւան Ռուսաց Արջունիջիպատուիրակ դիւանադէտ Ռուսաց իր Հ աղորդագրութիւնում յղած առաջին Արթունիջ աշ» ազարկել Թէ՝ «Շածնասազ արդով:, մարդով, ՂավանԼ է

այ

... էվոլլայ այտնում է: գիա (աքս «Մի չչ::»։ 81)։ Ի դէպ, բնաղրադիտական

ԱԱ

այն

ովչաննիսեանի

Հնա

Ղափա

խանըն ինմ

առարկություն ունենք ա Վ ա -- ձիակա- ՀաւՐ . Իբ ր աւորած ԱՆԻ որթ Բեկի աաթար էչ 191). ՔԷ Սկգբնաղբիչրի«ռորալ

յայտարարութիւնը

պատմ

(տես

ականութեան

տակա

ատմագի

ս

էովո

Լազանը

նրա

Իթ.

ժե

մէջ

1. 1910,

բութիւնը». «Բանբեր Երձւանի Համալսարանի». զօրաժողովլինել անդ «ԷՐ Հայրենի աչխարձնՍիւնեաց, որ այժժ (ոչի Ղափան, ուա ԷԶ « րլ Հայոց» ընթերցումը, Իբր: եւ է առկայ Թիչններում

եւ

պաճել զերկիրն

իեԻրար աո Բացա : «Ը"ԻՐ ում ր,ատարակութեան Դոմ "ԵՆրանն ր լ աար բանի «608 ակինրն ԲոՐՑ ". մ մեա ս ի Խո. Աաաա 8-129 գրչադիրը' ձքռագրականֆոնդի Լենինդրադի Արեւնլագիտական աաա մասին աոիաուոի մեր ուաֆարբս ԱւելիՀանգամանօրէն ատո

Ը

։

թում

ռագիրը:

ընկա

սվա

21:

Ս

տե'ս

ԱԻ 4.77:

ւե

Մատորադարն

անուան

Ֆա

ում

ն։

»

ե

ոՀ

'

'

ո

Ը:

Ղափան շաշնաւազը զօրականներով որբա՞ն ԱՀարցը ճիչդ է մեկնաբանել

ատակւում, Թէ տական( դրականութքան Դաւիթ Բեկին: Պատմագի

ուղարկում

Մալտոցի

այլեւ

նդօրինակու-

մլ այս

է

ծ.:

.Ա Ղ)

ԼՂ0օ-ՔԽՇօԽԱՇ

2քոււծոօըմմ

ոռքոխծ

օԴԻՇԱՏԵԵՆ

եկէլայ Դաւիթ անունիվ վրացի

Թէ 4եր ծրգրին «իրութիւն

1Ս111

,

8662"

ՇՕԾՔՅԵՅ6.

անեմ»

ՈԾԽՄԵԾԻՀՕԾ,

օրինակի տեղելութիւնը Նախագաղավար Երեւան,1967. էջ 184)։ Հետեւաբար` արգիւնթ պիտի Համարել,որից եւ մասին Սբ-նիջ՝ չփոթութեան Դաւթիժամանման

մասն

2.

է ժերՍկզբնաղբիւրը այն արտացոլելուց: Հրաժարուել 28.

«Ուչթէփէ» թուրջերէն

բառ

Է,

նչանակում է երեք գագաթ», «եռգագաթանի»:

որ

կիրառութիւնէ գտել «Հայրաչէն»,«ՇրնուչայրՖ ե.. «ՇնՀէր» Հաւաստւում է Դ դարից: վկայութիւններում այս տեղանունը Մատենագրական անուանումներով: ամենամեծ եւ է էչ կոչուել պատճառով այղ իկ գիւղն «Հայրաչէն» Հաբանդգաւառիամծնայայտնի 29.

ժէջ Գրականութեան

կամ «Շինու Հայր». այստեղից էւ' «ՇնՀէր»։ Ամուր բերգ ունի, Դաւիթ Բէկի զօրակայաննէ եղել «կուսանաց անապատջով, որի մասին ակնարկւում է սկզբնական չրջանում: կայտնի է նանւ

5.6 է, «անդնդախոր դւեին, մասում թարափի Նրա տեղանքը ՇԵՀէրի արեւմտեան Սկզբնաղբիչրում:

են բակը: որի ընդարձակ պարիսպները չրջավփակում մատչելիտեղերից ժետր բարձրութեամբ որը այ ժմ էլ կանգուն անունով ընդարձակ ծկեղեցին, կենտրոնում կառուցուած է Ս. Աստուածածնի է, Հարաւային մուտքը առաջ եղել է փոջը գավիթ, որի պատերն են մնացել. էկեղնցուց բի ներֆե», 17-րդ է սեղանատունը: Բոլորչինութիւններնէչ կառուցուել են Հիմնականում ամբողջ, մնում 1960. էջ55): լբակ 2. Երեւան, ԴիւանՀայ վիմաղրութեան, դարում»(Ս. Բարխուդարեան,

30. «Օթուզիքի» Թուրթերէն

բառ

է,

որ

նչանակում է

«երեսուներկու»:

Հաստատւում է ցեղիդէմ ԴաւիթԲէկի տարածյաղթանակը Ձիւանչիր «...թուրթաց Այսպէս: ցուչապատումներով: պածպանուած վբրդականզրոյցներում

31.

Ի

Դէպ:

ըկգն աճազին բազմութեամբ գալիս է Դաւիթ րէկի վրայ: Սա մոտ ոորեյըՐ (յաղթ ՆՆԹում՝ Եւ հ է նրանց վրայ ն (յարձակւում 1908: Տիր Հանդ: կրզին իջնում Շնձեր» (Է. Լալայեան, «Ազգագրական

կոչուած

զինորներ ուռ

առած`

ա

ո

է

զօբթով

ու

պարագային: կ ԿԻ

"րքի Հ. Չյլ

են

որ

Յուլիսի18-ին.

Ղափան (30) մարդօվ, Թէ Շաշնավազխանն ինձ աղարկել այ.

տ

26.

Փետրուարի 2-ին Ռուսաց Արջունիք յղած իր Հաղորդադրութիշնում նչում է. «Վախտանգինտղէն (այսինջն՝ Շաչնաւազ խանը) ուր մարթէնԼ0 (30) աղարկել |այ| Մեծ Խայէրին մէջն, դարս 158): Այտեղ չի առուած թէեւ, Թէ խօաջնո"ւմ է վերաբերում, բայց լաեցինջ» (տե՛ս «Մի էջ...», տեղեկանթի Համադրմաժբ Համապատասխան առաւելՔան ակներեւ է Դաւիթ մեր Սկզբնազբիչրի Բէկին եւ նրբազինակիցներին վերաբերելը` Սիւնիջ Ժեկնելու առնչութեամբ: Դա նաեւ աներկմիտ Հաստատւում որ ժղել է ուուսական է նոյն պատուիրակի մի ալ զեկուցագրից: որոչակիութնամբ նոյն տարուայ Հրամանատարութեանը՝

է

դրուպաչտօնական տանուտէրերը զզուչացել Ղափանի Շածուղարկելու ՇաՀչուժեանին Ստեփանոս կնիջներով, էրենցոտորագրութիւններով Թեամբ՝ Ընկնելու ձնոջթն Թշնամու պատճառով, վտանգաւորութեան Ֆաւազի մօտ` փաստաթղթի

է ենթադրել նաեւ,

Մճր Սկզբնազբիւրի

խափանա»(«Բազմավէպ». 1971.

Ս(զբնաղբի չրի Հառտատւում

եւ

չուրջը» պատժութնան

Հայոց երկու հազարաւ արամբ ձ.

|

Տարամայնու- | | բռուստն

..

դարի ազատագրականչարժման ԻՎ. 4, 1972, էջ 168-169)։

առաջին գրառութիւնում, որ Առաջաբանում ենջ որպէս Հանդիսացող ներկայացրել սեւագրութիւն Ճ Խժբագրութիւն, այն Քանակը,ոբ Դաւիթ Բէկի Հեռ միասին կել են տրւում է զօրականների մասնակցելու Համար:«Եւ ետ զԴաւութ1312 որ ե ազգէն Սրւնիջ՝ազատագրականչարժմանը

Դաւիթ Բէկին

որ

«ՆԱԼ

Հանդէս». «ՊՋատմա-բանասիրական

Յ1.

այ

արձանչու

ո

Եւ

ը

սաստ

ւ

նաեւ

ժողո-

Ջիւսնչիր

Հինգ Հարիչր

չի 44 181):

ածաղին

12:

աւա

տիտ«իշխան»զինուորական Սկզբնաղբիրում «զօրավար,«զօրապետ», «ռպարապետ»:

(Թուրթերէն բառ միայն «եուզբաչի» այլ դրանց փոխարէն Ղափանում, է «Հարիւրապետդ) տիտղոսն է գործածականեղել: Ամենայն նչանակում Հայնցողութնեամբ (աես

ղոսները բնորոչ չեն եղել որ

Հեր Կ երոյիչեալ

32.

Ը

ԱԻ ախ ,. փարման գջ Փորդ լ8ոարո որան առում,

ատվտղոսնն

զինուորական

է

առողի

է,

Լէօ

աո

ՄխիթարսպարապետըՍիշնիքի ազատագրականչարժման ամենակարկառուն դեմջն

է

|

Հանդէս է եկել Համարնա բոլոր ամենագլխաւոր ամենակրիտիկական ճակատամարտերումեւ թչնամուն Հարուածելիս փայլել Է իր Հերոսականխիզախումեերով, եւ ընդգծուած զինուռրականտաղանդով, աչջի ընկել իր ուժեղ մավարական Հմտութնամբ նւ. գրոչումների անվրէպ աննկունութնամբ պայքարի Հատականութեամբ, Հայդուկային են Հետեւեալ տողերը: մեր Այս բնութագրական չափազանց Սզբնաղբի«րբի սարսափով: փժաստով Բբրեւ ազգային Հերոսի,ոգեչնչման մեկնակէր են Մեքթարօպարապետին որոնթեւ, ուրուազծելով ենց ստեղծագորՀամա ր իրենց «ոնղծագոր արուատագիատների ծառայել աղա յետագայ ժամանակներումդրողների էւ արուեստազէտննրի «Մխիթար նկարաչանուսծ Հանճարեղօրէն Դրանց խտացումն է արտացոլուած ծութիւններում:

ԴաւիթԲչկից ժետոյ: Նա

ու

ա

ամանա

«արան-

ու

ու

՞

Է

այն փաստը որը նչում է Սկզբնաղբիչրը: սպարապետիՀեւո ուննցած փոխյարարբերութիւննեերից «Այլ զի Մխիթարսպարապետնխոովեալ էր ընդ տեաոն իչրոյ Դալի» (Գուլամիրեան Հրատ:): Ուչագրաւէ, որ խոովութեան պատճառները չի բացայայտում Սղզբնաղբիւրը, բայց ոչ էլ մեղադրում է Մխիթարսպարապետինորեւէ յանցանքի մէֆ, քնչպէս ուրիչ դէպթերում դաւաճանուո՛ւմ է ամենայն խստութենամբ՝ կողմից էլ այն կատարուէր: Ասուսծից Թիւնը դատավփետում Հետեւում է, որ «խոովութիւնը» Դաւիթ Բէկի անձնական վարթադգծիպատճառած բացառապէս որ առաւել դրամատիկբնոյթ արդիւնջ պէտք է Համարել: Նչատենթնածւ ցաւի Հիասթավփութեան կոտանանի ճակատամարտիՀետ կապուած միջառէպր երբ Մխիթարշպարապետըիր է ունենում

Համանուն Սեր» խանզադեանի դրող անուանի չբեղ կինոն,բս լալ նէկրան գունաւոր Սպարապետ» կորին, առիւծի ասում են, Սպարապետը,Հինչպես որ Մխիթար վէպի: Սկզբնաղբիրի տողերն Էջնելով ասպարէզ

խլեց

ռա

մարժաֆը։ միջից վափչտակութեան գազանների՝նուաճողեերի

թչնամիների ծկղապատիկ գլուխներով եղյիչրները, արեց դգոռոզամիխոների ողջ հայ ազիր վրէժը եւ իբրեւ աւար վերցրեց նրանցփառքը,որպէսզիմխիթարի

Ջարդուվչուր

փոխ Հատուցեց գին»:

տունալները Սպարապետի կենսադրական

մՄեիթար

։

տարաբախոոաբար , չափազանցկցկտուր

Ներում:

ուղեկՆկատենջ. որ Սեզբնաղբիչրի «նախադաղափար» «րինակի՝ Դաւիթ Բէկին է Մխիթար սպարապետի բացակայում յիչատակումներում վերաբերեալ ցած զօրապետների չի եկել: Բայց նրա Վրաստանից անունը: Իսկ այդ նչանակում է. որ Մխիթար սպարապետը եւ ոչ կամ Մցխէթից: Ղափանից է. Թէ` "ր էբ. տողերից պարզւում նո՛Գանձակից տապանագրի «Սայ ՄխիթարՄեծ անուվան, Սորա օնէր հչխանութեան, գնացֆիվան, Սայբէմուրատ

Որ է երկրէն Այս են

Տ" 48

եւ

փաստեր,

այլ

տալի»:

որ

որ

սայ

(ն.

կանճուվ էր:

ածա զօրթերի դէմ, էր Քարգուչատի բազմաչազարանոց խանի Ֆաթալի չհաս զօրավարացն՝ Մխիթար «Հրաժայնաց յանկարծ դառնացածպածին, Դաւիթ Բէկից վչտացած հւ առարին այնպվա: Բայց յառաջամարտիկջն իբրեւ տքսին, թէ զկնի եկեալ դալ ի պատերաղմէն, էւ սկսան իչրաքանզօրթն դարձանյետս` Համարեցան թէ ի փախուստդարձանի պատերազմէն, "ւեւ Բորեւ զայնԼոէր Դաւիթ, բարկուէ սրտմտութիւն խոյս տալ, ծլանելիպատերազմէն. ու

են

Բայց ժիջնորդլեալմեֆաժեհարկանել: զկառափն Հրամայէր աօ էջ 63-604)։Սդզբնաղբիւրի (Գուլամիրծան մահուն» զվճիռ Հրատ: ծացն՝Հազիւդարձուցին

Թճան ԲՐԴէՐ է վերայ Մեիթարայ ԼԸ

մեկնելովպատմաբանԼէօն, սակայն:ախուռն եզրակացութեանէ անգում՝ գրելով: փաստից Հայնրին, պատճառեց գործը, որ այդքան վնասներ «Մխբթար աղլարապետիայս դաւաճամական

|

ու

չն ոբշի արանաթցու" ՀԱԱ րաթճան ազարապուոը բորոլ ՄԽհՔար կարդու ոաԲանակ Իգրառու ցորն ափա աաա ՈԱ աար կողուզտել: աւքրել վրայ | Այ«ջան խմբերով յարձակունլ Ղարաբաղի

ԿԱՑ

ողովրդական

գիներն սկսում

են

դառնում

ափն յայ"

ց

ւեիջի

որ

ազատագրակա

'

է

ամանումը

Իա

ռեւս

ու

ՐՈՑ

թ:

բուս

Լալավոա

Ս.

:

Փ'""(8գ-

ւ

ու

աՀագին

Համար Ստնվանու իչխանը խորչուրդ է տալիս մելիք Փարսադանին, ընդդի մադրելու Սակայն Մխիթարսպարազետը ընդդիմանում է, ասելով:

Թչնամիներին

էս. կանչէ ՎրաստանիցԴաւիթ բէկին։ է՝ «Լազգիները գալիս 8ն՝ քո'ղ դան. ո՛վ տղամարդ որ

ենթարկւում կանչելու»: Մէլիժ-Փարսադանը նաթ

ԽԱ

բ

ամա

ԱԳԱ ու

ապարատի

Ղ

է

Ընդղծուն

Է

լ

կարիք չկայ Դաւիթ բէկին ազդեցութեանեւ չի Մխիթար սպարապետի թող

անուն

ար

ն

փաստից որը:

ւնր:

անձչատականո

եւ

որոչ

առիթ է

պայջարի այս

Հերոսի բարի յիչատակը: Հէնց

աան Ծավանուն

ՀԱ առուն անձրաժեչտո

եւ

է

-

էնը

ամար:

որ

ա ԳԿ «րթ

ա

ու

ն

րաո

«բ

մարտիկ,

Վ

նուաճողներից: է իր նրկրամասիկամ Հայրենիջի ազատագրումըտանել օտառերկրեայ նկատմամբ: ուրիչի մի կամ Բէկի Է ո՛չ թէ թչնամանքի դրաեւորում է դա Դաւիթ հետամուտ Է իր բազՀաղորդւում ժէ նաեւ, որ Հ ցուչապատումներում Հետեւում եւ ալ է, որ Սզզբնաղփաստերից ԼԱ 1870-81)։ Այս ցոյց տալու» (անդ: կի զօրութիւնը

սպարապետը Մխիթար

ժողովրդական

միայն

բնոյթը Մխիթար տարաձայնութիչնների բայց չբացայայտուսծ բիւբուժակնարկուող: ոչ Թէ արդիւնք է Մխիթար սպարապետի պետի ն. Դաւիթ Բէկի փոխյարաբնրութիններում` էնչպէսկարծում են ոմանջ զինուածպայքարի նկատմամբ, աղատադրական «դաւաճանութեան: մաստ եւ էսկ կետանջի Համար արդէն Մեիթար սպարապետի որը պայջարի': (ազատագրական ռուր ձրի անՀչամակերպութեան էր դարձել),այլ ճրկու ուժեղ-անչատականութի՛ւն` նչանակութիւն դրսեւորում: ԴաւիթԲէկի եւ ժիւս Ինչպէս Սկզբնաղբիչրի ուչադիրԸնթերցումբ Ց9ոյը Էէ տալիս: են սպարա-

..Ֆ

այդ ընթացել, ընդորում՝ բարդութիւնեերով երբեմն փոխյարաբերութիւնները զօրապետների նանւ են Բէկի երբեմն չափից Դաւիթ մեֆ եղել պայմանաւորու՞սծ մասամբ բարդութիւնները երբ տուալ անձնաւորութեան խտութեամբ: չՀիմնաւորուած Հասնող դաժանութեան առաւել՝

ոչ-բնորոչ այս կաժ այն թուլութնան կաժ էլ վր" «ժի նկատառումով Համար պատածչական` Այդպիսին է, էր պատժի միջոցի` գլխատման: դիմում առաւելագոյն միանգամից ԻՐ փայտնի, բազում ճակատամարտերում Փաջագործութիւններովկալերի տարաբախտաբար: Բէկը միայն նրա Համար, որ խուսափել որին հշկոյն գլխատեց Դաւիթ զօրապետԳալի պարագան: 8. անմիչապվս մարտի բոնունլուց: Ի՞նչ նրաչխից կար ուղղակի դէժ ուժերի էբ Թչնամու գերազանց Հետ նաեւ ժիւս նման զօրապետների բացասական անդրադարձումից ապածովուած զգալու ֆաստերի ՀՄ

ունեցած

է Թեկուզեւ Մերթար Այ" տեսակէտից ախտանչական փոխյարարբերութիւններում:

քնչպէս Բնականաբար: եւ փուլերին, Թեղատւութեան Թար Սպարապետըազատագրականչարժման մակընթացութեան չն

ունեցած յարաբերութիւններ դժգոՀնլով Դաւիթ Բեկի ծայրայեղութիւններիցվ̀երջինիս պածնր է ունեցել: մէ նանւ. Հեռացման զատոնցման» ժամանակաւոր Մերձեցումից բացի այլ զօրապետներին:յայտնի ձե. որ Հալիձորի Հանգամանք, որը յատուկ է եղել նաեւ եւ Մխիթար չատ զօրապեներից: Բայց ժամանակ Դաւիթ Բեկը լջուել էր իր չատ ճակատամարտի եւ է գտնունլ Հաւատարիմ միչտ իրողութնանը, ամենուրիջ ապարապետը, չնայած այս ռազմական Բերել մարտական մասնակցութիւնը չարունակելով պայթարին՝ աղատադրական մէջ, ժեր Հաժոզատմազիտական գրականութեան Բոլոր գործողութիւններում: կարեւորագոյն Ա. Միրզոյոանը` Գրելով: «Մխիթար բարդոյթըբ այս է մեկնաբանում մամբ, միանգամայն ճիչդ չի դէմ երա մետագայ գործողութիւններից՝ Էնչպէսայս երեւում է օսմանցիների սպարապետը բէկից։ Դաւիթ լինելով ժամանակ դժգոՀ այդ այլ շարժումներին, դաւաճանումհայ ազատագրական ու

"

.

սակավ":

| թմածաճ մեկնաբանումների սխալ զողմից` ) աղաւաղելով մէջ դրականութնան ազատագրական ատունրելով տուհլպատմագիտական այն արտայայտութիւնը, Թէ «ո'վ տղամարգ է` Թող ուսումնասիրողեերի

չբմբոնունլով

,

ու

հանէ:

ՊԻՐՀ 1902: Ա

Նա մաՀչուան է դատապարտում իր սպարապետին» լցնում է Դաւիթ բէկի սիրտը մեծ ցասումով: Հ- Յ. գիքջ 2-րդ: էջ 197)։եւ կաժ՝«Բայց դարձնալ գալիս հայիվատութիւնը (Երկերի ժողովածու, է խանի գործը չակելու։ Այս անդամ վատ Հանդիսանում է արդէն Մխիթար«պարապետը»(անդ, ձֆ մեր ԽորինՀամսզմամժբ՝ գոնէ ՄխիթարսպարապետիՖրատմամբ, 198)։ Աբուսծ Ըընդծանրացումը չափազանցանտեզի է. մի մարդու նկատմամբմանաւա՛նդ որն իր գլխով Հատուցեց ազատագրական սայթարին իր նուիրուածութիւնը այն էլ իրօթ ղաւաճաններիձծոթով:::: է տալիս: ՄԽիՑոյց ուսումնասիրութիւնը խորաբնին Սկզբնազբի-րի

ի

"է

չուչաղարու

,

չի«բջն

'

փաստաթղթերում, դիւչանական ժեր Սկզբնաղբիչրում մեկուսի չէր չրֆակայթի կղզիացած չարժումը ազատագրական

առկայ

Սիւնիջի

ծւ

գրոծում զօրականներով

։ )

'

պրակ 2. չչ 64)։ Դիւան Հայվիմագրութեան, Բարխուդարհան,

ց

ու

են

լ

ի ի

| լ

Բո չուրֆը: («Տեղեկագիր» Համախմբել Հ նրանից Հեռացած ՒՕ. 8, 19652, չջ 20)։ ՍՍՌ ԳԱ Հասարակականբաժանմունքի, դարի առաջինէրքանամնակիՀայ կերպարը սակայն: ԴՄ

զինուռորականութիւնը

ԳՆ

..Ֆ

,

Միիթար սպարապետիՀերոսական իր պայքարի Հեռապատկերումյառնում է մեր առաջ ոչ միայն ռազմավարական ազատագրական

ՔԸ կողժնորոչման ժանաւա'նդՓաղաթական այլեւ, տաղանդոզվ Փաջագործութիւններով, Նա պատմութեանը Թողել է այնպի»ի մեծարժէթ պայծֆառատեսութնամբ: զմաստութեամբ ու

ու

'

| :

|

դէմ Հայ ժողոլուսաւոր էիր անունը որպէս նանւ Փաղաթական փաստաթուղթ, աւերժացնում մէջ: տարեդրութեան ոգորումների վրդի պատմութեանաղատադրական ինչպես մեր Սզզբնաղծաւալման այս ժամանակաչրջանը, փրաղարձութիւնների ԳՓատմական մոլեգնող պատերազմէ թուրթ-պարսկական Բիւրն է վկայում, Հայ ժողովրդի Համարվատկանչ:ում օսմանեան էրենց առաջխաղազօրաբանակները բարբարոս գիչատիչ առաւել երբ ներով, Ֆուաճած Հաստատում եւ էին լուծ արիւնոտ Անդրկով(աս: ցումներովդէպի Հայաստան Հայ Ազատատենչ ժողոդաժան տիրբապետութեանը: ռլարսկական փոխարինելով ճբկրներում՝ տունց ինչպէս ցոյց զինուած դիժադրութիւն չարժումներով ազատագրական վուրդըԴաւիթբէկեան օամանեան Թուրթիայի դիչատչի` եւ առաւել վտանգաւոր բայց նորակոչ, անպվա պարսիկների, եւ ռազմավարական պատմութեան արունհստի դէմ, Հերոսական ճակատամարտերի զօրաբանակների առաջխաղացումըդէպի փայլուն էջեր արձանագրելով: Միւս կոզմից` ռուսական կայսրութեան զուգադիպում ԲԸ եւ եզրտումներով՝ Սեւ Ծովի ափերը Թէկուզեւ ֆաւալապաչտական Անդրկովկաս տակ Հեծող Անդրկովկասի արիւնոտլծերի եւ պարօկա-թուրթական էբ: ընդառաջում օբյնկտիւօրէն, Փատմագրական Թւում ծւ Հայ ժողովրդի,ազատաբաղձձղտումներին: այդ ժողովուրդեերի, խր առաւել Հովանաւորուքիւնը Ռուսաստանի ցարական անչուչտ վկայութեամբ, աղբիւրների որը

ու

|

մանաւանդ յարաբերութիւններով աոցիալ-տնտծսական վարչակարգով բաղձանք՝ իոկ գերագոյն ազգային մ ինչեւ նախամքծար էր. աւելի ջատ ժչակոյթով մեֆաՀարուստ

առաֆաւոր

ու

յ

ջան ջաղաջակրթական ժամանակաշրջանում, ժողովուրդների Համար տուեալպատմական բոնապետութիւնները, բարբարոսական պարակա-թուրթական մակարդակումզոոնուող ցածրագոյն պարզապէս աջակցութեան, Հզօր առանց դաչնակցի միայնակ Թօթափել որոնց մղձաւանչային չուծը այդ

կ

Ռուսաստանի ինջթնաբուխ անկասելիձգողականութիւնը չին: որ Անդրկովկասի ժողովուրդները բացայայտ հրողութեան, այն էդառնումչնեորՀիւ Հասկանալի բարգաւաճման մականիտակո՛չ ժիայն ֆիզիքականգոյութեան ռուսական կայսրութնան հարստացմամ զարգացման մ շակոյթի ազգաչին ա՛յլեւ կ՝ունենային, ապահովութիւն Հարցադրումեք..ի դրոյթների ծրագրի ԱՀա այդ ազգային ա զատագրական հնարաւորութիւն: եւ

անկարող

Հանդէպ

ու

այդ

չխոստացողՄխիթարբէկի եւ նրանհամախռհհուզբաշիներիստորագրութեամբ

ու

զ Միւն,իջի Արթուն Ղշր ԻՔ 7Ղ ած ԲՐ Ուղերժձով՝ : ՐՔ Սրւնիջի մի չարթ Մարտի 24-ին Թուականի ստորագրութեամբ:

էր Մ,խիթար

առացադրողն ֆաղրոզ

ա

ռպարապետ արապեոը

Ռուսա

զօրապետների Համախօսականէ մղել նա Ռուսական Արջունիթ՝Սիւնիջում լիազօրութեամբ զօրականների Խնդիրների պաՀանջների մասչտաբների զինուած սզայքարի ազատագրական ծաւալուած Համատեղ

ու

|

եւ Մխիթար սպարապետի փոխյաֆորդումը ազատագրական թուականին Դաւիթ բէկի մաչը 1730 Թուականին ճակատամարտը, Հրամանատարական մգուլիսի պոստում, գլխաւործլու եւ Թա «օսման ՄխիթարսպարապետիզոՀուելը Խժորէակում գլխատմամբ

առաջադրմամբ եւ

լ

արը

|

|

Է ք7ՇօՇԽՕԻԼՄ ոքճտւդօտ»օ187 "ճՏնղեկագիր» 12Յք-ՇՏոՅՃ մեցաֆ յետ օսմանցոց»:-»" ՈՉՇՈՅԵՆՏ է, բաժանմունթի։ 1952. ԻՇ. 3): Ընդգծուած տողերից ակնյայտ երեւում ՀՍՍՀ ԳԱ Հասարակական արքւելումը ակբզջաղաջական չարժման ազատագրական Սիւնիթի) (է. միայն ո'չ Սինիջի որ ոդելնչման այնպիսի Հզգր աղբիցեւեթ եղել է վառ արտայայտուածռուսական կողմնորոշումը: դա որ ռուսական իչխանութիւնից Համար, թափի վերէլջի չարժման Բիր է էղել ազատագրական

| :

|

'

|

են,

ոի

Սիւնիջում՝ուչադրաւ դիմագրաւումը առաջխաղացման զօրաբանակների

օսմանեան

ծնջ` «Ո'վ ծառայութիւն է, անկասկած, նաեւ Ռուսաստանիհամար: Ուղճրչում կարդում զի ր նարե ՒԱՒ ն վասն թագաւորին: արն, եւ դութ չարչարանց էջԵՄՔջաչում որ Քրիչոուի անձմջ, բան այնպէս

ՉԱՐՋԱՐԻՈՒՄ,

շր պիտի ՋԱՆԻՆ

ԵՂԲԱՑՐՈՒԹԵԱՆ

եմբէ, որ վետ սոցա պատերազմի տալ: Հիմա Մեթ Դ (4) տարի կարեմթ պատասխան դատաստանին էն զգացումով վեչ արժանապատւութնան Ա

ԱՑՍՈՒՀԵՏԵԻ»

ՋԵՐ Ազգային (անդ): ՀՐԱՄԱՆՔ են նան. Սիշնիջե "ր Ռուսաց Արջունիջին: տոգորուած Ուղերժի Հեղինակները, երբ չիչեցնում առտուա-

իկո Աի ՍԻՍ, չարչարանք կրկնա աւ ՎԿԹագաւորն

աարի

անդակում»

ա`

վին,

որ օգնութիւն հասուցանէլ| Համար՝պիտի

տ

.

|

|

"

|

էշ

ուժ

Նա

ՐՀ

«Հայ-իրանական

`

արդիւնք միշօշափելի էրիրականում արգասիք իրադրութնան անկազմակերվ խառն ո

"Հ

է

բնագրի

Հ Հար կ

այց

ենքք

մ.

Հ Համարում Մ

նչել նչել,

ժ դճութսբբ

ն չափազանց չափ

որ

ին,

'

եթէ

են չ ասենք

նՀչնարին է

անձնա

ճշ

սպարապետ, «պարապի Քոզե «Գ Միքա յոիերուլի». Բեկին մաշոր զՐ"48րբ.ՐՐ: Դուք եղին, "րի մասին, է Հալիձորի Հակաղրւում ԻբրեւչարժմանղլխաւորՀրամանատարի, ծութեանը եղին ձչատ Ըստ ւսմԴ զրոյցներիՀալիձորի սակայն,Սկզբնաղբիւրը ոչինչչի միչատակում:

ժողովրդա

,

ա-

ար

Իա

,

չի է:: ո ագամ բանի ՔՔ րաոր»ԲԱՐ» Բ արա Հանդէս»: խոստանալով կերպ օգնել նրան» («Ազգագրական Հալիձորի վարձակուելու ԽԻ ՀԱՄա"ւԱն, Ս" ցուագատումը մարդա ատաւի / ԿԱՆ անդ. ո լուծել:

ո

եւ

օտ

ա

աա

ուղարկու

արդ

նպատակո

ա.

գԳամոզու

ամէն

վրայ'

ո ԹաՆ ի մի չներին ԸԶՁ ԼԶ ուս Հր աու: ա ի այսո կո աար Ուլագրաւ է ժողովրդականզրոյցենրում պաճպանութծ

,

ի

ա

Աի

ը

ո

հաւ այլ ֆանք-):։ էլ 198. տողատակի, է նոյնիսկ զլխագին պարսիցչաչը Համար գլխատելու ջարժումը տեղեկութիւնը, որ ազատագրական է ին Հեւտեւում չարունակ «Փարսիկները մէջտեզից վերացնողին: Մեիթար սպարապետին խոստացել այն մարդին որ մը ներկայացենրիրծն մեծ է խոատանում դումար չաՀը պարսից նոյնիսկ նրան, ոճիրը: պարսից չաճր է Մխիքարիգլ""Խը» (49 196)։ Բայց ծրբ իրագործւում ախապատրաստուած Հետ ժիասինպատուովԹաղեն» (աեղ. Գոր Բո մարմնի գլուխըետ է ուղարկում խնձորէոկ «Մխբթարի բան վաղմում գանուաֆ աւերակ Խեմորկակից «ծարաւ Նոան քաղում էն ՆՈՐ Լ

րուա

ունեցած բացառիկ կա եման ց ով դոզա ե, 4եռնարվում է է` եզրա Ֆրա ում ր ր Հանի Ա ՂաԴՐ Ռուսաց նոյնիսկ / եիՀ" Համարում դրա առաջումը եկաւ ընքացջն . եե ՒԶ Ն Հե ղինակներին: սպիտակի վրայ գրում է: «Դէպջնրի յետագայ Ֆ, սեւով որոնց ստորագրո-Հաստատելու սակայն, որ աւելի իրատեսէին շարժմանայն ղեկավարները, յօդուածը՝ (տհաս Ֆրա տակ» գրութեան այդ էին թիւնները բացակայում կրավիճակը Նադիր-Շածի Փաղաքական 1726-1736 ԹԹ- եւ արեւելեան Հայաստանի զինակցութիւնը Օօ. 2, 1979, էջ 75): Համարեա նոյն սխալ դգնաչատաՀամալսարանի»: օբօթ3: «Բանբեր երեւանի անց է կացուծլ նանւ ԱկադեմիականԲազտարաբախտաբար կանը մի ջիչ այլ ձեւակերպմամբ: Հատորում, ուր կարդում ձեք. «Այսպիսի 4-րդ պատմության» ժողովրդի «Հայ ,աձատորմակի՝

ե

ատ

որ այս

իո ւը ում:

յայտնի

,

,

խզ

Թագաւոր"

ա մա գանի ոքիչԽնե7 Ա մեկնա բոթնան րա ակ աստաթլթի բիտ անֆազէան«եմ Այս»,«րատմական աանծերատնաջ է: Համանակավ մտայղացման աութիւնն . Է առատութեան» մէի մո,

Խան մերի ՈւդէրՀի՝ տեսակետից ագի տակա

ոս.

անուամբ

փորձել վերանայել Սկզբնադբի«րի ԴԷԵՎՏԵՐԻ մամանակադրականխախտումներ անելով Հաւաստուասծ է ոչ Թէ ազաայնքանով, ժամանակարբանութիւնը որջանով այն ու էրաղարձութիւների վկայութիւններով մասնակիցների շարք մի տագրական չարժման մի մասնակցի, այլ՝

ազատէք,որ չլինեն անօրինացգերի» (անդ)։ զթագաւորինհրամամաւն ՛" ուիտ սխա տարաբախտարբաց ականո նան

կարնա սէրձ

ուղ-

չօչավում

որոնք վերաբերմամբ

Ն Ի- Կ Բր Եմաանար Ի Սարո լեալ Քրիստօնեաքս ալ|ն|ջարակ Բ|մեզ, մնացեալ

մ

օրա

1953.

են Սիւնի ջի ազատագրականչարժման առծասարակ դցելով օսմանեան երեջ տարով, դուրս այն կրճատելով տեւողութիւնը զինուած պայքարի ԴաւիթԲէկի վերանայում ժ ամանակաչրջանը ամբողջ դէմ ժղուած Հերոսապատումի Թուրթիայի ժամանակաչրֆանը Հրամանատարութեան գ լխաւորած սպարապետի մաճուան թուականը Մխիթար

| լ

.

ւ

Երեւան,

Համար Հիմջ պատմաբանների

Ստնփանոս Հաձումեանի

կասկածի տակ վերցնելու

տունլ

ու

Լ-Խ.)։

Ճքոտօ-

ոտիատիւճ

աչխատութիւնը,

Հանդէս». ԻԹ. 4, 1972, էչ 177-18)։ մա-բանասիրական որոչ Ի դեպ, Ուղերժի մասին լռութիւնը Սկզբնաղբիչրում`

ղէմ՝ Թշնամու Ընդծչանուր գնածատելիս ուժերի ծառայութիւնը Հայ ազատաղրական ռազմատակատի ծւ ազատել զինական օգնութիւն ցոյց տալ ԳԱՐՏԱՒՈՐԵՑՆՈՒՄ Է միաժամանակՌուսաստանին «...Զի ո'չ եմ կարում դերութիւնից բնաֆեջումից: Հայ ժողովրդին վերաչաս «վանդակուած» --վ.խԽ: բ ) որպէս Հաւջն եւ ատր անդրնՀԻԼ: ալ ժնացնալեժթ է ժէչ ղալին(իժա՝«բերդում» Հ--

86աճ"

ոքճտթ-

թՄօՇԽՕԻՄ

ԷԱուտք-Ծ6ԻԶՃ

ՕՇՅՕԾՕւՅՈԵԽօ6

'

Աբրահամեան,

:

տեսակէտից, ազատագրման,այլեւ Ռուսաստանիիսկ ապահովութեան բարօրութեան

ՃԱ111

Կօւոօքյո

նոյնի՝

Միրզոյեան, «Մխիթար-ոծկի կողմից ոուսական կառավարութեան էջ 212-278. «Դաւիք Բէնի «Տեղեկագիր»: ԻԹ. 8, 1952. Մշ: Յովհաննիսեան, չուրը». Հարցի դուաֆ Ուղէրձի Իօ. 1, 1940. Աշ: Համալսարանի», երեւանի «Բանբեր գլխաւորածՂափանի ապատամբութիւնը», չուրֆը»։«Գատչարժման պատմութեան «Սիւնիջի ՋԿՂԱ դարի ազատազրական

'

ու

3, էջ 89-99.

ՎԾ.

Ա.

|

պատիւ է բերում

ոռքոօտ

ոոքօոճ

«օԻՕ

յ

պայթարի ղեկավարներին: ազատաղդրական ոչ միայն Հայ ժոզովրգի կարեւորութիւնը ռազմաճակատի ղավփանեան Նրանջ խորապէս ըմբռնելով դանում

"րը լայն շառաւիղով, դարձումների

ուղարկուելը

«նուէր»

ու

Փննականպատմագիտութիւել ԴՇՂԵՇԴԵՄ" «Տեղեկագիր», 1952.

օսմանցիներիդէմ»։ Ուղերձի Հեղինակների Փաղաքական կասեցումը Սբ-նիթի առաչխաղացման զօրաբանակների է եղել. որ օամանհան Համապարփակ այնքան ու ամդրանաեւ ռազմա-Քաղաժական կապով է հակադարձ ղիտունլ զինուած ուժերի կողմից`

իբրեւ գլուխը»

անմեկնելի մարուցւումՀակասութիւնննր (աա Ուճք»դօհտո "ՈՉՇոտաւօ

'

են պատերազմել

եւ

ԱՆ անարի Է

նաւ

կողմի եւ այլն: Այ փրադարձութիւնների փաչայի օսմանցի դլխատունլը իրենցՀերթին, նանւ է ժողովրդական զրոյցներում պարփակուածժ"ւչապաապացուցւում Հաւաստիութիւնր նչուած օդուածը «Ազգագրական Ե. Լալայեան, (ո՛ւ տումներիՀամապատասխանութեամբ ։ Բայց դէպջում: Համաղդրման Գեր 12.չչ 196-197) շանդեա»: 1905. աճա:Բոլոր փաստերի որոնբ եւ ժուզելեն եւ են Հարցեր կասկածներ:

ու

«սպառազինուել մարտիկները ազատաղդրութնան յոյսի ողեչնչմամբ ստանալու օգնութիւն զինական խմաստութիւնը

դաւաճանաբար՝ գեղեցիկ

փաչային»ֆրա «Վիթխարի

|

որոչակիութեամբ աներկմբո

ուրուսգծմամբ: Այ փասաթուղթըվառ կերպով Այդ Ուղերձում չարժման ռուսականկողմնորոշումը: է Սիւնիքի ազատագրական բնութագրում ապաւինեցաթ: եւ յուսացաքաթոռ թագաւորութեանդ ասսուածէ. «եւ մեջ Աստուծոյզօրութեան Եւ Աստուծոյ յօգնութիւն պատերազսպառազինեալ քոյ, հւ ակնունենալովձերում իշխանութիւնն եւ

Մարտի

Հաւաստի նկարագրել ետոյ, Ընդծուպ1728 նրանից եւ, մանաւանդ, ունեցան Ուղեջ4ի դրությանժամանակամիչոցին

,

ու

ու

թ.

1972. էջ 171)։ (Երեւան, աղերսագիր-ուղերձը» 24-ինշարադրուած է մասին, Բայց եւ Հետամտում է այս լճում փաստաթղթի զարմանալիօրէն Սկզբնաղբի:րը որոնջ տեղի այն Բոլոր փրաղդարձութիւնները: կարեւորագոյն ճչղրտութեամբ

'

հատումները ոպյատում,-.« ՀարԽՆ4ո .ի աւ Հրեային աայ էե՝ մ աղը "Պ Խիքար աուն վերաբերնհալ: Բաղի 1անների Մ ՀՐԻ եոջով գլխատելու փաստի կում Հայ ւ վաղմում 180,Ա ատ" ա

քկեղք

աաա

ո.

արճանա

Ր

Ց

բոլ

թ

դաւա

կերպա

ապան ամ

ասփարական

արտ աո անան

Հերոսական

ձա

8ւա

Միհ

Բ

ու

սո

ալական

խոլ

եւ

Հաաա Ա ԽորՀրդայինչրջֆանում: ցատկապէս քեզերում՝ առանձին արումատավաւն մ,

ռպարապետի

է Կ բացայայտունը

նրան ամրոցը եւ ԴԸ գրաւում է Բա ՂԸԸ. ատում: Ր Գ Ի՞9Ը: Բ բոնում են Նկատենք, որ սոյն դաւաճանի մասին ժողովրդական չուչապատումներում բացայայտուած Տաթեւ Փաջալերուած «Դաւիթ-բէկի ցաղթութի-նից գիւղի մանրամասներ: առաւելՀետաքրթիր բնակիչները գալիս ծն արա մօտ նւ գանգատւուխի իրենցմէլիթի (իժա` Բաղբիրի Լ.Խ.) դէմ.

դիրջով:Չավնդուր է կոչւում նաեւ զօրավարները եղել են՝ Թորոս գաւառի Չավնդուր գետը: Ըստ մեր ՍկզբնաղբիՀրի՝

Զավնդուրը դուրը

33. Համանուն

ԴուառնեՐՈՑ

Ղափան,

էչ ձորաձովտային Ր

աշարում աչար

'

Թովմասը:Թուրինջը,Ցովձաննէսը Փարսադանը Նուբարը:Վարդանը: Բայինդոչւրը: իչխանը, է տէր Աւետիսը: լ

նչանակւում զօրածրամանատար Ջավնդուրի տանուտէր չ առաջին Ղավանի վկայում, մեր 34. ինչո էս Սկզբնաղբիչբն Թորոսզօրապետը, եւ չարժմանը Բւկի գլխաւորած ազատագրական Դ աւիթ զօրթով ԲԸ որն միացաւ էր. Քչխաններից գորռազմական Սիւնիջում ծաւալուած զոծ գնալը Հերոսաբար մարտնչեց մինչեւ դաւադրութեան է նչում, Հազասութիւններ ինչպէս Սզզբնաղբիչրն չրջֆանուժ, Թէեւսկզբնական ծողութիւններին: Դաւիթ Բէկի Հետ, մինչեւիսկ զինականբախման է Թորոս զօրապետը ունեցել Թիւրիմացութիւններ Քն տարաձայնութիւնեերը որոնք ունեցել

են 2000

Վերջում

զօրբ:

--

երբ իրենջ ապատամբելեն նրանից չատ ասելով որ սկզբներում է կրօնը, իբ Դաւիթանունը փոխել է մաՀմեղական Թավրիզ`ուր -բեղունել

միայն

Հաղորգած

Ա

թուրքէ,

է

որ

Ֆդրել

կնութեան

եղել:

Դաւիթ «Անմիֆապքս

որոս

է

որ

իչխա

Գորանի

է բազմակնճութեան

նասիրման առնչութեամբ այցելելէ նածւ եղվարդն

է,

Բնութագրական

նքրի-..:։

կա

այս

առումով:

ոբոչում հլնելով,

ուսուժ-

։

կը

տան

դաչտը»: «Նարդգիզների

երկերի ժողովածու, Ուչագրաւ է նաեւ

Հ:

8.

երեւան,

1960.

(Րաֆֆի, ողբալիպատերազմը» կատարուհցաւ

ուր

էջ 5682)։

գրառել է ե. Լալայեանը: Ըոտ որ դարձեալ զբոյց: ժի այլ ժողովրդական է Թորոսի բերանին, որովչետեւ «Ֆաթալի խանը սրի մի Հարուած տալիս եւ ժիայն է Հաղզնում, Հետեւապէս զ բած որ Էչխանը Թորոս երան ասել մէլիջ ՖՓոսնգիշլը 12. էջ 140)։ 1905. ԳիրՓ Հանդ». («Ազգագրական նրան» ԲԸերանի9 կաԸ ելիէ վիրաւորել

մամանակ կռուի այդմ՝ ՅԾ.

Թուրթերէն բառ «Տիլէնչի»

է,

որ

նչանակում չ

«մուրացկան»:

մ » Գոր ւա ՀաԱ աար : Ա1մ« . Մ տաձոգել րերին ր. յ" զաաա. ո .

նն

պարակականայդ

աածայիե,,

ն

Այո,

աո

ատնառո դրածֆոյին։ Այդ իսկ պատճառով,

Ի

բ

էր`

ատ բատ

է

59)։

են

եւ

միւս մէլիջների

միջեւ այնթան

տներն հրում են

սրւում,

տիտղոս զինուորական

| |

| :

։

| | | |

| լ

աարի:

առաջին Հերթին վտանգազերծել ԲէՑը յա. մեր Սկզբնազբիրի '

Դաւիթ

այ.մտաման որ

այ

վերջիններս

չարժման չաՀչերիը Սակայն սզատուիրակը, ազատագրական սպանելդաւաճանին:

սկզբում

նոյնիսկ

Հարկադրում է

Աւան

եւ

Միրզա նուզբաչիներին,

որ

գրաւոր

Լ-Խ:) բեկին, որ էլչի բեկն մելիջ Լ-Խ-) տվինք էլչի (իմա` «պատուիրակ» «Հաւաստիագիրը» Բաղէրնբերէ մել Սղնախն, եւ Թէ ինչ որ տեղ բերի, Թելիջն սպանենք կամ բոնենք ե.Թէ նեղութիւն -Լենիեւ Ժեջ գոնախկար (փմա «ՄեղաւորՖ անջ: ժերգլուխնեւ մեր ապրանքն էլ տվինջ էլչի բեկին, որ թէ մին մարթի Լ.ե.) Լինճնբ։ եւ այլ էո ղօվլբս (իմա «խօսթ» «ր Ք եւ թէ իրին տանթ Ք սպանենթ ՐԴ Ր Լ.Խ.) առնի Թէ մէւի Ք Ք ԴԻՐ 1Ժ խետ մասլայաթ (իմա՝ «խործուրղդ» մերթաքուն չէ գոյ էլի Բէկին ասի,Մեջ ներգոյդրեալ ռր մարթ որ Ամի բոնենջ, ուզբաէթո: այն արարէլԹէ մէլիջ Բաղերին էն մարթն ռր Լշել աժ ծւ էն մարթն,որ ժմասլայաթ Թոսլեղօվա թագաւորական զանտի տանք էլչի բեկին, որ էն մարդին սպանի եւ ապրանջ ապանեն, մենք բոնենջ որ բեկն ) չ. Քանոն -այ: էլ /իչենջ ո'չ: Թ: յիչննջ՝ դունախկար լինինք» որ չառաֆմելէլ ինչ ամար, --

թագաւորին Լ-Խ.) --

--

հնչ

7"աան Աոա որ

առ 7.

է1չ8 «որուամ"Աո" Լ» 78186 Բաղիրին

եւ այս Հաւաստիադիրը կաբճ Բայց Բաղիրի դաւաճանութիւնը մեծ մասչտարննր է ընդունում եա Է23ծուծը ԲԸ ծախուածուուղե է վարանման հնչ դ ոյզն մինչեւ ժամանակում դրժում առանց Նա դիմում է մինչեւ անգամ չուրֆ55 ձուզՀրէչաւորվանցագործութեան Թճան պատճառով: եւ նրանց կառափներըչածին ուղարկում՝ մօտ, է գլխատում իր Հրաւիրում բաչիների խաբէութեամբ

փութաջանութեամբ: (55) Հաստատելու ԲԸ «Հաւատարմութիւնե»«նուիրուածութիւնը» Հաղորդում է Իւան կարապետը որ կովարար էնչ խարբօվտարել այ Մեֆայմեծ Հայոց ուզբաչիջն տուն (անդ, էջ 158)։ ՂարաբաղիԺէլիթները որոչում են պատիվ, գլխճին շային» այ, աղարկել կտրել ածուան Այլեւս աններելի Համարելով նման ծանրադոյն րաոժել դյաւաճանինմ̀ «..-ՄԵ

ու

Հար

«Շածղուլի» պարսկերէնբառ էյոր նչանակում է չաչի ծառայ: է: Հաւատավոխ եղած Հայ մէլիջները նոյնպէս «չածղուլի» չին կոչւում: ՅՑ.

եւ

ու-

--

--

։

«յ

ձեզ ցոյց

«Հպատակ» "Ր չափմիչ (իմա` զքալանում» -- Լ-Խ.) առում,

Հեւ եւ նոյնիսկ տան մէլիջ մասին:Այդալի«ի Հաչտունլու ներա չապանելու Բաղիրբին Հաւաստիագիր ասուած է. զ.: .Մեջ Սղնախիմեծաւ ուր է 5-ից, Թ: ժեզ Հասել վաւհրաթուղթ եւ Ցունուարի (իմա ժողովրդով»-- Լ.Խ.) էս ԸԼԹԻԵղամբս Փոջբով եւ Մեր թԹաբուն Թալէղօվն(իմա «նեքակայ

ու

ւո

Փետրուարի

ԲՐ,ակասութիւնները Բաղիրի

մեծանուն

եղվարգգի ղի չրֆակայքը:Նա Հաւաստում է. «Բարգուչատի ներա Համարեա Թէ եզրի գերեզմանատան Այդ մի փոթրիկ գերեզմանատուն: Հանդէպ կայ եկեղեցուդռան Տապանաջարի է ՀոյակապՀիրի մ: որ որոչւում է միւաներիցՔԸ մեծութեամբ: վրայ այժմ ղդաոնւում մէկ ձեռթով բաց սուրը Մի զինակիր, Հ անդէս: է Ժենամարտութնան ջանղակուած վրալ մէկ էրեսի Հեռու ֆրա տէրը մենամարտում է ժի բռնած, միւսաովիբ տիրոֆ4իու սանձը կանգնել էր: Փոթր-ինչ է ժի այլ ստեղծել Հետ: հբեւակայութիւնը երեսի ժ իւս արծեստաւորի վրայ Տապանաթարի Հսկայի է մէջ առած աշխատում ործ ամեչի առիւծիգլուխըԱԱ բերանի Մի աղուէս: Ր «լ ատկեր: խործչրդաւոր Տապանաքարիարձանագրութիւնը է ոչնչացնում Քաջութեանը: կլանելնրան:-խորամանկութիւնըուժ Գա Զավնդուրի գերեզմանն Ձեզ կը պատասխանեն:այդ է։ Հարցրէթ: ժամանակից հղծուած կռունց մեր Հայրենիջթի կեանքում որ Քո է, ամբողջ Հերոսի, գերեզմանն ա՛յն հչխանԹորոսի Ցետոյ Խորամանկութեանը: դաւաճանի ղզոծեղաւ մէլիջ Ֆոսնդիւլ ԹշնամիներիՀետ, իսկ Վերֆը

"Է

Հայերին ղեղուրէնքն մէջը» («Մի էջ:

ութ» պատոմավ էպի եաոուանինթար: հար ԻնքԱւ իրադարձութինների տեղանքին անձամբ ծանօթանալու նպատակով արեան

ավված

"ւ

ու

առնչութնամը մեր Սկզբնաղբիչրի տեզեկութիւնը նկարադրութնան եզուարդի ճակատամարտի է պատկերաւորՀամեմատումարտադաշտը բնութագրւում զրոյցներում Հաստատող ժողովրդական Թէ դարնան սկզբներին Եղվարդի Որպէ» («Նարգիզ-զաժի»)։ դաչտ Շուչանների իբրեւ Թեամբ՝ զօրապետ Թորոսիեւ նրա դաչտումչուչաններիծաղկումը արգիւնթՀ Ընկած Հերոսների՝ ականնե

սա

չարունակ

աո ււ Քոփատոն կավար (խազերի նան ժէլիջ՝ թէ

Բարգուչատի

նաեւ

աղաչխարանջը ու

ստացել, մի՞թէ եւ նոյնիսկ յանդիմանութիւն ոտ րումն ո աղջկան: դիմում» (անդ, էջ 189)։ առած

Սգդբնաղբիչբի

,

անի,

ն

փախել է

ԼՄ Բաղզրի:

հւ գերի վերցուհլու գլխատունլու մասին այլ կեր է զատոքրը արտաջոլնլով Հանդէրմ. Ժոգովրգական լոզագատումնէրում բատ որի ոչ Ժէ մէլիթ Հարկադրական եկնաբանուածլ սակայն, նրա երեջ օրուայ է անընդ ծատ կրկնում «Լոյսը Լուսաւորչի Հաւատին վա՛յ ուրացողին», այլ ժողովուրդն Բաղիրն է նչաւակում նրան այդ խշաջերով, որ աւելի տրամաբանական է Համոզիչ: Համեմատիր: եւ է Բէկը զօր ֆարդում է Բաղբ-բէկի սակաւաթիւ Տաթեւ ուղարկում նրան գերի է բոնում բնրում ՇեՀէրբէկիմօտ: Դաւբթ-բէկը երան երեջ օր ժամանակ չ ՎՏԻՓԸ՝ տալիս: որ ապաչխարէեւ ապա ՇՆՀէրի անապատիդռան առջեւ կախել է տալիս: ԱՀագինբազմուբղաւում է' թիւնը չրչապատելով այդ ուրացողին 1906. գիրջ «Լոյսը Լուսաւորչի հաւատին,վա՛յ ուրացող մարդին»: («ԱզգագրականՀանդ, 12. էջ 181-82)։ մի մէլիջ ծւ: "րը Համարեա նոյն ժամանակաչրջանում ապրում գործումէ Համանուն Հետ. է դա Դիզակի մէջ ժէլիջ Տաթեւի մէլիջ Բաղիրի չփոթուել պատմագիտականգրականութեան 4, որը նոյնպէս պարակականդրածոյ չարժման ոխերիմ Թչնաժիազգաէ, ազատագրական Բաղզիրն են Իւան ածպանութսծ սպատուիրակ դաւ եւ ուրացող: Այդ մասին ստոյգ վրլայութիւններ ղած նրա զեկուցումներում: «ԼՄին| գրագրութիւններում Ռուսաց Արջունիֆջ այ: փոթ 2-ի իր զեկուցագրում :- որ անումն ելիջ Կայ- կարդում Ենք 1124թ: Բաղիր ԼՍ.) չէ դառման, զզլրաչին այ մարդով բերթ ունի, մեր մեծին քարէ (իմա` -ծ- Լ.Խ.) այ գղաման, դնամանաշ ֆրսաթ (իմա «առիթ» զում. մտել է Ենրթին մէջըն եփ

Հետ` է նրան Զատեղափոխուել գիւղը: «Րտեղից իչխում էՐ յետոյ տեղը, կոչուած Խորժոր վունդրի եւ այլ ՂարաբաբացԳջրբխանա Գեղարթունի, խերանցՎժանիս, Ձէյվ» եւ այժմ աւերակ՝ Ագարակ: եւ Ուչագրաւ է: Թորոսի (որ որ 1905. դիրք 12: էջ 189): Ուչագրաւ գիւղերի վրալ» («ԱզգագրականՀանդա». որ Թորոսը.իր չ նրանով: ժողովրդականզրոյցներում բացատրւում ՖոսնգիւլիԹչնամութիւնը ա'յնդէպթում: երբ Ֆոռանգիւլը մի վրացի Էշի է տալիս իր մօտ ապաստանած աղֆլանկնութեան եւ չնայելով, որ Հակառակ «ռաստիկ վաւաչոտ մարդ է եղել երկու

նա

այն աստիճաննեղում

պարտուծլու, բ Բաղզիրի էլիս

:

|

եւ

է,

եւ

է Եւ այժմ Քրենց մէլիջական (ոչման 74 վերադարձել վեծրածաստատուծլով եւ են վառելու է, իրենց տները թա կենդամճի այրուելու»:

,

Մամատ-աղայիազանել գետը:Ապա չունլով հմազլունցի եւ այստեղից նղուարդ

նեղել է իրենց

նա

ու

միֆնորդմամբՀարթւում Հեղինակությւնեերի հրականվտանգով, Բէկի Հետ: Այնուամենայնիւ, իբրեւազատաղրական եւ Հաչտւում է Դաւիթ Թորոս զօրապետը աչբի Ընկած զօրամասնակից եւ Հերոսականջաջագործութիւններով չարժման աժենահոանդուն նանւ զրոյցների նիչք է դարձել: Լատ այդ ժողովրդական կերպարը պայծառ Թորոսի պետ եւ նախ Հառտատուել է Թոռրոսաձոր գաղթած է եզելՍողանլուից «Թորոս իչխանը վուչապատումների եւ ձգւում խԽորանծից Բարգուչատի մինչեւ Հանդէպ է ասուած գ իւղի եմազլու ո ր տեղում, գտնւում

ու

։

չ-

դառուսպալոառելո:

«էս --

-- Լ-Խ.) Բերթին վերէն գնան:Ինձնէ մասլայաթ ուղում ան (իժա մէլիթնենրը (իժա` գորով գէ գոմ, արարին: ես էլ Լ-Խ-) գրում այ «Յեֆ մէլիջն բոնքցինջ, Լ-Խ.) ինչի" նման այ` չայզաղին («չածի որդուն»

Փանիօբումս

արագ արոաան

ան ԲԱոցԵՐ:

առաջի թէ՝

--

Հնտծւ»

(«իժա՝ որչավ Հայաստան «ճայնը» Քանդեցինթ, բերքն ասացիգնացէ'ջ: եւ էլ էտուր Համար ժեծին թաբե

կայ, ոխչ Աստուծով,ժեր գոմ:: 'Ֆ»(անդ): Հէնց

Լ.Խ.)

որ

ես

կոյլինեն»:

Է ոնսանի:զի էր կարիՔաջ,եւ որպէս եւ բ պատմութիւնս մեծամեծ Քաջութիւնս, զբազում եւ գործովք»: զինուած պայքարի եւ զօրաւոր յոյժ բանիւք որպէս ազատագրական Նրա, արիասիրտ,

Համարմինչեւանգամբանաստեղծական Հերոսականմարտիկի, պայծառ կերպարը դբուատելու Քո ժամանակակցի կողժից: ներչնչանջի Թեմա Հ ծառայել

էլ գէ

Հետեւնալ ժէլիջԲաղիրը: ւղարկել

Առաչինից ԳՐԵԼ: Թէ մեր մեծիցն (իմա` Պետրոս բովանդակութեամբ. «նոր վեր ձր կացել չային ԼԱ 21:27 են դարձրել» առել (իմա`«Թիկունջ Լլ-խԽ:) գրբ այ եկել,խայնընոխչ Փեզեէ զօնակ ան. .:» զօնակ որ Փեզնեէ խայերին ջարդենջ, գնանթ որ վ.Խ.) տուր, հնձ ղօչուն(եմա՝ «բանակ»

«ի նուազիլ Հայոց ազգի ա դառն եւ նեղ ժամանակի

--

--

Ցաղթող զօրեղ երեւեցար Քաջ զինաւոր տէր Աւետիս»:

--

(անդ):

մի ուրիչ

է Համադործակցել Բաղիբը նաեւ

Ղարաբաղիայս

ազգուրաց

Գիւլիստանի դաւաճանի`՝

աի ռաուիրակը ԱԱԱԱ որ

այտնում է: «:: Մեջ 1724 Թ. Յունիս ամսուայ ԷՐ զեկուցագրում եւ մելիջ Բաղէրին Հետ ղօվլ ան տվել եսայինօսմանլվէն եկէլ այ ուր ղալէն Ղափան, գնացինջ ծն եկել» Լ-Խ.), թէ Ժեթ մերերկրումս որչանջ որ են

«եօսթ (իմա`

արել».

«Համաձայնութեան

կոտորէնջ

չիրվանեցի կայ՝

Աաաարրա,

Թէ մեր

ն.

Աւան

դէմ:

«...Եւ

րվ րանբ Պարո Հաւաթէլ, ժէլիջ Բաղէրն ղօչուն

1724 թուականիցառաչ, իր արժանի պատիժըգնում է փաստաթղթերի1124 թուականիարդէն սեւ բոտ դիւանական կատարել: գործը իր էր չալունակում

։

երկրորդ կէսին...: չառնելով էլ Լէօն չփաթել է այս քրկու ազՏեղանքի եւ ժամանակի տարբերութիւնընկատի ժիեւնոյն անձնաւորութիւնը`իբրեւ «Դաւիթ բէկի նրանց Համարելով դաւաճաններին՝ գուրաց Այդպէս էլ Ֆա ծանօթագրելէ. Տաթեւի մէլիջ Բաղիրը: մէջ իչատակուած Ընտիրպատմութեան» իւան կարապետն իր նամակի մէջ, որը դրուած են երկու որ

այս

..

է վերարբնրում`Հալիձորի դէժ վանդիմանպլաչարման դրոծումների գերՀզօր բանակների Թուրթական պաչտպանութեանը պաչարժան եւ ստոյդ երկընտրանքի ձեւով` չարբունակե՞լ բոտ ձր, դրուած ձրեւոյթին, Հարցը Հալիձորի բերդիը` Թէ՞ բանակցութիւնների ոչնչացման պայմաններում զինուած պայքարը կնանջը: Ամենայն Հաւանականուպաչարուաֆների փրկել ապածովելով «խաղաղութիւն» ժիչոցով չարունակելուն՝ի՛նչ դիմադրութիւնը է զինուած թեամբ` Մխիթարսպարապետըկողմնակից ծզել է Աշծտիոը' կողմտէր այդ թւում մեծամասնութիւնը, է զորավարների լակ լինի" ուզում գնով էլ զէ մետոյեղեն անմիաբան կարդում ենք: «Բայց Սզզբնաղբիչրում էին բանակցութիւնները: նակից եւ զկնի միոյ զմի Հասին, եւ տարաձայնց/իրերաց:::. ուստի զօրացանի վերայ նոցա օսմանցիքն, կւ մէչ զօրականացն,որք ընդ ի անկաւ խոովութիւն պաշարեցինզբերդն Դաւթի բազում զօրօթ: փաչայսն օսմանցւոց Աւճտիսն եւ զաէր ոմամբթ երկու առաքեցին անդ: բերդի Մերթարայ էինի

Սինիջի ազատադրականչարժման ամենադրամատիկվախճանին ու

տա

դեղին մելիջ բաշչուն» (աես գեղին մելիք Բաղուն ողին», տպել է «ԱւԽտարանոց 42): «Մբ չչ-..».

,

որը

անուանուհլ

(ե'ւ ժամանակներում ցետագայ վերանուանումը 1980.

Թեւններ». պրակ 2. Երեւան,

դառնումԽՆԱ Դաւիթ Բւկի

էֆ 51):

Ս.

գիւղի ամբողֆ «Հալիձոր» զից արձանադրու«Վիմական Բարխուդարեան, այսն

եւ

է

նչանակութիւնըակնբախ Հալիձորի դիմադրական

է Հանդիսանում ժամանակ: չարժումների Դաւիթբէկեան դարբ առաջին Փառորդին՝ զօրավարը պայջարի զինուած կաժ չտարբըերբ ազատագրական կենտրոնատեղին

վանջից փոֆո-ինչ Հեռաւորութեան վրայ: ՇՆՀէրի բերդից ֆոխադրշում է Հալիձոր: Այստեղ: էւ ճանաչւում է իբրեւ «Դաւքի տալիս որը ԲԵՐԴԸ: իր լերան լանֆքին Դաւիթ Բէկը կառուցել է Հեռու մի երեջ-չորս կիլոժետը արեւելթ «Գոնւում դեպի է գիւղից Բերդ» կամ «Հալիձորիբերդ»:

պարսպապա'" Վանջ-բերդը է անտառներով: չբֆապատուած տեղում,

վրայ: ամայի բարձրութեան

կողմումկիսաւերվիճակում Բուրգեր:Ընդարձակբակի Հարաւային Հիմնապատեր» այլչինութիւնների բազմաթիւ նկեղեցի ծւ այլ չէնթեր, հ«կ արեւմտեանժառսուժ չջ Ս.. 140)։ սչխ:: նչուած (Բարխուդարհան

է, ունի մի բանի

ժնում

են

էր: բազում Հերոսամարտներում զօրավարներից ականաւոր «Այոաէր ԱշեոիսՆ արար վկայութնեամբ՝ Սկզբնաղբիւրի առաջնորդը: յաղթական փառաբանուած

Դաւիթ Բէկի Յ9. Տէր Աւեռիաը

|

։

|

|

| |

առ

է ձճոջ պայմանաւորուածութիւն Բանակցութիւններում զխաղաղութիւն»: չի վոանգ ժի ապառնալու: ոչ կեանթին Բերդում պաչարուածների որ բերւում, Հալիծորի են Բերդի դոները վաղն եւեթ բացելու: իշկ Քբրեւ բանագնացներն էլ պարտաւորւում իր մօտ է ածում թուրթ Աւետիսին տէր աֆելու՝ Բ կատար պատանդպայմանաւորուածութիւնը է դիմում:«Եւ ոտիպուած փախուստի Մխիթար սպարապետընոչն գիչերը Հրամանատարութիւնը: Հաւանեցան եւ Խրդուհան նոսա վ-Խ:), նոթա Հաճեցան, (չառ փաչայսն» ԲՐՐեւ գնացին եւ սոքա եւս անձին Աւետիսն: նոցա եւ պահեցին ինքեանսզտէր ոչինչմեղանչել ամենեւին

փօսելէնդ

Սիւնիջի Հավայրում՝ չրբֆապատուած գեղատեսիլ է Հալիձորգիղը անտառներով Ցայտնի Հեռաւորութնան Համանուն կիլոմետը գիւղից եւ Հալիձորի վանջ-ամրոցը՝ բանդ գաւառում, միչատակւումէ ազբիւրներում ձեռագրական մենաստանը Այ» բարձունքում: վբ»յ: լեռնային չրֆակայջում է «Հալի». էշկ նրա անժիջակտն Ճ դարից: Գիւղըսկզբնապէսմորֆ"րֆուել է «Հալի ձոր»:

մեծ

Աբրահամեան,

38.

ձորը:

տէր Աձտիօը եղել է Հալիձորի մէլիջ ուչերի պածպանուած 1905. գիրբ 12. չչ 182. նոյնն է վկայում նաեւ Հանդէս», փեսան (տե՛ս «Ազգագրական Փարսադանի է ազամեր Սկզբնաղբիւրը): Նա դեռեւս Դաւիթ Բէկի` Ղափանժամանումից էլ առաջ յայտնի է եւ էրեւում այդ ինչպլս մասնակցութեամբ, ծռանդուն ոդորումներով տագրականպայքարի րում ներկայացուած է տէր Աւետիսը իբրեւ ազաՍկզբնաղբի ուչապատումներում: ժողովրդական տադրական չարժման զինուած պայջարի բացառապքսամենադրականբարեմասնութիւններով մեֆ օժտուած զօրավարներիցմէկը միայն, որը վայելել է գլխաւոր ՀրամանատարիԴ̀աւիթ Բեկի

.

միեւնոյն մարդն է, սկ հրկու աղբիւրներումյիշուած մէլիք Բաղրը

աւթիւեները

է

զօրաց»:

.

աղբի«րներ եւ (էր:8-9)։ Մենք կարԲէկի պատմութիւնը .Ճ.2308,306) Դաւիթ

ԴաւիթԲենի պատմութիւնը ներելի է բացատրել տարբերութիւնը 1): Հ. 3, գիրՓ 2: 4 146. ծան. (Լէօ, Երկերի ժողովածու, մոռացկոտութնամբ թելադրողի իրամիանդամայն Ա. Աբրաձճամեանը՝ փարատումէ Լէօյի Թոյլ տուած այս չփոթութիւնը երեւում ձեռջթիտակ եղած վաւծրագրերից Նա գրում է: «...Մեր ւացի Հիմջեր առաջադրելով: --Լ.խ.) չարունակելԷիր չիչուածը (իմա՝իւան կարապետիզեկուցադրերում էլ որ առաջինԲաղին լինի Դիզակի քա: տր չվ, Անչաւանական յնտաղայ տարիներին Աւե մասին մ.չում է Գետրոսդի ո րի սխրադործութեան տղայի գի ղի մէլիջ Բաղին, Աւծտարանոց «Աւետարանոց է, փոխանակ աղաւաղել Հրատարակիչը ժիայն նրա տեջստը Գիլանենցը: Սարգիս Ա-

առկայ

ժղուսծ

նաեւ.

վոատաչութիւնը: առիթ է տունլ, եւ մեր սակայն, մի կրագարձութիւն Հաղորդումներից Սշզբնաղբիրի Այդ փրադարձութիւնը նրան «դաւաճանի»: լանիրաւիդատավփետելու որպէս: կարծիջով՝

:

փոթրիկ ժամանակագրական

դեռեւս

դե

է

Ըռտ ժողովրդականզրոյցներում

.

,

Ենք,

հուաճողեքրի

նաեւ

Բաղիրը մՄէլիջ որ Տաթեւի ա'յնտաբբերութեամբ, ժիայն ժամանակագրական չարժման, տագրական մինչդեո Դիզակիմէլիջ Բաղիրը դեռա

ծում

բնութադրւու

ներկայացնելովՁբՐե-՝ ՏէրԱշճտիսին

աժ

մէջն կոիչ» (անդ. էջ 210)։

Խօսում մասին «ՄոլիջԲաղբի 1-ին (բ է 1724 Թ: Փետրուարի

Հոր նա

ազգն տաճկաց,

Զի յաղթեցեր նոցին

Ր»

դուր»

չ

Բ ջեն «Սարին

--

նրկրէն

հուզբաչու

զանցութեամբ աթ անք Հազարան "24

,

նոսա

առաւօտ

--

առ

առ

հւ ի նմին դիչերի փախաւՄխիթարնի զարապէ առին ի վաղիւ անդր բանալ նոցա զդուռն բերդին. երդժնադրուժ Համաձայն, էրենց սովորութեան զօրթերը: ներխուժող Բ այց Թուրթական բերդին»: կոբձանելով Հիժմնայատակ սրախողխողմամբ՝ պաչարուածների ծղան եւ նախճիր սարթեցին երեխաներին, այդ բերդի պարիսպները:գերեվարելովկանանց Փարուքանդանելով միաժամանակ նենդուՀերթական այս իր փաչան Թուրք է. որդիներին: կ նոջն Մխիթարսպարապետի Թում առաֆչարժւում: ԹՈւնից յետոյ տէր Աւետիսին թոզնումէ Հալիձորումեւիր Խորչակաբերզօրթծրով ու

ու

ու

|

նաեւ են Բոց տէր Աւետիսին, սպանել ուժեր, որոնք փորձում Փոխարինում Են այլ Թուրթական հւ վերցնում է իր մօտ ապաստանում Թոյլուութեամբ ներա վերջինս փախչելով նրանցից փաչայի մի ոչ այնտեղից Հոռոմ եւ Վենետիկ: Աղզբնաղբիչւրը մեկնում է Գաղատիա: ընտանիջը` նոյնիսկ ասում Ա ւելին: այս փախուստի մասին: Աւծտիսի տէր դրամատիկ Խօսծթչի դատապարտող մասում, ուր Թւարկւումեն եւ բնութագրւումԴաւիթ Բէլի րի եզրափակիչ Սկզբնազբի Հիացթով: է ամենայն բարեմասնութիւններով Աւծտիսը

ոէր զօրապետները

ներկայացուածֆ

ու

բանտարկութիւնից`մէլի Փարսաղանը(ինչպես եւ տէր Աւետիսը) իր բոլորանուէր մասնակցուՔիւնն է բերում մարտական գործողութիւններին: բատ աւանդական զրոյցների, Փարսադանը Դաշիք Բէկի Հօրեղբայրն է Համարում, բայց դա Հերքւում՝ փ գրաւոր, Հաւաստի՝ աղբիւրների Թիֆլիսցի Ղուզանենց Թաղին իր փֆրկագնած Ատարանի թ. վկայությամբ: անքրկմիտ պարզությամբ գրում է: 4': որդի որ է իմ փեսայ»: Մչլիջ Փարձադանը բոտ Սկզբնաղբիչրի։ դաւաճանութնան ուղին բռնած աջուլեցիների

որ տէր Աւետիսը Վենետիկում է նաեւ, ց Հաստատւում ինչպես յարակից փաստերիջննութիւեի թելադրում է Ղուկաս էւ զինակիցներին՝ մարտական միւս միանալովՍաքվանոս Շաճումեանին Սիւնիքի զինուած պայքարի Սեբաստացուն սինին մլ, սկսած Լէօյից' տէր Աւհտիոը անարգանջի գրականութեան Բայց զատմագիտական է. եւ «սեւ գործ» դ րում Լէօն կատարողի: չարժման «դաւաճանի» է դամւումՔԲՐԵ- ազատաղրական մի այնպիսի մտցնողն Քայքայոււմ մէչ ներջին Համերաչխութեան «այղ Դաւիթ Իէկի դօրապեաների Նման 1.Խ.)։ ընդգծումը իմն է (էջ 206-207, Աւետիսը» Տէր ինչպիսին էրչ գործիչ հուժկու ոչմի փաստական չի առաջադրում պատմաբանը վաստակաչատ Համար, սակայն: վայտարարութեան Դա ինջն էլ լաւ է ըմբոնում, ուստիեւ Խոստովանու չլինելու պատճառով: մէջ Հիմջ՝այն Բնութեան էր: որ ինչպէս Թէ Համար Հասկանալու տալիս չ ի է. «Փատմութիւնը մեզ ոչ մի դրականցուցում .

Հերոսապատումը:

Դաւիթ պէկն, "Ալիխանի

Ցիչատակարանում

,

--

դուրս չրջափակումից

207. էր Դաւիք բէկից: իրար Թչնամի դարձան»(էչ բողջ չարժմանմէջ, այժմ. նրբ էրկիրը զրկուել մեկանմնապաստան չարժման պատմութեան Լ-Խ.)։ Ազատաղդրական իմն է

ընդգծումը Ենրդըպաշտպանող պնդումնայն մասին,որ Հալիձորի Հեղինակի ենթ Համարում Ֆաբանում Հ ԲԲԸ: «բացատրելի» ծաղած տարամայնութիւնր, ժիֆեւ Դաւիթ Բւկի զօրապետների թելադրանքով ուժերի եւ ոչ 22 ոազմական դաժան էրադրութեան Հաչիւներով», «փառասիրական պաչտպանուվետադայ ՀալիԳժորի պայմաններում անչուսալիութնան ապառման, դրսիցօգնութեան եւ տէր մի մասը այդ Թում էր Համարում զօրապետների պարզապէս ինջնասպանութիւն Թիւնը պաչտպանութիւնը՝ գտնում էր Հալիձորի Հնարաւոր դեռեւս սպարասլետը Աւքտիսը: իսկ Մեբթար Լէօն, այնուամենայնիւ, գրում է. այս երողութիւնը: գնով: Հաչութչառնելով Թէկուզեւ կնեանջի եւ այս կողհաշիւմերըփառասիրական էին գործում մէջոեղ է ղուչակել, որ «Բայց Հեչտ կարելի է ծրեւան գալի»Ֆճջ 207)։ Փատմաբանըայս դերում աւելի չուտ պատասխանատուի մից`Փածանան եւս. անում մի եզրակացութիշւն է զախուռն չափազանց էլ մեկնելով նենթագրութիւնից անծամոզիչ պայջարի «դրական ազատ կերպարը իբրեւ որով ամենեւին խեղաթիչրւում է տէր Ազոխի «դաւաճան»: Միայն Հալիձորի ատոր բոլորանուէր մարտիկի, այս անգամ Համարելով նրան.:: ելնելով Հնարաւոր է, ոչ սթափ գնաչատութիւնից փրադրութնան կրի"իկական պաչոուլանութեան չանգել ջննութեանը: փաստերի զգաստ ջան պերճախօսութեանը տուրֆտալովառաւելապէս եւս. Մելթարիիչիանութիւնը «Մի չ արունակունց տարի Հետեւութեան այսպիսի առարկայազուրկ ժինչ այն եղաւ, որ Հերոս ջաչանան ոտորանաիր Այդջանժամանակն էլ բաւական Հալիձորում: անէրիր վատութիւն Համար՝ անելու ընկերներին վատութիւն ռազմական աստիճան,որ եր նախկին աղՀբէչաւոր այսթան կողմը:Անձնականութեան օսմանցիների թեքունլով ամբողչՀայրենիջին,

|

-

,

անդամ է ցուցարքրոլ:

(էջ 207, ընդգծումը իմն է --

ու

Լ.Խ.)։

տէր ոչ մի Հիմջ չի տալիս որի վրայ ենւում է պատմաբանը, Նախ` մեր Սկզբնաղբիւրը նա չարժման նա «Թեթուհլ է օսմանցիների ազատադրական կողմը»: ժեղադրելու: որ Աւծաիսին մօտ՝ էր դնացծլ ԹուրջավանՀրամատարութեան բանակցութիւնների լիազօրութնամբ զորապետների դրութիւնը անյուսալի հետ միասին,գէթ Հալիձորում պաչարուածների իր զինակիցների հլջն նպատակով եւ ի դէպ: բանակցութիւնների եւ օրծասական փրկելու վ ախճանից Թեթեւացնելու է ձեռջ բերունլ, եւ լթուրջականփաչաները էլ Հէնց

ցոյց

է տալիս:

որ

պայմանաւորուածութիւն

ամենեւինոչինչ չմեղանչելնոցա «երդուան

որին մի Ապատա'կ, (իմա՝ պաչարուածներին):

իսկ ճթէ թԹուրջական տէր Աւետիսի գլխաւորութեամբ: պատուիրակութիւնը ձգտումէր հայկական եւ բարդելէր կարելի չի պատասխանատուությիւնը դրա ապա ՄԵզթը զոնունը, կոզմը ուխտադրուժ

բնութագրումներով, նրան աժենածայրայեզ ձազկելով վրայ:::: դատապարտելով Աւետիսի եւ աղօթթներն ներումը չեն կարող ու

ո'չ մի կաթողիկոսի մեծանուն ամբողջ Հուչակը ղափանցի Ա անունն այն գործը,որի ժէջ Քաթախեց ժոռացնել արծուի ԲէԿի Հիւսած Դաւիթ տալով Հալիձորը, Հերոսը: իր ձնոթովանողորմ Թչնամու ձ4եոջթը 207-208) (4 Լ23 ոչ մի զինուոր» Թշնամի Ֆերսում չէր տեսել ՔԸ բոյնը: որ մինչեւ ադ այսպիսի «ՀոնտորականջՀամեմատուէ նաեւ տէր Աւետիսի Ֆրատմամբ սսեծարկի Բնակաբանար՝ Լ մարդկանց Բայը գի ԲԸ Հերոսներին, ու

դիցո'ւթ-«...Սակայն ո'չ մի պատբիարջի սեւ

ու

։

զարդարել գի է դափնիներով Քունը:«Գատժութիւնը

է

գջ 208): նրանց» մատնել արՀամարծանջին 40.

չարժմանզինուած պայբարի Հալիձորի մէլիջն էր: Ղափանիազատագրական Փարսադանը

օրերին, սակայն, ծաւալելուառաջին մասին ԲԸ զօրջերով միանալու պայթարին զինուած Բեկի առաջարկութիւնը

ապատամժբութիւն կազմակերպուած ուչադրաւ դէմջերիը:։ է, եւ Դաւիթ երկմտում

Դաւիթ Բէկը կարճ ժամանակովձերբակալում ժերժում, որի Համար էլ, ըստ մեր Սկզբնաղբի-րի Հետ միասին:Աւան դրսեւորողտէր Աւետիսի նոյն է վարթազիծը Ֆրան ՇնՀէրում՝ բանտարկում ժամանակաւոր է նւ. դուրս գալով Հարթւում տարամայնութիւնը

ծուզբաչու միջնորդութեամբ

եւ

:

որ

ժամանակ էլ նենգաբար նրանց քաղաքագլուխ ազգուրաց

այդ

ոպանւումՀ ադուլեցիների մէլիջ Մուսիին փրկել էր

մօ. լեռնուղու դէպի Տանակերտտանող գերեզմանը գտնւումէ «Ագռուլիսի ՄԷլիջՓարսադանի առապարոտ աֆ կողմում, մի աննեչան «վանթի սանաֆ կոչուսծ սարի ստորոտում, ճանապարծի (աճա «Հանդէս Ամսօրնայ». մի քանի անչուք չիրիժների թուում» զառիվայրի վրայ. «ԱՅՍ է ՏԱՊԱՆ 1913. Թ: 5. էջ Յ02)։ Գերեզմանն ունեցել Հ Հետեւեալմակագրութիւնը:

ՀԱԼԻՋՈՐԵՑԻ

ՄԵԼԻՔ ՓԱՐՄՍԱԴԱՆԻՆ, ՈՐ Է ՈՐԴԻ ԳԱԼԱՍԱՆԻՆ»

(անդ էջ 202)։ Օնետազայում՝ ՃՄԼԱ դարի «կիզբնեերին ծրագրուել էր աճիւնը տեղափոխել Ս. Թովմայի վանջը եւ մածարձան ԼԵ222անդ,չջ Յ06-7)։ Դա այնպէս էլ չէ իրականացել Բաց կանգնեցնել, Այս վկայութիւնների Հետ սակայն որոչ Հակասութեան մէջ էն վերը նչուսծ կիչատակարանիՀաղորդումները: Ազամայից այն տպաւորութիւնն է ստացւում (եւ գրականութեան մէջ, տարաբախտաբար այդպես էլ անցել է) որիբը նրա Բէկը նոյն Հալիձորի մէլիջ Փարսադաննէ, որն իր եղբայր՝ Ապալմասեչի ե- Դաւիթ Բէկի Հեռ է Ղափան ազատագրականզինուած պայբարին մասնակցելու միասինԹիֆլիշիցժամանում ոթ: նոյնացման պատրանջը ատեղծում չ այն երկու Փարսադանների նպատակով: ժամանակաչրֆանում մասնակցում են Ղափանի ՔՐօթ, ծնրկուսն էլ պատմական միեւնոյն ազատագրականզինուած պայքարին. Այդքանը միայն: Սակայն նրանց նոյնացումը իբրեւ մէկ անլուֆելի է թողնում մի չարջ չական Հակասութիւններ որոնք ջենական սթափ անձնաւորութիւն՝ մօտեցում են պածանջում: Այսպէս.փաստականառաջին Հակասութիւնն այն է, որ ինթնակենանգամ չկայ, որ այս ակնարկ բնոյթ կբող չատ արժէքաւոր Ցիչատակարանում սագրական է եղել,քնչպեա մեր պէկը» երբեւէ Հալիձորի ժէլիջն Փարսադան Ղուզանենց «ԹԵՓլիսեցի Բիրն է ներկայացնում Դաւիթ ՈԲւկի Փարսաղան զօրապետին: Երեր"րԴ՝Ցիչատակարանի դաւաճան մէլիջ Մուսէխ վկայակոչած «Փարսադանբէկը» ոչ թէ Ագուլիսում է նենգաբար սպամւում զինականների կողմից` ժեր Սկզբնաղբիւրի Հաւաստմամբ, եւ չիրիմն էլ Ագուլիսի մօտծրջում Արդաբիլբաղաջում: ինչոլէա դոնւում, այլ` պարզապէսզվախճանւում» էւ թաղւում է Աստրախանի պէկն յԱրտավէլ ՂուղզանենցԹաղին է յայտնում իր Հօր մասին. «Արդ՝ մեր հայր Փարսադան

Թաղիի թիֆլիսեցի Ղուզանենց

Հայրը՝ Փարքաղան փրողութիւնը,

Սկզբնազ-

Ճեվայի։

չատ ճատումներ Հայոց պատմութիշնն ինչպէս գիտենք, չատ դերով» դաւաճանմի էր իր գործունէութիւնը Մզբին եւ այլ տեղերի փառաւոր Հերոսը վերջացնում

Հէնց մինչ այդ

գալուց

գնդակով, չնայած նրան,

,

լ

| | |

|

4եոանուանՄատենադարան, որոյ շիրիմճ է անդայժմ:..» (Մաչտոցի քաղաջումն վախճանեցաւ,

1794. ԹԹ. 209-210)։ Երկրորդ` մեր Սղզբնազբիչրի Փարսաղանը նանւ ըստ տապանացարի մինչդեո ՂուզաննձնցԹաղիի նիչատակարանի «Հալիձորեցի մէլիք Փարսադան»է կոչւում,

Եւ, վերջապէս, այնպիսի կարեւոր ֆորբորԴ՝ Փարսատան»: Ղուզանէնց «Թփխիսեցի Համամայն Դաւիթ Բէկն ամուսնացել է Փարսադանիաղջկայ որ ըստ փաստի Հաւաստում, Ցիչատակարանի Հետ` բացարձակլռութիւն է պածպանում. մինչդեռ նքէ երկու Փարսադանները մէր Սկզբնաղզբիմըը Ֆածւ նման կողթով չէր անցնի կարեւոր փաստի ապա միեւնոյն անձնաւորութիւնը ներկայացնէին, «.-.Ք. միւա եղբայր ժեր ենք. Սկզբնաղբիչըի: Ղուզանենց Թաղիի Ցիչատակարանումկարդում գնացին տեղն զօրաժողով առնելոյ: որ եղբայրս էլ ոը Վրաստան պարոնի Հրբամանաւն ԱբոլմասեՀչն որդի Դաւութլ ձր Աշքխանի զօրապետ, որոց զլխաւորն էկե,որ է փեսայ ԷԺ,որթ ընդ պարսքց եւ օսմանցոց բազում պատերազմնետուն եւ ի վախճանիանկանի մարտին, որիր գերեզմանն այժմի ւ

(4ճու: 5184, թ- 210)։ Խոտի էի Ղափանումն» վերլուծուժից անդգում ենբ այն Այ« բոլոր փաստերիՀամադրուժից

որ հզրակացութեան են Ղուզամենց Փարսատանն «Թփխիսեցի Հալիձորեցի տարբերանձնաւորութիւններ են Բերել Ղափանի մասնակցութիւնն Թէեւ ծրկուսն էչ Քրենց նչանակալի Փարսատանը», զինուած ս"լայթարին: ազատագարական է վիճարկուհլը նոյնպէս թուականը սպանութեան Այնուչետեւ.Հալիձորի ժէլիջ Փարսատանի վրայ առկայ է պատմագիտականգրականութեան Մէջ, սակայն լուծում չի ստացել:Տապանագրի ու

լ

ու

«ՌՃՀԳ»

,

(1724) թուականը

մինչդեռ ազուլեցիների

Հետ

կապուած միֆաղեպը։ երբ

նզի է ունեցել, բստ ժեր Ս(զբնաղբիշրի, սպանւումչ ժէլիջ Փարսաղդանը ղոոնումէ, տուհալի վրայ Գ. Ցարութիւննանը Այսպէս, մենունլով տապանադգրի

դաւադրաբար

թուականին:

։

ոբ

Ստեփանոս

ապատամբութեան դաւաճանութեան Շածումեանի թելադրած Մկզբնաղզբիչրը ազուլեցիների (ոծ'ս նրա Թուականը ծամարելով 1727-ը` սխալուն, է, այն պէտք է լինէր 1724 Թուականը ու

"ՈՇՇՈՅՒՑՇ

ԷՀ:ԱՐՅթՀԾՏԵՅ

ք7ՇՇԽՕԽՄ7

ոթոտա

6 ղԵօ

8"

ԻԾ- 2, յօդուածը «Տեղեկաղիր».

1952, էչ

Մճրժելով այս բաւականին գրում է «Մեր կարծիջով։ մէլիջ-Փարսաղանի Միրզոյծանը փաստարկու՞ծ Ըստ ե. Լալայանի: մէլիթ Փարսադանիդերեզտապանագիրըպարզապէսսխալ է ընթերցուն: Հալիձորեցի Մէլիջ-Ֆ սրւադանին, որ է որդի տապան է. «Այս Էէ մանաքարի վրայ գրուած պէտք Է լինի Թուին ՌՃՀՋ։ Ուրեմն տունալների: Գալասանի։ Թվին ՌՈՀԳ»։ Բայց ըոտ պատմիչի Չ-ե ն եան «րատ Ճ առովվե,Րֆի 2 կամ ւթեան մամռապատուածութ է, որ տապանագրիմաչուածո պարզ

օ6ՇՊրաեց

եւ "ՕՇ8օԾԾոււծոե

էջ 210-171):

ՊքԻԼԱՇԽՕԻՉ

1ճքօոո":

Բարքուշատ է կոչւում իբրեւ «գաւառն Ռչտունից»: 43.

ենքագրութիւնը: Ա.

Ւ. է 1424թ.» («Տեղեկագիր»: ատացուել փոխարէն թուականի աչքով ահփական էր անձրաժելտ Համար: բնականաբար, 97)։ Նման առարկութեան չի արուել: ժի բան որ: տարաբախտաբար: ստուղելտապանագիրը: եւ

այն 28-ին:Ամսաթիւը Փետրուարի Թուականի Լուսաւորիչը: աւանդոյթի, Գրիգոր

41. Հաժրնկնում է

էջճցւում,

42.

ըստ

2, 19652, ք. յ

անսնել

չ վիրապ

օրն է, նրբ խոր

ու

-ծՕգոստոսին (իժա՝ 1723Թուականի «ՎերոյԹարեղումն Հաղորդումը: վկայուած 0րագրում ո մ գ Հայոց («կռունկ մտել` Լ.Խ.) որ խաբար արեկ։ թէ գզլբաշն նացելՂափանստան այն է պածպանուած վկայութիւն 1863.էջ 207)» Նաեւդիւանականփաստաթղթերում աչխարձի»: չարժման Դաւիթ Բւլի գլխաւորած չդիմանալով խանձրը: Թ: ինչպես Սբ-նիջի պարսիկ մասին, են չածին՝օգնութեան Հարկադրաբար դիժել ԳՓարսկաստանի Հուժկու Հարուածներին: Հասցրածֆ են կարդում էնջ մի ,-

ամանակ

եե

ռուսական

զինուռրական

| լ

|

հայեր թուով զինուռրական Ռուսաց Արբունիջի հետ» «Մի էչ» -.:84)։ (քս Ցրանմօտիկ շրջաններիհայկականզօրքերի Սիւնիջի ազատագրական չարժմտավախութիւնը չ ածի պարսկական ակնարկելով , պատդամաբնրը ղօշուն (իմա` որ զղզլբաշի «Որչանք նոյնսէս Հաղորդում է. ման Հետեւանջներից թափի Հուժկու ուրենց վախուԼ-Խ-) որ կոյ լինի, գէ բոլորովին,գէ գոն խայինվերէն մեծ

,

բանակը» «պարսկական

--

թենէն» (աես անդ, չչ 84)։

Արջունից մղած Համախօսական նան. Մխիթար Այս մասին է վկայում են զինուած պայջարիերեջ ցոյց Ուղերձը որտեղ որոչակի չստակութեամբ յաջորդական օամանեան դէմ ծաւալուած եւ նուաճողների պարսիկների փուլերի`(լեզգիների, գործողութիւնների դէմ զարգացրած Ի դեպ, պարսկական տիրապետութեռն դիմաղրաւումները: ազգիսեւ ե վերայ ՓՔրբիստոնէից գլուխ բարձրացուց կարդում 222 «Ղզլբաչն առնչութեամբ ձեռան ղզլպաչին: քւ ի չինջ |տական փախլս Հեֆելազօրօջ եկաւ: Եւ մեջ նուասաքս տեղիս տեղիս չենիԹէ զօրութեամբ աղնախարարինք՝ Աստուծոյ այլումնտեղաց երեալՓարավէժտեղի ժողովեալ հտ մեզ զօրութիւն եւ զարողութիւն, ինդ ղզլպաշին Փրիստոննաքազատուին: Ջի տէրն Քրիստոս Եւս եւ

։

ապարապետի` Ռուսաց տրուած ազատագրական

ջարթվեցաւ:

այլ մեզանից եւ ղզլպաշն,բազում յաղթեցինք յետ պատերազմեցաք, Աստուծով աւար արարին, բազում գեղորանջ Թալնեալ Փրշիստոնէից զզլղաչնեկեալբազում գաղտագողի եւ զայլն Գերի կոտորեցին, ն զօրջն միաբան Փրիստոննաց վանորեանանապատջ բակեցին: ն. բերինջ եւ զո'րն կռունլով թափնցինց ճնռանէ անօրինաց արարին, եւ զո՛րն փախնալզերծնալ ի օ։ ուձ ,դ.2/: Ճքածւմ, Քօօօտտ Շոօաշոռտ Լ-Խ-) զալէս (իմա` «բերդը» ճչդութիւնն նն տալիս մեր ՍկզբնաղբիւրիՀաւաստման է. ցոյց փաստեր վաւրական այլ Այ»

--

մեր»: /Ի8Ո,Փ.

ԻՐ երկրորդ փուլում (առաջին չարժումն ազատագրական այն մասին, որ Դաւիթ Բեկիգլխաւորած ամծաւալուած զինուած պայքարնէր) դէմ լեզգիների է Սկզբնաղբի«րը՝ վկայում փուլը: ինչպէս մաճու եւ կենաց զինոչնչացմանը՝ բողջովինուղղուածէբ պարսկականտիրապետութեան այնպէս եւ ԳՓարակաստանից դրածոների, ուած նրա խաների ինչպես տեղական պայքար մղելով երկու առաջին չէ, ամ ժերՍկզբնաղբիւրի Հասած Համժալրուժների դէմ: Եւ պատաձծական օգնութեան նուաճողնքրից են Սիւնիքը պարսիկ Գլուխները բացառապլս նուիրուծ են տեւում, Ուղերձում Իսկ պատճառով այդ Մխիթարի որոնջ չորս տարի Հերոսամարտերին, --Լ:Խ.) եմք» պատերազմի Դ սոցա (իմա` պարսիկների է, ու

ազատագրելու

ասուած

(անդ):

ա

է.

մՖճ «Հիմայ

(44)տարի որ յետ

ֆան. 8): Նկատենք, որ կասկածը Համարում այդ զօրաթիւը (տես նչուած ալխ:. էջ 232. 1724 թ. Ցունուտրի 18-ից մեզ Հասած մի է լոյս սփռում է։ վրայ Հարցի Այս Հիմնաւոր միանգամայն Աւան եւ Միրզա ճուզբաչիների մասին, զինականՀնարաւորութիւնները վաւերականփաստաթուղթ է պարվփակում՝ վատակ պատկերացում կազմելու տեղեկութիւններ որը արժէքաւոր չափազանց Հանդերձանթի եւ Սրւնիթում զինականտարատեսակների օգտագործուած Համար Ղարաբաղում ԼԸ ժողովրդովսՖ ( իմա` «Հպատակ Թ ալեղով» ուզիաչիքս մերԹաբուն մասին:«Մճր ՇօչիՍղնաղին Լ-Խ-) զանջ, էո 1-ի.) հարաղօվ (իմա` «զէնջով» Լ-Ծ.), որ Հազիր (իմա' «պատրաստ» թւանկաւոր Թալեզովս կանգհինգ հարիւր Միրզէս,մեր Թարբուն ուզբաչիԱփանըո եւ ես ուղբաչի Լ-Խ-) ե. էլ առանցհարաղ(իմա` զանզէն» սահաքհարաղ (իմա` «Հրացանասորզինուած մարղ» է:Խ:) էլ մարթ կայ վեց հազարչորս հարիւր, զրայ (իմա` --վ-Խ.) հազիր (իմա` գապատրասո» ու

որովպատակով, է զօրք ուղարկելու վրայ,ճրանցցրիւտալուՑ հայերի եւ մտադիր հաստատապէս որոնքմիացելԵՑ Նախիջեւանի ԵՑ հաւաջուել Ղափանում, հետեւ

(ապարանքներ). «Ամարաթներ»

ՀայոցՖ: Հ«.Գ չջ 800)։ (ոք'ս«Պատմութիւն դէպբերը ժէջ այդ ՄԱ ԳՓատմութեան է, որ Մ. Ջամչեանցը ցատկանչական երբորգ՝ (իժա՝ Աւան ճուզբաչու)Հրամանատարութեան չի վկայակոչում Ցովչանեկսի վերաչարադրելիս եւս է Մ. Բրոսսէն կասկածելի զօրջի մասին:Ակադ: «յիսունվեց ՀազարանոցՖ» տակղզոնուող

:»

եկել չրջանիմաՀժեղականներին, են կրում: ։ (ՌԱՔԱ,Ֆ. ՌՀԳ, գ' 6. թ: 12-13) մեծամեծ վճասներ (իմա` Հայերից) ճրանցից Հայթայթող Աբէլի զինամթերթ նաեւ չարժմանը Սբւնիջի ազատագրական է Բնութագրական նա է Բաթու: Հարցաթննու1724Թ: ցունիսի 16-րՆ ժամանել Թավբիզից վերջինս վկայութիւնը: է. «ահը յայտարարել իչխանութիւններին

է նախկինում յայտնի

Նախ՝

աւծրակներ,

։

պայքարիսկզբնական Դաւիթ Բէկի ղօրֆերը: ազատագրական այլեւ չա: ԹաՀմազի ուղարկած նրանցղրածոների, Խաների ոչ միայն տեղականպարսկական Գեշրոս դի Սարդի» Գիլանենցի ո ւչագրաւ քարմ Համալրումներիդէմ: Այս առումով չափազանց

ժողովուել,Հայեր խնդրանքով.«Ղափանումբազում թւով զինուռրական Հետ. նեղում են մերձակայ զօրթերի Հայկական նախիֆեւանի փաստաթղթում եւ, միաւորունլով որ ԵՍ հայերի քանի դէմ՝զօրքուղարկել, որոնբ խնդրելու շահին

զմեր: ԲՔարգուչատի տարածքը

աչխարՀիջզօրավարիանունը յի չատակւում է երԵրկրորդ: Սկզբնաղբիչրում զդարդարացւոց եւ «Աւան», առաւելապէս վերջինը:Ի դէպ, «Աւան» բայց ծ'ւբբրեւ իբրեւ լու կերբպ՝ «Յովծաննէս», անուն է է։ ԱնկասկաՖ է, որ որան է «Դաւիթ Բէկի» կրճատումն անունընոյն գրական «0ովշանեէսֆ Շուչին գուգարացւոց» պետ «դարգարացւոց)): եւ (վարդացէ՛ք՝ անուանում «Յովչաննես Հեղինակն Աւան եուզբաչու կալուածքը: Մինչեւ այժմ էլ Շուչու օրա չրջակայքն էլ, երեւի, կազմում էին են ձորբ ծայրը կոչւում է «Աւանոյ թերծ»: Այդ ժայոի օտորոտում էլ երեւում Հարաւ-արեւելեան Է. «ոզովուդը .. ճե Թ. պատմում որոնք կոչւում Հ: 3. դիրժ Չ։ էջ 140, ծանայչտեղ էր բնակւում Աւան նուզբաչին» (տե'ս Լէօ, Երկերի ժողովածու, Մեֆ նածւ՝ Աւան էր: իչխանն ծուզբաչինՈւոբջի եւ Գուաղգարքի 4)։ Ըս» Զամժչեանցի օսմաննան է նրանց եւ տիրույթը իր յանձնում զօրթերին, արիությամբ դիմադրաւնլուց լետոլ Ընդունւում չէքաղաքապետիկողմից է Աստրախան, որտեղսիրալիր կասպից ծովով ֆոխաղբւում

հւ

Հաւաստւում է, որ եւ վկայութեամբ փաստաթղթերի դիւանական Սկզբնաղբի«րների փուլում, զինուած պայջար էին մղում

ե՛ւ

զաւաոլը.

բքացատրունց, որ այն գրառողի մասին 15-րդ ծանօթագրութիւնում «Գուգարթի» եւ ճիչդ փոխանակ«դարգարացիներիՖ արդիւնջէ Հետեւաբար սխալադգրութիւն՝ Թիւրիմացութեան ձեւի։ 44.

ան

է Գ Ընթերցուծլ

ե'ւ

--

Լ.

--

--

«որովՀետեւ»

--

Լ-Խ:)

չունենք» («Մի էջ.

.:Ֆ.

ունենք, թվանկչունենք, թվանկիպակասութիւն զէնջի դժուար չէ: անելը 148)։ Այստեղից Հետեւութիւն

թուր

գուլուլայ

եւ

ութեան պայմաններում Աշան եուղրաչին բնաւ չէր կարող

Հազար զօրով

եւ

Գալ

բարօթ

վառօդի ռակաՍիչնից օգնու-

Թեան:

ժամանակադրականՀակասութիւն կայ, անչուչտ. մեր Սկզբնաղբիչրի այն մէջ, որ Աւան հուզբաչու՝ զինական ուժերով օգնութիւնը Սիւնիջի ազատագրական ճակատամարտիցառաֆ, Որոտանի պաչարվան առրնչարժմանը տեղի է ունեցել Նախքչեւանի Ա. է ուլ Աբրաձամնչանը դիւանական փաստաթղթերի նոր ինչպես ցոյց չութնամբ: եւ Հայշժողովուրդների «Մի չջ Անդրկովկասեծան նրա վրայ (թ.ծ'ս Հիման ցայտնարբերումների Աշան հուզբաչին իր 82-83), է) աչխատութիւնը։ ռուսական յարաբերութիւնների պատմութիւնից» ժամանում է Ղափան՝ Նախիջեւանի պարտութիւնից զօրթերով իւան կարապետի Հետ միասին Միրզա ծուզբաչիների գրագրութիւնից Պարզում է յետոյ: Այսպէս, իւան կարապետիեւ Աւան ազատագրական է ձեռջ բերուել Բրենցզինական ուժերով Ղափանի որ պայմանաւորուածութիւն Ապրիլի 1724 Թուականի գնալուժասին:Աւան եւ Մլրզա նուզբաչիների օգնութեան չարժմանը Հրայմանջդ «Դարձեալ է Հետեւեալը. ւան պարզւում նամակից յղաֆ կարապետի 18-ին՝ 208): Պատուիրակի 1124 Թարխանուզպաչին վեր առնուս, քհաս, կրնաք Ղափան»(«Մի էֆ: 15-ին արդէն իսկ Ապրիլի է. թուականի որ նոյն ճչղւում զեկուզագրից 18-ից կուլիսի Թուականի զինականօդնուիւան կարապետը իր զօրթերով ժամանել է Ղափան՝Նախիջեւանիճակատամարտին Սիւնիջի ստացունը ազատագրական էր գրաւոր մասին որի Խնդրանք նպատակով, տալու Թիւն ցոյց է Սիչնիքի եւ չարժման ղեկավարութիւնից։ Այ« վերֆին Հանգամանքը, որն ապացուցում չափազանց փաստը, միասնականզինուած պայթարի ընդՀչանրութեան ազատագրական Ղարաբաղի Իւան կարապետըգրում է: «Ի ենք ընթերցողին: լինելով՝Քաղուածաբար ներկայացնում կարեւոր ԺԵ-ումն (15) գնացինթ արզ (էնի վերոյ գրնալին ղուլուղումելոր ժեր ապրիէլի Փոջը ծառայէս գիր էր եկէլ՝ Ք նախչրԼ-Խ-), չուն Ղափանայ ՂազիանՀայոց զօչունօվ (իմա` Հայոց բանակով Հայոց ազգին չատ ԴԵՌ (4:000սուլթանընեկէլ բնեՂափան: վանայխանըն եւ ՔԲարգուչատայ ::Ֆ 214)։ «---Եւմեճ («Մբ չջ.:.». տարել: սիր ին արարէլ, 5-000) ղօչուն ին ֆարթէլ, օղուլուչաղ Եւ բերդի ղօշունքնյեդ դաոռցէլ, ին թէ խայէրնջարթվէլ տեսինք, ղօշունով գնացինքՂափան,

Այնուծետեւ.

Հաւաստման

ու

--

գնացէլ:

Եւ

ուբազն նչանց թագաւորին

ես

տվի, կարդացին: ոխչ 214)։

միայբերանասում

ան, թէ մեր

լ

45.

է Բնագրի «յիշրում կարգի զօրապետութեան»ընթերցումը ակադ. Բրոսսծնընկալել իբրեւ իմաստը: չի բացատրում ճիչդ որը («իր ճղակալը»)

8շնէշոտու''

Ղալուարասին:

չայի ուղՍոձվան իչխանը դետի ուղղութեամբ, Ոխչս՛ գնում չ Գեղուտ Մխիթարսպարապետը հատում է գնում Բեկը, Դավթ ինջը, իսկ կողմից. Ղուրկուլու դութեամբ, տէր Աւձաիսր Թամաբելու եկեղեցու դռանը: է պարսպի լինում է մի Հայ կին, որ դողանում ոնհւումէ ծրկուօՐ: Ինի Հարեմում Փաչարումը Մխիդարպասիբանալին եւ մի Հաւատարիմ Հայի ձեռքով պարսպից դուրս ձգում: Այս ժամանակ ն է Բմա. Նե ում. Հա ԺՊ ծւա ան նուռ, ծ Ը են ՀՐտարա ձա ա Ը է սր ետ, յար ւում ՐԴեր"5( արա ոաբ Կղարառպծտը եւ եւ խանը ձր չ նստում են անում պարսիկներին: ներս խուժում, սկսում են կոտորել դարպասը հւ յետեւից ընկնում, Քուղաճրգում է երան սվաում է փախչել, սակայն տէր Աւետիսը նկատում քէ բոնում է եւ ետ դարձնում: ՄանապարծինԱպլամազ-զուլի խանը Հարցնում աէր Աշձտիսին։ մօտ է տանելու, ասում է: «Գնա՛նք Դաւիթ ո՞ւրէ տանում իրեն եւ երբ իմանում է, որ Դաւիթ Բեկի Աւձտիթը՝ այնպիսի ուժգնութեամբ Բէկը ողորմած մարդ է, էն4 չի սսլանիլ»: Այ որ լսում է տէր ա

"

է

ձախ ուսից սջ կողջն չ անցնում: չ տեր Ա.ծտիքը: Բէկը ողորմած չ». Հեգնում Դաւիթ ձիդ» ՔՀԻ՛Ր «Խա'ն, չէր ոչինչ դեռեւս զգացել,Քչում է ձին եւ «ի«կոյններա որ Հարուաձի սաստկութիւնից խանը, եւ է կան վերան փախչում, Քար բար միւս կեսը Թրրմբալով վայր է դլորչում, ձին խրտնում

խփում է

սուրը

խանին,որ

տալի սՖ:

մօտ հւ յայտնում նրան որ խանին սպանել է: Տէր Աւետիջը վերադառնում է Դաւիթ բէկի -- Ինչի՞կննդանի չբերիրինձ մօտ, Հարցնում չ Դաւիթ Բէկը:- Նրա Համար որ բնաւորութիւնդ եւ կը դար գիտէի. պատասխանումէ աէր Աւետիքը, կը ներէիր։ կ'2րթար նորից զօրք կը Շաւաթէր

50.

է։ է գտնւում,Սիւնիջի նախկինկուսական գաւառն Հիւաիս-արեւելք Կենաւուզը ՄեղրիիիՑ

Ակադ. Մ. Բրոսսէն այս Հատուածը թարգմանելիս բաւական Հեռացել է բնադրից. երբ բարձրանալուն» եւ թուրջերի դլխաւորին խօսքը վերաբերում վ «արգելակների վրայով ամրոց եւ Թուրթերի գլխաւորներին Մ. Բրոսսէն զանակնկալ ենրբխուժման (եզակի Թեւ) ձերբակալելուն, բնագրում՝ զԲայց տէր Համեմատիր է ներկայացնում: ընթերցումն ձերբակալելու» մասին ոչ-ճիչդ անդր ելանէր եւ զգլխաւորննորա ձերբակալ առնէր: Այ«ժ վայրի ի յամուր Աւծտիսն խափանօք ի ներքս զեղանէին,եւ զսուր.ի վերայ զօրջն ամենայն, որք չուրջ էին զինրդաւն: ի պարսպացն առ Ֆրանաերէնթարգմանութիշչննէ` ''ՂՕԱԼԼԾ15 զնոսա հտեղ սատակէինեդեալ՝ զամենեսեան սո տճլո ուտ ո օէ քոոօքքճա» օհծքտ, ԼՕԱԼՇ տ ոոճտչօ 46 ԻՅողծ6 օուծ «տու յու Տսքթոտ թղ չ 46 18 ք|ոօծ,օէ Ու ւօռտԵօ- 18 ցոոոջօո Տ0սչ 16 165'' (ք. 230)։ քոճոժհԼ 165 ոոսուծջ 8551696ՅՈ16

'

նա բազմիցա 46. Ասլամազ-ղուլինսպարաիկդրածոչ էր: որն ամրացել էր Զեվայի բերդում: վերջնական է յարձակումներ է կատարում Դաւիթ Բէկի զօրջերի վրայ: Բայց նրա պարտութիւնը եւ Մխիթար լինում 1723 թուականին, էրբ Դաշիթ Բէկը իր զօրապետներիԹ̀որոսի: տէր Աւհտիշի են նաեւ ԲերԴը: Հետաբքրջրական ժողոուժերի գրոչումովգրաւում է ՋՁեվա միացնալ ռապարապետի

գրաւման Համար ժղուած (երաբերնալ վրդական շուչապատումներում ճակատամարտի Զեվայի Որոտանի ենթ ընթերցողին. ներկայացնում որոնջ վկայութիւնները, պածպանուաֆ առած զէնթերը բաժանում է Հայ աւար վետոյ «Դաւիթ-բեկը ճակատամարտիցաղթանակից կամաւորներինեւ սրանցից երեթ Հարիչրը յանձնում է մէլիջ Փարսադանին, երեք Հարիչրը ՄխիԹողնում է նրա արդէն հսկ Ստեփանոսին երեթ Հարիչրն էլ տէր Աշձտիսին: Թարօպարապետին, Հետ է բերդի վրայ: «Ր Ճեյվի արչաւում բոլորի Ապա սրանց զինուորը: ունեցած չորա Հարիւր եւ Բաղաբերդը (Բաղակուքար) հւ որին պատկանում էին նաւ իչխում էր` Ալամազ-զուլի խանը

Ղարաչիմէնգիւղը գտնւում

51.

5:000)։ Հօ0ո

է Բարգուչատից արեւմուտք` Բատուտ դետի ափին, Մեղրիի

49.

չրջանում:

(«Մբ չջ:::», հն Հասնում միայն Նախիջնւանի ինչպես ակներեւ է, օգնական ուժերը Ղարաբաղից չին կրել: Միաժամանակ ("ր Բէկի զօրջերը պարտութիւն ճակատամարտից մետոյ,երբ Դաւիթ է. Թէ ԴաւիթԲէկի զոծուածֆ անորոչաբար ասւում ճչդում չ արւում: եթէ Սկզբնաղբիչրում զեկուզագրում` 4:000է, պատուիրակի ապա այր» զշազար ջան «աւելի մարտիկների թիւը

ծառայ թագաւորին

ԵՍՏ...»

52. ԱջբեջըՍիւնեաց Ձորթ գաւառի գիւղերից է,

ոբ

է նաեւ ժէջգրանցուած ժատենագրութեան

Քբրեւ «Աֆաբաֆ»։

1122 թուականին, Հնատծւարար Դաւիթ Բեկը. ինչպես յայտնի է, ժամանել էր Ղափան Հայ տոմարագիտութեան, բստ էսկ «Ծաղկազարդը». (ինէր Թուականը, երրորդ տարին կբ Մարտի29-ին: ատ այդմ՝ Որոտանիգրաւումը իրականացուծլ թ»ւականին կը Համապատասխանէր : 1724 ք. ՄարտիՉ9-ին։

53.

,

լ :

յ

|

|

յուչերում, ռրոնք վելաբերում 54. Պապիեղբօրորդի Սրապիոնի Դաւիթ Բէկի զօրբրապետներից դարի ազատագրականչարժժանը, Որոտան բերդի առնչութեամբ նոյն Սինիջի ԿՆԱ Համար, էւ Հաւաստմամբ գրառուած է: «րրոտնայբերդն իչր ամբութեամբն որ էր

ձն

եղած թշնամեաց ասպատակում

դեղերի Հայերի էին դալիս յարձակւում բերդի մէչ» («Արարառ»։ 1871, էչ 415): վերադառնում, պատապարւում

էն տեղաց յաճախ

|

դուրս

վրայ:

ու

նչում ՍրապիոնԾերունին քՐ յուչապատումներում 55- Որոտանի առնչութեամբ գրաւման

է

Հայերի մտքումը «Որոտնայ բերդը առնելն էր մի փառաւոր յաղթութիւն, որից ծագեց եւ էրեւելիները' մէլիջները իչխանները, բոլոր զանազան գաղափարներ. ուստի ժողովեցան բակ (սարդար) վերայ գլխաշոր Մեֆաւոր ի ւրեանց զԴաւիթ բէկն արին Հառտառտեցին խորՀուրդ Մ եիթար զօրավար: զոր անուանեցին, օրինակ զօրավար կամ զօրք ունեցողները զմիւսմէլիջնեերը են եւ ոօսք կար զԴաւիթ բէգզը նչանակել Թէ, մոոադիր ՓարսադանզօրավարծւլնԹորոս զօրավար: եւ Թէ սպասում են ՎրացԹազաւորէն դեսպանգայ եւ Թագ եւ Թոռգաւոր օծել Տաթեւիվանքումն Ը" կոչումը չատերը որումոժանջ ԼԱ զօրավարութեանն գչտացրեց, Բերէ։ Տարաբախտարբար եւ էն չստանալու Համար արտնեղացան ոխակալեղան, հնջեանց արժանի Համարելով էս կոչմանը եւ կարող եմ ասել ժը կրեցին:Էս դժգոՀներէն մինն էր ուստիեւՔբեանցպատի նախանձեցին1871, 416)։ էչ («Արարատ»։ գլիաշորն էր իմ Հօրեղբայր Գառն: նաեւ.

ու

ու

մեզ վրայ: եւ այտնելով Թուրթեր Ներկայանում են Դաւիթ Բէկին Այ. ժամանակ բերդից վեց պատուաւոր է հատում, գնում նայում է ճն չկոտորել 4ի Էսկոյն Բէկն Դաւիթ Բրենց: Խնդրում Հպատակութիւն՝ է Միճւնոյն ժամանակ խստիւպատուիրում կոտորաձը: Բերդըեւ Հրամայում,ոբ դադարեցնեն («Ազ"չ բոլորին էլ կը կ"շ"րքն» թէ ապա դաղթեն, ընթացջում օրուայ որ նրեք Թուրթերին,

դագրականՀանդէս». 41:

ՀայոցՖ,

Մ. 4:

1905.

Ջամչեանցի

Գ, էջ 186):

մօտ

Դիրջ 12: էջ 183-84)։

ձեւով աղզաւաղուած

չ՝

Բբրեւ

(ոծ'. «Գատժութիւն «Փուխսարաթ»

է եզել Զեվա բերդը, հնչպչա ծրեւում է Սկզբնաղդբիչրից, չափազանց անառիկ Հեա եւ Նանւ նրա «Ձեվան Լ1էօյի կարծիջով՝ ստրատեգիականիր կարեւոր գիրթի չնործիւ: դրանով ժմնային, եթէ նրանթ ձեռթում էին Թչնաժու սիրտն ձորը կազմումգետի Ղափանի Հալիձորի կենտրոնանալու զրկելով նրան Համախմբուելու, բաժան-բաժանկանէին Հայ զինուորութիւնը՝ Հ: 3. գիրժ 2։ էչ 186): ժողովածու», («երկերի Հնարաւորութիշնից» 48.

15.

էչ 1893։

ՃՄԼԼ եւ Հ ճղել մէլիջ Ֆոտնգիւլը դարի մարժնացումն ատորութնան դաւաճանութեան Նա կործանմանպատճառ չարժման Համապատկերում: Հայ առաջիներեսնամեակի ազատագրական եւ Թորոսի Հրամանատար մէկի`Ջավնդուրի ԴաւփթԲւկի ամենաականաւոիզօրավարննրից դարձաւ առչաւատչեայ ԲՐ Հաւատարմութեան Շաչական նկատմամբ ԳՓարօակաստանի նրա զօրականնեձրի: չ Ընդունել,քնչպէս եւ մէլիջ Բանոյնիսկ մաՀմեղականութիւն վը որպես` ազգուրացՖոռտանգի դնածատականն ժողովրդի առաւելապէս վերաբերմունջն անչուչտ, ԲՆութագրականը, ՂՎԻՐԸ: աժենաչաւաստի չափանիչն մեր կարծիֆջով: են "ր, նկատմամբ, Հերոսների դաւաճանների են մեբնակչութեան են: Արֆվանիկի պածշպանունլ Այ» 12 առումով ուչագրաւ զր" յջներ

Նաեւ

ու

"ւ

գրի է աոնքլ ազգադրագկա ե. Լալայնանը Ըստ այդ զրոյցների, ազգուրաց օրօՓ դեռեւս քո կենդանութեան Ֆոռնգիլին սպանում է ՍտեփանոսՇաշումեանը:դաւաճանը նոյնիսկ չեն եւ է արժանացել: Համաղիւղացիները արչամարծչանջի ատելութեան Ընդչանուր գերեզմանը Թողուի: Ի«կ Ֆոսնգիւլչի կամեցել,"բ Նրագիկ Հասարակացգերեզմանատանը Եւ մնալով՝ ժեկուսի եւ անչութ մի վայրում, արձանագրութեան առանց տապանաջարի նրա կողջով Ը." այդմ՝Ընդչանրականաովորոյթի Համաձայն փոսէ Համարունլ: արգահատամնքի Թժի Գէրեզմանի վրա/չ կա'մ Փարկ"ծի: ամէն անցորդ պարտադիրկէրպով կա'մ «լոբ է զրոյցի:Ֆոռնգիւ(իոսկորները Հաղորդուսծ Փ»ր4 է արուելնան, ըստ աւանդաբար Սետագայում եւս անչարկի եւ չների դա «պատի ւՖ է դիտունլ դաւաճանի Բայց գցել: առաչը

չոզության մէչ.

որ

,

զայր" /Ք"4

Հանելգերեզմանից

ԵՐԿՐՈՐԴ

1.

գաւառում Իշկէտը Ջավեգուրք

Չ.

Բնաղրի՝

«եւ

այլ

Մէջ

ԳԼՈՒԽ

ձն.

Մ'ԱԼ

նշՔասուտ ԽոտանանիՀարաւ-արեւելեաԽ մառուսի: ամա Ջափճնճիսը գնի ափին,

գիրջով: Մազլեւը գիչզ էԱբձւիջգաւառում,անառիկ

ՀՏ

Հայեր

բիբար մերժ,

կոզմում: Մեզթաժձորք արեւելեան

լեռ չ կամ Բէրգ՝անունից մեկնելով: Հաւանարար 6- Արծուտժարը ՞

1. Եբիցվաճիկգր«ղանունը ազաւազունլով` տարածում է զալ «Արծվանիկ» յ"րչ"րչմ»մբ: Ղ. Աչիչոնք էնքթադրութեամբ`«թանզի Հաւանօրէն կոչնալ էր յանուն երիջակայ վաճածօր էւ յետոյ

երիցու վանջ. յորմէ է զգքօգն բանից պառմչին եւ ի կարգէգիւղիցնծւ վանք։ գրէ Կարմիր Ժլոնաւ է ձա:հլ: Գ"լ է սաՀմանամէ) ուչակի երկու Բ աղուջ, երկուջն լ8րինգ̀ Վանջ չչ 180)։ Երի վանինը ի Հաթաւռյ եւու» («Սբշական», «յարեւմանան 4եզչեւ Նոյնթան Սեւաթար մեծութեան գիւղ է հզել, ունեցել չ Երից» վանջը՝ առոթոատս է Վանուց լնրինեջ» (Հնգ. 181)։ Մբջին Համաձայն բայ Փարավի պոռունկին: «ԳԵ-գից երեջ կիլ"Ժեռբ դէպի արեւելջ, բարձրաւանդակի վանականի կոզմիջ մատննագրականաեզեկվ«չքիւՆՆերի. չինուած է 6-Րգ գարի կէշծրին Երիջ»-կ |Ֆ: (Ս. Բարխուդարեան, պիկ 2. (Ա Փայ ծպի«կոպոս Դիւան վիմականարբձանագթութիւնների,

Սիւնքաց, «բ չինքացն անգ զէոչակաւոր

աժլ

անուանէ

«ՐՂ

կոչբք ծ

մէհաստանն

ա Ֆրարա

ՀԻ)

ՄԿիք Ֆո«ճգիւլը

Երք

Պարի կների

դրած` («ՆՔ ԱԻ գամ ԱՐՓ(նիգի Հանուավրն էր. «Ֆաթալի խանին Հոգով է. մարմնով վաճառաւած մի մարդ» (Երկէրի Ֆ-անգիւլը: Ը. ժ"զո(րԳական չուչազատումնէրի, 2գավածու, Հ- 3. Գ8Ր 2. էչ 191)։ Մէջ Ն. կենցազում այԳՔւգերի (Բայ: Ջանի. Սքւաջար է եզել զՍ» ռաստիկ վաւաչո»մարգ է ծզել Եւ չնայելով "Ր Հակառակ ՔՐՏ«տոնկական լ անբուած մբազնության արգէն էրձ». կին առած է էզէլ. կնութնան է բնջրքլ նաք, Բարգուչատիմէլիջ Թ՞րբո«իչթանի Ծազիկ անունով մէկ ազչկան։ Սակայն մերժումն եւ նոյնիսկ չանգիմանությիշն է առաց ել. Թէ մի՞թէ Թ"-բ`Ժ է. «բ բազմակնության է գիմում» («ԱզցագրավանՀանգա», 1906, ԳՔՐՓ 8.

Լէ»/թ բնոթագրմամբ`

Փմե"ւէ՛ ԱրՀվանին. Ըշկքնանց, .

`

9.

Ըռտ

չչ 188)։

չչ

133)։

(աես «Փատմութիւն Հայոց»,Հ. 3000-ի աւնլիՀայեր ՏՆ կատոթւում Ջամչեանցի`

Գլ

միայն Ցախադաւիթբէկեան միչաոակւում զրոյջներումՆուբարզօրապնեաթ ժ»զոզրբ դական Նա ճղել է Հալիձորի փեսան: Փարսադանի մէլիջ ժամանակ: գզործոզութիւնների ռազմական ենջ Հէնց ժողոգանում միակ Հաւաստումները մասին զօրապնտի Նուբար Այճուամենայնիւ այս ենթ ընթերցողի պատկերացումը որոնցից եւ բանաթաղում ցուչապատումներում, ՎբբԳուկ»ն Բ. ԱԽդուստբը(նութեան Փ արսաղան «ՄէլիՓԽրատասւումով: մասին ամբոզֆացնելու զօբալնաի է

է Հուն

ծագմամբ ռամիկ: բայց (ԻԹիրի ՇիկաՀոզցի Վարդիկի «րդի Նուբարին: Վքրչինս թէպէա եւ Բ. տալով նրան Ք-Ր դուատրը՝ Մէլիջ-Փարսադան 24 մարդ է ճղել, ուռի

Ը» երեւոյթին, եւ նուիրելնրան Բերդաջար ոլաչտպանոււթիւնը է նրան ԷԸ ծրկրի Հիւաիսայինռածշմանի ցանձնել որդի Սափրազը«առակ աւագ

Եւ.

ու

Բողոֆել

կոնառու-րերգ ամբոջները: Սակայն մէլից Փարչադան Բ-ի է 8Րկ": նշանաւոր բերդեր Մի 1ԴՅԻ»Ե ամենքի այ է Հր գէմ. կամքնալով արգիլել. "ր «Ր ՓՐ" «րա Խօաջերին, յանձնել չտալով նչանակութիչն Հայրը Երբ /անձնի։ Նուբարի պո մի թուլամորթի էո Քլէլ դոն բերդերը: է զօրութմամբ զէնջի բէրդքրը Նուբարին. Սազրազըկամեցել է ՎՐայ: ՄՀլիջ Փարսաղանը սաստիկ է ՄէլիՓ-Նուբարի եւ իւր զօրթերն առած ցարձակունլ ուաի է. օգնականզօրք Նուբարին, որ է ուղար զայրացել է իչբ որդու այապիսիյանդգնության վրայ է Կ. Գոլի ս եւ Հեռացել Թողել այս չտանելով անպատւութիւնը` մի լու դաս տայ Ֆրան:Սափբրազբ չ գործանը չափազանց տպաւորութիւն ժէչ մտել: Այ» անցթը ծառայութեան այնտեղ «լալատական մաՀիցգետոյժնացել էր ժէչիջ ծել նաեւ ԴաւիթԲԻ վրայ' որ ԷՐ Հայր Առտուածատուրի եւա Թոզնում Հեռանում էՎրաստան եւ Ուստի նրթոչ: անմիջական իչխանութեան Փարչադանի ծրկուսի այս Փարսաղանը օո մանում: ՄՀւիջ ծւ ծառայութեան այնտեղ վրաջ թագաւորի եւ կարգում: զօրթի ապարապետ Միչբթարին Խնեձորէակ Գ ի-զից Հեյանալուպատճառովկանչում Հետ Մի էթարի եւ ժէլիթ Նուբարի պաՀեն մի Փարսադանը ՄՀլիջ տարիջանի Այոպէ» անցնում են մէլիք Նուբարի յարձակւում պանում է իչր Տրկիրը։ սակայն յանկարծ ՋալաբնալլուԹուրՓերը ցուսաձատուած՝ պաչարումից այ" անակնկալ Վրայ եւ պաչարում կԿոնասուԲերդը:ե.ՄէլիջՆուբարն ԲԵՐԴԻՀաղապանութիւնը Դէպի ԹԵԼ": փախչում դիչերով կեռիը ք րքխաներին. Հնում էւ չատ կանայջ չկամենալով թուրջերի առեւում գի«ացիներին թողնելով: Անոնց բերդը չուստով էն գլորւում է. իրենց արիչնով ներկում Քարերը: որի պավայը դագաքից բերդի Հոոթն ընկնել. յնտոչ: Ջալար-եալլուի չ կարմբաթար: ՄԻ աժամանակ ճառով եւ բերդր վերակոչւում է

ՀԸ

արին 1724 թուականնէ ԴաւբթԲէէի` Ղազանժամանմանծրթորգդ

ոի«վովուի Երե «Նին:

արչամարձչանջով

ԵԽ`

ԵՍք

պրակ 2. արձանագրութիւններ, Վիմական Բարխուդարեան,

վառնալջն Հայոց ի ճակատանդի ժամանէինջ ընթորցումը ակադ: Ա.

Գացըգիւղեր

գոռելչ մէկ էլ շաճ հոտը վեր մի՛ հանիր» («Զանդքզուրք ժատնացոյց անելով 1905. գիրջ 12. չչ 195): Տեղարբնիկները Հանդէա», «Ազգագրական է» Ե 22 Ս. են. «Սա շոն Փոանգիւլի առում գերեզմանն

վայրը` ՆրաԹազուսծֆ

ջաբձավւում էին նրանց վրայ ճակատից»:

Փիսը Լ

առ

հեռու թէ գերեզմանատնից

զոււաւՖ է զանւում:

ներկայացնելով այսոլիռի փոխագրութիւն: ''ՃՈ«1Տ գսծ Բրոշ» էՆՀաբազատչի թարգմանել՝ քօու"' ՃՈՌՇՈՒՇՈՏ 125 8էազստ շու ձայն գէպջում, երբ այլ (չչ 234): թԹարգմանարար`

5.

ժամանակ ցետոյ է. «Մբ Խչուած Ե. Լալայեանի գրառումներում -ռնչութնամբ ասում եւ շների Շն սակայն գիւղաջիներն ձգել. առաջը Հանել ռ ակորները ուզեցել Ֆոանգիշլի

Հանդէպ: Այ»

ո

ազչէ կՆ ու

ել

սա

միւր

է

թալանելով Թո-րՓերԸը

կոնասու

Ք-բ ՏՐիրը

է.

Բերդիբնակիչներին

Հեռանում

են,

սկսում է աւեր բերդը չինել. չէնացնել։ Սակայն

զերադառնում մէլիջ Նուբարը դարձեալ

ժերի բնգչարումը Քուր կոզոպտում զաղաղասէր

օպանում, անգամ սլատճառով է: Թո-ՐՓերԸ ամենաչնչին չաբունակւում

են

Հայերին» («ԱզգագրականՀանդէս», 1905. գիրբ 12. Էջ 179-180)։ Ի դեպ, մեր Սկզբնադբիչրի այս ընթերցման ֆրանսերէն թարգմանութեան առնչութեամբ ունենք դիտողութիւն: Մ. Բրոսսէն է ակագ: սխալւումէ. ծրբ Հրովարտակուղարկելը վերագրում ոչ

Նուբարին, «այլ ԴաւիթԲէքին,

Բ:

որը

չչ 237։ 11.

այս Գուլամիրնեանի Հրատարակութիւնում աղաւաղուած տեղանունը

ՔԲրեւ «Լեզկին աւան» ֆՓննական բնագիրը: 12.

Մ.

13.

Մ.

(Գուլ.

(ե'ս

երա աչխատ:

է

ներկայացուած՝

'

Ուղղման Համար մեզ Համար Հիմբէ ֆառայել Սոյն

Հրատ. էջ 29):

Լծւազի վրայ առսպատակելու չունի: ՋՁամչնանցը միչատակութիւն Բրոսսէն «գուժկան» բառը Ընկալելէ ԲԲբՐեւ ԼոՀՐՖ (ոզնու զ«անչանգատացնող

էջ237

ՈՕԱԿՇԱՀ'",

14.

տուհալ(ոնտեքատում բացառւումՀ

ճիչդ չէ

Ն/մ

Վանք կամ

(ոչուաֆ Կէսվանք

գիւղը զտնւում է կալեր գետակի աջ

15. Ափկիսը մէկ Մանլեւից դիպողձորիձախ կողմում:

մղոն

վրայ գոնուողգի ժղ Հեռաւորութեան

մէկ կողզմում՝

Խաչաօլուլեռները զանւում

են

ժղոն

է, գէպի Հիւաիս Հան-

Գուրչամը ամենայն Հաւանականութնաժբ, կովսականղդաւառնէ: Ոչ Թէ «Մեղրու ամբացուած աւանը» (ՂՇ Եօատ Է9ԼԱՈ6մ

Հարիր մանել '

է Մ. Բբոսսէն ՞

բնաոզ

«զամուր ո

աւանն

Մե ՐՔ» Ֆ»՛րնթերցումը ՈՐ Ք1ՐՏ

"

,

այլ

՛

«ամրացուած "5

ինչաէս

ՄՄ

«ՐԲ

22. Բնեագրի՝ «ի բաց առինզկաժուրջոս գետոյն» Ընթերցում է բբրեւ Մ. Բրոսսէն Թարգմանել «չռապեցին գրաւել գետի կաժուրֆները» ("56 հճէծօու մ'ՃԱ6Լ ՕՇօսքօւ 169 քօուջ մօ 18 ՈՈծՐՇ»),որը ճիչդ չէ ամենեւին: 23. Բեսգրի՝«Ստեփաննոս է ԲԲՐԵԼ Ընթերցում Մ. Բրոսսէն Վարդանեսեանջ Ներկայացրել «Սաճփանոս,Վարդանիորդին» ("Տէօքհճոօջ, ԷՏ 46 Մաոմճո'', էջ 239), որը բեղունելի չէ իՀարկէ: 24. Մ. Բրոսսէի 1«.. «գնացէ գաւաոն ներկայացրածը Բնագրի Հետեւեալ Հատուածի Ջավնդուր զօրապնտն Գայինտուր եւ ծանոյց նմա զամենայն անձկութիչնս մեղրբեցւոցն, եւ զվիչտա շո հճբ քօսո՛Լշհճնոմօսո, օս վտանգի նոցա».- չատ ազատ թարգմանութիւն է: Համեմատի'ր. «ՅԱ 1 ո6յօրուէ 16 օօտոտոմչու 8գլոցօսո 6 1ո1 Ոէ շօոռունօ 18 քօտ:Աօո,ռլոչք զԱօ 1'6:4է օոնզսօ 6 ԽԼշջհո'',

առ

Եւ նրան էջ239)։ Այսինքն`«Շտապժեկնեց ՋՁավնդուր, ուր միացաւ Հրամանատար Բայինդուրին ծանօթացրն ավիճակը տագնապա, ւեր: ինչպես եւ Մեղրու Թացրոց իրավիճակը: ինչպ ՊՐ գնապալի դրութիւեր ՞

Չ5.

Ըստ

կարիջ ձրեւոյթին,ճչգրտութեան

ՊՐԴո՞Հ Ղազի «Շաչիսլամի եւ

28.

որդու

զօրթերի

Բնագրի` «Այլ զի սակաւք ձին,

ոչ

ունի Յ8-րԴ պարբերոյթում Հաղորդուած

Հազար» (ինելուվերաբերեալ:

(արաջին իսպառ ջնջել

է.

անհետս

տուհալբ

առնել զնոսաամտի»

1Տ ՈՅսոյՇոէ Թերի չ ննբկայացրել՝ 'Ղոօք քծս ՈՕՌԵՐՇԱշ, Մ. Բրոսսէն Ընթերցումը Թարգմանելով: քս 165 ծւէշոռԼոծո

.

Չ8. Բնագրի՝ «վասն աչի հինիցն անցծալթ էին յերկիրն Ձավնդրոյ»ջ ընթերցումը թարգմանելիս է թոյլ տունլ: Համեմատի'ր` ''զԱՇ 11 օոլուծ 8721է էէէ քոտչօք մոտ Բրոսսէն լուրջ վրիուժներ Ղօիտնոձօսո' (չջ 240), այաինջն՝ «երկիւղը տարածուն էր Զավնդրում», փխ: «Ասպատակների (ախից (Գուրծամի գիւղացիները) անցել էին Ձավնդուր: Մ.

խանին զբազումզօրս կուտէրեւ ծրթայրօգնութիւնեղբօրն Բնադգրի` «եղբայրն Երեւանայ

զի էր պաչարեցնալ նա ի յամուրս Երեւան թաղաջի ի զօրացն օամանցւոց» ընթերցումը Մբոլորովին տարբեր ընկալմամբ է ներկայացրել, որպէս Թ:` Երեւանի խանը բազմաթիւ Բրոսսէն եւ զօրթեր է Հաւաքել այսպէս օգնութեան Հասելպաչարման մէջ գտնուող ծղբօրը՝Թարգմանելով 152 465 էԼՕսքօտօէ ոոոշհ 8 5օո Տ6ՇՕԱոՏ'' «Վ Քիճո մՔոզոո, ժօու 16 1-6:6 ծէուէԵԼօՕզսծ քո 165 ՕՏոոոճոնջ, ձր օսմանցիներիկողմից, (4ջ240) այսինքն՝«երեւանի խանը,ռրի եղբայրը չրջափակուհլ զօրթեր վերցրեց եւ առաջ չարժունցերան փրկելու»:Մինչդեո՝բսկեւիսկՀակառակն է։ ի դէպ, ժամանակագրական տեսակկտից Հարկաւոր է ճչդում Սկզբնաղեիւրում ժոցնել. 1725 Թուականին մինչդեռ Երեւանի տեղի ունեցած է Համարւում եկարադրուող քրադարձութիւնը Այ" գրաւումը օսմանցիների կողմից. ինչպէս ցայտնի Է, իրականացուծլ է 1724 Թուականին: «Երկճրբ Հակասութիշւնը եւ չփոթութիւնը Սկզբնաղբիւբում առաջին անդամ նկատել է Լէշն (ծս ։

ժողովածու»,ծՀ-3Յ.,գիրջ

2. էջ 145):

օօտք646ոոծու ո 5'0քթօ56-

4 16աղոօէոճէծ''

(էջ 239), այաինթն` «Շատ սակաւաթիւ

իչխանացե» ընթերցումը

Մ- Բրոսսէն հ լխաւորաց ինջն զոմանս Բնագրի՝ «կոչել է զբազում»: ''քլստ1Շսու'նչանակում 240)։ Իսկ քոոօքքճստ'' ( էջ է «ՓխՋՀսոջ Թարգմանել իբրեւ 31.

առ

այնինչ տեքստում զզոմանս» է

ասուած:

ոպանաքՖԸՆ«Մճջ ոչ ումեք դոցա մեղաթ: եւ ոչ զոթի նոցանէ ի տախապարտուց Բնագրի՝ 165 հօոուծտՏ Գծ ՇՈԼ 'ՂՎՕԱՏ, Հաժեմատի'ր` Թճրցումը Մ. Բրոսսէն սխալէ Թարգմանել: բոլորովին առում են

32.

ԽԼշջեւլ,

հքշջեղ, չֆ 238),

ընդդիմակայել նրանց նահանջին»:

կամայական Ընկալում Հ անչուչո:

առ

19. Բնագրի՝ «Հինիցե Թուրջաց»արտայայտութիւեր Մ. Բրոսսէն Թարգմանելէ ԲԵՐԵԼ "ՂՇՏ որ Հե բացայայտում գրաբարեան «Հէն» բառիմաստը (մասպատավկ»:

ՇՕԱՐՇԱՐՏ

էԱՐՇՏ'',

Հաւազակ»)):

21.

էլ

զօրականսԹուրբաց» ընթերցումը Ա. Բրոսաէնթարգմանել էիբբեւ ԻլԸՏ ՇիծքՏ

Հաւ

Յ0.

Բնագրի` «Ապա գուժկան Հասանէր Դաւիթ վասն այսր ամենայնի» ընթերցումը ՄԲրոսսէն թարգմանել է ընդծանուր իմաստի ընկալմամբ. ««ԸՇՏ ՄԱՏԷՏՏՈՕԱԿՇԱՇՏ8ջՅու 616 թօէճօՏ8 քո14"՛, (էջ 28), այսինթե՝ «Այս տխուր (որբերը Հասցունցին Դաւթին»:

20.

ոչ

է1ԵսՏ էսոզսծՏ'' ճջ 240) այսինքն՝«թուրքական

ՃԼԱԼԼՇՈւՅՏ

ցեղերի պետերին», ոբ չատ տարբեր

Քշրոյ։

Օրդուբադի եւ Ձավնդուրի միֆեւ:

18.

Բնագրի`

27.

նրանց լրիւ ոչնչացնել,

29. Այսինքն՝1725 Թուականին:

են Սբւնիֆիտ: 16. Այս լեռները բաժանում Նախիջեւանը

17.

ժշ

՛

անչուչտ:

մեր4։ Հեռաւորութեան վրայ, Թաղամերին

(ինելով՝ չկարողացան

ոօստջ

ոլ

Ո8«Օոտ

ոլ ոզալ6էծ,

էս

քօրտօոոծ

կչտամբանջիարժանի որեւէ մեղզրեցիները,

Յ

18 16թծրծ'', (էջ 241),

արարք

չենք թոյլ տունլ

այս

այսինքն` «Մենջ,

մարդկանց նկատմամբ: ոչ

ճեղութիւն ԽԱք պատճառել,ոչ էլ որեւէ մէկին սպանելթեթեւ (յանցանքիհամար):

էիբրեւ Թարգմանել առնել»ընթերցումը Մ. Բբրոսսէն «կամեցանբնաւին բնաջինջ Բնագրի՝ ՃՇ ոօստ քղօոմոծ"', 1դուճռմօո չջ 241) մի Ընկալում,որ Ը"ԳԿՇՇ «մեզ վերցնելումոտտդրութեամբ» չ բնագրին: անյարիր

ՅՅ-

.

Բրոսսէն ընկալել է իբրեւ «նրանց

վոնդեցաքՖ ընթերցումը Մ. պարտութեանմատնեցինք» ("165 8մ0ոՏ ԵՅԼԼԱՏ'', էջ 241)։

34. Յ5.

Բնագրի՝«եւ

ի

բաց

Ղազակկուլունզռնւում

է Տաթեւի վանջից արեւմուտթ:

բրեւ Բրոսաէն լճալկալան զնա» ընթերցումը ՅՑ. Բնագրի Հբարաձիգդ Թարգմանել Մ-

՝

Ցէաու

ժսոծ

քօւոօ

ձերբակալուեց», որ

քոտօոուօո՝ (էջ 241): Համարժեք չէ բնագրին: օէ

քէ

այսինջե՝

:

«մի քարի հարուած

ստացաւ

"լ եւ

ընթերցումը Յ՛: «Յայնժամ զօրթն Թչնամեաց ԲԲՐԵւ զայն աղմուկչփոթի տեսանէին» Բնագրի՝ ՄՇ օօ ոոտՇուշոմս''

«ՔԼօՈԹՈՒ

(էջ 241), այսինջն՝ Բրոսսէն բոլորովին ազատ է Թարդմանել՝ «Օգտուելովայս թիւրիմացութիւնից»,որը, սակայն: Համարժէք չէ տեքատայինճչղրտութեանը: Մ.

Նաեւ ժողովրդական զրոյցներում: Այսպէս,«ՄԽԻէ սրա վրայ եւ բարկանում սաստիկ է Դաւիթը Հալիձոր: գնդով վերադառնում փոքրաթիւ Թար նա իրենից նեղացած լինելով անսիրտ է պատերազմել: կամէնում է գլխատել տալ նրան, որովՀետեւ սոալիսորոչումբ:Բայցեւ այնպէս Դաւիթը ժիջնորդում են եւ փոխել սակայն միւս Քչխանները 1905, դիրթ 12: էջ Հրամայում է մի լաւ թակել Մեիլքարսպարապետին»(«Ազդաղրական Հանդքա». 193)։

է գել Յ8. Այս նոյն փաստը արտացոլում

39.

«եւ Բնագրի`

այնքան զօրացնէզուր

Թարգմանելէ իբրեւ ''6է ճ'սՈ է6118558676

որ չատ լուրջ պատճառի», ծը առանց

տարապարտուց

Մ. Բբոսսէն բնթերջցումը կոբուսելոյ»

ՏՇԱՇԱՏՇ''

(Էջ 242), այսինջն` «եւ նման կոտորաէ: ընկալման արդիւնջ

ՏՃոտ ՇՅԱՏ6

ազատ

մածացու է նկարագրուած Գալիզօրավարի վերակենդանացումը ԻՀարկէ,Հրաչթանման միայն է զտել նաեւ ժողովրդականցուչապատումներում՝ արձագանգ նոյն Ա յս միջադեպը վէրթից: 41.

կապում վզին, որ երկու մատ Խորութեամբ է Թաչկինակը՝ Հեռացան, Հանում գրչերը Բոլորը Հառնում է Հալիձոր երեթ օրից յետոյ: Բոլորը կտրուած էր եւ երկու ձնոջով գլուխը բոնաս` զալիս կանչում էր ծրեխաներին,որ Հաւի փետուրներովմաջրեն այդ զրոյցը էր անուժ: կարուած տեգի փոչին» («Ազգագրական Հանդադ» 1905. Գիրք 12. է 193-194)

նատած չինամիջում

ԳԼՈՒԽ

ԵՐՐՈՐԴ

ներխուժող վերաբերում է օսմանեան Սրզբնազբիչրի այս վերջին Գլուխըամբողջութեամբ նն չուրջ Հինդ տեւում տարի` որոնք մղած Հերոսամարտերին, բանակների դէմ սիւնեցիների տարած փառաձեղ Բէկի զօրամիաւորների Դաւբթ մինչեւ Թուականը՝ թուականից ակսած1726 ցաղթանակների նաեւ դրամատիկպաչերի Հերթագայումներով: թենութիւնիցակնյայտօրէն բացայայտւում է Թուրջական Մեզ Հասած վաւծրագրերի

ու

մաջառումներում տագնապի աչաղնութիւնը ազատագրական սփռած ծրկիւղի առաջխաղացման արտերում: զէն» բարձրացրածողֆ Հայութեան զինական Հրատապանչրաժեչտութիւն է զգացւում երկար ժամանակ ակնկալուռղ ռուսաց դէմ տիրապետութեան բնաֆնջող օգնութիւնը Հայ ժողովրդին՝ ածագնակուլ վիչապի Թուրթական եւ են էջմիածնի ալթոռոթկալ վարդապետի Ցովասավ լանդիման:Այս տեսակէտից ցատկանչական Թուակադեռեւս իւան կարապետի. գրադրութիւնները Հայ ու

--

ջի ՌուսացԱրֆջունի

պատուիրակ

Ֆոյն տարուայ եից: առաֆինը՝ լիի 18-ի զԵկուցագիրը:

ցուերկրոբգը՝ հուղբաչիներին, Մարտի13-ի նամակը Սղնախների

է. «.: «Սբրծլի եւ Քրիստոսիւ զօրացեալթպարոն ուզեւ անասելի է նեղութիւն ժեր։ ԱպաառծասարակԹէ մեր անպատժելի եմթ, տեղոյս բաչիջ: Թէ Լ.Խ.), ԹԵ սոցա (իժա՝Ղարաբազի Լ-Խ.) Հայութեան (իմա` Աբարատեանդաչտավայրի է, նորա գալստեաննեւ ճանապարՀին Ռուսաստանն |.Խ.) (իմա՝

Այսպէս,Ցովասավ վարդապետըդրում

--

--

Հիւսիսայինն ակնկալութիւնն են» են այլոց ճման չեն զալստեաննեՆ Լ.Խ.) Հիչաիսայնոց (իմա` «Համաձայն Ղապուլ ապասում: Ֆմն Հէ տողիցակնբախէ դառնում:ռուսնծրի դալուստը ձայլոց Ընդգծուած Ինչալէս համարում»: եւ պարսիկները Թուրթերը: ինչպէս նուաճողներ, Համարւում»,այսինջն՝նրանթ չեն դիտւում Հայեացթ առանցքային հլակէտային սեւեռուն կարեւոր՝ այլ՝ ազատարարներ:Նկատենք, որ նամակի չարունակութիւնից: Համար: Այդ երեւում է նաւ է մարտնչող ազատատենչ Հայութեան է միայն այն դէսլթում Ընդորում չեչտելով, որ իր ազատարարիառաբելութիւնը կարող (ատարել --

--

սա

ու

հայկական

առաջխաղացումներին զինական օգնութիւնը, Երբ այն ճախորդիթուրքական -ծ- Լ.Խ.) օգնականութիւնն ասուած Հ.: ռուսների .Դոցա (իմա՝ է. էլ Այդ էս տարածքում: եւ չեճ հարկաներ.շուտով գալուստնչուտով լինի, Էանիոր թշնամեացչեմք մատնուել, գերի աւար 190)։ եւ («Մբ չջ.::», լ իցի» ազատութիւն գայցեն մեզ այցելութիւն Սիւեիջի իւան կարապետիզեկուցագրում մասնաւորապէս է պատուիրակ Առաւել ուչազբաւ էչ որ ռուսական զինական սլարզւում Հաւաստի վերարծարծումը: Հայ ժողովրդի տրամադրութեան դառնութիւն ցաւագին օգնութիւնը արդէն ութ ամիս է, ինչ ապասւում է. դրա զապաղումը եւ տեղիս խայերն մեզ Հ::: չարժմանը է Սունիջի ազատագրական Հոգեխոով տագնապ պատճառում (իմա՝ «ռուսական բանակ» ան թէ` Ը (8) ամիս այ: առում որ մտիկ ենք տալիս`Թէ բճուստի զօչուն այն է, որ ռուսական զէնջի Լ 222(«Մի Հ արցն 214)։ Ամբողջ ժեզ խաբում էջ. Լ.Խ.) չկայ, դու նաեւ Քրենց թւրթականբանակների պայմանաւորում առկայութեամբեն ղավփանցիները օգնութեան ԲՌ (2000) կամ ԱՌ են. ասում "բ մեզ Հետի Գրիր «Թէ կայ` ղօչուն էլ Այդպէս դիմադգրաւումժը: Խաթիրջամ Լինէնջ (փժա՝«ռբտաղպնդուննջ» Լ-Խ.) որ (1-000) ղօչուն գայ, որ Մեջ ավատանք օսմանլուն -ծ-(բմա՝ «ԹԵ("ւնջ» Ա.Խ. ) աժ: եւ թէ ղօշունկուղարկի, մեզֆօժակ Թագաւորն բռուստի ռուսաց

ու

:

--

--

անՀրաժեչտութնանմասին: «0ամանցիջ՝բազմածոյլթ յոլոզինուած օգնութիւնն խրականացնելու վանք, անապատք, դեղորանջ աւան վազօրօջ եկին ջարմակաց գլուխջն. բազուվմ|ջ քաղաք, եւ երկրում ատեղծանխնայաբար Բնութագրելով Քրիստոնեայ կոտորեցին»: տիրեցան, ուած օրծասական վիճակը Թուրթական ներխուժման Հետեւանջով:Ուղերձը սրտաճմլիկ տողերով է նկարագրում Հայ ժողովրդի Համար մղմաւանջային՝ մաձաբոյր իրադրութիւնը: «Զի եւ կէս տարեկան ազջկունք անչափ անիրաւութիւն առեէին, որ երկու տարեկան ժէկ տարեկան եւ մայրջ կերի առձալ առնէին. մօրն սրախողխող յաչս կրկէն, ի մօրոյ տանկին առծալ րախէջ եւ սրբութիւն արթէին, կուս լայւար առնէին, հւ նկձղեցիթ ձիանք կաղէին՝թալա չինէին, խաչ է ասելն եւ կամ պարտ որ ոչ առնէին, անառակբան զի այնպէս ժէջ պղծէին: եկեղեցում աղջկունք ի աւելի բան անլաելն»:Ռուսաստանի զինուած օգնութիւնը ճառելն:զի ոչ է պարտ Քրիստոնէիցն են ցոյց յաղփայլուն տունլ սիւնեցիները, ուժեղ դիմադրութիւն է. օսմանցիներին Հրաժեչտ թէեւ ածա կողմից գալի» են բազմաձոյլ բանակներով, մինչդեռ չորս նրանք բայց տարել, Թանակներ ծն Էրենց վանդակներում: ենչպէս Թոչուններն Երենջց բերդերում՝ անառիկ ԱԱ121 չրջապատուածֆ պածի օրծասականութնան Այդ տողերը անչնարին է կարդալ առանց փչաքաղումների՝ եւ ցուսացաք ԱՀա դրանջ:«Եւ ա22 Աստուծոյ զօրութեան ապաւինեցաք: միչնցմամբ։ դրամատիզմի նւ. Աստուծոյ յօգնութիւն եւ ակն ունենալով ձերում իչխանութիւնն աթոռ թազաւորութեանդքոյ: հւ բազում դերիջ եւս յետ օսմանցոց. Աստուծով յաղթեցաց նոցա ապառազիննալպատեհրազմեցաք են Դ (չորս) կողմանէ |Մ|ճզչըատնալ, բազմացեալ եկնալ ազատեցաք: եւ այժմս օավմվանցիք եւ անդրն չրֆիլ: այլ աստր կարում եմք ոչ զի դեղորան|թ|նառնալ ընղ մեզ պատերազմում:

Լ.Խ.) կոյ դնենք, օսմանլվին հետ կոիվ կանենք»: (իմա` «դէմ» «սիմվոլիկ» ոուսական բանակի առկայութիւնն է՝ Թէրուզեւ բաղձանքը, Խորին Սիշնեցիների

գալիս այ,

որ

գարշոյ

--

Լ.ե.) Թագ («միայն» է ՀասելՀայերին:«.. ռուսի «անունը Լինի». որ օգնութեան եւ քօմակ հետ մին այ, հային թէ ըռուստն ԲՌ լիճի անունը գայ: (2000) ղօչուն բռուատինմին են ծախսերը Հոգալու պատրաստակամութիւն Նոյնիսկ ռուսական «սիմվոլիկ» զօրջի ելոր այ: ::»: ասում Թէ ենչ- գրում է իր զեկուցագրում իւան կարապետը «Եւ ինձ այտնում ղավփանցիները: է-Խ-) քէ էս մեր Հայոց միջումն նատի, մեր խարջն(իմա` «ծախաը» Գրիր մին ԲՌ (2.000) գայ, մեք մեր դոշմանինջողաբն Լ.Խ.), անում «եկաւ» (իմա` ա րեկ ըոուստնճ թէ լինի քաշենք, թաք հետ էլ կռիվ կանենք»(անդ, է 215)։ եւ (իմա` զպատասխանը» Լ-Խ.) կտանք օսմանլվին Ռուսաց ելնելով, պատուիրակը նրատառումներից այս տրամադրութիւնից Ղափանցիների միսհան թող կատարի Արքունիջին անում է Համոզել, որ ռուսական բանակը իր ազատագրական նկատի ունննալով տեղանքի ռազմա-ատրաԹուրքական բանակի ներթափանցումը՝ Ցախքան ոբ ծրկիրը օսմանցիների միաժամանակ, զգուչացնելով առանձնայատկութիւնները, տեգիական «Թէ որ ղօչուն կաճուխ դուրս նորից նրանց լինի չպրտել: վետոյ «դժուարՖ կը

միայնթ:

-

առ

--

--

--

ու

կողմիցգրաււելուց

չուղարկէք, որ օսմանլունարեկէս երկիրս, դժարութիւնկոյ լինի: զրայ ամեն տեղ մին բերթ այեւԵ կապերայ: տեղարկէնՔկայ, որ շատ դժար այ, ոխչ սար այ, մէշայ, ճանապարերն ճանապարերն Քոոէ Գանջոյ (5) մարդ թվանկչիկանգնիԵՌ (5-000) մարդ ջողաբ կտայ։ Մին ճանապար կայ, որ Եւ թէ կենում: բանի չէ արաբայ տեղէ էլ ուրիչ Հետ չոլ բանի, կէ գայ: Թէ չէ որ արարայ այ: (անդ): էս յետ մտաւ, դժարութենով շատ երկիրս կառնվի: օսմակլուն

առաջին կէսն է արտացոլում: Ի«կ մի տարիյետոյ Սիւնիջի 1724 Թուականի փրադրութիւնը էչ որ գրած զեկուղագրում Գ. Ս. ցայտնում ռուսերէնով Հայատառ նոյն պատուիրակը Տոլստովին եւ են Սիւնիջի դարսլասներին օսմանեան փաստօրէնՀասել Երենց առաջխաղացումներով բանակները դէմ բանակների է Թուրքական տուել ճակատամարտերը առաջին որ Դաւիթ Բէկը Ղափանում ասուած է: «Վերջերս երեւանից վաճառականներ մատնելնրանց:Հաղորդման մէջ պարտութեան ժարդ է եկել դնսպանի Հետ, բայց Ասացին, Թէ կայ: լուր Թ: է՞նչ նեօթՀարիչր եկան:Հարցրինք, է է, Թ" Շածնավազ խանիմարդն է։ Նրա ասնուննէ ԴաւիթԲեկ: Ապրում չգիտենքմերոնցի՞ց

'

,

ու

|

յ

| '

մնացեալեմք ի մէջ ղալին, որպէս հաւքն

Այս

ու

է նրանց Ղափանուժ:Այստեղի Հայերին իր չուրֆն է Հաւաբել: երբ Թուրքը ըռուով եկել նրա վրայ, ԾԴԵԾԱԲ ԷԼ11 ասում են, այնտեղ էլ Թուրքեր չկան» ("րք ՑՒօ-Ք7ՇՕԻՏԾ լաւ ջարդ է տուել: Հիմա,

վաւնրագիր 312): մեֆ Սղնախներ`չափազանց դէպի Ղափան Թուրքական զօրաբանակներիառաջխաղացումը Մեֆ վտանգի ճակատագրիՀամար: չարժման ազատադրական ժտաՀոգիչ էր Ղարաբաղի Սիւնիքի օրձասականպածին նրանց առաջ դարձեալ յառնում է ռուսական զինուած օգնութեան փրկարար նահւ Սրւնիջը զեկուցագրում բացայայտուած նեն Պատուիրակի նոյն ւսվաս անչրաժեչտութիւնը: ածագնացող Թուրքական բանակների ժողովրդի վերապրուժներն մտաչոդութիւնները արդեօթ այսպէս է մտաֆուժմ՝ «Հիմա ժողովուրդը առթիւ՝Հաւաստելով միաժամանակ: սպառնալիջի է։ Երբ օգնութիւնը չուտ -մեֆ Լ-Խ.) լ ինելո՞ւ Ռուսաստանի ցարից օգնութիւն (իմա՝ Թագաւորից Հարկադրաբար` Հայերը մեր հայ ժողովուրդը բոլորովին կը կորչի» (անդ)։ չշասնի, Ք

դօքթաճ

«0111

չքաւաւօոօաաք

862",

| | '

| | յ

|

ու

այնպէս

լ

թուսկանին: եւ

եւ

9.

16 ՇՕուծոյո'' (էջ 244), այսինքն` ոՇ քօսլծոլ (516է)։ այն կարող պարփակել» չեին լեռները

ՏԼ6ԷՅԵԼՇ, զսօ 165 ք)ոլոօտօէ 165 ոօոէռքոօտ

էր, նկատելի Յ.

Մ.

որ

դաչտերն

այս Բրոսսէն

ու

ԹԵւը 160-ի

է ոխալաբար ներկայացրել փոխարէն

«170»

Ըն-

այնջան

(չ 244):

Մ. Բրոսաէնընկալել է իբրե «թշուառների Բնագրի՝ «բազմութիւն խուժանին» ընթերցումը 46 ոուտօՃԵ16Տ: (էջ 245), որ չի բխում տեջոտի ՊԱԼԼԳՇ ՝'Սոծ թարգմանելով` բազժութիւն», 4.

զմասոից:

ԻՇՐեւ ընթերցումը Մ. Բրոսսէն Թարգմանել-է մեջենայիցն Է Վայր թԹափէին» (Համեմատիր: ««ՀԵւՅոլուշու 165 նրանց» գցում էին ցած խառնիխուռն մեքենաները, «երերում էին 5.

--

,

ու

Հետեւակաց նոցա զդաչտս Հեձելոց զլճրին»» «մինչեւ լնուլ բազժութեան Բնագրի՝ "ԳԼ ճէՅ1է 51 ՇՕոանյարիր ընկալումով: փմաստին չ տեքստային Թերցումը Մ. Բրոսսէն Թարգմանել «Դա

|

նկատառումը Հետ ժամանակաւոր պարսիկների բուն մտադրութիւնը չարժման ղեկավարների ազատագրական -- Լ.-Խ.) «Սճտոյնրանջ (իժա՝ Սիւնքջի ղեկավարները վերաբերմամբ: Համագզործակցութեան ռուսական օգնութեան մասբն ասում Լենի (բմա՝ դարձեալ են, եթէ ձեր կողմից տեղեկութիւն

պարսիկներիհետ» (անդ): պէս կը հակառակուհնք եւ ուղղուՂարաբաղի Ղափանի մասչտաբներով գրոՀչուժմները բանակների Թուրթական օսմանեան ուժերի ներխուժման ծն 1726 թուականից: գերազանց Հէնց Թեամբփրագործւում Ռուսաց Արջքունիջ Մխիթար սպարապետի՝ է զուղաղիպում ժամանակին կոնկրէ» վոանզի Թելադրուաֆ էր ածագնացող որը հկ. ժղած ՀամախօսականՈւզերժիմտայղացումն անում ռուսական էր (ոչ ուղղակի Ուղերձը աղերսանքով թախանձագին Հրամայական պածանջով:

Այն 4`

՛

--

մեֆ

նների բացայայտման, Հայ-ռուսական ցարաբերութի' տարբերկողմերը առաջխաղացման վերադասաւորման ուժերի Թչնամական

եւ

մեկնաբանելու առումներով:

(անդ): Այս նոյն տակտիկական նորից առաջուայ պէս պարսիկներիհետ կը հակառակուննք» Սիւնքջի ժէջ՝ ակներեւդարձնելով Ընդզծւում է նաեւ զեկուցման չարունակութեան

դարձեալառաջուայ

դէմ ցոյց տրուած հայկական զօրաբանակների թուականներիընթացքումՍիւճիքում թուրքական նկարագրութեան,եւ հէնց այս զինականուժերի հերոսական դիմադրութեանփաստական աղբիւրի արժէք է վերագրումդրան: Ընդորում՝ հազուագիւտ պատմագիտական հնչաէս Հանգամանքները կարեւորագոյն

բաննարծցին, Թճամբ: կնջեցին:Եթէ Հաչտութիւն Բէկի Հեւ ժամանակաւոր չաՀի Մօտ եւ ԲիւլիչաՀի մարգ ուղարկեցին Լ.Խ.) լուր ունենանք, օգնութեան մասին է խօսքը (իմա Ռուսաստանից ակնկալուող ձեր կողմից

մենք

նաեւ

են եւ Սկզբնազբիչբի միայն Հաստատում ոչ այլ աղբիւրները փաստաթղթերը եւ եւ եննրա բացերը ֆլուսաբանած ամբողջացնում այլեւ (րացնում Հաւաստիութիւնր, տուհալների

ու

Լ.Խ-),

Ճքոօ-

դիւանական

ու

'

6:

հանգամանքը

ու

մենք

ՔՕՇօմւ

8- Արղութնանի պատմութիւն է առկայ «Համառօտ փաստիարձանագրումն ճոկին անգամ որը ուսումնասիրութիւնում, Հայոց տթրապետող մէլիջներու» Ղարաբաղու Ըստ այդվ՝ չարժման ռուսական արհւելումը: Հաստատում է ԴաւիթԲէկի գլխաւորած Սիւնիթի չ ունեցել մօտ տեղի ունեցած զՐոմ8 Իբր: առաջ, փաչան Ջավնդուրի ճակատամարտից Արզրումի են զօբՔը»: պատճառով Ղ արաբաղի Հետ՝ ժողովել Թ: «ինչ ՔԸ մտավախութիւնը վայտնելով Դաւթի եմ մեծին Պետրոսի հրամանը» («Մճղու Դաւիթ բէգն էլ յայտարարել է. «Ես կատարում 24. 1888, էջ 21)։ Հայաստանի». է 1726-1730 Հարկ ենք Համարում եչել, որ Սզզբնաղբիբը միակ հայկականպատումն

Մբ ուչագրաւ

2.2,Վ.2,

տալու ցոյց Հետ, Համատեղ դիմադրութիւն ծնեկնջում Փարսկաստանի ժամանակաւոր ղդաչինջ ռազմական օգնութեան ակնկալուող Համար առաւելգիչատիչ Թշնամուն,Մինչեւ Ռուսաստանից կը նորից պայքսրը ե«կ Հէնց որ փաստդառնայռուսական զինուած օգնութիւնը՝ փրբականացումը: նաւ... չափազանց պարփակաֆայս Հաղորդումը պարսիկների դէմ: Ձեկուցագրի չարունակուի Համագորֆակցութնեան արժէքաւոր է` Հասկանալու Համար Հայ-պարսկական ժամանակաւոր մեկնաբանուհլ պատերբեմն ճիչդ չի ընբոնունլը ցաւօք: որբը տակտիկականնչանակութիչւնը եւ այդ ծնթ ամբողջուբերում Փաղուածաբար ուստի Հատուածը էջ, գրականութեան մագիտական կնջեցին պարսիկների Հետ, երկու Հարիւր «Հէնց որ այս խաղազութիւն

1726Ի.,ո.4,7.2/:

ւտ,

'

ի մէջ ղափանլի»/ԴՑՈՔ,Փ.Շխօաշոստ

լ

լ

Բնագրի՝«ի

165 ք31581Շ-ոէէՕողԵօք ք61Շ-ոոծ167', էջ 245)։ 6րջ1ոՏ,

Այս «կուսանաց անապատին»: Խօսքը վերաբերում է. աժենայն Հաւանականութնամբ: Ներսէռ ՔՀնյ: է Մխիթար աբբաձճօրը 45 կոյսերի գերեվարման մարն Հաղորդում մենարանի 1726 Թ. Սեպտեմբերի 1-ին կ. Գոլսից գրած ԲԸ նամակում. «-:'ի կարապետեան Բաղիչեջին՝ `

կռիւ ոչ ժին գլխաւոր առին, մին ԽԵ (45) կոյս Սղնախ փոջր մին ջանան. միչ" Հայերուն միայն Սղնախի են եւ ԹավրիզուԱրզրում գեղօրէքն փախատի ի լերբնս- վասն

Քո: բազում անց տէրութիւն Հարցանիցէ Հեֆելազօրացն գոյ,

բայց

չատ

Հոգ չեն

եւ

դարձգոյ:

Մ.

ծւ զայլ աժենայն կապուտ կողոպուտ բանակի նոցա ընթերցումը 13. Բնագրի՝ «լառին| մս ա՛յլ իմաստ է ստացուել: "'Շէ ո1ւծոէ Յս քԼԱռջ: |6Տ 1ՇիօտՏ6Տ բոլորովին թարգմանութեամբ Բրոսաէի հարստութիւնները»: «նւ բանակի թշնամու սկանցինթալանել (էջ 246), այսինքն` «մոք օդոօո»:

|

ի

աղջկումքգերի առին ապաշխարող

1976,Թ: 1-2. («Բազմավէպ»: Փաչեր»

էջ

Բնադրի՝ «ի զէն յարձակնցան»ընթերցումը

6.

բայց

Մ.

տալպատերազմընդ օսմանցւոց» ԸնթերցումըՄ. Բրոսսէն այնուծետեւ 14. Բնագրի՝ «Խնդգրէր թէ` «Դաւիթը որոշեց կռիւ յայտարարելօսմանցիների է որպես թարգմանել անյարիր ընկալմամբ Յմ: Օտուճուտ'', էջ 246)։ ո 9սօուօ դէմ» (""Օ8414ւ650ԼԼ 46 4ժ61աո6ո

,

97)։ Բրոսսէն չի թարգմանել (տե'ս էջ 245):

ընթնրցումըՄ. ի վերայ Թչնամեացն» բորբոթեցանաժենեքթեան Բնագրի` «ի բարկութիւն 165 ՇՈՈՓոո:' 245), այսինջն՝ ՏԱԼ (էջ ՅԿՇԸ Հոու "ՏՇ ԼՅքօ )Շէ ԲրոսսէնԹարգմանել է եբրեւ Հեռու է բմաստի ճշգրիտ ընկալումից: էին Թչնամիների վրայ»: որ «կատաղաբարՖետւում

15.

Ղ.

«ՏԱԽՇ2-ՈՕԱՏ

ՏՅՈՏ

Թարգմանել Մ. Բրոսսէն զբանսասացին»ընթերցումը զդժնդակութիւնս «օէ 46 փմաստով: ա՛յլ բոլորովին Խօսթերի Աւետիսի չարունակութիւն՝ տէր

զայլ

եւ

.

ընկալմամբ 'Վ'Հ(Օոոծուծու

6Լ էն

մ»օԱւ, ՏլաքծարՏօոոքոոծոծու

1ծսւ 1ո150ո. էՐՕսԵԼծոծու

12.

Մ.

795):

13.000 Ջամչեանցը

օսմաննճան

զօրբեր է նչում

(օե'ս

ՀայոցՖ:Հ.Գ. «Պատմութիւն

էջ

Դաւիթ Բեկի առնչութեամբ ճակատամարտի Ի գէպ, 1726Թուականին տեզիունեցած Հալիձորի որ Թչնամու Մ. գիտենալով: մի պերճախւս նեմուչէ վկայակոչում Ջամչեանցը: զինավարութեան էդ ձիերին դէպի զօրամառի է իր Թողնում են, բաց Բէկը Դաւիթ զօրաբանակումձիերը որձեր բանակի որձ ձիերը դայթակղունլով Հակառակորդիվրանները, որոնց ներկայութիւնից թչնամու եւ վիճակ։Թչնամին խուճապային ցուզում, տագնապալի իրարանցում կատաղումեն՝ առաջացնելով էլ Դաւիթ Բեկը ժամանակ Հէնց այդ խառը հրադրութեան Ւ23էնչ է կատարւում: գլխիչի ընկնում, եւ Հետաքրթրաչարժ միջադէպռազմավարաուչագրաւ Իբրեւ է յարձակման: ՔՐ զօրթերովանցնում Փաղուածաբարբերում ենք այն աժբողջութեամբ: կան ալուհատի՝ ան կային ընդ նմա, զայս Հնարս Լ.Խ.) յետոյ ընդ 2212որջ միա (ԴաւբթԲէլն «ԽորՀչեցաւ փոքր էնչ աւելի կաժ մատակ ձիս իբ վաթսուն՝ իւրում Դաւիթ անդ ունէր ամրոցի գտանել: է գիչերի է բանակ այլազզանխուլ նորա` արձակեցին Դաւթիեւ արանց Ձաոստա առնհալ պակաս: էին, ի դիժել մատակացի մատակախանձք այլազգեաց անտի եւ յնրիվարաց բազումք քանզի գնացն: զխորանսնոցա եւ եւ լցին նոցին չփոթութեամբ բանակ անդր: անչնարին խԽխնչիւնք կատաղութիւնք եւ սաստկութեամբ եւ զերասանակս Էչրեանց, երիվարաց անտի խզեալ զդանդանաւանդս --

բազումթ

զոմանս: աղաղակել ոպանին կբցս արձակելով զքանի ժի վրանս կործանեցին ցարժակծալ՝ եբարձԴաւիթ Ցայնժամ անդ: խրախոյս ծւ Համայն աղմուկի բանակի անկաւ զօրացն՝ պածապանաց Հայոց: Հ. Գ. Պատմութիւն աՀա ասէ ժամ վանելոյ զթյնամիս մեր: :-» (Մ. Ջամչհանց, եւ

եւ

ց

երան,

էջ 796-97)։

մատնանչում

Ջամչեանցը էլ չայ մեր Սկզբնաղբիսրում: Այս Հետաքրքրականդրուաթազը Բայց ժողովրդական մատենագրականվկայութիւնը: ժիֆադէպի այս իր ժէջ դրած չրջանառութեան է կէս գիչերին մատակ Այսպէս:«ԴաւիթըՀրամայում մենք գրա արձագանգ զրոյցներումգտանք Մբ ածագին աղմուկէ տեղը: կանդգնաֆ դէպի օսմանցիների Ք չել ծրամակ ձիերի մի աձծագին են ժթուեն Բրենց ակսում վրայ` Հայերը արժակուել կարֆում են, ԹՀ օսմանցիները բարձրանում: եւ են փաչան գնում կատաղածձիերի աթացիներին մէջ միմնանց կոտորել:չատերնէլ զոծ չի

:

թեան Հանդէս»:1905. գիրջ 12. էջ 187)։ է լինում Հեռանալու» («Ազգագրական ստիպուած

16. «Երբ

որ

զօրք 22-000-անոց Մեղրիում օսմանցիները

կենտրոնացրել

են

Գ, էջ 96)։

ընկալելեւ Թարգմանել վիճէին»ընթերցումը Մ. Բրոսսէն հժտէոլՇու'», էջ 247)։ գս'115

«Եւ Բնագրի՝

ժինչդեռ ընդ այս էին» («շոու տատանւում ներանջ

0րդուբադին:

ու

լ '

Բրոսսէն Հյայլազգնաց» բառաձեւը 18.Բնագրի` չ՝ կոզմից», այն «օտարականների Մ.

ՇէՐՅոթ6ՐՏ'", կոնտեքստում: Է6Տ

|

|

660ստցծ5,

(էջ 246)։ Սակայն գրաբարհանզիանալ» բառը "չ Բէ ԳՀԵոոմծւօու,օո քոօլօ 4 18 1օքոօս: ժօ 1ս'' առաջացած զարմանք».«սարսափի ազդեցութեամբ «Վախից արգի փմաստն ունի, այլ` իշկ «ասչել» բառը`նահւ «վարանել»,«չուարել»բմաստը: նչանակութիշնը: ընդարժացում» են լիովին Համապատասխանում սուհալ այս Հէնց նչանակութիւններն նչուած բառերի բնդամին՝ էլ ծրկու այդ բառերն է ինչոլէսնկատելիթարգմանութիւնից, ՍակայնՄ. Բրոսսէն, կոնտեքստում: վրիպել: ուստինւ՝ կմաստներով: ընկալելէ փրենցաչխարձարբարեան

«Պատմութիւն Հայոց»:

4:

սածմանակից գիւղ է Աբեւիջգաւառում: կարճեւանը կամ կարճաւանը եւ մչակժամբ: պղնձի Հանոյթով յայտնի է արծաթի

ի

այս

նչում է, ԶՁամչեանցը

17:

պան է նկարուած:

լքան:լուծան անկաւ ի խորձուրդը Էչրեանց, ապչեցան, տկարացան «Հիացան, 11. Բնադգրի՝ չ ոչ-ճիչդ Մ. Բրոսսէն Թարգմանել բառեր բ Տեռռնէ է վերայ նոցա Ընթերցմանառանձին 11556

ւու

:՝

4 մ"8սէւ6Տ ՄՕԱԼՇԱւՏ'' (էչ 246)։

6:ք0561

գրջի առաջին էջում Հէեց 10. Գուլամիրեանի

աձ

լ

է Խբբեւ Ընկալելեւ Թարգժանել մեր» ընթերցումը Մ. Բրոսսէն առանց վախի»: մեզ «Հետեւեցէջ քՇս1ջ"' (չջ 245), այսինքն՝

Հեւ Բնագրի՝ իբրեւ Մեիթ«րիծւ 9.

ՈՕԱՏ

։

Բնագրի՝«Ելէ՛ջ զՀետ

8.

է

(ոհս

Մ.

որը

տառացի է ըմբռնել եւ թարգմանել`'"ք81 չփոթութեան տեղիջ է տալիստուալ

եւ

19.

կիրճ»: Թ»ւրջերէննչանակում չ՝ «երկարաձիգ «Ուզուն-բենդ»

20.

Բնագրի՝ զասպատակիչ»բառը

Մ.

Բրոռսսէնբաց է թողել Աֆ 248):

'

' ի

'

ի

|

| |

| | |

| լ '

նենդգու-

զօրականացն «բազում Հնարս ԽորՀէր ի վերայ Դաւթի Բնագրի՝ ԼՇունԱԻԿ6Տքօս 161Յոծծ1 Շէ ՏԱՒքոՇոՎԱՇՏ "ճէ... Թերի է Թարգմանել: Թեամբ» ընթերցումըՄ. Բրոսսէն արուհցինԴաւթիզօրականներին Ծոսծ'' (էջ 248), այսինքն՝«փորժձեր::: ՒՇ 169 Պիօօտ 4 եւ Բերելու»: Խրտնացնելուանակնկալի եւ

21.

|

որսալ

զնոսա

Սկզբնաղբիչրի այն

ժեր մէջ կասկած զայտնուսծ գրականութեան ԳՓատմադգիտական նրա «Հիացած» Դաւիթ Բեկի 1727 թուականին Թաշժազը: չաՀ Հաւաստման որ առնչութեամբ, տարած վաղթանակների դէմ բանակների Թուրքական քաջազգործութիւններով զօրամիաւորումների տակ գործող նրա Հրամանատարութնան առթիւ, սարգեւներ է ուղարկում ԴաւիթԲէկին է- «Ստեփանոս չած թուականը ՇաՀումեանի Գ. գրում Ցարութիւնեանը Այսպէո, զօրապետներին: չ

Չ9.

ու

ու

դրաւունլ էր 1125 թուականի Օգուտոսից Թավրիզ Քաղաթը (1721) անձաւաստի պէաք է Համարել: միչեւ կապը խզուած էր: Մենջ եւ Թաձմազի Հայ զօրապետների թուբթական զօրթերի կողմից Թւում եւ ԴաւիթԲեկը չածական սպլարգեւները այդ Հակուաֆ ենջ մտածելու,որ Հայ զօրապետները կարապետի վկայում է ոչ միայն իԻւան որի եւ Հրովարտակըստացան 1725Թթ:գարնանը: մասին զոոնւում էր չաճ քաղաքը դեռեւս Թավրիզ 1725 Թ. Օգոստոսը մինչեւ որ փաստը: նամակը: այլեւ այն ու

նպատակով պայքարելու զօրջերի դէմ Համատեղ Թուրքական ցարձակուող Թաչմազի ձնոքին,որբը եւ Ինչպէս ակնբախ է՛ Հրովարտակներ»: էր պարգեւներ ուղարկել Հայ զօրապետներին Բացառուած չե որ են բաւականին ծանրակչիո իրենց Համոզչականութեամբ:

փաստարկները

նաեւ դէպթերի իրադարձութիւնների պարփակեն գրառումները յուչապատումների բանաւոր չփոթումներ: որոնք որոչ յաջորգականութնան խախտումներ նկարադրժանժամանակադրական ու

ու

ճչդրտւում

են

յարակից փաստերի Համադրմամբ:

միայն սոյն Սկզբնազբիւրում ցաւօք:բառացի մէջբերժամբ Հրովարտակին, են: պածպանուել ժողովրդականյուչապատումննրում Բայց դրա արձագանգները Հանդիպուժ: ժողովրդական վերաբերեալ: նոյնը պիտի ասել նահւ Դաւիթ Բէկիդրամ Հատելուվկայութեան զօբթով միացեալ ծրեջ փաչաներ զրոյցներում կարգում ենթ: «Հէնցայս ժամանակներումՏաճիկ Դաւիթ լոզը յանկարծակի են Դաւիթ-բէկի վրայ եւ Վանանդ գիւղի դաչտում ճակատում: գալիս Այս ցաղթուհսկ ծրբորդին փախցնում: սպանում: է սրանց վրայ, ծրկու փաչային տարձակւում այդ կողմերիվրայ Դաւիթ-բէկին մի Հասնում հրովարտակով է Թաչմազ չաՀին, եան Լուրը որ («ԱզգագրականՀանդէս».1905. գիրթ տալիս» է հաստատում եւ դրա մ կտրելու իրաւունք թագաւոր 12. չջ 185)։ ոբի Հետ է վայտնուած: մէջ մի կարծիք գրականութեան պատմագիտական Այս առնչութեամբ այն վարկածի Համոզուաֆ լինելով Այսպէս,ակադ:Ա. ցովչաննիսնանը: դժուար Հ Համաձայնուել:

23-24. Այ"

.

սա

տան մօտով փոջը հնչ անցնելիս դաժան մարդ չ եղել: այնպէս որ եթէ մինը երա նա դուրս էր գալիս էւ սաստիկ աղմուկ բարձրացնէր, նոյնիսկ եթէ փոջր ինչ բարձրձայնով Հազար, գանակոծումէր նրան» (անդ, էջ 188)։

խիստ եւ չափազանց

ԲԲԸ: Հաւաստժան . 1125 կամ 1726 Թուականին, Հակառակժեր Սկզբնաղբի-րի եւ նրան փոխարինածՄ̀խիթարսպարապետը, այն ոչ-ճիչդ Բէկը Դաւիթ պեր Է վախճանու՞ծլինի չնործումբ իբր: ոչ ԹէԴաւիթԲէկին, այլ` է անում, որ դրամածչատելու փրաւունթի ենթադրութիւնն ժէլիջ «օծուելու» Հանգամանքը: է Մխիթարի թուականին ՄերթրՐսպարապետին տրունլ: Հաւաստում այն տեղեկանքը, որ ղեկավար իր է պատմութեան» «Ընտիր նա, է դեպ, «ի դրում լինելով Դաւիթ Բէկին,ակճերեւաբարհէնց աֆորդած ժէջ 1725 կամ 1726Թուականին

մէջ, ճչդությեան

որ

պաչտօնի

նրան դրամ կտրելու կոչուելու Մխիթարինէլ հասցէագրուածէ եղել Ղափանիիշխանապետ Ղափանի գլխաւորած բէկի ( «Դաշիթ Թահմազի հրովարտակը» իրաւունք շնորհելու մասին շահ 1. 1970, էջ 107)։ Նման Համալսարանի», «Ոանբեր Երեւանի վօդուածը ապատամբութիւնը» անընդունելի է: Լինելով իր փաստազուրկբնոյթի իսկ Թելաղդրանթով՝ պնդումը անապացուցելի Սբւնիջի ազաԹելադրող էրենց որ է վուչապատումները պատկերացնել, Հնարաւոր Հազիւ Թէ Մեիթար չփոթէրն Դաւիթ Բւկին... միածամուռւ անժիջական մասնակիցները

աղճատուած

եւ

տաղրութեան Հետ ապարապետի

Չ5.

այնուծետեւ վճարեալէբ չարութիւննոցա ընթերցումը Ոճսսոտ օօսթ սո իմաստով է քարգմանել Մ. Բրոսսէն. ''Ա15 օօոթոնշու զսծ օօէոէ Հասցուած մի որ դա դիտուժնաւորութնամբ էջ 250), այսինջն՝«երանթ Ըժբոնեցին, քոծլոծմեէծ:", չարամիտ Հարուաֆ էր»:

Հարցում: փաստիարձանագրման կարեւոր այդթան

,

Մ. Բրոսսէն թարգմանել է իբրեւ Բնադրի՝` «Յայնժամչ բառը «իսկոյն».«անմիջապէս» բառիմաստով: 32.

ստուդութեան Թուականների են որ Ն(ատենեք, առաֆացել: ժէջ տարաձայնութիւններ մեր պատմագիտութեան առնչութեամբ այն առարկութիւնն Հիմնական առաջադրող պատմաբանների վերանայումներ ժամանակագրական լ

է հերեւ «կառավարիչներ» բառը Մ. Բրոսսէն թարգմանել Բնագրի՝«գաւառապեւոջՖ

Գիչճրը»(8

Ոմ1է ՏԱԽՏՈԼՇ'', էջ250)։

Մ.

Բրոսսէն

է իբրեւ Թարգմանել

էւ Ռուսաց Արջունիջ /զած Ուղերձի միւս զորապետների է, Թէ ինչու Միլիքարապարապնալ Ղազիանի այապէա:եթէ բացակայել է նրա փաստարկելով

տակ չի եղել նաեւ Դաւիթ Բէկի ստորագրութիւնը՝ ազաէր այդ ժամանակ Դաւիթ Բւկը: չէ՞ որ Ղափանի էակ վախճանունլ անունը ուրեմն եւ արդէն Հետեւցնում էին, Հը: Բւկն Դաւիթ Այստեղից զօրածրամանատարը չարժման գլխաւոր տագրական է 1128 թուականին, ԷնչպէսՍղզբնաղբիչրնէ աներկմիտ պարզուոր Դաւիթ Բէկը վախճանուելէ ոչ 1726Թուականի սկզբին,ԽախջանՈւղերձի կամ վերֆերին Հաւաստում: ալ Թուականի թեամբ պարփակածայն Հաղորդումը որոչակիութեամբ բացայայտ իսկ Սկզբնաղբիւրի` ձեւակերպումը: լետոլ տեւել չ Դաւիթ Բէկի մածունից անմիջապէս որ Մխիթար սպարապետիիչխանութիւնը է Մեիթար 1730 Թուականը, գլխատւում երբ ողբերգականօրէն ըբնդծուպ ծրկու տարիներ՝ ցաջորդող Մխիթար են Համարում եւ ծրկու տարով եջոցնելով՝ ախալ առանձին

«յոֆորդ

ագուլեցիների եւ նրանց պարագլուխ ժէլիՔՄու«էիժասին՝ Սկզբնաղբիչրի դրուագը դէ, Այնտեղ է գտել նաեւ ժողովրդական զրոյցներում: արտացոլում Համարնա նոյնբովանդակութեամբ էին կարդում ենթ: «Նոյնիսկ Ագուլիսիբնակիչները, որ հրկու կուսակցութեան քաժանուած՝ Լ Հպատակումեն Դաւիթ բէկին:Բայց ծւ այնպես` Դաւիթբէկը դարձեալ պարսկական տաճկական՝ ՄէլիջՄուսուն: սակայն սզարագլութ է գլխատելտալ տաճկական կուսակցութեան ցանկանում միչ" կուսակից է նրան Լի է, մեղթ է, Հայ Խրատել Թ: կարելի միջնորդում ՄէլիջՓարսաղանը 1908. իրք 12: 8) «աայ: Դուժթ Բէկը յարգում է մկլիջի Խնդիրը» («Ազգագրական ճանդվաջ. Ի

արար

Մ. բառը

օօուրծ

Բրոսսէն

ծը

ընկալ

ւս

(ոմ. չի Թարգմանել աստի» ընթերցումը Մ. Բրոսսէն Բնագրի՝«եւ գնասցութ

էչ 250)։

նա

վեց ձիաւորով չրֆում է ի«բ նՐկԻՐԸ' Ս. Թովմայի վանջում։ Այտեղ մի որ ագուլեցի մէլիջ Մուսին,նա,

է ձեռին աշխատում մտելեւ հրացանը որ մենջ միդ է, չե՞ս չի՞ ամաչում, Մուսի, Թ: այս բղաւումմ Դաւթին:Մէլիջն ննատելով սպանել այդ է՞նչ նա ուզում անել: Սակայն Մուսին,փոխանակպատասխանելու: կեանջդԲաչխեցինջթ: փախչում: քնջը անմիջապէս մՄէլիջՓարսադանին, արձակում է եւ գետին տապալում Հրացանն Հանդէս»: 1905. դիրթ 12. չջ 181-88): («Ազգագրական Դաւիթն ընկնում է նրա յետեւից: ::3 ԵՆ զրոյցներում Ֆոյն ցուչապատումներն մասին ժողովրդական Իշկ մէլիջ Մուսիիվախճանի եւ Բայց անդ: էջ 188-89)։ Հանդէս», (ե'ս «Ազզագրական էնչ ժերՍկզբնաղբքիչւրում պածպանուսծ է

|

է Հանդիպել Ա. Մբրզոչեանի առարկութենան

նկատենք, սակայն,

վերչինիս

Բաֆարու

ու

չեն

ու

ծայ

նածւ Ռ-ղերձի Այդ չեն թաջթցնում Ռուսաց էլ՝ էրինջ է ժողովուրդը: էրենց նախօրօթ դիմել

ժողովրդիանունից:

ամբողչ նրեւում է Սկզբնաղբիչրի ոճով, խուսափել է փաստագրական խիշտ"նկարագրական՝ պայքարիպատմութիւնըներկայացենլով լայն իրադարձութիւնների չարժումըռազմա-ջաղաքական Սրւնիջի Հայ ազատաղրական արեւելեանՓաղաթականութիւնից

գա.

Ռուսաստանի

յ :

այդ Ուղքր4ձի Դաւիթ Բէկի ստորագրութիւնը սպարապետի Մխիթար «խոովութեամբ» Ա- Միրզոյեանը այդ բացատրումէ միայն ինչպէսաժդ երեւում է Նա գրում է այդ առթիւ: «Մխիթար սպարապետը:

Ինչվերաբերումէ

տակ,

ապա

Դաւիթ Բ:կից։ դէմ օսմանլիների

'

նրա

այն

Թ: էնչո՞ւչկայ Հարցին,

լիճելով Դաւիթ դժգոհ գործողութիւններից -:- այդ ժամանակ ցետաղայ եւ ինքնուրոյն

նրանիցհեռացածզինուռրակամութիւնը բէկից,ցամկացել ժամանակ էր, ԱՀա Հէնց այղ է

համախմբելիր շուրջը

կերպովշարունակելպայճարնօսմանցիներիդէմ։

:

ու

/օդուա-

կտրուած՝ ժէչ ցուցաղրելուց: Համայնապատկերի եւ Ֆրա միջազգային անդրադարձումներից:

ց

ծւ բնրում ենջ ստորեւ. գձ: «կարճ պատումի մի այլ տարբերակ, որը պարփակում:են նանւ 0Հան իւզբաչու մօտ. իսկ Դաւթի ժամանակից իմացւում է, որ Մուսին փախել է Վարդաչէն, այդ ղդաւաճանին ոբ սպանի է 0ՕՀան իշզբաչուն, կա'մ նամակ գբում էչիանը Ստեփանոս պատուէրով է Դաւիթը, եւ կա'ժ եւ էրճն անձնի.Թթ:չէ, սպառնում բոնի հրեն ուղարկի կենդանի Գլուխը թէ կարծեր, մի տակ կ'երթայ: ոտների Հողը ձիերի» երկրիդ որ վերայ, այնքան զօրքով գամ ջո է, ԹՀ Բուննցի, վՎարդաչէնի ձգեցի 0ՕՀան պատասխանում էլ Ք ւզբաչին ճ բ Խնայեմ: Լինելով խնամի ժառանգների ասելով, լճակի մէֆ: Այսպիսի վախճան է ունեցել այս դաւաճանը, որ: նոյնիսկ

եւ գիտական "Վ որ ր վերոյիչեալ չողուածը):

ղեո"

`

Հետ է է, որ Դաւթի լինում, նրատում առաւօտ ՄէլիջՓարսաղանը

դարան էր բարեխօսութեամբ, որի կեանքըինքը ազատել

նրա

ոքոուչ

յայտնելով,որ Հեղինակակիցները՝ Ղուկաս Մեիթարեանժիաբանը՝ որ Հէնց գրառող եւ Հնարաւոր է ենթադրել: Բայը Արջունիջին: չար ժման չ ազատադրական զգուչացել նկատառումներից: ելնելով որոչ Սճքբաստացին, էնչոլէս Ռուսաստանի Հետ մատնանչելուց ա ղերսակցութիւնները անմիջական ռազմա-քաղաքականնաեւ զինուած ազատագրական Սիչնիջի ձրբ չարադրանջից'

ժէլիջ Մուսիի դաւաճանուԱգուլիսի զրոյցներում նոյնկերպ է սպլատմւում մաղովրգական է ունեցել Սբւնիջի աղատաղդրական որ նա դիոաւորութիւն միայն այե տարբերութնամբ Թիեւնը՝ վերցնելով նրան. Դաւիթ Բւկին սպանել, Թիրաի: Հրամանտարին՝ չարժմանգլխաւորընդՀանուր սկսում է խաղաղ Դաւիթն զոծ է գնում: «Այնուչետեւ միջֆնորդութեան Էկ Փարսաղանը պարզապէս մնում

(ածա

1728-1128

այս

քՄՇՇԽՕԻՑ

Է18ք-Ծ6Եճ

ԳԻՐՔԸ). նչուած

ննթարկուած ամբողջ

Յ0.

կերպով կառավարել իր էրկիրը: Երկու տարի յետոյ մոնում Մեղրի, Օրդուբադ, Ագուլիս եւ մի բանի օր

"ՈՇՇՈՅԿՈՇ

էն

Հ

Եթէ Բնականաբար՝ վարուցուած կասկածները: վերջֆնականասըէս փարատւում Ուղերձի մասին, նրա ընկերակիցները Շահումեանն յուշապատումների Ստեփանոս իմանային Բան», իկ այգպիաիփաստաթյի գաղոանպայմանկ'անդրադառմային ապա Սկզբնաղբիւրում մնում

թարգմանել է` "181165 արձակէջ Հրացանա»ընթերցումը Մ. Բբրոսաէն

ԵՏՄ Ա6ոՀ'",

էջ 250). այոինջն` «լունցբէ'Փհրետանին»: Բնագրի` «մի'

եւ

կոզմից

է իբրեւ «ՀրետանիՖ, «Թնդանօթ»:::

29.

Ցարութիւնեանը

վերանայմանՀարցը (տե՛ս նրա

ն ընթերցումը Հրացանս արձակել զօրացն» (Բրայ «անտի 61165465 մ6շհռոըծ5մ'ուԱԱՓՈՒ'', էջ 250): «Հրացան» ''Օդ ՈԼ Թարգմանելէիրբեւ՝

Աշ

թուականներին: դձկավարման ժամանակամիֆոցը վերագրում ապեսվի տուհալների դնում ժամանակագրական արութնեամբ Գ.

ցատկապէս

184-85):

28.

պատմաբաններ

սպարապետը

ու

27: Բնագրի՝

ՃԱՏՏԼԾԻ» (ւջ 251)՝

մածուն ապարապետի Մխիթար ՅՅ.Դաւիթ Բնի եւ, մանաւանդ

'

էջ 248): («գօսսծքոծսո»"',

«Ե գիչերի» յայսմիկ»ընթերցումը 96. Բնագրի՝

Բնագրի`«գիտացին,զի

31.

|

'

|

լ |

Թուականի

կողմից.անկախԴաւիթԲէ(իջ։ հւզբաչիների սպարապետի Մարտի24-իՑ: Մեիթար ՒՕ. 8. 1952. էջ90)։ Բայց («Տեղեկագիր». այդ Ուղերձը» է գրուծլ կառավարությանը ռուսական կասկաձը արդարացի փարատում դեռեւս չը վերացնում է միայն, որբ' սակայն: Հարցի մի կողմն ունենալԴաւիթԲն անձնականԽոովութիւն անչուչտ: եւ կարող էին, Հիմնովին աժբողֆապէս: եւ

մի

չարբ

այլ

ռա

ու

ու

Մեիթար աարապետը (եւ

փաստէ): դա.

բայց

միայն

սա

չեր կարոզ խանգարել, որ

ազատագրական

եւ զինուռրների է բրեւ Դաւթիզօրապետների թարգմանել թիւնից: Մինչդեռ Մ. Բրոսսէն շո մԽօ75 կշսչ'', էջ 254)։ 6է 50100615մօ Ծոմ,

տակ փաստաթղթի այդպիսի կարեւոր Փաղաքական դուրս զինուած պայքարիղեկավարը առաւել ա յլ՝ ենթ, ոբ ներկայդէպքում կարծում պարտաւորութիւնից: ստորագրելու Հէեց առաֆինը մեր այն չէ իր Հաւանականութեամբ զործած պէտք է լինէին: ՔԲացառուսծՖ Խորը չարժառիլթներ իշկ թելադրանքով ե րադրութեան ռազմա-քաղաքական ստեղծուած որ ենթադրութիւնր, մնար ոյժ

Դաւիթ

զինուած պայքարի առաջնորդի` ազատագրական համարուել Հետ Հնարաւոր չաչական ԳՓարսկաստանի Համար խուսափելու ստորագրութիւնը,

անհրաժեշտ չէր

անունները տարբերվայրերում»(''ՎՕոոՏ

86ոծ1ճմյ

«ֆնունդով» վրաց» ընթերցումը Մ. Բրոսսէն Ընկալելէ որսլէս էջ 254), որ ակնյայտ «խալ է: մանաւանդ, որ բնագիրը եւ զօրավարթ ամենայն : «բայը ո'չԷ ազգէ նոցա, վասն զի Դաւիթ Է չարունակութեանը

40. Բնագրի՝«էին երկրէն

Վրացի ("ԱՏ 15

Բէկի

50ու

բացատրում

բարդու-

իր

Թիւններից::::

Հաստատել չ «բնագրագիտական ՀիմնաւորմամբՖ» ԷՐ Հերթին,փորձել Փրոֆ-ԱբրաՀաժեանը,

ՎՀ ՈՅտճոօօ'',

էին ի յազգէ Հայոց

լուսաւորչական»:

մօտ է տառադարձուել աղաւաղուած 41. Այ» անունըՄ. Բրոսսէի

ԱՃԱՇԲ:

եւ մածուան Մոիթար սպարապետիդլխատման վարկաձըԴաւիթ Բէկի Գ. Յարութիւնեանի եղանակը չունենալով ոչ մի փաստարկման նրա Բայց Թուականի վերանայման վերաբերեալ: Հ. (ծս Հեւտ՝ պարզապէսզուրկէ առարկայականութիւնից բնագրագիտութեան աղերսակցութիւն Բէկի պատմժմու«Ընտիր Մեր վօդուածը այդ առթիւ «Դաւիթ

«ԱյտիէՓ»։ տասւաղդարժութնամբ՝

ջ

254) Հայծրէն ։

Ն. խաչատրնանի Համաստորագրմամբ Հանդէս».Օօ. 1. 1974, էջ մասին».«Փատմա-բանասիրական օրինակի «ՆախազաղափարՖ Թեան» 216-19)։ մասբն սակայն,Մխիթար սպարապետիզլխատման Հակասութիւնը, Փաստական ւսամենամժեֆ է է: Վերջինս պարփակում եւ անյարիրութիւնն Թուականների նչածֆ Սոզբնաղբիչրի տապանաքարի է, 1730 Թուականի: պարզւում Բայց Սկզբնազբի՛'րի «ՌԶՀՋ» (1721) թուականը: ե տարբերութիւն եւ է ոչ միայն Մխիթարսպարապետին, է պատրաստուել վերաբերել ենտազայում որ տապանագիրը ուստի եւ այն Հանդիսանում է «նաչատակներին», մի Խումբ չ արժման ազատագրական այլեւ են Ընդունել Հարկադրուժմ գերեզման:Այս Հանգամանքները Հետեւում է վերապաՀութնամբ եղբայրական Հիմջեր որ դեռեւս բաւարար Ասուսծից վաւնրականութիւնը: տապանագրի Թուականի մածուն եւ Մխիթար սպարապետի թուականները Բէկի Դաւիթ մատնանչած չկան Սկզբնաղբիչրի առումով: «խախտելու» լ

34. Այոինքն՝1729 թուականին: է ԳաղատիամգտնուելովՓոջր Ասբայում,սկզբնապէս կազմել Փոռիւգիայի է կողմից որոնցմասբն վիչատակում դեռեւս մաս:

35.

ցեղերի գալլիական Անջատունլուց յետոյգրաւունց Մ դարը: են Գաղատիան նրանք փրենց ուրոյն լեզուն պածպանել մինչեւ Ժ.թԹ. Ստրաբոնը: կամ Անկիւրիան Համարունց ածֆւում որի կենտրոնը Հռոմէական գաւառի վետաղայումվճր է Անկարա մայրաքաղաքը: Թուրջիայի ժամանակակից ժեֆութեան գիւղ:

է գտնւում, Քբրեւ միջակ Հաբանդ գաւառում Խնձորէսկը վայտնիէ են խնձորէսկի եկեղեցին նախապէս ունեցել: այրավփոր է 1663 նաեւ Այն է կառուցուել «Անապատ» կոչւում: անուամբ:ցետագայում

36.

երա տները

եղել Ս. Հոովսիմէիր Թ: Ունի նաեւ Բերզ՝ Դաւիթ Բէկի մաՀուանից յետոյ: ՄխիՀայռագլխի բարձունջին, որը եւ, բատ մեր Սկզբնաղբիչրի Մխիդաւաճանութնամբ է Այստեղ Խնժորէսկցիների եղել: սպարապետի կննտրոնակայանն :

ու

Թար

չարժման վանգում է Սիւնիքի ազատագրական ողբերգականօրէն պլխատմամբ թար սպարապետի Անապատ եկեղեցու Հիւաիսային պատի դրուագը: վերջին Հերոսամարտերի զինուած պայջարի եւ իր զինակիցների եղբայրական ներթեւում մինչեւ այժմ էլ առկայ է Մխիթարսպարապետի տապանաքարը:

Լէօն կարծում է,թե

ՅԼ.

չարիջ լինելու մասին դատողուՀասարակական անժիաբանութեան՝ Նա ասումժ է: տալով

«Գրել են ՍտեփանոսՇաՀուժեանին: պատկանում Սղզբնաղբիչրի՝ Թիւնները է ունեցել փայլուն օրինակներովցոյց տալու նպատակ ՇաՀումեանը ԴաւիթԲէկի պատմութիւնը՝ Հ:

3. գիրբ 2: էչ անմիաբանութիւեր»(տե'ս Լէօ, երկերի ժողովածու, ամբողջովին Ղուկաս ընդճանրացումը այս վերջաբանի Սկզբնաղբիրի

Թէ ինչ զարձուրծլի չարի

Մինչդեռ

203):

գրչին Սեբաստացու

38.

|

է

Բնագրի՝

Հառ

է

պատկանում: է

թարգմանել ընթերցումըՄ. Բրոսսէն զազգն Հայոց ողջոյն» մխիթարել «Վ: ՏՏ չ՝

'

"

միանգամայն բառը ճոտծուծոոծ'' (էջ 283): "շր «թօ նպատակայարմար աւելի այլ չէ պատչաճ («ցեղ») բառր «ազգ» բառի Համար աւելորդ է: ինկ 666 է տուեալ ժամանակաշրջանում խօսթը վերաբերում ՈՏնօո («ազգ»)բառըօգտագործել, որովծետեւ 18 օօոչօ14Աօո օէ 16 5010

տառապող

Հայ ազգին

մօ 14

մխիթարելուն:

տրւում եւ զօրացն» է, բայց չարադրանքում զօրապետացն «Անուանք բնագրում է տրւում նրանց բանակը: ցոյց իսկ կապակցութեամբ՝ անունները: զօրթերի միայն զօրապետների ենջ՝ ելնելով չարադրանքի բովանդակութարգմանում վերնագիրը ուստիեւ այդ պարբերոյթի Յ9.

ԹԼեւ

են

ՏԱՆԿ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒԱԾ

ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹԵԱՆ

ա) Ձեռագրեր

Մաչտոցի անուան

Մատենադարանի՝ԻՎօ.Վօ. 1794, 3298,

4598,

5794,

6835,

10759:

Ֆոնդի Հայկականձեռագրերի Ինստիտուտի Արեւելագիտութեան Լենինգրադի '

8-129։

Վօ.ԻԾ. Մ. ՂազարիՄատենադարանի` Վենետիկի

285,

620։

բ) Տպագիր ուսումնասիրութիւններ 1893։ Ղ., Սբսական,Վենետիկ, Սզիշան

ԱրբրաճամեանՍԱ., Մի էջ Անդրկովկասի ժողովուրդների

եւ

երեւան,1953:

պատժութիւնից, մարաբերութիւնների

Աբրաճամեան Ա., Նոր վաւերագրեր Դաւիթ Բեկի

Հայ-ռուսական

նրա գլխաւորած

ու

ազա-

տագրականչարժման մասին,«Տեղեկազիր»: Դաւիթ բէկի պատմութեան «նախագաղափար»բնագիրը: Ի(օ. 3. 1972։ «ԲանբերՀայաստանիարխիւների»: «ՆԱԼ չարժման պամուդարբ ազատագրական Աբրաճամեան Ա., Սրւնիջի ՒՇ.

8, 1951:

Աբրաճամեան Ա.,

Հանդէս»: չուրջը, «Պատմա-բանասիրական Թեւան

Ի/օ. 4.

1972։

Րաֆֆի (Մելիջ-ցնակորնան), կնանջը, գրականութիւնը: /իչ"ղութիւններ,ժողովածու,Փարիզ 1937: նաժակներորոնց Էջ միչաԱրամեան Ս.. Մխիթարեան վարդապեւտներու մասին «Բազմավէպ»: 1976. տակուածէ Դաւիթ Ունի պատենրազմներու Ադոնց Ն.

Քեւ 1-2. 1972. «Բազմավէպ»: Ղափանցւոց Արամեան Ս., Դաւիթ Բէկ կաժ Փատժութիւն Թէ- 2-3. «ԲազմաբնադրիՀրատարակում: Ղավփանցւոց Արամեան Ս., Գատմութիւն վէպ». 1977, թիւ 1-2. 3-4: ց

«Ա րար

ատ:

չ

1877։ Տարե Տարեգիրջ:

Շ.,

ԻՔՏատի

Մ., Պատմութիւն Հայոց, Վենետիկ,Հ. Չամչեանց

ճքոտոՇաեճտ

"ռքճիօ-ՔՆՇՇԽԼՏ

տ,

ՈՏՎՅԼԵ

ոճք8տծ

օԼԻՉառիոտ

քթի,

ՇօԾթՅՒՈւՑՈԾաոթաւօտ,

1957բ.

եքճտծո,

ԱՏԵՅՄՔՅ,

ոռքօաճռտ

ՑԾԵՅ",

21111

ԴթաւՅ26ոօտ

«Մեղու

4, 1888:

«րավ2: երեւան, վիմագրության, Վօտ հլտէօծոտ Յոծոլօոտ, ՇօԱօշեօո

ԽԼ,

Եօջ,

Սոոմ

Հ.

ՀՈւՌ

"

Եր

.

6. ՝ Երեւան, րեւան,

:

ճւ. Արեւելչայ-իրանական զինակցութիւնը 1720-1736 ԹթԹ«Բանօրօթ, Նադիր-ՇաՀի Հայաստանի քաղաքական խրավիճակը

բճը

Համալսարանի». երձւանի պատմագրականաղբիչրները ԻՕ.

րան , ՆԱ ԲԱԻԻ

1960:

Բելի թաթ Օրբելեան արխիւների ն եի

ՏԼ.-ԵՇԷՇւՏԵՕս-ք,

)-0.

».

«Իաղզմա

Բարխուդարեան Ս.,Դիւան Հայ

չ

նան

Հայոց տիրապետող մէՂարաբաղու Արղութեան 38., Համառօտ պատմութիւն

լիջներու,

ժողոված Երկերի Րաֆֆի

Փափազեան 8.

:

19675.,1.2,4:2:

Հայաստանի»: ԷՕ.

Րաֆֆի, Դաւիթ Բէկ, Վիեննա,

Գ, 1481։,

1903։

Հայաստա

1972։

ֆագուժնաբանութեան ութեան

ար

ւ

եւ

Մխիթարեանք:

1938։

Ս"

"

2.

Բի»:

.

լ

։

Պլ

Հ Հարցի

չուրը:

Բան «Բանբեր

:

1876։

1811։ ԳուլամիրեանցԱ., Դաւիթ Բէգ, Վաղարչապատ:

Հասան

Եսալի

աղուանից:«Բանբեր Ջալալեանց,Համառօտպատմութիւն

Հայաստանի արխիշների».,

Ը.

8ՇՈՑ

,Շաիօառոմտ1ՈՅԻՔՃ

Լէօ, Երկերի ժողովածու,

գաւառ: 4: 3,

Ճճքո

Շ

ԵՕԻ

ԾՄքո,1898Ը.

Լալայեան Ե., Զանգեզուր

1, 1873:

ԻՉ.

1Շ11

էլ2քօոօխ ՇՅու-ՈՅԼ6ք»

Հանդէս»: դիրք «Ազգագրական

գիրք 2-ՐԴ:

12: 1805։

Երեւան 1913: սլատմութնան»«Նախագա-

Խաչերեան Լ.-Խաչատրեան Հ., Դաւիթ Բւկի «Ընտիր

Հանդէս». մասին «Պատմա-բանասիրական օրինակի ղափար» 1863։ «կռունկ ՀայոցաշխարՀին»: Հ. 4յ երեւան 1972։ պատմութիւն, ժողովրդի Հայ Թ: 5, 1913։ պարբերաթերթ, «ՀանդէսԱժսօրծայ».Հայագիտական լ

ԻԹ. 1,

1974։

լ

հք125Ա1

Ա.,

«Տեղեկագիր».

դքՄՂԱՒՄԱԼ Ա.,

ԷԹ.

"3

ոքոտուճոթօ187 քՔ7օՇՇաեՕԽՄ7

3, 1952:

"ՕՇՏօճօոուօոթ

24111

ԿօՏ6թոո

Յք-ԾՅԾԵՅ

ԽՀ

"ՈՉՇոտուծ

Քոռ"

իօ6 ո:գ6ողծ ճքուն Բքօ8881953:

ԷՇԽծԻօ

ՒԷռքօաճ

ոճքՔօ1

։

ՀիւբշմանՀ... Հին Հայոցտեղւոյ անունները,1907,Վիեննա: Ղլդճեան Ա., «Արարատ»: 1905։

Ղուկաս Սեբաստացի(1709-1752): Հեղինակ Դաւիթ Բէկի պատմութեան «Բազմավեո»: թ: 4: 1972։ 1902. Մ., Ծագումն Դաւիթ Բէկի, «Բանասեր», Փարիզ, Մելիք-Ստեփանեանց

Ցեմճեմեան

Հ.Դ,

Ս., Հ.

Թիւ

12։

1888, «ՄեղուՀայատանի»:

Թ-

24.

ուղղուած կառավարութեանն Միրզոլեան Ա., Մխիթար-բէկիկոզժից ուուսական 8. 1952: Ւ/օ. ՈւղերձիՀարցի չուրջը: «Տեղեկագիր»:

Եւ Փննադատուգրախօսութիւն աչխատութիւն» 6։ ՎՕ. 1954. Թիւն, «Տեղեկագիր»: ապստամբութիւնը, Ղափանի Ա., Դաւիթ Բէկի գլխաւորած Յովճաննիսեան ԻՇ. 1, 1970։ երեւանիՀամալսարանի»: «Բանբեր եշ

Վ. Յակոբեան

«Ուչագրաշ

ազատագրական ՅովճաննիսեանՄ., Հալիձորի վանջ-ամրոց, Դաւթի բնրդ 1-3: պայքարներ «Բազմավէո», 1970. թ: մասին, եւ ՆազարեանՇ.. Վենետիկաչայոց Ձաքարիայ ՇեՀրիմանեանի

«Բազմավեպ». թ: 1-2. 1976։ Վասպուրականում Ներսիսեան Մ., Դաւիթ Բեկի չարժման արձաղանդգները 1941։ Իլ|օ. 6. եւ Հարեւան դաւառներում, «ՏեղեկագիրՖ: Սիսա0րբելեանի «Պատմութիւննածանդին Շաճնազարեան Կ., Սոնփանոս կան», Փարիզ: 1859:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Էջ ԽՕՍՔ

ԵԲԿՈՒ

ԱՇԽԱՏԱՍԻՐՈՂԻ

ՆԽԵՐԱԾՈՒԹԻԻՆ

աաա

Աաաա

ԿՈՂՄԻՑ

աաա աակ ոա

«Աաաա

աաա

Զեռագրական Յուշարձանի բնագրային Հաաա զարգացմաներեք փուլերը

բնագրալին Երեք խմբագրութիւնների առնչութիւնները՝նրանց առանձնաբնութագրմամբ լատկութիւնների

րր

Քննական բնագրի կազմման ճամար Բամեմատուած Ջեռագրերն ու տպագիր

տարբերակները

որր»:

թարրորոոՀԵՅոՅոՅը

Օժանդակ Ջեռագրեր եւ տպագրութիւններ, են քննական որոնք սերտօրէն առնչուել

բնագրի Մետ

Աաաա

ԳՐԱԲԱՐԵԱՆ

ԶՈՒԳԱԴԻՐԸՆԹԵՐՑՈՒՄՆԵՐ

ՔՆՆԱԿԱՆ

ԲՆԱԳՐԻ

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹԵԱՆ

ԵՒ

ԱՐԵՒԵԼԱՀԱՅԵՐԷՆ

աոոաաաոոր

Աաաա

ԾԱՆԽՕԹԱԳՐՈՒԹԻՒՆԽԾԾՐ

աաա

ՑԱՆԿ

րրաոՀ րո ՒՈՒ

աաաաաաոր

աոա

ՅՑ

Հթո:ՀԾ

ոորորրյո

աաա

25-69

ՒՆԸ

ԹՈՒ

որո

աաա

11-24

թոռ

թթ

թր

աաոոարոր

Աաաա

2-9

յի

րոր

որա

աաա

աա

տորրրու

որր

թոՅը

որթ

որոր

ՅՅոՅԸՆ

որո

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒԱԾ ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹԵԱՆ

ամանն:

67-161 163-205

207-209

(Իուբէն Գխւրջեանի Գրքի ճձեւաւորումը՝ Արամ Օրջանեանի շ արումը՝ Կոմպիւտրըրային Տեխնիկականսրբագրումը՝Արմէն Բաղդասարեանի Տպագրումը՝(Իազմիկ Բաղդասարեանի

Ք:օք.

օւ.

Լ.

օ.

7945 70172ի ՃԿՇ.

«ՒԼՃՇՈՔՔՆՄՃԱ

91335, Ս.5Տ.Ճ. ՂՀ). (818) 881-7562

6642,

ՇՃ.

Ճ16օ `

Քոոկոք

Օ1շոմոյթ, ՇՏ.

Շօ.

(818) 240-1412