Էկոլոգիական անվտանգություն

вڲêî²ÜÆ ²¼¶²ÚÆÜ ²¶ð²ð²ÚÆÜ Ð²Ø²Èê²ð²Ü ì.ê. вðàôÂÚàôÜÚ²Ü, Î.Þ. ê²ð¶êÚ²Ü

¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜ

ºðºì²Ü в²Ð

Ðî¸ ¶Ø¸ Ð

502/504(075.8) 20.1 ó 73

Երաշխավորված է ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության կողմից

سëݳ·Çï³Ï³Ý ËÙμ³·Çñ`

³ßË. ·Çï. ¹áÏïáñ, åñáý»ëáñ Ð.Ú³. ê³Û³¹Û³Ý

¶ñ³ËáëÝ»ñ`

³ßË.·.¹., åñáý»ëáñ ·.·.¹., åñáý»ëáñ ù.·.¹., åñáý»ëáñ Ï.·.¹., åñáý»ëáñ Ï.·.Ã., ¹áó»Ýï

Î.ê. ¸³ÝÇ»ÉÛ³Ý è.è. سÝáõÏÛ³Ý è.ê. гñáõÃÛáõÝÛ³Ý ä.². Ô³½³ñÛ³Ý ².Ð. ºë³Û³Ý

ÊÙµ³·ÇñÝ»ñ `

μ.·.Ã., ¹áó»Ýï

¶.ì. ÜÇÏáÕáëÛ³Ý ê.è. ä»ïñáëÛ³Ý

Ð 422

гñáõÃÛáõÝÛ³Ý ì.ê., ê³ñ·ëÛ³Ý Î.Þ. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝ / ì.ê. гñáõÃÛáõÝÛ³Ý, Î.Þ. ê³ñ·ëÛ³Ý. - ºñ.: в²Ð, 2018. – 478 ¿ç

¸³ë³·ñùáõÙ ß³ñ³¹ñí³Í »Ý Ï»ÝëáÉáñïÇ ¨ Ù³ñ¹áõ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁª ϳåí³Í ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³×Ç, µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý, ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ¨ ï»ËݳÍÇÝ éÇëÏ»ñÇ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïÙ³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ áõ ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ÷á÷á‐ ËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï: Ü»ñϳ۳óí³Í »Ý Ï»ÝëáÉáñïÇ íñ³ ³ÝÃñáåá·»Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ó¨»ñÝ áõ µÝáõÛÃÁ, Ýñ³ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÝ áõ »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ: Èáõë³µ³Ýí³Í »Ý ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÁ, µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý· ³ñï³¹ñ³ÝùÇÝ Ý»ñ‐ ϳ۳óíáÕ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, Ù³ñ¹áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ï³ñµ»ñ áÉáñïÝ»ñÇ ¿ÏáÉá·Ç³óÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÁ, г۳ëï³ÝÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ, ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ³ñ·»É³ÏáÕ ·áñÍáÝÝ»ñÁ: ¸³ë³·ÇñùÁ å³ïñ³ëïí³Í ¿ г۳ëï³ÝáõÙ ·áñÍáÕ Ù³·Çëïñáë³Ï³Ý ÏñÃ³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ¨ ݳ˳ï»ëí³Í ¿ в²Ð-Ç ³·ñáÝáÙÇ³Ï³Ý Ù³ëݳ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³·Çëïñ³ÝïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²ÛÝ û·ï³Ï³ñ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É Ý³¨ ³ÛÉ µáõÑ»ñÇ µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý, µÝ³·Çï³Ï³Ý ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý áõÕÕí³ÍáõÃÛ³Ý Ù³ëݳ‐ ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³·Çëïñ³ÝïÝ»ñÇ, áõë³ÝáÕÝ»ñÇ ¨ ÁÝûñóáÕÝ»ñÇ É³ÛÝ ßñç³Ý³ÏÇ Ñ³Ù³ñ:

Ðî¸ ¶Ø¸ ISBN 978-9939-77-068-0 ¡ ì.ê.гñáõÃÛáõÝÛ³Ý, 2018 ¡ Î.Þ.ê³ñ·ëÛ³Ý ¡ г۳ëï³ÝÇ ³½·³ÛÇÝ ³·ñ³ñ³ÛÇÝ Ñ³Ù³Éë³ñ³Ý, 2018

502/504(075.8) 20.1 ó 73

ܺð²ÌàôÂÚàôÜ Ø³ñ¹áõ ÏÛ³ÝùÁ Ùßï³å»ë ϳåí³Í ¿ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ Ñ»ï, ÇëÏ Ýñ³ ³å³·³ ë»ñáõݹݻñÇ ·áÛ³ï¨áõÙÁ, ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ ¨ »ñϳñ³Ï»óáõÃÛáõÝÁ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳåí³Í »Ý Ï»ÝëáÉáñïÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï µÝû·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ»ï, áñáÝù ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý »É³Ï»ï³ÛÇÝ

ÑÇÙùÝ »Ý:

¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ ºñÏñÇ íñ³ ÏÛ³ÝùÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ³Ù»Ý³³ÝÑñ³Å»ßï ݳ˳å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, áñÁ ÙÇÝ㨠19-ñ¹ ¹³ñÇ Ï»ë»ñÁ µÝáñáßíáõÙ ¿ñ áñå»ë µ³ñÓñ ϳÛáõÝáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ »ñ¨áõÛà ¨ ³å³ÑáíáõÙ ¿ñ µÝ³Ï³Ý ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ ¹ÇݳÙÇÏ ½³ñ·³óáõÙÝ áõ ÇÝùݳí»ñ³Ï³Ý·ÝáõÙÁ, ÝÛáõûñÇ ¨ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ³Ý˳Ëï ßñç³Ý³éáõÃÛáõÝÁ: 19-ñ¹ ¹³ñÇ »ñÏñáñ¹ Ï»ëÇó ëÏë³Í Ù³ñ¹ÏáõÃÛáõÝÁ è³ÏáËáõÙ ¿ ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÇ Ýáñ ÷áõÉ, ³é³ç »Ý ·³ÉÇë µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ß³Ñ³·áñÍÙ³Ý Ýáñ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñ, áñáÝù Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý ï³ÉÇë ٻͳóÝ»É ¹ñ³Ýó û·ï³·áñÍÙ³Ý Í³í³ÉÝ»ñÁ, ëÏëáõÙ ¿ ³×»É ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ãí³ù³Ý³ÏÁ, áñÇ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ áõŻճÝáõÙ ¿ ݳ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³ÝÃñáåá·»Ý ×ÝßáõÙÁ, ¨ ³ÏÝѳÛï »Ý ¹³éÝáõÙ Ï»ÝëáÉáñïÇÝ áõ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³ÝÁ ѳëóí³Í íݳëÝ»ñÁ: λÝëáÉáñïÇ ¨ Ù³ñ¹áõ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ áñå»ë ËÇëï ³ÝÑñ³Å»ßï å³ÛÙ³Ý ¨ ·Çï³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝ Ó¨³íáñí»É ¿ ÙdzÛÝ 20-ñ¹ ¹³ñÇ í»ñç»ñÇÝ, »ñµ Ù³ñ¹ÏáõÃÛáõÝÝ ³ñ¹»Ý è³ÏáË»É ¿ñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųÙÇ ¹³ñ³ßñç³ÝÁ (áñÁ Ýϳï»ÉÇ ¹³ñÓ³í 1970-³Ï³ÝÝ»ñÇÝ), ÇëÏ ÙÇÝã ³Û¹ »ñ¨áõÛÃÇ ³é³ç ·³ÉÁ ÝÙ³Ý ·³Õ³÷³ñ ãÇ ßáß³÷í»É Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý Ù»ç, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ¨ µÝ³Ï³Ý ·ÇïáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ, ù³ÝÇ áñ ïÝï»ë³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ ¨ Ù³ñ¹áõ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ³å³ÑáíáõÙÁ ·»ñ³Ï³ÛáõÙ ¿ñ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÇÝ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ ¿ å³Ñå³Ý»É ÏÛ³ÝùÇÝ Ýå³ëïáÕ µÝ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, Ù³ñ¹áõ ¨ Ýñ³ ë»ñÝ¹Ç ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ ºñÏñÇ íñ³, Ï»ÝëáÉáñïÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝÁ, Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛáõÝÁ ¨ Ç ãÇù ¹³ñÓÝ»É ÏÛ³ÝùÇÝ ëå³éݳóáÕ íï³Ý·Ý»ñÁ:

²Û¹ ·ÇïáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÝ »Ý ÃáõɳóÝ»É ³ÝÃñáåá·»Ý ×ÝßáõÙÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ¨ ³ÛÝ ½»ñÍ å³Ñ»É ³ÕïáïáõÙÇó áõ ó÷áݳå³ïáõÙÇó, ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍ»É µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ, ϳñ·³íáñ»É ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³×Á, ëï»ÕÍ»É ÷³Ï óÇÏÉ»ñáí ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñ ¨ ³ÛÉÝ: ´ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ·ñ»Ã» ³Ù»Ý ÇÝã, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ÏÛ³ÝùÁ, Ùßï³å»ë ·ïÝíáõÙ ¿ éÇëÏ»ñÇ ³ß˳ñÑáõÙ, ÇëÏ í»ñçÇÝ ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñáõÙ Ï»ÝëáÉáñïÇ ·áÛáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëå³éݳÉÇùÁ ¹³ñÓ»É ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï íÇ׳ÏÁ: λÝëáÉáñïÁ ¨ ¹ñ³ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÝ áõÝ»Ý ÇÝùݳϳñ·³íáñÙ³Ý ¨ ÇÝùݳí»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñ, áñáÝóÇó ³ÛÝ ÏáÕ٠ѳٳϳñ·Ç ¹»·ñ³¹³óÇ³Ý Ï³ñáÕ ¿ ÁݹáõÝ»É ³Ý¹³éݳÉÇ µÝáõÛÃ: гëϳݳÉÇ ¿, áñ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ³å³·³ ½³ñ·³óáõÙÁ ãÇ Ï³ñáÕ ß³ñáõݳÏí»É ³é³Ýó Ï»ÝëáÉáñïÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ Ï»ÝëáÉáñïÇ ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý å³ßïå³Ýí³ÍáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏÝ ¿ ³ÛÝ µáÉáñ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇó, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ³é³ç³Ý³É ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ µÝ³Ï³Ý ¨ ³ÝÃñáåá·»Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ ßáß³÷áõÙ ¿ Ù³ñ¹áõ Ï»Ýë³Ï³Ý ߳ѻñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ, ¨ ³Ù»ÝÇó ³é³ç Ýñ³ Çñ³íáõÝùÁ՝ áõݻݳÉáõ ÏÛ³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ Ù³ùáõñ, ³éáÕç, µ³ñ»Ýå³ëï ßñç³Ï³ ÙÇç³í³Ûñ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ Ù³ñ¹áõ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³í³ë³ñ³Ïßéí³Í íÇ׳ÏÇ ·áÛáõÃÛáõÝÝ ¿, »ñµ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³ÝÃñáåá·»Ý µ»éÝí³ÍáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ë³Ã³ñáõÙ µÝáõÃÛ³Ý í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý áõݳÏáõÃÛáõÝÁ: ºí í»ñç³å»ë, ¹³ ϳñ·³íáñÙ³Ý, ϳÝ˳ñ·»ÉÙ³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ÙÇ Ñ³Ù³Ï³ñ· ¿, áñÝ áõÕÕí³Í ¿ ųٳݳÏÇÝ Ï³ë»óÝ»Éáõ ³ÝÃñáåá·»Ý íݳë³Ï³ñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ, ÃáõÛÉ ãï³Éáõ ³ñï³Ï³ñ· Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ ³é³ç³óáõÙÁ ¨ ϳÝ˳ï»ë»ÉÇ ¹³ñÓÝ»Éáõ ³Õ»ï³ÉÇ (¿ùëïñ»Ù³É) µÝ³Ï³Ý »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ (ï³ñ»ñ³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñ, ÷áÃáñÇÏÝ»ñ, óáõݳÙÇÝ»ñ, Ññ³µáõËÝ»ñ, »ñÏñ³ß³ñÅ»ñ ¨ ³ÛÉÝ) ½³ñ·³óÙ³Ý ÁÝóóùÁ: ²ÛëåÇëáí՝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ¹ÇïíÇ áñå»ë ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý íÇ׳ÏÇ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý ٳϳñ¹³Ï, áñ4

å»ë½Ç å³Ñå³ÝíÇ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÁ ¨ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñ »Ý ï³ñµ»ñ ٳϳñ¹³ÏÇ »ñÏñ³µ³Ý³ëáóÇ³É³Ï³Ý ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÁ՝ ·Éáµ³É, ³½·³ÛÇÝ, ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ, ï»Õ³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ¨, í»ñç³å»ë, Ù³ñ¹Á áñå»ë ³ÝÑ³ï ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ: ¸ñ³Ýù µáÉáñÝ ¿É »ÝóñÏíáõÙ »Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ, ³ÛëÇÝùÝ՝ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ³ÛÝåÇëÇ ÁÝóóùÝ»ñÇ, áñáÝù å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íÇ׳ÏÇ ÏïñáõÏ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí, Ù³ñ¹áõ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñáí: î³ñµ»ñáõÙ »Ý ³ñï³ùÇÝ ¨ Ý»ñùÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ëå³éݳÉÇùÝ»ñ: ä»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ñï³ùÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ëå³éݳÉÇù ϳñáÕ ¿ ¹³éݳÉ, ûñÇݳÏ, íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ï»Õ³÷áËáõÙÁ, ÏÉÇÙ³ÛÇ ·Éáµ³É ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ, û½áݳÛÇÝ ß»ñïÇ ù³Ûù³ÛáõÙÁ, »ñÏñÇ ï³ñ³ÍùáõÙ é³¹Çá³ÏïÇí ¨ Ãáõݳíáñ ÝÛáõûñÇ ï»Õ³µ³ßËáõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ: ºí »Ã» áñ¨¿ »ñÏñáõÙ ³ÛÉ å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó é³¹Çá³ÏïÇí ¨ Ãáõݳíáñ ÝÛáõûñ »Ý Ïáõï³ÏíáõÙ-å³ÑíáõÙ՝ ³é³Ýó ѳßíÇ ³éÝ»Éáõ ³Û¹ »ñÏñÇ Ï³ñÍÇùÁ ¨ ¹ñ³ ¹ÇÙ³ó ÷áËѳïáõóáõÙÁ, ϳ٠áñ¨¿ »ñÏñÇ ÏáÕÙÇó ÑñÏǽíáõÙ ¿ ÙÛáõë »ñÏñÇ ³Ýï³éÁ, ¹³ ¹ÇïíáõÙ ¿ áñå»ë ïíÛ³É »ñÏñÇ ¹»Ù Çñ³Ï³Ý³óíáÕ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³·ñ»ëdz: Ü»ñùÇÝ ëå³éݳÉÇùÝ»ñÁ å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý å»ïáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ ¨ ïÝï»ë³í³ñáÕ ëáõµÛ»ÏïÝ»ñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ: ¸ñ³Ýù ¹ñë¨áñíáõÙ »Ý µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ·Çß³ïã³ÛÇÝ û·ï³·áñÍáõÙáí՝ ³é³Ýó ѳٳå³ï³ëË³Ý µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ÏÇñ³éÙ³Ý, ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Áݹ³ñÓ³ÏáõÙáí, ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ áãÝã³óÙ³Ý ½»Ýù»ñÇ ÷áñÓ³ñÏáõÙáí ¨ ³ÛÉÝ: ²ëí³ÍÇó å³ñ½ ¿ ¹³éÝáõÙ, áñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ å»ïáõÃÛ³Ý ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿: àñ¨¿ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ ¨ »ñÏñÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ ݳ˳ï»ëáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙ, áñáÝù ϳåí³Í »Ý ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ-Çñ³í³Ï³Ý, ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý ϳé³í³ñÙ³Ý ¨ ³é³ÝÓÇÝ ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ íÇ׳ÏÇ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Ñ»ï: ²Û¹åÇëÇ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á

å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ Ùß³Ï»É ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ, áñÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ íñ³. 1. ä³ßïå³ÝáճϳÝ՝ ³ñï³ùÇÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇó »ñÏñ³µ³Ý³ëáóÇ³É³Ï³Ý ¨ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ Ëáó»ÉÇáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ Ýí³½»óÙ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áõŻճóáõÙ: 2. ²¹³åï³óÇáÝ՝ »ñÏñ³µ³Ý³ëáóÇ³É³Ï³Ý ¨ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ Ñ³ñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý áõŻճóáõÙ՝ ï³ñµ»ñ ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ÙÇçáóáí: 3. Îááå»ñ³ïÇí, áñÇ ÙÇçáóáí ½³ñ·³ÝáõÙ ¿ ÷áË߳ѳí»ï ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ íï³Ý·³íáñ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Ç ãÇù ¹³ñÓÝ»Éáõ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: λÝëáÉáñïÇ ¨ Ù³ñ¹áõ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý íñ³ ³½¹áÕ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÝ áõ ·áñÍáÝÝ»ñÁ Ùßï³Ï³Ý »Ý, ¨ ¹ñ³ Ñ»ï ϳåí³Í Ùßï³Ï³Ý µÝáõÛà å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý Ý³¨ ¹ñ³Ýó ¹ÇٳϳÛÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ç³Ýù»ñÁ: î»Õ³ÛÇÝ, ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ ¨ ·Éáµ³É Ù³ëßﳵݻñáí ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÝ ³å³ÑáííáõÙ ¿ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý µáÉáñ ϳ½Ù³íáñáõÙÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó՝ ³Ýѳï, ѳٳÛÝù, å»ïáõÃÛáõÝ, ÙÇçå»ï³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ å³Ûٳݳ·ñ»ñ, áñáÝó ÏáÕÙÇó ³é³çݳÛÇÝ ¿ ÑÇÙݳËݹñÇ ÁÙµéÝáõÙÝ áõ ϳñ¨áñáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ¨ ³å³ ¹ñ³ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ëï³ÝÓÝáõÙÁ: ØÇÝ㨠³Ûëûñ Ù³Ûñ µÝáõÃÛáõÝÝ ¿ ³å³Ñáí»É Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý í»ñ»ÉùÝ áõ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ, ¨ ³Û¹ ųٳݳÏÝ ³ñ¹»Ý ëå³éí³Í ¿. ³ÛëáõÑ»ï Ù³ñ¹ÏáõÃÛáõÝÝ ÇÝùÁ å»ïù ¿ å³Ñå³ÝÇ áã ÙdzÛÝ Çñ, ³Ûɨ µÝáõÃÛ³Ý ·áÛ³ï¨Ù³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ: Ü»ñϳ ¨ ³å³·³ ë»ñáõݹݻñÁ å»ïù ¿ ѳëϳݳÝ, áñ §³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙ¦ µ³½Ù³Ýß³Ý³Ï Ñ³ëϳóáõÃÛ³Ý Ù»ç ϳñ¨áñ³·áõÛÝÁ ßñç³Ï³ Ï»Ýë³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÝ ¿, áñÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ß³ñáõÝ³Ï³Ï³Ý ¨ Ù»Í Ï³åÇï³É Ý»ñ¹ñáõÙÝ»ñ: лÕÇݳÏÝ»ñÁ ËáñÇÝ ßÝáñѳϳÉáõÃÛáõÝ »Ý ѳÛïÝáõÙ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ËÙµ³·Çñ՝ ³ßË. ·Çï. ¹áÏïáñ, åñáý»ëáñ Ð.Ú³. ê³Û³¹Û³ÝÇÝ, ·ñ³ËáëÝ»ñ՝ ³ßË. ·Çï. ¹áÏïáñ, åñáý»ëáñ՝ Î.ê. ¸³ÝÇ»ÉÛ³ÝÇÝ,

·ÛáõÕ. ·Çï. ¹áÏïáñ, åñáý»ëáñ è.è. سÝáõÏÛ³ÝÇÝ, Ï»Ýë. ·Çï. ûÏݳÍáõ, ¹áó»Ýï ².Ð. ºë³Û³ÝÇÝ` ¹³ë³·ñùÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ï³ï³ñí³Í ³ñÅ»ù³íáñ ¹ÇïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ËáñÑáõñ¹Ý»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²Ýßáõßï, ¹³ë³·ÇñùÁ ãÇ Ï³ñáÕ ½»ñÍ ÉÇÝ»É Ã»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, µ³óÃáÕáõÙÝ»ñÇó ¨ íñÇåáõÙÝ»ñÇó, áñáÝó í»ñ³µ»ñÛ³É ÁÝûñóáÕÇ ÏáÕÙÇó Ý»ñϳ۳óíáÕ µáÉáñ ¹ÇïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ³é³ç³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ Ñ»ÕÇݳÏÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ÏÁݹáõÝí»Ý »ñ³Ëï³·ÇïáõÃÛ³Ùµ:

¸³ë³·ÇñùÁ ïå³·ñí»É ¿ §¶³·ÇÏ Ì³éáõÏ۳ݦ µ³ñ»·áñÍ³Ï³Ý ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÇ ³ç³ÏóáõÃÛ³Ùµ:

¶ÈàôÊ 1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ìð² ²¼¸àÔ Æð²¸ðàôÂÚàôÜܺðÆ ºì èÆêκðÆ ´Üàô²¶ÆðÀ, ¸ð²Üò ÜàðزìàðØ²Ü êμ´àôÜøܺðÀ ²éáÕç ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÁ Ù³ñ¹áõ Ï»Ýë³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ µ³í³ñ³ñÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ ¿, áõëïÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ó³Ýϳó³Í Ýå³ï³Ï å»ïù ¿ ѳٳӳÛÝ»óíÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ñ»ï: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý íñ³ ³½¹áÕ ·áñÍáÝÝ»ñÝ ³éϳ »Ý ºñÏÇñ ÙáÉáñ³ÏÇ ó³Ýϳó³Í Ï»ïáõÙ ¨ í»ñçÇÝ Ñ³ñÛáõñ³ÙÛ³ÏáõÙ ¹ñ³Ýù ÑÇÙݳϳÝáõÙ å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý ³ÝÃñáåá·»Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñáí: ²ÛëÇÝùÝ՝ Ù³ñ¹áõ Ñ»ïùÁ »ñÏñ³·Ý¹Ç ٳϻñ¨áõÛÃÇ íñ³ ³Ù»Ýáõñ ¿, ¨ ï³ñ³Í³Å³Ù³Ý³Ï³ÛÇÝ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ³ñ¹»Ý ùÝݳñÏíáõÙ ¿ ³Û¹ Ñ»ïùÇ ËáñáõÃÛ³Ý ËݹÇñÁ ³ß˳ñÑÇ ï³ñµ»ñ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñáõÙ: ²Û¹ ËݹñÇ Ù³ëÇÝ ·Çï»Ý ³ß˳ñÑÇ µáÉáñ ͳÛñ³Ù³ë»ñáõÙ, ë³Ï³ÛÝ ¹ñ³ ÉáõÍáõÙÝ ³Û¹å»ë ¿É ãÇ ·ïÝíáõÙ, ù³ÝÇ áñ ³Ù»ÝùÇÝ ÃíáõÙ ¿, áñ í»ñ³Ñ³ë ³Õ»ïÝ Çñ»ÝóÇó ß³ï Ñ»éáõ ¿, ¨ ÙÇÝ㨠Çñ»Ýó ѳëÝ»ÉÁ ³Û¹ íï³Ý·Á ϳñáÕ ¿ í»ñ³Ý³É:

1.1. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝ ¨ ß³ñÅáõÙ, ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳų٠¨ ³Õ»ï λÝëáÉáñïáõ٠ϳ٠¹ñ³ ï»Õ³ÛÇÝ ¨ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ·áñÍáÕ ÑáÙ»áëï³½Ç å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ µ³ó³éí³Í »Ý: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ ï»Õ³ÛÇÝ Ï³Ù ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ í³ï³óáõÙÝ ¿, ûñÇݳÏ՝ û¹Ç ¨ çñ»ñÇ ³ÕïáïáõÙ, ÑáÕ»ñÇ ¹»·ñ³¹³ódz, Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý Ïñ׳ïáõÙ, Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý í³ï³óáõÙ ¨ ³ÛÉÝ, áñáÝù ¹ÇïíáõÙ »Ý áñå»ë ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ã³ñ¹³ñ³óí³Í ϳ٠íï³Ý·³íáñ »ñ¨áõÛÃÝ»ñ: §¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõݦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ ³ÝÃñáåá·»Ý ¨ áã û µÝ³Ï³Ý »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Áëï ëñáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ µ³Å³ÝíáõÙ »Ý »ñÏáõ ϳﻷáñdzÛÇ՝ ëáõñ ¨ ß³ï ëáõñ: êáõñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³ç³ÝáõÙ »Ý ³ÛÝ

ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ³ÏÝѳÛïáñ»Ý ÝϳïíáõÙ »Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųÙÇ Ýß³ÝÝ»ñ: Þ³ï ëáõñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ µÝáñáß »Ý ³ÛÝ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇÝ, áñï»Õ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ëå³éÝáõÙ ¿ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÏÛ³ÝùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ, ÇëÏ ³é³ÝÓÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñ ѳëÝáõÙ »Ý ³Õ»ï³ÉÇ ëñáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ: ÜÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ëï»ÕÍíáõÙ »Ý ³ñï³Ï³ñ· ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý ·áïÇÝ»ñ ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ Ñ³Ûï³ñ³ñíáõÙ ¿ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Õ»ï³ÉÇ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝ, ûñÇݳÏ՝ é³¹Çá³ÏïÇí íóñÝ»ñÇ, ï»ËݳÍÇÝ ³Õ»ïÝ»ñÇ, íï³Ý·³íáñ ѳٳ׳ñ³ÏÝ»ñÇ í³Ûñ»ñáõÙ: ºñÏñÇ íñ³ ÏÛ³ÝùÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ ¨ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý· ½³ñ·³óáõÙÝ ³ñ¹»Ý ¹³ñÓ»É »Ý ѳٳÛÝ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ³é³çݳѻñÃáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: Ü»ñϳÛáõÙë ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³óáõÙ, ù³ÝÇ áñ ³ß˳ñÑáõÙ ½³ñ·³óáÕ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ß³ñÅáõÙÝ»ñÝ ³½¹áõÙ »Ý ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³í³Ý¹³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ íñ³: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ß³ñÅáõÙÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙÝ ³ñ¨ÙïÛ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ ëÏëí»É ¿ 20-ñ¹ ¹³ñÇ Ï»ë»ñÇÝ: Þ³ñÅÙ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ù»ç ϳñ»ÉÇ ¿ ³é³ÝÓݳóÝ»É »ñ»ù ÷áõÉ: ²é³çÇÝ ÷áõÉÁ ÏñáõÙ ¿ñ ï³ñ»ñ³ÛÇÝ ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ï»ë³Ï»ïÇó áã ³ÛÝù³Ý ëáõñ µÝáõÛÃ, ù³ÝÇ áñ ß³ñÅÙ³Ý Ù»ç Ý»ñ·ñ³íí³Í ¿ÇÝ µÝáõÃÛ³Ý ³é³ÝÓÇÝ ëÇñ³Ñ³ñÝ»ñ ¨ ËÙµ»ñ, áñáÝù ³ß˳ïáõÙ ¿ÇÝ ³é³ÝÓÇÝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ·áñÍÇãÝ»ñÇ áõß³¹ñáõÃÛáõÝÁ 먻é»É ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïÙ³Ý ¨ ³ÛÉ ËݹÇñÝ»ñÇ íñ³: ºñÏñáñ¹ ÷áõÉÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ 20-ñ¹ ¹³ñÇ 70-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇ ëϽµÇÝ, áñÁ ϳåí³Í ¿ñ ³ñ¨ÙïÛ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųÙÇ ÏïñáõÏ ëñÙ³Ý Ñ»ï: êï»ÕÍí»óÇÝ Éáõñç ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³Û¹ ÃíáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ §ÐéáÙÇ ³ÏáõÙµÁ¦ (1968 Ã.) ¨ §¶ñÇÝ÷ÇëÁ¦ (1971 Ã.), áñáÝù áã ÙdzÛÝ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ ¿ÇÝ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ í³ïóñ³óáÕ íÇ׳ÏÁ, ³ÛÉ Ý³¨ í×é³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñ ¿ÇÝ ¹Ýáõ٠ϳé³í³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³éç¨: ºññáñ¹ ÷áõÉÁ ëÏëíáõÙ ¿ 20-ñ¹ ¹³ñÇ 70-³Ï³Ý Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇ »ñÏñáñ¹ Ï»ëÇó, »ñµ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç ϳ½Ù³íáñí»óÇÝ µÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ù³Õ³ù³Ï³Ý Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ßñç³Ï³

ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÁ ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ¹³éÝáõÙ ¿ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ³Ýµ³Å³Ý»ÉÇ Ù³ëÁ (ûñÇݳÏ՝ γݳãÝ»ñÇ Ïáõë³ÏóáõÃÛáõÝÁ): 21-ñ¹ ¹³ñáõÙ՝ ѳٳï³ñ³Í ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųÙÇ ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ زÎ-Ç Ï³éáõÛóÝ»ñÁ ½·³ÉÇ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñ »Ý ϳï³ñáõÙ Ï»ÝëáÉáñïÇ ³Ý¹³éݳÉÇ ¹»·ñ³¹³óÇ³Ý Ï³ÝË»Éáõ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: ê³Ï³ÛÝ ¹»é¨ë ãÇ Ñ³çáÕíáõ٠ϳñ·³íáñ»É áõ ϳÛáõݳóÝ»É ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³×Á ¨ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍÙ³Ý ËݹÇñÁ: Þ³ñáõݳÏíáõÙ ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïáõÙÁ ¨ ó÷áݳå³ïáõÙÁ, ç»ñÙáó³ÛÇÝ ¿ý»ÏïÇ ³ÏïÇí³óáõÙÁ ¨ ÏÉÇÙ³ÛÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ, áñáÝù ٻͳóÝáõÙ »Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ëáó»ÉÇáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý Éáõñç ëå³éݳÉÇù ¹³éÝ³É áÕç Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ¨ ÁݹѳÝáõñ Ï»ÝëáÉáñïÇ Ñ³Ù³ñ, ù³ÝÇ ¹»é Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛ³Ý Ù»ç ·»ñÇßËáõÙ ¿ ïÝï»ë³Ï³Ý ³×Ç ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ýϳïٳٵ, ÇÝãÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãÇ ï³ÉÇë ϳñ·³íáñ»É ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³×Á: سñ¹ÏáõÃÛ³Ý ³éç¨ Í³é³ó³Í ³Ù»Ý³Ù»Í ËݹÇñÁ ÏÉÇÙ³ÛÇ ·Éáµ³É ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ ¿, áñÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý å³ï׳éÁ ³ÝÃñáåá·»Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ ¿: λÝëáÉáñïÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý (ϳéáõóí³Íù ¨ ýáõÝÏódz) ÃáõɳóÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí ÙÇç³í³ÛñÝ ³ñ¹»Ý ãÇ Ï³ñáÕ³Ýáõ٠ѳϳ½¹»É Ù³ñ¹áõ µ³½Ù³µÝáõÛà ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¨ ÇÝùݳí»ñ³Ï³Ý·Ýí»É, ÇëÏ ¹³ ß³ï íï³Ý·³íáñ ËݹÇñ ¿: ØáÉáñ³ÏÇ íñ³ ³ÝÃñáåá·»Ý µ»éÝí³ÍáõÃÛáõÝÁ ½·³ÉÇáñ»Ý ·»ñ³½³ÝóáõÙ ¿ ÃáõÛɳïñ»ÉÇáõÃÛ³Ý ß»ÙÁ, áõëïÇ ËÇëï ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ËÙµáõÙÁ ¨ ·Éáµ³É ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ Ï»ÝëáÉáñïÇ Ñ»ï³·³ ¹»·ñ³¹³óÇ³Ý Ï³ÝË»Éáõ ѳٳñ: λÝëáÉáñïÇ ³é³ÝÓÇÝ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñáõÙ ³ñ¹»Ý ÇëÏ ³éϳ »Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųٳÛÇÝ ¨ ³Õ»ï³ÉÇ íÇ׳ÏÝ»ñ, áñáÝù ϳåí³Í »Ý ÑÇÙݳϳÝáõÙ ï»ËݳÍÇÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï: î»ËݳÍÇÝ ³ñï³Ï³ñ· Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ñ³×³Ë û·ï³·áñÍáõÙ »Ý ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųÙÁ (³ñï³Ï³ñ· ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝ) ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Õ»ïÁ (¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý å³ïáõѳë):

¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųÙÁ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýµ³ñ»Ýå³ëïáõÃÛáõÝ ¿, áñÁ µÝáõó·ñíáõÙ ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ï³ÛáõÝ µ³ó³ë³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¨ áñÁ ëå³éÝáõÙ ¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó ³éáÕçáõÃÛ³ÝÁ: ¸³ µÝáõÃÛ³Ý ¨ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ÙÇç¨ ³éϳ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ É³ñí³Í íÇ׳ÏÝ ¿, áñÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ Ù³ñ¹áõ ³ñï³¹ñ³ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ã³÷»ñÇ ¨ Ï»ÝëáÉáñïÇ é»ëáõñë³ÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ýѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ùµ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųÙÁ µÝáñáßíáõÙ ¿ áã ³ÛÝù³Ý µÝáõÃÛ³Ý íñ³ Ù³ñ¹áõ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõŻճóٳٵ, áñù³Ý ÷á÷áËí³Í µÝ³Ï³Ý ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ ÏïñáõÏ ³í»É³óٳٵ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Õ»ïÁ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýµ³ñ»Ýå³ëïáõÃÛáõÝ ¿, áñÁ µÝáõó·ñíáõÙ ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³Ý¹³éݳÉÇ ËáñÁ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí ¨ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³éáÕçáõÃÛ³Ý ¿³Ï³Ý í³ï³óٳٵ: ¸³ µÝ³Ï³Ý íÇ׳ÏÇ ³ÝáÙ³É (ß»Õí³Í) »ñ¨áõÛà ¿, áñÁ Ñ³×³Ë ³é³ç³ÝáõÙ ¿ µÝ³Ï³Ý åñáó»ëÝ»ñÇ íñ³ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý áõÕÕ³ÏÇ Ï³Ù ³ÝáõÕÕ³ÏÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí, ¨ áñÝ ³é³ç³óÝáõÙ ¿ ã³÷³½³Ýó ëáõñ ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ïÝï»ë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñ ϳ٠ï³ÝáõÙ ¿ ¹»åÇ ³é³ÝÓÇÝ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ áãÝã³óáõÙ:

¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųÙÇ ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Õ»ïÇ ÙÇç¨

ëϽµáõÝù³ÛÇÝ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ¿, áñ ׷ݳųÙÁ ¹³éݳÉÇ »ñ¨áõÛà ¿, áñï»Õ Ù³ñ¹Á ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë ³ÏïÇí ·áñÍáÕ ÏáÕÙ, ÇëÏ ³Õ»ïÁ ³Ý¹³éݳÉÇ »ñ¨áõÛà ¿, áñï»Õ Ù³ñ¹Á ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë ³ñ¹»Ý áñå»ë å³ëÇí, ïáõÅ³Í ÏáÕÙ: Ü»ñϳ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųٻñÁ µÝáõó·ñíáõÙ »Ý ÙÇ ß³ñù ·Í»ñáí, áñáÝù µáÉáñÝ ¿É ϳåí³Í »Ý Ù³ñ¹áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï. 1. ºñÏñÇ Ù³Ï»ñ¨áõÛÃÇ É³Ý¹ß³ýïÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ Ëáßáñ³Ù³ëßï³µ ÷á÷áËáõÃÛáõÝ՝ ³Ýï³éÝ»ñÇ Ñ³ïÙ³Ý, û·ï³Ï³ñ ѳݳÍáÝ»ñÇ Ñ³ÝáõÛÃÇ, ÑáÕ»ñÇ Ûáõñ³óÙ³Ý, Ù»ÉÇáñ³ódzÛÇ, ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ɳݹ߳ýïÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳÕáñ¹³ÏóÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý ¨ ³ÛÉ å³ï׳éÝ»ñáí: 2. λÝëáÉáñïÇ Ï³½ÙÇ, ÝÛáõûñÇ µÝ³Ï³Ý ßñç³Ý³éáõÃÛ³Ý ¨ ѳßí»ÏßéÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝ (ѳݳÍá é»ëáõñëÝ»ñÇ ûï³ñáõÙ, ßñç³Ï³

ÙÇç³í³ÛñÇ ï»ËݳÍÇÝ ³ÕïáïáõÙ, ÝÛáõûñÇ ßñç³Ý³éáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ͳ·áõÙáí ÝÛáõûñÇ Ý»ñ¹ñáõÙ): 3. ºñÏñÇ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñÇ ¿Ý»ñ·»ïÇÏ (³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ ç»ñÙ³ÛÇÝ) ѳßí»ÏßéÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝ, áñÝ áõÕ»ÏóíáõÙ ¿ ÙáÉáñ³ÏÇ ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý ½·³ÉÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí: 4. λÝë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý Ë³ËïáõÙ, µÝ³Ï³Ý ß³ï ï»ë³ÏÝ»ñÇ áãÝã³óáõÙ, ¿Ïáѳٳϳñ·»ñáõÙ ³ÛÉ ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ý»ñÙáõÍáõÙ (ÇÝïñ³¹áõÏódz): 5. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Õ»ïÝ»ñÇ (çñѻջÕÝ»ñ, ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÇ É³ÛÝ ï³ï³ÝáõÙÝ»ñ, »ñ³ßï, ÷áÃáñÇÏ ¨ ³ÛÉÝ) ѳ׳ËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ù³ëßﳵݻñÇ ³í»É³óáõÙ՝ áñå»ë ³ÝÃñáåá·»Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýù: Üßí³Í µáÉáñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ Ù³ñ¹Á ß³Ñ»É ¿ µÝáõÃÛ³Ý ¹»·ñ³¹³ódzÛÇ Ñ³ßíÇÝ ¨ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ µ³½Ù³Ý³É ÙÛáõë ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ïñ׳ïÙ³Ý ýáÝÇ íñ³: ¶ÇïáõÃÛ³Ý áõ ï»ËÝÇϳÛÇ Ñ½áñ ÙÇçáóÝ»ñÁ ËÃ³Ý»É »Ý Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ՝ ³Õ»ï³ÉÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñ ÃáÕÝ»Éáí Ï»ÝëáÉáñïÇ íñ³: î»ËݳÍÇÝ ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ½·³ÉÇáñ»Ý ÷áËí»É »Ý Ï»ÝëáÉáñï³ÛÇÝ åñáó»ëÝ»ñÁ: 1950 ÃíÇó ÙÇÝ㨠2005 Ã. ÙÃÝáÉáñï³ÛÇÝ ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñÝ ³í»É³ó»É »Ý 24 ³Ý·³Ù, ÇëÏ 1900 ÃíÇ Ñ³Ù»Ù³ï û¹Ç ÙÇçÇÝ ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÁ ÙáÉáñ³ÏÇ íñ³ µ³ñÓñ³ó»É ¿ 0,6-1,00C-áí: гٳß˳ñѳÛÇÝ ûíÏdzÝáëÇ Ù³Ï»ñ¨áõÛÃÇ 25 %-Á ͳÍÏí³Í ¿ ݳíóÙûñùÇ Ã³Õ³ÝÃáí, ÇÝãÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ¹ñ³ ýáõÝÏódzÛÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ Ýí³½»É ¿ 15-25 %-áí (Тягунов Г.В., Ярошенко Ю.Г., 2012): ²Õ»ïÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý å³Ûٳݳíáñí³Í ÉÇÝ»É ïíÛ³É Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç íñ³ ³ñï³ùÇÝ ¨ Ý»ñùÇÝ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñáí: λÝëáÉáñïÇ íñ³ áñå»ë ³ñï³ùÇÝ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝ Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É »ñÏñ³·Ý¹Ç µ³ËáõÙÁ ïÇ»½»ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ»ï: λÝëáÉáñïáõÙ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųٻñÇó ͳ·áÕ ³Õ»ïÝ»ñÁ Ñ»Ýó Ï»ÝëáÉáñïÇ ÇÝùݳ½³ñ·³óÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝù »Ý, áñáÝù å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý ¹ñ³ Ý»ñùÇÝ ¹ÇݳÙÇÏ åñáó»ëÝ»ñÇ Ë³Ã³ñáõÙÝ»ñáí: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Õ»ïÇ µÝáñáß ûñÇÝ³Ï ¿ ²ñ³ÉÛ³Ý ÍáíáõÙ ½³ñ·³óáÕ åñáó»ëÁ: ì»ñçÇÝ 70-80 ï³ñÇÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ÍáíÇ çñÇ Í³í³ÉÁ Ïñ׳ïí»É ¿ ³í»ÉÇ ù³Ý 60 %-áí, ¨ ³ÛÝ ß³ñáõݳÏáõÙ ¿ Ýí³½»É: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Õ»ï ¿ñ ݳ¨ â»éÝáµÇÉÇ

²¾Î-Ç íóñÁ (1986 Ã. ³åñÇÉÇ 26-ÇÝ), áñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí é³¹Çá³ÏïÇí ³ÕïáïÙ³Ý »Ý »ÝóñÏí»É Ï»Ýë³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ µ³½Ù³ÃÇí Ï»Ýë³Ñ³Ù³Ï»óáõÃÛáõÝÝ»ñ (µÇáó»Ýá½Ý»ñ): ²é³í»É ï³ñ³Íí³Í ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Õ»ïÝ»ñÇ ÃíÇÝ »Ý ¹³ëíáõÙ çñѻջÕÝ»ñÁ, »ñÏñ³ß³ñÅ»ñÁ, Ññ¹»ÑÝ»ñÁ, ÏÉÇÙ³ÛÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ï¨³Ï³Ý »ñ³ßïÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ:

1.2. ´Ý³Ï³Ý »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ ¨ ³ÝÃñáåá·»Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý éÇëÏ»ñÁ, ¹ñ³Ýó ³ëïÇ׳ÝÝ»ñÁ ¶Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÇ Ý»ñϳ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Ï»ÝëáÉáñïÇ íñ³ Ù³ñ¹áõ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÁ µ³½Ù³µÝáõÛÃ, µ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ ¨, ß³ï ¹»åù»ñáõÙ, ³ñϳͳËݹñ³Ï³Ý ¿, áñÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÝ ÁݹѳÝáõñ ·Ý³Ñ³ïٳٵ ÙÝáõÙ »Ý ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ: ²Û¹ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ½·³ÉÇáñ»Ý ³×»É ¿ ݳ¨ µÝ³Ï³Ý »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ Í³·Ù³Ý ¨ ½³ñ·³óÙ³Ý ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ: ö³ëïáñ»Ý, Ù³ñ¹ÏáõÃÛáõÝÝ Çñ ½³ñ·³óÙ³Ý ³Ûë ÷áõÉáõÙ Çñ ÇëÏ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï׳éáí ѳÛïÝí»É ¿ µ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ Ñ»ïѳñí³ÍÇ (µáõÙ»ñ³Ý·) ¹³ßïáõÙ, áñÇ íï³Ý·Ç ã³÷Á ÝáõÛÝå»ë ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ áõ ³ÝѳÛï ¿: ÜÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ Çñ³Ï³Ý³óíáÕ µáÉáñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ¹³éÝ³É ³ÝÝå³ï³Ï³ëɳó, ù³ÝÇ ¹»é ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñáõÙ ³é³ç³óáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ éÇëϳÛÝáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ëïáõÛ· ãÇ µ³ó³Ñ³ÛïíáõÙ, ÇëÏ ³Û¹ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áõÙ³ñ³ÛÇÝ éÇëÏÁ ϳñáÕ ¿ ³Õ»ï³ÉÇ ÉÇÝ»É Ù³ñ¹áõ ¨ Ï»ÝëáÉáñïÇ Ñ³Ù³ñ: ²ñ¹Ûáõݳí»ï µÝû·ï³·áñÍÙ³Ý ¨ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý µáÉáñ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ·Çï³Ï³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ϳåí³Í ¿ ï»ë³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³ÛÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ»ï, áñÇ Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ëϽµáõÝùÝ»ñÝ áõÕÕáñ¹í³Í »Ý å³Ñå³Ý»Éáõ ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ (ÑáÙ»áëï³½) ¨ ÏÛ³ÝùÇ ·áÛáõÃÛ³Ý Ý»ñáõÅÁ (åáï»ÝódzÉ): ØÇç³í³ÛñÇ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó µÝáõÃÛ³Ý ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ ëå³éݳóáÕ ×·Ý³Å³Ù³ÛÇÝ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»ç ëϽµáõÝù³ÛÇÝ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³Û¹ ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ñ³í³Ý³Ï³Ý ÏïñáõÏ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ë³Ã³ñÙ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ՝ éÇëÏÁ:

ØÇÝ㨠í»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë Ù³ñ¹Á µ³í³Ï³ÝÇÝ ³½³ï í»ñ³µ»ñÙáõÝù ¿ñ ¹ñë¨áñáõÙ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ, ÇÝãåÇëÇù »Ý íï³Ý·Á, éÇëÏÁ, íóñÁ, ³Õ»ïÁ ¨ ³ÛÉÝ, ¨ ÝáõÛÝÇëÏ ã¿ñ ÷áñÓáõÙ ¹ñ³Ýó ù³Ý³Ï³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ï³Ï³Ý ï³É: ¶Çï³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝ ³é³ç³ó³í ѳٻٳï³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ï³Ï³Ý ï³Éáõ ¨ ã³÷Ù³Ý ÇÝã-áñ ÙdzíáñÝ»ñáí ³ñï³Ñ³Ûï»Éáõ ³Û¹ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ï»ë³Ï»ïÇó µÝ³Ï³Ý ¨ ï»ËݳÍÇÝ µáÉáñ ¿ùëïñ»Ù³É ¨ ³Õ»ï³ÉÇ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÁ Ù»Í éÇëÏ»ñ »Ý å³ñáõݳÏáõÙ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ²éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý (²ÐÎ) ϳÝáݳ¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ëíáõÙ ¿, áñ ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹áõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, ¨ áã å³Ï³ë ϳñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝÇ Ý³¨ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý íñ³ ³½¹áÕ ·áñÍáÝÝ»ñÇ (áñáÝù ϳñáÕ »Ý ³é³ç µ»ñ»É ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ) Ù³ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³Éáõ Çñ³íáõÝùÁ: سñ¹áõ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ µ³ñ»É³íáõÙ ¿ Ýñ³ ·áÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, µ³Ûó å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ µÝ³Ï³Ý, ¿Ý»ñ·»ïÇÏ³Ï³Ý ¨ ÝÛáõÃ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Í³ËëÇ Ù»Í³óáõÙ: ²ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ¨ ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ³é³ç³ÝáõÙ »Ý ó÷áÝÝ»ñ, áñáÝù, ·áõÙ³ñí»Éáí ³ñï³¹ñ³Ï³Ý åñáó»ëÝ»ñÇÝ, ³½¹áõÙ »Ý Ï»Ýë³»ñÏñ³Ñ³Ù³Ï»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ (µÇá·»áó»Ýá½Ý»ñÇ) íñ³, ³ÕïáïáõÙ ¨ ˳ËïáõÙ ¹ñ³Ýó ϳéáõóí³ÍùÝ áõ ýáõÝÏódzÝ, í³ï³óÝáõÙ Ù³ñ¹áõ ÏÛ³ÝùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ: ²Û¹ ËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍáõÙÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ å³ï³ë˳ݳïáõ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý íñ³, áñÇ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý éÇëÏÇ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·Ç ÁݹáõÝáõÙÝ ¿: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý éÇëÏÁ »Ýó¹ñáõÙ ¿ ó³Ýϳó³Í ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»É ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³ÝÁ íݳë ѳëóÝ»Éáõ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÁ: ²Ûëï»Õ ³é³çݳѻñà ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇÝ íݳë ѳëóÝ»Éáõ éÇëÏÇ ³ëïÇ׳ÝÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ¨ Ýí³½»óáõÙÁ: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É Ý³¨, áñ Ù³ñ¹áõ ÏÛ³ÝùÇ, ³éáÕçáõÃÛ³Ý ¨ µ³ñ»Ï»óáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý éÇëÏÁ ÙdzÏÁ ã¿, ÇëÏ Ñ³×³Ë ³é³ÝÓÇÝ ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ éÇëÏÇ ·É˳íáñ ï»ë³ÏÁ ã¿, ³ÛëÇÝùÝ՝ ϳñáÕ »Ý ³é³ç ·³É ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñ (ûñÇݳÏ՝

ûñëÝáõÙÁ, ëáíÁ, ËÙ»Éáõ çñÇ ³Ýµ³í³ñ³ñáõÃÛáõÝÁ, µéÝÏíáÕ íï³Ý·³íáñ ѳٳ׳ñ³ÏÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ): èÇëÏÁ ß³ï ɳÛÝ Ñ³ëϳóáõÃÛáõÝ ¿ ¨, áñå»ë ϳÝáÝ, ³ñï³óáÉáõÙ ¿ ³Ýѳï Ù³ñ¹áõ ϳ٠ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ÏÛ³ÝùáõÙ ß³ï µ³ó³ë³Ï³Ý »ñ¨áõÛÃÝ»ñ, áñáÝó Ç Ñ³Ûï ·³ÉÁ ÏñáõÙ ¿ ѳí³Ý³Ï³Ý µÝáõÛÃ: èÇëÏÇ Ù³ëÇÝ ·ÇïáõÃÛáõÝÁ Ó¨³íáñí»É ¿ 20-ñ¹ ¹³ñÇ í»ñçÇÝ ù³éáñ¹áõÙ ¨ Ý»ñϳÛáõÙë ѳí³ÏÝáõÙ ¿ ¹³éÝ³É ³é³ç³ï³ñ ·Çï³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: ¸ñ³ å³ï׳éÝ ³ÛÝ ¿, áñ éÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ÷á˳ñ»Ý ³Û¹ ï»ÕÁ ½µ³Õ»óñ»É »Ý éÇëÏÇ Ñ»ï ϳåí³Í ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ: ê³Ï³ÛÝ ÙÇÝã ûñë ß³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ í³ñíáÕ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ éÇëÏÇ ·áñÍáÝÁ å³ïß³× Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ãÇ µ³ó³Ñ³ÛïíáõÙ, û¨ ³Û¹ »ñ¨áõÛÃÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ϳåí³Í ¿ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ñ»ï: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý éÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ ³é³ÝÓݳå»ë ëñíáõÙ ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñáõÙ ³é³ç³óáÕ Ù»Í³Ù³ëßï³µ ³Ýµ³ñ»Ýå³ëïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ µÝ³Ï³Ý áõ ï»ËݳÍÇÝ ³Õ»ïÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï: ¶Ý³Éáí ³í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ ëáõñ µÝáõÛà »Ý ÏñáõÙ ³ÛÝåÇëÇ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñ, ÇÝãåÇëÇù »Ý µ³½Ù³åÇëÇ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñáí Ï»ÝëáÉáñïÇ ³ÕïáïáõÙÁ, µÝ³Ï³Ý ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ ¹»·ñ³¹³ódzÝ, Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý Ïñ׳ïáõÙÁ, é³¹Çá³ÏïÇí ó÷áÝÝ»ñÇ Ïáõï³ÏáõÙÁ, û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ñ·»Éí³Í å»ëïÇóǹݻñÇ ¨ ùÇÙÇ³Ï³Ý ½»ÝùÇ (áñáÝó å³Ñå³ÝáõÙÁ ϳåí³Í ¿ ½·³ÉÇ éÇëÏÇ Ñ»ï) íݳ볽»ñÍáõÙÁ: Þ³ï ϳñ¨áñ ¿ ·Ý³Ñ³ï»É ÏÉÇÙ³ÛÇ ·Éáµ³É ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í éÇëÏÁ ¨ ¹ñ³ ÑÇÙ³Ý íñ³ ëï»ÕÍ»É ¹ñ³Ý ¹ÇٳϳۻÉáõ ·Éáµ³É ÏáÙáõÝÇϳódzݻñ: ¶ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ÝáõÛÝå»ë ³é³ÝÓݳóÝáõÙ »Ý ÙÇ ß³ñù ϳñ¨áñ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñ, áñáÝù ³éÝãíáõÙ »Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý éÇëÏÇ Í³·Ù³Ý Ñ»ï: ¸ñ³Ýó ÃíÇÝ »Ý ¹³ëíáõÙ, Ù³ëݳíáñ³å»ë, Ù»ÉÇáñ³óÙ³Ý, Ù»ù»Ý³Û³óÙ³Ý, ùÇÙdzóÙ³Ý íñ³ ÑÇÙÝí³Í ÇÝï»ÝëÇí ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ ÏÇñ³éáõÙÁ, ÑáõÙáõëÇ ÏáñáõëïÁ, ³Ý³å³ï³óÙ³Ý »ñ¨áõÛÃÁ, ³Ý³ëݳå³Ñ³Ï³Ý ¨ ÃéãݳµáõÍ³Ï³Ý Ñ³Ù³ÉÇñÝ»ñáõÙ Ïáõï³ÏíáÕ Ã³÷áÝÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, ·»Ý³ÛÇÝ ÇÝŻݻñdzÛÇ Ýí³×áõÙÝ»ñÇ Ý»ñ¹ñáõÙÁ, ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ï»ë³Ï»ïÇó ³Ýíï³Ý· ·ÛáõÕÙûñùÇ Í³í³ÉÝ»ñÇ Ýí³½áõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ: àôëïÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó

³·ñá³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ѳٳÉÇñÇ µáÉáñ »Ýóѳٳϳñ·»ñáõÙ ¨ ·áñÍÁÝóóÝ»ñáõÙ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝí»Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý éÇëÏ»ñÁ: èÇëÏÇ í»ñÉáõÍÙ³Ý ¨ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ·É˳íáñ Ýå³ï³ÏÁ áõÕÇÝ»ñÇ áñáßáõÙÝ áõ ϳé³í³ñáõÙÝ ¿, ÇëÏ ³í»ÉÇ ×Çßï՝ éÇëÏÇ Çç»óáõÙÁ ÙÇÝ㨠ÁݹáõÝ»ÉÇ ³ëïÇ׳ÝÁ: ØÇÝ㨠éÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ՝ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ áñáᯐ ¹ñ³ ÇÙ³ëïÁ: ¶ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç Ñ³×³Ë ³ÛÝ ÝáõÛݳóíáõÙ ¿ §íï³Ý·¦ ѳëϳóáõÃÛ³Ý Ñ»ï: úñÇݳÏ՝ Ñ³×³Ë Ñ³Ý¹ÇåáõÙ »Ý ³ÛëåÇëÇ µÝáñáßáõÙÝ»ñ՝ §éÇëÏÁ ³å³·³ íݳëÇ íï³Ý·Ý ¿¦, §éÇëÏÁ ùÝݳñÏíáÕ Çñ³¹³ñÓáõÃÛ³Ý ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ѻ勉ÝùÝ»ñÇ ³é³ç³óÙ³Ý íï³Ý·Ý ¿¦ ¨ ³ÛÉÝ: èÇëÏÁ ïñ³Ù³µ³Ýáñ»Ý ¨ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ϳåíáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ §íï³Ý·Ç¦, ³Ûɨ §Ëáó»ÉÇáõÃ۳ݦ, §³Õ»ïǦ ¨ ³ÛÝ µáÉáñ ѳí³Ý³Ï³Ý íݳëÝ»ñÇ Ñ»ï, áñáÝù ѳëóíáõÙ »Ý Ù³ñ¹áõÝ ¨ Ýñ³ Ï»Ýë³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇÝ µÝ³Ï³Ý áõ ³ÝÃñáåá·»Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ: èÇëÏÁ íï³Ý·Ç ù³Ý³Ï³Ï³Ý ã³÷Ý ¿՝ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ¹ñ³ ѻ勉ÝùÝ»ñÁ: л勉µ³ñ՝ éÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ å»ïù ¿ ϳåí³Í ÉÇÝÇ íݳëÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ»ï: àñù³Ý Ù»Í ¿ ëå³ëíáÕ íݳëÁ, ³ÛÝù³Ý ½·³ÉÇ ¿ éÇëÏÁ: ²ÛëåÇëáí՝ §éÇëϦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ ÙdzíáñáõÙ ¿ »ñÏáõ ѳëϳóáõÃÛáõÝ՝ §íï³Ý·Ç ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõݦ ¨ §íݳë¦՝ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ݳ¨ ¹ñ³Ýó ³ÝáñáßáõÃÛáõÝÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ñ³Ù³ñ: ìï³Ý·Á µÝáõÃÛ³Ý, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ï³Ù ï»ËÝÇϳÛÇ ÙÇçáóáí ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ åñáó»ë, ѳïÏáõÃÛáõÝ Ï³Ù íÇ×³Ï ¿, áñÁ ëå³éݳÉÇù ¿ Ù³ñ¹áõ ÏÛ³ÝùÇ Ï³Ù µ³ñ»Ï»óáõÃÛ³Ý, ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ï³Ù ïÝï»ë³Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ï³ñµ»ñ µÝáõÛÃÇ íï³Ý·Ý»ñ՝ µÝ³Ï³Ý, ï»ËݳÍÇÝ, ³ñï³Ï³ñ· Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ íï³Ý·Ç ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñ: Êáó»ÉÇ ¿ ûµÛ»ÏïÇ ³ÛÝ íÇ׳ÏÁ, »ñµ ³ñï³ùÇÝ µ³ó³ë³Ï³Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï׳éáí ³ÛÝ ÏáñóÝáõÙ ¿ µÝ³Ï³Ý ϳ٠ݳ˳Ýßí³Í ýáõÝÏódzݻñÁ ϳï³ñ»Éáõ áõݳÏáõÃÛáõÝÁ: Ü»ñϳÛáõÙë §¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý éÇëϦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ ï³ñµ»ñ ·ÇïݳϳÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó Ù»Ïݳµ³ÝíáõÙ ¿ ï³ñµ»ñ Ó¨»ñáí: Àëï è»ÛÙ»ñëÇ՝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý éÇëÏÝ ³ÝÃñáåá·»Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí µÝ³Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñÁ ¨ ·áñÍáÝÝ»ñÁ ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï íÇ׳ÏÇ Ñ³ëóÝ»Éáõ ѳí³Ý³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿: ¶ÇïݳϳÝÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ å³ßï16

å³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝ ï»ë³Ï»ïÁ, áñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý éÇëÏÁ µÝáõÃÛ³Ý ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ Ù³ñ¹áõ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ùµ: êáíáñ³µ³ñ ï³ñµ»ñáõÙ »Ý éÇëÏÇ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý, ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñ: ºÃ» éÇëÏÇ ·áñÍáÝÝ»ñÇÝ ·áõÙ³ñ»Ýù ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÙÇç³Ï³Ý å³ï׳é ѳݹÇë³óáÕ ·áñÍáÝÝ»ñÁ, ³å³ ¹ñ³Ýù ÙdzëÇÝ ÏáãíáõÙ »Ý ³éáÕçáõÃÛ³Ý ·áñÍáÝÝ»ñ (³Õ. 1.1): èÇëÏÇ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÝ »Ý ·»Ý»ïÇÏ³Ï³Ý ¨ ûÝï᷻ݻ½Ç (³Ýѳï³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙ) ÁÝóóùáõÙ Ó»éù µ»ñí³Í ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (ÑÇå»ñïáÝdz, Ëáó»ñ, ß³ù³ñ³ÛÇÝ ¹Ç³µ»ï, ׳ñå³Ï³ÉáõÙ, ëñïÇ Çß»Ùdz ¨ ³ÛÉÝ): ²ñï³ùÇÝ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ųé³Ý·³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ ¹»ñÁ Ñ³×³Ë áñáßÇã »Ý ¹³éÝáõÙ, áñáíÑ»ï¨ ß³ï ¹Åí³ñ ¿ Ëáõë³÷»É ³Û¹ ·áñÍáÝÝ»ñÇó: ÌÝáÕÝ»ñÇó ųé³Ý·í³Í ·»ÝáïÇåÁ Ó¨³íáñíáõÙ ¿ ß³ï ë»ñáõݹݻñÇ ÏÛ³ÝùÇ ÁÝóóùáõÙ: ¸ñ³ íñ³ ³½¹áõÙ »Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ÑëÏ³Û³Ï³Ý Ãíáí ·áñÍáÝÝ»ñ՝ ýǽÇϳϳÝ, ùÇÙdzϳÝ, Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý, ëáóÇ³É³Ï³Ý ¨ ³ÛÉÝ: ²Û¹ ·áñÍáÝÝ»ñÁ (ÑÇÙݳϳÝáõÙ ÙÇç³í³ÛñÇ íÇ׳ÏÁ, ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, ³Ýѳï³Ï³Ý ÏÛ³ÝùÁ ¨ ³ÛÉÝ) ϳñáÕ »Ý ³½¹»É ݳËáñ¹ ë»ñáõݹݻñÇ ¨ ³å³·³ ÍÝáÕÝ»ñÇ ùñáÙáëáÙÝ»ñÇ íñ³ (ÑÇÙݳϳÝáõ٠ϳËí³Í ÍÝáÕÝ»ñÇ Ï»Ýë³Ï»ñåÇó), Ý»ñ³ñ·³Ý¹³ÛÇÝ ½³ñ·³óÙ³Ý ßñç³ÝáõÙ ë³ÕÙÇ ùñáÙáëáÙÝ»ñÇ íñ³՝ Ùáñ ûñ·³ÝǽÙÇ ÙÇçáóáí:

10-15

50-55

 ºÉÝ»Éáí ³éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó՝ ³Û¹ ·áñÍáÝÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ÇçÝ»É Ï³Ù µ³ñÓñ³Ý³É: ²ÏÝѳÛï ¿, áñ ¹³ ϳËí³Í ¿ ïíÛ³É »ñÏñÇ ëáóÇ³É³Ï³Ý íÇ׳ÏÇó, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ß»ñï³íáñáõÙÇó, ÇÝãå»ë ݳ¨ ·áñÍáÕ ûñ»ÝùÝ»ñÇ áñ³ÏÇó ¨ ¹ñ³Ýó ÏÇñ³éÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó:

²éáÕç³å³ÑáõÃÛáõÝ*

ÎÛ³ÝùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ ¨ Ï»Ýë³Ï»ñå

20-25

ú¹Ç, çñÇ, ëÝݹ³ÙûñùÇ ³ÕïáïáõÙ, »Õ³Ý³Ï³ÛÇÝ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ ÏïñáõÏ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ, ïÇ»½»ñ³Ï³Ý, Ù³·ÝÇë³Ï³Ý, é³¹Çá³ÏïÇí ¨ ³ÛÉ ×³é³·³ÛÃÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ µ³ñÓñ³óáõÙ:

Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íÇ׳Ï

Ì˳ËáïÇ, ³ÉϳÑáÉÇ ¨ ÃÙñ³¹»Õ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙ, ëÝÝ¹Ç ëË³É û·ï³·áñÍáõÙ, ³ß˳ï³ÝùÇ í³ï å³ÛÙ³ÝÝ»ñ, ëÃñ»‐ ë³ÛÇÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñ, éÇÃÙÇ Ë³ËïáõÙ, í³ï ÝÛáõóϻÝó³‐ Õ³ÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñ, ¹»Õ³ÝÛáõûñÇ ã³ñ³ß³ÑáõÙ, ÁÝï³ÝÇù‐ Ý»ñÇ ³ÝϳÛáõÝáõÃÛáõÝ, ÙdzÛݳÏáõÃÛáõÝ, ó³Íñ ÝÛáõÃ³Ï³Ý ¨ Ùß³ÏáõóÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³Ï, áõñµ³Ýǽ³ódzÛÇ ã³÷Çó ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ï: äñáýÇɳÏïÇÏ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ, µÅßÏ³Ï³Ý û·ÝáõÃÛ³Ý ó³Íñ ٳϳñ¹³Ï ¨ ¹ñ³ áã ųٳݳÏÇÝ óáõó³µ»ñáõÙ:

15-20

ijé³Ý·³Ï³Ý ¨ ³Ýѳï³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ Ó»éù µ»ñíáÕ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ: ijé³Ý·³Ï³Ý ÑÇí³Ý‐ ¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ݳ˳ïñ³Ù³¹ñí³ÍáõÃÛáõÝ:

¶»Ý»ïÇϳ, Ù³ñ¹áõ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ³é³ÝÓݳѳï‐ ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ

¶áñÍáÝÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ, %

èÇëÏÇ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý µÝáõÛÃÁ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý íñ³

èÇëÏÇ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ËáõÙµÁ

¶áñÍáÝÇ µÝáõÛÃÁ

²ÕÛáõë³Ï 1.1. èÇëÏÇ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ËÙµ³íáñáõÙÁ ¨ ¹ñ³Ýó Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ ³éáÕçáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ (Лисицын Ю.П., 1987, Вайнер Э.Н., 2001, Колесников С.И., 2007)

êáóÇ³É³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñ

λÝë³µ³Ý³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñ

¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñ

èÇëÏÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÝ »Ý ÙÃÝáÉáñïÇ ýǽÇÏ³Ï³Ý ¨ ùÇÙÇ³Ï³Ý Ï³½ÙÁ (áñÝ ³½¹áõÙ ¿ µñáÝËÝ»ñÇ ¨ Ãáù»ñÇ íñ³), »Õ³Ý³ÏÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ׳鳷³ÛÃáõÙÝ»ñÁ, ëÝݹ³ÙûñùÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ

¨ ³ÛÉÝ: Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ýǽÇϳϳÝ, ùÇÙdzϳÝ, ÏÉÇٳ۳ϳÝ,

Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ å³ñ³Ù»ïñ»ñÁ ¿íáÉÛáõódzÛÇ ï»ë³Ï»ïÇó µ³í³Ï³Ý ϳÛáõÝ »Ý »Õ»É, ¨ ϻݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÁ ϳñáÕ³ó»É »Ý ѳñÙ³ñí»É ¹ñ³Ýó ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: Æñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ ÷áËí»É ¿ Ù³ñ¹áõ Ç Ñ³Ûï ·³Éáõó Ñ»ïá, áñÁ áã ³ÛÝù³Ý ѳñÙ³ñí»É ¿ µÝáõÃÛ³ÝÁ, áñù³Ý ÷áË»É ¿ ³ÛÝ ¨ ѳñÙ³ñ³óñ»É Çñ ߳ѻñÇÝ, ÇëÏ ¹³ ³ñ¹»Ý ѳݷ»óñ»É ¿ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïÙ³Ý, ó÷áݳå³ïÙ³Ý ¨ ѳÙÁݹѳÝáõñ ¹»·ñ³¹³ódzÛÇ: èÇëÏÇ ëáóÇ³É³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÁ ³Ù»Ý³Ù»Í ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ »Ý ·áñÍáõÙ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý íñ³: ijٳݳϳÏÇó Ù³ñ¹áõ ѳٳñ Éáõñç íï³Ý·Ý»ñ »Ý ¹³ñÓ»É ÑÇåá¹ÇݳÙÇ³Ý (å³ëÇí ß³ñÅáõݳÏáõÃÛáõÝ), ß³ï³Ï»ñáõÃÛáõÝÝ áõ ׳ñå³Ï³ÉáõÙÁ, ÇÝùݳÃáõݳíáñáõÙÁ, ëÃñ»ë³ÛÇÝ íÇ׳ÏÝ»ñÁ, ³É»ñ·Ç³Ý»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ: سñ¹ÏáõÃÛáõÝÝ ³ñ¹»Ý ѳëϳÝáõÙ ¿, áñ µÅßϳϳÝ, ѳïϳå»ë՝ ¹»Õ³·áñÍ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñáí Ñݳñ³íáñ ã¿ å³Ñå³Ý»É Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ ¨ »ñϳñ³óÝ»É ÏÛ³ÝùÁ: Ø»Í ï³ñ³ÍáõÙ ¿ ·ï»É ѳÛïÝÇ Ã»½Á. §ÎÛ³ÝùÁ »ñϳñ³óÝ»Éáõ ³ñí»ëïÁ ³ÛÝ ãϳñ׳óÝ»Éáõ ³ñí»ëïÝ ¿¦, ³ÛëÇÝùÝ՝ ϳñ¨áñíáõÙ ¿ ³éáÕç Ï»Ýë³Ï»ñåÁ: ²í³Ý¹³Ï³Ý µÅßϳ·ÇïáõÃÛ³Ý Ù»ç µáõÅÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÝ »Ý ¹»Õ³·áñÍáõÃÛáõÝÁ, ѳݷÇëïÁ ¨ Ýßï³ñÝ áõ ¹³Ý³ÏÁ, áñáÝóÇó Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñÝ áõÝÇ Çñ ³é³í»ÉáõÃÛáõÝÝ áõ ûñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ַݳųٳÛÇÝ íÇ׳ÏÝ»ñáõÙ՝ íÇñ³Ñ³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï, ¹ñ³Ýù ³ñ¹³ñ³óí³Í »Ý ϳñ× Å³Ù³Ý³ÏÇ Ñ³Ù³ñ: ¸»Õ»ñÇ »ñϳñ³ï¨ û·ï³·áñÍáõÙÝ ûñ·³ÝǽÙÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãÇ ï³ÉÇë í»ñ³Ï³Ý·Ý»É Çñ ýáõÝÏóÇáÝ³É Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ØÛáõë ÏáÕÙÇó ¹ñ³Ýù Ãáõݳíáñ »Ý ¨ ³é³ç³óÝáõÙ »Ý ³É»ñ·Ç³Ý»ñ, ¹»Õ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ³ÛÉ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ: гïϳå»ë íï³Ý·³íáñ »Ý ³ñÑ»ëï³Ï³ÝëÇÝûïÇÏ ¹»Õ³ÝÛáõûñÁ, áñáÝù ѳٳñíáõÙ »Ý ùë»ÝáµÇáïÇÏÝ»ñ, áñáíÑ»ï¨ ¹ñ³Ýó Ñ»ï Ù³ñ¹Ý ¿íáÉÛáõódzÛÇ ÁÝóóùáõÙ ãÇ ß÷í»É: ¸ñ³ÝóÇó ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ïáõÅáõÙ »Ý ÉÛ³ñ¹Á, ëï³Ùáùë³³ÕÇù³ÛÇÝ, ßÝã³é³Ï³Ý ¨ ÑáñÙáݳÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ, Ý»ñùÇÝ ³ñï³½³ïÙ³Ý

·»ÕÓ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ: ì»ñçÇÝ Ñ³ßíáí ˳ËïíáõÙ ¿ ³ÙµáÕç ûñ·³ÝǽÙÇ ÝÛáõó÷á˳ݳÏáõÃÛáõÝÁ: ²ÛëåÇëáí՝ Ý»ñϳÛáõÙë ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ µáõÅÙ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ÑÇÙÝí³Í »Ý ýǽÇáÉá·Ç³Ï³Ý åñáó»ëÝ»ñÇ ÝáñÙ³É ÁÝóóùÇÝ ÏáåÇï ÙÇç³ÙïáõÃÛ³Ý íñ³։ ØdzųٳݳÏ, ã»Ý û·ï³·áñÍíáõÙ ûñ·³ÝǽÙÇ ë»÷³Ï³Ý ³¹³åï³óÇáÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ½·³ÉÇáñ»Ý Ýí³½áõÙ ¿ µÅßÏ³Ï³Ý ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ: ²Ûë ϳå³ÏóáõÃÛ³Ùµ ÐÇåáÏñ³ïÇ ËáëùÁ՝ §µÅßÏáõÃÛáõÝÁ Ñ³×³Ë Ñ³Ý·ëï³óÝáõÙ ¿, áñáß ¹»åù»ñáõ٠ûè³óÝáõÙ, ѳ½í³¹»å՝ µáõÅáõÙ¦, ¹Åµ³Ëï³µ³ñ, ß³ï ¹»åù»ñáõÙ Ññ³ï³å ¿ ݳ¨ ÑÇÙ³: ÆÝãå»ë Ýßí»ó, ųٳݳϳÏÇó ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç éÇëÏÇ ¹áÙÇݳÝï ·áñÍáÝÝ»ñÇó ¨ ¹ñ³Ýó ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÇó »Ý ÑÇåá¹ÇݳÙdzÝ, ß³ï³Ï»ñáõÃÛáõÝÁ, íݳë³Ï³ñ ëáíáñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ëÃñ»ëÝ»ñÁ, ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïáõÙÁ: ܳ˳ٳñ¹Á ·áñÍݳϳÝáõÙ ³Ýå³ßïå³Ý ¿ñ ÙÇç³í³ÛñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáÕ ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ, ϳñ× ¿ »Õ»É Ýñ³ ÏÛ³ÝùÁ: ¶É˳íáñ ë³Ñٳݳ÷³ÏáÕ ·áñÍáÝÝ»ñÇó »Ý »Õ»É ûñëÝáõÙÁ, ÑÇå»ñ¹ÇݳÙÇ³Ý (µ³ñÓñ ß³ñÅáõݳÏáõÃÛáõÝ) ¨ ÇÝý»ÏóÇáÝ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÁ: Ü»ñϳÛáõÙë ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹áõ íñ³ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ ½³ñ·³óٳٵ՝ Ï»Ýë³éÇÃÙ»ñÇ Ë³ËïáõÙ (³ÝùÝáõÃÛáõÝ, ó»ñ»Ïí³ ¨ ·Çß»ñí³ Å³Ù»ñÇ ï¨áÕáõÃÛ³Ý Ë³ËïáõÙ), ³É»ñ·Ç³óáõÙ (ϳåí³Í ¿ Ù³ñ¹áõ ÇÙáõݳÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ¨ ¹ÇÙ³¹ñáճϳÝáõÃÛ³Ý ÃáõɳóÙ³Ý Ñ»ï, ¨ áñå»ë ѻ勉Ýù ³é³ç »Ý ·³ÉÇë µñáÝ˳ÛÇÝ ³ëÃÙ³, ¹»Õ³ÛÇÝ ³É»ñ·Ç³, é¨Ù³ïǽ٠¨ ³ÛÉÝ), ûÝÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³× (ï³ñµ»ñ áõéáõóùÝ»ñ), ·ÇñáõÃÛáõÝ, áã ÉdzñÅ»ù »ñ»Ë³Ý»ñÇ ÃíÇ ³í»É³óáõÙ, ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ùë»É»ñ³ódz (åñáó»ëÝ»ñÇ ³ñ³·³óáõÙ) ¨ »ñÇï³ë³ñ¹³óáõÙ, ϳñ׳ï»ëáõÃÛ³Ý ³×, ³µÇáÏ»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇó µËáÕ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ (ÍË»Éáõ, ÃÙñ³ÝÛáõûñÇ, ³ÉÏáÑáÉÇ å³ï׳éáí), Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³× ¨ ³ÛÉÝ: àñáß ÇÝý»ÏóÇáÝ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ (ٳɳñdz, Ñ»å³ïÇï, ØƲì՝ Ù³ñ¹áõ ÇÙáõݳÛÇÝ ³Ýµ³í³ñ³ñáõÃÛ³Ý íÇñáõë) ¨ ³ÛÉ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ Ù»Í ã³÷»ñÇ »Ý ѳëÝáõÙ: Þ³ï ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ áã û ѳÕóѳñí³Í, ³ÛÉ Å³Ù³Ý³Ï³íáñ³å»ë ×Ýßí³Í »Ý:

سñ¹áõ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý éÇëϳÛÝáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ áõÝ»Ý³É ï³ñµ»ñ ³ëïÇ׳ÝÝ»ñ՝ - µ³ñÓñ ·áõÙ³ñ³ÛÇÝ éÇëÏÁ ϳåí³Í ¿ û¹Ç ³ÕïáïÙ³Ý Ñ»ï, áñÝ ³é³ç³óÝáõÙ ¿ û½áݳÛÇÝ ß»ñïÇ ëå³éáõÙ, ëÝݹ³ÙûñùÇ ¨ çñáÉáñïÇ ³ÕïáïáõÙ, - ÷áùñ ·áõÙ³ñ³ÛÇÝ éÇëÏÁ ϳåí³Í ¿ ÑáÕÇ ¨ Áݹ»ñùÇ çñ»ñÇ ³ÕïáïÙ³Ý Ñ»ï ¨ ³é³ç³ÝáõÙ ¿ Áݹ»ñùáõÙ å³ÑíáÕ íï³Ý·³íáñ ó÷áÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ, - µ³ñÓñ µÅßÏ³Ï³Ý (÷áùñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý) éÇëÏÁ ϳåí³Í ¿ íݳë³Ï³ñ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñáí Ý»Ë³Í ß»Ýù³ÛÇÝ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ û¹Ç, ëÝݹ³ÙûñùÇ, ËÙ»Éáõ çñÇ, ëå³éáÕ³Ï³Ý ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ³ÕïáïÙ³Ý Ñ»ï, - ÷áùñ µÅßÏ³Ï³Ý (µ³ñÓñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý) éÇëÏÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ÏÉÇÙ³ÛÇ ï³ù³óٳٵ, çñ³ÛÇÝ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ ³Õïáïٳٵ ¨ ³ÛÉÝ: èÇëÏÇ í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý Ï³Ù ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ¨ éÇëÏÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ÙÇç¨ ³éϳ »Ý áñáß³ÏÇ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñ: èÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ¹ñ³ ͳ·Ù³Ý ·Çï³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ ¿՝ Ý»ñ³éÛ³É Ç Ñ³Ûï ·³ÉÁ, áñáß³ÏÇ Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç íï³Ý·³íáñáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ áñáßáõÙÁ: èÇëÏÇ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý, ï³ñ³ÍùÇ, ßñç³ÝÇ Ñ³Ù³ñ ųٳݳÏÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ å³ÑÇÝ Ñ³ëï³ïáõÝ Ù»ÍáõÃÛáõÝ ã¿, áñáíÑ»ï¨ Ã»' ·áñÍáÝÝ»ñÁ ¨ û' å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ Ùßï³å»ë ÷áËíáõÙ »Ý: èÇëÏÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ ϳåí³Í ¿ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý· ½³ñ·³óÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï: èÇëÏÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ Ñ»Ýó éÇëϳÛÇÝ Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ ¿՝ áõÕÕí³Í ¹ñ³ Ýí³½»óÙ³ÝÁ: èÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ¨ ϳé³í³ñÙ³Ý ÁݹѳÝñáõÃÛáõÝÁ éÇëÏÇ µÝáõó·ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ áñáßÙ³Ý Ï³Û³óáõÙÝ ¿՝ ¹ñ³ÝÇó µËáÕ íï³Ý·Á Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»Éáõ ѳٳñ: سñ¹Á ë»÷³Ï³Ý ë˳ÉÝ»ñÇ å³ï׳éáí ëïÇåí³Í ¿ ³åñ»É Ùßï³å»ë ³×áÕ éÇëÏÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ: ÀݹáõÝ»ÉÇ ³ëïÇ׳ÝÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý éÇëÏÇ áñáßáõÙÝ ³ñ¹»Ý ¹³ñÓ»É ¿ Ù³ñ¹áõ ¨ ÙÇç³í³ÛñÇ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ·áñÍáÝ: Ò»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³½Ù³½³ÝáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãÇ ï³ÉÇë

ÙdzëݳϳݳóÝ»É éÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ, ³Û¹ å³ï׳éáí Ýßí³Í ·áñÍÁÝóóÝ»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ »Ý ÉáÏ³É ·Ý³Ñ³ïáõÙÝ»ñáí: Àëï г۳ëï³ÝáõÙ éÇëϳÛÇÝ ·áñÍáÝÝ»ñÇ (µÝ³Ï³Ý ¨ ï»ËݳÍÇÝ ³Õ»ïÝ»ñ, ³Ý³å³ï³óáõÙ, Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý Ýí³½áõÙ, û¹³ÛÇÝ ³í³½³ÝÇ ¨ ·»ï»ñÇ ³Õïáïí³ÍáõÃÛáõÝ, ó÷áÝÝ»ñÇ ³é³ç³óáõÙ, ͳÝñ Ù»ï³ÕÝ»ñáí ÑáÕÇ ³Õïáïí³ÍáõÃÛáõÝ ¨ ³ÛÉÝ) ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ³Ù»Ý³ó³Íñ ÙdzíáñÝ»ñÁ ·ñ³Ýóí»É »Ý ºñ¨³Ý ù³Õ³ùáõÙ, Èáéáõ ¨ êÛáõÝÇùÇ Ù³ñ½»ñáõÙ:

1.3. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ó¨»ñÁ ¨ ϳÝ˳ñ·»ÉÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÁ سñ¹áõ ÏáÕÙÇó ϳï³ñíáÕ ³ÛÝ µáÉáñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý íݳë ѳëóÝ»É ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇÝ ¨ Ù³ñ¹Ï³Ýó ³éáÕçáõÃÛ³ÝÁ, µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍÙ³ÝÁ, ³ÝѳïÇ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ³½·Ç ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ, å»ïáõÃÛ³Ý Ï³ÛáõÝ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ, ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ¨ å³ïÅ»ÉÇ »Ý ùñ»³Ï³Ý áõ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Ñá¹í³ÍÝ»ñáí: ¸ñ³Ýù ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ ˳óñáÕ Éáõñç ëå³éݳÉÇùÝ»ñ »Ý, áñáÝó íï³Ý·Ý»ñÁ ËÇëï ï³ñµ»ñ »Ý: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³é³í»É íï³Ý·³íáñ ¨ ï³ñ³Íí³Í ѳϳÇñ³í³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó »Ý: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³í³Ë³ËïáõÙÝ»ñÝ ³½·³·ñ³Ï³Ý ¨ ëáódzÉïÝï»ë³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï ÙdzëÇÝ Çñ³Ï³Ý ëå³éݳÉÇù »Ý ³½·³ÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ¨ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É µÝáñáß ·Í»ñáí. - µÝ³ÏáõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ³Õ»ï³ÉÇ í³ïóñ³óáõÙ, áñÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ÏÛ³ÝùÇ ï¨áÕáõÃÛ³Ý Ïñ׳ïÙ³Ý, ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõ ٳѳóáõÃÛ³Ý ³×Ç ¨ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ·»ÝáýáÝ¹Ç í³ï³óÙ³Ý, - ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ï»ë³Ï»ïÇó ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ¨ ³Õ»ï³ÉÇ ·áïÇÝ»ñÇ ³é³ç³óáõÙ, - í»ñ³ñï³¹ñíáÕ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ (ÓÏݳÛÇÝ å³ß³ñÝ»ñ, ³Ýï³é³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñ, ÑáÕ ¨ ³ÛÉÝ) í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ í³ï³óáõÙ,

- ãí»ñ³ñï³¹ñíáÕ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ (Áݹ»ñùÇ û·ï³Ï³ñ ѳݳÍáÝ»ñ, ³Í˳çñ³ÍݳÛÇÝ ¿Ý»ñ·³ÏÇñÝ»ñ) ëå³éáõÙ, - Ëáßáñ ï»ËݳÍÇÝ ³Õ»ïÝ»ñÇ éÇëÏÇ ³í»É³óáõÙ, - ٳϻñ»ë³ÛÇÝ ¨ Áݹ»ñùÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Íáí»ñÇ ³é³÷ÝÛ³ çñ»ñÇ áñ³ÏÇ í³ï³óáõÙ, - é³¹Çá³ÏïÇí ³ÕïáïÙ³Ý ï³ñ³ÍáõÙ, - û¹³ÛÇÝ ³í³½³ÝÇ ³ÕïáïáõÙ ¨ ÏÉÇÙ³ÛÇ íï³Ý·³íáñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ, - ëÝݹ³ÙûñùÇ íï³Ý·³íáñ ³ÕïáïáõÙ: - ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ù»Ý³ï³ñ³Íí³Í ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÝ »Ý áñë³·áÕáõÃÛáõÝÁ, ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ³Ýï³é³Ñ³ïáõÙÁ, ÑáÕ»ñÇ ¨ µáõë³Í³ÍÏáõÛÃÇ ³ÕïáïáõÙÁ: ÞáõÏ³Û³Ï³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ³ÝóÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³Û¹åÇëÇ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇó µËáÕ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ íï³Ý·Á Ùßï³å»ë ³×áõÙ ¿: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ýáñ ï»ë³ÏÇ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý »ñÏñÇ Áݹ»ñùÇ Ñ³ñëïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·³ÕïÝÇ (³ÝûñÇݳϳÝ) ߳ѳ·áñÍáõÙÁ, ³Ýáñ³Ï ëÝݹ³ÙûñùÇ í³×³éùÁ, ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ñ³µ»ÏãáõÃÛáõÝÁ, ÓÏÝáñëáõÃÛáõÝÁ ³ÛÉ »ñÏñÇ çñ³ÛÇÝ ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ ¨ ³ÛÉÝ: гٳß˳ñѳÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ѳïáõÏ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý íï³Ý· ¿ Ù³ùë³Ý»Ý·áõÃÛáõÝÁ: ¸ñ³ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¹ñë¨áñáõÙÝ»ñÝ »Ý é³¹Çá³ÏïÇí ÝÛáõûñÇ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ï»Õ³÷áËáõÙÁ, û½áÝÁ ù³Ûù³ÛáÕ ÝÛáõûñÇ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ³ñï³Ñ³ÝáõÙÁ ¨ Ý»ñÙáõÍáõÙÁ, ýÉáñ³ÛÇ ¨ ý³áõݳÛÇ Ñ³½í³·Ûáõï áõ ³ÝÑ»ï³óáÕ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ³ñï³Ñ³ÝáõÙÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ù»Í íï³Ý· ¿, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ñ³µ»ÏãáõÃÛáõÝÁ՝ ÙÇçáõϳÛÇÝ, ùÇÙÇ³Ï³Ý ¨ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ½»Ýù»ñÇ áõ ¹ñ³Ýó µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý û·ï³·áñÍáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Û¹åÇëÇ ÙÇçáóÝ»ñÁ ß³ñùÇó ¹áõñë µ»ñ»ÉÝ áõ ï³ñµ»ñ Ýå³ï³ÏÝ»ñáí ¹ñ³Ýó ïÇñ³Ý³ÉÁ: Üßí³Í µáÉáñ ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³Ù»Ý³íï³Ý·³íáñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѻ勉ÝùÁ ϳñáÕ ¿ ¹³éÝ³É ºñÏñÇ íñ³ Ù³ñ¹áõ ÏÛ³ÝùÇ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ÑÇÙùÇ áãÝã³óáõÙÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý å³ï׳éÝ»ñÁ µ³½Ù³µÝáõÛà »Ý ¨ ϳåí³Í ã»Ý ÙdzÛÝ å³ßïáÝ³Ï³Ý ¹ÇñùÇ ã³ñ³ß³ÑÙ³Ý, ·³ÕïÝÇ ·áñͳñùÝ»ñÇ ¨ ѳ÷ßï³ÏáõÃÛáõÝ23

Ý»ñÇ Ñ»ï: ²Û¹åÇëÇ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ï³ñ³ÍÙ³Ý ¹ñ¹³å³ï׳éÝ»ñ »Ý ¹³ñÓ»É Ï»Ýë³Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ÏïñáõÏ Çç»óáõÙÁ, ·áñͳ½ñÏáõÃÛáõÝÁ, ³ß˳ï³í³ñÓÇ áõß³óáõÙÝ»ñÁ, í׳ñáíÇ ³éáÕç³å³ÑáõÃÛáõÝÁ ¨ ÏñÃáõÃÛáõÝÁ, ¿Ý»ñ·»ïÇÏ ×·Ý³Å³ÙÁ, µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ï»Õ³÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (ëïÇåáÕ³Ï³Ý Ï³Ù ×³ñ³Ñ³ïÛ³É) ¨ ³ÛÉÝ: ²Û¹åÇëÇ Ñ³Ýó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñ ϳï³ñáÕ Ù³ñ¹ÇÏ, ïÝï»ë³Ï³Ý ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ÏáñóÝ»Éáí Çñ»Ýó ·áÛáõÃÛ³Ý ûñÇÝ³Ï³Ý ³ÕµÛáõñÝ»ñÁ, Ñ³×³Ë ëïÇåí³Í »Ý ÉÇÝáõÙ ¹ÇÙ»É ³ÝûñÇÝ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ: ²ÛÝáõѳݹ»ñÓ, ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³í»É ï³ñ³Íí³Í å³ï׳éÝ»ñÁ ߳ѳ¹Çï³Ï³Ý (³Ýï³é³Ñ³ïáõÙ, ÓÏ³Ý áñë, ѳ½í³·Ûáõï ϻݹ³ÝÇÝ»ñÇ ³é¨ïáõñ) ¨ ÝáõÛÝÇëÏ ËáõÉÇ·³Ý³Ï³Ý (³Ýï³éÇ Ï³Ù Ã÷áõïÇ ÑñÏǽ»ÉÁ, ݳíó·³½³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Çó ·³ÕïÝÇ û·ïí»ÉÁ ¨ ³ÛÉÝ) µÝáõÛà áõÝ»Ý: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³×Á µ³ó³ïñíáõÙ ¿ ݳ¨ µÝ³å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ³Ýϳï³ñáõÃÛ³Ùµ ¨ ÝáõÛÝ »ñÏñÇ (ûñÇݳÏ՝ èáõë³ëï³ÝÇ) ï³ñµ»ñ ëáõµÛ»ÏïÝ»ñÇ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ³Ïï»ñÇ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý íñ³ ¿³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ¿ ·áñÍáõÙ í»ñ³ÑëÏáÕ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ, å³ßïáݳï³ñ ³ÝÓ³Ýó ¨, ÁݹѳÝñ³å»ë, å»ïáõÃÛ³Ý ³ÏïÇíáõÃÛ³Ý Ýí³½áõÙÁ՝ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ß³Ñ³·áñÍáõÙÁ ¨ ϳé³í³ñáõÙÁ Ù³ëݳíáñ Ó»éÝ»ñ»óÝ»ñÇÝ Ñ³ÝÓÝ»Éáõ å³ï׳éáí: ÜÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ÏïñáõÏ ÃáõɳÝáõÙ ¿ ݳ¨ ûñÇݳå³Ñ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ¹»ñ³Ï³ï³ñáõÃÛáõÝÁ, ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ ¹³éÝáõÙ Ýñ³Ýó ¨ µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ٻͳÝáõÙ ¿ ÁݹѳÝáõñ ³Ýï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÁ: γï³ñíáÕ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý å³Ï³ëÁ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ³ñ¹³ñ³óÇ µáÕáùÝ»ñÇÝ å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ã³ñÓ³·³Ýù»ÉÁ ËáñÁ ³Ýï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ »Ý ëï»ÕÍáõÙ ³Ù»Ý ÇÝãÇ Ýϳïٳٵ: ÜÙ³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ ³ñ¹»Ý ã³÷³½³Ýó ¹Åí³ñ³ÝáõÙ ¿ áñ¨¿ µ³Ý ÷áË»ÉÁ ϳ٠í»ñ³Ï³Ý·Ý»ÉÁ: Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ³ÝѳïÇ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ å»ïáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ áõÅ»ñÇ Ñ³Ù³ËÙµÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí ëï»ÕÍíáõÙ »Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³ñ¹³ñ³¹³ïáõÃÛ³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñ՝ áëïÇϳÝáõÃÛáõÝ, ¹³ï³Ë³½áõÃÛáõÝ ¨ ¹³ï³ñ³Ý,

áñáÝù ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ áõÕÕí³Í »Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³ÝÁ ¨ ¹ñ³Ýù ÍÝáÕ å³ï׳éÝ»ñÇ í»ñ³óÙ³ÝÁ: Ü»ñϳÛáõÙë µáÉáñ »ñÏñÝ»ñáõÙ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ùß³ÏíáõÙ »Ý µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ûñ»ÝùÝ»ñ, áñáÝù ѳٳå³ï³ë˳ݻóíáõÙ »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ ÝáñÙ»ñÇÝ: èÇá¹»-ijݻÛñáÛÇ 1992 Ã. ÏáÝý»ñ³Ýëáõ٠زÎ-Á Çñ³í³µ³Ýáñ»Ý ³Ùñ³·ñ»É ¿ µÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É Çñ³í³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ »ñÏáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝù. 1. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ ÁݹáõÝ»Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ï ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ: Æñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÁ ¨ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³ñï³óáÉ»Ý ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Çñ³Ï³Ý íÇ׳ÏÁ ¨ ¹ñ³ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ: 2. ä»ïáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ùß³ÏÇ ³½·³ÛÇÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ՝ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïÙ³Ý ¨ ¹ñ³Ý ѳëóí³Í ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý íݳëÝ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ íݳëÝ»ñÁ ÷áËѳïáõó»Éáõ ѳٳñ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É: ´ÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³í³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ëϽµáõÝùÝ»ñÇó Ñ»ï¨áõÙ ¿, áñ µáÉáñ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý Ïáßï ¨ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ, ë³Ï³ÛÝ ÙÇÝã ³ÛÅ٠زÎ-Ç ß³ï ³Ý¹³Ù-å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñ ³Û¹åÇëÇ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝ ãáõÝ»Ý: ÐÐ µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç Ýßí³Í ¿, áñ ³Û¹ áÉáñïáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÁ ·»ñ³Ï³ÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ñ³Ýñ³å»ïáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý ¨ Ýí³½»óÙ³Ý Ï³ñ¨áñ³·áõÛÝ ÙÇçáó³éáõÙÁ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ùßï³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛáõÝÝ ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, Ù³ñ¹áõ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ûñ»ÝùÝ»ñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ýϳïٳٵ:

1.4. гëϳóáÕáõÃÛáõÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ ¨ ¹ñ³ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ´Ý³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ûµÛ»ÏïÝ»ñÁ §Æñ³íáõÝù¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ µÝáñáßíáõÙ ¿ áñå»ë å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ë³ÑÙ³Ýí³Í ¨ å³Ñå³ÝíáÕ ÝáñÙ»ñÇ áõ ϳÝáÝÝ»ñÇ ³ÙµáÕçáõÃÛáõÝ, áñáÝù ϳñ·³íáñáõÙ »Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç, ÇÝãå»ë ݳ¨ áñå»ë ·ÇïáõÃÛáõÝ, áñÝ áõëáõÙݳëÇñáõÙ ¿ ³Û¹ ÝáñÙ»ñÁ: ø³Õ³ù³ÏñÃáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ Ó¨³íáñí»É »Ý Çñ³íáõÝùÇ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ µ³ÅÇÝÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ûñÇݳÏ, ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Çñ³íáõÝù, ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝù, ÁÝïñ³Ï³Ý Çñ³íáõÝù ¨ ³ÛÉÝ: Þñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïáõÙÁ ¨ ù³Ûù³ÛáõÙÁ, µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ëå³éáõÙÁ ϳ٠¹ñ³Ýó û·ï³·áñÍÙ³Ý ¹Åí³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (ûñÇݳÏ՝ ÑáÕ»ñÇ ¿ñá½³óí³ÍáõÃÛ³Ý, ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ ãáñ³óÙ³Ý, µáõë³Í³ÍÏáõÛÃÇ áãÝã³óÙ³Ý ¨ ³ÛÉ å³ï׳éÝ»ñáí) ³é³ç »Ý µ»ñ»É ÏÛ³ÝùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù ³Ý¹ñ³¹³ñÓ»É »Ý µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³éáÕç³Ï³Ý íÇ׳ÏÇ íñ³: ºí ³Ñ³ ³Û¹ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ»ï ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï Ó¨³íáñí»É ¿ ݳ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛáõÝÁ µ³í³Ï³Ý µ³ñ¹ ¨ µ³½Ù³åɳݳÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ· ¿, áñÝ Çñ Ù»ç Ý»ñ³éáõÙ ¿ ³ÛÝ µáÉáñ ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ Çñ³í³Ï³Ý ³Ïï»ñÁ ¨ ûñ»ÝùÝ»ñÁ, áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ûµÛ»ÏïÝ»ñÇÝ, û·ï³·áñÍíáÕ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇÝ, ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³óÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇÝ: ´Ý³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÝ »Ý µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ Ù³ñ¹áõ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ, ïÝï»ë³Ï³Ý ϳ٠³ÛÉ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý íݳë³Ï³ñ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ï³ÝËáõÙÁ, ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ³éáÕç³óáõÙÁ ¨ áñ³ÏÇ µ³ñ»É³íáõÙÁ: ²Ûë ËݹÇñÝ»ñÁ ÉáõÍíáõÙ »Ý »ñ»ù ËáõÙµ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÇ ÙÇçáóáí՝ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñ, ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³½¹áÕ ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñ, ³Û¹ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý Ù»Ë³ÝǽÙÝ»ñ, áñáÝù Éáõë³µ³ÝíáõÙ »Ý ¹³ë³·ñùÇ ÙÛáõë µ³ÅÇÝÝ»ñáõÙ: ´ÝáõÃÛ³Ý ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÝ ³Ù»Ý³Ù»Í íݳëÁ ѳëóíáõÙ ¿ ï³ñµ»ñ µÝáõÛÃÇ ³ÝÃñáåá·»Ý ³½¹»26

óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí: ²Û¹ å³ï׳éáí Ù³ñ¹áõ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ñ»ï ϳÝáݳϳñ·íáõÙ »Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñáí ¨ ëϽµáõÝùÝ»ñáí, áñáÝù µËáõÙ »Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇó: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÁ ϳñ·³íáñáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ µÝáõÃÛ³Ý ÷á˳½¹»óáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ: ØÇç³½·³ÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý µ³½³ÛÇ íñ³ Ó¨³íáñí»É ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ Çñ³í³Ï³Ý ϳéáõóí³ÍùÁ: ²ÛÝ Çñ³í³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇ Ñ³Ýñ³·áõÙ³ñ ¿, áñÁ ѳÙÁݹѳÝáõñ ׳ݳãáõÙ áõÝ»óáÕ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ ÝáñÙ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ϳñ·³íáñáõÙ ¿ ÙÇçå»ï³Ï³Ý ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍÙ³Ý ¨ å³Ñå³ÝÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÁ µ³ñ»Ýå³ëï ßñç³Ï³ ÙÇç³í³Ûñ áõݻݳÉáõ í»ñ³µ»ñÛ³É: سñ¹áõ µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ Ñ»ï¨Û³É ·áñÍáÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí. ³) µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï, Ñ³×³Ë ·Çß³ïã³ÛÇÝ ß³Ñ³·áñÍáõÙ, µ) ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïáõÙ, ·) ëå³é³½ÇÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ùñó³í³½ù, é³½Ù³Ï³Ý ÏáÝýÉÇÏïÝ»ñ, ï»Õ³ÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³Ñ³µ»ÏãáõÃÛáõÝ: Þñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ ϳñ·³íáñíáõÙ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³íáõÝùáí, áñÇ ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í »Ý ѳÙÁݹѳÝáõñ ׳ݳãáõÙ áõÝ»óáÕ ëϽµáõÝùÝ»ñÝ áõ ÝáñÙ»ñÁ. 1. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý Ñá·³ÍáõÃÛ³Ý ³é³ñϳ ¿, ³ÛëÇÝùÝ՝ µáÉáñ »ñÏñÝ»ñÝ ³é³ÝÓÇÝ-³é³ÝÓÇÝ Ï³Ù ÙdzëÇÝ å³ñï³íáñ »Ý å³Ñå³Ý»É ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÁ: 2. ä»ï³Ï³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÁ (гٳß˳ñѳÛÇÝ ûíÏdzÝáë, îÇ»½»ñù, ²ñÏïÇϳ, ²Ýï³ñÏïǹ³, ÙÃÝáÉáñï) Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ Ó»éùµ»ñáõÙÝ ¿, ¨ ¹ñ³ å³Ñå³ÝáõÃÛáõÝÁ µáÉáñÇ ËݹÇñÝ ¿: 3. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ ¹ñ³ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛ³Ý ¨ û·ï³·áñÍÙ³Ý ³½³ïáõÃÛáõÝ: 4. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍáõÙ:

5. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý, ˳ճÕáõÃÛ³Ý, ½³ñ·³óÙ³Ý, Ù³ñ¹áõ Çñ³íáõÝùÝ»ñÇ ³å³ÑáíÙ³Ý ¨ ÑÇÙݳñ³ñ ³½³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ÷áËϳËí³ÍáõÃÛáõÝ: 6. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ýϳïٳٵ ½·áõÛß Ùáï»óáõÙ: 7. ¼³ñ·³óÙ³Ý Çñ³íáõÝù (Ý»ñϳ ¨ ³å³·³ ë»ñáõݹݻñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ µ³í³ñ³ñáõÙ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛáõÝ): 8. ìݳëÇ Ï³Ý˳ñ·»ÉáõÙ, ³ÛëÇÝùÝ՝ µáÉáñ »ñÏñÝ»ñÁ å³ñï³íáñ »Ý ϳÝË»É ÙÇç³í³ÛñÇ Ñ³Ù³ñ íݳë³Ï³ñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¨ ¹³ ¹³ñÓÝ»É Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ ùÝݳñÏÙ³Ý ³é³ñϳ (ûñÇݳÏ՝ é³¹Çá³ÏïÇí ó÷áÝÝ»ñÇ Ëáñï³ÏáõÙÁ Íáí»ñáõÙ, ÓÏݳÛÇÝ å³ß³ñÝ»ñÇ ·»ñ߳ѳ·áñÍáõÙÁ, ûíÏdzÝáëÇ ³ÕïáïáõÙÁ ÏáÛáõÕ³çñ»ñáí ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý Ñáëù³çñ»ñáí, ÙÃÝáÉáñïÇ ³ÕïáïáõÙÁ ·³½»ñáí áõ ³»ñá½áÉÝ»ñáí ¨ ³ÛÉÝ): 9. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïÙ³Ý Ï³Ý˳ñ·»ÉáõÙ ¨ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ å³ï׳éí³Í ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý íݳëÇ Ñ³Ù³ñ: ØÇç³½·³ÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³í³Ï³Ý ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ ³ÕµÛáõñÝ»ñ »Ý ѳٳå³ï³ëË³Ý Çñ³í³Ï³Ý áõÅ ëï³ó³Í å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ, ѳٳӳÛݳ·ñ»ñÁ, ÏáÝí»ÝódzݻñÁ, ÏáÝý»ñ³ÝëÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ: Ü»ñϳÛáõÙë ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ³éϳ »Ý ßáõñç 500 ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ñ»ñ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É µ³½Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ, áõÝÇí»ñë³É-·Éáµ³É áõ ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ ¨ ϳñ·³íáñáõÙ »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ: гٳß˳ñѳÛÇÝ ûíÏdzÝáëÇ, ÙÃÝáÉáñïÇ, ïÇ»½»ñùÇ Ë³Õ³Õ û·ï³·áñÍÙ³Ý, µáõë³Ï³Ý ¨ ϻݹ³Ý³Ï³Ý ³ß˳ñÑÇ, ²Ýï³ñÏïǹ³ÛÇ ¨ ³ÛÉ é»ëáõñëÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É Ùß³Ïí³Í »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÝ»ñ ¨ ÝáñÙ»ñ: Ü»ñϳÛáõÙë µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ëå³éáõÙÁ, ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïáõÙÁ ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý Ë³ËïáõÙÁ Ó»éù »Ý µ»ñ»É ·Éáµ³É Ù³ëßﳵݻñ: ´ÝáõÃÛáõÝÁ ãÇ ×³Ý³ãáõÙ å»ï³Ï³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñ. ³ÛÝ ÁݹѳÝáõñ ¨ ÙdzëÝ³Ï³Ý ¿: سñ¹ÏáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ (ç»ñÙáó³ÛÇÝ ¿ý»Ïï, û½áݳÛÇÝ ß»ñïÇ ù³Ûù³ÛáõÙ, ³Ýï³é³Ñ³ïáõÙ, ÑáÕ»ñÇ ¹»·ñ³¹³ódz, Ï»ÝëáÉáñïÇ Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý Ýí³½áõÙ, é³¹Çá³ÏïÇí ¨ ³ÛÉ

ï»ë³ÏÇ ³ÕïáïáõÙ, û·ï³Ï³ñ ѳݳÍáÝ»ñÇ ëå³éáõÙ ¨ ³ÛÉÝ) ÏñáõÙ »Ý ·Éáµ³É µÝáõÛÃ: ¶Éáµ³É ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųÙÁ ϳñáÕ ¿ í»ñ³Íí»É ³Õ»ïÇ. ¹ñ³ÝÇó Ñݳñ³íáñ ¿ Ëáõë³÷»É ÙdzÛÝ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ ç³Ýù»ñáí: Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñÁ µ³Å³ÝíáõÙ »Ý ³½·³ÛÇÝ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ËÙµ»ñÇ: ´Ý³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ³½·³ÛÇÝ (Ý»ñå»ï³Ï³Ý) ûµÛ»ÏïÝ»ñÝ »Ý ÑáÕÁ, çáõñÁ, Áݹ»ñùÁ, ϻݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÁ, áñáÝù ·ïÝíáõÙ »Ý áñ¨¿ å»ïáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍùáõÙ ¨ ϳé³í³ñíáõÙ »Ý ïíÛ³É »ñÏñÇ ÏáÕÙÇó՝ ë»÷³Ï³Ý ûñ»ÝùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³, Çñ ÅáÕáíñ¹Ç ߳ѻñÇó »ÉÝ»Éáí: ´Ý³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ (ѳٳß˳ñѳÛÇÝ) ûµÛ»ÏïÝ»ñÁ ¹áõñë »Ý áñ¨¿ å»ïáõÃÛ³Ý Ï³Ù »ñÏñÇ Çñ³í³Ï³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¨ Ñ³Ù³ñíáõÙ »Ý ѳٳÛÝ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ë»÷³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹ ûµÛ»ÏïÝ»ñÁ µ³Å³ÝíáõÙ »Ý ÙÇ ù³ÝÇ ËÙµÇ. - ûµÛ»ÏïÝ»ñ, áñáÝù ·ïÝíáõÙ »Ý µáÉáñ »ñÏñÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ (ÙÃÝáÉáñï³ÛÇÝ û¹, гٳß˳ñѳÛÇÝ ûíÏdzÝáë, ²Ýï³ñÏïǹ³, îÇ»½»ñù), - ûµÛ»ÏïÝ»ñ, áñáÝù û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý »ñÏáõ ϳ٠ÙÇ ù³ÝÇ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó (ûñÇݳÏ՝ ë³ÑٳݳÛÇÝ çñ»ñÁ, ´³ÉÃÇÏ ¨ ê¨ Íáí»ñÁ, γëåÇó ÍáíÁ, ¸³Ýáõµ, ²Ùáõñ, Ðé»Ýáë, ²ñ³ùë ·»ï»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ), - ûµÛ»ÏïÝ»ñ, áñáÝù ï»Õ³ß³ñÅíáõÙ »Ý ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñÇ ï³ñ³ÍùÝ»ñáí (ï»Õ³ß³ñÅíáÕ Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñÇ ¨ ÃéãáõÝÝ»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñ): ²Ûë ûµÛ»ÏïÝ»ñÁ Ûáõñ³óíáõÙ ¨ å³Ñå³ÝíáõÙ »Ý ï³ñµ»ñ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ, ÏáÝí»ÝódzݻñÇ, ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³, áñáÝù ³ñï³óáÉáõÙ »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý ÙdzëÝ³Ï³Ý ç³Ýù»ñÁ: ´³óÇ í»ñÁ Ýßí³Í ûµÛ»ÏïÝ»ñÇó՝ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³ñ·Ç å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ë »ñ»ù ûµÛ»ÏïÝ»ñ, áñáÝù å³Ñå³ÝíáõÙ ¨ ϳé³í³ñíáõÙ »Ý å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, µ³Ûó í»ñóí³Í »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ßí³éÙ³Ý Ù»ç: ¸ñ³Ýù »Ý՝

- µÝ³Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñ, áñáÝù »½³ÏÇ ³ñÅ»ù áõÝ»Ý ¨ í»ñóí³Í »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï (ѳïáõÏ å³Ñå³ÝíáÕ ï³ñ³ÍùÝ»ñ), - ÙÇç³½·³ÛÇÝ Î³ñÙÇñ ·ñùÇ Ù»ç Ý»ñ³éí³Í ѳ½í³·Ûáõï ¨ í»ñ³óáÕ Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñÇ áõ µáõÛë»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñ, - µ³Å³ÝáÕ (ë³ÑٳݳÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ) µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñ, áñáÝù Ùßï³å»ë û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý »ñÏáõ ¨ ³í»ÉÇ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: îÇ»½»ñù: îÇ»½»ñ³Ï³Ý ï³ñ³ÍáõÃÛ³Ý û·ï³·áñÍÙ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ å³Ûٳݳ·ñ»ñáõÙ Ñéã³Ïí³Í ¿ áñ¨¿ ³½·³ÛÇÝ å»ïáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ïÇ»½»ñ³Ï³Ý ï³ñ³ÍáõÃÛ³Ý áñ¨¿ Ù³ëÇ Ûáõñ³óÙ³Ý ³ÝÃáõÛɳïñ»ÉÇáõÃÛáõÝÁ՝ Ý»ñ³éÛ³É ÈáõëÇÝÁ ¨ ÙÛáõë »ñÏݳÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÁ: ´³óÇ ¹ñ³ÝÇó՝ ³ÝÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¿ îÇ»½»ñùÇ íñ³ íݳë³Ï³ñ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ·áñÍ»ÉÁ ¨ ïÇ»½»ñ³Ï³Ý ï³ñ³ÍáõÃÛ³Ý ³ÕïáïáõÙÁ: ä³Ûٳݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝ Ï³ ݳ¨ ïÇ»½»ñ³·Ý³óÝ»ñÇ ÷ñÏáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: îÇ»½»ñùÁ é³½Ù³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñáí û·ï³·áñÍ»ÉÁ ë³Ñٳݳ÷³Ï»Éáõ ѳٳñ Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ »Ý áõÝ»ó»É ѳϳÑñÃÇé³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ¨ ëïñ³ï»·Ç³Ï³Ý ѳñÓ³ÏáÕ³Ï³Ý ½»Ýù»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏÙ³Ý ÊêÐØ-²ØÜ å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ: гٳß˳ñѳÛÇÝ ûíÏdzÝáë: ʳճÕ, ²ïɳÝïÛ³Ý, ÐÝ¹Ï³Ï³Ý ¨ ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ ë³éáõóÛ³É ûíÏdzÝáëÝ»ñÝ áõ ¹ñ³Ýó Ñ»ï ϳåí³Í Íáí»ñÁ å³ñáõݳÏáõÙ »Ý íÇÃ˳ñÇ ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ û·ï³Ï³ñ ѳݳÍáÝ»ñ, Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñ ¨ ¿Ý»ñ·Ç³: â³÷³½³Ýó Ù»Í ¿ ûíÏdzÝáëÇ ïñ³Ýëåáñï³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ: гٳß˳ñѳÛÇÝ ûíÏdzÝáëÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ å»ïù ¿ ÑÇÙÝí³Í ÉÇÝÇ Ñ³Ù³ÛÝ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ß³Ñ»ñÇ íñ³: زÎ-Ç Íáí³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý (1973 Ã.) ׳ݳãáõÙ ¿ ³÷³Ù»ñÓ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·»ñ³Ï³ (ëáõí»ñ»Ý) Çñ³íáõÝùÁ, áñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ïíÛ³É »ñÏÇñÁ ϳñáÕ ¿ û·ïí»É ûíÏdzÝáëÇ Ï»Ýë³é»ëáõñëÝ»ñÇó Çñ ³÷»ñÇó 200 ÙÕáÝ Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ: ²ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇ ³½³ï ݳí³ñÏáõÃÛáõÝÁ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¿ ³÷³Ù»ñÓ »ñÏñÝ»ñÇ çñ³ÛÇÝ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó 12 ÏÙ Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ý íñ³: ²Ýï³ñÏïǹ³Ý ³ñ¹³ñ³óÇáñ»Ý ³Ýí³ÝáõÙ »Ý ˳ճÕáõÃÛ³Ý ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ù³Ûñó³Ù³ù: ²Ýï³ñÏïǹ³ÛÇ Ù³ëÇÝ å³Ûٳݳ·ñáõÙ (1959 Ã.) Ñéã³Ïí³Í ¿ ·Çï³Ï³Ý ѻﳽáïáõ30

ÃÛáõÝÝ»ñÇ ³½³ïáõÃÛáõÝÁ՝ ³Û¹ Ù³Ûñó³Ù³ùÁ ÙdzÛÝ Ë³Õ³Õ Ýå³ï³ÏÝ»ñáí û·ï³·áñÍ»Éáõ å³ÛÙ³Ýáí: Àëï ³Û¹Ù՝ áñáßí³Í ¿ ¹ñ³ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³í³Ï³Ý é»ÅÇÙÁ: سÛñó³Ù³ùÇ Ï»Ý¹³Ý³Ï³Ý ¨ µáõë³Ï³Ý ³ß˳ñÑÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³ÕïáïÙ³Ý Ï³ÝËÙ³Ý Ýáñ, ³í»ÉÇ Ïáßï ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ »Ý ³ñï³óáÉí³Í 1991 Ã. س¹ñǹáõÙ ëïáñ³·ñí³Í ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ³ñӳݳ·ñáõÃÛ³Ý Ù»ç: ØÃÝáÉáñï³ÛÇÝ û¹: ØÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛáõÝÁ Ýå³ï³Ï³áõÕÕí³Í ¿ ϳÝË»Éáõ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ³ÕïáïáõÙÁ ¨ û½áݳÛÇÝ ß»ñïÇ ù³Ûù³ÛáõÙÁ: ²Û¹ áÉáñïáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñ·³íáñíáõÙ »Ý 1979 Ã. ÁݹáõÝí³Í §Ø»Í ï³ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ û¹Ç ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ³Õïáïٳݦ ÏáÝí»ÝódzÛáí, û½áݳÛÇÝ ß»ñïÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ìÇ»ÝݳÛÇ (1985 Ã.) ¨ ØáÝñ»³ÉÇ (1987 Ã.) å³Ûٳݳ·ñ»ñáí, §²ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý íóñÝ»ñÇ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ³½¹»óáõÃ۳ݦ ÏáÝí»Ýódzݻñáí (1992 Ã.) ¨ ³ÛÉ å³Ûٳݳ·ñ»ñáí, áñáÝù ÙÇïí³Í »Ý ÙÃÝáÉáñïÇ ¨ ÁݹѳÝáõñ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ é³¹Çá³ÏïÇí ³ÕïáïáõÙÁ ϳÝË»Éáõ ¨ ÙÇçáõϳÛÇÝ, é³¹ÇáÉá·Ç³Ï³Ý, Ý»ÛïñáݳÛÇÝ ½»Ýù»ñÇ ³ñ·»ÉÙ³ÝÁ՝ Ï»ÝëáÉáñïÇ ¨ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ µ³ñÓñ³óÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí:

1.5. ØÇç³½·³ÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÏáÝý»ñ³ÝëÝ»ñÁ, å³Ûٳݳ·ñ»ñÝ áõ ÏáÝí»ÝódzݻñÁ ØÇç³½·³ÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ù»ç ³é³ç³ï³ñ ¹»ñÁ å³ïϳÝáõÙ ¿ زÎ-ÇÝ, áñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó »Ý ÚàôܺêÎO-Ý (ÎñÃáõÃÛ³Ý, ·ÇïáõÃÛ³Ý ¨ Ùß³ÏáõÛÃÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ), Úàôܺä-Á (Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ø²Î-Ç Íñ³·Çñ), ²ÐÎ-Ý (²éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ), ØÌÎ-Ý (ØÇç³½·³ÛÇÝ Íáí³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ), ü²ú-Ý (ä³ñ»ÝÇ ¨ ·ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ), ز¶²î¾-Ý (²ïáÙ³ÛÇÝ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ), Øêúä-Á (´ÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÙÇáõÃÛáõÝ) ¨ ³ÛÉÝ: زÎ-Ç ¶É˳íáñ í»Ñ³ÅáÕáíÁ áñáßáõÙ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ùß³ÏáõÙ ¿ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ

ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÏáÝý»ñ³ÝëÝ»ñÇ Ý³Ë³·Í»ñÁ, ëï»ÕÍáõÙ ¿ Ýáñ µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñ: Þñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛáõÝÁ ϳñ·³íáñíáõÙ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³íáõÝùáí, áñÇ ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í »Ý ѳÙÁݹѳÝáõñ ׳ݳãáõÙ áõÝ»óáÕ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ¨ ÝáñÙ»ñÁ: ÚàôܺêÎO-Ý (زÎ-Ç ÏñÃáõÃÛ³Ý, ·ÇïáõÃÛ³Ý ¨ Ùß³ÏáõÛÃÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ) ÙÇçϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ ¿, áñÁ ϳ½Ù³íáñí»É ¿ 1948 Ã., áñå»ë زÎ-Ç Ù³ëݳ·Çï³óí³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ, ¨ áñÇÝ Ù³ëݳÏÇó »Ý 110 »ñÏñÝ»ñ: ²Ûë ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ ¿ ³ç³Ïó»É ˳ճÕáõÃÛ³Ý ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³Ùñ³åݹٳÝÁ, ÅáÕáíáõñ¹Ý»ñÇ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³ÝÁ ÏñÃáõÃÛ³Ý ¨ ·ÇïáõÃÛ³Ý ï³ñ³ÍÙ³Ý ÙÇçáóáí: ÐÇÙÝ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ å³ñµ»ñ³Ï³Ý ¨ áã å³ñµ»ñ³Ï³Ý Ññ³ï³ñ³ÏáõÙÝ»ñÝ »Ý, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ µÝû·ï³·áñÍÙ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É: Øêúä-Á (´ÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÙÇáõÃÛáõÝ) ϳ½Ù³íáñí»É ¿ 1948 Ãí³Ï³ÝÇÝ: سëݳÏÇóÝ»ñÝ »Ý ³í»ÉÇ ù³Ý 952 ³Ý¹³ÙÝ»ñ 139 »ñÏñÝ»ñÇó: γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ ¿ ³½¹»É, ë³ï³ñ»É ¨ û·Ý»É ³ß˳ñÑÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ µÝáõÃÛ³Ý µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý, µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ë»É³óÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ϳÛáõÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³ñó»ñáõÙ: ÐÇÙÝ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ·, ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙ, ï³ñµ»ñ ٳϳñ¹³ÏÝ»ñáõÙ ·áñÍáÕáõÃÛ³Ý åɳÝÝ»ñÇ Ï³½ÙáõÙ: Úàôܺä-Á (Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ø²Î-Ç Íñ³·Çñ) ëï»ÕÍí»É ¿ 1972 Ãí³Ï³ÝÇÝ: سëݳÏÇóÝ»ñÁ زÎ-Ç ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÝ »Ý (ÊáñÑñ¹Ç ϳ½ÙÁ՝ 58 »ñÏÇñ): Üå³ï³ÏÝ ¿ Ý»ñϳ۳óÝ»É Ï»ÝëáÉáñïÇ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ýáñ ïíÛ³ÉÝ»ñ, ³ç³Ïó»É ÁݹѳÝáõñ åɳݳíáñÙ³ÝÁ ¨ ½³ñ·³óÙ³Ý Ï³é³í³ñÙ³ÝÁ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý ³é³í»É³·áõÛÝ ³ñ¹ÛáõÝùÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï: ÐÇÙÝ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÁ ¨ ó³Ù³ù³ÛÇÝ ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ å³Ñå³Ýáõ32

ÃÛáõÝÝ ¿, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³Ý³å³ï³óÙ³Ý, ÑáÕ»ñÇ ¹»·ñ³¹³ódzÛÇ, Íáí³ÛÇÝ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïÙ³Ý, ÏÉÇÙ³ÛÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñÁ: ÚàôÜ꺸-Á (Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ ½³ñ·³óÙ³Ý Ø²Î-Ç ËáñÑñ¹³ÅáÕáí) ëï»ÕÍí»É ¿ 1989 Ãí³Ï³ÝÇÝ, Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÝ »Ý زÎ-Ç ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÁ: Üå³ï³ÏÁ ѳݷáõó³ÛÇÝ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ ßáõñç å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÷áË·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ ¿ (ÙÃÝáÉáñïÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ, ÑáÕ³ÛÇÝ ¨ çñ³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙ, Ï»Ýë³ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ýáñ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙ): ÐÇÙÝ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ³½·³ÛÇÝ Ñ³ßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ïñ³ëïáõÙÁ ¨ ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÇ Ï³½ÙáõÙÁ: زÎ-Ç Íñ³·ÇñÁ ½³ñ·³óÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É (Úàôܸºö) ëï»ÕÍí»É ¿ 1965 Ãí³Ï³ÝÇÝ, Ù³ëݳÏÇó »ñÏñÝ»ñÇ ÃÇíÁ՝ 189: Üå³ï³ÏÝ ¿ û·Ý»É ½³ñ·³óáÕ »ñÏñÝ»ñÇÝ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÝ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍ»Éáõ ¨ ³í»ÉÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ïÝï»ëáõÃÛáõÝ Ï³éáõó»Éáõ ·áñÍáõÙ: γ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ÷áñÓáõÙ ¿ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ Ññ³íÇñ»É ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇÝ ¨ ³Û¹ ѳñóáõÙ ûųݹ³ÏáõÃÛáõÝ óáõó³µ»ñ»É زÎ-Ç ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ: ²ÐÎ-Ý (زÎ-Ç ³éáÕç³å³ÑáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ) ëï»ÕÍí»É ¿ 1946 Ãí³Ï³ÝÇÝ, Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ زÎ-Ç ³Ý¹³Ù »ñÏñÝ»ñÝ »Ý: Üå³ï³ÏÁ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÙÁ ¨ µ³ñ»É³íáõÙÝ ¿՝ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ÙÇçáóáí: ²ÛÝ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ³éáÕç³óÙ³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ, ³å³ÑáíáõÙ ¿ ùÇÙÇ³Ï³Ý ÝÛáõûñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ, ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¨ í»ñ³ÑëÏáõÙ ¿ ³ÕïáïÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ é³¹Çá³ÏïÇí ׳鳷³ÛÃáõÙÇó å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ, ·Ý³Ñ³ïáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý íñ³ ÏÉÇÙ³ÛÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ, Ùß³ÏáõÙ ¿ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ·Éáµ³É é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ: ü²ú-Ý (ä³ñ»ÝÇ ¨ ·ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ) ½µ³ÕíáõÙ ¿ ³é³ÝÓÇÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÙµáÕç ³ß˳ñÑáõÙ å³ñ»ÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí: êï»ÕÍí»É ¿ 1945 ÃíÇÝ:

ØúÎ-Á (ØÇçϳé³í³ñ³Ï³Ý ûíÏdzÝáë³ÛÇÝ Ñ³ÝÓݳÅáÕáí) Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ûíÏdzÝáëÇ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï³½áïÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí 1960 Ã. ëï»ÕÍí³Í ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ ¿: ÐúÎ-Á (гٳß˳ñѳÛÇÝ û¹»ñ¨áõóµ³Ý³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝ) ½µ³ÕíáõÙ ¿ ÏÉÇÙ³ÛÇ ¨ çñ³µ³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñáí: ز¶²î¾-Ý (²ïáÙ³ÛÇÝ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·áñͳϳÉáõÃÛáõÝ) ëï»ÕÍí»É ¿ Ë³Õ³Õ Ýå³ï³Ïáí ³ïáÙ³ÛÇÝ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ É³ÛÝ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ï³å³ÏóáõÃÛ³Ùµ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ 1957 Ã. ¨ Çñ³Ï³Ý³óÝáõÙ ¿ §ØÇçáõϳÛÇÝ ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛáõݦ Íñ³·ÇñÁ: ì³ÛñÇ µÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÁ (ììü) ëï»ÕÍí»É ¿ 1961 Ã. ¨ ½µ³ÕíáõÙ ¿ Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó»ñáí: §ÐéáÙÇ ³ÏáõÙµ¦ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ·Çï³Ï³Ý áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ëï»ÕÍí»É ¿ 1968 Ã. ¨ ÙdzíáñáõÙ ¿ ³í»ÉÇ ù³Ý 30 »ñÏñÝ»ñÇ Ùáï 100 ·ÇïݳϳÝÝ»ñÇ: ²Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³ÝÁ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ ×³Ý³ãáõÙ µ»ñ»óÇÝ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ³å³·³ ½³ñ·³óÙ³Ý Ù³Ã»Ù³ïÇÏ³Ï³Ý ÙṻɳíáñÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÁ, áñáÝù ϳåí³Í »Ý Ù³ñ¹áõ ¨ Ï»ÝëáÉáñïÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï՝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Õ»ïÇó Ëáõë³÷»Éáõ ѳٳñ: ²Ù»Ý³Ñ³ÛïÝÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ §¶ñÇÝ÷Çëݦ ¿ (óñ·Ù.՝ ϳݳã ˳ճÕáõÃÛáõÝ), áñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ·É˳íáñ áõÕÕáõÃÛáõÝÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ é³¹Çá³ÏïÇí ³ÕïáïÙ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñÝ ¿: ²Û¹ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ ëï»ÕÍí»É ¿ 1971 Ã. γݳ¹³ÛáõÙ ¨ Ý»ñϳÛáõÙë Ù³ëݳ×ÛáõÕ»ñ áõÝÇ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ: ´³óÇ í»ñáÝßÛ³É ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÙÇçϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇó՝ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñáí ½µ³ÕíáõÙ »Ý ݳ¨ ÙÇ ß³ñù áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ §Ìáí»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ËáñÑñ¹³ïí³Ï³Ý ÏáÙÇï»Ý¦ (1952 Ã.), §æñ³×³Ñ׳ÛÇÝ ÑáÕ³ï»ëù»ñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛáõݦ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ (1995 Ã.), §Î³Ý³ã ˳㦠ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÁ (1993 Ã.), §ºñÏñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ïñ»ëï¦-Á

(1976 Ã.), §Ø»ñ ÁݹѳÝáõñ ³å³·³ÛÇ Ï»Ýïñáݦ-Á (1988 Ã.), §´³ÉïÇϳ XXI¦-Á ¨ ³ÛÉÝ: ²äÐ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ÝáõÛÝå»ë ·áñÍáõÙ »Ý ÙÇ ß³ñù ÙÇçϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñ՝ §ØÇçϳé³í³ñ³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ËáñÑáõñ¹¦ (1992 Ã.), §ØÇçËáñÑñ¹³ñ³Ý³Ï³Ý í»Ñ³ÅáÕáí¦ (1992 Ã.), §îÝï»ë³Ï³Ý ÙÇáõÃÛ³Ý ÙÇçϳé³í³ñ³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÏáÙÇﻦ (1996 Ã.), áñáÝù ½µ³ÕíáõÙ »Ý ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Õ»ïÝ»ñÇ í»ñ³óÙ³Ý Ñ³ñó»ñáí: ØÇç³½·³ÛÇÝ Ù³ëßï³µáí ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñóáõÙ Ù»Í Ý»ñ¹ñáõÙ áõÝ»Ý Ø²Î-Ç ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõ٠ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í ѳٳß˳ñѳÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ÏáÝý»ñ³ÝëÝ»ñÁ, áñáÝóÇó ³é³çÇÝÁ êïáÏÑáÉÙÇ (1972 Ã.) ÏáÝý»ñ³ÝëÝ ¿: ²Ûë ËáñÑñ¹³ÅáÕáíÇ ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ÁݹáõÝí»É ¿ Ðéã³Ï³·Çñ, áñÇ Ù»ç áñáßí»É »Ý ѳٳß˳ñѳÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÝ áõ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ: êïáÏÑáÉÙÛ³Ý ÏáÝý»ñ³ÝëÁ ÑáõÝÇëÇ 5-Á Ñéã³Ï»É ¿ Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ ûñ: ²Û¹ ÏáÝý»ñ³ÝëáõÙ ¿ ëï»ÕÍí»É Úàôܺä-Á, áñÇ Ýëï³í³ÛñÁ ·ïÝíáõÙ ¿ ø»ÝdzÛÇ Ù³Ûñ³ù³Õ³ù ܳÛñáµÇáõÙ: ºñÏñáñ¹Á ´ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ Ë³ñïÇ³Ý ¿, áñÝ ÁݹáõÝí»É ¿ زÎ-Ç ¶É˳íáñ í»Ñ³ÅáÕáíÇ ÏáÕÙÇó 1982 Ã.: ²ÛÝ áñáᯐ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³é³çݳÛÇÝ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³Ûë ÷áõÉáõÙ, ¨ ½·³ÉÇáñ»Ý ϳÝËáñáᯐ ¿ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï³·³ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ó¨³íáñáõÙÁ: ʳñïÇ³Ý Ñéã³Ï»É ¿ Ñ»ï¨Û³É ëϽµáõÝùÝ»ñÁ. 1. سñ¹ÏáõÃÛáõÝÝ ÁÙµéÝáõÙ ¿, áñ µÝáõÃÛ³Ý ÙÇ Ù³ëÝÇÏÝ ¿ ¨ å»ïù ¿ ѳñ·³ÉÇó í»ñ³µ»ñÙáõÝù áõݻݳ Ýñ³ Ýϳïٳٵ, ã˳ËïÇ Ýñ³ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÁ: 2. ÎÛ³ÝùÇ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ÑÇÙùÁ ãå»ïù ¿ íï³Ý·Ç »ÝóñÏíÇ: λݹ³ÝÇ µáÉáñ åáåáõÉÛ³ódzݻñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ºñÏñÇ µáÉáñ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñÁ, å»ïù ¿ å³Ñå³Ýí»Ý: 3. ´Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ ãå»ïù ¿ í³ïÝí»Ý, ³ÛÉ å»ïù ¿ û·ï³·áñÍí»Ý ËݳÛáÕ³µ³ñ՝ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ¹ñ³Ýó í»ñ³ñï³¹ñÙ³Ý áõݳÏáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ųٳݳÏÁ:

ºññáñ¹Á زÎ-Ç ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ ½³ñ·³óÙ³Ý èÇá ¹» ijݻÛñáÛÇ (1992 Ã.) ÏáÝý»ñ³ÝëÝ ¿, áñï»Õ ѳݹÇå»É »Ý 114 »ñÏñÝ»ñÇ Õ»Ï³í³ñÝ»ñ ¨ Ùáï 1600 áã ϳé³í³ñ³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ý»ñϳ۳óáõóÇãÝ»ñ: ÎáÝý»ñ³ÝëáõÙ ÁݹáõÝí»É ¿ ÑÇÝ· ϳñ¨áñ ÷³ëï³ÃáõÕÃ՝ èÇáÛÇ Ñéã³Ï³·ÇñÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ ½³ñ·³óÙ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É, 21-ñ¹ ¹³ñÇ ûñ³Ï³ñ·Á, λÝë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý ¨ µáÉáñ ïÇåÇ ³Ýï³éÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý, å³Ñå³ÝÙ³Ý áõ ϳÛáõÝ ½³ñ·³óÙ³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ¹ÇÙáõÙÁ, ÎÉÇÙ³ÛÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý ßñç³Ý³Ï³ÛÇÝ ÏáÝí»ÝódzÝ: ²Û¹ ÏáÝý»ñ³ÝëÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ÑÇÙùÁ ºñÏñÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý, ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áõ Ýñ³ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéÙ³Ý ·³Õ³÷³ñÝ ¿: è³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÝ ¿ Ùß³Ï»É ·Éáµ³É ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¹ÇٳϳۻÉáõ ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÕÇÝ»ñÁ ¨ »Õ³Ý³ÏÝ»ñÁ: ²Ûë Íñ³·ñáõÙ Ù³ñ¹áõ Ù³ëÇÝ »Õ³Í Ùï³Ñá·áõÃÛáõÝÁ ·ñ³íáõÙ ¿ ϳÛáõÝ ½³ñ·³óÙ³Ý Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý Ù³ëÁ: ²Ù»Ý Ù³ñ¹ å»ïù ¿ ³åñÇ ³éáÕç µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ՝ µÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï ·ïÝí»Éáí ÷áËѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý ¨ Ý»ñ¹³ßݳÏáõÃÛ³Ý Ù»ç: ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï Ýßí»É ¿, áñ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ÑÇÙݳËݹÇñÁ ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ ã»Ý ϳñáÕ ¹Çï³ñÏí»É ³é³ÝÓÇÝ-³é³ÝÓÇÝ: ÎáÝý»ñ³ÝëÇ Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ·É˳íáñ ù³ñïáõÕ³ñ Ø. êÃñáÝ·Á (γݳ¹³), ³Ù÷á÷»Éáí ѳٳÅáÕáíÁ, Ýᯐ ¿, áñ Ù»Ýù ·áÛ³ï¨áõÙ »Ýù ÙdzëÇÝ, ѳϳé³Ï ¹»åùáõÙ áã áù ãÇ ·áÛ³ï¨Ç: Þñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ å³ïÙáõÃÛáõÝÁ ëÏëíáõÙ ¿ ²ýñÇϳÛÇ í³ÛñÇ µÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÏáÝí»ÝódzÛÇó (1900 Ã.), ÇëÏ Ñ»ï³·³ÛáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ÏÝùí»É »Ý ÙÇ ß³ñù ÙÇç³½·³ÛÇÝ å³Ûٳݳ·ñ»ñ, ѳٳӳÛݳ·ñ»ñ, ÏáÝí»Ýódzݻñ. 1. ìǻݳÛÇ ÏáÝí»Ýódz ÙÇçáõϳÛÇÝ íݳëÇ Ñ³Ù³ñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ (1963 Ã., ìǻݳ, ²íëïñdz), áñÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ ÙÇçáõϳÛÇÝ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ Ë³Õ³Õ Ýå³ï³ÏÝ»ñáí û·ï³·áñÍÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ³é³ç³ó³Í íݳëÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ýÇݳÝë³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³Ý Ýí³½³·áõÛÝ ÝáñÙ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³½·»ñÇ ÙÇç¨ µ³ñ»Ï³Ù³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

½³ñ·³óáõÙÁ՝ ³ÝÏ³Ë Ýñ³Ýó ë³Ñٳݳ¹ñ³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇó: 2. ØÇç³½·³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ çñ³×³Ñ׳ÛÇÝ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý (1971 Ã., è³Ùë³ñ) áõÕÕí³Í ¿ çñ³×³Ñ׳ÛÇÝ ý³áõݳÛÇ (ѳïϳå»ë çñ³ÉáÕ ÃéãáõÝÝ»ñÇ) ¨ ýÉáñ³ÛÇ å³Ñå³ÝÙ³ÝÁ: ¸ñ³ Ýå³ï³ÏÝ ¿ ϳݷݻóÝ»É çñ³×³Ñ׳ÛÇÝ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ ³×áÕ Ûáõñ³óáõÙÁ ¨ ÏáñáõëïÝ»ñÁ: гٳӳÛݳ·ÇñÝ áõÅÇ Ù»ç ¿ Ùï»É 1975 Ã., ÇëÏ Ð³Û³ëï³ÝÁ Ùdzó»É ¿ 1993 Ã.: 3. àãÝã³óÙ³Ý »½ñÇÝ ·ïÝíáÕ ý³áõݳÛÇ ¨ ýÉáñ³ÛÇ í³ÛñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³é¨ïñÇ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý (1973 Ã., ì³ßÇÝ·ïáÝ) áõÕÕí³Í ¿ áñáß í³ÛñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³ÝÁ՝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³é¨ïñáõÙ ¹ñ³Ýó ã³÷Çó ³í»ÉÇ ß³Ñ³·áñÍáõÙÇó: ²Ûë ѳٳӳÛݳ·ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ³ñ·»ÉíáõÙ ¿ »½³ÏÇ Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñÇ, ¹ñ³Ýó ÙáñÃáõ ¨ áëÏáñÝ»ñÇ ³é¨ïáõñÁ: 4. ܳí»ñÇó ³ÕïáïáõÙÁ ϳÝË»Éáõ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý ÁݹáõÝí»É ¿ 1973 Ã., ÷á÷áËí»É ¿ 1978 Ã., ¨ ÙÇÝã ûñë Íáí»ñÇ ³ÕïáïáõÙÁ Ýí³½»óÝ»Éáõ í»ñ³µ»ñÛ³É ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ ѳٳӳÛݳ·ñ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿: ¸³ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ Ý³íÃÇÝ, ³ÛÉ Ý³¨ µáÉáñ ï»ë³ÏÇ ³ÕïáïÇãÝ»ñÇÝ: ÐÇÙÝ³Ï³Ý ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ Ý»ñϳ۳óí³Í »Ý ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ ÏÇó ·áñÍáÕ í»ó ѳí»Éí³ÍÝ»ñáõÙ, áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý ݳíÃÇ ¨ ݳíóÙûñùÇ, íݳë³Ï³ñ Ñ»ÕáõÏÝ»ñÇ (Ùáï 250 ÝÛáõÃ), Ñáëù³çñ»ñÇ Ù»ç ³éϳ ³ÕïáïÇãÝ»ñÇ, ï³ñµ»ñ ó÷áÝÝ»ñÇ, ݳí»ñÇ ÏáÕÙÇó û¹Á ³ÕïáïáÕ ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñÇÝ: ÎáÝí»ÝódzÛÇ Ù»ç ³Ùñ³·ñí³Í »Ý ݳí»ñÇ Ýϳïٳٵ ³é³ç³¹ñíáÕ ÑÇÙݳíáñ å³Ñ³ÝçÝ»ñÁ, Ù³ëݳíáñ³å»ë ¹ñ³Ýó íñ³ ³ÕïáïÙ³Ý Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝÁ, »ñÃáõÕáõ åɳÝÁ, »ñÃáõÕáõ Ñ»é³íáñáõÃÛáõÝÁ ³÷Çó ³é³ÝÓÇÝ ÝÛáõûñÇ ï»Õ³÷áËÙ³Ý ¹»åùáõÙ ¨ ³ÛÉÝ: 5. ´Ý³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ é³½Ù³Ï³Ý Ï³Ù ³ÛÉ ÃßÝ³Ù³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ³ñ·»É»Éáõ Ù³ëÇÝ ÏáÝí»ÝódzÛÇ (1977 Ã., Äݨ, Þí»Ûó³ñdz) Ýå³ï³ÏÝ ¿ ˳ճÕáõÃÛ³Ý ³Ùñ³åݹáõÙÁ, ½»Ýù»ñÇ Ùñó³í³½ùÇ ¹³¹³ñ»óáõÙÁ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ ËÇëï ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ï³Ï ѳÙÁݹѳÝáõñ ¨ ÉñÇí ½Çݳó÷áõÙÁ, Ù³ñ37

¹áõ ¨ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇÝ ëå³éݳóáÕ é³½Ù³Ï³Ý íï³Ý·Ç 㻽áù³óáõÙÁ: 6. ³÷áÝÝ»ñáí ¨ ³ÛÉ ÝÛáõûñÇ ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñáí ÍáíÇ ³ÕïáïáõÙÁ ϳÝË»Éáõ Ù³ëÇÝ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý (1972 Ã., ÈáݹáÝ) í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ Íáí³ÛÇÝ ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ áõÕÕ³ÏÇ ³ÕïáïÙ³Ý Ñ³ïáõÏ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇÝ: ÈáݹáÝÛ³Ý ÏáÝí»ÝódzÛÇ Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÁ å³Ûٳݳíáñí»É »Ý Ýå³ëï»É ÍáíÇ Ï»Ý¹³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ¨ Íáí³ÛÇÝ Ñ³Ý·ëï³í³Ûñ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³ÝÁ ó÷áÝÝ»ñÇó ¨ ³ÛÉ ÝÛáõûñÇó: ²é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ¹³ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ùÉáñûñ·³Ý³Ï³Ý ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ, ݳíÃÇÝ ¨ ݳíóÙûñùÇÝ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ýßí³Í ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ñáõݳÏáÕ ÝÛáõûñÇ Ë³éÝáõñ¹Ý»ñÇÝ: 7. Ø»Í ï³ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³ û¹Ç ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ³ÕïáïÙ³Ý ÏáÝí»ÝóÇ³Ý (1979 Ã., Äݨ) ëïáñ³·ñí»É ¿ ݳ¨ ݳËÏÇÝ ÊáñÑñ¹³ÛÇÝ ØÇáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó: гٳӳÛݳ·ÇñÝ áõÕÕí³Í ¿ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇÝ ¨ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³ÝÁ ½·³ÉÇ íݳë ѳëóÝáÕ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñÇ Ýí³½»óÙ³ÝÁ, áñÝ áõÝÇ Ï³ñ¨áñ Ï»Ýë³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ: ÎáÝí»ÝódzÛÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÁ ÏáÝÏñ»ï³óíáõÙ »Ý ³é³ÝÓÇÝ ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝÝ»ñáí, áñáÝó Ù»ç ϳñ¨áñ ï»Õ áõÝÇ ÍÍÙµÇ ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñÇ Ýí³½»óáõÙÁ: г۳ëï³ÝÁ Ùdzó»É ¿ ³Û¹ ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ 1996 Ã.: 8. ºíñáå³ÛáõÙ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ, í³ÛñÇ ý³áõݳÛÇ ¨ ýÉáñ³ÛÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÏáÝí»ÝódzÛÇ (1979 Ã., ´»éÝ, Þí»Ûó³ñdz) Ýå³ï³ÏÝ ¿ å³Ñå³Ý»É ѳïϳå»ë ³ÛÝ ï»ë³ÏÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó µÝ³ÏáõÃÛ³Ý í³Ûñ»ñÁ, áñáÝó å³Ñå³ÝáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñÇ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛáõÝ: 9. ì³ÛñÇ Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñÇ ï»Õ³ß³ñÅíáÕ ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ ÏáÝí»ÝódzÛÇ (1979 Ã., ´áÝÝ, ¶»ñÙ³Ýdz) Ýå³ï³ÏÝ ¿ å³Ñå³Ý»É ³½·³ÛÇÝ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáí ï»Õ³ß³ñÅíáÕ í³ÛñÇ Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñÇÝ: 10. Ìáí³ÛÇÝ Çñ³íáõÝùÇ Ù³ëÇÝ (1982 Ã., ØáÝï»·á ´»Û, Ú³Ù³Ûϳ) زÎ-Ç ÏáÝí»ÝódzÛÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ Íáí»ñÇ ¨ ûíÏdzÝáëÝ»ñÇ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ýáñ Çñ³í³Ï³Ý é»ÅÇÙÇ ëï»ÕÍáõÙÁ, µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ ¨ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙÁ: 11. ú½áݳÛÇÝ ß»ñïÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ìǻݳÛÇ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý ëïáñ³·ñí»É ¿ 1985 Ã. ¨ Ïáãí³Í ¿ å³Ñå³Ý»É ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÁ ¨

Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛáõÝÝ ³ÛÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇó, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ³½¹»É û½áݳÛÇÝ ß»ñïÇ íñ³: ²Ûë ѳٳӳÛݳ·ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É ÁݹáõÝí»É »Ý »ñÏáõ áõÕÕáõÙÝ»ñ (ØáÝñ»³ÉÇ, 1987 Ã., ÈáݹáÝÇ, 1990 Ã.), áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý û½áÝÁ ù³Ûù³ÛáÕ ³ÝÃñáåá·»Ý ÝÛáõûñÇÝ: г۳ëï³ÝÝ ³Ûë ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ Ùdzó»É ¿ 1999 ÃíÇÝ: 12. ìï³Ý·³íáñ ó÷áÝÝ»ñÇ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ï»Õ³÷áËÙ³Ý ¨ ¹ñ³Ýó í»ñ³û·ï³·áñÍÙ³Ý í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Ù³ëÇÝ ´³½»ÉÇ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý ëïáñ³·ñí»É ¿ 1989 ÃíÇÝ: гٳӳÛݳ·ÇñÁ å³ñï³íáñ»óÝáõÙ ¿ Ïñ׳ï»É íï³Ý·³íáñ ó÷áÝÝ»ñÇ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ï»Õ³÷áËáõÙÁ, Ýí³½»óÝ»É ¹ñ³Ýó ͳí³ÉÝ»ñÁ, ³å³Ñáí»É ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý û·ï³·áñÍáõÙÁ, ½³ñ·³óáÕ »ñÏñÝ»ñÇÝ óáõó³µ»ñ»É û·ÝáõÃÛáõÝ íï³Ý·³íáñ ó÷áÝÝ»ñÁ í»ñ³û·ï³·áñÍ»Éáõ ѳñóáõÙ: г۳ëï³ÝÝ ³Ûë ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ Ùdzó»É ¿ 1999 ÃíÇÝ: 13. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý (Þز¶) ÏáÝí»Ýódz ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ, áñÝ ÁݹáõÝí»É ¿ 1991 ÃíÇÝ ¾ëåááÛáõÙ (üÇÝɳݹdz): ²ÛÝ ùÝݳñÏáõÙ ¿ ݳ˳ï»ëíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³é³ç³óáÕ íݳë³Ï³ñ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ï³Ý˳ñ·»ÉÙ³Ý Ñ³Ù³ÉÇñ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹ñ³ Ýí³½»óÙ³Ý ¨ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ËݹÇñÝ»ñÁ: г۳ëï³ÝÝ ³Ûë ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ Ùdzó»É ¿ 1997 ÃíÇÝ: 14. ²ñÏïÇϳÛÇ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝ (1991 Ã., èáí³ÝÇ»ÙÇ, üÇÝɳݹdz), áñÇ Ýå³ï³ÏÝ ¿ Çñ³Ï³Ý³óÝ»É Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛáõÝ ·Çï³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áÉáñïáõÙ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ íñ³ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ÕïáïÇãÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ï»Õ³ß³ñÅÇ áõÕÇÝ»ñÇ ¨ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ ×ß·ñïáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É, áõŻճóÝ»É ³ÕïáïÇã ÝÛáõûñÇ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏáõÙÁ, ·Ý³Ñ³ï»É ï³ñ³Í³ßñç³ÝÇ íñ³ åáï»ÝóÇ³É ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ, ·Éáµ³É µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý åñáó»ëáõÙ ÇÝï»·ñ»É ³ñÏïÇÏ³Ï³Ý µÝ³ÏáõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ, Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý, ýÉáñ³ÛÇ ¨ ý³áõݳÛÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý, ³ñÏïÇÏ³Ï³Ý ß³Ñ»ñÁ: 15. λÝë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÏáÝí»ÝódzÛÇ (1992 Ã., èÇá ¹» ijݻÛñá) Ýå³ï³ÏÝ ¿ Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÙÁ ¨ ¹ñ³ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ Ï³ÛáõÝ û·ï³·áñÍáõÙÁ: г۳ëï³ÝÝ ³Ûë ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ Ùdzó»É ¿ 1993 ÃíÇÝ:

16. ²ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý íóñÝ»ñÇ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ÏáÝí»ÝóÇ³Ý ÁݹáõÝí»É ¿ 1992 ÃíÇÝ Ð»ÉëÇÝÏÇáõÙ: ÎáÝí»ÝóÇ³Ý ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý íóñÝ»ñÇ ³ÛÝåÇëÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ í»ñ³óÙ³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ÛÝ íóñÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ, áñáÝù ͳ·áõÙ »Ý ï³ñ»ñ³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï áõ íÝ³ë »Ý Ñ³ëóÝáõÙ Ù³ñ¹áõÝ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇÝ: ²ÛÝ ãÇ í»ñ³µ»ñáõÙ Íáí³ÛÇÝ ÙÇç³í³ÛñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óí³Í ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³é³ç³ó³Í íóñÝ»ñÇÝ, ³Û¹ ÃíáõÙ՝ ÍáíÇ Ñ³ï³ÏÇ Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³ÝÁ, ݳíÃÇ ¨ ³ÛÉ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ³ñï³Ñáëù»ñÇÝ: ÎáÝí»ÝódzÛÇ ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óáõÙÝ áõÕÕí³Í ¿ »ñÏÏáÕÙ³ÝÇ Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ñÇ ÁݹáõÝÙ³ÝÁ, áñáÝù í»ñ³µ»ñáõÙ »Ý åáï»ÝóÇ³É íï³Ý· Ý»ñϳ۳óÝáÕ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ íóñÝ»ñÇÝ ¨ ÉáõÍíáõÙ »Ý ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý»ñùÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ: г۳ëï³ÝÝ ³Ûë ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ Ùdzó»É ¿ 2003 ÃíÇÝ: 17. ê¨ ÍáíÝ ³ÕïáïáõÙÇó å³ßïå³Ý»Éáõ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý (1992 Ã., ´áõ˳ñ»ëï, èáõÙÇÝdz) ëï»ÕÍí»É ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³Ïáí ê¨ ÍáíÇ çñ»ñÇ ³ÕïáïáõÙÁ ϳÝ˳ñ·»É»Éáõ ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÑÇÙݳѳñó»ñÁ ÉáõÍ»Éáõ ѳٳñ: 18. ²äÐ ÙÇçϳé³í³ñ³Ï³Ý ѳٳӳÛݳ·Çñ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ¿ÏáÉá·Ç³ÛÇ ³ëå³ñ»½áõÙ ÷áË·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ (1992 Ã., ØáëÏí³). Ýå³ï³ÏÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ ¿ÏáÉá·Ç³ÛÇ áÉáñïáõ٠ѳٳӳÛÝ»óí³Í Çñ³í³Ï³Ý ³Ïï»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÇ ¨ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙÝ ¿, áñáÝù ϳå³Ñáí»Ý Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ù³ñ¹áõ µ³ñ»Ï»óáõÃÛáõÝÁ ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ: 19. ÎÉÇÙ³ÛÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ø²Î-Ç ßñç³Ý³Ï³ÛÇÝ ÏáÝí»ÝódzÛÇ (1992 Ã., ÜÛáõ-Úáñù) Ýå³ï³ÏÁ ÙÃÝáÉáñïáõÙ ç»ñÙáó³ÛÇÝ ·³½»ñÇ ÏáÝó»Ýïñ³ódzÛÇ Ï³ÛáõݳóáõÙÝ ¿ ³ÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ, áñÁ ÏϳÝ˳ñ·»ÉÇ ³ÝÃñáåá·»Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ÏÉÇÙ³ÛÇ Ó¨³íáñÙ³Ý íñ³: г۳ëï³ÝÝ ³Ûë ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ Ùdzó»É ¿ 1993 ÃíÇÝ, ÇëÏ 2002 Ã. Ùdzó»É ¿ ݳ¨ ÎáÝí»ÝódzÛÇ ÎÇáïáÛÇ ³ñӳݳ·ñáõÃÛ³ÝÁ (1997 Ã.): 20. ØÇç³½·³ÛÇÝ É×»ñÇ ¨ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ çñ³Ñáëù»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ¨ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ñÇ (1992 Ã., лÉëÇÝÏÇ)

Ýå³ï³ÏÝ ¿ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ çñ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍÙ³Ý áõ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ³½·³ÛÇÝ ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙÁ: 21. 1992 Ãí³Ï³ÝÇÝ ÁݹáõÝí»É ¿ ØÇç³½·³ÛÇÝ ÏáÝí»Ýódz ݳíÃÇ ³ÕïáïáõÙÇó ³é³ç³ó³Í íݳëÇ Ñ³Ù³ñ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: 22. 1992 Ãí³Ï³ÝÇÝ ÁݹáõÝí»É ¿ ØÇç³½·³ÛÇÝ ÏáÝí»Ýódz ݳíÃÇ ³ÕïáïáõÙÇó ³é³ç³ó³Í íݳëÇ ÷áËѳïáõóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ÑÇÙݳ¹ñ³ÙÇ ëï»ÕÍÙ³Ý Ù³ëÇÝ, Áëï áñÇ Ï³éáõÛóÁ å³ñï³íáñ ¿ ÷áËѳïáõóáõÙ í׳ñ»É ó³Ýϳó³Í ³ÝÓÇ, áí ³ÕïáïáõÙÇó íÝ³ë ¿ Ïñ»É: ÐÇÙݳ¹ñ³ÙÁ ݳ¨ í³ñÏ ¿ ïñ³Ù³¹ñáõÙ ³ÕïáïÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí ³é³ç³ó³Í íݳëÇ ¹»Ù ϳÝ˳ñ·»ÉÇã ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ Çñ³Ï³Ý³óÝ»Éáõ ѳٳñ: 23. ²Ý³å³ï³óÙ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ÏáÝí»ÝódzÛÇ (1994 Ã., ö³ñǽ) Ýå³ï³ÏÝ ¿ ³Ý³å³ï³óÙ³Ý ¹»Ù å³Ûù³ñÁ ¨ »ñ³ßïÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ í»ñ³óáõÙÝ ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñáÝù »ÝóñÏí³Í »Ý ³Ý³å³ï³óÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ãáñ³ÛÇÝ ÑáÕ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ: г۳ëï³ÝÁ ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ Ùdzó»É ¿ 1997 Ã. ÑáõÝÇëÇ 23-ÇÝ: 24. γÛáõÝ ûñ·³Ý³Ï³Ý ³ÕïáïÇãÝ»ñÇ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý ëïáñ³·ñí»É ¿ êïáÏÑáÉÙáõÙ 2001 Ã. Ù³ÛÇëÇ 23-ÇÝ 92 »ñÏñÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ¨ Ýå³ï³Ï ¿ Ñ»ï³åݹáõÙ å³Ñå³Ý»É Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÁ Ýßí³Í ÝÛáõûñÇó: سëݳÏÇó »ñÏñÝ»ñÁ å³ñï³íáñí»É »Ý Ïñ׳ï»É ϳÛáõÝ ûñ·³Ý³Ï³Ý ³ÕïáïÇãÝ»ñÇ ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝÁ ¨ ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñÁ: ²Û¹ ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý՝ ¸¸î, ³É¹ñÇÝ, ùÉáñ¹³Ý, ¹ÇɹñÇÝ, ¿Ý¹ñÇÝ, Ñ»åï³ùÉáñ, Ñ»ùë³ùÉáñµ»Ý½áÉ, ÙÇñ»ùë, ïáùë³ý»Ý, ¹ÇûùëÇÝÝ»ñ, ýáõñ³ÝÝ»ñ, åáÉÇùÉáñ³óí³Í µÇý»ÝÇÉÝ»ñ: γÛáõÝ ûñ·³Ý³Ï³Ý ³ÕïáïÇãÝ»ñÁ ûñ·³Ý³Ï³Ý ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý, áñáÝù ûÅïí³Í »Ý Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ¨ ùÇÙÇ³Ï³Ý ù³Ûù³ÛÙ³Ý áõ ýáïáÉÇ½Ç Ýϳïٳٵ ï³ñµ»ñ ³ëïÇ׳ÝÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ùµ: ¸ñ³Ýù ÏÇë³óݹáÕ ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý, ÇÝãÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ¹³ñÓÝáõÙ ¹ñ³Ýó ɳÛݳٳëßï³µ ï³ñ³ÍáõÙÁ ÙÇÝ㨠³ÛÝåÇëÇ ßñç³ÝÝ»ñ, áñáÝù ·ïÝíáõÙ »Ý Îú²-Ý»ñÇ Ùáï³Ï³ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇó ѳ½³ñ³íáñ ÏÇÉáÙ»ïñ»ñ Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ý íñ³: г۳ëï³ÝÝ ³Ûë ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ Ùdzó»É ¿ 2003 ÃíÇó:

25. λÝë³µ³Ý³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ Î³ñó·»ÝÛ³Ý ³ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝÁ (2003 Ã., ØáÝñ»³É) Çñ³í³Ï³Ý ³é³çÇÝ å³ñï³¹Çñ ÷³ëï³ÃáõÕÃÝ ¿, áñÁ ϳñ·³íáñáõÙ ¿ ·»Ý»ïÇÏáñ»Ý Ùá¹ÇýÇϳóí³Í ϻݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ï»Õ³ß³ñÅÁ ¨ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ÙdzÛÝ ³Û¹ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇÝ: ²ñӳݳ·ñáõÃÛáõÝÁ Ýå³ëïáõÙ ¿ Ï»Ýë³³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý áÉáñïáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ëáñ³óÙ³ÝÁ, ÇÝãÁ ½³ñ·³óáÕ »ñÏñÝ»ñÇÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ Ïï³ ÁݹɳÛÝ»É Çñ»Ýó ϳ¹ñ³ÛÇÝ, ÇÝëïÇïáõóÇáÝ ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ϳñáÕáõÃÛáõÝÁ Ýßí³Í µÝ³·³í³éáõÙ: г۳ëï³ÝÝ ³ñӳݳ·ñáõÃÛ³ÝÁ Ùdzó»É ¿ 2004 ÃíÇÝ: 26. ØÇç³½·³ÛÇÝ ³é¨ïñáõÙ ³é³ÝÓÇÝ íï³Ý·³íáñ ÝÛáõûñÇ ¨ å»ëïÇóǹݻñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ý³ËÝ³Ï³Ý ÑÇÙݳíáñí³Í ѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý ÁÝóó³Ï³ñ·Ç ÏÇñ³éÙ³Ý Ù³ëÇÝ èáï»ñ¹³ÙÇ ÏáÝí»ÝóÇ³Ý (1998 Ã.) áõÅÇ Ù»ç ¿ Ùï»É 2004 Ã. ÷»ïñí³ñÇ 24-ÇÝ: ¸ñ³ Ýå³ï³ÏÝ ¿ Ýå³ëï»É Ù³ëݳÏÇó ÏáÕÙ»ñÇ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíÙ³ÝÁ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ³é¨ïñáõÙ íï³Ý·³íáñ ùÇÙÇ³Ï³Ý ÝÛáõûñÇ Ýϳïٳٵ, Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: г۳ëï³ÝÝ ³Ûë ÏáÝí»ÝódzÛÇÝ Ùdzó»É ¿ 2003 ÃíÇÝ: 27. §ÎÉÇÙ³ÛÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ù³ëÇݦ ö³ñÇ½Û³Ý Ñ³Ù³Ó³Ûݳ·ÇñÁ (2015 Ã. ¹»Ïï»Ùµ»ñÇ 12) Ýå³ï³Ï áõÝÇ ³Ùñ³åݹ»É ÏÉÇÙ³ÛÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý ëå³éݳÉÇùÝ»ñÇ ¹»Ù ·Éáµ³É ³ñÓ³·³ÝùÁ ϳÛáõÝ ½³ñ·³óÙ³Ý ¨ ³Õù³ïáõÃÛ³Ý í»ñ³óÙ³ÝÝ áõÕÕí³Í ç³Ýù»ñÇ Ñ³Ù³ï»ùëïáõÙ: ÊݹÇñ ¿ ¹ñíáõÙ ·Éáµ³É ÙÇçÇÝ ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÇ Ý³Ë³³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ßñç³ÝÇ (1850 Ã.) ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÁ ·»ñ³½³ÝóáÕ µ³ñÓñ³óÙ³Ý ã³÷Á å³Ñ»É 20C-Çó µ³í³Ï³Ý ó³Íñ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¨ ÃáõÛÉ ãï³É ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÇ µ³ñÓñ³óáõÙÁ ݳ˳³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ßñç³ÝÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó 1,50C-áí: 28. زÎ-Ç Ñ³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ ÏáÝý»ñ³Ýë ÏÉÇÙ³ÛÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý í»ñ³µ»ñÛ³É (7-18 ÝáÛ»Ùµ»ñ, 2016 Ã., سñ³Ï»ß, سñáÏÏá): سñ³Ï»ßÇ ÏáÝý»ñ³ÝëÁ ö³ñÇ½Ç (2015 Ã.) ѳٳӳÛݳ·ñÇ ß³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÝ ¿, áñÁ Ýå³ï³Ï ¿ Ñ»ï³åݹáõÙ ÙáÉáñ³ÏÇ ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÇ µ³ñÓñ³óáõÙÁ å³Ñå³Ý»É 1,50C-Ç Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ íñ³: ÎáÝý»ñ³ÝëáõÙ ùÝݳñÏí³Í ϳñ¨áñ ËݹÇñÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ³ÛÝ ¿, áñ ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñÁ å»ïù ¿ ³Ûë ѳñóÇ í»ñ³µ»ñÛ³É Ùß³Ï»Ý ×³Ý³å³ñѳÛÇÝ ù³ñ﻽,

áñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ÙÇÝ㨠2020 Ã. ½³ñ·³óáÕ »ñÏñÝ»ñÇÝ Ñ³ïϳóí»Éáõ ¿ ï³ñ»Ï³Ý 100 ÙÉñ¹ ¹áɳñ ·áõÙ³ñ, áñå»ë½Ç ¹ÇÙ³Ï³Û»Ý ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ ¨ Çñ³óÝ»Ý Ï³ÛáõÝ ½³ñ·³óÙ³Ý åɳÝÝ»ñÁ: æ»ñÙ³ëïÇ׳ÝÇ µ³ñÓñ³óÙ³Ý Ýßí³Í ٳϳñ¹³ÏÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ѳٳñ ·ÇïݳϳÝÝ»ñÇ Ñ³ßí³ñÏÝ»ñáí 2045-2050 ÃÃ. å»ïù ¿ ѳëÝ»Ý ç»ñÙáó³ÛÇÝ ·³½»ñÇ ³ñï³Ý»ïÙ³Ý ½ñáÛ³Ï³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇÝ: ²Û¹ Ãí³Ï³ÝÝ»ñÇó Ñ»ïá ç»ñÙáó³ÛÇÝ ·³½»ñÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÙdzíáñÇ ³ñï³Ý»ïáõÙÁ å»ïù ¿ ÷áËѳïáõóíÇ: ¶»ñÙ³ÝÇ³Ý Ó·ïáõÙ ¿ Çñ ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñÁ 1990 ÃíÇ Ñ³Ù»Ù³ï Ýí³½»óÝ»É 80-95 %-áí, ²ØÜ-Ý ¨ γݳ¹³Ý ÙÇÝ㨠2050 ÃÇíÁ 80 %-áí ÏÝí³½»óÝ»Ý 2005 ÃíÇ Ñ³Ù»Ù³ï, Ø»ùëÇϳÝ՝ 50 %-áí՝ 2000 ÃíÇ Ñ³Ù»Ù³ï: سñ³Ï»ßáõÙ ÁݹáõÝí³Í ϳñ¨áñ áñáßáõÙÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿É ³ÛÝ ¿, áñ 48 »ñÏñÝ»ñ ó³ÝÏáõÃÛáõÝ »Ý ѳÛïÝ»É ÙÇÝ㨠2050 Ã. Ññ³Å³ñí»É ù³ñ³ÍËÇó ¨ 100 %-áí ³ÝóÝ»É ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ í»ñ³ñï³¹ñíáÕ é»ëáõñëÝ»ñÇÝ: ê³Ï³ÛÝ èáõë³ëï³ÝÁ ãÇ áõ½áõÙ Ññ³Å³ñí»É ù³ñ³ÍËÇ ¨ ·³½Ç û·ï³·áñÍáõÙÇó՝ ÑÇÙݳíáñ»Éáí ¹³ ³Û¹ »ñÏñÇ ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáí: ÜáõÛÝÇëÏ Ù³ëݳíáñ ë»÷³Ï³ÝáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ÏÉÇÙ³ÛÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý ËݹÇñÁ å»ï³Ï³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñó ¿, ¨ ¹ñ³ ѳٳñ å³ï³ë˳ݳïáõ ¿ å»ïáõÃÛáõÝÁ: г۳ëï³ÝÁ Ùdzó»É ¿ ݳ¨ ÙÇ ß³ñù ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ áõ ѳٳӳÛݳ·ñ»ñÇ, ¨ ¹ñ³Ýó ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ Ùß³Ï»É ¿ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý Íñ³·ñ»ñ: àñå»ë ÏáÝí»ÝódzݻñÇ ¨ å³Ûٳݳ·ñ»ñÇ ÏáÕÙ »ñÏÇñ՝ г۳ëï³ÝÝ áõÝÇ ÙÇ ß³ñù å³ñï³íáñí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝóÇó ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÁ ÏáÝí»ÝódzݻñÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñÇ áõ ËݹÇñÝ»ñÇ ÇÝï»·ñáõÙÝ ¿ »ñÏñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý åɳÝÝ»ñÇÝ:

1.6. ¶ÉᵳɳóÙ³Ý åñáó»ëÁ ¨ Ýñ³ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³ëå»ÏïÝ»ñÁ §¶ÉᵳɳóáõÙ¦ ï»ñÙÇÝÝ ³é³çÇÝ ³Ý·³Ù µÝáñáᯐ ¿ ³Ù»ñÇϳóÇ ëáóÇáÉá· è. èáµ»ñïëáÝÁ 1985 Ãí³Ï³ÝÇÝ, ÇëÏ 1992 ÃíÇÝ Çñ §¶ÉᵳɳóáõÙ¦ ·ñùáõ٠ݳ ß³ñ³¹ñ»É ¿ ³Û¹ ѳۻó³Ï³ñ·Ç ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñÝ»ñÝ áõ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ: ¶ÉᵳɳóáõÙÁ ³é³ÝÓÇÝ »ñÏñÝ»ñáõÙ ëáódzɳϳÝ՝ Çñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý íñ³ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý

ï³ñµ»ñ ·áñÍáÝÝ»ñÇ (ûñÇݳÏ՝ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ë»ñï ϳå»ñÁ, Ùß³ÏáõóÛÇÝ ¨ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ÷á˳ݳÏáõÙÝ»ñÁ, ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ å³Ûٳݳ·ñ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ) ѳٳÏáÕÙ³ÝÇáñ»Ý µ³ñÓñ³óáÕ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ åñáó»ë ¿, áñÁ ÏáãíáõÙ ¿ñ ݳ¨ §Ð³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ýáñ Éǵ»ñ³É é»ýáñÙ¦: ¶ÉᵳɳóÙ³Ý ³Ù»Ý³Ñ½áñ ·áñÍáÝÁ ïÝï»ë³Ï³ÝÝ ¿, áñÝ ³éϳ ¿ í»ñ³½·³ÛÇÝ Ïáñåáñ³ódzݻñáõÙ, ¨ áñáÝù, ·áñÍ»Éáí ÙÇ ß³ñù »ñÏñÝ»ñáõÙ, Çñ»Ýó Ýå³ï³ÏÇÝ »Ý ͳé³Û»óÝáõÙ ³Û¹ »ñÏñÝ»ñÇ å³ïÙ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ: ¶ÉᵳɳóáõÙÝ ûµÛ»ÏïÇí åñáó»ë ¿, áñÁ ·Éáµ³É ï³ñ³ÍáõÃÛ³Ý Ù»ç áõÕ»ÝßáõÙ ¿ áñ³Ï³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ¨ ³ÙµáÕç ù³Õ³ù³ÏñÃáõÃÛ³Ý Ù»ç: ¶ÉᵳɳóÙ³Ý ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í Ï»ÝïñáÝ³Ï³Ý ·³Õ³÷³ñÝ ³ÛÝ ¿, áñ ß³ï ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñ ³ÝÑݳñ ¿ ѳٳå³ï³ë˳Ýáñ»Ý ·Ý³Ñ³ï»É ¨ áõëáõÙݳëÇñ»É áñ¨¿ å»ïáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí, ÇÝãå»ë ݳ¨ ïíÛ³É »ñÏñÇ՝ ³ÛÉ »ñÏñÝ»ñÇ Ñ»ï ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí, áõëïÇ ¹ñ³Ýù ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ¹Çï³ñÏ»É ·Éáµ³É åñáó»ëÝ»ñÇ ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó: ²Ûë áõÕÕáõÃÛ³Ùµ áñáß Ñ»ï³½áïáÕÝ»ñ ϳÝ˳ï»ëáõÙ »Ý, áñ ·Éáµ³É áõÅ»ñÁ (í»ñ³½·³ÛÇÝ Ïáñåáñ³ódzݻñ, ïÝï»ë³Ï³Ý ϳ½Ù³íáñáõÙÝ»ñ ¨ ³ÛÉÝ) ³ÛÝù³Ý »Ý ѽáñ³ÝáõÙ, áñ ³é³ÝÓÇÝ ³½·³ÛÇÝ å»ïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áÛáõÃÛáõÝÁ ѳñó³Ï³ÝÇ ï³Ï ¿ ¹ñíáõÙ: ì»ñ³½·³ÛÇÝ Ïáñåáñ³ódzݻñÝ Áëï ϳåÇï³ÉÇ ³½·³ÛÇÝ »Ý, ÇëÏ Áëï Ý»ñ¹ñÙ³Ý í³ÛñÇ՝ ÙÇç³½·³ÛÇÝ: Ü»ñϳÛáõÙë ³ß˳ñÑáõ٠ѳßííáõÙ ¿ ³í»ÉÇ ù³Ý 7 ѳ½³ñ í»ñ³½·³ÛÇÝ Ïáñåáñ³ódz, áñáÝó ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ·áñÍáõÙ ¿ 700 ѳ½³ñ ¹áõëïñ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝ: ¶ñ»Ã» µáÉáñ Ëáßáñ í»ñ³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³íáñáõÙÝ»ñÁ ·ïÝíáõÙ »Ý ²ØÜ-áõÙ, Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛáõÙ ¨ Ö³åáÝdzÛáõÙ: ä»ïù ¿ Ýß»É Ý³¨, áñ Ý»ñϳÛáõÙë Ýáñ³·áõÛÝ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ 80 %-Á ëï»ÕÍíáõÙ ¿ í»ñ³½·³ÛÇÝ Ïáñåáñ³ódzݻñÇ ÏáÕÙÇó: úñÇݳÏ՝ ѳٳó³ÝóÁ ëï»ÕÍí»É ¿ ²ØÜ-áõÙ 1969 Ã., áñå»ë å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛ³Ý é»ëáõñë ¨ ·³Õïݳ½»ñÍí»É ¿ 1990 Ã., áñáíÑ»ï¨ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ß³ï ³ñ³· ϳñ¨áñ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ëï³Ý³É ³ß˳ñÑÇ ó³Ýϳó³Í Ï»ïÇ Ù³ëÇÝ ¨ ³ÝÙÇç³å»ë ³ñÓ³·³Ýù»É ¹ñ³Ýó: ¶ÉᵳɳóÙ³Ý Ï³ñ¨áñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇó »Ý ³ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ëï³Ý¹³ñï³óáõÙÁ, ÙÇç³½·³ÛÇÝ ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý,

÷³ëï³ÃÕûñÇ, ѳßí»ïíáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñÙ³Ý áõÝÇýÇϳóÇ³Ý (ÙdzëݳϳݳóáõÙ), ÁݹѳÝáõñ É»½íáí ѳÕáñ¹³Ïóí»Éáõ ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ ¨ ³ÛÉÝ: гٳß˳ñѳÛÇÝ ·ÉᵳɳóÙ³Ý åñáó»ëáõÙ ³Ý·É»ñ»Ý É»½íÇ ³é³çݳÛÝáõÃÛáõÝÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿՝ - ³Ý·É»ñ»Ý É»½íáí ËáëáÕ ù³Õ³ù³Ï³Ý ¨ é³½Ù³Ï³Ý Ñ½áñ »ñÏñÝ»ñáí, - áõÅ»Õ ïÝï»ëáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ¨ ·Éáµ³É Ù³ëßﳵݻñáí í»ñ³½·³ÛÇÝ Ïáñåáñ³ódzݻñÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ùµ, - ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñ»Õ³÷áËáõÃÛ³Ý ¨ ·Çï³Ï³Ý ѻﳽáïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³é³çÁÝóóáí, - Ù»Í Ãíáí ³Ý·ÉÇ³Ï³Ý Ý³ËÏÇÝ ·³ÕáõÃÝ»ñáí, - Ø»Í ´ñÇï³ÝdzÛÇ ¨ ²ØÜ-Ç Ñ³ÕóݳÏÝ»ñáí ²é³çÇÝ ¨ ºñÏñáñ¹ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ å³ï»ñ³½ÙÝ»ñáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ Ýñ³Ýó ½³ñ·³óÙ³Ý ·»ñ³Ï³ÛáõÙáí Ñ»ïå³ï»ñ³½Ù³Ï³Ý ųٳݳϳßñç³ÝáõÙ, - ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ ¨ ѳٳó³ÝóÇ ï³ñ³ÍáõÙáí: ²ÝÑñ³Å»ßï ¿ Ýß»É, áñ ·ÉᵳɳóÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó åñáó»ëÝ»ñÁ, Áëï Ù³ëݳ·»ïÝ»ñÇ Ï³ñÍÇùÇ, áõÝ»Ý Ñ³Ï³ë³Ï³Ý µÝáõÛÃ: ²Ûëå»ë՝ ÙÇ ÏáÕÙÇó µ³óíáõÙ »Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÇ Ýáñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ, ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ñ³Ù³·áñͳÏóáõÃÛ³Ý ÁݹɳÛÝáõÙ ¨ Ëáñ³óáõÙ, ÙÛáõë ÏáÕÙÇó ٻͳÝáõÙ »Ý ѳñáõëï ¨ ³Õù³ï »ñÏñÝ»ñÇ ÙÇç¨ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³ñÅ»½ñÏíáõÙ ¨ ù³Ûù³ÛíáõÙ »Ý ³½·³ÛÇÝ ³ñÅ»ùÝ»ñÁ, ïÝï»ëáõÃÛáõÝÁ, ëñíáõÙ »Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ, å³ÛÙ³ÝÝ»ñ »Ý ëï»ÕÍíáõÙ Ýáñ³·áõÛÝ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ û·ÝáõÃÛ³Ùµ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ Ù»Í ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇ ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý íñ³ ³½¹»Éáõ: Ð³×³Ë ÝÙ³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÏñáõÙ »Ý ³ÛÝåÇëÇ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ µÝáõÛÃ, áñ áãÝã³óÝáõÙ »Ý ³í³Ý¹³Ï³Ý ³ñÅ»ùÝ»ñÁ, Ýå³ëïáõÙ »Ý ³Ñ³µ»Ïã³Ï³Ý ¨ ͳÛñ³Ñ»Õ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³ÏïÇí³óÙ³ÝÁ: 21-ñ¹ ¹³ñÇ ëϽµÇÝ ³Ñ³µ»ÏãáõÃÛáõÝÁ ÝáõÛÝå»ë ëÏë»ó Ó»éù µ»ñ»É ·Éáµ³É ë³ÑÙ³ÝÝ»ñ: ²ÛÝ ³ñ¹»Ý ÏñáõÙ ¿ ÙÇç³½·³ÛÇÝ µÝáõÛÃ, áõÝÇ Ù»Í ýÇݳÝë³Ï³Ý µ³½³, û·ï³·áñÍáõÙ ¿ Ýáñ³·áõÛÝ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñ, Áݹ³ñÓ³ÏáõÙ ¿ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ù³ëßﳵݻñÁ: гÛïÝÇ ýÇݳÝëÇëï ¨ §µ³ñ»·áñͦ æáñç

êáñáëÁ ·ñáõÙ ¿. §¶Éáµ³É Ï³åÇï³ÉÇëï³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ý ³ß˳ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÁ ¹ñ»É ¿ ³Ýѳí³ë³ñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ù»ç: гñáõëïÝ»ñÇ ¨ ³Õù³ïÝ»ñÇ ÙÇç¨ ³Ý¹áõݹÁ ٻͳÝáõÙ ¿: ÆëÏ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á, áã ÙÇ ÑáõÛë ãï³Éáí ¨ ãû·Ý»Éáí å³ñïíáÕÝ»ñÇÝ, ÑñáõÙ ¿ Ýñ³Ýó ³å³Ï³éáõóáÕ³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ Ñáõë³Ñ³ïáõÃÛ³Ý, áñÇ å³ï׳éáí ³é³ç ¿ ·³ÉÇë Ý»ñëÇó å³ÛûÉáõ Ù»Í éÇëϦ: ÀݹѳÝáõñ ·Í»ñáí ·ÉᵳɳóáõÙÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ Ù³ëݳíáñ»óáõÙ, ¨ ù³Ûù³ÛáõÙ ¿ ëáóÇ³É³Ï³Ý »ñ³ßËÇùÝ»ñÝ áõ ëáóÇ³É³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³½³ï ßáõÏ³Ý ¨ ³½³ï ³é¨ïáõñÁ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ áõ ³½·³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñáõÙ: ²é¨ïñÇ ³½³ïáõÃÛáõÝ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ ϳåÇï³ÉÇ ¨ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ ß³ñÅÙ³Ý ³½³ïáõÃÛáõÝ: ê³Ï³ÛÝ, ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñÁ՝ ·ÉᵳɳóáõÙÁ ãÇ »Ýó¹ñáõÙ Ù³ñ¹Ï³Ýó ï»Õ³ß³ñÅÙ³Ý ³½³ïáõÃÛáõÝ: γåÇï³ÉÇ ß³ñÅÙ³Ý ÇÙ³ëïÝ ³ÛÝ ¿, áñ ³ÛÝ ï»Õ³ß³ñÅíáõÙ ¿ ³ß˳ñÑÇ ³ÛÝ ·áïÇÝ»ñÁ, áñï»Õ ³ß˳ï³ÝùÁ ß³ï ³í»ÉÇ ó³Íñ ¿ í³ñÓ³ïñíáõÙ, ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ ãϳÝ, ãÏ³Ý Ý³¨ ÷áÕ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñ, ÇëÏ ¹³ Ý߳ݳÏáõÙ ¿, áñ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ¿ »Ï³ÙáõïÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÁ ëï»ÕÍáõÙ ¿ é»ëáõñëÝ»ñÇ ëå³éÙ³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ՝ ³é³Ýó ù³Ûù³Ûí³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý: ܳíÃÁ ¨ ·³½Á ϳñ»ÉÇ ¿ ëï³Ý³É ³Ù»Ý³¿Å³Ý »Õ³Ý³Ïáí՝ ï»ÕÇ ÙÇç³í³ÛñÇÝ ³Ù»Ý³Ù»Í íݳëÁ ѳëóÝ»Éáí: γñ»ÉÇ ¿ Ïïñ»É ³Ýï³éÁ՝ Ñá· ãï³Ý»Éáí ¹ñ³ í»ñ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ, ù³ÝÇ áñ ·áñÍáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ ³Û¹ »ñÏñÇ ³é³ç å³ñï³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñ ãáõÝÇ ¨ å»ïáõÃÛ³ÝÁ í׳ñáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Çñ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ (Ердаков Л.Н., Чернышова О.Н., 2013): àñ¨¿ »ñÏñáõÙ ·áñÍáÕ í»ñ³½·³ÛÇÝ Ïáñåáñ³ódzݻñÁ ã»Ý »ÝóñÏíáõÙ ³Û¹ »ñÏñÇ ûñ»ÝùÝ»ñÇÝ ¨, ·Çß³ïãáñ»Ý û·ï³·áñÍ»Éáí Ýñ³ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ, ³Ù»Ý¨ÇÝ Ñá· ã»Ý ï³ÝáõÙ ³Û¹ ï³ñ³ÍùáõÙ ³é³ç³ó³Í ѻ勉ÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, ÇëÏ ¹³ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ »ñÏñ³·Ý¹Ç µÝ³Ï³Ý ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ ù³Ûù³ÛÙ³ÝÁ, Ï»ÝëáÉáñïÇ ¨ Ù³ñ¹áõ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ëáó»ÉÇáõÃÛ³Ý Ëáñ³óÙ³ÝÁ, »ñ¨áõÛÃÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇáõÃÛ³Ý ³×ÇÝ: ¶ÉᵳɳóÙ³Ý åñáó»ëÝ»ñÁ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ß³ï ³ñ³·, áñáÝù ÝáõÛÝ Ó¨áí ϳñáÕ »Ý

³Ý¹ñ³¹³éÝ³É Ý³¨ ϻݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ íñ³: λݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÇ Ù»ç ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ åñáó»ëÝ»ñÇ ³ñ³·³óáõÙÝ ³Ýí»ñ³å³Ñáñ»Ý ³Ý¹ñ³¹³éÝáõÙ ¿ ¹ñ³ ÏÛ³ÝùÇ ï¨áÕáõÃÛ³Ý íñ³, ¨ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ³Ûëï»Õ íï³Ý·íáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõ ÏÛ³ÝùÁ: ì»ñ³½·³ÛÇÝ Ïáñåáñ³ódzݻñÝ ³ß˳ñÑÇ ï³ñµ»ñ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñáõÙ ³é³í»É³·áõÛÝ »Ï³Ùáõï ëï³Ý³Éáõ Ýå³ï³Ïáí û·ï³·áñÍáõÙ »Ý ÑáÕ³ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ՝ ß³ï ùÇã Ãíáí µáõë³Ï³Ý ¨ ϻݹ³Ý³Ï³Ý ï»ë³ÏÝ»ñ Ù߳ϻÉáõ ÙÇçáóáí, ¹ñ³Ýáí ÇëÏ Ýå³ëï»Éáí Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý Ïñ׳ïÙ³ÝÁ, áñÁ Ï»ÝëáÉáñïÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙùÝ ¿: ²ÛëåÇëáí՝ ·ÉᵳɳóáõÙÁ Ïñ׳ïáõÙ ¿ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ÏÛ³ÝùÇ ï¨áÕáõÃÛáõÝÁ՝ Ýí³½»óÝ»Éáí ¹ñ³Ýó ϳÛáõÝáõÃÛáõÝÁ: ¶ÉᵳɳóÙ³Ý ·³Õ³÷³ñ³ËáëáõÃÛáõÝÁ ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ ³ß˳ñÑÇ µáÉáñ, ¨ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ³Õù³ï, ëáódzɳå»ë ³Ý³å³Ñáí »ñÏñÝ»ñÇ íñ³, áñáÝóÇó ¿ Ý³¨ г۳ëï³ÝÁ: ²Ûë ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó г۳ëï³ÝÁ í»ñçÇÝ »ñ»ù ï³ëݳÙÛ³ÏÝ»ñÇ ÁÝóóùáõÙ ¹³ñÓ»É ¿ é»ëáõñë³ÑáõÙù³ÛÇÝ µ³½³ ï³ñµ»ñ ÙÇç³½·³ÛÇÝ ¨ ³ÝѳÛï ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ, áñáÝù ·Çß³ïãáñ»Ý ߳ѳ·áñÍáõÙ »Ý ѳÝñ³å»ïáõÃÛ³Ý É»éݳѳÝù³ÛÇÝ Ñ³ñëïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, çñ³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÝ áõ ï³ñ³ÍùÝ»ñÁ, ó÷áݳå³ï»Éáí ¨ ³Õïáï»Éáí ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÁ: ²Õïáïí³Í çñ»ñÇ, ÙÃÝáÉáñïÇ, µáõë³Í³ÍÏáõÛÃÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ˳Ëïí³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ µ³ñ»É³íÙ³Ý ¨ í»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý áõÕÕáõÃÛ³Ùµ áñ¨¿ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ ãÇ Í³í³ÉíáõÙ: ø³Õ³ù³ÏñÃáõÃÛ³Ý Ý»ñϳ ÷áõÉáõÙ ³ß˳ñÑÇ »ñÏñÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ Ññ³Å³ñí»É ¿ ÙdzÏáÕÙ³ÝÇáñ»Ý ïÝï»ë³Ï³Ý ³× Ñ»ï³åݹ»Éáõ ß»ßï³¹ñáõÙÝ»ñÇó՝ ³é³Ýó ѳٳñÅ»ù µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý: лÝó ¹³ ¿ å³ï׳éÁ, áñ ¿ÏáÉá·Ç³å»ë éÇëϳÛÇÝ Ï³Ù ×·Ý³Å³Ù³ÛÇÝ »Ý ѳٳñíáõÙ ³ÛÝ »ñÏñÝ»ñÝ áõ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñÁ, áñáÝó ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ñï³¹ñ³Ï³Ý Ý»ñáõÅÁ ͳé³ÛáõÙ ¿ ³ñï³Ñ³ÝÙ³ÝÁ, ÇëÏ ³ñï³¹ñíáÕ ÑáõÙùÇ ¨ ³åñ³ÝùÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ ïíÛ³É í³ÛñáõÙ ·ñ»Ã» å³Ñ³Ýç³ñÏ ãϳ: ¸³ Ñ»Ýó ·ÉᵳɳóÙ³Ý ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óíáÕ Ýáñ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ¿, áñï»Õ áñáß Ñ½áñ »ñÏñÝ»ñ Çñ»Ýó »ñÏñÇ ÙÇç³í³ÛñÇÝ Ù»Í íݳë ѳëóÝáÕ Í³Ýñ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñáõÃÛáõÝÁ ï»Õ³÷áËáõÙ »Ý ³ß˳ñÑÇ ³Õù³ï áõ ÃáõÛÉ ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñ՝ ݳËÏÇÝÇ å»ë Çñ»Ýó Ó»éùáõÙ å³Ñ»Éáí

ß³ÑáõÛÃÇ ³éÛáõÍÇ µ³ÅÇÝÁ: ê³Ï³ÛÝ ÇÝãåÇëÇ ³Ýѳï³Ï³Ý ߳ѻñ ¿É ¹ñë¨áñ»Ý ѽáñ »ñÏñÝ»ñÝ áõ í»ñ³½·³ÛÇÝ Ïáñåáñ³ódzݻñÁ, ³ÛÝáõ³Ù»Ý³ÛÝÇí, µáÉáñÁ å»ïù ¿ ·Çï³Ïó»Ý, áñ ѳٳÛÝ Ù³ñ¹ÏáõÃÛáõÝÁ ¨ µáÉáñ ϻݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÁ ·ïÝíáõÙ »Ý ÙÇ Ù»Í Ý³íÇ՝ Ï»ÝëáÉáñïÇ Ù»ç, áñÇ Ëáñï³ÏÙ³Ý ¹»åùáõÙ áã áù ãÇ ÷ñÏí»Éáõ: ¶ÉᵳɳóÙ³Ý åñáó»ëÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõ٠г۳ëï³ÝÝ ³Ûëûñ Ï³Ý·Ý³Í ¿ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýݳ˳¹»å éÇëÏ»ñÇ ³é³ç ¨ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ¹³éÝáõÙ ¿ ÇÝï»ÝëÇí ߳ѳ·áñÍíáÕ »ñÏÇñ, áñÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ëáó»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ·Ý³Éáí ٻͳÝáõÙ ¿:

1.7. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ¨ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëϽµáõÝùÝ»ñÇó Ù»ÏÁ Ù³ñ¹áõ, ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ å»ïáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý, ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ß³Ñ»ñÇ ·Çï³Ï³Ýáñ»Ý ÑÇÙݳíáñí³Í ѳٳ¹ñáõÙÝ ¿, áñÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ϳÛáõÝ ½³ñ·³óáõÙ ¨ µ³ñ»Ýå³ëï ßñç³Ï³ ÙÇç³í³Ûñ: ²Û¹åÇëÇ Ñ³Ù³¹ñÙ³Ý ³ÝÑݳñ ¿ ѳëÝ»É ³é³Ýó ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ï»ËݳÍÇÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ÛÝï»Õ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ï³ñ·³íáñÙ³Ý, ³ÛëÇÝùÝ՝ ³é³Ýó ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý: ²Û¹ ϳé³í³ñáõÙÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ Çñ³í³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ å»ï³Ï³Ý, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý, í³ñã³Ï³Ý, ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ íñ³: ²Û¹åÇëÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ï³Ù ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ·É˳íáñ Ýå³ï³ÏÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ µ³ñ»Ýå³ëï íÇ׳ÏÇ å³Ñå³ÝáõÙÝ ¿ Ù³ñ¹áõ Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ:

¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÑÇÙùÁ ϳ½ÙáõÙ »Ý

¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ëïÇ׳ÝÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ: ܳ˳ï»ëíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÝ ³Ûëûñ ÏÇñ³éíáõÙ »Ý ·áñÍݳϳÝáñ»Ý µáÉáñ »ñÏñÝ»ñÇ ¨ ß³ï ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ (¾¶) ÑÇÙÝí³Í ¿ å³ñ½ ëϽµáõÝùÇ íñ³՝ §³í»ÉÇ Ñ»ßï ¿ Ç Ñ³Ûï µ»ñ»É ¨ ϳÝË»É åɳݳíáñÙ³Ý ÷áõÉáõÙ ·ïÝíáÕ áñ¨¿ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ µ³ó³ë³48

Ï³Ý Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³, ù³Ý ѳÛïݳµ»ñ»É ¨ áõÕÕ»É ¹ñ³Ýù ³Û¹ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý ÷áõÉáõÙ¦: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ Ï»ÝïñáݳÝáõÙ ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ åɳݳíáñíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñݳñ³íáñ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ÏáÕÙ³ÝÇ ³Ý³ÉÇ½Ç íñ³ ¨ ³Û¹ ³Ý³ÉÇ½Ç ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÝ û·ï³·áñÍáõÙ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý íݳëÇ Ù»ÕÙ³óÙ³Ý Ï³Ù Ï³ÝËÙ³Ý Ñ³Ù³ñ (Питулько В.М., 2004): ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ݳ˳ï»ëíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñÇ í»ñ³µ»ñÛ³É í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·áñÍÁÝóó ¿, ߳ѳ·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇ ÙÇç¨ Ï³ñÍÇùÝ»ñÇ ÷á˳ݳÏÙ³Ý ÙÇ ÷áõÉ, áñÁ Ýå³ï³Ï³áõÕÕí³Í ¿ Ýí³½³·áõÛÝÇ Ñ³ëóÝ»Éáõ ³Û¹ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ù»Ãá¹³µ³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙùáõÙ ÁÝÏ³Í ¿ »ñ»ù ëϽµáõÝù՝ ϳÝ˳ñ·»ÉáõÙ, ÏáÙåÉ»ùë³ÛÝáõÃÛáõÝ ¨ ÅáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛáõÝ: γÝ˳ñ·»ÉÙ³Ý ëϽµáõÝùÁ ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ݳ˳ï»ëíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Çñ³óÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý áñáßáõÙÝ ÁݹáõÝ»Éáõó ³é³ç: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ å»ïù ¿ ϳï³ñíÇ Ý³¨ ÙÇÝ㨠ϳñ¨áñ ݳ˳·Í³ÛÇÝ áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝáõÙÁ: γÝ˳ñ·»ÉÇã ëϽµáõÝùÇ Çñ³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ϳñ¨áñ Ùáï»óáõÙÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ³Ý³ÉÇ½Ý ¿: ØÇ ß³ñù ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ ï³ñµ»ñ³ÏÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ïáõÙÁ ¨ ùÝݳñÏáõÙÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ »Ý ï³ÉÇë ÁݹáõÝ»É ûåïÇÙ³É áñáßáõÙ՝ ϳËí³Í ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÇó: ÎáÙåÉ»ùë³ÛÝáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ ѳßíÇ ¿ ³éÝáõÙ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý áÉáñïÇ íñ³ ݳ˳ï»ëíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó ÙdzëÝ³Ï³Ý ùÝݳñÏáõÙÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ËݹÇñÁ áã û µÝ³Ï³Ý ³é³ÝÓÇÝ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ݳ˳ï»ëí³Í ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÇ áõ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙÝ ¿, ³Ûɨ µÝ³ëáóÇ³É³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ³ñÓ³·³ÝùÙ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ ݳ˳ï»ëíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ: ÄáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÝ ³ñï³óáÉáõÙ ¿ ³ÛÝ ÷³ëïÁ, áñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ ãå»ïù ¿ ë³Ñٳݳ÷³ÏíÇ ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñáí, ù³ÝÇ áñ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ݳ49

˳ï»ëíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý »Ýó¹ñíáÕ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÁ ßáß³÷áõÙ ¿ Ù»Í Ãíáí Ù³ñ¹Ï³Ýó ¨ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³Ñ»ñÁ: гë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ áõݻݳ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý Ù³ëݳÏó»É ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ, ¨ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ï³ñÍÇùÁ å»ïù ¿ ѳßíÇ ³éÝíÇ ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý Ù»ç: ÄáÕáíñ¹³í³ñáõÃÛ³Ý µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý, ·³ÕïÝÇáõÃÛ³Ý ¨ áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇ ³Ýó÷³ÝóÇÏáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí Ñ³×³Ë ³Û¹ áñáßáõÙÝ»ñÝ ÁݹáõÝíáõÙ »Ý ³é³ÝÓÇÝ ß³Ñ³·ñ·Çé ÏáÕÙ»ñÇ ÙÇç¨ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ÷áËѳٳӳÛÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³: ¸ñ³ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ Ñ³×³Ë ïáõÅáõÙ ¿ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ûµÛ»ÏïÇíáõÃÛáõÝÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý ï»ë³Ï³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñÁ Ñ»ÝíáõÙ »Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý, ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý ¨ éÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ï³Ï³ÝÝ»ñÇ íñ³: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ݳ˳ï»ëíáÕ ïÝï»ë³Ï³Ý ϳ٠³ÛÉ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý՝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÃÛ³Ý µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÝ ¿՝ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳÝË»Éáõ Ýå³ï³Ïáí: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝ Ï³ñáÕ »Ý Çñ³Ï³Ý³óÝ»É å»ï³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÁ ¨ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: ²ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ϳ½Ù³Ï»ñåíáõÙ ¨ ³ÝóϳóíáõÙ ¿ ѳïáõÏ Édz½áñí³Í å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó, ³ÛÝ ÏáãíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝ (ä¾ö): Þ³ï »ñÏñÝ»ñáõÙ ³Û¹ ¹»ñÁ ϳï³ñáõÙ »Ý µÝ³å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ¨ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ý³Ë³ñ³ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³ÛÉ Ï³éáõÛóÝ»ñ: ä»ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ å³ñï³¹Çñ ¿ µáÉáñ ïÝï»ë³Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ Ý³Ë³·Í»ñÇ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ ¨ ×ÛáõÕ³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý, ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ ÷³ëï³ÃÕûñÇ ¨ ûñ»Ýë¹ñ³Ï³Ý ³Ïï»ñÇ Ñ³Ù³ñ: ²ÛëåÇëáí՝ ä¾ö-Á å»ïù ¿ Çñ³Ï³Ý³óíÇ Ã»° ݳ˳·Í³ÛÇÝ ¨ û° é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ÑÇÙÝíáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù ϳñ¨áñ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ íñ³՝ - ݳ˳ï»ëíáÕ ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý åáï»ÝóÇ³É ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý íï³Ý·Ç ݳ˳ïñ³Ù³¹ñí³ÍáõÃÛáõÝ,

- å»ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý å³ñï³¹Çñ ³ÝóϳóáõÙ ÙÇÝ㨠ûµÛ»ÏïÇ Ï³éáõóÙ³Ý áñáßÙ³Ý ÁݹáõÝáõÙÁ, - ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý՝ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ÉÇñ ·Ý³Ñ³ïáõÙ, - ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ÝóϳóÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ å³ñï³¹Çñ ѳßí³éáõÙ, - ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³ÝÁ Ý»ñϳ۳óíáÕ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÉdzñÅ»ùáõÃÛáõÝ ¨ ³ñųݳѳí³ïáõÃÛáõÝ, - ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ÷áñÓ³·»ïÝ»ñÇ ³ÝϳËáõÃÛáõÝ, - ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý ·Çï³Ï³Ý ÑÇÙݳíáñí³ÍáõÃÛáõÝ, ûµÛ»ÏïÇíáõÃÛáõÝ ¨ ûñÇݳϳÝáõÃÛáõÝ, - Ññ³å³ñ³Ï³ÛÝáõÃÛáõÝ, ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳñÍÇùÇ ùÝݳñÏáõÙ, - ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ù³ëݳÏÇóÝ»ñÇ ¨ ߳ѳ·ñ·Çé ³ÝÓ³Ýó å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛáõÝ ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåÙ³Ý ¨ ³ÝóϳóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý Ñ³ïáõÏ ûµÛ»Ïï ¿ Ù³ñ¹Á, Ýñ³ ÏÛ³ÝùÁ ¨ ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ՝ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ÷á˳½¹»óáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ: ²Û¹åÇëÇ ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ÏáãíáõÙ ¿ ë³ÝÇï³ñ³ÑÇ·Ç»ÝÇÏ: ²ÛÝ áñáßáõÙ ¿ ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ³éáÕçáõÃÛ³Ý íñ³, áñÁ ϳåí³Í ¿ ³ÝÃñáåá·»Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï: ä»ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÝ ³ñï³óáÉíáõÙ ¿ »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý Ó¨áí, áñÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ¹ñ³Ï³Ý ϳ٠µ³ó³ë³Ï³Ý: Àݹ áñáõÙ՝ ÙdzÛÝ ¹ñ³Ï³Ý »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ¿ ÃáõÛɳïñíáõ٠ݳ˳ï»ëíáÕ ûµÛ»ÏïÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ: ´³ó³ë³Ï³Ý »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ å³ïíÇñ³ïáõÝ Çñ³íáõÝù áõÝÇ ÝÛáõûñÁ Ý»ñϳ۳óÝ»É ÏñÏݳÏÇ ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý՝ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ³ñí³Í ¹ÇïáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ ëË³É Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÁ: ÎñÏݳÏÇ ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ß³ï ¹»åù»ñáõÙ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ¹³ï³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ áñáßÙ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³: гë³ñ³Ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ϳ½Ù³Ï»ñåíáõÙ áõ ³ÝóϳóíáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

¨ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ Ý³Ë³Ó»éÝáõÃÛ³Ùµ՝ ÙǨÝáõÛÝ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³: ²ÛÝ Ï³ï³ñíáõÙ ¿ å»ï³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÇó ³é³ç ϳ٠¹ñ³ Ñ»ï ÙdzųٳݳÏ: гë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å»ïù ¿ áõÝ»Ý³Ý Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý ·ñ³ÝóáõÙ ¨ Ù³ëݳ·Çï³Ï³Ý ËÙµ»ñ, áñáÝù Çñ³íáõÝù áõÝ»Ý Ý³¨ Ù³ëݳÏó»Éáõ å»ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý ÝÇëï»ñÇÝ, ͳÝáóݳÉáõ µáÉáñ ÷³ëï³ÃÕûñÇÝ: гë³ñ³Ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ï³½Ù³Ï»ñåíáõÙ »Ý ÉëáõÙÝ»ñ ïíÛ³É ûµÛ»ÏïÇ ¨ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý՝ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ áõÝ»ó³Í ѳí³Ý³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ: гë³ñ³Ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝÝ áõÕ³ñÏíáõÙ ¿ ³Û¹ áÉáñïáõÙ Édz½áñí³Í å»ï³Ï³Ý Ù³ñÙÝÇÝ, ÷³ëï³ÃÕûñÇ å³ïíÇñ³ïáõÇÝ ¨ Çñ³í³µ³Ý³Ï³Ý áõÅ ¿ ëï³ÝáõÙ ÙdzÛÝ ³Û¹ Ù³ñÙÝÇ ÏáÕÙÇó ѳëï³ïí»Éáõó Ñ»ïá: гë³ñ³Ï³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, µ³ñ»·áñÍ³Ï³Ý ¨ ϳٳíáñ³Ï³Ý ÙÇáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóÝ»ñÇ Ñ³ßíÇÝ: ä¾ö-Ç »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ï³ï³ñáõÙÁ ¹ñíáõÙ ¿ í»ñ³ÑëÏáÕ Ù³ñÙÝÇ íñ³: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý ËݹÇñÝ»ñÝ »Ý ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ íÇ׳ÏÇ ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý ³ÛÉ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹Çï³ñÏáõÙÝ»ñÁ, µÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ åɳݳíáñí³Í ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Ï³ï³ñÙ³Ý ëïáõ·áõÙÁ, µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍáõÙÁ, ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ³éáÕç³óáõÙÁ, µÝ³å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ¨ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛáõÝÁ: ä»ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ ݳ˳½·áõß³óÝáÕ í»ñ³ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý-Çñ³í³Ï³Ý Ó¨ ¿, áñÇ Ýå³ï³ÏÁ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÝ ¿: §¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙ¦ ѳëϳóáõÃÛáõÝÁ í»ñóí³Í ¿ ³Ý·É»ñ»ÝÇó, áñÁ Ý߳ݳÏáõÙ ¿ Þز¶-Ç ëϽµáõÝùÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñáõÙ: ¾è¶-Ý Ýå³ëïáõÙ ¿ ݳ˳ï»ëíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñÇ í»ñ³Ý³ÛÙ³ÝÁ ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ñ³ßí³éÙ³Ý áõ Ç Ñ³Ûï µ»ñÙ³Ý ëÇëï»Ù³ïÇÏ ·áñÍÁÝóó ¿: ¾è¶-Ç ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ ٳϳñ¹³ÏÇ

³å³ÑáíáõÙÝ ¿, ÇÝãå»ë ݳ¨ ϳÛáõÝ ½³ñ·³óÙ³Ý ËóÝáõÙÁ, ³Û¹åÇëÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÇ ³å³ÑáíáõÙÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ³é³ñϳ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ³ÛÝåÇëÇ é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ý³Ë³·Í»ñÁ, ûñ»ÝùÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉ ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ ³Ïï»ñ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ ÙÇç³½·³ÛÇÝ, ³é³ÝÓÇÝ áÉáñïÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý åɳÝÝ»ñÁ, áñáÝù Áݹ·ñÏáõÙ »Ý ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñ³Í³ßñç³ÝÝ»ñÇ ³é³ÝÓÇÝ Ëáßáñ ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ (ûñÇݳÏ՝ ¿Ý»ñ·³ËݳÛáÕáõÃÛ³Ý Íñ³·ñ»ñÁ) Ýå³ï³Ï³ÛÇÝ Íñ³·ñ»ñÁ, ï³ñ³Íù³ÛÇÝ ½³ñ·³óÙ³Ý åɳÝÝ»ñÝ áõ ë˻ٳݻñÁ, ÑáÕû·ï³·áñÍÙ³Ý ë˻ٳݻñÁ ¨ ³ÛÉÝ: ¾è¶-Ç ÙÇçáóáí ÉáõÍíáõÙ ¿ »ñ»ù ϳñ¨áñ ËݹÇñ. 1. ܳ˳·Í»ñÇ ³å³·³ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÙÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ: 2. ²é³ÝÓÇÝ Ý³Ë³·Í»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇó ¹áõñë ·ïÝíáÕ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³ßí³éáõÙ, áñÝ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ·áõÙ³ñíáÕ ¨ Ïáõï³ÏíáÕ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ. ûñÇݳÏ՝ ѳٳï³ñ³Í ³ÕïáïÙ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ, áñÁ ϳñáÕ ¿ ϳåí³Í ÉÇÝ»É é³½Ù³í³ñ³Ï³Ý ݳ˳·Í»ñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ»ï: ²ÛëåÇëÇ Ùáï»óáõÙÁ ϳñáÕ ¿ Áݹ·ñÏ»É ÝáõÛÝÇëÏ ³ÙµáÕç »ñÏÇñÁ ¨ Ýñ³ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Íñ³·ñ»ñÁ: 3. ÐáÕû·ï³·áñÍáÕÝ»ñÇ ¨ ÙáõÝÇóÇå³É (ù³Õ³ù³ÛÇÝ) ϳ½Ù³íáñáõÙÝ»ñÇ µÝ³ÏÇãÝ»ñÇ ÙÇç¨ ³éϳ ߳ѻñÇ µ³ËÙ³Ý ¨ ÏáÝýÉÇÏïÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙ: ²Ûë ѳñóÁ í»ñ³µ»ñáõÙ ¿ ³ñï³¹ñíáÕ ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ³åñ³ÝùÝ»ñÇ í³×³éùÇ ·Ý»ñÇÝ, áñÁ ϳåí³Í ¿ ݳ¨ ù³Õ³ù³óÇÝ»ñÇ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý íÇ׳ÏÇ Ñ»ï:

1.8. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹Çï (ѳßí»ùÝÝáõÃÛáõÝ), ٻݻçÙ»ÝÃ, ³ÝÓݳ·Çñ, Þز¶ ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹ÇïÁ (ѳßí»ùÝÝáõÃÛáõÝ) ɳÛÝ ï³ñ³ÍáõÙ ¿ ·ï»É Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ï³ñµ»ñ áÉáñïÝ»ñáõÙ ¨ Ýå³ï³Ï ¿ Ñ»ï³åݹáõÙ µ³ó³Ñ³Ûï»Éáõ ¨ ·Ý³Ñ³ï»Éáõ ïíÛ³É ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÇÝ, ûñ»ÝùÝ»ñÇÝ ¨ ϳÝáÝÝ»ñÇÝ: ²ÛÝ ÇÝùÝáõñáõÛÝ, å»ï³Ï³Ý ¨ áã å»ï³Ï³Ý, ³ñÑ»ëï³í³ñÅ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, áñÁ ÷áËϳå³Ïóí³Í ¿ å»ï³Ï³Ý ¨ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý

Ñ»ï: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹ÇïÁ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý Ï³ñ¨áñ ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇó ¿ ¨ í»ñçÇÝ 10-15 ï³ñÇÝ»ñÇÝ É³ÛÝáñ»Ý ÏÇñ³éíáõÙ ¿ ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñáõÙ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹ÇïÇ åñ³ÏïÇÏ³Ý ÑÇÙÝí³Í ¿ Ñ»ï¨Û³É ëϽµáõÝùÝ»ñÇ íñ³. - ¿Ïá³áõ¹ÇïÇ ³éϳÛáõÃÛáõÝ ¨ ³áõ¹ÇïáñÝ»ñÇ ÑÇÙݳíáñí³Í ÁÝïñáõÃÛáõÝ, - ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ Ñ³í³ùÙ³Ý, í»ñÉáõÍáõÃÛ³Ý, µ³ó³ïñÙ³Ý ¨ ÷³ëï³ÃÕóÛÇÝ Ó¨³Ï»ñåÙ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝ Ñ»ï³½áïáõÃÛ³Ý Ýå³ï³ÏÇÝ, - »½ñ³Ï³óáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÇ ³ÝÏáÕÙݳϳÉ, Ñëï³Ï áõ å³ñ½ ß³ñ³¹ñáõÙ, - ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹ÇïÇ áñ³ÏÇ »ñ³ßËÇùÝ»ñÇ ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ·³ÕïÝÇáõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹ÇïÁ ϳñáÕ ¿ Çñ³Ï³Ý³óí»É ÇÝãå»ë å»ï³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³Ïáí, ³ÛÝå»ë ¿É ÙÇç³½·³ÛÇÝ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙÇçáóáí: ²ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ÉÇÝ»É å³ñï³¹Çñ ¨ ݳ˳ӻéÝáÕ: ä³ñï³¹Çñ ³áõ¹ÇïÁ ϳï³ñíáõÙ ¿ ïíÛ³É »ñÏñÇ ÏáÕÙÇó ë³ÑÙ³Ýí³Í Çñ³í³Ï³Ý ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ ³Ïï»ñÇ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ: ܳ˳ӻéÝáÕ ¿Ïá³áõ¹ÇïÁ ϳï³ñíáõÙ ¿ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ Í³í³ÉáÕ ëáõµÛ»ÏïÇ áñáßٳٵ, áñÇ ¹»åùáõÙ ³áõ¹Çï Çñ³Ï³Ý³óÝáÕ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ ÁÝïñíáõÙ ¿ å³ïíÇñ³ïáõÇ ÏáÕÙÇó: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹ÇïÇ Ýå³ï³ÏÝ»ñÝ áõ ËݹÇñÝ»ñÝ »Ý՝ - ÃáÕ³ñÏíáÕ ³ñï³¹ñ³ÝùÇ é»ëáõñë³ï³ñáÕáõÃÛ³Ý Ýí³½»óáõÙ ¨ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óáõÙ, - ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ñ³Ù³ñ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ï³ñµ»ñ ïÇåÇ éÇëÏ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ, - ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïÙ³Ý í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ³é³çÝáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñáßáõÙ, - ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÇ ÉáõÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ýÇݳÝë³íáñÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßï ͳí³ÉÇ áñáßáõÙ, - ï³ñµ»ñ ï»ë³ÏÇ Ã³÷áÝÝ»ñÇ Í³í³ÉÇ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ¹ñ³Ýó Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ Ýí³½»óáõÙ,

- Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÝÓݳϳ½ÙÇ å³ï³ë˳ݳïíáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óáõÙ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý Ýå³ï³Ïáí: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹ÇïÇ ·É˳íáñ ËݹÇñÁ ïíÛ³É Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý Ï³Ù Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³å³ï³ë˳ݻóáõÙÝ ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Çñ³í³Ï³Ý ÝáñÙ»ñÇÝ: ²Û¹ Å³Ù³Ý³Ï û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý Ñ»ï¨Û³É Ù»Ãá¹Ý»ñÁ՝ Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏÇ ¨ µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝ, ѳñó³Ã»ñÃÇϳíáñÙ³Ý Ù»Ãá¹ ¨ ÑÇÙÝ³Ï³Ý µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ (ÑáõÙùÇ ¨ ÝÛáõûñÇ)՝ çñÇ, ³ÕïáïÇã ÝÛáõûñÇ Ñ³ßí»ÏßéÇ ¨ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÇ Ù»Ãá¹, ÇÝãå»ë ݳ¨ Éáõë³Ýϳñ³Ñ³ÝÙ³Ý, µÝ³Ï³Ý ã³÷áõÙÝ»ñÇ Ù»Ãá¹Ý»ñ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ϳé³í³ñáõÙÁ (ٻݻçÙ»ÝÃ) µÝ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ ³Ýíï³Ý· ϳé³í³ñáõÙÝ ¿, áñÁ áñáßíáõÙ ¿ ÇÝãå»ë ϳé³í³ñíáÕ ûµÛ»ÏïÇ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ³ÛÝå»ë ¿É ϳé³í³ñãÇ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñáí: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝÃÇ ³é³ñÏ³Ý Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ·áñÍÁÝóó ¿, áñÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³¹ñáõÙÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ»ï: Ü»ñϳ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳųÙÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝÃÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ §Ù³ñ¹ - Ï»ÝëáÉáñï¦ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ½³ñ·³óÙ³Ý ·Çï³Ï³Ýáñ»Ý ÑÇÙݳíáñí³Í ³ÛÝ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ ¿, áñÁ Ýå³ï³Ï³áõÕÕí³Í ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ µÝáõÃÛ³Ý Ïá¿íáÉÛáõódzÛÇÝ, ¨ áñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ Ùß³ÏíáõÙ »Ý ϳé³í³ñÙ³Ý Ù»Ãá¹³µ³Ý³Ï³Ý ¨ ϳ½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñÁ: 20-ñ¹ ¹³ñÇ í»ñçÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝÃÇ áÉáñïáõÙ Ùß³Ïí»É »Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñ՝ ISO 14000: ÆëÏ 21-ñ¹ ¹³ñÇ ëϽµÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝÃÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃáõÕÃÁ ISO 14001 ëï³Ý¹³ñïÝ ¿՝ §¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç û·ï³·áñÍÙ³Ý Ù³ëݳ·Çï³óáõÙ ¨ ջϳí³ñáõÙ¦: ì»ñçÇÝë »Ýó¹ñáõÙ ¿, áñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ٻݻçÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ý ÇÝï»·ñí³Í ¿ ïíÛ³É Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý ÁݹѳÝáõñ ѳٳϳñ·Ç Ñ»ï: ²ñ¹Ûáõݳµ»ñ³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³ÝÓݳ·ÇñÁ ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ-ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ÷³ëï³ÃáõÕà ¿, áñÇ Ù»ç

ÙïÝáõÙ »Ý ïíÛ³É Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó û·ï³·áñÍíáÕ é»ëáõñëÝ»ñÇ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³Û¹ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ïíÛ³ÉÝ»ñ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³ÝÓݳ·ÇñÁ Ùß³ÏíáõÙ ¿ Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ¨ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ»óíáõÙ ¿ ï³ñ³Íù³ÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ»ï: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³ÝÓݳ·ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý ÑÇÙù »Ý ѳݹÇë³ÝáõÙ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ñï³¹ñ³Ï³Ý óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ, ê²-Ç (ë³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ³ñï³Ý»ïáõÙ) ѳßí³ñÏÝ»ñÇ Ý³Ë³·ÇÍÁ, ê²Ð-Ç (ë³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ³ñï³Ñáëù) ÝáñÙ»ñÁ, µÝû·ï³·áñÍÙ³Ý ÃáõÛÉïíáõÃÛáõÝÁ, ó÷áÝÝ»ñÇ í»ñ³û·ï³·áñÍÙ³Ý ë³ñù»ñÇ ¨ ϳéáõÛóÝ»ñÇ ³ÝÓݳ·ñ»ñÁ, å»ï³Ï³Ý íÇ׳ϳ·ñ³Ï³Ý ѳßí»ïíáõÃÛ³Ý Ó¨»ñÁ: ²Ûëï»Õ Ý»ñϳ۳óíáõÙ »Ý Ó»éݳñÏáõÃÛ³Ý Ù³ëÇÝ ÁݹѳÝáõñ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ñï³¹ñ³ÝùÇ, ÑáõÙùÇ, ó÷áÝÝ»ñÇ Í³í³ÉÝ»ñÇ, ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïÙ³Ý ¹ÇÙ³ó í׳ñáõÙÝ»ñÇ ã³÷Ç ¨ ³ÛÉÝÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ: Þز¶-Ç (Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ) Ýå³ï³ÏÝ ¿ µÝ³ÏáõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ, Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý ¨ µ³ñ»Ï»óáõÃÛ³Ý íñ³ ï³ñµ»ñ ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ϳï³ñíáÕ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µ³ó³Ñ³ÛïáõÙÁ ¨ ϳÝ˳ï»ëáõÙÁ: Þز¶-Ç Ù»ç ÙïÝáõÙ »Ý Ï»ÝëáÉáñïÇ µáÉáñ µ³Õ³¹ñ³Ù³ë»ñÁ՝ ÑáÕÁ, û¹Á, çáõñÁ, ýÉáñ³Ý, ý³áõݳÝ, ÏÉÇÙ³Ý, ɳݹ߳ýïÁ, µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý Ñáõß³ñÓ³ÝÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉ ÝÛáõÃ³Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñ: ØÇç³í³ÛñÇ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý Ñ³Ù³ñ û·ï³·áñÍíáõÙ »Ý ï³ñµ»ñ µÝáõó·ñ»ñ, áñáÝù ÏáãíáõÙ »Ý ÇݹÇϳïáñÝ»ñ (óáõó³ÝÇßÝ»ñ), Çݹ»ùëÝ»ñ, ã³÷³ÝÇßÝ»ñ ¨ ³ÛÉÝ: Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ï³ñµ»ñ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ í»ñ³ÑëÏÙ³Ý ·áñÍÁÝóóáõÙ áõñáõÛÝ ï»Õ ¿ ½µ³Õ»óÝáõÙ Ýáñ ã³÷³ÝÇßÇ ÙÇç³í³ÛñÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý (¹»·ñ³¹³ódz) ³ñ³·áõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ, áñï»Õ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý ËݹÇñÁ Éáõë³µ³ÝíáõÙ ¿ áã û ëï³ïÇÏ, ³ÛÉ ¹ÇݳÙÇÏ íÇ׳ÏáõÙ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÇݹÇϳïáñÁ ѳٳϳñ·Ç ϳ٠·áñÍÁÝóóÇ µÝáñáß óáõóÇã ¿, áñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áñ³Ï³Ï³Ý ¨ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÇݹÇϳïáñÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý, ³ÝÃñáåá¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý (³½¹»óáõÃÛáõÝ Ù³ñ¹áõ ¨ Ýñ³ åáåáõÉÛ³ódzÛÇ íñ³), é»ëáõñë³ÛÇÝ ïÝï»ë³Ï³Ý (³½¹»óáõÃÛáõÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝ - µÝáõÃÛáõÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç íñ³),

ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý (ïÝï»ë³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ¨ ÏÛ³ÝùÇ áñ³ÏÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ): äɳݳíáñíáÕ ó³Ýϳó³Í ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ ¿ÏáÉá·Ç³å»ë å»ïù ¿ ÑÇÙݳíáñí³Í ÉÇÝÇ, áñÇ Ó¨»ñÇó Ù»ÏÁ Þز¶-Ý ¿: Þز¶-Ç ³ñ¹ÛáõÝùÝ»ñÁ »Ýóϳ »Ý å»ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛ³Ý ùÝݳñÏÙ³Ý ¨ ѳٻٳïíáõÙ »Ý ÙÛáõë ݳ˳·Í³ÛÇÝ ÷³ëï³ÃÕûñÇ Ñ»ï: Þز¶-Ç ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ñ¹ÛáõÝùÁ ݳ˳ï»ëíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÏáÕÙÇó ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ù³ëßﳵݻñÇ ¨ µÝáõÛÃÇ Ù³ëÇÝ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ëï³óáõÙÝ ¿, ¹ñ³ Ñ»ï ϳåí³Í ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñÇ ÇÙ³óáõÃÛáõÝÁ ¨ ¹ñ³Ýó Ñݳñ³íáñ Ýí³½»óáõÙÁ:

1.9. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ ÝáñÙ³íáñáõÙÁ Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³Ï ³ë»Éáí ѳëϳÝáõÙ »Ýù ³Û¹ ÙÇç³í³ÛñÇ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹áõ ýǽÇáÉá·Ç³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇÝ: سñ¹áõ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³Ûñ ¿ ѳٳñíáõÙ µÝ³Ï³Ý, ³ß˳ï³í³ÛñÇ ¨ µÝ³ÏáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ: ²Û¹ µáÉáñ ÙÇç³í³Ûñ»ñÇó ¿ Ï³Ëí³Í µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÏÛ³ÝùÇ ï¨áÕáõÃÛáõÝÁ, ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ, ÑÇí³Ý¹³óáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ ¨ ³ÛÉÝ: Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ ÝáñÙ³íáñáõÙÝ û¹Ç, çñÇ, ÑáÕÇ, ëÝÝ¹Ç ¨ ³ÛÉ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÙÇ ß³ñù óáõó³ÝÇßÝ»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó ٳϳñ¹³ÏÝ»ñÇ ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ ¿ (ûñÇݳÏ՝ û¹áõÙ û½áÝÇ ù³Ý³ÏÁ, ÙÇç³í³ÛñáõÙ ³ÕÙáõÏÁ, çñáõ٠ͳÝñ Ù»ï³ÕÝ»ñÇ å³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁ), áñáÝù ϳñ¨áñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ÏÛ³ÝùÇ ¨ ¹ñ³ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ: ÜáñÙ³íáñÙ³Ý Ýå³ï³ÏÁ Ù³ñ¹áõ ÏáÕÙÇó ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ áõÝ»ó³Í ³½¹»óáõÃÛ³Ý ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ áñáßáõÙÝ ¿: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÙÁ å»ïù ¿ ³å³ÑáíÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛáõÝÁ, å³Ñå³ÝÇ Ù³ñ¹áõ, ϻݹ³ÝÇÝ»ñÇ ¨ µáõÛë»ñÇ ·»Ý»ïÇÏ³Ï³Ý ýáݹÁ, ³å³ÑáíÇ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍáõÙÝ áõ í»ñ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝÁ: ê³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ íݳë³Ï³ñ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹ñ³Ýó áñáßÙ³Ý Ù»Ãá¹Ý»ñÁ ųٳݳϳíáñ µÝáõÛà áõÝ»Ý ¨ ϳñáÕ »Ý ϳï³ñ»É³·áñÍí»É ·ÇïáõÃÛ³Ý ¨ ï»ËÝÇϳÛÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ»ï ½áõ·ÁÝóó՝ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ÙÇç³½·³ÛÇÝ ëï³Ý57

¹³ñïÝ»ñÁ: Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ ¨ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÝ »Ý. 1. àñ³ÏÇ ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñ (ë³ÝÇï³ñ³ÑÇ·Ç»ÝÇÏ). - íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ êÂÊ (ë³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ËïáõÃÛáõÝ), - íݳë³Ï³ñ ýǽÇÏ³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ êÂØ (ë³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ Ù³Ï³ñ¹³Ï)՝ é³¹Çá³ÏïÇíáõÃÛáõÝ, ³ÕÙáõÏ, íǵñ³ódz, Ù³·ÝÇë³Ï³Ý ¨ ¿É»Ïïñ³Ù³·ÝÇë³Ï³Ý ¹³ßï»ñ ¨ ³ÛÉÝ): 2. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñ. - íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ë³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ³ñï³Ý»ïáõÙ (ê²), - íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ë³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ³ñï³Ñáëù (ê²Ð): 3. гٳÉÇñ (ÏáÙåÉ»ùë) ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñ. - ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ë³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý µ»éÝí³ÍáõÃÛáõÝ՝ ê¾´ (³ÝÃñáåá·»Ý µÝáõÛÃÇ): êÂÊ-Ý ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñáõÙ (û¹áõÙ, ÑáÕáõÙ, çñáõÙ, ëÝݹ³ÙûñùáõÙ) ³ÕïáïÇã ÝÛáõûñÇ ³ÛÝ ù³Ý³ÏÝ ¿, áñÁ Ù³ñ¹áõ íñ³ Ùßï³Ï³Ý ϳ٠å³ï³Ñ³Ï³Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ãÇ áõÝ»ÝáõÙ Ýñ³ ³éáÕçáõÃÛ³Ý íñ³ ¨ ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ѻ勉ÝùÝ»ñ ãÇ ³é³ç³óÝáõÙ ë»ñÝ¹Ç Ùáï: êÂÊ-Ý Ñ³ßí³ñÏíáõÙ ¿ ó³Ýϳó³Í µ³Õ³¹ñÇãÇ ÙdzíáñÇ Ù»ç (Ù·/Ù3, Ù·/É, Ù·/Ï· ¨ ³ÛÉÝ): ²ÛÝ Ñ³ëï³ïíáõÙ ¿ ѳٳÉÇñ áõëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÑÇÙ³Ý íñ³, áñÇ áñáßÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ñ³ßíÇ »Ý ³éÝíáõ٠ݳ¨ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϻݹ³ÝÇÝ»ñÇ, µáõÛë»ñÇ, ÙÇÏñáûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ íñ³: Ü»ñϳÛáõÙë èáõë³ëï³ÝáõÙ ·áñÍáõÙ »Ý ³í»ÉÇ ù³Ý 1900 íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ êÂÊ-Ý»ñ çñ³í³½³ÝÝ»ñÇ, 500-Á՝ û¹Ç, 130-Á՝ ÑáÕÇ Ñ³Ù³ñ: ²ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ û¹áõÙ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ·ïÝíáõÙ »Ý ÙÇ ù³ÝÇ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñ, ³å³ êÂÊ-Ý Ñ³ëï³ïíáõÙ ¿՝ Áëï ¹ñ³Ýó ÷áËáõŻճóÝáÕ Ý»ñ·áñÍáõÃÛ³Ý, ûñÇݳÏ՝ ³ó»ïáÝÁ ¨ ý»ÝáÉÁ, ÍÍÙµÇ ¹ÇûùëǹÁ ¨ ý»ÝáÉÁ, ³½áïÇ ¹ÇûùëǹÁ ¨ ýáñٳɹ»ÑǹÁ, ÍÍÙµÇ ¹ÇûùëǹÁ ¨ ³½áïÇ ¹ÇûùëǹÁ, ÍÍÙµÇ ¹ÇûùëǹÁ ¨ H2S-Á, óÇÏÉáÑ»ùë³ÝÁ ¨ µ»Ý½áÉÁ ¨ ³ÛÉÝ: ºÃ» ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó ³ñï³Ý»ïíáÕ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÝ ³ÙµáÕçáõÃÛ³Ùµ ϳ٠ٳë³Ùµ ÷á˳ñÏíáõÙ »Ý ³í»ÉÇ

Ãáõݳíáñ ÝÛáõûñÇ, ³å³ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳßí³ñÏÝ»ñÁ ϳï³ñ»É Ýáñ ³é³ç³óáÕ Ãáõݳíáñ ÝÛáõûñÇ Ñ³Ù³ñ: ØÃÝáÉáñï³ÛÇÝ ÙÇ ß³ñù íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ÙdzųٳݳÏÛ³ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ, »ñµ ¹ñ³Ýó ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ·áõÙ³ñí»É, ³å³ ·áõÙ³ñ³ÛÇÝ ËïáõÃÛáõÝÁ ãå»ïù ¿ ³ÝóÝÇ Ù»ÏÇó՝ C3 C1 C2 Cn + + + ... ≤ 1, êÂÊ 1 êÂÊ 2 êÂÊ 3 êÂÊ n áñï»Õ C1, C2, Cn-Á íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ËïáõÃÛáõÝÝ ¿ ÙÃÝáÉáñï³ÛÇÝ û¹áõÙ, ÝáõÛÝ ÝÙáõßÇ Ù»ç, Ù·/Ù3, êÂÊ1, êÂÊ2, êÂÊn-Á՝ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ Ñ³Ù³å³ï³ëË³Ý ë³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ËïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, Ù·/Ù3: ØÃÝáÉáñï³ÛÇÝ û¹Ç áñ³ÏÇ ÝáñÙ³íáñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï û·ï³·áñÍáõÙ »Ý ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ·áïáõ, ³é³í»É³·áõÛÝ Ù»Ï³Ý·³ÙÛ³ ¨ ûñ³Ï³Ý ÙÇçÇÝ êÂÊ-Ý»ñ: ²ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ·áïáõ û¹Ç êÂÊ-Ý íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ³ÛÝ ³é³í»É³·áõÛÝ ù³Ý³ÏÝ ¿ û¹áõÙ, áñÁ, µ³óÇ ÏÇñ³ÏÇ ûñ»ñÇó, ß³µ³Ãí³ ÙÛáõë ûñ»ñÇÝ 8-ųÙÛ³ (ß³µ³ÃÁ 41 ųÙ) ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ é»ÅÇÙÇ ¹»åùáõÙ, ³ÙµáÕç ³ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ Ù³ñ¹áõ íñ³ µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ãÇ ·áñÍáõÙ: ²ß˳ï³Ýù³ÛÇÝ ·áïáõ û¹Á ѳßíáõÙ »Ý ѳï³ÏÇó ÙÇÝ㨠2 Ù µ³ñÓñáõÃÛáõÝÁ: ²é³í»É³·áõÛÝ Ù»Ï³Ý·³ÙÛ³ êÂÊ-Ý û¹áõÙ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ³é³í»É³·áõÛÝ ù³Ý³ÏÝ ¿, áñÁ 20 ñáå» ï¨áÕáõÃÛ³Ùµ ßÝã»Éáõ ¹»åùáõÙ Ù³ñ¹áõ Ùáï ãÇ ³é³ç³óÝáõÙ é»ýÉ»Ïïáñ³ÛÇÝ é»³Ïódzݻñ (ÑáïÇ ½·³óáÕáõÃÛáõÝ, ÉáõÛëÇ Ýϳïٳٵ ³ãù»ñÇ ½·³ÛáõÝáõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝ ¨ ³ÛÉÝ): ú¹Ç ÙÇçÇÝ êÂÊ-Ý û¹áõÙ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõÃÇ ³ÛÝ ³é³í»É³·áõÛÝ ù³Ý³ÏÝ ¿, áñ ³ÙµáÕç ÏÛ³ÝùÇ ÁÝóóùáõÙ ßÝã»Éáõ ¹»åùáõÙ Ù³ñ¹áõ íñ³ áõÕÕ³ÏÇ Ï³Ù ³ÝáõÕÕ³ÏÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝ ãÇ ·áñÍáõÙ: æñ³ÛÇÝ ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ êÂÊ-Ý ËÙ»Éáõ çñáõÙ ¨ ÓÏݳµáõÍ³Ï³Ý çñ³í³½³ÝÝ»ñáõÙ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ³ÛÝ ³é³í»É³·áõÛÝ ù³Ý³ÏÝ ¿, áñÁ Ù³ñ¹áõ ³ÙµáÕç ÏÛ³ÝùáõÙ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÓÏÝ»ñÇ åáåáõÉÛ³ódzݻñÇ íñ³ µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ãÇ ·áñÍáõÙ: ÐáÕÇ áñ³ÏÇ ÝáñÙ³íáñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï û·ï³·áñÍáõÙ »Ý í³ñ»É³ß»ñïáõÙ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ êÂÊ-Ý, áñÁ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõÃÇ

³é³í»É³·áõÛÝ ³ÛÝ ù³Ý³ÏÝ ¿, áñÁ ãå»ïù ¿ áõݻݳ áõÕÕ³ÏÇ ¨ ³ÝáõÕÕ³ÏÇ µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛ³Ý, ÑáÕÇ µ»ññÇáõÃÛ³Ý, ¹ñ³ ÇÝùݳٳùñÙ³Ý Ñ³ïÏáõÃÛ³Ý íñ³ ¨ ãÇ Ñ³Ý·»óÝáõÙ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ Ïáõï³ÏÙ³ÝÁ ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý Ù߳ϳµáõÛë»ñáõÙ: êÝݹ³ÙûñùÇ áñ³ÏÇ ÝáñÙ³íáñÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï û·ï³·áñÍáõÙ »Ý êÂÊ-Ý ëÝݹ³ÙûñùáõÙ, áñÁ ïíÛ³É ëÝݹ³ÙûñùáõÙ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõÃÇ ³ÛÝ ³é³í»É³·áõÛÝ ù³Ý³ÏÝ ¿, áñÝ ³Ýë³Ñٳݳ÷³Ï ï¨³Ï³Ý Å³Ù³Ý³Ï û·ï³·áñÍ»Éáõ ¹»åùáõÙ ãÇ íݳëáõÙ Ù³ñ¹áõ ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ ¨ ãÇ ³é³ç³óÝáõÙ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ: Æ ï³ñµ»ñáõÃÛáõÝ ùÇÙÇ³Ï³Ý ¨ áñáß Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ³ÕïáïÇãÝ»ñÇ՝ ýǽÇÏ³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÁ Ï»ÝëáÉáñïÇ Ñ³Ù³ñ Ýáñ »ñ¨áõÛÃÝ»ñ ã»Ý: ì»ñçÇÝ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñë ³Û¹ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ÝáñÙ³íáñÙ³Ý ³ÝÑñ³Å»ßïáõÃÛáõÝÁ å³Ûٳݳíáñí³Í ¿ ¹ñ³Ýó ³í»É³óٳٵ, ï¨áÕáõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛ³Ùµ ¨ é»ÅÇÙÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñáí, ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ñ»ï áã µÝáñáß Ï³å»ñÇ ¹ñë¨áñٳٵ: üǽÇÏ³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÁ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ³Ýµ³Å³Ý»ÉÇ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÝ »Ý, áñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ùµ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ó»É ¿íáÉÛáõódzÝ, áõëïÇ Ï»Ý¹³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÝ ³Ûë ϳ٠³ÛÝ ã³÷áí ѳñÙ³ñí³Í »Ý ¹ñ³Ýó: üǽÇÏ³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ÝáñÙ³Ý áã û ¹ñ³ ÉñÇí µ³ó³Ï³ÛáõÃÛáõÝÝ ¿, ³ÛÉ ³ñï³Ñ³Ûïí³ÍáõÃÛ³Ý áñáß³ÏÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ: àôëïÇ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ýǽÇÏ³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ ÝáñÙ³íáñáõÙÁ ϳï³ñíáõÙ ¿ »ñ»ù ÝáñÙ³ïÇí³ÛÇÝ Ù»ÍáõÃÛáõÝÝ»ñáí: ¸ñ³Ýù »Ý՝ Ýí³½³·áõÛÝ ³ÝÑñ³Å»ßï ٳϳñ¹³Ï (ܲØ), ûåïÇÙ³É Ù³Ï³ñ¹³Ï (úØ) ¨ ë³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ Ù³Ï³ñ¹³Ï (êÂØ): ø³ÝÇ áñ Ý»ñϳÛáõÙë, áñå»ë ϳÝáÝ, ¹ÇïíáõÙ ¿ ýǽÇÏ³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ µ³ñÓñ³óáõÙ, ³å³ ³Ù»Ý³Ù»Í Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ ëï³ÝáõÙ ¿ êÂØ-Ç Ï³ñ·³íáñáõÙÁ: ê³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ³ñï³Ý»ïáõÙÁ (ê²) ϳ٠³ñï³ÑáëùÁ (ê²Ð) ³ÕïáïÇã ÝÛáõûñÇ ³ÛÝ ³é³í»É³·áõÛÝ ù³Ý³ÏÝ ¿, áñÁ ųٳݳÏÇ ÙdzíáñÇ ÁÝóóùáõÙ ÃáõÛɳïñíáõÙ ¿ ÏáÝÏñ»ï ïíÛ³É Ó»éݳñÏáõÃÛ³ÝÝ ³ñï³Ý»ï»É ÙÃÝáÉáñï ϳ٠µ³ó ÃáÕÝ»É çñ³í³½³Ý (·»ï), Áݹ áñáõÙ ã³é³ç³óÝ»Éáí ³Û¹ ûµÛ»ÏïáõÙ ³ÕïáïÇã ÝÛáõûñÇ êÂÊ-Ç µ³ñÓñ³óáõÙ ¨ ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñ:

Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ë³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý µ»éÝí³ÍáõÃÛáõÝÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³ÝÃñáåá·»Ý ³é³í»É³·áõÛÝ ÇÝï»ÝëÇí ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ¿, áñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝÁ ãÇ Ë³ËïíáõÙ: λÝëáÉáñïÇ Çñ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Ù³ñ¹Á ãÇ Ï³ñáÕ »ÝóñÏí³Í ÉÇÝ»É Ù»Ï ³é³ÝÓÇÝ ÝÛáõÃÇ Ï³Ù ·áñÍáÝÇ Ù»Ïáõë³óí³Í ³½¹»óáõÃÛ³ÝÁ: سñ¹áõ ¨ ÙÛáõë µáÉáñ ϻݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ íñ³ áõÕÕí³Í ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõÝ»Ý µ³ñ¹, µ³½Ù³·áñÍáÝ µÝáõÛÃ: Ü»ñϳÛáõÙë µáÉáñ »ñÏñÝ»ñáõÙ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ÑÇ·Ç»ÝÇÏ ÝáñÙ³íáñáõ٠ϳï³ñ»ÉÇë ѳßíÇ ¿ ³éÝíáõÙ µ³½Ù³·áñÍáÝ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: úñÇݳÏ՝ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÇ ÙÃÝáÉáñï³ÛÇÝ û¹Ç ѳٳñ ѳëï³ïí³Í ¿ ѳٳÉÇñ ³½¹»óáõÃÛ³Ý 56 ·áñÍáÝ: ê³ÝÇï³ñ³ÑÇ·Ç»ÝÇÏ ÝáñÙ³íáñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ûñ·³ÝǽÙÇ íñ³ ³Ýµ³ñ»Ýå³ëï ·áñÍáÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ÝáñÙ³ïÇíÝ»ñÇ Ùß³ÏÙ³Ý »ñ»ù ѳۻó³Ï³ñ·. 1. Þ»Ù³ÛÇÝ Ñ³Û»ó³Ï³ñ·՝ ÑÇÙÝí³Í ³ÛÝ ¹ñáõÛÃÇ íñ³, áñ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÝÛáõÃÇ (·áñÍáÝÇ) ѳٳñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ã³÷³ù³Ý³ÏÝ»ñ, áñáÝóÇó ³í»ÉÇ ó³Íñ ù³Ý³ÏÁ ûñ·³ÝǽÙÇ íñ³ µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ ãÇ ·áñÍáõÙ: ¸ñ³Ýù, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, ߻ٳÛÇÝ ³Ýíï³Ý· ÏáÝó»Ýïñ³ódzݻñÝ »Ý, áñáÝó ٳϳñ¹³Ïáí áñáßíáõÙ ¨ ѳëï³ïíáõÙ ¿ êÂÊ-Ý: 2. èÇëÏÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·, áñÁ áñáßáõÙ ¿ áã û ·áñÍáÝÇ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ß»ÙÁ, ³ÛÉ ë³ÑٳݳÛÇÝ éÇëÏÁ, ÇÝãÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ·»ñ³½³Ýó»É: ¸ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ѳßíÇ ¿ ³éÝíáõÙ, áñ µÝ³ÏãáõÃÛ³ÝÁ ϳñáÕ ¿ ѳëóí»É 5-10 %-Ç ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõ٠ѳí³Ý³Ï³Ý íݳë: ²ÛëÇÝùÝ՝ åáåáõÉÛ³ódzÛÇ ÇÝã-áñ Ù³ëÇÝ Ï³ñáÕ ¿ ѳëóí»É íݳë՝ ³é³Ýó ÁݹѳÝáõñ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³ÝÁ íݳë ѳëóÝ»Éáõ: ²Ûë Ùáï»óáõÙÝ û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ ²ØÜ-áõÙ ¨ ÙÇ ß³ñù »íñáå³Ï³Ý »ñÏñÝ»ñáõÙ. ³ÛÝ ÑÇÙݳíáñíáõÙ ¿ ïÝï»ë³Ï³Ý, ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ Ýϳï³éáõÙÝ»ñáí: 3. ²Ý߻ٳÛÝáõÃÛ³Ý Ñ³Û»ó³Ï³ñ·, áñÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ Ñ»ï¨Û³É ¹ñáõÛÃÝ»ñÇ íñ³. ³) ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ³Ýѳï³Ï³Ý ß»Ù, áñÁ ÷áñÓݳϳÝáñ»Ý áñáßíáõÙ ¿ ³é³ÝÓÇÝ ³ÝѳïÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ,

µ) ߻ٻñÁ å³ÛÙ³Ý³Ï³Ý »Ý, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýù áñáßíáõÙ »Ý ÏÇñ³éíáÕ Ù»Ãá¹Ý»ñÇ ½·³ÛáõÝáõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³Ïáí, ·) ³ÕïáïÇãÝ»ñÇ Ïáõï³ÏÙ³Ý, Ñ»é³íáñ ѻ勉ÝùÝ»ñÇ, ³Ýï³·áÝǽÙÇ, ëÇÝ»ñ·Ç½ÙÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ Ù»ñ ·Çï»ÉÇùÝ»ñÁ ѳñ³µ»ñ³Ï³Ý »Ý:

¶ÈàôÊ 2. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ºì ´Üú¶î²¶àðÌØ²Ü úðºÜøܺðÀ, βÜàÜܺðÀ, êμ´àôÜøܺðÀ ²½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ãí³ù³Ý³ÏÇ ³×Ç ¨ Ýñ³ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÇÝï»ÝëÇíáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óÙ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ٻͳÝáõÙ ¿ ³ÝÃñáåá·»Ý µ»éÝí³ÍáõÃÛáõÝÁ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³: ºí ³Ñ³ ÝÙ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñáõ٠ѳñó ¿ ³é³ç³ÝáõÙ ³Û¹ µ»éÝí³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ¹ÇٳϳÛÙ³Ý ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÇ ¨ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý áõ µÝáõÃÛ³Ý ÷áËѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝù ÑÇÙݳϳÝáõÙ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ »Ý µÝû·ï³·áñÍÙ³Ý åñáó»ëáõÙ: ´³óÇ ¹ñ³ÝÇó՝ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ ÙÇç¨ ÷á˳½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ »ÝóñÏíáõÙ »Ý áñáß³ÏÇ ûñ»ÝùÝ»ñÇ ¨ ϳÝáÝÝ»ñÇ, áñáÝó ÇÙ³óáõÃÛáõÝÁ µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¿ ѳë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ, ÇëÏ ãÇÙ³óáõÃÛáõÝÁ, Áݹѳϳé³ÏÁ, ٻͳóÝáõÙ ¿ ¹ñ³ Ëáó»ÉÇáõÃÛáõÝÁ: ²Û¹ ûñ»ÝùÝ»ñÇ ÇÙ³óáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ×Çßï û·ï³·áñÍ»É µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ, å³Ñå³Ý»É ¹ñ³Ýó í»ñ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝÁ ¨ Ï»ÝëáÉáñïÇ ÇÝùݳí»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÁ, Ïñ׳ï»É ó÷áÝÝ»ñÁ: ´Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ë³Ñٳݳ÷³ÏáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: ºñÏñÇ µáÉáñ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ (¨ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ) ë³Ñٳݳ÷³Ï »Ý: ²Ýëå³é µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÝ ³Ýëå³é »Ý ÙdzÛÝ Ù»ñ ·áÛáõÃÛáõÝÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ѳñ³µ»ñ³Ï³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ ¨ ųÙÏ»ïÝ»ñÇ ³éáõÙáí: §Þ³·ñ»ÝÇ Ï³ßíǦ ûñ»ÝùÁ: ¶Éáµ³É »É³Ï»ï³ÛÇÝ µÝ³é»ëáõñë³ÛÇÝ åáï»ÝódzÉÁ å³ïÙ³Ï³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ ³ÝÁݹѳï ÷áùñ³ÝáõÙ ¿: ²Û¹ ·áñÍÁÝóóÁ ¹³Ý¹³Õ»óÝ»Éáõ ѳٳñ Ù³ñ¹ÏáõÃÛáõÝÇó å³Ñ³ÝçíáõÙ ¿ ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÇ Ï³ï³ñ»É³·áñÍáõÙ: ìï³Ý·³íáñ ýǽÇϳùÇÙÇ³Ï³Ý åñáó»ëÝ»ñÁ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ µÝ³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ µáÉáñ ÑÇ»ñ³ñËdzݻñáõÙ, ¨ µÝ³Ï³Ý §ß³·ñ»ÝÇ Ï³ßíǦ ÷áùñ³óÙ³Ý ³ñ³·áõÃÛáõÝÝ áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳËí³Í ¿ ¹ñ³Ýáí ³åñáÕ Ù³ñ¹Ï³Ýó ÃíÇó: Ü»ñùÇÝ ¹ÇݳÙÇÏ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: ²é³ÝÓÇÝ µÝ³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ¨ ¹ñ³Ýó ÑÇ»ñ³ñËdzݻñÇ ÝÛáõÃÁ, ¿Ý»ñ·Ç³Ý, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛáõÝÁ ¨ ¹ÇݳÙÇÏ³Ï³Ý áñ³ÏÝ»ñÁ ÷áËϳå³Ïóí³Í »Ý

³ÛÝù³Ýáí, áñ ¹ñ³Ýó áñ¨¿ óáõó³ÝÇßÇ ó³Ýϳó³Í ÷á÷áËáõÃÛáõÝ ³é³ç³óÝáõÙ ¿ áõÕ»ÏóáÕ ýáõÝÏóÇáݳÉ-ϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ¨ áñ³Ï³Ï³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù å³Ñå³ÝáõÙ »Ý ѳٳϳñ·Ç ÝÛáõó¿Ý»ñ·»ïÇÏ, ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý ¨ ¹ÇݳÙÇÏ áñ³ÏÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ ·áõÙ³ñÁ, áñï»Õ ³Û¹ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ: ²Ûë ûñ»ÝùÇ ¿ÙåÇñÇÏ (÷áñÓݳϳÝ) ѻ勉ÝùÝ»ñÝ »Ý. ³) ÙÇç³í³ÛñÇ ó³Ýϳó³Í ÷á÷áËáõÃÛáõÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ³é³ç³óÝáõÙ ¿ µÝ³Ï³Ý ßÕÃ³Û³Ï³Ý é»³ÏódzݻñÇ ½³ñ·³óáõÙ, áñáÝù áõÕÕí³Í »Ý ³é³ç »Ï³Í ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ã»½áù³óÙ³ÝÁ ϳ٠Ýáñ µÝ³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ Ó¨³íáñÙ³ÝÁ, áñáÝó ³é³ç³óáõÙÁ ÙÇç³í³ÛñÇ Ý߳ݳϳÉÇó ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ï³ñáÕ ¿ ÁݹáõÝ»É ³Ý¹³éݳÉÇ µÝáõÛÃ, µ) µÝ³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ÝÛáõó¿Ý»ñ·»ïÇÏ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ, ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ¨ ¹ÇݳÙÇÏ áñ³ÏÝ»ñÇ ÷á˳½¹»óáõÃÛáõÝÁ ù³Ý³Ï³å»ë ·Í³ÛÇÝ ã¿, ·) Ëáßáñ ¿Ïáѳٳϳñ·»ñáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ѳñ³µ»ñ³Ï³Ýáñ»Ý ³Ý¹³éݳÉÇ »Ý. ÁÝóݳÉáí ÑÇ»ñ³ñËdzÛáí Ý»ñù¨Çó í»ñ¨՝ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ï»ïÇó ÙÇÝ㨠³ÙµáÕç³Ï³Ý Ï»ÝëáÉáñï, ¹ñ³Ýù ÷áËáõÙ »Ý ·Éáµ³É åñáó»ëÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ ï»Õ³÷áËáõÙ ¹ñ³Ýó ¿íáÉÛáõóÇáÝ Ýáñ ٳϳñ¹³ÏÇ íñ³: â. ¸³ñíÇÝÇ Ñ³ñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý ³ùëÇáÙ³Ý: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ ï»ë³Ï ѳñÙ³ñí³Í ¿ Ëëïáñ»Ý áñáß³ÏÇ, Çñ ·áÛáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ Ûáõñ³ï»ë³Ï å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇÝ: â. ¸³ñíÇÝÇ ë³Ñٳݳ÷³Ï ³×Ç ûñ»ÝùÁ: Ø»Ï ½áõÛ· ³ÝѳïÇ ë»ñáõݹÁ, µ³½Ù³Ý³Éáí »ñÏñ³ã³÷³Ï³Ý åñá·ñ»ëdzÛáí, Ó·ïáõÙ ¿ ·ñ³í»É ³ÙµáÕç »ñÏñ³·áõݹÁ, ë³Ï³ÛÝ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ë³Ñٳݳ÷³ÏáÕ áõÅ»ñ, áñáÝù ËáãÁݹáïáõÙ »Ý ¹ñ³Ý: ¾. лÏÏ»ÉÇ ¨ ö. ØÛáõÉÉ»ñÇ Ï»Ýë³·»Ý»ïÇÏ³Ï³Ý ûñ»ÝùÁ: ò³Ýϳó³Í ³Ýѳï ûÝï᷻ݻ½Ç (³Ýѳï³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙ) í³Õ ÷áõÉ»ñáõÙ ÏñÏÝáõÙ ¿ ݳËáñ¹ ë»ñáõݹݻñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ·Í»ñÁ. ³ÛÉ Ëáëù»ñáí ûÝï᷻ݻ½Á ýÇÉ᷻ݻ½Ç (ï»ë³ÏÇ ¿íáÉÛáõóÇáÝ ½³ñ·³óáõÙ) ϳñ× ÏñÏÝáõÃÛáõÝÝ ¿: ì. ì»ñݳ¹ëÏáõ ûñ·³ÝǽÙÇ ¨ ÙÇç³í³ÛñÇ ÙdzëÝáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: ÎÛ³ÝùÁ ½³ñ·³ÝáõÙ ¿ ÝÛáõûñÇ ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý Ùßï³Ï³Ý

÷á˳ݳÏáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ÑáëùÇ µ³½³ÛÇ íñ³ ÙÇç³í³ÛñÇ ¨ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ÙdzëÝáõÃÛ³Ý Ù»ç: ì. ì»ñݳ¹ëÏáõ ϻݹ³ÝÇ ÝÛáõÃÇ ýǽÇϳùÇÙÇ³Ï³Ý ÙdzëÝáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: ºñÏñÇ ³ÙµáÕç ϻݹ³ÝÇ ÝÛáõÃÁ ýǽÇϳùÇÙdzϳÝáñ»Ý

ÙdzëÝ³Ï³Ý ¿: ÎÛ³ÝùÁ ºñÏñÇ Ï»Õ¨Ç ùÇÙÇ³Ï³Ý ³Í³ÝóÛ³ÉÝ ¿:

ì. ì»ñݳ¹ëÏáõ ѳëï³ïáõÝáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: λݹ³ÝÇ ÝÛáõÃÇ ù³Ý³ÏÁ ïíÛ³É »ñÏñ³µ³Ý³Ï³Ý ųٳݳϳßñç³ÝÇ Ñ³Ù³ñ ѳëï³ïáõÝ ¿: ì. ì»ñݳ¹ëÏáõ ³ïáÙÝ»ñÇ Ï»Ýë³ÍÇÝ ï»Õ³ß³ñÅÇ ûñ»ÝùÁ: ºñÏñ³·Ý¹Ç ٳϻñ¨áõÛÃÇ íñ³ ¨ Ï»ÝëáÉáñïáõÙ ÁݹѳÝñ³å»ë ùÇÙÇ³Ï³Ý ï³ññ»ñÇ ï»Õ³ß³ñÅÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ϳ٠ϻݹ³ÝÇ ÝÛáõÃÇ Ù³ëݳÏóáõÃÛ³Ùµ, ϳ٠ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ÙÇ ÙÇç³í³ÛñáõÙ, áñï»Õ »ñÏñ³ùÇÙÇ³Ï³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý ϻݹ³ÝÇ ÝÛáõÃáí û° ³ÝóÛ³ÉáõÙ, û° Ý»ñϳÛáõÙ: ´»ññÇáõÃÛ³Ý (µ»ñù³ïíáõÃÛ³Ý) µ³ñÓñ³óÙ³Ý ûñ»ÝùÁ: ¶ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛ³Ý í³ñÙ³Ý ³·ñáï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ åñá·ñ»ëÇí ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí µ»ñù³ïíáõÃÛáõÝÁ µ³ñÓñ³ÝáõÙ ¿, ÇëÏ ÑáÕÇ µ»ññÇáõÃÛáõÝÁ՝ áã: ä³ïñ³ëïÇ ³ñï³¹ñ³ÝùÇ µÝ³ï³ñáÕáõÃÛ³Ý Ýí³½Ù³Ý ûñ»ÝùÁ: гë³ñ³Ï³Ï³Ý ³ñï³¹ñ³ÝùÇ ÙÇçÇݳóí³Í ÙdzíáñÇ Ù»ç µÝ³Ï³Ý ÝÛáõÃÇ ï»ë³Ï³ñ³ñ å³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁ å³ïٳϳÝáñ»Ý ¨ ³Ýß»Õáñ»Ý Ýí³½áõÙ ¿: ê³Ï³ÛÝ ¹³ ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ, áñ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý åñáó»ëáõÙ ùÇã µÝ³Ï³Ý ÝÛáõà ¿ Ý»ñ·ñ³ííáõÙ: Àݹѳϳé³ÏÁ, ¹ñ³ ù³Ý³ÏÝ ³í»É³ÝáõÙ ¿, ë³Ï³ÛÝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï ³ñï³Ý»ïíáõÙ ¿ ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç û·ï³·áñÍíáÕ µÝ³Ï³Ý ÝÛáõÃÇ 95-98 %-Á: Ü»ñϳÛáõÙë ѳë³ñ³Ï³Ï³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ³í»ÉÇ ùÇã µÝ³Ï³Ý ÝÛáõà ¿ û·ï³·áñÍíáõÙ, ù³Ý Ñ»é³íáñ ³ÝóÛ³ÉáõÙ, ÇÝãÁ ϳåí³Í ¿ Ý»ñϳ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ñ»ï: ¶»Ý»ïÇÏ³Ï³Ý µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: ´áÉáñ ϻݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÁ ·»Ý»ïÇÏáñ»Ý ï³ñµ»ñ »Ý ¨ Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý ³í»É³óÙ³Ý ÙÇïáõÙ áõÝ»Ý: ¶»Ý»ïÇÏáñ»Ý »ñÏáõ µ³ó³ñÓ³Ï ÝÙ³Ý ³ÝѳïÝ»ñ (µ³óÇ Ù»Ï µççÇó ³é³ç³ó³Í »ñÏíáñÛ³ÏÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ µ³ó³éáõÃÛáõÝÝ»ñÇ) ¨, ³é³í»É ¨ë, ï»ë³ÏÝ»ñ µÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ã»Ý ϳñáÕ ÉÇÝ»É:

Ä. ÎÛáõí»Ç Ïáé»ÉÛ³ódzÛÇ ûñ»ÝùÁ: úñ·³ÝǽÙáõÙ, ÇÝãå»ë ³ÙµáÕç³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ, µáÉáñ Ù³ë»ñÁ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ »Ý Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇÝ, ÇÝãå»ë Áëï ϳéáõóí³ÍùÇ, ³ÛÝå»ë ¿É Áëï ýáõÝÏódzÛÇ: úñ·³ÝǽÙÇ ÙÇ Ù³ëÇ Ï³Ù ³é³ÝÓÇÝ ýáõÝÏódzÛÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ ³ÝËáõë³÷»ÉÇáñ»Ý ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ÙÛáõë Ù³ë»ñÇ ¨ ýáõÝÏódzݻñÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý: ¾Ý»ñ·Ç³ÛÇ (¶. ¨ ¾. ú¹áõÙÝ»ñ) ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý (Ü.ü. è»ÛÙ»ñë) Ù³ùëÇٳɳóÙ³Ý ûñ»ÝùÁ: ¶áÛ³ï¨Ù³Ý ³Ù»Ý³Ù»Í ß³Ýë»ñáí ûÅïí³Í ¿ ³ÛÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Á, áñÝ ³Ù»Ý³µ³ñÓñ ³ëïÇ׳Ýáí Ýå³ë‐ ïáõÙ ¿ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ¨ ï»Õ»Ï³ïíáõÃÛ³Ý ÙáõïùÇÝ, Ùß³ÏÙ³ÝÁ ¨ ³ñ¹Ûáõ‐ ݳí»ï û·ï³·áñÍÙ³ÝÁ. ÝÛáõûñÇ ³é³í»É³·áõÛÝ ù³Ý³ÏÇ ÙáõïùÁ ãÇ »ñ³ß˳íáñáõ٠ѳٳϳñ·Ç ѳçáÕáõÃÛáõÝÁ Ùñó³Ïó³ÛÇÝ å³Ûù³ñáõÙ: ì.Æ. ì»ñݳ¹ëÏáõ ¨ ¾.ê. ´³áõ»ñÇ Ï»Ýë³ÍÇÝ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ Ù³ùëÇÙáõÙÇ ûñ»ÝùÁ: ò³Ýϳó³Í Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ϳ٠ÏÇë³³Ýϻݹ³Ý ѳٳϳñ·, ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ñ»ï ÉÇÝ»Éáí ¹ÇݳÙÇÏ ß³ñÅÙ³Ý Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏáõÙ ¨ ½³ñ·³Ý³Éáí ¿íáÉÛáõóÇáÝ Ï»ñåáí, ³í»É³óÝáõÙ ¿ Çñ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³, »Ã» ¹ñ³Ý ã»Ý ˳ݷ³ñáõÙ ³ñï³ùÇÝ ·áñÍáÝÝ»ñÁ: λÝëáÉáñïÇ ³Ý÷á˳ñÇÝ»ÉÇáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: λÝëáÉáñïÝ ³ÝÑݳñ ¿ ÷á˳ñÇÝ»É ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ÙÇç³í³Ûñáí: ¾íáÉÛáõódzÛÇ ³Ý¹³éݳÉÇáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ (È. ¸áÉÉá): úñ·³ÝǽÙÁ (åáåáõÉÛ³ódz, ï»ë³Ï) ãÇ Ï³ñáÕ áõÝ»Ý³É ½³ñ·³óÙ³Ý Ñ»ïÁÝÃ³ó ¨ Ñ³ÛïÝí»É ݳËÏÇÝ íÇ׳ÏáõÙ, ÇÝãåÇëÇÝ ¿ÇÝ Ýñ³ ݳËÝÇÝ»ñÁ ¿íáÉÛáõ‐ óÇáÝ ½³ñ·³óÙ³Ý Ý³Ëáñ¹ ÷áõÉ»ñáõÙ: úñ·³ÝǽÙÝ»ñÝ Çñ»Ýó ½³ñ·³ó‐ Ù³Ý ÁÝóóùáõÙ ã»Ý ϳñáÕ ÏñÏÝ»É ï»ë³ÏÇ ýÇÉ᷻ݻïÇÏ íÇ׳ÏÝ»ñÁ: úñÇݳÏ՝ Ù³ñ¹Á (homo sapiens) ãÇ Ï³ñáÕ ÏñÏÝ»É åÇï»Ï³ÝÃñáåÇ Ï³Ù Ý»³Ý¹»ñóÉÛ³Ý Ù³ñ¹áõ ½³ñ·³óÙ³Ý ÷áõÉ»ñÁ: ¾íáÉÛáõódzÛÇ ï»Ù‐ å»ñÝ ³ñ³·³ÝáõÙ »Ý, ù³Ý½Ç ³×áõÙ ¿ Ï»Ýë³Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ µ³ñ¹áõ‐ ÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ: úñ»ÝùÁ ϳñáÕ ¿ ï³ñ³Íí»É ݳ¨ ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ íñ³, áñáÝù ã»Ý ϳñáÕ ÏñÏÝí»É, áñáíÑ»ï¨ ã»Ý ϳñáÕ ÏñÏÝí»É ¹ñ³Ýó ϳ½ÙÇ Ù»ç ÙïÝáÕ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÁ: Úáõ. ÈǵÇËÇ í»ñ³¹³ñÓÇ ûñ»ÝùÁ: ¶ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛ³Ý Ù»ç ÑáÕÇÝ å»ïù ¿ í»ñ³¹³ñÓíÇ ³ÛÝù³Ý ëÝݹ³ÝÛáõÃ, áñù³Ý µáõÛë»ñÁ í»ñóÝáõÙ »Ý ÑáÕÇó, ѳϳé³Ï ¹»åùáõÙ ÑáÕÁ Ϲ³¹³ñÇ µ»ñù ï³É:

Î.². îÇÙÇñÛ³½¨Á ¨ ¸.Ü. äñÛ³ÝÇßÝÇÏáíÁ ³Ûë ûñ»ÝùÝ ³Ýí³Ý»É »Ý ·Ç‐ ïáõÃÛ³Ý Ù»Í³·áõÛÝ Ó»éùµ»ñáõÙÝ»ñÇó Ù»ÏÁ: Úáõ. ÈǵÇËÇ ÙÇÝÇÙáõÙÇ ûñ»ÝùÁ: úñ·³ÝǽÙÇ ¹ÇÙ³óÏáõÝáõ‐ ÃÛáõÝÝ áõ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ áñáßíáõÙ »Ý Ýñ³ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý å³‐ ѳÝçÝ»ñÇ ßÕóÛÇ ³Ù»Ý³ÃáõÛÉ ûÕ³ÏáõÙ: úñÇݳÏ՝ µáõÛë»ñÇ µ»ñù³‐ ïíáõÃÛáõÝÁ ϳËí³Í ¿ ³ÛÝ ·áñÍáÝÇó, áñÁ ÑáÕÇ Ù»ç Ýí³½³·áõÛÝ ã³÷áí ¿ ³ñï³Ñ³Ûïí³Í: ²ÛëÇÝùÝ՝ Ýí³½³·áõÛÝ ·áñÍáÝÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ·»ñ³Ï³ÛáÕ (ÝÏ. 2.1):

ÜÏ. 2.1. ÈǵÇËÇ §ï³Ï³éÁ¦: ì. Þ»Éýáñ¹Ç ïáÉ»ñ³ÝïáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: àã ÙdzÛÝ Ýí³½³·áõÛÝ ·áñÍáÝÁ ϳñáÕ ¿ áñáᯐ µáõÛë»ñÇ ¨ ϻݹ³ÝÇÝ»ñÇ ³×Ý áõ ½³ñ·³‐ óáõÙÁ, ³ÛÉ Ý³¨ ³Û¹ ·áñÍáÝÇ ³í»ÉóáõÏÁ ϳñáÕ ¿ ٳѳµ»ñ ÉÇÝ»É ¹ñ³Ýó ѳٳñ: ´ÇáïÇ ·áÛáõÃÛ³Ý ³ÝÑݳñÇÝáõÃÛáõÝÁ áñáßíáõÙ ¿ ÇÝãå»ë ³½‐ ¹áÕ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ³Ýµ³í³ñ³ñáõÃÛ³Ùµ, ³ÛÝå»ë ¿É ³é³ïáõÃÛ³Ùµ: ²Ûë ûñ»ÝùÁ ÏáãíáõÙ ¿ ݳ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·áñÍáÝÇ í³É»Ýï³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ûñ»Ýù: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·áñÍáÝÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ï³Ëí³ÍáõÃÛáõÝÁ ¹ñ³ ÇÝ‐ ï»ÝëÇíáõÃÛáõÝÇó ÏáãíáõÙ ¿ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·áñÍáÝÇ í³É»Ýï³Ï³Ýáõ‐ ÃÛáõÝ, áñÁ áñáßáõÙ ¿ ï»ë³ÏÇ ³¹³åï³óÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ (ÝÏ. 2,2, 2,3):

Օրգանիզմի բարենպաստության աստիճանը

Մահ

Ճնշման գոտի

ÜÏ. 2.2. Þ»Éýáñ¹Ç ÏáñÁ:

Գործոնի ինտենսիվությունը

Նորմալ կենսագործունեության գոտի

Օպտիմում

Ստորին սահման

Դիմացկունության (տոլերանտության) սահմանները

Ճնշման գոտի

Վերին սահման Մահ

ÜÏ. 2.3. ¾íñǵÇáÝï ¨ ëï»ÝáµÇáÝï ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ÏáñÁ:

ä. ¾éÉÇËÇ µÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÝ»ñÁ: 1. ´ÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç Ñݳñ³íáñ ¿ ÙdzÛÝ Ñ³çáÕ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ Ï³Ù Ý³Ñ³Ýç. ѳñÓ³ÏáõÙÝ ³ÝÑݳñ ¿: ºÃ» ï»ë³ÏÁ ϳ٠¿Ïáѳٳϳñ·Á áãÝã³ÝáõÙ ¿, ³å³ ³Ûɨë ãÇ í»ñ³Ï³Ý·ÝíáõÙ: 2. ´Ý³ÏãáõÃÛ³Ý ³×Á ¨ µÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛáõÝÁ ëϽµáõÝùáñ»Ý ¹»Ù »Ý Çñ³ñ: 3. ºÃ» ïÝï»ë³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á Ùßï³å»ë Ó·ïáõÙ ¿ ³×Ç, ³å³ ³ÛÝ Ñ³Ï³¹Çñ ¿ µÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³ÝÁ: 4. سñ¹ÏáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ËÇëï íï³Ý·³íáñ ¿ ÙdzÛÝ ë»÷³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ Ó·ïáõÙÁ: 5. ´ÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛáõÝÁ å»ïù ¿ ѳٳ¹ñíÇ Ù³ñ¹áõ µ³ñ»Ï»óáõÃÛ³Ý, ÇëÏ ³í»ÉÇ Ñ»é³íáñ ³å³·³ÛáõÙ՝ Ù³ñ¹áõ ·áÛ³ï¨Ù³Ý

ËݹÇñÝ»ñÇÝ:

²é³çÁÝóóÇ ³Ýë³Ñٳݳ÷³ÏáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: ä³ñ½Çó ¹»åÇ µ³ñ¹Ç ½³ñ·³óáõÙÝ ³Ýë³Ñٳݳ÷³Ï ¿: ¸ñ³ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ϻݹ³ÝÇ Ù³ï»ñÇ³Ý Ó·ïáõÙ ¿ ѳñ³µ»ñ³Ï³Ý ³ÝϳËáõÃÛ³Ý ·áÛáõÃÛ³Ý ÙÇç³‐ í³ÛñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇó: ÜáõÛÝÁ ÝϳïíáõÙ ¿ Ù³ï»ñdzÛÇ ß³ñÅÙ³Ý ëáóÇ³É³Ï³Ý Ó¨»ñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ: úñ»ÝùÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ Ñ³ëÏ³Ý³É µ³é³óÇ, ù³ÝÇ áñ áã ÙÇ ûñ·³ÝǽÙ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ Ù³ñ¹Á, ãÇ Ï³ñáÕ ³ÙµáÕç³å»ë ³½³ïí»É ÏÛ³ÝùÇ ÙÇç³í³ÛñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÇó: ê³Ñٳݳ÷³Ï ï³ñ³ÍùÝ»ñáõ٠ϻݹ³ÝÇ ÝÛáõÃÇ ³Õù³ï³óÙ³Ý ûñ»ÝùÁ (¶.ü. ÐÇÉÙÇ): ²Ýѳï³Ï³Ý ѳٳϳñ·Á, áñÁ ·áñÍáõÙ ¿ ³í»ÉÇ ó³Íñ ٳϳñ¹³ÏÇ Ï³½Ù³Ï»ñå³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ, ù³Ý Çñ ٳϳñ¹³ÏÝ ¿, ¹³ï³å³ñïí³Í ¿: ²ëïÇ׳ݳµ³ñ ÏáñóÝ»Éáí ϳéáõóí³ÍùÁ՝ ѳٳϳñ·Á áñáß Å³Ù³Ý³Ï ³Ýó ï³ññ³ÉáõÍí»Éáõ ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñáõÙ: ²Ûëï»ÕÇó µËáõÙ ¿ ϳñ¨áñ »½ñ³Ï³óáõÃÛáõÝ Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ. ÷áùñ ã³÷»ñÇ ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÷áñÓ»ñÁ (ûñÇݳÏ՝ ³ñ·»Éáó) ï³ÝáõÙ »Ý ¹»åÇ ¹ñ³Ýó ³ëïÇ×³Ý³Ï³Ý ù³Ûù³ÛÙ³Ý ¨ ã»Ý ³å³ÑáíáõÙ ï»ë³ÏÝ»ñÇ áõ ѳٳϻóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛáõÝÁ: ¾Ý»ñ·Ç³ÛÇ ÑáëùÇ ÙdzáõÕÕí³ÍáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ (è. ÈÇݹ»Ù³Ý): ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý µáõñ·Ç ëÝáõóÙ³Ý ÙÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇó ÙÛáõë՝ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ٳϳñ¹³Ï ¿ ³ÝóÝáõÙ ÙÇçÇÝ Ñ³ßíáí ݳËáñ¹ ٳϳñ¹³Ï Ùï³Í ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ Ùáï 10 %-Á: гϳé³Ï áõÕÕáõÃÛ³Ùµ ÑáëùÁ µ³í³Ï³Ý ÃáõÛÉ

¿՝ 0,25 %-Çó áã ³í»ÉÇ: ²Û¹ å³ï׳éáí ãÇ Ï³ñ»ÉÇ Ëáë»É §¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ßñç³åïáõÛïǦ Ù³ëÇÝ: ¾Ù»ñç»ÝïáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: гٳϳñ·Ý ûÅïí³Í ¿ ³ÛÝåÇëÇ Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñáí, áñáÝù µÝáñáß ã»Ý ¹ñ³ Ù»ç ÙïÝáÕ ³é³ÝÓÇÝ ï³ññ»ñÇÝ: úñÇݳÏ՝ çñÇ ÙáÉ»ÏáõÉÇ (H2O) ÙÇ ß³ñù ѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñ µ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý ¹ñ³ Ù»ç ÙïÝáÕ ³ïáÙÝ»ñÇ Ùáï: سëÇ ¨ ³ÙµáÕçÇ ÝÙ³ÝáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: ÐÇ»ñ³ñËdzÛÇ ï³ñµ»ñ ٳϳñ¹³ÏÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ ÝÙ³Ý »Ý Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇÝ: úñÇݳÏ՝ ³ïáÙÇ ¨ ³ñ¨³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç Ùá¹»ÉÝ»ñÁ ÝÙ³Ý »Ý Çñ³ñ: ê³Ï³ÛÝ ³Ûë ûñ»ÝùÝ ³Ù»Ý¨ÇÝ ãÇ Ý߳ݳÏáõÙ ¹ñ³Ýó µ³ó³ñÓ³Ï ÝáõÛݳϳݳóáõÙ, ¨ Ñ»Ýó ¹ñ³ ѳٳñ ¿É Ó¨³Ï»ñåí»É ¿ ݳ¨ ¿Ù»ñç»ÝïáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: ¶áñÍáÝÝ»ñÇ ÙÇÝÇÙáõÙÇ, Ù³ùëÇÙáõÙÇ ¨ ûåïÇÙáõÙÇ ìÇÉÛ³ÙëÇ ûñ»ÝùÁ: ´áõÛë»ñÇ ³Ù»Ý³µ³ñÓñ µ»ñù³ïíáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ûåïÇÙ³É Ù³Ï³ñ¹³ÏÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, áñÁ ¹ñ³Ýó ÙÇÝÇÙ³É ¨ Ù³ùëÇÙ³É ³ñÅ»ùÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ ³ÝÑݳñ ¿: ²Ûë ûñ»ÝùÁ ѳïϳå»ë Áݹ·ÍáõÙ ¿ ѳÝù³ÛÇÝ å³ñ³ñï³ÝÛáõûñÇ ûåïÇÙ³É ã³÷³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝÁ, ù³ÝÇ áñ ¹ñ³Ýó ³í»ÉóáõÏÁ ϳñáÕ ¿ íݳë³Ï³ñ ÉÇÝ»É ¨ Ýí³½»óÝ»É µ»ñù³ïíáõÃÛáõÝÁ: úåïÇÙ³ÉáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: àã ÙÇ Ñ³Ù³Ï³ñ· ãÇ Ï³ñáÕ ³Ýë³ÑÙ³Ý Ý»Õ³Ý³É ¨ ɳÛݳݳÉ. ó³Ýϳó³Í ѳٳϳñ·Ç ã³÷»ñÁ å»ïù ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý»Ý Çñ ýáõÝÏódzݻñÇÝ: úñÇݳÏ՝ ϳÃݳëáõÝÁ ãÇ Ï³ñáÕ ÷áùñ Ï³Ù Ù»Í ÉÇÝ»É ³ÛÝ ã³÷»ñÇó, áñáÝù ÃáõÛÉ Ïï³Ý ÍÝ»É Ï»Ý¹³ÝÇ Ó³·»ñ ¨ Ï»ñ³Ïñ»É ¹ñ³Ýó ë»÷³Ï³Ý ϳÃáí: ´Ýû·ï³·áñÍÙ³Ý Ù»ç ³Ûë ûñ»ÝùÁ ûɳ¹ñáõÙ ¿ ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ¹³ßï»ñÇ, Ù߳ϳµáõÛë»ñÇ áõ ϻݹ³ÝÇÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ áñáÝ»É ¨ ·ïÝ»É ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ï»ë³Ï»ïÇó ³Ù»Ý³É³í ã³÷»ñÁ՝ ѳßíÇ ³éÝ»Éáí ³ñï³ùÇÝ ·áñÍáÝÝ»ñÇ µÝáõÛÃÁ: гñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý Ñ³ñ³µ»ñ³Ï³Ý

³ÝϳËáõÃÛ³Ý

ûñ»ÝùÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý áñ¨¿ ·áñÍáÝÇ Ýϳïٳٵ µ³ñÓñ ѳñÙ³ñíá‐ ճϳÝáõÃÛáõÝÁ ãÇ ³é³ç³óÝáõÙ ÝáõÛÝ ³ëïÇ׳ÝÇ Ñ³ñÙ³ñíáճϳÝáõ‐ ÃÛáõÝ ÏÛ³ÝùÇ ³ÛÉ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ýϳïٳٵ (Áݹѳϳé³ÏÁ, ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ë³Ñٳݳ÷³Ï»É ³Û¹ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ýǽÇá‐ Éá·³ÙáñýáÉá·Ç³Ï³Ý ³é³ÝÓݳѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇó »ÉÝ»Éáí): úñÇݳÏ՝ ÓÏÝ»ñÇ Ññ³ß³ÉÇ Ñ³ñÙ³ñ³ÝùÝ»ñÁ, áñáÝù ÉÇáíÇÝ Ñ³ñÙ³ñ»óí³Í »Ý

çñ³ÛÇÝ ÙÇç³í³ÛñÇÝ, µ³ó³ñÓ³Ïáñ»Ý ³Ýû·áõï »Ý µÝ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»Ï ³ÛÉ ÙÇç³í³Ûñáõ٠ѳÛïÝí»Éáõ ¹»åùáõÙ: ÎÛ³ÝùÇ µáÉáñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ñ³í³ë³ñ Ý߳ݳÏáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: ´Ý³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ µáÉáñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, áñáÝù ³ÝÑñ³Å»ßï »Ý ÏÛ³ÝùÇ Ñ³Ù³ñ, ѳí³ë³ñ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý: Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ Ñ³ßíÇÝ µÝ³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ûñ»ÝùÁ: ò³Ýϳó³Í ѳٳϳñ· ϳñáÕ ¿ ½³ñ·³Ý³É ÙdzÛÝ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ÝÛáõó¿Ý»ñ·»ïÇÏ ¨ ï»Õ»Ï³ïí³Ï³Ý Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ û·ï³·áñÍ»Éáõ ѳßíÇÝ: ´³ó³ñÓ³Ï Ù»Ïáõë³ó‐ í³Í ÇÝùݳ½³ñ·³óáõÙ ³ÝÑݳñ ¿: ²Ûë ûñ»ÝùÇó µËáõÙ »Ý ѻ勉ÝùÝ»ñ, áñáÝù áõÝ»Ý Ï³ñ¨áñ ï»ë³Ï³Ý ¨ åñ³ÏïÇÏ Ý߳ݳÏáõÃÛáõÝ. 1. ´³ó³ñÓ³Ï ³Ýó÷áÝ ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝ ³ÝÑݳñ ¿ (¹³ ѳí³ë³ñ³½áñ ¿ ѳí»ñÅ³Ï³Ý ß³ñÅÇãÇ ëï»ÕÍÙ³ÝÁ): 2. ò³Ýϳó³Í ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í µÇáïÇÏ Ñ³Ù³‐ ϳñ·, û·ï³·áñÍ»Éáí ¨ Ó¨³÷áË»Éáí ÏÛ³ÝùÇ ÙÇç³í³ÛñÁ, åáï»Ý‐ óÇ³É ëå³éݳÉÇù ¿ ³í»ÉÇ ó³Íñ ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í ѳٳϳñ·Ç ѳٳñ (¹ñ³ ßÝáñÑÇí »ñÏñ³ÛÇÝ Ï»ÝëáÉáñïáõÙ ³ÝÑݳñ ¿ ÏÛ³ÝùÇ ÏñÏÝ³Ï³Ý Í³·áõÙ. ³ÛÝ å»ïù ¿ áãÝã³Ý³ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó): 3. ºñÏñÇ Ï»ÝëáÉáñïÁ áñå»ë ѳٳϳñ· ½³ñ·³ÝáõÙ ¿ áã ÙdzÛÝ ÙáÉáñ³ÏÇ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ñ³ßíÇÝ, ³Ûɨ ÙÇçÝáñ¹³íáñí³Í Ó¨áí ïÇ»½»ñ³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç (³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ³ñ¨³ÛÇÝ) ѳßíÇÝ ¨ ¹ñ³ ϳé³í³ñÙ³Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ùµ: ´Ýû·ï³·áñÍÙ³Ý ¿Ý»ñ·»ïÇÏ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Ýí³½Ù³Ý ûñ»ÝùÁ: ä³ïÙ³Ï³Ý Å³Ù³Ý³ÏÇ ÁÝóóùÇ Ñ»ï µÝ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ÙdzíáñÇ Ýϳïٳٵ ëï³óí³Í û·ï³Ï³ñ ³ñï³¹ñ³ÝùÇ Å³Ù³Ý³Ï ÙÇçÇÝ Ñ³ßíáí ͳËëíáõÙ ¿ ³í»ÉÇ áõ ³í»ÉÇ ß³ï ¿Ý»ñ·Ç³: ²í»É³ÝáõÙ »Ý ݳ¨ Ù»Ï Ù³ñ¹áõ ѳßíáí ¿Ý»ñ·»ïÇÏ Í³Ëë»ñÁ. ù³ñ» ¹³ñáõÙ ³ÛÝ »Õ»É ¿ Ùáï 4 ѳ½³ñ ÏϳÉ/ûñ, ³·ñ³ñ³ÛÇÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý Ù»ç՝ 12 ѳ½³ñ, ÇݹáõëïñÇ³É ¹³ñ³ßñç³ÝáõÙ՝ 70 ѳ½³ñ, ÇëÏ ³é³çݳϳñ· ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñáõÙ Ý»ñϳÛáõÙë ³ÛÝ Ï³½ÙáõÙ ¿ 230-250 ѳ½³ñ ÏϳÉ/ûñ: ì»ñ³¹³ñÓÇ Ýí³½Ù³Ý ². îÛáõ·áÛÇ, Â. سÉÃáõëÇ ûñ»ÝùÁ: ²·ñá¿Ïáѳٳϳñ·áõÙ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ï»ë³Ï³ñ³ñ Ý»ñ¹ñÙ³Ý ³í»É³72

óáõÙÁ ѳٳñÅ»ùáñ»Ý ãÇ ³í»É³óÝáõÙ ¹ñ³ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ: ÐáÕ³ÏïáñÇ íñ³ Éñ³óáõóÇã ³ß˳ïáÕÇ Ý»ñϳÛáõÃÛáõÝÁ (³ÛëÇÝùÝ՝ Ùß³ÏíáÕ ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý Ùdzíáñ ٳϻñ»ëÇ íñ³ ³ß˳ïáÕÝ»ñÇ ÏñÏݳå³ïÏáõÙÁ) ãÇ µ³ñÓñ³óÝáõÙ µ»ñù³ïíáõÃÛáõÝÁ (ÏñÏݳÏÇ ã³÷áí), ³ÛÉ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ëï³Ý³É áñáß³ÏÇ Ñ³í»ÉáõÙ: ÂáÙ³ë سÉÃáõëÁ, Áëï »ñ¨áõÛÃÇÝ, ѳßíÇ ¿ ³é»É, áñ ¹³ ѳÙÁݹѳÝáõñ ïÝï»ë³Ï³Ý ûñ»Ýù ¿: ê³Ï³ÛÝ ³Û¹ ûñ»ÝùÝ ³ñ¹³ñ³óÇ ¿ ÙdzÛÝ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ³ñï³¹ñáÕ³Ï³Ý áõÅ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý ³Ý÷á÷áË Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ Å³Ù³Ý³Ï, ³ÛëÇÝùÝ՝ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÇ µ³ó³Ï³ÛáõÃÛ³Ý ¨ ï»ËÝáÉá·Ç³Ý»ñÇ Ï³ÛáõÝáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ: ´Ý³Ï³Ý µ»ññÇáõÃÛ³Ý Ýí³½Ù³Ý ûñ»ÝùÁ: 1. ´»ñùÇ Ùßï³Ï³Ý ¹áõñë µ»ñÙ³Ý ¨ ÑáÕ³é³ç³óÙ³Ý µÝ³Ï³Ý åñáó»ëÝ»ñÇ Ë³ËïÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ »ñϳñ³ï¨ ÙáÝáÏáõÉïáõñ »ñÏñ³·áñÍáõÃÛ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ µáõÛë»ñÇ ÏáÕÙÇó ³ñï³¹ñíáÕ ¨ ÑáÕáõÙ Ïáõï³ÏíáÕ Ãáõݳíáñ ÝÛáõûñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí Ùß³ÏáíÇ ÑáÕ»ñáõÙ ³ëïÇ׳ݳµ³ñ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ÑáÕÇ µÝ³Ï³Ý µ»ññÇáõÃÛ³Ý Ýí³½áõÙ: ²Û¹ åñáó»ëÁ Ù³ëݳÏÇáñ»Ý 㻽áù³óíáõÙ ¿ Ù߳ϳµáõÛë»ñÇ ÑáÕ³ÛÇÝ Ï»Ýë³½³Ý·í³ÍÇ (³ñÙ³ï³ÛÇÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·) Ïáõï³Ïٳٵ, µ³Ûó ·É˳íáñ³å»ë å³ñ³ñï³ÝÛáõûñÇ ÏÇñ³éٳٵ (³ñÑ»ëï³Ï³Ý µ»ññÇáõÃÛáõÝ ëï»ÕÍ»Éáõ ÙÇçáóáí): ¶ÛáõÕ³ïÝï»ëáõÃÛ³Ý ÇÝï»ÝëÇí³óáõÙÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë Ù³ñ¹áõ ³ß˳ï³ÝùÇ ó³Íñ ͳËë»ñáí ëï³Ý³É µ³ñÓñ µ»ñù ¨ Ù³ëݳÏÇáñ»Ý 㻽áù³óÝ»É ³Ûë ûñ»ÝùÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ: 2. úñ·³ÝǽÙÇ Ñ³Ù³ñ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ Ñ»ñÃ³Ï³Ý û·ï³Ï³ñ ·áñÍáÝÇ ù³Ý³Ï³Ï³Ý ³í»É³óáõÙÁ ï³ÉÇë ¿ ³í»ÉÇ ó³Íñ ³ñ¹ÛáõÝù, ù³Ý ³Û¹ ·áñÍáÝÇ Ý³Ëáñ¹ ã³÷³ù³Ý³ÏÁ: êáõÏó»ëdzÛÇ ¹³Ý¹³ÕÙ³Ý ûñ»ÝùÁ: ²ÛÝ åñáó»ëÝ»ñÁ, áñáÝù ÁÝóÝáõÙ »Ý ѳëáõÝ, ѳí³ë³ñ³Ïßéí³Í ¿Ïáѳٳϳñ·»ñáõÙ, ¨ áñáÝù ·ïÝíáõÙ »Ý ϳÛáõÝ íÇ׳ÏáõÙ, áñå»ë ϳÝáÝ, óáõó³µ»ñáõÙ »Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýí³½Ù³Ý ï»Ùå»ñÇ ÙÇïáõ٠ϳ٠åñáó»ëÝ»ñÇ ËÇëï ¹³Ý¹³ÕáõÙ: ¾íáÉÛáõódzÛÇ ³ñ³·³óÙ³Ý ûñ»ÝùÁ: λÝë³Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåí³ÍáõÃÛ³Ý µ³ñ¹áõÃÛ³Ý ³×Ç Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ï»ë³ÏÇ

ÏÛ³ÝùÇ ï¨áÕáõÃÛáõÝÁ ÙÇçÇÝ Ñ³ßíáí Ïñ׳ïíáõÙ ¿, ÇëÏ ¿íáÉÛáõódzÛÇ ï»Ùå»ñÁ՝ µ³ñÓñ³ÝáõÙ: ²ÛÉ Ëáëùáí՝ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ϳ½Ù³Ï»ñåí³Í Ó¨»ñÁ ·áÛ³ï¨áõÙ »Ý ³í»ÉÇ Ï³ñ× Å³Ù³Ý³Ï, ù³Ý ³í»ÉÇ ó³Íñ ϳ½Ù³Ï»ñåí³ÍÝ»ñÁ: ÂéãáõÝÝ»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ·áÛ³ï¨Ù³Ý ÙÇçÇÝ ï¨áÕáõÃÛáõÝÁ ϳ½ÙáõÙ ¿ 2 ÙÉÝ ï³ñÇ, ϳÃݳëáõÝÝ»ñÇ ï»ë³ÏÝ»ñÁ՝ 800 ѳ½³ñ ï³ñÇ: úñ»ÝùÝ áõÝÇ áã û µ³ó³ñÓ³Ï, ³ÛÉ Ñ³í³Ý³Ï³Ý µÝáõÛÃ: سѳóÙ³Ý ³ñ³·áõÃÛ³Ý Ù»Í³óáõÙÁ ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ß÷áÃ»É Ù³ñ¹áõ ÏáÕÙÇó ¹ñ³Ýó áãÝã³óÙ³Ý ï»Ùå»ñÇ ³×Ç Ñ»ï: Oñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåí³ÍáõÃÛ³Ý µ³ñ¹³óÙ³Ý ûñ»ÝùÁ (Î.ü. èáõÉ»): λݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ (µÝ³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ) å³ïÙ³Ï³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ µ³ñ¹³óÝáõÙ ¿ ¹ñ³Ýó ϳ½Ù³Ï»ñåí³ÍáõÃÛáõÝÁ, ýáõÝÏódzݻñÇ ¨ ûñ·³ÝÝ»ñÇ ¹Çý»ñ»Ýóí³ÍáõÃÛ³Ý ×³Ý³å³ñÑáí: úñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ã³÷»ñÇ ¨ ½³Ý·í³ÍÇ ³í»É³óÙ³Ý ÎÝáåÇ ¨ ¸»Ý»ñÇ ûñ»ÝùÁ: ºñÏñ³µ³Ý³Ï³Ý ųٳݳÏÇ ÁÝóóùÇ Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ·áÛ³ï¨áÕ Ó¨»ñÝ ³í»É³óÝáõÙ »Ý Çñ»Ýó ã³÷»ñÁ (ѻ勉µ³ñ ݳ¨ ½³Ý·í³ÍÁ), Ñ»ïá Ù»éÝáõÙ: àñù³Ý ÷áùñ ¿ ³ÝѳïÁ, ³ÛÝù³Ý ¹Åí³ñ ¿ Ýñ³Ý ¹ÇÙ³Ï³Û»É ¿ÝïñáådzÛÇ åñáó»ëÝ»ñÇÝ (áñÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ Ñ³í³ë³ñ³ã³÷ µ³ßËÙ³Ý), ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹Åí³ñ ¿ Ï»Ýë³Ï³Ý ýáõÝÏódzݻñÇ Çñ³Ï³Ý³óÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ¿Ý»ñ·»ïÇÏ Ñáëù»ñÇ ûñÇݳã³÷ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÙÁ: ê³Ï³ÛÝ Ù»Í ½³Ý·í³Íáí Ëáßáñ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÝ ³Û¹ ½³Ý·í³ÍÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý Ñ³Ù³ñ å³Ñ³ÝçáõÙ »Ý ½·³ÉÇ ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ¿Ý»ñ·Ç³, ÷³ëï³óÇ ëÝáõݹ: ¾ÝïñáådzÛÇ Ñ»ï å³Ûù³ñÁ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ Ëáßáñ³óÙ³Ý, ÇëÏ ³Û¹ Ëáßáñ³óáõÙÝ ûåïÇÙ³ÉáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÇó ß»ÕáõÙ ¿, ¨ áñå»ë ϳÝáÝ, ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ¹»åÇ ã³÷Çó ³í»ÉÇ Ëáßáñ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ Ù³Ñí³Ý: ².². ¶ñÇ·áñ¨Ç, Ü.Ü. ´áõ¹ÇÏáÛÇ ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý ·áïdzϳÝáõÃÛ³Ý å³ñµ»ñ³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ûñ»ÝùÁ: ºñÏñÇ ýǽÇϳ³ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý ·áïÇÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ѳٳÝÙ³Ý É³Ý¹ß³ýï³ÛÇÝ ·áïÇÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó áñáß ÁݹѳÝáõñ ѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ å³ñµ»ñ³µ³ñ ÏñÏÝíáõÙ »Ý: ¶áïÇÝ»ñÇ Ñ»ñó÷áËÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ³Ýï³é-ï³÷³ëï³Ý-³Ý³å³ï ë˻ٳÛáí: ä³ñµ»ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ áñáßíáõÙ ¿ Ýñ³Ýáí, áñ ãáñáõÃÛ³Ý Çݹ»ùëÇ Ù»ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ (ËáݳíáõÃÛ³Ý Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÁ ç»ñÙáõÃÛ³Ý ù³Ý³ÏÇ íñ³, áñÝ ³ÝÑñ³Å»ßï

¿ ï³ñ»Ï³Ý ·áõÙ³ñ³ÛÇÝ ï»ÕáõÙÝ»ñÇ ·áÉáñßdzóÙ³Ý Ñ³Ù³ñ) ï³ñµ»ñ ·áïÇÝ»ñáõÙ ÷áËíáõÙ »Ý 00C-Çó ÙÇÝ㨠4-50 C, µ¨»éÝ»ñÇ ÙÇç¨՝ »é³ÏÇ ³Ý·³Ù, ¨ µ¨»éÝ»ñÇ áõ ѳë³ñ³Ï³ÍÇ ÙÇç¨ ¹ñ³Ýù Ùáï»ÝáõÙ »Ý Ù»ÏÇ, áñÇÝ Ñ³Ù³å³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ ɳݹ߳ýïÝ»ñÇ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ³Ù»Ý³Ù»Í ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ: §²Ù»Ý ÇÝã ϳ٠áãÇÝ㦠(Ê. ´ááõÉÇãÇ ûñ»ÝùÁ): ÂáõÛÉ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý µÝ³Ï³Ý ѳٳϳñ·áõÙ ³é³ç³óÝ»É å³ï³ëË³Ý é»³Ïódzݻñ ³ÛÝù³Ý ųٳݳÏ, ù³ÝÇ ¹»é Ïáõï³Ïí»Éáí ã»Ý ѳݷ»óÝÇ µáõéÝ ¹ÇݳÙÇÏ åñáó»ëÇ ½³ñ·³óÙ³Ý: ´. ÎáÙáÝ»ñÇ ¿ÏáÉá·Ç³ÛÇ ûñ»ÝùÝ»ñÁ: ²é³çÇÝ ûñ»ÝùÁ՝ §²Ù»Ý ÇÝã ϳåí³Í ¿ ³Ù»Ý ÇÝãÇ Ñ»ï¦, ³ñï³óáÉáõÙ ¿ µ³½Ù³ÃÇí µÝ³Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ ÷áËϳåí³ÍáõÃÛáõÝÁ: ²ÛÝ Ý³Ë³½·áõß³óÝáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõÝ Ï»ÝëáÉáñïÇ ¨ ¹ñ³ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ íñ³ ãÏßé³¹³ïí³Í ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ³é³ç µ»ñ»É ³ÝϳÝ˳ï»ë»ÉÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñ: ºñÏñáñ¹ ûñ»ÝùÁ՝ §²Ù»Ý ÇÝã ÇÝã-áñ ï»Õ åÇïÇ ·Ý³¦, µËáõÙ ¿ Ù³ï»ñdzÛÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ÑÇÙݳñ³ñ ûñ»ÝùÇó: ²ÛÝ å³Ñ³ÝçáõÙ ¿ Ýáñ Ó¨áí í»ñ³Ý³Û»É ÝÛáõÃ³Ï³Ý ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ù»ç ³é³ç³óáÕ ÝÛáõó¿Ý»ñ·»ïÇÏ Ã³÷áÝÝ»ñÇ ÑÇÙݳËݹÇñÁ: ºññáñ¹ ûñ»ÝùÁ՝ §´ÝáõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ É³í ·ÇïǦ, »Ýó¹ñáõÙ ¿, áñ ¿íáÉÛáõódzÛÇ ÁÝóóùáõ٠ѳëï³ïí³Í ¨ Ïáßï µÝ³Ï³Ý ÁÝïñáõÃÛáõÝ ³Ýó³Í ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÁ ¨ ¹ñ³Ýó ѳٳϻóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÇÝãå»ë ݳ¨ ¹ñ³Ýó ÙÇç¨ Ó¨³íáñí³Í ѳñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³é³í»É ûåïÇÙ³É ¨ ϳï³ñ»É³·áñÍí³Í ѳٳϳñ·»ñ »Ý: Àëï ³Û¹Ù՝ Ù³ñ¹áõ ó³Ýϳó³Í ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝ ³í»ÉÇ ß³ï Ïí³ï³óÝÇ, ù³Ý Ïɳí³óÝÇ Çñ³íÇ׳ÏÁ: âáñáñ¹ ûñ»ÝùÁ՝ §àãÇÝã ³Ýí׳ñ ãÇ ïñíáõÙ¦, »Ýó¹ñáõÙ ¿, áñ Ï»ÝëáÉáñïÇ ¨ ¹ñ³ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ íñ³ Ù³ñ¹áõ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ í³Õ û áõß ³Ýå³ÛÙ³Ý å»ïù ¿ í׳ñ»É, ù³ÝÇ áñ ·Éáµ³É ¿Ïáѳٳϳñ·Á ÙdzëÝ³Ï³Ý ³ÙµáÕçáõÃÛáõÝ ¿, áñÇ ßñç³Ý³ÏÝ»ñáõÙ ãÇ Ï³ñáÕ ÇÝã-áñ µ³Ý Ïáñã»É ϳ٠³í»É³Ý³É: ÆÝãå»ë ÝßáõÙ ¿ ÎáÙáÝ»ñÁ, ³ÝÑݳñ ¿ ãÙ³ñ»É µÝáõÃÛ³Ý å³ñïùÁ. ³ÛÝ ÙdzÛÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ áñáß ã³÷áí Ñ»ï³Ó·»É: »ñÙá¹ÇݳÙÇϳÛÇ ûñ»ÝùÝ»ñÁ: ²é³çÇÝ՝ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ûñ»ÝùÝ ³ëáõÙ ¿. ¿Ý»ñ·Ç³Ý ϳñáÕ ¿ ÙÇ Ó¨Çó ÷á˳ñÏí»É Ù»Ï ³ÛÉ Ó¨Ç, µ³Ûó ³ÛÝ ãÇ ÏáñãáõÙ ¨ ÝáñÇó ãÇ ëï»ÕÍíáõÙ: úñÇݳÏ՝ ÉáõÛëÁ

¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ Ó¨»ñÇó Ù»ÏÝ ¿, ù³ÝÇ áñ ³ÛÝ Ï³ñ»ÉÇ ¿ ÷á˳ñÏ»É ³ß˳ï³ÝùÇ, ç»ñÙáõÃÛ³Ý Ï³Ù ëÝÝ¹Ç åáï»ÝóÇ³É ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ: ¾Ý»ñ·Ç³Ý ³Û¹ ¹»åùáõÙ ãÇ ÏáñãáõÙ: ºñÏñáñ¹՝ ¿ÝïñáådzÛÇ (ÑáõÝ. entropia ßñç³¹³ñÓ, ÷á˳ϻñåáõÙ) ûñ»ÝùÝ áõÝÇ ÙÇ ù³ÝÇ Ó¨³Ï»ñåáõÙÝ»ñ: Ò¨³Ï»ñåáõÙÝ»ñÇó Ù»ÏÁ Ñ»ï¨Û³ÉÝ ¿. ³ÛÝ åñáó»ëÝ»ñÁ, áñáÝù ϳåí³Í »Ý ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ÷á˳ϻñåáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï, ÇÝùݳµ»ñ³µ³ñ (ϳٳ۳ϳÝáñ»Ý) ϳñáÕ »Ý ÁÝÃ³Ý³É ÙdzÛÝ ³ÛÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, »ñµ ¿Ý»ñ·Ç³Ý ³í»ÉÇ ËÇï Ó¨Çó ³ÝóÝáõÙ ¿ óñí³Í  (¹»·ñ³¹³óíáõÙ ¿): úñÇݳÏ՝ áñ¨¿ ï³ù³ó³Í ³é³ñϳÛÇ ç»ñÙáõÃÛáõÝÁ óñíáõÙ ¿ ³í»ÉÇ ë³éÁ ÙÇç³í³ÛñáõÙ: ÜáõÛÝ Ó¨áí ²ñ¨Ç ËÇï ¿Ý»ñ·Ç³Ý óñíáõÙ ¿ ë³éÁ ïÇ»½»ñùáõÙ ¨ ï³ù³óÝáõÙ ÙáÉáñ³ÏÝ»ñÁ: ØÛáõë Ó¨³Ï»ñåáõÙÝ ³ÛÝ ¿, áñ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ÷á˳ϻñåÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï (ÏÇÝ»ïÇÏÇó åáï»ÝóÇ³É ¨ ѳϳé³ÏÁ) ¹ñ³ áñáß Ù³ëÁ óñíáõÙ ¿ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÙ³ïã»ÉÇ ç»ñÙ³ÛÇÝ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ï»ëùáí, ¨ ëï³óí³Í ¿Ý»ñ·Ç³Ý ÙÇßï ÷áùñ ¿ ÉÇÝáõÙ í»ñ³÷áËÙ³Ý ëϽµÝ³Ï³Ý ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ 100 %-Çó: ¾ÝïñáåÇ³Ý Ï³åí³Í ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ³ÛÝ ã³÷Ý ¿, áñÁ ¹³éÝáõÙ ¿ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ³ÝÙ³ïã»ÉÇ: ²Û¹ ï»ñÙÇÝÝ û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ ݳ¨ áñå»ë ϳñ·³íáñí³ÍáõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛ³Ý ã³÷, áñÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ¹»·ñ³¹³ódzÛÇ Å³Ù³Ý³Ï: úñ·³ÝǽÙÝ»ñÁ ¨ ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÁ µ³ó ³Ýѳí³ë³ñ³Ïßéí³Í ûñÙá¹ÇݳÙÇÏ Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñ »Ý, áñáÝù ÙÇç³í³ÛñÇ Ñ»ï Ùßï³å»ë ÷á˳ݳÏáõÙ »Ý ÝÛáõà ¨ ¿Ý»ñ·Ç³՝ ÙÇ³Å³Ù³Ý³Ï Çñ»Ýó Ù»ç ÷áùñ³óÝ»Éáí ¿ÝïñáådzÝ: ²Ù»Ý³ó³Íñ ¿ÝïñáåÇ³Ý ³éϳ ¿ ϻݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ¨ Ï»Ýë³Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ Ùáï: ². àôáÉÉ»ëÇ Ï³ÝáÝÁ: ÐÛáõëÇëÇó ¹»åÇ Ñ³ñ³í ß³ñÅÙ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛáõÝÁ ٻͳÝáõÙ ¿: ä³ï׳éÝ ³ÛÝ ¿, áñ ÑÛáõëÇë³ÛÇÝ µÇáó»Ýá½Ý»ñÁ å³ïٳϳÝáñ»Ý »ñÇï³ë³ñ¹ »Ý ¨ ²ñ¨Çó ùÇã ¿Ý»ñ·Ç³ »Ý ëï³ÝáõÙ: ´»ñ·Ù³ÝÇ Ï³ÝáÝÁ: î³ù³ñÛáõÝ Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñÇ Ù³ñÙÝÇ ÙÇçÇÝ ã³÷»ñÁ Ù»Í »Ý ³ÛÝ åáåáõÉÛ³ódzݻñÇ ³ÝѳïÝ»ñÇ Ùáï, áñáÝù ³åñáõÙ »Ý ï»ë³ÏÇ ³ñ»³ÉÇ ³í»ÉÇ óáõñï ѳïí³ÍÝ»ñáõÙ (ûñÇݳÏ՝ ÑÛáõëÇë³ÛÇÝ ³ñçÁ, ·³ÛÉÁ, ³Õí»ëÁ, ·Çß³ïÇã ÃéãáõÝÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ): λÝë³µ³Ý³Ï³Ý áõŻճóÙ³Ý Ï³ÝáÝÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý µáõñ·Ç ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ³ëïÇ׳ÝÇ ³ÝóÙ³Ý ¹»åùáõÙ ÙÇ ß³ñù ÝÛáõûñÇ (³Û¹

ÃíáõÙ՝ Ãáõݳíáñ ¨ é³¹Çá³ÏïÇí) Ïáõï³ÏáõÙÁ ٻͳÝáõÙ ¿ Ùáï³íáñ³å»ë »ñÏáõ ³Ý·³Ù: ´Çáó»ÝáïÇÏ Ñáõë³ÉÇáõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÁ: ´Çáó»Ýá½Ç Ñáõë³ÉÇáõÃÛáõÝÁ ÙÇç³í³ÛñÇ ïíÛ³É å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ϳËí³Í ¿ ¹ñ³ ¿Ý»ñ·»ïÇÏ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÇó, ÇÝãå»ë ݳ¨ ³ñï³ùÇÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ³é³ç³óáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝ Ç å³ï³ëË³Ý Ï³éáõóí³Íù³ÛÇÝýáõÝÏóÇáÝ³É í»ñ³÷áËáõÙÝ»ñÇ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÇó: ÊáñÁ Ù³ëݳ·Çï³óí³Í Ó¨»ñÇ Ù³Ñ³óÙ³Ý ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ß³Ýë»ñÇ Ï³ÝáÝÁ (ú. سñß): ²í»ÉÇ ³ñ³· »Ý ٳѳÝáõÙ ³é³í»É Ù³ëݳ·Çï³óí³Í Ó¨»ñÁ, áñáÝó ·»Ý»ïÇÏ³Ï³Ý é»½»ñíÝ»ñÁ ѻﳷ³ ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý Ñ³Ù³ñ ³í»ÉÇ Ýí³½ »Ý: ì³ÝÃ-ÐáýÇ Ï³ÝáÝÁ: æ»ñÙ³ëïÇ׳ÝÇ µ³ñÓñ³óáõÙÁ 100C-áí, áñå»ë ϳÝáÝ, ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ùÇÙÇ³Ï³Ý åñáó»ëÝ»ñÇ ³ñ³·³óÙ³Ý 2-3 ³Ý·³Ù: ¸³ ϳñ¨áñ ¿ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³Ï: Î. ØÛáµÛáõëÇ, ¶.ü. Øáñá½áíÇ µÇáó»Ýá½áõÙ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ÷á‐ ˳¹³ñÓ Ñ³ñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÁ: ´Çáó»Ýá½áõÙ ï»ë³ÏÝ»ñÁ Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇ Ýϳïٳٵ ѳñÙ³ñí³Í »Ý ³ÛÝù³Ýáí, áñù³Ýáí áñ Çñ»Ýó ѳٳϻóáõÃÛáõÝÁ Ý»ñùáõëï ѳϳë³Ï³Ý ¿, µ³Ûó ÙdzëÝ³Ï³Ý ¨ ÷á˳¹³ñÓ³µ³ñ ³ÙµáÕç³Ï³Ý ¿: ´ÝáõÃÛ³Ý Ù»ç ãÏ³Ý Ï»Ý¹³ÝÇ ûñ·³‐ ÝǽÙÝ»ñÇ û·ï³Ï³ñ ¨ íݳë³Ï³ñ ï»ë³ÏÝ»ñ. ¹ñ³Ýù µáÉáñÁ å»ïù »Ý ¨ ͳé³ÛáõÙ áõ ѳñÙ³ñí³Í »Ý Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇÝ: ²ß˳ñѳ·ñ³Ï³Ý ûåïÇÙáõÙÇ Ï³ÝáÝÁ: î»ë³ÏÇ ³ñ»³ÉÇ Ï»ÝïñáÝáõÙ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ëáíáñ³µ³ñ ³éϳ »Ý ·áÛáõÃÛ³Ý ûåïÇÙ³É å³ÛÙ³ÝÝ»ñ, áñáÝù í³ï³ÝáõÙ »Ý ¹»åÇ ï»ë³ÏÇ µÝ³ÏáõÃÛ³Ý Í³Ûñ³ÛÇÝ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñÁ: ¶Éá·»ñÇ Ï³ÝáÝÁ: λݹ³ÝÇÝ»ñÇ ·áõÛÝÁ óáõñï ¨ ãáñ ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõ٠ѳٻٳﳵ³ñ ³í»ÉÇ µ³ó ¿, ù³Ý ï³ù ¨ Ëáݳí å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ: ÆÝï»·ñ³É é»ëáõñëÇ Ï³ÝáÝÁ: àñ¨¿ ÏáÝÏñ»ï µÝ³Ï³Ý ѳٳ‐ ϳñ·Ç ïÝï»ë³Ï³Ý û·ï³·áñÍÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Ùñó³ÏÇóÝ»ñÝ ³ÝËáõ‐ ë³÷»ÉÇáñ»Ý Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇÝ íÝ³ë »Ý Ñ³ëóÝáõÙ, ¨ ³Û¹ íݳëÁ Ù»Í ¿ ³ÛÝù³Ýáí, áñù³Ýáí ¹ñ³Ýù ÷áËáõÙ »Ý ߳ѳ·áñÍíáÕ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý µ³Õ³¹ñÇãÁ ϳ٠³ÙµáÕç ¿Ïáѳٳϳñ·Á: úñÇݳÏ՝ çñ³ÛÇÝ ûµÛ»ÏïÇ

ѳٳñ ÙÇÙÛ³Ýó ÙÇç¨ Ùñó³ÏóáõÙ »Ý Ñǹñá¿Ý»ñ·»ïÇϳÝ, ïñ³ÝëåáñïÁ, ÏáÙáõÝ³É ïÝï»ëáõÃÛáõÝÁ, áéá·íáÕ »ñÏñ³·áñÍáõÃÛáõÝÁ ¨ ÓÏݳñ¹Ûáõݳµ»ñáõÃÛáõÝÁ: λÝëáÉáñïáõÙ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÇ Ñ³ëï³ïáõÝáõÃÛ³Ý Ï³Ýá‐ ÝÁ: λÝëáÉáñïáõÙ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ÃÇíÁ ÙÇçÇÝ Ñ³ßíáí ѳí³ë³ñ ¿ ٳѳó³ÍÝ»ñÇ ÃíÇÝ, ÇëÏ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ÁݹѳÝáõñ µ³½Ù³½³ÝáõÃÛáõÝÁ ѳëï³ïáõÝ ¿: ²Ûë ϳÝáÝÝ ³ñ¹³ñ³óÇ ¿ Ó¨³íáñíáÕ Ï»ÝëáÉáñïÇ Ñ³Ù³ñ: гëáõÝ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç å³Ñå³ÝÙ³Ý Ù³ùëÇÙáõÙ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ Ï³ÝáÝÁ: êáõÏó»ëÇ³Ý ÁÝóÝáõÙ ¿ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ÑáëùÇ ¹ñ³Ï³Ý ï»Õ³ß³ñÅÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ՝ ¹»åÇ ¹ñ³ ù³Ý³ÏÇ ³í»É³óáõÙ, áñÝ áõÕÕí³Í ¿

ѳٳϳñ·Ç å³Ñå³ÝÙ³ÝÁ:

¾Ïáѳٳϳñ·»ñÇ µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÁ: Øñó³ÏóáÕ ¿Ïá‐ ѳٳϳñ·»ñÇ µ³½Ù³½³ÝáõÃÛáõÝÁ å³ñï³¹Çñ ¿ Ï»ÝëáÉáñïÇ Ñáõë³‐ ÉÇáõÃÛáõÝÁ å³Ñå³Ý»Éáõ ѳٳñ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ËáñßÇ å³ñï³¹Çñ Éñ³óÙ³Ý Ï³ÝáÝÁ: ¸³ï³ñÏ Ùݳó³Í ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ËáñßÁ ÙÇßï ¨ å³ñï³¹Çñ Ï»ñåáí µÝ³Ï³Ýáñ»Ý Éñ³óíáõÙ ¿ (§µÝáõÃÛáõÝÁ ¹³ï³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñ ãÇ ëÇñáõÙ¦): 1 %-Ç Ï³ÝáÝÁ: ´Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·Ç ¿Ý»ñ·»ïÇϳÛÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÁ 1 %-Ç ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¹áõñë ¿ µ»ñáõÙ ³Û¹ ѳٳϳñ·Á ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏÇó: ºñÏñÇ Ù³Ï»ñ¨áõÛÃÇ íñ³ ï»ÕÇ áõÝ»óáÕ µáÉáñ Ëáßáñ³Ù³ëßï³µ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÁ (ѽáñ óÇÏÉáÝÝ»ñ, Ññ³µáõËÝ»ñÇ Å³ÛÃùáõÙ, çñѻջÕÝ»ñ, ·Éáµ³É ýáïáëÇÝû½Ç åñáó»ë ¨ ³ÛÉÝ), áñå»ë ϳÝáÝ, áõÝ»Ý ³ÛÝåÇëÇ ·áõÙ³ñ³ÛÇÝ ¿Ý»ñ·Ç³, áñÁ ãÇ ·»ñ³½³ÝóáõÙ Ù»ñ ÙáÉáñ³ÏÇ Ù³Ï»ñ»ëÇÝ Ñ³ëÝáÕ ³ñ¨Ç ׳鳷³ÛóÛÇÝ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ 1 %-Á: ÎÕ½ÇÝ»ñáõÙ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ ã³÷»ñÇ ÷áùñ³óÙ³Ý Ï³ÝáÝÁ: ÎÕ½ÇÝ»ñáõÙ µÝ³ÏíáÕ Ï»Ý¹³Ý³Ï³Ý ï»ë³ÏÝ»ñÇ ³ÝѳïÝ»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, ³í»ÉÇ ÷áùñ »Ý Ù³Ûñó³Ù³ùÝ»ñÇ ÝáõÛÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³åñáÕ ³ÝѳïÝ»ñÇó: êÝݹ³ÛÇÝ Ïáé»ÉÛ³ódzÛÇ Ï³ÝáÝÁ (ì. àôÝÇ-¾¹í³ñ¹ë): ¾íáÉÛáõódzÛÇ ÁÝóóùáõÙ å³Ñå³ÝíáõÙ »Ý ÙdzÛÝ ³ÛÝ åáåáõÉÛ³ódzݻñÁ, áñáÝó µ³½Ù³óÙ³Ý ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ ¿ µÝ³ÏáõÃÛ³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ëÝݹ³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÇÝ: Àݹ áñáõÙ՝ µ³½78

Ù³óÙ³Ý ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ ÙÇßï ó³Íñ ¿ ³é³í»É³·áõÛÝ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÇó, ¨ ëÝݹ³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ùßï³Ï³Ý å³ß³ñ ¿ ÙÝáõÙ: ²Ûë ϳÝáÝÇó ß»Õí»Éáõ ¹»åùáõÙ åáåáõÉÛ³óÇ³Ý ÙÝáõÙ ¿ ³é³Ýó å³ß³ñÇ ¨ ٳѳÝáõÙ ¿ ϳ٠Ýí³½áõÙ »Ý ¹ñ³ µ³½Ù³óÙ³Ý ï»Ùå»ñÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÏñÏÝáõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÁ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý µáõñ·Ç ÝáõÛÝ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ ³ÝÑ»ï³óáÕ ¨ áãÝã³óáÕ ï»ë³ÏÁ ÷á˳ñÇÝíáõÙ ¿ ѳٳÝÙ³Ý ï»ë³Ïáí: öá˳ñÇÝáõÙÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ Ñ»ï¨Û³É ë˻ٳÛáí. ÷áùñ ï»ë³ÏÁ ÷á˳ñÇÝáõÙ ¿ ËáßáñÇÝ, ó³Íñ ϳ½Ù³Ï»ñåí³ÍÁ՝ µ³ñÓñ ϳ½Ù³Ï»ñåí³ÍÇÝ, ·»Ý»ïÇϳå»ë ³í»ÉÇ ß³ñÅáõÝ ¨ Ùáõï³óÇáÝ ³ÏïÇíáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕÁ՝ ·»Ý»ïÇϳå»ë ³í»ÉÇ ùÇã ÷á÷áËí³ÍÇÝ: ²ÝѳïÝ»ñÁ ÷áùñ³ÝáõÙ »Ý, µ³Ûó Ï»Ýë³½³Ý·í³ÍÇ ÁݹѳÝáõñ ù³Ý³ÏÁ ³í»É³ÝáõÙ ¿, ³ÛÝå»ë áñ ÷Õ»ñÁ Ùdzíáñ ï³ñ³ÍùáõÙ »ñµ»ù ã»Ý áõݻݳÉáõ ³ÛÝ Ï»Ýë³½³Ý·í³ÍÝ áõ ³ñï³¹ñ³ÝùÁ, áñÝ ÁݹáõÝ³Ï »Ý ï³É Ùáñ»ËÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉ ÷áùñ ³ÝáÕݳ߳ñ³íáñÝ»ñÁ: ¾ÏáïáÝÇ Ï³Ù ë³ÑٳݳÛÇÝ ¿ý»ÏïÇ Ï³ÝáÝÁ: ´Çáó»Ýá½Ý»ñÇ ë³Ñٳݳ·ÍáõÙ ³í»É³ÝáõÙ ¿ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÁ ¨ ³ÝѳïÝ»ñÇ ÃÇíÁ ¹ñ³Ýó Ù»ç, áñáíÑ»ï¨ ë³Ñٳݳ·ÍáõÙ ³é³ç³ó³Í Ýáñ ѳٳϳñ·³ÛÇÝ Ñ³ïÏáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ßÝáñÑÇí ³í»É³ÝáõÙ ¿ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ëáñß»ñÇ ù³Ý³ÏÁ: гٳñÅ»ùáõÃÛ³Ý Ï³ÝáÝÁ Ï»Ýë³Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Ù»ç: λÝë³Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳëÝ»É ½³ñ·³óÙ³Ý í»ñçÝ³Ï³Ý íÇ׳ÏÇÝ՝ ³ÝÏ³Ë Çñ»Ýó ëϽµÝ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ë³ËïÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇó: ê.ê. Þí³ñóÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ϳÝáÝÁ: ¶áÛáõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ÷á÷áËáõÃÛáõÝ ûñ·³ÝǽÙÇ ¿Ý»ñ·»ïÇÏ Ñ³ßí»ÏßéÇ Çñ³óÙ³Ý »Õ³Ý³ÏáõÙ ³é³ç³óÝáõÙ ¿ ѳٳå³ï³ëË³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ: ü³½³ÛÇÝ é»³ÏódzݻñÇ Ï³ÝáÝÁ (§û·áõï-íݳë¦): ÂáõݳÝÛáõÃÇ ÷áùñ ÏáÝó»Ýïñ³ódzݻñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, áõŻճóÝáõÙ »Ý (ËóÝáõÙ »Ý) ûñ·³ÝǽÙÇ ýáõÝÏódzݻñÁ, ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ ³í»ÉÇ µ³ñÓñ ÏáÝó»Ýïñ³ódzݻñÁ ×ÝßáõÙ »Ý ¹ñ³Ýù ϳ٠ÝáõÛÝÇëÏ ³é³ç³óÝáõÙ Ù³Ñ:

λÝë³µ³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ÇÝï»·ñ³ódzÛÇ áõŻճóÙ³Ý Æ.Æ. ÞÙ³Éѳáõ½»ÝÇ Ï³ÝáÝÁ: ¾íáÉÛáõódzÛÇ åñáó»ëáõÙ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÝ ³í»ÉÇ ½³ñ·³ó³Í ϳñ·³íáñÇã ٻ˳ÝǽÙÝ»ñÇ ³å³ÑáíÙ³Ý ßÝáñÑÇí ¹³éÝáõÙ »Ý ³í»ÉÇ ÇÝï»·ñ³óí³Í: Øñó³ÏóáõÃÛ³Ý µ³ó³éÙ³Ý ¶.ü. гáõ½»Ç ϳÝáÝÁ: ºÃ» »ñÏáõ ï³ñµ»ñ ï»ë³ÏÝ»ñ ÙÇç³í³ÛñÇ Ýϳïٳٵ áõÝ»Ý ÙdzÝÙ³Ý å³Ñ³ÝçÝ»ñ (ëÝáõóáõÙ, í³ñù³·ÇÍ, µ³½Ù³óÙ³Ý ï»Õ ¨ ³ÛÉÝ) ¨ ÙÇÙÛ³Ýó Ýϳïٳٵ ·ïÝíáõÙ »Ý Ùñó³ÏóáõÃÛ³Ý Ù»ç, ³å³ ¹ñ³ÝóÇó Ù»ÏÁ å»ïù ¿ ٳѳݳ ϳ٠÷áËÇ Çñ Ï»Ýë³Ï»ñåÁ ¨ ½µ³Õ»óÝÇ Ýáñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ëáñß: §¾ÏáÉá·Ç³Ï³ÝÁ ߳ѳí»ï ¿¦ ϳÝáÝÁ: ¾ÏáÝáÙÇÏ³Ý ãÇ Ï³ñ»ÉÇ Ñ³Ï³¹ñ»É ¿ÏáÉá·Ç³ÛÇÝ: âÇ Ï³ñ»ÉÇ Çç»óÝ»É Çݹáõëïñ³óÙ³Ý ï»Ùå»ñÁ, ù³ÝÇ áñ ¹³ ÏÝ߳ݳÏÇ ïÝï»ë³·Çï³Ï³Ý áõïáådz: ÜáõÛÝ Ó¨áí ãÇ Ï³ñ»ÉÇ ÃáõɳóÝ»É ç³Ýù»ñÁ ¿ÏáÉá·Ç³ÛÇ áÉáñïáõÙ, áñÁ ÏÝ߳ݳÏÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ͳÛñ³Ñ»Õ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ (¿ùëïñ»ÙǽÙ): гñóÇ ÉáõÍáõÙÁ ·ïÝíáõÙ ¿ ¹ñ³Ýó Ù»çï»ÕáõÙ: ²ÝËáõë³÷»ÉÇ ßÕÃ³Û³Ï³Ý é»³ÏódzݻñÇ §µÝáõÃÛ³Ý Ïáßï ϳé³í³ñٳݦ ϳÝáÝÁ: ´Ý³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ¨ åñáó»ëÝ»ñÇ §Ïáßï¦ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ï³é³í³ñáõÙÁ ÑÕÇ ¿ µÝ³Ï³Ý ßÕÃ³Û³Ï³Ý é»³Ïódzݻñáí, áñáÝó ½·³ÉÇ Ù³ëÁ ¿ÏáÉá·Ç³å»ë, ëáódzɳå»ë ¨ ïÝï»ë³å»ë ÁݹáõÝ»ÉÇ ã»Ý ųٳݳÏÇ »ñϳñ³ï¨ ÙÇç³Ï³ÛùáõÙ: úñÇݳÏ՝ ٻͳͳí³É ³Ýï³é³Ñ³ïáõÙÝ»ñÁ ϳ٠·»ñ³ñ³Í³óáõÙÁ ϳñáÕ »Ý ѳݷ»óÝ»É ³Ý³å³ï³óÙ³Ý: ´ÝáõÃÛ³Ý §÷³÷áõϦ ϳé³í³ñÙ³Ý Ï³ÝáÝÁ: ´Ý³Ï³Ý åñáó»ëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñáõÙÁ å»ïù ¿ Ýå³ï³Ï³ëɳó Ï»ñåáí áõÕ»ÏóíÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳßí»ÏßéÇ í»ñ³ñï³¹ñáõÙáí: ÆÝãå»ë ¹Çí³Ý³·Çï³Ï³Ý µ³Ý³ÏóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ·»ñ³¹³ë»ÉÇ »Ý å³ï»ñ³½ÙÇó, ³ÛÝå»ë ¿É µÝ³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÇ ¨ åñáó»ëÝ»ñÇ §÷³÷áõϦ ϳé³í³ñáõÙÝ ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï ¿ ÏáåÇï ï»ËݳÍÇÝ ÙÇç³ÙïáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ³Ù»Ù³ï։ ²Ûë ϳÝáÝÇÝ, ûñÇݳÏ, ѳٳå³ï³ë˳ÝáõÙ »Ý ³ÛÉÁÝïñ³Ýù³ÛÇÝ »ñÏñ³·áñÍáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳٳϳñ·»ñÁ: ².¶. ´³ÝÝÇÏáíÇ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ: 1. ´ÝáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÁ ¹ñ³ å³Ñå³ÝáõÙÝ ¿ é»ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï:

2. ´Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï å»ïù ¿ óáõó³µ»ñ»É ѳٳÉÇñ Ùáï»óáõÙ: 3. ´Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï å»ïù ¿ óáõó³µ»ñ»É ï³ñ³Í³ßñç³Ý³ÛÇÝ Ùáï»óáõÙ: §¼ñá۳ϳݦ Ù³ùëÇÙáõÙÇ ëϽµáõÝùÁ: ²Ù»Ý³÷áùñ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ¿Ïáѳٳϳñ·Á ëáõÏó»ëÇáÝ ½³ñ·³óÙ³Ý ÁÝóóùáõÙ Ó·ïáõÙ ¿ ëï»ÕÍ»É ³Ù»Ý³Ù»Í Ï»Ýë³½³Ý·í³ÍÁ: ÎÉÇÙ³ùë³ÛÇÝ ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÁ, áñå»ë ϳÝáÝ, áõÝ»ÝáõÙ »Ý ³Ù»Ý³Ù»Í Ï»Ýë³½³Ý·í³ÍÁ ¨ Ýí³½³·áõÛÝ, ·áñÍݳϳÝáñ»Ý ½ñá۳ϳÝ, ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ûñÙá¹ÇݳÙÇÏáñ»Ý ¹ñ³Ýù ³é³í»É ³ñ¹Ûáõݳí»ï »Ý: ²ÝѳïÝ»ñÇ ³·ñ»·³ódzÛÇ ëϽµáõÝùÁ (ì. úÉÉÇ): ²ÝѳïÝ»ñÇ ³·ñ»·³óÇ³Ý (Ïáõï³ÏáõÙÁ), áñå»ë ϳÝáÝ, áõŻճóÝáõÙ ¿ ¹ñ³Ýó ÙÇç¨ Ùñó³ÏóáõÃÛáõÝÁ ëÝݹ³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ ¨ Ï»Ýë³Ï³Ý ï³ñ³ÍùÇ Ñ³Ù³ñ, ë³Ï³ÛÝ ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ËÙµÇ ·áÛ³ï¨Ù³Ý áõݳÏáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óÙ³ÝÁ: ¶»Ý»ïÇÏ³Ï³Ý í»ñ³Ñ³ñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ: úñ·³ÝǽÙÝ»ñÁ ½µ³Õ»óÝáõÙ »Ý Ýáñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ëáñß»ñ՝ ßÝáñÑÇí Çñ»Ýó ³Ýëå³é ·»Ý»ïÇÏ³Ï³Ý Ñ³ñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý: ²ÛëÇÝùÝ՝ ·»Ý»ïÇÏ³Ï³Ý Ïá¹Á ѳñÙ³ñíáճϳÝáõÃÛ³Ý µ³½Ù³½³Ý ѳïÏáõÃÛáõÝÝ»ñ áõÝÇ: â. ¸³ñíÇÝÇ ¹Çí»ñ·»ÝódzÛÇ ëϽµáõÝùÁ: ò³Ýϳó³Í ËÙµÇ ýÇÉ᷻ݻ½Á (¿íáÉÛáõóÇáÝ ½³ñ·³óáõÙ) áõÕ»ÏóíáõÙ ¿ ÙÇ ß³ñù ýÇÉ᷻ݻïÇÏ³Ï³Ý ×ÛáõÕ³íáñáõÙÝ»ñáí, áñáÝù ÙÇçÇÝ »É³Ï»ï³ÛÇÝ íÇ׳ÏÇó µ³Å³ÝíáõÙ »Ý ï³ñµ»ñ ѳñÙ³ñíáÕ³Ï³Ý áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí: È» Þ³ï»É»-´ñ³áõÝÇ ëϽµáõÝùÁ: ²ñï³ùÇÝ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ¹áõñë ¿ ·³ÉÇë ϳÛáõÝ Ñ³í³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÇó ¨ ï»Õ³ß³ñÅíáõÙ ¿ ³ÛÝ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, áñÇ ¹»åùáõÙ ³ñï³ùÇÝ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ¿ý»ÏïÁ ÃáõɳÝáõÙ ¿: ²Ûë ëϽµáõÝùÁ Ï»ÝëáÉáñïÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõ٠˳ËïíáõÙ ¿ ųٳݳϳÏÇó Ù³ñ¹áõ ÏáÕÙÇó: §ºÃ» 19-ñ¹ ¹³ñÇ í»ñçÇÝ ÙÃÝáÉáñïáõÙ ³Í˳ÃÃáõ ·³½Ç å³ñáõݳÏáõÃÛ³Ý µ³ñÓñ³óÙ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ó»É Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ¨ Ï»Ýë³½³Ý·í³ÍÇ ³í»É³óáõÙ, ³å³ 20-ñ¹ ¹³ñÇ ëϽµÇó ÝÙ³Ý »ñ¨áõÛà ãÇ ÝϳïíáõÙ: Àݹѳϳé³ÏÁ, µÇáïÁ ³ñï³Ý»ïáõÙ ¿

³Í˳ÃÃáõ ·³½, ÇëÏ Ýñ³ Ï»Ýë³½³Ý·í³ÍÝ ³íïáÙ³ï Ïñ׳ïíáõÙ äáåáõÉÛ³ódzÛÇ Ýí³½³·áõÛÝ ã³÷Ç ëϽµáõÝùÁ: ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ åáåáõÉÛ³ódzÛÇ Ýí³½³·áõÛÝ Ãí³ù³Ý³Ï, áñÇó ³í»ÉÇ ó³Íñ ٳϳñ¹³ÏÇ ³ÛÝ ãÇ Ï³ñáÕ ÇçÝ»É: ¾íáÉÛáõódzÛÇ áõÕÕí³ÍáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ (È. úÝë³·»ñ) ϳ٠¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ¹ÇëÇå³ódzÛÇ (óñÙ³Ý) ûñ»ÝùÁ: ´³½Ù³ÃÇí áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí åñáó»ëÝ»ñÇ ½³ñ·³óÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï Çñ³óíáõÙ ¿ ³ÛÝ áõÕÕáõÃÛáõÝÁ, áñÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ Ýí³½³·áõÛÝ óñáõÙ (ϳ٠¿ÝïñáådzÛÇ Ýí³½³·áõÛÝ ³×): àôëïÇ ¿íáÉÛáõóÇ³Ý ÙÇßï áõÕÕí³Í ¿ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ óñÙ³Ý Ýí³½Ù³ÝÁ, ¹ñ³ ³Ýѳí³ë³ñ³ã³÷ µ³ßËÙ³ÝÁ (³ÙµáÕç³Ï³Ý ¿ÝïñáåÇ³Ý ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ µ³ó³ñÓ³Ï Ñ³í³ë³ñ³ã³÷ µ³ßËáõÙÝ ¿): ä³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ß»ÕÙ³Ý ². ÂÇݻٳÝÇ ëϽµáõÝùÁ: àñù³Ý µ³ñÓñ ¿ ß»ÕáõÙÁ µÇáïÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ÝáñÙ³ÛÇó, ³ÛÝù³Ý µÇáó»Ýá½Á Ûáõñ³Ñ³ïáõÏ ¿ áõ ³Õù³ï ï»ë³ÏÝ»ñáí, ÇëÏ ³ÝѳïÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÁ µ³ÕϳóáõóÇã ï»ë³ÏÝ»ñáõÙ µ³ñÓñ ¿: ². ÂÇݻٳÝÇ µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ: àñù³Ý µ³½Ù³½³Ý »Ý µÇáïÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ, ³ÛÝù³Ý µÇáó»Ýá½áõÙ ³í»ÉÇ ß³ï »Ý ï»ë³ÏÝ»ñÁ: ØÇç³í³ÛñÇ ë³ÑáõÝ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ (¶. è³Ýó³): àñù³Ý ë³ÑáõÝ »Ý ÷áËíáõÙ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ µÇáïáåáõÙ, ¨ áñù³Ý »ñϳñ ¿ ³ÛÝ ³Ý÷á÷áË ÙÝáõÙ, ³ÛÝù³Ý µÇáó»Ýá½Á ѳñáõëï ¿ ï»ë³ÏÝ»ñáí ¨ ³ÛÝù³Ý ³í»ÉÇ Ñ³ë³ë³ñ³Ïßéí³Í áõ ϳÛáõÝ ¿: 軹ÇÇ ëϽµáõÝùÁ: λݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ ³é³ç³ÝáõÙ ¿ ÙdzÛÝ Ï»Ý¹³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÇó. ϻݹ³ÝÇ ¨ ³Ýϻݹ³Ý ÝÛáõÃÇ ÙÇç¨ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³Ý³Ýó³Ý»ÉÇ ë³ÑÙ³Ý: ²Ûë ëϽµáõÝùÁ 1924 Ã. ÝáñÇó Ó¨³Ï»ñå»É ¿ ì.Æ. ì»ñݳ¹ëÏÇÝ: γñ·³íáñí³ÍáõÃÛ³Ý å³Ñå³ÝÙ³Ý ëϽµáõÝùÁ (Æ. äñÇ·áÅÇÝ): ´³ó ѳٳϳñ·»ñáõÙ ¿ÝïñáåÇ³Ý ãÇ Ù»Í³ÝáõÙ, ³ÛÉ ÷áùñ³ÝáõÙ ¿ ³ÛÝù³Ý, ÙÇÝ㨠ѳëÝáõÙ ¿ Ýí³½³·áõÛÝ Ñ³ëï³ïáõÝ Ù»ÍáõÃÛ³Ý (ÙÇßï ½ñáÛÇó Ù»Í): ¾Ïáѳٳϳñ·Ç Ó¨³íáñÙ³Ý ëϽµáõÝùÁ: úñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ »ñϳñ³ï¨ ·áÛáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñ ¿ ÙdzÛÝ ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ ë³Ñ82

Ù³ÝÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ¹ñ³Ýó µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÝ áõ ï³ññ»ñÁ Éñ³óÝáõÙ »Ý Ù»ÏÁ ÙÛáõëÇÝ ¨ ÷á˳¹³ñÓ Ñ³ñÙ³ñí³Í »Ý: Æñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»é³íáñáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ: ijٳݳÏÇ ¨ ï³ñ³ÍáõÃÛ³Ý ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó Ñ»é³íáñ Çñ³¹³ñÓáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÃíáõÙ »Ý ³í»ÉÇ ùÇã ¿³Ï³Ý: ²ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ëϽµáõÝùÁ: ØdzÛÝ µáÉáñ µÝ³Ï³Ý ¨ ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ·áñÍáÝÝ»ñÇ å³Ñå³ÝÙ³Ý ¹»åùáõÙ ¿ Ñݳñ³íáñ »ñÏñ³·áñÍáõÃÛ³Ý Ï³ÛáõÝáõÃÛáõÝÁ ¨ ÑáÕÇ µ»ññÇáõÃÛ³Ý í»ñ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝÁ å³Ñ³ÝçíáÕ Ù³Ï³ñ¹³ÏáõÙ: ¸Çý»ñ»Ýó³ódzÛÇ ëϽµáõÝùÁ: гßíÇ »Ý ³éÝíáõÙ µÝáõÃÛ³Ý µÝ³Ï³Ý ·áïÇÝ»ñÇ ¨ ³Ù»ÝÇó ³é³ç՝ ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ: ê³Ï³ÛÝ Ûáõñ³ù³ÝãÛáõñ ·áïáõÙ ³ÝÑñ³Å»ßï ¿ ѳßíÇ ³éÝ»É é»ÉÇ»ýÁ (ûùáõÃÛáõÝÁ, ɳÝçÇ »ñϳñáõÃÛáõÝÁ, ¹ñ³ ¹Çñù³¹ñáõÃÛáõÝÁ ϳ٠¿ùëåá½ÇóÇ³Ý ¨ Ó¨Á), ¿ñá½Ç³ÛÇ µ³½ÇëÁ, ï³ñ³ÍùÇ Ïïñïí³ÍáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ, ¿ñá½³óí³ÍáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ, ·ñáõÝï³ÛÇÝ çñ»ñÇ ËáñáõÃÛáõÝÝ áõ ѳÝù³Ûݳóí³ÍáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ, ÑáÕÇ ëïñáõÏïáõñ³Ý áõ ¹ñ³ Ù»ç ÑáõÙáõëÇ å³ñáõݳÏáõÃÛáõÝÁ ¨ ³ÛÉÝ: ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ûñ»ÝùÝ»ñÁ, ϳÝáÝÝ»ñÁ ¨ ëϽµáõÝùÝ»ñÁ ÃáõÛÉ »Ý ï³ÉÇë ³í»ÉÇ É³í ÁÙµéÝ»É ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³ÛÇ ï»ë³Ï³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñÁ ¨ ³ñ¹Ûáõݳí»ï û·ï³·áñÍ»É µáÉáñ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÝ áõ é»ëáõñëÝ»ñÁ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý· ³ñï³¹ñ³Ýù ëï³Ý³Éáõ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÝ ³Ýíï³Ý· å³Ñå³Ý»Éáõ ѳٳñ:

¶ÈàôÊ 3. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜÀ κÜêàÈàðîÆ öàöàÊàôÂÚàôÜܺðÆ ä²ÚزÜܺðàôØ Ø³ñ¹Ï³ÛÇÝ ù³Õ³ù³ÏñÃáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óáõÙÁ å³ïٳϳÝáñ»Ý áõÕ»Ïóí»É ¿ Ù³ñ¹Ï³Ýó å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ Ùßï³Ï³Ý ³×áí ¨ ³Û¹ å³Ñ³ÝçÝ»ñÇ µ³í³ñ³ñٳٵ: ¶áÛ³ï¨Ù³Ý µÝ³Ï³Ý å³Ûù³ñáõÙ ÏÛ³ÝùÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ µ³ñ»É³íÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛáõÝÁ ëï»ÕÍ»É ¿ ëáódzɳϳÝ, ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ Ùß³ÏáõóÛÇÝ ÙÇç³í³Ûñ, ³é³Ýó áñÇ Å³Ù³Ý³Ï³ÏÇó Ù³ñ¹Á ãÇ Ï³ñáÕ ·áÛáõÃÛáõÝ áõݻݳÉ: سñ¹Ï³ÛÇÝ Ñ³ë³ñ³ÏáõÃÛáõÝÝ Çñ ¹ÇݳÙÇÏ ½³ñ·³óáõÙÝ ³å³ÑáíáõÙ ¿ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñáõÃÛ³Ý ÇÝï»ÝëÇí ͳí³ÉÙ³Ý, µÝ³ÏáõÃÛ³Ý ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ëï»ÕÍÙ³Ý, Ï»ÝëáÉáñïÇ é»ëáõñëÝ»ñÇ ³í»ÉÇ ËáñÁ Ûáõñ³óÙ³Ý ÙÇçáóáí: سñ¹Á ѳݹ»ë ¿ ·³ÉÇë áñå»ë µÝáõÃÛ³Ý Ýí³×áÕ ¨ Çñ Ó·ïáõÙÝ»ñáí áõ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí ëå³éáõÙ ¿ ¹ñ³ é»ëáõñëÝ»ñÁ, ù³Ûù³ÛáõÙ µÝ³Ï³Ý ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÁ՝ ˳Ëï»Éáí

Ï»Ýë³ùÇÙdzϳÝ

óÇÏÉ»ñÁ ¨ ѳí³ë³ñ³ÏßéáõÃÛáõÝÁ Ï»ÝëáÉáñïáõÙ: Þñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ñ¹»Ý ÇëÏ Ó»éù »Ý µ»ñ»É ѳٳÙáÉáñ³Ï³ÛÇÝ Ù³ëßﳵݻñ:

3.1. λÝëáÉáñïÇ íñ³ ³ÝÃñáåá·»Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ó¨»ñÝ áõ ¹³ë³Ï³ñ·áõÙÁ ²ÝÃñáåá·»Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹áõ ÏáÕÙÇó Çñ³Ï³Ý³óíáÕ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÝ ¿, áñÁ ϳåí³Í ¿ ïÝï»ë³Ï³Ý, 鳽ٳϳÝ, é»Ïñ»³óÇáÝ, Ùß³ÏáõóÛÇÝ ¨ ³ÛÉ ß³Ñ»ñÇ µ³í³ñ³ñÙ³Ý Ñ»ï, áñáÝó ѻ勉Ýùáí ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñáõÙ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ýǽÇϳϳÝ, ùÇÙdzϳÝ, Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ µÝáõÛÃÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ: ²ÝÃñáåá·»Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ÏñáõÙ ¿ Ýå³ï³Ï³áõÕÕí³Í µÝáõÛÃ, ³ÛëÇÝùÝ՝ Ù³ñ¹áõ ÏáÕÙÇó Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ ¿ ·Çï³Ïóí³Í Ï»ñåáí՝ ÏáÝÏñ»ï Ýå³ï³ÏÝ»ñÇÝ Ñ³ëÝ»Éáõ ѳٳñ: ê³Ï³ÛÝ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý Ý³¨ ï³ñ»ñ³ÛÇÝ, áã Ï³Ù³Û³Ï³Ý ³ÝÃñáåá·»Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñ, áñáÝù áõÝ»Ý Ñ»ï³½¹»óáõÃÛ³Ý µÝáõÛÃ, ûñÇݳÏ՝ áñ¨¿ ï³ñ³ÍùÇ çñ³Í³ÍÏÝ ³Û¹ ï³ñ³Íùáõ٠ϳï³ñí³Í ϳéáõó³å³ïáõÙÇó Ñ»ïá:

Üå³ï³Ï³áõÕÕí³Í ³ÝÃñáåá·»Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÝ Áëï Çñ»Ýó µÝáõÛÃÇ, ËáñáõÃÛ³Ý, ٳϻñ¨áõÛÃÇ ï³ñ³ÍÙ³Ý, ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Å³Ù³Ý³ÏÇ ¨ ·áñͳ¹ñÙ³Ý µÝáõÛÃÇ Ï³ñáÕ »Ý ï³ñµ»ñ ÉÇÝ»É (ÝÏ. 3.1): ´ÝáõÃÛ³Ý íñ³ Ù³ñ¹áõ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÁ ϳñ»ÉÇ ¿ ¹³ë³Ï³ñ·»É ï³ñµ»ñ Ó¨»ñáí՝ ù³Ûù³ÛáÕ, ϳÛáõݳóÝáÕ ¨ ϳéáõóáճϳÝ, áõÕÕ³ÏÇ ¨ ³ÝáõÕÕ³ÏÇ, ϳÝ˳Ùï³Íí³Í ¨ áã ϳÝ˳Ùï³Íí³Í, »ñϳñ³ï¨ ¨ ϳñ׳ï¨, ëï³ïÇÏ ¨ ¹ÇݳÙÇÏ, Ññ³å³ñ³Ï³ÛÇÝ ¨ Ï»ï³ÛÇÝ, Ëáñù³ÛÇÝ ¨ ٳϻñ»ë³ÛÇÝ, ·Éáµ³É, é»·ÇáÝ³É ¨ ÉáϳÉ, ٻ˳ÝÇϳϳÝ, ýǽÇϳϳÝ, ùÇÙdzϳÝ, Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ¨ ³ÛÉÝ:

ÜÏ. 3.1. λÝëáÉáñïÇ íñ³ Ýå³ï³Ï³áõÕÕí³Í ³ÝÃñáåá·»Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¹³ë³Ï³ñ·áõÙÁ (Коробкин В.И., Передельский Л.В., 2005): ø³Ûù³ÛÇã (¹»ëïñáõÏïÇí) Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ³ÛÝåÇëÇ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ ¿, áñÁ ï³ÝáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõ ѳٳñ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ û·ï³Ï³ñ áñ³ÏÝ»ñÇ ÏáñëïÇ: úñÇݳÏ՝ ³ñáïÝ»ñÝ ÁݹɳÛÝ»Éáõ Ýå³ï³Ïáí Ù»ñÓ³ñ¨³¹³ñÓ³ÛÇÝ ËáÝ³í ³Ýï³éÝ»ñÇ Ñ³ïáõÙÁ, áñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõ٠˳ËïíáõÙ ¿ ÝÛáõûñÇ Ï»Ýë³»ñÏñ³ùÇÙdz85

Ï³Ý ßñç³åïáõÛïÁ, ¨ ÑáÕÁ 2-3 ï³ñí³ ÁÝóóùáõÙ ÏáñóÝáõÙ ¿ Çñ µ»ññÇáõÃÛáõÝÁ: γÛáõݳóÝáÕ Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ ¿, áñÝ áõÕÕí³Í ¿ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ù³Ûù³ÛÙ³Ý ¹³Ý¹³Õ»óÙ³ÝÁ: úñÇݳÏ՝ ÑáÕ³å³Ñå³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÁ, ³Ýï³éïÝÏáõÙÝ»ñÁ, çñ»ñÇ Ù³ùñáõÙÁ, ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñÇ Ýí³½»óáõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ: γéáõóáÕ³Ï³Ý (ÏáÝëïñáõÏïÇí) Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝ ¿, áñÝ áõÕÕí³Í ¿ í»ñ³Ï³Ý·Ý»Éáõ µÝ³Ï³Ý åñáó»ëÝ»ñÇ ¨ Ù³ñ¹áõ ïÝï»ë³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí ˳Ëïí³Í µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÁ: úñÇݳÏ` ɳݹ߳ýïÝ»ñÇ í»ñ³ÏáõÉïÇí³óáõÙÁ, »½³ÏÇ Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñÇ áõ µáõÛë»ñÇ í»ñ³Ï³Ý·ÝáõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ: àôÕÕ³ÏÇ (³ÝÙÇç³Ï³Ý) Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÁ Ù³ñ¹áõ áõÕÕ³ÏÇ ïÝï»ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ¿ µÝ³Ï³Ý ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ ¨ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ íñ³: ²ÝáõÕÕ³ÏÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ µÝáõÃÛ³Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ ¿ Ù³ñ¹áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ßÕÃ³Û³Ï³Ý é»³ÏódzÛÇó ³é³ç³ó³Í ÷á÷áËáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí: ²½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³×Á ¨ ·Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÝ ÁݹɳÛÝáõÙ »Ý µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Í³í³ÉÝ»ñÁ ¨ ³ÕïáïáõÙ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÁ: ö³ëïáñ»Ý µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ í³ï³óáõÙÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ »ñÏáõ å³ï׳éÝ»ñáí. 1. ´Ý³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ Ïñ׳ïáõÙ, 2. ´Ý³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïáõÙ: àñù³Ý µ³ñÓñ ¿ µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ û·ï³·áñÍÙ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÁ, ³ÛÝù³Ý ùÇã ¿ ³ÕïáïíáõÙ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÁ: ´ÝáõÃÛ³Ý íñ³ Ù³ñ¹áõ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ ϳËí³Í ¿ ÙÇ ß³ñù ÷á÷á˳ϳÝÝ»ñÇó՝ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÃÇí, ³åñ»É³Ï»ñå ¨ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛáõÝ: ²Û¹ ÷á÷á˳ϳÝÝ»ñÇ Ï³åÝ ³ñï³Ñ³ÛïíáõÙ ¿ Ñ»ï¨Û³É µ³Ý³Ó¨áí. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѻ勉Ýù =

³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ù³Ý³Ï • ³åñ»É³Ï»ñå : ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳Ý

àñù³Ý Ù»Í ¿ ³½·³µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÃÇíÁ ¨ µ³ñÓñ ¿ ³åñ»É³Ï»ñåÁ, ³ÛÝù³Ý áõÅ»Õ »Ý µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÇ ëå³éáõÙÁ ¨

ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïáõÙÁ: ºí Áݹѳϳé³ÏÁ, áñù³Ý µ³ñÓñ ¿ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Çï³ÏóáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ, ³ÛÝù³Ý ó³Íñ ¿ ÙÇç³í³ÛñÇ ¹»·ñ³¹³ódzÛÇ ¨ ³ÕïáïÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÁ: ²ÝÃñáåá·»Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý í»ñÉáõÍáõÃÛáõÝÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ¿ ï³ÉÇë ³½¹»óáõÃÛ³Ý µáÉáñ Ó¨»ñÁ µ³Å³Ý»É ¹ñ³Ï³Ý ¨ µ³ó³ë³Ï³Ý ËÙµ»ñÇ: λÝëáÉáñïÇ íñ³ Ù³ñ¹áõ ¹ñ³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ß³ñùáõ٠ϳñ»ÉÇ ¿ ¹³ë»É µÝ³Ï³Ý é»ëáõñë‐ Ý»ñÇ í»ñ³ñï³¹ñÙ³ÝÁ Ýå³ëï»ÉÁ, ëïáñ»ñÏñÛ³ çñ»ñÇ å³ß³ñÝ»ñÇ í»ñ³Ï³Ý·ÝáõÙÁ, ¹³ßï³å³ßïå³Ý ³Ýï³é³ß»ñï»ñÇ ³í»É³óáõÙÁ, ˳Ëïí³Í ÑáÕ»ñÇ í»ñ³ÏáõÉïÇí³óáõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ: λÝëáÉáñïÇ íñ³ Ù³ñ¹áõ µ³ó³ë³Ï³Ý Ý»ñ·áñÍáõÃÛáõÝÝ ³ñï³óáÉíáõÙ ¿ ³Ù»Ý³ï³ñµ»ñ ¨ Ù³ëßï³µ³ÛÇÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ՝ ³Ýï³é³Ñ³ïáõÙ, ëïáñ»ñÏñÛ³ ù³Õóñ³Ñ³Ù çñ»ñÇ å³ß³ñÝ»ñÇ ëå³‐ éáõÙ, ÑáÕ»ñÇ ³Õ³Ï³ÉáõÙ ¨ ³Ý³å³ï³óáõÙ, Ï»Ýë³µ³½Ù³½³ÝáõÃÛ³Ý Ïñ׳ïáõÙ ¨ ³ÛÉÝ: λÝëáÉáñïÇ íñ³ Ù³ñ¹áõ µ³ó³ë³Ï³Ý Ý»ñ·áñÍáõ‐ ÃÛ³Ý ³Ù»Ý³·É˳íáñ ¨ ³é³í»É ï³ñ³Íí³Í Ó¨Á ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïáõÙÝ áõ ó÷áݳå³ïáõÙÝ ¿, áñÝ ¿É ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý‐ ·áõÃÛ³ÝÁ ѳëóíáÕ Ù»Í³·áõÛÝ íï³Ý·Ý ¿: λÝëáÉáñïÇ íñ³ Ù³ñ¹áõ ³å³Ï³ÛáõݳóÝáÕ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ ³Ýå³ïÇÅ ãÇ ÙÝáõÙ: ´ÝáõÃÛáõÝÁ ¹ÇÙ³¹ñáõÙ ¿ Ù³ñ¹áõ ÏáÕÙÇó ϳï³ñ‐ íáÕ Ñ³ñÓ³ÏáõÙÝ»ñÇÝ, ¨ Ñ³×³Ë ³Û¹ ³Ù»ÝÁ ß³ï óÝÏ ¿ Ýëïáõ٠ѳ‐ ë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý íñ³: úñÇݳÏ՝ Ù³ñ¹Ï³Ýó ÑÇí³Ý¹³óáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ µ³ñÓñ³óáõÙÁ, Ù³ñ¹áõ ·»ÝáýáÝ¹Ç Ë³ËïáõÙÁ, ëáíÇ ÑÇÙݳËݹñÇ ëñáõÙÁ, §³Õù³ï¦ ¨ §Ñ³ñáõëï¦ »ñÏñÝ»ñÇ ÙÇç¨ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ëñ³óáõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ: §Ð³ñáõëï¦ »ñÏñÝ»ñÇ Ï³Û³óáõÙÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ó»É ÇÝï»ÝëÇí ¿ùëå³ÝëdzÛÇ (é³½Ù³Ï³Ý ¨ ïÝï»ë³Ï³Ý), ÇÝãå»ë ݳ¨ ³é¨ïñÇ áõ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñáõÃÛ³Ý ½³ñ·³óÙ³Ý ÑÇÙ³Ý íñ³: §²Õù³ï¦ »ñÏñÝ»ñÁ ï¨³Ï³Ý Å³Ù³Ý³Ï ·ïÝí»É »Ý ³é¨ïñ³Ï³Ý ׳ݳå³ñÑÝ»ñÇó Ù»Ïáõë³ó³Í íÇ׳ÏáõÙ, Ñ»ï »Ý Ùݳó»É §Ñ³ñáõëï¦ »ñÏñÝ»ñÇó ¨ Ùßï³å»ë ÁÝÏ»É »Ý ¹ñ³Ýó ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï³Ï: ¼³ñ·³óáÕ »ñÏñÝ»ñÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³ñ³· ³×Á ë³ÑٳݳÛÇÝ ëñáõÃÛ³Ý ¿ ѳëóñ»É ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý ÑÇÙݳËݹÇñÝ»ñÁ: ²ß˳ñÑÇ ½³ñ·³óáÕ 128 »ñÏñÝ»ñáõÙ, áñï»Õ ³åñáõÙ ¿ ºñÏñÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý 75 %-Á, û·ï³·áñÍíáõÙ ¿ ÙáÉáñ³ÏÇ íñ³ ³ñï³¹ñíáÕ

¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ 20 %-Çó å³Ï³ë µ³ÅÇÝÁ: ØáÉáñ³ÏÇ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý 70%-Çó ³í»ÉÇÝ Ï³ñ¹³É ã·ÇïÇ, 50 %-Á ï³é³åáõÙ ¿ ûñëÝáõÙÇó, 80 %-Á ³åñáõÙ ¿ ³Ýµ³í³ñ³ñ Ï»Ýó³Õ³ÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ¨ ÙdzÛÝ 1 %-Ý áõÝÇ µ³ñÓñ³·áõÛÝ ÏñÃáõÃÛáõÝ (Тягунов Г.В., Ярошенко Ю.Г., 2012): Üßí³Í å³ï׳éÝ»ñáí Ù³ñ¹Ï³Ýó ÏÛ³ÝùÇ ï¨áÕáõÃÛáõÝÁ ï³ñµ»ñ »ñÏñÝ»ñáõÙ ¿³Ï³Ýáñ»Ý ï³ñµ»ñíáõÙ ¿: ÂáõÛÉ ½³ñ·³ó³Í ºÃáíådzÛáõÙ ïÕ³Ù³ñ¹Ï³Ýó ϳÛÝùÇ ï¨áÕáõÃÛáõÝÁ ϳ½ÙáõÙ ¿ 39,4, ϳݳÝóÁ՝ 42,6 ï³ñÇ, ³ÛÝ ¹»åùáõÙ, »ñµ Ö³åáÝdzÛáõÙ ³ÛÝ Ï³½ÙáõÙ ¿ ѳٳå³ï³ë˳ݳµ³ñ 73,8 ¨ 79,9 ï³ñÇ: §Ð³ñáõëï¦ »ñÏñÝ»ñÁ ½³ñ·³óÙ³Ý Çñ»Ýó Ó·ïáõÙÝ»ñáí §³Õù³ï¦ »ñÏñÝ»ñÇ Ñ»ï ѳñ³µ»ñíáõÙ »Ý áã û áñå»ë ѳí³ë³ñ ·áñÍÁÝÏ»ñÝ»ñ, ³ÛÉ ³é³í»É³·áõÛÝ ß³ÑáõÛÃÇ Ýå³ï³Ïáí՝ Ç íÝ³ë §³Õù³ï¦ »ñÏñÝ»ñÇ: ¼³ñ·³óáÕ »ñÏñÝ»ñÁ ë»÷³Ï³Ý µÝ³ÏãáõÃÛ³ÝÁ ëÝݹáí ¨ Ï»Ýó³Õ³ÛÇÝ ³åñ³ÝùÝ»ñáí ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ ëïÇåí³Í »Ý ëå³é»É Çñ»Ýó µÝ³Ï³Ý é»ëáõñëÝ»ñÁ ¨ ÑáõÙùÁ (³Ýï³é³ÝÛáõÃ, ݳíÃ, ·³½, ù³ñ³ÍáõË, ѳÝù³ÛÇÝ Ñ³ñëïáõÃÛáõÝÝ»ñ, ÓáõÏ ¨ ³ÛÉÝ) ß³ï ó³Íñ ·Ý»ñáí ³ñï³Ñ³Ý»É ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñ: ¸ñ³Ýáí ÇëÏ ³Û¹ »ñÏñÝ»ñÁ ÙÝáõÙ »Ý áñå»ë é»ëáõñë³ÑáõÙù³ÛÇÝ »ñÏñÝ»ñ, áñï»Õ ãÇ ½³ñ·³ÝáõÙ ³ñ¹Ûáõݳµ»ñáõÃÛáõÝÁ, ¨ ù³Ûù³ÛíáõÙ »Ý ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÝ áõ Ù³ñ¹Ï³Ýó ³éáÕçáõÃÛáõÝÁ: ØÇ³Å³Ù³Ý³Ï ½³ñ·³ó³Í »ñÏñÝ»ñÝ Çñ»Ýó ï³ñ³ÍùÝ»ñáõ٠ó÷áÝÝ»ñÁ Ïñ׳ï»Éáõ Ýå³ï³Ïáí, ³Ûëå»ë Ïáãí³Í, §Ï»Õïáï¦ ³ñï³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï»Õ³÷áËáõÙ »Ý ½³ñ·³óáÕ »ñÏñÝ»ñ՝ ó÷áݳå³ï»Éáí ¨ ³Õïáï»Éáí ¹ñ³Ýó ï³ñ³ÍùÝ»ñÁ (ûñÇݳÏ՝ ѳÝù³Ñ³ñëï³óÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ÏÇë³ý³µñÇϳïÝ»ñÇ ëï³óáõÙÁ, áñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ÑëÏ³Û³Ï³Ý åÇݹ ¨ Ñ»ÕáõÏ Ã³÷áÝÝ»ñ »Ý ³é³ç³ÝáõÙ ¨ ÙÝáõÙ ïíÛ³É »ñÏñÇ ï³ñ³ÍùáõÙ): è»ëáõñëÝ»ñÇ Ï³é³í³ñÙ³Ý ÝÙ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ½³ñ·³óáÕ »ñÏñÝ»ñÁ, áñï»Õ ³ß˳ïáõÅÁ ß³ï ¿Å³Ý ¿, ëï³ÝáõÙ »Ý ãÝãÇÝ »Ï³ÙáõïÝ»ñ, ÇÝãÁ Ñݳñ³íáñáõÃÛáõÝ ãÇ ï³ÉÇë áã ÙdzÛÝ ½³ñ·³Ý³É, ³ÛÉ Ý³¨ áñ¨¿ µÝ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ËݹÇñ ÉáõÍ»É: ÜÙ³Ý ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÝ »Ý ëáíÁ, ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ³ñï³·³ÕÃÁ, ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ëáóÇ³É³Ï³Ý óÝóáõÙÝ»ñÁ, ï»Õ³ÛÇÝ é³½Ù³Ï³Ý ÏáÝýÉÇÏïÝ»ñÁ, »ñÏñÇ ù³Õ³ù³Ï³Ý ³å³Ï³ÛáõݳóáõÙÁ: ²Ûë ³Ù»ÝÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ÏáñáõëïÝ»ñ »Ý Ïñáõ٠ݳ¨ §Ñ³ñáõëï¦ »ñÏñÝ»ñÁ,

ÇÝãå»ë ݳ¨ ѳٳß˳ñѳÛÇÝ Ñ³ÝñáõÃÛáõÝÁ: ²Ûëûñ ³ñ¹»Ý å³ñ½ ¿ ¹³éÝáõÙ, áñ áñ¨¿ »ñÏñÇ՝ Ù»Ï ³ÛÉ »ñÏñÇ Ñ³ßíÇÝ ³åñ»Éáõ ù³Õ³ù³Ï³ÝáõÃÛáõÝÝ ³Ýí»ñ³å³Ñáñ»Ý µ»ñáõÙ ¿ ߳ѳ·áñÍáÕ »ñÏñÇ Í³Ëë»ñÇ ³í»É³óáõ٠߳ѳ·áñÍíáÕ »ñÏñáõ٠ϳÛáõÝáõÃÛáõÝ ³å³Ñáí»Éáõ ѳٳñ (÷³Ëëï³Ï³ÝÝ»ñÇ ï»Õ³íáñáõÙ, ѳٳ׳ñ³ÏÝ»ñÇ ¨ ³Ñ³µ»ÏãáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³ÝËáõÙ ¨ ³ÛÉÝ): ÆëÏ ³Û¹ µáÉáñ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó ïáõÅáõÙ ¿ µáÉáñ Ù³ñ¹Ï³Ýó ÏÛ³ÝùÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý µ³½³Ý՝ Ï»ÝëáÉáñïÁ: λÝëáÉáñïÇ íñ³ ٻ˳ÝÇϳϳÝ, ýǽÇϳϳÝ, ùÇÙÇ³Ï³Ý ¨ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý µÝáõÛÃÇ ³ÝÃñáåá·»Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ÝÙÇç³Ï³Ýáñ»Ý ϳåí³Í »Ý ï»ËÝ᷻ݻ½Ç ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ µ³½Ù³µÝáõÛà ³ÕïáïÙ³Ý Ñ»ï, áñáÝó Ù³ëÇÝ Ù³Ýñ³Ù³ëÝ ï»Õ»ÏáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý µ»ñíáõ٠ѳçáñ¹ »Ýóµ³ÅÇÝÝ»ñáõÙ:

3.2. ²ñï³Ï³ñ· Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µÝáõó·ÇñÁ ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ´Ý³Ï³Ý ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ¿ùëïñ»Ù³É ¨ ÏáñͳÝÇã ³½¹»óáõÃÛáõÝ Ï³ñáÕ »Ý áõÝ»Ý³É ³ÝÃñáåá·»Ý (é³½Ù³Ï³Ý ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñ, íóñÝ»ñ, ³Õ»ïÝ»ñ) ¨ µÝ³Ï³Ý (ï³ñ»ñ³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñ) ·áñÍáÝÝ»ñÁ, áñáÝù ¿É ³é³ç »Ý µ»ñáõÙ ³ñï³Ï³ñ· Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ: ²ñï³Ï³ñ· Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÁ áñáß³ÏÇ ï³ñ³Íùáõ٠ϳ٠ûµÛ»ÏïáõÙ Ëáßáñ íóñÇ, íï³Ý·³íáñ µÝ³Ï³Ý »ñ¨áõÛÃÇ, ï»ËݳÍÇÝ, ï³ñ»ñ³ÛÇÝ Ï³Ù ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Õ»ïÇ, ѳٳ׳ñ³ÏÇ ¨ ³ÛÉ ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ³Ýëå³ë»ÉÇ, ѳÝϳñͳÏÇ ³é³ç³ó³Í Çñ³íÇ×³Ï ¿, áñÁ ѳݷ»óÝáõ٠ϳ٠ϳñáÕ ¿ ѳݷ»óÝ»É Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ½áÑ»ñÇ, Ëáßáñ ÝÛáõÃ³Ï³Ý ÏáñáõëïÝ»ñÇ, Ù³ñ¹Ï³Ýó Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý

µÝ³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ë³ËïÙ³Ý:

Àëï ͳ·Ù³Ý ³ñï³Ï³ñ· Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ µ³Å³ÝíáõÙ »Ý »ñÏáõ ËÙµÇ՝ µÝ³Ï³Ý ¨ ï»ËݳÍÇÝ: ´Ý³Ï³Ý ³ñï³Ï³ñ· Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ³ÕµÛáõñÝ»ñÁ µÝ³Ï³Ý »ñ¨áõÛÃÝ»ñÝ »Ý, ÇëÏ ï»ËݳÍÇÝ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇÝÁ՝ Ù³ñ¹áõ ³Ý³ñ¹Ûáõݳí»ï ·áñÍáõÝ»áõÃÛáõÝÁ: Àëï ³ñï³Ï³ñ· Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÇ ï³ñ³Íí³ÍáõÃÛ³Ý ¨ ͳÝñáõÃÛ³Ý Ù³ëßﳵݻñÇ ¹ñ³Ýù ÉÇÝáõÙ »Ý ï»Õ³ÛÇÝ, ï³ñ³Íù³ÛÇÝ ¨ ³Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ: î»Õ³ÛÇÝ ³ñï³Ï³ñ· Çñ³¹ñáõ89

ÃÛáõÝÝ»ñÝ ³ÛÝ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÝ »Ý, áñáÝó ¹»åùáõÙ ïáõÅáõÙ ¿ ÙÇÝ㨠50 Ù³ñ¹, ¨ ˳ËïíáõÙ »Ý ÙÇÝ㨠300 Ù³ñ¹áõ Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ: î³ñ³Íù³ÛÇÝ Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ »Ý ³ÛÝ »ñ¨áõÛÃÝ»ñÁ, áñáÝó ¹»åùáõÙ ïáõÅáõÙ ¿ 500 ¨ ³í»ÉÇ Ù³ñ¹ ϳ٠˳ËïíáõÙ »Ý 1000-Çó ³í»ÉÇ Ù³ñ¹áõ Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÁ: ²Ý¹ñë³ÑٳݳÛÇÝ ³ñï³Ï³ñ· Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï³ñ³ÍíáõÙ »Ý ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³ñ³ÏÇó »ñÏñÝ»ñÇ íñ³ ¨ ëå³éÝáõÙ »Ý áã ÙdzÛÝ ÅáÕáíñ¹Ç ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³ÝÁ, ³ÛÉ Ý³¨ ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇÝ, µáõë³Ï³Ý ¨ ϻݹ³Ý³Ï³Ý ³ß˳ñÑÇ ·»Ý»ïÇÏ³Ï³Ý ýáݹÇÝ: ´Ý³Ï³Ý ³ñï³Ï³ñ· Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ï³ñ»ñ³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñ »Ý, áñáÝù ëï»ÕÍáõÙ »Ý ³Õ»ï³ÉÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨, áñå»ë ϳÝáÝ, áõÕ»ÏóíáõÙ »Ý µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý Ï»Ýë³·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ Ë³ËïáõÙáí ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ áõ ÝÛáõÃ³Ï³Ý ÑëÏ³Û³Ï³Ý ÏáñáõëïÝ»ñáí: Àëï ͳ·Ù³Ý ï³ñ»ñ³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñÁ µ³Å³ÝíáõÙ »Ý ¿Ý¹á·»Ý ¨ ¿Ï½á·»Ý ïÇå»ñÇ: ¾Ý¹á·»Ý ï³ñ»ñ³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñÁ ϳåí³Í »Ý ºñÏñÇ Ý»ñùÇÝ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ Ñ»ï (»ñÏñ³ß³ñÅ, óáõݳÙÇ, Ññ³µáõË): ¾Ï½á·»Ý ï³ñ»ñ³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñÁ å³Ûٳݳíáñí³Í »Ý ³ñ¨Ç ¿Ý»ñ·Ç³Ûáí ¨ Ó·áճϳÝáõÃÛ³Ý áõÅáí (çñѻջÕ, ÷áÃáñÇÏ, ëáÕ³Ýù, »ñ³ßï ¨ ³ÛÉÝ): ¾Ý¹á·»Ý ï³ñ»ñ³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñ: ºñÏñ³ß³ñÅÁ ëïáñ·»ïÝÛ³ óÝóáõÙÝ»ñ ¨ »ñÏñ³·Ý¹Ç Ï»Õ¨Ç ï³ï³ÝáõÙÝ ¿։ ²Û¹ ï³ï³ÝáõÙÝ»ñÝ ³é³ç³ÝáõÙ »Ý ÙáÉáñ³ÏÇ Ï»Õ¨áõ٠ϳ٠ٳÝÃdzÛÇ í»ñÇÝ Ù³ëáõÙ ¨ ï³ñ³ÍíáõÙ »Ý Ù»Í Ñ»é³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³՝ ³é³Ó·³Ï³Ý ï³ï³ÝáõÙÝ»ñÇ Ó¨áí: ¸ñ³Ýù ³é³ç³ÝáõÙ »Ý, »ñµ ï»ÏïáÝ³Ï³Ý É³ñáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ³å³ñ³ÛÇÝ ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇ (ë³É»ñÇ) ³ÙµáÕç³Ï³ÝáõÃÛ³Ý Ë³ËïáõÙ ¨ ï»Õ³ß³ñÅ: ºñÏñ³ß³ñÅÇ ûç³ËÁ »ñÏñ³·Ý¹Ç ËáñáõÃÛ³Ý Ù»ç áñáß³ÏÇ ï»Õ ¿, áñÇ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ³Ýç³ïáõÙ: úç³ËÇ Ï»ÝïñáÝÁ å³ÛÙ³Ý³Ï³Ý Ï»ï ¿, áñÁ ÏáãíáõÙ ¿ ÑÇåáÏ»ÝïñáÝ Ï³Ù ýáÏáõë: ÐÇåáÏ»ÝïñáÝÇ åñáÛ»ÏóÇ³Ý »ñÏñ³·Ý¹Ç ٳϻñ¨áõÛÃÇ íñ³ ÏáãíáõÙ ¿ ¿åÇÏ»ÝïñáÝ, áñÇ ßáõñç ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ³Ù»Ý³Ù»Í ³í»ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: Àëï »ñÏñ³ß³ñÅÇ ûç³ËÇ ËáñáõÃÛ³Ý ³é³ÝÓݳóíáõÙ »Ý ٳϻñ»ë³ÛÇÝ Ï³Ù ëáíáñ³Ï³Ý (ÙÇÝ㨠70 ÏÙ), ÙÇç³ÝÏÛ³É (70-Çó ÙÇÝ㨠300 ÏÙ) ¨ ËáñÁ (300-Çó ³í»ÉÇ ËáñÁ) »ñÏñ³ß³ñÅ»ñ: ºñÏñ³ß³ñÅ»ñÇ

Ù»Í Ù³ëÁ ٳϻñ»ë³ÛÇÝ ¿։ ²Ýç³ïí³Í ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ 75 %-Á µ³ÅÇÝ ¿ ÁÝÏÝáõ٠ٳϻñ»ë³ÛÇÝ »ñÏñ³ß³ñÅ»ñÇÝ, ÇëÏ 3 %-Á՝ ËáñÁ »ñÏñ³ß³ñÅ»ñÇÝ: ºñÏñ³·Ý¹Ç íñ³ ³Ù»Ý ï³ñÇ ·ñ³ÝóíáõÙ »Ý ѳ½³ñ³íáñ »ñÏñ³ß³ñÅ»ñ: Úáõñ³ù³ÝãÛáõñ 30 í³ÛñÏÛ³ÝÁ Ù»Ï ·ñ³ÝóíáõÙ ¿ Ù»Ï »ñÏñ³ß³ñÅ: ²ß˳ñÑáõÙ ³Ù»Ý ï³ñÇ »ñÏñ³ß³ñÅÇó ÙÇçÇÝ Ñ³ßíáí ½áÑíáõÙ ¿ 14 ѳ½³ñ Ù³ñ¹: ¶áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ë»ÛëÙÇÏ ³ÏïÇíáõÃÛ³Ý ï³ñµ»ñ ë³Ý¹Õ³ÏÝ»ñ: 1935 Ã. γÉÇýáéÝdzÛÇ ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý ÇÝëïÇïáõïÇ åñáý»ëáñ ¶. èÇËï»ñÝ ³é³ç³ñÏ»ó »ñÏñ³ß³ñÅÇ ¿Ý»ñ·Ç³Ý ·Ý³Ñ³ï»É Ù³·ÝÇïáõ¹áí: Àëï èÇËï»ñÇ ë³Ý¹Õ³ÏÇ՝ ³Ù»Ý³áõÅ»Õ »ñÏñ³ß³ñÅ»ñÇ Ù³·ÝÇïáõ¹Á ãÇ ·»ñ³½³ÝóáõÙ 9 µ³ÉÁ: ´³óÇ èÇËï»ñÇ ë³Ý¹Õ³ÏÇó՝ »ñÏñ³ß³ñÅÇ Å³Ù³Ý³Ï ³Ýç³ïí³Í ¿Ý»ñ·Ç³Ý ã³÷íáõÙ ¿ ݳ¨ 12-µ³É³Ýáó ë³Ý¹Õ³Ïáí (MSK-64): Àëï ³Ûë ë³Ý¹Õ³ÏÇ՝ Ù»Í ³í»ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ½áÑ»ñ »Ý ³é³ç³óÝáõÙ 6 ¨ ³í»ÉÇ µ³É³Ýáó »ñÏñ³ß³ñÅ»ñÁ: ºñÏñ³ß³ñÅÇ Ñ½áñáõÃÛáõÝÁ ã³÷íáõÙ ¿ ѳïáõÏ ë³ñù³íáñÙ³Ý ÙÇçáóáí, áñÁ ÏáãíáõÙ ¿ ë»ÛëÙá·ñ³ý: Àëï ÙÇç³½·³ÛÇÝ ë³Ý¹Õ³ÏÇ (MSK64) ÙÇÝ㨠4 µ³É »ñÏñ³ß³ñÅ»ñÁ ѳٳñíáõÙ »Ý áã íï³Ý·³íáñ, 5-Á՝ µ³í³Ï³Ý áõÅ»Õ, 6-Á՝ áõÅ»Õ, 7-Á՝ ËÇëï áõÅ»Õ, 8-Á՝ ù³Ûù³ÛÇã, 9-12-Á՝ ѳٳå³ï³ë˳ݳµ³ñ ³í»ñÇã, Ïáñͳݳñ³ñ, ³Õ»ï³ÉÇ ¨ ËÇëï ³Õ»ï³ÉÇ: 20-ñ¹ ¹³ñÇ ³Ù»Ý³³Õ»ï³ÉÇ »ñÏñ³ß³ñÅ»ñÁ ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ó»É γÉÇýáéÝdzÛáõÙ (1906 Ã. ½áÑí»É ¿ 70 ѳ½³ñ Ù³ñ¹), Ø»ëÇÝáõÙ (1908 Ã.՝ 82 ѳ½³ñ Ù³ñ¹), îáÏÇáÛáõÙ (1923 Ã.՝ 140 ѳ½³ñ Ù³ñ¹), âÇݳëï³ÝáõÙ (1976 Ã.՝ 150 ѳ½³ñ Ù³ñ¹), Ø»ùëÇϳÛáõÙ (1985 Ã.՝ 10 ѳ½³ñ Ù³ñ¹), г۳ëï³ÝáõÙ (êåÇï³Ï, 1988 Ã.՝ ³í»ÉÇ ù³Ý 25 ѳ½³ñ Ù³ñ¹) ¨ ÂáõñùdzÛáõÙ (1999 Ã.՝ 16 ѳ½³ñ Ù³ñ¹): òáõݳÙÇÝ ù³Ûù³ÛÇã áõÅÇ ³ÉÇùÝ»ñ »Ý, áñáÝù ³é³ç³ÝáõÙ »Ý ÍáíÇ ¨ ûíÏdzÝáëÇ Ñ³ï³ÏáõÙ ³é³ç³ó³Í »ñÏñ³ß³ñÅÇ Ñ»ï¨³Ýùáí: ²Û¹ ³ÉÇùÝ»ñÁ ÙÇÝ㨠1000 ÏÙ/ų٠³ñ³·áõÃÛ³Ùµ ï³ñ³ÍíáõÙ »Ý µáÉáñ áõÕÕáõÃÛáõÝÝ»ñáí: ´³ó ûíÏdzÝáëáõÙ óáõݳÙÇÇ »ñϳñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ѳëÝ»É ÙÇÝ㨠400 ÏÙ, ÇëÏ ³ÉÇùÇ µ³ñÓñáõÃÛáõÝÁ՝ ÙÇÝ㨠3 Ù: ²Û¹ å³ï׳éáí µ³ó ûíÏdzÝáëáõ٠ݳí»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³É»ÏáÍáõÃÛáõÝÝ ³ÝÝÏ³ï ¿, ÇëÏ ³÷»ñÇ Ùáï óáõݳÙÇÇ ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ Ýí³½áõÙ ¿, ³ÉÇùÝ»ñÇ µ³ñÓñáõÃÛáõÝÝ ³×áõÙ՝ ѳëÝ»Éáí 30 ¨ ³í»ÉÇ Ù»ïñ: гñí³Í»Éáí ³÷ÇÝ՝ ³Û¹ ³ÉÇùÝ»ñÝ ³é³ç³óÝáõÙ »Ý ³Õ»ï³ÉÇ ³í»ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñ՝

ËÉ»Éáí Ù»Í Ãíáí Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ÏÛ³Ýù»ñ, ѳëóÝ»Éáí ÑëÏ³Û³Ï³Ý ïÝï»ë³Ï³Ý íݳëÝ»ñ: êÏë³Í VII ¹³ñÇó ³ñӳݳ·ñí»É ¿ Ùáï 150 óáõݳÙÇ, áñáÝó Ù»Í Ù³ëÝ (80 %) ³é³ç³ÝáõÙ ¿ Ê³Õ³Õ ûíÏdzÝáëáõÙ: ²é³í»É áõÅ»Õ óáõݳÙÇÝ»ñÇó Ù»ÏÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ó»É 2004 Ã. ÆݹáÝ»½Ç³ÛÇ ³÷»ñÇÝ, áñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ½áÑí»É ¿ ³í»ÉÇ ù³Ý 300 ѳ½³ñ Ù³ñ¹: Ðáõë³ÉÇ å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝ óáõݳÙÇÝ»ñÇó ·áÛáõÃÛáõÝ ãáõÝÇ: سëݳÏÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇó »Ý ³ÉÇùÝ»ñÁ ÏïñáÕ Ï³éáõÛóÝ»ñÁ, Íáí³å³ïÝ»ßÝ»ñÁ, ³Ýï³é³ß»ñï»ñÇ ëï»ÕÍáõÙÁ: Ðñ³µËÇ Å³ÛÃùáõÙÝ ³ÛÝ »ñ¨áõÛÃÝ ¿, áñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ »ñÏñÇ Áݹ»ñùÇó ٳϻñ¨áõÛà »Ý ¹áõñë ·³ÉÇë ɳí³Ý, Ññ³µË³ÛÇÝ ÝÛáõûñÁ, ï³ù ·³½»ñÁ ¨ ·áÉáñßÇÝ»ñÁ: Ðñ³µáõËÝ áõÕ»ÏóíáõÙ ¿ »ñÏñ³ß³ñÅáí, ÙáËñÇ, ï³ù ·³½»ñÇ, ·áÉáñßÇÝ»ñÇ ¨ É»éݳÛÇÝ ³å³ñÝ»ñÇ µ»ÏáñÝ»ñÇ áõ ÷áßáõ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñáí: Àëï ³ÏïÇíáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ Ññ³µáõËÝ»ñÁ ÉÇÝáõÙ »Ý ·áñÍáÕ, ùÝ³Í ¨ ѳݷ³Í: ºñÏñ³·Ý¹Ç íñ³ ѳßííáõÙ ¿ 4000 Ññ³µáõË, áñáÝóÇó 540-Á՝ ·áñÍáÕ: Ü»ñϳÛáõÙë ·áñÍáÕ Ññ³µáõËÝ»ñÇ Ù»Í Ù³ëÁ ï»Õ³Ï³Ûí³Í »Ý Ëáßáñ ˽í³ÍùÝ»ñÇ ¨ ß³ñÅáõÝ ï»ÏïáÝ³Ï³Ý Ñ³ïí³ÍÝ»ñáõÙ՝ ·É˳íáñ³å»ë Ê³Õ³Õ ¨ ²ïɳÝïÛ³Ý ûíÏdzÝáëÝ»ñÇ ÏÕ½ÇÝ»ñáõÙ: Ðñ³µË³ÛÇÝ Å³ÛÃùáõÙÝ»ñÝ ³ñï³Ý»ïíáõÙ »Ý 1-5 ÏÙ µ³ñÓñáõÃÛ³Ùµ ¨ ï»Õ³ß³ñÅíáõÙ Ù»Í Ñ»é³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³: Ðñ³µË³ÛÇÝ ÙáËñÇ ËïáõÃÛáõÝÁ »ñµ»ÙÝ Ï³ñáÕ ¿ ³é³ç³óÝ»É ·Çß»ñí³ ÝÙ³Ý ÙÃáõÃÛáõÝ: ȳí³ÛÇ Í³í³ÉÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ѳëÝ»É ï³ëÝÛ³Ï Ëáñ³Ý³ñ¹ ÏÇÉáÙ»ïñ: 컽áõíÇ Ññ³µËÇ Å³ÛÃùÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí (Ù.Ã. 79 Ã.) ÏáñͳÝí»ó äáÙå»Û ù³Õ³ùÁ: ØáËñÇ Ñ³ëïáõÃÛáõÝÁ ϳ½Ù»É ¿ 8 Ù»ïñ: ²ÏïÇí Ññ³µáõËÝ»ñ Ï³Ý Î³Ùã³ïϳÛáõÙ, ê³Éí³¹áñáõÙ, гí³Û³Ý ÏÕ½ÇÝ»ñáõÙ ¨ ³ÛÉ í³Ûñ»ñáõÙ: ä³ïÙáõÃÛ³ÝÁ ѳÛïÝÇ ¿ ݳ¨ XIX ¹³ñáõÙ ï»ÕÇ áõÝ»ó³Í Îñ³Ï³ï³áõÇ (ÆݹáÝ»½Ç³) 1883 Ãí³Ï³ÝÇ Ññ³µáõËÁ, áñÇ ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ÙÃÝáÉáñï ¿ ³ñï³Ý»ïí»É 50 ÙÉÝ ïáÝݳ ÙáËÇñ áõ ÷áßÇ, ÇÝãÇ Ñ»ï¨³Ýùáí »ñÏñ³·Ý¹Ç ÙÇçÇÝ ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÁ Ýí³½»É ¿ 0,50C-áí: ´³óÇ ¹ñ³ÝÇó՝ Ññ³µËÇ Å³ÛÃùáõÙÝ áõÕ»Ïóí»É ¿ óáõݳÙÇÝ»ñáí, áñáÝó ³ÉÇùÇ µ³ñÓñáõÃÛáõÝÁ ѳë»É ¿ 30-40 Ù»ïñ ¨ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ³í»ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñ ¿ ³é³ç³óñ»É Ú³í³ ¨ êáõÙ³ïñ³ ÏÕ½ÇÝ»ñáõÙ. ½áÑí»É ¿ 36 ѳ½³ñ Ù³ñ¹:

¾Ï½á·»Ý ï³ñ»ñ³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñ: æñѻջÕÁ ó³Ù³ùÇ ½·³ÉÇ ï³ñ³ÍùÇ Å³Ù³Ý³Ï³íáñ çñ³Í³ÍÏ ¿, áñÁ ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ·»ï»ñÇ, É×»ñÇ, Íáí»ñÇ ¨ ³ñÑ»ëï³Ï³Ý çñ³í³½³ÝÝ»ñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ µ³ñÓñ³óÙ³Ý ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ: æñѻջÕÝ»ñÝ ³é³í»É ï³ñ³Íí³Í µÝ³Ï³Ý ³Õ»ïÝ»ñ »Ý, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ³é³ç³Ý³É Ñáñ¹³é³ï ³ÝÓñ¨Ý»ñÇó՝ ÓÛ³Ý Ï³Ù ë³éáõÛóÝ»ñÇ Ñ³ÉÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí: ¸ñ³Ýù ϳñáÕ »Ý ³é³ç³Ý³É ݳ¨ ù³ÙÇÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí, áñáÝù ùßáõÙ »Ý çáõñÁ Íáí»ñÇó ¨ ·»ï³µ»ñ³ÝÝ»ñáõÙ ³é³ç³óÝáõÙ çñÇ Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ µ³ñÓñ³óáõÙ: ²ÛëåÇëÇ çñѻջÕÝ»ñ Ýϳïí»É »Ý ܨ³ÛÇ ·»ï³µ»ñ³ÝáõÙ, ÐáɳݹdzÛáõÙ, ²Ý·ÉdzÛáõÙ ¨ »ñÏñ³·Ý¹Ç ³ÛÉ í³Ûñ»ñáõÙ: Ìáí³÷»ñáõÙ ¨ ÏÕ½ÇÝ»ñáõÙ çñѻջÕÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ³é³ç³Ý³É ³ÉÇùÝ»ñÇ µ³ñÓñ³óÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí՝ ϳåí³Í »ñÏñ³ß³ñÅ»ñÇ, Ññ³µáõËÝ»ñÇ ¨ óáõݳÙÇÝ»ñÇ Ñ»ï: æñѻջÕÝ»ñÁ ëå³éÝáõÙ »Ý »ñÏñ³·Ý¹Ç ó³Ù³ùÇ 3/4 Ù³ëÇÝ: سëݳ·»ïÝ»ñÁ ·ïÝáõÙ »Ý, áñ Ù³ñ¹Ï³Ýó ѳٳñ íï³Ý·³íáñ »Ý ³ÛÝ çñѻջÕÝ»ñÁ, »ñµ çñ³Í³ÍÏÙ³Ý ß»ñïÁ ѳëÝáõÙ ¿ 1 Ù»ïñ, ÇëÏ 3 Ù»ïñÇ ¹»åùáõ٠ϳñáÕ »Ý ÷Éáõ½í»É ß»Ýù»ñÁ: æñѻջÕÝ»ñÁ Ù»Í ÝÛáõÃ³Ï³Ý íÝ³ë »Ý Ñ³ëóÝáõÙ ¨ Ùßï³å»ë áõÕ»ÏóíáõÙ »Ý Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ½áÑ»ñáí: سñ¹Ï³Ýó å³ßïå³ÝáõÃÛáõÝÁ çñѻջÕÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Ý»ñ³éáõÙ ¿ ¹ñ³ Ù³ëÇÝ ³½¹³ñ³ñáõÙÁ ¨ Ù³ñ¹Ï³Ýó ï³ñѳÝáõÙÁ çñ³Í³ÍÏí³Í ï³ñ³ÍùÝ»ñÇó: ²ñ¨³¹³ñÓ³ÛÇÝ ÷áÃáñÇÏÝ»ñÁ (ÙññϳÑáÕÙ, óÇÏÉáÝ, óÛýáõÝ) ³é³ç³ÝáõÙ »Ý ³ñ¨³¹³ñÓ³ÛÇÝ É³ÛÝáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ՝ ûíÏdzÝáëÇ íñ³: ¸ñ³Ýù ÑëÏ³Û³Ï³Ý ³ñ³·áõÃÛ³Ùµ ß³ñÅíáÕ û¹³ÛÇÝ Ñáë³ÝùÝ»ñ »Ý, áñáÝù ÍáíÇó ó³Ù³ùÇ íñ³ ï»Õ³÷áËí»Éáõ Å³Ù³Ý³Ï áõÕ»ÏóíáõÙ »Ý íÇÃ˳ñÇ ³ÉÇùÝ»ñáí, ï»Õ³ï³ñ³÷Ý»ñáí ¨ ³ÙåñáåÝ»ñáí áõ ϳÛͳÏÝ»ñáí: ²ÛÝ ëÏëáõÙ ¿ íݳë ѳëóÝ»É ³ñ¹»Ý 20 Ù/íñÏ ³ñ³·áõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ: ø³ÙÇÝ Ù³ñ¹áõÝ ·»ïÝÇó åáÏáõÙ ¿ 40 Ù/íñÏ ¨ ³í»ÉÇ ³ñ³·áõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ: ²ñ¨³¹³ñÓ³ÛÇÝ ÷áÃáñÇÏÝ»ñÇ ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ Ñ³×³Ë ·»ñ³½³ÝóáõÙ ¿ 50 Ù/íñÏ-Á: ²é³í»É Ñ³×³Ë ³ñ¨³¹³ñÓ³ÛÇÝ ÷áÃáñÇÏÝ»ñÁ ÉÇÝáõÙ »Ý ¸»ÕÇÝ ÍáíÇ ¨ üÇÉÇåÇÝÛ³Ý ÏÕ½ÇÝ»ñÇ ßñç³ÝáõÙ, »ñµ»ÙÝ ìɳ¹ÇíáëïáÏáõÙ ¨ èáõë³ëï³ÝÇ Ë³Õ³ÕûíÏdzÝáëÛ³Ý Ý³í³Ñ³Ý·ÇëïÝ»ñáõÙ: 1970 ÃíÇÝ ´³Ý·É³¹»ßáõÙ ³é³ç³ó³Í ³ñ¨³¹³ñÓ³ÛÇÝ ÷áÃáñÇÏÁ ËÉ»É ¿ 300 ѳ½³ñ Ù³ñ¹áõ ÏÛ³Ýù, ÇëÏ 1991 ÃíÇÝ ÝáõÛÝ ï»ÕáõÙ՝ 148 ѳ½³ñ Ù³ñ¹ ¿ ½áÑí»É: 2005 Ã. ³ñ¨³¹³ñÓ³ÛÇÝ

γïñÇݳ ÷áÃáñÏÇó ²ØÜ-Ç Ñ³ñ³í-³ñ¨»ÉÛ³Ý Ý³Ñ³Ý·Ý»ñáõÙ ïáõÅ»É ¿ 1,5 ÙÉÝ Ù³ñ¹, ½áÑí»É ³í»ÉÇ ù³Ý 10 ѳ½. Ù³ñ¹: öáß³ÛÇÝ (ë¨) ÷áÃáñÇÏÝ ³í»ÉÇ ù³Ý 25 Ù/íñÏ ³ñ³·áõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ áõÅ»Õ ù³ÙÇ ¿, áñÁ ÃáõÛÉ µáõë³Í³ÍÏ áõÝ»óáÕ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇó µ³ñÓñ³óÝáõÙ ¿ ÷áßáõ ¨ ³í³½Ç ÑëÏ³Û³Ï³Ý ½³Ý·í³ÍÝ»ñ ¨ ï»Õ³÷áËáõÙ Ù»Í Ñ»é³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³՝ ¹ñ³Ýáí ÇëÏ Ýå³ëï»Éáí ³Ý³å³ï³óÙ³Ý ·áñÍÁÝóóÇÝ: ØññϳëÛáõÝÁ (åïï³ÑáÕÙ, ïáéݳ¹á) ÙÃÝáÉáñï³ÛÇÝ ÙññÇÏ ¿, áñÝ ³é³ç³ÝáõÙ ¿ ³Ùåñáå³ÛÇÝ ³Ùå»ñáõÙ, ³ÛÝáõÑ»ï¨ ÏÝ×ÇÃÇ Ó¨áí ï³ñ³ÍíáõÙ ¿ ó³Ù³ùÇ Ï³Ù ÍáíÇ Ù³Ï»ñ¨áõÛÃÇ íñ³: ØññϳëÛáõÝÁ ëáíáñ³µ³ñ åïïíáõÙ ¿ ųٳóáõÛóÇ ëɳùÇÝ Ñ³Ï³é³Ï áõÕÕáõÃÛ³Ùµ՝ ÙÇÝ㨠100 Ù/íñÏ ³ñ³·áõÃÛ³Ùµ: ì»ñÇÝ Ù³ëáõÙ ÙññϳëÛáõÝÝ áõÝÇ Ó³·³ñ³Ó¨ µ³óí³Íù՝ ÓáõÉí³Í ³Ùå»ñÇ Ñ»ï: ²ÛÝ »ñµ»ÙÝ ÇçÝáõÙ ¿ ÙÇÝ㨠ºñÏñÇ Ù³Ï»ñ¨áõÛÃ. ¹ñ³ Ý»ñùÇÝ Ù³ëÁ ÝáõÛÝå»ë ÉÇÝáõÙ ¿ ɳÛݳó³Í ¨ ÑÇß»óÝáõÙ ¿ ßáõé ïí³Í Ó³·³ñ: ØññϳëÛ³Ý µ³ñÓñáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ѳëÝ»É 800-1500 Ù: ²ÛÝ Çñ Ù»ç ¿ Ó·áõÙ ÷áßÇÝ, çáõñÁ ¨ ï³ñµ»ñ ³é³ñϳݻñ: öáßáõ ¨ çñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ¹»åùáõÙ ÙññϳÑáÕÙÁ ¹³éÝáõÙ ¿ ï»ë³Ý»ÉÇ: ØññϳëÛ³Ý ïñ³Ù³·ÇÍÁ ÍáíÇ íñ³ ϳñáÕ ¿ ã³÷í»É ï³ëÝÛ³Ï Ù»ïñ»ñáí, ó³Ù³ùÇ íñ³՝ ѳñÛáõñ³íáñ Ù»ïñ»ñáí: ØññϳëÛáõÝÁ ß³ï íï³Ý·³íáñ ¿ ÍáíáõÙ ·ïÝíáÕ Ý³í»ñÇ Ñ³Ù³ñ: òÇÏÉáÝÁ ó³Íñ ×ÝßÙ³Ý ï»Õ³Ù³ë ¿ ÙÃÝáÉáñïáõÙ՝ Ï»ÝïñáÝáõÙ Ýí³½³·áõÛÝ ×Ýßٳٵ: òÇÏÉáÝÇ ïñ³Ù³·ÇÍÁ ѳëÝáõÙ ¿ ÙÇÝ㨠ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³½³ñ ÏÇÉáÙ»ïñ: ÐÛáõëÇë³ÛÇÝ ÏÇ볷ݹáõÙ óÇÏÉáÝÇ Å³Ù³Ý³Ï ù³ÙÇÝ»ñÁ ÷ãáõÙ »Ý ųٳóáõÛóÇ ëɳùÇÝ Ñ³Ï³é³Ï áõÕÕáõÃÛ³Ùµ: ºÕ³Ý³ÏÁ óÇÏÉáÝÇ Å³Ù³Ý³Ï ÉÇÝáõÙ ¿ ³Ùå³Ù³Í, ·»ñÇßËáõÙ »Ý áõÅ»Õ ù³ÙÇÝ»ñÁ: ²ÝïÇóÇÏÉáÝÁ ÙÃÝáÉáñïÇ µ³ñÓñ ×ÝßÙ³Ý ï»Õ³Ù³ë ¿՝ Ï»ÝïñáÝáõÙ ³é³í»É³·áõÛÝ ×Ýßٳٵ: ²ÝïÇóÇÏÉáÝÇ ïñ³Ù³·ÇÍÁ ϳ½ÙáõÙ ¿ ÙÇ ù³ÝÇ Ñ³½³ñ Ù»ïñ: ²ÝïÇóÇÏÉáÝÇ Å³Ù³Ý³Ï ù³ÙÇÝ»ñÁ ÑÛáõëÇë³ÛÇÝ ÏÇ볷ݹáõÙ ÷ãáõÙ »Ý ųٳóáõÛóÇ ëɳùÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùµ, ѳñ³í³ÛÇÝ ÏÇ볷ݹáõÙ՝ ųٳóáõÛóÇ ëɳùÇÝ Ñ³Ï³é³Ï: ¶»ñÇßËáõÙ ¿ ùÇã ³Ùå³Ù³Í »Õ³Ý³Ï ¨ ÃáõÛÉ ù³ÙÇÝ»ñ: ØÃÝáÉáñïáõ٠ϳï³ñíáÕ µÝ³Ï³Ý ·áñÍÁÝóóÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí »ñÏñ³·Ý¹Ç íñ³ ÝϳïíáõÙ »Ý »ñ¨áõÛÃÝ»ñ, áñáÝù ³ÝÙÇç³Ï³Ý

íï³Ý· »Ý Ý»ñϳ۳óÝáõ٠ϳ٠ËáãÁݹáïáõÙ »Ý Ù³ñ¹áõ ϳéáõóí³Íù³ÛÇÝ ¨ ýáõÝÏóÇáÝ³É Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ µÝ³Ï³ÝáÝ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³ÝÁ: ²Û¹åÇëÇ ÙÃÝáÉáñï³ÛÇÝ íï³Ý·Ý»ñÇ ÃíÇÝ »Ý å³ïϳÝáõÙ Ù³é³ËáõÕÝ»ñÁ, Ù»ñϳë³éáõÛóÝ»ñÁ, åïï³ÑáÕÙ»ñÁ, ϳñÏáõïÁ, ÙññϳëÛáõÝÁ, ï»Õ³ï³ñ³÷Ý»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ: Ø»ñϳë³éáõÛóÁ ËÇï ë³éáõÛóÇ ß»ñï ¿, áñÝ ³é³ç³ÝáõÙ ¿ ÑáÕÇ Ù³Ï»ñ¨áõÛÃÇ ¨ ³é³ñϳݻñÇ íñ³՝ Ù³é³ËáõÕÇ Ï³Ù ³ÝÓñ¨Ç ϳÃÇÉÝ»ñÇ ·»ñë³é»óÙ³Ý Ñ»ï¨³Ýùáí: êáíáñ³µ³ñ Ù»ñϳë³éáõÛóÁ ÝϳïíáõÙ ¿ û¹áõÙ 0-3° ¨ ³í»ÉÇ ó³Íñ ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÝ»ñÇ ¹»åùáõÙ: ê³éáõÛóÇ ß»ñïÁ ϳñáÕ ¿ ѳëÝ»É ÙÇ ù³ÝÇ ë³ÝïÇÙ»ïñ ѳëïáõÃÛ³Ý: سé³ËáõÕÁ Ù³Ýñ çñ³ÛÇÝ Ï³ÃÇÉÝ»ñÇ Ï³Ù ë³éó» µÛáõñ»ÕÝ»ñÇ (ϳ٠»ñÏáõëÁ ÙdzëÇÝ) Ïáõï³ÏáõÙÝ ¿ ÙÃÝáÉáñïÇ ·»ïݳٻñÓ ß»ñïáõÙ՝ ÙÇÝ㨠100 Ù µ³ñÓñáõÃÛáõÝÁ: سé³ËáõÕÁ Ýí³½»óÝáõÙ ¿ ÑáñǽáÝ³Ï³Ý ï»ë³Ý»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ÙÇÝ㨠1 ÏÙ ¨ ³í»ÉÇ ÷áùñ Ñ»é³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ íñ³: Þ³ï ËÇï Ù³é³ËáõÕÇ ¹»åùáõÙ ï»ë³Ý»ÉÇáõÃÛáõÝÁ ϳñáÕ ¿ ѳëÝ»É ÙÇÝ㨠ÙÇ ù³ÝÇ Ù»ïñ: γñÏáõïÁ ÙÃÝáÉáñï³ÛÇÝ ï»ÕáõÙÝ»ñÇ ï»ë³Ï ¿, áñÁ ϳ½Ùí³Í ¿ 5-55 ÙÙ ã³÷»ñÇ ë³éáõÛóÇ ·Ý¹³Ó¨ Ù³ëÝÇÏÝ»ñÇó ϳ٠ÏïáñÝ»ñÇó: гݹÇåáõÙ »Ý ÙÇÝ㨠130 ÙÙ ã³÷»ñáí ¨ 1 Ï· ½³Ý·í³Íáí ϳñÏï³Ñ³ïÇÏÝ»ñ: Ø»Ï ñáå»áõÙ 1 Ù2 ٳϻñ»ëÇ íñ³ ϳñáÕ ¿ ó÷í»É 500-1000 ϳñÏï³Ñ³ïÇÏ: γñÏáõïÁ ϳñáÕ ¿ ï¨»É 5-10 ñáå», ѳ½í³¹»å՝ 1 ųÙ: γÛͳÏÁ ѽáñ ¿É»Ïïñ³Ï³Ý ϳÛͳÛÇÝ å³ñåáõÙ ¿ ÙÃÝáÉáñïáõÙ, áñÁ ëáíáñ³µ³ñ ¹ñë¨áñíáõÙ ¿ ÉáõÛëÇ å³ÛÍ³é µéÝÏٳٵ ¨ áõÕ»ÏóíáõÙ ¿ áñáïáí: ²é³í»É Ñ³×³Ë Ï³ÛͳÏÝ»ñÝ ³é³ç³ÝáõÙ »Ý ³ÝÓñ¨³Ïáõï³Ï ³Ùå»ñáõÙ: γÛͳÏÝ»ñÁ µ³Å³ÝíáõÙ »Ý Ý»ñ³Ùå³ÛÇÝ, áñáÝù ï»ÕÇ »Ý áõÝ»ÝáõÙ ³Ùåñáå³ÛÇÝ ³Ùå»ñáõÙ, ¨ í»ñ»ñÏñÛ³, áñáÝù ѳñí³ÍáõÙ »Ý ·»ïÝÇÝ: γÛͳÏÇ ÉÇóù»ñÇ µ³ñÓñ Ý»ñáõÅÁ ϳñáÕ ¿ û¹³ÛÇÝ ·Í»ñáí ¨ ï³ñµ»ñ ÏáÙáõÝÇϳódzݻñáí ÷á˳Ýóí»É ß»Ýù»ñÇÝ: γÛͳÏÇ ·É˳íáñ ÉÇóùÇ ËáÕáí³ÏÇ ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÁ ϳñáÕ ¿ ѳëÝ»É 20 ѳ½³ñ ³ëïÇ׳ÝÇ ¨ ѳñí³Í»Éáõ Å³Ù³Ý³Ï ß»Ýù»ñáõÙ ¨ ϳéáõÛóÝ»ñáõ٠ϳñáÕ ¿ ³é³ç³óÝ»É Ññ¹»ÑÝ»ñ, å³ÛÃÛáõÝÝ»ñ:

¾Ï½á·»Ý ï³ñ»ñ³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñÇó »Ý ݳ¨ Ññ¹»ÑÝ»ñÁ, »ñ³ßïÁ, ³Ý³å³ï³óáõÙÁ, ëáÕ³ÝùÝ»ñÁ, ë»É³íÝ»ñÁ, ÷Éáõ½áõÙÝ»ñÁ, ÓݳÑÛáõë»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ: ºñ³ßïÁ »ñϳñ³ï¨ (ÙÇ ù³ÝÇ ß³µ³ÃÇó ÙÇÝ㨠ÙÇ ù³ÝÇ ï³ñÇ) ³é³Ýó ï»ÕáõÙÝ»ñÇ ãáñ³ÛÇÝ »Õ³Ý³ÏÇ ¹ñë¨áñáõÙ ¿, áñÁ Ñ³×³Ë áõÕ»ÏóíáõÙ ¿ û¹Ç µ³ñÓñ ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÝ»ñáí: ¸³ ѳݷ»óÝáõÙ ¿ ÑáÕÇ ËáݳíáõÃÛ³Ý ëå³éÙ³Ý ¨ û¹Ç ѳñ³µ»ñ³Ï³Ý ËáݳíáõÃÛ³Ý ÏïñáõÏ Ýí³½Ù³Ý, ѻ勉µ³ñ ݳ¨ µáõÛë»ñÇ ¨ çñ³í³½³ÝÝ»ñÇ ãáñ³óÙ³Ý, ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý Ù߳ϳµáõÛë»ñÇ µ»ñùÇ ³Õ»ï³ÉÇ ³ÝÏÙ³Ý ¨ ϻݹ³ÝÇÝ»ñÇ áãÝã³óÙ³Ý: ºñ³ßïÝ»ñÁ Ñ³×³Ë ³í»ÉÇ »Ý Ëáñ³ÝáõÙ áõÅ»Õ ãáñ ù³ÙÇÝ»ñÇ՝ Ëáñß³ÏÝ»ñÇ áõÕ»ÏóáõÃÛ³Ùµ, áñáÝù ³ñ³·áñ»Ý ëå³éáõÙ »Ý ÑáÕÇ ËáݳíáõÃÛáõÝÁ: êáÕ³ÝùÝ»ñÁ ͳÝñáõÃÛ³Ý áõÅÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ùµ µÝ³ÑáÕ³ÛÇÝ ½³Ý·í³ÍÝ»ñÇ ß³ñÅáõÙÝ ¿ É»éݳɳÝç»ñáí, ѳïϳå»ë »ñµ ÷áõËñ ½³Ý·í³ÍÁ ѳ·»ÝáõÙ ¿ çñáí: êáÕ³ÝùÝ»ñÇ ß³ñÅÙ³Ý ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ ËÇëï ï³ñµ»ñ ¿՝ ëÏë³Í 0,06 Ù/ï³ñÇ (µ³ó³é³å»ë ¹³Ý¹³Õ) ÙÇÝ㨠0,3 Ù/ñáå» (µ³ó³é³å»ë ³ñ³·): Àëï É»éݳÛÇÝ ³å³ñÝ»ñÇ Ý»ñ·ñ³íÙ³Ý Ñ½áñáõÃÛ³Ý՝ ëáÕ³ÝùÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É ÷áùñ (ÙÇÝ㨠10 ѳ½³ñ Ù3), Ëáßáñ (10 ѳ½³ñÇó ÙÇÝ㨠1 ÙÉÝ Ù3) ¨ ß³ï Ëáßáñ (1 ÙÉÝ Ù3-Çó ³í»ÉÇ): êáÕ³ÝùÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï ÑëÏ³Û³Ï³Ý ÑáÕ³ÛÇÝ ½³Ý·í³ÍÝ»ñÁ ѳÝϳñͳÏÇ ï»Õ³ß³ñÅí»Éáí ϳñáÕ »Ý ³é³ç³óÝ»É ß»Ýù»ñÇ, ϳéáõÛóÝ»ñÇ ÷Éáõ½áõÙÝ»ñ ¨ Ù³ñ¹Ï³ÛÇÝ ½áÑ»ñ: ¸ñ³Ýù ³ÏïÇí³ÝáõÙ »Ý ѳïϳå»ë »ñÏñ³ß³ñÅ»ñÇ, Ññ³µáõËÝ»ñÇ ¨ áéá·Ù³Ý çñ»ñÇ ÇÝï»ÝëÇí û·ï³·áñÍÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï: ê»É³íÝ»ñÁ É»éݳÛÇÝ ·»ï»ñÇ ÑáõÝ»ñáõ٠ѳÝϳñͳÏÇ ³é³ç³ó³Í ó»Ë³ÛÇÝ ¨ ó»Ë³ù³ñ³ÛÇÝ Ñáëù»ñ »Ý, áñáÝó å³ï׳éÝ»ñÝ »Ý »ñÏñ³ß³ñÅ»ñÁ, ³é³ï ÓÛáõÝÁ, ï»Õ³ï³ñ³÷ ³ÝÓñ¨Ý»ñÁ, ³ñ³· ÓÝѳÉÁ: ê»É³íÝ»ñÇ ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ ëáíáñ³µ³ñ ϳ½ÙáõÙ ¿ 2,5-4 Ù/íñÏ, ë³Ï³ÛÝ ³ñ·»É³ÏáÕ å³ïÝ»ßÇ ×»ÕùÙ³Ý Å³Ù³Ý³Ï ³ÛÝ Ï³ñáÕ ¿ ѳëÝ»É 8-10 Ù/íñÏ ¨ ³í»ÉÇ: ¸ñ³Ýù ÑÇÙݳϳÝáõÙ ³é³ç³ÝáõÙ »Ý 100-Çó ³í»ÉÇ Ã»ùáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: ¸ñ³Ýó ͳ·Ù³Ý ³Ù»Ý³Ï³ñ¨áñ å³ï׳éÝ»ñÇó Ù»ÏÁ çñѳí³ù ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ ³Ýï³é³Ñ³ïáõÙÝ»ñÝ »Ý: ÒݳÑÛáõë»ñÁ ÓݳÛÇÝ ÷Éáõ½áõÙÝ»ñÝ »Ý, áñáÝù ³é³ç³ÝáõÙ »Ý ½³éÇó÷ ɳÝç»ñÇÝ, »ñµ ÓÛ³Ý ½³Ý·í³Íն ÇçÝ»Éáí, ׳ݳå³ñÑÇÝ

Çñ»Ý ¿ ÙdzóÝáõÙ Ýáñ ½³Ý·í³ÍÝ»ñ ¨ ËɳóáõóÇã ³ÕÙáõÏáí ·³Ñ³íÇÅáõÙ ó³Í: ¸ñ³Ýù ³é³ç³ÝáõÙ »Ý ³Ýï³é³½áõñÏ É³Ýç»ñáõÙ՝ 15°-Çó ÙÇÝ㨠500 ûùáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ: î³ñµ»ñáõÙ »Ý ãáñ (ÓÙ»é³ÛÇÝ) ¨ óó (·³ñݳݳÛÇÝ) ÓݳÑÛáõë»ñ: âáñ ÓݳÑÛáõëÇ ß³ñÅÙ³Ý ³ñ³·áõÃÛáõÝÁ ѳëÝáõÙ ¿ 80-100 Ù/íñÏ, óóÇÝÁ՝ 10-20 Ù/íñÏ, Áݹ áñáõÙ՝ ÓݳÛÇÝ ½³Ý·í³ÍÁ ϳñáÕ ¿ ϳ½Ù»É ÙÇ ù³ÝÇ ï³ëÝÛ³ÏÇó ÙÇÝ㨠ÙÇ ù³ÝÇ ÙÉÝ Ù3: ÒݳÑÛáõë»ñÇ å³ï׳éÝ»ñ ϳñáÕ »Ý ¹³éÝ³É ³Û¹åÇëÇ ï³ñ³ÍùÝ»ñáí Ù³ñ¹Ï³Ýó ϳ٠ϻݹ³ÝÇÝ»ñÇ ³ÝóáõÙÁ, Ó³ÛݳÛÇÝ ³ÉÇùÝ»ñÁ, Ïñ³ÏáóÝ»ñÁ, áõÅ»Õ ù³ÙÇÝ ¨ ³ÛÉÝ: ÒݳÑÛáõë»ñÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ³ÏïÇí ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñ »Ý ¹ñ³Ýó ³ñÑ»ëï³Ï³Ý Çç»óáõÙÁ, Ññ»ï³ÏáÍáõÃÛáõÝÁ, áõÅ»Õ Ó³ÛݳÛÇÝ ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ û·ï³·áñÍáõÙÁ ¨ ³ÛÉÝ: îÇ»½»ñ³Ï³Ý íï³Ý·Ý»ñÁ ëå³éÝáõÙ »Ý Ù³ñ¹áõÝ ïÇ»½»ñùÇó: ¸ñ³ÝóÇó »Ý ³ëï»ñáǹݻñÁ, ³ñ¨Ç ¨ ïÇ»½»ñ³Ï³Ý ׳鳷³ÛÃÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ: ²ëï»ñáǹݻñÁ »ñÏݳù³ñ»ñ »Ý, áñáÝó ïñ³Ù³·ÇÍÁ ï³ï³ÝíáõÙ ¿ 1-1000 ÏÙ ë³ÑÙ³ÝÝ»ñáõÙ: Ü»ñϳÛáõÙë ѳÛïÝÇ ¿ ßáõñç 300 ïÇ»½»ñ³Ï³Ý Ù³ñÙÇÝ, áñáÝù ϳñáÕ »Ý ѳï»É »ñÏñ³·Ý¹Ç áõÕ»ÍÇñÁ: ²ëïÕ³·»ïÝ»ñÇ Ñ³ßí³ñÏÝ»ñÇ Ñ³Ù³Ó³ÛÝ ïÇ»½»ñùáõÙ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ßáõñç 300 ѳ½³ñ ³ëï»ñáǹݻñ ¨ ·Çë³ëïÕ»ñ: ºñÏÇñ ÙáÉáñ³ÏÇ Ñ³Ý¹ÇåáõÙÁ ³Û¹åÇëÇ »ñÏݳÛÇÝ Ù³ñÙÇÝÝ»ñÇ Ñ»ï ëå³éݳÉÇù ¿ ³ÙµáÕç Ï»ÝëáÉáñïÇ Ñ³Ù³ñ: гßí³ñÏÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ïí»É, áñ 1 ÏÙ ïñ³Ù³·Íáí ³ëï»ñáÇ¹Ç Ñ³ñí³ÍÁ áõÕ»ÏóíáõÙ ¿ ³ÛÝåÇëÇ ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ¿Ý»ñ·Ç³ÛÇ ³Ýç³ïٳٵ, áñÁ ï³ëÝÛ³Ï ³Ý·³Ù ·»ñ³½³ÝóáõÙ ¿ ³ÛÝ ³ÙµáÕç ÙÇçáõϳÛÇÝ Ý»ñáõÅÁ, áñÁ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ »ñÏñ³·Ý¹Ç íñ³: ²ëï»ñáǹݻñÇ ¨ »ñÏݳù³ñ»ñÇ ¹»Ù å³Ûù³ñÇ ÙÇçáóÁ ÑñÃÇé³ÙÇçáõϳÛÇÝ ï»ËÝáÉá·Ç³ÛÇ û·ï³·áñÍáõÙÝ ¿ ¹ñ³Ýó áõÕ»Íñ»ñÇ ÷á÷áËÙ³Ý Ï³Ù µ»ÏáñÝ»ñÇ µ³Å³ÝÙ³Ý ÙÇçáóáí: ºñÏñ³·Ý¹Ç û½áݳÛÇÝ ß»ñïÇ Ýáëñ³óÙ³Ý Ñ»ï Ù»Ïï»Õ ϻݹ³ÝÇ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ٻͳÝáõÙ ¿ ³ñ¨Çó ºñÏñÇ íñ³ ѳëÝáÕ áõÉïñ³Ù³Ýáõ߳ϳ·áõÛÝ ×³é³·³ÛÃÝ»ñÇ íï³Ý·Á, áñÁ ûñ·³ÝǽÙÝ»ñÇ (³Û¹ ÃíáõÙ ¨ Ù³ñ¹áõ) Ùáï ϳñáÕ ¿ ³é³ç³óÝ»É ù³ÕóϻճÛÇÝ áõéáõóùÝ»ñ: îÇ»½»ñùÇó »ÏáÕ ÇáݳóÝáÕ ×³é³·³ÛÃÝ»ñÇ 92 %-Á åñáïáÝÝ»ñ »Ý, áñáÝù 㻽áù³ÝáõÙ »Ý ÙÃÝáÉáñïáõÙ: سñ¹áõ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý íñ³ ³é³í»É Ù»Í ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝ»Ý ùÇÙÇ³Ï³Ý íï³Ý·Ý»ñÁ (ͳÝñ

Ù»ï³ÕÝ»ñ, å»ëïÇóǹݻñ, ùë»ÝáµÇáïÇÏÝ»ñ, ·³½»ñ, åÇݹ ¨ Ñ»ÕáõÏ ÝÛáõûñ), Ù»Í Ãíáí ùÇÙÇ³Ï³Ý ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñÁ: î³ñ»ñ³ÛÇÝ ³Õ»ïÝ»ñÇ ß³ñùáõÙ ³é³ÝÓݳѳïáõÏ ï»Õ »Ý ·ñ³íáõÙ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ»ñ ³é³ç³óÝáÕ ·áñÍáÝÝ»ñÁ, áñáÝóÇó »Ý ¿åǹ»ÙÇ³Ý (ѳٳ׳ñ³ÏÝ»ñ), å³Ý¹»ÙdzÝ, ¿åǽáïdzÝ, ¿åÇýÇïáïÇ³Ý ¨ ³ÛÉÝ: гٳ׳ñ³ÏÁ áñáß³ÏÇ ï³ñ³Í³ßñç³ÝáõÙ ³ñ³·áñ»Ý ï³ñ³ÍíáÕ ÇÝý»ÏóÇáÝ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝ ¿: ºÃ» ѳٳ׳ñ³ÏÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ ³ÙµáÕç ³ß˳ñÑÁ ϳ٠¹ñ³ Ù»Í Ù³ëÁ, ³å³ ¹³ ÏáãíáõÙ ¿ å³Ý¹»Ùdz: гٳ׳ñ³ÏÁ Ñ³×³Ë áõŻճÝáõÙ ¿ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ·áñÍáÝÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛ³Ùµ (Ù³ñ¹Ï³Ýó ¨ Ï»Ý¹³ÝÇÝ»ñÇ ËïáõÃÛ³Ý, ç»ñÙ³ëïÇ׳ÝÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý, û¹³ÛÇÝ Ñáë³ÝùÝ»ñÇ ¨ ³ÛÉ å³ï׳éÝ»ñáí): ¾åǽáïÇ³Ý Ù»Ï Ï³Ù ÙÇ ù³ÝÇ ï»ë³ÏÇ Ù»Í ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ϻݹ³ÝÇÝ»ñÇ Ùáï ³ñ³·áñ»Ý ï³ñ³ÍíáÕ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÝ ¿, ÇëÏ ¿åÇýÇïáïdzÝ՝ µáõÛë»ñÇ ½³Ý·í³Í³ÛÇÝ ÇÝý»ÏóÇáÝ ÑÇí³Ý¹áõÃÛáõÝÁ, áñÝ Áݹ·ñÏáõÙ ¿ Ù»Í ï³ñ³ÍùÝ»ñ: ²ñï³Ï³ñ· Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ Å³Ù³Ý³Ï íݳëáÕ ·áñÍáÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³ÝùÝ»ñÁ ϳñáÕ »Ý ÉÇÝ»É µ³½Ù³½³Ý: öñϳñ³ñ³Ï³Ý ¨ ³ÝÑ»ï³Ó·»ÉÇ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÝ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ »Ý µ³ñ¹ Çñ³íÇ׳ÏáõÙ, ÉñÇí ϳ٠áõÅ»Õ ³í»ñ³ÍáõÃÛáõÝÝ»ñÇ, ѳٳï³ñ³Í ÷ɳï³ÏÝ»ñÇ, Ññ¹»ÑÝ»ñÇ, í³ñ³ÏÇ, íï³Ý·Ý»ñÇ ¨ çñ³Í³ÍÏáõÙÝ»ñÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý, ½ÇÝíáñ³Ï³Ý ÙdzíáñáõÙÝ»ñÇ ¨ ù³Õ³ù³óÇ³Ï³Ý Ï³½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÏáÕÙÇó: Àݹ áñáõÙ՝ ÑÇÙÝ³Ï³Ý áõÅ»ñÝ áõÕÕíáõÙ »Ý ïáõųÍÝ»ñÇÝ ³é³çÇÝ û·ÝáõÃÛáõÝ óáõó³µ»ñ»ÉáõÝ ¨ Ýñ³Ýó ï³ñѳÝÙ³ÝÁ, ³ÛÝ Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇ ï»Õ³ÛݳóÙ³ÝÁ ϳ٠í»ñ³óÙ³ÝÁ, áñáÝù ëå³éÝáõÙ »Ý Ù³ñ¹Ï³Ýó ÏÛ³ÝùÇÝ, íݳëí³ÍùÝ»ñÇ Ñ»é³óÙ³ÝÁ, í»ñ³Ï³Ý·ÝáÕ³Ï³Ý ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ å³ÛÙ³ÝÝ»ñÇ ëï»ÕÍÙ³ÝÁ: öñϳñ³ñ³Ï³Ý ¨ ³ÛÉ ³ÝÑ»ï³Ó·»ÉÇ ³ß˳ï³ÝùÝ»ñÁ ϳ½Ù³Ï»ñåíáõÙ ¨ Çñ³Ï³Ý³óíáõÙ »Ý Ýí³½³·áõÛÝ Å³ÙÏ»ïÝ»ñáõÙ, ³ÝÁݹѳï, ó³Ýϳó³Í ÏÉÇÙ³Û³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ, ûñ áõ ·Çß»ñ՝ ÙÇÝ㨠¹ñ³Ýó ³í³ñïÁ: ²é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ íݳëÙ³Ý ûç³Ë »Ý ÙïÝáõÙ Ñ»ï³Ëáõ½³Ï³Ý ϳ½Ù³íáñáõÙÝ»ñÁ: Üñ³Ýó ÑÇÙÝ³Ï³Ý Ýå³ï³ÏÁ ß»Ýù»ñÇ, å³ßïå³Ý³Ï³Ý ϳéáõÛóÝ»ñÇ, ÏáÙáõݳÉ-¿Ý»ñ·»ïÇÏ ó³Ýó»ñÇ ³í»ñ³ÍáõÃÛ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ, Ññ¹»ÑÝ»ñÇ ³éϳÛáõÃÛ³Ý ¨ ׳鳷³ÛÃÙ³Ý

ٳϳñ¹³ÏÇ áõ í³ñ³ÏÙ³Ý Ñ³í³Ý³Ï³ÝáõÃÛ³Ý, ÷ɳï³ÏÝ»ñÇ, Ùáõïù»ñÇ ï»Õ»ñÇ áñáßáõÙÝ ¿: лï³Ëáõ½³Ï³Ý ϳ½Ù³íáñáõÙÝ»ñÁ ѳٳÉñíáõÙ »Ý ׳鳷³ÛóÛÇÝ ¨ ùÇÙÇ³Ï³Ý Ñ»ï³Ëáõ½áõÃÛ³Ý ë³ñù³íáñáõÙÝ»ñáí: гïáõÏ áõß³¹ñáõÃÛáõÝ ¿ ¹³ñÓíáõÙ Ññ¹»Ñ³å³ÛÃáõݳíï³Ý· ûµÛ»ÏïÝ»ñÇ íÇ׳ÏÇÝ: ÜÙ³Ý ï³ñ³ÍùÝ»ñáõÙ ³é³çÇÝ ·áñÍáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇó Ù»ÏÁ Ñáë³ÝùÇ ¨ ·³½Ç ³Ýç³ïáõÙÝ ¿: îñ³Ýëåáñï³ÛÇÝ íóñÝ»ñÁ ¨ ³Õ»ïÝ»ñÁ Ë³Õ³Õ Å³Ù³Ý³ÏÝ»ñáõÙ Ù»Í Ãíáí µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ÏáñëïÇ å³ï×³é »Ý ¹³éÝáõÙ, áñáÝù ÑÇÙݳϳÝáõ٠ϳåí³Í »Ý íï³Ý·³íáñ µ»éÝ»ñÇ ï»Õ³÷áËÙ³Ý ¨ ë³ÑÙ³Ýí³Í ϳÝáÝÝ»ñÇ Ë³ËïáõÙÝ»ñÇ Ñ»ï: Ü»ñϳÛáõÙë Ù³ñ¹ÏáõÃÛ³Ý ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ³å³ÑáíáõÙÁ ¹³ñÓ»É ¿ ³í»ÉÇ Ï³ñ¨áñ, ù³Ý ѻﳷ³ ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÁ: ¶»ñ³Ï³ áõÕÕáõÃÛáõÝÁ ÉÇÝ»Éáõ ¿ áã û ³ñï³¹ñáõÃÛ³Ý Ñ»ï³·³ ½³ñ·³óáõÙÁ, ³ÛÉ ¹ñ³ í»ñ³÷áËáõÙÁ: ²ñï³Ï³ñ· Çñ³íÇ׳ÏÝ»ñÇó µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ¨ ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñáõÙÁ ÑÇÙÝí³Í ¿ ëáódzÉ-ïÝï»ë³Ï³Ý ¨ ϳÛáõÝ ½³ñ·³óÙ³Ý é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý íñ³: àñå»ë ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ù³Ï³ñ¹³ÏÇ óáõóÇã՝ ѳßíÇ ¿ ³éÝíáõÙ áã û êÂÊ-Ý, ê²-Ý (ë³ÑٳݳÛÇÝ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ) ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·»ñÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝÁ, ³ÛÉ µÝ³ÏãáõÃÛ³Ý ³éáÕçáõÃÛ³Ý íÇ׳ÏÇ ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ óáõó³ÝÇßÝ»ñÁ:

3.3. î»ËÝ᷻ݻ½ ¨ ï»ËݳÍÇÝ ³Õ»ïÝ»ñ î»ËÝ᷻ݻ½Ý ÁݹѳÝáõñ ³éٳٵ µÝ³Ï³Ý ѳٳÉÇñÝ»ñÇ ÷á÷áËáõÃÛ³Ý åñáó»ëÝ ¿ Ù³ñ¹áõ ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ÁÝóóùáõÙ: î»ËÝ᷻ݻ½Ç ѻ勉ÝùÝ»ñÇ ÇÝï»·ñ³É óáõó³ÝÇßÁ ßñç³Ï³ µÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ³ÕïáïáõÙÝ ¿ ϳ٠ٳñ¹áõ ÙÇçáóáí Ýáñ³Ýáñ ÝÛáõûñÇ Ý»ñÙáõÍáõÙÁ ÙÇç³í³Ûñ: ¶Çï³ï»ËÝÇÏ³Ï³Ý ³é³çÁÝóóÇ Ý»ñϳ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Ù³ñ¹ÏáõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ ½·³ÉÇ ã³÷»ñáí ¿ ³½¹áõÙ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³, ¨ ³ñ¹»Ý ÝϳïíáõÙ ¿ µÝáõÃÛ³Ý ¹ÇÙ³¹ñáճϳÝáõÃÛ³Ý ÃáõɳóáõÙ, ÇÝùݳí»ñ³Ï³Ý·ÝÙ³Ý ¨ ÇÝùݳٳùñÙ³Ý Ï³ñáÕáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ýí³½áõÙ, µÇáïÇ íÇ׳ÏÇ í³ïóñ³óáõÙ: î»ËÝ᷻ݻ½Ç å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Ù³ñ¹áõ ÏáÕÙÇó ï»ÕÇ ¿ áõÝ»ÝáõÙ ÝÛáõó¿Ý»ñ·»ïÇÏ é»ëáõñëÝ»ñÇ ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ï»Õ³ß³ñÅ, áñÁ ËÇëï µ³ó³ë³Ï³Ý ³½¹»óáõÃÛáõÝ áõÝÇ ³ÙµáÕç Ï»ÝëáÉáñïÇ íñ³:

§î»ËÝ᷻ݻ½¦ ï»ñÙÇÝÝ ³é³ç³ñÏ»É ¿ ³Ï³¹»ÙÇÏáë ².º. ü»ñëÙ³ÝÁ: ²ÛÝ Éáõñç íݳëÝ»ñ ¿ ѳëóñ»É ºñÏñ³·Ý¹Ç ϳñ¨áñ³·áõÛÝ é»ëáõñëÝ»ñÇÝ՝ ÑáÕ»ñÇÝ, çñ»ñÇÝ, µáõë³Ï³ÝáõÃÛ³ÝÁ, ϻݹ³Ý³Ï³Ý ³ß˳ñÑÇÝ: ijٳݳϳÏÇó ³ñ¹Ûáõݳµ»ñáõÃÛáõÝÁ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³Ûñ ¿ Ý»ñÙáõÍáõÙ ÑëÏ³Û³Ï³Ý ù³Ý³ÏáõÃÛ³Ùµ ³ÛÝåÇëÇ ÝÛáõûñ, ³ñï³¹ñ³Ï³Ý ó÷áÝÝ»ñ, áñáÝù ûï³ñ »Ý ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ ¨ µÝ³Ï³Ý ɳݹ߳ýïÝ»ñÇ Ï»Ýë³ùÇÙdzÛÇ ¨ µÇáïÇ Ñ³Ù³ñ: ²Û¹åÇëÇ ûï³ñ ÝÛáõûñÇ՝ ùë»ÝáµÇáïÇÏÝ»ñÇ ù³Ý³ÏÁ ¨ ½³Ý·í³ÍÝ ³ÝÁÝ¹Ñ³ï ³×áõÙ »Ý: ¸ñ³Ýó ÃíÇÝ »Ý å³ïϳÝáõÙ ëÇÝûïÇÏ ï³ñµ»ñ åɳëïÇϳïÝ»ñÁ, ßÇݳñ³ñ³Ï³Ý ¨ Ï»Ýó³Õ³ÛÇÝ û·ï³·áñÍÙ³Ý ÝÛáõûñÁ, ¹»ï»ñ·»ÝïÝ»ñÁ, ýñ»áÝÝ»ñÁ, å»ëïÇóǹݻñÁ ¨ ³ÛÉÝ: λÝëáÉáñïÇ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ íñ³ ï»ËÝ᷻ݻ½Ç ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ¹ñë¨áñíáõÙ »Ý ¹ñ³Ýó ³Õïáïٳٵ ¨ íÇ׳ÏÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñáí (³Õ. 3.1): ú¹Ç ³ÕïáïáõÙÁ, ³ÛëÇÝùÝ՝ ¹ñ³ µÝ³Ï³Ý ϳ½ÙÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÁ ÷áßáõ, ³»ñá½áÉÝ»ñÇ, ï³ñµ»ñ ·³½»ñÇ ¨ ³ñáÙ³ïÇÏ ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí, áõÕÕ³ÏÇáñ»Ý ϳËí³Í ¿ ³ÕïáïÇãÇ ï»ë³ÏÇó, ¹ñ³ ËïáõÃÛáõÝÇó, ³½¹»óáõÃÛ³Ý ï¨áÕáõÃÛáõÝÇó: ú¹áõÙ ³éϳ µáÉáñ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÝ Áëï Ù³ñ¹áõ ûñ·³ÝǽÙÇ íñ³ ÃáÕ³Í ³½¹»óáõÃÛ³Ý µ³Å³ÝíáõÙ »Ý ãáñë ¹³ëÇ. 1. ²ñï³Ï³ñ· íï³Ý·³íáñ՝ êÂÊ< 0,1 Ù·/Ù3: 2. ´³ñÓñ íï³Ý·³íáñ՝ êÂÊ = 0,1-1,0 Ù·/Ù3: 3. â³÷³íáñ íï³Ý·³íáñ՝ êÂÊ = 1,1-10 Ù·/Ù3: 4. øÇã íï³Ý·³íáñ՝ êÂÊ>10 Ù·/Ù3: ØÃÝáÉáñïÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ³ÕïáïÇãÝ»ñÝ ³»ñá½áɳÛÇÝ ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñÝ »Ý: ¸ñ³Ýù ¹Çëå»ñë ϳ½Ù³íáñáõÙÝ»ñ »Ý, áñáÝó ÙÇç³í³ÛñÁ ·³½Ý ¿, ÇëÏ µ³Õ³¹ñÇãÝ»ñÁ՝ åÇݹ ¨ Ñ»ÕáõÏ Ù³ëÝÇÏÝ»ñÁ (10-710-3 ëÙ ã³÷»ñáí): ²»ñá½áÉÝ»ñ »Ý ÷áßÇÝ, ÍáõËÁ, Ù³é³ËáõÕÁ: ØÃÝáÉáñïÇ íñ³ ï»ËÝ᷻ݻ½Ç ³½¹»óáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýù ¿ û½áݳÛÇÝ ß»ñïÇ ù³Ûù³ÛáõÙÁ, ç»ñÙáó³ÛÇÝ ¿ý»ÏïÇ ³ÏïÇí³óáõÙÁ, ÃÃí³ÛÇÝ ï»ÕáõÙÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ: àôëáõÙݳëÇñáõÃÛáõÝÝ»ñÁ óáõÛó »Ý ïí»É, áñ µÝ³Ï³ñ³ÝÝ»ñÇ û¹áõÙ íݳë³Ï³ñ ÝÛáõûñÇ ù³Ý³ÏáõÃÛáõÝÝ ³í»ÉÇ ß³ï ¿, ù³Ý ÷áÕáóáõÙ, áñáíÑ»ï¨ µÝ³Ï³ñ³Ý³ÛÇÝ û¹Á ùÇã ¿ ï»Õ³ß³ñÅíáõÙ ¨ ³ÛÝï»Õ µ³ó³Ï³ÛáõÙ ¿ §ÙÃÝáÉáñï³ÛÇÝ ¿É»Ïïñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝÁ¦: ²Û¹

û¹Ç áñ³ÏÇ íñ³ ³½¹áõÙ »Ý ݳ¨ µÝ³Ï³ñ³Ý³ÛÇÝ Çñ»ñÁ, ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ÝÛáõûñÁ, Ý»ñÏ»ñÁ, ë³ÉÇÏÝ»ñÁ ¨ ³ÛÉÝ: æñáÉáñïÇ (Ñǹñáëý»ñ³) íñ³ ï»ËÝ᷻ݻ½Ç ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ÝáõÛÝå»ë ß³ï Ù»Í ¿: ²Ûë µ³Õ³¹ñÇãÇ ³ÕïáïáõÙÁ ϳñáÕ ¿ ÉÇÝ»É ùÇÙÇ³Ï³Ý (ݳíÃ, ͳÝñ Ù»ï³ÕÝ»ñ, å»ëïÇóǹݻñ, ùÇÙÇ³Ï³Ý ÙdzóáõÃÛáõÝÝ»ñ ¨ ³ÛÉÝ), ýǽÇÏ³Ï³Ý (ç»ñÙ³ÛÇÝ, é³¹Çá³ÏïÇí ÝÛáõûñ, ³Õµ ¨ ³ÛÉÝ) ¨ Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý (ÙÇÏñáûñ·³ÝǽÙÝ»ñ, ÏáÛáõÕ³çñ»ñ) µÝáõÛÃÇ: úíÏdzÝáëáõ٠ݳíÃÇ ¨ ·³½Ç ³ñ¹ÛáõݳѳÝÙ³Ý, ÇÝãå»ë ݳ¨ ݳí»ñáí ï»Õ³÷áËÙ³Ý ¨ ݳí»ñÇ áõ ݳíóï³ñ ËáÕáí³Ï³ß³ñ»ñÇ íóñÝ»ñÇ Ñ»ï¨³Ýùáí ³Ù»Ý ï³ñÇ Ð³Ù³ß˳ñѳÛÇÝ ûíÏdzÝáë ¿ ó÷íáõÙ ³í»ÉÇ ù³Ý 10 ÙÉÝ ïáÝݳ ݳíÃ: àñå»ë Ñáëù³çñ»ñÇ Ù³ùñÙ³Ý ³ëïÇ׳ÝÇ óáõó³ÝÇß Í³é³ÛáõÙ ¿ ÃÃí³ÍÝÇ (çñáõÙ ÉáõÍíáÕ) Ï»Ýë³ùÇÙÇ³Ï³Ý ëå³éÙ³Ý ·áñͳÏÇóÁ (Îê¶). Ù³ùáõñ çñ³í³½³ÝÝ»ñÇ Ñ³Ù³ñ ³ÛÝ ãÇ ·»ñ³½³ÝóáõÙ 2-5 Ù·/É, ³Õïáïí³Í çñ³í³½³ÝÝ»ñáõÙ՝ 50 Ù·/É: ÊÙ»Éáõ çñÇ ÂÎê¶-Ý Ñ³í³ë³ñ ¿ 3 Ù·/É, ï»ËÝÇϳϳÝÁ՝ ÙÇÝ㨠6 Ù·/É: ´Ý³Ï³Ý çñ»ñÇ áñ³ÏÇ ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³ñ ·áÛáõÃÛáõÝ áõÝÇ O2-Ç ùÇÙÇ³Ï³Ý ëå³éÙ³Ý Ñ³ïáõÏ ·áñͳÏÇó (Âøê¶), áñÁ ϳ½ÙáõÙ ¿ 4-6 Ù·/É: î»ËÝ᷻ݻ½Ç ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ß³ï Ù»Í ¿ ѳïϳå»ë ù³ñáÉáñïÇ (ÉÇÃáëý»ñ³) íñ³, áñáíÑ»ï¨ Ñ»Ýó ó³Ù³ùÇ íñ³ »Ý ·ïÝíáõÙ µáÉáñ µÝ³Ï³í³Ûñ»ñÁ, ϳéáõÛóÝ»ñÝ áõ Ó»éݳñÏáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, áñáÝó û¹³ÛÇÝ ³ñï³Ý»ïáõÙÝ»ñÁ, ï»ËÝáÉá·Ç³Ï³Ý Ñáëù³çñ»ñÁ ¨ ï³ñµ»ñ µÝáõÛÃÇ Ã³÷áÝÝ»ñÝ ³é³çÇÝ Ñ»ñÃÇÝ ³½¹áõÙ »Ý ÑáÕ³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ íñ³: ²Ûë ï»ë³ÝÏÛáõÝÇó ÑáÕ»ñÝ ³ÕïáïíáõÙ »Ý ͳÝñ Ù»ï³ÕÝ»ñáí, é³¹Çá³ÏïÇí ÝÛáõûñáí, ݳíÃáí ¨ ݳíóÙûñùáí, å»ëïÇóǹݻñáí, ѳÝù³ÛÇÝ å³ñ³ñï³ÝÛáõûñáí, Ï»Ýë³µ³Ý³Ï³Ý ³ÕïáïÇãÝ»ñáí ¨ ³ÛÉÝ:

гñà é»ÉÇ»ýÇ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ çñ³Ùµ³ñÝ»ñÇ ëï»ÕÍáõÙ

ØÇçÉ»éݳÛÇÝ

·á·³íáñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ

ѳï³ÏÇ, Ù»ñÓÉ׳ÛÇÝ

ѳñÃáõÃÛáõÝÝ»ñÇ í³ñ

سϻñ»ë³ÛÇÝ ¿ñá½Ç³ÛÇ ³ÏïÇí³óáõÙ, ³é³ÝÓÇÝ ßñç³ÝÝ»ñáõÙ ¹»ýÉÛ³ódz, ë³Ï³í³½áñ Ù³Ýñ³ÑáÕ³ÛÇÝ ß»ñïÇ ¹»åùáõÙ ÑáճͳÍÏáõÛÃÇ ÉñÇí ù³Ûù³ÛáõÙ

²ñ³· Óáñ³Ï³é³ç³óáõÙ, ¹³ßï»ñÇ Ï³éáõóí³ÍùÇ Ïïñïí³ÍáõÃÛáõÝ, ٳϻñ»ë³ÛÇÝ ¿ñá½Ç³ÛÇ ³ÏïÇí³óáõÙ, ³ÕµÛáõñÝ»ñÇ ¨ çñ³í³½³ÝÝ»ñÇ áãÝã³óáõÙ ¨ ³ÕïáïáõÙ, ׳ݳå³ñѳÛÇÝ ó³ÝóÇ Ë³ËïáõÙ

²½¹»óáõÃÛ³Ý Ñ»ï¨³ÝùÁ

ȳÛݳñÓ³Ï, áã ËáñÁ çñ³ï³ñ³ÍùÇ ³é³ç³óáõÙ

´³ñÓñ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛáõÝ áõÝ»óáÕ ·ÛáõÕ³ïÝï»ë³Ï³Ý ÑáÕ»ñÇ çñ³Í³ÍÏ ¨ Ïáñáõëï, ï»Õ³Ï³Ý ý³áõݳÛÇ µÝ³Ï³ï»Õ»ñÇ ¨ ¹ñ³ ï»Õ³ß³ñÅÇ áõÕÇÝ»ñÇ áãÝã³óáõÙ, ³ÕïáïÇãÝ»ñ µ³ó ÃáÕÝ»Éáõ å³ï׳éáí çñÇ áñ³ÏÇ í³ï³óáõÙ, ³÷»ñÇ ù³Ûù³ÛáõÙ, ³÷³Ù»ñÓ ·áïáõÙ Óáñ³ÏÝ»ñÇ ³é³ç³óáõÙ

î³ñ³ÍùÇ ³Õ³Ï³ÉÙ³Ý åñáó»ëÝ»ñÇ áõŻճóáõÙ, Ù³´Ý³Ï³Ý µáõë³Í³ÍÏáõÛÃÇ áãÝã³Ï»ñ»ë³ÛÇÝ ÑáñǽáÝÇ ³·ñáÝáÙÇ³Ï³Ý íÇ׳ÏÇ ÏïñáõÏ óáõÙ, ³Õ³ÛÇÝ ÑáñǽáÝÝ»ñÇ ßñçáõÙ í³ï³óáõÙ, µáõë³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ï»ë³Ï³ÛÇÝ Ï³½ÙÇ í³Ù³Ï»ñ»ëÇ íñ³, ٳϻñ»ë³ÛÇÝ ï³óáõÙ, ׳Ñ׳óÙ³Ý ¹ñë¨áñáõÙ, ãáñ³ÛÇÝ ï³ñÇÝ»ñÇÝ é»ÉÇ»ýÇ ÏïñáõÏ µ³ñ¹³óáõÙ ³Õ»ñÇ ï³ñ³Íáõ٠ѳñ³ÏÇó ÑáÕ³ÏïáñÝ»ñÇ íñ³

²é³çݳÛÇÝ é»ÉÇ»ýÇ áãÝã³óáõÙ, É»éݳÑáíïÇ ÏïñáõÏ áõñí³·ÍáõÙ ÐáÕ»ñÇ, ûù ɳÝç»ñÇ Ù³Ï»ñ»ë³ÛÇÝ çñ³ÛÇÝ Ñáëù»ñÇ Ñ»ãѳٳϳñ·í³Í í³ñ Õ»ÕáõÙÝ»ñÇó, ٳϻñ»ëÇ Í³ÍÏáõÙ ù³ñ³µ»Ïáñ³ÛÇÝ ½³Ý·í³Íáí, Óáñ³ÏÝ»ñÇ ³é³ç³óáõÙ ´Ý³Ï³Ý Ï»ñ³Ñ³Ý¹³ÏÝ»ñÇ, гñà é»ÉÇ»ýÇ ÑáÕ»ñÇ ÙÇÏñá é»ÉÇ»ýÇ µáÉáñ Ó¨»ñÇ áãÝã³Ñ³Ù³ï³ñ³Í í³ñ óáõÙ, É»éݳÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ Ë׳ù³ñÇ ßñçáõ٠ٳϻñ»ëÇ íñ³

¸ñë¨áñÙ³Ý ³ñï³ùÇÝ Ó¨Á

î»ËݳÍÇÝ åñáó»ë

²ÕÛáõë³Ï 3.1. î»ËݳÍÇÝ åñáó»ëÝ»ñÇ ³½¹»óáõÃÛáõÝÁ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý íñ³ (Тягунов Г.В., Ярошенко Ю.Г, 2012)

¾ñá½ÇáÝ åñáó»ëÝ»ñÇ ÏïñáõÏ ½³ñ·³óáõÙ

ÐáÕ»ñÇ ãáñ³óáõÙ

²Ýï³é³Ñ³ïáõÙ

É»éݳÛÇÝ ¨

ѳñóí³Ûñ³ÛÇÝ å³ÛÙ³ÝÝ»ñáõÙ

²Õ³Ï³ÉáõÙ, ÑáÕ»ñÇ ³ÉϳÉdzóáõÙ, ٳϻñ»ë³ÛÇÝ ¨ Áݹ»ñùÇ çñ»ñÇ ³ÕïáïáõÙ, ³ñ¹ÛáõÝùáõÙ ³ñ¹Ûáõݳí»ï ÑáÕ»ñÇ Ïáñáõëï

î³ñ³ÍùÇ ×³Ñ׳óáõÙ, ÝáõÛÝÇëÏ ³íïáÙáñý ¹Çñù»ñáõÙ

²ÏáëÝ»ñÇ ³é³ç³óáõÙ, ׳ÑÇ×Ý»ñÇ ãáñ³óáõÙ, µáõë³Ï³ÝáõÃÛ³Ý ï»ë³Ï³ÛÇÝ Ï³½ÙÇ í³ï³óáõÙ, ¿ñá½ÇáÝ åñáó»ëÝ»ñÇ ³ÏïÇí³óáõÙ, ³Ýï³é³å³ïáõÙ, ï³ñ³ÍùÇ ³Õ³Ï³ÉáõÙ ²ñï³Ñ³ÝíáÕ µÝ³÷³ÛïÇ å³ß³ñÝ»ñÇ Ïñ׳ïáõÙ, ³ñÅ»ù³íáñ ³ë»Õݳï»ñ¨ ï»ë³ÏÝ»ñÇ ÷á˳ñÇÝáõÙ µ³ñ¹áõ ¨ Ï»ãáõ ï»ë³ÏÝ»ñáí, ٳϻñ»ë³ÛÇÝ ¨ Óáñ³Ï³ÛÇÝ ¿ñá½Ç³Ý»ñÇ ½³ñ·³óáõÙ, ï³ñ³ÍùÇ çñ³å³Ñå³Ý³Ï³Ý ¹»ñÇ ÏïñáõÏ Ýí³½áõÙ ¨ ÑǹñáÉá·Ç³Ï³Ý é»ÅÇÙÇ Ë³ËïáõÙ, ͳéáõïÝ»ñÇ ãáñ³óáõÙ, ׳Ñ׳óáõÙ, ÑáÕ»ñÇ ¹»ÑáõÙÇýÇϳódz

ÐáÕ»ñÇ ÃÃí³ÛݳóáõÙ ¨ ÃáõݳÝÛáõûñáí ³ÕïáïáõÙ, ¹»ÑáõÙÇýÇϳódz, ëÝݹ³ÙûñùÇ ¨ µÝ³Ï³Ý çñ»ñÇ ³ÕïáïáõÙ, çñ³í³½³ÝÝ»ñÇ ¿íïñáý³óáõÙ

λÝë³µ³Ý³Ï³Ý ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý Ýí³½áõÙ, ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛ³Ý ÁݹѳÝáõñ í³ï³óáõÙ

î³ñ³ÍùÇ Ù³Ï»ñ¨áõÛÃÇ ÏïñáõÏ í³ï³óáõÙ, ͳé³ï»ë³ÏÝ»ñÇ Ù³ó³éÝ»ñÇ ³ñ³· ³é³ç³óáõÙ

гÝù³ÛÇÝ

å³ñ³ñï³ÝÛáõûñÇ ¨ µáõÛë»ñÇ å³ßïå³ÝáõÃÛ³Ý ùÇÙÇ³Ï³Ý ÙÇçáóÝ»ñÇ µ³ñÓñ ã³÷³ù³Ý³ÏÝ»ñÇ ÏÇñ³éáõÙ ÐáÕ»ñÇ áéá·áõÙ, ³Û¹ Ãíáõ٠ݳ¨ ѳÝù³Ûݳóí³Í çñ»ñáí

²ÕÛáõë³Ï 3.1-ի շարունակություն

ÐáÕ³ÛÇÝ é»ëáõñëÝ»ñÇ Ïáñáõëï, µ³ó ѳÝù³í³Ûñ»ñÇ, ÷áë»ñÇ

ï»ËݳÍÇÝ µ»¹É»Ý¹Ý»ñÇ

³é³ç³óáõÙ

Անապատացում, հողերի ամրացում և դեհումիֆիկացիա, բնական բուսածածկի տեսակային կազմի ծայրահեղ արագ վատացում, էրոզիոն պրոցեսների զարգացում Հողերի և բնական ջրերի քիմիական աղտոտում, ջրավազանների էվտրոֆացում, արտադրվող սննդամթերքների որակի վատացում, հնարավոր է՝ մեթանի առաջացում Հողերի պնդացում և աղտոտում, հողային ռեսուրսների կորուստ, բնական խոտային բուսականության ոչնչացում և ծառաթփային տեսակների ճնշվածություն, հողերի կենսաբանական ակտիվության կտրուկ նվազում, էկոլոգիական համակարգերի կայունության շեմի նվազում, բնական ջրերի աղտոտում

ÐáÕ»ñÇ áãÝã³óáõÙ, ³å³ñÝ»ñÇ ÑáÕÙݳѳñÙ³Ý å³ï׳éáí ѳñ³ÏÇó ï³ñ³ÍùÝ»ñÇ ³ÕïáïáõÙ, ÙÃÝáÉáñïÇ ÷áß»å³ïí³ÍáõÃÛáõÝ, ÑǹñáÉá·Ç³Ï³Ý é»ÅÇÙÇ í³ï³óáõÙ

Ջերմակայանների բոցակոնի արՋերմաէներգետիկ օբտանետումների շրջակայքում Օդի, հողերի և ջրավազանների աղտոտում օդային արյեկտների շահագորշրջակա միջավայրի նկատելի վա- տանետումներով ծում տացում

Քաղաքակենտրոնա- Բնական լանդշաֆտների քայքացում (ուրբանիզացիա) յում

Ինտենսիվ մսուրային Բնական լանդշաֆտների դեգրապահման անասնապադացիա հություն

²ñáï³ÛÇÝ ³Ý³ëݳå³ÑáõÃÛáõÝ՝ Ռելիեֆի խախտում և բնական արածացման նորմա- բուսականության ոչնչացում ների բարձրացմամբ

ú·ï³Ï³ñ ѳݳÍáÝ»ñÇ µ³ó »Õ³Ý³Ïáí ߳ѳ·áñÍáõÙ

²ÕÛáõë³Ï 3.1-ի շարունակություն

Ռելիեֆի փոփոխություն

Օդի որակի վատացում, բուսածածկույթի ճնշվածություն

Նավթագազային հանքավայրերի շահագոր- Հողերի լիակատար քայքայում ծում

Ավտոտրանսպորտի շահագործում

Օգտակար հանածոնԼեռնաերկրաբանական պայմանների հանույթ քաղաքի ների խախտում ուրվագծում

Մետալուրգիայի և քիմիական արդյունաբե- Բուսածածկույթի ոչնչացում րության զարգացում

Տրանսպորտային շինարարություն

²ÕÛáõë³Ï 3.1-ի շարունակություն

Հողերի քայքայում, հարակից տարածքների ճահճացում, էրոզիոն պրոցեսների զարգացում Հողերի, բնական ջրերի աղտոտում ծանր մետաղներով, անտառների ոչնչացում (առաջին հերթին ասեղնատերև) ձեռնարկությունների ազդեցության գոտում, թթվային անձրևների առաջացում Հանքախորշերի փլուզումներ, էրոզիայի ակտիվացում, հողերի աղտոտում, օդում փոշու պարունակության բարձրացում Բուսականության և հողերի աղտոտում նավթամթերքի մնացորդներով ճանապարհների երկարությամբ, կանգառներում, լիցքավորման կայաններում, ավտոձեռնարկություններում՝ կապարով և ցինկով, ճանապարհամերձ հատվածներում վառելանյութի մնացորդներով և սորուն հանքանյութերով, պարարտանյութերով, արդյունաբերական թափոններով Վիթխարի տարածքների աղտոտում նավթամթերքներով, մակերեսային և գրունտային ջրերի քիմիական աղտոտում, բուսածածկի ոչնչացում

Կենդանի նյութի վրա ևս տեխնոգենեզի ազդեցությունը չափազանց մեծ է. դա դրսևորվում է բուսական և կենդանական աշխարհի, ինչպես նաև մարդու վրա: Առանձնապես մեծ է անտառների վրա տեխնոգենեզի ազդեցությունը (թթվային տեղումներ, անտառահատումներ, հրդեհներ, հիվանդություններ և այլն): Շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն ամենահզոր քայքայիչ գործոնը ռազմական գործողություններն են: Պատերազմն աներևակայելի վնաս է հասցնում մարդկային պոպուլյացիային և էկոհամակարգերին: Միայն երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում ռազմական գործողությունները ծավալվել են մոտ 3,3 մլն կմ2 տարածության վրա, զոհվածների թիվը՝ 55 մլն: Պարսից ծոցի պատերազմի ժամանակ (1991 թ. փետրվար) պայթեցվել է 1250 նավթահոր, ինչի հետևանքով ամեն օր այրվել է 1 մլն տոննա նավթ՝ աղտոտելով օդը Քուվեյթից հարյուրավոր կÇÉáմ»ïñ հեռավորության վրա: Նույն երևույթը տեղի է ունեցել նաև ՆԱՏՕ-ի կողմից Հարավսլավիայի ռմբակոծությունների ժամանակ (1999 թ. առաջին կեսերին): Տևական պատերազմական գործողությունները հանգեցնում են շրջակա միջավայրի վիթխարածավալ վնասների, հատկապես եթե կիրառվում են զանգվածային ոչնչացման զենքեր: Բնության և շրջակա միջավայրի վրա մարդու կանխամտածված ազդեցությունը ռազմական նպատակներով ստացել է էկոցիդ անունը: Զանգվածային ոչնչացման զենքեր (միջուկային, քիմիական, բակտերիոլոգիական) օգտագործելու դեպքում կասկածի տակ է դրվում կենսոլորտի և մարդու հետագա կենսագործունեությունը: Ռազմաարդյունաբերական համալիրի գործունեության մեջ ամենավտանգավորը պատերազմներն են: Դրանք եղել են մարդու մշտական ուղեկիցը: Մ.թ.ա. 1496 թվականից մինչև 1861 թվականը մարդիկ խաղաղության մեջ ապրել են ընդամենը 227 տարի և կռվել են 3130 տարի: 1900-ից մինչև 1938 թվականը տեղի է ունեցել 24 պատերազմ, իսկ 1946-ից մինչև 1979 թվականը՝ 130 պատերազմ: Խոշոր տեխնածին վթարներն ու աղետները նույնպես մեծ ազդեցություն են թողնում շրջակա միջավայրի և մարդկային հասարակության վրա: Դրանք խախտում են պետության էկոլոգիական անվտանգությունը և բացասական ազդեցություն ունենում բնակչության

և պետական-քաղաքական հարաբերությունների վրա: Տեխնածին էկոլոգիական աղետները միշտ ուղեկցվում են մարդկային զգալի կորուստներով, տնտեսական վնասներով և շրջակա միջավայրի որակի լուրջ փոփոխություններով: Որպես կանոն տեխնածին վթարներն ունենում են տեղային բնույթ, սակայն ազդում են մեծ տարածությունների վրա: Խոշոր տեխնածին աղետներÇó են Չեռնոբիլի ԱԷԿ-ի 4-րդ բլոկի պայթյունը (1986 թ. ապրիլի 26), ԱՄՆ-ի Տրիմայլ-Այլենդի ԱԷԿ-ի վթարը (1979 թ.), Հնդկաստանի Բհոպալի քիմիական գործարանի աղետը (1984 թ. դեկտեմբերի 3-ին, որի հետևանքով զոհվել է 3000 մարդ, 20 հազարը կուրացել և 200 հազարը ստացել գլխուղեղի լուրջ վնասվածքներ): Մեծ էկոլոգիական աղետ ¿ր նաև Իտալիայի Սեվեզո քաղաքի քիմիական կոմբինատի վթարը (1976 թ. հուլիսի 10): Մեծ թվով էկոլոգիական աղետներ են տեղի ունեցել նաև ծովերում և օվկիանոսներում. նավթատար նավերի վթարների ѻ勉Ýùáí միլիոնավոր տոննա նավթ ¿ անցել ջրի մեջ: Նույնը տեղի է ունենում նաև նավթային և գազային խողովակների պայթյունների ժամանակ, որոնք անցնում են նաև լճերի և գետերի վրայով կամ հունով, անտառների միջով:

3.4. Շրջակա միջավայրի աղտոտման աղբյուրները Շրջակա միջավայրի աղտոտումը տեղի է ունենում հիմնականում չորս ոլորտներից՝ արդյունաբերական ձեռնարկություններ, տրանսպորտ, գյուղատնտեսություն և կոմունալ-կենցաղային տնտեսություն: Այդ ոլորտների էկոլոգիական անվտանգության աստիճանի բարձրացման գլխավոր ուղղությունը դրանց էկոլոգիացումը և ժամանակակից կենսատեխնոլոգիաների կիրառումն է, որոնք հնարավորություն կտան նվազեցնել գործընթացների նյութաէներգատարողությունը, կրճատել թափոնները և բարձրացնել շրջակա միջավայրի որակը: Համաշխարհային արդյունաբերությունը բազմաբնույթ և բազմաճյուղ ոլորտ է, ըստ այդմ բազմակողմանի է դրա ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա: Նյութաէներգետիկ ռեսուրսների օգտագործման, թափոնների առաջացման և քիմիական նյութերով միջավայրի աղտոտման տեսանկյունից առանձնանում են լեռնահանքային, մետալուրգիական և մետաղամշակման, քիմիական, նավթահանման և նավ107

թավերամշակման ձեռնարկությունները, ցեմենտի, կրի արտադրությունները, ջերմաէներգետիկան, ածխի և ատոմային արդյունաբերությունը և այլն: Շրջակա բնական միջավայրի անթրոպոգեն խախտումը և աղտոտումը տեղի է ունենում երկրաբանասոցիալական բոլոր համակարգերում: Արդյունաբերության ոլորտում առաջացող պինդ, հեղուկ և գազային քիմիական նյութերը, ածխածնի, ծծմբի և ազոտի օքսիդները, ածխաջրածինները, ցնդող մոխիրը, ծուխը, մուրը, ծանր մետաղները, նավթային նյութերը, ապարային լցակույտերը, մոխրախարամային զանգվածը և այլն քայքայում են շրջակա բնական միջավայրը, խորացնում կենսոլորտի և մարդու էկոլոգիական անվտանգության խոցելիությունը, փոխում կենսական բաղադրիչների որակը: Բացի դրանից՝ արդյունաբերական առանձին ճյուղերում (հանքաարդյունաբերություն, ածխի արդյունահանում, նավթարդյունաբերություն, հիդրոէներգետիկա և այլն) հսկայական տարածքներ դուրս են գալիս բնական ֆունկցիոնալ շրջանառությունից. խախտվում են ռելիեֆը, հիդրոլոգիական ռեժիմները, ոչնչանում բուսածածկույթը և կենդանական աշխարհը: Արդյունաբերական ձեռնարկություններն օգտագործում են մեծ քանակությամբ քաղցրահամ ջուր, որը վերափոխվում է աղտոտված տեխնոլոգիական հոսքաջրերի: Էկոլոգիական անվտանգության տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն է ստացել ատոմային արդյունաբերությունը, որի հետ միջուկային էներգետիկայի զարգացումը, ինչպես նաև տեխնիկայում, գիտական հետազոտություններում և բժշկության մեջ ռադիոակտիվ իզոտոպների կիրառումն անխուսափելիորեն հանգեցնում են շրջակա միջավայրի ճառագայթման աստիճանի բարձրացմանը: Կենսոլորտի ռադիոակտիվ աղտոտման աղբյուրներ կարող են լինել միջուկային զենքի փորձարկման հետևանքով ստրատոսֆերայի մեջ անցած ռադիոակտիվ աերոզոլների, մթնոլորտի վերին շերտերում միջուկային էներգետիկական սարքերի ոչնչացման հետևանքով առաջացած ռադիոակտիվ իզոտոպների տեղումները, ատոմային արդյունաբերության թափոնները, ոչ ճիշտ տեխնոլոգիաներով ռադիոակտիվ թափոնների թաղումը, ԱԷԿ-ների բոլոր արտահոսքերը դրանց աշխատանքի և վթարների ժամանակ, միջուկային վառելանյութով աշխատող նավերի և սուզանավերի արտանետումներն ու արտահոսքերը, ուրանի հանքե108

րի ապարային լցակույտերը և այլն: Կենսոլորտի ռադիոակտիվ աղտոտումն առավել վտանգավոր է այն տեսանկյունից, որ ռադիոակտիվ իզոտոպների օգտագործումը հիմնականում տեղայնացված է բնակչության ամենախիտ կուտակման վայրերում: Տրոպոսֆերայում ռադիոակտիվ աերոզոլների քայքայման միջին ï¨áÕáõÃÛáõÝÁ կախված է այդ շերտի բարձրությունից և տվյալ վայրի օդերևութաբանական առանձնահատկություններից. ամբողջ շերտում դրանք կարող են պահպանվել 20-ից մինչև 30 օր, իսկ 3 կմ բարձրությամբ շերտում՝ 2-10 օր: Միջուկային զենքերի փորձարկման և ատոմակայանների վթարների ժամանակ ուրանից և պլուտոնիումից առաջացող ռադիոակտիվ նյութերից բացի նեյտրոնների ազդեցությամբ ռադիոակտիվ են դառնում նաև օդում, հողում և ապարներում պարունակվող տարրերը: Օրինակ՝ օդի հետ նեյտրոնների փոխազդեցությունից առաջանում են 41Ar, 14C, H: Հողի հետ փոխազդեցության ժամանակ ռադիոակտիվություն են ձեռք բերում Al-ը, Si-ը, Na-ը, Mn-ը, Fe-ը, Co-ը և այլն: Ներկայումս ուրանի և թորիումի ստացման համար որպես հանքաքար օգտագործում են նաև մի շարք հանքավայրերի գորշ ածուխը, որն ունի բավական բարձր ռադիոակտիվություն, և որը որպես վառելիք օգտագործելը խիստ վտանգավոր է: Զարգացած արդյունաբերական երկրներում մթնոլորտի աղտոտման հիմնական աղբյուրն ավտոտրանսպորտն է, որի արտանետումներն էականորեն կախված են շարժիչի աշխատանքից և օգտագործվող վառելիքի որակից: Ավտոմեքենաների հիմնական վտանգավոր արտանետումներն են ածխածնի օքսիդը, ածխաջրածինները, ազոտի և ծծմբի օքսիդները, բենզապիրենը, մուրը, ծուխը և այլն: Այդ արտանետումները տասնյակ և հարյուրավոր անգամ ավելանում են հատկապես ցածր արագությունների և կանգնած վիճակում շարժիչի աշխատանքի ժամանակ: Մթնոլորտի աղտոտման և մարդու առողջության համար խիստ վտանգավոր է էթիլացված բենզինի օգտագործումը, որի մեջ կա տետրամեթիլ կամ տետրաէթիլ կապար: Ավտոմեքենայի շարժման ժամանակ այդ բենզինի մեջ եղած կապարի 25-75 %-ը արտանետվում է մթնոլորտ կապարի օքսիդների ձևով, այնուհետև նստում հողի վրա, մտնում մակերեսային ջրերի մեջ, այնտեղից էլ անցնում բույսերի մեջ: Կապարն ուժեղ թույն է, և օդի հետ անցնելով մար109

դու թոքերի մեջ՝ այնտեղից արյան հետ տեղաշարժվում է դեպի մարմնի տարբեր մասերը և օրգանները: Դեռևս 1970-ական թվականների սկզբին գիտնականների կատարած հաշվարկները ցույց են տվել, որ ավտոտրանսպորտից մթնոլորտ արտանետվող աղտոտիչների բաժինը նախկին ԽՍՀՄ-ի համար կազմում էր 13 %, որը ներկայումս հասել է մինչև 50 %, իսկ մեծ քաղաքներում՝ 70 %: Ներքին այրման շարժիչում թունավոր նյութերն առաջանում են վառելիքի թերայրումից: Իդեալական այրման դեպքում այրվող գազերը պետք է բաղկացած լինեն N2, CO2, H2O և O2 մոլեկուլներից, բայց իրականում գոյանում են նաև այլ նյութեր, որոնք թունավոր են մարդու և բիոտի համար: Ավտոտրանսպորտից արտանետվում են մոտ 280 տարբեր տարրեր և բաժանվում են ոչ թունավորների (N2, CO2, H2O, H2) ու թունավորների (CO, NOx, CxHy, H2S, մուր, ալդեհիդներ, կետոններ, ծանր մետաղների օքսիդներ, օզոն և այլն), որոնք հիմնականում ոչ լրիվ այրման խառնուրդներ են: Մեկ կգ դիզելային վառելիքի այրումից առաջանում են 80-100 գ թունավոր բաղադրամասեր, իսկ մեկ կգ բենզինի այրման ժամանակ՝ 300-310 գ: Մեկ տոննա էթիլացված բենզինի այրումից մթնոլորտ են արտանետվում նաև 0,5-0,8 կգ կապարի օքսիդներ: Ավտոտրանսպորտը ³ÕïáïáõÙ ¿ ÙÃÝáÉáñïÁ նաև աղմուկáí, և այդ վտանգը մարդու համար գնալով մեծանում է: Շրջակա միջավայրի աղտոտման գյուղատնտեսական աղբյուրները (օրգանահանքային պարարտանյութեր, պեստիցիդներ, հողի արհեստական մելիորանտներ, բույսերի աճի կարգավորիչներ և այլն) միաժամանակ համարվում են մշակաբույսերի բերքատվության բարձրացման միջոցներ: Դրանց բացասական հետևանքները հիմնականում կապված են սխալ պահեստավորման, տեղափոխման և օգտագործման հետ, մասնավորապես խախտվում է օգտագործման ժամկետները, ձևը, չափաքանակը և այլն, որոնց հետևանքով վնասակար նյութերի մնացորդային քանակներն անցնում են սնման շղթա և առաջին հերթին կուտակվում են հողում և բույսերի մեջ: Այս տեսանկյունից առավել վտանգավոր են նիտրատները, նիտրիտները, ծանր մետաղները և պեստիցիդների մնացորդային քանակները:

Շրջակա միջավայրի աղտոտման կոմունալ-կենցաղային աղբյուրները վերջին 100 տարվա ընթացքում շատ մեծ չափերի են հասել և վերաբերում են քաղաքների խոշորացմանն և ընդարձակմանը: Ներկայումս զարգացած երկրների մոտ 80 %-ն ապրում է քաղաքներում: Քաղաքներում ակտիվորեն ընթանում են անթրոպոգեն գործընթացներ՝ արդյունաբերական և տնտեսական գործունեություն, շինարարություն, տրանսպորտային երթևեկություն: Այդ բոլորը գրեթե մշտական գործոններ են, որոնք խորը փոփոխություններ են առաջացնում շրջակա միջավայրում և քաղաքային լանդշաֆտի կառուցվածքում: Քաղաքներն աղտոտում են մթնոլորտը, փոխում միկրոկլիման, ընդերքային և մակերեսային ջրերի կազմը, իջեցնում քաղաքի երկրաբանական հիմքը՝ ապարի ամրությունը: Ժամանակակից քաղաքները մթնոլորտ և ջրային միջավայր են արտանետում մոտ 1000 քիմիական միացություն: Քաղաքների աղտոտված մթնոլորտը կլանում է մոտ 20 % արևային լույս, առավել ուժեղ կլանվում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները: Քամու արագությունը քաղաքում 1,5-2,0 անգամ ցածր է, քան մերձքաղաքային տարածքներում: Քաղաքների կոմունալ-կենցաղային հոսքերի հետ մակերեսային և ընդերքի ջրերի մեջ են արտանետվում զգալի քանակությամբ աղտոտիչներ, որոնց միջին կոնցենտրացիան կազմում է 1 կգ/մ3, ընդ որում՝ այդ նյութերի 50 %-ը գտնվում է լուծված վիճակում: Այդ նյութերից առավել վտանգավոր են դետերգենտները, որոնք ուժեղ թույներ են և կայուն են կենսաբանական քայքայման պրոցեսներում: Դրանք լայնորեն օգտագործվում են կենցաղում, արդյունաբերության մեջ՝ որպես լվացող նյութեր, էմուլգատորներ, փրփրող նյութեր: Տնտեսապես զարգացած երկրներում դետերգենտների քանակությունը կոյուղաջրերում հասնում է 5-15 մգ/լ (միջին հաշվով՝ 4-6 մգ/լ), այն դեպքում, երբ բնական ջրում դրանց ՍԹԽ-ն չպետք է գերազանցի 0,3 մգ/լ: Բացի կոմունալ-կենցաղային հոսքաջրերից՝ քաղաքային կոյուղաջրերիÝ են մdzնում նաև արդյունաբերական ձեռնարկությունների հոսքաջրերը, ինչպես նաև անձրևաջրերն ու ձնհալի ջրերը, որոնք պարունակում են ընդհանուր բնույթի և յուրահատուկ աղտոտիչներ: Խոշոր քաղաքներն էականորեն փոխում են բնական միջավայրի շատ բաղադրիչներ: Դրանք աղտոտում են օդը 30-50 կմ շառավղով: Երկրագնդի

բնակչության աննախադեպ ավելացումը՝ հատկապես քաղաքներում, մարդկության գոյատևման համար լուրջ սպառնալիք է առաջացնում, քանի որ նման զանգվածների կառավարումը խիստ դժվարանում է, բացի դրանից՝ այդպիսի զանգվածների ազդեցությունը շրջակա բնական միջավայրի վրա արդեն իսկ աղետալի հետևանքներ է առաջացրել երկրագնդի տարբեր հատվածներում: Շրջակա միջավայրի պահպանության գլխավոր մեխանիզմներից մեկը կենսական բաղադրիչների (օդ, հող, ջուր, սնունդ) որակի նորմավորումն է սանիտարահիգիենիկ և էկոլոգիական նորմատիվների հիման վրա: Նորմավորումը շրջակա միջավայրի օբյեկտներում աղտոտիչների քանակական ցուցանիշների որոշումն է, որը բնութագրում է դրանց անվտանգ աստիճանների ազդեցությունը կյանքի պայմանների և բնակչության առողջության վիճակի վրա: Նորմավորման հիմքում ընկած է ներքին միջավայրի անփոփոխ, հաստատուն վիճակի (հոմեոստազ) պահպանման սկզբունքը, որը վերաբերում է բնական համակարգերին և մարդու օրգանիզմին: Երկրորդ պայմանը տնտեսական և այլ գործունեության նկատմամբ էկոլոգիական պահանջներն են, և երրորդը նշված պահանջների կատարման մեխանիզմներն են: Գադամերի հայտնի պարադոքսն ասում է. §Թույներ որպես այդպիսին գոյություն չունեն, որպես կանոն՝ թունավորության պատճառը քանակն է, որը նյութին որոշակի պայմաններում հաղորդում է որակապես նոր հատկություններ¦: Այստեղ տեղին է հիշատակել նաև 16-րդ դարի հայտնի գիտնական Պարացելսի հայտնի ձևակերպումը. §Ամեն ինչը թույն է, ոչինչ զերծ չէ թունավորությունից, միայն չափաքանակն է թույնը դարձնում աննկատ¦: Շրջակա միջավայրի վրա շատ մեծ ազդեցություն են ·áñÍում քիմիական աղտոտիչները, այդ թվում՝ ծանր մետաղները, պեստիցիդները, առանձին քիմիական նյութեր և տարրեր, մակերեսային սինթետիկ ակտիվ նյութերը (դետերգենտներ) պլաստմասաները և նավթը, որոնց նկատմամբ պաշտպանական միջոցառումները բավական թույլ են, քանի որ աղտոտման արագությունը զգալիորեն գերազանցում է պայքարի արագությáõնը: Շրջակա միջավայրի օբյեկտների պահպանումը կազմակերպական, տնտեսական, տեխնիկական, իրավական միջոցառումների

մի ամբողջություն է, որն ուղղված է մթնոլորտային օդի, հողի, ջրի աղտոտման կանխարգելմանը, և իրականացվում է պետական մարմինների, իրավաբանական և ֆիզիկական անձանց կողմից:

3.5. Շրջակա միջավայրի աղտոտիչները, բնույթը, ձևերը, տարածման օրինաչափությունները և պաշտպանական միջոցառումները Կենսոլորտը դինամիկ մոլորակային համակարգ է և իր էվոլյուցիոն զարգացման փուլերում բնական պրոցեսների ազդեցությամբ մշտապես ենթարկվել է փոփոխությունների: Երկարատև էվոլյուցիոն գործընթացների արդյունքում Երկրի կենսոլորտը մշակել է ինքնակարգավորման և բացասական պրոցեսները չեզոքացնող հատկություններ, որոնք բյուրեղացել են նյութերի շրջանառության բարդ մեխանիզմի միջոցով: Կենսոլորտի էվոլյուցիայի և դինամիկ կայունության գլխավոր երևույթը եղել է օրգանիզմների հարմարվողականությունը փոփոխվող արտաքին պայմանների նկատմամբ: Սակայն մարդու ի հայտ գալու և նրա կողմից գործադրվող տեխնոլոգիաների հետևանքով կենսոլորտը սկսել է կրել աներևակայելի նոր ազդեցություններ, որոնք կապված են նրա գործունեության հետ. դրանք առաջին հերթին կապված են շրջակա միջավայրի բազմաբնույթ աղտոտման հետ: Անթրոպոգեն աղտոտիչների նկատմամբ կենսոլորտի չեզոքացնող հատկությունը անսահման չի կարող լինել: Շրջակա միջավայրի աղտոտումը կենսոլորտի մեջ թափանցող ցանկացած պինդ, հեղուկ և գազային նյութերի կամ էներգիայի տեսակների (ջերմություն, ձայն, ռադիոակտիվություն և այլն) այնպիսի քանակություններն են, որոնք ուղղակի թե անուղղակի ճանապարհով կարող են վնասակար ազդեցություն ունենանալ մարդու, կենդանիների, բույսերի և էկոհամակարգերի վրա: Ֆրանսիացի գիտնական Ֆ. Ռամադը (1981 թ.) աղտոտումը ներկայացնում է որպես շրջակա միջավայրի անբարենպաստ փոփոխություն, որն ամբողջապես կամ մասնակիորեն մարդկային գործունեության արդյունք է և ուղղակի կամ անուղղակի փոխում է համակարգի մեջ ընդունվող էներգիայի բաշխումը, ճառագայթման աստիճանը, շրջակա միջավայրի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները և կենդանի օրգանիզմների գոյության պայ113

մանները: Այդ փոփոխությունները կարող են ազդել մարդու վրա ուղղակի օդի, ջրի և գյուղատնտեսական արտադրանքի միջոցով: Անթրոպոգեն աղտոտման աղբյուրներն առավել վտանգավոր են ցանկացած օրգանիզմների պոպուլյացիաների համար․դրանք են արդյունաբերական ձեռնարկությունները (քիմիական, մետալուրգիական, ցելյուլոզի և թղթի, շինանյութերի և այլն), ջերմաէներգետիկան, տրանսպորտը, գյուղատնտեսությունը, կոմունալ-կենցաղային տնտեսությունը և այլն: Միջավայրի աղտոտումը տեղի է ունենում երկու հիմնական ճանապարհով՝ բնական (հրաբուխներ, հրդեհներ, որոնք առաջանում են կայծակներից, ապարների հողմնահարում, փոշեմրրիկներ և այլն) և անթրոպոգեն՝ մարդու գործունեության հետևանքով (տեխնոգենեզ): Անթրոպոգեն աղտոտիչները բաժանվում են երկու խմբի՝ նյութական (փոշի, հոսքաջրեր, գազեր, մոխիր, խարամ, մանրէներ և այլն) և ֆիզիկական կամ էներգետիկ (ջերմային էներգիա, ռադիոակտիվ ճառագայթներ, էլեկտրական և էլեկտրամագնիսական դաշտեր, մթնոլորտային երևույթներ, աղմուկ, վիբրացիա և այլն): Նյութական աղտոտիչներն իրենց հերթին լինում են մեխանիկական, քիմիական, կենսաբանական (նկ. 3.2): Մեխանիկական աղտոտիչների թվին են պատկանում մթնոլորտային օդի փոշին և աերոզոլները, հողի և ջրի մեջ անցնող պինդ մասնիկները: Քիմիական աղտոտիչներ են տարբեր գազային, հեղուկ և պինդ քիմիական միացություններն ու տարրերը, որոնք թափանցում են մթնոլորտի, հիդրոսֆերայի և լիթոսֆերայի մեջ: Այդ նյութերը կարող են ռեակցիայի մեջ մտնել կենսոլորտի բաղադրիչների կազմի մեջ մտնող բնական նյութերի հետ՝ առաջացնելով բիոտի համար էլ ավելի վտանգավոր նյութեր (օրինակ՝ թթվային անձրևները): Բնական էկոհամակարգերի և մարդու համար առավել վտանգավոր են քիմիական աղտոտիչները, որոնցից են աերոզոլները, քիմիական նյութերը, ծանր մետաղները, պեստիցիդները, պլաստմասաները, մակերեսային ակտիվ նյութերը (դետերգենտները, նավթը և այլն): Շրջակա միջավայրի քիմիական աղտոտումը ներկա ժամանակներում դարձել է քաղաքակրթության զարգացումը սահմանափակող հիմնական գործոնը:

Նկ. 3.2. Շրջակա միջավայրի աղտոտման հիմնական տիպերը (Тягунов Г.В., Ярошенко Ю.Г, 2012):

Աերոզոլային աղտոտումը մթնոլորտի վտանգավոր աղտոտիչներից մեկն է: Աերոզոլները (աերոդիսպերս նյութեր) օդում դիսպերսված կոլոիդային կազմավորումներ են, որոնց մեջ երկար ժամանակ կախված վիճակում կարող են մնալ պինդ - փոշի մասնիկները և հեղուկի կաթիլները: Փաստորեն աերոզոլի միջավայրն օդը կամ գազն է, որի մեջ լուծված կամ դիսպերսված են պինդ մասնիկները և հեղուկի կաթիլները, օրինակ՝ ծուխը (որտեղ տաք գազի մեջ լուծված են պինդ մասնիկները) և մառախուղը (որտեղ օդի մեջ լուծված են ջրի մանր կաթիլները): Օդի արհեստական աերոզոլային աղտոտման հիմնական աղբյուրներն են ածուխ օգտագործող ջերմաէլեկտրակայանները, հանքահարստացման ֆաբրիկաները, մետալուրգիական, ցեմենտի, մագնեզիտային գործարանները և այլն: Ծխի մեջ մտնող պինդ մասնիկների չափը 5 մկմ-ից պակաս է: 1 մկմ-ից փոքր մասնիկները մթնոլորտի ներքին շերտերում կարող են պահպանվել 10-20 օր և տարածվել մեծ հեռավորությունների վրա: Մթնոլորտի փոշային և աերոզոլային աղտոտումը զգալի ազդեցություն է թողնում մարդու առողջության, ֆլորայի և ֆաունայի վիճակի վրա: Փոշին և աերոզոլները նվազեցնում են արևային ճառագայթման ինտենսիվությունը, ինչպես նաև ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների հոսքը, և որի ազդեցությամբ կենդանի (այդ թվում՝ նաև բույսերի) բջիջներում առաջանում է վիտամին D3: Փոշիներով ինտենսիվ աղտոտված գոտիներում առաջանում են յուրահատուկ հիվանդություններ՝ սիլիկոզ, ասբեստոս, որոնք հանգեցնում են թոքերի հյուսվածքների փոփոխություններին: Մետաղների փոքրագույն մասնիկները կամ իոնները մարդու արյան մեջ առաջացնում են թունավոր նյութեր: Քաղաքներում առաջացող փոշին կլանում է նաև ինֆրակարմիր ճառագայթները՝ դրանով իսկ նպաստելով տերևների տաքացմանը, ինչի հետևանքով ջրաջերմային ռեժիմը խախտվում է, ֆոտոսինթեզի ակտիվությունը նվազում: Շրջակա միջավայրն աղտոտող քիմիական միացությունների ազդեցության բնույթը ներկայացվում է հաջորդ գլխում: 20-րդ դարի վերջին շրջակա միջավայրի աղտոտումը թափոններով, արտանետումներով, կենցաղային կոյուղաջրերով, արդյունաբերական հոսքաջրերով, գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող նյութե116

րով ձեռք բերեց գլոբալ բնույթ, որը մարդկության համար կարող է դառնալ էկոլոգիական աղետ: Կենսոլորտն աղտոտվում է ամենաբազմաբնույթ նյութերով, որոնցից շատերը խիստ վտանգավոր են միջավայրի ու բիոտի համար և ունեն հիմնականում անթրոպոգեն ծագում (աղ. 3.2): Անթրոպոգեն գործունեության յուրաքանչյուր ոլորտ յուրահատուկ ազդեցություն ունի շրջակա միջավայրի վրա, որովհետև տարբեր են նաև այդ ոլորտներում առաջացող և արտանետվող աղտոտիչները: Մարդն իր կենցաղում և արդյունաբերության մեջ օգտագործում է մոտ 70 հազար քիմիական նյութ։ Ամեն տարի դրանց ավելանում է 500-1000 նոր նյութ: Կենսոլորտի համար վտանգավոր քիմիական աղտոտիչներից են նաև թթվային տեղումները, որոնց բացասական ազդեցությունը բոլոր օրգանիզմների վրա արտահայտվում է pH < 5,5 ցուցանիշի դեպքում: Դրանք առանձնապես ուժեղ են ազդում ասեղնատերևավոր անտառների և հողային բիոտի վրա, քայքայում են մետաղական կառուցվածքները, ոչնչացնում ջրային կյանքը: Թթվային տեղումների առաջացման աղբյուրն օրգանական վառելիքի այրումն է: Շրջակա միջավայրի ֆիզիկական աղտոտումը կապված է արտաքին միջավայրի ջերմային, ֆիզիկական, էներգետիկ, ալիքային և ճառագայթային պարամետրերի փոփոխության հետ: Շրջակա միջավայրի ջերմային աղտոտումը: Աշխարհում ամեն տարի այրվում է մինչև 5 մլրդ տ քարածուխ, 3,2 մլրդ տ նավթ (արդյունահանվում է մոտ 4 մլրդ տ), մոտ 650 մլրդ մ3 գազ, որն ուղեկցվում է ավելի քան 25 մլրդ տ CO2-ի արտանետումով և 2 • 1020 Ջոուլ ջերմության անջատումով: Օրգանական վառելանյութերից միջուկայինին անցնելը որոշ չափով նվազեցնում է միջավայրի քիմիական աղտոտումը, սակայն դրա հետ մեկտեղ բարձրանում է ջերմային աղտոտումը: Հզոր ջերմաէլեկտրակայանները գետեր, լճեր և ջրավազաններ են արտամղում մեծ քանակությամբ տաքացած ջրեր, որոնք փոխում են ջրերի կենսաբանական ռեժիմը, նվազեցնում այդ ջրերում թթվածնի պարունակությունը, ուժեղացնում այդ ջրային օբյեկտներում կապտականաչ ջրիմուռների ինտենսիվ աճը: Արտաքին ջրերի հետ տաքացված ջրերի խառնվելու ժամանակ ջրի ջերմաստիճանն ամռանը 30Cից, իսկ ձմռանը՝ 50C-ից բարձր չպետք է լինի:

Աղյուսակ 3.2. Կենսոլորտի տասը գլխավոր քիմիական աղտոտիչների էկոլոգիական բնութագիրը (Колесников С.И., 2007) Ð/հ

Էկոլոգիական բնութագիրը Առաջանում է բոլոր տեսակի վառելանյութերի այրումից: Մթնոլորտում դրա պարունակության ավելացումը առաԱծխաթթու ջացնում է ջերմաստիճանի բարձրացում, որը հղի է կոր1 գազ (CO2) ծանարար երկրաքիմիական և էկոլոգիական հետևանքներով: Ածխածնի Առաջանում է վառելանյութի թերայրման ժամանակ: Կա2 օքսիդ (CO) րող է խախտել վերին մթնոլորտի ջերմային հաշվեկշիռը: Պարունակվում է արդյունաբերական ձեռնարկությունների ծխային արտանետումներում, առաջացնում է շնչառաԾծմբային գազ (SO2) կան հիվանդությունների սրացում, վնաս է հասցնում բույսերին: Քայքայում է կրաքարը և մի շարք հյուսվածքներ: Առաջացնում են ծխամշուշ և շնչառական հիվանդությունԱզոտի ներ, նորածինների մոտ՝ բրոնխիտ: Նպաստում են ջրային 4 օքսիդներ (NOx) բուսականության արագ աճին: Պարունակվում են պարարտանյութերում: Գետերում և 5 Ֆոսֆատներ լճերում ջրերի գլխավոր աղտոտիչներն են: Սննդամթերքի վտանգավոր աղտոտիչներից են՝ հատկապես ծովային ծագման: Կուտակվում է օրգանիզմում և 6 Սնդիկ (Hg) վնասակար ազդեցություն է գործում նյարդային համակարգի վրա: Ավելացվում է բենզինին: Կենդանի բջիջներում ազդում է 7 Կապար (Pb) ֆերմենտային համակարգերի և նյութափոխանակության վրա: Առաջացնում է կործանարար էկոլոգիական հետևանքներ, 8 Նավթ պլանկտոնային օրգանիզմների, ձկների, ծովային թռչունների և կաթնասունների մահ: Շատ թունավոր են խեցգետնանմանների համար: ՍպաԴԴՏ և այլ նում են ձկներին և դրանց համար կեր հանդիսացող օր9 պեստիցիդներ գանիզմներին: Շատ միացություններ քաղցկեղածին են: Թույլատրելի չափաքանակի բարձրացման դեպքում առաՃառաջանում են չարորակ նորագոյացություններ և գենետիկա10 գայթում կան մուտացիաներ:

Աղտոտիչը

Աղմուկ և վիբրացիա (թրթռոց): Աղմուկը շրջակա միջավայրի ֆիզիկական (ալիքային) աղտոտման ձևերից մեկն է, որը բնորոշվում է աշխատավայրում և բնակավայրերում ձայնի հզորության բարձրացմամբ, որի նկատմամբ օրգանիզմների հարմարվողականություն գոյություն չունի: ՈՒստի այն դիտարկվում է որպես կենսոլորտի լուրջ աղտոտիչ: Աղմուկը տարբեր հաճախությամբ և ինտենսիվությամբ ձայնային ալիքների զուգակցումն է առաձգական միջավայրում (պինդ, հեղուկ, գազային): Ձայնային ալիքների հիմնական պարամետրերն են ինտենսիվությունը և սպեկտրալ կազմը: Ձայնի սուբյեկտիվ բնութագիրը, որը կապված է դրա ինտենսիվության հետ, բարձրությունն է, որը կախված է հաճախությունից: Մարդն ունակ է ընկալել աղմուկի առաձգական տատանումները 16-20000 Հց հաճախականության տիրույթում: Ձայնային հաճախություններն այդ տիրույթում անվանում են ձայն, 16 Հց-ից ցածր՝ ինֆրաձայն, 20000-ից մինչև 1 • 109 Հց ուլտրաձայն, 1 • 109 Հց-ից բարձր՝ հիպերձայն: Անթրոպոգեն աղմուկի հիմնական աղբյուրներն են տրանսպորտը (ավտոմոբիլային, ռելսային, օդային), արդյունաբերական սարքավորումները և կենցաղային սարքերը: Ընդհանուր աղմուկի 80 %-ն ընկնում է ավտոտրանսպորտին: Գործնականորեն ցանկացած ձայն, որը ծագում է ոչ բնական աղբյուրներից և օբյեկտներից (բնական աղբյուրներ են որոտը, գետի աղմուկը, ծառերի խշշոցը, կենդանիների և այլ ձայները) կարելի է դիտարկել որպես անթրոպոգեն աղմուկային աղտոտում: Աղմուկը հանգեցնում է մարդու բարձր հոգնածության, նրա մտավոր ակտիվության նվազման, աշխատանքի արտադրողականության անկման (40-70 %), ֆիզիկական և նյարդային հիվանդությունների զարգացման, լսողության աստիճանական կորստի: Ֆիզիկապես անհնար է աղմուկին հարմարվել. այն կարելի է միայն սուբյեկտիվորեն չնկատել, որը չի վերացնում, այլ նույնիսկ խորացնում է մարդու լսողական օրգանի քայքայման վտանգը և առաջացնում անբարենպաստ հետևանքներ (առողջության և աշխատունակության վատացում): Ձայնի բարձրությունը (ուժը) չափվում է դեցիբելներով (դԲ): Մարդու համար լսելի ձայների տիրույթը կազմում է 0-ից մինչև 170 դԲ: Աղմուկի բարձր մակարդակները (>60 դԲ) առաջացնում են բողոքներ, 90 դԲ-ի դեպքում լսողության օրգանները սկսում են դեգրա119

դացվել, 110-120 դԲ բարձրությունները համարվում են հիվանդագին շեմեր, իսկ 130 դԲ-ից բարձր աղմուկի մակարդակը՝ լսողության օրգանի համար քայքայիչ սահման: 180 դԲ աղմուկի ուժի դեպքում մետաղում նկատվել են ճեղքեր: Աղմուկային ազդեցությունը ներկա ժամանակի առավել սուր հիմնախնդիրներից մեկն է: Արևմտյան Եվրոպայի բնակչության կեսից ավելին ապրում է 55-70 դԲ աղմուկի պայմաններում: Տարբեր ձայների և աղմուկների ինտենսիվության մոտավոր մակարդակը ներկայացված է աղյուսակ 3.3-ում: Աղմուկի վնասակար ազդեցությունից բնակչությանը պաշտպանելու համար իրականացվում են համալիր միջոցառումներ՝ նորմատիվաօրենսդրական, տեխնիկատեխնոլոգիական, քաղաքաշինական, ճարտարապետանախագծային, կանաչապատման և այլն: Աղյուսակ 3.3. Մի շարք աղտոտիչների աղմուկի մակարդակը (Тягунов Г.В., Ярошенко Ю.Г, 2012) Աղմուկի մակարդակը, դԲ 100-110 80-100 90-100 77-83 30-40

Ձայնի աղբյուրը Կրակոց խոշոր տրամաչափի թնդանոցից 1-2 մետր հեռավորության վրա Ինքնաթիռի աղմուկ 50 մ հեռավորության վրա Գազատուրբինային սարքավորումներ, կոմպրեսորային կայաններ Մետալուրգիական և մեքենաշինական գործարանների աղմկոտ տեղամասեր Երկաթուղային տրանսպորտ 20 մ հեռավորության վրա Աղմուկ մետրոյի վագոնում 60 կմ/ժ արագության դեպքում Աղմուկ մարդատար ինքնաթիռի սրահում Ավտոմոբիլային տրանսպորտը 7,5 մ հեռավորության վրա Նորմալ խոսակցություն Շշուկ 1 մ հեռավորության վրա Տերևների խշշոց մի քանի մետր հեռավորության վրա Լսելիության շեմ 1000 Հց-ի դեպքում

Նորմատիվաօրենսդրական ակտերը կանոնակարգում են աղմուկի ինտենսիվությունը, գործողության ժամանակը և այլ պարամետ120

րեր: Նորմերի հիմքում ընկած են աղմուկային ազդեցության այնպիսի մակարդակներ, որոնց գործունեությունը մարդու օրգանիզմում երկար ժամանակի ընթացքում չի առաջացնում անբարենպաստ փոփոխություններ. մասնավորապես աղմուկի մակարդակը ցերեկը չի անցնում 40, իսկ գիշերը՝ 30 դԲ-ից: Տրանսպորտային աղմուկի թույլատրելի մակարդակը սահմանված է 84-92 դԲ: Տեխնիկատեխնոլոգիական միջոցառումները նպատակաուղղված են արտադրության մեջ աղմուկի իջեցմանը՝ հաստոցների վրա ձայնամեկուսիչ պատյանների հիմնում, ձայնակլանիչ նյութերի օգտագործում և այլն, ավտոտրանսպորտային միջոցների վրա արտանետումների խլացուցիչների և սկավառակային արգելակների տեղադրում, ձայնակլանիչ ասֆալտի կիրառում և այլն: Քաղաքաշինական միջոցառումները նախատեսում են բնակավայրերի գոտիավորում՝ բնակելի կառույցների սահմաններից աղմուկի առաջացման աղբյուրների դուրս բերմամբ և տրանսպորտային ցանցի ճիշտ կազմակերպմամբ, որը կբացառի աղմկոտ և տրանսպորտային միջոցներով ծանրաբեռնված մայրուղիները բնակելի զանգվածներում: Ճարտարապետանախագծային միջոցառումները ներառում են շենքերի արդյունավետ տեղադրումը, բնակելի կառույցների տեղադրումը թաղամասերի խորքերում, ձայնապաշտպանիչ շենքերի կառուցումը (պատուհանների հերմետիկացում, նախամուտքի կրկնակի դռներ, ձայնակլանիչ նյութերով պատերի երեսպատում և այլն): Կազմակերպական կարևոր միջոցառում է ավտոտրանսպորտի ձայնային ազդանշանների և քաղաքների վրայով ինքնաթիռների թռիչքների արգելումը՝ հատկապես գիշերային ժամերին և այլն: Զգալի ձայնային էներգիայի՝ հատկապես բարձր հաճախության ձայների կանխարգելման և կլանման առանձնահատուկ հատկությամբ են օժտված բույսերը: Խիտ կենդանի բուսական ցանկապատը կարող է նվազեցնել մեքենաներից առաջացող աղմուկը մոտ 10 անգամ: Տերևային ծառատեսակներն այդ տեսանկյունից ավելի արդյունավետ են, քան աղյուսի կամ բետոնի պատը: Այսպես՝ շենքից 50 մ հեռավորության վրա տնկված միջին բարձրությամբ երկշարք ծառերը նվազեցնում են աղմուկը մոտ 20 դԲ-ով: Ի տարբերություն մեկուսիչ նյութերի՝ ձայնակլանիչ կառուցվածքներում օգտագործում են ծակոտկեն և փուխր թելանման նյութեր: Ձայնը կլանվում է ձայնային էներ121

գիան ջերմայինի փոխարկվելու արդյունքում: Այս տեսանկյունից բույսերն ուղղակի խլացնում են ձայնային էներգիան: Վիբրացիան մեխանիկական տատանումների միագումարն է: Ձայնային վիբրացիան վտանգավոր է միայն դրա շատ բարձր մակարդակների դեպքում՝ կապված նյութերի և կառուցվածքների թրթռոցային հոգնածության հետ: Թրթռոցը պինդ մարմնի տատանումն է, որն ազդում է մարդու վերջույթների, հենարանային շարժողական ապարատի, ինչպես նաև ամբողջ օրգանիզմի վրա: Թրթռոցի աղբյուրներն են տրանսպորտային միջոցները, արդյունաբերական ագրեգատները, շինարարական մեքենաներն ու մեխանիզմները (աղ. 3.4): Աղյուսակ 3.4. Վիբրացիայի աղբյուրների բնութագիրը (Тягунов Г.В., Ярошенко Ю.Г, 2012) Վիբրացիայի աղբյուրը Ռելսային տրանսպորտ Արդյունաբերական տեղակայանքներ Շինարարական տեխնիկա Ավտոմոբիլային տրանսպորտ Ցերեկային ֆոնը քաղաքում Գիշերային ֆոնը քաղաքում Միկրոսեյսմակայունության մակարդակը ոչ սեյսմակայուն շրջաններում Անվտանգ երկրաբանական մակարդակ Անվտանգ ֆիզիոլոգիական մակարդակ

Վիբրացիայի արագությունը, մմ/վ 160-0,3 5,0-0,05 1,6-0,002 0,07-0,005 0,02-0,006 0,01-0,003 ≤0,05 0,225 0,12

Հաստատված է, որ մարդու ստամոքսն ու գլուխը առանձնապես հիվանդագին են արձագանքում որոշակի՝ 6-8 Հց ռեզոնանսային հաճախություններին: Աշխատանքի ընթացքում թրթռոցի երկարատև ազդեցությունն առաջացնում է այնպիսի պրոֆեսիոնալ հիվանդություններ, ինչպիսիք են ստամոքսի խոցը, հոգեկան և նյարդային խանգարումները, հիպերտոնիան, թրթռոցային հիվանդությունները:

Տարբերում են ընդհանուր և տեղային (լոկալ) թրթռոցներ: Ընդհանուր թրթռոցի սանիտարական նորմաները բաժանվում են երեք կարգի. առաջին՝ ինքնագնաց և կցասայլերով փոխադրամիջոցների թրթռոցը, որն անընդհատ ազդում է այդպիսի մեքենաների վրա աշխատող մարդու վրա, երկրորդ՝ շինարարական վերամբարձ կռունկների, էքսկավատորների, լեռնային կոմբայնների թրթռոցը, երրորդ՝ դարբնոցամամլիչային սարքավորումների աշխատանքի ժամանակ առաջացած թրթռոցը (շինության հատակի և պատերի): Տեղային կամ լոկալ թրթռոցն առաջանում է հատվածներով ու թրթռոցով աշխատող գործիքների աշխատանքից և կախված է գործիքի զանգվածից, սեղմման ուժգնությունից, դիրքից և այլն: Եթե ընդհանուր թրթռոցն ազդում է ամբողջ օրգանիզմի վրա, ապա տեղայինը ազդում է առանձին օրգանների վրա: Օրինակ՝ հանքահատ մուրճի, ձեռքի էլեկտրական գայլիկոնի աշխատանքի ժամանակ հիմնական տատանումներն անցնում են ձեռքին: Սակայն երկարատև աշխատանքի դեպքում տեղային թրթռոցը կարող է վերաճել ընդհանուր թրթռոցի և ազդել ամբողջ օրգանիզմի վրա: Վիբրացիայի հիմնական պարամետրերն են դրա արագությունը, արագացումը և տեղաշարժը: Վիբրացիայից պաշտպանվելու նպատակով անհրաժեշտ է առաջին հերթին աղբյուրի մեջ կարգավորել արագությունը և արագացումը՝ սարքավորման աշխատանքի ռեժիմի մանրակրկիտ ընտրությամբ, տեխնոլոգիական սխեմաների կիրառմամբ, որոնք սահմանային չափով իջեցնում են հարվածներից, կտրուկ արագացումներից և այլ գործոններից առաջացող դինամիկական պրոցեսների ընթացքը: Շատ արդյունավետ է չհավասարակշռված դինամիկական ուժերի հեռացումը, ռոտորների և շարժիչների մանրակրկիտ հաշվեկշռումը, ավելորդ ճեղքերի և արանքների հեռացումը: Էլեկտրամագնիսական աղտոտումը առաջանում է միջավայրի էլեկտրամագնիսական հատկությունների փոփոխության արդյունքում: Այդ ոչ իոնացնող ճառագայթների հիմնական աղբյուրները բազմազան են՝ մթնոլորտային էլեկտրականությունը, արևային և տիեզերական ճառագայթումը, բարձր լարման փոփոխական էլեկտրական հոսանքի ցանցերն ու հաղորդալարերը, ռադիոհեռուստատեսային կայանները, ռադիոտեղորոշիչ (ռադիոլոկացիոն) կայանները, հզոր էլեկտրաշարժիչները և այլն: Ըստ կանխատեսումների՝ 21-րդ դարի սկզբին

օգտագործվող էլեկտրամագնիսական էներգիան կհասնի արեգակի ճառագայթային էներգիայի 0,01 %-ին, դրանով իսկ դառնալով կարևոր էկոլոգիական գործոն: Էլեկտրամագնիսական ֆոնի բնական փոփոխությունն արևային ակտիվության զգալի փոփոխության, մագնիսական փոթորիկների և այլ բնական երևույթների հաշվին անվանում են էլեկտրամագնիսական անոմալիաներ: Էլեկտրամագնիսական ազդեցություններն առաջացնում են էլեկտրոնային համակարգերի աշխատանքի խանգարումներ: Հայտնի է դեպք, երբ արևային ակտիվության բռնկումը Ճապոնիայի Օսակա քաղաքում առաջացրել է գնացքների շարժման անհամաձայնություն և կանգառ: Հիվանդը, որի սրտի աշխատանքը կարգավորում էր ներդրված էլեկտրոնային խթանիչը, մահացել է՝ ընկնելով ինքնաշեն ռադիոընդունիչի ազդեցության գոտու մեջ: Կենդանի օրգանիզմների վրա էլեկտրամագնիսական դաշտերի ներգործության մեխանիզմը և աստիճանը դեռևս պարզ չէ: Սակայն հաստատված է դրանց ազդեցությունը մարդու գենետիկական կառուցվածքների, բջջային մեմբրանների, իմունային և հորմոնալ համակարգերի վրա: Էլեկտրամագնիսական դաշտերն ունեն կուտակվելու (կոմուլյատիվ) էֆեկտ: Սանիտարական կանոնների համաձայն՝ էլեկտրամագնիսական ճառագայթման գոտում մշտական բնակությունն արգելվում է: ՈՒսումնասիրություններով պարզված է, որ 25 կՎ լարումը գերազանցող էլեկտրական դաշտում մարդու համար ապրելը վտանգավոր է: Մինչև 0,2 կՎ մակարդակը մարդու համար անվտանգ է, իսկ քաղաքային կառույցների տարածքում էլեկտրական դաշտի թույլատրելի մակարդակը կազմում է 1 կՎ: Որպես շրջակա միջավայրի ֆիզիկական աղտոտիչ՝ էլեկտրամագնիսական ճառագայթման նկատմամբ պետք է ունենալ պաշտպանական համապատասխան միջոցներ, այդ թվում՝ - 15-ից մինչև 55 մ լայնությամբ սանիտարապաշտպանիչ գոտիների ստեղծում՝ կախված բարձր լարման էլեկտրահաղորդալարերի լարումից, - կանաչ տնկարկների ստեղծում էլեկտրամագնիսական ճառագայթման աղբյուրների երկարությամբ կամ շուրջը, - հաղորդալարերի հողանցում,

- վտանգավոր գոտիներում գտնվելու ժամանակ նորմատիվների պահպանում, - համակարգիչների, հեռուստացույցերի և միկրոալիքային վառարանների առջև գտնվելու նորմերի պահպանում, - օդային էլեկտրահաղորդալարերի փոխարինում ստորգետնյա լարերով: Էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ազդեցությամբ աչքի ոսպնյակի մեջ կարող են տեղի ունենալ սպիտակուցների կոագուլյացիա կամ դիֆուզիոն փոփոխություններ՝ կատարակտի հետագա զարգացումներով: Էլեկտրաստատիկ դաշտերի ազդեցությունները, որոնք առաջանում են համակարգչից օգտվելու ժամանակ, կարող են դառնալ մաշկային հիվանդությունների և աչքի ոսպնյակի թաղանթի մթագնման պատճառ: Էկրանից եկող լուսային հոսքն ազդում է տեսողության վրա՝ առաջացնելով աչքի մկանի հոգնածություն, հետագայում՝ կարճատեսության զարգացում: Համակարգչով աշխատելիս ևս պետք է չմոռանալ նորմատիվների մասին (աղ. 3.5): Աղյուսակ 3.5. Համակարգչով աշխատելու տևողության նորմատիվները (Հարությունյան Վ.Ս., 2010) Համակարգչով աշխատողների կարգերը Նախադպրոցականներ Դպրոցականներ ՈՒսանողներ Մեծահասակներ

Օրվա ընթացքում աշխատանքի տևողությունը Անընդմեջ ընդամենը 7-10 րոպե 10-30 րոպե 45-90 րոպե 1-2 ժամ 2-3 ժամ մինչև 2 ժամ մինչև 6 ժամ

Մարդու և նրա բնակավայրի համար առանձնահատուկ վտանգ է ներկայացնում ռադիոակտիվ աղտոտումը: Ռադիոակտիվության երևույթը կապված է ատոմների միջուկների ինքնաբերաբար ճեղքավորման հետ, որն ուղեկցվում է ալֆա-, բետա- և գամմա-ճառագայթմամբ: Ալֆա-ճառագայթումը ծանր մասնիկների հոսք է, որը բաղկացած է պրոտոններից և նեյտրոններից: Այդ մասնիկները կլանվում են թղթի կողմից և չեն թափանցում մարդու մաշկի միջով: Սակայն ալ125

ֆա-մասնիկները դառնում են արտակարգ վտանգավոր, եթե անցնում են օրգանների մեջ՝ առաջացնելով իոնացման և ճեղքավորման պրոցեսներ: Բետա-ճառագայթներն ունեն թափանցելու ավելի մեծ ունակություն և անցնում են մարդու հյուսվածքի մեջ 1-2 սմ խորությամբ: Գամմա-ճառագայթներն ունեն շատ մեծ թափանցելիություն և կարող են արգելակվել միայն հաստ կապարի կամ բետոնյա սալերի կողմից: Ճառագայթման էներգիայի այն քանակը, որն անցնում է օրգանիզմի հյուսվածքներին, կոչվում է դոզա, իսկ էներգիայի այն քանակը, որը կլանվում է ճառագայթվող մարմնի միավոր զանգվածի կողմից՝ կլանված դոզա: Կլանված միևնույն դոզայի դեպքում ալֆա-ճառագայթումը մոտ 20 անգամ վտանգավոր է բետա- և գամմա-ճառագայթներից: Ճառագայթման հիմնական մասը՝ մոտ 80 %-ը, երկրագնդի բնակչությունը ստանում է ճառագայթման բնական աղբյուրներից: Բնական ռադիոնուկլիդների մեջ առավել ճառագայթավտանգ են ռադիումը և դրա ճեղքման դուստր տարրերը (ռադոն և այլն): Ներկայումս ռադոնային աղտոտումը զարգացած երկրներում հրատապ խնդիր է դարձել: Շրջակա միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտման անթրոպոգեն աղբյուրներից են միջուկային զենքերի պայթեցումները, ատոմային էլեկտրակայանների վթարները, ինչպես նաև ռադիոակտիվ թափոնները, որոնք թափանցում են հիդրոսֆերայի և լիթոսֆերայի մեջ: Այս աղբյուրներից առաջացած ռադիոակտիվ աերոզոլները մթնոլորտում կարող են մնալ շատ երկար ժամանակ և տեղումների միջոցով թափանցել հողերի ու ջրերի մեջ: Միավորների ՄՀ-ում իոնացնող ճառագայթման կլանման դոզան չափվում է գրեյներով՝ 1 գր = 1 Ջոուլ/կգ: Իոնացնող ճառագայթման ազդեցության չափը, այսպես կոչված, էքսպոզիցիոն դոզան է, որը չափվում է ռենտգեններով, իսկ վերջինս՝ կալորիաներով կիլոգրամի մեջ (1 ռ = 2,58 • 10-4 կալ/կգ): Ռենտգենը էքսպոզիցիոն դոզայի այն չափն է, որը 1 սմ3 օդում (նորմալ պայմաններում՝ t = 0 0C, p = 760 մմ սնդ. սյուն) առաջացնում է 2,08 • 109 զույգ իոններ: Իոնացնող ճառագայթման աղբյուրներն են տիեզերական ճառագայթները, բնական ռադիոակտիվ նյութերը, որոնք առկա են լեռնային արոտներում, հողում, ջրում, ինչպես նաև տեխնածին ռադիոնուկլիդները, որոնք մտնում են շրջակա միջավայր: Երկրագնդի մակերևույ126

թին բնական ռադիոակտիվ ֆոնը կազմում է 3-ից մինչև 25 մկռ/ժամ: Մարդու համար անվտանգ է դոզայի այն հզորությունը, որը 250 անգամ գերազանցում է բնական ռադիոակտիվության ֆոնը: Իոնացնող ճառագայթներից բնակչության պաշտպանության հիմնական եղանակը ռադիոնուկլիդներ պարունակող և շրջակա միջավայր մտնող արտադրական թափոնների առավելագույն սահմանափակումն է: Այս նպատակով խստորեն վերահսկվում և կանոնակարգվում են պինդ և հեղուկ թափոնների հավաքումը, հեռացումը և չեզոքացումը, ինչպես նաև օդի փոշու (որի մեջ կարող են լինել ռադիոակտիվ աերոզոլներ) կլանումը: Մյուս եղանակը՝ §պաշտպանություն տարածությամբ¦, այսինքն՝ ռադիոակտիվ արտանետման աղբյուրից դուրս տարածության գոտիավորումն է: Այդպիսի ձեռնարկությունների շրջակայքում ստեղծվում են սանիտարապաշտպանիչ և դիտարկման գոտիներ: Սանիտարապաշտպանիչ գոտու սահմաններում ճառագայթման մակարդակը կարող է գերազանցել սահմանային թույլատրելի չափը: Այս գոտում կիրառվում է այնտեղ գտնվելու սահմանափակ ժամանակի ռեժիմ և անցկացվում է ճառագայթային վերահսկում: Դիտարկման գոտին այն տարածքն է, որտեղ հետևում են ձեռնարկության արտանետումներին և տեղի բնակիչների ճառագայթահարման աստիճանին, որպեսզի այն չգերազանցի սահմանային թույլատրելի մակարդակը: Այս գոտում ևս մշտապես իրականացվում է ճառագայթային վերահսկողություն: Կենսաբանական աղտոտումը կարող է լինել պատահական կամ կապված մարդու գործունեության հետ: Կենսաբանական աղտոտիչներ կարող են լինել այն բոլոր օրգանիզմները (սնկեր, բակտերիաներ, կապտականաչ ջրիմուռներ, վիրուսներ և այլն), որոնք ի հայտ են գալիս մարդու գործունեության (գիտական, ռազմական, տեխնոլոգիական) հետևանքով և կարող են դուրս գալ նրա վերահսկողությունից ու աղետալի ազդեցություններ ունենալ բիոտի վրա: Ներկայումս կենսաբանական աղտոտման օրինակ են նաև գենային ինժեներիայի ձեռքբերումները: Երկրի վրա կյանքի բնակության երեք միջավայրերից (օդ, ջուր, հող) առավել վտանգված է ջրոլորտը: Մեծ է հատկապես կենսածին, ինչպես նաև միկրոկենսաբանական աղտոտման վտանգը, որի հիմնա127

կան աղբյուրներն են սննդի և կաշվի ձեռնարկությունների հոսքաջրերը, կենցաղային և արդյունաբերական թափոնավայրերը, գերեզմանոցները, կոյուղային ցանցը և այլն: Դրանք աղտոտում են հողերը, լեռնային ապարները, մակերեսային ու ստորերկրյա ջրերը: Ախտածին աղիքային ցուպիկները հայտնաբերվում են ստորերկրյա ջրերում՝ հողի մակերեսից ավելի քան 300 մ խորության վրա: Միջավայրի միկրոկենսաբանական աղտոտման առանձնահատուկ վտանգ են ներկայացնում վարակիչ (ինֆեկցիոն) և մակաբուծային հիվանդությունների հարուցիչները: Օրեցօր ավելանում է ժանտախտի բռնկումների քանակը խոզերի, ծաղիկը՝ ոչխարների, թռչնագրիպը՝ թռչունների մոտ, տզային էնցեֆալիտը, մալարիան, խոլերան՝ մարդկանց մոտ: ՁԻԱՀ-ի (ձեռքբերովի իմունային անբավարարության համախտանիշ) տարածումը նախկինում համարվել է անհայտ վիրուսային հիվանդությունների հնարավոր համաճարակների շղթայի միայն առաջին օղակը: Կենսաանվտանգության և կենսաբազմազանության պահպանման նպատակով անհրաժեշտ է վերահսկել հետևյալ պրոցեսները. - կենդանի օրգանիզմների նոր ձևերի, կենսաբանական նյութերի և գեների ստեղծումը, - ընտանի օրգանիզմների ձևերից գենետիկական տեղեկատվության փոխանցումը վայրի տեսակներին, - վայրի տեսակների ու ենթատեսակների միջև գենետիկական փոխանակումը, այդ թվում եզակի ու անհետացող տեսակների գենոֆոնդի գենետիկական աղտոտման վտանգը, - կենդանիների ու բույսերի կանխամտածված և ոչ կանխամտածված (պատահական) ինտրոդուկցիայի գենետիկական և էկոլոգիական հետևանքները: Շրջակա բնական միջավայրը կենսաբանական աղտոտումից պաշտպանելու համար կիրառվում են հետևյալ միջոցառումները. - տարածքի սանիտարական պահպանություն, - անհրաժեշտության դեպքերում՝ կարանտինի սահմանում, - վիրուսների շրջապտույտի (ցիրկուլյացիա) մշտական համաճարակաբանական վերահսկում, - կանոնավոր էկոլոգահամաճարակաբանական դիտարկումներ,

- վտանգավոր վիրուսային ինֆեկցիաների օջախների հայտնաբերում և վերահսկում, - տվյալ տարածքի համար բույսերի ու կենդանիների նոր տեսակների ինտրոդուկցիայի և կլիմայավարժեցման հետևանքների հիմնավորում և կանխատեսում, - ընտանի ձևերից վայրի տեսակներին գենետիկական տեղեկատվության փոխանցումը կանխարգելող (պրոֆիլակտիկ) միջոցառումներ, - եզակի և անհետացող տեսակների գենոֆոնդի գենետիկական աղտոտման ռիսկի նվազեցում: Կենսոլորտի աղտոտումն ըստ տարածքային չափերի լինում է լոկալ (տեղային), ռեգիոնալ (տարածաշրջանային) և գլոբալ (համամոլորակային): Լոկալ աղտոտումը բնորոշ է քաղաքների, խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկությունների, օգտակար հանածոնների հանույթի վայրերի, խոշոր անասնապահական համալիրների կողմից տեղի ունեցող արտանետումներին և արտահոսքերին: Շրջակա միջավայրի տեղային աղտոտումը միանգամայն անհավասարաչափ բնույթ ունի: Բնության վրա անթրոպոգեն ներգործության հիմնական օջախները տեղակայված են ամենախիտ բնակեցված վայրերում, զարգացած արդյունաբերության և ինտենսիվ գյուղատնտեսության շրջաններում: Տեղային աղտոտումների քիմիզմը որոշվում է մի կողմից աղտոտման աղբյուրի բնույթով, մյուս կողմից՝ տվյալ տարածքի հողակլիմայական պայմաններով և ռելիեֆով: Օրինակ՝ մետաղական հանքավայրերի հարակից տարածքներում մշտապես պարունակվում են բարձր քանակությամբ ծանր մետաղներ (Cu, Zn, Pb, Cd, Fe, Ni, Cr, Co և այլն): Կապարի բարձր պարունակություն է նկատվում նաև ավտոտրանսպորտային ճանապարհների հարակից հողերում: Մթնոլորտի տեղային աղտոտվածություն է արձանագրվում բաց հանքերի և նավթաքիմիական ձեռնարկությունների տարածքներում: Տեղային աղտոտման օրինակ է նաև կոյուղաջրերի անցումը մակերեսային ջրերի, օրինակ՝ գետերի մեջ: Ռեգիոնալ աղտոտումն ընդգրկում է զգալի տարածքներ՝ կապված խոշոր արդյունաբերական կենտրոնների հետ: Օրինակ՝ դա

կարող է կապված լինել խոշոր մեգապոլիսների առաջացման հետ, որտեղ միանում են մի քանի քաղաքներ և որոնց արտանետումները (ածխածնի, ծծմբի, ազոտի օքսիդներ, ածխաջրածիններ, փոշի, մուր, ծուխ) տեղափոխվում են մեծ տարածություններ՝ ստեղծելով էկոլոգիական լուրջ լարվածություն: Ռեգիոնալ աղտոտման օրինակ է նաև Չերնոբիլի ատոմակայանի վթարը, որը նաև գլոբալ աղետ է: Գլոբալ աղտոտումը զգացվում է աշխարհի ցանկացած կետում: Հիմնական աղտոտիչներ են մշտապես արտանետվող ծծմբի, ազոտի, ածխածնի օքսիդները, փոշին, ածխաջրածինները: Առանձնահատուկ ազդեցություն ունի փոշին, որը հիմնականում կուտակվում է տրոպոսֆերայում (80 %)՝ մինչև 1 կմ բարձրության վրա: Գլոբալ աղտոտման օրինակ է ջերմոցային էֆեկտի առաջացումը և կլիմայի համամոլորակային փոփոխությունը:

3.6. Թափոնները որպես շրջակա միջավայրի աղտոտման աղբյուրներ, դրանց դասակարգումը և նվազեցման ուղիները Կայուն էկոլոգիական զարգացման կարևորագույն սկզբունքներից մեկը բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը և թափոնների նվազեցումն է: Թափոնների հիմնախնդիրը համաշխարհային հանրության համար աստիճանաբար վերածվում է էկոլոգիական սպառնալիքի, որը օրեցօր մեծանում է: Եվ աշխարհում ոչ մի երկիր չի կարող խուսափել այդ վտանգից: Թափոնները կարող են պոտենցիալ մեծ վտանգ ներկայացնել շրջակա միջավայրի և մարդու առողջության համար: Շատ երկրներում դեռևս բացակայում են թափոնների նկատմամբ սահմանված էկոլոգիական և գիտական մոտեցումներն ու կանոնակարգերը (Хван Т.А., 2003): Թափոններ են կոչվում այն նյութերը, որոնք առաջանում են մարդու գործունեության տարբեր ոլորտներում (կենցաղ, արդյունաբերություն, տրանսպորտ), չեն օգտագործվում նույն տեղերում և վնաս են հասցնում շրջակա միջավայրին: Թափոնների զգալի մասը կարող է ուղղակիորեն օգտագործվել տնտեսության այլ ճյուղերում կամ վերափոխման ընթացքում:

Թափոնները հիմնականում կարելի է բաժանել երեք խմբի՝ կենցաղային, արդյունաբերական և վտանգավոր (թունավոր, հրդեհավտանգ, պայթունավտանգ, ինֆեկցիոն, ռադիոակտիվ): Թափոնների առանձին խումբ են ներկայացնում օգտագործումից դուրս եկած առարկաները, գործիքները, սարքավորումները, մեքենաները, նյութերը (Садовникова Л.К. и др., 2006): Օգտագործման հնարավորությունների տեսակետից տարբերվում են վերաօգտագործվող և չվերաօգտագործվող թափոններ: Ըստ ագրեգատային վիճակի՝ թափոնները բաժանվում են պինդ, հեղուկ և գազային ձևերի: Թափոնները մթնոլորտային օդի, ստորերկրյա և մակերեսային ջրերի, հողերի և բուսականության աղտոտման աղբյուրներ են: Կոմունալ-կենցաղային թափոններն առաջանում են կենցաղային պայմաններում, որոնց մեծ մասը պինդ նյութեր են (պլաստմասա, թուղթ, ապակի, կաշի, մետաղ, տեքստիլ և այլն), ինչպես նաև սննդի մնացորդներ: Սակայն դրանք կարող են լինել նաև հեղուկ (կոմունալկենցաղային հոսքաջրեր) և գազային (տարբեր գազերի արտանետումներ): Կոշտ կենցաղային թափոնների 20-40 %-ը կազմում են թուղթն ու ստվարաթուղթը, 2-5 %-ը՝ գունավոր մետաղները, 20-40 %-ը՝ սննդամթերքի թափոններն ու մնացորդները, 1-5 %-ը՝ պլաստմասաները, 4-6 %-ը՝ ապակին, 4-6 %-ը՝ տեքստիլային թափոնները և այլն: 1980-ական թվականներին աշխարհի տարբեր երկրներում մեկ շնչի հաշվով տարեկան առաջացել են 150-600 կգ կոշտ կենցաղային թափոններ, որոնց կազմը գրեթե նույնն է, այդ պատճառով դրանց վերամշակման և ոչնչացման եղանակները նույնպես նման են իրար: Շրջակա բնական միջավայրը կոշտ կենցաղային թափոններից պաշտպանելու համար իրականացվում են հետևյալ միջոցառումները. - արժեքավոր բաղադրիչների նախնական տեսակավորում, օգտագործում և վերաօգտագործում, - դրանց մասնակի վերամշակման և թաղման համար պոլիգոնների կառուցում, - թափոնների այրում աղբի այրման համար նախատեսված գործարաններում, - պիրոլիզ (տաքացում առանց թթվածնի մուտքի) 450-ից 1000°C և ավելի ջերմաստիճանում,

- կոմպոստացում (արժեքավոր ազոտական պարարտանյութերի կամ կենսավառելիքի ստացմամբ), - ֆերմենտացիա (կենսագազի ստացում անասնապահական ֆերմաների թափոններից և այլ օրգանական մնացորդներից): Քաղաքային աղբանոցները զբաղեցնում են հսկայական տարածքներ, իսկ 1 տ աղբի թաղման համար պահանջվում է 3 մ2 տարածություն: Աղբի թաղումը կապված է մեծ վտանգների հետ: Թափոնների մեջ պարունակվող աղտոտիչները կարող են ներծծվել գետնաջրերի մեջ և այնտեղից անցնել աղբյուրների, ջրհորների, գետերի և ջրավազանների մեջ և դառնալ հիվանդությունների և վարակի տարածման աղբյուրներ: Կոշտ կենցաղային թափոնները նաև հրդեհավտանգ են, դրանց կուտակման վայրերում մեկ տարի անց սկսում է կենսագազի ինտենսիվ արտադրություն, որի 54 %-ը մեթան է, իսկ 46 %-ը՝ ածխաթթու գազ: Այդ պրոցեսը հաճախ ուղեկցվում է պայթյուններով: Պինդ կենցաղային թափոնների առաջացման լրացուցիչ աղբյուր են նաև քաղաքային կոյուղաջրերը մաքրող կայանները, որտեղ կուտակվում են մեծ քանակությամբ նստվածքներ (տիղմ). դրանց 70-80 %-ը օրգանական նյութեր են և պարունակում են ախտածին միկրոօրգանիզմներ: Այդպիսի նստվածքների վնասազերծումը պարտադիր պայման է կոյուղաջրերի մաքրման միջոցառումների համակարգում, թեպետ պաթոգեն ֆունկցիան ճնշելուց հետո այնտեղ կարող են մնալ նաև ծանր մետաղներ: Արդյունաբերական թափոնները քիմիապես անհամասեռ, բարդ բազմաբաղադրիչ խառնուրդային նյութեր են, որոնք օժտված են տարբեր ֆիզիկաքիմիական հատկություններով: ՈՒստի դրանք քիմիական, կենսաբանական, թունավոր, հրդեհապայթունային վտանգավոր ազդեցութուն կարող են ունենալ շրջակա միջավայրի վրա: Արդյունաբերական թափոնները նույնպես լինում են պինդ, հեղուկ և գազային: Պինդ թափոնների խմբին են դասվում մետաղների, փայտի, պլաստմասայի թափոնները, հանքային և օրգանական ծագման փոշիները, արդյունաբերական աղբը և այլն: Հեղուկ թափոններ են տեխնոլոգիական հոսքաջրերը, գազերի թաց մաքրման համակարգերում՝ օրգանական և հանքային ծագման փոշիների շլամները, գործածված օրգանական լուծիչները և այլն: Գազային թափոններ են արդյունաբերա132

կան վառարանների, ավտոտրանսպորտի արտանետումները և այլն: Աշխարհում (ինչպես նաև Հայաստանում) արդյունաբերական թափոնները մասնակիորեն կենտրոնացվում են լցակույտերում, տերրիկոններում, պոչամբարներում, սակայն հիմնականում (ինչպես նաև կենցաղային թափոնները), թաղման պոլիգոնների անբավարարության պատճառով, տեղափոխվում են կամայական չկառավարվող թափոնավայրեր: Ներկայումս վնասազերծվում և վերաօգտագործվում է արդյունաբերական թափոնների ընդամենը 1/5-րդ մասը, մնացածը ցրվում է շրջակա միջավայրում: Առաջատար երկրներում կիրառվում են թափոնների վերամշակման մի քանի առաջնահերթ միջոցառումներ, որոնցից են թափոնների նվազեցումը, երկրորդային օգտագործումը և վերամշակումը, ջերմային քայքայումը, թաղումը, պոչամբարների կոնսերվացումը: Թափոնների վերամշակման կարևոր եղանակներից մեկը թունավոր և վտանգավոր թափոնների վերափոխումն է քիչ թունավոր և համեմատաբար անվտանգ թափոնների: ԱՄՆ-ում թափոնների թաղումը և այրումը երեք անգամ ավելի թանկ արժե, քան դրանց վերաօգտագործումը: Թափոնների տեսակավորումը հեշտացնում է դրանց հավաքումը և վերաօգտագործումը: Թաղման հիմնախնդիրներից մեկն այն է, որ դրա արդյունքում առաջանում են ուղեկցող գազեր՝ մեթան և ածխածնի երկօքսիդ, որոնք կարող են հանգեցնել պայթյունի և հրդեհի: Էկոլոգիական ճգնաժամային իրադրությունները, որոնք պարբերաբար առաջանում են մոլորակի տարբեր կետերում, շատ դեպքերում պայմանավորված են վտանգավոր թափոնների բացասական ազդեցություններով: Վտանգավոր թափոնները դարձել են դարի հիմնախնդիր և դրանց դեմ պայքարելու համար ամբողջ աշխարհում ձեռնարկվում են հսկայական միջոցառումներ: Գրեթե բոլոր երկրներում թափոնների մոտ 10 %-ը վտանգավոր թափոններն են, այդ թվում նաև մետաղական և գալվանական շլամները, ապակու թելերի թափոնները, ասբեստի թափոնները և փոշին, թթու խեժերի վերամշակման մնացորդները, ձյութը, ռադիոտեխնիկական գործածված ապրանքները, ռադիոակտիվ թափոնները, ժամկետանց դեղանյութերը և այլն: Մարդու և ամբողջ կենսոլորտի համար առավել մեծ սպառնալիք են այն վտանգավոր թափոնները, որոնք պարունակում են I և II կարգի թու133

նավորության քիմիական նյութեր: Առաջին հերթին դրանք այն թափոններն են, որոնց կազմի մեջ մտնում են ռադիոակտիվ իզոտոպներ, դիօքսիններ, պեստիցիդներ, բենզապիրեն և այլ նյութեր: Ռադիոակտիվ թափոնները միջուկային էներգետիկայի, ռազմական արտադրության, արդյունաբերության այլ ճյուղերի և առողջապահական համակարգի ոլորտներում առաջացող պինդ, հեղուկ կամ գազային նյութեր են, որոնք պարունակում են ռադիոակտիվ իզոտոպներ և դրանց խտությունները գերազանցում են սահմանված նորմերը: Ռադիոակտիվ տարրերը, օրինակ, 90Sr-ը՝ տեղաշարժվելով սննդային շղթայով, առաջացնում է կենսական ֆունկցիաների կայուն խանգարումներ, ընդհուպ մինչև բջիջների և ամբողջ օրգանիզմի մահացումը: Որոշ ռադիոնուկլիդներ կարող են պահպանել իրենց մահացու թունավորությունը 10-100 մլն տարի: Ըստ տեսակարար ակտիվության ռադիոակտիվ թափոնները լինում են ցածր (<0,1 Կյր/մ3), միջին (0,1100Կյր/մ3) և բարձր ակտիվության (>1000 Կյր/մ3): Շատ երկրներում, հատկապես որոնց տարածքներում կան ատոմային էլեկտրակայաններ և միջուկային վառելանյութի վերամշակման գործարաններ, կուտակված են հսկայական քանակությամբ ռադիոակտիվ թափոններ: Դրանց մեծ մասը պահպանվում է ԱԷԿ-ներում և գնահատվում որպես ցածր և միջին ակտիվության: Հրատապ հիմնախնդիր է դարձել նաև ռազմածովային նավատորմում միջուկային վառելանյութով աշխատող նավերի դուրսգրումը, որտեղ նույնպես առաջանում են մեծ քանակությամբ ռադիոակտիվ թափոններ: Պինդ և հեղուկ ռադիոակտիվ թափոնների հետ մեկտեղ ԱԷԿ-ներում և ատոմային այլ օբյեկտներում հնարավոր են նաև ռադիոակտիվ գազային արտանետումներ, որոնք պարունակում են ռադիոակտիվ աերոզոլներ, գազեր, իզոտոպներ: Գոյություն ունեն ռադիոակտիվ թափոնների վերաօգտագործման և թաղման տարբեր եղանակներ: Որպես կանոն՝ բարձր ակտիվության թափոնները կենտրոնացվում և մեկուսացվում են, ցածր ակտիվության թափոնները՝ նոսրացվում և փոշիացվում: Մեկուսացումն իրականացվում է թաղման ճանապարհով՝ հատուկ տարաներում, զգալի խորության վրա: Այդ նպատակով օգտագործվում են լքված հանքախորշերը, ժայռային հորատանցքերը, աղային դատարկված հանքերը և այլն, ինչպես նաև ծովի հատակի խոր իջվածքները: Միայն

Ռուսաստանում կա ռադիոակտիվ թափոնների թաղման 15 պոլիգոն: Ռադիոակտիվ թափոնների կուտակման վայր է դարձել Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսը: Ըստ ՄԱԳԱՏԷ-ի տվյալների 1946-1982 թթ. 12 երկրներ (ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, Հոլանդիա, Շվեյցարիա, Բելգիա, Ռուսաստան և այլն) Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում խորտակել են ավելի քան 1 ՄԿյուրի (106 կյուրի) գումարային ակտիվության թափոններ: Համաշխարհային օվկիանոսի մեջ զգալի քանակությամբ ռադիոթափոններ են ներթափանցում գետերի միջոցով. Սիբիրի գետերից՝ տարեկան 10000, Ամազոնից՝ 8000, Խուանխեից՝ 6000 Կյուրի: Պետք է ասել, որ այդ թափոնների գումարային ռադիոակտիվությունը Համաշխարհային օվկիանոսի բնական ակտիվության համեմատ շատ քիչ է: Այն տարեկան կազմում է 1 մլրդ Կյուրի՝ կապված Երկրի կեղևի խորքային շերտերի և մակերևույթային ջրերի փոխհարաբերությունների հետ: Սակայն դրանց տեղային կուտակման և բնական ֆոնի վրա ավելանալու պատճառով օվկիանոսում էկոլոգիական խիստ անցանկալի հետևանքներ կարող են առաջանալ: Էկոլոգիական անվտանգության համար պոտենցիալ մեծ վտանգ են ներկայացնում ռադիոակտիվ թափոնների գերեզմանոցները, որոնք ժամանակին ճիշտ չեն կառուցվել և ներկայումս ակտիվություն են ցուցաբերում: Դիօքսին պարունակող թափոններն առաջանում են արդյունաբերական և քաղաքային աղբի այրումից, էթիլացված բենզինի օգտագործումից և քիմիական, թղթի-ցելյուլոզի, էլեկտրատեխնիկական արտադրություններից՝ որպես կողմնակի արտադրանք: Հաստատված է նաև, որ դիօքսիններն առաջանում են նաև ջրի քլորային վնասազերծման ժամանակ, քլորի արտադրության տեղամասերում և հատկապես պեստիցիդների արտադրության պրոցեսներում: Դիօքսինները (2,3,7,8 տետրաքլորդիբենզո(N)դիօքսին, 2,3,7,8 տետրաքլոր դիբենզո(N)ֆուրան և դիօքսինանման ավելի քան 20 միացություն) սինթետիկ քլորածխաջրածնային օրգանական ամենաթունավոր նյութերն են. այդ նյութերով միջավայրի աղտոտումը 20-րդ դարի 70-ական թվականներին ընդունեց համամոլորակային մասշտաբներ: Այս նյութերը ոչ թե բուն պեստիցիդներ են, այլ համալիր ազդեցությամբ պեստիցիդների միկրո-

խառնուրդներ: Բնության մեջ դիօքսինների տարածումը և վտանգավորությունը հավասարվում է միջուկային զենքի կիրառման վտանգին:

Cl

Cl

O

O

Cl

Cl

Cl

Cl

2,3,7,8 տետրաքլորդիբենզո (n) դիօքսին

O

Cl

Cl

2,3,7,8 տետրաքլորդիբենզո (n) ֆուրան

Դիօքսինները չափազանց կայուն են ուժեղ թթվային և ուժեղ հիմնային միջավայրերում և շատ դժվար են օքսիդանում: Դրանց կիսատրոհումը հողում տևում է 10 տարի, ջրում՝ 1-2 տարի: Հողի մեջ դիօքսինները կուտակվում են հիմնականում մակերեսային (5-10 սմ) շերտում, ունեն թույլ շարժունակություն՝ հատկապես օրգանական նյութերով հարուստ հողերում: Օդի մեջ դրանք հայտնվում են ծխի միջոցով՝ կենցաղային և արտադրական թափոնների այրման ժամանակ: Օդային զանգվածների միջոցով դիօքսինները տեղափոխվում են մեծ հեռավորությունների վրա՝ առաջացնելով գլոբալ աղտոտում: Դրանք օրգանիզմում կուտակվում են հիմնականում սնման շղթայի միջոցով: Մարդու օրգանիզմից դիօքսինները գրեթե դուրս չեն գալիս: Դրանք ունեն մուտագեն, քաղցկեղածին, էմբրիոտոքսիկ ազդեցություններ, ճնշում են մարդու իմունային համակարգը (դիօքսինային ՁԻԱՀ), խախտում միջավայրի պայմաններին հարմարվելու ունակությունը՝ դրանով իսկ ճնշելով կենսունակությունը: Դիօքսինները հատկապես ուժեղ են ներգործում մարդու վրա, երբ օրգանիզմ են անցնում մարսողական համակարգի միջոցով՝ ջրի, օդի և հողի հետ միասին (98 %-ը մարդու օրգանիզմ է անցնում սնման շղթայով): Հատկապես մեծ է կաթի, մսի և ձկան միջոցով փոխանցման եղանակը: Դիօքսինների կենսաբանական ազդեցությունն արտահայտվում է անգամ բացառիկ ցածր չափաքանակների դեպքում: Դրանք այն թույներն են, որոնք շեմային մակարդակ չունեն, այսինքն՝ դրանք չպետք է լինեն նույնիսկ ամենափոքր չափով: Սակայն կենսոլորտում արդեն շրջանառվում են հսկայական քանակությամբ դիօքսիններ, ուստի դրա կանխումը հա136

մամոլորակային հիմնախնդիր է: Դիօքսին պարունակող պեստիցիդները վաղուց արգելված են, սակայն դրանց առաջացման աղբյուրները գործում են (քիմիական արտադրություն և կենցաղային ու արդյունաբերական թափոնների այրում): Աշխարհում դիօքսինային հիմնախնդիրն առաջին անգամ ծագել է 1930-40-ական թթ. ԱՄՆ-ում: Ռուսաստանում այդ նյութերի արտադրությունը սկսվել է 1970-ական թթ. Կույբիշև և ՈՒֆա քաղաքներում, որտեղ արտադրվում էր հերբիցիդ և փայտի կոնսերվացման համար անհրաժեշտ, դիօքսին պարունակող այլ նյութեր: Շրջակա միջավայրի առաջին խոշորամասշտաբ դիօքսինային աղտոտումն արձանագրվել է 1991 թ. ՈՒֆա քաղաքի շրջակայքում՝ համանուն գետում: Ջրի աղտոտման պատճառը ՈՒֆայի քաղաքային աղբանոցի արդյունաբերական և կենցաղային թափոններից առաջացած ֆիլտրատներն էին. ըստ գնահատումների՝ այնտեղ կուտակված էին ավելի քան 40 կգ դիօքսիններ: Մարդու և բիոտի համար լուրջ էկոլոգիական վտանգ են ներկայացնում պեստիցիդներ, բենզապիրեն և այլ թունանյութեր պարունակող թափոնները: Բացի դրանից՝ պետք է հաշվի առնել, որ վերջին տասնամյակներում մարդը, մոլորակի վրա որակապես փոխելով քիմիական իրադրությունը, շրջանառության մեջ է մտցրել միանգամայն նոր՝ թունավոր նյութեր, որոնց էկոլոգիական հետևանքները դեռևս ուսումնասիրված չեն: Շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազդեցության տեսակետից թափոնները դասակարգվում են ըստ վտանգավորության աստիճանի և գնահատվում են նյութերի սանիտարահիգիենիկ ցուցանիշներով կամ հաստատվում փորձարարական ճանապարհով: Այդ դասերը չորսն են: 1. Արտակարգ վտանգավոր թափոններ, որոնք պարունակում են սնդիկ և դրա միացությունները, այդ թվում՝ սուլեմա (HgCI2), կալիումի ցիանիդ (KCN), կալիումի քրոմատ (KCrO4), անտիմոնի միացություններ, այդ թվում SbCI3, բենզապիրեն և այլն: Սնդիկի միացությունների թունավորությունը պայմանավորված է սնդիկի իոնների (Hg2+) վնասակար ազդեցությամբ: Դրանք օրգանիզմ են անցնում ոչ իոնական ձևով և, միանալով արյան սպիտա137

կուցային մոլեկուլներին, առաջացնում են մետաղպրոտեիդային կոմպլեքսներ: Խաթարվում է թիոլային ֆերմենտների ֆունկցիան և օրգանիզմում առաջանում են կենտրոնական նյարդային համակարգի լուրջ խանգարումներ: Սնդիկի միացություններով սուր թունավորման դեպքում կենդանիների մոտ նկատվում են ախորժակի կորուստ, ծարավ, թքարտադրություն, փսխում, ընդհանուր թուլություն, որոշ ժամանակ անց՝ արյունային լուծ, կատարակտ, ջղաձգություն, հանկարծակի մահ: Կենդանի մնացածների մոտ 1-2 ժամ անց առաջանում է ստամոքսաաղիքային համակարգի ուժեղ խաթարում, իսկ 5 օր անց՝ երիկամների ու լյարդի ախտահարում և մահ: Սուլեմայով և սնդիկի այլ աղերով թունավորման դեպքում մարդու մոտ առաջանում են գլխացավեր, լնդերի ախտահարում, ստոմատիտ, լիմֆատիկ և թքագեղձերի ուռածություն, ջերմության բարձրացում, երիկամների նեֆրիտ և 5-6 օրից՝ մահ: Կալիումի ցիանիդի (KCN) և ցիանական թթվի (HCN) մյուս աղերի ազդեցությունն արտահայտվում է շնչառության և թթվածնի յուրացման խանգարումով, գրեթե բոլոր ներքին օրգանների ախտահարումով, տեսողության և լսողության խաթարումով, մաշկային էկզեմայով: KCN-ի 0,12 գ քանակությունը մահացու է մարդու համար: Անտիմոնի միացություններն առաջացնում են շնչառական ուղիների լորձաթաղանթի, մարսողական համակարգի և մաշկի գրգռում: Խրոնիկ թունավորման դեպքում այդ նյութերն առաջացնում են նյարդային համակարգի և սրտի վրա բացասաբար ազդող նյութափոխանակային խանգարումներ: SbCI3-ի հիդրոլիզի ժամանակ օրգանիզմում առաջանում է HCI, որը հանգեցնում է թոքերի և շնչառական ուղիների սուր բորբոքման, ինչպես նաև ազդում է մարսողական համակարգի վրա: SbCI3-ն օրգանիզմի վրա ունի նաև այլ ազդեցություններ. գրգռում է աչքերը, առաջացնում է սրտխառնոց ու փսխում, լուծ, մկանային թուլություն, միզարտադրության արգելակում, ջղաձգություն, սրտային անբավարարություն, կոլապս, մահ: Բենզապիրենն ուժեղ ուռուցքածին նյութ է, որն առաջանում է քարածխային և թերթաքարային խեժերի, թերթաքարերից ստացվող յուղերի արտադրության ժամանակ, պարունակվում է հում նավթի, նավթամթերքի, փայտի ծխի մեջ, ինչպես նաև առաջանում է փայտի և

տորֆի պիրոլիզի պրոցեսում: Բենզապիրեն պարունակում է նաև մուրը: Այն առաջանում է ներքին այրման շարժիչներում վառելանյութի թերայրումից, որը տեղի է ունենում հատկապես շարժիչի ոչ ծանրաբեռնված աշխատանքի ժամանակ (մեքենայի կանգնած կամ դանդաղ ընթացքի դեպքում): Բենզապիրենը չարորակ ուռուցքներ է առաջացնում գրեթե բոլոր օրգաններում: ՈՒռուցքածին ազդեցությունն օրգանիզմում դրսևորվում է բջջային տարրերի մակարդակով, այսինքն՝ խաթարվում են բջջի կառուցվածքային բաղադրիչները, և դրանց փոխարեն առաջանում են չարորակ ուռուցքային կազմավորումներ: Մթնոլորտային օդում բենզապիրենի ՍԹԽ-ն կազմում է 0,01 մկգ/մ3 (0,00001 մգ/մ3): 2. Բարձր վտանգավորության թափոններ են պղնձի քլորիդը, պղնձի սուլֆատը, թրթնջկաթթվային պղինձը, անտիմոնի եռօքսիդը, կապարի միացությունները: Կապարը թույն է, որը ներգործում է բոլոր կենդանի օրգանիզմների, հատկապես նյարդային համակարգի, արյան անոթների, ինչպես նաև ներքին արտազատման գեղձերի և մարսողական համակարգերի վրա: Կապարն ակտիվորեն ազդում է սպիտակուցի, բջջի գենետիկական ապարատի և էներգետիկ հաշվեկշռի վրա: Կենսաքիմիական նյութերի վրա ցուցաբերում է բնազրկման ազդեցություն, ճնշում է նյութափոխանակությունն ու ֆերմենտային գործընթացները: Պղինձն օրգանիզմում հանդես է գալիս կոմպլեքս օրգանական միացությունների ձևով և կարևոր դեր է խաղում արյունաստեղծման գործընթացներում: Սակայն դրա ավելցուկներն ուժեղ թունավոր ազդեցություն ունեն արյան, մաշկի, շնչառական ուղիների և ստամոքսաաղիքային համակարգի վրա: Թունավորման դեպքում, հավանաբար, տեղի է ունենում Cu2+ իոնի ռեակցիա ֆերմենտների SH խմբերի հետ: 3. Չափավոր վտանգավոր թափոններից են կապարի օքսիդները (PbO, PbO3, Pb3O4), նիկելի քլորիդը (NiCI2), տետրաքլոր ածխածինը (CCI4): Նիկելի քլորիդով թունավորվելու դեպքում օրգանիզմում նկատվում են գրգռումներ, ճնշվածություն, մաշկի և լորձաթաղանթի կարմրություն, լուծ, իսկ երկարատև ազդեցության դեպքում կրճատվում է էրիթրոցիտների թվաքանակը:

4. Քիչ վտանգավոր թափոններ են մագնեզիումի սուլֆատը (MgSO4), ֆոսֆատները, ցինկի միացությունները, ամինների կիրառմամբ ֆլոտացման եղանակով հարստացվող օգտակար հանածոների թափոնները: Մագնեզիումի ավելցուկն առաջացնում է ֆերմենտացիոն համակարգերի փոփոխություն, նուկլեինաթթուների նյութափոխանակության խախտում: Մարդկանց մոտ ախտահարվում է քթի խոռոչը, նկատվում է մազաթափություն: MgSO4-ի ներգործությունը մաշկի վրա արտահայտվում է մի շարք մաշկային հիվանդություններով: Ֆոսֆատները տարբեր նյութերի խառնուրդներ են և հիմնականում օգտագործվում են որպես պարարտանյութեր: Ֆոսֆորի փոշին, հայտնվելով օրգանիզմում, առաջացնում է պնևմոսկլերոզ, բրոնխների և արյունատար անոթների կծկումներ: Մի շարք ֆոսֆատների թունավորությունը կախված է ֆտորի խառնուրդներից: Առավել թունավոր է նիտրոֆոսկան՝ մոնո- և դիամոֆոսֆատների խառնուրդը KNO3-ի հետ (NH4H2PO4 + (NH4)HPO4 + KNO3): Ֆոսֆատների հետ մարդու շփումից կարող են զարգանալ մաշկային հիվանդություններ՝ ցան, այրոցք, քոր: Աչքերում նույնպես առաջանում է այրոցք և արցունքահոսություն: Ցինկի քլորիդը (ZnCI2) մեծ քանակությամբ օգտագործվում է փայտանյութի կոնսերվացման համար, ինչպես նաև թղթի և ցելյուլոզի արտադրության մեջ: Կենդանիների թոքերում և սեռական օրգաններում առաջացնում է չարորակ ուռուցքներ, ոսկրերի և ատամների ամրության թուլացում: Ախտահարվում են ստամոքսաաղիքային համակարգը և շնչառական ուղիները, առաջանում է ստամոքսի խոց: Մարդու և կենդանիների օրգանիզմի վրա նման ազդեցություն է գործում նաև ցինկի սուլֆատը (ZnSO4 • 7H2O): Այն նաև առաջացնում է սակավարունություն և արգելակում է մարմնի աճը: Թափոնների մասին եղած պատկերացումները հնարավորություն են տալիս մշակել որոշակի միջոցառումներ դրանց քանակը նվազեցնելու, քիմիական բնույթը վերափոխելու և շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազդեցությունը թուլացնելու համար: Սակայն մարդկության հարաճուն պահանջների բավարարմանը զուգընթաց շարունակում է աճել վտանգավոր թափոնների քանակությունը: Վերջին տարիներին

դա տեղի է ունենում թե' գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող թունաքիմիկատների, թե' արդյունաբերական թափոնների հաշվին: Ավելանում են ուռուցքածին և թունավոր թափոնների ծավալները: Օրինակ՝ Ռուսաստանում կուտակված են մոտ 80 մլրդ տ թափոններ, որոնք տարեցտարի ավելանում են: Դրանց մոտ 10 %-ը վտանգավոր թափոններ են: Մարդկության համար դժվարին խնդիր է վտանգավոր թափոնների հեռացումն ու վնասազերծումը: Շատ երկրներ այդ նպատակով օգտագործում են աղքատ և թույլ զարգացած երկրների տարածքները: 1989 թվականին համաշխարհային հանրության կողմից ընդունվեց Բազելի կոնվենցիան §Վտանգավոր թափոնների անդրսահմանային տեղափոխման և հեռացման վերահսկողության մասին¦, սակայն շատ երկրներ դեռևս շարունակում են իրենց թափոնները տեղափոխել այլ երկրների տարածքներ: Օրինակ՝ մաշված անվադողերը, որոնք շրջակա միջավայրի համար արտակարգ վտանգավոր թափոններ են, նույնիսկ ներկրվում են Հայաստան: Իսկ անվադողերի քանակությունը քիչ չէ. աշխարհում տարեկան արտադրվում է 10 մլն տ, որից 2,5 մլն տ ԱՄՆ-ում: Անվադողերի այրումից առաջանում են դիօքսիններ, քլորօրգանական խիստ վտանգավոր նյութեր: Օգտագործված անվադողերի համար հատկացվում են հատուկ աղբանոցներ: Ընդհանուր առմամբ բոլոր ոլորտներում առաջացող թափոնները մեկ շնչի հաշվով տարեկան կազմում են 10-15 տ, որի 5-10 %-ը՝ վտանգավոր: Թափոնների հիմնախնդիրը կապված է շրջակա միջավայրի ընդհանուր աղտոտման հետ, և թեև այն համաշխարհային հիմնախնդիր է, սակայն յուրաքանչյուր երկիր պարտավոր է իր տարածքում լուծել §արտադրության¦ թափոնների խնդիրը:

3.7. Անթրոպոգեն ներգործությունները մթնոլորտի վրա և դրա պաշտպանությունը Մթնոլորտի վրա մարդու ներգործության հարցը գտնվում է ամբողջ աշխարհի մասնագետների և էկոլոգների ուշադրության կենտրոնում: Եվ դա պատահական չէ, քանի որ ներկա ժամանակի խոշորագույն էկոլոգիական հիմնախնդիրները՝ ջերմոցային էֆեկտը և կլիմայի գլոբալ փոփոխությունը, օզոնային շերտի քայքայումը, թթվային տե141

ղումները կապված են հենց մթնոլորտի անթրոպոգեն աղտոտման հետ: Մթնոլորտային օդի պահպանումը շրջակա բնական միջավայրի առողջացման հանգուցային հիմնախնդիր է, քանի որ այն առանձնահատուկ տեղ է գրավում կենսոլորտի բաղադրիչների մեջ: Մթնոլորտի նշանակությունը Երկրի վրա ապրող կենդանի օրգանիզմների համար անհնար է գերագնահատել: Մարդը կարող է առանց սննդամթերքի կենդանի մնալ հինգ շաբաթ, առանց ջրի՝ հինգ օր, առանց օդի՝ ընդամենը հինգ րոպե: Ընդ որում` օդը պետք է ունենա որոշակի մաքրություն և դրա նորմայից ցանկացած շեղում վտանգավոր է առողջության համար: Մթնոլորտային օդը կատարում է նաև բարդագույն պաշտպանական էկոլոգիական ֆունկցիաներ. պահպանում է Երկիրը բացարձակ ցուրտ Տիեզերքից և արևի ճառագայթային հոսքից, դրա մեջ տեղի են ունենում գլոբալ օդերևութաբանական պրոցեսներ, ձևավորվում են կլիման և եղանակը, արգելակվում է երկնաքարերի հնարավոր բախումը Երկրի հետ (դրանք հիմնականում այրվում են մթնոլորտի խիտ շերտում): Մթնոլորտն ունի ինքնամաքրման հատկություն. դա տեղի է ունենում տեղումների, քամու և նոսրացման միջոցով: Սակայն ներկա պայմաններում ինքնամաքրման այդ հատկությունը լրջորեն խախտված է՝ կապված անթրոպոգեն աղտոտման հետ: Մթնոլորտում նյութերի տեղափոխումը մեծ տարածությունների վրա, օրինակ` հյուսիսային կիսագնդից դեպի հարավային կիսագունդ, տեղի է ունենում օդային հոսանքներով՝ քամիների միջոցով: Մինչև մեկ տարվա կյանք ունեցող աղտոտիչների խտությունն ավելի բարձր է հյուսիսային կիսագնդում, որովհետև մարդկային գործունեության ինտենսիվությունը (արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն և այլն) շրջակա միջավայրի վրա ավելի մեծ ազդեցություն են գործում հենց այս կիսագնդում: Սակայն կայուն (պերսիստենտ) միացությունները և այդպիսի հատկություններ ունեցող թունանյութերը մթնոլորտի շրջանառության շնորհիվ հավասարապես տարածվում են աշխարհի բոլոր ծայրերում: Այսինքն` շրջակա միջավայրի և բիոտի համար առավել կայուն և վտանգավոր նյութերը չեն կուտակվում անմիջապես արտանետման վայրում, այլ ցրվում են ամբողջ մոլորակի վրա՝ դրանով իսկ թուլացնելով վերջիններիս ուղղակի ազդեցությունն ու վտանգը տվյալ վայրում:

Աղտոտիչ նյութերի ցրումը մթնոլորտում ինքնաբերաբար ընթացող հիմնական և ամենաէժան եղանակն է, որի միջոցով կարելի է հասնել արտանետվող միացությունների թույլատրելի նորմատիվների մակարդակին: Այս սկզբունքը հիմնված է օդի ինքնամաքրման հատկության կամ ցրման (նոսրացման) վրա: Հայտնի է մթնոլորտում աղտոտիչ նյութերի ցրման երեք մեխանիզմ՝ մոլեկուլային դիֆուզիա, երբ գործընթացները տեղի են ունենում մոլեկուլային մակարդակով, տվյալ միացության զանգվածի ինքնուրույն տարրալուծում-տեղափոխում` մոլեկուլների ինքնաբերաբար շարժվելու շնորհիվ, առանց կոնվեկցիայի (մթնոլորտի վերին և ներքին շերտերի միջև օդափոխանակություն) և պտտահողմային (տուրբուլենտ) տեղափոխությունների: Կոնվեկտիվ և տուրբուլենտ դիֆուզիաներով տարածվող աղտոտիչ նյութերն արտանետման աղբյուրներից հեռանում են հեղուկի կամ գազի ավելի մեծ զանգվածների միջոցով՝ քամիների օգնությամբ: Նույնիսկ թույլ քամու ժամանակ գերակայում է մթնոլորտի պտտահողմային շարժումը, ընդ որում` աղտոտիչ նյութերի ցրման արագությունը ուղիղ համեմատական է քամիների արագությանը: Ըստ արագության քամիները դասակարգվում են Բոֆորտի սանդղակի օգնությամբ (աղ. 3.6) 29 մ/վ արագությունը գերազանցող քամիները գնահատվում են 12 բալ. դա ամենաուժեղ փոթորիկն է: Մթնոլորտում վնասակար նյութերի ցրման համար ամենավտանգավորը (երբ ցրումը շատ թույլ է) առաջին երեք բալանոց քամիներն են: Մթնոլորտում նյութերի դեգրադացիան հիմնականում վերաբերում է օրգանական նյութերին, որոնք քայքայվում են քիմիական, ֆոտոքիմիական և կենսաբանական ճանապարհներով: Իսկ անօրգանական նյութերը փոխակերպվում են, առաջանում են այլ ձևի աղտոտիչներ. դա կատարվում է հիդրոլիզի, օքսիդավերականգնման, կոմպլեքսների առաջացման միջոցով:

Աղյուսակ 3.6. Քամու արագության դասակարգման Բոֆորտի սանդղակը Քամու Բոֆորտի արագուբալերը թյունը, մ/վ

Բոֆորտի բալերը

Քամու բնույթը

Խաղաղ

0 - 0,5

Մեղմ

0,6 - 1,7

Թեթև

1,8 - 3,3

Թույլ

3,4 - 5,2

Չափավոր

5,3 - 7,4

Թարմ

7,5 - 9,8

Քամու բնույթը ՈՒժեղ Ավելի ուժեղ Շատ ուժեղ Փոթորիկ ՈՒժեղ փոթորիկ Դաժան փոթորիկ

Քամու արագությունը, մ/վ 9,9 -12,4 12,5 - 15,2 15,3 -18,2 18,3 - 21,5 21,6 - 25,1 25,2 - 29,0

Մթնոլորտ արտանետված մասնիկներն ըստ չափերի բաժանվում են երեք խմբի. 1. Խոշոր մասնիկներ (միջին տրամագիծը` 20 մկմ), որոնք կուտակվում են տրոպոսֆերայում (մինչև 3000 մ բարձրության վրա) և նստում են իրենց ծանրության ուժի ազդեցությամբ, բայց քամու միջոցով կարող են տեղափոխվել մեծ հեռավորությունների վրա: 2. Կիսանուրբ փոշի (0,1-5 մկմ տրամագծով), որը նստում է դժվարությամբ կամ առհասարակ չի նստում: 1 մկմ-ից փոքր մասնիկները ծառայում են որպես միջուկներ ջրային գոլորշիների խտացման համար, իսկ 0,1 մկմ-ից փոքր մասնիկները կոչվում են աերոզոլներ: 3. Նուրբ (միկրոսկոպիկ) չնստող փոշի (0,001 մկմ-ից պակաս տրամագծով). դրանք, այսպես կոչված, Այտկենի մասնիկներն են: Մթնոլորտային մասնիկների մեծ մասը, որոնք երկար ժամանակ մնում են օդում, ունեն 0,1-5,0 մկմ տրամագիծ, իսկ մյուս՝ ավելի փոքր մասնիկները և գազային նյութերը մթնոլորտի ռեգիոնալ և գլոբալ աղտոտիչներ են, որոնք նստում են ձյան և անձրևների միջոցով: Այսպիսով` ուրբանիզացված տարածքներում աղտոտված օդի զանգվածը մինչև 3000 մ բարձրության վրա ծածկում է արդյունաբերական կենտրոնը. դրա հետևանքով օդերևութաբանական բնութագրիչների զգալի

տարբերություններ են առաջանում գյուղական տարածքների համեմատ (աղ. 3.7): Մթնոլորտային օդի աղտոտումը դրա կազմի և հատկությունների ցանկացած փոփոխությունն է, որը բացասական ազդեցություն է գործում մարդու առողջության և կենդանիների, բույսերի ու էկոհամակարգերի վիճակի վրա: Աղտոտման ժամանակ մթնոլորտի մեջ են անցնում վնասակար քիմիական, ֆիզիկական և կենսաբանական աղտոտիչներ, որոնք կարող են լինել բնական և անթրոպոգեն ծագման, իսկ ըստ մասշտաբների՝ տեղային, տարածաշրջանային և գլոբալ: Աղտոտման այդ ձևերը հիմնականում պայմանական են, քանի որ մթնոլորտի մշտական և ակտիվ տեղաշարժը վերջին հաշվով հանգեցնում է գլոբալ աղտոտման, որի տեսանելի օրինակը կլիմայի գլոբալ փոփոխությունն է: Մթնոլորտային օդի աղտոտման աղբյուրներն են մարդու տնտեսական գործունեության գրեթե բոլոր ոլորտները: Այդ աղբյուրները կարելի է բաժանել անշարժ և շարժուն օբյեկտների: Առաջին խմբին են պատկանում արդյունաբերական, գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները, երկրորդ խմբին` ցամաքային, ջրային և օդային տրանսպորտային միջոցները: Մթնոլորտային օդն աղտոտում են հատկապես ՋԷԿ-երը, խոշոր կաթսայատները, մետալուրգիական, քիմիական և նավթաքիմիական գործարանները, իսկ տրանսպորտային միջոցներից` ավտոմեքենաները: Մթնոլորտային օդի գլխավոր աղտոտիչներն են ծծմբի երկօքսիդը (SO2), ազոտի երկօքսիդը (NO2), ածխածնի օքսիդը (CO), պինդ մասնիկները (փոշի, մուր, մոխիր), որոնք կազմում են մթնոլորտային վնասակար արտանետումների 98 %-ը: Բացի դրանից` մթնոլորտ են մտնում նաև 70-ից ավելի վնասակար նյութեր՝ ծանր մետաղներ (կապար, սնդիկ, կադմիում և այլն), ածխաջրածիններ (CxHy), որոնց մեջ առավել վտանգավոր են բենզապիրենը, ալդեհիդները (առաջին հերթին՝ ֆորմալդեհիդ), ծծմբաջրածին (H2S), թունավոր ցնդող լուծիչներ (բենզիններ, սպիրտներ, եթերներ) և այլն: Նշված չորս գլխավոր աղտոտիչների համաշխարհային գումարային արտանետումը մթնոլորտ 1990 թվականին կազմել է 401 մլն տոննա: Մթնոլորտին առանձնահատուկ վտանգ է սպառնում ռադիոակտիվ աղտոտումը, որի

Քամու արագություն

Օդի հարաբերական խոնավություն

Օդի ջերմաստիճան

Տեղումներ

Ամպամածություն

Արևային ճառագայթում

Աղտոտիչ նյութեր

կոնդենսացման միջուկներ մասնիկներ գազային խառնուրդներ գումարային հորիզոնական մակերևույթի վրա ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները ձմռանը արևային ճառագայթման տևողությունը ամպեր մառախուղ ձմռանը քանակը ձյան տեղումներ քաղաքի կենտրոնում տարեկան միջինը ձմռան նվազագույնը տարեկան միջինը տարեկան միջինը առանց քամու օրերի թիվը

Ցուցանիշները

0,5 - 3,00C-ից բարձր 1 - 2 0C-ից բարձր 6 %-ով ցածր 20-30 %-ով քիչ 5-20 %-ով շատ

5-10 %-ով քիչ

5-15 %-ով շատ 100 %-ով շատ 5-15 %-ով շատ

5-15 %-ով քիչ

30 %-ով քիչ

0-20 %-ով քիչ

10 անգամ շատ 10 անգամ շատ 5-25 անգամ շատ

Քաղաքում` գյուղական վայրերի համեմատ

Աղյուսակ 3.7. ՈՒրբանիզացիայի ազդեցությունը օդերևութաբանական բնութագրիչների փոփոխությունների վրա

աղբյուրներն են միջուկային զենքերի արտադրությունը և փորձարկումները, ռադիոակտիվ թափոնները և ԱԷԿ-ների վթարային արտանետումները: Չեռնոբիլի ԱԷԿ-ի չորորդ բլոկի վթարի հետևանքով առաջացած ռադիոակտիվ նյութերի արտանետումների գումարը կազմել է 77 կգ: Համեմատության համար նշենք, որ Հիրոսիմայի վրա նետված ատոմային ռումբի պայթյունից առաջացել էին ընդամենը 740 գ ռադիոակտիվ արտանետումներ: Մթնոլորտի աղտոտման էկոլոգիական հետևանքները շատշատ են և առաջին հերթին դրանք առնչվում են մարդու առողջության հիմնախնդիրների հետ: Մթնոլորտային օդի աղտոտիչների ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա տարբեր է: Ածխածնի օքսիդը (շմոլ գազ) ամուր կերպով միանում է արյան հեմոգլոբինի հետ, դրանով իսկ արգելակում թթվածնի մատակարարումը բջիջներին և հյուսվածքներին: Այդ վտանգավոր երևույթի հետևանքով թուլանում են մտածողության պրոցեսները, դանդաղում են ռեֆլեքսները, առաջանում է քնկոտություն, հնարավոր է գիտակցության կորուստ և մահ` խեղդվելու պատճառով: Փոշու մեջ պարունակվող սիլիցիումի դիօքսիդը (SiO2) առաջացնում է թոքերի ծանր հիվանդություն՝ սիլիկոզ: Ծծմբի դիօքսիդը, միանալով օդի մեջ պարունակվող ջրի հետ, առաջացնում է ծծմբական թթու, որը քայքայում է թոքային հյուսվածքը: Ազոտի օքսիդները գրգռում և քայքայում են աչքերի ու թոքերի լորձաթաղանթը, բարձրացնում ինֆեկցիոն հիվանդությունների նկատմամբ օրգանիզմի ընկալունակությունը, առաջացնում թոքերի բորբոքում և բրոնխիտ: Եթե օդում միաժամանակ պարունակվում են ազոտի օքսիդներ և ծծմբի դիօքսիդ, ապա առաջանում է սիներգիզմի էֆեկտ, այսինքն` ուժեղանում է գազային խառնուրդի թունավորությունը: Օդում գտնվող փոշու 5 մկմ-ից փոքր մասնիկները կարող են թափանցել լիմֆատիկ հանգույցների մեջ, կլանվել թոքերի ալվեոլների մեջ՝ աղտոտելով լորձաթաղանթները: Մթնոլորտային արտանետումների մեջ պարունակվող բենզապիրենը, կապարի, կադմիումի, սնդիկի, արսենի (մկնդեղ), կոբալտի, ֆոսֆորի և այլ տարրերի միացությունները ճնշում են արյունաստեղծ ու նյարդային համակարգերը, իջեցնում իմունիտետը, ունեն քաղցկեղածին ազդեցություններ:

Մթնոլորտի աղտոտման վտանգավոր երևույթներից մեկը ծխամշուշն է (սմոգ), որը ծխի, մառախուղի և փոշու թունավոր խառնուրդ է: Տարբերում են երկու տիպի սմոգներ՝ լոնդոնյան և լոսանջելեսյան: Սմոգի լոնդոնյան տիպն առաջանում է ձմռանը` խոշոր արդյունաբերական քաղաքներում անբարենպաստ եղանակային պայմաններում (քամու բացակայություն, ջերմաստիճանային ինվերսիա): Ջերմաստիճանային ինվերսիան այն երևույթն է, երբ օդի ջերմաստիճանը չի նվազում, այլ բարձրանում է հողի մակերևույթից 300-400 մետրի սահմաններում, ինչի արդյունքում օդի շրջանառությունը կտրուկ խախտվում է, և աղտոտիչները չեն կարող բարձրանալ վերև ու ցրվել. դրա հետևանքով գետնամերձ շերտում առաջանում է խեղդոց: 1952 թվականին Լոնդոնում հինգ օրվա ընթացքում (դեկտեմբերի 3-9ը) սմոգից մահացել է 4 հազար մարդ, 10 հազար մարդ ծանր հիվանդություն է ստացել: 1962 թվի վերջին Ռուրում (Գերմանիա) սմոգից մահացել է 156 մարդ: Սմոգը կարող է ցրել միայն քամին, իսկ սմոգային իրավիճակի հաղթահարումը հնարավոր է միայն աղտոտիչ նյութերի արտանետումների կրճատմամբ: Ֆոտոքիմիական կամ լոսանջելեսյան տիպի սմոգն առաջանում է ամռանը` նույնպես քամու բացակայության և ջերմաստիճանային ինվերսիայի պայմաններում, բայց անպայման արևային եղանակին: Այս երևույթն առաջին անգամ նկատվել է 1950-ական թվականներին Լոս-Անջելեսում, այնուհետև՝ Տոկիոյում, Մեխիկոյում և պարբերաբար կրկնվում է նաև այլ քաղաքներում: Դրա առաջացմանը նպաստում են ավտոտրանսպորտի ինտենսիվ արտանետումները: Այն առաջանում է ազոտի օքսիդների և ածխաջրածինների վրա արևային ճառագայթման ազդեցությամբ, ինչի արդյունքում առաջանում են շատ թունավոր աղտոտիչներ՝ ֆոտոօքսիդանտներ, որոնք բաղկացած են օզոնից, օրգանական պերօքսիդներից, ջրածնի պերօքսիդից, ալդեհիդներից, կետոններից և այլն: 1970 թվականին Տոկիոյում սմոգից թունավորվել է 10 հազար մարդ, իսկ 1971 թվականին՝ 28 հազար: Սմոգի հետևանքով առաջանում են շնչառական հիվանդությունների սրացում, աչքերի գրգռում, ֆիզիկական վիճակի վատացում, նույնիսկ մահ:

ՈՒՄՃ NO2 + O2 → NO + O3 O3 + CH4 → CCH2O + H2O O3 + C2H6 → 2CH2O + H2O Ջերմոցային էֆեկտի ակտիվացումը և կլիմայի գլոբալ տաքացումը մարդկությանն անհանգստացնող ամենահրատապ խնդիրն է: Մթնոլորտի տրոպոսֆերային ներքին շերտը տաքանում է օդի մեջ եղած աղտոտիչների մոլեկուլների կողմից երկրի մակերևույթից անդրադարձող արևի երկարալիք ջերմային ճառագայթների կլանման պատճառով: Ջրային գոլորշին Երկրից անդրադարձվող ջերմային ճառագայթումը (որը պետք է հեռանա դեպի բաց Տիեզերք) կլանում է 60 %-ով, որը դիտվում է որպես բնական էկոլոգիական երևույթ, քանի որ մթնոլորտում դրա ծավալային բաժնի փոփոխություն չի նկատվում, CO2-ը՝ մինչև 18 %: Մթնոլորտի բացակայության դեպքում երկրագնդի մակերևույթի միջին ջերմաստիճանը կկազմեր -230C, իսկ իրականում այն կազմում է 150C: Ջերմոցային էֆեկտի բացասական ազդեցությունը կապված է սառույցների հալման և Համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակի բարձրացման հետ, ինչի հետևանքով մոտ 30 երկրներում ջրի տակ կանցնեն հսկայական տարածքներ:

Նկ. 3.2. Ջերմոցային էֆեկտի առաջացման մեխանիզմը (Колесников С.И., 2008):

Մթնոլորտի գլոբալ աղտոտման կարևորագույն հետևանքներից մեկը օզոնային շերտի քայքայումն է: Մթնոլորտում օզոնը (O3) հիմնականում կուտակված է 20-25 կմ բարձրության վրա և առաջանում է թթվածնից՝ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ՝ 3O2 → 2O3, O3 + O → 2O2, O + O2 →O3 Օզոնային ճեղքը մոլորակի օզոնոսֆերայի զգալի տարածք է, որտեղ օզոնի պարունակությունը մինչև 50 % և ավելի ցածր է մյուս տարածքների պարունակությունից: Օզոնի նոսրացումը հիմնականում կապվում է ֆրեոնների հետ (մեթանի ֆտոր-քլոր հոմոլոգներ), որոնք ստրատոսֆերայում քայքայում են օզոնն ըստ հետևյալ ռեակցիաների. ՈՒՄՃ

CFCI3 → 3Cl + F+ C

CI + O3 → ClO + O2 ClO + O → Cl + O2

բազմաթիվ անգամ

Օզոնը քայքայում են նաև ջրածինը, որն առաջանում է տրոպոսֆերայում ջրային գոլորշիների քայքայման ժամանակ ՈՒՄՃ-ի և ինֆրակարմիր ճառագայթների ազդեցությամբ, N2O-ն, մեթանը և այլն: H2O → H2 + O

ՈՒՄՃ + ԻՆՃ

H2 + O3 →H2O + O2 Ներկայումս օզոնային շերտի ճեղքը Երկրի հարավային և հյուսիսային բևեռներում կազմում է մոտ 10 մլն կմ2: Աշնան ամիսներին այն ավելի է մեծանում: Երկրի մթնոլորտում օզոնային շերտի քայքայման հետևանքով երկրի մակերևույթի վրա ընկնող ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներն ուժեղանում են: Դրանք փոքր չափերով անհրաժեշտ են կենդանի օրգանիզմներին (աճի խթանում, բջիջների զարգացում, բակտերիասպան ազդեցություն, D-վիտամինի սինթեզ և այլն), սակայն մեծ չափաքանակների դեպքում կործանարար են առաջին հերթին մարդու համար, քանի որ առաջացնում է մաշկի քաղցկեղ և մուտացիաներ: Թթվային տեղումները, որոնք պայմանավորված են SO2, NO2, H2S, HCI և այլ միացություններով մթնոլորտի աղտոտման հետ, ունենում են 5,6-ից փոքր pH: Այդպիսի տեղումները մեծ վնաս են հասցրել

մոլորակի բուսականությանը, հողերին և ջրային օբյեկտներին, բիոտին (հատկապես ձկնարդյունաբերությանը): Թթվային տեղումների բացասական ազդեցություններ նկատվել են Կանադայում, ԱՄՆ-ում, Եվրոպայում, Ռուսաստանում, ՈՒկրաինայում, Բելառուսում և այլ երկրներում: Մթնոլորտն աղտոտումից պաշտպանելու նպատակով կիրառվում են հետևյալ միջոցառումները. 1. Տեխնոլոգիական պրոցեսների էկոլոգիացում, որն առաջին հերթին փակ տեխնոլոգիական ցիկլերի, անթափոն և քիչ թափոնային տեխնոլոգիաների ստեղծումն է, որոնք բացառում են վնասակար աղտոտիչ նյութերի թափանցումը մթնոլորտ: Բացի դրանից` անհրաժեշտ է կատարել վառելանյութի նախնական մաքրում կամ դրա փոխարինում առավել էկոլոգիական տեսակներով, գազերի ջրափոշեզրկման և ռեցիրկուլյացիայի (վերաշրջապտույտ) կիրառում, տարբեր ագրեգատների էներգախնայողության նվազեցում և այլն: Ներկայումս ամենահրատապ խնդիրն ավտոմեքենաների արտանետումների կողմից մթնոլորտային օդի աղտոտման նվազեցումն է: Այս ուղղությամբ արդեն իրականացվում են ակտիվ որոնումներ՝ բենզինի փոխարեն §էկոլոգիապես մաքուր¦ վառելանյութ ստանալու համար: Շարունակվում են նաև ավտոմեքենաների շարժիչների կատարելագործումը և աղտոտող շարժիչների փոխարինումը էլեկտրականությամբ, արևային էներգիայով, սպիրտով, ջրածնով: 2. Վնասակար խառնուրդներից գազային արտանետումների մաքրում: Տեխնոլոգիաների ներկայիս մակարդակը թույլ չի տալիս ամբողջապես կանխել գազային արտանետումներից առաջացող վնասակար գազային նյութերի մուտքը մթնոլորտ: Այդ նպատակով օգտագործվում են հեռացող գազերից աերոզոլների, փոշու և թունավոր գազագոլորշանման խառնուրդների (NO, NO2, SO2, SO3 և այլն) մաքրման մեթոդներ: Մթնոլորտի աղտոտիչներից առավել վտանգավոր է փոշին, որը կարող է ունենալ տարբեր ծագում և տարբեր չափեր՝ >0, ≤10, >10 մկմ և այլն: Մթնոլորտում փոշու պարունակությունը սովորաբար որոշում են ուղղակի ֆիլտրման մեթոդով. այս դեպքում հաշվարկվում է ֆիլտրերի կշիռների տարբերությունը մինչև դրա միջով գազի անցնելը

և անցնելուց հետո: Ցանկացած արդյունաբերական գազ, որը պարունակում է տարբեր աղտոտիչներ (CO, SO2, NOx, ածխաջրածիններ, փոշի, աերոզոլներ և այլն), պետք է մթնոլորտում նոսրանա մինչև մարդու համար անվտանգ աստիճանը: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է կատարելագործել արտանետումները նվազեցնող տեխնոլոգիական պրոցեսները, ցրել դրանք ծխնելույզների միջոցով, մաքրել գազերը (կլանում, լվացում): Այս ոլորտում առաջին հերթին պետք է նվազեցնել կամ բացառել ոչ կազմակերպված արտանետումները, և ամբողջ գազային, փոշագազային արտադրությունները պետք է ուղղել մեկ ընդհանուր ծխնելույզի մեջ: Մթնոլորտում առկա խառնուրդների հիմնական ֆիզիկական բնութագիրը նյութի կոնցենտրացիան է (մգ/մ3) նորմալ պայմաններում (00C և 760 մմ սնդիկի սյուն): Գազերը փոշուց կարելի է մաքրել տարբեր սկզբունքներով գործող հարմարանքների միջոցով, որոնք բաժանվում են չորս տիպի. 1. Ամենապարզ և լայնորեն տարածված սարքը գազերի կամ օդի չոր մաքրման սարքն է, որի գործունեության սկզբունքը հիմնված է պտտվող գազի մեջ եղած փոշու մասնիկների վրա ազդող կենտրոնախույս ուժի օգտագործման վրա: Այս դեպքում մաքրվում են մինչև 20 մկմ չափի մասնիկները (0,02 մմ) (նկ. 3.3, 3.4, 3.5): 2. Գազերի թաց մաքրման սարքերը բնութագրվում են բարձր արդյունավետությամբ և մաքրում են մանրադիսպերս (0,3-1,0 մկմ) փոշու մասնիկները: Այս սարքերի գործունեության սկզբունքն այն է, որ մանր մասնիկները նստեցվում են հեղուկի թաղանթի կամ կաթիլների մակերևույթի վրա: Որպես այդպիսի հեղուկ կարող է օգտագործվել ջուրը (փոշու մաքրման ժամանակ) կամ քիմիական լուծույթը (փոշու հետ վնասակար գազախառնուրդների նստեցման ժամանակ): Այս տեխնոլոգիայի ժամանակ գազը մուտք է գործում ներքևից և վերևից դուրս է գալիս մաքրված վիճակում՝ ճանապարհին (գլանի մեջ) հանդիպելով հեղուկի կաթիլներին: Ներքևում հավաքվում են փոշու մասնիկները (նկ. 3.5-3.9):

¼ïí³Í ·³½»ñ

¼ïÙ³Ý »Ýóϳ ·³½»ñ

öáßÇ Նկ. 3.3. Մրրիկային փոշեմաքրիչի աշխատանքի սխեման. 1 - իրան, 2 - կարճախողովակ, 3 - խողովակ, 4 - բունկեր (Арустамов Э.А., 2004):

öáßáí ѳ·»ó³Í ·³½, Q 2

¼ïÙ³Ý »Ýóϳ ·³½, Q

¼ïí³Í ·³½, Q 1

Նկ. 3.4. Ժալյուզե փոշեզտիչ. 1 - ցանց (Арустамов Э.А., 2004):

Նկ. 3.5. Ռոտացիոն տիպի փոշեզտիչ-բաժանիչ. 1 - օդափոխիչ անիվ, 2 - պարուրային պատյան, 3 - փոշեընդունիչ անցք, 4 - հեռացնող կարճախողովակ (Арустамов Э.А., 2004):

¼ïí³Í ·³½

лÕáõÏ

¼ïÙ³Ý »Ýóϳ ·³½

öáß»Ýëïí³Íù Նկ. 3.6. Սնամերջ բոցամղային գազազտիչ. 1 - իրան, 2 - բոցամղային գոտիներ, 3 - կարճախողովակ (Арустамов Э.А., 2004):

лÕáõÏ

¼ïí³Í ·³½»ñ

¼ïÙ³Ý »Ýóϳ ·³½»ñ

öáß»Ýëïí³Íù Նկ. 3.7. Գլխադիր գազազտիչ. 1 - ջրող սարք, 2 - գլխադիր միջնադիր (Арустамов Э.А., 2004):

¼ïí³Í ·³½»ñ

æñÇ Ùáõïù ¼ïÙ³Ý »Ýóϳ ·³½»ñ

öáß»Ýëïí³Íù

Նկ. 3.8. Կենտրոնախույս գազազտիչ. 1 - բաշխիչ սարքավորում, 2 - հեղուկի թաղանթ, 3 - իրան, 4 - բունկեր, 5 - մուտքի կարճախողովակ (Арустамов Э.А., 2004):

¼ïÙ³Ý »Ýóϳ ·³½»ñ

¼ïí³Í ·³½»ñ

лÕáõÏ

öáß»Ýëïí³Íù Նկ. 3.9. Վենտուրի գազազտիչ. 1 - ջրող մղիչ խողովակ, 2 - Վենտուրի խողովակ, 3 - կաթիլաորսիչ (Арустамов Э.А., 2004):

¼ïí³Í ·³½

лÕáõÏ

¼ïÙ³Ý »Ýóϳ ·³½»ñ

¸³ï³ñÏáõÙ

öáß»Ýëïí³Íù

Նկ. 3.10. Բարբոտաժափրփուրային փոշեորսիչ` լցնող ցանցով. 1 - իրան, 2 - փրփուրի շերտ, 3 - լցնող ցանց (Арустамов Э.А., 2004): 3. Ֆիլտրող սարքավորումները նախատեսված են գազերի նուրբ մաքրման համար: Այստեղ տեղի է ունենում մասնիկների նստեցում մանր անցքեր ունեցող ֆիլտրող միջնապատերի մակերեսին: Ֆիլտրերը լինում են տարբեր կառուցվածքի և նպատակի: Արդյունաբերական ֆիլտրող սարքավորումների մեծ մասն աշխատում է երկու ռեժիմներում՝ ֆիլտրման և վերականգնման (ռեգեներացիա), այսինքն` կատարվում է որսված փոշիների մաքրում ֆիլտրերից (նկ. 3.10, 3.11):

¼ïí³Í ·³½»ñ

ú¹

¼ïÙ³Ý »Ýóϳ ·³½»ñ

öáßÇ Նկ. 3.11. Կարկասային թևքային զտիչ՝ իմպուլսային փչմամբ. 1 - ծայրափողակ, 2 - սեղմած գազի մուտք, 3 - սոլենոիդային կափարիչ, 4 - սեղմած գազի շիթ, 5 - թևք, 6 - կարկաս, 7 - զետեղարան (Арустамов Э.А., 2004): 4. Էլեկտրաֆիլտրացիոն մաքրման սարքերը նախատեսված են ծախսվող գազի մեծ ծավալները փոշուց, յուղային մառախուղից, ծխագազերից մաքրելու համար: Այս սարքավորումների կառուցվածքը տարբեր է, սակայն սկզբունքը նույնն է և հիմնված է էլեկտրական դաշտում փոշու մասնիկների նստեցման վրա: Բարձր լարման (մինչև 60 հազար վոլտ) հոսանք ունեցող էլեկտրոդների միջով անցնելով` գազերի մեջ եղած փոշու մասնիկները ձեռք են բերում լիցքեր և ձգվում են

էլեկտրոդների կողմից: Իսկ վերջիններս կարելի է հեշտությամբ մաքրել թափահարելով կամ լուծույթների մեջ ընկղմելով: Էլեկտրաֆիլտրերի արդյունավետ աշխատանքի պայմանը խցերի հերմետիկությունն է, որը կբացառի օդի ներծծումը, քանի որ օդի հետ նույնպես կարող են աղտոտիչներ մուտք գործել: Էլեկտրաֆիլտրերի առավելությունը դրանց մաքրման բարձր արդյունավետությունն է օպտիմալ ռեժիմների պահպանության ժամանակ և էներգիայի հարաբերականորեն ցածր ծախսերը, իսկ թերությունը՝ դրանց մեծ չափերը և մետաղական ծավալայնությունը (նկ. 3.12): Գազային արտանետումների մաքրումը գազագոլորշանման աղտոտիչներից Ներկայումս գոյություն ունի գազային և գոլորշանման նյութերը կլանող սարքավորումների երկու տիպ: Առաջինը ապահովում է արտանետումների սանիտարական մաքրումը, առանց կլանված խառնուրդների վերաօգտագործման: Թեպետ այդ խառնուրդները քիչ են լինում, սակայն նույնիսկ դրանց փոքր քանակությունները բավական վտանգավոր են: Երկրորդ տիպը նախատեսված է արդյունաբերական մաքրման համար, այսինքն՝ մեծ քանակությամբ խառնուրդների արտանետումների ժամանակ, տեխնոլոգիական պրոցեսներում դրանց հետագա վերաօգտագործման նպատակով: Երկրորդ տիպի սարքավորումները անթափոն տեխնոլոգիաների անհրաժեշտ բաղադրիչներից են: Արդյունաբերական արտանետումների մեջ գազային և գոլորշանման աղտոտիչների մաքրումն ըստ ֆիզիկաքիմիական պրոցեսների իրականացվում է աբսորբցիայով (արտանետումների խառնուրդների լվացում լուծույթներով), քեմոսորբցիայով (արտանետումների լվացում լուծույթների ռեագենտներով, որոնք քիմիապես կապում են խառնուրդները), ադսորբցիայով (գազային խառնուրդների կլանում պինդ ակտիվ նյութերի կողմից), ջերմաչեզոքացմամբ (թերմոնեյտրալիզացիա՝ թափոնային գազերի և խառնուրդների կլանում կատալիզային փոխարկումների միջոցով):

Նկ. 3.12. УУП մառախուղաորսիչ. 1 - իրան, 2 - էլեկտրոդների բլոկ, 3 - բարձրավոլտ էլեկտրամեկուսիչներ` կլեմաներով, 4 - լարման աղբյուր, 5 - կաթիլաորսիչ, 6 - ձագար, 7 - ցանց, 8 - բաշխիչ ցանց (Арустамов Э.А., 2004):

¼ïÙ³Ý »Ýóϳ ·³½»ñ

¼ïí³Í ·³½»ñ

Աբսորբցիայի մեթոդն ապահովում է գազային արտանետումների խառնուրդի բաղադրիչների բաժանումը հեղուկ կլանիչի ամբողջ ծավալի կողմից, որի դեպքում կլանվում են մեկ կամ մի քանի վնասակար խառնուրդներ: Տեխնոլոգիական արտանետումներից այնպիսի գազերի հեռացման համար, ինչպիսիք են NH3, HF, HCl, որպես հեղուկ կլանիչ օգտագործվում է H2O: Դրանց լուծելիությունը ջրում բավական մեծ է (մի քանի հարյուր գրամ 1լ ջրում): Իսկ Cl2-ի, ծծմբային անհիդրիդի (SO2) կլանման ժամանակ պահանջվում է մեծ քանակությամբ ջուր, որովհետև դրանց լուծելիությունը շատ փոքր է: Որպես աբսորբենտներ օգտագործվում են նաև այլ հեղուկներ՝ H2SO4-ի լուծույթ` ջրի գոլորշիները կլանելու համար, մածուցիկ յուղեր՝ կոկսագազից արոմատիկ ածխաջրածինների կլանման համար: Մաքրվող գազերի կոնտակտն աբսորբենտների հետ իրականացվում է գազի խողովակը հեղուկի սյանը հագցնելու միջոցով, դրա (հեղուկի) շերտի միջոցով բարբոտաժ անելու ձևով, կամ հեղուկը փոշիացնելու միջոցով: Այս բոլոր սկզբունքները կիրառելու համար կան հատուկ սարքավորումներ (նկ. 3.13): Քեմոսորբցիայի մեթոդի դեպքում գազային կամ գոլորշանման խառնուրդներն արտանետվող գազերից կլանվում են պինդ և հեղուկ կլանիչների կողմից, որի արդյունքում վնասակար նյութերը վերածվում են թույլ գոլորշիացող և թույլ լուծվող քիմիական միացությունների: Այս մեթոդը կիրառվում է օդագազային խառնուրդից H2S-ի մաքրման համար. այս դեպքում օգտագործվում են As-ի հիմնային, էթանոլամինային և այլ լուծույթներ: H2S-ը միանում է լուծույթի քեմոսորբենտին, հետագայում ռեգեներացիայի ենթարկվում O2-ի կողմից և անջատվում որպես ազատ ծծումբ, որն օգտագործվում է որպես հումք: Մեթոդի իրականացման տեխնոլոգիական սկզբունքները նույնն է, ինչ աբսորբցիայի ժամանակ: Այն կիրառվում է նաև ազոտի օքսիդները կլանելու համար:

¼ïí³Í ·³½»ñ ú¹ ì³éíáÕ ·³½

So 2 ØÃÝáÉáñï µ³ó ÃáÕÝíáÕ ·³½»ñ

ì³éÙ³Ý »Ýóϳ ·³½»ñ

ÎɳÝÇã

Նկ. 3.13. Կլանող սարք` տաք ծխագազերից SО2-ի հեռացման համար. 1 - կլանիչ, 2 - ջերմափոխանակիչ, 3 - կլանված նյութերի դուրս մղման սարք, 4 - զետեղարան (Арустамов Э.А., 2004):

Աբսորբցիայի և քեմոսորբցիայի մեթոդների առավելությունն այն է, որ տեխնոլոգիական պրոցեսը գործում է անընդհատ, ինչպես նաև տնտեսվում են մեծ քանակությամբ գազերի մաքրման վրա ծախսված էներգիան և նյութերը: Թերությունը սարքավորումների խոշորությունն է և հեղուկային շիթերի արդյունավետ համակարգի ստեղծման անհրաժեշտությունը: Բացի դրանից` գազերի մաքրման ժամանակ դրանք սառչում են, և հեռացումը դեպի մթնոլորտ դժվարանում է, առաջանում են մեծ քանակությամբ թափոններ, որոնք կազմված են փոշու խառնուրդներից, կլանող հեղուկից և վնասակար նյութերից:

Վերջիններիս տեղափոխումը և վերաօգտագործումը բարդացնում և թանկացնում է մաքրման պրոցեսը: Գազերի մաքրման ադսորբցիոն մեթոդը հիմնված է պինդ նյութերի մակերևույթի կողմից վնասակար նյութերի կլանման վրա: Մեթոդի արդյունավետությունը կախված է ադսորբենտի ծակոտկենությունից, մաքրվող գազերի հոսքի արագությունից և ջերմաստիճանից: Որպես ադսորբենտ լայնորեն կիրառվում է ակտիվացված ածուխը, որի ակտիվ շերտի տեսակարար մակերեսը կազմում է 102-103 մ2/գ: Դա օգտագործվում է գազերից օրգանական գոլորշիները, տհաճ հոտերը, տարբեր գազային խառնուրդները կլանելու համար: Ադսորբենտի ծակոտիները լինում են 5 • 10-10-ից մինչև 2 • 10-7 մ: Բացի ակտիվացված ածուխից` օգտագործվում են նաև ակտիվացված կավ, սիլիկագել, ակտիվացված Al2O3-ը, սինթետիկ ցեոլիտներ կամ մոլեկուլային մաղեր, որոնք ունեն մեծ ադսորբցիոն ունակություն, կլանման ընտրողական հատկություն և վերականգնվելու հնարավորություն, ինչը ևս շատ կարևոր է: Սարքավորումները բազմաթիվ են, ուղղահայաց, հորիզոնական, կլոր և այլն, մինչև մի քանի հարյուր հազար մ3/ժամ հզորությամբ: Ջերմային չեզոքացումը (թերմիկ նեյտրալիզացիա) ապահովում է թունավոր խառնուրդների օքսիդացումը գազային արտանետումների մեջ մինչև քիչ թունավոր նյութերի՝ բարձր ջերմաստիճանի և O2-ի առկայության պայմաններում: Տարբերում են ջերմաչեզոքացման երեք սխեմա՝ ուղղակի այրում բոցի մեջ, ջերմային օքսիդացում 600-800°C պայմաններում և կատալիզային այրում 250450°C պայմաններում: Այս սխեմաների կիրառումը կախված է վնասակար խառնուրդների կազմից, խտությունից, ծավալային ծախսից, դրանց թույլատրելի արտանետումներից: ՈՒղղակի այրումն օգտագործվում է այն ժամանակ, երբ գազերը բավական տաք են և բոցի ջերմաստիճանն այրման ընթացքում հասնում է մինչև 1300°C: Սակայն այս ընթացքում կարող են առաջանալ նաև ազոտի օքսիդներ: Այրումը կարող է տեղի ունենալ բաց կամ փակ պայմաններում, մաքրման օ.գ.գ-ն կարող է կազմել 0,9-0,99 (500750°C պայմաններում):

Ջերմային օքսիդացումն օգտագործվում է այն ժամանակ, երբ հեռացող գազերն ունենում են բարձր ջերմաստիճան, բայց դրանց մեջ չկա անհրաժեշտ քանակությամբ O2, այդ պատճառով հատուկ խցի մեջ դրանք խառնվում են թարմ օդի հետ: Այդպես են օքսիդանում CO-ն և ածխաջրածինները: Եթե օքսիդացվող գազը համապատասխան ջերմաստիճան չունի, ապա այն նախօրոք պետք է տաքանա: Կատալիզային մեթոդն իրականացվում է կատալիզատորների միջոցով, որոնք փոխում են ռեակցիայի արագությունը և ուղղությունը: Որպես կատալիզատորներ օգտագործվում են Pt, Pd (պալադիում), MnO2, CuO, Cu2O և այլն: Դրանք գազի առջև դրվում են գնդիկների, թիթեղների, բարակ լարերի ձևով, իսկ ազնիվ մետաղները (Pt)՝ միկրոհաստություն ունեցող ծածկույթի ձևով: Այս մեթոդը կիրառվում է ներկերի ստացման արտադրամասերում և ավտոմեքենաների շարժիչներում: Գազային խառնուրդների ցրումը մթնոլորտում վտանգավոր խտությունների նոսրացումն է մինչև ՍԹԽ-ի մակարդակը՝ բարձր մթնոլորտային խողովակների օգնությամբ գազափոշային արտանետումների նոսրացման միջոցով: Որքան բարձր է ծխնելույզի խողովակը, այնքան մեծ է դրա ցրման արդյունավետությունը: Սակայն պետք է նշել նաև, որ այդ մեթոդը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել միայն տեղային աղտոտումը, իսկ ռեգիոնալ և գլոբալ աղտոտումները մեծանում են: Օրինակ՝ եթե ՋԷԿ-ի ծխնելույզի խողովակի բարձրությունը 180 մ է, ապա գետնամերձ շերտի օդի աղտոտումը հասնում է մինչև 30-40 կմ: Ավելի մեծ բարձրության դեպքում մանրադիսպերսված պինդ և հեղուկ աղտոտիչները կարող են տարածվել հազարավոր կիլոմետր հեռավորությունների վրա: Մի շարք ձեռնարկություններում ծխնելույզի խողովակի բարձրությունը 300 և ավելի մետր է: Սանիտարական պաշտպանիչ գոտին համապատասխան ծառատեսակներով և թփերով (սպիտակ ակացիա, կանադական բարդի, փշոտ եղևնի, թթենի, լայնատերև թխկի, թեղի և այլն) բնակելի թաղամասը բաժանում է արտադրական ձեռնարկություններից: Դրա լայնությունը կազմում է 50-1000 մ, ելնելով ձեռնարկության արտանետումների քանակից և արտանետվող աղտոտիչների վտանգավորության աստիճանից: Օրինակ՝ տարեկան 150 հազ. տոննա ցեմենտ արտադրող

գործարանի սանիտարապաշտպանիչ գոտին կազմում է 1000 մետր: Նշված ծառատեսակները կլանում են տարբեր քանակությամբ փոշի (30-70 տ/հա) և 3-4 անգամ նվազեցնում են արտանետումների վնասակար ազդեցությունը: Ճարտարապետական-պլանավորման միջոցառումները ներառում են արտանետման աղբյուրի և բնակավայրերի ճիշտ տեղադրումը՝ հաշվի առնելով քամիների ուղղությունը: Ընդհանրապես արտադրական կառույցները հիմնվում են բարձրադիր հարթ վայրերում, որտեղ միշտ փչում են քամիները:

3.8. Անթրոպոգեն ներգործությունները ջրոլորտի վրա և դրա պաշտպանությունը Կենսոլորտի և մարդու գոյությունը միշտ հիմնված է եղել ջրի օգտագործման վրա: Մարդկությունը մշտապես ավելացրել է ջրօգտագործումը` դրանով իսկ հսկայական և բազմաբնույթ ճնշում գործադրելով ջրային ռեսուրսների վրա: Տեխնոլորտի զարգացման ներկա փուլում բնական համակարգերի պաշտպանական հատկությունները զգալիորեն թուլացել են, որոնք վերաբերում են նաև ջրերի ինքնամաքրման հատկություններին: Ջրոլորտի վրա անթրոպոգեն ներգործության հետևանքով առաջանում են ջրերի աղտոտում և սպառում: Ջրավազանների աղտոտումը դրանց էկոլոգիական նշանակության և կենսոլորտային ֆունկցիայի նվազումն է ջրում վնասակար նյութերի (սուլֆատներ, քլորիդներ, նիտրատներ, նիտրիտներ, ծանր մետաղներ, ռադիոակտիվ տարրեր, կենսաբանական աղտոտիչներ և այլն) կուտակման հետևանքով: Ջրերի համար վտանգավոր են հատկապես նավթը և նավթամթերքը, պեստիցիդները, դիօքսինները, դետերգենտները և այլն: ՈՒսումնասիրված է, որ ավելի քան 400 տեսակի նյութեր կարող են առաջացնել ջրերի աղտոտում: Ջրի աղտոտում արձանագրվում է այն դեպքում, երբ դրա երեք ցուցանիշներից (սանիտարատոքսիկոլոգիական, ընդհանուր սանիտարական և համահոտային) որևէ մեկը չի համապատասխանում սահմանված թույլատրելի նորմային: Ջրերի աղտոտումը կարող է լինել բնական և անթրոպոգեն (տեխնածին): Ջրերի բնական աղտոտումն առաջանում է բնական

պրոցեսների հետևանքով, օրինակ՝ հրաբուխներից, ջրային և քամու էրոզիաներից, ափերի քայքայումից, քաղցրահամ ջրերի աղակալումից և այլն: Անթրոպոգեն աղտոտումը կապված է մարդու գործունեության հետ: Ջրերը հիմնականում աղտոտվում են քիմիական, ֆիզիկական և կենսաբանական աղտոտիչներով, որոնցից առավել տարածված են քիմիական ու կենսաբանական, ավելի քիչ՝ ռադիոակտիվ, մեխանիկական ու ջերմային աղտոտումները: Քիմիական աղտոտումը ջրերի աղտոտումն է անօրգանական և օրգանական նյութերով: Օրգանական աղտոտիչներից առավել տարածված են նավթը և նավթամթերքները, ՍՄԱՆ, ֆենոլները, պեստիցիդները և այլն, անօրգանականներից՝ թթուները, հիմքերը, ծանր մետաղները (սնդիկ, կապար, կադմիում, մկնդեղ և այլն): Ջրավազանների հատակին նստելու և գրունտային ջրերի մեջ ներծծվելու դեպքում, վնասակար քիմիական նյութերը կլանվում են ապարների մասնիկների կողմից, օքսիդանում և վերականգնվում են, առաջացնում են նստվածքներ և այլն: Սակայն, որպես կանոն, աղտոտված ջրերի լրիվ ինքնամաքրում տեղի չի ունենում: Ստորերկրյա ջրերի քիմիական աղտոտման օջախն ուժեղ ներծծվող հողերում կարող է տարածվել մինչև 10 կմ և ավելի խորությամբ: Ջրերի կենսաբանական աղտոտումը կապված է ախտածին միկրոօրգանիզմների՝ բակտերիաների, վիրուսների, սնկերի, ջրիմուռների և պարզագույն այլ օրգանիզմների հետ: Ռադիոակտիվ աղտոտումը ջրերի աղտոտումն է ռադիոնուկլիդներով: Շատ վտանգավոր են հատկապես երկար կյանք ու շարժունակություն ունեցող ռադիոնուկլիդները (90Sr, 226Ra, 137Cs և այլն), անգամ փոքր չափաքանակների դեպքում: Դրանք մակերեսային և խորքային ջրերի մեջ են անցնում տարբեր ճանապարհներով (ռադիոակտիվ թափոնների թաղում, ջրերում խորտակում, արտանետում, արտահոսք և այլն): Ջրերի մեխանիկական աղտոտումը հիմնականում բնորոշ է մակերեսային ջրերին: Պինդ մասնիկներով (ավազ, տիղմ, շլամ և այլն) աղտոտումը բացասաբար է անդրադառնում ջրի զգայաբանական (օրգանալեպտիկ) ցուցանիշների վրա:

Ջրերի ջերմային աղտոտումը ջրերի ջերմաստիճանի բարձրացումն է՝ ավելի տաքացած մակերեսային կամ տեխնոլոգիական (ՋԷԿերի և ԱԷԿ-երի ջրեր) ջրերի հետ խառնվելու արդյունքում: Ջերմաստիճանի բարձրացման ժամանակ տեղի է ունենում ջրերի գազային և քիմիական կազմի փոփոխություն, բազմանում են անաերոբ բակտերիաները և առաջանում են թունավոր գազեր (H2S, CH4): Միաժամանակ արագ էվտրոֆացման պատճառով տեղի է ունենում ջրի ծաղկում: Մակերեսային ջրերի աղտոտման հիմնական անթրոպոգեն աղբյուրներն են չմաքրված հոսքաջրերի արտամղումը ջրավազաններ, պեստիցիդների, հանքային և օրգանական պարարտանյութերի լվացումը և հոսքերը, ծխագազային արտանետումները, նավթի ու նավթամթերքի հոսքը: Նշված բոլոր աղբյուրներից առավել մեծ է աղտոտված հոսքաջրերի, այդ թվում՝ արդյունաբերական, կոմունալ-կենցաղային, կոլեկտորադրենաժային և այլ բնույթի ջրերի ազդեցությունը: Դրանց մեջ կարող են պարունակվել նավթամթերք, ֆենոլներ, ՍՄԱՆ, սուլֆատներ, ֆտորիդներ, ցիանիդներ, ծանր մետաղներ և այլն: Պեստիցիդների, հանքային և օրգանական պարարտանյութերի ոչ ճիշտ պահպանման և օգտագործման դեպքում դրանք կարող են հեղեղների միջոցով անցնել ջրատարների և ջրավազանների մեջ: Ջրավազանների մեջ պեստիցիդների կուտակման հետևանքով կարող են նկատվել հիդրոբիոնտների հիվանդություններ, անգամ ոչնչացում: Կենսածին տարրերով և օրգանական նյութերով ջրերի աղտոտումն առաջացնում է ջրերի էվտրոֆացում և ծաղկում: Ծխագազային արտանետումները ջրային օբյեկտների մեջ են անցնում մեխանիկական եղանակով (մասնիկների ծանրության ուժի ազդեցությամբ նստեցման կամ տեղումների միջոցով): Դրանք պարունակում են պինդ մասնիկներ, ծծմբի և ազոտի օքսիդներ, ծանր մետաղներ, ածխաջրածիններ, ալդեհիդներ և այլն: Ծծմբի և ազոտի օքսիդները, ծծմբաջրածինը, HCI-ը, փոխազդելով մթնոլորտային խոնավության հետ, առաջացնում են թթուներ և թթվային անձրևների տեսքով անցնում ջրավազաններ՝ իջեցնելով ջրերի pH-ը: Ջրոլորտի աղտոտման էկոլոգիական հետևանքները բազմակողմանի են և առաջին հերթին վերաբերում են քաղցրահամ ջրերին: Քաղցրահամ ջրերում ճնշվում է կենդանի օրգանիզմների կենսագոր170

ծունեությունը, խախտվում է դրանց սնման շղթան, նվազում էկոհամակարգի կայունությունը՝ ոչնչացնելով հիդրոբիոնտները: Այդ ջրերին առավել մեծ վնաս է հասցնում էվտրոֆացումը: Ծովային էկոհամակարգերին մեծ վնաս են հասցնում հոսքաջրերը: Ամեն տարի Համաշխարհային օվկիանոս է թափվում ավելի քան 300 մլրդ մ3 հոսքաջուր, որի 90 %-ը չի ենթարկվում նախնական մաքրման: Այդ ջրերի մեջ եղած աղտոտիչներն անցնում են ծովային կենդանիների օրգանիզմի մեջ և շատ տեղերում ոչ պիտանի դարձնում ձուկը: Այստեղ նույնպես մեծ վնաս է հասցնում կենսածին աղտոտումը և էվտրոֆացումը՝ հատկապես ափամերձ ջրատարածքներում: Ջրի սպառման էկոլոգիական հետևանքները գնալով մեծանում են: Դա առաջին հերթին կապված է քաղցրահամ մակերեսային և ստորերկրյա ջրերի ինտենսիվ օգտագործման հետ, երբ հաշվի չեն առնվում դրանց վերարտադրման հնարավորությունները: Ըստ օգտագործման բնութագրի՝ մակերեսային ջրերը բաժանվում են մի քանի խմբի. խմելու և ձկնաբուծական նշանակության ջրեր, որոնց որակը խիստ վերահսկվում է, կուլտուր-կենցաղային և ռեկրեացիոն նշանակության ջրեր, որոնք օգտագործվում են լողանալու, հանգստանալու, սպորտային միջոցառումների համար և պետք է համապատասխանեն սանիտարահիգիենիկ պահանջներին, տնտեսական նշանակության ջրեր, որոնք պետք է ունենան ցածր ջերմաստիճան, չպարունակեն մեծ քանակությամբ կարբոնատներ և հիդրոկարբոնատներ, ինչպես նաև երկաթի միացություններ և H2S: Բնական ջրերում և հոսքաջրերում խառնուրդները (այդ թվում նաև վնասակար նյութերը) կարող են լինել լուծված, կոլոիդային և կախված վիճակներում: Կախույթներ են առաջացնում ջրում չլուծվող սուսպենզիաները և էմուլսիաները, իսկ կոլոիդ վիճակում՝ հիդրոֆոբ և հիդրոֆիլ օրգանական ու անօրգանական մասնիկները (օրինակ՝ դետերգենտներ, վիրուսներ և այլն): Ջրի որակական ցուցանիշները լինում են ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական և բակտերիոլոգիական: Ջրի ընդհանուր սանիտարական ֆիզիկական ցուցանիշներն են. 1. Կախված նյութերը (ավազ, կավ, պլանկտոն և այլն), որոնք կարող են առաջացնել նստվածքներ, բարձրանալ մակերես կամ մնալ

կախված վիճակում: Ջրի աղտոտումը հիմնականում պայմանավորված է կախույթների առկայությամբ: 2. Ջրի գունավորությունը, որը պայմանավորված է ջրի մեջ եղած հումուսային և դաբաղային նյութերով, ճարպերով, օրգանական թթուներով, այլ օրգանական միացություններով: 3. Ջրի հոտը, որը որոշվում է բնական և արհեստական խառնուրդներով: Այն գնահատվում է 5-բալանոց սանդղակով. 0 – հոտ չկա, 1 – շատ թույլ, 2 – թույլ, 3 – նկատելի հոտ, 4 – նշմարվող, 5 – շատ ուժեղ: Ջրի համը նույնպես գնահատվում է այս ցուցանիշներով: 4. Ջրի թափանցիկությունը բնութագրվում է դրա մեջ եղած խառնուրդներով, որոնք կլանում և անդրադարձնում են լույսը: Քիմիական ցուցանիշներն են հիմնական իոնները (HCO3-, SO42-, Cl-, CO32-, HSiO3-, Na+, Ca2+, Mg2+, K+, Fe2+), լուծված գազերը (հիմնականում O2, CO2 և H2S), կենսածին (բիոգեն) նյութերը (հիմնականում N, P, K, Fe), միկրոտարրերը (որոնց պարունակությունը 1 մգ/լից պակաս է), որոնցից կարևոր նշանակություն ունեն J-ը և F-ը, օրգանական նյութերը (հիմնականում հումուսային նյութեր), որոնք բնութագրելու համար օգտագործում են թթվածնի կենսաքիմիական և քիմիական պահանջ հասկացությունները (մգ/լ O2): Ջրի բակտերիոլոգիական ցուցանիշը 1 լիտրում պարունակվող աղիքային ցուպիկների խմբին պատկանող բակտերիաների թիվն է: Ջրի կենսաբանական ցուցանիշներն են հիդրոբիոնտների քանակական ու տեսակային բազմազանությունը և պլանկտոնի զանգվածը: Մակերեսային ջրերի որակի համալիր գնահատման համար օգտագործվում է նյութերի ՍԹԽ-ն ըստ ջրօգտագործման նշանակության: Ջրահեռացման էկոլոգիան ջրային տնտեսության էկոլոգիական համակարգի մի մասն է, որտեղ դիտարկվում է մարդկային գործունեության արդյունքում առաջացած հեղուկ թափոնների ազդեցությունը շրջակա բնական միջավայրի վրա և դրա կանխարգելումը: Մարդկային գործունեության հետևանքով առաջացող հեղուկ թափոններից են կենցաղային և արդյունաբերական հոսքաջրերը, մթնոլորտային տեղումները և շրջակա միջավայրում առաջացող հեղուկները:

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) կողմից շրջակա միջավայրի բաղադրիչներում, այդ թվում ջրերում աղտոտիչ նյութերի թունավորության գնահատման համար երաշխավորված է Կորտե-Դուբինինի սանդղակը: Ըստ այդ սանդղակի՝ օրգանիզմի վրա ունեցած բացասական ազդեցությամբ առաջին տեղը գրավում են ծանր մետաղները (135 բալ), երկրորդ տեղը՝ պեստիցիդները (130 բալ), այնուհետև՝ նիտրատները (65 բալ): Ներկայումս կարևորագույն խնդիր է դարձել մակերեսային ջրերի պաշտպանությունը աղտոտումից: Թափոններից մակերեսային ջրերը պաշտպանելու համար կիրառվում են կանխարգելիչ միջոցառումներ՝ պինդ թափոնները ջրերից հեռու պահելու համար: Այդ ջրերը սպառումից պաշտպանելու համար մշտապես վերահսկվում է դրանց հոսքը: Աղտոտումից պաշտպանելու համար կիրառվում են հետևյալ միջոցառումները՝ անթափոն և անջուր տեխնոլոգիաների մշակում և ջրերի փակ համակարգերի ներդրում, հոսքաջրերի մաքրում (մեխանիկական, ֆիզիկաքիմիական, քիմիական, կենսաբանական և ջերմաքայքայման եղանակներով), հոսքաջրերի մղում ընդերքի խորը ջրատար հորիզոնների մեջ (ստորերկրյա թաղում), ջրամատակարարման և այլ նպատակներով օգտագործվող մակերեսային ջրերի վնասազերծում և մաքրում: Ֆիզիկաքիմիական մաքրման դեպքում կիրառվում են տարբեր մեթոդներ՝ կոագուլյացիա, սորբցիա, ֆլոտացիա, էքստրակցիա և այլն, որոնց դեպքում հոսքաջրերից հեռացվում են նուրբ դիսպերսված կախված մասնիկները, հանքային և օրգանական նյութերը: Քիմիական մաքրման եղանակներն են չեզոքացումը, օքսիդացումը, օզոնացումը և քլորացումը, որոնք քայքայում են թունավոր նյութերն ու միկրոօրգանիզմները: Կենսաբանական մաքրման ժամանակ օգտագործվում են միկրոօրգանիզմներ, որոնք սնվում են H2S-ով, NH3-ով, NO2-ով և այլ վնասակար նյութերով: Ջերմային քայքայման ժամանակ չեզոքացվում և քայքայվում են բարձր թունավորություն ունեցող օրգանական աղտոտիչները: Հոսքաջրերի մաքրման բոլոր մեթոդների դեպքում անհրաժեշտ է կատարել առաջացող շլամների ու նստվածքների մշակում և վերաօգտագործում: Այդ նպատակով դրանք պահեստավորում են հատուկ պոլիգոններում, մշակում կենսաբանական կառույցներում, վե173

րամշակվում բույսերի (հիացինտ-շուշանազգիներ, եղեգ և այլն) օգնությամբ կամ այրում հատուկ վառարաններում: Հոսքաջրերի մղումը ընդերքի խորը ջրատար հորիզոնների մեջ իրականացվում է կլանող հորերի միջոցով: Այս եղանակի կիրառման դեպքում հոսքաջրերի վնասազերծման և մաքրման, ինչպես նաև ծախսատար մաքրիչ կառույցների ստեղծման անհրաժեշտությունը վերանում է: Սակայն դժվար է գտնել այդպիսի կլանող կետեր: Մակերեսային ջրերն աղտոտումից ու թափոններից պաշտպանելու համար կիրառվում են ագրոանտառմելիորացիայի և հիդրոտեխնիկական միջոցառումներ, որոնք կանխարգելում են լճերի, ջրամբարների և փոքր գետերի էվտրոֆացումը, էրոզիայի, սողանքների, ափերի փլուզումների առաջացումը, նվազեցնում աղտոտված մակերեսային հոսքը: Ստեղծվում են նաև ջրապահպանական գոտիներ, ընդ որում՝ գետերի մոտ այն ունենում է 0,1-ից մինչև 2,0 կմ լայնություն՝ ներառյալ նաև գետերի ողողվող տարածքը, դարավանդը և ափամերձ լանջը: Այդ գոտիների սահմաններում արգելվում է հողերի վարը, գյուղատնտեսական կենդանիների արածացումը, պարարտանյութերի և պեստիցիդների կիրառությունը, շինարարական աշխատանքները և այլն: Սակայն, պետք է ասել, որ այդ նորմատիվները Հայաստանի ոչ մի շրջանում չեն պահպանվում: Ստորերկրյա ջրերն աղտոտումից պաշտպանելու համար կիրառվում են կանխարգելիչ և մասնագիտական միջոցառումներ: Կանխարգելիչ միջոցառումներն ուղղված են աղտոտումը կանխարգելելուն. խիստ հսկողություն է սահմանվում խմելու ջրի կենտրոնական ջրամատակարարման աղբյուրների և սանիտարական գոտու նկատմամբ: Մասնագիտական միջոցառումներն ուղղված են աղտոտման օջախի լիկվիդացմանը կամ տեղայնացմանը: Աղտոտման տեղային օջախների լիկվիդացման նպատակով աղտոտված ստորերկրյա ջրերը պոմպերով հեռացվում են, ինչը, սակայն, բավական երկար է տևում: Ստորերկրյա ջրերի սպառումը կանխարգելելու համար կիրառվում են մի շարք միջոցառումներ. ջրառի ռեժիմի կարգավորում, ըստ մակերեսի ջրառի արդյունավետ տեղաբաշխում, շահագործվող պաշարների մեծության որոշում, արտեզյան ջրերի ինքնահոս հորերի վրա փականների տեղադրում և այլն:

Զարգացած երկրներում ջրային օրենսդրությունն արգելում է այն ձեռնարկությունների նախագծումը, կառուցումը և շահագործումը, որոնք ապահովված չեն ջրամաքրիչ սարքավորումներով:

3.9. Անթրոպոգեն ներգործությունները քարոլորտի (լիթոսֆերա) վրա և դրա պաշտպանությունը Քարոլորտի վերին մասը կենսոլորտի հանքային հիմքն է, որի վրա անթրոպոգեն ներգործությունն ուժեղացել է հատկապես վերջին հարյուր տարվա ընթացքում: Բոլոր կենդանի օրգանիզմների (ցամաքային և ջրային) կյանքը, վերջին հաշվով, հիմնվում է երկրի կեղևի վրա: Օրինակ՝ ցամաքում կամ ծովային խութերում լեռնային ապարների նվազագույն շերտի տեխնածին քայքայման հետևանքով ոչնչանում է բիոցենոզը: Բացի դրանից՝ լիթոսֆերան բոլոր հանքահումքային և էներգետիկ ռեսուրսների աղբյուրն է, ուստի անթրոպոգեն ներգործությունն արտահայտվում է հողերի, լեռնային ապարների և դրանց զանգվածների, ինչպես նաև ընդերքի վրա: Հողի վրա բացասական անթրոպոգեն ներգործությունները դրսևորվում են դրա դեգրադացիայով (հողի որակի վատացում, դրա արդյունքում՝ բերրիության նվազում) և լրիվ քայքայմամբ: Այդ պրոցեսները կարող են տեղի ունենալ ինչպես բնական երևույթների (բնական հողագոյացման պայմանների փոփոխություն, հրաբուխների ժայթքում, փոթորիկներ և այլն), այնպես էլ մարդու անարդյունավետ տնտեսական գործունեության արդյունքում: Հողերի դեգրադացիայի և լրիվ քայքայման երևույթները բազմաբնույթ են: Դրանցից են ջրային, քամու, իռիգացիոն և արդյունաբերական էրոզիաները, առաջնային և երկրորդային աղակալումը, ալկալիացումը, հողերի հոգնածությունը, ջրածածկը, տարբեր աղտոտիչներով և թափոններով աղտոտումը, անապատացումը, ռազմական գործողությունների հետևանքով հողերի քայքայումը և այլն: Հողերի պաշտպանությունն էրոզիայից ներառում է կազմակերպական-տնտեսական, ագրոտեխնիկական, անտառմելիորատիվ և հիդրոտեխնիկական միջոցառումներ: Կազմակերպական-տնտեսական միջոցառումներից են հակաէրոզիոն միջոցառումների հիմնավորումը և պլանի կազմումը, ինչպես նաև իրականացումը (հողատեսքե175

րի ճիշտ տեղաբաշխում, հողապաշտպանական ցանքաշրջանառություններ, գյուղատնտեսական կենդանիների արածեցման կարգավորում, գոտիական երկրագործություն և այլն): Ագրոտեխնիկական միջոցառումները ներառում են ֆիտոմելիորացիայի մի շարք եղանակներ (բազմամյա խոտաբույսերով ցանքաշրջանառություն, ցելերի զբաղեցում սիդերալ և կուլիսային ցանքերով), հողի հակաէրոզիոն միջոցառումներ (հողի հորիզոնական մշակություն, թեքությանն ուղղահայաց վար, առանց հիմնաշրջման վար և այլն), ձնապահպանական և ձնակուտակման, ինչպես նաև ձնհալի կարգավորման գործողություններ: Անտառմելիորատիվ միջոցառումներից է պաշտպանիչ անտառտնկարկների (հողմապաշտպան, հակաձորակային, դաշտապաշտպան և թեք լանջերը պահպանող անտառաշերտեր) հիմնադրումը: Հիդրոտեխնիկական միջոցառումները կիրառվում են այն ժամանակ, երբ մյուս միջոցառումների օգնությամբ հնարավոր չէ կանխել էրոզիան. դրանք հիմնված են հիդրոտեխնիկական կառույցների ստեղծման վրա, որոնք ապահովում են թեք լանջերի հոսքերի կարգավորումը (թեքությունների դարավանդավորում, թեքություններում առաջացած ձորակների հարթեցում, ջրահավաք առուների ու ջրամբարների կառուցում և այլն): Չափազանց կարևոր միջոցառում է խախտված հողերի վերակուլտիվացումը, որն իր մեջ ներառում է երեք փուլ՝ նախապատրաստական, լեռնատեխնիկական և կենսաբանական: Այդպիսի հողերը հիմնականում օգտագործվում են անտառների և պտղատու այգիների հիմնադրման համար: Հողերը դեհումիֆիկացիայից, հոգնածությունից և սպառումից (բերրիության անկում) պաշտպանելու համար կիրառվում են օրգանական պարարտանյութեր (այդ թվում պարբերաբար կատարվում է սիդերացիա), կատարվում է թթու հողերի կրացում, ցանքաշրջանառության մեջ բազմամյա խոտաբույսերի ցանք և շարահերկ մշակաբույսերի ու համատարած ցանքի մշակաբույսերի հարաբերակցության կարգավորում, հողի խնայողական մշակություն (հող մշակող մեքենաների թեթևացում, մակերեսային շերտի նվազագույն մշակում, ակտիվ ցանքաշրջանառության կիրառում և այլն):

Հողերն աղակալումից և ալկալիացումից պաշտպանելու համար առաջին հերթին պայքար է տարվում գրունտային ջրերի բարձրացման դեմ. փորվում են 1,5-3,0 մետր խորությամբ ջրահեռացման առուներ (ցամաքուրդային համակարգ), որտեղ լցվում են հանքայնացված ջրերը և հեռանում դաշտից: Սոդային աղակալած հողերում կատարվում է քիմիական մելիորացիա, որտեղ աղի հեռացման համար օգտագործում են ծծմբական թթու, աղաթթու, երկաթի սուլֆիդ, գիպս և այլ մելիորանտներ: Մելիորացված այսպիսի հողերում մշակաբույսերի տակ կիրառում են ֆիզիոլոգիապես թթու ((NH4)2SO4) և կալցիում պարունակող պարարտանյութեր: Հողերի պաշտպանությունը տեխնոգենեզի աղտոտիչ նյութերով (ծանր մետաղներ, նավթ, նավթամթերք, պեստիցիդներ, ռադիոնուկլիդներ և այլն) իրականացվում է երկու ճանապարհով: Առաջինը հողի մեջ աղտոտիչ նյութերի մուտքի կանխարգելումն է տարբեր տեխնիկական և կենսաբանական տեխնոլոգիաների կիրառման միջոցով, երկրորդը՝ այս կամ այն ձևով աղտոտված հողերի մաքրումը, որը կարող է կատարվել հողի վերին՝ աղտոտված շերտը հեռացնելու, աղտոտիչները ջրով լվանալու միջոցով և ֆիտոմելիորացիայով: Նավթամթերքի և պեստիցիդների քայքայման համար օգտագործում են համապատասխան մանրէների խտանյութեր: Որոշ թունավոր տարրերի ատոմների անշարժացման համար օգտագործվում են օրգանական և ֆոսֆորական հանքային պարարտանյութեր, իոնափոխանակիչ խեժեր, բնական հանքային նյութեր (ցեոլիտներ, հրաբխային խարամներ, դացիտային տուֆեր, գորշ ածուխ, թթու հողերում՝ կիր և այլն): Մարդու ճարտարագիտատնտեսական գործունեության ընթացքում լեռնային ապարները, որոնք կազմում են երկրի կեղևի վերին մասը, այս կամ այն չափով ենթարկվում են սեղմման, ընդարձակման, տեղաշարժի, ջրահագեցման, չորացման, վիբրացիայի և այլ ներգործությունների: Ապարների վրա հիմնական անթրոպոգեն ներգործություններն են աբիոտիկ (կառույցների տակ) և դինամիկ (հարվածներ, վիբրացիաներ, պայթեցումներ, տրանսպորտի աշխատանք և այլն) բեռնվածությունները, ջերմային և էլեկտրական ազդեցությունները, որոնք առաջացնում են շրջակա միջավայրի ֆիզիկական աղտոտում: Լեռնային ապարների զանգվածների վրա անթրոպոգեն ներգործու177

թյունները կարող են առաջացնել փլուզումներ, կարստ (ստորգետնյա դատարկ խոռոչների և քարանձավների առաջացում), ջրածածկ, սողանքներ, ռելիեֆի փոփոխություն, բուսածածկի ոչնչացում և այլն: Դրանց արդյունավետ պաշտպանությունն իրականացվում է թեք լանջերի կայուն պահպանության, անտառտնկարկների հիմնադրման, ջրահոսքերի կարգավորման և այլ միջոցառումների կիրառմամբ: Քարոլորտի պաշտպանությունը նախատեսում է պայքար ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական ներգործությունների դեմ: Դրանց աղբյուրները բազմաբնույթ են՝ մթնոլորտային թթվային տեղումներ, փոշի, աղտոտված հոսքաջրեր, գյուղատնտեսական գործունեություն, պարարտանյութերի և թունաքիմիկատների քիմիական ազդեցություններ, լանդշաֆտների խախտումներ օգտակար հանածոների շահագործման ժամանակ և այլն: Քարոլորտին առավել մեծ վնաս են հասցնում արդյունաբերական և կենցաղային թափոնները: Պինդ թափոնների թվին են պատկանում փոշին, խարամը, ապարային լցակույտերը, հանքահարստացման պրոցեսների պոչերը (տեխնոլոգիական հոսքաջրեր), արդյունաբերական և կենցաղային մետաղաջարդոնը, չլուծվող նստվածքները, արտադրական ու կենցաղային աղբը և այլն: Նյութական թափոնների գերակշիռ մասը կազմում են կոշտ կենցաղային և արդյունաբերական թափոնները: Արտադրական նշանակության և գործունեությունից դուրս եկած կենցաղային ապրանքները, ժամկետանց ¹³éݳÉáõó ու մաշվելուց հետո դառնում են առանձնահատուկ թափոններ, որոնց ազդեցությունից քարոլորտի պաշտպանությունն ապահովվում է օրենսդրական և նորմատիվային ակտերով, այլ փաստաթղթերով, որոնցով սահմանվում են պետությունների և թափոն առաջացնող ձեռնարկությունների միջև փոխհարաբերությունները: Շրջակա միջավայրի պահպանությունը թափոններից իր մեջ ներառում է մի շարք սկզբունքներ՝ ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում և թափոնների կրճատում, շրջակա միջավայրի որակի նորմավորման կատարելագործում, թափոնների հետ վարվելու՝ գիտականորեն հիմնավորված կանոնների մշակում, պետական էկոլոգիական փորձաքննության կատարելագործում, կոոպերացիայի համակարգի զարգացում ձեռնարկությունների

միջև, թափոններից նոր արտադրությունների տեխնոլոգիաների մշակում և այլն: Թափոնների տեղավորումը կարող է իրականացվել տեղային և կենտրոնացված ձևերով: Տեղային կամ լոկալ տեղավորումը կատարվում է ձեռնարկության մոտակայքում, որտեղ դրանք առաջանում են, պահեստավորման նպատակով՝ հետագա վերամշակման կամ թաղման համար: Վտանգավոր թափոնների թաղումը մեծ տարածում է գտել: Այդ նպատակով օգտագործվում են չշահագործվող հանքերը, հանքահորերը և այլ ստորգետնյա կառույցներ: Թափոնների կենտրոնացված տեղավորումը վերաբերում է առաջին հերթին կոշտ կենցաղային թափոններին (ԿԿԹ), որոնք բոլոր տեղերից հավաքում են կենտրոնացված տեղամասերում, որտեղից կարող են տեղափոխվել այլ տեղ, կամ վերամշակվել նույն տեղում:

3.10. Անթրոպոգեն ներգործությունները բիոտիկ համակեցությունների վրա և դրանց պաշտպանությունը Առաջին հերթին այդ ազդեցություններն արտացոլվում են անտառի վրա: Անտառագետների միջազգային կոնգրեսում (Հնդկաստան) առաջ էր քաշվել §Անտառը ջուր է, ջուրը՝ բերք, բերքը՝ կյանք¦ կարգախոսը, որը միանգամայն ճիշտ է բացահայտում անտառի էությունը: Ըստ իրենց նշանակության, տեղայնացվածության և իրականացվող ֆունկցիաների՝ բոլոր անտառները բաժանվում են երեք խմբի: Առաջին խմբին են պատկանում այն անտառները, որոնք ունեն բնապահպանական կարևոր նշանակություն (կլիմակարգավորիչ, հողապաշտպան և ջրակարգավորիչ): Այս անտառները խստորեն հսկվում են. թույլատրվում են միայն խնամքի և սանիտարական հատումներ: Նշենք, որ Հայաստանի անտառները հիմնականում պատկանում են առաջին խմբին և ունեն կարևոր էկոլոգիական ու բնապահպանական նշանակություն: Երկրորդ խմբում ընդգրկված են այն անտառները, որոնք ունեն պաշտպանական և սահմանափակ շահագործման նշանակություն: Այդ անտառները տարածված են բնակչության բարձր խտություն ունեցող շրջաններում և տրանսպորտային ուղիների զարգացած ցան179

ցում: Այս անտառների հումքային ռեսուրսներն անբավարար են, այդ պատճառով դրանք օգտագործվում են խիստ ռեժիմով: Երրորդ խումբը շահագործվող անտառներն են (օրինակ՝ Ռուսաստանի տայգայի անտառները), սակայն դրանց օգտագործումը չպետք է հանգեցնի բնական բիոտոպերի (կենսատարածքներ) փոփոխության և բնական էկոլոգիական հավասարակշռության խախտման: Ներկայումս երկրագնդի վրա տեղի ունեցող փոփոխությունները հիմնականում կապված են անտառների գլոբալ դեգրադացման հետ: Մարդու ազդեցությունը բուսական աշխարհի վրա տեղի է ունենում ուղղակի և անուղղակի ճանապարհներով: ՈՒղղակի ազդեցություններից են համատարած անտառահատումը, անտառային հրդեհները, անտառների ոչնչացումն արտադրական կառույցներ (ջրավազաններ, արդյունաբերական համալիրներ և այլն) ստեղծելու նպատակով, տուրիզմի զարգացումը և այլն: Անուղղակի ազդեցություններն են օդի ու ջրի աղտոտումը, պեստիցիդների և հանքային պարարտանյութերի կիրառումը, ինչպես նաև այլ բուսատեսակների կողմից ինտերվենցիան, որը հիմնականում կապված է ինտրոդուկցիայի (ներմուծում) հետ: Անտառները մեծ արագությամբ կրճատվում են (տարեկան 8-11 մլն հա). հատկապես մեծ է կորուստը արևադարձային խոնավ անտառներում: Դրանք երկրագնդի վրա կյանքի ապահովման և էկոլոգիական անվտանգության պահպանման ամենակարևոր երաշխիքներից են: Բավական է նշել, որ թթվածնի կեսից ավելին արտադրվում է անտառների կողմից: Դրանց շատ մեծ վնաս են հասցնում թթվային տեղումները: Անտառահատումների հետևանքով տեղի է ունենում երկրի մակերևույթի ալբեդոյի (լատ. albedo նշանակում է սպիտակություն) փոփոխություն: Այդ ցուցանիշը բնութագրում է Երկրի մակերևույթի ունակությունը՝ անդրադարձնելու արևի ճառագայթները: Ծառերի սաղարթի ընդհանրական ալբեդոն կազմում է 10-15 %, խոտածածկինը՝ 20-25 %, թարմ տեղացած ձյան ալբեդոն՝ մինչև 90 %: Դրա նվազումը մի քանի տոկոսով կարող է առաջացնել կլիմայական լուրջ փոփոխություններ: Մարդու ներգործությունը կենդանական աշխարհի վրա սկսվել է դեռ վաղ ժամանակներից: Ներկայումս կարելի է ընդհանրացնել, որ

կենդանական կենսաբազմազանության վրա մարդու բացասական ազդեցությունները դրսևորվում են հետևյալ ուղղություններով՝ բնակելի միջավայրի խախտում, վերարտադրությունը գերազանցող որս, ինտրոդուկցիա, ուղղակի ոչնչացում սննդի ապահովման նպատակով, պատահական (ոչ դիտավորյալ) ոչնչացում, շրջակա միջավայրի աղտոտում: Բնական էկոհամակարգերն ունեն դիմակայելու ունակություններ ինչպես սովորական բնական գործոնների տատանումների, այնպես էլ անթրոպոգեն ազդեցությունների նկատմամբ: ՈՒստի անհրաժեշտ է հնարավորինս հայտնաբերել միջավայրի վտանգավոր փոփոխությունները և անթրոպոգեն ազդեցությունները՝ բնությունն արդյունավետ պահպանելու համար: Բիոտիկ համակեցությունների տեսակային բազմազանության և պոպուլյացիաների թվաքանակի պահպանման համար իրականացվում են հետևյալ միջոցառումները. - µուսական և կենդանական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում, որը նշանակում է անտառային ռեսուրսների, դեղաբույսերի, որսի համար թույլատրված կենդանիների ու ձկնատեսակների խելացի շահագործում, այլ ոչ թե ոչնչացում, - åայքար անտառային, տափաստանային, տորֆային հրդեհների դեմ, որը ենթադրում է, առաջին հերթին, հրդեհների վտանգների ուսումնասիրում և կանխարգելում: Հրդեհների գլխավոր պատճառը, որպես կանոն, մարդկային գործոնն է: Յուրաքանչյուր մարդ պետք է իմանա և պահպանի բնության մեջ հրդեհային անվտանգության կանոնները: Այդ կանոններին չհետևելու համար մարդը ենթարկվում է վարչական տուգանքի, իսկ անտառին, տափաստանին, տորֆային տարածքին դիտավորյալ վնաս հասցնելը կամ դրանք հրկիզելը համարվում է ծանր հանցագործություն, - ³նտառվերականգնում, որը տեղի է ունենում անտառահատված, հրդեհված (այրված) և այլ տարածքներում: Այն իրականացվում է երկու ճանապարհով. բնական՝ ոչնչացված և դեգրադացված տարածքներում սերմնային ու արմատային մացառների վերականգնումով, ինչպես նաև ծառատնկի և հետագա խնամքի միջոցով,

- Ïլիմայավարժեցում (ակլիմատիզացիա)՝ որևէ տեսակի կանխամտածված ներդրում այն շրջանում, որտեղ նախկինում չի եղել՝ բնական համակեցությունները հարստացնելու և վնասակար տեսակների դեմ պայքարելու համար: Կլիմայավարժեցման պրոցեսը ներառում է երեք փուլ՝ ինտրոդուկցիա (ներմուծում), ադապտացիա (հարմարվողականություն) և բնակեցում (ամրապնդում բիոգեոցենոզում), - µույսերի պաշտպանություն վնասատուներից և հիվանդություններից: Այս ուղղությամբ (ինչպես հրդեհի դեպքում) առավել արդյունավետ են կանխարգելիչ միջոցառումները, վերահսկումը, կարանտինային ծառայությունը և տարբեր անտառտնտեսական միջոցառումները, - ³ռանձին կենդանի օրգանիզմների և դրանց համակեցությունների պահպանում, որը ներառում է Կարմիր գրքում նշված անհետացող, հազվագյուտ, կրճատվող, անորոշ և անդառնալի անհետացող բուսական ու կենդանական տեսակները: Գոյություն ունեն միջազգային, դաշնային, հանրապետական և այլ մասշտաբներով հրատարակված Կարմիր գրքեր: 1996 թվին լույս տեսավ Միջազգային կարմիր գրքի նոր հրատարակությունը, որի մեջ ներառված է 5205 կենդանատեսակ, որոնք գտնվում են սպառնալի վիճակում, դրանցից՝ 1096 կաթնասուններ, 1107 թռչուններ, 253 սողուններ, 124 երկկենցաղներ, 734 ձկներ, 1891 անողնաշարավորներ (թիթեռներ, բզեզներ, իշամեղուներ և այլն): Միջազգային կարմիր գրքում բույսերը և կենդանիները առանձնացված են §Բնական ռեսուրսների և բնության պահպանության միջազգային միության (ՄՍՈՊ)¦ կողմից մշակված դասակարգմանը համապատասխան. 1. Ex - ըստ երևույթին անհետացել է: 2. E - անհետացման վտանգի տակ է: Տեսակի փրկությունն անհնար է՝ առանց պահպանման մասնագիտական միջոցառումների կիրառման: 3. V - թվաքանակը կրճատվում է: Սակայն տեսակը դեռևս հանդիպում է այնպիսի քանակներով, որը բավարար է գոյատևման համար: 4. R - հազվագյուտ: Գոյության ուղղակի սպառնալիքը բացակայում է, բայց անբարենպաստ պայմանների դեպքում աննշան թվա182

քանակի պատճառով հնարավոր է դրա հետագա կրճատում, հետագայում՝ անհետացման սպառնալիք: 5. Վերականգնված տեսակներ: Նախկինում դասվում էին E, V և R կատեգորիաներին, հիմա պահպանության և շահագործման միջոցառումների շնորհիվ վերականգնվել են: Մշտական վերահսկման կարիք ունեն: Բիոտիկ համակեցությունների, ինչպես նաև բոլոր բնական էկոհամակարգերի պահպանության առավել արդյունավետ ձևերը հատուկ պահպանվող բնական տարածքներն են: Հատուկ պահպանվող բնական տարածքները ցամաքի կամ ջրային մակերևույթի տեղամասեր են, որոնք բնապահպանական և այլ նշանակության նպատակով ամբողջապես կամ մասնակիորեն հանված են տնտեսական օգտագործումից, և որոնց համար սահմանված է պահպանության հատուկ ռեժիմ: Գրեթե բոլոր երկրներում առանձնացված են հետևյալ հատուկ պահպանվող բնական տարածքները, որոնք ըստ նշանակության տարբեր են. 1. Պետական արգելոցներ, այդ թվում՝ կենսոլորտային: 2. Ազգային պարկեր: 3. Բնական պարկեր: 4. Պետական արգելավայրեր: 5. Բնության հուշարձաններ: 6. Դենդրոլոգիական պարկեր և բուսաբանական այգիներ: Պետական արգելոցներն այն տեղամասերն են, որոնք ամբողջապես հանված են տնտեսական օգտագործումից՝ բնական համալիրը պահպանելու նպատակով: Դրանց հիմքում ընկած են հետևյալ հիմնական սկզբունքները. - բոլոր պայմանների ապահովում՝ արգելոցում ապրող բոլոր տեսակի բույսերի ու կենդանիների պահպանության և զարգացման համար, - բնական էկոհամակարգերի պահպանության ճանապարհով լանդշաֆտների էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանում, - բնական էկոհամակարգերի էվոլյուցիայի ուսումնասիրության հնարավորություն,

- էկոհամակարգերի տարածման աշխարհագրական բոլոր լայնությունների և բարձրությունների արտացոլում: Արգելոցներում արգելված է մարդու ցանկացած գործունեություն՝ բացի գիտական հետազոտություններից: Կենսոլորտային արգելոցները մտնում են մի շարք պետական բնական արգելոցների կազմի մեջ և օգտագործվում են որպես ֆոնային արգելոցաէտալոնային օբյեկտներ՝ կենսոլորտային պրոցեսներն ուսումնասիրելու ժամանակ: Ներկայումս աշխարհում ստեղծված է ավելի քան 300 կենսոլորտային արգելոցների միասնական գլոբալ ցանց (Ռուսաստանում՝ 11), որոնք աշխատում են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից համաձայնեցված ծրագրով և կատարում են բնական միջավայրի փոփոխության մշտական դիտարկումներ՝ կապված անթրոպոգեն գործունեության հետ: Ազգային պարկերը բնական էկոհամակարգերի պահպանության և օգտագործման նոր ձևերից են: Ազգային պարկերը համեմատաբար ընդարձակ բնական ցամաքային և ջրային տարածքներ են, որոնց ստեղծումն ունի երեք հիմնական նպատակ՝ էկոլոգիական (էկոլոգիական հաշվեկշռի և էկոհամակարգերի պահպանում), ռեկրեացիոն (կարգավորվող տուրիզմ և մարդկանց հանգիստ) և գիտահետազոտական: Ազգային պարկում կան նաև տնտեսական օգտագործման գոտիներ: Բնական պարկերն այն տարածքներն են, որոնք տարբերվում են հատուկ էկոլոգիական և գեղագիտական արժեքով, համեմատաբար փափուկ պահպանության ռեժիմով, և գերազանցապես օգտագործվում են մարդկանց հանգստի համար: Բնական պարկերը ՊՈԱԿներ են (պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն), ֆինանսավորվում են պետական բյուջեի հաշվին: Ըստ կառուցվածքի դրանք ավելի պարզ են, քան ազգային պարկերը: Օրինակ՝ Ռուսաստանում ամենախոշոր բնական պարկը մերձմոսկովյան §Ռուսական անտառն¦ է: Արգելավայրերն այն տարածքներն են, որոնք ստեղծվում են որոշակի ժամանակով (շատ դեպքերում մշտական) բնական համալիրների և դրանց բաղադրիչների, ինչպես նաև էկոլոգիական հաշվեկշռի պահպանման ու վերականգնման համար: Արգելավայրերում պահ184

պանվում և վերականգնվում են կենդանիների ու բույսերի մեկ կամ մի քանի տեսակների պոպուլյացիաների խտությունները, ինչպես նաև բնական լանդշաֆտները, ջրային օբյեկտները և այլն: Գոյություն ունեն լանդշաֆտային, անտառային, ձկնաբուծական, թռչնաբուծական և այլ տիպի արգելավայրեր: Բնական լանդշաֆտի բուսական ու կենդանական պոպուլյացիաների խտությունը վերականգնելուց հետո արգելավայրը շարունակում է պահպանել իր կարգավիճակը կամ դադարում է գործել որպես այդպիսին: Բնության հուշարձանները եզակի, չվերարտադրվող բնական օբյեկտներ են, որոնք ունեն գիտական, էկոլոգիական, մշակութային, գեղագիտական արժեքներ: Դրանցից են քարանձավները, ոչ մեծ բնակավայրերը (գետ, ճահիճ, ժայռ և այլն), դարավոր ծառերը, ժայռերը, ջրվեժները և այլն: Բնական հուշարձաններն ունեն մի կարևոր առանձնահատկություն. եթե դրանք ոչնչանում են, ապա այլևս չեն վերականգնվում: Դենդրոլոգիական պարկերը և բուսաբանական այգիները բնապահպանական կազմակերպություններ են, որոնց խնդիրն է ծառաթփատեսակների հավաքածուների ստեղծումը՝ բուսական աշխարհի բազմազանությունը պահպանելու և գիտաուսումնական գործունեություն ծավալելու նպատակով: Այստեղ իրականացվում է նաև բույսերի կլիմայավարժեցում և ինտրոդուկցիա:

3.11. Էկոլոգիական անվտանգությունը և բնական համակարգերի կայունությունը Բնական համակարգերի կայունությունը հաստատվել է միլիոնավոր տարիների ընթացքում՝ բնական գործոնների ազդեցությամբ: Կենդանի օրգանիզմների մոտ կայունությունն ամրապնդվել է ժառանգականության, փոփոխականության և բնական ընտրության անմիջական գործընթացներում, որոնք էլ ապահովել են կենսահամակարգերի էկոլոգիական անվտանգությունը և վերարտադրությունը: Կայունությունը հիմնվում է համակարգի կառուցվածքի և ֆունկցիայի ներդաշնակության վրա: Կայունության կառուցվածքային տարրերն են ռելիեֆը (երկրաբանական հիմքը), անտառթփուտները, բնական մարգագետինները, ջրային օբյեկտները, կենսաբազմազանությունը: Որքան

բարդ, խայտաբղետ և կտրտված է ռելիեֆը, շատ են անտառթփուտներն ու ջրային օբյեկտները, բնական մարգագետինները, բույսերի ու կենդանիների տեսակները, այնքան համակարգը կայուն է: Այս տեսանկյունից տափաստանային հարթության կառուցվածքային տարրերը լեռնային ռելիեֆի համեմատ շատ աղքատ ու անկայուն են: Բնական համակարգի ֆունկցիաներն են էներգիայի հոսքը և դրա որակը, նյութերի շրջանառությունը: Երկրագնդի վրա ամենաորակյալ էներգիան արևային էներգիան է, որը պետք է վերափոխվի օրգանական նյութի, այսինքն՝ պետք է ստեղծվի առաջնային կենսաբանական արտադրանք: Օրինակ՝ անապատներում արևային էներգիան չափազանց շատ է, բայց այն չի վերածվում առաջնային կենսաբանական արտադրանքի և չի նպաստում նյութերի շրջանառության ինտենսիվացմանը, ինչպես, օրինակ, արևադարձային և մերձարևադարձային անտառներում է: Այս տեսակետից կարևոր ազդեցություն ունեն աշխարհագրական լայնությունները, ուղղաձիգ գոտիականությունը և հեռավորությունն օվկիանոսից, որոնք լրացնում են կայունության կառուցվածքային տարրերը և ընդարձակում էկոլոգիական անվտանգության սահմանները: Էկոլոգիայում կայունությունը վերաբերում է տեսակին, համակեցությանը, լանդշաֆտին, էկոհամակարգին, կենսոլորտին և այլն: Ընդհանուր առմամբ կայունությունը համակարգի ունակությունն է պահպանել իր հատկություններն արտաքին ազդեցությունների ժամանակ: Տարբերում են ռեզիստենտ և առաձգական կայունություններ: Ռեզիստենտ (հարմարվողական) կայունության դեպքում համակարգը, դիմադրելով արտաքին ազդակներին, աշխատում է պահպանել իր կառուցվածքն ու ֆունկցիան, երկրորդի դեպքում դա համակարգի ունակությունն է վերականգնել խանգարված վիճակը: Աշխարհագրական հետազոտություններում հաճախ օգտվում են երկրահամակարգի կայունություն հասկացությունից: §Երկրահամակարգ¦ տերմինն առաջին անգամ գիտության մեջ է մտցվել Սոչավայի (1963 թ.) կողմից. դա կառուցվածքային միավոր է, որն իր մեջ ներառում է երկրամորֆոլոգիական, կլիմայական, հիդրոլոգիական և այլ պարամետրեր Երկրի մակերևույթի այս կամ այն հատվածում: Երկրահամակարգերն օժտված են երկրաքիմիական (աղ186

տոտիչ նյութերից ինքնամաքրման հատկությունը), կենսաբանական (բուսականության ինքնավերականգնման հատկությունը), ֆիզիկական (հակաէրոզիոն լիթոգեն հատկությունը) կայունություններով: Կենսոլորտի վրա աղտոտիչ նյութերի ազդեցության վերլուծության ժամանակ հատուկ նշանակություն է ձեռք բերում բիոգեոցենոզների կայունությունը, այսինքն՝ իրենց կառուցվածքի և ֆունկցիայի պահպանումը: Էկոհամակարգերի կայունության գնահատման ժամանակ հատուկ նշանակություն ունի հողերի կայունությունը քիմիական աղտոտման նկատմամբ, որովհետև հողերը ոչ միայն կատարում են ջրերի և մթնոլորտի պաշտպանական ֆունկցիա, այլև հետագայում հենց հողերից կարող են աղտոտիչներն անցնել ջրային օբյեկտների և մթնոլորտի մեջ՝ աղտոտելով դրանք: Կայունության մասին պատկերացումների հիման վրա ձևավորվել է §բնական համակարգերի կայուն վիճակ¦ հասկացությունը: Կայուն է համակարգի այն վիճակը, որին կարողանում է վերադառնալ անհրաժեշտորեն և պատահականորեն գործող արտաքին ուժերի կողմից ապակայունանալուց հետո: Բնական պայմաններում կայունության վերականգնումը տեղի է ունենում համակարգի ինքնակարգավորման մեխանիզմի հաշվին: Սակայն անթրոպոգեն ազդեցությունների ժամանակ, որոնք գրեթե մշտական բնույթ ունեն, բնական համակարգերն անցնում են անկայուն վիճակի: Ի տարբերություն կայունության՝ բնական համակարգերի փոփոխականությունը դիտարկվում է որպես արտաքին և ներքին ուժերի ազդեցությամբ մի վիճակից մեկ այլ վիճակին անցնելու ունակություն: Ըստ բնական համակարգերում տեղի ունեցող փոխարկումների խորության՝ տարբերում են ֆունկցիաների, դինամիկ և զարգացման կամ էվոլյուցիոն փոփոխություններ: Ֆունկցիաների կատարման փոփոխությունները համակարգում տեղի ունեցող նյութերի և էներգիայի փոխանցման ու փոխարկումների ամբողջությունն է, որը պահպանվում է որոշակի վիճակում: Այդ ընթացքում բնական բաղադրիչներում տեղի են ունենում ոչ մեծ քանակական փոփոխություններ, որոնք կապված են օրվա, սեզոնային, տարեկան, ցիկլային, փուլային և ժամանակային երևույթների հետ: Դինամիկ փոփոխությունները բնական համակարգի ուղղորդված փոփոխություններն են, որոնք տեղի են ունենում դրա կա187

ռուցվածքի շրջանակներում և դառնալի բնույթ ունեն (օրինակ՝ էկոհամակարգերի սուկցեսիաները): Դինամիկայի պրոցեսում դիտվում են ավելի խորքային փոփոխություններ՝ քան ֆունկցիաների կատարման ժամանակ, սակայն դրանք չեն առաջացնում կառուցվածքի որակական փոփոխություն, այլ միայն նախապատրաստում են դրան: Զարգացումը (էվոլյուցիա) բնական համակարգի անդառնալի ուղղորդված փոփոխությունն է, որը հանգեցնում է կառուցվածքի արմատական փոփոխության: Բնական պայմաններում համակարգի կառուցվածքի փոփոխությունը տեղի է ունենում աստիճանաբար (օրինակ՝ լճերի մացառապատումը, անտառային բիոգեոցենոզների ճահճացումը և այլն), սակայն ինտենսիվ անթրոպոգեն ազդեցության դեպքում դա կարող է արագանալ և առաջացնել ելակետային լանդշաֆտի լրիվ դեգրադացիա: Ինքնակարգավորման և ինքնակազմակերպման շնորհիվ բնական համակարգերը կարող են պահպանել էկոլոգիական հավասարակշռություն՝ նյութերի և էներգիայի մուտքի ու ելքի հաշվեկշռված հարաբերակցություն: Այդ դեպքում արտաքին ազդեցությունների հետ կապված խախտումները փոխհատուցվում են ինքնակարգավորման և ինքնակազմակերպման միջոցով: Բնական համակարգերի վերոնշյալ հատկությունները որոշում են դրանց օգտագործումը մարդու տնտեսական գործունեության մեջ: Այդ կապակցությամբ առաջ են եկել լանդշաֆտների ու էկոհամակարգերի սոցիալ-տնտեսական ֆունկցիաների մասին պատկերացումները, որը մարդու նյութական, էկոլոգիական և այլ պահանջների բավարարումն է՝ հասարակության և բնության փոխազդեցության պրոցեսում: Այս տեսակետից բնական համակարգերը բազմաֆունկցիոնալ են և կարող են միաժամանակ իրականացնել մի շարք ֆունկցիաներ: Եվ քանի որ հասարակության պահանջները միշտ փոխվում են, ապա բնական համակարգերի ֆունկցիաները նույնպես փոխվում են:

ԳԼՈՒԽ 4. ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԱՂՏՈՏԻՉՆԵՐԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՎՏԱՆԳՆԵՐԸ

4.1. Ազոտի, ֆոսֆորի և ծծմբի միացությունները Հինգերորդ և վեցերորդ խմբի տարրերը կարևոր դեր են խաղում հողի քիմիական և կենսաքիմիական պրոցեսներում: Ազոտը և ծծումբը սպիտակուցների սինթեզի անհրաժեշտ տարրեր են, ֆոսֆորը կարևոր դեր է խաղում բջջի էներգետիկ պրոցեսներում: Ազոտը, ֆոսֆորը և ծծումբը տիպիկ կենսածին տարրեր են և մասնակցում են օրգանական նյութերի առաջացման պրոցեսներին: Կենդանի օրգանիզմներում պարունակվում է 0,3 % ազոտ, 0,07 % ֆոսֆոր և 0,05% ծծումբ, բուսական մոխրի մեջ` 7 % ֆոսֆոր և 5 % ծծումբ: Ազոտը հիմնականում կուտակվում է կենդանի օրգանիզմներում և հողերում, բայց ոչ նստվածքային ու ժայթքող ապարներում, քանի որ ազոտի միացությունները կենդանի օրգանիզմից դուրս անկայուն են, ազատ քայքայվում, հանքայնացվում և տեղաշարժվում են կենսոլորտում: Հողերում ազոտը կապված է կենդանի նյութի և հումուսի հետ: Ֆոսֆորը և ծծումբը առաջացնում են դժվարալույծ միացություններ, այդ թվում՝ գիպս, ֆոսֆորիտներ, կարող են կուտակվել ոչ միայն հողի շերտերում, այլև նստվածքային ապարներում: Ազոտը, ֆոսֆորը և ծծումբը համարվում են բնորոշ ոչ մետաղներ և ունեն վալենտական էլեկտրոնների մեծ թիվ: Դրանց երկրաքիմիական ընդհանրությունն այն է, որ այդ տարրերի տեղաշարժը և կուտակումը, շարժունակությունը և ռեակցիաներին մասնակցելու ունակությունը կախված է օրգանական նյութերի, օքսիդավերականգնման և թթվահիմնային բաղադրիչների մասնակցությունից: Ազոտը և ծծումբը ցուցաբերում են փոփոխական վալենտականություն և կարող են հանդես գալ օքսիդացման տարբեր աստիճաններով, որը հնարավորություն է տալիս ռեակցիաների մեջ մտնել թե որպես էլեկտրոնների դոնորներ, թե որպես ակցեպտորներ: Ազոտի միացությունները: Մոլորակի ազոտի հիմնական պաշարը գտնվում է մթնոլորտում (5,2•1015 տ), որից ազոտը կազմում է

3,8•1015 տ: Երկրակեղևի նստվածքային ապարներում կենսաբանական գործոնների ազդեցությամբ կուտակվել է 6•1014 տ ազոտ, իսկ Համաշխարհային օվկիանոսում` մինչև 6•1013 տ (Садовникова Л.К. и др., 2006): Հողում ազոտի գլխավոր աղբյուրը հումուսն է, և բույսերի կողմից այն կարող է յուրացվել միայն մի շարք բարդ ու երկարատև միկրոկենսաբանական փոխարկումներից հետո: Կենսոլորտի գործընթացներին ազոտը մասնակցում է գազերի (N2, NH3, NO, NO2), ազոտային և ազոտական թթուների (նիտրատներ և նիտրիտներ), ամոնիումի աղերի ձևով, ինչպես նաև մտնում է տարբեր օրգանական միացությունների կազմի մեջ: Ի տարբերություն մյուս կենսածին տարրերի՝ ազոտի աղբյուրը մթնոլորտն է, իսկ դրա փոխակերպումը և տեղաշարժը էկոհամակարգերում պայմանավորված է բացառապես ջրի և բիոտիկ պրոցեսների շրջապտույտով: Ազոտը հողի մեջ է անցնում մթնոլորտային տեղումների հետ՝ NH3-ի և NO3-ի ձևով: Հողում ազոտի կուտակման մյուս բնական աղբյուրն ազատ ապրող միկրոօրգանիզմների և պալարաբակտերիաների միջոցով տեղի ունեցող N2-ի ազոտֆիքսացիան է, ինչպես նաև բուսական և կենդանական մնացորդների քայքայումը: Կենսոլորտում ազոտի միացությունների ավելացման էական աղբյուր են դառնում հանքային պարարտանյութերի և մեծ քանակությամբ արդյունաբերական թափոնների տեխնածին մուտքերը: Բիոցենոզներում ազոտի հաշվեկշիռը պայմանավորող կարևորագույն պրոցեսներն են ամոնիֆիկացիան, նիտրիֆիկացիան և դենիտրիֆիկացիան, որոնց համալիր փոխկապվածությունը պատկերված է նկար 4.1-ում:

Նկ. 4.1. Ազոտի շրջապտույտը բիոգեոցենոզներում (Садовникова Л.К. и др., 2006):

Ամոնիֆիկացիան օրգանական նյութերի քայքայման պրոցես է, որին մասնակցում են յուրահատուկ ամոնիֆիկացնող միկրոօրգանիզմները, և որոնց միջոցով օրգանական ազոտը վերածվում է NH3-ի կամ NH4+-ի: Այդ միկրոօրգանիզմները կոչվում են ամոնիֆիկատորներ, որոնք պրոտեոլիտիկ հզոր ֆերմենտների օգնությամբ նախ հիդրոլիզում են սպիտակուցները` առաջացնելով ամինաթթուներ, այնուհետև դրանք դեզամինացվում են, և առաջանում է NH3: Հողում ամոնիֆիկացիան իրականացվում է աերոբ և անաերոբ միկրոօրգանիզմների` բակտերիաների, ակտինոմիցետների և բորբոսասնկերի կողմից հետևյալ սխեմայով. սպիտակուց  հումինային նյութեր  ամինաթթուներ, ամիդներ  NH3: Նիտրիֆիկացիան հողում ամոնիֆիկացիայի ժամանակ առաջացած ամոնիակի հետագա օքսիդացումն է աերոբ պայմաններում: Ամոնիակային աղերի օքսիդացումը մինչև նիտրատներ կոչվում է նիտրիֆիկացիա: Այս պրոցեսը կատարվում է երկու փուլով. 1. Ամոնիակն օքսիդանում է մինչև ազոտային թթվի առաջացումը. 2NH3 + 3O2 = 2HNO2 + 2H2O + 273 կՋոուլ կամ NH3  NH2OH  HO – N = N – OH  HO – N = O: հիդրօքսիլամին հիպոնիտրիտ ազոտային թթու Այս պրոցեսներին մասնակցում են Nitrosomonas խմբի բակտերիաները: 2. Ազոտային թթուն օքսիդանում է մինչև ազոտական թթվի առաջացումը. 2HNO2+O2=2HNO3+70 կՋոուլ, որին մասնակցում են Nitrobacter խմբի բակտերիաները: Առաջացած ազոտական թթուն չեզոքանում է կալցիումի կամ մագնեզիումի բիկարբոնատի կողմից, ինչպես նաև հողի կլանող կոմպլեքսի հիմքերի կողմից.

2H2O 2HNO3 + Ca(HCO3)2 = Ca(NO3)2 + 2H2CO3

2CO2

Դենիտրիֆիկացիան նիտրատային ազոտի վերականգնման պրոցեսն է մինչև գազային ձևերի (NO, N2O, N2), որի արդյունքում տեղի է ունենում հողի ազոտի կորուստ: Դա խիստ անցանկալի երևույթ է գյուղատնտեսական արտադրության համար և ընթանում է դենիտրիֆիկացնող տարբեր բակտերիաների (Pseudomonas, Micrococcus, Denitrificans և այլն) օգնությամբ: HNO3  HNO2  H2N2O2 N2O  N2 կամ հիպոնիտրիտ NO3  NO2-  NO  N2O  N2 Բոլոր տիպի հողերից միջին հաշվով օրական արտանետվում է 2-5 մգ/մ2 N2O: Ազոտի տեխնածին արտանետումը մթնոլորտ հիմնականում տեղի է ունենում NO-ի և NO2-ի ձևով, որոնց քանակը տարեկան հասնում է մինչև մի քանի տասնյակ միլիոն տոննա: Ազոտի օքսիդները մասնակցում են ֆոտոքիմիական ռեակցիաներին, առաջացնում են ազոտական թթու և նպաստում օզոնի քայքայմանը. O3 +   O + O2 O + NO2  NO + O2 NO + O3  NO2 + O2 2O3  3O2 Չնայած կենսաբանական ճանապարհով ավելի շատ ազոտ է կապվում NH3, NO3-, NH4+ միացությունների ձևով (215 մլն տ), քան տեխնածին ճանապարհով (95 մլն տ), սակայն բնության համար այդ ավելցուկը խիստ վտանգավոր է դարձել: Նիտրատները, նիտրիտները, NH4+-ը, նիտրոզոամինները և նիտրոզոամիդները մեծ վտանգ են ներկայացնում մակերեսային ջրերի, բիոտի, այդ թվում նաև մարդու համար: Նիտրատների ՍԹԽ-ի օրական նորման մարդու համար կազմում է 300-500 մգ: Ազոտի օքսիդները մթնոլորտն աղտոտող ամենավտանգավոր նյութերից են: Ազոտի օքսիդների արտանետման հիմնական աղբյուրներն են ազոտական պարարտանյութերի, ազոտական թթվի, անիլինային ներկանյութերի, վիսկոզային մետաքսաթելերի, նիտրոմիացությունների, ցելյուլոիդի արտադրության ձեռնարկությունները: Մթնոլորտ ար-

տանետվող ազոտի օքսիդների քանակը տարեկան կազմում է մի քանի տասնյակ միլիոն տոննա: Ազոտի օքսիդները բավական թունավոր գազեր են և ծխամշուշի (սմոգի) առաջացման ժամանակ մասնակցում են քիմիական ռեակցիաներին: Ծծմբի դիօքսիդի նման ազոտի օքսիդները ևս նպաստում են թթվային անձրևների առաջացմանը (ազոտական և ազոտային թթուների տեսքով): Ազոտի ավելցուկային քանակները բույսերի մեջ խախտում են հանքային տարրերի հավասարակշռությունը, բարձրացնում նիտրատների և նիտրիտների պարունակությունը բուսական և կենդանական ծագում ունեցող սննդամթերքում: Ազոտի օքսիդների հիմնական զանգվածն առաջանում է բոլոր տեսակի հանածո վառելանյութերի այրման ժամանակ՝ բարձր ջերմաստիճանում ազոտի օքսիդացման արդյունքում: Վառարաններից հեռացող ծխագազերի մեջ ազոտի օքսիդների պարունակությունը հասնում է մինչև 1 գ/մ3 (վերահաշվարկված NO2-ի հաշվով): Ազոտի օքսիդների առաջացման աղբյուրներ են նաև ներքին այրման շարժիչները և տեխնոլոգիական բազմաթիվ գործընթացներ: Ֆոսֆորի միացությունները: Ֆոսֆորը կարևորագույն կենսածին տարրերից մեկն է: Կենսոլորտում դրա էլեկտրոնային կառուցվածքն ապահովում է սպիտակուցային մոլեկուլների հետ (պրոտեին, ադենոզինեռֆոսֆատ) քիմիական կապերի արագ կազմավորում և քայքայում: Այն հանգուցային տեղ է գրավում ԴՆԹ-ի կառուցվածքում, ակտիվորեն մասնակցում է սպիտակուցների սինթեզին և նյութափոխանակությանը, որոշում է բջջի էներգետիկ տեղաշարժը և փոխանակությունը: Ֆոսֆորի միացությունների համար առավել բնութագրական են օքսիդացման հետևյալ աստիճանները. -3(ֆոսֆին PH3), +3(PCl3), +5(H3PO4): Ֆոսֆորի միջին պարունակությունը երկրի կեղևում 0,093 % է, ընդ որում՝ դրա ջրային և օդային տեղաշարժը հարաբերականորեն մեծ չէ: Բնության մեջ ֆոսֆորական միացություններից առավել տարածված են օրթոֆոսֆորական թթվի ածանցյալները` օրթոֆոսֆատները, որոնց 95 %-ը կալցիումի ֆոսֆատներն են. ֆտորապատիտ՝ Ca10(PO4)6F2, կալցիհիդրոֆոսֆատ՝ CaHPO4, տրիկալցիֆոս-

ֆատ՝ -Ca3(PO4)2, հիդրօքսիլապատիտ՝ Ca10(PO4)6(OH)2, քլորապատիտ՝ Ca10(PO4)6Cl2 և այլն: Ֆոսֆորի բնական աղբյուրներից են մագմատիկ ապարները (գաբրո, անդեզիտներ, սիենիտներ), որոնց հողմահարումից ֆոսֆորն անցնում է կենսոլորտի մեջ, և նստվածքային ապարները (ապատիտ, վիվիանիտ, վեվելիտ): Բացի դրանցից՝ ֆոսֆորը կենսոլորտի մեջ է անցնում նաև տիեզերական փոշուց և մետեորիտներից: Այդ կարևոր կենսածին տարրի շրջապտույտը կենսոլորտում պատկերված է նկար 4.2-ում: Ֆոսֆորի միացություններով կենսոլորտի աղտոտումը հիմնականում տեղի է ունենում տեխնածին ուղիներով: Այդ միացությունները բավական մեծ քանակություններով թափանցում են լվացանյութերի կազմի մեջ, որոնք հետագայում անցնում են կոյուղաջրերի մեջ: Լվացքի փոշիները պարունակում են 10-12 % կալիումի պիրոֆոսֆատ կամ մինչև 40-50 % նատրիումի տրիպոլիֆոսֆատ: Ֆոսֆորը մտնում է նաև ինսեկտիցիդների, օրինակ՝ քլորոֆոսի կազմի մեջ.

CCl3

OH

O

CH

P

O

CH3

O

CH3

քլորոֆոս Արդյունաբերական և կենցաղային հոսքաջրերի հետ տեխնածին ֆոսֆորական միացությունները կարող են մտնել նաև հողերի և հողագրունտային ջրերի մեջ: Կենսոլորտում ֆոսֆորի կուտակման և տեղաշարժի հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ կենսաբանական շրջանառության պրոցեսից գործնականում բացակայում են քիմիական այդ տարրի գազային միացությունները: Ջրերի աղտոտումը HPO42-, H2PO4-, PO43- իոններով հանգեցնում է ակտիվ էվտրոֆացման: Հատկապես վտանգավոր է ֆոսֆորական միացություններով ընդերքի ջրերի աղտոտումը, որոնց ինքնամաքրումը շատ երկար է տևում:

ýáëý³ï-ÇáÝÝ»ñ

Նկ. 4.2. Ֆոսֆորի շրջապտույտը (Арустамов Э.А., 2004):

ÝáõÏÉ»ÇݳÃÃáõÝ»ñ,

Ֆոսֆորի կենսոլորտային հաշվեկշռում էական մաս է կազմում անթրոպոգեն մուտքը: Կենսոլորտի ֆոսֆատացմանը նպաստում են էրոզիոն պրոցեսները, շրջակա միջավայրի քիմիական աղտոտումը, պարարտանյութերի օգտագործումը: Հողերում ֆոսֆորական բոլոր միացությունները դժվար են տեղաշարժվում և յուրացվում բույսերի կողմից, սակայն միկորիզային սիմբիոզը (սունկ-բույսերի արմատներ) չափազանց մեծ դեր է խաղում յուրացման պրոցեսը ակտիվացնելու գործում: Բույսերի կողմից ֆոսֆորի ակտիվ յուրացումն առաջին հերթին նպաստում է հողային միջավայրում և հարակից ջրերում ֆոսֆորային աղտոտման թուլացմանը: Ծծմբի միացությունները: Ծծումբը որպես կենսածին տարր շատ կարևոր է բույսերի և կենդանիների համար: Երկրագնդի հողմահարման (հիպերգենեզի) գոտում ծծումբը դրսևորում է օքսիդացման իր բոլոր աստիճանները` -2, +4, +6, որոնցից առավել բնորոշ են -2 և +6-ը: Դա հնարավորություն է տալիս ծծմբին մտնել օքսիդավերականգնման ռեակցիաների մեջ և մասնակցել նյութերի տեղաշարժի պրոցեսներին: Կենսոլորտում շրջանառվող ծծմբի հիմնական աղբյուրները սուլֆատներն ու սուլֆիդներն են: Ծծմբի երկօքսիդը (SO2) կազմում է ծծմբային միացությունների տեխնածին արտանետումների 95 %-ը, որի 96 %-ը՝ հյուսիսային կիսագնդի երկրներում: ԱՄՆ-ի Մասաչուսեթսի համալսարանի փորձագետները գտնում են, որ SO2-ի անթրոպոգեն արտանետումը մոտակա տարիներին կարող է հասնել մինչև 275 մլն տոննա, որը համեմատելի է բնական ճանապարհով տեղի ունեցող արտանետումների հետ: Ծծմբային անհիդրիդն (SO2) առաջանում է ծծումբ պարունակող վառելանյութի այրման կամ ծծմբային հանքաքարի վերամշակման ժամանակ (տարեկան արտանետվում է 190 մլն տոննա): Ծծմբի միացությունների մի մասն առաջանում է հանքաքարերի լցակույտերի մեջ պարունակվող օրգանական մնացորդների այրումից: Մթնոլորտ արտանետվող ծծմբային գազի համաշխարհային ծավալի 65 %-ը կազմում են ԱՄՆ-ի ձեռնարկությունների արտանետումները: Ծծմբի երկօքսիդը թունավոր է. այն գրգռում է աչքերի և շնչառական ուղիների լորձաթաղանթը, նույնիսկ շատ փոքր քանակներով տևական ներշնչման դեպքում առաջանում են թոքերի խրոնիկ հիվան197

դություններ: Օդի մեջ SO2-ը օքսիդանում է մինչև SO3 գազը (2SO2 + O2 = 2SO3), որը, միանալով մթնոլորտի ջրին, առաջացնում է ծծմբական թթու՝ H2SO4 (SO3 + H2O = H2SO4), որը թթվային անձրևների տեսքով թափվում է երկրի մակերևույթին` մեծ վնաս հասցնելով բուսականությանը, հատկապես ասեղնատերև անտառներին, բարձրացնում է հողերի ու ջրերի թթվությունը, արագացնում մետաղների կոռոզիան, քայքայում շենքերի կառուցվածքային տարրերը: Մթնոլորտ արտանետվող ծծմբային գազի ընդամենը 30 %-ն է օգտագործվում ծծմբական թթվի արտադրության մեջ: Ծծմբական անհիդրիդը (SO3) առաջանում է SO2-ի օքսիդացման ժամանակ: Օքսիդացման ռեակցիայից և ջրի մասնիկների հետ միանալուց հետո առաջանում է աերոզոլ, որը նույն կերպ է ազդում մարդու վրա, ինչպես SO2-ը: SO3-ի առաջացման օջախից մինչև 11 կմ հեռավորության վրա գտնվող բույսերի տերևաթիթեղները պատվում են նեկրոզային բծերով: Սև և գունավոր մետալուրգիայի ձեռնարկությունների և ՋԷԿ-երի կողմից տարեկան մթնոլորտ է արտանետվում տասնյակ միլիոնավոր տոննա ծծմբական անհիդրիդ: Ծծմբաջրածինը (H2S) և ծծմբածխածինը (CS2) մթնոլորտ են թափանցում առանձին կամ ծծմբի այլ միացությունների հետ միասին: Արտանետման հիմնական աղբյուրներն են արհեստական թելերի արտադրության, շաքարի, կոքսաքիմիական, նավթավերամշակման, ինչպես նաև նավթարդյունահանման ձեռնարկությունները: Մթնոլորտում փոխազդելով այլ աղտոտիչների հետ՝ դրանք ենթարկվում են դանդաղ օքսիդացման` մինչև ծծմբական անհիդրիդ (նկ. 4.3): Հողերում ծծումբը ներկայանում է օրգանական և անօրգանական միացություններով, որոնց հարաբերակցությունը կախված է հողի տիպից և գենետիկական հորիզոնի խորությունից: Բույսերի համար առավել մատչելի սուլֆատային ձևը կազմում է ծծմբի ընդհանուր պարունակության 10-25 %-ը: Հողի մեջ ծծումբը հիմնականում մուտք է գործում փոշու և §թթու անձրևների¦ միջոցով, ընդորում՝ փոշու միջոցով մուտքը տասնյակ անգամ գերազանցում է մյուսներին:

Նկ. 4.3. Ծծմբի փոխարկումը և տեղաշարժը հողում (Садовникова Л.К. и др., 2006): Հողից ծծմբի կորուստները տեղի են ունենում սուլֆատների միկրոկենսաբանական վերականգնման արդյունքում` մինչև ցնդող գազային H2S և CS2 միացություններ: Ծծմբի վերականգնված միացությունների օքսիդացման ռեակցիաները հողերում տեղի են ունենում շատ արագ, մթնոլորտային օդի պայմաններում: Սուլֆիդները և տարրական ծծումբն աստիճանաբար օքսիդանում են օդի թթվածնի կողմից: Այդ ռեակցիաները տեղի են ունենում փուլերով, որոնց վերջնական արդյունքը ծծմբական թթուն է կամ սուլֆատները. S0



S2O32-  թիոսուլֆատ

S4O62-  տետրաթիոնիտ

SO32-  սուլֆիտ

SO42սուլֆատ

2FeS2+2H2O+7O2  2FeSO4+2H2SO4 4FeSO4+O+2H2SO4  2Fe2(SO4)3+2H2O Տեխնածին աղտոտման ենթարկված հողերում ավելանում է ոչ միայն ծծմբի ընդհանուր, այլ նաև ջրալույծ սուլֆատների պարունա199

կությունը: Ծծմբով աղտոտված հողում կտրուկ ավելանում է ծծումբն օքսիդացնող միկրոօրգանիզմների՝ Thiobacillus novellus, և տարբեր սնկերի քանակը, որոնք ծառայում են որպես կենսաինդիկատորներ: Ծծմբի տեղաշարժն ու փոխարկումը մեծ նշանակություն ունի նաև հողերի կենսաերկրաքիմիական (բիոգեոքիմիական) պրոցեսներում: Անթրոպոգեն ազդեցություններից հեռու հողերում նկատվում է ծծմբի անբավարարություն, իսկ SO2-ի արտանետումների շառավղում առաջացող ծծմբական թթուն խիստ բացասական ազդեցություն է գործում բույսերի, հողի և ջրային օբյեկտների վրա: Ծծմբի և դրա միացությունների շրջանառությունը առաջին հերթին ազդում է Na-ի, K-ի, Ca-ի և Al-ի շրջանառության վրա (Al-ը նույնպես թունավոր է բույսերի համար):

4.2. Հալոգեններ, ֆրեոններ, օզոն Հալոգեններից ամենատարածված տարրը քլորն է, որը կենսոլորտում պարունակվում է մակրոքանակություններով, մինչդեռ ֆտորը, բրոմը և յոդը համարվում են միկրոտարրեր: Բոլոր հալոգեններն իրենց արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքով նման են իրար: Բնական պայմաններում հալոգենները կարևոր դեր են խաղում կենսաքիմիական պրոցեսներում, դրանց անիոնները շարժուն վարքագիծ ունեն երկրի կեղևում: Քլորի միացությունները: Քլորի միացությունների քիմիան կենսոլորտում համեմատաբար պարզ է. գրեթե բոլոր քլորիդները հեշտ լուծվող են (NaCl, KCl, CaCl2, MgCl2): Միկրոտարրերի քլորիդներից դժվարալույծ են միայն արծաթի և կապարի քլորիդները (AgCl, PbCl2): Բնական չաղակալած հողերում քլորիդների պարունակությունը տատանվում է 1-10 մգ/կգ սահմաններում, սակայն չորային պայմաններում աղակալած հողերում դրանց կուտակումը զգալի է: Վերջին տասնամյակներում քաղաքներում և ավտոմայրուղիներում ձմռան ամիսներին սառցապատման դեմ կիրառվում է մեծ քանակությամբ նատրիումի քլորիդ, որը միաժամանակ աղտոտում է հարակից հողերն ու ջրային օբյեկտները: Փողոցները շենքերից բաժանող հողահատվածների վերին շերտում Na-ի քանակը կտրուկ բարձրանում է, իսկ Cl- իոնը հիմնականում լվացվում է դեպի խորը շերտերը, ինչը վկայում է դրա

բարձր շարժունակության մասին: Իսկ Na+-ը, մտնելով փոխանակային կատիոնների կազմի մեջ, մնում է հողի վերին շերտում՝ առաջացնելով աղակալում: Քլորի միացությունները մթնոլորտ են արտանետվում աղաթթվի, քլոր պարունակող պեստիցիդների, օրգանական ներկանյութերի, հիդրոլիզային սպիրտի, քլորակրի, սոդայի արտադրության ձեռնարկություններից: Մթնոլորտում առկա են թե' քլորի, թե' աղաթթվի գոլորշիների մոլեկուլներ: Քլորի տարբեր միացությունների թունավորության աստիճանը տարբեր է: Քիմիական արդյունաբերության կողմից առաջացող հատուկ վտանգավոր նյութերի թվին են պատկանում քլոր պարունակող կայուն օրգանական աղտոտիչները: Դրանք ուժեղ ազդեցություն ունեն կենսոլորտի բոլոր բաղադրիչների վրա և շրջակա միջավայրում շատ դանդաղ են քայքայվում: Սնման շղթայում քլորօրգանական միացությունները, որպես կուտակվող նյութեր, տեղաշարժվում են դեպի էկոլոգիական բուրգի գագաթը: Կայուն օրգանական աղտոտիչներ են՝ ա) քլորօրգանական պեստիցիդները (ալդրին, քլորդան, դիլդրին, էնդրին, հեպտաքլոր, միրեքս, տոքսաֆեն, ԴԴՏ, հեքսաքլոր-ցիկլոհեքսան, քլորոֆոս և այլն), բ) հեքսաքլոր-բենզոլը, գ) պոլիքլորբիֆենիլային միացությունները, որոնք օգտագործվում են էլեկտրատեխնիկական հեղուկներում որպես բաղադրամասեր, ինչպես նաև առաջանում են մի շարք քիմիական արտադրություններում՝ որպես կողմնակի նյութեր, դ) դիօքսիններ, որոնք առաջանում են և' քիմիական արտադրություններում որպես կողմնակի նյութեր, և' արդյունաբերական ու կենցաղային թափոնների այրման ժամանակ: Ռուսաստանում պոլիքլորբիֆենիլային միացություններն արտադրվել են 1939 թվականից մինչև 1990 թվականը և օգտագործվել որպես լաքեր, ներկեր, քսայուղեր, տրանսֆորմատորային հեղուկներ, դիէլեկտրիկներ և այլն: Այդ միացությունները վաղուց արգելված են որպես շրջակա միջավայրի համար վտանգավոր նյութեր, սակայն հատուկ պահեստներում դեռևս պահպանվում են մեծ քանակությամբ պոլիքլորբիֆենիլային միացություններ, որոնք պոտենցիալ մեծ վտանգ են

ներկայացնում բիոտի համար: Ռուսաստանում արգելված են նաև բոլոր տեսակի քլորօրգանական պեստիցիդները, սակայն առանձին երկրներում ոչ միայն պահպանվում են դրանց զգալի պաշարներ, այլև շարունակում են արտադրվել: Կայուն օրգանական աղտոտիչները հիմնականում կուտակվում են ջրավազանների հատակային նստվածքներում, ծովային ջրերում, ջրիմուռներում, այդտեղից էլ անցնում սնման շղթա: Յոդի միացությունները: Յոդի պարունակությունը երկրի կեղևում տատանվում է 0,01-ից մինչև 6 մգ/կգ (ամենաբարձր քանակությունը հայտնաբերվել է օրգանական թերթաքարերում): Յոդի հանքային միացությունները հեշտ լուծվող են, այդ պատճառով լեռնային ապարների հողմահարման ժամանակ յոդն ակտիվորեն անցնում է հիդրոսֆերայի մեջ: Յոդը մտնում է վահանաձև գեղձի հորմոնի` թիրօքսինի կազմի մեջ, և դրա անբավարարության դեպքում թուլանում է գեղձի ֆունկցիան` մարդու և կենդանիների մոտ առաջացնելով խպիպ (զոբ) հիվանդությունը: Հողերում յոդի միջին պարունակությունը կազմում է 3 մգ/կգ (0,1-40 մգ/կգ): Ծովերով շրջապատված մի շարք երկրների հողերում (Իռլանդիա, Ճապոնիա, Նոր Զելանդիա) յոդի պարունակությունը կարող է հասնել մինչև 80 մգ/կգ, ինչը պայմանավորված է ծովի ջրում յոդի մեծ պարունակությամբ: Ծովերի ափամերձ հողատարածքներում յոդի պարունակությունը զգալիորեն գերազանցում է այլ հողերում դրա պարունակությունը: Սովորական պայմաններում յոդը գոյություն ունի յոդիդների, յոդօրգանական և տարբեր համալիր միացությունների ձևով: Յոդով և դրա միացություններով շրջակա միջավայրի աղտոտումը կարող է տեղի ունենալ ածխի կամ գորշ ջրիմուռների այրման ժամանակ, որոնցից յոդ են ստանում: Աղտոտում է նկատվում նաև ինտենսիվ երթևեկությամբ ճանապարհների մոտակայքում, ինչպես նաև կոյուղաջրերի նստվածքների կուտակման վայրերում: Յոդային աղտոտումը կապված է նաև միջուկային էներգետիկայի հետ: ԱԷԿ-ների վթարների ժամանակ կարող են շրջակա միջավայր արտանետվել մեծ քանակությամբ 129I և I իզոտոպներ, որոնք կարճ ժամանակում մեծ վնաս են հասցնում մարդկանց և կենդանիներին:

Բրոմի միացությունները: Բրոմի պարունակությունը երկրակեղևում տատանվում է 0,2-ից մինչև 10 մգ/կգ (առավելագույն խտությունը հայտնաբերվել է կավային նստվածքներում): Բրոմն ուժեղ ցնդող տարր է, դրա աղերը հեշտ լուծվող են: Բնական միացություններից են AgBr, Ag(Br, Cl, I), ինչպես նաև մի քանի պոլիհալոգեններ, որոնք անկայուն միացություններ են: Բրոմի առաջացման հիմնական անթրոպոգեն աղբյուրները կարող են լինել ֆումիգատները (մեթիլբրոմիդ) կամ գազային վիճակում կիրառվող պեստիցիդները, կալիումական պարարտանյութերը, ավտոմեքենաների արտանետումները: Հողում բրոմի պարունակությունը տատանվում է 5-ից մինչև 40 մգ/կգ, տորֆերում և օրգանական նյութերով հարստացված հողերում` 120-170 մգ/կգ, ծովերին հարող տարածքներում` մինչև 500 մգ/կգ: Հողում բրոմի ավելցուկը թունավոր է բույսերի համար: Ֆտորի միացությունները: Ֆտորի միացություններն իրենց հատկություններով զգալիորեն տարբերվում են մյուս հալոգեններից: Ալկալիական մետաղների ֆտորիդները ջրում լուծելի են. դրանց լուծելիությունը թուլանում է KF  NaF  LiF շարքում: Ա.Ե. Ֆերսմանի տվյալներով՝ ֆտորի կլարկը երկրի կեղևում կազմում է 0,08 %, հիդրոսֆերայում` n • 10-5 %, կենդանի նյութի մեջ` n • 10-4 %: Ֆտորը մտնում է 22 հանքատեսակների (միներալ) կազմի մեջ, որոնցից են ֆտորապատիտը` Ca10(PO4)6F2, ֆլյուորիտը` CaF2 (48,7 % F), կրիոլիտը` 3NaF • AlF3 (54,3 % F), բիոտիտը, մուսկովիտը (3-4% F), ֆոսֆորիտները (ապատիտներ` 0,1-6 % F) և այլն: Ֆտոր պարունակող հանքատեսակները լեռնային ապարներում և հողերում սովորաբար գտնվում են ցրված վիճակում, սակայն հանդիպում են նաև առանձին հանքանյութերի ձևով: Թթու ապարները պարունակում են զգալիորեն ավելի շատ ֆտոր, քան հիմնային ապարները: Օրինակ՝ բազալտը պարունակում է 360, անդեզիտը` 210, դոլոմիտը` 260, կրաքարը` 220, գաբրոն և դիաբազը` 420, լիպարիտը` 480, գրանիտը` 870, մյուս թթու ապարները` 1000 մգ/կգ F: Բնական ջրերում ֆտորի պարունակությունը տատանվում է 0,01-27,0 մգ/լ սահմաններում՝ ինչը հիմնականում պայմանավորված է հարակից ապարների կառուցվածքով և ֆտորի պարունակությամբ:

Մակերեսային ջրերի մեծ մասում ֆտորի խտությունը չի գերազանցում 0,8 մգ/լ: Ընդերքի ջրերը պարունակում են ավելի շատ ֆտոր, քան մակերեսային ջրերը (մինչև 6-7 մգ/լ): Շրջակա միջավայրում ֆտորի տարածման գլխավոր աղբյուրներն են հողմահարվող լեռնային ապարները, հրաբխային գազերը, ալյումինի, պողպատի, ապակու, հախճապակու արտադրության գազափոշային արտանետումները, որոնց կազմի մեջ մտնում են NaF, KF, NaAlF4, AlF3, CaF2, HF, SiF4, ֆոսֆորական պարարտանյութերը, որոնք պարունակում են 1-4 % ֆտոր, ֆոսֆոգիպսը (0,3-0,8 % F), այլ քիմիական մելիորանտներ: Ֆտորի պարունակությունն ավելի բարձր է կավային ֆրակցիաներում: Հողում ֆտորի միջին պարունակությունը կազմում է 320 մգ/կգ (մեծ մասում` 150-400 մգ/կգ): Բնական ֆտորը դժվարամատչելի է բույսերի համար, սակայն տարածքների տեխնածին աղտոտման ժամանակ դրա միացությունները լավ լուծվում են ջրում և յուրացվում բույսերի կողմից: Անթրոպոգեն եղանակով հողերի մեջ անցնող ֆտորի զգալի մասը կլանվում է կավային հանքատեսակների, CaCO3-ի, ֆոսֆորի միացությունների կողմից կամ լվացվում է դեպի խորը հորիզոններ: Թթու հողերն ավելի ուժեղ են կլանում ֆտորը, քան հիմնային հողերը: Ֆտորով աղտոտվելու դեպքում դրա մեծ քանակություններ են հայտնաբերվում ոչ միայն հողերում, այլ նաև հարակից ջրերում և բույսերի մեջ: Ֆտոր պարունակող նյութերից ֆտորջրածինը (HF), NaF-ը և CaF2-ը բիոտի վրա թունավոր ազդեցություն են գործում: Ֆտորի ածանցյալները ուժեղ ինսեկտիցիդներ են: Ֆրեոններ: Ֆրեոն բառը ծագում է լատիներեն §frigor¦` ցուրտ բառից: Դրանք ճարպային շարքի ածխաջրածինների` գլխավորապես մեթանի, հալոգեն ածանցյալներն են, որոնք լայն կիրառություն ունեն սառնարանային սարքավորումներում` որպես սառեցնող նյութեր: Ֆրեոնները գազային կամ հեղուկ նյութեր են, որոնք լավ լուծվում են օրգանական լուծիչներում և գրեթե չեն լուծվում ջրում, չեն այրվում և օդի հետ չեն առաջացնում պայթունավտանգ խառնուրդներ, հարաբերականորեն չեզոք են, մետաղների մեծ մասի վրա մինչև 200°C-ում չեն ազդում, կայուն են օքսիդիչների և թթուների նկատմամբ: Բոցի հետ շփման ժամանակ ֆրեոնները քայքայվում են` առաջացնելով դիֆտոր

և ֆտորքլորֆոսգեն թունավոր նյութերը: Հայտնի են ֆրեոնների հետևյալ տեսակները` ֆրեոն-14՝ CF4, ֆրեոն-13՝ CClF3, ֆրեոն-12՝ CCl2F2, ֆրեոն-22՝ CHClF2, ֆրեոն-11՝ CCl3F, ֆրեոն-13B1՝ CBrF3, որոնցից առավել մեծ նշանակություն ունի ֆրեոն-12-ը (Ֆ-12), որը ստացվում է տետրաքլոր ածխածնի վրա անտիմոնի ֆտորիդի ազդեցության ժամանակ (կատալիզատորներ են Br կամ SbCl6). 3CCl4+2SbF3=3CCl2F2+2SbCl3 Ֆրեոն-12-ի արտադրությունը կազմում է ամբողջ ֆտորօրգանական միացությունների համաշխարհային արտադրության 85 %-ը: Ֆրեոնները կայուն են ծծմբական թթվի և խիտ հիմքերի նկատմամբ: Բոլոր ֆրեոններն ակտիվացնում են ջերմոցային էֆեկտը և քայքայում են մթնոլորտի օզոնային շերտը, որովհետև դրանք հիմնականում գազերի ձևով արտանետվում են մթնոլորտ: Օզոն: Օզոնի պարունակությունը երկրի մթնոլորտում կազմում է ընդամենը 4 • 10-5 (ըստ ծավալի), ընդհանուր զանգվածը՝ 3,1 • 1015 գ: Մթնոլորտում օզոնն առաջանում է կայծակների, էլեկտրական երևույթների ազդեցությամբ, սինթեզվում թթվածնից ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ: Օզոնային շերտի հզորության վրա մեծ ազդեցություն ունի մոլորակի էկոլոգիական վիճակը, դրա աղտոտման աստիճանը: Օզոնային շերտը պաշտպանում է երկրի կյանքն արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությունից: Սակայն տեխնածին ճանապարհով օզոնի ավելացումը տրոպոսֆերային շերտում անցանկալի երևույթ է, քանի որ այն ուժեղ օքսիդիչ է և կենդանի օրգանիզմների վրա կարող է ունենալ թունավոր ու քայքայիչ ազդեցություն: Վերջին տասնամյակներում տեխնածին արտանետումների ավելացման պատճառով նոսրանում է ստրատոսֆերային օզոնի շերտը և ավելանում է տրոպոսֆերային օզոնը, ինչը խիստ վտանգավոր երևույթ է (Никоноров А.М., Хоружая Т.А., 2001):

4.3. Ածխածնի օքսիդներ և ածխաջրածիններ Կենսոլորտում մեծ քանակությամբ ածխածնի օքսիդներ են արտանետվում, իսկ անթրոպոգեն գործունեության հետևանքով առաջացած արտանետումները գնալով ավելանում են:

Ածխածնի օքսիդը (CO) առաջանում է ածխածնային նյութերի ոչ լրիվ այրման ժամանակ և մթնոլորտ է մուտք գործում արդյունաբերական ձեռնարկությունների արտանետումների ու ծխագազերի հետ՝ պինդ թափոնների այրման արդյունքում՝ տարեկան 1,25 մլրդ տոննա: Ածխածնի օքսիդը մթնոլորտի բաղադրիչների հետ ակտիվորեն փոխազդող միացություն է, նպաստում է §ջերմոցային էֆեկտի¦ առաջացմանը և մոլորակի ջերմաստիճանի բարձրացմանը: Լինելով չհագեցած քիմիական միացություն` ածխածնի օքսիդը չափազանց վտանգավոր է մարդու շնչառության համար, որովհետև ոչ միայն թոքերից խլում է թթվածինը, այլ նույնիսկ շատ ցածր խտությունների դեպքում ակտիվորեն փոխազդում է արյան հեմոգլոբինի հետ և թուլացնում թթվածինը տեղափոխելու ունակությունը: Օդում CO-ի 0,01 % (ըստ ծավալի) պարունակությունն առաջացնում է գլխապտույտ, իջեցնում է մտավոր գործունեության ակտիվությունը, խախտում օրգանիզմի մի շարք ֆիզիոլոգիական ֆունկցիաներ: Ածխածնի օքսիդի գլոբալ արտանետումների հիմնական զանգվածը գոյանում է ներքին այրման շարժիչներից, որի 94,5 %-ը բաժին է ընկնում հյուսիսային կիսագնդին` այսինքն արդյունաբերական զարգացած երկրներին (ԱՄՆ, Արևմտյան Եվրոպա, Ռուսաստան և այլն), որոնց մեջ ԱՄՆ-ի արտանետումները կազմում են 50 %: Ածխածնի օքսիդը քիմիապես բավական չեզոք գազ է, տրոպոսֆերային շերտում շատ դանդաղ է օքսիդանում օդի թթվածնի և օզոնի կողմից: Մթնոլորտում դրա մնալու տևողությունը կազմում է մեկ ամսից մինչև 5 տարի: Այդ հանգամանքը հնարավորություն չի տալիս ճիշտ պատկերացում կազմել բնության մեջ այդ գազի շրջանառության մասին: Սակայն միևնույն ժամանակ հայտնի են այդ գազի, ջրի և թթվածնի շրջանառության տևողությունները կենսոլորտում (նկ. 4.4): Ածխածնի օքսիդը կարող է արտադրվել հողում, ընդ որում՝ նաև ոչ կենսաբանական ճանապարհով: Փորձարարական հետազոտությունների արդյունքում հաստատվել է, որ հողի ֆենոլներից առաջանում է CO, հատկապես եթե այդ միացությունը պարունակում է -O-CH3 խումբ: Հողի միացություններից և օրգանական նյութերից կենսաբանական ճանապարհով CO-ի արտադրությունը կապված է միկրոօրգանիզմների կողմից կատարվող օքսիդացման պրոցեսների հետ:

Տարբեր հողերում և աշխարհագրական գոտիներում գերազանցում է այս կամ այն ուղղությունը: Այնուամենայնիվ, գլոբալ մասշտաբով CO-ի առաջացումը կենսաբանական ճանապարհով (190-580 մլն տ/տարի) գերազանցում է ոչ կենսաբանականը (մոտ 30 մլն տ): Ածխածնի երկօքսիդը (CO2) վառելանյութերի այրման, օրգանական նյութերի հանքայնացման, CO-ի օքսիդացման և այլ պրոցեսների վերջնական միացություններից մեկն է: Բնական պայմաններում առաջանում է վիթխարի քանակությամբ ածխածնի երկօքսիդ և, թեպետ այն թունավոր չէ բիոտի համար, սակայն դրա տեխնածին արտանետումն օդում ամեն տարի ավելանում է 0,8-1,5 մգ/կգ չափով: Ամեն տարի Երկրի հողային ծածկույթը CO2-ի ձևով մթնոլորտ է արտանետում իր մեջ պարունակվող ածխածնի 5 %-ը: Այդ քանակությունն ավելի քան 10 անգամ գերազանցում է օրգանական վառելանյութերի այրման ժամանակ արտանետվող ածխածնի քանակը: Պետք է ասել նաև, որ հողի ածխածնային պաշարը վերականգնվում է կենսազանգվածի արտադրության հաշվին: Հողում պարունակվող օրգանական նյութերը գոյություն ունեն տարբեր ձևերով` թարմ կենսազանգվածի (արմատներ, կենդանի օրգանիզմներ), դետրիտի (մեռած օրգանական նյութեր) և հումուսի ձևով: Ինտենսիվ երկրագործության պայմաններում խիստ ուժեղանում է այդ բոլոր նյութերի հանքայնացումը և CO2-ի արտադրությունը: Մթնոլորտում ածխաթթու գազի աճող կոնցենտրացիան կարող է հանգեցնել գլոբալ տաքացման, որն իր հերթին կակտիվացնի տունդրային և տորֆային հողերի օրգանական նյութերի հանքայնացումը, հետևաբար նաև CO2-ի արտանետումները: Փոխկապակցված այս երևույթները կարող են առաջացնել կլիմայական խորը փոփոխություններ: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ օդում CO2-ի մինչև 2 % պարունակության դեպքում բարձրանում է բույսերի ֆոտոսինթետիկ ակտիվությունը, ավելանում կենսազանգվածը, իսկ 8 %-ի դեպքում նկատվում է արգելակող էֆեկտ: Այսպիսով՝ ածխաթթու գազի որոշակի ավելացումը թեպետ դրական է ազդում բույսերի աճի վրա, սակայն մյուս կողմից առաջացնում է էկոլոգիական մեծ վտանգ` ջերմոցային էֆեկտ:

Նկ. 4.4. Նյութերի շրջապտույտի պարբերությունը կենսոլորտում (Хван Т.А., 2003): Ածխաջրածինները կենսոլորտի գլոբալ աղտոտիչներ են, որոնց արտանետումների 95 %-ը նույնպես բաժին է ընկնում հյուսիսային կիսագնդին: Ֆոտոքիմիական ծխամշուշի (սմոգ) առաջացման գործում ածխաջրածիններն ակտիվ դեր են խաղում, և այդ պրոցեսում տեղի ունեցող քիմիական ռեակցիաների արդյունքում առաջանում են բավական թունավոր նյութեր` ալդեհիդներ, կետոններ: Մեթանը և մյուս սահմանային ածխաջրածինները, կուտակվելով մթնոլորտում, նպաստում են ջերմոցային էֆեկտի ակտիվացմանը և միջին ջերմաստիճանի աստիճանական բարձրացմանը: Ջերմոցային էֆեկտին մասնակցող բոլոր գազերը կարող են ունենալ բնական և անթրոպոգեն ծագում:

ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մթնոլորտ մտնող մեթանի 80 %-ը առաջանում է կենսաբանական պրոցեսների արդյունքում: Սակայն անթրոպոգեն գործունեությունն ընդարձակում է ածխաջրածինների արտանետման սահմանները: Մեթանը (CH4) առաջանում է հիմնականում ճահճային և բրնձի ջրածածկվող հողատարածքներում, ինչպես նաև ոռոգումից հետո՝ բոլոր հողատիպերում: Մի շարք հետազոտողների հաշվարկներով բրնձի դաշտերից տարեկան արտանետվում է 80-90-ից մինչև 180-200 մլն տ CH4, որը կախված է հողի տիպից, օրգանական նյութերի պարունակությունից, հողի օքսիդավերականգնման պոտենցիալից: Հողում մեթանն արտադրվում է մեթանաբակտերիաների գործունեության շնորհիվ: Բրնձի դաշտերից մեթանի 90 %-ը մթնոլորտ է ներթափանցում բույսերի միջոցով, իսկ 4-10 %-ը` հողից: Արևադարձային անտառների կողմից CH4-ի արտանետումը կազմում է դրա շրջապտույտի ընդամենը 4-5 %-ը: Մեթանի արտանետման աղբյուր են նաև անասնապահական ֆերմաները, մասնավորապես գոմաղբահորերը, որտեղ կուտակվում և խմորվում է գոմաղբը: Ըստ որոշ տվյալների՝ որոճող կենդանիներն արտադրում են արտանետվող ամբողջ մեթանի 15 %-ը, իսկ մթնոլորտ ներթափանցող մեթանի մոտ 70 %-ը և N2O-ի 90 %-ը արտադրվում է հողի կողմից (Садовникова Л.К. и др., 2006):

4.4. Ծանր մետաղներ Կենսոլորտի աղտոտիչների մեջ հատուկ տեղ են գրավում §ծանր մետաղները¦, այդ թվում՝ Մենդելեևի պարբերական համակարգի ավելի քան 40 քիմիական տարր: Ըստ ընդունված բնութագրի՝ ծանր մետաղներ են կոչվում այն տարրերը, որոնք ունեն 50-ից բարձր ատոմային զանգված և 5 գ/սմ3-ից ավելի խտություն (աղ. 4.1): Չնայած §ծանր մետաղներ¦ բնորոշումը խիստ պայմանական է և շատ հաճախ չի համապատասխանում քիմիական տարրի հատկություններին ու բնույթին, սակայն այդ բառակապակցությունը լայնորեն կիրառվում է գիտության տարբեր ճյուղերում, առաջին հերթին էկոլոգիայում: Ծանր մետաղներից շատերը չափազանց փոքր (n • 10-2 - n • 10-5 %) քանակություններով մասնակցում են կենդանի օրգանիզմների կենսագործունեությանը և նյութափոխանակությանը՝ որպես միկրոտարրեր:

Տարրը Գերմանիում Իտրիում Արսեն Վանադիում Գալիում Լանթան Տելուր Ցիրկոնիում Պրազեոիդիում Անտիմոն Ցերիում Նոդիում Քրոմ Ցինկ Մանգան Անագ Ինդիում Սամարիում Երկաթ Նիոբիում Կադմիում

Նշանը Ge Y As V Ga La Te Zr Pr Sb Ce Nd Cr Zn Mn Sn In Sm Fe Nb Cd

Խտությունը, գ/սմ3 5,36 5,51 5,73 5,87 5,91 6,15 6,24 6,40 6,50 6,68 6,90 6,90 6,92 7,14 7,20 7,28 7,30 7,70 7,86 8,40 8,64 Տարրը Կոբալտ Նիկել Պղինձ Բիսմուտ Մոլիբդեն Կապար Արծաթ Թորիում Տալիում Պալադիում Ռութենիում Ռոդիում Հաֆնիում Տանտալ Ուրան Վոլֆրամ Ոսկի Ռենիում Պլատին Իրիդիում Օսմիում

Նշանը Co Ni Cu Bi Mo Pb Ag Th Tl Pd Ru Rh Hf Ta U W Au Re Pt Ir Os

Աղյուսակ 4.1. Մի շարք ծանր մետաղների խտությունները (Ջուհարյան Օ.Ա., Սաղաթելյան Ա.Կ., 2005) Խտությունը, գ/սմ3 8,90 8,90 8,92 8,80 10,20 10,30 10,50 11,20 11,85 11,97 12,20 12,50 13,31 16,60 18,70 19,30 19,30 20,53 21,45 22,42 22,48

Ծանր մետաղների վտանգավորությունը պայմանավորված է արտաքին միջավայրում դրանց կայունությամբ, ջրում լուծելիությամբ, հողում և բույսերում կուտակվելու հատկությամբ: Ծանր մետաղները սրտանոթային, ստամոքսաաղիքային և նյարդային համակարգերի հիվանդությունների ռիսկի գործոններ են: Կենդանի օրգանիզմների համար ծանր մետաղների թունավորությունն արտահայտվում է որոշակի խտությունների դեպքում: Բնության մեջ հանդիպող ծանր մետաղներից առավել վտանգավոր են սնդիկը, կադմիումը, արսենը, կոբալտը, կապարը, նիկելը, պղինձը և այլն: Ծանր մետաղների գլխավոր բնական աղբյուրները մագմատիկ և նստվածքային ապարներն են, ինչպես նաև հողառաջացնող հանքատեսակները: Շատ ծանր մետաղներ բնական ճանապարհով կենսոլորտ են անցնում տիեզերական փոշու, հրաբխային գազերի և բնական գազային շիթերի արտանետումների միջոցով: Տեխնածին ճանապարհով ծանր մետաղների թափանցումը շրջակա միջավայր տեղի է ունենում գազերի և աերոզոլների ձևով, ինչպես նաև հեղուկ վիճակում` տեխնոլոգիական հոսքաջրերի միջոցով: Զգալի քանակությամբ ծանր մետաղներ են արտանետվում շրջակա միջավայր սև և գունավոր մետաղների ստացման բարձրաջերմաստիճանային պրոցեսների արդյունքում, ցեմենտի հումքի շիկացման, վառելիքի այրման, օրգանահանքային պարարտանյութերի օգտագործման ժամանակ և այլն: Ծանր մետաղների տարածումն ունի գլոբալ բնույթ: Կապարի համաշխարհային արտադրությունը տարեկան կազմում է 34 • 106 տ, և դրա պահանջարկը մշտապես աճում է, ընդ որում՝ այդ վտանգավոր տարրի արտանետումը մթնոլորտ տարեկան հասնում է 4,3 • 106 տ: Դրա անթրոպոգեն մուտքը կենսոլորտ զգալիորեն գերազանցում է բնական մուտքը (որի 50 %-ը ավտոմեքենաների արտանետումներն են): Անթրոպոգեն գործունեության արդյունքում շրջակա միջավայր արտանետված սնդիկի քանակը վերջին հարյուր տարում 10 անգամ գերազանցել է բնական ճանապարհով տեղի ունեցած մուտքերը և կազմել է 57000 տ: Տեխնածին արտանետումների հետևանքով ծանր մետաղների կուտակումը հողում ավելի արագ է ընթանում, քան դրանց հեռացումը: Հողից ցինկի կիսահեռացման ժամանակաշրջանը կազմում է 500,

կադմիումինը` 1100, պղնձինը` 1500, կապարինը` մի քանի հազար տարի: Ծանր մետաղների միացությունները (օքսիդներ ու աղեր) հողում ենթարկվում են փոխարկումների, ինչի արդյունքում առանձին տարրեր դառնում են բույսերի համար մատչելի, իսկ օրգանական նյութերով հարուստ հողերում` անմատչելի: Հողում ծանր մետաղների փոխակերպումները տեղի են ունենում հետևյալ փուլերով. - ծանր մետաղների օքսիդների վերափոխում հիդրօքսիդների (կարբոնատներ, հիդրոկարբոնատներ), - հիդրօքսիդների լուծում և հողի պինդ ֆազի կողմից ծանր մետաղների կատիոնների ադսորբցիա, - հողի օրգանական նյութերի հետ ծանր մետաղների ֆոսֆատների և դրանց միացությունների առաջացում: Ծանր մետաղների ֆոսֆատները հողային լուծույթում դժվար լուծվող միացություններ են և բույսերի կողմից շատ քիչ են յուրացվում: Տեխնոլոգիական հոսքաջրերով աղտոտված ջրերով և կոյուղաջրերով հողերը ոռոգելու ժամանակ ծանր մետաղները հեշտությամբ անցնում են բույսերի մեջ, թափանցում հողի խորը շերտերը և անցնում ընդերքի ջրերի մեջ:

4.5. Արոմատիկ միացություններ, նավթ և նավթամթերք Արոմատիկ միացությունները կենսոլորտի մեջ են անցնում տարբեր ճանապարհներով՝ արդյունաբերական ձեռնարկություններից, տրանսպորտից, կենցաղային հոսքերի միջոցով: Արոմատիկ միացությունների նկատմամբ ներկայումս ցուցաբերվող առանձնահատուկ ուշադրությունը կապված է դրանց քաղցկեղային հիվանդություններ առաջացնելու հատկությունների հետ: Արոմատիկ ածխաջրածինները (բենզոլ և դրա հոմոլոգներն ու ածանցյալները, ֆենոլները), ինչպես նաև պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինները մթնոլորտ են ներթափանցում կոքսաքիմիական, քիմիական գործարանների, ավտոտրանսպորտի արտանետումների և թափոնների հետ միասին, տարբեր տեսակի վառելանյութերի այրման ժամանակ ու այլ աղբյուրներից: Կոքսաքիմիական գործարանների հոսքերում պարունակվում են մեծ քանակությամբ ֆենոլային միացություններ: Գետնաջրերը հաճախ աղ212

տոտվում են պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններով, որոնց աղբյուրը կոյուղաջրերի նստվածքներն են: Անթրոպոգեն ծագման քսենոբիոտիկներից շատերը ֆենոլային միացություններ են: Պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններից ուսումնասիրված են մի շարք միացություններ, այդ թվում՝ նավթալինը, անտրացենը, պիրենը, խրիզենը, ֆենանտրենը, ֆլուորանտենը, բենզանտրացենը, բենզապիրենը, կորոնենը և այլն: Վերջին հարյուրամյակում արդյունաբերության և տրանսպորտի զարգացումը կտրուկ ավելացրել է պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինների պարունակությունը հողի վերին հորիզոններում: Հողի և բնական ջրերի մեջ մտած պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինները կարող են տեղաշարժվել, կապվել պինդ բաղադրիչների ու կախույթների հետ, փոխակերպվել այլ միացությունների: Արոմատիկ ածխաջրածիններից միայն բենզոլը կարող է դիֆուզիայի ենթարկվել գազային վիճակում՝ ծակոտկեն հողային միջավայրում, սակայն դրա դիֆուզիայի գործակիցը 20օC-ում շատ ցածր է` 9 • 10-6 մ2/վ: Արոմատիկ ածխաջրածիններով բնական միջավայրի աղտոտման վտանգի գնահատման համար հատուկ նշանակություն ունի դրանց փոխակերպման, քայքայման կամ ջրային և հողային միջավայրից լվացվելու արագությունը: ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինների քայքայման կարևոր մեխանիզմներ են միկրոօրգանիզմների միջոցով քայքայումը և ֆոտոքիմիական դեստրուկցիան: Ստարովոյտովի (1975 թ.) հետազոտությունները ցույց են տվել, որ նավթալինով աղտոտված հողերում քայքայմանն ակտիվորեն մասնակցում են Pseudomonas ցեղի բակտերիաները, որոնք այդ միացությունն օգտագործում են որպես ածխածնի միակ աղբյուր: Պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններն ունեն բարձր կայունություն և բնական պայմաններում շատ դանդաղ են փոխակերպվում: Օրինակ՝ բենզապիրենի քայքայումն արագանում է արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների մոտ 300 նմ ալիքների ազդեցությամբ: Փոխակերպումը ակտիվանում է հատկապես այնպիսի օքսիդիչների մասնակցությամբ, ինչպիսին է, օրինակ, ջրածնի պերօքսիդը (H2O2): Պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններն առավել կայուն են

հողում: Դրանցից ամենաանկայունը ֆենոլներն են, սակայն դրանք ունեն բարձր ֆիտոտոքսիկություն: Ֆենոլները և դրանց ածանցյալները բիոցենոզների մեջ են անցնում տարբեր ճանապարհներով, այդ թվում նաև կոքսաքիմիական և քիմիական արտադրություններից: Մեծ քանակությամբ ֆենոլներ են պարունակում քաղաքային կոյուղաջրերի նստվածքները, որոնք կարող են լվացվել մթնոլորտային տեղումների կողմից և անցնել հողերի ու ջրավազանների մեջ: Հողում ֆենոլների քայքայման արագությունը բավական բարձր է: Ս.Ս. Մեդվեդևի ուսումնասիրություններով պարզվել է, որ հողում ֆենոլի 500 մգ/կգ ելակետային քանակից 6 օր հետո չեն հայտնաբերվել նույնիսկ դրա հետքերը: 1 կգ հողում փոխակերպվող ֆենոլի քանակությունը օրական հասնում է 40-120 մգ: Ֆենոլի քայքայման մեխանիզմները նույնպես կապված են միկրոօրգանիզմների գործունեության հետ, իսկ դրա օքսիդացման պրոցեսում մեծ դեր է խաղում ֆենոլօքսիդազ ֆերմենտը: Ֆենոլի ածանցյալներից ամենակայուններն ու թունավորները քլոր ածանցյալներն են (պենտաքլոր ֆենոլ), իսկ ամենաանկայունները` մեթիլ ածանցյալները, ընդ որում՝ բոլոր դեպքերում հիդրօքսիլ խմբի նկատմամբ մետա- դիրք ունեցող տեղակալներն ամենակայունն են: Ֆենոլների որոշ մասը կարող է ադսորբցիայի ենթարկվել կավային և կոլոիդային միացությունների կողմից: Առավել ուժեղ է ադսորբցիան երկաթ պարունակող կավերի կողմից: Նավթն ածխաջրածինների և դրանց ածանցյալների բարդ խառնուրդ է, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է դիտվել որպես առանձին թունանյութ: Նավթի մեջ հայտնաբերվել են մոտ 1000 տարբեր օրգանական նյութեր, որոնց 83-87 %-ը ածխածին է, 12-14 %-ը` ջրածին, 0,5-6,0 %-ը` ծծումբ, 0,02-1,7 %-ը` ազոտ, 0,005-3,6 %-ը` Օ2, և աննշան չափով հանքային նյութեր (0,1 %): Որպես շրջակա միջավայրի աղտոտիչ՝ նավթի մեջ առանձնանում են երեք խմբի նյութեր` թեթև ֆրակցիան (tեռման<200օC), պարաֆիններ և ծծումբ: Կենդանի օրգանիզմների համար նավթի թեթև ֆրակցիան ունի բարձր թունավորություն, սակայն դրանց արագ գոլորշիացման շնորհիվ միջավայրը կարողանում է կարճ ժամանակահատվածում ինքնամաքրվել: Իսկ պարաֆինները ուժեղ թունավոր ազդեցություն չեն ցուցաբերում հողային բիոտի կամ ծովային պլանկտոնի ու բենթոսի վրա, սակայն պնդացման և ան214

լուծելի միացություններ առաջացնելու պատճառով զգալի ազդեցություն են թողնում հողի ֆիզիկական հատկանիշների վրա: Նավթի մեջ ծծմբի առկայությունը կարող է առաջացնել հողերի և մակերևութային ջրերի ծծմբաջրածնային աղտոտում: Հայտնվելով ջրում՝ նավթը բարակ թաղանթի ձևով տարածվում է դրա մակերեսին, որի հետագա քայքայումը պայմանավորվում է ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական պրոցեսներով: Նավթի քայքայումը տեղի է ունենում արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների, ալեկոծությունների, ինչպես նաև միկրոօրգանիզմների ազդեցությամբ: Թթվածնով աղքատ սառը ջրերում նավթի քայքայումը դանդաղում է. օրինակ՝ արկտիկական ջր»ñում դա կարող է տևել 50 տարի: Նավթի ծանր ֆրակցիաները ծովի ջրում չեն քայքայվում և չեն նստում, այլ առաջացնում են կայուն էմուլսիաներ, որոնք խեժային խտանյութերի ձևով երկար ժամանակ լողում են ջրի մակերեսին և հաճախ ալիքների կողմից դուրս բերվում ափ` աղտոտելով ափամերձ տարածքները: Հիդրոսֆերայի ամենատարածված աղտոտիչը նավթն ու նավթամթերքն են: Եթե հաշվի առնենք, որ ամեն տարի Համաշխարհային օվկիանոսի և մակերևութային ջրերի մեջ են մտնում 15-17 մլն տ նավթ և նավթամթերք, իսկ 1 տոննա նավթը բարակ թաղանթի ձևով ծածկում է 12 կմ2 ջրային մակերես, ապա պարզ կդառնա ջրային ռեսուրսներին հասցված նավթային աղտոտման վնասի չափերը: Նավթով աղտոտված ջրերում արգելակվում է ջերմագազափոխանակությունը օդի և ջրի միջև, ինչի հետևանքով առաջին հերթին ոչնչանում է պլանկտոնը: Ջրերի նավթային աղտոտման ժամանակ առավել մեծ վնաս են կրում ափամերձ ջրերի բնակիչները, ինչը բացատրվում է ջրային շերտի նվազ խորությամբ: Ափից հեռու՝ մեծ խորությունների վրա, նավթն ավելի արագ է գոլորշիանում և քայքայվում ալիքների ազդեցությամբ: Ատլանտյան օվկիանոսի նավթային աղտոտման հետևանքով տարեկան ոչնչանում է 150-450 հազար թռչուն, իսկ որոշ ծովային օրգանիզմներում առանձին նավթային միացությունների կուտակումը և հետագայում որպես սնունդ դրանց օգտագործումը քաղցկեղածին ազդեցություն է ունենում մարդու վրա: Հողերի նավթային աղտոտման ժամանակ փոխվում է հողի կառուցվածքը, գույնը, մանրէաբանական կազմը, կենսաբանական ակ215

տիվությունը, արտադրողականությունը: Տևական ժամանակով նավթային նյութերով աղտոտվելու դեպքում հողում առաջին հերթին ոչնչանում են սիմբիոտիկ բակտերիաները, կանաչ և դեղնականաչ ջրիմուռները և, ընդհակառակը, արագորեն բազմանում են նավթով սնվող և նավթը քայքայող միկրոօրգանիզմները: Ոչնչանում են նաև խոշոր անողնաշարավորները, անձրևորդերը, նվազում է սերմերի ծլունակությունը: Նավթով աղտոտված հողերի ինքնամաքրման արագությունը կախված է կենսաէկոլոգիական և կլիմայական պայմաններից: Առաջին հերթին այստեղ կարևոր են օդի և հողի ջերմաստիճանը, խոնավությունը, ինչպես նաև կենսաբանական ակտիվությունը:

4.6. Պեստիցիդներ և դետերգենտներ Պեստիցիդները կիրառվում են տարբեր ձևերով (լուծույթ, սուսպենզիա, աերոզոլ, փրփուր, գազ, գոլորշի, փոշի, մածուկ, հատիկ, պատիճ): Ավելի հարմար և համեմատաբար անվտանգ է դրանք հող ներմուծել հատիկների և պատիճների ձևով: Պեստիցիդների ամենամեծ խումբը թե° արտադրության, թե° կիրառության տեսակետից կազմում են հերբիցիդները, որոնք կիրառվում են որպես մոլախոտերի դեմ պայքարի միջոցներ: Պեստիցիդները մթնոլորտի մեջ են անցնում դրանց անմիջական կիրառության ժամանակ` տրակտորային կցասայլերի և ինքնաթիռների միջոցով, և կարող են օդային հոսանքներով տեղափոխվել մեծ հեռավորությունների վրա` աղտոտելով շրջակա միջավայրը: Հողի մեջ ներմուծելու ժամանակ պեստիցիդները ենթարկվում են բիոտիկ և աբիոտիկ բնույթի բազմաթիվ ազդեցությունների, փոխակերպվում և վերջին հաշվով վերածվում են պարզ միացությունների: Պեստիցիդների մոլեկուլների փոխակերպման արագությունն ու ուղղությունը պայմանավորված է դրանց մեջ մտնող ազդող նյութի քիմիական հատկություններով, հողատիպով, հողի մեջ մտնող բիոտի վիճակով և ակտիվությամբ, ագրոտեխնիկական ու մելիորատիվ միջոցառումներով: Ամենակայուն պեստիցիդները քլորօրգանական ծագում ունեցող նյութերն են (ԴԴՏ, ՀՑՀ, քլորոֆոս և այլն), որոնք շատ դժվար են քայքայվում և վտանգավոր են շրջակա միջավայրի համար: Ինսեկտի216

ցիդներից հեռանկարային են ֆոսֆորօրգանական և կարբամատային թունաքիմիկատները, որոնք ունեն ընտրողական ազդեցություն և շուտ են քայքայվում: Կարբամատային ինսեկտիցիդները կարբամինաթթվի (NH2-COOH) և ֆոսֆորական թթվի բարդ եթերներ են: Օրինակ`

O NH2 C O P

OH O OH

Բոլոր պեստիցիդները կենդանի օրգանիզմների, այդ թվում՝ նաև մարդու համար թունավոր նյութեր են: Դրանց նկատմամբ հիմնական մոտեցումն այն է, որ վնասատուի վրա ազդելուց անմիջապես հետո պեստիցիդը պետք է կարճ ժամանակահատվածում քայքայվի: Սակայն դրանցից շատերը կայուն են, դժվարությամբ են քայքայվում, և օգտագործված նյութի մեծ մասը (90-95 %) տարածվում է ագրոէկոհամակարգում (մտնում հողի, հարակից ջրերի և բույսերի մեջ)` առաջ բերելով էկոլոգիական լուրջ հիմնախնդիրներ: Պեստիցիդի կայունությունը հողում որոշակի ժամանակ դրա պահպանվելու ունակությունն է, որը չափվում է կիսատրոհման, այսինքն` դրա 50 %-ի քայքայման ժամանակահատվածով: Այս տեսանկյունից տարբերում են թույլ կայուն (1-12 շաբաթ), միջին կայունության (1-18 ամիս) և շատ կայուն (2 տարուց ավելի) կիսատրոհման ժամանակահատված ունեցող պեստիցիդներ: Ծծումբօրգանական և ֆոսֆորօրգանական պեստիցիդներն ավելի արագ են քայքայվում և շրջակա միջավայրի համար վտանգավոր մետաբոլիտներ չեն առաջացնում: Պեստիցիդները հիմնականում կուտակվում են հողում` հողային կոլոիդների կողմից դրանց մոլեկուլների ադսորբցիայի արդյունքում: Կայուն պեստիցիդներն ադսորբցված վիճակում կարող են պահպանվել տարիների ընթացքում և դրսևորել ուժեղ հետազդեցություն: Հենց դրանով են բացատրվում քլորօրգանական պեստիցիդների երկարաժամկետ ազդեցություններն այն հողատարածքներում, որտեղ դրանք օգտագործվել են: Պեստիցիդի աբիոտիկ քայքայումը տեղի է ունենում հիդրոլիզի միջոցով, որի արագության վրա մեծապես ազդում

է միջավայրի pH-ը: Բիոտիկ ճանապարհով քայքայումը տեղի է ունենում հողի միկրոօրգանիզմների միջոցով: Դետերգենտները մակերևութային ակտիվ նյութեր են, որոնք օգտագործվում են արդյունաբերության մեջ և կենցաղում` որպես լվացող միջոցներ և էմուլգատորներ: Դրանք դասվում են մակերևութային ջրերն աղտոտող հիմնական քիմիական նյութերի շարքին: Ջրերում դետերգենտների բնորոշ առանձնահատկությունը փրփուրի շերտն է, որը հատկապես կուտակվում է այն վայրերում, որտեղ գետերի հոսքը դանդաղում է` ամբարտակների, լճացումների և զանազան արգելակող կառույցների պատճառով: Փրփուրի առաջացումը շատ դետերգենտների օգտագործման ժամանակ սկսվում է 1-2 մգ/լ կոնցենտրացիայի դեպքում, որը չի չեզոքացվում հոսքաջրերի մաքրման ժամանակ: Մտնելով ջրահոսքերի և ջրավազանների մեջ` փրփուրը տարածվում է զգալի տարածությունների վրա, նստում ափերին, սփռվում քամու հոսանքներով: Դետերգենտները կտրուկ վատացնում են ջրի զգայաբանական (օրգանոլեպտիկ) հատկությունները. դրանց 1-3 մգ/լ կոնցենտրացիայի դեպքում ջուրը ձեռք է բերում տհաճ հոտ ու համ, որոնց ինտենսիվությունը կախված է լվացող նյութի քիմիական կառուցվածքից ու հատկություններից: Դետերգենտներով աղտոտված ջրերում դժվարանում է աերացիան, խախտվում թթվածնի հագեցումը: Հարթավայրային գետերում դետերգենտների 1 մգ/լ կոնցենտրացիան 60 %-ով նվազեցնում է գազափոխանակությունը: Ջրավազաններում մակերևութային ակտիվ նյութերը փոխում են բնական ջրի քիմիական կազմը, կենսաքիմիական գործընթացների ընթացքը, ճնշող ազդեցություն ունենում ջրային բիոցենոզների վրա, ոչնչացնում շատ հիդրոբիոնտների: Այսպես՝ շատ ձկների համար դետերգենտների մահացու կոնցենտրացիան 3-5 մգ/լ է, պլանկտոնի համար` մոտ 1 մգ/լ: Ջրում 120 մգ/լ անիոնային կամ 71 մգ/լ կատիոնային տիպի դետերգենտների առկայության պայմաններում կտրուկ դանդաղում է ջրիմուռների աճը: Ընդ որում՝ պետք է հաշվի առնել նաև դետերգենտների և այլ թունանյութերի (հատկապես պեստիցիդների) համատեղ ազդեցությունը: Դետերգենտները փչացնում են նաև ռեկրեացիոն ջրերը. փրփրապատված ջրերում մարդիկ չեն կարողանում լողա218

նալ և ոչ էլ ափերին հանգստանալ: Ֆոսֆոր պարունակող դետերգենտները նպաստում են ջրավազանների էվտրոֆացմանը: Դետերգենտները դանդաղեցնում են միկրոօրգանիզմների գործունեությունը, որոնք քայքայում են օրգանական նյութերը: Այդ պատճառով դետերգենտները բավական երկար են մնում ջրի մակերեսին, և նույնիսկ 6 ամիս անց դրանց 20-45 %-ը դեռևս պահպանվում է չքայքայված վիճակում:

4.7. Բիոցենոզների արդյունաբերական աղտոտման էկոլոգիական հետևանքները: Հասկացողություն ֆիտոտոքսիկության մասին Մարդու էկոլոգիական անվտանգության խոցելիությունն անմիջականորեն կապված է բիոցենոզների (բնական, թե անթրոպոգեն) քիմիական աղտոտման աստիճանի հետ, քանի որ հենց դրանք են սնման շղթայի առաջնային սուբստրատը՝ և առաջին հերթին հողը: Կենսոլորտի կառուցվածքի պահպանման մեջ հողի կարևոր դերը պահանջում է առաջին հերթին հողածածկույթի վիճակի վերահսկման ճիշտ կազմակերպում: Հողային և բուսական ծածկույթի վրա գունավոր մետալուրգիայի ձեռնարկությունների էկոլոգիատոքսիկոլոգիական հետազոտությունները թույլ են տվել գնահատել բնական միջավայրի փոփոխություններն աղտոտման աղբյուրի մոտակայքում, ուսումնասիրել հողային բիոտի վրա անբարենպաստ ազդեցությունների աստիճանները և ծրագրել վտանգավոր տոքսիկոլոգիական իրադրությունների հաղթահարման ուղիները: Այդ ձեռնարկություններից առաջացող արտանետումների ներգործությունը կենսոլորտի բաղադրիչների վրա չափազանց տարբեր է հողակլիմայական տարբեր պայմաններում, որտեղ մեծ դեր են խաղում ռելիեֆը, աշխարհագրական առանձնահատկությունները և այլն: Տարբեր տարածաշրջաններում օդային զանգվածների շարժման բարդ բնույթի հետ մեկտեղ գազափոշային արտանետումների հոսքերը և հողի մակերևույթին դրանց նստումը հիմնականում համապատասխանում է մթնոլորտի ստորին շերտերում քամիների փնջին, որտեղ կարևոր դեր են խաղում ռելիեֆի առանձնահատկությունները և մակերևույթի բնույթը: Աղտոտիչների քանակը նվազում է աղտոտման աղբյուրից հեռավորության մեծացմանը զուգընթաց: Կետային (իմպակտ) աղտոտման աղբյուրի շրջակայքում սովորաբար առանձ219

նացվում են երեքից հինգ գոտիներ, որտեղ ծանր մետաղների պարունակությունը ֆոնային տարածքների համեմատ գերազանցում է տասնյակ և հարյուրավոր անգամ (աղ. 4.2), ընդ որում՝ ձեռնարկություններից 0,5-0,75 կմ հեռավորության վրա առանձնացվում է, այսպես կոչված, պահպանության գոտի, որտեղ ծանր մետաղների պարունակությունը չի վերահսկվում: Աղտոտման համանման գոտիներ առանձնացվում են նաև բուսական ծածկույթի համար: Աղյուսակ 4.2. Աղտոտման գոտիները և ծանր մետաղների պարունակության մակարդակը հողում (Садовникова Л.К. и др., 2006)

Գոտիները

Ձեռնարկության պահպանության գոտի I II III IV Ֆոն

Հեռավորությունն աղբյուրից, կմ

Հողերում ծանր մետաղների պարունակության հարաբերակցությունը ֆոնային հողերի պարունակությանը

0,5-0,75

0,75-1,5 2-4 4-8 8-20 20-50

200-500 50-10 5-2 2,0-1,5

Ռելիեֆը և քաղաքային կառույցները փոխում են գետնամերձ օդի շարժման ուղղությունն ու արագությունը: Ձգվող գետահովիտները յուրահատուկ միջանցքների դեր են խաղում, որտեղով տարածվում են օդի հոսանքները, իսկ ռելիեֆի բարձրություններն արգելքների դեր են խաղում և առաջացնում են օդային հոսանքի ինվերսիաներ: Հանդարտ ու խաղաղ եղանակը, ինչպես նաև մառախուղները կարող են նպաստել տեղումների առաջացմանն աղտոտման աղբյուրի մոտակայքում: Բարձր բուֆերայնություն ունեցող էկոհամակարգերի (անտառթփուտներ, բնական մարգագետիններ, խայտաբղետ բարդ ռելիեֆներ և այլն) համար արդյունաբերական ձեռնարկությունների ներգործության մակերևույթը կարող է հասնել 1000 կմ2, իսկ ցածր բուֆերայնության էկո220

համակարգերում (օրինակ՝ տունդրաներում, անապատներում, տափաստաններում) այն աճում է մի քանի անգամ: Ձեռնարկություններից աղտոտիչների մի մասն անցնում է գետերի մեջ, որոնցով ոռոգվում են դաշտերը, ընդ որում՝ դրանք կարող են լինել կախույթների ձևով և լուծված վիճակում: Փաստորեն, հողերի աղտոտումը տեղի է ունենում համալիր ձևով՝ օդից և ոռոգման ջրերից, իսկ աղտոտված հողը դառնում է աղտոտման աղբյուր բնական մյուս բաղադրիչների համար, քանի որ հենց հողն է տարբեր տարրերի և միացությունների կենսաերկրաքիմիական ցիկլերի կենտրոնական օղակը: Հողերի քիմիական աղտոտիչներն ըստ իրենց ազդեցության բնույթի կարող են դասակարգվել երկու խմբի՝ - պեդոքիմիական ակտիվ նյութեր, որոնք կարող են ազդել թթվահիմնային կամ օքսիդավերականգնման գործոնների վրա (հանքային թթուներ, հիմքեր, կարբոնատներ, ծծմբաջրածին, մեթան), - կենսաքիմիական տեխնածին ակտիվ նյութեր, որոնք ներգործում են անմիջապես կենդանի օրգանիզմների վրա (ծանր մետաղներ, պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածիններ և այլն): Տեխնածին հոսքերով հողի մեջ մտնող տարրերի զգալի մասը կուտակվում է դրա վերին շերտում, իսկ որոշ մասը հողի խոնավության, ինչպես նաև մեխանիկական ճանապարհով՝ հողային ֆաունայի միջոցով, թափանցում է հողի խորը շերտերը: Մթնոլորտն ու հողերն աղտոտող գազափոշային արտանետումների ազդեցությամբ խախտվում կամ հիմնովին ոչնչանում են բնական ֆիտոցենոզները, ինչը նաև ակտիվացնում է էրոզիոն գործընթացները: Տեխնոգենեզը խիստ բացասաբար է ազդում հողի վիճակի վրա: Դրա վառ ապացույցը հողում անձրևորդերի քանակի նվազումն է: Արտանետման աղբյուրից մինչև 600 մ հեռավորության վրա անձրևորդերÁ ·áñÍݳϳÝáõÙ µ³ó³Ï³ÛáõÙ »Ý, իսկ 1500 մ-ի վրա դրանց քանակը խիստ ցածր է ֆոնի հետ համեմատած: Դա ցույց է տալիս, որ արտանետման աղբյուրների մոտակայքերում հողն ուղղակի մեռնում է: Քիմիական աղտոտման ազդեցության արդյունքում նվազում է ագրոէկոհամակարգերի արդյունավետությունը: Աղտոտված կերով կերակրվող կովերի կենդանի զանգվածը և կաթնատվությունը մոտ 20-37 %-ով ցածր է մաքուր կերով սնվողների համեմատ:

Քիմիական աղտոտիչները, հողից և օդից անցնելով բնական և գյուղատնտեսական բույսերի մեջ, թունավորում են դրանք, ինչի հետևանքով խիստ նվազում է դրանց արտադրողականությունը, և նույնիսկ նկատվում է ոչնչացում: Թունավորությունը (տոքսիկություն) տարբեր քիմիական տարրերի կամ միացությունների այնպիսի հատկություն է, որը կարող է վնասակար ազդեցություն ունենալ միկրոօրգանիզմների, բույսերի, կենդանիների և մարդու վրա: §Տոքսիկություն¦ հասկացությունը վերաբերում է ոչ թե որոշակի տարրերի, օրինակ՝ ծանր մետաղներին, այլ բոլոր քիմիական աղտոտիչ նյութերին, որոնք կենսոլորտի մեջ են թափանցում բարձր քանակություններով: Հայտնի է, որ գոյություն չունեն թունավոր նյութեր, այլ կան թունավոր կոնցենտրացիաներ: Քիմիական աղտոտիչ նյութերից առավել լավ ուսումնասիրված է ծանր մետաղների թունավոր ազդեցությունը բույսերի վրա կամ դրանց ֆիտոտոքսիկությունը: Ֆիտոտոքսիկության գնահատումը շատ բարդ է և կախված է մի շարք գործոններից, մասնավորապես՝ լուծույթում իոնների հարաբերակցությունից և դրանց միացություններից: Մետաղի ֆիտոտոքսիկությունը լուծույթում էականորեն պայմանավորում է դրա անիոնը: Օրինակ՝ պղնձի և նիկելի սուլֆատները բույսերի համար ավելի թունավոր են, քան նիտրատները և քլորիդները, Co-ի համար տարբերություններ չեն արձանագրվել: Ծանր մետաղները բջջի պրոտոպլազմայի թույներն են, որոնց թունավորությունն աճում է ատոմային զանգվածի աճման հետ: Թունավորության տեսանկյունից ծանր մետաղները բաժանվում են երեք խմբի. 1. Շատ թունավոր, որոնք թեստ-օրգանիզմների վրա ցուցաբերում են վնասակար ազդեցություն լուծույթում 1 մգ/լ-ից ավելի ցածր կոնցենտրացիաների դեպքում (Ag+, Be2+, Hg2+, Sn2+, Co2+, Ni2+, Pb2+, CrO42-): 2. Չափավոր թունավոր, որոնք ցուցաբերում են արգելակող ազդեցություն 1-100 մգ/լ կոնցենտրացիաների դեպքում (As, Se, Al, Ba, Cd, Cr, Fe, Mn, Zn, արսենատներ, բորատներ, բրոմատներ, քլորատներ, պերմանգանատներ, մոլիբդատներ, անթիոնատներ, սելենատներ):

3. Թույլ թունավոր, եզակի դեպքում արգելակող ազդեցություն են ցուցաբերում 100 մգ/լ-ից զգալիորեն բարձր կոնցենտրացիաների դեպքում (Ca2+, Mg2+, K+, Na+, քլորիդներ, բրոմիդներ, յոդիդներ, նիտրատներ, սուլֆատներ): Շատ ծանր մետաղներ ճնշում են ֆերմենտների ակտիվությունը, առաջացնում են կոմպլեքս օրգանական միացություններ, որոնք կարող են թափանցել բջջային մեմբրանաների միջով և խաթարել նյութափոխանակությունը, ուժեղացնել մետաբոլիտների դեգրադացիան, օրինակ՝ ադենոզինեռֆոսֆատինը (ԱԵՖ): Ցանկացած քիմիական տարրի թունավորության աստիճանը կախված է բազմաթիվ այլ գործոններից, ինչպես նաև բույսերի կենսաբանական առանձնահատկություններից, հողի տիպից ու հզորությունից և այլն: §Ֆիտոտոքսիկություն¦ հասկացությունը սերտորեն կապված է §տոլերանտություն¦ (հանդուրժողականություն) հասկացության հետ: Այն կենսունակության պահպանման ունակությունն է կենսոլորտի մեջ աղտոտիչների մշտական մուտքի պայմաններում: Տոլերանտությունը կապված է ներքին գործոնների հետ և իր մեջ ներառում է նյութափոխանակային այնպիսի պրոցեսներ, ինչպիսիք են իոնների ընտրողական կլանումը և բույսերի առանձին մասերում դրանց կուտակումը: Տարբեր մեխանիզմների (տերևների միջոցով լվացումներ, հյութարտադրություն, արմատների միջոցով արտազատում, տերևաթափ, օրգաններում անլուծելի միացությունների կուտակում-կոնսերվացում և այլն) միջոցով նյութափոխանակային պրոցեսներից վնասակար իոնների հեռացումը բույսերի դիմադրողականության կարևոր հատկանիշներից մեկն է: Տոլերանտ բույսերի աճը կարող է խթանվել մետաղների բարձր կոնցենտրացիաների դեպքում, ինչը վկայում է այդ տարրերի ավելցուկի նկատմամբ դրանց ֆիզիոլոգիական պահանջի մասին: Բույսերի առանձին տեսակներ կարող են կուտակել զգալի քանակությամբ ծանր մետաղներ՝ առանց ճնշվածության նկատելի նշանների: Այլ բույսեր չունեն այդպիսի հատկություններ: Բույսերով սնվող կենդանիները էվոլյուցիայի ընթացքում չեն օգտագործել թունավոր նյութեր պարունակող բույսեր, սակայն տեխնոգենեզի պայմաններում թունավոր նյութերը կուտակվում են գրեթե բոլոր բույսերի մեջ, որոնցով սնվում են նաև կենդանիներն ու մարդը:

ԳԼՈՒԽ 5. ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԵՎ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Բնական ռեսուրսների օգտագործումը մարդկային հասարակության գոյատևման և զարգացման անփոխարինելի պայմանն է: Բազում դարեր տևած այդ գործընթացը կարելի է համեմատել միակողմանի երթևեկությամբ ճանապարհի հետ, քանի որ մարդը բնությունից վերցրել է այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է եղել իրեն՝ առանց մտածելու հատուցման մասին: Նման տարերային և ոչ գիտակից մոտեցումները, որոնք մինչև 20-րդ դարի երկրորդ կեսը (էկոլոգիական ճգնաժամի փաստացի արձանագրումը) առաջնային կենսոլորտին հասցրել են անդառնալի վնասներ, գնալով ավելի են մեծացրել և խորացրել մարդկությանը սպառնացող էկոլոգիական վտանգները, լայնացրել մայր բնությունից մարդու օտարման անջրպետը: Եվ պատահական չէ, որ մարդկային մտածողության ներկա մակարդակում առաջնային խնդիր է դարձել էկոլոգիական անվտանգության ապահովումը, որն ուղղակիորեն, հետադարձ կապով, կապվում է զարգացած տնտեսության, ժամանակակից կենսատեխնոլոգիաների, ֆինանսական մեծ ներդրումների և բնապահպանական միջոցառումների կիրառման հետ: Էկոլոգիական անվտանգության պահպանումը բնօգտագործման ընթացքում առաջացող էկոլոգիական վտանգների կանխարգելումը կամ չեզոքացումն է, որոնք արդեն դարձել են նաև բնօգտագործման գլխավոր սահմանափակող գործոնները:

5.1. Բնական ռեսուրսները, դրանց օգտագործման հիմնական սկզբունքները և ռեսուրսային ցիկլերը Բնական ռեսուրսները բնական մարմինների և երևույթների ամբողջությունն է, որն օգտագործում է մարդն իր այն գործունեության մեջ, որն ուղղված է նրա գոյության պահպանմանը: Բնական ռեսուրսների կարևոր հատկանիշներից մեկը դրանց սպառումը և վերարտադրությունն է: Այդ հատկանիշների հիման վրա բնական ռեսուրսները դասակարգվում են երկու խմբի՝ սպառվող և անսպառ (նկ. 5.1):

ՍՊԱՌՎՈՂ

Ընդերքի գեոթերմալ ջրերի էներգիա

Ջրային՝ համաշխարհային օվկիանոս

Կլիմայական՝ մթնոլորտային օդ, քամու ուժ, տեղումներ

Տիեզերական՝ արևային էներգիա, ծովային ալեկոծություն

ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

Բոլոր օգտակար հանածոները, էներգառեսուրսները, հողը

ՓՈԽԱՐԻՆԵԼԻ

Նկ. 5.1. Բնական ռեսուրսների դասակարգումը:

Չվերականգնվող ընդերքի հանածոներ, օրգանական վառելիք

Վերականգնվող հող, բուսական և կենդանական աշխարհ, քաղցրահամ ջրեր և որոշ հանքանյութեր

ԱՆՍՊԱՌ

Մթնոլորտային օդը, ջուրը, բույսերի և կենդանիների գենետիկական ֆոնդը

ԱՆՓՈԽԱՐԻՆԵԼ

Սպառվող բնական ռեսուրսներն այն ռեսուրսներն են, որոնց քանակը սահմանափակ է բացարձակ և հարաբերական իմաստով: Դրանք բաժանվում են չվերարտադրվող և վերարտադրվող ենթախմբերի: Չվերարտադրվող կամ չվերականգնվող բնական ռեսուրսները օգտագործման ընթացքում բացարձակապես չեն վերականգնվում (քարածուխ, նավթ, օգտակար հանածոների մեծ մասը) կամ վերականգնվում են օգտագործման արագությունից շատ ավելի դանդաղ (տորֆաշերտեր, շատ նստվածքային ապարներ): Այս ռեսուրսների օգտագործումն անխուսափելիորեն հանգեցնում է դրանց սպառման: Չվերարտադրվող բնական ռեսուրսների պահպանությունը հանգեցնում է դրանց արդյունավետ, խնայողաբար օգտագործմանը, հանույթի, տեղափոխման, վերամշակման և օգտագործման ժամանակ կորուստների դեմ պայքարի փոխարինողների որոնմանը: Երկրագնդի նյութաէներգետիկ ռեսուրսների մեծ մասը դասվում է սպառվող և չվերականգնվող ռեսուրսների շարքին: Աշխարհում երկաթի հանքաքարի հայտնի հանքավայրերը ներկայումս կազմում են 600 մլրդ տ, և տարեկան մոտ 800 մլն տ հանույթի դեպքում դրա պաշարները կբավարարեն 750 տարի: Սակայն եթե հաշվի առնենք, որ պողպատի զգալի քանակությունը ստանում են մետաղի ջարդոնից, ապա շահագործվող երկաթի հանքավայրերը կբավականացնեն ավելի երկար ժամանակ: Ենթադրվում է նաև, որ Համաշխարհային օվկիանոսի հատակում կուտակված են մոտ 1,5 տրիլիոն տ երկաթմանգանային հանքատեսակներ: Բոքսիտների ընդհանուր պաշարը գնահատվում է 22 մլրդ տ, որը տարեկան 80 մլն տ հանույթի դեպքում ալյումինի արտադրությանը կբավականացնի մոտ 275 տարի: Պղնձի ընդհանուր պաշարը կազմում է մոտ 500 մլն տ, որից տարեկան օգտագործվում է 8 մլն տ: Անագի (Sn) ընդհանուր պաշարն ըստ կանխատեսումների կբավականացնի 15-16 տարի: Ոսկու համաշխարհային պաշարները կազմում են մոտ 40 հազ. տ, մոտավորապես այդքան էլ ներկայումս կենտրոնացված է տարբեր երկրների պահեստներում և բանկերում: Ոսկու տարեկան հանույթն աշխարհում կազմում է 1000 տ: Արծաթի պաշարները կազմում են մոտ 150 հազ. տ, իսկ ամենամյա հանույթը 8 հազ. տ է: Հանույ226

թի նշված տեմպերի դեպքում ոսկու պաշարները կսպառվեն 40, իսկ արծաթինը՝ 18-20 տարի հետո: Օրգանական էներգակիրներից քարածուխը մարդկությանը կբավարարի 3616 տարի (16 տրիլիոն տ): 1980 թ. տվյալներով ածխի տարեկան հանույթը կազմել է 2,8 մլրդ տ պայմանական վառելանյութ (1 կգ պայմանական վառելանյութը համապատասխանում է 1 կգ պինդ վառելանյութին, որի ջերմունակությունը՝ QPH = 29,3 ՄՋոուլ/կգ): Այս տեսանկյունից նավթի և գազի ջերմունակությունն ավելի բարձր է, քանի որ դրանք գրեթե չեն պարունակում մոխիր և ջուր: ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ծովի և հավերժական սառույցների հատակում մեթանի հսկայական պաշարներ կան (1018 մ3): ՈՒրանի համաշխարհային պաշարները կազմում են մոտ 4 մլն տ. դրա պահանջը 2000 թ. կազմել է 135 հազ. տոննա: Ներկայումս աշխարհում օգտագործվող էներգիայի 37 %-ը հիմնված է ածխի, 25 %-ը՝ նավթի, 24 %-ը՝ գազի, 6 %-ը՝ միջուկային էներգիայի, 5 %-ը՝ հիդրոէներգետիկայի և 3 %-ը՝ այլընտրանքային էներգիայի աղբյուրների վրա: Ապագայում, ըստ կանխատեսումների, այդ հարաբերակցությունը քիչ է փոխվելու, ինչի հետևանքով էլ' ավելի է սրվելու էկոլոգիական պայքարը կլիմայի փոփոխության հարցում: Վերարտադրվող բնական ռեսուրսները օգտագործման հետ մեկտեղ, ժամանակի ընթացքում վերականգնվում են (կենդանական և բուսական աշխարհը, հողը): Սակայն դրանց վերականգնողական հատկության պահպանման համար անհրաժեշտ են որոշակի պայմաններ, որոնց խախտումը դանդաղեցնում կամ ամբողջապես արգելակում է վերականգնման պրոցեսը: Տարբեր ռեսուրսների վերականգնումն ընթանում է տարբեր արագություններով: Օրինակ՝ կենդանիների վերականգնման համար պահանջվում է մի քանի տարի, անտառի համար՝ 60-80 տարի, հողի համար՝ մի քանի հազար տարի: Վերարտադրվող բնական ռեսուրսների պահպանությունը պետք է իրականացվի դրանց արդյունավետ օգտագործման և վերարտադրության ընդլայնման ճանապարհով: Վերարտադրվող բնական ռեսուրսների օգտագործման տեմպերը պետք է համապատասխանեն դրանց վերականգնման տեմպերին:

Անսպառ բնական ռեսուրսներն այն ռեսուրսներն են, որոնց քանակն անսահմանափակ է ոչ թե բացարձակապես, այլ հարաբերական իմաստով՝ մեր պահանջների և գոյության ժամկետների համար: Անսպառ բնական ռեսուրսները ներառում են ջրային ռեսուրսները (Համաշխարհային օվկիանոսը, քաղցրահամ ջրերը), կլիմայական ռեսուրսները (մթնոլորտային օդը, քամու էներգիան, տեղումները), տիեզերական (արևային ճառագայթումը, ծովային ալեկոծության էներգիան) և Երկրի գեոթերմալ ջրերի էներգիան: Սակայն եթե անսպառ բնական ռեսուրսների քանակը հարաբերականորեն անսպառ է, ապա դրանց որակը կարող է սահմանափակել մարդու կողմից օգտագործման հնարավորությունները (օրինակ՝ ջրի քանակն անսահմանափակ է, բայց խմելու ջրի քանակը սահմանափակ է): Էներգիայի ստացման և անհրաժեշտ արտադրանքի ստեղծման համար մարդը որոնում, գտնում և վերամշակում է անհրաժեշտ բնական ռեսուրսներ՝ ներգրավելով դրանք ռեսուրսային ցիկլերի մեջ: Այսինքն՝ հասարակության և բնության միջև տեղի ունեցող նյութերի և էներգիայի փոխանակությունը բազմափուլ գործընթաց է, որը կարելի է բաժանել առանձին ռեսուրսային ցիկլերի: Ռեսուրսային ցիկլը որոշակի նյութի կամ նյութերի խմբի տարածական տեղափոխությունների և փոխակերպումների ամբողջականությունն է, որը տեղի է ունենում մարդու կողմից դրա օգտագործման բոլոր փուլերում: Ցիկլ բառը ենթադրում է փակ պրոցես: Բնության մեջ, ինչպես հայտնի է, բոլոր նյութերը շրջանառվում են կենսաերկրաքիմիական ցիկլերում: Ռեսուրսային ցիկլը, որն անվանում են նաև §նյութերի անթրոպոգեն շրջանառություն¦, փաստորեն փակ չէ. դրա ցանկացած փուլում անխուսափելի են կորուստները: Ժամանակակից հասարակական արտադրության մեջ Ի.Վ. Կոմարը (1973 թ.) առանձնացնում է վեց հիմնական ռեսուրսային ցիկլ՝ մի շարք ենթացիկլերով. 1. Էներգառեսուրսների ցիկլ (տարբեր ճյուղերով): 2. Մետաղահանքային ռեսուրսների և մետաղների ցիկլ (կոքսաքիմիական ենթացիկլերով):

3. Ոչ մետաղական հանածո հումքի ցիկլ՝ իր ենթացիկլերով (լեռնաքիմիական, հանքային շինանյութերի, թանկարժեք հանածոների): 4. Անտառային ռեսուրսների և գյուղատնտեսական հումքի ցիկլ՝ անտառքիմիական ենթացիկլերով: 5. Հողակլիմայական ռեսուրսների և գյուղատնտեսական հումքի ցիկլ: 6. Ֆաունայի և ֆլորայի ռեսուրսների ցիկլ՝ մի շարք ենթացիկլերով: Նշված ռեսուրսային ցիկլերի մեջ կարևորագույնը հողակլիմայական և գյուղատնտեսական հումքի ցիկլն է, որն ապահովում է մարդու՝ որպես կենսաբանական տեսակի կյանքը, մատակարարելով նրան բուսական և կենդանական սննդամթերք և քիմիական էներգիա: Դա նաև ամենահին ցիկլն է մարդկության պատմության մեջ: Ռեսուրսային ցիկլերի օ.գ.գ - ն բավական ցածր է, հատկապես վերարտադրվող ռեսուրսներինը (օրինակ՝ ֆոտոսինթեզի ընդամենը 2-3 %-ն է օգտագործվում մարդու կողմից): Ռեսուրսային ցիկլերի հայեցակարգը ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության բարձրացման և բնօգտագործման նպատակահարմարության ուղիներ է բացում տնտեսության գրեթե բոլոր ոլորտներում: Բնության հետ փոխազդեցության ընթացքում մարդկային հասարակությունը մշակել է մի շարք սկզբունքներ, որոնք ուղղված են բնօգտագործման արդյունավետության բարձրացմանը և միաժամանակ բացասական ազդեցությունները շրջակա միջավայրի վրա հնարավորինս թուլացնելուն: Արդյունավետ բնօգտագործումը և բնության պահպանությունը պետք է հիմնվեն հետևյալ սկզբունքների վրա. - երկրագնդի ռեսուրսները սահմանափակ են, որովհետև այն որոշակի տարածությամբ և զանգվածով սահմանափակ երկնային մարմին է, - բնական ռեսուրսների օգտագործումը և պահպանումը պետք է իրականացվեն կանխատեսման և բնօգտագործման բացասական հետևանքների կանխման հիման վրա, - ռեսուրսների օգտագործումը պետք է կատարվի դրանց յուրացման ինտենսիվության բարձրացման հիման վրա, մասնավորապես

հանույթի, տեղափոխման և վերամշակման պրոցեսներում կորուստների նվազեցման ուղղությամբ, - ռեսուրսների օգտագործումը և բնության պահպանությունը իրականացնելիս պետք է հաշվի առնվեն տնտեսության տարբեր ճյուղերի շահերը, - ռեսուրսները պետք է օգտագործվեն համալիր կերպով, - ռեսուրսների օգտագործումը պետք է համապատասխանի կոնկրետ տեղային պայմանների բնույթին և օգտագործման եղանակներին, - բնության պահպանությունը ինքնանպատակ չպետք է լինի. դրա պահպանումը պետք է իրականացվի բնական ռեսուրսների օգտագործման ժամանակ, - բնական ռեսուրսների օգտագործման ժամանակ պետք է հաշվի առնվի էկոլոգիական անվտանգության առաջնայնությունը տնտեսական շահավետության նկատմամբ, - վերականգնվող ռեսուրսները պետք է օգտագործվեն խնայողաբար և բարձր արդյունավետությամբ, - ռեսուրսների օգտագործումը պետք է ուղեկցվի թափոնների վերաօգտագործմամբ և անթափոն տեխնոլոգիաների ստեղծմամբ, - մի ռեսուրսը օգտագործելիս չպետք է փչացնել մյուսը, - գիտատեխնիկական առաջընթացը պետք է որոնի և գտնի չվերականգնվող ռեսուրսների (նավթ, գազ, քարածուխ, օգտակար հանքային հանածոներ և այլն) փոխարինողներ և այլընտրանքային էներգիայի տեսակներ, - բնական ռեսուրսների օգտագործումը պետք է ուղեկցվի արտադրական գործընթացների համատարած էկոլոգիացմամբ: Յուրաքանչյուր երկրում բնական ռեսուրսների օգտագործման հիմնական սկզբունքները պետք է ամրագրված լինեն օրենսդրությամբ, որտեղ առաջնություն պետք է ունենան մարդու առողջության և կյանքի պահպանությունը, բնակչության կյանքի, աշխատանքի և հանգստի համար էկոլոգիական բարենպաստ պայմանների ապահովումը, հասարակության էկոլոգիական և տնտեսական շահերի՝ գիտականորեն հիմնավորված զուգակցումը, բնության օրենքները հաշվի առնելը, պատասխանատվությունը, թափանցիկ քաղաքականությունը, հրապարա230

կայնությունը և շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում միջազգային համագործակցությունը:

5.2. Բնօգտագործման էությունը և հիմնական ձևերը: Բնական ռեսուրսների օգտագործման արտոնագրումը, սահմանափակումը և պայմանագրային ձևերը Բնօգտագործումը մարդու կողմից շրջակա միջավայրի օգտակար հատկությունների օգտագործման հնարավորությունն է, որոնցից են էկոլոգիական, տնտեսական, մշակութային և առողջապահական ուղղությունները: Այստեղից էլ բխում է բնօգտագործման բովանդակությունը, որն իր մեջ ներառում է դրա երեք ձևերը՝ տնտեսական (առաջատար), էկոլոգիական և մշակութային-առողջապահական: Բնօգտագործումն իրականացվում է երկու եղանակով՝ հատուկ և ընդհանուր: Ընդհանուր բնօգտագործումը չի պահանջում հատուկ թույլտվություն, և քաղաքացիների կողմից այն իրականացվում է իրենց իսկ պատկանող բնական (հումանիտար) իրավունքների հիման վրա, որը տրված է մարդուն ծնված օրվանից, օրինակ՝ օդի, ջրի և այլ ռեսուրսների օգտագործումը: Հատուկ բնօգտագործումը իրականացվում է ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց կողմից՝ պետական մարմինների թույլտվության հիման վրա: Բնօգտագործման այս ձևը կրում է նպատակային բնույթ և ըստ օգտագործվող օբյեկտների բաժանվում է հետևյալ տեսակների՝ հողօգտագործում, ընդերքի օգտագործում, անտառների օգտագործում, ջրօգտագործում, կենդանական աշխարհի օգտագործում (վայրի կենդանիներ և թռչուններ, ձկան պաշարներ), մթնոլորտի օգտագործում: Հատուկ բնօգտագործումը կապված է բնական ռեսուրսների օգտագործման հետ, որը կառավարվում է տվյալ երկրի մի շարք օրենքներով՝ հողօգտագործման, անտառօգտագործման, ջրային ռեսուրսների օգտագործման մասին և այլն: Բնական ռեսուրսների տարբեր տեսակների հատուկ օգտագործումը աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում հիմնվում է արտոնագրերի (լիցենզիաներ) վրա: Բնօգտագործման լիցենզավորումը վարչարարական-իրավական ճանապարհով էկոլոգիական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացն է՝ արգելման, թույլատրման և լիազոր231

ման մեթոդներով: Ըստ էության բնօգտագործման արտոնագիրն ունի երեք հատկանիշներ. առաջին հերթին այն բնական ռեսուրսի սեփականատիրոջ փաստաթուղթն է, երկրորդ՝ բնական ռեսուրսի արդյունավետ օգտագործման համար պետական վերահսկման ձև է, և երրորդ՝ այն նաև արդյունավետ բնօգտագործման կարգավորման միջոց է: Արտոնագիրը տրվում է գործունեության յուրաքանչյուր տեսակի համար: Դրա գործողության ժամկետը մեկ տարի է: Ելնելով էկոլոգիական պահանջներից, գտնվելու վայրից և այլ գործոններից՝ արտոնագրերի քանակն ըստ բնօգտագործման առանձին տեսակների կարող է սահմանափակվել: Արտոնագրերը կարող են տրվել դիմումի հիման վրա, այդ թվում նաև մրցույթային կարգով: Արոնագրերի օգտագործման սահմանված կարգը չպահպանելը, այլ անձանց փոխանցելը, սանիտարական, էկոլոգիական առևտրային կանոնների խախտումը հիմք է արտոնագրից զրկելու, որն իրականացվում է այդ թույլտվությունը տվող մարմնի որոշմամբ: Արտոնագիր տրամադրելու և արտոնագրի իրավունքից զրկելու դեպքում անձը կարող է խնդիրը բողոքարկել դատարանում: Բոլոր բնական ռեսուրսների օգտագործման համար տրվող արտոնագրերի հիմքում ընկած են օրինականության վերահսկումը՝ էկոլոգիական և սանիտարական նորմերի պահպանումը, համապատասխան բնական ռեսուրսի օգտագործման նորմավորումը, շրջակա բնական միջավայրին վնաս հասցնելու համար ֆինանսական և էկոլոգիական պատասխանատվությունը: Այս տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն ունի մթնոլորտային օդի օգտագործման արտոնագրումը: Որպես էկոլոգիական ռեսուրս՝ օդն օգտագործվում է գազային և գազագոլորշաձև թափոնների կամ վնասակար նյութերի և դրանց խառնուրդների արտանետումների պահեստավորման ժամանակ: Այս համակարգի արտոնագրման էությունը հետևյալն է. - արտադրական օբյեկտի կողմից վնասակար նյութերի արտանետումների գույքագրում, - օբյեկտի համար վնասակար նյութերի արտանետումների սահմանային թույլատրելի նորմաների որոշում գործող ՍԹԽ-ների հիման վրա,

- կոնկրետ օբյեկտի համար մթնոլորտ արտանետվող վնասակար նյութերի օրական և տարեկան սահմանափակումների (լիմիտ) սահմանում, - արտանետման թույլատրումը, որի մեջ նշվում են վնասակար նյութերի արտանետման սահմանափակումը (լիմիտ) և նորմերը, գործողության ժամկետը: Նշված սահմանափակումները և նորմատիվները չկատարելու կամ խախտելու դեպքում հետևում է վարչական կամ քրեական պատասխանատվություն: Բնօգտագործման սահմանափակումը (լիմիտավորում) էկոլոգիական սահմանափակումների համակարգ է՝ ըստ տարածքների: Դրանք վերաբերում են բնությունից վերցվող բնական ռեսուրսների սահմանային ծավալներին, արտաքին միջավայր արտանետված աղտոտիչներին և արտադրության թափոնների տեղավորմանը և սահմանվում են պետական մարմինների կողմից, որոնք պատասխանատու են շրջակա միջավայրի պահպանության համար: Բնօգտագործման սահմանափակումները, ինչպես նաև լիցենզիաները շրջակա բնական միջավայրի արդյունավետ պահպանության միջոցներից են, որոնք պայմանավորված են բնական ռեսուրսների սահմանափակությամբ և արդյունավետ օգտագործման անհրաժեշտությամբ: Բնօգտագործման ժամանակ մարդը բնությունից վերցնում է բնական նյութերը և դրանց տեղը լցնում անթրոպոգեն նյութերով: Այս ուղղությամբ սահմանափակումը հիմնվում է բնությունից կորզվող բնական ռեսուրսի սահմանային թույլատրելի նորմերի, բնական միջավայր արտանետվող վնասակար նյութերի քանակի, թափոնների տեղաբաշխման վրա: Տարբեր բնական ռեսուրսների օգտագործման սահմանափակումներն ունեն իրենց առանձնահատկությունները (քանակական, որակական, սեզոնային, ժամանակային, տարածական, ծավալային և այլ բնույթի): Երկրի ընդերքը, ջրերը, անտառները և կենդանական աշխարհը շատ երկրներում (այդ թվում նաև Հայաստանում) շարունակում են մնալ որպես պետական սեփականություն, որոնց օգտագործումն իրականացվում է տարբեր պայմանագրերի միջոցով: Այս տեսանկյունից շրջակա միջավայրի պահպանությունը բնօգտագործման հետագա գործընթացներում նույնպես հիմնվում է զանազան օրենքների և պայ233

մանագրերի վրա: Պայմանագրերում ամրագրվում են մի քանի կարևոր և պարտադիր կետեր: Օրինակ՝ ճանապարհների, կապի և էլեկտրագծերի, այլ օբյեկտների կառուցման համար հատկացվող հողատարածքի պայմանագրում ամրագրվում են հողի բերրի շերտի օգտագործումն ու պահպանումը, խախտված հողակտորի տեխնիկական և կենսաբանական վերակուլտիվացումը, պայմանագրային պահանջների իրականացման կարգը, կողմերի պատասխանատվությունը՝ ստանձնած պարտավորությունների կատարման համար և այլն: Բնական ռեսուրսների օգտագործման ամենակիրառական ձևերից մեկը վարձակալումն է, որտեղ վարձակալը վճարում է ռեսուրսի համար՝ ապահովելով բնության պահպանության բոլոր պահանջները: Վարձակալի բոլոր իրավունքներն ու պարտականությունները ենթադրում են հետևյալ պահանջների կատարումը. - ռեսուրսի նպատակային օգտագործում, - ռեսուրսի արդյունավետ օգտագործում, - պայմանագրով նախատեսված ռեսուրսի պահպանության և վերարտադրության, ինչպես նաև դրա փչացման և սպառման կանխման ապահովում, - էկոլոգիական պահանջների ապահովում, - հարևան բնօգտագործողների իրավունքների և շահերի հարգում, - հասցված վնասների փոխհատուցում, - օգտագործված ռեսուրսների համար ժամանակին վճարում: Վարձակալական պայմանագրերի ժամկետներն ու նպատակները բխում են բնական ռեսուրսի բնույթից և հատկություններից: Օրինակ՝ հողի վարձակալումը սովորաբար երկարաժամկետ բնույթ ունի, և այն կարող է հետագայում դառնալ վարձակալի սեփականությունը: Դա պայմանավորված է նրանով, որ հողը տիրոջից պահանջում է կապիտալ ներդրումներ՝ դրա բերրիությունը պահպանելու և բարձրացնելու համար: Բնօգտագործման համալիր (կոմպլեքսային) պայմանագիրը շրջակա միջավայրի պահպանության կարևոր սկզբունքներից մեկն է: Համալիր բնօգտագործումը մի քանի բնական ռեսուրսի միաժամանակյա օգտագործումն է` հաշվի առնելով շրջակա միջավայրի պահ234

պանությունը, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը և դրանց վերարտադրության ապահովումը: Այսպիսի պայմանագիրն ավելի ճիշտ և կարևոր է, քանի որ գրեթե միշտ որևէ ռեսուրս օգտագործելու ժամանակ անխուսափելիորեն շոշափվում է մյուս ռեսուրսի օգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանության խնդիրը: Օրինակ՝ երկրի ընդերքի օգտակար հանածոնների օգտագործման պայմանագիրը չի կարգավորում հողերի, ջրերի, անտառների պահպանումը, որն անմիջականորեն կապված է նպատակային ռեսուրսի շահագործման հետ: Այս տեսանկյունից համալիր պայմանագիրը ստեղծված իրադրության մեջ նախատեսում է բոլոր գործողությունները: Այս ամենը հաշվի առնելով իրավաբանական անձը կամ սուբյեկտը կարող է ստանալ լիցենզիան, որի հիման վրա կնքվում է պայմանագիրը և նշանակվում էկոլոգիական փորձաքննություն: Պայմանագրի պայմանները խախտելու և չկատարելու համար բնօգտագործողը պատասխանատվություն է կրում և պարտավոր է հատուցել հասցված վնասի համար: Բնօգտագործման կառավարումը նախատեսում է բնական ռեսուրսների խնայողական ու արդյունավետ օգտագործում և հիմնված է պլանավորման ու կանխատեսման վրա: Բնօգտագործման մեջ կարելի է դիտել կառավարման երկու աստիճան՝ բնական համակարգերի կառավարում և կառավարում բնօգտագործողների կողմից: Բնական համակարգերի կառավարումը կարող է լինել §կոշտ¦ և §փափուկ¦, իսկ բնօգտագործողների կողմից կառավարումը՝ վարչահրամայական և տնտեսական: §Կոշտ¦ կառավարման օրինակներ են համատարած անտառահատումը կամ խոպան հողերի յուրացումը՝ առանց ճիշտ ագրոտեխնիկայի պահպանման: Կոշտ կառավարումը տալիս է արագ ու բարձր տնտեսական արդյունք՝ արտադրանքի ծավալի աճի ձևով կամ այդ արտադրության ծախսերի իջեցման միջոցով: Այդ արդյունքը կարճատև է, քանի որ կոշտ կառավարման հետևանքով տեղի են ունենում բնական միջավայրի անդառնալի փոփոխություններ, որոնք հանգեցնում են դրա արտադրողականության և շրջակա միջավայրի աղտոտման: §Փափուկ¦ կառավարումն իրականացվում է գիտականորեն հիմնավորված հաշվարկների և միջոցառումների հիման վրա: Օրինակ՝ անտառի ընտրովի հատումը և հողի բարձր ագրոտեխնիկայով մշակությունը ապահովում են դրանց վերարտադրութ235

յունն ու կայունությունը ապահովումը՝ բոլոր հատկանիշների պահպանմամբ: Կառավարման կոշտ և փափուկ մակարդակները փոխկապակցված են միմյանց հետ, ընդ որում՝ առաջին աստիճանը հիմնվում է բնական օրենքների (հատկապես էկոլոգիական օրենքների) ուսումնասիրությունների ու օգտագործման վրա և իրականացվում է իրավաբանական ու տնտեսական օրենքների հիման վրա:

5.3. §Անթափոն¦ և սակավաթափոն տեխնոլոգիաներ: Բնապահպանական միջոցառումների հիմնական ուղղությունները Բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանության հիմնական ուղղությունը քիչ թափոնային և անթափոն տեխնոլոգիաների ստեղծումն ու օգտագործումն է: §Անթափոն տեխնոլոգիա¦ հասկացությունը պայմանական է, քանի որ անթափոն արտադրություն գոյություն չունի: Նույնիսկ բնության մեջ շրջանառվող պրոցեսներն ուղեկցվում են թափոնների առաջացմամբ: Քիչ թափոնային և անթափոն տեխնոլոգիական պրոցեսներն ու համակարգերը պետք է գործեն այնպես, որպեսզի չխախտեն բնության մեջ տեղի ունեցող պրոցեսների բնական ընթացքը: Նյութերի բնական շրջանառությունները գործնականորեն փակ են: Բնական էկոհամակարգերում նյութը և էներգիան ծախսվում են նպատակային կերպով ու խնայողաբար, առանձին օրգանիզմների թափոնները ծառայում են որպես կարևոր պայման այլ օրգանիզմների կենսագործունեության համար: Ինչ վերաբերում է նյութերի անթրոպոգեն շրջանառությանը, ապա այն զգալիորեն ցրված է, ուղեկցվում է բնական ռեսուրսների զգալի վատնումով և մեծ քանակությամբ թափոնների առաջացմամբ, որոնք աղտոտում են շրջակա միջավայրը և բիոտը: Նույնիսկ ամենակատարյալ մաքրող կառույցների ստեղծումը չի կարող լուծել հիմնախնդիրը, քանի որ դա պայքար է ոչ թե պատճառի, այլ հետևանքի դեմ: Այդ պատճառով հիմնական խնդիրն այնպիսի տեխնոլոգիաների մշակումն է, որոնք թույլ կտան նյութաէներգետիկ ռեսուրսների անթրոպոգեն շրջանառությունը դարձնել ավելի փակ՝ դրանով իսկ նպաստելով քիչ թափոնային և անթափոն տեխնոլոգիա236

ների զարգացմանը: Լրիվ անթափոն տեխնոլոգիա չի կարող լինել, որովհետև այն հակասում է Ãերմáդինամիկայի երկրորդ՝ էնտրոպիայի օրենքին: Ստեղծել նյութերի բացարձակ փակ շրջանառություն տեսականորեն հնարավոր է, բայց, այնուամենայնիվ, կլինեն էներգիայի կորուստներ՝ ջերմության տեսքով: Սակավաթափոն տեխնոլոգիան արտադրության այնպիսի եղանակ է, որն ապահովում է հումքի և էներգիայի առավելագույն արդյունավետ օգտագործումը՝ նվազագույն թափոններով և էներգիայի կորուստներով: Սակավաթափոն տեխնոլոգիայի կարևոր պայմանը ռեցիրկուլյացիան է՝ նյութական ռեսուրսների կրկնակի օգտագործումը, ինչը թույլ է տալիս տնտեսել հումքը և էներգիան, քչացնել թափոնների առաջացումը: Սակավաթափոն և ռեսուրսախնայող տեխնոլոգիաների ուղղությամբ մշակված են մի շարք հանձնարարականներ, որոնք անհրաժեշտ են արտադրության բոլոր ուղղությունների համար. - բոլոր արտադրական պրոցեսները պետք է իրականացվեն նվազագույն քանակի տեխնոլոգիական փուլերով, քանի որ յուրաքանչյուր փուլում առաջանում են թափոններ և տեղի է ունենում հումքի կորուստ, - տեխնոլոգիական պրոցեսները պետք է լինեն անընդհատ, ինչը թույլ կտա առավել արդյունավետ օգտագործել հումքը և էներգիան, - նոր տեխնոլոգիական սարքավորման մշակման ժամանակ անհրաժեշտ է նախատեսել համակարգչային տեխնիկայի բազայի վրա ավտոմատ համակարգերի լայն կիրառում, որոնք ապահովում են տեխնոլոգիական պրոցեսների օպտիմալ աշխատանքը՝ վնասակար նյութերի նվազագույն ելքով, - տարբեր տեխնոլոգիական պրոցեսներում առաջացած ջերմությունը պետք է օգտագործվի, ինչը թույլ կտա տնտեսել էներգառեսուրսները, հումքը և նվազեցնել ջերմային բեռնվածությունը շրջակա միջավայրի վրա: Շրջակա միջավայրի պահպանությունը համալիր (կոմպլեքսային) հիմնախնդիր է, որը կարող է լուծվել գիտության և տեխնիկայի տարբեր ոլորտների մասնագետների միացյալ ուժերով: Միջավայրի պահպանությունը արդյունաբերության վնասակար ազդեցությունից լավագույն ձևով կարող է իրականացվել անթափոն կամ քիչ թափոնա237

յին արտադրություն ստեղծելու միջոցով, իսկ գյուղատնտեսական արտադրության պայմաններում՝ մոլախոտերի և վնասատուների դեմ կենսաբանական պայքարի մեթոդների կիրառման միջոցով: Բնապահպանական միջոցառումները պետք է լիարժեք ապահովեն շրջակա միջավայրի, բիոտի և մարդու էկոլոգիական անվտանգությունը և թուլացնեն անթրոպոգեն բեռնվածությունը էկոհամակարգերի և ամբողջ կենսոլորտի վրա: Բնապահպանական միջոցառումները հիմնականում կարելի է բաժանել երեք խմբի՝ ճարտարագիտական, էկոլոգիական և կազմակերպական, որոնք իրականացվում են բնական ռեսուրսների օգտագործման և արտադրության ժամանակ: Բնապահպանական միջոցառումների շարքում առանձնակի կարևորություն ունի բնօգտագործման տնտեսական կարգավորումը, որովհետև այդ բոլոր գործընթացները պահանջում են վիթխարի ֆինանսական ներդրումներ, որոնք պետք է ծախսվեն նաև մարդու կողմից նախկինում հասցված վնասակար ազդեցությունների հետևանքները վերացնելու համար: Ճարտարագիտական միջոցառումներն ուղղված են գոյություն ունեցող և մշակվող նոր տեխնոլոգիական պրոցեսների, մեքենաների, մեխանիզմների կատարելագործմանը և միջավայրի վրա վնասակար ազդեցության նվազեցմանը: Ճարտարագիտական միջոցառումները բաժանվում են կազմակերպական-տեխնիկական և տեխնոլոգիական ենթախմբերի: Կազմակերպական-տեխնիկական միջոցառումները ներառում են մի շարք կոնկրետ գործողություններ, որոնք ուղղված են արտադրության տեխնոլոգիական կանոնակարգի, հեռացող գազերի ու հոսքաջրերի մաքրման պրոցեսների պահպանմանը, սարքավորումների ճիշտ աշխատանքի վերահսկմանը և դրանց ժամանակին վերանորոգմանը: Առավել արդյունավետ են անընդհատ գործող խոշոր արտադրությունները, որոնք ավելի հեշտ և օպերատիվ են կառավարվում, քան մեծ տարածության մեջ ցրված և մեկը մյուսից անկախ գործող ավելի փոքր ձեռնարկությունները: Խոշոր արտադրություններում ավելի մեծ հնարավորություններ կան արտանետումների նվազեցման տեխնոլոգիայի կատարելագործման, ինչպես նաև մաքրող սարքավորումների կիրառման համար: Տեխնոլոգիական միջոցառումները թույլ են տալիս փոխել ազդեցության աղբյուրների ցուցանիշներն ու բնութագրերը, որոնք ազ238

դում են դրանց ինտենսիվության վրա: Ճարտարագիտական միջոցառումների իրականացման համար անհրաժեշտ է նախատեսել արտադրության արդիականացման լրացուցիչ ծախսեր՝ մասնավորապես վնասակար արտանետումների որսման, մաքրման, կանխարգելման նպատակներով, որպեսզի ապահովվի բիոգեոցենոզների բաղադրիչների ինքնավերականգնումը: Էկոլոգիական միջոցառումները ապահովում են բնական միջավայրի ինքնամաքրումը կամ ինքնավերականգնումը: Այս միջոցառումները լինում են աբիոտիկ և բիոտիկ: Աբիոտիկ միջոցառումները հիմնված են բնական, ֆիզիկական և քիմիական պրոցեսների վրա, որոնք տեղի են ունենում կենսոլորտի բոլոր բաղադրիչներում և թույլ են տալիս նվազեցնել վնասակար անթրոպոգեն ներգործության վտանգը, բացառել դրա հետևանքները: Բիոտիկ միջոցառումները հիմնված են կենդանի օրգանիզմների վրա, որոնք ապահովում են էկոհամակարգերի ֆունկցիաների ընթացքը արտադրության ազդեցության գոտում: Դրանք են հոսքաջրերի կենսաբանական ռեկուլտիվացիան և կենսաբանական մաքրումը, հողից աղտոտիչների հեռացումը հատուկ բույսերի և միկրոօրգանիզմների միջոցով, խախտված հողերում բուսածածկի ինքնավերականգնումը և այլն: Կազմակերպական միջոցառումները կապված են արդյունաբերական համակարգերի կառավարման, կառուցվածքի և գործունեության հետ, որոնք լինում են պլանային և օպերատիվ բնույթի: Պլանային միջոցառումները նախատեսված են արտադրության զարգացման հեռանկարային ծրագրերի իրականացման համար, որտեղ հաշվի է առնվում նոր արտադրության տեղի ընտրությունը, քամիների ուղղությունը, ապարային լցակույտերի և թափոնների վայրերը, սանիտարապաշտպանիչ գոտիների կառուցվածքը, տրանսպորտային ուղիների դասավորությունը և այլն: Պլանային են նաև այն միջոցառումները, որոնք կապված են թափոնների օգտագործման միջոլորտային հիմնախնդիրների հետ: Օպերատիվ միջոցառումները վերաբերում են արտադրության մեջ կամ բնական միջավայրում առաջացող արտակարգ իրադրություններում (վթար, պայթյուն, հրդեհ, արտանետում և այլն) իրականացվող գործողություններին:

Տնտեսական զարգացման ներկայիս տեմպերը գնալով ավելի են սրում բնական ռեսուրսների սահմանափակության հիմնախնդիրը, ուստի առաջ է գալիս տնտեսության նկատմամբ էկոլոգիական պահանջների բարձրացման անհրաժեշտություն: Տնտեսական զարգացումը ներքուստ հակասական է. մի կողմից այն ծնում է սուր էկոլոգիական հիմնախնդիրներ, մյուս կողմից հենց տնտեսական զարգացման մեջ պետք է որոնել դրանց լուծումը: §Տնտեսություն-միջավայր¦ համակարգում չի կարող նախապատվություն տրվել դրանցից որևէ մեկին: Անհրաժեշտ է ապահովել այնպիսի փոխազդեցություն, որի դեպքում տնտեսական աճն ու ժողովրդի բարեկեցության բարձրացումը համատեղվում է շրջակա միջավայրի պահպանման և բարելավման հետ: Բնության պահպանության հիմնախնդիրը սերտորեն կապված է քաղաքականության, գաղափարախոսության, սոցիալական ոլորտի և, առաջին հերթին, տնտեսության հետ: Տնտեսության և էկոլոգիայի հակադրումը շրջակա բնական միջավայրի պահպանության հանգուցային հիմնախնդիր է, որը նախկինում փորձել են լուծել վարչահրամայական մեթոդներով՝ հիմնվելով արգելքների, սահմանափակումների, քրեական և վարչական պատիժների կիրառման վրա: Եթե վարչական մեթոդը բխում է իշխելու և ենթարկվելու հարաբերություններից, ապա ներկայիս պայմաններում տնտեսության էկոլոգիացումը հիմնվում է բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանության մեջ տնտեսվարող սուբյեկտների նյութական շահագրգռվածության վրա: Այս գործում կարևոր է նաև հաշվի առնել բնական կադաստրների առանձնահատկությունները, բնական ռեսուրսների օգտագործման, ինչպես նաև շրջակա բնական միջավայրի աղտոտման համար վճարելու սկզբունքը, տնտեսական ապահովագրումը, էկոլոգիական մաքուր արտադրանքի և անբարենպաստ վիճակի բարելավման համար պարգևատրումները և այլն: Շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում տնտեսական կարգավորումը ներառում է մի շարք միջոցառումներ. - բնապահպանական միջոցառումների պլանավորում և ֆինանսավորում, - բնական ռեսուրսների օգտագործման, շրջակա բնական միջավայրի մեջ աղտոտիչ նյութերի արտանետումների և արտահոսքերի,

ինչպես նաև թափոնների տեղադրման համար սահմանափակումների և վճարման նորմատիվների ու չափերի սահմանում, - քաղաքացիներին, ձեռնարկություններին և կազմակերպություններին հարկերի, կրեդիտների և այլ արտոնությունների հատկացում քիչ թափոնային կամ ռեսուրսախնայող տեխնոլոգիաների ներդրման, ինչպես նաև այլընտրանքային էներգիայի օգտագործման համար, - շրջակա բնական միջավայրին և մարդու առողջությանը հասցված վնասի փոխհատուցում սահմանված կարգով: Շրջակա բնական միջավայրի վրա բացասական ներգործությունների համար տնտեսվարող սուբյեկտների վճարումները չեն ազատում նրանց շրջակա միջավայրի պահպանման միջոցառումներից: Այսինքն՝ նրանք պարտավոր են իրականացնել բնապահպանական հնարավոր բոլոր միջոցառումները՝ միջավայրի նախկին կայուն վիճակը վերականգնելու համար:

5.4. Հասկացողություն բնական կադաստրների մասին Բնական ռեսուրսների կադաստրը տնտեսական, էկոլոգիական, կազմակերպական և տեխնիկական ցուցանիշների ամբողջականություն է, որը բնութագրում է բնական ռեսուրսի քանակն ու որակը, իսկ մի շարք դեպքերում՝ նաև դրա էկոլոգատնտեսական գնահատականը: Կադաստրների տվյալներն ընկած են բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և բնական միջավայրի պահպանության հիմքում: Դրանց հիման վրա որոշվում է բնական ռեսուրսի դրամական գնահատումը և վաճառքի գինը, շրջակա միջավայրի առողջացման և վերականգնման միջոցառումների համակարգը: Բնական ռեսուրսների միասնական կադաստր գոյություն չունի: Դրանք ներկայացված են ըստ բնական ռեսուրսների տեսակների և կազմում են որոշակի տնտեսա-իրավական կառուցվածք: Շատ երկրներում, այդ թվում նաև Հայաստանում մանրակրկիտ մշակված և գործողության մեջ է դրված հողային կադաստրը: Այն ներառում է հողերի վիճակի մասին բնական, տնտեսական և իրավական տեղեկություններ, հողօգտագործման ձևերի վերաբերյալ տվյալներ, հողատեսքերի

քանակական և որակական բնութագիրը, հողերի որակական և տնտեսական գնահատումը: Կադաստրի նյութերն օգտագործվում են հողերի նպատակային ճիշտ պլանավորման, արդյունավետ օգտագործման և հողօգտագործողների կողմից անհրաժեշտ վճարումները կատարելու համար: Ցանկացած բնական ռեսուրսի (հողային, ջրային, ընդերքի, անտառի և այլն) կադաստրի հիմնական խնդիրներն են հաշվառել և լիարժեք բնութագրել տվյալ ռեսուրսը, դրա որակը, արտադրողականության համեմատական մակարդակը, տնտեսական վիճակն ու օգտագործման պայմանները: Հողային կադաստրի հիմնական բաղկացուցիչ մասերն են՝ ա) հողերի բոնիտումը և բ) տնտեսական գնահատականը: Բոնիտումը (լատ. bonitas - բարորակություն) հողերի որակի համեմատական գնահատումն է ըստ դրանց արտադրողականության (բերրիություն, որը գնահատվում է բալերով): Որակական գնահատականը հիմնվում է հողի տիպի, կառուցվածքի, մեխանիկական կազմի, հումուսի պարունակության, ընդհանուր և շարժուն սննդատարրերի քանակի, հզորության, քարքարոտության, կլիմայական գոտու, ջրաֆիզիկական հատկանիշների և այլ հատկությունների վրա: Յուրաքանչյուր հողակտոր ունի իր որակական գնահատականը: Տարբեր երկրներում, հաշվի առնելով աշխարհագրական, երկրաբանական, կլիմայական և հողերի ծագումնաբանական գործոնները, հողի բոնիտումը կատարում են ըստ տարբեր հատկանիշների: Օրինակ՝ ԱՄՆ-ում հողերի որակը որոշվում է հիմնականում բնական պայմանների (տեղումների բնույթը և թեքությունը, ստորգետնյա ջրերի խորությունը, հողի էրոզացվածության աստիճանը, ջրային ռեժիմը), ինչպես նաև հողի պրոֆիլի կառուցվածքի, քարքարոտության, աղակալվածության և հողի բերրիության աստիճանի հաշվառման հիման վրա: Անգլիայում հողերի բոնիտումի հիմքում ընկած է 3 գործոն՝ մեխանիկական կազմը, հողի հզորությունը (A + B) և, վերջապես, դրենաժի բնույթն ու որակը, այլ կերպ ասած՝ ստորգետնյա ջրերի մակարդակն ու հանքայնացման աստիճանը: Բոնիտումը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե այս կամ այն գյուղատնտեսական մշակաբույսի աճեցման կամ ագրոտեխնիկականմելիորատիվ միջոցառման համար որ հողն է ավելի նպաստավոր: Հո242

ղերի որակական գնահատումը թույլ է տալիս լավագույնս իրականացնել հողերը էրոզիայից, ճահճացումից, աղակալումից, թփուտապատումից պաշտպանելու, դրանց բերրիությունը պահպանելու և բարձրացնելու միջոցառումները: Հողերի տնտեսական գնահատման ժամանակ հաշվի է առնվում ոչ միայն բերրիությունը, այլ նաև հողատարածքի մի շարք առանձնահատկություններ (հողահանդակների մեծությունը, կոնֆիգուրացիան, հեռավորությունը բնակավայրերից և գյուղմթերքի իրացման շուկաներից և այլն), այլ կերպ ասած՝ այն բոլոր գործոնները, որոնք ազդում են հողի վրա կատարվող ծախսերի և գյուղատնտեսական մթերքի արժեքի վրա: Օգտակար հանածոների կադաստրը ներառում է տեղեկություններ յուրաքանչյուր հանքավայրի արժեքի մասին, ռեսուրսի որակական և քանակական բնութագրերը, հանքավայրի շահագործման լեռնատեխնիկական, տնտեսական, էկոլոգիական պայմանները: Ջրային կադաստրը տվյալներ է պարունակում ջրերի օգտագործման պաշարների, ռեժիմների, որակի մասին: Այն բաղկացած է երեք բաժիններից՝ մակերևութային ջրեր (գետեր և ջրանցքներ, լճեր և ջրամբարներ, ցամաքի ջրերի որակը, սելավային հոսքեր, սառցադաշտեր, ծովեր և գետաբերաններ), ստորգետնյա ջրեր և ջրերի օգտագործում: Անտառների շահագործման և պահպանման բոլոր խնդիրները մանրամասն ներկայացվում են անտառային կադաստրում, որի պահանջները, կապված անտառների վիճակի և նշանակության փոփոխությունների հետ, նույնպես փոխվում են:

5.5. Շրջակա միջավայրի պահպանության ժամանակակից կենսատեխնոլոգիաները Կենսատեխնոլոգիաները, որպես գիտության ու պրակտիկայի ուղղություններ, հանդիսանում են մարդկային գործունեության սահմանային ոլորտը կենսաբանության և տեխնիկայի միջև: Դրանք կենդանի օրգանիզմների միջոցով մարդու և շրջակա միջավայրի համար օգտակար ու անվտանգ նյութերի ստացման մեթոդներ և եղանակներ են: Ըստ եվրոպական կենսատեխնոլոգիական ֆեդերացիայի որոշման՝ կենսատեխնոլոգիան կենսաքիմիայի, մանրէաբանության և քիմիական

տեխնոլոգիաների միասնական օգտագործումն է միկրոօրգանիզմների և հյուսվածքային կուլտուրայի օգտակար որակների արտադրական կիրառության հիման վրա: Այդպիսի օրգանիզմներ են բակտերիաները, խմորող սնկերը, անձրևորդերը (կենսահումուս արտադրելու պրոցեսում), բնական ֆերմենտները և այլն: Կենսատեխնոլոգիայի պատմությունը շատ հին է և հաշվվում է հազարամյակներով (հացաթխում, գինեգործություն, գարեջրի ստացում, պանրագործություն, մածուն, բանջարեղենային թթուներ, քացախ և այլն): Սակայն ամեն տարի երևան են գալիս կենսատեխնոլոգիայի կիրառական նոր ուղղություններ: Օրինակ՝ կենսատեխնոլոգիայի նվաճումներն արդեն թույլ են տալիս ստեղծել մանրէական այնպիսի պատրաստուկներ էկոհամակարգերում նյութերի շրջանառությունը կարգավորելու համար, որոնք իրենց հերթին լուծում են մի շարք կիրառական խնդիրներ, այդ թվում՝ - բնական ջրերի ու հոսքաջրերի կենսաբանական մաքրումը օրգանական և անօրգանական աղտոտիչ նյութերից, - խմորման ճանապարհով հոսքաջրերի պինդ ֆազի և պինդ կենցաղային թափոնների վերաօգտագործումը, - օրգանական նյութերով աղտոտված հողերի (օրինակ՝ նավթով) միկրոօրգանիզմների միջոցով վերականգնումը, - միկրոօրգանիզմների օգտագործումը հոսքաջրերի նստվածքներում և աղտոտված հողերում՝ ծանր մետաղների չեզոքացման նպատակով, - բուսական թափոնների (թափված տերևներ, ծղոտ և այլն) կոմպոստացումը (կենսաբանական օքսիդացում), - աղտոտված օդի մաքրման նպատակով կենսաբանական ակտիվ կլանող նյութերի (սորբենտների) ստեղծումը և այլն: Դարերի ընթացքում մարդկությունը մետաղ է հայթայթել հարուստ և ըստ քիմիական կազմի համեմատաբար հասարակ հանքաքարերից: Այդ հանքաքարերի սպառման հետ մեկտեղ մարդը սկսել է օգտագործել բազմամետաղային և ավելի աղքատ հանքաքարեր, որն ուղեկցվել է շրջակա բնական միջավայրի աղտոտմամբ (թափոններով, խարամով, մոխրով, հոսքաջրերով և այլն): Ավանդական եղանակներով հանքաքարի վերամշակման ժամանակ օգտագործվում է հումքի ընդամենը 2 %-ը, ընդ որում՝ կորզվում է միայն մեկ կամ երկու տարր,

մնացածը կուտակվում է ապարային լցակույտերում և պոչամբարներում: Կենսատեխնոլոգիայի կարևոր ձեռքբերումներից է թիոբակտերիաների միջոցով մետաղների անլուծելի սուլֆիդային միացությունների վերափոխումը լուծելի սուլֆատային ձևերի, որոնց անջատումը հանքաքարից դառնում է ավելի դյուրին, իսկ միջավայրը չի աղտոտվում ծանր մետաղներով: Թիոբակտերիաները կիրառվում են նաև հանքաքարի մեջ ծծմբի պարունակությունը նվազեցնելու տեխնոլոգիայում: Ածուխների մեջ ծծմբի պարունակությունը կարող է հասնել 1012 %, որոնց այրման ժամանակ անջատվում է թթվային երկօքսիդ (SO2), որն իր հերթին առաջացնում է թթվային տեղումներ: Սկզբունքորեն նույն կենսատեխնոլոգիայով ածուխների մեջ ծծմբի պարունակության նվազեցումը զգալիորեն կանխում է թթվային տեղումների առաջացման վտանգը: Մեթանն օքսիդացնող բակտերիաների օգնությամբ հնարավոր է դարձել մոտ 2 անգամ նվազեցնել այդ գազի պարունակությունը և պայթունավտանգությունը ածխի հանքերում: Մեթանն օքսիդացնող բակտերիաների համար այդ միացությունը ծառայում է որպես ածխածնի և էներգիայի աղբյուր: Այդ բակտերիաներն աճեցվում և խտացվում են հատուկ ֆերմենտատորների մեջ, որից հետո խտանյութից պատրաստում են աշխատանքային սուսպենզիա՝ ազոտի և ֆոսֆորի ավելացմամբ, այնուհետև սրսկում ածխի շերտի մեջ 30-40 լ՝ մեկ տոննա ածխի հաշվով: Կենսատեխնոլոգիայի միջոցով ավելացվում է նաև նավթի հանույթը: Մեխանիկական և ֆիզիկաքիմիական մեթոդներով թափոնների վերամշակման հետ մեկտեղ մեծ հեռանկար ունի նաև կենսատեխնոլոգիական մեթոդը: Պինդ թափոնների վերամշակման կենսատեխնոլոգիան թույլ է տալիս ոչ միայն օգտագործել կենսագազը և մեղմացնել էներգետիկ դեֆիցիտը, այլև նվազեցնել անթրոպոգեն ճնշումը շրջակա միջավայրի վրա, ինչպես նաև ջերմոցային էֆեկտն ակտիվացնող բաղադրիչների քանակը: Էներգետիկ նպատակներով թափոնների օգտագործման կենսատեխնոլոգիայի էությունը անաերոբ քայքայումը կամ խմորումն է, որն առանց թթվածնի ֆերմենտային մեզոֆիլ մանրէական պրոցես է (t = 30-330C): Ընդ որում՝ պինդ թափոնների հետ միկրոօրգանիզմների շփման ժամանակը կազմում է 5-30 օր՝ կախված հումքից, խոնավութ245

յունից, խառնելու ինտենսիվությունից: Վերամշակման ժամանակ թափոնների պինդ ֆազը հիմնականում ունենում է նյութերի 3-5 % խտություն, որի 75 %-ը օրգանական բաղադրիչներն են, և որոնց 50 %-ը խմորման ժամանակ վերափոխվում է կենսագազի (65-70 % մեթան, 25-29 % ածխաթթու գազ, մնացածը՝ H2, H2S, NH3 և մոտ 40 այլ միացություններ): Կենսագազի միջին արտադրողականությունը կազմում է 1 լ 1 կգ կենսաբանորեն օքսիդացող նյութի հաշվով: Կենսագազի այրման միջին ջերմությունը 22-24 ՄՋոուլ/մ3 է և կարող է կիրառվել տարբեր նպատակներով: Պինդ կենցաղային թափոնների մանրացումը մինչև 10-20 մմ 4 անգամ մեծացնում է մեթանի արտադրության ինտենսիվությունը: Անասնապահական ֆերմաներում կուտակվող անցամքար գոմաղբից կենսագազի ստացումը մեծ կիրառություն է գտել ամբողջ աշխարհում: Գոմաղբի խմորումը տեղի է ունենում փակ բունկերների մեջ՝ առանց որևէ լրացուցիչ ռեագենտի, և մոտ 30 օր հետո սկսում է անջատվել կենսագազը: Մթնոլորտի պաշտպանության կենսատեխնոլոգիան կիրառական նշանակություն է ստացել առաջին հերթին օդ արտանետվող անդուր ու տհաճ հոտ ունեցող օրգանական միացությունների մանրէական քայքայման եղանակով, որոնք առաջանում են տարբեր պրոցեսներում: Այդ նյութերի շեմային կոնցենտրացիաները շատ աննշան են: Օրինակ՝ վալերիանաթթվինը կազմում է 0,6 %, թիոֆենոլինը՝ 0,06 %, դիամիլսուլֆիդինը՝ 0,14 %, կարագաթթվինը՝ 1,0 %, մեթիլ-մերկապտանինը՝ 1,104 %, սկատոլինը՝ 1,2 %, էթիլ-մերկապտանինը՝ 0,19 %: Անդուր հոտերը կենսատեխնոլոգիական ճանապարհով կարող են հեռացվել §չոր¦ կամ §թաց¦ կենսառեակտորներում: §Թաց¦ ռեակտորների կամ կենսագազազտիչների մեջ լցված է կենսազանգվածը՝ հեղուկի հակահոսքով: Անդուր հոտ ունեցող գազերը ռեակտորի մեջ հեղուկացվում են, այնուհետև օքսիդացվում կենսազանգվածի կողմից: Այս պրոցեսի հիմնական առավելություններն են կլանման մեծ արդյունավետությունը, երբ անդուր հոտ արձակող աղտոտիչների պարունակությունը իջնում է մինչև զրո, կտրուկ նվազում է նաև կլանող հեղուկ ֆազի ծավալը, զուգահեռաբար լուծվում է հոսքաջրերի հեռացման խնդիրը:

§Չոր¦ կենսառեակտորների կլանող նյութերի (տորֆ, կոմպոստներ) միջով անցնելով՝ անդուր գազային խառնուրդներն ակտիվորեն օքսիդանում են միկրոցենոզների (սնկեր, բակտերիաներ) կողմից, որոնք զարգանում են ռեակտորի գլխադիրի մակերեսին: Այդ սկզբունքով են մաքրում խոզանոցների օդը: Գազերի մաքրման կենսատեխնոլոգիայի հեռանկարային ուղղությունը կենսաբանական ակտիվ սորբենտների ստացումը և մանրէական համակեցությունների օպտիմալացումն է (ներառյալ գենետիկական մեթոդները), որոնք օքսիդացնում են տարբեր սուբստրատներ: Հողերի պահպանման կենսատեխնոլոգիան կիրառվում է հողը ավելցուկային անօրգանական իոններից, պեստիցիդներից, վնասակար հանքային հավելումներից մաքրելու, բերրիությունը վերականգնելու, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքի որակը բարձրացնելու նպատակով: Ընդ որում՝ հանքային պարարտանյութերի ստացումը բավական թանկ է, իսկ դրանք հող ներմուծելու մեթոդները՝ շատ աշխատատար, այն դեպքում, երբ կան բույսերի համար անհրաժեշտ սննդատարրեր պարունակող և մշտապես առաջացող ռեսուրսներ, օրինակ՝ աերացիոն կայանների հոսքաջրերի նստվածքները: Գյուղատնտեսության մեջ այդ նստվածքների լայն կիրառմանը խանգարում է դրանց բակտերիալ վարակի վտանգը և ծանր մետաղների պարունակությունը, ինչը հնարավոր է հաղթահարել կենսատեխնոլոգիական մեթոդներով՝ մասնավորապես ծանր մետաղները ջրալույծ ձևերի վերածելու, իսկ վնասակար միկրոօրգանիզմները՝ այլ մանրէներով ճնշելու միջոցով: Հողերի պահպանման կենսատեխնոլոգիական կարևոր միջոցներից մեկը կալիֆոռնյան կարմիր որդերի միջոցով արտադրվող կենսահումուսի կիրառումն է: Նավթով աղտոտված հողերը հաջողությամբ կարելի է վերականգնել սոճու կեղևի կտորտանքների միջոցով, որոնց մակերեսին ապրող միկրոֆլորան արագորեն քայքայում է նավթամթերքը: Այս ուղղությամբ կիրառվում են նաև նոր նյութեր, ինչպիսին է, օրինակ, §Պուտիդոյլը¦, որը Pseudomonas բակտերիաների միջոցով 3 օրվա ընթացքում մաքրում է նավթով աղտոտված հողը՝ նավթը վերածելով CO2-ի և H2O-ի: Գենային ինժեներիայի զարգացման շնորհիվ ներկայումս հնարավոր է դարձել ստանալ մթնոլորտի ազոտը ֆիքսող ակտիվ բակտերիաների շտամներ:

Հողերն աղտոտիչներից (նավթ, ծանր մետաղներ, ռադիոնուկլիդներ, պեստիցիդներ և այլն) մաքրելու կարևոր կենսատեխնոլոգիական միջոցառումներից է ֆիտոմելիորացիան, որը հիմնված է կլանող բուսատեսակների ընտրողական հատկության վրա: Այդպիսի բույսեր են առվույտը, իշառվույտը, հլածուկը, արևածաղիկը, եգիպտացորենը, բարձրաճ հավակատարը և այլն, որոնք տարբեր ինտենսիվությամբ կլանում են աղտոտիչները, վերականգնում հողի բերրիությունն ու արտադրողականությունը: Պարբերաբար ֆիտոմելիորացիա պետք է իրականացվի այն հողատարածքներում, որոնք անընդհատ ենթարկվում են տարբեր բնույթի աղտոտիչների ազդեցությանը: Ջրերի մաքրման կենսատեխնոլոգիան լավ ուսումնասիրված և լայնորեն կիրառվող մեթոդ է, սակայն ներկայումս այդ մեթոդը հնարավորություն է տալիս քայքայել միայն պարզ օրգանական և ամոնիումային միացությունները: Անօրգանական վերականգնված միացությունները (սուլֆիդներ, սուլֆատներ, նիտրիտներ և այլն), թույները, կոմպլեքսային միացությունները և բարդ օրգանական մոլեկուլները, որոնք այս տեխնոլոգիայի դեպքում հեռանում են, մասնակիորեն համարվում են §կոշտ կենսաբանական¦ աղտոտիչներ և շրջակա միջավայրի համար մեծ վտանգ են ներկայացնում: ՈՒստի նման աղտոտիչների վնասազերծումը ջրերի մաքրման կենսատեխնոլոգիայի հեռանկարային խնդիրներից է: Կենսոլորտի համար առանձնապես վտանգավոր են քսենոբիոտիկները (բնության մեջ գոյություն չունեցող օտար միացություններն ու նյութերը, որոնք արհեստականորեն սինթեզվել են մարդու կողմից): Ջրերի ներկայիս մաքրիչ կայանները ի վիճակի չեն ջրից հեռացնել քսենոբիոտիկները՝ առանց հատուկ ադսորբցիոն մեմբրանային տեխնոլոգիաների, որտեղ կարևոր դեր են խաղում այդ նպատակով առանձնացված միկրոօրգանիզմների շտամները: Ջրերի մաքրման կենսատեխնոլոգիայի շրջանակներում քսենոբիոտիկների դեմ կիրառվում է նաև ֆերմենտային կատալիզ (յուրաքանչյուր քսենոբիոտիկ քայքայվում է որևէ ֆերմենտի կողմից): Ջրերն աղտոտվում են նորանոր նյութերով. դրա հետ մեկտեղ գենային ինժեներիայի մեթոդով ստացվող միկրոօրգանիզմների նոր շտամների օգնությամբ կարող են լուծվել այդ խնդիրները: Սակայն մյուս կողմից հենց այդ արհեստական շտամները,

որոնք փաստորեն մուտանտներ են, կարող են կենսոլորտի համար նոր սպառնալիք դառնալ: Բուսական թափոնների վերամշակման կենսատեխնոլոգիայի առավել արդյունավետ և էժան եղանակը կոմպոստացումն է, որի արդյունքում ստացվում է արժեքավոր օրգանական պարարտանյութ: Կոմպոստացման մյուս առավելությունը շրջակա միջավայրի մաքրումն է զանազան օրգանական աղտոտիչներից, որոնք սովորաբար այրում են՝ աղտոտելով մթնոլորտը: Բուսական թափոնների հետ միասին կարելի է կոմպոստացնել նաև քաղաքային աղբը, աերացիոն կայանների տիղմն ու թաց նստվածքը և այլն: Կոմպոստացման համար կիրառվող ելակետային հումքը նախապես պետք է մաքրված լինի մետաղից, ապակուց, պլաստմասսայից, տեքստիլից, շինարարական աղբից: Օպտիմալ պայմաններում կոմպոստացվող զանգվածի մեջ ածխածնի հարաբերակցությունը ազոտի նկատմամբ կազմում է 25:1-30:1, իսկ ֆոսֆորի նկատմամբ՝ 25:1-30:2: Որպես հավելում (որոնք բարձրացնում են կոմպոստացման պրոցեսի արագությունը) կիրառում են ակտիվ տիղմ, կոմպոստ, փայտի կեղև, թեփ, ծղոտ: Կոմպոստացումն օրգանական նյութերի հումիֆիկացման և հանքայնացման կենսաջերմային (բիոթերմիկ) պրոցես է, որը տեղի է ունենում ջերմասեր միկրոօրգանիզմների ազդեցությամբ: Կոմպոստացման օպտիմալ խոնավությունը 50-60 % է, իսկ պրոցեսի ընթացքում օրգանական թափոնները տաքանում են մինչև 600C, ոչնչացնելով թրթուրները, ճանճերի հարսնյակները, հելմինթների ձվերը և սպոր չառաջացնող հիվանդաբեր միկրոօրգանիզմները: Օրգանական նյութերի աերոբ քայքայման միկրոկենսաբանական պրոցեսը տեղի է ունենում երկու փուլով: Սկզբնական փուլում միկրոօրգանիզմների քանակի ավելացման հետ մեկտեղ կոմպոստացվող զանգվածի ջերմաստիճանը բարձրանում է մինչև 400C: Այս փուլում ինտենսիվ կերպով բազմանում են մեզոֆիլ միկրոօրգանիզմները, որոնց զարգացման օպտիմալ ջերմաստիճանը 25-300C է: Այնուհետև ջերմաստիճանը բարձրանում է մինչև 400 և ավելի, ոչնչացնելով մեզոֆիլ միկրոօրգանիզմները և խթանելով թերմոֆիլ միկրոօրգանիզմների զարգացումը: Աերոբ և անաերոբ կոմպոստացման ժամանակ օքսիդացման պրոցեսները հասնում են ամենաբարձր ինտենսիվության, որից հետո զանգվածի ջերմաստիճանն

աստիճանաբար իջնում է, և պրոցեսը դադարում է: Անաերոբ կոմպոստացման ժամանակ օրգանական զանգվածը ծածկվում է մոտ 5-10 սմ հաստությամբ հողաշերտով: Այս պրոցեսն ընթանում է ավելի ցածր ջերմաստիճանում և ավելի երկար է տևում: Օրգանական զանգվածն աերոբ կոմպոստացման ժամանակ խառնում են 3-4 անգամ՝ միկրոօրգանիզմներին ապահովելով թթվածնով և կույտից հեռացնելով ջերմությունն ու ածխաթթու գազը: Աերոբ կոմպոստացումը սովորական կույտերում տևում է 3 ամիս: Կույտի բարձրությունը չպետք է գերազանցի 1,5 մ, լայնությունը՝ 2,5 մ, իսկ երկարությունը չի սահմանափակվում (ըստ հումքի քանակի): Պատրաստի կոմպոստի կազմը կախված է ելակետային հումքից և միջին հաշվով պարունակում է 75-80 % օրգանական նյութ, 8-50 % ածխածին, 0,4-3,5 % ազոտ, 0,1-0,6 % ֆոսֆոր, 0,4-1,6 % կալիում, 0,7-1,5 % կալցիում: Կարևոր արդյունք է ստացվող կոմպոստի ախտածին հատկության բացակայությունը: Ըստ հողակլիմայական պայմանների՝ խորհուրդ է տրվում այդպիսի կոմպոստը հող մտցնել մեկ անգամ 3-4 տարվա ընթացքում՝ 8-15 տ/հա չափաքանակով: Հողի բերրիությունը և բույսերի աճն ու զարգացումը անմիջականորեն կապված են միկրոօրգանիզմների հարաբերակցության և ակտիվության հետ: Մ.Ս. Գիլյարովի տվյալներով՝ մեկ գրամ սևահողում հաշվվում է 2-2,5 մլրդ բակտերիա: Միկրոօրգանիզմները ոչ միայն քայքայում են օրգանական միացությունները՝ առաջացնելով ավելի պարզ հանքային և օրգանական միացություններ, այլև ակտիվ մասնակցություն են ունենում բարձրամոլեկուլային միացությունների՝ հումինային թթուների սինթեզի գործում: Այդ պատճառով հողի բերրիության բարձրացման միջոցառումները միաժամանակ պետք է ուղղված լինեն միկրոօրգանիզմների ակտիվ զարգացման համար նպաստավոր պայմանների ստեղծմանը, քանի որ բույսերի համար սննդատարրերի (ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում) հիմնական մատակարարողը աերոբ միկրոօրգանիզմներն են, իսկ միկրոէլեմենտները տրամադրվում են անաերոբ միկրոօրգանիզմների կողմից: Հողում միկրոօրգանիզմներն առաջացնում են բարդ բիոցենոզ. դրանց առանձին խմբեր մեկը մյուսի նկատմամբ գտնվում են սիներգիզմի և անտագոնիզմի պրոցեսում, ընդ որում՝ հողային սուբստրատում առկա են օգտակար և վնասակար միկրոօրգանիզմներ: Այդ

խնդրի լուծման համար առաջ է քաշվել ЭМ (արդյունավետ միկրոօրգանիզմներ) տեխնոլոգիայի ստեղծման գաղափարը, որի խնդիրը հողում օգտակար և ախտածին միկրոօրգանիզմների հավասարակշռության ապահովումն է: Ապացուցված է նաև, որ օգտակար միկրոօրգանիզմները պետք է կազմեն ընդհանուր քանակի 2/3-ը, որպեսզի ապահովվի հողի առողջությունը, օրգանական նյութերի և սննդատարրերի կազմը: Իսկ ախտածին միկրոօրգանիզմների մոտ 1/3-ն անհրաժեշտ է, որպեսզի պահպանվի բույսերի իմունային համակարգը: Այսպիսով՝ գիտնականների առաջ ծառացել է կարևոր խնդիր՝ միկրոօրգանիզմների կայուն սիմբիոզի ստեղծումը, որը կնպաստի ինչպես բույսերի սննդառության ապահովմանը, այնպես էլ ախտածին միկրոմիջավայրի սահմանափակմանը: Խնդիրն առաջինը հաջողվեց լուծել ճապոնացի գիտնական Տերուո Հիգային 1988 թ.: Հետազոտությունների ընթացքում նա ուսումնասիրեց միկրոօրգանիզմների մոտ 3000 տեսակ, որոնք ապահովում են հողի կենսագործունեությունը, և բացահայտեց ռեգեներատիվդեգեներատիվ միկրոօրգանիզմների փոխկապվածությունը: Պարզվեց, որ ինչպես օգտակար, այնպես էլ ախտածին միկրոօրգանիզմների մոտ 5 %-ն են հանդիսանում առաջատարներ, մյուսները պատկանում են սպասողական և հարմարվողական խմբին, որոնց նպատակաուղղվածությունը կախված է առաջատարների մեծամասնությունից, այսինքն՝ հետևում են դոմինանտ տեսակներին: Հետազոտությունների արդյունքում Տերուո Հիգան ընտրել է 86 առաջատար ռեգեներատիվ շտամ, որոնք կատարում են բույսերի սնուցման, հիվանդություններից պաշտպանելու և հողային միջավայրի առողջացման ֆունկցիաները, որը և անվանվել է ЭМ (эффективные микроорганизмы - արդյունավետ միկրոօրգանիզմներ), իսկ գյուղատնտեսության մեջ կիրառվում է որպես ЭМ տեխնոլոգիա: Ճապոնիայում ЭМ տեխնոլոգիայով մաքրում են նաև քաղաքային կոյուղաջրերը, կազմակերպում փակ արտադրական ցիկլեր: Այն օգտագործվում է նաև խոհարարության, առողջապահության և շատ այլ ոլորտներում: ЭМ տեխնոլոգիան լայն կիրառություն է գտել գրեթե ամբողջ աշխարհում, իսկ Հայաստանում փորձարկվել է գիտահետազոտական աշխատանքներում՝ լուծույթների և կոմպոստների ձևով: ЭМ խտանյութերի

կազմի մեջ մտնում են միկրոօրգանիզմների այն խմբերը, որոնք կատարում են հիմնական ֆունկցիաները: Դրանք են՝ - ֆոտոսինթետիկ բակտերիաներ՝ իրենք իրենց ապահովող անկախ միկրոօրգանիզմներ, որոնք բույսերի արմատների արտազատումներից, օրգանական նյութերից և թունավոր գազերից (օրինակ՝ H2S) սինթեզում են բույսերի համար անհրաժեշտ օգտակար նյութեր (ամինաթթուներ, շաքարներ, նուկլեինաթթուներ և այլն)՝ օգտագործելով արևի ճառագայթները և հողի ջերմությունը: Հողում ֆոտոսինթետիկ բակտերիաների ավելացումը նպաստում է միկորիզային սնկերի ավելացմանը, որոնք էլ իրենց հերթին բույսերի համար անմատչելի ֆոսֆորը դարձնում են մատչելի, - կաթնաթթվային բակտերիաներ, որոնք ֆոտոսինթետիկ բակտերիաների և խմորասնկերի կողմից սինթեզված շաքարից և այլ ածխաջրերից արտադրում են կաթնաթթու, որը ճնշում է վնասակար միկրոօրգանիզմները (ինչպիսին է Fusarium-ը) և արագացնում օրգանական նյութերի, այդ թվում նաև լիգնինի և ցելյուլոզի քայքայումն ու ֆերմենտացումը, - խմորասնկեր, որոնք ֆոտոսինթետիկ բակտերիաների, օրգանական նյութերի և բույսերի արմատների կողմից արտադրված ամինաթթուներից ու շաքարներից սինթեզում են հակաբիոտիկներ և բույսերի համար օգտակար նյութեր, - ակտինոմիցետներ (ճառագայթասնկեր), որոնք ըստ իրենց կառուցվածքի միջանկյալ դիրք են զբաղեցնում բակտերիաների և սնկերի միջև, և նույնպես արտադրում են հակաբիոտիկներ, որոնք ճնշում են վնասակար սնկերին և բակտերիաներին, - ֆերմենտացնող սնկեր, որոնք պատկանում են Aspergillus և Penicillum ցեղին, արագ քայքայում են օրգանական նյութերը՝ արտադրելով էթիլսպիրտ, բարդ եթերներ և հակաբիոտիկներ: Դրանք ճնշում են անդուր հոտերը և կանխարգելում հողի վարակումը վնասակար միջատներով և դրանց թրթուրներով: Միկրոօրգանիզմների նշված խմբերը ոչ միայն գոյատևում են միասին, այլև օգնում մեկը մյուսին, օգտագործում միմյանց կողմից արտադրված նյութերը, որը սիմբիոզի հիանալի օրինակ է: ЭМ կենսատեխնոլոգիան կարելի է կիրառել արտադրական հողատարածքներում,

տնամերձերում, ամառանոցային հողակտորներում, նույնիսկ քաղաքային զբոսայգիներում (աշնանը թափված տերևները կոմպոստացնելու եղանակով), ընդ որում՝ ներկայումս արտադրվող միկրոկենսաբանական խտանյութերը երկրագործության ոլորտում կիրառվում են տարբեր ձևերով՝ մասնավորապես նոսրացված լուծույթները արմատային սրսկումների և ոռոգման ջրին խառնելու, ինչպես նաև օրգանական թափոնները կոմպոստացնելու միջոցով: Արդյունավետ միկրոօրգանիզմների ЭМ տեխնոլոգիայի ուղղությամբ խոր ուսումնասիրություններ է կատարել ռուս գիտնական, բժիշկ Պյոտր Շաբլինը: Նրա կողմից 1998 թ. ստացված միկրոկենսաբանական §Բայկալ ЭМ-1¦ խտանյութը շատ հատկանիշներով գերազանցել է նույնիսկ ճապոնականները, չնայած դրանց միջև ընդհանրություններ շատ կան: Գլխավորն այն է, որ այդ խտանյութերում օգտակար միկրոօրգանիզմների շտամները նույնն են, թեպետ դրանց տոկոսային հարաբերակցությունները տարբեր են: Եթե Տերուո Հիգայի խտանյութում հիմնական դերը կատարում են ֆոտոսինթետիկ շտամները, ապա §Բայկալ ЭМ-1¦-ում՝ կաթնաթթվային բակտերիաները: Այստեղից էլ բխում են այդ խտանյութերի կիրառման արդյունքների տարբերությունները: Ճապոնական խտանյութն ավելի լավ է ազդում բույսերի անմիջական աճի վրա, իսկ ռուսականը նպաստում է հողի ավելի արագ մաքրմանը վնասակար նյութերից ու ախտածին միկրոօրգանիզմներից: Բացի §Բայկալ ЭМ-1¦-ից՝ Ռուսաստանում արտադրվում են նաև միկրոկենսաբանական այլ խտանյութեր (§Տամիր¦, §ЭМ Կուրունգա¦), որոնք լայն կիրառություն են գտել ոչ միայն Ռուսաստանում և ԱՊՀ մյուս երկրներում, այլև Թուրքիայում, Բուլղարիայում, Գերմանիայում, Իսրայելում և այլուր: Միկրոկենսաբանական խտանյութերը վաճառվում են տարբեր տարողությամբ կապրոնե շշերում (նկ. 5.2), որտեղ միկրոօրգանիզմները գտնվում են §քնած¦ վիճակում և արթնանում են միայն նպաստավոր պայմանների՝ քաղցր սննդամիջավայրի առկայությամբ: Փաթեթի վրա նշված են դրանց օգտագործման ժամկետը (մեկ տարի) և կիրառման տեխնոլոգիան:

Նկ. 5.2. Միկրոկենսաբանական խտանյութեր: Խտանյութից նախ պետք է պատրաստել մայր լուծույթ, որից էլ հետագայում՝ աշխատանքային լուծույթ. անհրաժեշտ է վերցնել 3 լ տարողությամբ ապակյա տարա, մեջը լցնել 1,5 լ քլորազուրկ, եռացրած, մինչև 20-300C սառեցրած ջուր, 3 ճաշի գդալ մուրաբայի հյութ կամ մեղր և լավ խառնել, այնուհետև այդ լուծույթի վրա լցնել մեկ շիշ ЭМ խտանյութ, նորից խառնել և ջրի քանակը հասցնել մինչև ապակյա տարայի եզրը՝ կափարիչի տակ, և դնել մութ տեղում (20-300C պայմաններում): Կուտակված գազերը հեռացնելու համար ցանկալի է երրորդ օրվանից սկսած օրը մեկ անգամ բացել կափարիչը: Որքան բարձր է միջավայրի ջերմաստիճանը, այնքան արագ է կատարվում աշխատանքային լուծույթի ֆերմենտացիան: Սակայն ցածր ջերմաստիճանի և ֆերմենտացիայի ձգձգման պատճառով լուծույթը չի փչանում: Հասունացած լուծույթը կարող է ունենալ հացի, խմորասնկի կամ քացախի թույլ հոտ: Ֆերմենտացիային մասնակցող մի քանի տասնյակ տեսակի միկրոօրգանիզմների գործունեության արդյունքում խմորումները կարող են ընթանալ տարբեր ուղղություններով՝ դրա մակերեսին

կարող է առաջանալ բորբոս, հատակին՝ նստվածք: Ֆերմենտացիայի ընթացքում չպետք է առաջանա անդուր, նեխած (NH3-ի և H2S-ի) հոտ. միայն այս դեպքում պատրաստուկն օգտագործման համար պիտանի չէ: Նշված ջերմաստիճանում մայր լուծույթը պատրաստ է լինում 7-10 օր հետո, որը ցանկալի է անմիջապես օգտագործել տարբեր խտության նոսրացումներով (աղ. 5.1): Օրգանական թափոնները կոմպոստացնելու համար մայր լուծույթը պետք է նոսրացնել 100 անգամ և շերտառշերտ ցողել զանգվածը: Կոմպոստի պարտադիր բաղադրիչ մասը բերրի հողն է, որը կազմում է ընդհանուր զանգվածի 10 %-ը, լուծույթով խոնավացնելուց հետո ջրի զանգվածը հասնում է 50-60 %: Մեկ տոննա օրգանական զանգվածի կոմպոստացման համար ծախսվում է 1 լ մայր լուծույթ՝ այսինքն 100 լիտր (1:100 հարաբերակցությամբ նոսրացված): Հայաստանում այս մեթոդով կոմպոստացում կարելի է կատարել մարտ-նոյեմբեր ամիսներին, իսկ պատրաստի կոմպոստը օգտագործել աշնանը, և գարնանը՝ ոչ խորը վարի տակ: 1 մ2 հողին տրվում է 0,5-1,5 կգ կոմպոստ: Վարելահողերում կոմպոստը շաղ է տրվում հողի մակերեսին, այնուհետև վարի օգնությամբ մտցվում հողի տակ: Կոմպոստները պատրաստում են նաև կենցաղային թափոններից՝ սովորական կոմպոստացման տեխնոլոգիայի և միկրոկենսաբանական խտանյութերի օգնությամբ: Այդպիսի հումքից պատրաստված գործարանային կոմպոստը պարունակում է օրգանական նյութեր՝ 40-52, ազոտ՝ 1,0-1,3, ֆոսֆոր (P2O5) 0,7-0,8, կալիում (K2O) 0,4-0,6 % (չոր նյութի հաշվով), խոնավություն՝ 30-40 %, pH՝ 6,0-7,8: Կոշտ կենցաղային թափոններից ստացված կոմպոստներում մակրո- և միկրոտարրերի հետ միասին կարող են լինել նաև որոշ քանակությամբ ծանր մետաղներ (կապար և ցինկ), այդ պատճառով պարարտանյութերն օգտագործելուց առաջ անպայման պետք է հաշվի առնել այդ հանգամանքը և հողին հասցվող վտանգի աստիճանը:

0,2

0,1

0,05

Խտանյութի և ջրի հարաբերակցությունը

1:10

1:100

1:500

1:1000

1:2000

Խտանյութի կոնցենտրացիան, %

0,5 մլ

1 մլ

2 մլ

10 մլ

1 մլ

2 մլ

4 մլ

20 մլ

200 մլ

2լ

1լ

100 մլ

ջուր

ջուր

1,5 մլ

3 մլ

6 մլ

30 մլ

300 մլ

3լ

ջուր

2,5 մլ

5 մլ

10 մլ

50 մլ

500 մլ

5լ

ջուր

5 մլ

10 մլ

20 մլ

100 մլ

1լ

10 լ

ջուր

50 մլ

100 մլ

200 մլ

1լ

10 լ

100 լ

ջուր

500 մլ

1լ

2լ

10 լ

100 լ

1000 լ

ջուր

ЭМ մայր լուծույթի տարբեր խտություններից վերցվող քանակները պահանջվող լուծույթի ստացման համար

Աղյուսակ 5.1. §Բայկալ ЭМ-1¦ մայր լուծույթից անհրաժեշտ խտությամբ լուծույթների պատրաստումը

Վերոնշյալ կենսատեխնոլոգիաները Հայաստանում զանգվածային կիրառություն չունեն համապատասխան սարքավորումների, նյութերի և այդ ուղղությամբ լրացուցիչ ծախսերի բացակայության պատճառով: Բնապահպանական առանձին ուղղություններում կենսատեխնոլոգիական բնույթի գործողություններն ունեն խիստ մասնակի և միակողմանի նշանակություն (թռչնաբուծական համալիրներում՝ կենսագազի ստացում, անասնապահական համալիրներում՝ կենսահումուսի արտադրություն, ծանր մետաղներով աղտոտված հողերում՝ ֆիտոմելիորացիայի կիրառում և այլն), այդ պատճառով հանրապետության ամբողջ տարածքի էկոլոգիական վիճակը մնում է լարված, դրա հետ մեկտեղ առանձին տարածաշրջաններում տեխնածին բեռնվածությունը գնալով մեծանում է:

5.6. Բնօգտագործումը, թափոնների կառավարումը և էկոլոգիական անվտանգության հիմնախնդիրները Հայաստանում Աշխարհի բոլոր երկրներում, այդ թվում նաև Հայաստանում բնական ռեսուրսների օգտագործումն ուղեկցվում է թափոնների առաջացմամբ և էկոլոգիական իրավիճակի սրմամբ: Ընդ որում՝ թե' բնօգտագործման սկզբունքները, մակարդակները, ընդհանուր մշակույթը, թե' դրա հետևանքով բնությանը հասցված վնասներն ու էկոլոգիական բնույթի փոփոխությունները տարբեր երկրներում միանգամայն տարբեր են՝ կապված գիտատեխնիկական առաջընթացի, հասարակական գիտակցության մակարդակի, տվյալ երկրում գործող օրենքների, տնտեսական հզորության, ինչպես նաև էկոլոգիական մտածողության և բարոյականության հետ: Տնտեսապես զարգացած երկրներն իրենց տարածքներում իրականացվող բնօգտագործման բոլոր ուղղություններում կիրառում են ամենաժամանակակից տեխնոլոգիաները՝ շրջակա միջավայրին և հասարակությանը հնարավորինս քիչ վնաս հասցնելու համար, ինչը չի կարելի ասել աղքատ ու զարգացող երկրների մասին: Մյուս կողմից այդ նույն զարգացած երկրները, զարգացող և աղքատ երկրների ռեսուրսները շահագործելիս ձեռնպահ են մնում առաջավոր տեխնոլոգիաների կիրառումից և բնապահպանական միջոցառումներից, քանի որ հետապնդում են գերշահույթ, այսինքն՝ օտար երկրներում բնօգտագործման ընդհանուր համակարգից, կարե257

լի է ասել հետին պլան են մղվում էկոլոգիական մոտեցումները: Լավագույն դեպքում չնչին ծախսեր են կատարվում շրջակա բնական միջավայրը պահպանելու ուղղությամբ, որպեսզի համատարած հասարակական ընդվզում չառաջանա: Հայաստանն աղքատ է բնական ռեսուրսներից՝ հողային, ջրային, անտառային, ինչպես նաև բնական խոտհարքներից: Հանրապետության տարբեր տարածաշրջաններում ինտենսիվ շահագործվում են մետաղային հանքերը և ոչ մետաղային (քարերի, ցեմենտի, գաջի, ցեոլիտների, դացիտային տուֆերի, բենտոնիտի, ավազի, խճանյութերի, կավերի և այլն) հումքերը, որոնց հանույթը վերջին 20-25 տարիների ընթացքում նկատելիորեն աճել է, ընդ որում՝ հանքարդյունաբերական արտադրանքը (մետաղային խտանյութերը) բացառապես արտահանվում է այլ երկրներ: Հայաստանը չունի ածխա-ջրածնային էներգետիկ (քարածուխ, նավթ, գազ) պաշարներ և ազատ շուկայական գներով դրանք ներկրում է այլ երկրներից: Եղած ռեսուրսների սակավության հետ մեկտեղ չափազանց անարդյունավետ են օգտագործվում դրանք, ինչի հետևանքով առաջանում են վիթխարի քանակությամբ թափոններ և զանազան քիմիական աղտոտիչներ, որոնք ակնհայտորեն ազդում են շրջակա միջավայրի և մարդու էկոլոգիական անվտանգության վրա, խթանում բնական միջավայրի բացասական փոփոխություններ, նվազեցնում կենդանի օրգանիզմների, այդ թվում նաև մարդու դիմադրողականությունը և այլն: Պինդ կենցաղային թափոնները չեն տեսակավորվում և չեն վերամշակվում: Ավելին, թափոնավայրերում դրանց են խառնվում նաև մեծ քանակությամբ արդյունաբերական ու շինարարական թափոններ, ինչի հետևանքով էլ' ավելի է ծանրանում հանրապետության ամբողջ տարածքի էկոլոգիական վիճակը: Հայաստանի ամբողջ տարածքի ընդամենը 16-17 %-ն են կազմում մշակովի հողատարածքները (վարելահողեր և բազմամյա տնկարկներ), որից ներկա պայմաններում անջրդի և ոռոգման համակարգերում մշակվում է մոտ 60 %-ը կամ հանրապետության ամբողջ հողային ֆոնդի մոտ 10 %-ը: Գյուղատնտեսության արդյունավետության անկման և ապակայունացման լուրջ գործոններ են դարձել հողերի կտրտվածությունը, ցանքաշրջանառության խախտումը, խախտված հողերի (մոտ 8000 հա) վերակուլտիվացման հնարավորության բացա258

կայությունը և էրոզիոն գործընթացների ակտիվացումը, որը կապված է հողի մասնավորեցման և սխալ հողաբաժանման հետ: Հողի մասնատման արդյունքում գյուղատնտեսական հողատեսքերը կրճատվել են մոտ 10-15 %-ով, քանի որ հողակտորների միջև առաջացել են արհեստական սահմաններ, ճանապարհներ, ջրատար առուներ, առանձին տեղերում կառուցվել են դաշտային տնակներ և այլն: Հայաստանում հիմնովին խախտված են նաև պարարտացման և բույսերի պաշտպանության՝ մասնավորապես թունաքիմիկատների օգտագործման համակարգերը: Գրեթե բոլոր գյուղացիական տնտեսություններում հիմնականում և միակողմանիորեն օգտագործվում են ազոտական պարարտանյութեր, որը ոչ միայն ուժեղացնում է դեհումիֆիկացիոն պրոցեսները հողում, այլ նաև բանջարային մշակաբույսերի ապրանքային բերքում ավելանում են նիտրատները, խաղողի և պտուղների մեջ նվազում է շաքարը, իսկ հացահատիկում՝ սպիտակուցի պարունակությունը: Պեստիցիդների ժամկետանցությունը և կիրառական չափաքանակների խախտումը հղի է էլ' ավելի լուրջ էկոլոգիական հետևանքներով՝ մասնավորապես կողմնակի էֆեկտներով և արտադրանքում դրանց մնացորդային քանակների կուտակումներով: Թունաքիմիկատների կիրառման ժամանակ ակնհայտ են այդ նյութերի համատեղելիության և սպասման ժամկետների խախտումները, որոնք ուղղակիորեն ազդում են մարդու առողջության վրա: Բացի նշված վտանգներից՝ ոռոգելի հողատարածքները մշտապես աղտոտվում են նաև թափոններով, քիմիական աղտոտիչներով (ծանր մետաղներ, դետերգենտներ, պեստիցիդներ, նավթամթերք, քիմիական զանազան միացություններ, կոյուղաջրեր և այլն), որոնք գալիս են ոռոգման ջրի հետ: Դրա պատճառն այն է, որ Հայաստանում ոռոգման ջրի որակը և ընդհանրապես գյուղացիական տնտեսությունների գործունեությունը չի վերահսկվում պետության կողմից: Հանրապետության էկոլոգիական անվտանգության համար լուրջ խնդիր է դարձել քաղաքային կոյուղաջրերի մաքրման գործը: Ներկայումս նախկինում գործող 21 մաքրող կայաններից ոչ մեկը չի աշխատում, և կոյուղաջրերը խառնվում են գետերի ջրերին, որոնցով ոռոգվում են հողատարածքները: Վերոնշյալ խախտումները և գիտականորեն սահմանված միջոցառումների բացակայությունն անմիջական ազդեցություն են գործում պարենային և

էկոլոգիական անվտանգության վրա, որոնք շատերի համար անտեսանելի ու անըմբռնելի են: Ցանկացած գիտակից մարդ պետք է հասկանա, որ էկոլոգիական անվտանգությունն անմիջապես չի վերանում և դրա տեղում անանցանելի և անհաղթահարելի անդունդ չի գոյանում, այլ անընդհատ թուլանալով՝ դրանով իսկ մշտական վտանգ է ստեղծում մարդու կյանքի համար: Միաժամանակ, էկոլոգիական անվտանգությունն անվերջ ձգվող զսպանակ չէ, այլ որոշակի սահմաններ ունեցող կյանքի պայման, որի առաձգականության աստիճանը հիմնված է գործոնի ազդեցության առանձնահատկության և բնական միջավայրի դիմադրողականության վրա: Օրինակ՝ տարածքի ռադիոակտիվ աղտոտումը հաշված րոպեների ու ժամերի ընթացքում կարող է ոչնչացնել այդ տարածքում ապրող կենդանի օրգանիզմների և մարդու անվտանգ կենսագործունեության բոլոր պայմանները, մինչդեռ հանքարդյունաբերության, նավթավերամշակման, էներգետիկայի և այլ ձեռնարկությունների մշտական և երկարատև ազդեցությունները շրջակա միջավայրի որակի կամ էկոլոգիական անվտանգության վրա կարող են բացահայտվել միայն մոնիտորինգային հետազոտությունների միջոցով: Հայաստանի անտառներին մեծ վնաս են հասցնում հրդեհները, անօրինական անտառահատումները, վնասատու միջատներն ու հիվանդությունները, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի աղտոտումը: Ներկայումս հանրապետության անտառային հողերը կազմում են ամբողջ տարածքի մոտ 15 %-ը (450000 հա): 1970-1990-ական թթ. տարեկան կատարվում էր 2,5-3,0 հազար հեկտար անտառատնկում կամ սերմերի ցանք և նույնքան տարածության վրա էլ՝ անտառավերականգնման աշխատանքներ: Ներկայումս այդ աշխատանքներն իրականացվում են խիստ սահմանափակ տարածությունների վրա, այսինքն՝ անտառահատման և դեգրադացման արագությունը և մասշտաբները բազմիցս գերազանցում են վերականգնումը: Կարելի է նկատել, որ հանրապետության ոչ միայն բնական անտառներում և մայրուղիների երկայնությամբ, այլ նաև բոլոր քաղաքներում (այդ թվում նաև Երևանում) ծառերի սանիտարական հատումներ և երիտասարդացման էտ շատ քիչ են կատարվում: Մայրաքաղաքի զբոսայգիներում և փողոցների երկայնքով համատարած դեգրադացված կամ ամբողջովին չորացած ծառեր են, որոնք կարծես վերածվել են տխուր մահարձանների: Հայաստա260

նում ընդհանրապես ծառաթփատեսակների դերը համարժեք չի ըմբռնվում հասարակության կողմից, որը ամենևին չի տեղավորվում էկոլոգիական մտածողության, դաստիարակության, կրթության և բարոյականության մեջ: Հայաստանի Հանրապետության անտառային և ջրային ռեսուրսները պետական սեփականություն են և օգտագործվում են օրենսդրությամբ սահմանված կարգով: Եվ թեպետ հանրապետության տարածքը ծածկված է գետերի ու գետակների, լճերի ու ջրավազանների խիտ ցանցով, սակայն ջրի ընդհանուր քանակը մեծ չէ, և այն խիստ անհավասարաչափ է բաշխված հանրապետության տարածքում: Երկրի գետային հոսքի մեծ մասը (58 %) բաժին է ընկնում նոյեմբեր-մայիս ամիսներին, ինչի հետևանքով դրա զգալի մասը հեռանում է հանրապետության սահմաններից: Չնայած ջրի խիստ սահմանափակությանը՝ այն խնայողաբար չի օգտագործվում: Գյուղատնտեսության ոռոգման համակարգերի օգտակար գործողության գործակիցը (օ.գ.գ.) կազմում է 0,56, այսինքն՝ ոռոգման նպատակով օգտագործվող ջրի զգալի մասն անվերադարձ կորչում է ջրանցքների և ոռոգման ցանցի անսարքության պատճառով: Այդ կորուստներն առկա են նաև խմելու ջրի բաշխման համակարգում: 2015 թ. Հայաստանում ամբողջ ջրառը կազմել է 3272 մլն մ3, ջրօգտագործումը՝ 2533 մլն մ3, որի 90,1 %-ը օգտագործվել է գյուղատնտեսության, ձկնաբուծության և անտառտնտեսության ոլորտում, 6,1 %-ը՝ արդյունաբերության, կոմունալ տնտեսության և շինարարության ոլորտում, 3,8 %-ը՝ խմելու համար: Ջրի տրանզիտային կորուստները կազմել են 732,6 մլն մ3 կամ ջրառի 22,6 %: 2015 թ. հեռացված կեղտաջրերի ծավալը կազմել է 811 մլն մ3: Հայաստանի ՋԷԿ-երում և տարբեր ձեռնարկություններում առաջանում են մեծ քանակությամբ տեխնոլոգիական հոսքաջրեր, որոնք խառնվում են ոռոգման ջրերին և զգալի ազդեցություն գործում դրանց որակի վրա: Դրա հետ մեկտեղ վերջին տարիներին հանրապետության տարբեր գետերի վրա կառուցվել են մի շարք փոքր ՀԷԿ-եր, որոնք ազդում են ոչ միայն տվյալ տարածքի, այլև ջրի էկոլոգիական վիճակի վրա: Հայաստանի հանքարդյունաբերությունը ներկայումս դարձել է հանրապետության էկոլոգիական վիճակն ապակայունացնող գլխավոր

գործոններից մեկը, քանի որ զգալÇորեն արագացել են մետաղահանքերի շահագործման տեմպերը (օրինակ՝ Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը խորհրդային տարիներին վերամշակում էր ոչ ավելի, քան 8 մլն տոննա հանքաքար, իսկ այսօր արդեն այն անցել է 20 մլն տոննայից), և ըստ այդմ մեծացել են նաև օգտագործվող ջրի ու պոչամբարներ լցվող տեխնոլոգիական հոսքաջրերի ծավալները և այլն: Ընդ որում՝ հանքաքարի վերամշակման և պոչամբարների սպասարկման տեխնոլոգիաներում, ինչպես նաև հանքահարստացման պրոցեսներում օգտագործվող ջրի խնայողության հարցում դրական փոփոխություններ չկան: Քաջարանի ՊՄԿ-ն ամենախոշոր հանքարդյունաբերական կառույցն է Հայաստանում: Այն իր գործունեության ընթացքում կոնսերվացրել է 3 պոչամբար (Ողջի գետի հունում), որոնք պոտենցիալ մեծ վտանգ են ներկայացնում Կապան քաղաքի և հարակից բնակավայրերի համար: Ներկայումս գործում է Արծվանիկի պոչամբարը, որն ամենախոշորներից մեկն է աշխարհում: Այնտեղ են լցվում այդ ձեռնարկության տեխնոլոգիական հոսքաջրերը (պոչամբարի տարողությունը կազմում է 146 մլն մ3): Արծվանիկի պոչամբարում որոշ չափով մեխանիկորեն (մասնկիկների ծանրության ուժի ազդեցությամբ նստվածքի առաջացում) մաքրված հոսքաջրերը թունելախորշով մտնում են Նորաշենիկ (Աճանան) գետը, և հոսելով Սյունիք համայնքի տարածքով՝ խառնվում Ողջի գետին: Այդ ջրերով անհնար է ոռոգել դաշտերը, որովհետև պարունակում են բազմաթիվ թունավոր նյութեր և ծանր մետաղներ: Կապանի պղնձաքիմիական կոմբինատի աշխատանքը հիմնված է ընդերքային հումքի օգտագործման վրա: Այն ունի շատ ավելի պակաս հզորություն, քան Քաջարանինն է, իսկ դրա տեխնոլոգիական ջրերը պոմպերով մղվում են Գեղանուշի պոչամբար, որը գտնվում է հենց քաղաքի վերին մասում և լուրջ վտանգ է ներկայացնում Կապանի բնակչության համար, չնայած այնտեղ կուտակված հոսքաջրերը ինքնահոս վերադառնում են կոմբինատ՝ կրկնակի վերամշակման համար: Պոչամբարներ կան Ագարակում (Մեղրու տարածաշրջան), Ալավերդիում, Ախթալայում, Թեղուտում, Արարատի ոսկու գործարանի մոտ: Նոր հանքերի շահագործման հետ պոչամբարներ են կառուցվում նաև

Հրազդանի տարածքում, Ջերմուկից ոչ հեռու՝ Ամուլսարի հանքավայրում և այլն, որոնց բացասական ազդեցությունները հարակից հողերի, բուսականության և գետերի վրա ակնհայտ է: Ամուլսարի հանքի շահագործման հետևանքները Հայաստանի համար կարող են անհամեմատ ավելի մեծ լինել, քան մինչ այժմ շահագործվող հանքերի պատճառած վնասներն են (ֆաբրիկաները, պոչամբարները, ապարային լցակույտերը, հողատարածքի քայքայումը, բուսածածկի ոչնչացումը և այլն): Ըստ կատարված հաշվարկների՝ Ամուլսարի հանքավայրը կներառի Դարբ, Արփա, Որոտան գետերն իրենց ջրամբարներով ու հովիտներով, Սևանա լիճը, ինչպես նաև դրանց հարակից տարածքներն ու բնակավայրերը: Ըստ նախագծի՝ վերամշակվելիք մոտ 90 մլն տ հանքաքարում, բացի 73 տ ոսկուց և 294 տ արծաթից, կա նաև մոտ 55 մլն տ երկաթ, 1036 տ գալիում, 121 տ բերիլիում, 175 տ բիսմուտ, 133 տ կադմիում, 2739 տ մկնդեղ, 1168 տ նիկել, 9228 տ պղինձ, 1256 տ սկանդիում, 245 տ սնդիկ, 41349 տ ստրոնցիում, 14569 տ վանադիում, 325833 տ տիտան, 49763 տ ցինկ, 683 տ ուրան, 1011 տ քրոմ: Հանքաքարում մեծ է ծծմբի քանակը: Եթե հաշվի առնենք, որ այդտեղ երկաթը հանդես է գալիս հիմնականում պիրիտի տեսքով, ապա ծծմբի քանակը միայն այդ միացությունում կկազմի 6,3 մլն տոննա: Ամուլսարի հանքի շահագործումից առաջացող մոտ 223 մլն տոննա դատարկ ապարների մեջ կանցնեն մի շարք քիմիական տարրեր, այդ թվում՝ 653 տ թորիում և զգալի քանակությամբ ուրան (Սանասարյան Հ.Ա., 2018): Հայաստանի գրեթե բոլոր մարզերում արդյունահանվում են ոչ մետաղական նյութեր (քար, ավազ, խիճ, խարամ, կավ և այլն), որոնց բաց հանքավայրերն առաջ են բերում հողի մակերևույթի խախտում և քայքայում, իսկ հանույթից հետո դրանք չեն վերակուլտիվացվում, և տարեցտարի դրանց մակերեսն ավելանում է: Հայաստանում 2015 թ. մթնոլորտային վնասակար արտանետումները կազմել են 268,7 հազար տոննա, որի 52,0 %-ը (139,8 հազ. տ) բաժին է ընկել ավտոտրանսպորտին, 48,0 %-ը (128,9 հազ. տ) անշարժ աղբյուրներին՝ չհաշված որսված քանակը (Շրջակա միջավայրը և բնական պաշարները ՀՀ-ում, 2016):

Արտանետման անշարժ աղբյուրների քանակը կազմել է 3020, որոնց 72,8 %-ն ունեցել են սահմանային թույլատրելի հաստատված չափորոշիչներ: Այս ոլորտում անջատված վնասակար նյութերի քանակը կազմել է 225,9 հազ. տոննա, որի 42,9 %-ը որսվել է, մնացած 57,1 %-ը՝ արտանետվել մթնոլորտ: Հանրապետության մեկ բնակչի հաշվով արտանետումները կազմել են 42,9 կգ, մեկ քառ. կմ-ի հաշվով (առանց Սևանա լճի հայելու մակերեսի)՝ 4,5 տ: Անշարժ աղբյուրներից ամենաշատ մթնոլորտային արտանետումները եղել են Արարատի մարզում՝ 91 հազ. տ (հիմնականում կապված ցեմենտի գործարանի հետ), որից 88 հազ. տ որսվել է, Լոռու մարզում՝ 47 հազ. տ (հիմնականում կապված Ալավերդու, Ախթալայի և Թեղուտի պղնձաքիմիական կոմբինատների հետ), որից ոչինչ չի որսվել, Կոտայքի մարզում՝ 31 հազ. տ (հիմնականում կապված ՋԷԿ-ի և ցեմենտի գործարանի հետ), որից որսվել է 6400 տ, Երևանի և Տավուշի մարզում մթնոլորտային արտանետումները կազմել են 19,4 և 20 հազ. տ: 2011-2014 թթ. համեմատ 2015 թվականին անշարժ աղբյուրներից արտանետումների քանակը փոքր-ինչ ավելացել է: Անշարժ աղբյուրներից մթնոլորտ արտանետված վնասակար նյութերի 26,5 %-ը (34,1 հազ. տ) կազմել է SO2-ը, 2,5 %-ը (3,2 հազ. տ) ածխածնի օքսիդը, 1 %-ը ազոտի օքսիդները (1,3 հազ. տ): Ծանր մետաղների գումարային քանակը կազմել է 35,8 տ: Մթնոլորտ արտանետված փոշու քանակը կազմել է 5037 տ, որից 205 տոննան բաժին է ընկել օրգանական փոշուն: Ցնդող օրգանական միացությունների քանակը մթնոլորտային արտանետումներում կազմել է 288 տ (ածխաջրածիններ, օրգանական այլ նյութեր): Ավտոտրանսպորտից մթնոլորտ արտանետված վնասակար նյութերի քանակը 2015 թ. կազմել է 139,8 հազար տոննա, որից ածխածնի օքսիդ՝ 101,7 հազ. տ կամ ընդհանուր արտանետումների 72,7 %-ը, ցնդող օրգանական միացություններ՝ 22,8 հազ. տ (16,3 %), ազոտի օքսիդներ՝ 14,7 հազ. տ (10,5 %): Նախորդ 4 տարիների հետ համեմատած՝ 2015 թ. տրանսպորտային արտանետումները նվազել են 3-14 հազար տոննայով, որը հիմնականում կապված է գազի օգտագործման հետ:

2015 թ. հանրապետությունում առաջացել են տարբեր վտանգավորության դասերի 47831,3 հազ. տ թափոններ, որից 44240,3 հազ. տոննան տեղափոխվել է թափոնակուտակիչներ (դրանք հիմնականում լեռնահանքային արդյունաբերության տեխնոլոգիական հոսքաջրերն են): Նշված քանակությունից 47338,5 հազ. տոննան (մոտ 90 %) արտադրական թափոններ են, մնացածը՝ կենցաղային: Արտադրական թափոնների մեծ մասն առաջացել է Գեղարքունիքի և Սյունիքի մարզերում:2015 թ. համայնքային աղբավայրեր են տեղափոխվել 492,8 հազ. տ կոշտ կենցաղային թափոններ (մեկ շնչի հաշվով՝ 164,3 կգ): 2015 թ. ՀՀ բնակավայրերի օդային ավազանի որակի մոնիտորինգի միջոցառումներ են իրականացվել 16 դիտակայաններում և պասիվ նմուշառման 220 դիտակայաններում: Օդի նմուշներում որոշվում են CO, SO2, NOx, փոշին, O3, իսկ մթնոլորտային տեղումներում բազմաթիվ նյութեր և քիմիական տարբեր իոններ: Հանրապետության մի շարք գետերի և ջրավազանների ջրերում որոշվել են նիտրատ, նիտրիտ, NH4+, ֆոսֆատ իոնները և քիմիական մի շարք տարրեր (ծանր մետաղներ): Բնօգտագործումը Հայաստանում զգալի վնաս է հասցնում շրջակա միջավայրի էկոլոգիական անվտանգությանը և մարդկանց առողջությանը: Բնօգտագործման և շրջակա միջավայրին հասցված վնասների համար վճարները 2015 թվականին կազմել են 3022 մլն դրամ, որից 1215 մլն դրամը կամ 40,2 %-ը բնապահպանական վճարներն են, որոնց մեջ մտնում են վնասակար նյութերը շրջակա միջավայրի բաղադրիչների (օդային և ջրային ավազան արտանետելու, արտադրության և սպառման թափոնները շրջակա միջավայրում տեղադրելու, շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների համար) մեջ արտամղելու և տեղավորելու համար, իսկ 1807 մլն դրամը կամ 59,8 %-ը բնօգտագործման (ջրօգտագործում, պինդ օգտակար հանածոների, մարված պաշարների, ստորերկրյա քաղցրահամ և հանքային ջրերի, աղի արդյունահանված պաշարների, կենսապաշարների օգտագործում) վճարներն են: Բնապահպանական վճարներից 222 մլն դրամը կազմել են ջրային ավազան թափված աղտոտիչ նյութերի դիմաց կատարված վճարները, 213 մլն դրամը՝ արտանետման անշարժ աղբյուրներից մթնոլորտ

արտանետված վնասակար նյութերի դիմաց վճարը: Հայաստանում արտադրված և իրացված, շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների դիմաց վճարվել է 703 մլն, իսկ թափոնակույտերում թափոնների տեղադրման դիմաց՝ 77 մլն դրամ: Ներկայացված տվյալներից երևում է, որ բնապահպանական վճարները չափազանց անբավարար են շրջակա միջավայրին հասցված վնասները հատուցելու և ժողովրդի առողջությունը պահպանելու համար: Բացի դրանից՝ այդ վնասները (հողերին, ջրային օբյեկտներին, բուսականությանը, մթնոլորտին, մարդկանց առողջությանը և այլն) հասցվում են ամեն տարի, որոնց մշտական ազդեցությունը (մասնավորապես ծանր մետաղների անցումը ոռոգման ջրերի մեջ և կուտակումը հողերում ու պոչամբարներում) լուրջ սպառնալիք է դառնում էկոլոգիական անվտանգության համար:

5.7. Օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման հեռանկարները և պարենային անվտանգության հիմնախնդիրները Հայաստանում Կենսոլորտի և մարդու էկոլոգիական անվտանգությունը հիմնականում կապված է անթրոպոգեն բազմաբնույթ գործունեության հետ, որտեղ գյուղատնտեսության ոլորտը բացառիկ նշանակություն ունի, քանի որ սննդի և այլ ապրանքների 95 %-ը մարդը ստանում է հողից: Գյուղատնտեսության վարման նախաինդուստրիալ, էքստենսիվ և առավել ևս ինտենսիվ համակարգերը լիարժեքորեն չեն ապահովում շրջակա միջավայրի և մարդու էկոլոգիական անվտանգությունը, ուստի անհրաժեշտություն է առաջացել անցնել նոր՝ օրգանական կամ կենսաբանական համակարգի: Գյուղատնտեսության վարման ինտենսիվ համակարգում թեպետ արձանագրվում է ամենաբարձր արտադրողականությունը, սակայն շրջակա միջավայրի տեխնածին աղտոտումը և գյուղատնտեսական արտադրանքում վնասակար նյութերի մնացորդային քանակները սպառնում են թե' կենսոլորտին և թե' մարդու առողջությանը: Գյուղատնտեսության վարման կենսաբանական համակարգը թե' զարգացած երկրներում և թե' զարգացող երկրներում (այդ թվում նաև Հայաստանում) դեռևս լայն տարածում չի գտել՝ համապատասխան ռեսուրսի անբավարարության կամ լիակատար բացակայության

պատճառով: Եթե հաշվի առնենք նաև այն փաստը, որ վնասակար նյութերի 70 %-ը՝ սննդի, 20 %-ը՝ օդի և 10 %-ը՝ ջրի միջոցով են թափանցում մարդու օրգանիզմ, ապա պարզ կդառնա, որ գյուղատնտեսության էկոլոգիացումը և այդ ոլորտի ազդեցության բացահայտումը մարդու էկոլոգիական անվտանգության վրա ներկայիս ամենահրատապ խնդիրներից մեկն է: Եվ որքան դժվարին է եղել բարձրարդյունավետ գյուղատնտեսության ներկա մակարդակին հասնելու ճանապարհը, ոչ պակաս դժվարին է լինելու նաև էկոլոգիապես մաքուր օրգանական գյուղատնտեսության համակարգին հասնելու գործընթացը: Գյուղատնտեսության ինտենսիվ համակարգն անվիճելիորեն նպաստել է գյուղատնտեսական արտադրանքի ավելացմանը և մարդկությանը մշտապես սպառնացող սովի հաղթահարմանը: Բավական է նշել, որ աշխարհի ազգաբնակչության 31 %-ը սնվում է հանքային պարարտանյութերի կիրառումից ստացված արտադրանքներով և մոտ այդքան էլ՝ պեստիցիդների օգտագործման հաշվին: Հանքային պարարտանյութերի կիրառությունը Արևմտյան Եվրոպայում ունի մոտ 170, իսկ պեստիցիդները՝ շուրջ 120 տարվա պատմություն: Դրանց օգտագործման ծավալները գնալով աճել են: Եթե հաշվի առնենք նաև այդ երկրների արդյունաբերական վիթխարի հզորությունները, ապա պարզ կդառնա այնտեղ ապրող մարդկանց անհանգստությունը շրջակա միջավայրի աղտոտման և էկոլոգիական տեսակետից սննդամթերքի կասկածելի որակի վերաբերյալ: Խաղող մշակող գերմանացի ֆերմերը 1970-ականներին բերքը պահպանելու համար տարբեր թունաքիմիկատներով կատարում էր 15-20 սրսկում, հոլանդացի կարտոֆիլագործն ամեն տարի հող էր մտցնում 700-800 կգ/հա (ազդող նյութի հաշվով) հանքային պարարտանյութեր և 1,5-2,0 տ/հա կրային նյութեր՝ հողի թթու ռեակցիան չեզոքացնելու համար: Տասնյակ տարիների ընթացքում հողի նման շահագործումը, ի վերջո, հանգեցրել է հողի և բույսերի մեջ վնասակար նյութերի խտությունների բարձրացմանը: Կենսական միջավայրի վատթարացումը պատճառ հանդիսացավ հանքային պարարտանյութերի համաշխարհային արտադրության աճի սահմանափակմանը և կայունացմանը՝ մոտ 150 մլն տոննայի սահմաններում (100 % ազդող նյութի հաշվով): Գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող պեստիցիդների ընդհանուր քանակն այսօր հասել է տարեկան մոտ 5 մլն տոննա:

Այս ագրոքիմիկատների մեծ մասն օգտագործվում է զարգացած երկրներում: Ահա թե ինչու այդ երկրներում առաջացել է բարձրարդյունավետ գյուղատնտեսության վարման համակարգից այլընտրանքային կամ օրգանական համակարգին անցնելու հրատապ անհրաժեշտություն: Այսօր աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում, այդ թվում նաև Հայաստանում, շատ է խոսվում օրգանական գյուղատնտեսության մասին: Այդ գաղափարի շուրջ համախմբված են տարբեր մասնագիտությունների տեր մարդիկ, նույնիսկ նրանք, ովքեր լավ չեն պատկերացնում գյուղատնտեսական արտադրությունն ու դրա վարման առանձնահատկությունները: Շատերն օրգանական երկրագործությունը պատկերացնում են որպես ինչ-որ ժամանակավոր միջոցառում, այլ ոչ թե երկրագործության մի համակարգից մի այլ համակարգի անցնելու բարդ և դժվարին գործընթաց: Այլընտրանքային գյուղատնտեսությունը զարգանում է օրգանական, կենսադինամիկ, օրգանակենսաբանական և այլ ուղղություններով, որոնք հաշվի են առնում շրջակա միջավայրի՝ հատկապես հողի բերրիության պահպանության, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և էկոլոգիապես մաքուր սննդամթերքի արտադրության հիմնախնդիրները: Օրգանական գյուղատնտեսության պայմաններում ակնհայտորեն թուլանում է անթրոպոգեն ճնշումը միջավայրի վրա, խիստ կրճատվում կամ կիրառությունից իսպառ հանվում են հանքային պարարտանյութերն ու պեստիցիդները, համակարգը հիմնվում է օրգանական պարարտանյութերի, բնական մելիորանտների (ցեոլիտներ, ոսկրալյուր, եղջրալյուր, ֆոսֆորիտներ, բենտոնիտներ, կրանյութեր), կանաչ պարարտացման, ակտիվ ցանքաշրջանառության, բույսերի վնասատուների և հիվանդությունների դեմ իրականացվող ինտեգրացված պայքարի, հողի նվազագույն մշակության, ջրային ռեսուրսների խնայողության, ագրոլանդշաֆտների էկոլոգիական օպտիմալացման և այլ միջոցառումների վրա: Այս ամենի հետ մեկտեղ մոտ 30-40 %-ով ավելանում են ձեռքի աշխատանքն ու արտադրական ծախսերը, բերքի անկումը կարող է կազմել 40-50 % և ավելի, իսկ օրգանական պարարտանյութերի ոչ բավարար քանակը կարող է հանգեցնել հողում հիմնական սննդատարրե268

րի բացասական հաշվեկշռի: Հիվանդությունների և վնասատուների դեմ կիրառվող բուսական թուրմերի արդյունավետությունը ցածր է, խիստ աշխատատար է նաև դրանց պատրաստումը, զանգվածային կիրառումը և այլն: Միաժամանակ խորհրդավոր քողածածկույթի տակ է մնում մի կարևոր հարց ևս՝ գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմների (ԳՄՕ) զանգվածային տարածումը ողջ աշխարհում, որոնցից սպասվող վտանգն ըստ կատարված հետազոտությունների անկանխատեսելի է: Այդպիսի բուսատեսակների և կենդանիների ներգրավումը օրգանական երկրագործության վարման համակարգի մեջ կարող է հիմնովին արժեզրկել այդ համակարգը և մարդկությանը նետել նոր կասկածների, հիասթափությունների ու անվստահության մղձավանջի մեջ: Գենային կոդի փոփոխությունը խախտում է բնության հավասարակշռությունը՝ առաջացնելով արհեստական մուտացիաներ, իսկ այդպիսի բույսերն ու կենդանիները, պատկերավոր ասած, մարդկության համար կարող են դառնալ դանդաղ գործողության ականներ, քանի որ ունեն բազմանալու և տարածվելու հատկություններ: Փաստորեն, մի շարք երկրներում (միգուցե նաև Հայաստանում) օրգանական գյուղատնտեսության համակարգը լիարժեք չի կարող համարվել, քանի որ դրա մի ոտքը խրվում է ավելի վտանգավոր ու անտեսանելի մշուշի մեջ: Բերված դրական և բացասական արդյունքների համադրումը ցույց է տալիս, որ այդ անցումը պետք է լինի սահուն, այսպես ասած՝ փոխզիջումային: Մի կողմից պետք է հաշվի առնվեն մարդու նյութական շահերը, իսկ մյուս կողմից՝ էկոլոգիական չափանիշները: Հիմնվելով Հայաստանում առկա համապատասխան ռեսուրսների վրա՝ կարելի է եզրակացնել, որ մեր հանրապետությունում այլընտրանքային երկրագործության օրգանական ուղղությունը կարող է զարգանալ, քանի որ հնարավոր չէ լրիվ հրաժարվել հանքային պարարտանյութերի և պեստիցիդների օգտագործումից: Նշված ուղղությունը պետք է զուգակցվի օրգանակենսաբանական ուղղության հետ: Իսկ դա նշանակում է, որ հողի բերրիությունը պետք է պահպանել ու բարձրացնել ոչ միայն օրգանական պարարտանյութերի օգտագործմամբ, այլ նաև հողի կենսաբանական ակտիվության բարձրացմամբ, դրա կենսաբանական պոտենցիալի լիարժեք օգտագործմամբ:

Օրգանական գյուղատնտեսության համակարգն արդեն 40 տարվա պատմություն ունի: Սակայն այդ համակարգին անցած տնտեսությունները դեռևս չեն գերազանցում ընդհանուրի 5 %-ը, իսկ ստացված արտադրանքը խիստ անբավարար է: Մի շարք երկրներում (Գերմանիա, Ավստրիա, Բելգիա, ԱՄՆ և այլն) այդ արտադրանքն արդեն կազմում է 8 %: Սակայն պետք է հաշվի առնել, որ այդ երկրներում ֆերմերի միջին հողատարածքը կազմում է 40-50 հա, որտեղ հնարավոր է իրականացնել օրգանական երկրագործության համակարգի բոլոր միջոցառումները՝ ակտիվ ցանքաշրջանառություն, սննդատարրերի հավասարակշռություն, ինտեգրացված պայքար անասնապահության հետադարձ կապը երկրագործության հետ և այլն: Բայց այսպիսի հողային ռեսուրսների պայմաններում անգամ արևմտյան ֆերմերների ճնշող մեծամասնությունը չի շտապում հրաժարվել հանքային պարարտանյութերի և պեստիցիդների կիրառությունից՝ հաշվի առնելով ոչ միայն բերքի հնարավոր կորուստները, այլև ձեռքի աշխատանքի զգալի ավելացումը: Հայաստանի գյուղատնտեսությունը հողի մասնավորեցումից հետո հայտնվել է էքստենսիվ վարման համակարգում, որտեղ գրեթե չի իրականացվում գիտականորեն հիմնավորված ագրոնոմիական միջոցառումների համալիր, և որը միայն որոշակի քանակական արդյունք ստանալու նպատակ է հետապնդում: Հիմնովին բացակայում է ցանքաշրջանառությունը, հողում հումուսի և սննդատարրերի հաշվեկշիռը բացասական է: Գրեթե չեն կիրառվում օրգանական պարարտանյութեր, գյուղատնտեսական կենդանիների գլխաքանակի անկման և խոշոր անասնապահական ֆերմաների քայքայման պատճառով խաթարվել է անասնապահության հետադարձ կապը երկրագործության հետ, չի իրականացվում կանաչ պարարտացում, կենսաբանական ազոտի կուտակումը աննշան է: Արմատավորված չեն կենսաբանական և ինտեգրացված պայքարի եղանակները, մեքենայացված աշխատանքները հասցված են նվազագույն մակարդակի և այլն: Այս պայմաններում տարեկան մոտ 30-50 հազար տոննա ազոտական պարարտանյութերի միակողմանի օգտագործումն ու պեստիցիդների չափաքանակների կամայական բարձրացումը (ժամկետանց լինելու պատճառով) էկոլոգիական նոր լարվածություններ են առաջացնում մշակովի հողատա270

րածքներում: Այսինքն՝ Հայաստանի գյուղատնտեսության ներկայիս էքստենսիվ վարման համակարգում անգամ առկա են էկոլոգիական հիմնախնդիրներ, որոնք պետք է անհապաղ լուծվեն: Սակայն օրգանական գյուղատնտեսության վարման ամենալուրջ դժվարությունները հողերի կտրտվածությունը և կլիմայական պայմաններն են: Ֆերմերային տնտեսությունների միջին հողատարածքը կազմում է 1,4 հա, որը մասնատված է 2-4 տարբեր հողակտորների, այդ պատճառով ուղղակի բացառվում է օրգանական երկրագործության սկզբունքների իրականացումը: Կլիմայական պայմանների առումով Հայաստանը բավական տաք երկիր է. այստեղ ինտենսիվորեն բազմանում են անհաշիվ վնասատու միջատներ և հիվանդաբեր սնկեր, որոնց կարելի է ճնշել միայն ինտեգրացված պայքարի համակարգում պեստիցիդների չափավոր կիրառմամբ, քանի որ բուսական թուրմերը լիակատար տոքսիկ ֆունկցիա չունեն: Այս ամենի հետ մեկտեղ բացակայում է Հայաստանում արտադրվող գյուղատնտեսական արտադրանքի էկոլոգիական վերահսկումը: Անդրադառնալով Հայաստանում օրգանական գյուղատնտեսության համակարգի լայնամասշտաբ կիրառման հնարավորություններին՝ պետք է ասել, որ ներկայիս պայմաններում դա անհնար է իրականացնել: Այդ համակարգին անցնելու համար, առաջին հերթին, պետք է կայունացնել գյուղատնտեսության վիճակը՝ խոշորացնել մասնատված հողատարածքները, վերականգնել ցանքաշրջանառությունը, ստեղծել օրգանական պարարտանյութերի հզոր բազա, ընդարձակել թիթեռնածաղկավոր բույսերի տարածքները, ներդնել ինտեգրացված պայքարի համակարգը, կոմպոստացնել և գյուղատնտեսության մեջ վերաօգտագործել կենցաղային և արդյունաբերական բոլոր անվտանգ օրգանական թափոնները և այլն: Օրգանական երկրագործության համակարգը էկոլոգիական անվտանգության ապահովման հեռանկարային համակարգ է, սակայն այն պետք է համապատասխանի նաև տվյալ երկրի ռեսուրսային հնարավորություններին և տնտեսության զարգացման մակարդակին: Օրգանական գյուղատնտեսության համակարգն ուղղակիորեն առնչվում է պարենային անվտանգության խնդիրներին, քանի որ վեր271

ջինս նաև արտակարգ պահերին ռազմավարական և ազգապահպան նպատակ ունի: Պարենային անվտանգությունը յուրաքանչյուր երկրի ազգային անվտանգության բաղկացուցիչ մասն է, դրա գլխավոր բաղադրիչներից մեկը: Դրա խնդիրը բնակչությանը միայն հացով և այլ մթերքով ապահովելը չէ, այլ ներառում է երեք կարևորագույն կողմ. 1. Հացի և հիմնական սննդամթերքի սեփական արտադրություն, որը կբավարարի բնակչության պահանջները: 2. Հնարավորինս նվազ կախվածություն այլ երկրներից կամ պարենային անկախություն: 3. Ներկրվող ապրանքների խիստ վերահսկողություն: Սեփական արտադրության բավարար հացահատիկ և սննդամթերք ունենալու համար անհրաժեշտ են համապատասխան ռեսուրսներ (հողային և ջրային ռեսուրսներ, պարարտանյութեր, մեխանիզմներ, գիտաինտելեկտուալ մակարդակ, աշխատուժ) և այդ ռեսուրսներն օգտագործելու կազմակերպչական կարողություններ ու ճիշտ մոտեցումներ: Այդ ռեսուրսները սերտորեն միահյուսվում են յուրաքանչյուր առանձին երկրի սոցիալ-քաղաքական պայմաններին, որոնք զգալի ազդեցություն ունեն արտադրողական ուժերի և արտադրական հարաբերությունների զարգացման վրա և որոշում են հասարակության անդամների միջև արդյունքի բաշխման բնույթը: Աշխարհում մշակված ներկայիս օպտիմալ տարբերակի համաձայն՝ յուրաքանչյուր բնակչի բարեկեցիկ կյանքն ապահովելու համար անհրաժեշտ է 1,75-2,0 հա հող, այդ թվում՝ 1,2 հա արոտ և խոտհարք, 0,46 հա մշակովի հող (վարելահող և բազմամյա տնկարկներ), 0,07 հա անտառային տնկարկներ (արտազատվող ածխաթթու գազը կլանելու և թթվածին ստանալու համար), 0,01 հա բնակելի և արտադրական կառույցների, այդքան էլ՝ ենթակառուցվածքների (ճանապարհներ, կապի և էլեկտրականության գծեր և այլն) համար: Մի շարք երկրներ համապատասխանում են այդ չափանիշներին, սակայն զարգացած երկրների մեծ մասը գնացել է միավոր տարածքի արդյունավետությունը բարձրացնելու ուղղությամբ՝ օգտագործելով գիտական բարձր տեխնոլոգիաներ և սելեկցիոն բուսատեսակներ: Հայաստանի հողային հնարավորությունները խիստ սահմանափակ են, ուստի հիմնական մոտե272

ցումը պետք է լինի բարձր տեխնոլոգիաների կիրառումը, որոնք հողամշակության մեջ նույնպես բացակայում են: Երեք միլիոն բնակչություն ունեցող Հայաստանում յուրաքանչյուր շնչին բաժին է ընկնում 0,18 հա վարելահող և բազմամյա տնկարկներ, 0,22 հա արոտ, 0,05 հա խոտհարք, 0,08 հա ոչ լիարժեք անտառ: Ընդ որում՝ այդ հողերը հիմնականում գտնվում են բավական ռիսկային պայմաններում՝ կիսաանապատային, չոր տափաստանային և տափաստանային գոտիներում, որտեղ գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքի գլխավոր սահմանափակող գործոնը ոռոգման ջուրն է: Պետք է ասել նաև, որ հանրապետության ջրային ռեսուրսները բաշխված են բավական անհավասարաչափ: Դրանց օգտագործումը շատ տեղերում կապված է էներգիայի հսկայական ծախսի հետ, սակայն խելացի և արդյունավետ օգտագործման դեպքում այդ ռեսուրսները միանգամայն բավարար կարող են լինել: Ոռոգման գործոնը որոշիչ պայման է՝ անկախ գյուղատնտեսության վարման մակարդակից: Ջրարբիացման մակարդակով Հայաստանը ԽՍՀՄ-ում առաջնակարգ տեղ էր գրավում: Նշենք նաև, որ աշխարհի 1,5 մլրդ հա մշակովի հողերից ոռոգվում է ընդամենը 250-260 մլն հեկտարը: Մինչև 1990 թ. Հայաստանում մշակվող 560 հազար հա հողերից ոռոգվում էր մոտ 300 հազար հա: 1991 թվականից հետո շրջանառությունից դուրս է եկել մոտ 250 հազար հա մշակովի հող, մոտ 150 հազար հեկտարով կրճատվել են նաև ոռոգվող տարածքները: Հացահատիկի ցանքերը մինչև հողի մասնավորեցումը (1991 թ.) զբաղեցնում էին մոտ 135 հազար հեկտար: Հետագա 25 տարիների ընթացքում բազմամյա տնկարկների, կերային և բանջարաբոստանային մշակաբույսերի տարածքների հաշվին դրանք ընդարձակվել են մինչև 200 հազար հեկտար, սակայն դրանց համախառն բերքը նույնն է մնացել՝ 300-380 հազար տոննա, այսինքն՝ մեկ հեկտարի միջին բերքատվությունը նվազել է մոտ 2 անգամ: Հացահատիկի անբավարար քանակությամբ է պայմանավորված նաև անասնակերի սահմանափակ քանակությունը, ուստի ներկայիս պայմաններում սեփական հացով և սննդամթերքով ապահովվածության հասնելը գրեթե անհնար է: Սննդի կալորիականության 90 %-ը ապահովող հիմնական մթերքներն են կաթնամթերքը, միսը, հացամթերքը, կարտոֆիլը, ճար273

պերը և շաքարը: Ամենասուր հիմնահարցը սպիտակուցի դեֆիցիտն է: Ներկայումս աշխարհում տարեկան արտադրվում է 300 մլն տոննա սպիտակուց, որից 65 մլն տոննան՝ կենդանական ծագման: Ակնհայտ է, որ կենդանական սպիտակուցի արտադրությունը զգալիորեն զիջում է հացահատիկի արտադրությանը (2000 թ.՝ 2,08 մլրդ տ): Բժշկական հիմնավորումների համաձայն՝ ընդհանուր սպիտակուցի օրական նորման 100 գ է, տարվա օպտիմալ նորման՝ 35 կգ, որի 21 կգ-ը պետք է կազմի կենդանական սպիտակուցը: Բերված քանակները տատանվում են տարբեր երկրներում (աղ. 5.2): Աղյուսակ 5.2. Սննդի բաշխվածությունը տարբեր աշխարհամասերում (համարիչում՝ բուսական մթերքի և սպիտակուցների ընդհանուր քանակը, հայտարարում՝ կենդանական ծագման)

ԱՄՆ

Հարավային Ամերիկա

Սպիտակուցը, գ

Արևմտյան Եվրոպա

Ընդհանուր սնունդը, կկալ

Աֆրիկա

Մեկ շնչի կողմից օգտագործվող քանակը

Ասիա

Աշխարհամասերը

55,3

56,8

95,2

105,0

65,5

9,6

12,2

51,8

71,0

27,9

Աղյուսակում ներկայացված տվյալներից երևում է, որ ամենաբարվոք երկրներն են ԱՄՆ-ն և Արևմտյան Եվրոպայի երկրները, որտեղ բնակչությունն ընդհանուր առմամբ ապահովված է սննդամթերքով: Դրա հետ մեկտեղ աշխարհում ամեն տարի թերսնվում է մոտ մեկ մլրդ մարդ: Հայաստանի սեփական սննդային ռեսուրսները չափազանց անհավասարաչափ են բաշխված հասարակության մեջ և հեռու են նշված նորմաներից, այդ պատճառով բնակչության որոշ մասը (այդ

թվում նաև գյուղական բնակչությունը) անընդհատ գտնվում է սննդային և հատկապես սպիտակուցային դեֆիցիտի մեջ: Աշխարհի բոլոր երկրները ձգտում են նվազագույնի հասցնել այլ երկրներից իրենց կախվածությունը, հատկապես՝ սննդամթերքի արտադրության ոլորտում: Միջին հաշվարկներով հաստատված է, որ պետությունը չի կարող երաշխավորել երկրի պարենային անվտանգությունը, եթե պարենային ապրանքների գումարային ներմուծումը գերազանցում է պահանջվող քանակի 15 %-ը: Երկրի պարենային անվտանգության վիճակը ճգնաժամային է համարվում, երբ պարենի ներմուծումը հասնում է 50 %, որովհետև տարբեր պատճառներով ներկրումը դադարեցնելու դեպքում սննդի օգտագործումը անմիջապես կկրճատվի երկու անգամ՝ այստեղից բխող բոլոր հետևանքներով: Հայաստանում արտադրվող հացահատիկը կարող է բավարարել ժողովրդի պահանջը ընդամենը 3 ամիս: Դա նշանակում է, որ անհրաժեշտ հացի 75 %-ը ներկրվում է այլ երկրներից: Ընդհանուր առմամբ Հայաստանում ապրանքների ներմուծումը զգալիորեն գերազանցում է արտահանումը, իսկ նման դեպքերում թուլանում են ներկրող երկրի ընտրողական, վերահսկողական և պաշտպանական համակարգերը, այսինքն՝ ներքին շուկան մշտապես ենթակա է ապրանքային ինտերվենցիայի ազդեցությանը, և, որպես կանոն, այդպիսի երկրներ են ներկրվում ամենացածրորակ և կասկածելի ապրանքները, որոնք նույնիսկ սանիտարահիգիենիկ և էկոլոգիական նորմաներին չեն համապատասխանում: Այս տեսակետից կասկածելի է նաև հանրապետություն ներկրվող դեղորայքը, որոնց վրա նշված հասցեները շատ դեպքերում կեղծ են կամ ուղղակի գոյություն չունեն: Մարդու հիվանդության կանխարգելման հիմնական միջոցառումներից մեկը առողջ սննդի օգտագործումն է, մինչդեռ Հայաստանում բժիշկները ջանում են վերականգնել արդեն քայքայված առողջությունը, որն, անշուշտ, շատ ավելի դժվար է և ծախսատար: Վերջին տասնամյակներում գլուխ են բարձրացրել շատ հիվանդություններ, որոնց պատճառներն առաջին հերթին թերսնումը և անորակ սնունդն են: Չվերահսկվող և պատահական սննդամթերքն իր անհայտ ծագմամբ և ազդեցությամբ ուղղակի դանդաղ գործողության ական է մարդու օրգանիզմում: Սրան գումարվում են ներկրված կասկածելի որակ ունեցող խմիչքները, կենցաղային ապրանքները (լվացքի փոշիներ,

օճառներ, օծանելիքներ և այլն), ինչպես նաև գյուղատնտեսության մեջ կիրառվող պեստիցիդները, որոնք պարենային անվտանգության տեսակետից նույնպես վտանգավոր են: Հնագույն ժամանակներից ի վեր մարդկությունը պայքարում է ոչ միայն բավարար քանակությամբ սննդամթերք ունենալու, այլև դրա որակի համար: Դեռևս միջնադարում եվրոպական առանձին երկրներ ընդունել են օրենքներ, որոնք կոչված էին ապահովել թռչնաձվի, երշիկի, պանրի, գարեջրի, գինու, հացի անվտանգությունը: Նշված օրենքների պահանջների մի մասը վաղեմությունը չի կորցրել նույնիսկ մեր օրերում: Սակայն սննդամթերքի վերաբերյալ ժամանակակից օրենսդրության հիմքը, հավանաբար, դրվեց Ավստրո-Հունգարական կայսրությունում, երբ 1897-1911 թթ. ընդունվեցին հիմնական պարենային արտադրանքների որակին վերաբերող օրենքները: Դրանք դարձան ներկայիս ստանդարտների նախորդները: Այդ օրենքները կարգավորող կազմակերպությունը կրում էր Կոդեքս Ալիմենտարիուս Աուստրիակուս անվանումը: 20-րդ դարի 60-ական թթ. Ավստրիայի օրինակը Եվրոպական Կոդեքս Ալիմենտարիուսի կազմակերպման խթան հանդիսացավ: 1961 թ. այս կազմակերպությունն առաջարկեց, որ պարենի մասին օրենքների ստեղծման գործը ստանձնեն ՄԱԿ-ի պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունն (ՖԱՕ) ու Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ): Նույն թվականին էլ ՖԱՕ-ն ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովի, Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության, ԱՀԿ-ի օժանդակությամբ հիմնեց Կոդեքս Ալիմենտարիուս հանձնաժողովը և հաստատեց սննդամթերքի վերաբերյալ ստանդարտների ծրագիրը: Այս ներկայացուցչական կազմակերպությունն իրականացնում է չափազանց կարևոր, բարդ և միջազգային հավանությանն արժանացած գործունեություն: Բավական է ասել, որ այսօր դրանում ընդգրկված է 171 երկիր, որոնք ներկայացնում են աշխարհի ազգաբնակչության 98 %: Հայաստանը Կոդեքսին անդամագրվել է 1993 թ.: Կոդեքսի խնդիրներից են հիմնական սննդատեսակների վերաբերյալ ստանդարտների մշակումը, համաձայնեցումը և հաստատումը: Բացի դրանից՝ ոչ պակաս կարևոր նշանակություն ունի գործողության կանոնակարգերի, հրամանագրերի և այլ խորհրդատվական իրավա276

կան փաստաթղթերի մշակումը, որոնց իրականացման համար Կոդեքսը հիմնել է համապատասխան կոմիտեներ, որոնց խնդիրն է հաշվի առնել զարգացող երկրների տարածաշրջանային շահերը և առանձնահատկությունները: Հայաստանը, որպես մասնակից երկիր, լիարժեք պահպանում է արտահանվող ապրանքների պարենային անվտանգության բոլոր պահանջներն ու նորմաները, սակայն ներկրվող ապրանքների վրա վերահսկողության լիարժեք հնարավորություններ չունի, այդ պատճառով մեր տարածքը չի կարելի համարել անվտանգ: Հայաստանի պարենային անվտանգության վրա ազդող ներքին գործոններից են ծանր մետաղներով աղտոտված հողատարածքները, ոռոգման ջրերին կոյուղաջրերի և տեխնոլոգիական հոսքաջրերի խառնվելը, պեստիցիդների և հանքային պարարտանյութերի սխալ օգտագործումը և այլն:

ԳԼՈՒԽ 6. էԿՈԼՈԳԻԱՊԵՍ ԱՆՎՏԱՆԳ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔ

6.1. Մարդու ֆիզիոլոգիական պահանջը սննդամթերքի նկատմամբ (նորմաները և արտադրանքի էկոլոգիական անվտանգությունը) Կայուն զարգացման ռազմավարության կարևորագույն ուղղություններից մեկը երկրագնդի բնակչությանը էկոլոգիապես անվտանգ արտադրանքով ապահովելն է: Էկոլոգիապես անվտանգ բուսաբուծական և կենդանական արտադրանքի ստացումը գյուղատնտեսական արտադրության կարևորագույն խնդիրներից մեկն է: Արտադրանքի որակը գնահատվում է երկու հիմնական գործոններով՝ սննդային արժեքով և անվտանգությամբ: Հաստատված է, որ բոլոր վնասակար (աղտոտիչ) նյութերի 70 %-ը մարդու օրգանիզմ է անցնում սննդի, 20 %-ը՝ օդի և 10 %-ը՝ ջրի միջոցով: Մարդու օրգանիզմի մեջ են անցնում այնպիսի նյութեր, որոնց հետ նախկինում նա որևէ կապ չի ունեցել, օրինակ՝ ռաֆինացված շաքարը և բուսական յուղը, ռեկտիֆիկացված ալկոհոլը, վերամշակված սննդամթերքը, զանազան հացահատիկային սննդատեսակներ: Մարդու առողջությանը էական վնաս կարող են հասցնել՝ - սնման մշակույթի մասին ժամանակակից գիտելիքների պակասը, թերըմբռնումը, դրանց նկատմամբ անտարբեր վերաբերմունքը, - անհայտ որակի սննդամթերքի չչափավորված և չհաշվեկշռված օգտագործումը, - պատահական սննդամթերքի օգտագործումը, որոնք մարդու սննդային ռեժիմում երբեք չեն եղել (Հին հռոմեական փիլիսոփա Մուզոնին գրել է. §Մեր պարտքն է ուտել կյանքի համար և ոչ թե հաճույքի¦): Գյուղատնտեսական արտադրանքն աղտոտող նյութերի թվին են պատկանում այն տարրերը և միացությունները, որոնք վտանգավոր են մարդու առողջության համար: Դրանք են՝ - ազոտային միացությունները (նիտրատներ, նիտրիտներ, նիտրոզոամիններ), - ծանր մետաղները և ոչ մետաղները (F, As, Sn և այլն), - ռադիոնուկլիդները (90Sr, 131J, 137Cs և այլն),

- պեստիցիդները և դրանց մնացորդները, - դիօքսինները, - բենզ(ա)պիրենը, - պոլիքլորբիֆենիլները, - աճի կարգավորիչները և նիտրիֆիկացիայի ինհիբիտորները, - դեղանյութերը, - միկոտոքսինները, - ինսեկտոտոքսինները, - կերային և սննդային հավելումները: Մարդու համար մեծ վտանգ են ներկայացնում՝ - սննդամթերքի բակտերիալ սերմնավորումը (վարակումը), - սննդում հանքային տարրերի (J, F, As, Hg, Pb, Cd) անբավարարությունը կամ ավելցուկը, - սանիտարահիգիենիկ նորմաներին չհամապատասխանող փաթեթավորման նյութերի օգտագործումը, - արտադրանքի վերամշակման տեխնոլոգիական ռեժիմների խախտումները, որոնք հանգեցնում են սննդամթերքում աղտոտիչ նյութերի կուտակմանը: Այս կապակցությամբ չպետք է մոռանալ 16-րդ դարի մտածող Պարացելսի միտքը. §Բոլորը թույն են, և բոլորը դեղ են, միայն չափաքանակն է տարանջատում թույնը դեղից¦: Հասուն մարդը օրվա ընթացքում օգտագործում է 700-900 գ սնունդ և 1,5-2,0 լ ջուր: Երկրագնդի բնակչության սննդամթերքի օրական պահանջը կազմում է 5 մլն տ (տարբեր սննդամթերքներ) և ավելի քան 13 մլն տ ջուր (միայն խմելու համար): Հասուն մարդը օրական պետք է օգտագործի 100-120 գ սպիտակուց: Ներկայումս աշխարհում սննդամթերքի դեֆիցիտը տարեկան կազմում է 60 մլն տ: Առանձնահատուկ սրություն է ձեռք բերել սպիտակուցի և վիտամինների անբավարարությունը: Մարդու սնունդը պետք է պարունակի ավելի քան 600 նյութեր, որոնք անհրաժեշտ են օրգանիզմի նորմալ կենսագործունեության համար, և հենց այդ նյութերի միջոցով է ապահովվում մարդու կողմից ծախսվող ողջ էներգիան: Փորձերով ապացուցված է, որ 1 գ սպիտակուցի ճեղքավորումից անջատվում է 4 կկալ, 1 գ ճարպից՝ 9 կկալ, 1 գ ածխաջրից՝ 4 կկալ էներգիա: Էներգիայի միջին օրական

ծախսը մտավոր աշխատանքի դեպքում տղամարդկանց մոտ կազմում է 2550-2800 կկալ, կանաց մոտ՝ 2200-2400 կկալ, ծանր ֆիզիկական աշխատանքով զբաղված մարդկանց համար՝ 3900-4300 կկալ: Մարդու առողջության վրա բացասաբար են ազդում ոչ միայն էներգիայի պակասը, այլև դրա ավելցուկը: Օղու էներգետիկ արժեքը կազմում է 235 կկալ/100 սմ3 և կարող է ապահովել օրգանիզմին անհրաժեշտ էներգիայի որոշակի պահանջ, սակայն այն չի պարունակում կյանքի համար կարևոր սննդանյութեր: Սպիտակուցներով, ճարպերով և ածխաջրերով օրգանիզմի օպտիմալ պահանջը բավարարելու համար սննդաբաժնում դրանց հարաբերակցությունը պետք է լինի 1:1,2:4: Սպիտակուցները սննդի էներգետիկ մասնաբաժնում պետք է կազմեն 12 %, ճարպերը՝ 30-35 %, մնացածն ապահովում են ածխաջրերը: Օրվա ընթացքում 1-2 անգամ սննդի ընդունումը անբարենպաստ ազդեցություն ունի մարդու առողջության վրա: Առողջ մարդը պետք է սնվի օրական 3-4 անգամ: Մարդը սննդի ամբողջ օրաբաժնի 2/3 մասը պետք է ընդունի նախաճաշի և ճաշի ժամանակ, իսկ 1/3-ը՝ ընթրիքին: Մարդու և կենդանիների պարենի արտադրության հիմքը ագրոէկոհամակարգերն են, որոնց աղտոտման հիմնական աղբյուրները և պատճառներն են՝ - արդյունաբերության, տրանսպորտի, գյուղատնտեսության և կոմունալ տնտեսության արտանետումներն ու թափոնները, - պարարտանյութերի, մելիորանտների և պեստիցիդների կիրառման տեխնոլոգիաների խախտումները, - արտադրանքի վերամշակման և պահպանման տեխնոլոգիաների խախտումները, - ոռոգման ջրերին տեխնոլոգիական հոսքաջրերի և կոյուղաջրերի խառնումը, - աղտոտիչ նյութերի անդրսահմանային մուտքը: Աշխարհում արդյունաբերության, ավտոտրանսպորտի և ՋԷԿերի կողմից ամեն տարի արտանետվում են 180 մլն տ ծծմբի օքսիդներ, 110 մլն տ NOx, 110 հազ. տ սնդիկ և այլն: Հողում բենզապիրենի պարունակության ֆոնային մակարդակը կազմում է 0,2 - 12,8 մկգ/կգ: Աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներում շատ պեստիցիդների կիրառությունը

կամ լրիվ արգելված է, կամ խիստ սահմանափակված: Դա վերաբերում է հիմնականում քլորօրգանական պեստիցիդներին՝ ԴԴՏ, հեքսաքլորցիկլոհեքսան, ալդրին, դիլդրին, հեպտաքլոր, քլորդան, միրեքս և այլն: Նախկին Խորհրդային Միությունում ԴԴՏ-ի օգտագործումն արգելվել է 1974 թ., սակայն 1948 թվից մինչև 1980 թվականը աշխարհում օգտագործվել է 5 մլն տ ԴԴՏ, որը շրջակա միջավայրում զգալիորեն բարձրացրել է դրա ֆոնային պարունակությունը: Ներկայումս շրջակա միջավայրում շրջանառվում է մոտ 2 մլն տ ԴԴՏ և ԴԴԷ, որոնց մնացորդներն անցնում են հողի, ջրի և հատակային նստվածքների մեջ: Մինչև հիմա ԴԴՏ-ն Հարավարևելյան Ասիայի և Հարավային Ամերիկայի երկրներում օգտագործվում է մալարիայի մոծակի դեմ պայքարի նպատակով: Սննդամթերքի աղտոտումը կապված է բազմաթիվ փոխկապակցված պրոցեսների հետ, ուստի այստեղ կարելի է առանձնացնել երկու կարևոր եզրակացություն. - արտադրանքի որակը պայմանավորված է շրջակա միջավայրի տեղային, տարածաշրջանային և գլոբալ մակարդակների գումարային վիճակով, ագրո-էկոհամակարգերի վրա անթրոպոգեն ազդեցություններով, որն իրականացվում է բնական գործոնների հետ բարդ փոխազդեցություններով, - արտադրության ներկա պայմաններում բարձրորակ մաքուր արտադրանքի ստացումն անհնար է, այդ պատճառով ավելի ճիշտ է օգտագործել §էկոլոգիապես անվտանգ արտադրանք¦ արտահայտությունը: Էկոլոգիապես անվտանգ արտադրանքը (ԷԱԱ) այն արտադրանքն է, որը ստացվել է գյուղատնտեսական մշակաբույսերի և գյուղատնտեսական կենդանիների աճեցման ու վերամշակման արդյունքում, պարունակում է իրեն բնորոշ նյութեր և միացություններ (սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր, վիտամիններ, հանքային նյութեր և այլն) և մարդու առողջության, կենդանիների ու շրջակա միջավայրի վրա բացասական ազդեցություն չի գործում:

6.2. Բուսաբուծական և կենդանական արտադրանքի որակի գնահատումը (արտադրանքի որակը պայմանավորող նյութերը և թույները) Ներկայումս աշխարհի բնակչության կողմից տարեկան օգտագործվում է 478 մլն տ ցորեն, 455 մլն տ եգիպտացորեն, 411 մլն տ բրինձ, 300 մլն տ կարտոֆիլ: Մարդու կողմից արտադրվող սննդամթերքը տարբերվում է ըստ սպառողական հատկանիշների՝ հասարակական-տնտեսական, արտադրական և սոցիալական նշանակության, որոնց ընդհանրական հատկությունը որակն է: Արտադրանքի որակը տվյալ արտադրանքի հատկությունների միագումարն է, որը գնահատվում է դրա որոշակի պահանջների բավարարման պիտանելիությամբ՝ ըստ այդ մթերքի նշանակության: Դա ինչպես արտադրական, այնպես էլ մարդու անհատական պահանջների բավարարման նյութական հիմքն է: Արտադրանքի որակի լավացումը աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման, բոլոր տեսակի ռեսուրսների տնտեսման և արտադրանքի արտահանման հնարավորությունների ընդլայնման գլխավոր գործոններից մեկն է: Գյուղատնտեսական արտադրանքը բարդ բազմաբաղադրիչ համակարգ է, որը բաղկացած է հարյուրավոր քիմիական միացություններից, որոնք պայմանականորեն բաժանվում են երեք խմբի. - միացություններ, որոնք ունեն սննդային (ալիմենտար) նշանակություն (սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր, վիտամիններ, հանքային միացություններ), - նյութեր, որոնք մասնակցում են սննդամթերքի համի, հոտի, գույնի ձևավորմանը, - օտարածին, անթրոպոգեն կամ բնական ծագման պոտենցիալ վտանգավոր միացություններ (օրգանական և անօրգանական նյութեր, այդ թվում նաև միկրոկենսաբանական ծագում ունեցող նյութեր): Օրգանիզմի կողմից յուրացվող ածխաջրերը ապահովում են օրվա սննդաբաժնի էներգիայի 50-60 %-ը, որը կազմում է 365-400 գ, որից 50-100 գրամը պարզ շաքարներն են (միա- և երկշաքարները): Ածխաջրերից օսլան կազմում է մարդու օրական ածխաջրային էներգիայի մոտ 50-60 %-ը:

Մարդու օրգանիզմի կողմից բուսական և կենդանական սպիտակուցները յուրացվում են տարբեր աստիճանով, օրինակ՝ կաթի և ձվի սպիտակուցները յուրացվում են 96, մսինը և ձկանը՝ 95, հացինը և ալյուրինը՝ 85, բանջարեղենինը՝ 80 %-ով: Գյուղատնտեսական կենդանիները յուրացնում են կերային խոտերում պարունակվող սպիտակուցների 65-80 %-ը: Արտադրանքի որակի որոշման համար օգտագործվում է հում սպիտակուցի պարունակությունը, որը որոշվում է ընդհանուր ազոտի պարունակության և 6,25 գործակցի արտադրյալով. Հում սպիտակուց = Nընդ • 6,25: Բույսերում ընդհանուր ազոտի քանակը կազմում է մոտ 16 %, այսինքն՝ 100 : 16 = 6,25: Հում սպիտակուցում 60-70 % ընդհանուր ազոտը մտնում է բուն սպիտակուցների կազմի մեջ, իսկ 30-40 %-ը՝ ոչ սպիտակուցային միացությունների մեջ: Մարդու սննդի մեջ սպիտակուցի ինչպես անբավարարությունը, այնպես էլ ավելցուկը բացասաբար են անդրադառնում նյութափոխանակության վրա՝ առաջացնելով մի շարք հիվանդություններ: Սպիտակուցի անբավարարության բնորոշ հետևանքներից են՝ -աճի և մտածողության (մտավոր ունակություն) զարգացման դանդաղումը, - ոսկորների առաջացման և զարգացման խախտումը, - արյունաստեղծման խախտումը, - վիտամինների փոխանակության խախտումը, - ինֆեկցիաների նկատմամբ դիմադրողականության իջեցումը: Սննդի մեջ սպիտակուցի ավելցուկի դեպքում լրացուցիչ ծանրաբեռնվածություն է ընկնում լյարդի և երիկամների վրա, ինչը բացատրվում է դրանցում պարունակվող ազոտային միացություններով: Այն գրգռում է նյարդային համակարգը, կարող է առաջացնել A և B6 հիպովիտամինոզ: Հասուն մարդու համար սպիտակուցի օգտագործման օրական նորման կազմում է 1,0-1,5 գ 1 կգ զանգվածի հաշվով (միջինը՝ մոտ 85 գ/օրգանիզմի համար): Կենդանական ծագում ունեցող սպի-

տակուցը չպետք է գերազանցի սպիտակուցի ընդհանուր պահանջի 55 %-ը: Մարդու օրգանիզմի էներգետիկ հաշվեկշռում կարևոր տեղ են գրավում լիպիդները, որոնք ջրում չեն լուծվում, բայց լուծվում են օրգանական լուծիչներում: Ըստ կազմի, կառուցվածքի և օրգանիզմում ունեցած դերի՝ լիպիդները բաժանվում են երկու խմբի. - հասարակ լիպիդներ, որոնք գլիցերինի և բարձրագույն ճարպային թթուների բարդ եթերներ են, դրանցից են ճարպերը, - բարդ լիպիդներ, որոնք բաղկացած են բազմաբաղադրիչ մոլեկուլներից (ֆոսֆոլիպիդներից, գլիկոլիպիդներից և այլն): Ճարպերն ըստ իրենց ծագման լինում են կենդանական (կարագ, կովի, խոզի, ոչխարի, սագի, ոսկրային ճարպեր) և բուսական (արևածաղկի, հլածուկի, քնջութի, կտավատի, բամբակի կորիզի, եգիպտացորենի, ընկույզի և այլն): Մարդու սննդի օրաբաժնում կենդանական ճարպերի բարձր պարունակությունն անցանկալի է, որովհետև հագեցած ճարպաթթուների ավելցուկի դեպքում խանգարվում է լիպիդների նյութափոխանակությունը, արյան մեջ բարձրանում է խոլեստերինի մակարդակը, մեծանում է աթերոսկլերոզի, ճարպակալման, լեղաքարերի առաջացման և այլ հիվանդությունների զարգացման ռիսկերը: Թթվածնի և մի շարք ֆերմենտների ազդեցությամբ ճարպերը ձեռք են բերում տհաճ համ և հոտ՝ կծվում են: Եթե այդ պրոցեսը տեղի է ունենում թթվածնի ազդեցությամբ, ապա այն, միանալով չհագեցած ճարպաթթուներին, առաջացնում է պերօքսիդներ, որոնք քայքայվելով առաջացնում են ալդեհիդներ և կետոններ (որոնք էլ տհաճ հոտ ու համ ունեն): Իսկ եթե ճարպերը ենթարկվում են լիպազա ֆերմենտի ազդեցությանը, ապա տեղի է ունենում քայքայում օճառացման ռեակցիայի մեխանիզմով, որի դեպքում որոշ ազատված ճարպաթթուներ առաջացնում են նույն համն ու հոտը: Այս պրոցեսում ճարպի թթվային թիվը բարձրանում է: Օդի թթվածնի ազդեցությամբ տեղի է ունենում ճարպերի չորացում, այսինքն՝ օքսիդացման պատճառով առաջանում են H2O և CO2, ցնդող ալդեհիդներ և ցածրամոլեկուլային թթուներ: Օքսիդացող ճարպը աստիճանաբար խտանում և ծածկվում է բարակ թաղանթով:

Գլիկո- և ֆոսֆոլիպիդներից բացի՝ բարդ լիպիդների խմբին են պատկանում նաև ստերինները, տերպենները և ուբոխինոնները: Գլիցերոֆոսֆատիդները ճարպերից տարբերվում են իրենց բարձր ռեակցիոն ունակությամբ, որը պայմանավորված է դրանց կազմի մեջ մտնող ֆոսֆորական թթվով: Գլիցերոֆոսֆատիդները նպաստում են ճարպերի ավելի լավ յուրացմանը. այդ հատկության շնորհիվ լեցիտինը և խոլինը օգտագործվում են որպես դեղագործական նյութեր, որոնք կանխում են լյարդի ճարպակալումը և նպաստում օրգանիզմից խոլեստերինի հեռացմանը: Ամենաշատ գլիցերոֆոսֆատները պարունակվում են ձվի մեջ (3,4 %): Կենդանական ծագում ունեցող սննդամթերքում ստերիններից պարունակվում է խոլեստերինը, որը վիտամին D-ի կենսասինթեզի նախորդն է: Բուսական ծագում ունեցող սննդատեսակները խոլեստերին չեն պարունակում: Մարդու օրական սննդաբաժնում պետք է խոլեստերինը կազմի 300 մգ: Մարդու արյան մեջ խոլեստերինի բարձր քանակության հետևանքով զարգանում է աթերոսկլերոզ: Կենդանական և բուսական ճարպերի օպտիմալ հարաբերակցությունը մարդու սննդում պետք է լինի 70:30 %, ընդ որում՝ օրվա սննդաբաժնում այն պետք է կազմի 107 գ (էներգետիկ հաշվեկշռի 30-35 %-ը): Մարդու և կենդանիների օրգանիզմը վիտամիններ գրեթե չի սինթեզում (կամ սինթեզում է շատ քիչ, հատկապես նիկոտինաթթու, վիտամին D), այդ պատճառով դրանք պետք է ստանա պատրաստի վիճակում՝ հիմնականում սննդի հետ: Վիտամիններն ունեն առանձնահատուկ բարձր կենսաբանական ակտիվություն և օրգանիզմին անհրաժեշտ են շատ փոքր քանակություններով՝ միկրո- և միլիգրամներով: Սովորաբար տարբերում են վիտամինային անբավարարության երկու աստիճան՝ ավիտամինոզ և հիպովիտամինոզ: Ավիտամինոզը տվյալ վիտամինի խորը անբավարարությունն է, որը կարող է հանգեցնել այնպիսի հիվանդությունների, ինչպիսիք է ցինգան, ռախիտը, բերիբերին, պելագրան, բիրմերի անեմիան և այլն: Հիպովիտամինոզը վիտամինների չափավոր պակասությունն է, որի արտահայտություններից է ախորժակի կորուստը, արագ հոգնելը, գրգռվածությունը, լնդերի արյունահոսությունը և այլն: Ավիտամինոզի պատճառները շատ են՝ սննդի անբավարարություն, ծանր աշխա285

տանք, տեխնոլոգիական վերամշակման ժամանակ կորուստներ, հիվանդություններ, նյութափոխանակության խանգարումներ և այլն: Պտուղ-բանջարեղենի և այլ սննդատեսակների պահպանության ընթացքում (կարտոֆիլ, բանջարեղեն, խնձոր և այլն) վիտամինների պարունակությունը դրանց մեջ, որպես կանոն, պակասում է: Բացառություն է կազմում C վիտամինը, որը սոխի ցողուններում ավելանում է 9-11 %-ով: Խնձորի պահպանման ժամանակ վիտամինները պակասում են 15-17 %-ով, կարտոֆիլի մեջ՝ 11-13 %-ով: Վիտամինների քանակը լավագույնս պահպանվում է դդմի մեջ և սեղանի ճակնդեղի արմատապտուղներում: Մարդու օրգանիզմում տեղի ունեցող նյութափոխանակային պրոցեսներում էներգետիկ կարևոր դեր են խաղում օրգանական թթուները, որոնցից առավել տարածված են կիտրոնաթթուն, խնձորաթթուն, գինեթթուն, կաթնաթթուն, թրթնջկաթթուն, սաթաթթուն, բենզոյական թթուն և այլն: Խնձորաթթվի էներգետիկ արժեքը կազմում է 2,4 կկալ/գ, կիտրոնաթթվինը՝ 2,5, կաթնաթթվինը՝ 3,6 և այլն: Գինեթթուն մարդու օրգանիզմի կողմից չի յուրացվում: Հիգիենիկ տեսակետից օրգանական թթուները բարենպաստ ազդեցություն են գործում մարսողության վրա. դրանք իջեցնում են ստամոքսի pH-ը, նպաստում են որոշակի տեսակային կազմի միկրոֆլորայի առաջացմանը, արգելակում են ստամոքսաաղիքային համակարգի նեխման պրոցեսները: Օրգանական թթուների աղբյուրներ են բանջարեղենը, մրգերը, հատապտուղները, միամյա և բազմամյա խոտաբույսերը: Հանքային նյութերը կարևոր դեր են խաղում փոխանակային պրոցեսներում. դրանք կատարում են պլաստիկ ֆունկցիա, մասնակցում են ոսկրային հյուսվածքի կառուցմանը, ջրաաղային և թթվահիմնային բաղադրիչների հավասարակշռմանը, մտնում են ֆերմենտների կազմի մեջ: Սովորաբար հանքային նյութերի պարունակությունը սննդամթերքում կազմում է 0,5-0,7 %: Վերջիններս բաժանվում են մակրոտարրերի (Ca, Mg, P, K, Na, Cl, S) և միկրոտարրերի (Fe, Zn, Cu, J, F, Co, Mo): Մարդու օրգանիզմում պարունակվում է 1000-1200 գ Ca, որի 99 %-ը կուտակված է ոսկրերում: Մեկ օրվա ընթացքում ոսկրերից դուրս է բերվում 700 մգ Ca և այդքան էլ մտնում է այդ հյուսվածքի մեջ: Օրա286

կան մարդու օրգանիզմ է մտնում 200-500 մգ Mg. ավելի քիչ քանակության դեպքում առաջանում է սրտանոթային պաթոլոգիա: Մարդու օրգանիզմը պարունակում է 600-900 գ ֆոսֆոր, որի 90 %-ը՝ ոսկրերում: Ֆոսֆորով և կալցիումով հարուստ են կաթը և կաթնամթերքը, միսը, կանաչեղենը, ձուկը և այլն: Բուսական սննդում և անասնապահական կերում հանքային նյութերի արտահայտված անբավարարության հետևանքով զարգանում են մարդկանց և կենդանիների էնդեմիկ հիվանդություններ, այդ թվում՝ թոքախտ, հոդատապ և հոդերի այլ հիվանդություններ: Անթրոպոգեն էնդեմիաներն առաջանում են հանքային պարարտանյութերի օգտագործման հետևանքով՝ անկախ հողակլիմայական պայմաններից և մշակաբույսերի կենսաբանական առանձնահատկություններից: Հանքային նյութերի ավելցուկի կամ անբավարարության դեպքում մարդու մոտ կարող են առաջանալ տարբեր հիվանդություններ՝ աթերոսկլերոզ (արյան մեջ մանգանի ու երկաթի ավելցուկի և պղնձի ու նիկելի պակասի դեպքում), սրտի իշեմիկ հիվանդություն (արյան շիճուկում ցինկի ավելցուկի դեպքում), հիպերտոնիկ կրիզ (արյան մեջ պղնձի ավելցուկի և կոբալտի ու ցինկի պակասի դեպքում), շաքարային դիաբետ (արյան մեջ մանգանի ցածր պարունակության դեպքում), ստամոքսի քաղցկեղ (բուսական սննդում բորի անբավարարության դեպքում) և այլն:

6.3. Սննդամթերքի որակական հատկանիշների փոփոխությունները վերամշակման և պահպանման ժամանակ Սննդամթերքի անվտանգությունը դրանց մեջ ներկա և ապագա սերունդների կյանքի համար վնասակար նյութերի բացակայությունն է: Սննդի որակից է կախված մարդու օրգանիզմի նորմալ զարգացումը, առողջությունը և աշխատունակությունը: Այսպես՝ ԱՄՆ-ում անորակ սննդամթերքի օգտագործման պատճառով ամեն տարի հիվանդանում է 33 մլն մարդ, որից 9 հազարը մահանում է: Նույն խնդիրը բավական սրված է տարբեր երկրներում, որի հիմնական պատճառներն են սննդամթերքի կենսաբանական լիարժեքության (որակի) անկումը և շրջակա միջավայրի աղտոտումը: Սննդամթերքի որակի նվազման հետ կապված՝ բնակչության մոտ ուժեղացել են սրտանոթա287

յին, ստամոքսաաղիքային համակարգերի, օնկոլոգիական և ինֆեկցիոն հիվանդությունները: Մի շարք ժողովուրդների մոտ հացը հիմնական սննդամթերքն է: Բարձրորակ հաց ստանալու համար անհրաժեշտ է, որ ցորենի հատիկում սոսնձանյութի պարունակությունը 25 %-ից պակաս չլինի: Որքան բարձր է սոսնձանյութի քանակը, այնքան բարձր են ցորենի հացաթխման հատկությունները: Սոսնձանյութը ցորենի տարբեր սորտերում, մշակության և աշխարհագրական տարբեր պայմաններում տատանվում է 15-50 % սահմաններում: Այն բաղկացած է 70-80 % սպիտակուցներից, 20 % օսլայից, ինչպես նաև ճարպից, թաղանթանյութից և այլ նյութերից: Հատիկում սպիտակուցի պարունակության աճման հետ մեկտեղ ավելանում է նաև սոսնձանյութի պարունակությունը: Հացի սննդարժեքն առաջին հերթին որոշվում է դրա էներգետիկ արժեքով, ինչպես նաև օրգանիզմի կողմից յուրացվող նյութերի պարունակությամբ, որոնցից կարևոր են անփոխարինելի ամինաթթուները, վիտամինները, հանքային նյութերը, հոտը, համը, ծակոտկենությունը, արտաքին տեսքը և այլն: Ցորենի ոչ ճիշտ պահեստավորման, պահպանության և հացաթխման տեխնոլոգիաների խախտման հետևանքով մարդիկ կարող են թունավորվել անգամ հացից: Ալյուրն ավելի հաճախ վարակվում է կարտոֆիլի ցուպիկով. դրանից թխված հացը մեկ օր հետո սկսում է թթվել և պատվել բորբոսասնկերով, որն արդեն թունավոր է: Հացահատիկի պահպանության պայմաններից կախված՝ կարող են զարգանալ երկու բնույթի պրոցեսներ՝ աերոբ և անաերոբ շնչառություններ: Պահեստներում օդի մշտական մուտքի դեպքում հատիկում տեղի է ունենում աերոբ շնչառություն, իսկ անբավարարության դեպքում՝ խմորում: Աերոբ շնչառության պրոցեսում հացահատիկի զանգվածում առաջանում է ջուր և CO2 գազ, իսկ անաերոբ շնչառության ժամանակ՝ CO2 և էթիլ սպիրտ: Հատիկի 14-15 % խոնավության դեպքում շնչառությունն աննշան է, իսկ 15 %-ից բարձրի դեպքում շնչառության ինտենսիվությունը կտրուկ բարձրանում է: Հացահատիկի պահպանության կարևորագույն պայմանը ցածր խոնավությունն է, իսկ չորացման օպտիմալ ջերմաստիճանը՝ 70-1200C:

Ի տարբերություն հատիկի՝ ալյուրն ավելի արագ և հեշտ է փչանում խոնավության, թթվածնի և միկրոօրգանիզմների ազդեցությամբ: Ալյուրի պահպանման օպտիմալ խոնավությունը 12 % է: Ալյուրի մեջ պարունակվող ճարպերը լիպազ ֆերմենտի ազդեցությամբ զգալիորեն ավելի հեշտ են օքսիդանում, քան հատիկինը: Գյուղատնտեսական արտադրանքի, այդ թվում նաև հացահատիկի վերամշակման և ալյուրի ստացման ժամանակ տեղի են ունենում արտադրանքի որակական ցուցանիշների էական փոփոխություններ, որոնք կապված են նաև նպատակային արդյունքի պահանջներից և կիրառվող տեխնոլոգիաներից: Մսի և մսամթերքի որակի գնահատման մեջ կարևոր դեր են խաղում զգայաբանական ցուցանիշները՝ արտաքին տեսքը, գույնը, համը, հոտը, կոնստիտենցիան, ինչպես նաև հիգիենիկ և տոքսիկոլոգիական ցուցանիշները (աղտոտիչ նյութերի ՍԹԽ): Այստեղ կարևոր և պարտադիր պայման են համարվում նաև միկրոկենսաբանական հետազոտությունները: Այն հնարավորություն է տալիս որոշել օբյեկտի ընդհանուր մանրէական սերմնավորման աստիճանը և սննդային թունավորումներ ու հիվանդություններ առաջացնող միկրոօրգանիզմների առկայությունը: Երշիկների արտադրության մեջ հատուկ ուշադրություն է դարձվում սննդատեսակների պատրաստման ժամանակ օգտագործվող քիմիական նյութերին, այդ թվում՝ նատրիումի նիտրիտին (NaNO2), որը մեծ քանակներով օգտագործելու դեպքում թունավոր է. դրա լուծույթի խտությունը չպետք է գերազանցի 2,5 %: Այս քիմիական միացությունը հիմնականում օգտագործվում է մսի մեջ բոտուլիզմի բակտերիայի ոչնչացման համար: Միսը մարդու լիարժեք սպիտակուցային սննդի հիմնական աղբյուրն է. մսամթերքը դասվում է պարենային ապրանքների բազային խմբում: Սպառողն առաջին հերթին ուշադրություն է դարձնում մսամթերքի արտաքին տեսքի և թարմության վրա, սակայն ներկա պայմաններում գնալով ընդարձակվում է սնման շղթայով տարբեր աղտոտիչների մուտքը մսի և մսամթերքի մեջ, որը չի կարող հայտնաբերվել սպառողի կողմից. ըստ այդմ մսամթերքը առաջնահերթ կերպով պետք է սերտիֆիկացվի: Մսի պոտենցիալ թունանյութերը կարելի է բաժանել երկու մեծ խմբի:

Առաջին խմբի մեջ մտնում են այն նյութերը, որոնք կենդանու օրգանիզմի մեջ են մտնում կերի ու ջրի միջոցով և կարող են այս կամ այն չափով մտնել նյութափոխանակության մեջ և, կապվելով կենդանի օրգանների ու հյուսվածքների հետ, անցնել մսի մեջ: Այս խմբին են պատկանում ծանր մետաղների կայուն անօրգանական իոնները, ռադիոնուկլիդները, բարդ օրգանական նյութերը (հորմոններ, հակաբիոտիկներ և պեստիցիդներ): Այդ նյութերը կարող են ոչ միայն պահպանվել մսամթերքում որոշակի ժամանակ, այլև քիմիական-ֆերմենտատիվ և օքսիդացման ռեակցիաների հետևանքով ենթարկվել վերափոխման՝ վտանգ ստեղծելով մարդու օրգանիզմի համար: Թունանյութերի երկրորդ խումբը ներառում է այն քիմիական նյութերը, որոնք կարող են առաջանալ մսամթերքում մսի և ոսկրային հյուսվածքի քայքայման արդյունքում կամ միկրոֆլորայի կենսագործունեության պրոցեսում: Այդ նյութերից են՝ - նիտրոզոամինները, որոնք առաջանում են նիտրիտային կոնսերվանտների և մսի սպիտակուցների մեջ մտնող ամինաթթուների քայքայումից, - պիրենները (բենզապիրեն) և պոլիքլորբիֆենիլները, որոնք առաջին խմբի նյութերի փոխարկումների արդյունք են և շատ կայուն են, - աֆլատոքսինները, որոնք առաջանում են ախտածին բորբոսասնկերի (Aspergillus flavus) կենսագործունեության արդյունքում, ինչպես նաև միկրոօրգանիզմները, որոնց առկայությունը գնահատվում է միկրոկենսաբանական ցուցանիշներով: Էկոլոգիական տեսակետից անվտանգ սննդամթերքի ստացման համար անհրաժեշտ է խիստ օրենքների կիրառում, յուրաքանչյուր սննդամթերքի համար համապատասխան սերտիֆիկատների մշակում և համատարած վերահսկողության ուժեղացում: Մասնավոր սեփականության պայմաններում ամենուրեք խախտվում են ոչ միայն տեխնոլոգիաները, այլև ճիշտ չի ներկայացվում մթերքի կազմը և ծագումը, ուստի սննդամթերքի և գյուղատնտեսական արտադրանք արտադրող սուբյեկտների նկատմամբ էկոլոգիական վերահսկողության ուժեղացումն անհրաժեշտություն է: Մասնավոր արտադրողների նկատմամբ վերահսկողությունը թուլացել է հետխորհրդային բոլոր երկրներում, ին290

չը կապված է նաև արտադրողների էկոլոգիական գիտելիքների բացակայության հետ: Կաթի և կաթնամթերքի որակը որոշվում է ոչ միայն դրա մեջ եղած բաղադրիչների պարունակությամբ, այլև այդ նյութերի կազմով և հատկություններով: Կաթի մեջ ջուրը կազմում է 87,5 %, չոր նյութերը՝ 12,5 %: Կաթի կազմի մեջ մտնում են 160 տարբեր նյութեր, այդ թվում՝ 20 ամինաթթու, 147 ճարպաթթու, 30 մակրո- և միկրոտարրեր, 23 վիտամին, 20 գլիցերիդ, 4 շաքար, հորմոններ, պիգմենտներ, ֆերմենտներ, ֆոսֆոլիպիդներ և այլն: Կաթի որակը առաջին հերթին կախված է կովի ցեղից: Կաթի սննդային արժեքը և տեխնոլոգիական հատկությունները պայմանավորված են սպիտակուցի պարունակությամբ. այն տատանվում է 3,2-4,2 % սահմաններում, ճարպինը՝ 3-4 %: Կաթը դասվում է արագ փչացող սննդամթերքի շարքին, իսկ դրա որակի վատացումն ու արատները կարող են պայմանավորված լինել միկրոֆլորայի զարգացմամբ, սխալ կերակրմամբ, կենդանիների և կաթի արտադրանքի սխալ պահպանմամբ: Կաթից թունավորում կարող է առաջանալ այն ժամանակ, երբ կենդանին ուտի թունավոր խոտեր (գաղձ, գորտնուկ, խաշխաշ, լյուպին, թրթնջուկ, բամբակի քուսպ և այլն): Ձուն նույնպես կարևոր սննդամթերք է: Դրա կառուցվածքային բաղադրիչներն են՝ կճեպ՝ 12, սպիտակուց՝ 56, դեղնուց՝ 32 %: Ձվի կազմի մեջ մտնում է ջուրը (70-75 %), չոր նյութերը (25-30 %), այդ թվում՝ 13-14 % սպիտակուց, 11-14 % ճարպեր, 1%, ածխաջրեր, 1 % հանքային նյութեր: 0-200C ջերմաստիճանի և 85-88 % հարաբերական խոնավության պայմաններում դիետիկ նշանակության ձուն կարելի է պահել 7 օրից ոչ ավելի, սեղանի ձուն՝ 8-25 օր, լվացված ձուն՝ 12 օր: Արտադրող ձեռնարկության արդյունաբերական սառնարաններում ձուն 00C-ում և 85-88% հարաբերական խոնավության պայմաններում կարող է պահպանվել 90 օրից ոչ ավելի: Ձվի արատները որոշվում են օվոսկոպի վրա լուսավորման մեթոդով: Մարդու ֆիզիոլոգիական պահանջը ձկան և ձկնամթերքի նկատմամբ տարվա ընթացքում կազմում է 23-25 կգ, սակայն վերջին 20 տարիներին այդ քանակը նվազել է մոտ երկու անգամ: Ձկան մսի որակը կախված է ջրավազանի հատակի բնույթից: Քարքարոտ հա291

տակ ունեցող ջրերում ձկան միսը պինդ և համեղ է, իսկ ավազային և տղմային հատակների դեպքում միսը փափուկ է և շուտ է փչանում: Ձկան մսի մեջ կարող են կուտակվել զգալի քանակությամբ ծանր մետաղներ. օրինակ՝ ցինկի կուտակումը հիմնականում պայմանավորված է փափկամորթներով սնվելու հետ, իսկ Cu-ի, Mn-ի և Co-ի մեծ քանակներով կուտակումը՝ պլանկտոնով սնվելու հետ: Մեղրը մարդկության կողմից օգտագործվող և բուժիչ հատկություններ ունեցող սննդամթերք է, որի որակական հատկությունները գնահատվել են մոտ 4000 տարի առաջ: Իր կենսաբանական և սննդային հատկանիշներով այն այսօր էլ մեծ տեղ է գրավում սննդամթերքի ցանկում, սակայն շրջակա միջավայրի աղտոտման ներկա պայմաններում մեղրը կարող է իր մեջ կուտակել զանազան վնասակար նյութեր և կորցնել իր բնորոշ հատկությունները: Մեղրի մեջ կարող են կուտակվել պեստիցիդների և մեղուների բուժիչ դեղանյութերի մնացորդային քանակները: Այդ ամենը կանխելու համար անհրաժեշտ է մեղվափեթակները տեղադրել թունավոր նյութեր, ծանր մետաղներ, ռադիոնուկլիդներ և այլ գազեր արտանետող ձեռնարկություններից մոտ 50-70 կմ, ինչպես նաև պեստիցիդներով մշակված դաշտերից և տնկարկներից 10-15 կմ հեռավորության վրա: Այն բոլոր դեղանյութերը, որոնք օգտագործվում են մեղուների բուժման համար չպետք է մտնեն մեղրի մեջ: Մեղրի որակի գնահատման համար օգտագործվում է դիաստազային թիվ հասկացությունը, որը կարող է տատանվել 0-ից մինչև 50-ի սահմաններում: Եթե այդ թիվը ցածր է 17-ից, ապա այդ մեղրը համարվում է ցածր որակի: Այդ թիվը հիմնականում 28-ից բարձր չի լինում, 50 թիվը ունենում է միայն հեռավոր սարերում և հարթավայրային ծայրամասերում ստեղծված մեղրերը, որոնք շատ հեռու են աղտոտման աղբյուրներից: Եթե մեղրը ջրիկ է, ապա այն բնական չէ, և վաճառողը ուղղակի տաքացրել է այն, ընդ որում՝ 500C-ում մեղրի մեջ եղած բոլոր ֆերմենտները քայքայվում են և նույնիսկ կարող են առաջանալ կանցերոգեն նյութեր: Եթե մեղրը շատ խիտ է, ապա հնարավոր է, որ դրան խառնել են ալյուր կամ օսլա, նույնիսկ՝ կավիճ: Մեղուն և մեղրը շրջակա միջավայրի (օդի, ջրի, հողի, բույսերի) աղտոտվածության գնահատման լավագույն կենսաինդիկա-

տորներ են, ընդ որում՝ եթե մեղրի մեջ կուտակվում են աղտոտիչներ, ապա մեղուն դրանցից ոչնչանում է: Թարմ մրգերը և հատապտուղները մարդու համար անհրաժեշտ նյութերի կարևորագույն աղբյուրներ են: Այդ նյութերից են ածխաջրերը, վիտամինները, օրգանական թթուները, կենսաբանական ակտիվ միացությունները, հանքային աղերը: Մրգերի քաղցրության աստիճանը սովորաբար արտահայտում են շաքարի (%) և օրգանական թթուների (%) հարաբերակցությամբ: Պտուղների քաղցր համի զգացողությունը ի հայտ է գալիս սախարոզի 0,38 %-ի դեպքում, իսկ թթու համը՝ խնձորաթթվի 0,011 %-ի դեպքում, այսինքն՝ 0,38 : 0,011 = 34,5 հարաբերակցության դեպքում թթու համ չի զգացվում: 15-20 արժեքի դեպքում զգացվում է թույլ թթու համ (դեղձ, խնձոր), 5-15-ի դեպքում՝ չափավոր թթու համ (նարինջ, գետնամորի, բալ), <5-ի դեպքում՝ ուժեղ թթու համ (կիտրոն): Պտուղները և հատապտուղները նաև յոդի լավագույն աղբյուրներ են. խնձորի մեջ՝ 20 մկգ/կգ, բանան՝ 30 մկգ/կգ, նարինջ՝ 16 մկգ/կգ: Բանջարեղենի և մրգերի բերքահավաքից ու պահեստավորումից հետո դրանց որակը շարունակում է փոխվել: Այդ պրոցեսի ինտենսիվությունը կախված է ոչ միայն պահպանության, այլև աճեցման պայմաններից: Առաջին հերթին փոխվում է ածխաջրերի պարունակությունը, ինչպես նաև ազոտային միացությունների, ճարպերի և վիտամինների քանակը: Այդ պրոցեսում հիմնական խնդիրը արտադրանքի զանգվածի և ելակետային որակական հատկանիշների պահպանումն է: Ճիշտ պահպանման կարևոր գործոններն են ջերմաստիճանը, խոնավությունը, թթվածնի և CO2-ի հարաբերակցությունը, էթիլենը և այլն: Տարբեր պտուղների, բանջարեղենի, մսի և այլ սննդատեսակների եփելու ժամանակ տեղի է ունենում A վիտամինի քայքայում: Այսպես՝ 0,5 ժամ եփելու դեպքում քայքայվում է դրա ելակետային քանակի 16 %-ը, 1 ժամվա ընթացքում՝ 40, իսկ 2 ժամում՝ 70 %-ը: Բաց սպասքի մեջ թթվածնի ազատ մուտքի պայմաններում բանջարեղենի, մրգերի և մսի եփելու ժամանակ քայքայվում է 25-50 % ֆոլաթթուն (վիտամին B9): Եփելու ժամանակ ջրի մեջ են անցնում զգալի քանակությամբ հանքային նյութեր՝ հատկապես կալիումը: Արևի տակ չորացրած պտուղնե293

րը, հատապտուղները և բանջարեղենը պրակտիկորեն չեն պարունակում ասկորբինաթթու, քանի որ լույսի և թթվածնի ազդեցությամբ այն քայքայվում է: Որոշ պեստիցիդներ արտադրանքի չորացման ժամանակ քայքայվում են, իսկ մյուսները կարող են խտանալ և ավելի վտանգավոր դառնալ մարդու համար (օրինակ՝ պերմետրինը և օմայթը): Նույն երևույթը կարող է տեղի ունենալ նաև հյութերի երկարատև պահպանության ժամանակ: Պեստիցիդների մնացորդային քանակները հիմնականում կուտակվում են պտուղների և բանջարեղենի կեղևում, ուստի վերամշակման ժամանակ կարևոր է դրանց մեծ մասը հեռացնել լվանալու կամ կեղևը հանելու միջոցով: Այդ նյութերի որոշ մասը քայքայվում է եփելու, տապակելու, պահածոյացնելու միջոցով, ÇÝãå»ë ݳ¨ ÃÃáõ ¹Ý»Éáí:

6.4. Աղտոտիչ նյութերը շրջակա միջավայրում և արտադրանքի որակը Արտադրանքի և սննդամթերքի անվտանգությունը որոշվում է տարբեր բնույթի աղտոտիչների քանակով: Սննդի աղտոտիչները լինում են քիմիական, ֆիզիկական, կենսաբանական բնույթի: Բնական և անթրոպոգեն ծագման աղտոտիչ նյութերի (միկոտոքսիններ, ինսեկտոտոքսիններ, ծանր մետաղներ, պեստիցիդներ, դիօքսիններ, պոլիքլորբիֆենիլներ և այլն) վիթխարի քանակներ ներկայումս շրջանառվում են էկոհամակարգերում: Սնման շղթայի առանձին օղակներում աղտոտիչ նյութերը կարող են կուտակվել և ավելի վտանգավոր դառնալ: Աղտոտիչ նյութերից են ազոտային միացությունները՝ նիտրատները (NO3-), նիտրիտները (NO2-), նիտրոզային միացությունները R1 N N=O (նիտրոզոամինները և նիտրոզոամիդները՝ ( R2 ): Այդ նյութերի փոխարկումը տեղի է ունենում նիտրատներ ― նիտրիտներ ― նիտրոզոամիններ շղթայում, որոնց վտանգը կապված է ոչ միայն օրգանիզմներում դրանց առկայության և կուտակման, այլ նաև արտադրանքի տեղափոխման, պահպանության և տեխնոլոգիական վերամշակման ժամանակ այդ նյութերի առաջացման հետ: Նիտրատների

) հիմնական աղբյուրներն (կառուցվածքային բանաձևը՝ են հողը, հանքային և օրգանական պարարտանյութերը, գյուղատնտեսական բույսերը և կենդանիները, կոմունալ և կենցաղային հոսքաջրերը, տեխնոլոգիական հոսքաջրերը և թափոնները, մթնոլորտային տեղումները, գրունտային և մակերեսային ջրերը: Նիտրատների հիմնական քանակությունը մարդու օրգանիզմ է անցնում բանջարեղենի, բոստանային մշակաբույսերի, կարտոֆիլի և ջրի միջոցով (աղ. 6.1): Մարդու օրգանիզմի մեջ անցնող նիտրատների առավելագույն թույլատրելի նորման օրական կազմում է 300-320 մգ: Սննդատեսակներում նիտրատների բարձր պարունակության դեպքում դրանք կարող են վերականգնվել մինչև նիտրիտներ և լուրջ վնաս հասցնել մարդու առողջությանը: Նիտրատների փոխակերպումը նիտրիտների սկսվում է բերանի խոռոչում ու շարունակվում ստամոքսում և աղիքներում: Նիտրատների բարձր քանակությունը մարդու օրգանիզմում հանգեցնում է մետհեմոգլոբինի առաջացման, ֆերմենտային համակարգերի, կենտրոնական նյարդային համակարգի, սրտանոթային և էնդոկրին համակարգերի, ինչպես նաև նյութափոխանակության տարբեր խանգարումների, իմունային բազայի խախտման, ուռուցքների առաջացման, դիմադրողականության անկման: Աղյուսակ 6.1. Մարդու օրգանիզմի մեջ անցնող նիտրատների աղբյուրները Աղբյուրը Մսամթերք Հաց Կաթնամթերք Բանջարբոստանային մշակաբույսեր Կարտոֆիլ Մրգեր Ջուր

Օգտագործումը տարվա ընթացքում, կգ

Նիտրատների պարունակությունը մգ/կգ 13,2 4,9

Մուտքը օրգանիզմի մեջ օրվա ընթացքում, % 1,1-1,9 0,3-0,6 1,9-3,8

54-1398

57-75

57-75 10-24

11-15 1,2-1,4 10-20

Մի շարք երկրներում մշակվել է նիտրատների ՍԹԽ-ն սննդամթերքում, որը հաստատվել է մկների և առնետների վրա կատարված փորձերով: Նիտրատների մուտքը մարդու օրգանիզմ հնարավորինս բացառելու համար խիստ անհրաժեշտ է որոշել և նվազեցնել դրանց պարունակությունը բաց և պաշտպանված գրունտի պայմաններում աճեցված բանջարեղենի մեջ (աղ. 6.2): Աղյուսակ 6.2. Նիտրատների սահմանային թույլատրելի խտությունը սննդամթերքում, մգ/կգ հում զանգվածում Սննդամթերքի անվանումը Կարտոֆիլ Գլուխ կաղամբ (վաղահաս) Գլուխ կաղամբ (ուշահաս) Գազար (վաղահաս) Գազար (ուշահաս) Պոմիդոր Վարունգ Սեղանի ճակնդեղ Կանաչ սոխ Պրասասոխ (лук порей) Տերևային բանջարեղեն (հազար, սպանախ, թրթնջուկ, աղցանի կաղամբ, մաղադանոս, նեխուր, սամիթ, համեմ) Սեխ Ձմերուկ Տաքդեղ (քաղցր) Դդմիկ Սեղանի խաղողի սորտեր Խնձոր Տանձ Մանկական սնունդ (պահածոյացված բանջարեղեն)

Բաց գրունտ

Պաշտպանված գրունտ

-

-

Աղյուսակի տվյալներից երևում է, որ å³ßïå³Ýí³Í գրունտի պայմաններում մշակվող բույսերի մեջ նիտրատների ՍԹԽ-ն ավելի բարձր է, քանի որ ³Û¹ պայմաններում լույսի անբավարարության հետևանքով բույսերն ավելի շատ նիտրատներ են կուտակում իրենց հյուսվածքներում: Սակայն նման բացատրությունը չի կարող արդարացի լինել մարդու էկոլոգիական անվտանգության համար, ուստի կարևոր հիմնավորումն այն է, որ մարդը ջերմոցային արտադրանքը շատ քիչ է օգտագործում: Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ապրանքային բերքի մեջ նիտրատների պարունակությունը տարբեր է՝ կախված մշակության և պարարտացման պայմաններից, բույսերի սորտային հատկություններից, ոռոգման ջրի որակից, հողատիպից և այլն (աղ. 6.3): Բանջարեղենային մշակաբույսերի ցանքերում խորհուրդ չի տրվում օգտագործել ամոնիակային սելիտրա: Այստեղ պետք է օգտագործել (NH4)2SO4 և (NH2)2CO (կարբամիդ), ինչպես նաև կիսափտած գոմաղբ: Առատ ոռոգումը նույնպես բարձրացնում է բույսերի մեջ նիտրատների պարունակությունը: Հանքային պարարտանյութերի լավագույն հարաբերակցությունը 1,0:1,5:1,2 (N:P:K) է: Նիտրատներով հարուստ կեր օգտագործելու ժամանակ գյուղատնտեսական կենդանիների արյան և կաթի մեջ անմիջապես ավելանում է նիտրատների քանակը: Սենյակային ջերմաստիճանում պահվող բանջարեղենում ևս ավելանում է նիտրատների քանակը, իսկ վերամշակման ժամանակ՝ նվազում: Նիտրիտները ազոտային թթվի մնացորդներն են և ավելի թունավոր են, քան նիտրատ իոնը: Կառուցվածքային բանաձևը՝ : Սննդամթերքում նիտրիտների աղբյուրները նույնն են ինչ նիտրատներինը, որովհետև նիտրատները դրանց նախորդներն են: Կենդանի բուսական օրգանիզմներում նիտրիտների պարունակությունը շատ քիչ է, իսկ հողում այն գրեթե բացակայում է: Նիտրիտների պարունակությունը թարմ բանջարեղենում տատանվում է 0,2-5,0 մգ/կգ սահմաններում: Նիտրիտների համեմատաբար բարձր պարունակությամբ աչքի են ընկնում փակ գրունտի պայմաններում աճեցված ամսաբողկը, պոմիդորը և տաքդեղը:

Ձմերուկ ´³¹ñÇç³Ý Գոնգեղ Ոլոռ կանաչ Մանանեխ Գլուխ կաղամբ Կաղամբ պեկինյան Կաղամբ կոլրաբի Դդմիկ Կարտոֆիլ Համեմ Կոտեմ մշակովի Կանաչ սոխ Պրասասոխ (лук порей) Գազար Վարունգ Սեխադդում, պատիսոն Սեխ

Մշակաբույսը 40-600 80-270 400-550 20-80 1700-2500 600-3000 1000-2700 160-2700 400-700 40-980 40-750 1300-4900 40-1400 60-900 160-2200 80-560 160-900 40-500

Նիտրատների պարունակությունը Տաքդեղ (քաղցր) Մաղադանոս Խավրծիլ (ревень) Բողկ սև Ամսաբողկ Շաղգամ Հազար Սեղանի ճակնդեղ Նեխուր äáÙǹáñ Դդում Սամիթ Լոբի Սխտոր Սպանախ Թրթնջուկ Թարխուն

Մշակաբույսը 40-330 1700-2500 1600-2400 1500-1800 400-2700 600-900 400-2900 200-4500 120-1500 10-190 300-1300 400-2200 20-900 40-300 600-4000 240-400 1200-2200

Նիտրատների պարունակությունը

Աղյուսակ 6.3. Նիտրատների պարունակությունը գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ապրանքային բերքի մեջ, մգ/կգ հում զանգվածում

Մի շարք պտուղներում, ինչպիսիք են ձմերուկը, սեխը, ազնվամորին, սև հաղարջը, խաղողը, խնձորը, տանձը, բալը, սալորը, գետնամորին, լոռամիրգը, հապալասը, չրերը, նիտրիտներ չեն պարունակվում: Նիտրիտների բարձր պարունակություն է արձանագրվում չոր կաթի և պանրի մեջ (մինչև 2 մգ/կգ), իսկ մնացած կաթնամթերքում այն տատանվում է 0,6-0,8 մգ/կգ սահմաններում (աղ. 6.4): Մսամթերքը և երշիկները առանձնանում են նիտրիտների կուտակման բարձր աստիճանով (նրբերշիկը՝ 8-10, ապուխտներ՝ 8-200, մսի պահածոներ՝ 7-12 մգ/կգ): Ձկան մեջ նիտրիտների քանակը զգալիորեն ավելի քիչ է (0,3-4,7 մգ/կգ), քան մսամթերքի մեջ, ընդ որում՝ գետի ձկների մեջ նիտրիտները 5 անգամ ավելի շատ են, քան ծովի ձկների մեջ: Ալյուրի, ձավարեղենի և մակարոնեղենի մեջ նիտրիտների քանակն աննշան է: Փաստորեն, նիտրիտների 53-60 %-ը մարդու օրգանիզմ է թափանցում մսամթերքի միջոցով: Մարդու օրգանիզմի մեջ 100-150 մգ նիտրիտի միանվագ անցումը սննդի կամ ջրի միջոցով առաջացնում է դեմքի մաշկի կարմրություն, զարկերակային ճնշման անկում, զարկերակի արագացում, գլխում աղմուկի զգացողության ուժեղացում, իսկ 300 մգ-ի դեպքում՝ առատ քրտնարտադրություն, մաշկի կապտում, շնչարգելություն, գլխապտույտ, տեսողության խանգարում: Մարդու համար նիտրիտների օրական թույլատրելի նորման 0,15 մգ է մեկ կգ զանգվածի հաշվով: Ջրում նիտրիտների հիգիենիկ նորման կազմում է 1 մգ/լ, ձկնաբուծական ջրավազաններում՝ 0,02 մգ/լ, իսկ էկոլոգիական նորման՝ 0,03-0,5 մգ/լ: Մարդու օրգանիզմում նիտրիտային թունավորման առաջին նշանը շնչարգելությունն է, որը բացատրվում է նրանով, որ նիտրիտ իոնը փոխազդում է արյան հեմոգլոբինի հետ՝ առաջացնելով մետհեմոգլոբին, որն ի վիճակի չէ թթվածինը տեղափոխել հյուսվածքներին ու բջիջներին և հանգեցնում է թթվածնային անբավարարության: Սննդամթերքի օրաբաժնում 100 գ երշիկեղեն օգտագործելու դեպքում մարդու օրգանիզմ է մտնում 5 մգ-ից ոչ ավելի նիտրիտ, որը բավական ցածր է օրվա միջին թույլատրելի քանակից: Մսամթերքի մեջ նիտրիտի թույլատրելի մնացորդային քանակը տատանվում է

30-50 մգ/կգ, իսկ խոզապուխտի մեջ՝ 200 մգ/կգ: Տարբեր հյութալի և կոշտ կերատեսակներում նիտրիտների ՍԹԽ-ն կազմում է 10 մգ/կգ, իսկ համակցված կերում՝ 5 մգ/կգ: Սննդամթերքում նիտրիտների քանակը պահպանման ընթացքում բարձրանում է, ինչը պայմանավորված է միկրոֆլորայի զարգացմամբ, որոնք էլ NO3- իոնը վերականգնում են NO2- իոնի: Այս պրոցեսին մասնակցում են լակտոբացիլները (Escherichia coli, Pseudomonas fluorescens, Bacillus subtilis): Անասնապահական կերում նիտրիտների քանակը հիմնականում պայմանավորված է նիտրատների քանակով, որն ավելի շատ է կանաչ և թարմ կերի մեջ: Նիտրոզային միացություններ: Ներկայումս երկրագնդի տարբեր տարածաշրջաններում առաջ են եկել նիտրոզային միացությունների ավելացման իրական սպառնալիքներ, որոնք խիստ բացասական ազդեցություն են գործում էկոհամակարգերի, մարդու և կենդանիների առողջության վրա: Նիտրոզային միացության (ընդհանուր

R1 բանաձևը՝ R2

N

N=O

) մեջ ռադիկալներ կարող են լինել մեթիլ, էթիլ, պրոպիլ, ամիդային և այլ խմբեր): Դրանց բնորոշ են հետևյալ հատկությունները. կիսատրոհման պարբերությունը ջրում կազմում է 5-12 օր, կայուն են, զգայուն են լույսի նկատմամբ, ուժեղ ցնդող չեն, 20-250C-ում կարող են լինել հեղուկ և պինդ վիճակներում, գրեթե չեն լուծվում ջրում, նոսր թթուներում և հիմքերում, սակայն լավ լուծվում են օրգանական լուծիչներում: Նիտրոզային միացությունները տարածված են շրջակա միջավայրի բաղադրիչներում (հողում, օդում, ջրում, բույսերի մեջ) և մշտապես ազդում են մարդու վրա: Ներկայումս ուսումնասիրված են մոտ 130 նիտրոզային միացություններ, որոնց 80 %-ը ցուցաբերում է արտահայտված քաղցկեղածին ազդեցություն կենդանիների վրա: Նիտրոզային միացությունները կարող են անմիջականորեն առաջանալ օդում դրա նախորդներից՝ ըստ հետևյալ պրոցեսի. NO → NO2 → N 2O 3 → N 2O5 →

CH3

CH2

CH3

CH2

N

NH2

→

CH3

CH2

CH3

CH2

N

N=O

Աղյուսակ 6.4. Նիտրիտների միջին պարունակությունը սննդամթերքում, մգ/կգ հում զանգվածում Մշակաբույսը Գոնգեղ Ոլոռ Դդմիկ Գլուխ կաղամբ Ծաղկակաղամբ

Նիտրիտների պարունակությունը 0,4-0,6 0,2-0,28 0,38-0,41 0,25-0,31 0,47-0,5

Ելակ

0,22-0,26

Կարտոֆիլ

0,32-0,36

Պրասասոխ (лук порей) Գազար Տաքդեղ (քաղցր) Վարունգ (բաց գրունտ) Վարունգ (պաշտպանված գրունտ) Մաղադանոս (արմատ) Մաղադանոս (տերևներ) Բողկ սև Ամսաբողկ (բաց գրունտ) Ամսաբողկ (պաշտպանված գրունտ) Հազար տերևային (բաց գրունտ) Հազար տերևային (պաշտպանված գրունտ)

Մշակաբույսը Սամիթ Լոբի Ծովաբողկ (хрен) Սպանախ Թրթնջուկ Կաթ պաստերացված Կաթնաթթվային սննդամթերք

Նիտրիտների պարունակությունը 1,06-1,15 0,55-0,61 0,97-1,17 0,31-0,35 0,75-0,81 0,1-0,7 0,1-0,8

1,18-1,26

Կանթաշոռ

0,1-0,6

0,41-0.47

Պանիր Ոչխարի բրինզա (պանիր)

0,5-1,8

0,25-0,29

Կաթ՝ չոր

0,1-2

0,45-0,47

Նրբերշիկ

8-10

1,44-1,47

Ապխտած միս

8,4-39,1

1,27-1,29

Խոզապուխտ

10-180

1,71-1,77

1,08-1,16 0,72-0,82

Խոզապուխտ (ճարպ) Մսային պահածոներ

0,1-0,6

20-200 7,1-12

4,51-4,72

Ձուկ՝ գետի

0,6-4,7

0,23-0,29

Ձուկ՝ ծովի

0,3-1,1

0,84-0,88

Ալյուր (ցորենի, աշորայի)

0,5-1,7

Սեղանի ճակնդեղ

0,8-0,84

Պոմիդոր

2,0-2,11

Հաց (ցորենի, աշորայի) Մակարոնեղեն

0,5-1,4 0,6-1,1

Օդում առաջացած նիտրոզային միացությունները հեշտությամբ քայքայվում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների, օզոնի, ազատ ռադիկալների ազդեցությամբ: Այդ դեպքում դրանք կորցնում են իրենց քաղցկեղածին հատկությունները: Նիտրոզային միացությունների պարունակությունը բնական ջրերում չի գերազանցում 0,1 մկգ/լ: Նիտրոզային միացություններով բնական ջրերի աղտոտումը տեղի է ունենում արդյունաբերական և ագրոարդյունաբերական պինդ և հեղուկ թափոններից, անասնապահական համալիրների թափոններից, ազոտական պարարտանյութերից, պեստիցիդներից: Հողում և բույսերում այդ միացությունների պարունակությունը պայմանավորված է ազոտֆիքսացիայի, օրգանական նյութերի միկրոկենսաբանական քայքայման, նիտրիֆիկացիայի, ամոնիֆիկացիայի և դենիտրիֆիկացիայի ակտիվությամբ: Հողում և բույսերի մեջ նիտրոզոամինները կարող են առաջանալ նաև մի շարք պեստիցիդների կիրառության հետևանքով: Նիտրոզոամինները կուտակվում են հյութալի կերախառնուրդներում և խտանյութերում՝ մինչև 150 մկգ/կգ քանակությամբ: Մեծ քանակությամբ նիտրոզոդիէթիլամին են պարունակում կրեմները, շրթներկերը, շամպունները և լոսյոնները, որոնք լուրջ վտանգ են ներկայացնում բնակչության (հատկապես կանաց) մի որոշ խմբի համար, ովքեր մշտապես օգտագործում են այդ նյութերը: Նիտրոզոամինները լայն տարածված են հալոգեն պարունակող լուծիչներում, ինչպես նաև սառեցնող հեղուկներում (ֆրեոններ): Կովերին նիտրատներով հարուստ կեր տալու դեպքում դրանց օրգանիզմում առաջանում են նիտրոզային միացություններ, որոնք կարող են անցնել կաթի և մսի մեջ: Մարդու օրգանիզմում նիտրոզային միացություններն ուժեղ քաղցկեղածին հատկություն են դրսևորում, բացի դրանից՝ ունեն մուտագեն հատկություն և անդրպլացենտար էֆեկտ, ինչպես նաև ազդում են սերնդի վրա: Նիտրոզային միացություններով սննդամթերքի աղտոտման գլխավոր ուղիներից մեկը դրանց տեխնոլոգիական վերամշակումն է (ծխեցում, տապակում, աղադրում, թառամեցում, չորացում). այդ ժամանակ նիտրատները և նիտրիտները վերածվում են նիտրոզային միացությունների: Զգալի նիտրոզային միացություններ մարդու օրգանիզմ են անցնում ծխախոտի միջոցով:

Մարդու օրգանիզմի վրա նիտրոզային միացությունների ազդեցությունները թուլացնելու լավագույն միջոցներից է քիչ յուղայնությամբ (մինչև 3,2 %) կաթնամթերքի օգտագործումը՝ հատկապես մեծ քանակությամբ նիտրատներ պարունակող բանջարեղենի հետ: Ինչ վերաբերում է այդ միացություններից զերծ արտադրանք ստանալուն, ապա այստեղ օգտագործվում են ագրոտեխնիկական և կենսաբանական այն բոլոր միջոցառումները, որոնք կանխում են նիտրատների կուտակումը ապրանքային բերքի մեջ: Այդ միացությունների պարունակությունը ջրամատակարարման և տեխնոլոգիական հոսքաջրերի համակարգում խստորեն պետք է վերահսկվի: Ծանր մետաղներ: Կենսոլորտի աղտոտիչների մեջ հատուկ տեղ են գրավում ծանր մետաղները: Մարդկանց հիվանդությունների մոտ 90 %-ը ուղղակի կերպով կապված է ծանր մետաղների հետ: Շրջակա միջավայրի բաղադրիչներում ծանր մետաղների նորմավորումը կարևոր պայման է էկոլոգիական անվտանգ արտադրանքի ստացման համար: Սննդամթերքում ծանր մետաղների թույլատրելի մնացորդային քանակները չեն գերազանցում 1 մգ/կգ, բարձր է միայն ցինկի պարունակությունը (5-40 մգ/կգ): Ձկնամթերքում սնդիկը կազմում է 5 մգ/կգ, իսկ կապարն ու արսենը՝ մոտ 1 մգ/կգ: Անասնապահական կերում ծանր մետաղների պարունակությունը և դրա հետ կապված ՍԹԽ-ն մոտ 3 անգամ գերազանցում է ընդհանուր (միջին) սննդամթերքի ՍԹԽ-ն (աղ. 6.5): Հողերում ծանր մետաղների նվազեցման ագրոկենսաբանական միջոցառումները (պարարտացում կիսափտած գոմաղբով, լրիվ հանքային պարարտանյութերով, սիդերացիա, կրացում, ցանքաշրջանառություն, ֆիտոմելիորացիա, ոռոգման ջրերի որակի վերահսկում, բնական հանքային մելիորանտների կիրառում և այլն) զգալիորեն նպաստում են գյուղատնտեսական արտադրանքում այդ տարրերի նվազեցմանը: Բանջարեղենում և մրգերում ծանր մետաղների մինչև 80 %-ը նվազում է խոհանոցային վերամշակման (մաքրում, լվացում, կեղևազերծում, չորացում, թթու դնում և այլն) ժամանակ: Պետք է իմանալ նաև, որ կաթի մեջ պարունակվող ծանր մետաղները խտանում են պանրի մեջ, հետևաբար՝ պանրագործության նպատակով օգտագործվող կաթը պետք է լինի շատ մաքուր:

Աղյուսակ 6.5. Ծանր մետաղների ՍԹԽ-ները տարբեր սննդամթերքում, մգ/կգ (Кольцов, 1995, Черников В.А., Соколов О.А., 2009) Սննդամթերքի անվանումը Ձկնամթերք Մսամթերք Կաթնամթերք Հացամթերք Բանջարեղեն Մրգեր Հյութեր, խմիչքներ

Hg

Cd

Pb

Zn

Ni

Cr

As

0,03 0,005 0,01 0,02 0,01

0,1 0,05 0,01 0,02 0,03 0,03

0,5 0,05 0,2 0,5 0,4

0,5 0,5 0,1 0,5 0,5 0,5

0,3 0,2 0,1 0,2 0,2 0,1

0,5 0,05 0,2 0,2 0,2

0,005

0,02

0,4

0,3

0,1

0,2

Հացահատիկներ

0,03

0,1 (0,03)

0,120,5

0,160,71

0,2

Հնդկացորեն

0,03

0,04

-

0,2

Հաց Կերակրի աղ

0,01 0,01

0,05 0,1

0,5 (0,3) 0,5 (0,3) 0,3 2,0

10,0

5,0 3,0

0,1 1,0

Շաքար

0,01

0,05

1,0

3,0

1,0

0,5

Կարագ Բուսական յուղ Սնկեր Թեյ Ձու

0,03 0,03 0,05 0,1 0,02

0,03 0,05 0,1 1,0 0,01

0,1 0,1 0,5 10,0 0,3

5,0 5,0

0,5 0,5 3,0

0,1 0,1 0,5 1,0 0,1

Ձուկ՝ գետի

0,6

0,2

1,0

1,0

Ձուկ՝ ծովի

0,4

0,2

1,0

5,0

0,005

0,03

0,3

0,010,08 0,1-3 0,41,5 0,41,5 -

5,0

0,2

Հանքային ջրեր

Ոչ մետաղներ: Շրջակա միջավայրն աղտոտող ոչ մետաղներից են բերիլիումը (Be), բորը (B), հալոգենները, ծծումբը, արսենը (As), սելենը (Se), անտիմոնը (Sb), ֆտորը (F), բրոմը (Br), յոդը (J) և այլն (աղ. 6.6): Գյուղատնտեսական արտադրանքում և սննդամթերքում այս տարրերի պարունակության ավելացումը կապված է արդյունաբերության և ավտոտրանսպորտի զարգացման հետ: Յոդի և սելենի անբավարարությունը առաջացնում է մտավոր հետամնացություն, վահանաձև գեղձի ֆունկցիայի նվազում, իմունիտետի թուլացում: Ֆտորի անբավարարությունը նպաստում է ատամների կարիեսին (քայքայմանը), իսկ ավելցուկը՝ լյարդի և շնչառական ուղիների խաթարմանը: Ոչ մետաղների ավելցուկը բազմակողմանի բացասական ազդեցություն է գործում օրգանիզմի վրա (սրտանոթային համակարգ, ածխածնի նյութափոխանակության խախտում, ֆերմենտային ֆունկցիաների խանգարում, տղամարդու մոտ վերարտադրողական ֆունկցիայի թուլացում, մազաթափություն, հիպերտոնիա, ոսկրածուծի վարակում, լյարդի քայքայում, քաղցկեղային հիվանդություններ և այլն): Մկնդեղը (As) բնական ջրերի մեջ է անցնում տեխնոլոգիական հոսքաջրերից, որոնց մեջ դրա ՍԹԽ-ն կազմում է 0,2 մգ/լ, իսկ կոմունալ օգտագործման ջրերում՝ 0,05 մգ/լ: Ոչ մետաղների ամենացածր թույլատրելի մնացորդային պարունակությունը կաթնամթերքի մեջ է (J-0,3, As-0,05, Sb-0,05, Se-0,5, F-2,5 մգ/կգ), իսկ դրանց ԹՄՔ-ն ձկնամթերքում ամենաբարձրն է (J-2, As-1, Sb-0,5, Se-1, F-10 մգ/կգ): Բանջարեղենում և մրգերում այդ տարրերը որոշ չափով բարձր են կաթի ԹՄՔ-ից: Բորը, յոդը, բրոմը և մի շարք այլ ոչ մետաղներ միկրոտարրեր են, որոնց անբավարարությունը հողերում բացասաբար է ազդում մշակաբույսերի աճի ու զարգացման վրա: Ոչ մետաղներից առավել թունավոր են մկնդեղը, սելենը և անտիմոնը, որոնք կենսոլորտի բաղադրիչներում լայն տարածում ունեն, և որոնց պարունակությունը գնալով մեծանում է: Ջրի մեջ մկնդեղի 0,32,5 մգ/լ պարունակությունը մարդու մոտ խրոնիկ թունավորում է առաջացնում, իսկ 30 մգ/լ-ը մարդու համար մահացու է: Մկնդեղի 90 %-ը օրգանիզմից հեռանում է մեզի միջոցով: Օրգանիզմում այս տարրը կուտակվում է մազերում, եղունգներում և մաշկի մեջ: Մկնդեղի անօրգա305

նական միացություններն ավելի թունավոր են, քան օրգանական միացությունները: Աղյուսակ 6.6. Ոչ մետաղների ՍԹԽ-ները հիմնական սննդամթերքում Սննդամթերքի անվանումը Ձկնամթերք Մսամթերք Կաթնամթերք Հացամթերք Բանջարեղեն Մրգեր Հյութեր, խմիչքներ

J

As

Sb

Se

F

0,3

0,5 0,05 0,2 0,2 0,2 0,2

0,5 0,1 0,05 0,1 0,3 0,3 0,3

0,5 0,5 0,5 0,5 0,5

2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5

Սելենը ծծմբի նմանատիպն է և շատ ավելի թունավոր է, քան ծծումբը: 1973 թ. այն ճանաչվել է որպես կյանքի համար կարևոր տարր, չնայած նախկինում այն համարվում էր թույն: Սելենի մի քանի միլիգրամը կարող է առաջացնել մահ, սակայն մարդու կենսագործունեության համար օրական անհրաժեշտ է 100 մկգ սելեն: Սելենով հարուստ են կաղամբազգիները, ավելի քիչ՝ հացահատիկները: Անտիմոնը ամենաթունավոր տարրերից մեկն է, բայց ավելի քիչ թունավոր է, քան մկնդեղը: Անտիմոնի գրեթե բոլոր՝ հատկապես եռարժեք միացությունները թունավոր են: Հողերում անտիմոնի միջին պարունակությունը կազմում է 0,9 մգ/կգ: Արդյունաբերական ձեռնարկությունների հարակից հողերում անտիմոնի պարունակությունը կարող է հասնել 200-277 մգ/կգ, իսկ օդում՝ 0,1-2,5 մգ/մ3: Այս քիմիական տարրի ամենամեծ քանակությունն արտանետվում է ՋԷԿ-երի կողմից: Ծովի ջրում անտիմոնի պարունակությունը կազմում է 0,2 մկգ/լ, բույսերում՝ 0,06 մգ/կգ չոր նյութի հաշվով և հիմնականում կուտակվում է արմատներում: Ֆոսֆորական պարարտանյութերի միջոցով հնարավոր է նվազեցնել անտիմոնի կուտակումը բույսերի մեջ: Ծծումբը մասնակցում է բուսական և կենդանական օրգանիզմների օքսիդավերականգնման ռեակցիաներին, սպիտակուցների

նյութափոխանակային պրոցեսին, հորմոնալ կարգավորմանը և էներգետիկ փոխարկումներին ակտիվացնում է ֆերմենտները: Ծծմբի նկատմամբ մարդու օրական պահանջը 1-5 գ է, որը ստացվում է մսի, ձկան, կաթնամթերքի, հացահատիկային բույսերի և թիթեռնածաղկավորների միջոցով: Ֆտորը հիմնականում շրջակա միջավայր է արտանետվում սուպերֆոսֆատի, ալյումինի և ապակու արտադրությունների կողմից: Ընդհանուր արտանետումը մթնոլորտ տարեկան կազմում է 300 հազար տոննա: Գետի ջրերում ֆտորի պարունակությունը հասնում է մինչև 0,13 մգ/լ, խմելու ջրերում՝ 0,5 մգ/լ: Մարդու համար ֆտորի հիմնական աղբյուրը ջուրն է: Մեծ քանակությամբ ֆտոր պարունակվում է ատամներում (250-560 մգ/կգ) և ոսկորներում (200-490 մգ/կգ): Ջրի և սննդի հետ մարդն ամեն օր պետք է ընդունի 0,25-0,35 մգ ֆտոր, մինչդեռ ավելցուկը նույնպես վնասակար է: Ռադիոնուկլիդներ: Մարդու և կենդանիների օրգանիզմների ռադիոակտիվ աղտոտումը հիմնականում կապված է տեխնածին ծագման ռադիոնուկլիդների հետ, որոնք առաջանում են ուրանի և պլուտոնիումի տրոհումից՝ միջուկային զենքերի պայթեցման, ատոմակայանների վթարների և ուրանի հումքի վերամշակման ժամանակ, ինչպես նաև միջուկային թափոններից: Օրգանիզմի վրա ռադիոակտիվ ճառագայթները կարող են ազդել ուղղակի, օդը շնչելու միջոցով կամ սննդի և ջրի հետ միասին: Ներկայումս առանձնացված են 21 առավել տարածված ռադիոնուկլիդներ, որոնցից 8-ը կազմում են մարդու ներքին ճառագայթման հիմնական դոզան, դրանք են՝ 14C, 137Cs, 90Sr, 106Ru (ռութենիում),144Ce (ցերիում), 3H, 131J, 95Zr (ցիրկոնիում): Որոշ վայրերի ընդերքային ջրերն աչքի են ընկնում ռադոնի (222Rn) բարձր պարունակությամբ: Գյուղատնտեսական արտադրանքի ռադիոակտիվ աղտոտման կարևոր աղբյուրներն են ատոմակայանների ջրերը և միջուկային էներգետիկայի ձեռնարկությունների ջրերը, որոնք կարող են խառնվել արտաքին ջրերին: Նշված ռադիոնուկլիդներից մարդու համար առավել վտանգավոր են137Cs-ը և 90Sr-ը, որոնք հիմնականում առաջանում են ռադիոակտիվ տրոհումների ժամանակ, ունեն ավելի երկար կիսատրոհման պարբերություն (համապատասխանաբար 30 և 29 տարի) և բույսերի

ու մարդու օրգանիզմ անցնելու ավելի բարձր աստիճան: Մարդու սննդի օրաբաժնում 90Sr-ի պարունակությունը չպետք է գերազանցի 880 nKu (նանոկյուրի, որը հավասար է 10-9 կյուրի): Ռադիոնուկլիդների հիմնական քանակը մարդու օրգանիզմ է անցնում բուսական սննդի միջոցով: Մարդն իր կյանքի ընթացքում բնական աղբյուրներից (հող, ջուր, օդ, բուսական աշխարհ և այլն) ստանում է 250-400 մբեր (0,004 Գր ճառագայթում, որը նորմալ է), իսկ 100 բերի կամ ռադի (1 Գր) դեպքում զարգանում է ճառագայթային հիվանդություն: Խմելու ջրի մեջ 90Sr-ի ճառագայթային անվտանգ նորման կազմում է 14,8, իսկ137Cs-ը` 555 Բկ/լ: Օգտագործվող ջրի օրական չափաբաժնում այդ ռադիոնուկլիդների նորման կազմում է՝ 90Sr-9,99, 137Cs-122,1 Բկ/լ: Միայն մինչև 15 Կյուրի/կմ2 ռադիոակտիվության տարածքներում թույլատրվում է համապատասխան տեխնոլոգիայով մշակության դեպքում վարել գյուղատնտեսություն: Ավելի բարձր դոզայի դեպքում չի թույլատրվում: Խստորեն արգելված է օգտագործել այն հողերը, որտեղ աղտոտման աստիճանն ավելի բարձր է, քան 80 Կյուրի/կմ2: Այդպիսի տարածքները չեն կարող օգտագործվել մարդու կողմից և առանձնացվում են որպես բնական ճանապարհով վերականգնվող անտառային համակեցություններ: Ռադիոակտիվ նյութերով աղտոտված տարածքներում էկոլոգիական անվտանգ արտադրանք ստանալու համար կիրառվող ագրոմիջոցառումներից են՝ հողի 50 սմ խորությամբ վարը հիմնաշրջմամբ, բարձր չափաքանակներով օրգանական պարարտանյութերի (գոմաղբ, տորֆ, կոմպոստներ և այլն) կիրառումը վարի տակ, ոռոգման ջրի նվազեցումը 50 % (հատկապես անձրևացման ժամանակ), ակտիվ ցանքաշրջանառությունը, ֆիտոմելիորացիան և այլն: Այդպիսի տարածքներում կալիումի և ֆոսֆորի չափաքանակները հանքային պարարտանյութերի ձևով պետք է 1,5-2 անգամ բարձր լինեն ազոտի չափաքանակից: Անասնապահական արտադրանքում ռադիոնուկլիդների պարունակությունը նվազեցնելու համար վերահսկում են կերը, միսը լավ լվանում են և եփելուց հետո ջուրը թափում են, կաթը օգտագործում են պանիր, յուղ կամ այլ կաթնամթերք ստանալու համար, քանի որ ռադիոնուկլիդները մնում են շիճուկում, իսկ խտացված մթերքում դրանք

զգալիորեն նվազում են: Աղային լուծույթում մսի պահպանման ժամանակ Sr-ի և Cs-ի մեծ մասը դուրս է գալիս մսից: Օրգանական աղտոտիչներ: Դրանք քիմիական միացություններ են, որոնք որոշակի վտանգ են ներկայացնում սննդամթերքի համար: Այդ միացություններից են պեստիցիդները, դիօքսինները, պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինները, այդ թվում՝ բենզապիրենը, պոլիքլորբիֆենիլները, աճի կարգավորիչները, նիտրիֆիկացիայի ինհիբիտորները, դեղանյութերը: Աշխարհում ամեն տարի պեստիցիդային ակտիվության նկատմամբ փորձարկում են մոտ 500 հազար տարբեր քիմիական միացություններ և օգտագործում են մոտ 4 մլն տ պեստիցիդ: Գյուղատնտեսության մեջ պեստիցիդների օգտագործումը մի շարք բացասական կողմեր ունի. կենսոլորտում դրանց շրջանառությունը, բարձր կենսաբանական ակտիվությունը, որոշակի կոնցենտրացիաներով օգտագործման անհրաժեշտությունը, բնակչության հետ ստիպողական կոնտակտը: Կուտակվելով հողում, բույսերում, ջրում և կենդանիների օրգանիզմներում՝ պեստիցիդները կարող են առաջացնել նյութերի կենսաբանական շրջանառության անդառնալի խախտումներ և էկոհամակարգերի արդյունավետության նվազում: Դրանք սնման շղթայում կուտակվելու հատկություն ունեն: Պեստիցիդները հիմնականում բարդ միացություններ են, որոնցից առավել վտանգավոր են քլորօրգանական պեստիցիդները (ԴԴՏ, ՀՑՀ և այլն): Վերջիններս ունեն բարձր կայունություն, մուտագեն, քաղցկեղածին, ալերգիկ և այլ հատկություններ: Կիրառվող պեստիցիդների 70 %-ը մարդու օրգանիզմ է անցնում մսի, կաթի, ձկան և ձվի, իսկ 30 %-ը՝ բուսական սննդատեսակների միջոցով: Բոլոր պեստիցիդները մարդու համար թունավոր են: Ըստ ԱՀԿ տվյալների՝ ամեն տարի պեստիցիդներից մահանում է 40000 մարդ: Որոշ պեստիցիդներում առկա են խառնուրդներ, որոնք շատ ավելի վտանգավոր են տաքարյուն կենդանիների համար, քան բուն պեստիցիդի ազդող նյութը: Օրինակ՝ 2,4,5 T, 2,4 D, պղնձի պոլիքլորֆենոլատի մեջ հայտնաբերված է դիօքսին, որի օրական թույլատրելի նորման մարդու համար կազմում է 1-5 պգ/կգ զանգվածի հաշվով (1 պիկոգրամը = 10-12 գ): Մարդու օրգանիզմում դիօքսինը սուր թունավորում է

առաջացնում 20-70 մկգ/կգ չափաքանակի դեպքում: Դիօքսինի թունավորությունը 1000 անգամ գերազանցում է բարձր թունավոր պեստիցիդներին: Տետրաքլորդիբենզո(N)դիօքսինը 67 հազ. անգամ գերազանցում է KCN-ի թունավորությունը (Черников В.А., Соколов О.А., 2009): Պեստիցիդների էկոլոգիական գնահատման հիմնական չափանիշներն են ՍԹԽ-ն և ԹՄՔ-ն: Պեստիցիդային բեռնվածության որոշման համար օգտագործվում է օրվա թույլատրելի սպառում ցուցանիշը (ՕԹՍ). úÂê=

ûñí³ ÃáõÛɳïñ»ÉÇ ã³÷³ù³Ý³Ï (úÂՉ) • Ù³ñÙÝÇ ½³Ý·í³Í, Ï· ëÝÝ¹Ç ûñí³ ëå³éáõÙ, Ï·

:

Բույսերի օրգաններում և հյուսվածքներում պեստիցիդները չափազանց անհավասարաչափ են բաշխվում, ընդ որում՝ ամենաքիչը կուտակվում է վերարտադրողական (ռեպրոդուկտիվ) օրգաններում (պտուղ, սերմ): Պեստիցիդները կարող են աղտոտել նաև անասնապահական մթերքը, կերը նաև կենդանիներին՝ այդ նյութերով մշակելու ժամանակ: Անասնապահական մթերքում վտանգավոր պեստիցիդներ չպետք է լինեն: Ֆոսֆորօրգանական միացությունները խիստ թունավոր ֆերմենտային թույներ են, որոնք ճնշում են ֆերմենտների ակտիվությունը: Դրանցով թունավորված կաթը ոչնչացվում է, իսկ այդ միացություններից 0,01 մգ/կգ պարունակող մյուս սննդատեսակները պետք է ենթարկվեն ջերմային մշակման 1200C պայմաններում: Բույսերի մեջ և հողում պեստիցիդների քայքայման արագությունը կախված է մի շարք գործոններից, ընդ որում՝ վերջիններս բույսերում ավելի արագ են քայքայվում, քան հողում: Գյուղատնտեսական կենդանիների օրգանիզմից պեստիցիդների հիմնական մասը դուրս է գալիս ֆեկալ զանգվածի միջոցով, իսկ որոշ մասն անցնում է օրգանների և հյուսվածքների մեջ: Պեստիցիդները բույսերի մեջ են անցնում վերգետնյա զանգվածի սրսկումների ժամանակ, սակայն այդ նյութերով բույսերի աղտոտումը տեղի է ունենում նաև արմատների կողմից կլանման և տեղափոխման միջոցով (տրանսլոկացիոն աղտոտում): Ճիշտ չափաքանակների դեպքում պեստիցիդները նպաստում են բույսերի լավ աճեցողությանը, իսկ ապրանքային բերքի մեջ ավելանում են որակը պայմանավորող նյութերը: Պեստիցիդների, նիտ310

րատների և ծանր մետաղների բացասական ազդեցությունները նվազեցնելու նպատակով իրականացվող ագրոտեխնիկական, կենսաբանական և տեխնոլոգիական միջոցառումները նույնն են: Դիօքսիններ: Սննդամթերքում դիօքսինների կուտակման հիմնախնդիրը երևան է եկել 20-րդ դարի 30-ական թվականներին՝ պոլիքլորֆենոլների լայնամասշտաբ արտադրության և կիրառման հետ, որոնք միկրոխառնուրդների ձևով մաս էին կազմում պոլիքլորֆենոլների և քլորօրգանական պեստիցիդների մեջ: Պարզվել է նաև, որ մարդկանց մոտ առաջացող §քլորակնե¦ հիվանդությունը և սուր ու խրոնիկ թունավորումները կապված են դիօքսինների՝ հատկապես 2,3,7,8 տետրաքլոր դիբենզո(N)դիօքսինի հետ: Պոլիքլորբիֆենիլները, որոնց մեջ հայտնաբերվել են դիօքսինների միկրոխառնուրդները, լայնորեն օգտագործվում են որպես հեղուկ դիէլեկտրիկներ, ջերմակիրներ, հիդրավլիկ հեղուկներ: Դիօքսինների շարքին են դասվում 210 քիմիական միացություններ, որոնցից մարդու և շրջակա միջավայրի համար վտանգավոր են 15-ը: Այդ միացություններն ունեն մուտագեն, իմունային համակարգը ճնշող, կանցերոգեն, տեռատոգեն, էմբրիոտոքսիկ ազդեցություններ, որոնց կիսամահացու ϳ٠ÏÇë³É»ï³É դոզան (ԼԴ50) կազմում է 10 նգ/կգ զանգվածի համար. դա զգալիորեն ավելի ցածր է, քան մարտական թունավոր նյութերինը, ինչպիսիք են զարինը, զամանը, տաբունը, KCN-ը, կուրարենը: Դիօքսինների բացառիկ թունավորության պատճառը կենդանի օրգանիզմների ռեցեպտորների մեջ մտնելու և ֆունկցիաները ճնշելու հատկությունն է: Դիօքսիններն ազդում են բոլոր օրգանների վրա՝ առաջացնելով չարորակ ուռուցքներ: Դիօքսինների բարձր թունավորությունը պայմանավորված է դրանց կառուցվածքով և հատկություններով: Վերջիններս ունեն բարձր դիմադրողականություն (քայքայվում են 10000C պայմաններում), առանց կատալիզատորների չեն քայքայվում թթուների և օքսիդիչների կողմից, ջրում չեն լուծվում, կայուն են հիմքերի նկատմամբ, կարող են կուտակվել ճարպային հյուսվածքներում, իսկ մարդու օրգանիզմից դուրս են գալիս 6-10 տարվա ընթացքում: Դրանց կիսատրոհման պարբերությունը 10 տարի է: Շրջակա միջավայրի բաղադրիչների մեջ դիօքսինները մուտք են գործում բազմաթիվ աղբյուրներից

(թափոնների այրում, նավթի և ածխի այրում, անտառային հրդեհներ, ավտոմեքենաներից արտանետվող գազեր, ծխախոտի ծուխ, քիմիական աղտոտված պատրաստուկներ, տեխնոլոգիական աղետներ և այլն), որոնք օդի, ջրի, սննդամթերքի և մաշկի միջոցով անցնում են մարդու օրգանիզմի մեջ: Մարդու և կենդանիների օրգանիզմի մեջ դիօքսինների 98 %-ը անցնում է սնման շղթայով, ընդ որում՝ հիմնականում ձկան, կաթի և մսի միջոցով: Դիօքսինները անշեմային թույներ են, այսինքն՝ դրանք չպետք է լինեն օդում, ջրում և սննդամթերքում, սակայն կենսոլորտում արդեն շրջանառվում են զգալի քանակությամբ քսենոբիոտիկներ, այդ թվում՝ դիօքսիններ, ինչը և բացառում է անվտանգությունը: Դիօքսինների 87 %-ը մարդու օրգանիզմ է անցնում բերանի միջով, իսկ 13 %-ը՝ շնչառական ուղիներով և մաշկի միջոցով: Ըստ հաստատված նորմատիվների՝ տարբեր երկրներում դիօքսինների օրական թույլատրելի մուտքը մարդու օրգանիզմ տատանվում է 1-10 պգ սահմաններում: Ռուսաստանում մինչ օրս շրջակա միջավայրի բաղադրիչներում դիօքսինների պարունակության կանոնավոր վերահսկում չի իրականացվում, սակայն մի շարք օբյեկտներում սահմանված են այդ թույների ՍԹԽ-ները (աղ. 6.7), ընդ որում՝ այն տարածքներում, որտեղ հողում դիօքսինի պարունակությունը գերազանցում է 1 մկգ/կգ, ապրել չի կարելի: Աղյուսակ 6.7. Դիօքսինների առավելագույն թույլատրելի մակարդակները Ռուսաստանում (Черников В.А., Соколов О.А., 2009) Օբյեկտները Բնակավայրերի օդ Աշխատանքային շենքերի օդ Æուր Սննդամթերքներ Կաթ (ճարպի հաշվով) Ձուկ Միս (ճարպի հաշվով)

Չափման միավորը

պգ/մ պգ/մ3 նգ/լ նգ/կգ նգ/կգ նգ/կգ նգ/կգ

ԱԹՄ 2,12 0,5 0,26 0,036 5,2 8,8 3,3

Սննդամթերքում դիօքսինների փաստացի պարունակությունը տատանվում է խոտի մեջ՝ 0,7-8,8 պգ/կգ, կաթի մեջ՝ 0,7-8,8 նգ/կգ,

ձկան մեջ՝ 0,2-5 նգ/կգ, խմելու ջրի մեջ՝ 8 նգ/լ սահմաններում: Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում դիօքսինների պարունակությունը տավարի մսի մեջ կազմում է 0,52 և 0,48, խոզի միս՝ 0,25 և 0,26, հավի միս՝ 0,35 և 0,19, ձուկ՝ 8-10 նգ/կգ: Ցանկացած թղթի մեջ դիօքսին կա, որովհետև ցելյուլոզի ստացման համար փայտի զանգվածը քլորացվում է լիգնինից ազատվելու նպատակով: Խոշոր արդյունաբերական կենտրոնների փոշին տարբերվում է դիօքսինների բարձր պարունակությամբ (6500 նգ/հա), որը դիօքսինի՝ մարդու օրգանիզմ մտնելու հիմնական ուղին է: Բենզապիրեններ: Բնական միջավայրն աղտոտող վտանգավոր նյութերից են պոլիցիկլիկ արոմատիկ միացությունները, այդ թվում՝ 3,4 դիմեթիլբենզապիրենը: Բենզապիրենի մուտքը կենսոլորտ կապված է մարդու գործունեության հետ: Այն առաջանում է ավտոմեքենաների շարժիչներում վառելիքի թերայրման, ածխի կոքսացման և նավթի կրեկինգի ժամանակ՝ 400-6000C պայմաններում: Մթնոլորտի մեջ արտանետված բենզապիրենը (ծխի, մրի, գազերի ձևով) անցնում է հողի մեջ և դրա պրոֆիլով կարող է խորանալ մինչև գրունտային ջրերի մակարդակը, սակայն խորության հետ մեկտեղ դրա կոնցենտրացիան կտրուկ նվազում է: Հողում բենզապիրենը քայքայվում է արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ և միկրոօրգանիզմների կողմից: Հոսքաջրերից և նավերի արտանետումներից առաջացած բենզապիրենը, հայտնվելով ջրերում, կարող է կուտակվել հատակային նստվածքներում, պլանկտոնում, ջրիմուռներում և ջրային կենդանիների օրգանիզմներում: ՈՒժեղ աղտոտված հոսքաջրերում բենզապիրենի պարունակությունը կարող է հասնել 100 մկգ/մ3: Ջրում բենզապիրենը բավական արագ է քայքայվում. 25-30 օր հետո մնում է մոտ 25 %-ը: Պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածինների պարունակությունը բնական ջրերում տատանվում է լայն սահմաններում (մկգ/մ3). գրունտային ջրերում՝ 1-10, լճերում՝ 10-25, գետերում 20-100, քաղաքային հոսքաջրերում՝ 1000-50000: Մայրուղիների և ճանապարհամերձ տարածքներում բենզապիրենի պարունակությունը կարող է հասնել 200 մկգ/կգ, իսկ 100-150 մ հեռավորության վրա՝ 10 մկգ/կգ: Բենզապիրենը չափազանց կայուն է և ջրում չի լուծվում: Ներկայումս շրջակա

միջավայրի բաղադրիչներում սահմանված են բենզապիրենի հետևյալ ՍԹԽ-ները. - բնակության վայրերի մթնոլորտային օդում՝ 0,1 մկգ/100մ3 (0,000001 մգ/մ3), - մակերեսային ջրերում՝ 0,005 մգ/լ, - հողում՝ 0,2 մգ/կգ: Մեծ քանակությամբ բենզապիրեն պարունակվում է խոզապուխտի մեջ (16-29 մկգ/կգ), բոված սուրճի մեջ՝ մինչև 6 մկգ/կգ, իսկ բուսական սննդամթերքում ավելի ցածր է. կաթի մեջ այն կազմում է 0,01-0,02 մկգ/կգ, կարտոֆիլի մեջ՝ 1-16,6 մկգ/կգ: 2-7 նգ/մ3 բենզապիրեն պարունակող օդը տևական ժամանակ շնչելու դեպքում մարդկանց մոտ առաջանում են չարորակ ուռուցքներ: Բանջարեղենում բենզապիրենը կուտակվում է հիմնականում կեղևում (կարտոֆիլ, գազար, ճակնդեղ), իսկ պտուղների սերմերում, կճեպում և արտաքին թաղանթում մոտ 10-30 %-ով ավելի է կուտակվում, քան պտղամսում: Հաստատված է, որ եթե բենզապիրենի պարունակությունը հողում չի գերազանցում 200 մկգ/կգ (0,2 մգ/կգ), ապա գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքն էկոլոգիապես անվտանգ է: Վերամշակված մսամթերքի և ձկան մեջ բենզապիրենի պարունակությունը կարող է հասնել մինչև 10 մկգ/կգ: Հավերին բենզապիրենով աղտոտված կեր տալու դեպքում այդ միացությունը կուտակվում է ձվի և մսի մեջ: Սննդամթերքում, օդում և ջրում բենզապիրենի նվազեցման հիմնական միջոցը արտանետման աղբյուրներից ծխի և մրի կլանումն է, հոսքաջրերի մաքրումը, անթափոն արտադրությունների ստեղծումը, ավտոտրանսպորտի, կոմունալ տնտեսության և արդյունաբերության էկոլոգիացումը: Պոլիքլորբիֆենիլներ: Այս միացությունները ծանր, բարձր եռման ջերմաստիճան ունեցող յուղանման մածուցիկ հեղուկներ են, որոնք սինթեզվում են բիֆենիլները գազային քլորով քլորացնելու մեթոդով: 20-րդ դարի 20-ական թվականներից պոլիքլորբիֆենիլները մեծ կիրառություն են գտել արտադրության մեջ՝ հատկապես յուղերի և քսայուղերի, գալվանական հեղուկների, տպագրական ներկերի, պլաստմասսաների և դիէլեկտրիկների արտադրության մեջ: Ներկա314

յումս պոլիքլորբիֆենիլների համաշխարհային արտադրությունը տարեկան կազմում է 4000000 տ, որի մի մասը դուրս է գալիս շրջակա միջավայր: Գլոբալ էկոհամակարգում արդեն իսկ շրջանառվում է 400 հազար տ պոլիքլորբիֆենիլ: Ներկայումս ԱՊՀ երկրներում կուտակված է մոտ 500 հազ. տ պոլիքլորբիֆենիլ, որն արդեն պիտանի չէ օգտագործման համար: Պոլիքլորբիֆենիլները շատ կայուն են շրջակա միջավայրում, շատ վատ են լուծվում ջրում, լավ են լուծվում ճարպերում, լավ կլանվում են աերոզոլների մակերեսին: Ներկայումս պոլիքլորբիֆենիլների պարունակությունը մթնոլորտային օդում տատանվում է 0,5-50 նգ/մ3, իսկ ֆոնային տեղումներում՝ 0,2-60 նգ/լ: Հատակային նստվածքներում այդ միացությունների պարունակությունը գերազանցում է ջրում եղած պարունակությանը: Բույսերի մեջ պոլիքլորբիֆենիլներն անցնում են ինչպես օդից, այնպես էլ հողից՝ արմատային համակարգի միջոցով, ընդ որում՝ շատ դեպքերում բույսերի մեջ դրանց պարունակությունն ավելի բարձր է, քան հողում: Հողերում պոլիքլորբիֆենիլների պարունակությունը տատանվում է 0,13-1,0 մգ/կգ սահմաններում: Բուսական արտադրանքում կուտակվում են զգալի քանակությամբ պոլիքլորբիֆենիլներ. գազար՝ 50-2350, կարտոֆիլ՝ 7,5-20, սեղանի ճակնդեղ՝ 6-200, մաղադանոս՝ 130-1490, սամիթ՝ 83,4, նեխուր՝ 2500 մկգ/կգ թարմ զանգվածում: Պոլիքլորբիֆենիլների առանձին միացությունների համար ՍԹԽ գոյություն չունի, և բոլոր հաստատված մեծությունները կիրառելի են արտադրական խառնուրդների նկատմամբ. մթնոլորտի համար (այդ թվում նաև աշխատանքային գոտու օդում) այն կազմում է 1 մկգ/մ3, տնտեսական և կուլտուր-կենցաղային ջրերի համար՝ 1 մկգ/լ, հողում՝ 0,06 մկգ/կգ, կաթի մեջ՝ 1,5 մգ/կգ, ձկան մեջ՝ 5 մգ/կգ: Պոլիքլորբիֆենիլները մարդու մոտ առաջացնում են լյարդի, երիկամների, գեղձերի և մաշկի քայքայում: Հաստատված է նաև, որ օրգանիզմի սառեցումը և քաղցը խթանում են պոլիքլորբիֆենիլների պարունակության բարձրացումն արյան մեջ, որը լյարդի քայքայման պատճառ կարող է դառնալ: Սննդամթերքում պոլիքլորբիֆենիլների մուտքը և կուտակումը կանխելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել հետևյալ միջոցառումները. այդ նյութերը օգտագործել միայն փակ ցիկլերում, դրանց արտա315

նետման վայրերում մշակաբույսեր՝ հատկապես բանջարեղենային չմշակել, մրգերն ու բանջարեղենն օգտագործումից առաջ լավ լվանալ: Աճի կարգավորիչներ և նիտրիֆիկացիայի ինհիբիտորներ: Այս նյութերն ունեն բարձր կենսաբանական ակտիվություն և օգտագործվում են շատ փոքր քանակներով (միլիգրամներից մինչև մի քանի գրամ հեկտարի հաշվով) բույսերի աճը, բերքատվությունը, բերքի որակը կարգավորելու համար: Աճի կարգավորիչները բաժանվում են երկու խմբի՝ բնական և սինթետիկ: Բնական կարգավորիչները սինթեզվում են բույսերի բջիջներում՝ դրանց կենսագործունեության պրոցեսում: Դրանցից են աուքսինները, հիբերելինները, ցիտոկինինը, աբսցիլային թթուն, էթիլենը, որոնք մարդու համար որևէ վտանգ չեն ներկայացնում, որովհետև էվոլյուցիայի ընթացքում մարդու օրգանիզմում մշակվել են այդ նյութերի կենսաբանական դեգրադացիայի մեխանիզմներ: Աճի սինթետիկ կարգավորիչները արհեստականորեն սինթեզված միացություններ են, որոնք ազդում են բույսերի հորմոնային համակարգի և բջջային կառուցվածքի վրա: Այս նյութերը մարդու օրգանիզմի վրա ունեն քսենոբիոտիկներին բնորոշ ազդեցություններ: Նիտրիֆիկացիայի ինհիբիտորները քիմիական այն նյութերն են, որոնք ճնշում են նիտրիֆիկացնող միկրոօրգանիզմների գործունեությունը, դանդաղեցնում NH3-ից NO3-ի առաջացումը, որի նպատակն է նվազեցնել ազոտի գազային արտանետումները հողից, ինչպես նաև նիտրատների լվացումը և դրանց կուտակումը ապրանքային բերքի մեջ, բարձրացնել ազոտական պարարտանյութերի օգտագործման արդյունավետությունը: Այդ նյութերից են նիտրապիրինը, դեցիանդիամիդը, էտրիդիազոլը և այլն: Գյուղատնտեսական արտադրանքում այս նյութերի մնացորդային քանակների կուտակումից խուսափելու համար անհրաժեշտ է դրանք օգտագործել երկար վեգետացիոն շրջան ունեցող մշակաբույսերի ցանքերում, ինչպես նաև օգտագործել դանդաղ ազդող ազոտական պարարտանյութեր՝ կարբամիդ, ամոնիումի սուլֆատ, ամոֆոս և այլն: Դեղանյութեր: Այս նյութերն օգտագործվում են գյուղատնտեսական կենդանիների արդյունավետությունը բարձրացնելու, հիվանդությունները կանխարգելելու և կերի բարձր որակը պահպանելու համար: Դրանցից շատերը կենդանիների օրգանիզմի համար օտար միա316

ցություններ են, և դրանց մնացորդային քանակները կարող են կուտակվել անասնաբուծական մթերքում և բացասական ազդեցություն ունենալ մարդու առողջության վրա: Գյուղատնտեսական կենդանիների և թռչունների բուժման նպատակով լայնորեն կիրառվում են սուլֆանիլամիդները, որոնք ոչ ճիշտ օգտագործման դեպքում կարող են անցնել մսի, կաթի, ձվի և մեղրի մեջ: Մսի և մսամթերքի մեջ թույլատրվում է մինչև 0,1 մգ/կգ, կաթի մեջ 0,01 մգ/լ: Նիտրոֆուրանները նույնպես կիրառվում են որպես հակաինֆեկցիոն և հակամանրէային պատրաստուկներ: Այդ միացությունները չպետք է լինեն որևէ սննդամթերքում: Տեղեկություններ կան, որ 25 մկգ/կգ նիտրոֆուրանի կոնցենտրացիայի դեպքում առաջանում են մուտացիոն էֆեկտներ: Խիստ անհրաժեշտ է պահպանել դեղանյութերի օգտագործման սահմանված դոզաները տարբեր կենդանիների մոտ: Բնական միացություններ: Բնական միացություններով գյուղատնտեսական արտադրանքի և սննդամթերքի աղտոտումը մարդու մոտ առաջացնում է երեք տիպի հիվանդություններ՝ սննդային թունավորում, թունաինֆեկցիոն վարակում և ինսեկտոտոքսիկացիա: Սննդային թունավորումը կապված է բակտերիաների, սնկերի և միջատների գործունեության հետ: Միկրոօրգանիզմներով աղտոտված սննդամթերքի ցածր որակը բացասաբար է անդրադառնում մարդու առողջության վրա: Առավել վտանգավոր են միկոտոքսինները (սնկային թույները), որոնք վեգետացիայի ընթացքում, ինչպես նաև պահպանության և վերամշակման ժամանակ կարող են կուտակվել բույսերի մեջ: Շատ միկոտոքսիններ սննդամթերքում պահպանվում են անգամ դրանց տեխնոլոգիական մշակումից և պահպանումից հետո: Վնասակար միջատները արտադրանքի վրա կարող են ազդել իրենց թքով, լորձով, արտաթորանքով (էքսկրեմենտ) և վնասված օրգաններով: Բակտերիալ թունավորումների (տոքսիկոզ) շարքին են դասվում ստաֆիլակոկային թունավորումները, որոնք առաջանում է Staphylococcus aureus բակտերիաների կողմից արտադրվող էնտերոտոքսինի միջոցով: Այդ բակտերիաների բազմացման օպտիմալ ջերմաստիճանը 21-370C է, ոչնչանում են 800C-ից բարձր ջերմաստիճանում, NaCl-ի 12 % և շաքարի 60 % կոնցենտրացիաների պայմաննե317

րում: Ստաֆիլակոկային ինֆեկցիայի փոխանցողներն են մարդը (մաշկը, քթի խոռոչը, աղիքները) և գյուղատնտեսական կենդանիները: Կենդանիների մոտ վարակն անցնում է կաթին և մսին՝ հատկապես մաստիտով հիվանդ կովերի մոտ, իսկ մսի մեջ այն անցնում է մորթի և մսամթերքի վերամշակման ժամանակ: Սննդամթերքի տոքսիկոինֆեկցիաներից մարդու համար առավել վտանգավոր են Salmonella և Clostridium botulinum բակտերիաները: Սալմոնելան առաջացնում է որովայնային տիֆ, աղիքային հիվանդություններ: 1000C պայմաններում սալմոնելա բակտերիաները վայրկենապես ոչնչանում են: Սալմոնելային ինֆեկցիաները հիմնականում տարածվում են մսի և մսամթերքի, հատկապես՝ թռչնամսի և ձվի միջոցով: Բոտուլիզմը ծանր սննդային թունավորում է, որն առաջանում է Clostridium botulinum անաերոբ բակտերիաների կողմից արտադրվող թույներից: Այդ բակտերիան լայնորեն տարածված է շրջակա միջավայրում: Սպորի ձևով հողի մեջ է անցնում գոմաղբով պարարտացնելու դեպքում, որտեղից էլ անցնում է բույսերի մեջ: Բոտուլինում բակտերիան շատ կայուն է միջավայրի ֆիզիկաքիմիական գործոնների նկատմամբ, 1000C-ում կենսագործունեությունը պահպանում է 360 րոպե, 1200C-ում՝ 10 րոպե, սպորները ծլում են NaCl-ի 6-8 % կոնցենտրացիայի պայմաններում, բակտերիաների բազմացումը pH=4,4-ի դեպքում կանգ է առնում 10-120C պայմաններում: Միկոտոքսինները միկրոսկոպիկ բորբոսասնկերի երկրորդային մետաբոլիտներ (նյութափոխանակության նյութեր) են: Դրանք աֆլատոքսիններ են (A(spergillus) fla(vus) toxins): Առաջին անգամ այս թույնը առանձնացվել է բրազիլական գետնանուշից: Սննդամթերքից և կերից անջատվել է բորբոսասնկերի 30 հազար տեսակ, որոնք առաջացնում են մոտ 120 բարձր թունավորության միկոտոքսիններ: Ամեն տարի միկոտոքսիններով վարակվելու պատճառով ոչնչանում և շարքից դուրս է գալիս սննդամթերքի 10 %-ը: Աֆլատոքսինները մուտագեն, տերատոգեն և քաղցկեղածին ազդեցություն են գործում օրգանիզմի վրա և թունավորությամբ գերազանցում են մյուս թունավոր նյութերին: Աֆլատոքսինները վարակում են բուսական արտադրանքը

(ընկույզ, տխիլ, մրգեր, հատիկաընդեղեններ և այլն), նույնիսկ կարող են անցնել յուղի մեջ և թունավորել մարդկանց: Միկոտոքսինները սպիտակ բյուրեղային նյութեր են, կայուն են և չեն քայքայվում տաքացման ժամանակ, բայց քայքայվում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ, չափավոր լուծվում են ջրում, լավ լուծվում են օրգանական լուծիչներում: Որոշ տեսակների մահացու դոզան մարդու օրգանիզմի մեջ է անցնում հողից և հողային փոշուց, բուսաբուծական և անասնաբուծական մթերքից, աղտոտված հողով կամ հողային փոշով ծածկված բանջարեղենի և մրգերի միջոցով: Հացահատիկի պահպանության ժամանակ ամեն տարի սնկերով վարակվելու հետևանքով կորչում է դրա մոտ 30 %-ը: Սնկերի աճի և զարգացման օպտիմալ պայմաններն են 20-300C ջերմաստիճանը և 8590 % խոնավությունը: Հացահատիկի պահեստներում օդը պետք է պահվի չոր վիճակում և 100C-ից ոչ բարձր պայմաններում: Վարակված հացահատիկը վտանգավոր է նաև որպես կեր օգտագործելու համար: ԱՀԿ-ի տվյալներով բարենպաստ հիգիենիկ իրադրության ժամանակ մարդու օրական սննդաբաժնի հետ օրգանիզմ է անցնում 0,19 մկգ (0,019 մգ/կգ) զանգվածի հաշվով աֆլատոքսին, որն անվտանգ է: Միկոտոքսիններ պարունակող սննդամթերքը պարբերաբար օգտագործելու դեպքում վնասվում են մարդու լյարդը և նյարդային համակարգը, առաջանում են չարորակ ուռուցքներ: Մեծ քանակությամբ աֆլատոքսիններ կուտակվում են գետնանուշի սերմերում, եգիպտացորենի հատիկներում և համակցված կերում, իսկ ամենաքիչը՝ կաթի և բամբակի քուսպի մեջ: Միկոտոքսիկոզների կանխարգելման ժամանակ հիմնական ուշադրությունը դարձվում է հացահատիկային մշակաբույսերի վրա. - ժամանակին հավաքել բերքը, ճիշտ մշակել և պահպանել, - կատարել պահեստների սանիտարահիգիենիկ մշակում (ֆորմալդեհիդով ախտահանում), - պահեստավորել միայն բարձրորակ հացահատիկը, - որոշել հումքի և սննդատեսակի աղտոտման աստիճանը, - անասնակերի մեջ չօգտագործել սնկերով աղտոտված հատիկ, ծղոտ և այլ թափոններ,

- իրականացնել ճիշտ ցանքաշրջանառություն, խստորեն պահպանել օրգանահանքային պարարտանյութերի չափաքանակները և ֆունգիցիդների նորմաները: Ինսեկտոտոքսիններ: Միջատների մոտ 10 հազար տեսակներ աղտոտում են մշակաբույսերը (նաև դրանց ապրանքային բերքի վերամշակման և պահպանման պրոցեսում): Ինսեկտոտոքսինները վնասատու միջատների կենսագործունեության արդյունք են, որոնց կողմից արտադրված նյութերը աղտոտում են բուսական արտադրանքը և թունավոր ազդեցություն գործում մարդու և կենդանիների վրա: Դրանք իջեցնում են բույսերի բերքատվությունը, վատացնում արտադրանքի որակը և համային հատկությունները, փոխում ապրանքային բերքի քիմիական կազմը, տարածում վնասակար միկրոֆլորան և հիվանդություններ: Պտուղների վնասման պատճառով դժվարանում է մրգերի ու բանջարեղենի վերամշակումը, սերմերը ցանքի համար դառնում են ոչ պիտանի: Միջատների արտաթորանքով բանջարեղենի և մրգերի աղտոտումը դժվարացնում է վերամշակման աշխատանքները և արտադրանքի իրացումը: Օրինակ՝ պտղակերի թրթուրը, ախտահարելով խնձորի պտուղները, արտադրում է էքսկրեմենտներ, որի մեջ պարունակվում են քաղցկեղածին նյութեր: Վնասատուների նկատմամբ բույսերի գենետիկ իմունիտետի բարձրացումը հաճախ հանգեցնում է դրանց արդյունավետության և արտադրանքի որակի բացասական փոփոխությունների, ինչի հետևանքով արտադրանքը դառնում է ոչ պիտանի: Այսպես՝ կոլորադյան բզեզի նկատմամբ կարտոֆիլի կայուն սորտերը չի կարելի օգտագործել որպես սնունդ՝ պալարներում մեծ քանակությամբ սոլանինի կուտակման պատճառով: Նույն ազդեցությունն ունենում է նաև ոստայնատիզը՝ վարունգի կամ օիդիումը՝ խաղողի ողկույզների վրա: Պահեստներում հացահատիկին մեծ վնաս են հասցնում զանազան վնասատուներ. շատ դեպքերում այդպիսի հացահատիկը սննդի համար դառնում է ոչ պիտանի: Նույն ձևով փչանում է նաև ալյուրը: Բույսերի ապրանքային բերքի վրա վնասակար ազդեցություն են թողնում ոչ միայն միջատների էքսկրեմենտներն ու վնասվածքները, այլև թուքը (որի մեջ կան հատուկ ֆերմենտներ, որոնք արտադրանքի հետագա վերամշակման ժամանակ ակտիվորեն մտնում են նյութափոխանակության մեջ): Վնասատուների դեմ պայքարի միջո320

ցառումները ներառում են բույսերի մշակության, պահեստավորման, պահեստներից թափոնների հեռացման, վերամշակման և արտադրանքի պահպանման բոլոր օղակները: Այս նպատակով կարևոր նշանակություն ունի նաև վնասատուների նկատմամբ կայուն բուսական սորտերի ստեղծումը (բայց ոչ ԳՄՕ-ներ): Աղտոտում վնասակար խառնուրդներով: Այդ նյութերից են կերային հավելումները, որոնք օգտագործվում են գյուղատնտեսական կենդանիների և թռչունների արդյունավետությունը բարձրացնելու՝ հատկապես սպիտակուցի անբավարարությունը լրացնելու համար (կերային խմորասնկերով, սննդի արդյունաբերության թափոններով, ձկնալյուրով, տարբեր քուսպերով, կարբամիդով և ածանցյալներով): Այդ նյութերը պարունակում են վիտամիններ, հանքային նյութեր, ֆերմենտներ, հորմոններ և այլն: Կերային հավելանյութերը կարելի է բաժանել երկու խմբի՝ սննդային բաղադրիչներ և օտարածին նյութեր: Սննդային բաղադրիչներն ունեն սպիտակուցային, ամինաթթվային, հանքային և վիտամինային բնույթ: Օտարածին նյութերը քիմիական միացություններ և միկրոկենսաբանական սինթեզի սննդանյութերն են, որոնք օգտագործվում են որպես կոնսերվանտներ, հակաօքսիդանտներ, բուժական-կանխարգելիչ նյութեր, աճի խթանիչներ, ֆերմենտային պատրաստուկներ: Անասնակերում բակտերիալ և սնկային միկրոֆլորայի վարակները կանխելու համար կերին ավելացվում են հակամանրէային միջոցներ՝ կոնսերվանտներ, այդ թվում՝ նատրիումի պիրոֆոսֆատ (Na4P2O7), նատրիումի հիպոսուլֆիտ (Na2S2O3 • 5H2O), պրոպիոնաթթու (CH3-

CH2-COOH), մրջնաթթու (H-COOH), կաթնաթթու ( ) և այլն, 0,5-1,0 % (կերի ընդհանուր զանգվածի հաշվով): Կերի վրա լավ կայունացնող ազդեցություն է գործում NH3-ով կամ NH4OH-ով մշակումը, որը բարձրացնում է կենդանիների աճն ու մթերատվությունը: Որպես կենդանիների աճի խթանիչ և բուժկանխարգելիչ միջոց օգտագործում են հակաբիոտիկներ, իսկ կենդանի կշռի ավելացման համար՝ հորմոնային պատրաստուկներ: Սննդամթերքում հակաբիոտիկների մնացորդները մարդու մոտ կարող են առաջացնել թունավո321

րումներ և ալերգիաներ, ուստի դրանց օգտագործման ժամանակ շատ կարևոր է ճիշտ դոզավորումը: Գյուղատնտեսական կենդանիներին հակաբիոտիկներով կերակրելու ժամանակ արագորեն կարող են հայտնվել միկրոօրգանիզմների կայուն շտամներ (սալմոնելա, աղիքային ցուպիկ), որոնք, ներթափանցելով մարդու օրգանիզմ, կարող են այդ հատկությունը փոխանցել այլ ախտածին բակտերիաների: Նման երևույթ նկատվել է հատկապես տետրացիկլինի կիրառման դեպքում: Կայուն բակտերիալ շտամներով վարակված կենդանական սնունդը նույնպես մարդու մոտ կարող է առաջացնել ալերգիաներ և նույնիսկ թունավորումներ: Օրինակ՝ կաթի մեջ պարունակվող պենիցիլինը պաստերացումից և եռացնելուց հետո չի քայքայվում և պահպանում է իր ալերգացնող հատկությունը: Տետրացիկլինային հակաբիոտիկները առավել կայուն միացություններ են, որովհետև դրանք չեն քայքայվում սննդամթերքում երկարատև պահպանության, ցածր ջերմաստիճանների, եռացնելու և երկարատև եփելու ժամանակ: ՈՒստի այդ դեղանյութերը պետք է կիրառվեն սանիտարաանասնաբուժական և հիգիենիկ վերահսկողությամբ: Բոլոր տետրացիկլինային դեղանյութերը անհրաժեշտ է բացառել կերից՝ կենդանիների մորթից 8-10 օր առաջ: Բացի դրանից՝ այդ դեղանյութերը չպետք է ավելացվեն կթվող կովերի, ածան հավերի և տոհմային կենդանիների ու թռչունների կերին: Գյուղատնտեսության մեջ հորմոնային նյութերը կիրառվում են որպես կենդանիների աճի և զարգացման արագացուցիչներ, ինչպես նաև կերի յուրացումը լավացնելու և սեռական հասունացումը արագացնելու համար: Բնական հորմոնները (ինսուլին, սոմատոտրոպին) բավական արագ նյութափոխանակության են ենթարկվում և քայքայվում օրգանիզմում, ինչպես նաև սննդի պատրաստման ժամանակ: Սակայն այս նյութերի օգտագործումը բարձր արժեքի պատճառով խիստ սահմանափակ է: Գյուղատնտեսական արտադրության պրակտիկայում գերազանցապես օգտագործում են արհեստական հորմոնային պատրաստուկներ, որոնց արդյունավետությունը 100 անգամ բարձր է բնական հորմոնային նյութերի արդյունավետությունից: Արհեստական պատրաստուկներն ավելի կայուն են, վատ են նյութափոխանակվում և զգալիորեն կուտակվում են կենդանիների օրգանիզմում: Հատկապես արդյունավետ է և լայնորեն կիրառվում է դիէթիլս322

տիլբեստրոլը, որն ունի մուտագեն և քաղցկեղածին հատկություններ, ուստի այդ նյութերի պարունակության որոշումը կենդանիների օրգանիզմում և սննդամթերքում խիստ անհրաժեշտ է: Ազոտ պարունակող կերային հավելումներից է միզանյութը (NH2)2C=O), որը որոճող կենդանիների ստամոքսում ճեղքվում է մինչև ամոնիակ և միկրոօրգանիզմների կողմից օգտագործվում սպիտակուցների սինթեզի համար: Այստեղ վտանգն այն է, որ ամոնիակի ավելցուկը կարող է մտնել կենդանու արյան մեջ և թունավորել օրգանիզմը, ուստի պետք է շատ փոքր չափաքանակներով օգտագործել այն: 196070-ական թվականներին անասնակերին սկսել էին խառնել սպիտակուցավիտամինային խտանյութեր, որոնց մեջ հետագայում հայտնաբերվեց բենզապիրեն, այդ պատճառով դրանք արգելվեցին: Հասարակական կյանքի ներկա պայմաններում սննդամթերքի երկարատև պահպանության անհրաժեշտություն է առաջացել, որը հնարավոր է իրականացնել դրանց քիմիական խտանյութեր ավելացնելու միջոցով, որոնք արգելակում կամ դադարեցնում են միկրոօրգանիզմների (բակտերիաներ, բորբոսասնկեր, խմորասնկեր) աճն ու զարգացումը: Այդպիսի նյութերից են ծծմբի դիօքսիդը (SO2), բենզոյական COOH

թթուն ( ), ջրածնի պերօքսիդը (H2O2), հեքսամեթիլենտետրամինը (C6H12N4), սորբինային թթուն (C6H8O2): Քիմիական խտանյութերին ներկայացվում են որոշակի պահանջներ. դրանք պետք է ցուցաբերեն արդյունավետ հակամանրէային ազդեցություն, չպետք է փոխեն սննդամթերքի զգայաբանական հատկությունները, մարդու օրգանիզմի համար լինեն անվտանգ: Քիմիական խտանյութերը օգտագործվում են տեխնոլոգիական էֆեկտին հասնելու համար անհրաժեշտ նվազագույն կոնցենտրացիաներով, սակայն ավելի ցածր կոնցենտրացիաները կարող են միկրոօրգանիզմների համար դառնալ խթանիչ նյութեր: Միկրոօրգանիզմները կարող են օգտագործել այդ նյութերի ածխածինը և զարգանալ, իսկ ավելցուկները կարող են թունավորել սնունդը և մարդուն: Մարդու օրգանիզմի մեջ SO2-ի օրական մուտքի նորման կազմում է 0,7 մգ/կգ զանգվածի հաշվով, իսկ սորբինային թթվինը՝ 25 մգ/կգ: Բենզոյական թթվի օրական թույլատրելի նորման

մարդու օրգանիզմի համար կազմում է 5 մգ/կգ զանգվածի համար, իսկ հեքսամեթիլենտետրամինը՝ 0,15 մգ/կգ: Սննդի արդյունաբերության ոլորտում փաթեթավորման համար օգտագործում են պոլիմերային նյութեր, որոնք շփվում են սննդամթերքի և հումքի հետ, ուստի դրանք չպետք է արտադրեն վնասակար նյութեր, այլ ընդհակառակը՝ պետք է պահպանեն մթերքը շրջակա միջավայրի ազդեցություններից: Բացի պոլիմերային նյութերից՝ փաթեթավորման համար օգտագործում են նաև ստվարաթուղթ, թուղթ և ալյումինի ֆոլգա: Այդ բոլոր նյութերը պետք է համապատասխանեն սանիտարահիգիենիկ նորմատիվներին, վնասակար ազդեցություն չունենան սննդամթերքի որակի վրա և երկարացնեն սննդամթերքի պահպանության ժամկետը: Էկոլոգիապես անվտանգ արտադրանքի և սննդամթերքի ստացումը կապված է բազմաբնույթ գործոնների ազդեցությունների հաշվառման հետ, որոնք տարբեր օղակներում կարող են որոշիչ դառնալ, այդ պատճառով շատ կարևոր է տեխնոլոգիական բոլոր օղակներում պահպանել նյութերի խտությունը, նորմատիվները և վերահսկողությունը՝ հաշվի առնելով նյութերի վերափոխման հատկությունները և միկրոօրգանիզմների զարգացման առանձնահատկությունները:

6.5. Հայաստանի տարբեր տարածաշրջաններում ստացվող գյուղատնտեսական արտադրանքի անվտանգությանը սպառնացող էկոլոգիական վտանգները Հայաստանի տարածքի ուղղաձիգ գոտիականությունը (տարածքի միջին բարձրությունը կազմում է 1830 մ ծովի մակերևույթի նկատմամբ), բնակլիմայական պայմանները և ագրոէկոհամակարգերի դիրքադրությունն ու բաշխվածությունը տարբեր բարձրությունների վրա հնարավորություն են տալիս մշակել տարբեր նշանակության մշակաբույսեր և միջին բերք ապահովել: Արարատյան գոգավորության նախալեռնային գոտում և լեռնային շրջաններում արտադրվում է նաև բարձրորակ անասնաբուծական ծագում ունեցող արտադրանք, որն առաջին հերթին պայմանավորված է տարածքների էկոլոգիական բարենպաստ վիճակով: Սակայն այս ամենի հետ մեկտեղ մի շարք շրջաններում ստացվող գյուղատնտեսական արտադրանքի (բուսական և

կենդանական) էկոլոգիական անվտանգության խոցելիությունը զգալիորեն մեծանում է տարբեր տեխնածին գործոնների, հատկապես հանքարդյունաբերության ազդեցությամբ: Հանքարդյունաբերությունը զարգացած է Մեղրու, Կապանի, Թումանյանի, Հրազդանի, Վայքի, Վարդենիսի, Արարատի, Իջևանի և այլ տարածաշրջաններում, որոնք գյուղատնտեսական ակտիվ գոտիներ են: Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը տարեկան մշակում է ավելի քան 20 մլն տոննա հանքաքար, իսկ տեխնոլոգիական հոսքաջրերը լցվում են Արծվանիկի պոչամբարը, որի տարածքը նախկինում բնական գեղատեսիլ էկոհամակարգ էր՝ գետակով և այգիներով: Պոչամբարի ջրերը մեխանիկական մեթոդով (բնական նստվածքագոյացում) մաքրվելուց հետո անցնում են թունելախորշով և լցվում Աճանան (Նորաշենիկ) գետը, որի ջրերով ոռոգվում են Սյունիքի, Աճանանի, Նորաշենիկի հողատարածքները: Այդ տարածքներից ստացվող գյուղատնտեսական արտադրանքը աղտոտված է ծանր մետաղներով և տարբեր քիմիական միացություններով: Այս տեսանկյունից խիստ վտանգավոր է նաև անասնաբուծական ծագում ունեցող մթերքը, որովհետև աղտոտված հողատարածքներում արածող խոշոր և մանր գյուղատնտեսական կենդանիները խմում են նաև Աճանան գետի աղտոտված ջուրը: Նույն երևույթը տեղի է ունենում նաև Մեղրու տարածաշրջանի Ագարակ քաղաքում: Այստեղ հանքարդյունաբերական կոմբինատի տեխնոլոգիական հոսքաջրերն ուղղակի խառնվում են քաղաքի միջով հոսող փոքրիկ գետի ջրերին և թափվում Արաքս գետը: Այդ գետի հարակից այգիները ոռոգվում էին գետի ջրերով, իսկ ներկայումս դա ուղղակի անհնար է ջրի աղտոտվածության պատճառով: Ինչ վերաբերում է Կապանի ընդերքային հանքին և քաղաքի շրջագծում գործող պղնձահանքային կոմբինատին, ապա այստեղ նույնպես էկոլոգիական մեծ վտանգ կա. Գեղանուշի պոչամբարի տեխնոլոգիական հոսքաջրերը չեն լցվում Ողջի գետը, այլ հետ են վերադարձվում կոմբինատ՝ դրա մեջ եղած քիմիական նյութերը նորից օգտագործելու նպատակով: Սակայն, ինչպես Արծվանիկի, այնպես էլ Գեղանուշի պոչամբաները նաև օդային մեծ ազդեցություններ ունեն հարակից հողատարածքների և Կապան քաղաքի ու մի շարք գյուղական

համայնքների վրա: Գյուղատնտեսական արտադրանքի անվտանգությանը սպառնացող հիմնական աղտոտիչ նյութերը ոչ միայն ծանր մետաղներն են, այլ նաև տեխնոլոգիական հոսքաջրերում եղած քիմիական միացությունները: Լոռու մարզի Թումանյանի տարածաշրջանում են գտնվում Ալավերդու, Ախթալայի և Թեղուտի բազմամետաղյա հանքավայրերը, ընդ որում Թեղուտի հանքավայրը բաց եղանակով է շահագործվում, իսկ մյուս երկուսը ընդերքային են: Հանքավայրերը, լեռնաքիմիական կոմբինատները և պղնձաձուլարանը ուղղակի, անուղղակի և միջնորդավորված ազդեցություն են գործում հարակից տարածքների հողերի, բուսածածկույթի և Դեբեդ գետի ջրերի վրա: Այստեղ նույնպես գյուղատնտեսական արտադրանքն աղտոտող նյութերը ծանր մետաղներն են, որոնք հեռանում են պոչամբարներից, խառնվում Դեբեդ գետի ջրերին: Թումանյանի ու Նոյեմբերյանի տարածաշրջաններում այդ ջրերով ոռոգվում են զգալի հողատարածքներ: Խիստ բացասական ազդեցություն են գործում նաև դրանց օդային արտանետումները: Հրազդանի տարածաշրջանում ծանր մետաղների արտանետման աղբյուր է ցեմենտի գործարանը: Արդեն սկսվել է նաև երկաթի հանքավայրի շահագործումը, որը նույնպես ծանր մետաղների տարածման վտանգ է ներկայացնում հարակից հողատարածքների և ջրային օբյեկտների համար: §Ջերմուկ¦ հանքային ջրի և հարակից խոտհարքների ու արոտավայրերի համար մեծ վտանգ է Ջերմուկ քաղաքից ոչ հեռու Ամուլսարի ոսկու հանքավայրի շահագործումը, որի պոչամբարները բավական բարձր դիրք են գրավում հողատարածքների, հանքային ջրերի, գետերի ջրերի և աղբյուրների համար: Նույն վտանգը սպառնում է նաև Սևանա լճի ջրերին և հարակից հողատարածքներին՝ կապված Վարդենիսի ոսկու հանքանյութի արդյունահանման հետ: Նշված բոլոր հանքավայրերը և լեռնաքիմիական կոմբինատները ծանր մետաղների և տարբեր քիմիական միացությունների առաջացման աղբյուր են, որոնք կարող են անցնել գյուղարտադրանքի մեջ: Ծանր մետաղներով զգալի հողատարածքներ են աղտոտվում նաև Արարատի տարածաշրջանում՝ կապված ցեմենտի գործարանի և ոսկու կոմբինատի արտանետումների ու արտահոսքերի հետ: Ցեմենտի փոշին տարածվում է 10 կմ շառավղով և նստում խաղողի, պտղատու ծառերի, բանջարեղենի, հացահատիկի և կերային բույսերի վրա, ինչի

արդյունքում դրա մեջ եղած ծանր մետաղները անցնում են գյուղատնտեսական արտադրանքի մեջ: Նշված աղտոտման աղբյուրները երկարատև գործող օջախներ են, որոնց դեմ կիրառվող միջոցառումները չեն կարող արդյունավետ լինել: Իջևանի տարածաշրջանում գործող բենտոնիտի փոշին մեծ վնաս չի հասցնում հարակից հողատարածքներին, որովհետև աշխատում է իր հզորության մոտ 10 %-ի չափով: Գյուղատնտեսական արտադրանքի անվտանգության վրա մեծ ազդեցություն ունեն պեստիցիդների մնացորդային քանակները, որոնք հատկապես ինտենսիվ են օգտագործվում Արարատյան հարթավայրում, Իջևանի, Նոյեմբերյանի և Տավուշի տարածաշրջաններում: Հայաստանում գյուղատնտեսական արտադրանքի էկոլոգիական անվտանգության վրա ազդող գործոն է դարձել կոյուղաջրերով և տարբեր բնույթի թափոններով աղտոտված ոռոգման ջրերի օգտագործումը: Հողերն ապականվում են ոչ միայն ախտածին միկրոօրգանիզմներով, այլև սինթետիկ ծագում ունեցող նյութերով, որոնք մեծապես ազդում են արտադրանքի որակի վրա: Ներկայումս քաղաքային կոյուղաջրերի 21 մաքրիչ կայաններից ոչ մեկը չի աշխատում, կեղտաջրերն առանց մաքրվելու խառնվում են գետերի ջրերին և օգտագործվում ոռոգման համար: Այս տեսանկյունից առավել վտանգված են Մասիսի տարածաշրջանի հողատարածքները, որոնք ոռոգվում են §Աերացիայի¦ թերի գործող մաքրման կայանից դուրս եկող ջրերով: Հայաստանի ամբողջ տարածքի էկոլոգիական վիճակը գնահատելով որպես լարված կամ ռիսկային, կարելի է միանշանակ ասել, որ թե' ժողովրդի առողջության վրա և թե' գյուղատնտեսական արտադրանքի վրա հանրապետության տեխնածին օբյեկտները բավական մեծ բացասական ազդեցություն ունեն: Միաժամանակ պետք է նշել, որ այս ուղղությամբ համարժեք միջոցառումներ չեն իրականացվում:

ԳԼՈՒԽ 7. ՄԱՐԴՈՒ ԱՌՈՂՋՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՀՍԿՄԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

7.1. Բնական - էկոլոգիական և սոցիալական գործոնների ազդեցությունը մարդու առողջության վրա ԴՆԹ-ի կառուցվածքի ժամանակակից հետազոտությունները ցույց են տվել, որ մարդը ցածրակարգ կապիկներից գենետիկորեն տարբերվում է մոտ 10 %-ով, շիմպանզեից` 2,5 %-ով, իսկ գորիլայի հետ տարբերությունն ավելի քիչ է: Նախամարդը մյուս կենդանիների նման եղել է անպաշտպան սահմանափակող էկոլոգիական գործոնների նկատմամբ, որոնցից գլխավորները եղել են հիպերդինամիան (ինտենսիվ շարժունակություն) և թերսնումը: Մահացության պատճառների մեջ առաջին տեղում են եղել բնական բնույթի ախտածինների ազդեցությունը, որոնք առաջացնում են ինֆեկցիոն հիվանդություններ, և որոնք, որպես կանոն, ունեցել են օջախային բնույթ: Այսինքն` անկախ տվյալ վայրում մարդու ապրելու կամ չապրելու փաստից, այդ հիվանդությունները տվյալ տեղում միշտ տարածել են կենդանիները՝ կրծողները, թռչունները, միջատները և այլն: Այդ պատճառով բնական օջախային հիվանդությունները սերտորեն կապված են որոշակի տարածքի և լանդշաֆտի տիպի հետ: Բնական-օջախային հիվանդությունները մինչև 20-րդ դարի սկիզբը մարդկանց մահացության հիմնական պատճառն էին, որոնցից առավել սարսափելի էին ժանտախտը, մալարիան և այլն, որոնք միլիոնավոր մարդկային կյանքեր են խլել: Մարդու շրջակա բնական միջավայրի հետ կապված հիվանդությունները գոյություն ունեն նաև այժմ, թեպետ դրանց դեմ տարվում է մշտական պայքար: Այդ հիվանդությունների ներկայիս գոյությունը կապված է հարուցիչների կայունության հետ՝ միջավայրի պայմանների նկատմամբ: Մարդկությանը մեծ վնաս են հասցրել նաև խոլերան, սիբիրյան խոցը, տուլարեմիան, դիզենտերիան, դիֆտերիան, քութեշը և այլն: Սակայն բնական գործոնների ազդեցության դեմ պայքարելու և իր գոյությունը պահպանելու համար օգտագործելով բնական ռեսուրսները՝ մարդը սկսեց ստեղծել

արհեստական միջավայր: Այդ նոր միջավայրին նույնպես պետք էր հարմարվել: Այժմ առաջ են եկել նոր հիվանդություններ՝ կապված նոր գործոնների (հիպոդինամիա, շատակերություն, տեղեկատվության առատություն, հոգեհուզական սթրես և այլն) ազդեցության հետ, նկատվում է դարի հիվանդությունների մշտական աճ, սրտանոթային, օնկոլոգիական հիվանդություններ, ալերգիաներ, հոգեկան խանգարումներ, և վերջապես ՁԻԱՀ-ը և այլն: Համաձայն առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) բնորոշման՝ առողջությունը լիակատար ֆիզիկական, հոգևոր և սոցիալական բարենպաստության վիճակն է (և ոչ թե միայն հիվանդությունների կամ ֆիզիկական արատների բացակայությունը): §Առողջություն¦ հասկացությունը բավական բարդ է. այն կարելի է դիտարկել տարբեր տեսանկյուններից՝ բժշկական, սոցիալ-տնտեսական, իրավաբանական, փիլիսոփայական: Առողջության կորստի քանակական պարամետրերն արտահայտվում են հիվանդության, ծնելիության, մահացության, կյանքի տևողության, ֆիզիկական զարգացման, հաշմանդամության և այլ ցուցանիշներով: Ներկայումս մարդկությունն այլևս չի կարող զարգանալ առանց բժշկակենսաբանական գիտության էկոլոգիական կողմնորոշման: Էկոլոգիական մոտեցման հրատապությունը և անհրաժեշտությունը բխում է մարդու առողջության և կենսոլորտի վիճակի միջև ի հայտ եկած կախվածությունից՝ հատկապես դրա տեխնածին աղտոտումից: Շատ հիվանդությունների ծագման պատճառները կապված են էկոլոգիայի վատացման հետ: Քաղաքային միջավայրի էկոլոգիական գործոնները բժշկակենսաբանական տեսանկյունից առավել մեծ ազդեցություն են գործում հետևյալ զարգացումների վրա՝ ակսելերացիա, կենսառիթմերի խախտումներ, ալերգիացում, օնկոլոգիական հիվանդությունների և մահացության աճ, գիրություն, հիվանդությունների երիտասարդացում, ֆիզիոլոգիական զարգացման հետամնացություն և այլն: Ակսելերացիան օրգանիզմի առանձին օրգանների կամ մասերի զարգացման արագացումն է՝ ժամանակի ընթացքում հաստատված կենսաբանական նորմերի հետ համեմատած. այն է՝ միևնույն ժամանակահատվածում ավելանում են մարմնի չափերը, և սերունդն ավելի արագ է սեռահասուն դառնում: Վերջին հարյուրամյակում այդ երևույ329

թը նկատելի է ամբողջ աշխարհում: Գիտնականները գտնում են, որ տեսակի կյանքում դա էվոլյուցիոն անցում է՝ կապված կյանքի պայմանների բարելավման հետ (սնունդը, ֆիզիկական աշխատանքի նվազումը, հաղորդակցության հեշտացումը, մաքրության և հիգիենայի պայմանները կենցաղում և այլն): Կենսաբանական ռիթմերի խախտումը կապված է աբիոտիկ գործոնների (արև լուսին, կլիմա, մթնոլորտ և այլն) ազդեցության հետ: Կենսաբանական ռիթմերը կենսաբանական համակարգերի ֆունկցիաների կարգավորման կարևորագույն մեխանիզմ են, որոնք առաջին հերթին խախտվում են քաղաքային պայմաններում: Նոր էկոլոգիական գործոն է դարձել էլեկտրական լուսավորության օգտագործումը, որը երկարացրել է ցերեկվա տևողությունը: Արդյունքում առաջացել է դեսինխրոնոզ (նախկին կենսառիթմերի քաոս), և օրգանիզմը ստիպողաբար անցել է նոր ռիթմիկ ստերիոտիպի պրոցեսին՝ մարդու և քաղաքաբնակ մյուս կենդանիների մոտ հանգեցնելով լուսաժամանակային բնույթի խախտման հիվանդությունների: Բնակչության ալերգիացումը քաղաքային միջավայրում մարդկանց ախտաբանության փոփոխված կառուցվածքում հիմնական նոր գծերից մեկն է: Ալերգիան օրգանիզմի զգայունության կամ ռեակտիվության խեղաթյուրված պատասխանն է այս կամ այն նյութի ազդեցության նկատմամբ (հիմնականում նյութեր, որոնք նախկինում չեն եղել): Օրգանիզմի նկատմամբ ալերգենները լինում են արտաքին (էկզոալերգեններ) և ներքին (աուտալերգեններ): Էկզոալերգենները կարող են լինել ինֆեկցիոն-հիվանդաբեր և ոչ հիվանդաբեր մանրէներ, վիրուսներ և այլն, և ոչ ինֆեկցիոն (տնային փոշի, կենդանիների բուրդ, բույսերի ծաղկափոշի, դեղանյութեր, բենզին, քլորամին և այլն): Էկզոալերգեններ են նաև միսը, բանջարեղենը, մրգերը, հատապտուղները, կաթը և այլն: Աուտալերգենները ծագում են օրգանների և հյուսվածքների վնասվածքներից, որոնք առաջանում են այրվածքի, ճառագայթահարման, սառեցման և այլ պատճառներով: Ալերգիկ հիվանդությունների պատճառը մարդու իմունային համակարգի խանգարումն է, որն էվոլյուցիայի արդյունքում բնական միջավայրի հետ եղել է հավասարակշռության մեջ: Այս տեսանկյունից քաղաքային միջավայրը բնութագրվում է գերակայող (դոմինանտ) գործոնների կտրուկ փոփոխություններով և նոր նյութերի՝ աղտոտիչների

երևան գալով, որոնց կողմից նախկինում օրգանիզմի վրա ճնշում չի եղել: Այդ պատճառով ալերգիան մարդու մոտ կարող է ծագել առանց օրգանիզմի կողմից որևէ դիմադրության: Ամենավտանգավոր հիվանդություններից են ուռուցքները (հուն. onkos-նորագոյացություն, հյուսվածքների պաթոլոգիական հավելյալ աճ): Դրանք կարող են լինել բարորակ, որոնք աճելով սեղմում են իրենց շրջակա հյուսվածքները, և չարորակ, որոնք առաջանում են հյուսվածքներում և քայքայում դրանք: Քայքայելով անոթները՝ չարորակ բջիջները հայտնվում են արյան մեջ և տեղաշարժվում ամբողջ օրգանիզմում՝ առաջացնելով, այսպես կոչված, մետաստազներ: Բարորակ ուռուցքները մետաստազներ չեն առաջացնում: ՈՒռուցքների առաջացման պատճառները վերջնականապես պարզված չեն, սակայն գիտնականներից շատերն այն կապում են շրջակա միջավայրի էկոլոգիական վիճակի վատացման և քիմիական նյութերով աղտոտման հետ, որոնք կոչվում են քաղցկեղածին նյութեր: Հայտնի են նմանատիպ մի քանի հարյուր նյութեր: Ըստ ազդեցության բնույթի՝ դրանք բաժանվում են երեք խմբի՝ տեղային ազդեցության, օրգանատրոպ (որոնք ախտահարում են որոշակի օրգաններ), բազմաձև և բազմակողմանի ազդեցություններ, որոնք առաջացնում են ուռուցքներ տարբեր օրգաններում: Քաղցկեղածին նյութեր են ցիկլիկ ածխաջրածինները, ազոտային ներկերը, ալկիլացնող միացությունները: Այս նյութերը մթնոլորտ են արտանետվում արդյունաբերական արտանետումների միջոցով, առկա են ծխախոտի ծխի, քարածխի խեժի և մրի մեջ: Քաղցկեղածին շատ նյութեր օրգանիզմի վրա մուտագեն ազդեցություն են գործում: ՈՒռուցքներ են առաջանում նաև ուռուցքային վիրուսների, ուլտրամանուշակագույն, ռենտգենյան և ռադիոակտիվ ճառագայթների ազդեցությամբ: Բացի մարդուց և կենդանիներից՝ ուռուցքները ախտահարում են նաև բույսերը, ինչը պայմանավորված է սնկերի, բակտերիաների, վիրուսների, միջատների, ինչպես նաև ցածր ջերմաստիճանների ազդեցությամբ: Տնտեսապես զարգացած երկրներում քաղցկեղից մարդկանց մահացությունը գրավում է երկրորդ տեղը: Ընդհանրապես քաղցկեղը դիտվում է որպես օրգանիզմի անհաշվեկշռվածության հետևանք, որը կարող է առաջանալ ցանկացած գործոնի ազդեցությամբ՝

հատկապես շրջակա միջավայրի բաղադրիչներում աղտոտիչների շեմային կոնցենտրացիաների գերազանցման դեպքում: Քաղաքային միջավայրում տարածված երևույթ է դարձել նաև ավելորդ կշիռ ունեցող (գեր) մարդկանց թիվը, որը հիմնականում կապված է շատակերության և ֆիզիկական ակտիվության պակասի հետ: Բացի դրանից՝ ամբողջ աշխարհում գնալով շատանում են անհաս ծնունդները, ինչի հետևանքով կարող է նկատվել այլ խանգարումների ակսելերացիա: Աճում են նաև կարճատեսությունը, ատամների կարիեսը դպրոցական երեխաների մոտ, զանազան հիվանդություններ, որոնք կապված են անթրոպոգեն էկոլոգիական գործոնների հետ: Քաղաքներում շատ տարածված են ինֆեկցիոն հիվանդությունները, ուստի անհրաժեշտ է մշտական զգոնություն ցուցաբերել: Բացի դրանից՝ ներկայումս մարդկությանը մեծ վտանգ է սպառնում ՄԻԱՎ-ը (մարդու իմունային անբավարարության վիրուս), որն արդեն ամբողջ աշխարհում մեծ տարածում է գտել: Միլիոնավոր մարդիկ իրենց օրգանիզմում կրում են այդ վարակը և վարակի աղբյուր են մյուսների համար: Հասարակության մեջ մեծ տարածում են գտել նաև ոչ կենսաբանական (աբիոլոգիական) գործոնների ազդեցությամբ առաջացող հիվանդությունները: Այդ գործոններն են հիպոդինամիան, ծխելը, թմրամոլությունը, որոնք առաջացնում են ճարպակալում, քաղցկեղ, սրտանոթային հիվանդություններ և այլն: Այդ հիվանդություններին նպաստում են նաև միջավայրի ստերիլիզացիան, որի ժամանակ ախտածին մանրէների հետ միասին ոչնչանում են նաև օգտակար միկրոօրգանիզմները, որոնք մշտապես կապված են եղել մարդկային պոպուլյացիաների հետ: Այսպիսով՝ առողջության պահպանումը կամ հիվանդությունների առաջացումը շրջակա միջավայրի արտաքին գործոնների և օրգանիզմի ներքին կենսահամակարգերի բարդ փոխազդեցությունների արդյունք են, որոնց իմացությունը հիմք է հանդիսացել կանխարգելիչ բժշկության հիգիենայի ծագման և ձևավորման համար:

7.2. Շրջակա միջավայրի աղտոտման

ազդեցությունը մարդու առողջության վրա: Էկոպաթոլոգիա և էկոտոքսիկոլոգիա, էթիոգեն գործոններ: Հիգիենան և մարդու առողջությունը

20-րդ դարի վերջին ի հայտ եկան ինքնուրույն գիտական ուղղություններ՝ §Մարդու էկոլոգիա¦ և §Էկոլոգիական բժշկություն¦, որտեղ էկոլոգիական գործոնները դիտվում են որպես հիվանդությունների առաջացման գլխավոր գործոններ (էթիոգեն գործոններ): Մինչև վերջին ժամանակներս կենսագործունեության էկոլոգիական հիմնախնդիրները և հիվանդացությունը գերազանցապես դիտվել են բնակչության կյանքի վրա կլիմայաաշխարհագրական պայմանների ազդեցության դիրքերից: Պատշաճ լուսաբանված չեն եղել բնական, արտադրական և էկոլոգիահիգիենիկ գործոնների ազդեցությունները մարդկային հասարակության վրա, որոնք առանձին տարածքներում որոշիչ դեր ունեն: Առանձնացվել և բժշկական գիտության ինքնուրույն բաժին է ճանաչվել §Էկոլոգիական պաթոլոգիան¦: Էկոպաթոլոգիան բժշկության այն բաժինն է, որն ուսումնասիրում է շրջակա միջավայրի ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական գործոնների և կենսագործունեության պայմանների ազդեցությամբ առաջացած հիվանդությունները: Այն դիտարկում է միջավայրի անթրոպոգեն գործոններով պայմանավորված օրգանիզմի ախտահարման առանձնահատկություններն ու մեխանիզմները: Էկոլոգիական բժշկության ուսումնասիրության օբյեկտը ոչ միայն անհատ մարդն է, այլ նաև բնակչության խմբերը, ամբողջ հասարակությունը և մարդու կենսաբանական տեսակը ընդհանրապես: Մարդու առողջությունը ոչ միայն առանձին անհատի սեփականությունն է, այլև հասարակության հարստությունը: Ազգի առողջությունն այն գործոնն է, որը որոշում է պետության ապագան: Այս մոտեցումն ընկած է էկոլոգիայի բովանդակության §բժշկական¦ ըմբռնման հիմքում: Բժշկության մեջ էկոլոգիական մոտեցումն անհրաժեշտություն է, և դա պայմանավորված է ոչ միայն շրջակա միջավայրի հետ մարդու սերտ կապով, այլև առաջին հերթին այդ միջավայրում տեղի ունեցող դեգրադացման գործընթացներով, որի պատճառը հենց մարդու գործունեությունն է: Մարդու համար կարևոր էկոլոգիական գործոններն

են սոցիալ-հոգեբանական, սննդի և վնասակար ազդեցությունների բնույթ ունեցող գործոնները: Դրա հետ մեկտեղ բոլոր վնասակար գործոնները բաժանվում են էկոգեն և ոչ էկոգեն տիպերի: Էկոգեն գործոնները, որոնք այս կամ այն ուժգնությամբ ազդում են մարդու առողջության վրա, հիմնականում ունեն անթրոպոգեն ծագում, այսինքն՝ մարդու կողմից վերափոխված կամ ստեղծված բնական գործոններն են: Այստեղից էլ բխում է բժշկության համեմատաբար նոր խնդիրը՝ մարդու պաշտպանությունը շրջակա միջավայրի անբարենպաստ ազդեցություններից, որոնք հիմնականում անթրոպոգեն ծագում ունեն: Մարդու արտադրական գործունեության հետևանքով շրջակա միջավայր մտնող քիմիական նյութերի վնասակար ազդեցությունը մարդու, կենդանիների և բույսերի վրա ուսումնասիրող գիտությունը կոչվում է տոքսիկոլոգիա: Տոքսիկոլոգիայի գլխավոր նպատակը քիմիական նյութերի ներգործության պատճառով մարդու և նրա սերնդի մոտ առաջացող հիվանդությունների ճանաչումն ու կանխումն է: Կենսոլորտի տեխնածին փոփոխությունները ներկայումս զգալիորեն առաջ են անցնում մարդկային օրգանիզմի հարմարվողական հնարավորություններից: Առավել էական փոփոխությունները տեղի են ունենում մթնոլորտային օդում՝ մարդու կյանքի հիմնական միջավայրում: Ոչ էկոգեն գործոնները բնական մշտական և ոչ հանկարծակի երևույթներն են, որոնց նկատմամբ մարդն ունի հարմարվողականություն: Հիգիենան գիտություն է մարդու առողջ կենսակերպի մասին, որն ինտենսիվորեն սկսել է զարգանալ ավելի քան 130 տարի առաջ՝ Լուի Պաստյորի, Կոխի, Մեչնիկովի կատարած հետազոտությունների շնորհիվ: Այդ գիտնականներն առաջինն են նկատել միջավայրի և մարդու առողջության միջև առկա կապը: Սակայն հիգիենան ունի նաև իր յուրահատուկ խնդիրները: Այն ուսումնասիրում է միջավայրի բազմաբնույթ գործոնների ազդեցությունը մարդու առողջության, աշխատունակության և կյանքի տևողության վրա: Այդ գործոններն են բնական և կենցաղային պայմանները, հասարակական-արտադրական հարաբերությունները: Հիգիենայի հիմնական խնդիրներից են բնակավայրերի, աշխատավայրերի, առողջարանների և հանգստավայրերի սանիտարական վերահսկողությունը, սննդամթերքի և կենցաղային առարկա334

ների սանիտարական փորձաքննությունը, սանիտարական օրենսդրության մշակումը: Այս գիտության կարևորագույն խնդիրը հիգիենիկ նորմատիվների մշակումն է՝ օդի, ջրի, սննդամթերքի, ինչպես նաև մարդու հագուստի և կոշիկների համար օգտագործվող նյութերի էկոլոգիական անվտանգությունը՝ մարդու առողջության պահպանման և հիվանդությունների կանխարգելման նպատակով: Հիգիենայով զբաղվող մասնագետների գիտաարտադրական գործունեության գլխավոր ռազմավարական ուղղությունը այն էկոլոգիական օպտիմումի գիտական հիմնավորումն է, որին պետք է համապատասխանի մարդու բնակության միջավայրը: Այդ օպտիմումը պետք է ապահովի մարդու նորմալ զարգացումը, լավ առողջական վիճակը, բարձր աշխատունակությունը և երկարակեցությունը: Սակայն, պետք է ասել նաև, որ հազարավոր բնակավայրերի (հիմնականում քաղաքների) միջավայրի պայմանները չեն համապատասխանում օպտիմալ վիճակին, և հենց այդ պատճառով էլ հասարակությունը մշտապես ապրում է տարաբնույթ հիվանդությունների վտանգների միջավայրում: Ներկայումս մարդու տնտեսական գործունեությունը դարձել է կենսոլորտի աղտոտման հիմնական աղբյուրը. կենդանի օրգանիզմների, այդ թվում նաև մարդու համար առավել վտանգավոր են քիմիական նյութերը: Փոշու, աերոզոլների, գազերի, գոլորշիների, թափոնների մեջ եղած քիմիական նյութերը, անցնելով օդի, ջրի և հողի մեջ, ուղղակի ճանապարհով կամ սնման շղթայի օղակներով տեղաշարժվելով, հասնում են մարդուն և առաջացնում զանազան հիվանդություններ: Երկրի վրա արդեն անհնար է գտնել մի տեղ, որտեղ այս կամ այն չափով աղտոտիչներ չհայտնաբերվեն. նույնիսկ Անտարկտիդայում և այդ խիստ պայմաններում ապրող կենդանի օրգանիզմների հյուսվածքներում են դրանք առկա: Օրգանիզմի վրա քիմիական նյութերի վնասակար ազդեցությունն ըստ դրանց թողած հետևանքների պայմանականորեն կարելի է բաժանել մի քանի խմբերի՝ թունավոր նյութեր (տոքսիններ), ուռուցքածիններ (որոնք առաջացնում են ուռուցքային հիվանդություններ), մուտագեններ (որոնք առաջացնում են մուտացիաներ), տերատոգեններ (այլանդակություններ առաջացնողներ): Մարդու առողջության համար լուրջ վտանգ է ներկայացնում շրջակա միջավայրի թունավոր նյութե335

րով աղտոտումը: Առողջության համար վտանգավոր են ծանր մետաղները, ածխաջրածինների քլորածանցյալները, նիտրատները, նիտրիտները, նիտրոմիացությունները, ասբեստը, դիօքսինները, պեստիցիդները: Օրինակ՝ ուկրաինացի մասնագետների տվյալներով ծանր մետաղներից հասցված վնասը զգալիորեն գերազանցում է Չեռնոբիլի ԱԷԿ-ի վթարի ազդեցությանը ենթարկված շրջանների կրած վնասին: ՈՒժեղ ուռուցքածին ազդեցությամբ օժտված ամետարածված և վտանգավոր քիմիական նյութերից մեկը բենզապիրինն է: Այն քաղաքներում, որտեղ դրա քանակությունը 2-4 անգամ գերազանցում է ՍԹԽ-ն, քաղցկեղի հաճախականությունը 12-24 %-ով բարձր է այն քաղաքների համեմատ, որտեղ այդ նյութի քանակությունը ցածր է 2 ՍԹԽ-ից: ՈՒռուցքածին են նաև արդյունաբերական փոշին, ազոտի և ծծմբի դիօքսիդները: Մթնոլորտային օդում այս նյութերի ավելացումը կապված է նաև ավտոմեքենաների ավելացման հետ: Շրջակա միջավայրի քիմիական աղտոտիչները մարդու օրգանիզմ են թափանցում հիմնականում ստամոքսաաղիքային համակարգի և շնչառական ուղիների միջոցով: Այսինքն՝ մարդու առողջությանը սպառնացող գլխավոր վտանգը կապված է մարդու շնչած օդի կազմի վատացման և կասկածելի որակ ունեցող խմելու ջրի ու սննդամթերքի հետ: Քիմիական նյութերը առաջին հերթին վտանգավոր են շնչառական համակարգի համար (վերին շնչառական ուղիներն ու թոքերը), որոնք փաստորեն չունեն պաշտպանողական հնարավորություններ: Վերջին տարիներին էականորեն բարձրացել է բրոնխիտով, բրոնխիալ ասթմայով, ալվեոլների տարբեր ախտահարումներով հիվանդացությունը: Հաճախացել են նաև շնչառական ուղիների ուռուցքային հիվանդությունները, ընդ որում՝ տղամարդկանց մոտ տարբեր ուռուցքային գոյացությունների թվում դրանք գրավում են առաջին տեղը: Աղտոտիչ նյութերը, թափանցելով մարդու օրգանիզմ, արյան հոսքով անցնում են լյարդի մեջ, որտեղ փոխակերպվում են անվտանգ նյութերի և օրգանիզմից դուրս բերվում արտազատող համակարգի միջոցով: Սակայն շրջակա միջավայրում վերջերս հայտնաբերվել են որոշ նյութեր, որոնք չեն փոխակերպվում լյարդի կողմից, քանի որ օրգանիզմում բացակայում են դրանք քայքայող ֆերմենտները: Այդպիսի նյութերը կոչվում են քսենոբիոտիկներ, այսինքն՝ կենդանի օրգանիզմի՝ բիո336

տի համար §օտար¦ նյութեր (հուն. xenos-օտար): Դրանք բնության մեջ գոյություն չեն ունեցել և արտադրության մեջ սինթեզվում են արհեստական ճանապարհով, հետևաբար կենսոլորտի համար խորթ՝ օտար նյութեր են: Առանձին քիմիական նյութեր, մտնելով մետաբոլիզմի մեջ, կարող են փոխարկվել առավել վտանգավոր և թունավոր միջանկյալ միացությունների: Այսպես, օրինակ, հայտնի քիմիական ուռուցքածինների զգալի մասն այդպիսին է դառնում օրգանիզմում մոնօքսիգենազ ֆերմենտների կողմից ակտիվացվելուց հետո: Դրանցից են պոլիցիկլիկ, արոմատիկ ածխաջրածինները, որոշ ամիններ և ամիդներ (օրինակ՝ նիտրոզոամինը), ծխախոտի ծխի խեժանյութերը և այլն: Արդեն հայտնի են ավելի քան 25 քիմիական նյութեր, որոնց մետաբոլիտները, փոխելով ԴՆԹ-ի կառուցվածքը, առաջացնում են մուտացիաներ և հանգեցնում չարորակ ուռուցքների: Քիմիական նյութերն ու դրանց մետաբոլիտները կարող են առաջացնել ալերգիկ հիվանդություններ՝ փոխազդելով օրգանիզմի սպիտակուցների հետ, կամ առանց այդ փոխազդեցությունների: Ընդամենը 30-40 տարի առաջ ալերգիկ հիվանդությունները համարվում էին օրգանիզմի իմունաբանական զգայունության անհատական առանձնահատկություն, սակայն քիմիական ալերգենների ուսումնասիրություններն արմատապես փոխեցին այդ պատկերացումները: Պարզվում է, որ ալերգենների, ինչպես և օրգանիզմի վրա ցանկացած ազդեցության նկատմամբ զգայունության բարձրացումը (սենսիբիլիզացիա) կախված է ազդեցության չափից և տևողությունից: Անշուշտ, անհատական առանձնահատկությունները նույնպես կարևոր են. դրանցով են որոշվում ալերգենների դրսևորումների ի հայտ գալու ժամանակը և ինտենսիվությունը: Իմունաբանական տեսակետից ուժեղ դիմադրողականություն ունեցող օրգանիզմներում ալերգիկ երևույթներն ավելի թույլ են արտահայտվում: Գնալով ավելի ու ավելի մեծ անհանգստություն է առաջացնում աղտոտիչ նյութերի ազդեցությունը մարդկային սերնդի վրա: Հայտնի էկոլոգիական սնման շղթան գործում է նաև այստեղ՝ մոր և մանկան փոխադարձ կապերում: Սննդամթերքում առկա աղտոտիչները, մտնելով մոր օրգանիզմ, կուտակվում են կաթի մեջ, որը վտանգավոր է դառնում մանկան համար:

Առողջության վրա խիստ բացասական ազդեցություն են գործում քաղաքային աղմուկի բարձր աստիճանը և ոչ իոնացնող էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը: Քաղաքներում կառուցվող բնակմակերեսի մոտ 30 %-ը գտնվում է ՍԹԽ-ն գերազանցող աղմուկի գոտում: Էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը ԱՀԿ-ի կողմից ներգրավվել է կարևորագույն էկոլոգիական հիմնախնդիրների մեջ, որովհետև այդ ճառագայթները կարող են լինել ուռուցքային հիվանդությունների ռիսկի գործոններ: Պատահական չէ, որ ՌԴ-ում ստեղծվել է էլեկտրամագնիսական անվտանգության կենտրոն: Մասնագետների մեծ մասը շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունը համարում է բնակչության առողջության համար լուրջ սպառնալիք: Վիճակագրական տվյալների համաձայն՝ օդի աղտոտվածությամբ են պայմանավորված շնչառական ուղիների հիվանդությունների 41 %-ը, էնդոկրինային համակարգի հիվանդությունների 16 %-ը, ուռուցքային հիվանդությունների 13,5 %-ը: Մարսողական և արտազատող համակարգերի հիվանդությունների հիմնական պատճառը խմելու ջրի աղտոտվածության ներկա մակարդակն է: Բացի դրանից՝ ջրերի և հողերի աղտոտվածության բարձր մակարդակը նպաստում է աճեցվող բուսաբուծական արտադրանքի և պարենային հումքի աղտոտմանը: Բացի քիմիական աղտոտվածությունից՝ բնական միջավայրում առկա են նաև կենսաբանական աղտոտիչներ, որոնք մարդու մոտ առաջացնում են տարբեր հիվանդություններ: Դրանք հիվանդաբեր միկրոօրգանիզմներն են, վիրուսները, հելմինթները, պարզագույն օրգանիզմները, միջատները, որոնք կարող են լինել մթնոլորտում, ջրում, հողում, այլ կենդանի օրգանիզմների մարմնում (այդ թվում՝ նաև մարդու մեջ): Առավել վտանգավոր են ինֆեկցիոն հիվանդությունների հարուցիչները, որոնք բնական միջավայրում կարող են ապրել մի քանի ժամից մինչև տասնյակ տարիներ: Հիվանդաբեր միկրոօրգանիզմները կարող են թափանցել գրունտային ջրերի մեջ և դառնալ մարդու ինֆեկցիոն հիվանդությունների պատճառ, ուստի ջրհորների, արտեզյան հորերի ջրերը խմելուց առաջ պետք է եռացնել: Ինչ վերաբերում է մակերեսային ջրերին (ջրավազաններ, լճեր, գետեր), ապա դրանք ավելի շատ են աղտոտվում և հաճախ պատճառ դառնում այնպիսի վտանգավոր հիվանդությունների, ինչպիսիք են խոլերան, որովայնային տիֆը, դիզենտերիան:

Մարդու առողջության վրա մեծ ազդեցություն են գործում նաև ֆիզիկական գործոնները (աղտոտիչներ), որոնցից առավել վտանգավոր է աղմուկը: Բնական ձայները շատ բարձր և տևական չեն. մարդը դրանց նկատմամբ ունի հարմարվողականություն, և դրանք հաճելի ազդեցություն են գործում: Սակայն մարդկությունն այսօր բնական ձայներ (թռչունների երգ, առվակի գլգլոց, ծառերի սոսափյուն և այլն) գրեթե չի լսում: Դրանց փոխարինել են քաղաքային աղմուկը, արդյունաբերության և տրանսպորտի ձայները, որոնք բացասաբար են անդրադառնում մարդու առողջության վրա: Աղմուկի թույլատրելի սահմանը կազմում է 80 դԲ, իսկ ավելի բարձրի դեպքում մարդու մոտ տեղի են ունենում հիվանդաբեր երևույթներ, հատկապես սրտի, նյարդային համակարգի, լյարդի և գլխուղեղի լուրջ խանգարումներ: Բացարձակ լռությունը նույնպես ճնշում է մարդուն, ներշնչում վախ: Աղմուկը կարող է առաջացնել ակումուլյատիվ էֆեկտ, այսինքն՝ աղմուկային գրգռումները, կուտակվելով օրգանիզմում, ավելի ուժեղ են ճնշում նյարդային համակարգը՝ առաջացնելով ֆունկցիոնալ խանգարումներ: Ինֆրաձայները (մինչև 16 Հց հաճախականության կամ 16 տատանում 1 վայրկյանում) հատուկ ազդեցություն են գործում մարդու հոգեկան վիճակի վրա, հատկապես եթե երկարատև են ազդում: Ձայնը (16-20000 Հց/վñÏ), ուլտրաձայնը (20000-109 Հց/վñÏ) և գերձայնը (>109 Հց/վñÏ) մարդու օրգանիզմի վրա ունեն խիստ վտանգավոր ազդեցություններ: Դրանցից առաջացող խանգարումները գրեթե անհնար է վերացնել: Աղմուկի տևական ազդեցությամբ առաջանում է աղմուկային հիվանդություն, որի դեպքում վնասվում են լսողությունն ու նյարդային համակարգը:

7.3. Քաղաքային միջավայրը (ուրբանիզացիա) և մարդու առողջությունը Ժամանակակից քաղաքային միջավայրը կտրուկ տարբերվում է բնական էկոհամակարգերից: Դրանց առանձնահատկություններն են բնակչության բարձր խտությունը, քիմիական, բակտերիալ, աղմուկային, էլեկտրամագնիսական, տեղեկատվական ուժեղ աղտոտումը, վթարների մեծ վտանգը և ռիսկը տարերային աղետների ժամանակ, որոնց հետևանքով առաջ են եկել նոր հիվանդություններ, գենետիկա339

կան խանգարումներ, ծննդաբերության անկում և այլն: ՈՒրբանիզացիան (քաղաքակենտրոնացում) սկսվել է 3500 տարի առաջ, Տիգրիս, Եփրատ և Նեղոս գետերի հարթավայրերում, որտեղ բնակչությունը սկսել է կուտակվել առևտրի ու թշնամական հարձակումներից միասնական պաշտպանության համար: Արդյունաբերական հեղափոխության սկզբից (19-րդ դարի կեսերից) ուրբանիզացիան ձեռք է բերել պայթունավտանգ բնույթ, և ներկայումս աշխարհի բնակչության ավելի քան 40 %-ը կենտրոնացված է քաղաքներում, որտեղ ստեղծված է բնակության նոր միջավայր: 1998 թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և ԱՀԿ-ի հովանավորությամբ Մադրիդում տեղի է ունեցել Առաջին միջազգային կոնգրեսը՝ նվիրված առողջապահության և քաղաքային միջավայրի հիմնախնդիրներին: Կոնգրեսում քննարկվել են քաղաքների տնտեսական և էկոլոգիական քաղաքականության կապն ու բնակչության առողջությունը, հատուկ ուշադրություն է դարձվել ֆոտոքիմիական օքսիդիչներին՝ հատկապես օզոնին, ինչպես նաև ցնդող օրգանական միացությունների՝ բենզինի, բութանի, իզոպենտանի, ացիտիլենի և էթանի ազդեցություններին մարդկանց վրա: Աշխարհի համար լուրջ էկոլոգիական խնդիր են դարձել կենցաղային թափոնները, որոնք չեն տեսակավորվում, և որոնց քանակը գնալով ավելանում է, իսկ կոյուղաջրերն առանց մաքրվելու անցնում են գետերն ու ծովերը՝ պոտենցիալ և ուղղակի վտանգ ստեղծելով ազգաբնակչության առողջության համար: Խոշոր քաղաքների մթնոլորտում պարունակվում են 10 անգամ ավելի շատ աերոզոլներ և 20 անգամ ավելի շատ գազեր, քան գյուղական վայրերի մթնոլորտում: Քաղաքներում մթնոլորտի աղտոտման պատճառով մեծ տարածում ունեն շնչառական ուղիների հիվանդությունները՝ հատկապես բրոնխիալ ասթման: Քաղաքային բնակչությանը մատակարարվող ջրերը շատ երկրներում խմելու համար պիտանի չեն, քանի որ դրանք պարունակում են բակտերիաներ, վիրուսներ և քիմիական մի շարք միացություններ, որոնց քանակները գերազանցում են թույլատրելի նորմաները. դա կարող է պատճառ դառնալ խոլերայի, որովայնային տիֆի և հեպատիտ A-ի տարածման համար: Քաղաքային միջավայրը էքստրեմալ վիճակ է ստեղծել ոչ միայն մարդու համար, այլ նաև հողի, բույսերի, կեն340

դանիների համար: Այստեղ գնալով ավելանում են սինանտրոպ կենսակերպ ունեցող կենդանիները (առնետներ, մկներ, միջատներ, թռչուններ և այլն), որոնք կարող են տարբեր հիվանդություններ փոխանցել: Խոշոր քաղաքներում խիստ դժվարացել է սանիտարահիգիենիկ վիճակի վերահսկումը և ընդհանրապես բազմաբնույթ ոլորտների կառավարումը:

7.4. Գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմներից սպասվող էկոլոգիական և սոցիալական վտանգները 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարի սկզբին համաշխարհային գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալն ավելի արագ է աճում, քան բնակչությունը: Սակայն այդ աճն ուղեկցվում է, ինչպես հայտնի է, տարածքների էկոլոգիական վիճակի վատթարացմամբ, անտառապատ տարածքների կրճատմամբ (ցանքատարածություններն ընդարձակելու համար), հողերի աղակալմամբ և էրոզիայի ակտիվացմամբ, պարարտանյութերով ու պեստիցիդներով միջավայրի աղտոտմամբ և այլն: Այսինքն՝ էկոհամակարգերից առավելագույն արդյունք ստանալու հեռանկարն անմիջականորեն կապված է կենսոլորտին առավել մեծ էկոլոգիական վնաս հասցնելու հեռանկարի հետ, որը չի կարող համատեղելի լինել կայուն զարգացման ռազմավարության հետ: Մինչդեռ գյուղատնտեսության հետագա զարգացման ռազմավարական ուղղությունը պետք է հնարավորություն տա բարձրացնել բույսերի բերքատվությունը և անհրաժեշտ մթերքով ապահովել աճող բնակչության պահանջները՝ առանց ցանքատարածքների ավելացման: Դա պետք է կատարվի արդյունավետ ոռոգման համակարգերի, նոր սորտերի, ակտիվ ցանքաշրջանառությունների, մոլախոտերի, վնասատուների և հիվանդությունների դեմ պայքարի ինտեգրացված համակարգի, օրգանահանքային պարարտանյութերի հավասարակշռված նորմաների ներդրման ճանապարհով: Ներկայումս նոր՝ առավել բարձր արդյունավետություն ունեցող սելեկցիոն սորտերի ստացման բնագավառում մեծ հույսեր են կապում գենային ինժեներիայի հետ, որն ունի 30 տարվա պատմություն:

Գենային ինժեներիան նոր տեխնոլոգիա է, որը հնարավորություն է տալիս գենը կամ գեները մեկ օրգանիզմից վերցնել և տեղափոխել ու ներդնել այլ օրգանիզմի (բույսեր, մանրէներ, կենդանիներ, սնկեր, մարդ և այլն) մեջ: Նշված օրգանիզմների միջև իրականացվող տրանսգենային վերափոխումների (մոդիֆիկացիաներ) մեթոդը հայտնի է տարբեր անուններով: Այն հիշատակվում է որպես ժամանակակից կենսատեխնոլոգիա, գենետիկական կենսատեխնոլոգիա, գենետիկական մոդիֆիկացիա, տրանսգենային տեխնոլոգիա և այլն, սակայն դրանց բովանդակությունը մեկն է՝ մեկ օրգանիզմից կոնկրետ գենի անջատում և տեղադրում մեկ ուրիշ, հաճախ միանգամայն ոչ բարեկամ օրգանիզմի ԴՆԹ-ի մոլեկուլի մեջ: Այս գործընթացի արդյունքում ստացված օրգանիզմը ձեռք է բերում նոր հատկանիշներ: Այս մեթոդով կարող են ստացվել ձկան գեն պարունակող բույսեր, մարդու գեն պարունակող խոզ կամ այծ և այլն: Գեների տեղափոխումն իրականացվում է մանրէների կամ բացիլների միջոցով: Գենետիկորեն մոդիֆիկացված բույսերի ստեղծման մեջ առանձնացվում է երեք §ալիք¦: Առաջին ալիքը ներառում է վիրուսների, մակաբույծների կամ հերբիցիդների նկատմամբ նոր կայուն հատկանիշներով բույսերի ստեղծման փուլերը: Այդ փուլերում 20-րդ դարի 80-90-ական թվականներին ստացվել են հիմնական գյուղատնտեսական մշակաբույսերի՝ գենետիկորեն վերափոխված սորտեր՝ հերբիցիդների և վնասատուների նկատմամբ կայուն հատկանիշներով (§Առաջին ալիքի¦ բույսերի մեջ կայունությունը ապահովվել է ընդամենը մեկ գենի ներդրմամբ), որն առաջ է բերել մեկ լրացուցիչ սպիտակուցի սինթեզ: §Առաջին ալիքի¦ բույսերի ստեղծման գործում նկատվող արագ հաջողությունը բացատրվում է նրանով, որ §օգտակար¦ գեները վերցվել են կամ բույսերի վիրուսներից (վիրուսի սպիտակուցային թաղանթի գենը, որն ապահովում է կայունություն տվյալ վիրուսի նկատմամբ), կամ հողային բակտերիաներից (միջատների և հերբիցիդների նկատմամբ կայունություն), այլ կերպ ասած՝ լավ ուսումնասիրված կենսաբանական օբյեկտներից: 21-րդ դարի սկզբին գենային ինժեներիան սկսեց հետազոտություններ իրականացնել գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմ342

ների ստացման §երկրորդ ալիքի¦՝ մասնավորապես նոր սպառողական հատկանիշներով բույսերի ստացման ուղղությամբ: Առաջին հերթին դրանք յուղատու բույսերն են, որոնք ունեն յուղի բարձր պարունակություն և յուղերի վերափոխված կազմ, ավելի շատ վիտամիններ պարունակող մրգերն ու բանջարեղենը, սպիտակուցներով հարուստ հացահատիկային մշակաբուսերը և այլն: Վերջին նվաճումների օրինակ է Տյուրինի (Շվեյցարիա) Տեխնոլոգիական ինստիտուտի գիտնականների կողմից ստեղծված §ոսկյա բրինձը¦: Նրանց հաջողվել է բրնձի գենոմի մեջ մտցնել գեներ, որոնք պատասխանատու են բետա-կարոտինի (պրովիտամին A) սինթեզի համար, և գեներ, որոնք նպաստում են հատիկների մեջ երկաթի պարունակության աճին: Այս խնդրի լուծմամբ հույս առաջացավ, որ հնարավոր կլինի հաղթահարել հիմնականում կամ միայն բրնձով սնվող միլիոնավոր մարդկանց երկաթի և վիտամին A-ի պակասը, որն առաջացնում է անեմիա հիվանդությունը: Այս ճանապարհով ստացվել է նաև կալցիումի մեծ պարունակությամբ սոյա, որը բուժում է մեծահասակ մարդկանց օստեոպորոզը (կալցիումի փոխանակության խախտում): Այսօր արդեն աշխարհի առաջատար լաբորատորիաներում ստեղծվում են §երրորդ ալիքի¦ բույսեր, որոնք մոտակա 10 տարիներին կհայտնվեն շուկայում: ՈՒսումնասիրությունները կատարվում են մի քանի հիմնական ուղղություններով՝ բույսեր-պատվաստանյութեր (վակցինաներ), բույսեր-դեղերի ֆաբրիկա, բույսեր-կենսառեակտորներ, բույսեր-արդյունաբերական ապրանքների արտադրության համար (պլաստիկ նյութեր, ներկեր, տեխնիկական յուղեր և այլն): Գենային ինժեներիայի ներկայիս հաջողությունները հաստատում են, որ 21-րդ դարում սով չի լինի: Սակայն դրա հետ մեկտեղ մարդկության առջև ծառացել է մի նոր վտանգ՝ այսպես կոչված §գենետիկական աղտոտման¦ վտանգը, որը կապված է գենային ինժեներիայի հետ: Մինչդեռ արհեստական ճանապարհով ստեղծված օրգանիզմների հատկությունները կարող են անկայուն լինել, իսկ դրանց ներգործությունը շրջակա միջավայրի և բիոտի վրա՝ անկանխատեսելի: Գենետիկները մատնանշում են, որ կարելի է առանձնացնել ԳՄՕ-ի կիրառման և տարածման վտանգների մի քանի պատճառներ:

Առաջինն այն է, որ ԳՄՕ-ները, լինելով արտաքին ներգործությունների նկատմամբ կայուն օրգանիզմներ, դուրս կմղեն էվոլյուցիայի ընթացքում հաստատված մյուս օրգանիզմներին՝ զգալիորեն կրճատելով կենսաբազմազանությունը: Երկրորդ պատճառը կապված է սնման շղթայի խախտման, իսկ որոշ դեպքերում՝ նաև քայքայման հետ: Միջատների նկատմամբ կայուն գենետիկորեն մոդիֆիկացված բույսերի ստեղծումը կարող է նախ դառնալ շատ միջատների, հետո միջատներով սնվող թռչունների և այլ կենդանիների, այնուհետև՝ մանր կենդանիներով սնվող կաթնասունների անհետացման պատճառ: Բայց առավել վտանգավոր է երրորդ պատճառը՝ օտար գեների հորիզոնական փոխանցումը և ներդրումը այլ օրգանիզմների գենոմի մեջ: Նորվեգիայի Կառավարության գիտական խորհրդատու, պրոֆեսոր Տերև Տրավիկը, ով 20 տարի զբաղվել է գենային ինժեներիայով, գտնում է, որ շրջակա միջավայր բաց թողնված արհեստական գենային նյութը կարող է ներդրվել բոլոր տեսակների բջիջների՝ ներառյալ նաև մարդու քրոմոսոմների մեջ: Գեների հորիզոնական տեղափոխում կոչված այդ պրոցեսն արդեն առաջ է բերել նոր վիրուսներ և բակտերիաներ, որոնք հանգեցնում են սարսափելի մուտացիաների առաջացման, իսկ վերջիններս ունակ են հարուցել սուր թունավորումներ, ինքնաիմունային ռեակցիաներ, օնկոլոգիական հիվանդություններ: Չնայած այդ սարսափեցնող նախազգուշացումներին՝ ԳՄՕ-ները անզուսպ կերպով տարածվում են ամբողջ մոլորակով, և ոչ ոք չի մտածում, թե դա ինչով կվերջանա: Բայց չէ± որ այդ օրգանիզմները, ըստ էության, կենսոլորտի նոր սարսափելի աղտոտիչներ են, որոնցից, ըստ երևույթին, մաքրման բնական մեխանիզմներ չկան: Մարդն ինքը, ստեղծելով այդ աղտոտիչը, նույնիսկ չի մտածել դրանք չեզոքացնելու կամ գոնե դրանցից փրկվելու մասին: Տարեցտարի ավելանում են գենետիկորեն մոդիֆիկացված կամ տրանսգենային բույսերով զբաղեցված հողատարածքները, որոնք ներկայումս աշխարհում հասնում են 200 մլն հեկտարի, ընդ որում՝ առաջին տեղը գրավում է ԱՄՆ-ն (մոտ 70 մլն հա), այնուհետև Արգենտինան, Կանադան, Բրազիլիան, Չինաստանը: Այդ օրգանիզմները մեծ արագությամբ տարածվում են ծաղկի փոշեհատիկի և սերմերի միջոցով, արդյունքում այդպիսի մշակաբույսեր են դարձել նաև ցորենը, բրինձը, սոյան, եգիպտացորենը, բամբա344

կը, կարտոֆիլը, ճակնդեղը, պոմիդորը, ծխախոտը և այլն: Ստեղծվել են նաև արագ աճող ԳՄ ծառաբույսեր, որոնք արագորեն սպառում են հողի բերրիությունը, քայքայում դրա կառուցվածքը: Վնասատուների նկատմամբ կայուն ծառերի ներդրումն անտառտնկարկներում հանգեցնում է դրանց քայքայմանը և շատ բուսատեսակների ու կենդանիների անհետացմանը: Ինչպես երևում է, ԳՄՕ-ները գոյության պայքարում հաղթում են բնական տեսակներին և հաջողությամբ տարածվում են Երկրի վրա: Եվ հարց է առաջանում, արդյո±ք մարդն իր կողմից ստեղծված §որակյալ¦ էակներով փոխում է §բնական ոչ որակյալ¦ էակները: Այդ հարցի լուսաբանման համար անհրաժեշտ է պարզել, թե մարդը որքանով է վերահսկում իր իսկ ստեղծած օրգանիզմների տարածումը, և որքանով են դրանք վտանգավոր մարդու համար: ԳՄՕ-ների կողմնակիցները հաստատում են, որ գենետիկորեն մոդիֆիկացված ներդիրները ամբողջապես քայքայվում են մարդու ստամոքսաաղիքային համակարգում: Սակայն ռուս գիտնականների կարծիքով՝ օրգանիզմների՝ մեկը մյուսով սնվելը կարող է գեների հորիզոնական փոխանցման հիմք հանդիսանալ, քանի որ ապացուցված է, որ ԴՆԹ-ն աղիքներում մինչև վերջ չի մարսվում, այլ դրա առանձին հատվածներ աղիքներից ուղղակի ճանապարհով կարող են անցնել բջջի ու կորիզի մեջ և ինտեգրվել քրոմոսոմի մեջ: Այս թեզը հաստատվում է այն փաստով, որ ԳՄՕ-ի կերով սնվող կենդանիների մոտ ոչ միայն թունավորումներ են առաջանում, այլև նվազում է վերարտադրությունը և օրգաններում առաջանում են ախտաբանական փոփոխություններ: Շոտլանդիայում կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ԳՄ բույսերը վտանգավոր են միջատների համար: Երբ զատիկներին կերակրել են ԳՄ կարտոֆիլի վրա տարածված լվիճներով, դրանց կյանքի տևողությունը կրճատվել է երկու անգամ, զգալիորեն նվազել է ձվադրությունը: Նույն երևույթները նկատվել են նաև տարբեր թիթեռների մոտ, որոնք նստում են ԳՄ բույսերի ծաղիկների վրա: ԳՄՕ-ները բացասական ազդեցություն են գործում նաև կաթնասունների վրա: Ա. Պուշտայայի հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ ձնծաղիկի գեն ներդրված կարտոֆիլով 10 օր կերակրելու դեպքում առնետների մոտ առաջացել է իմունային համակարգի

ճնշվածություն և ներքին օրգանների խանգարվածություն: Նմանատիպ փորձեր են կատարվել նաև Ռուսաստանում՝ կոլորադյան բզեզի նկատմամբ կայունություն ունեցող ԳՄ կարտոֆիլի երկու սորտերի վրա: Գենային մոդիֆիկացված ներդիրները հայտնաբերվել են կովերի կաթի և մկների արյան մեջ, որոնք կերակրվել են ԳՄ բույսերով: ԳՄ կերով հղի մկների կերակրման դեպքում օտարածին գեներ են հայտնաբերվել նորածին մկների գրեթե բոլոր օրգաններում (լյարդ, ուղեղ, փայծաղ, աղիքներ, երիկամներ, ձվարաններ և այլն) և արյան սպիտակ գնդիկներում: ԳՄ ներդիրներ են հայտնաբերվել մարդու թքի և աղիքային միկրոֆլորայի մեջ: Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի բարձրագույն նյարդային գործունեության և նեյրոֆիզիոլոգիայի ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, գենետիկ, կենսաբանական գիտությունների դոկտոր Իրինա Երմակովան գենային-մոդիֆիկացված սոյայի վրա կատարել է փորձարարական հետազոտություններ, մասնավորապես սպիտակ առնետների և դրանց սերունդների վրա: Ընդ որում՝ ³éÝ»ïÝ»ñÇ ÙÇ ËÙµÇ Ñ³Ù³ñ օգտագործվել է 40.3.2 ԳՄ սոյայի գիծը, որը լայնորեն կիրառվում է մսամթերքի և կաթնամթերքի արդյունաբերության մեջ: Համեմատության համար Ùյուս խմբի առնետները կերակրվել են ավանդական սոյայի հավելումով կերով, ընդ որում՝ սոյան երկու դեպքում էլ օգտագործվել է ալյուրի ձևով: Որպես ստուգիչ դիտարկվել են էգ առնետները, որոնց կերին ոչինչ չի ավելացվել: Ստացված տվյալները ցույց են տվել, որ ԳՄ սոյա խառնած կերի դեպքում 56 %-ով բարձրացել է ծնված առնետների մահացությունը և 36 %-ով ցածր է եղել կենդանի մնացածների կշիռը մյուս տարբերակների համեմատ: Այսպիսով՝ հաստատվեց, որ ԳՄ սոյան տանում է դեպի նորածին առնետների բարձր մահացության և հիվանդացության: Գիտնականի եզրակացությամբ, առնետն իհարկե մարդ չէ, սակայն նա էլ կաթնասուն է, և նույնիսկ ավելի կայուն, քան մարդը արտաքին ազդեցությունների ու թույների նկատմամբ (Ердаков Л.Н., Чернышова О.Н., 2013): Բնականաբար, գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմների տարածումը լուրջ վախ ու անհանգստություն է առաջացնում: 2005 թ. սեպտեմբերին Իտալիայում տեղի ունեցած միջազգային կոնֆերանսում քննարկվել է սովորական օրգանիզմների և ԳՄ օրգանիզմների

համագոյակցության խնդիրը: Եզրակացությունը միանշանակ էր. դա անհնարին է, որովհետև մոդիֆիկացված օրգանիզմներն իրենց փոշոտիչներով վերափոխում են նաև սովորական բույսերը, իսկ կենդանիները, տրամախաչվելով մյուս կենդանիների հետ, նույնպես փոխում են դրանք: Ինչ վերաբերում է մարդկանց, ապա նրանց մոտ ավելանում են օնկոլոգիական հիվանդությունները, մահացությունը, նորածինների հիվանդությունները, կանանց անպտղությունը: Գենետիկորեն մոդիֆիկացված կոնստրուկցիաների գլխավոր թերությունը դրանց ժառանգած անկայունությունն է: Ինչպես նշում է գենետիկ դոկտոր Մաէ Վան Հոսը, §մոլեկուլյար գենետիկական ոչ մի հետազոտություն դեռևս չի հաստատել այդպիսի բույսերի գծերի կայունությունը¦: Դա նշանակում է, որ գենետիկական արհեստական կոնստրուկցիաները կարող են քանդվել և կրկին միանալ ոչ ճիշտ ձևով: Այդ թվում հնարավոր է գենետիկական այլ նյութի հետ միացում, իսկ արդյունքում ստանում ենք նոր, անկանխատեսելի համակցություններ: Գալիք սերունդներում §գենային սխալները¦ կարող են կուտակվել, բազմանալ և առաջացնել անսպասելի արդյունքներ, որը բոլորովին նման չէ գեների բնական, կայուն համակցություններին, որոնք համատեղ գոյություն են ունեցել կենդանի բոլոր օրգանիզմներում միլիոնավոր տարիների ընթացքում: Գեներ տեղադրելու գործընթացը բավական դժվար է. բազմաթիվ փորձերից մեկը կարող է հաջող ստացվել: Դա նշանակում է, որ կիրառվող մեթոդները դեռևս թերի ու անկատար են, այդ պատճառով գիտնականներն այսօրվա դրությամբ ո°չ արդյունքները կարող են վերահսկել, ո°չ էլ կանխատեսել, թե ինչ կարող է պատահել: Օրինակ՝ երբ գիտնականները մարդու աճի հորմոնի գենը տեղադրեցին մկան մեջ, ստացան հսկայական մուկ: Սակայն երբ նույն գենը տեղադրեցին խոզի մեջ, ստացան ոչ թե մեծ խոզ, այլ հիվանդ, թզուկ՝ շեղ ու թույլ ախտահարված կենդանի: Նման ճակատագիր ունեցավ գենային փոփոխության ենթարկված սաղմոնը: Գիտնականները դրա ԴՆԹ-ում արմատավորեցին վարունգի աճի գենը: Դրանից հետո սաղմոնը արագ աճում էր, սակայն դրա միսը կանաչեց: Դանիայի գիտնականները եկել են այն եզրակացության, որ տրանսգենային մթերքի օգտագործումն առաջացնում է իմունիտետի անկում: Սակայն շատ մասնագետներ

գտնում են, որ ապագան տրանսգենային բույսերինն է, որովհետև դրանք բավական կայուն են հիվանդությունների, վնասատուների, հողում պարունակվող վնասակար աղերի և ցածր ջերմաստիճանների նկատմամբ: Այս ուղղությամբ արդեն ստացվել են գործնական արդյունքներ: Պոմիդորը ջերմասեր բույս է և չի դիմանում ցածր ջերմաստիճաններին, առավել ևս՝ սառնամանիքին: Եվ ահա գենետիկները գտնում են ելքը՝ արկտիկական տափակաձկան (որն ապրում է սառցակալած ջրերում) ԴՆԹ-ի մոլեկուլից §կտրում են¦ ցրտադիմացկունության գենը և տեղափոխում պոմիդորի ԴՆԹ-ի մեջ: Արդյունքում երկարեց պոմիդորի պտղաբերության ժամանակահատվածը (վեգետացիան), իսկ պտուղը սառնամանիքի նկատմամբ դարձավ դիմացկուն: Նույն ձևով ստացվել են մրգեր և տարբեր բանջարեղեններ, որոնք երկար ժամանակ չեն կորցնում իրենց թարմությունն ու դիմանում են հերբիցիդների, սնկերի ու բացիլների ազդեցություններին: Այսպիսի մրգերից ու բանջարեղենից շատ գոհ են արտադրող ֆերմերները, փոխադրողները և վաճառողները, որովհետև կորուստը քիչ է, եկամուտը՝ շատ: Սակայն այլ հարց է նման բանջարեղենի ու մրգի օգտակարությունը մարդու առողջության համար: Օրինակ՝ թեպետ երկար պահված այդպիսի պոմիդորը շատ կարմիր ու առողջ տեսք ունի, սակայն դրանում շատ քիչ օգտակար նյութեր են մնացել և գրեթե չունեն այդ բանջարեղենին բնորոշ հոտահամային հատկանիշները: Մարդկությունը մեծ դժվարությամբ ձերբազատվեց արհեստականորեն սինթեզված քլորօրգանական պեստիցիդներից (ԴԴՏ, ՀՑՀ և այլն), որոնք անշունչ նյութեր են և հեշտ էր դրանք օգտագործումից հանելը, իսկ գենետիկապես վերափոխված օրգանիզմները կենդանի էակներ են, որոնք բազմանում են և տարածվում, ուստի ուղղակի անհնար է դառնում դրանք գործունեությունից հանելը: Քանի որ գենետիկորեն մոդիֆիկացված մշակաբույսերով զբաղեցված տարածքները ավելի ու ավելի են աճում, և այդպիսի մթերքը անվերահսկելիորեն հայտնվում է սպառողների սեղանին, ապա անհրաժեշտություն է առաջանում մշակել և գործադրել ազգային և միջազգային մակարդակներով կենսաանվտանգության խիստ համակարգ: Այս նպատակով մշակվել է Կենսաանվտանգության կարթագենյան

արձանագրությունը, որը միջազգային փաստաթուղթ է և նպատակ ունի միջազգային մակարդակով կարգավորել գենետիկապես մոդիֆիկացված օրգանիզմների տարածումը: Բացի դրանից՝ անհրաժեշտ է, որ յուրաքանչյուր երկրում գործի կենսաանվտանգության ազգային համակարգ, ինչը ենթադրում է գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմներից ազատ գոտիների ստեղծում: Ազատ գոտիների շարժումը մեծ տարածում է գտել Եվրոմիության երկրներում, ինչպես նաև Ռուսաստանում և նախկին ԽՍՀՄ երկրներում: Կենսաանվտանգության կարթագենյան արձանագրությունը ուժի մեջ է մտել 2003 թ. սեպտեմբերի 11-ից և իրավական առաջին պարտադիր փաստաթուղթն է, որը կարգավորում է գենետիկորեն մոդիֆիկացված կենդանի օրգանիզմների անդրսահմանային տեղաշարժը և վերաբերում է միայն այդ օրգանիզմներին: ԱՊՀ երկրներից Կարթագենյան արձանագրությանը միացել են Ադրբեջանը, Բելառուսը, Մոլդովան, Հայաստանը, Տաջիկստանը, Ղրղզստանը և ՈՒկրաինան: Արձանագրությունը Հայաստանում վավերացվել է 2004 թ. հուլիսի 20-ին: Արևմտյան Եվրոպայի բնակչության մեծ մասը վճռականորեն մերժում է գենետիկորեն մոդիֆիկացված սննդամթերքի օգտագործումը, չնայած որոշ կրոնական գործիչներ նույնպես դեմ չեն այդպիսի սննդամթերքի օգտագործմանը: Օրինակ՝ 1999 թ. այդպիսի սննդամթերքի օգտագործման օգտին են արտահայտվել անգլիական եկեղեցին և Վատիկանի կաթոլիկ եկեղեցու ակադեմիան: Հայաստանի կենսաանվտանգության ազգային համակարգն առայժմ այնքան ուժեղ չէ, որպեսզի կարողանա երկիրը պաշտպանել ապօրինի ճանապարհով ԳՄՕ-ի սերմերի մուտքից, իսկ ինչ վերաբերում է այն հարցին, թե այդպիսի սերմերից աճեցված մշակաբույսեր կան արդյոք մեզ մոտ, թե ոչ, այսօր կարելի է միայն ենթադրություններ անել: Անհրաժեշտ է նշել նաև, որ ԳՄՕ-ի ռիսկերի գնահատման շուրջ տեղեկացվածության մակարդակը Հայաստանում բավական ցածր է:

ԳԼՈՒԽ 8. ՇՐՋԱԿԱ ԲՆԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

8.1. Մոնիտորինգի հիմնական խնդիրները, նպատակներն ու սխեման Մոնիտորինգը շրջակա բնական միջավայրի վրա անթրոպոգեն ներգործությունների մասին տեղեկություններ ստանալու կարևորագույն միջոց է: Կենսոլորտի վրա մարդու տնտեսական գործունեության թողած հետևանքները վաղուց արդեն օբյեկտիվ իրականություն են: Այդուհանդերձ, ներկա քաղաքակրթության զարգացման պայմաններում անթրոպոգեն ազդեցությունների բացասական հետևանքները չեն կարող ճանաչվել որպես անխուսափելի իրողություններ: Մարդկային հասարակության կողմից կուտակված դառը փորձը, մարդու ճանաչողության սահմանների ընդարձակումը, շրջահայացությունը և ինտելեկտուալ մակարդակը պետք է որ շրջադարձային փոփոխություններ մտցնեին նրա վարքագծի և շրջակա միջավայրի նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի մեջ: Շրջակա բնական միջավայրի վիճակի վատացումը, որպես կանոն, կապված է բնական ռեսուրսների անարդյունավետ և գիշատչային օգտագործման, տեխնիկական և էկոլոգիական քաղաքականության մեջ թույլ տրված սխալների և անթափոն արտադրության բացակայության հետ: Մոլորակի մակերևույթի վրա մարդու գործունեության հետևանքով տեղաշարժվող և փոխարկվող նյութերի ընդհանուր զանգվածն արդեն հասնում է տարեկան 4 տրիլիոն տոննայի: Վերջին տասնամյակներին կտրուկ մեծացել է հանքային և օրգանական հումքային ռեսուրսների օգտագործումը. 1913 թ. երկրագնդի յուրաքանչյուր բնակչին բաժին էր ընկնում 5 տ հանքային հումք, 1940 թ.` 7,4 տ, 1960 թ.` 14,3 տ, իսկ 2000 թ. այդ թիվը հասավ 40-50 տ (Садовникова Л.К. и др., 2006): Համապատասխանաբար, ավելանում են նաև արտադրական, գյուղատնտեսական և կենցաղային թափոնները (աղ. 8.1): Ներկայումս համաշխարհային տնտեսության կողմից մեկ տարվա ընթացքում օգտագործվող մոտ 250 մլրդ տոննա հանքանյութերի և 10-15 մլրդ տոննա կենսազանգվածի միայն 7,5 % է վերափոխվում անհրաժեշտ նյութական արտադրանքի, իսկ մարդկության կող350

մից օգտագործվում է դրա ընդամենը 80 %-ը: Այսինքն` հումքի 94 %-ը վերադառնում է շրջակա միջավայր որպես թափոն: Ստեղծված իրադրության մեջ կենսոլորտը պահպանելու համար արտակարգ կարևորություն է ձեռք բերել շրջակա միջավայրի և դրա բաղադրիչների վիճակի ու կրած փոփոխությունների վերահսկումը: Շրջակա բնական միջավայրի ու դրա բաղադրիչների վիճակի, ժամանակի ընթացքում և տարածության մեջ դրանց փոփոխությունների մասին տեղեկատվությունը մարդն օգտագործել է անհիշելի ժամանակներից: Այդ ուղղությամբ պարբերաբար կատարվել են օդերևութաբանական, հիդրոլոգիական, ֆենոլոգիական և այլ կարգի դիտարկումներ: Սակայն դրանք միասնական հետազոտական նպատակ չեն հետապնդել, կատարվել են անջատ-անջատ` կրելով միակողմանի բնույթ, ի շահ մարդու և ի վնաս բնության: Սկսած 1950-ական թվականներից արդեն ակնհայտ դարձավ հասարակության և բնության փոխազդեցության հիմնախնդիրների սրումը դրան ուղեկցող նեգատիվ փոփոխություններով` բնական ռեսուրսների անխնա օգտագործումով և փչացումով: Աղետալի այս փոփոխությունները ստիպում են մարդուն բնության պահպանության համար համալիր միջոցառումներ մշակել: Դեռևս 1970 թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ընդունեց §Մարդը և կենսոլորտը¦ միջազգային գիտահետազոտական ծրագիրը, որի նպատակն էր աշխարհի տարբեր տարածքներում իրականացնել երկարամյա համալիր դիտարկումներ՝ կենսոլորտի բնական պրոցեսների վրա մարդու ներգործության հետևանքների պարզաբանման վերաբերյալ, ինչպես նաև ուսումնասիրել այդ պրոցեսների հետադարձ ազդեցությունը մարդու վրա: Այդ ծրագրին մասնակցում է 90 երկիր. այն դարձել է դիտարկումների, տեղեկատվության ու գործողությունների ամբողջական համակարգ և ստացել է մոնիտորինգ անվանումը: Մոնիտորինգ հասկացությունը ծագել է լատիներեն monitor բառից, որը նշանակում է հիշեցնող, վերահսկող: Այդ տերմինն առաջին անգամ գործ³Íվել է 1972 թ. ՄԱԿ-ի՝ շրջակա միջավայրի պահպանությանը նվիրված Ստոկհոլմի կոնֆերանսում: Կոնֆերանսի կարևոր որոշումներից մեկը եղավ շրջակա միջավայրի գլոբալ մոնիտորինգի համակարգի իրականացման առաջարկությունը:

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

Ֆեկալային թափոններ

Օրգանական թափոններ

Ածխաջրածիններ

Պինդ թափոններ

Մթնոլորտն աղտոտող գլխավոր գազային նյութեր Պինդ մասնիկների արտանետում մթնոլորտ

Թափոնների ձևերն ու տեսակները

Էներգիայի արտադրություն 17326 43980 – – – – – – 17501 44404

Տարիները

Արդյունաբերություն 12000 – – – – 12665

Գյուղատնտեսություն – – 13000 24000 15383 40849

Կոմունալկենցաղային ոլորտ

Աղյուսակ 8.1. Արդյունաբերության տարբեր ճյուղերում առաջացող թափոնները, մլն տ (Садовникова Л.К. и др., 2006)

19706 50759 15000 13050 24320 39126 104094

Ընդամենը

Ելնելով ներկա պատկերացումներից` կարելի է տալ մոնիտորինգի ընդլայնված հետևյալ սահմանումը: Մոնիտորինգը մարդու շրջակա բնական միջավայրի դիտարկումների և վերահսկման համակարգ է՝ դրա պահպանության միջոցառումների մշակման, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և կենդանի օրգանիզմների համար վտանգավոր իրադրությունների կանխարգելման նպատակով: Մշտական դիտարկումներից բացի՝ մոնիտորինգի խնդիրներն են միջավայրի վիճակի գնահատումը և հիմնականում անթրոպոգեն ազդեցություններով պայմանավորված` փոփոխությունների կանխատեսումը: Կենսոլորտի և ազգաբանակչության առողջության վրա ազդող անթրոպոգեն գործոնները բազմազան են` տարբեր քիմիական նյութերով աղտոտում, արտադրության թափոնների և արտանետումների ֆիզիկական և կենսաբանական ներգործություն, կենսոլորտի տաքացում և այլն: Ընդ որում՝ դիտարկումները կարելի է իրականացնել ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական ցուցանիշներով: Ամենահեռանկարայինը բնական համակարգերի վիճակի ինտեգրացված ցուցանիշներն են: Մոնիտորինգի շրջանակներում նախ պետք է որոշել այն գործոնների առաջնահերթությունը, որոնք շրջակա բնական միջավայրում առաջաóնում են առավել էական փոփոխություններ: Անհրաժեշտ է պարզել նաև դիտարկումների դաշտում հայտնված այս կամ այն օբյեկտի առանձին տարրերը, որոնք ենթարկված են առավել մեծ ներգործության, առանձնացնել այն ծայրահեղ սահմանագծերը, որոնց հատումը առաջացնում է էկոհամակարգի խախտում և քայքայում: Շրջակա բնական միջավայրի միասնական էկոլոգիական մոնիտորինգի խնդիրներն ու նպատակները կարելի է ներկայացնել հետևյալ կերպ (նկ. 8.1):

гë³ñ³ÏáõÃÛ³Ý ¨ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ûåïÇÙ³É Ñ³ñ³μ»ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ é³½Ù³í³ñáõÃÛ³Ý ÙÇçáó³éáõÙÝ»ñÇ Ùß³ÏáõÙ

سñ¹áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý μ³ó³ë³Ï³Ý ѻ勉ÝùÝ»ñÇ í»ñ³μ»ñÛ³É áñáßáõÙÝ»ñÇ ÁݹáõÝáõÙ

ÊݹÇñÝ»ñÁ

Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íÇ׳ÏÇ »Ýó¹ñíáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³Ý˳ï»ëáõÙ

سñ¹áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý ¨ ¹Çï³ñÏíáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ μ³ó³Ñ³ÛïÙ³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙ

Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñáõÙ Ù³ñ¹áõ ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý Ñ»ï ϳåí³Í ³é³ç »ÏáÕ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ å³ï׳éÝ»ñÇ Ñ³Ûïݳμ»ñáõÙ

Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íÇ׳ÏÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ áõÕÕáõÃÛ³Ùμ դÇï³ñÏáõÙ

Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íÇ׳ÏÇ ÙáÝÇïáñÇÝ·

Üå³ï³ÏÝ»ñÁ

Նկ. 8.1. Շրջակա միջավայրի վիճակի մոնիտորինգի խնդիրներն ու նպատակները (Бурдин К.С., 1985, Хван Т.А., 2003):

- շրջակա միջավայրի վիճակի դիտարկումներ և հսկողություն, - շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն գործոնների և աղբյուրների ազդեցության բացահայտում, - շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն ներգործության աստիճանի որոշում, - շրջակա միջավայրի վիճակի գնահատում և կանխատեսում:

Այսպիսով՝ մոնիտորինգի ամբողջական գործընթացի տեխնոլոգիան կարելի է ներկայացնել հետևյալ ալգորիթմով (քայլերի հերթականության սխեմա). Փոփոխություն → անալիզ → նկարագրում → մոդելավորում → օպտիմալացում Գործողությունների նման ալգորիթմը կիրառելի է շրջակա միջավայրի ցանկացած ուղղվածության մոնիտորինգի համար: Մոնիտորինգի տեսության և պրակտիկայի մշակման գործում մեծ ավանդ ունի ակադեմիկոս Յ.Ա. Իզրաելը: Նրա առաջարկած բնական միջավայրի վիճակի վերահսկման տեղեկատվական համակարգի ունիվերսալ սխեման կիրառելի է տարբեր մակարդակների, ուղղությունների և մասշտաբների օպերատիվ ու գիտական հետազոտական աշխատանքների իրականացման համար: Մոնիտորինգի բաղադրիչները ուղիղ և հակադարձ կապերով սերտորեն կապված են միմյանց հետ (նկ. 8.2):

ö³ëï³óÇ íÇ׳ÏÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ

¸Çï³ñÏáõÙÝ»ñ

ìÇ׳ÏÇ Ï³Ý˳ï»ëáõÙ

áõÕÇÕ Ï³å

ØÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ Ï³ñ·³íáñáõÙ

γÝ˳ï»ëíáÕ íÇ׳ÏÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙ

ѻﳹ³ñÓ Ï³å

Նկ. 8.2. Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի համակարգի բլոկ-սխեման (Израэль Ю.А., 1979, Черников В.А., Чекерес А.И., 2000): Մի կողմից երևույթի զարգացման կանխատեսումը հնարավոր է միայն շրջակա միջավայրի վիճակի մասին օբյեկտիվ տվյալների առկայության դեպքում, որոնք կարելի է ստանալ դիտարկումների կազ355

մակերպված համակարգի շրջանակներում (ուղիղ կապ): Մյուս կողմից կանխատեսման ուղղությունը պետք է որոշի դիտարկումների համակարգի կառուցվածքը (հետադարձ կապ): Մոնիտորինգի տեղեկատվական համակարգը շրջակա միջավայրի որակի կարգավորման բաղադրիչ մասն է, քանի որ դիտարկման ընթացքում ստացված տեղեկատվությունը (բնական միջավայրի վիճակի գնահատման և դրա փոփոխության կանխատեսման մասին) օգտագործվում է բնօգտագործման և շրջակա միջավայրի պահպանության վերաբերյալ կառավարման որոշումներ ընդունելու համար: Այսպիսով՝ էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգի մեջ մտնում են կենսոլորտի տարրերի վիճակի դիտարկումները և անթրոպոգեն գործոնների ու աղբյուրների ներգործությունների դիտարկումները: Մոնիտորինգի համակարգի մեջ չի մտնում միջավայրի որակի կառավարման գործունեությունը, սակայն այն էկոլոգիական որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ տեղեկատվության աղբյուր է:

8.2. Մոնիտորինգի կառուցվածքը, տեսակներն ու մեթոդները Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգը նախատեսում է բնության մեջ և տեխնոսֆերայում տեղի ունեցող պրոցեսների մշտական դիտարկումներ՝ դրանց որակական փոփոխությունների, մարդու բնակության միջավայրի վատացման, կենսոլորտի դեգրադացիան կանխատեսելու նպատակով: Ըստ կոնկրետ նպատակների, խնդիրների, դիտարկման օբյեկտների` տարբերում են մոնիտորինգի մի քանի տեսակներ և իրականացման մեթոդներ: Ակադեմիկոս Յու. Իզրաելի (1984 թ.) կարծիքով՝ ըստ ուսումնասիրվող միջավայրի բնույթի կարելի է առանձնացնել մոնիտորինգի աբիոտիկ (երկրաֆիզիկական) և բիոտիկ (կենսաբանական) սեկտորներ: Երկրաֆիզիկական մոնիտորինգն ուղղված է պարզելու աբիոտիկ մակրո- և միկրոմասշտաբային բաղադրամասերի (կլիմա, մթնոլորտ, միջավայրի ջրաբանական և հողաերկրաբանական վիճակ) ռեակցիան անթրոպոգեն ներգործությունների նկատմամբ:

Կենսաբանական մոնիտորինգի հիմնական խնդիրն է պարզել կենսոլորտի բաղադրամասերի բիոտիկ վիճակը, դրա ռեակցիան անթրոպոգեն ներգործությունների նկատմամբ, որոշել բիոտիկ բաղադրամասի ֆունկցիան և դրա շեղումը նորմալ բնական վիճակից՝ մոլեկուլային, բջջային, օրգանիզմի, պոպուլյացիայի, ինչպես նաև համակեցության մակարդակներով: Մոնիտորինգի այս սեկտորում նպատակային են մարդու առողջության վերաբերյալ, ինչպես նաև կարևոր տեսակների և ինդիկատոր պոպուլյացիաների, ընդհանուր բիոտի վիճակի դիտարկումները: Կենսաբանական մոնիտորինգի մեջ հատուկ տեղ է գրավում գենետիկական մոնիտորինգը, որի նպատակը տեսակի գենետիկական կոդում տեխնածին ներգործությունների պատճառով տեղի ունեցող փոփոխությունների բացահայտումն է: Այստեղ առանձնահատուկ կարևորություն ունի մարդու գենոֆոնդի մոնիտորինգը: Գիտության մեջ գոյություն ունեցող ընդհանուր մոնիտորինգ հասկացությունը ակադեմիկոս Ի.Պ. Գերասիմովը (1975 թ.) բաժանում է մի քանի բլոկների՝ կենսաէկոլոգիական, երկրաէկոլոգիական և կենսոլորտային: Այս բլոկներից յուրաքանչյուրի մեջ կարող են մտնել մոնիտորինգի որոշակի տեսակներ՝ կախված կոնկրետ օբյեկտների դիտարկումներից: Իր հերթին մոնիտորինգի առանձին տեսակի կառուցվածքը բաղկացած կարող է լինել այլ ենթահամակարգերից: Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի տեսակների կառուցվածքն արտահայտող սխեմաներից մեկը ներկայացված է նկար 8.3-ում: Այս կառուցվածքը շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի հնարավոր բոլոր տեսակների լրիվ դասակարգումը չէ: Մոնիտորինգի առանձին տեսակների միջև միշտ չէ, որ կարելի է ցայտուն արտահայտված սահմանազատում կատարել, որովհետև տարբեր նպատակներով իրականացվող հետազոտությունների մեջ կարող են ներգրավվել մոնիտորինգի նույն տեսակները: Ներկայումս ամենամեծ հրատապությունն է ստացել անթրոպոգեն փոփոխությունների մոնիտորինգը, քանի որ միջավայրի վրա ունեցած տեխնածին և տնտեսական ներգործություններն են հենց վտանգ ներկայացնում էկոհամակարգերի, լանդշաֆտների և ընդհանուր կենսոլորտի համար:

Բացառիկ կարևոր նշանակություն ունեն կենսոլորտային մոնիտորինգի արդյունքները, որոնք նպատակաուղղված են ուժեղացող անթրոպոգեն ազդեցության հետևանքով շրջակա բնական միջավայրում գլոբալ ֆոնային փոփոխությունների բացահայտմանը: Ըստ աղտոտման, բուսածածկույթի դեգրադացման և հողերի անապատացման մասշտաբների՝ տարբերում են գլոբալ (համամոլորակային), ռեգիոնալ (տարածաշրջանային), լոկալ (տեղային) մոնիտորինգներ: Գլոբալ մոնիտորինգը հետևում է կենսոլորտում տեղի ունեցող համամոլորակային երևույթներին և գործընթացներին, ինչպես նաև իրականացնում հնարավոր փոփոխությունների կանխատեսում: Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íÇ׳ÏÇ ÙáÝÇïáñÇÝ·

Þñç³Ï³ μÝ³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ ÙáÝÇïáñÇÝ·

ºñÏñ³ýǽÇÏ³Ï³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ·

ì»ñ³÷áËí³Í ¨ ³ñÑ»ëï³Ï³Ý ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ ÙáÝÇïáñÇÝ·

ºñÏñ³ùÇÙÇ- üǽ³ß˳ñ³Ï³Ý ѳ·ñ³Ï³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ· ÙáÝÇïáñÇÝ·

²ÝÃñáåáëý»ñ³ÛÇ ÙáÝÇïáñÇÝ·

²ÝÃñáåá·»Ý ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ÙáÝÇïáñÇÝ·

²½·³·ñ³Ï³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ·

êáódzÉÑÇ·Ç»ÝÇÏ ÙáÝÇïáñÇÝ·

λÝë³μ³Ý³Ï³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ·

´ÇáïÇ ³ÕïáïÙ³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ·

λÝëáÉáñïÇ ³ñ¹Ûáõݳí»ïáõÃÛ³Ý ÙáÝÇïáñÇÝ·

²ÝÑ»ï³óáÕ ¨ ³ÝÑ»ï³óÙ³Ý »½ñÇÝ Ñ³ÛïÝí³Í ï»ë³ÏÝ»ñÇ ÙáÝÇïáñÇÝ·

γñ¨áñ³·áõÛÝ åáåáõÉÛ³ódzݻñÇ, ï»ë³ÏÝ»ñÇ, ѳٳϻóáõÃÛáõÝÝ»ñÇ ¨ ¿Ïáѳٳϳñ·»ñÇ ÙáÝÇïáñÇÝ·

Նկ. 8.3. Մոնիտորինգի տեսակների կառուցվածքը (Бурдин К.С. 1985, Хван Т.А., 2003):

Ռեգիոնալ մոնիտորինգն ընդգրկում է առանձին տարածաշրջաններ, որոնց սահմաններում դիտվում են այնպիսի գործընթացներ, որոնք իրենց բնական ընթացքով կամ անթրոպոգեն ազդեցությամբ տարբերվում են բնական կենսաբանական գործընթացներից: Ըստ մարդկային գործոնների և տեխնածին ազդեցությունների աստիճանի՝ բոլոր տարածաշրջաններում իրականացվում են մոնիտորինգի երկու սահմանային նշանակության հետազոտություններ՝ իմպակտ (անգլ. impact – հարված, սեղմում, հրում, վարակված շրջան) և բազային (ֆոնային): Իմպակտ մոնիտորինգն ապահովում է դիտարկումներ հատուկ վտանգավոր գոտիներում և տեղանքում, որոնք անմիջապես հարում են աղտոտիչ նյութերի աղբյուրներին: Այդ մոնիտորինգն ընդգրկում է լեռնարդյունաբերական, լեռնաքիմիական, քիմիական, մեքենաշինական, նավթարդյունաբերական, ջերմային և ատոմային էներգետիկայի, ինտենսիվ գյուղատնտեսության և մարդու ուժեղ այլ ազդեցությունների ենթարկված տարածքների բոլոր բաղադրիչները, իսկ դրանց գնահատման ցուցանիշները (ծանր մետաղներ, ռադիոնուկլիդներ, ազոտի և ծծմբի օքսիդներ, դիօքսիններ, բենզապիրիններ, նիտրատներ, նիտրիտներ, այլ թունավոր ու մթնոլորտն աղտոտող նյութեր) համեմատվում են բազային մոնիտորինգի տվյալների հետ: Բազային մոնիտորինգը հետևում է բնական համակարգերի վիճակին, որոնց վրա տարածաշրջանային անթրոպոգեն ազդեցությունները գործնականում չեն անդրադառնում: Այդ նպատակով օգտագործվում են արդյունաբերական շրջաններից հեռու գտնվող տարածքները, այդ թվում` կենսոլորտային արգելոցները: Բազային մոնիտորինգից ստացված տվյալները ծառայում են որպես ստուգիչ տարբերակ` իմպակտ մոնիտորինգից ստացված արդյունքների որակը որոշելու համար: Առանց այդպիսի համեմատության անհնար է գնահատել ստեղծված իրավիճակը և այն հաղթահարելու միջոցառումներ մշակել: Ըստ օբյեկտների հետազոտության բնույթի՝ մոնիտորինգային ուսումնասիրություններն ու դիտարկումներն իրականացվում են անմիջական և հեռահար (դիստանցիոն) եղանակներով: Անմիջական մոնիտորինգն անփոխարինելի է շրջակա միջավայրում տեղի ունեցող բազմաբնույթ փոփոխություններն ուսումնասիրելու, վերահսկելու և վտանգավոր զարգացումները կանխելու համար:

Անմիջական մոնիտորինգի ելակետային գործողություններն են օբյեկտների (օդ, ջուր, հող, բույսեր, հանքավայրեր և այլն) վիճակի արձանագրումը, նկարահանումը, նմուշառությունը, լաբորատոր ուսումնասիրությունները և կոնկրետ միջոցառումների իրականացումը: Օրինակ` հողերի, ջրերի և բույսերի նմուշների անմիջական ուսումնասիրություններով և դաշտային դիտումներով են բացահայտվում հանքային պարարտանյութերի, պեստիցիդների, քիմիական մելիորանտների և բույսերի աճի կարգավորիչների սխալ օգտագործման բացասական ազդեցություններն այդ ռեսուրսների, կենդանիների և մարդկանց վրա: Անմիջական մոնիտորինգի միջոցով են պարզաբանվում սինթեզվող պեստիցիդների կայունությունը, վտանգավորության աստիճանն ու քայքայման արագությունը հողում և բույսի հյուսվածքներում: Առանց անմիջական մոնիտորինգային դիտարկումների անհնար է գնահատել և վերահսկել բնակավայրերի ու տարբեր նշանակության տարածքների սանիտարատոքսիկոլոգիական վիճակը, հաստատել վնասակար նյութերի էկոլոգիատոքսիկոլոգիական նորմատիվները, ապահովել բիոտի կենսաբազմազանության անվտանգությունը:

Նկ. 8.4. Էկոլոգիական մոնիտորինգի մակարդակները և պատասխանատվության բաշխումը պետական մարմինների միջև (Арустамов Э.А., 2004):

Քիմիական և ֆիզիկաքիմիական անալիզների մեթոդները թույլ են տալիս որոշել շրջակա միջավայրում առկա աղտոտիչ նյութերի քանակական և որակական կազմը: Բնական էկոհամակարգերի կայունության գնահատումը տարբեր տեսակի աղտոտիչների նկատմամբ կատարվում է կենսաինդիկացիոն մեթոդով: Կենսաինդիկացիան անթրոպոգեն բեռնվածության հայտնաբերումն ու որոշումն է` կենդանի օրգանիզմների և դրանց համակեցությունների կողմից ցուցաբերվող ռեակցիայի հիման վրա: Կենսաինդիկացիոն հետազոտությունների օբյեկտներ կարող են լինել ֆլորայի և ֆաունայի տարբեր տեսակներ, ինչպես նաև էկոհամակարգեր: Օրինակ՝ ասեղնատերևավորները զգայուն են ռադիոակտիվ աղտոտման նկատմամբ, իսկ հողային ֆաունայի շատ ներկայացուցիչներ զգայուն են արդյունաբերական աղտոտման նկատմամբ: Ասեղնատերևավոր անտառներն օգտագործվում են հատկապես ճգնաժամային էկոլոգիական վիճակում գտնվող էկոհամակարգերում դիտարկումներ կատարելու համար: Նման օբյեկտների դիտարկման արդյունքների վերլուծությունը թույլ է տալիս բացահայտել էկոլոգիական շեղումը դեռևս աղտոտման այն մակարդակում, որը տվյալ տարածքում ապրող բնակչության համար վտանգ չի ներկայացնում: Հայաստանի տարածքը փոքր է, և այստեղ շրջակա միջավայրի գրեթե բոլոր բաղադրիչների վիճակի ու դրանց փոփոխությունների դիտարկումները կատարվում են անմիջական մոնիտորինգի մեթոդով: Անմիջական մոնիտորինգը բավական հուսալի լինելու հետ մեկտեղ միավոր տարածքի հաշվով ամենածախսատարն է: Օրինակ` 1 կմ2 տարածքի լուսանկարահանումները անմիջական մոնիտորինգի մեթոդով կազմում են մոտ 100 դոլար, իսկ արբանյակային նկարահանման դեպքում՝ 1 սենթ: Երկրոլորտի և կենսոլորտի վրա անթրոպոգեն ազդեցությունը բացահայտելու, Երկրի ռեսուրսները ուսումնասիրելու նպատակով ստեղծվել են գլոբալ դիտարկումների համակարգեր, որոնց մեջ լայնամասշտաբ կիրառություն են գտել ինքնաթիռային և արբանյակային մեթոդներով կատարվող հետազոտությունները: Դրանք օգտագործվում են ավանդական մեթոդների հետ համատեղ: Երկրի ռեսուրսների հետազոտման համար օգտագործվում են հեռահար զոնդավորման (զոնդի միջոցով նախապես ստուգել), նկա361

րահանման և հեռուստատեսային մեթոդներ, բազմաալիքային սպեկտրալ լիդարներ, ռադիոլոկատորներ, նավեր, աերոստատներ, ինքնաթիռներ, ուղղաթիռներ և այլն: Տիեզերական տեխնոլոգիաների ոլորտի առաջընթացը լայն հնարավորություններ բացեց միջազգային համագործակցության համար: 1961 թ. ՄԱԿ-ն ընդունեց բանաձև տիեզերական տարածությունը խաղաղ նպատակներով օգտագործելու մասին: 1980-ական թվականներին սկսեցին ստեղծվել կազմակերպություններ, որոնց հիմնական կողմնորոշումը տիեզերքից Երկրի վիճակի դիտարկումների համակարգի ստեղծումն էր: Այդ համակարգերից էր Երկրի մակերևույթին հետևող արբանյակային դիտարկումների կոմիտեն: Ներկայումս ստեղծվել է գլոբալ օդերևութաբանական արբանյակային ցանց: Բազմասպեկտորային սկաներներով և ռադիոմետրերով հագեցած ավտոմատ արբանյակները ներկայումս Երկրի շրջակա միջավայրի մշտական մոնիտորինգի գլխավոր սարքերն են: §Սալյուտ¦, §Միր¦, §Սկայլեբ¦ բնակելի ուղեծրային կայանները տիեզերական գիտական լաբորատորիաներ են, որոնք կատարում են բարդ փորձեր, փորձարկում նոր սարքավորումներ, իրականացնում տեսողական դիտարկումներ, այդ թվում՝ եղանակի ուսումնասիրությունը, ջրերի դինամիկ փոփոխությունները, մթնոլորտի շրջապտույտը, ջրային և օդային ավազանների աղտոտման գնահատումը, անտառների վիճակը, նավարկության մոնիտորինգը, առափնյա գոտիների քարտեզագրումը, օվկիանոսի ափերի և հատակի հետազոտումը, ծովային սառույցների դիտարկումները և այլն: Հնարավոր է դարձել տիեզերքից ճշգրիտ տվյալներ ստանալ քլորոֆիլի գլոբալ բաշխվածության, ծովային ջրերում լուծված նյութերի խտության մասին: Նոր, գունավոր սկաներների ներդրումը հնարավորություն կտա արժանահավատ ու ամբողջական տվյալներ ստանալ ծովի ջրի ծաղկման, նավթային աղտոտման և դրանց տարածման մասին: Արբանյակային հետազոտությունների ճշգրտության աստիճանը շատ բարձր է, տատանումը հողի մակերևույթից կատարվող ուսումնասիրությունների հետ համեմատած կազմում է ընդամենը 10 մ: Արբանյակային համակարգերը պատկանում են գլխավորապես Ռուսաստանին, ԱՄՆ-ին, Եվրոմիությանը, Ճապոնիային, Հնդկաստա362

նին և Չինաստանին: Երկրի առաջին արհեստական արբանյակն արձակվել է նախկին ԽՍՀՄ-ում 1957 թ. հոկտեմբերի 4-ին: Վերջին ռուսական արբանյակներից է ГСМОС - 1 (Շրջակա միջավայրի գլոբալ մոնիտորինգի համակարգ), որը շահագործվել է 1996 թ.: §Միր¦ ուղեծրային տիեզերական համալիրը մշտական էկոլոգիական մոնիտորինգ է իրականացնում իոնոլորտում, առաջին հերթին՝ տիեզերական տարածության մեջ էլեկտրամագնիսական ճառագայթման վերաբերյալ: ԱՄՆ-ի արբանյակները շրջակա միջավայրի փոփոխություններին ու գործընթացներին հետևում են 1960 թվականից: Դրանք տեղակայված են ինչպես Երկրի, այնպես էլ բևեռային ուղեծրերում և հսկայական տեղեկություն են տալիս կլիմայական, օվկիանոսագիտական, օդերևութաբանական երևույթների տեղաշարժերի մասին: ԱՄՆ-ն և Ճապոնիան օգտագործում են օդերևութաբանական գեոստացիոնար արբանյակներ, որոնք 1977 թվականից մտնում են գլոբալ օդերևութաբանական արբանյակային ցանցի մեջ: Եվրոմիության նոր բազմաֆունկցիոնալ §ՄԵՏԵՈՍԱՏ¦ արբանյակը, որն արձակվել է 1999 թ., նախատեսված է երկրոլորտի օդերևութաբանական դիտարկումները շարունակելու և ավիացիայի գործունեությունն ապահովելու համար: Ստրատոսֆերայում թռչող ինքնաթիռների միջոցով իրականացվում են օզոնային շերտի վիճակի, եղանակի ձևավորման, մթնոլորտի աղտոտվածության, անտառային հրդեհների տարածման, խոշոր տեխնածին աղետների ազդեցության սահմանների, ջրերի վիճակի և այլ անթրոպոգեն գործընթացների դիտարկումներ: Ինքնաթիռների միջոցով իրականացվում է նաև անտառային, ջրային ու հատուկ պահպանվող տարածքների վերահսկողություն և ռեսուրսների պահպանություն: Ընդհանուր մոնիտորինգի համակարգում յուրահատուկ տեղ են գրավում ազգային և միջազգային բնույթի մոնիտորինգի խնդիրները: Ազգային մոնիտորինգի շրջանակներում ուսումնասիրություններ են կատարվում տվյալ ժողովրդի սոցիալ-տնտեսական, կենցաղային, էթնիկական, հոգեբանական, արմատացած սովորույթների, սննդամթերքի օգտագործման, առանձին հիվանդությունների տարած363

ման, մտածելակերպի, ձգտումների և այլ հատկանիշների պատմական փոփոխությունների ուղղությամբ: Այս համակարգում դիտարկումների գլխավոր նպատակը, այնուամենայնիվ, մնում է շրջակա միջավայրի և բնական ռեսուրսների նկատմամբ ժողովրդի ունեցած ավանդական վերաբերմունքի գնահատումը և այդ փոփոխությունների մեջ դրական տեղաշարժի խթանումը: Շատ հատկանիշներով և սովորություններով աշխարհի ժողովուրդներն ու ազգերը զգալիորեն տարբերվում են իրարից, սակայն գոյատևում և ապրում են մեկ ընդհանուր միջավայրում, միջավայր, որի նկատմամբ հոգատար վերաբերմունքը և ռեսուրսները խնայողաբար օգտագործելը բոլորի սրբազան պարտքն է: Քաղաքակրթության ներկա փուլում Երկրի վրա ստեղծված էկոլոգիական վիճակը, կենսոլորտում տեղի ունեցող անթրոպոգեն փոփոխությունների վտանգավոր միտումներն ու համայն մարդկության ապագայի նկատմամբ անհանգստությունը գերակայող (դոմինանտ) ազդեցություն են գործում համաշխարհային հասարակության մտածելակերպի և գաղափարախոսության վրա: Սակայն դոմինանտ ազդեցությունը դեռևս համարժեք գործելակերպ չի դարձել շրջակա միջավայրը պահպանելու հարցում: Շրջակա միջավայրի բաղադրիչների վիճակի ու դրանց անթրոպոգեն փոփոխությունների մշտական դիտարկումների և վերահսկման համակարգն, ըստ էության, կրում է միջազգային բնույթ, որովհետև ոչ մի երկիր չի կարող սահմանազատվել և պաշտպանվել աշխարհի գլոբալ գործընթացներից՝ աղտոտիչների տարածումից, տեխնածին աղետների ազդեցությունից, ջերմոցային էֆեկտի ակտիվացումից ու կլիմայի գլոբալ փոփոխությունից, համաճարակներից, կենսաբազմազանության կրճատման միտումներից, բիոտի ընդհանուր վիճակի վատթարացումից և այլն: ՈՒստի թվարկված երևույթների մոնիտորինգը պետք է իրականացվի բոլոր երկրների միասնական ջանքերով: Այսինքն` շրջակա միջավայրում իրականացվող մոնիտորինգն ինքնըստինքյան ստանում է միջազգային մոնիտորինգի կարգավիճակ: Եվ առանց միջազգային համագործակցության անհնար է կարգավորել ազգաբնակչության աճը, նվազեցնել աղքատությունը, կրճատել տարբեր երկրների միջև ստեղծված սոցիալ-տնտեսական մակարդակների տարբերություններն ու սպառազինությունները, մեղմացնել անթրոպո364

գեն ճնշումը միջավայրի վրա, ապահովել կենսոլորտի ինքնավերականգնումը և կայունությունը:

8.3. Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգը Գլոբալ մոնիտորինգն իր խորությամբ և խնդիրներով նույնանում է §ընդհանուր մոնիտորինգ¦ հասկացության հետ: Գլոբալ (կենսոլորտային) մոնիտորինգի խնդիրն է կատարել դիտարկումներ և հսկողություն իրականացնել ամբողջ կենսոլորտի հնարավոր փոփոխությունների նկատմամբ, ուսումնասիրել ու գնահատել բնական միջավայրի վիճակը, նախազգուշացնել կանխատեսվող բնական ու անթրոպոգեն այն փոփոխությունների մասին, որոնք կարող են վնաս պատճառել մարդուն, և դրա հիման վրա մշակել շրջակա միջավայրի պահպանության ու բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հիմնական միջոցառումները: 1974 թ. Նայրոբիում ստեղծվեց գլոբալ մոնիտորինգի համակարգի վերաբերյալ միջկառավարական հանձնաժողով, և մշակվեց անթրոպոգեն աղտոտիչների ազդեցության գնահատման և կարգաբանման առաջին նախագիծը: Միաժամանակ ճշտվեցին առավել վտանգավոր աղտոտիչները՝ մոնիտորինգի շրջանակների մեջ ընդգրկելու համար: Դրանք գնահատվել են տարբեր չափանիշներով, այդ թվում՝ մարդու վրա թողած ազդեցությամբ, կլիմայի և էկոհամակարգի վրա ունեցած ներգործությամբ, բնական միջավայրում դրանց քայքայման ունակությամբ, սննդամթերքում կուտակվելու հատկությամբ, երկրորդական տոքսիկ (թունավոր) կամ մուտագեն նյութերի քիմիական փոխարկմամբ և այլն: Գլոբալ մոնիտորինգի օբյեկտներն են մթնոլորտը, ջրոլորտը, բուսական ու կենդանական աշխարհը և կենսոլորտն ամբողջությամբ՝ որպես համայն մարդկության կյանքի միջավայր: Շրջակա բնական միջավայրի գլոբալ մոնիտորինգի ծրագրի մշակումը և կոորդինացումը իրականացվում է ՄԱԿ-ի կարևոր կառույցների՝ ՅՈՒՆԵՊ-ի (Շրջակա միջավայրի կոմիտե), ՀՕԿ-ի (Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպություն), ՄԱԳԱՏԷ-ի (Ատոմային էներգիայի միջազգային կազմակերպություն), ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի (Գիտության, կրթության և մշակույթի միջազգային կազմակերպություն), ՎՎՖ-ի (Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամ) և այլ կազմակերպությունների կողմից:

Գլոբալ մոնիտորինգի ամենահրատապ խնդիրներից մեկը կենսոլորտի վրա թույլատրելի անթրոպոգեն ազդեցությունների մեծության որոշումն է: Թույլատրելի են համարվում այնպիսի ազդեցությունները, որոնք չեն հանգեցնում կենսոլորտի բաղադրիչներից որևէ մեկի վիճակի վատացմանը: Գլոբալ առումով էկոլոգիական մոնիտորինգի խնդիրները առանձնապես բարդ են: Եթե տարածաշրջանային մակարդակով իրականացվող մոնիտորինգը, որպես կանոն, ներպետական խնդիր է, ապա գլոբալ մոնիտորինգը համաշխարհային հանրության խնդիր է: Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգը նախկին ԽՍՀՄ-ում մշակվել է ակադեմիկոս Յու.Ա. Իզրաելի կողմից: Այդ հայեցակարգի առանձնահատուկ կողմը շրջակա բնական միջավայրում անթրոպոգեն փոփոխությունների արձանագրումն է: Դա միանգամայն ճիշտ է ու հասկանալի, որովհետև կլիմայի, եղանակի, ջերմաստիճանի, ճնշման, բույսերի և կենդանիների կենսազանգվածի սեզոնային բնական փոփոխությունները տեղի են ունենում չափազանց դանդաղ, մեծ ժամանակային միջակայքում: Այդ փոփոխություններն արձանագրվում են տարբեր՝ երկրաֆիզիկական, օդերևութաբանական, հիդրոլոգիական, սեյսմիկ և այլ ծառայությունների կողմից: Անթրոպոգեն փոփոխությունները, ընդհակառակը, զարգանում են չափազանց արագ՝ ունենալով շատ վտանգավոր հետևանքներ, քանի որ կարող են անվերադարձ լինել: Այդ փոփոխությունների բացահայտման համար անհրաժեշտ է տեղեկություններ ունենալ շրջակա միջավայրի տվյալ օբյեկտի նախնական` մինչ անթրոպոգեն ազդեցությունն ունեցած վիճակի մասին: Նման մոտեցումը վերաբերում է ֆոնային կամ բազային մոնիտորինգին: Ներկայումս ստեղծված է ֆոնային մոնիտորինգի կայանների համաշխարհային ցանց, որի միջոցով իրականացվում են շրջակա բնական միջավայրի վիճակի որոշակի պարամետրերի դիտարկումներ (չափումներ): Այդ հետազոտություններն ընդգրկում են բոլոր էկոÚáõ.². ƽñ³»É համակարգերը:

Գլոբալ մոնիտորինգի օրինակ կարող է լինել EOS ծրագիրը ԱՄՆ-ում, որը նախատեսված է երկարաժամկետ հեռանկարի համար (15 տարի` սկսած 1995 թվից): Այդ ծրագիրը համակողմանի տեղեկատվական համակարգ է, որի տվյալների վերլուծությունը թույլ կտա հասկանալ Երկրի` որպես բնական համալիրի գործելակերպը, բացահայտել դրա հետ կատարվող փոփոխության սահմանները, գնահատել ապագա էվոլյուցիայի ուղղությունները: Ծրագիրն ունի միջդիսցիպլինային բնույթ և պետք է աշխատի մշտական գործող անձնակազմերով ղեկավարվող երեք արբանյակներից ստացված դիտարկման արդյունքների հիման վրա: Տիեզերքից կատարվող մոնիտորինգը հնարավորություն է տալիս արժեքավոր տեղեկություններ ստանալ ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ գլոբալ մակարդակի էկոհամակարգերի ֆունկցիայի վերաբերյալ: Մեծ և ընդարձակ տարածությունների մասին ստացված տեղեկատվությունը շատ կարևոր է հատկապես փոթորիկների, ջրհեղեղների, անտառային հրդեհների, մեծ տեխնածին աղետների տարածման սահմանները ճշտելու համար: Հայաստանը փոքր երկիր է, և բնական է, որ գլոբալ մոնիտորինգի ուղղությամբ առանձնապես մեծ աշխատանքներ չի կարող կատարել: Սակայն ատոմային էլեկտրակայանի առկայությունը երկրի տարածքում արդեն իսկ մեծացնում է պատասխանատվությունը երկրագնդի ընդհանուր անվտանգության ապահովման համակարգում: Բացի այդ՝ հանրապետությունում իրականացվող սանիտարահիգիենիկ և բնապահպանական բնույթի մոնիտորինգները կարևոր տարածաշրջանային նշանակություն ունեն, իսկ ամեն մի տարածաշրջան գլոբալ էկոհամակարգի օղակներից մեկն է, որոնք միացած են միասնական ու անբաժանելի կապերով: Թուլացնել անթրոպոգեն ճնշումը տարածաշրջանների վրա` կնշանակի թուլացնել ճնշումն ընդհանուր կենսոլորտի վրա: Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգն իր մեջ ներառում է մի շարք միջազգային ծրագրեր, որոնց իրականացումը սկսվել է 1970-ական թվականներին և ունի շարունակական բնույթ: Այդ ծրագրերից են՝ Շրջակա միջավայրի գլոբալ մոնիտորինգի համակարգ (ՇՄԳՄՀ) ջուր ծրագիրը, որն այս համակարգում առաջինն է և հիմնվել է 1977 թ.: Այն նպատակ է հետապնդում գնահատել գետերի, լճերի,

ջրամբարների և ստորերկրյա ջրերի որակը: Ծրագրի շրջանակներում կատարված ուսումնասիրություններն արտացոլվել են բազմաթիվ զեկույցներում և հրապարակումներում: Ծրագիրն իրականացնում է քաղցրահամ ջրերի որակի գլոբալ գնահատում, ստուգում է քաղցրահամ ջրերի էկոհամակարգի վիճակը, բացահայտում տարբեր աղտոտիչ նյութերի ազդեցության վտանգները, ինչպես նաև հողօգտագործման գործում ջրի վատնման ու փչացման ուղիները: Քաղցրահամ ջրերի աղտոտվածության գնահատումն առավել դժվար է իրականացնել զարգացող երկրներում: Այս ծրագրի տվյալներն ամփոփվում և գործողությունները համակարգվում են Կանադայի Բարլինգտոն քաղաքում: Գեոսֆերային-բիոսֆերային միջազգային ծրագրի իրականացումը սկսվել է 1986 թվականից. այն ուսումնասիրում է Երկիրը` որպես ամբողջական բնական համակարգ: Դրա հիմնական ուղղությունը կլիմայի փոփոխության ուսումնասիրությունն է: Ծրագիրը նախատեսում է յոթ կարևոր ուղղություն. 1. Քիմիական պրոցեսների օրինաչափությունները գլոբալ մթնոլորտում և կենսաբանական պրոցեսների դերը գազերի շրջանառության մեջ, ստրատոսֆերայի օզոնային շերտի փոփոխությունները, կլիմայի վրա աերոզոլների թողած ազդեցությունը: 2. Օվկիանոսում տեղի ունեցող կենսաերկրաքիմիական պրոցեսների ազդեցությունը կլիմայի վրա և հակադարձ ազդեցությունը, որի դեպքում մոնիտորինգային ուսումնասիրությունները տարվում են օվկիանոսի և մթնոլորտի միջև կատարվող գլոբալ գազափոխանակության, ծովի հատակի և մայրցամաքների սահմանագծերի միջև տեղի ունեցող նյութափոխանակության ուղղություններով: 3. Առափնյա էկոհամակարգերի և հողօգտագործման բնույթի փոփոխության ազդեցությունները: 4. Բուսածածկույթի և ֆիզիոլոգիական պրոցեսների փոխազդեցությունը, որի միջոցով տեղի է ունենում ջրի գլոբալ շրջանառություն: 5. Մայրցամաքային էկոհամակարգերի վրա գլոբալ փոփոխությունների ազդեցությունը, որի դեպքում մշակվում են մեթոդներ կլիմայի կանխատեսելի փոփոխությունների՝ CO2 գազի կոնցենտրացիայի և էկոհամակարգերի վրա հողօգտագործման ազդեցությունների, ինչպես

նաև հետադարձ կապերի բացահայտման ուղղությամբ, հետազոտվում են նաև կենսաբազմազանության փոփոխությունները: 6. Պալեոէկոլոգիա և պալեոկլիմայական փոփոխությունները և դրանց հետևանքները, որի դեպքում հետազոտությունները կատարվում են մ.թ.ա. 2000 թվականից մինչև մեր օրերը` կլիմայում և շրջակա միջավայրում տեղի ունեցած փոփոխությունները պարզաբանելու նպատակով: 7. Երկիր համակարգի մոդելավորում դրա էվոլյուցիան կանխատեսելու նպատակով: Այն դիտարկում է վերջին 100 հազար տարվա ընթացքում առաջացած փոփոխությունները: Շրջակա միջավայրի գլոբալ մոնիտորինգի համակարգը Ի.Պ. Գերասիմովը (1975 թ.) բաժանում է երեք բլոկների, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր խնդիրները և ապահովման բազան (աղ. 8.2). 1. Կենսաբանական կամ կենսաէկոլոգիական (սանիտարահիգիենիկ) մոնիտորինգի բլոկը իրականացնում է մշտական դիտարկումներ շրջակա միջավայրի վիճակի և մարդու առողջության վրա այդ միջավայրի ունեցած ազդեցությունների ուղղությամբ: Մոնիտորինգի այս բլոկի նշանակությունը դժվար է գերագնահատել: Հաճախ մարդիկ նույնիսկ չեն պատկերացնում, թե ինչպիսի վտանգի են ենթարկում իրենց առողջությունը` ապրելով այս կամ այն վայրում: Տարբեր տարածքներում մի շարք հիվանդությունների ցուցանիշների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս ճշտել և բնութագրել պայմանների բարենպաստության կամ անբարենպաստության աստիճանը մարդու կյանքի և գործունեության համար: 2. Գեոհամակարգային (երկրաէկոլոգիական, տնտեսական) մոնիտորինգի բլոկը ներառում է բնական երկրահամակարգերի փոփոխությունների դիտարկումները և հետևում դրանց բնատեխնիկական համակարգերի փոխարկման ընթացքին: 3. Կենսոլորտային (գլոբալ) մոնիտորինգի բլոկը ներառում է երկրոլորտի պարամետրերի դիտարկումները գլոբալ մասշտաբով: Դա հետազոտությունների առավել բարդ համակարգ է, որը թույլ է տալիս կանխատեսել շրջակա միջավայրի որակի փոփոխությունները գլոբալ մասշտաբով: Որպես օրինակ կարելի է բերել §ջերմոցային էֆեկտի¦ առաջացման պատճառով կլիմայի գլոբալ տաքացման կանխատեսումը և դրա հետևանքները մոլորակի կենդանի բնության վրա: Մյուս օրի369

նակը §Միջուկային ձմռան¦ հայեցակարգն է, ինչը կարող է իրականություն դառնալ միջուկային պատերազմի սանձազերծման դեպքում, որը մարդկությանը կարող է կանգնեցնել ինքնաոչնչացման վտանգի առաջ: Դրանից խուսափելու համար անհրաժեշտ է ճիշտ միջազգային քաղաքականություն վարել՝ հենվելով գիտության և կենսոլորտի կատարյալ ճանաչողության վրա: Կենսոլորտային մոնիտորինգի անբաժանելի մաս են կազմում կենսոլորտային արգելոցները, որոնք համարվում են ոչ միայն ֆոնային տարածքներ, այլ նաև թույլ են տալիս պահպանել կենսաբազմազանության ռազմավարությունը: Մարդկությանը սպառնացող միջուկային պատերազմից բացի կենսոլորտի վրա ապակայունացնող ուժեղ ազդեցություն ունեն գիտատեխնիկական հզոր առաջընթացը, ազգաբնակչության թվաքանակի ավելացումը և տնտեսական աճը: Այս գործոնները գնալով ավելի ու ավելի են խորացնում կենսոլորտի դեգրադացիան, թուլացնում դրա ինքնավերականգնման և ինքնակարգավորման ֆունկցիաները, քանի որ դրա պահպանության համար համարժեք գործողություններ և ծախսեր չեն կատարվում: Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգում արդեն մշտական դիտարկումներ են իրականացվում կենսոլորտում առավել վտանգավոր նյութերի կուտակման վերաբերյալ, որոնց ավելացումը բացառապես անթրոպոգեն գործունեության արդյունք է (աղ. 8.3): Այդ նյութերի ցուցակը ներկայացված է ըստ դրանց առաջնայնության՝ հիմք ընդունելով կենսոլորտի և բիոտի համար վտանգավորության աստիճանը: Օզոնային շերտի քայքայումը ստրատոսֆերայում նույնպես դիտվում է որպես անթրոպոգեն ազդեցության արդյունք:

Աղյուսակ 8.2.

Կենսոլորտային (գլոբալ)

Գեոհամակարգային (տնտեսական)

Կենսաբանական (սանիտարական)

Մոնիտորինգի բլոկը

Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի համակարգը (Герасимов И.П., 1975, Никоноров А.М., Хоружая Т.А., 2001)

Մոնիտորինգի օբյեկտը

Բնութագրվող ցուցանիշները

Օդի երկրամերձ շերտ, Մակերեսային ջրեր և գետնաջրեր

Թունավոր նյութերի պարունակություն

Արտադրական ու կենցաղային հոսքեր և արտանետումներ

Ֆիզիկական և կենսաբանական գրգռիչներ (աղմուկ, ալերգեններ և այլն)

Ծառայություններ և հենակետային բազաներ

Հիդրոօդերևութաբանական, սանիտարահամաճարակաբանական, ջրատնտեսական

Ռադիոակտիվ ճառագայթում Կենդանական և բուսական անհետացող տեսակներ

Բնական էկոհամակարգերի ֆունկցիոնալ կառուցվածքը և դրա նշանակությունը

Բնական էկոհամակարգեր

Բույսերի և կենդանիների պոպուլյացիոն վիճակ

Ագրոէկոհամակարգեր

Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվություն

Անտառային էկոհամակարգեր

Տնկարկների արդյունավետություն

Մթնոլորտ (տրոպոսֆերա և օզոնային էկրան)

Ճառագայթային հաշվեկշիռ, ջերմային տաքացում, գազային կազմ, փոշիացում

Հիդրոսֆերա

Աշխարհի մեծ գետերի և ջրավազանների աղտոտում և լայնամասշտաբ ջրահավաքման շրջանառություն

Բուսական և հողային ծածկույթ, կենդանական աշխարհ

Հողի վիճակի, բուսա ծածկույթի և կենդանի ների գլոբալ բնութագիր

Կենսոլորտային արգելոցներ, Ùիջազգային կենսոլորտային կայաններ

CO2-ի և O2-ի գլոբալ հաշվեկշիռ, նյութերի խոշորամասշտաբ շրջանառություն

Աղյուսակ 8.3. Կենսոլորտի ու բիոտի համար վտանգավոր

Խումբն ըստ առաջնայնության

անթրոպոգեն նյութերը և դրանց մոնիտորինգի տիպը (Степановских А.С., 2005)

Աղտոտիչ նյութերը

Ծծմբի երկօքսիդ + կապված մասնիկներ Ռադիոնուկլիդներ (90Sr + 137Cs)

Սնունդ

Օզոն

Օդ

ԴԴՏ և քլորօրգանական այլ միացություններ Կադմիում և դրա միացությունները

Ազոտի օքսիդներ

Բիոտը, մարդը Սնունդ, մարդ, ջուր Խմելու ջուր, սնունդ Օդ

Սնդիկ և դրա միացությունները

Սնունդ, ջուր

Կապար

Օդ, սնունդ

Իմպակտ Իմպակտ, ռեգիոնալ Իմպակտ

Ածխածնի երկօքսիդ

Օդ

Գլոբալ

Ածխածնի օքսիդ

Օդ

Իմպակտ

Նավթածխաջրածիններ

Ծովի ջուր

Գլոբալ, ռեգիոնալ

Ֆլուորիդներ

Խմելու ջուր

Իմպակտ

Ասբեստ

Օդ

Իմպակտ

Մկնդեղ

Խմելու ջուր

Իմպակտ

Միկոտոքսիններ Միկրոկենսաբանական աղտոտում Ռեակտիվ ածխաջրածիններ

Սնունդ

Իմպակտ

Սնունդ

Իմպակտ

Օդ

Իմպակտ

Նիտրատներ, նիտրիտներ

Միջավայրը

Օդ

Մոնիտորինգի տիպը

Իմպակտ, գլոբալ, ռեգիոնալ Իմպակտ, ռեգիոնալ Իմպակտ, գլոբալ (ստրատոսֆերա) Իմպակտ, ռեգիոնալ Իմպակտ Իմպակտ

Աղյուսակից երևում է, որ գրեթե բոլոր վնասակար նյութերի ուղղությամբ իրականացվում է առաջին հերթին իմպակտ մոնիտորինգ, այսինքն` ուշադրությունը դարձվում է աղտոտիչ աղբյուրի ազդեցությանը շրջակա տարածքի վրա: Եվ հենց այստեղից էլ պետք է սկսվի միջավայրի փոփոխության գնահատումն ու օպտիմալացումը: Դիտարկումների գլոբալ համակարգի կարևորագույն ուղղությունը մթնոլորտի ուսումնասիրության համաշխարհային ծառայությունն է: Ծրագրի շրջանակներում իրականացվում է CO2-ի, CH4-ի, ֆրեոնների (CFCl3, CF2Cl2), ազոտի օքսիդների, ստրատոսֆերայում օզոնային շերտի քայքայման, տրոպոսֆերայում օզոնի քանակության ավելացման, մթնոլորտային տեղումների թթվայնության բարձրացման, Երկիր-մթնոլորտ էներգահամակարգում ճառագայթման հաշվեկշռի փոփոխության մոնիտորինգ: Նշված հետազոտություններն իրականացնում է Համաշխարհային օդերևութաբանական կազմակերպությունը (ՀՕԿ): Այս ուղղությամբ կատարվող աշխատանքները գլոբալ և տարածաշրջանային մասշտաբներով սկսվել են 1950-ական թվականներին: Մթնոլորտի դիտարկումներին զուգահեռ 1996 թվականից գործում է նաև օվկիանոսի դիտարկումների գլոբալ համակարգը: Երկրի մակերևույթի 71 %-ը ծածկված է ջրով, և այդ բաղադրիչը վճռական նշանակություն ունի մարդկության ապագայի համար: Մթնոլորտի և Համաշխարհային օվկիանոսի դիտարկումների գործունեության մեջ լայնորեն օգտագործվում են արբանյակային միջոցներն ու սարքավորումները: Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգում ուսումնասիրվում են նաև երկրագնդի առանձին խոշոր հատվածները, ինչպիսիք են Արկտիկան, Անտարկտիդան, Սև ծովը, Միջերկրական ծովը, Բալթիկ ծովը և այլն, որոնց անթրոպոգեն փոփոխությունները մարդկության համար բախտորոշ նշանակություն ունեն: Շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն ճնշման նվազեցումը և կենսոլորտի կայունության պահպանումը դարձել է համայն մարդկության ամենակենսական հիմնախնդիրը և շոշափում է ներկա քաղաքակրթության ապագա ճակատագիրը: Այդ հիմնախնդիրը պարբերաբար տեղ է գտնում տարբեր համաշխարհային հռչակագրերում: 21-րդ դարի մարդկության համար նշանակալից է Ռիոյի հռչակագիրը, որն ընդունվել է 1992 թ. հունիսին Ռիո դե ժանեյրոյում կայացած ՄԱԿ-ի

կոնֆերանսում և բաղկացած է 27 սկզբունքներից: Դրանք ընդգրկում են բնական ռեսուրսների օգտագործման, բնության պահպանության և հասարակության զարգացման բոլոր խնդիրները:

8.4. Մոնիտորինգի կազմակերպումը Մոնիտորինգի ցանկացած համակարգի, ձևերի, մեթոդների արդյունավետությունը հիմնականում որոշվում է դրա կազմակերպմամբ, որը բարդ բազմապլանային խնդիր է: Մոնիտորինգի կազմակերպման բարդությունն առաջին հերթին կախված է դրա իրականացման մակարդակից: Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգը կարող է իրականացվել լոկալ, ռեգիոնալ և գլոբալ մակարդակներով: Իրականացվող մոնիտորինգի մակարդակին համարժեք պետք է ունենալ միջոցներ` լաբորատորիաներ, կայաններ, ժամանակակից բարձրարդյունավետ տեխնոլոգիաներ, ֆինանսներ: Այդ ամենի հետ մեկտեղ շրջակա բնական միջավայրի մոնիտորինգի արդյունավետությունը հիմնականում կախված է նաև կենսոլորտի խախտումների և անթրոպոգեն փոփոխությունների տեսական ու մեթոդոլոգիական հիմունքների գիտական հիմնավորվածությունից, տարբեր գործոնների և ցուցանիշների գնահատման չափանիշներից: Այդ հարցերի լուծումը էականորեն կբարձրացնի արդյունքների գործնական նշանակությունը, որոնք ստացվում են այս կամ այն բաղադրիչի կամ տարածքի մոնիտորինգի ժամանակ: Օրինակ՝ միասնական էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում օգտագործվում են տարբեր կառույցների, լաբորատորիաների, գերատեսչությունների, նավերի, արբանյակների ներուժը և տեղեկատվությունը: Ռուսաստանի Դաշնությունում այդ աշխատանքներում ներգրավված են պաշտպանության, բնական ռեսուրսների, գյուղատնտեսության, արտակարգ իրավիճակների, առողջապահության և այլ նախարարություններ, օդերևութաբանական ծառայություններ, բազմաթիվ վարչություններ, գիտության և կրթության օջախներ, մարզային և շրջանային շատ կառույցներ: Ստացված բոլոր տեղեկությունները վերջին հաշվով մշակում և ամփոփում է Պետական էկոլոգիական կոմիտեն: Արտակարգ դեպքերում, երբ շրջակա միջավայրում առաջանում է ակնհայտ վտանգավոր միտում ունեցող փոփոխություն, այդ եր374

ևույթի ուսումնասիրության և վերահսկման համար ստեղծվում են հատուկ խմբեր: Մոնիտորինգի պետական ծառայությունը հիմնվում է առաջին հերթին ռեժիմային դիտարկումների ցանցի հավաքագրած տվյալների վրա, որն ունի բազմաթիվ մասնաճյուղեր և կետեր, օրինակ՝ օդերևութաբանական կայանների տվյալները, օդի, ջրի, հողի աղտոտվածության անալիզները և այլն: ՌԴ-ում միայն ձյան շերտի աղտոտվածության մոնիտորինգ են իրականացնում 645 օդերևութաբանական կայաններ, որոնք ընդգրկում են 17մլն կմ2 տարածք: Ձյան նմուշներում որոշվում են pH-ը, SO42-, NO3-, NH4+ իոնները, ծանր մետաղները, բենզապիրենները և այլն: Ռուսաստանի տարածքում ստեղծված է մթնոլորտի կարևորագույն տարրերի (O3, CO2, աերոզոլների օպտիկական խտություն, տեղումների քիմիական կազմ, ֆրեոնների քանակություն, մթնոլորտաէլեկտրական երևույթների բնութագրում և այլն) դիտարկումների էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգ: Ռուսաստանի բնական շրջակա միջավայրի ռադիոակտիվ աղտոտման դիտարկումների ցանցն ընդգրկում Է 456 օդերևութաբանական կայաններ և կետեր, որոնք հետևում են գործող 29 ատոմային ռեակտորների աշխատանքին: Դրանց հարակից տարածքների մթնոլորտային տեղումների մեջ որոշվում են ծանր ջրի (տրիտիում) և ստրոնցիումի (90Sr) քանակությունները: Այս կտրվածքով դիտարկումները շարունակվում են նաև Չեռնոբիլի աղետի շառավղում՝ մինչև 5 Կյուրի/կմ2 ակտիվության գոտում: Միասնական էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգի շրջանակներում դիտարկվում և վերահսկվում են կենսոլորտի տարբեր բաղադրամասերի հետևյալ տարրերը. Մթնոլորտում՝ գազերի և աերոզոլների, քիմիական նյութերի և ռադիոնուկլիդների կազմը, ձյան և անձրևի կազմը այդ նույն նյութերի պարունակության ուղղությամբ, մթնոլորտի ջերմային և խոնավությամբ աղտոտումը: Ջրոլորտում՝ հիդրոլոգիական ցուցանիշները (ջրի ծախս, հոսքի արագություն, ջրի մակարդակի չափումներ): Գետերում, լճերում, ջրամբարներում, ջրահավաք և ջրամղիչ կետերում մշտապես վերահսկվում են հիդրոկենսաբանական ցուցանիշները (ֆիտոպլանկ375

տոն, զոոպլանկտոն, զոոբենթոս, պերիֆիտոն և այլն), մակերեսային հոսքաջրերում և գետնաջրերում ուսումնասիրվում են հիդրոքիմիական կազմը, ռադիոնուկլիդները, ինչպես նաև ջերմային աղտոտումը: Հողային ծածկույթում՝ հողի բերրի շերտի քիմիական աղտոտիչների և ռադիոնուկլիդների կազմը, ֆիտոտոքսիկությունը, մանրէային կենսազանգվածը, առանձին աղտոտիչ նյութերի միգրացիան: Բիոտի մոնիտորինգի ժամանակ հետազոտվում է տեսակային կազմը, հիվանդանալու հաճախականությունը, կատարվում է սնման շղթայի հիմնական օղակների արտադրանքի գնահատում, որոշվում է գյուղատնտեսական հողատեսքերի բուսածածկույթի, հողային զոոցենոզների, վերերկրյա համակեցությունների, ընտանի և վայրի կենդանիների, թռչունների, միջատների, պլանկտոնի, ջրային բույսերի քիմիական և ռադիոակտիվ աղտոտվածության աստիճանը: ՈՒրբանիզացված միջավայրում կատարվում է քաղաքների, բնակավայրերի քիմիական և ռադիացիոն ֆոնի դիտարկում, ինչպես նաև սննդամթերքի և խմելու ջրի քիմիական և ռադիացիոն ուսումնասիրություն: Բնակչության վերաբերյալ ուսումնասիրվում են բժշկաազգագրական բնորոշ ցուցանիշները (թվաքանակ և խտություն, ծնունդ և մահացություն, հասակային կազմ, հիվանդանալու հաճախականություն, անոմալիաների և այլասերված սերունդների ծնունդ), սոցիալ-տնտեսական գործոններ: Մոնիտորինգի ճիշտ կազմակերպման հրատապ պահանջներից են արտանետումների և արտահոսքերի ժամանակին արձանագրումն ու դրանց ընթացքի վերահսկումը: Արդյունաբերական ձեռնարկությունների կողմից տեխնոլոգիական պատճառներով միջավայր արտանետված վնասակար նյութերի քանակը մշտապես պետք է համապատասխանի պահանջվող նորմաներին:

8.5. Էկոլոգիական մոնիտորինգի կենսաինդիկացիոն և ֆիզիկաքիմիական մեթոդները Էկոլոգիական մոնիտորինգը կենսոլորտի համալիր մոնիտորինգի ենթահամակարգ է: Դրա մեջ մտնում է շրջակա բնական միջավայրի անթրոպոգեն փոփոխությունների գնահատումը և կանխատեսումը, կրկնվող դիտարկումների համակարգը, որը հնարավորություն է տալիս կայուն կերպով վերահսկել մարդու և մյուս կենսաբանական օբյեկտների շրջակա միջավայրի էկոլոգիական պայմանները, ինչպես նաև էկոհամակարգերի ֆունկցիոնալ վիճակը: Էկոլոգիական մոնիտորինգը համալիր (կոմպլեքսային) դիտարկումների այն դաշտն է, որտեղ տեղի են ունենում արտակարգ երևույթներ` տարբեր աստիճանի փոփոխության ենթարկված համակեցություններում: Կենսոլորտի բոլոր փոփոխությունները վերջին հաշվով պայմանավորված են աբիոտիկ և բիոտիկ, ինչպես նաև բիոտիկ  բիոտիկ բաղադրիչների փոխազդեցությամբ, և այդ ամենի կենտրոնում մարդու գործունեությունն է: Էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում օգտագործվում են հետազոտության տարբեր մեթոդներ: Դրանցից կարելի է առանձնացնել հեռահար (դիստանցիոն) և անմիջական (ցամաքային) մեթոդները: Ցամաքային մեթոդների խմբի մեջ են մտնում կենսաբանական (կենսաինդիկացիոն) և ֆիզիկաքիմիական հետազոտությունների մեթոդները, որոնք կարող են իրականացվել տարբեր գիտական և ուսումնական հաստատությունների, ինչպես նաև դպրոցական լաբորատորիաներում: Բնական պայմանների որոշ ցուցանիշների բացահայտման նպատակով կենդանի օրգանիզմների օգտագործման հնարավորությունների մասին գրել են դեռևս հին հունական և հռոմեական մտածողները: Լոմոնոսովի և Ռադիշչևի աշխատանքներում հանդիպում են հիշատաì.ì. ¸áÏáõ㳨

կություններ բույսերի մասին, որոնք յուրօրինակ ցուցիչների դեր են կատարում հողի, լեռնային ապարների, գետնաջրերի առանձնահատկությունների ճանաչման գործում: Իսկ Հայաստանում դեռևս հեթանոս շրջանում մարդիկ բույսերի ու կենդանիների վարքով կանխագուշակել են բնական շատ երևույթների ընթացքը, մասնավորապես՝ եղանակային փոփոխությունները, երկրաշարժերը և այլն: 19-րդ դարում բույսերի էկոլոգիայի գիտական ուղղության զարգացման հետ մեկտեղ պարզվել են նաև շրջակա միջավայրի և բույսերի կապը հաստատող բազմաթիվ երևույթներ: Բուսական կենսաինդիկացիայի հնարավորությունների մասին գրել է երկրաբան Ա.Մ. Կարպինսկին: Մեկ այլ երկրաբան Պ.Ա. Օսոսկովը և հողագետ Ս.Կ. Չայանովը բուսական համակեցությունների տարածման արեալները օգտագործել են աշխարհագրական և հողագիտական քարտեզներ կազմելու համար: Բույսերի կենսաինդիկացիայի զարգացման գործում մեծ ավանդ ունի հռչակավոր հողագետ Վ.Վ. Դոկուչաևը: Շրջակա միջավայրի այս կամ այն բաղադրիչի վիճակի արտահայտման կենսաինդիկացիայի մոտեցումները գնալով փոխվել և ավելի որոշակի բնույթ են ձեռք բերել: 20-րդ դարի սկզբներին կենսաինդիկացիայի անվան տակ հիմնականում հասկացվում էր բնական կամ անթրոպոգեն այս կամ այն գործոնի առկայությունը կամ բացակայությունը՝ ըստ կենդանի օրգանիզմի վարքագծի, ինչպես նաև օրգանիզմի լինելչլինելու փաստի: 20-րդ դարի վերջերին կենսաինդիկացիոն օրինաչափությունների մեջ արձանագրվեցին որակական մեծ փոփոխություններ: Նկատելի դարձան օրգանիզմների ցուցաբերած ռեակցիան շրջակա միջավայրի այս կամ այն փոփոխության նկատմամբ: Գործոնի ներգործության ինտենսիվության նկատմամբ օրգանիզմի ցուցաբերած ռեակցիան հնարավորություն տվեց ձևավորել ազդեցության սանդղակը՝ ազդեցություն չկա → թույլ ազդեցություն → միջին ազդեցություն → ուժեղ ազդեցություն: Էկոլոգիական գործոնի սանդղակը թույլ է տալիս շատ ավելի ճիշտ գնահատել հետազոտվող տարածքը: Նման դեպքում խոսքը վերաբերում է ոչ թե կենսաինդիկացիային, այլ տարածքների կենսաախտորոշմանը` որպես շրջակա բնական միջավայրի վրա էկոլոգիական գործոնի ազդեցության աստիճանի քանակական գնահատման մեթոդի:

Ըստ ժամանակակից պատկերացումների՝ կենսաինդիկատորները կենդանի այն օրգանիզմներն են, որոնց ներկայությունը, քանակը կամ զարգացման առանձնահատկությունները ծառայում են որպես ցուցանիշներ բնական պայմանների վիճակը և այնտեղ տեղի ունեցող անթրոպոգեն փոփոխությունները վեր հանելու համար: Կենսաինդիկացիան այն մեթոդն է, որը թույլ է տալիս գաղափար կազմել շրջակա միջավայրի վիճակի մասին ըստ օրգանիզմների (կենսաինդիկատորների) առկայության, բացակայության, վարքագծի, զարգացման առանձնահատկությունների: Կենսաինդիկատորի դասական օրինակ են ընտանի մեղուները, որոնք միջավայրի աղտոտվածության բացահայտման զգայուն կենսաինդիկատորներ են: Դրանք նեկտար ու ծաղկափոշի են հավաքում փեթակի շրջակայքի բազմաթիվ բույսերից: Ստացված մեղրի քիմիական անալիզ կատարելով կարելի է գնահատել ծանր մետաղներով և տարբեր քիմիական նյութերով տվյալ տարածքի աղտոտման աստիճանը: Բացի մեղրի քիմիական կազմից՝ մեղուները նույնպես զգայուն կենսաինդիկատորներ են: Կենսաինդիկատորների նկատմամբ ներկայումս մշակված են մի քանի ընդհանուր պահանջներ. Լայն արեալ. էնդեմիկ և նույնիսկ նեղ արեալ ունեցող տեսակները չեն ապահովում մեծ տարածաշրջանների ֆիզիկաաշխարհագրական և այլ պայմանների բազմազանությունը, ուստի չպետք է ընտրվեն որպես կենսաինդիկատորներ: Էվրիտոպություն. այն տեսակները, որոնք զարգացման ընթացքում հարմարվել են սուկցեսիաների որոշակի փուլերի, չեն համապատասխանում կենսաինդիկատորային հետազոտությունների համար: Այդ տեսակները լայն տարածում ունեն և ճկուն են միջավայրի փոփոխությունների նկատմամբ: Նստակյացություն. պոպուլյացիան համարժեքորեն կարտացոլի անթրոպոգեն ազդեցության աստիճանը, եթե այն մշտապես գտնվում է տվյալ տարածաշրջանում և կենսական ցիկլի բոլոր փուլերում շփվում է աղտոտիչ բաղադրիչների հետ: Տեսակի առավելագույն թույլատրելի տեղաշարժը (միգրացիան) պետք է սահմանափակվի մեկ բուսաբանաաշխարհագրական շրջանի սահմաններով:

Հակասինանտրոպություն. ինդիկատոր տեսակները պետք է լինեն բնական համակեցության օրգանիզմներ և չպետք է կապված լինեն մարդու կենցաղի հետ: Սինանտրոպ տեսակները, որոնք սնվում են բնակավայրերի մոտ և մարդու կենցաղի շրջանակներում, չեն կարող բնութագրել հետազոտվող տարածաշրջանի աղտոտվածությունը, և բացի այդ՝ չեն արտացոլում բնական համակեցությունների հարմարվողականության (ադապտացիայի) աստիճանն աղտոտվածության նկատմամբ: Սինանտրոպ օրգանիզմներ են բոլոր ընտանի կենդանիները և մշակովի բույսերը, առնետները, կենցաղային ճանճերը, խավարասերները և այլն: Տեսակի ինդիկացիոն պլաստիկություն. աղտոտվածության նկատմամբ կենսաինդիկացիայի համար ավելի հարմար է այն տեսակը, որն իր մեջ համակցում է զգայունությունը և տոլերանտությունը (ավելի բարձր աստիճանի աղտոտվածության պայմաններում գործելու ունակությունը): Այլ հավասար պայմանների դեպքում անհրաժեշտ է գերապատվությունը տալ կարճ կենսական ցիկլ ունեցող օրգանիզմներին, որոնցում էկոտոքսինների կուտակումն արտացոլում է տվյալ պահին շրջակա միջավայրում այդ նյութերի պարունակությունը: Ձեռք բերման և հաշվառման մատչելիություն. այս պահանջը կարող է լինել առանձնապես կարևոր լայն մասշտաբներ և շատ շրջաններ ընդգրկող հետազոտությունների կազմակերպման ժամանակ: Այնպիսի ցուցանիշների հաշվառումը, ինչպիսիք են թվաքանակը, կենսազանգվածը, պոպուլյացիայի սեռատարիքային կառուցվածքը և այլն, անհրաժեշտ են էկոհամակարգի վիճակի կենսաինդիկացիայի համար: Այստեղ մեծ նշանակություն ունի նաև տեսակի տաքսոնոմիական ճանաչելիությունը: Կենսաինդիկացիոն հետազոտությունները բաժանվում են երկու մակարդակների՝ տեսակային և բիոցենոզային: Տեսակային մակարդակի մեջ մտնում են օրգանիզմի ներկայության փաստը, հանդիպելու հաճախության հաշվառումը, անատոմիամորֆոլոգիական և ֆիզիոլոգիակենսաքիմիական հատկությունների ուսումնասիրումը: Բիոցենոզային մակարդակում հաշվի են առնվում տեսակների բազմազանության տարբեր ցուցանիշներ, տվյալ համակեցության արդյունավետությունը:

Գոյություն ունեն կենսաինդիկացիայի տարբեր տեսակներ: Եթե տարբեր գործոններ առաջացնում են օրգանիզմի նույն ռեակցիան, ապա այդ կենսաինդիկացիան կոչվում է ոչ յուրահատուկ: Իսկ եթե օրգանիզմի այս կամ այն փոփոխությունը կապված է միայն մեկ գործոնի ազդեցության հետ, ապա երևույթը վերաբերում է յուրահատուկ կենսաինդիկացիային: Օրինակ՝ քարաքոսներն ու փշատերև ծառերը կարող են բնութագրել օդի մաքրությունը և արդյունաբերական աղտոտման առկայությունը տվյալ տարածքում: Հողում բնակվող կենդանիների և ցածրակարգ բույսերի տեսակային կազմի փոփոխությունը յուրահատուկ կենսաինդիկացիա է, քանի որ այն կապված է միայն քիմիական աղտոտման կամ մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցությամբ տեղի ունեցող հողային միջավայրի փոփոխության հետ: Կենսաինդիկացիայի մեթոդները բաժանվում են երկու տեսակի՝ արձանագրող (գրանցող) և կուտակող: Արձանագրող կենսաինդիկացիան թույլ է տալիս դատել միջավայրի գործոնների ազդեցության մասին ըստ տեսակի կամ պոպուլյացիայի անհատների վիճակի: Կուտակող կենսաինդիկացիայի ժամանակ օգտագործվում է բույսերի և կենդանիների կողմից քիմիական նյութերը կուտակելու հատկությունը (օրինակ՝ կապարի պարունակությունը ձկների լյարդում կարող է 100300 անգամ գերազանցել ՍԹԽ-ն, որովհետև այդ օրգանիզմները գտնվում են սնման շղթայի վերջին օղակում): Այս մոտեցումներին համապատասխան տարբերում են արձանագրող և կուտակող ինդիկատորներ: Արձանագրող կամ կուտակող կենսաինդիկատորները արձագանքում են շրջակա միջավայրի վիճակի փոփոխություններին տարբեր ձևերով՝ թվաքանակի և ֆենոլոգիական տեսքի փոփոխություններով, աճի արագության փոփոխությամբ, հյուսվածքների վնասվածությամբ, այլանդակություններով և այլն: Այդպիսի կենսաինդիկատորներ են քարաքոսները, ասեղնատերևավորները, մեղուն, անձրևորդը, գիշատիչ բզեզները, ակվարիումային գուպի ձուկը, իսկ փոփոխությունները՝ քլորոզը, նեկրոզը, մահացությունը և այլն: Սակայն արձանագրող կենսաինդիկատորների օգնությամբ միշտ չէ, որ հնարավոր է բացահայտել փոփոխության պատճառները, այսինքն` այն գործոնները, որոնք առաջացնում են օրգանիզմների վերոհիշյալ փոփոխությունները:

Դա կենսաինդիկացիայի հիմնական թերություններից մեկն է, քանի որ դիտվող էֆեկտը կարող է առաջանալ տարբեր պատճառների կամ դրանց համատեղ գործունեության արդյունքում: Կուտակող կենսաինդիկատորները խտացնում են աղտոտիչ նյութերն իրենց հյուսվածքներում, որոշ օրգաններում և մարմնի զանազան մասերում, որոնց հետագա քիմիական անալիզի հիման վրա պարզում են շրջակա միջավայրի աղտոտվածության աստիճանը: Այդպիսի կենսաինդիկատորների օրինակ կարող են ծառայել ջրում ապրող խեցգետնանմանների և միջատների թրթուրների խիտինային զրահները, կաթնասունների ուղեղը, երիկամները, փայծաղը, լյարդը, փափկամորթների խեցին, մամուռները: Կենսաինդիկատորները կենդանի §սարքավորումներ¦ են: Ժամանակակից ոչ մի սարք այնպիսի ճշտությամբ չի կարող որոշել շրջակա միջավայրի աղտոտվածությունը, ինչպես դա կատարում են կենդանի օրգանիզմները: Միաժամանակ իրավացիորեն պետք է նշել նաև, որ կենսաինդիկատորներն ունեն լուրջ թերություն. դրանք չեն կարող որոշել որևէ նյութի խտությունը բազմաբաղադրիչ նյութի մեջ և իրենց արձագանքը դրսևորում են նյութերի գումարային խտության նկատմամբ: Ֆիզիկական ու քիմիական մեթոդներն էլ, իրենց հերթին, տալով գործոնների քանակական և որակական բնութագիրը, օրգանիզմների վրա դրանց կենսաբանական ազդեցության մասին թույլ են տալիս դատել անուղղակիորեն: Կենսաինդիկատորների օգնությամբ կարելի է ստանալ տեղեկություններ կենսաբանական հետևանքների վերաբերյալ և գործոնի առանձնահատկությունների մասին անել միայն անուղղակի եզրակացություններ: Կուտակող կենսաինդիկատորների կիրառմամբ իրականացվող մոնիտորինգը հաճախ պահանջում է բարդ և թանկարժեք սարքավորումներ ու աշխատատար մեթոդներ, որոնք մատչելի չեն լաբորատորիաներին: Սակայն, ընդհանուր առմամբ կենսաինդիկացիայի մեթոդները հիմնականում չեն պահանջում զգալի ծախսեր, բարդ և թանկարժեք սարքավորումներ, ուստի կարող են լայնորեն կիրառվել ուսումնական բոլոր հաստատություններում՝ էկոլոգիական մոնիտորինգ իրականացնելու ժամանակ: Շրջակա միջավայրի փոփոխությունների մասին առավել արդյունավետ և ճշգրիտ տվյալներ կարելի է ստանալ այն դեպքում, երբ

կենսաինդիկատորներն օգտագործվում են լաբորատոր սարքերի հետ մեկտեղ ստացված տվյալների (ստուգիչ) բազայի հիման վրա: Ֆիզիկաքիմիական մեթոդներից առավել մատչելի են որակական անալիզները: Դրանք միշտ նախորդում են քանակական անալիզներին, որովհետև քանակական որոշման մեթոդի ընտրությունը կախված է որակական անալիզի տվյալներից: Քանակական անալիզի մեթոդներից լաբորատորիայում կարող են կիրառվել կշռային, տիտրաչափական (ծավալային), գունաչափության (կոլորիմետրիկ), բոցային և այլ քիմիական մեթոդներ (Ашихмина Т.А., 2005): Կշռային մեթոդի էությունը փորձարկվող նմուշի մեջ տարրի, իոնի կամ քիմիական միացության զանգվածի տոկոսային պարունակության որոշումն է: Կշռային մեթոդով որոշում են մի շարք ծանր մետաղների, նիտրատների և թունավոր նյութերի պարունակությունը: Անալիտիկ աշխատանքների պրակտիկայում հաստատված է, որ կշռային անալիզի կատարման ժամանակ նպատակահարմար է վերցնել 0,5-ից մինչև 2,0 գ կշռամասեր: Նյութի կշռամասն անհրաժեշտ է վերցնել այն հաշվով, որ շիկացումից հետո ստացվի 0,1-0,3 գ ամորֆ կամ 0,5 գ բյուրեղական նստվածք: Տիտրաչափական (ծավալային) մեթոդը կշռային մեթոդի նկատմամբ ունի մի շարք առավելություններ (անալիզի արագությունը, կատարման ընթացքի հեշտությունը, բավականին մեծ ճշտությունը), որի շնորհիվ այն ավելի լայն կիրառություն ունի լաբորատոր հետազոտությունների պրակտիկայում: Այս անալիզի ժամանակ կշռումը փոխարինվում է որոշվող նյութերի ծավալների չափումով: Եթե պահանջվում է ծավալային մեթոդով չոր նյութի անալիզ կատարել, ապա վերցնում են նյութի ճշգրիտ կշռամասը՝ 0,1-0,2 գ, լուծում չափիչ փորձանոթի մեջ, խառնում են և կաթոցիչով այդ լուծույթից որոշակի ծավալ վերցնելով` վրան ավելացնում համապատասխան ինդիկատոր, ապա` տիտրում: Տիտրաչափական անալիզի մեթոդները բաժանվում են չորս խմբի: 1. Թթվահիմնային տիտրման մեթոդներ, որոնց հիմքում ընկած են չեզոքացման ռեակցիաները: Տիտրման համարժեքության կե383

տը հաստատվում է ինդիկատորների օգնությամբ, որոնք փոխում են իրենց գունավորումը՝ կախված միջավայրի ռեակցիայից (pH): Այսպիսի մեթոդներով որոշվում են ջրային լուծույթներում հիդրոլիզվող թթուների, հիմքերի և աղերի խտությունները: Որպես աշխատանքային լուծույթ օգտագործում են թթուների և ուժեղ հիմքերի տիտրված (տիտրները հաստատված) լուծույթները: 2. Նստեցման մեթոդներ: Տիտրման միջոցով նյութի նստեցում կատարելու մեթոդով որոշվում է այն տարրը, որը, փոխազդելով տիտրված նյութի հետ, կարող է նստել քիչ լուծելի միացության տեսքով: Այս դեպքում փոփոխվում են միջավայրի հատկությունները, որը հնարավորություն է տալիս հայտնաբերել համարժեքության կետը: 3. Օքսիդավերականգնման մեթոդները հիմնված են օքսիդավերականգնման ռեակցիաների վրա, որոնք տեղի են ունենում հետազոտվող նյութի և աշխատանքային լուծույթի նյութի միջև (պերմանգանատային չափում, յոդային չափում, քրոմատային չափում): Դրանք օգտագործում են տարբեր վերականգնիչների (Fe2+, C2O42-, NO2- և այլն) կամ օքսիդիչների (Cr2O72-, MnO4-, ClO3-, Fe3+ և այլն) հայտնաբերման համար: Այս ռեակցիաների ժամանակ համարժեքության կետը որոշվում է ըստ լուծույթի կամ ինդիկատորի գույնի փոփոխության: 4. Կոմպլեքսագոյացման մեթոդները հնարավորություն են տալիս որոշել մի շարք կատիոններ (Mg2+, Ca2+, Zn2+, Hg2+, Al3+ և այլն) և անիոններ (CN-, F-, Cl-), որոնք կարող են առաջացնել քիչ դիսոցված կոմպլեքս իոններ: Հատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում կոմպլեքսոն 3-ը (տրիլոն Բ), որը լայնորեն օգտագործվում է քանակական անալիզներում: Ռեակցիայում համարժեքության կետը հաճախ հաստատվում է ըստ լուծույթի անալիզվող կատիոնի, այսպես կոչված, մետաղ-ինդիկատորի օգնությամբ: Կալցիումի և մագնեզիումի գումարային պարունակության որոշման համար որպես ինդիկատորներ կարող են օգտագործվել էրիոքրոմ սևը և քրոմային մուգ կապույտը, կալցիումի հայտնաբերման համար՝ մուրեկսիդը, երկաթի համար՝ ամոնիումի ռոդանիդը սուլֆանիլային թթվում և այլն: Գունաչափական (կալորիմետրիկ) մեթոդը աբսորբցիոն անալիզի ամենապարզ մեթոդներից մեկն է: Հետազոտական պրակտիկայում կիրառություն է գտել տեսողական կոլորիմետրիայի մեթոդը,

մասնավորապես դրա ստանդարտ շարքը: Այս դիտարկումների ժամանակ հետազոտվող լուծույթը համեմատվում է ստանդարտ լուծույթների շարքի հետ, որոնք պետք է լինեն թարմ պատրաստված և տարբերվեն մեկը մյուսից առնվազն 10-15 % խտությամբ: Անալիզի ենթարկվող տարրի ճշգրիտ որոշման համար կիրառվում են հատուկ սարքեր՝ ֆոտոէլեկտրակոլորիմետրեր (ФЭК): Այս սարքով աշխատելիս օգտագործում են աստիճանավորման կորի մեթոդը. որոշելով անալիզի ենթարկվող լուծույթի օպտիկական խտությունը, կորի վրա գտնում են դրա պարունակությունը: Գունաչափական անալիզը չի պահանջում թանկարժեք սարքավորումներ, քանի որ այդ սկզբունքը հիմնված է հաստատուն (ստանդարտ) և հետազոտվող լուծույթների գունավորման ինտենսիվության տեսողական համեմատության վրա: Ֆոտոէլեկտրակոլորիմետրիկ անալիզի համար կիրառվում են համեմատաբար ոչ բարդ օպտիկական սարքավորումներ, որոնք հնարավորություն են տալիս լուսաֆիլտրերի օգնությամբ օգտագործել տեսանելի լույսի սպեկտրի այս կամ այն լայնաշերտ տիրույթը: Բոցային սպեկտրոֆոտոմետրիան կամ բոցի լուսաչափումը տարբեր նյութերի մեջ մի շարք մակրո- և միկրոտարրերի որակական և քանակական անալիզի էմիսիոն (առաքման) ճառագայթման մեթոդներից մեկն է: Բոցային սպեկտրոմետրիայի մեթոդը բավական ճշգրիտ է և հեշտ իրականացվող, իսկ սարքերը՝ հուսալի, որի շնորհիվ այդ մեթոդը լայն կիրառություն է գտել արտադրության տարբեր ոլորտներում ու գիտության մեջ: Ներկա բոցային սպեկտրոֆոտոմետրերը հետազոտվող նմուշներում թույլ են տալիս որոշել 10-7-10-9 գ նյութի պարունակությունը` մինչև 99,0-99,5 % ճշտությամբ: Տարբերում են բոցի էմիսիոն ճառագայթման և աբսորբցիոն ֆոտոմետրիաներ: Բոցային ֆոտոմետրիայի մեթոդը հիմնված է բոցի մեջ շիկացած նյութի գրգռված ատոմի ճառագայթման ինտենսիվության չափման վրա: Լուծույթում տարրի պարունակությունը որոշվում է հետազոտվող լուծույթի և հայտնի խտությամբ ստանդարտ լուծույթի լուսային հոսքերի համեմատության միջոցով՝ ըստ աստիճանավորման գրաֆիկի:

Տարբերում են բոցային ֆոտոմետրեր և սպեկտրոֆոտոմետրեր: Բոցային ֆոտոմետրերում կիրառվում են ոչ բարդ այրիչներ՝ ցածր ջերմաստիճանային բոցի համար (1600-1900օ), որն ստացվում է բնական գազի, պրոպանի կամ բութանի օդային այրումից: Այսպիսի բոցի ջերմաստիճանը բավարար է միայն ալկալիական մետաղների (Na, K, Rb, Li) գրգռման համար: Հողալկալիական մետաղների (Mg, Ca, Sr, Ba) և այլ տարրերի որոշման համար օգտագործում են բարձրջերմաստիճանային բոց, որը ստանում են հատուկ այրիչներում ացետիլենի և օդի (2300oC) կամ ացետիլենի և թթվածնի (3150oC), իսկ առանձին դեպքերում` ջրածնի և թթվածնի (2600oC) խառնուրդների այրման ժամանակ: Ատոմային-աբսորբցիոն բոցային ֆոտոմետրային անալիզի մեթոդը հիմնված է այրիչի բոցում մետաղների ատոմների կողմից յուրաքանչյուր առանձին տարրին բնորոշ խիստ որոշակի երկարությամբ լուսային ալիքի էներգիայի կլանման վրա: Ի տարբերություն էմիսիոն բոցային ֆոտոմետրական որոշման, որտեղ լուծույթում պարունակվող նյութի խտությունը որոշվում էր ատոմների ճառագայթման սպեկտրի ինտենսիվությամբ, ատոմային-աբսորբցիոն սպեկտրոֆոտոմետրիայում տարրի խտությունը լուծույթի մեջ որոշվում է բոցի միջով անցնող մոնոքրոմատիկ լույսի կլանումով: Ատոմային-աբսորբցիոն և էմիսիոն բոցային լուսաչափության մեջ կիրառվում են նույն սարքավորումները՝ միայն այն տարբերությամբ, որ ատոմային-աբսորբցիոն սպեկտրոֆոտոմետրերը լրացուցիչ ապահովված են մոնոքրոմատիկ լույսի աղբյուրով, որի ճառագայթումը կլանվում է այրիչի բոցի մեջ անալիզվող նյութի ազատ ատոմների և իոնների կողմից:

8.6. Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգը Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգը ընդհանուր էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգի կարևոր բաղադրիչներից մեկն է և զբաղվում է գյուղատնտեսության վարման ինտենսիվ համակարգում ագրոէկոհամակարգերի աղտոտվածության ու վիճակի դիտարկման հարցերով: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի հիմնական նպատակը բարձր արդյունավետություն ունեցող, էկոլոգիապես հավասարակշռված ագրոցենոզների ստեղծումն է` բնական ռեսուրսների արդյու386

նավետ օգտագործման և մեղմ քիմիացման բազայի վրա: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի խնդիրներն են` - ագրոէկոհամակարգերի վիճակի մասին դիտարկումների կազմակերպումը, - ագրոէկոհամակարգերի ֆունկցիան բնութագրող կարևորագույն ցուցանիշների մասին օբյեկտիվ տեղեկատվության ստացումը, - ստացված տեղեկատվության գնահատումը, սպասվող փոփոխությունների կանխատեսումը և որոշումների ընդունումը: Ըստ Վ.Ա. Չերնիկովի (2000 թ.) ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի հիմնական սկզբունքներն են. 1. Համալիր մոտեցումը (կոմպլեքսայնություն), այսինքն` ագրոէկոհամակարգերի վիճակը բնութագրող երեք խմբերի (վաղ ախտորոշման, սեզոնային և տևական փոփոխություններ) ցուցանիշների վրա միաժամանակ իրականացվող վերահսկողությունը: 2. Ագրոէկոհամակարգերի վերահսկման անընդհատությունը, որը նախատեսում է ամեն մի ցուցանիշի վերաբերյալ խիստ կանոնավոր դիտարկումներ` հաշվի առնելով դրանց փոփոխությունների հնարավոր տեմպերն ու պարբերականության ինտենսիվությունը: 3. Միասնական գիտամեթոդական ղեկավարությամբ համաձայնեցված ծրագրերով տարբեր մասնագետների (ագրոօդերևութաբաններ, հողագետներ, ագրոքիմիկոսներ, ջրաբաններ, մանրէակենսաբաններ և այլն) կողմից ուսումնասիրությունների նպատակի և խնդիրների մշակում: 4. ՈՒսումնասիրությունների համակարգվածությունը, այսինքն` ագրոէկոհամակարգերի բաղադրամասերի` օդ-ջուր-հող-բույսկենդանի-մարդ օղակներով միաժամանակյա ուսումնասիրությունը: 5. Հետազոտությունների հավաստիությունը, այսինքն` դրանց ճշտությունը պետք է գերազանցի տարածական պարամետրերի տատանումների աստիճանը և գնահատվի արժանահավատ տարբերություններով: 6. Համակարգի օբյեկտների դիտարկումների միաժամանակյա կատարումը:

Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում առանձնանում են տեղեկատվության բազայի երկու փոխադարձ կապված ենթահամակարգեր` գիտական և արտադրական: Տեխնոլոգիական որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ են որոշակի ելակետային տվյալներ, որոնց գիտական բազան, այսպես կոչված, փորձադաշտային կամ պոլիգոնային ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգն է: Այն իրականացվում է երկարատև դաշտային փորձերով հետազոտությունների համար հատկացված փորձահրապարակներում, և համապատասխան սարքավորումների առկայության դեպքում մի շարք հարցերի շրջանակներում կատարվում են բավական մանրակրկիտ ուսումնասիրություններ: Արտադրական ենթահամակարգի մեջ մտնում են տվյալ երկրում օգտագործվող բոլոր հողատարածքները, որտեղ 5-15 տարին մեկ անգամ ուսումնասիրվում են մի քանի կարևոր ցուցանիշներ: Նման մոտեցումը հնարավորություն է տալիս որոշակի ժամանակահատվածում արձանագրել այդ ցուցանիշների փոփոխությունները: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի միասնական համակարգը հնարավորություն է տալիս կենտրոնացնել տարբեր կազմակերպությունների ջանքերը` բազմակողմանի դիտարկումների կատարման, հողի վիճակի բացահայտման, ինչպես նաև ագրոէկոհամակարգերի բազային բաղադրիչների էկոլոգիական գնահատման համար: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համար որպես փորձահրապարակներ օգտագործվում են աշխարհագրական ցանցի երկարատև փորձերը, որտեղ արտացոլվում են տեխնածին գործոնների` պարարտանյութերի, մելիորանտների և պեստիցիդների ազդեցությունները հողի ու ագրոէկոհամակարգի բաղադրիչների վրա: Այդ ուսումնասիրությունների ընթացքում վեր են հանվում ինչպես առանձին նյութերի, այնպես էլ դրանց գումարային քանակների ՍԹԽ-ները, հողի բիոտի վիճակն ու փոփոխությունները, մշակաբույսերի մեջ վնասակար նյութերի մնացորդային քանակները: Ուսումնասիրվող տարբերակների գնահատման հիման վրա ճշտվում են էկոլոգիական օպտիմալ միջոցառումները, որոնք շրջակա միջավայրի վրա ուղղակի և անուղակի բացասական ազդեցություններ չեն գործում: Համալիր դաշտային փորձերը թույլ են տալիս գնահատել երկրագործության վարման և բույսերի մշակության այս կամ այն համա388

կարգի էկոլոգիական նշանակությունը, իսկ առանձին միջոցառումների կամ տարբերակների արդյունավետությունը պարզաբանվում է որոշակի ստացիոնար փորձերի արդյունքում: Առավել ընդգրկուն տեղեկատվական նշանակություն ունեն երկարատև բազմագործոն փորձերը: Գործոնների լայն տիրույթը հիմք է ծառայում դրանց օպտիմալ արժեքների ընտրության համար: Տեղային ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգը իրականացվում է արտադրական պայմաններում՝ հիմնական հողակլիմայական գոտիներում գտնվող փորձացուցադրական և բազային տնտեսություններում: Դրա խնդիրների մեջ մտնում են ագրոէկոհամակարգերի հիմնական բաղադրամասերի (հող-ջուր-բույս) վիճակի մշտական դիտարկումները ինտենսիվ քիմիացման ազդեցության պայմաններում և դրանց փոփոխությունների գնահատումն ու կանխատեսումը: Տեղային մոնիտորինգի համակարգում վերջնական մշակման են ենթարկվում դաշտային փորձերից ստացված հիմնական տեխնոլոգիական որոշումները: Համատարած ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգն իրականացնում են ագրոքիմիական ծառայությունները և հողագիտական մասնագիտական խմբերը, որոնք պարբերաբար ուսումնասիրում են հողային ծածկոցը (pH, հումուս և հիմնական սննդատարրերի պարունակություն, էրոզացվածություն, աղակալում և այլն), կազմում հողային քարտեզներ և քարտեր, մշակում հողօգտագործման հրահանգներ: Համատարած մոնիտորինգի շրջանակներում կատարվում են նաև բույսերի ախտորոշիչ ուսումնասիրություններ: Համատարած արտադրական ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի առավել հեռանկարային ուղղությունը հեռահար (դիստանցիոն) աերոտիեզերական նկարահանումն է, որը հնարավորություն է տալիս մեծ տարածքներում ի հայտ բերել դեգրադացման գործընթացները:

8.7. Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի բաղադրիչները և ագրոէկոհամակարգերի էկոլոգիատոքսիկոլոգիական գնահատումը Ագրոէկոհամակարգերի հիմնական բաղադրիչ-բլոկներն են մթնոլորտը, ջուրը, հողը, բույսերը: Յուրաքանչյուր բաղադրիչի մոնիտորինգն ունի իր որոշակի առանձնահատկությունները: Հողային էկոլոգիական մոնիտորինգը կազմված է երեք հետևողականորեն փոխկապակցված մասերից. ա) հողածածկույթի ու հողերի վիճակի վերահսկում (դիտարկում), տարածաժամանակային փոփոխությունների գնահատում, բ) հողածածկույթի ու հողերի վիճակի հնարավոր փոփոխությունների կանխատեսում, գ) հողերի բերրիությունը և գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվությունն անմիջականորեն որոշող ագրոնոմիական միջոցների ու ռեժիմների գիտականորեն հիմնավորված հանձնարարականների մշակում և կիրառում: Հողերի մոնիտորինգն, ի տարբերություն ավանդական հողային և ագրոքիմիական հետազոտությունների, առաջին հերթին ունի համալիր և անընդհատ բնույթ, դրա նպատակը և խնդիրները միասնական են, և այստեղ ներգրավվում են տարբեր մասնագետներ` համապատասխան մեթոդներով: Հողերի որակական հատկանիշների և ռեժիմների ուսումնասիրությունները, անթրոպոգեն բեռնվածությունը և բնական գործոնների ազդեցությամբ տեղի ունեցող հողառաջացման գործընթացները հիմք են ծառայում հողի բերրիության մոդելավորման համար: Քանի որ ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգը ենթադրում է նաև հետագա փոփոխությունների կանխատեսում, ապա այստեղ առաջ է գալիս համալիր լանդշաֆտային դիտարկումների անհրաժեշտություն: Մարդկային գործունեությունը մեծապես ազդում է հողային բոլոր պրոցեսների, հողային բիոտի, գետնաջրերի, սննդատարրերի միգրացիայի ու հաշվեկշռի, ջրաաղային ռեժիմի, ապարների ջրաթափանցելիության և նույնիսկ ռելիեֆի վրա: Հողածածկույթի վիճակի մոնիտորինգի խնդիրն օգտագործվող հողերի մշտական վերահսկման ապահովումն է, որտեղ հատուկ ուշադրություն է դարձվում ռելիեֆի փոփոխություններին, էրոզիոն գործընթացներին, սողանքներին, սելավներին, ճահճացմանը, աղակալմանը, անապատացմանը և բացասական մյուս երևույթներին:

Հողերի վրա անթրոպոգեն բացասական ազդեցությունների ուժեղացումը պահանջում է հողի էկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգի մեջ ներառել հետևյալ խնդիրները. - հողերի կորստի (այդ թվում՝ քայքայման արագության) որոշումը ջրային էրոզիայի և դեֆլյացիայի զարգացման ժամանակ, - հողի թթվայնության և հիմնայնության վերահսկում (հանքային պարարտանյութերի օգտագործման, հողերի չորացման և ոռոգման, մելիորանտների, արտադրական թափոնների, մթնոլորտային թթու տեղումների հետ կապված), - ջրաաղային հաշվեկշռի վերականգնում, - հիմնական սննդատարրերի և հումուսի գնահատում, այդ ուղղությամբ խախտված տարածքների հայտնաբերում, - ծանր մետաղներով հողերի աղտոտման վերահսկում և դիտարկումներ` ոռոգման ջրերի ու մթնոլորտային տեղումների միջոցով, - բույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցների կիրառման ժամանակ տեղի ունեցող աղտոտման վերահսկում, - բնակչության մեծ խտություն ունեցող տարածքներում կենցաղային թափոններով աղտոտման վերահսկում, - հողի ստրուկտուրայի, սննդատարրերի պարունակության, ջրաֆիզիկական հատկանիշների և գետնաջրերի սեզոնային ու երկարաժամկետ վերահսկում, - հիդրոմելիորատիվ համակարգերի փորձագիտական գնահատում և նորմերի ներդնում: Հողերի էկոլոգիական և ագրոքիմիական վիճակի փոփոխությունների դիտարկումները հավաստի և ներկայացուցչական դարձնելու համար մոնիտորինգ պետք է իրականացնել 10-15, իսկ բուն ագրոքիմիական հետազոտությունները` յուրաքանչյուր 5 տարին մեկ անգամ: Ագրոէկոհամակարգերի մյուս բաղադրիչ-բլոկը բույսերն են: Այս ուղղությամբ իրականացվող մոնիտորինգի ժամանակ որոշվում են ոչ միայն բերքի քանակն ու որակը վեգետացիայի վերջում, այլև ֆենոլոգիական տարբեր փուլերում տվյալներ են հավաքվում բերքի ձևավորման բոլոր դինամիկ ցուցանիշների մասին (կենսազանգվածի կուտակում, ֆոտոսինթետիկ պոտենցիալի օգտագործում, տերևների ասիմիլացնող մակերես, ֆիտոցենոզի կառուցվածքի փոփոխություն և այլն):

Բույսերի մոնիտորինգը չափազանց կարևոր է նաև մշակաբույսերի մեջ վնասակար նյութերի մնացորդային պարունակությունը վերահսկելու համար: Դա առանձնահատուկ կարևորություն ունի ոչ միայն այդ նյութերի ՍԹԽ-ների սանիտարահիգիենիկ նորմատիվները պահպանելու, այլև վնասակար աղտոտիչները հողից արագորեն դուրս բերելու համար: Բնականաբար, այսպիսի դեպքերում մշակվող բույսերի կենսազանգվածը չի կարելի օգտագործել որպես սնունդ և անասնակեր: Այն հեռացնում են և կոնսերվացնում` թաղում կամ այրում փակ վառարաններում: Բուսազանգվածի մոնիտորինգն անցկացվում է NO3-ի, NO2-ի, ծանր մետաղների, ռադիոնուկլիդների, պեստիցիդների, ինչպես նաև կենսաբանական (ախտածին) աղտոտիչների ուղղությամբ: Կարևոր է ֆիքսել բույսերի ֆոտոսինթետիկ ակտիվությունը (ԲՖԱ), աճն ու զարգացումը: Ագրոէկոհամակարգերի բաղադրիչներից ջրի մոնիտորինգն առանձնահատուկ է նրանով, որ այն, օժտված լինելով շարժունակությամբ, ակտիվորեն կլանում է զանազան աղտոտիչներ և տվյալ տարածքից տեղափոխում այլ տարածքներ, ինչպես նաև խառնում խորքային ջրերին: Բնական ջրերի քիմիական կազմում կարելի է առանձնացնել հետևյալ խմբերի միացությունները, որոնք ենթարկվում են մոնիտորինգի. 1. Ջրի հանքայնացման աստիճանը պայմանավորող իոնները`

Cl-, SO42-, HCO3-, CO32-, Ca2+, Mg2+, K+, Na+:

2. Կենսածին նյութերը` նիտրատներ (NO3-), նիտրիտներ (NO2–), ամոնիում (NH4+), ֆոսֆատներ (PO43-), սիլիցիում (Si), ազոտի և ֆոսֆորի օրգանական միացությունները: 3. Օրգանական նյութերը` իրական լուծվող կոմպլեքսներ և կոլոիդային օրգանական միացություններ: 4. Լուծված գազերը (O2, CO2, H2 և այլն): 5. Միկրոտարրերը (Li+, Pb2+, Cs+, Be2+, Sr2+, Ba2+, Cr2+, Mo, V, Mn, Br-, I-, F-, B): 6. Ջրի pH-ը, որը պայմանավորում է ջրային լուծույթների թթվահիմնային հավասարակշռությունը: 7. Ռադիոակտիվ տարրերը (ռադիոնուկլիդները):

Ջրերի աղտոտման վիճակի վերահսկման հիմնական ստանդարտ մեթոդներն են թթվածնի քիմիական պահանջի (ԹՔՊ) և թթվածնի կենսաքիմիական պահանջի (ԹԿՊ) որոշումը: ԹՔՊ-ն այն մեծությունն է, որը բնութագրում է աղտոտված ջրերում օրգանական և անօրգանական վերականգնիչների ընդհանուր պարունակությունը, որոնք փոխազդում են ուժեղ օքսիդիչների հետ: Այն սովորաբար արտահայտում են այդ նյութերի օքսիդացման վրա ծախսվող թթվածնի քանակի միավորով: ԹԿՊ-ն թթվածնի այն քանակությունն է, որը պահանջվում է աերոբ պայմաններում ջրում եղած օրգանական նյութերի օքսիդացման համար, որն աղտոտված ջրում տեղի ունեցող կենսաբանական պրոցեսների արդյունք է: Պիրիդինը, բենզոլը, տոլուոլը չեն օքսիդանում և այդ մեթոդով դրանց որոշումն անհնար է, բայց կարող են որոշվել քրոմատոգրաֆիայի մեթոդով: Հողերի հետ շփվող և փոխազդող բնական ջրերի որակը սերտորեն կապված է հողում ընթացող պրոցեսների և հողի վրա տեխնածին ազդեցությունների հետ: Անթրոպոգեն գործոնների ազդեցությամբ բնական ջրերի մեջ կարող են թափանցել նիտրատներ, նիտրիտներ, պեստիցիդներ, ֆենոլային միացություններ, սինթետիկ մակերեսային ակտիվ նյութեր, ծանր մետաղներ և այլն: Հողի մակերեսից անցնելով ներծծվող ջրերի մեջ` այդ նյութերն աղտոտում են գետնաջրերը, ինչպես նաև ջրային օբյեկտները (գետեր, ջրավազաններ), որոնք խմելու ջրի հիմնական պաշարներն են: Ներծծված կամ ներհողային ջրերի ուսումնասիրությունը հիմնականում կատարվում է լիզիմետրական մեթոդով, որը հիմնված է ներծծված անձրևաջրերի կամ ձնհալի ջրերի կողմից դուրս մղված հողային լուծույթի ուսումնասիրության վրա: Լիզիմետրերի հիմնական թերությունը բնական հողային պայմաններից և գետնաջրերի հետ շփումից մեկուսացվածությունն է: Ներհողային հոսքը ոչ միայն իջեցնում է հողի բերրիությունը, այլև աղտոտում է գրունտային և ավելի խորը հորիզոններում գտնվող ջրերը: Գետնաջրերի շերտը հողի մակերևույթից սկսած առաջին ջրատար շերտն է, որը կարող է զբաղեցնել հողի բոլոր հորիզոնները: Գետնաջրերի մակերևույթը կոչվում է հայելի, իսկ դրանից ներքև հագեցման գոտին է: Հայելուց վերև ընկած հողաշերտը, որի խոռոչները զբա393

ղեցված են մթնոլորտային օդով, կոչվում է աերացիայի գոտի: Գետնաջրերի և աերացիայի գոտու հողաշերտի աղտոտվածությունը գետնաջրերի աղտոտվածության ցուցանիշն է: Հետևաբար՝ աերացիայի շերտն ընդգրկող հողի ջրային քաշվածքի անալիզը բավական օբյեկտիվ մեթոդ է գետնաջրերի աղտոտվածությունը որոշելու համար: Մթնոլորտային տեղումները, որոնք մթնոլորտից օտարում են աղտոտիչները, էկոլոգիական ռիսկի գործոն են: Օրինակ՝ ծծմբի և ազոտի օքսիդներն առաջացնում են թթվային անձրևներ: Բացի այդ՝ մթնոլորտային տեղումների քիմիական կազմի ուսումնասիրությունն անհրաժեշտ է միավոր տարածք մտնող նյութերի հաշվեկշռի համար: Մթնոլորտում պարունակվող խառնուրդների անալիզի համար օգտագործում են գազաանալիզատորներ, որոնց միջոցով հնարավոր է ժամանակի մեջ անընդհատ ստանալ օդի աղտոտիչների քանակի և բնույթի մասին տվյալներ: Օդի աղտոտիչները (NO2, CO2, CO, SO2 և այլն) փոխազդում են գազաանալիզատորի ռեագենտների հետ, և ըստ ռեակցիայի ինտենսիվության որոշվում է դրանց քանակը: Օդի գլոբալ մոնիտորինգը հիմնականում իրականացվում է զոնդավորման մեթոդով, բայց ներկայումս օգտագործվում են նաև լազերներ: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում կարևոր բազային բաղադրիչ է հետազոտվող օբյեկտների էկոլոգիատոքսիկոլոգիական գնահատումը: Մարդու տնտեսական գործունեությունը և երկրագործության քիմիացումը ոչ միշտ են համապատասխանում էկոլոգիական անվտանգության պահանջներին: Երկրագործության զարգացման ներկա փուլում էկոլոգիական անվտանգության կարելի է հասնել միայն քիմիական նյութերի օպտիմալ նորմաների կիրառման միջոցով` մշտապես հաշվի առնելով անհրաժեշտ էկոլոգիական սահմանափակումները: Տարածքների էկոլոգիատոքսիկոլոգիական գնահատման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել տարածաշրջանների հողակլիմայական բնութագիրը, օդերևութաբանական պայմանները, օդային հոսանքների տեղափոխման առանձնահատկությունները, հողամշակման քիմիական տեխնոլոգիաները, մոտակա ձեռնարկությունների կողմից ագրոէկոհամակարգերի աղտոտման հավանականությունը: Պարտադիր պայման են ջրերի, հողերի, բույսերի քիմիական անալիզները (այդ թվում նաև կենսածին տարրերի` Cl, F, Se, B, Br, As, NO3-, NO2-), նիտ394

րոզոամինների, ծանր մետաղների (Be, Mn, Zn, Pb, Cd, Cr, Co, Mo, Ni, Hg, V, Sn), բույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցների մնացորդների, ԴԴՏ-ի (դիքլորդիֆենիլտրիքլորէթան), ԴԴԷ-ի (դիքլորդիֆենիլէթան) բենզապիրենների, դիօքսինների քանակությունների իմացությունը:

R1 R2

N

N

նիտրոզային միացություն

O

CH3 N N O CH3 նիտրոզոդիմեթիլամին Cl Cl C C

Cl

CH3 -CH2 CH3 -CH2 N N O նիտրոզոդիէթիլամին

Cl

Cl H

ԴԴՏ (դիքլորդիֆենիլտրիքլորէթան) Cl

H H C C

Cl

Cl

H H

ԴԴԷ (դիքլորդիֆենիլէթան)

Cl

Cl

C

C

H

H

Cl

Cl 7

ԴԴԷ (դիքլորդիֆենիլդիքլորէթան) Cl 7 Cl

O

Cl 8

O

O

2 Cl 3 Cl

2,3,7,8 տետրաքլորդիբենզո-n-դիօքսին

3 Cl 2 Cl

2,3,7,8-տետրաքլորդիբենզո-n-ֆուրան Մի շարք տարածաշրջանների համար էկոլոգիատոքսիկոլոգիական գնահատման գործում պարտադիր են հողանմուշների, ջրերի և բույսերի գամմա-սպեկտրոմետրիկ և ռադիոմետրիկ չափումները: Բույսերի կողմից թունավոր նյութերի կուտակման ընթացքը և բուսական արտադրանքի որակի վերահսկումը մտնում է ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգային խնդիրների մեջ: Բուսաբուծական արտադրանքի տոքսիկոլոգիական գնահատականը որոշում է

կիրառված տեխնոլոգիական համալիրի էկոլոգիատնտեսական արդյունավետությունը: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգը ներառում է միասնական ծրագրով ագրոցենոզի բաղադրիչների համակարգային դիտարկումները: Ինչպես հայտնի է, հողերի ագրոֆիզիկական հիմնական բնութագրերն են ագրեգատայնությունը, ընդհանուր և պինդ ֆազի խտությունը, հանքաբանական և մեխանիկական կազմը, ջրաթափանցելիությունը, ֆիլտրացիոն և ջրապահպան հատկությունները: Ագրեգատայնությունը (ագրոնոմիական արժեքավոր և ջրակայուն ագրեգատների առկայություն) հողի հիմնական ագրոֆիզիկական հատկանիշներից մեկն է: Այն որոշում է հողերի օդային և ջրային ռեժիմները, որոնք բույսերի կյանքի անփոխարինելի գործոններից են: Ագրեգատների թուլացումը (կամ ստրուկտուրայի փոշիացում) առաջացնում է հողի օդաջրային ռեժիմների վատացում, հողի ամրացում, հետևաբար` բույսերի ճնշվածություն: Հողի ընդհանուր և պինդ ֆազի խտությունները թույլ են տալիս գնահատել պինդ ֆազի և ծակոտկենության հարաբերակցությունը, որը ջրաջերմային ռեժիմի ձևավորման նախադրյալ է: Հողի հանքաբանական և մեխանիկական կազմով է պայմանավորված բույսերի համար մատչելի սննդատարրերի առկայությունը, ինչպես նաև հողի ուռչելիությունն ու կպչողականությունը` մեքենայական մշակության ժամանակ: Ագրոֆիզիկական հատկանիշների վատացման հետևանքով տեղի է ունենում հողի էկոլոգիական ֆունկցիայի խանգարում, այդ թվում` սորբցիոն հատկությունների թուլացում: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում հողի ագրոֆիզիկական բոլոր պարամետրերը մշտապես վերահսկվում են: Մեխանիկական կազմը նպատակահարմար է որոշել 5-10 տարին մեկ անգամ` ըստ 10 սմ խորությամբ շերտերի` Կաչինսկու պիպետի մեթոդով: Ագրոֆիզիկական հատկանիշների մշտական դիտարկումները հնարավորություն են տալիս խուսափել հողի հատկանիշների վատացումից և պահպանել բարձր բերրիությունն ու էկոլոգիական ֆունկցիան: Հողի բերրիության բարդ հիմնախնդրի կառավարման գործում կարևորագույն նշանակություն ունի հողում օրգանական նյութերի քանակի վերահսկումը: Հումուսային բաղադրիչն, անկասկած, հողաէկոլո396

գիական մոնիտորինգի հանգույցն է, քանի որ հումուսը հողի բոլոր հատկությունների կայունացնող, իսկ տեխնոգենեզի դեպքում` աղտոտիչ նյութերի չեզոքացնող մասն է: Հումուսի պարունակության ուսումնասիրությունները նույնպես կատարվում են 5-10 տարին մեկ անգամ: Այդ դիտարկումների ժամանակ հետազոտում են նաև հողի սննդատարրերի պաշարները, հատկապես` ազոտի, ֆոսֆորի և կալիումի քանակները: Չափազանց կարևոր է որոշել ազոտի կենսաբանական մասը, որը ներգրավվում է հումուսի մեջ` թիթեռնածաղկավոր բույսերի արմատների հետ միասին: Ֆոսֆորի պարունակության վերահսկումը կարևոր է այն տեսանկյունից, որ այն կարող է վերածվել բերքը սահմանափակող գործոնի, իսկ ֆոսֆատ իոնի (PO43) անցումը շրջակա ջրերի մեջ խիստ վտանգավոր է թե° սանիտարահիգիենիկ տեսակետից, թե° էվտրոֆացման ակտիվության բարձրացման տեսակետից: Օրգանական պարարտանյութերից` հողի բերրիությունը բարձրացնող ամենալավ միջոցը ցամքարով գոմաղբն է, սակայն դրա սխալ պահպանման և օգտագործման (հատկապես թարմ վիճակում) դեպքում հողը, բույսերը, հարակից ջրերը կարող են աղտոտվել ախտածին միկրոօրգանիզմներով, նիտրատներով, նիտրիտներով, մոլախոտերի սերմերով: Շրջակա միջավայրի համար լուրջ վտանգ է ներկայացնում անցամքար գոմաղբը և գոմաղբահեղուկը: Եթե գոմաղբը ճիշտ է պահպանվում, մշակվում և օգտագործվում, ապա այդ արժեքավոր պարարտանյութի ազդեցության մոնիտորինգ կարելի է չանցկացնել: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգում կարևոր ցուցանիշ է հողում և բույսերի մեջ պեստիցիդների պարունակության դինամիկայի ուսումնասիրությունը: Այդ նպատակով նմուշները վերցնում են 3-4 անգամ, առաջինը` սրսկման օրը (ելակետային պարունակություն), իսկ հետո` 3-5, 15-30 և 50-60 օր անց և վերջապես` բերքահավաքի օրը: Անալիզների կատարման փոքր միջակայքերն օգտագործվում են անկայուն պատրաստուկների համար, իսկ ամենամեծը` կայունների համար: Այդ նյութերի անալիզները կատարվում են հաստատված մեթոդներով, և ստացված տվյալները համեմատվում են ՍԹԽ-ի և ԱԹՍ-ի նորմաների հետ թե՛ հողում, թե՛ բույսերի մեջ: Բույսերի մեջ որոշվում են նաև NO3-ը, NO2-ը, ծանր մետաղները և այլն, ընդ որում`

ծանր մետաղների համար տարբերում են նորմավորման երեք ձև` լանդշաֆտային, բիոտիկ, հողային: Աղտոտիչների նկատմամբ չափազանց զգայուն է հողի բիոտիկ տարրը, ուստի հետազոտվում է հողի միկրոկենսաբանական ակտիվությունը (հատկապես բակտերիաների, ակտինոմիցետների քանակը), դրա հիման վրա մշակվում են էկոլոգիապես անվտանգ տեխնոլոգիաներ: Ոռոգվող հողերում ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգն ավելի մեծ նշանակություն ունի, որովհետև ջուրն ինտենսիվացնում է բույսերի կողմից նյութերի կլանման պրոցեսը: Այս պայմաններում որոշվում են գրեթե բոլոր աղտոտիչ նյութերը, տարրերն ու միացությունները: Հողային նմուշները վերցնում են 0-30, 31-40, 41-60, 61-80, 81-100 սմ խորությամբ շերտերից: Վեգետացիայի սկզբի և վերջին փուլերում նիտրատային ազոտը որոշվում է ավելի խորը շերտերում կամ նույնիսկ մինչև գետնաջրերի մակարդակը (100-120, 121-140, 141-160, 161-180, 181-200 սմ): Շարժուն ֆոսֆորի և կալիումի պարունակությունը բույսերի զարգացման հիմնական փուլերում որոշում են 0-30 և 31-40 սմ շերտերում, իսկ վեգետացիայի սկզբում և վերջում` մինչև 1 մ շերտում: Հեշտ հիդրոլիզվող ազոտը որոշվում է վարելաշերտում: Աղակալած հողերում վեգետացիայի սկզբում և վերջում որոշում են հեշտ լուծվող աղերը, դրանց կազմը, դուրս են բերում փոխանակային նատրիումի պարունակությունը սալանչակներում (մգ/էկվ 100 գ հողում) մինչև 1 մ հողաշերտում և նույնիսկ մինչև գետնաջրերի մակարդակը: Նույն խորությունների վրա ուսումնասիրում են N-ի, P2O5-ի և K2O-ի, ինչպես նաև հումուսի ընդհանուր պարունակությունները: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի կազմակերպումը բավական բարդ խնդիր է, որովհետև այն միաժամանակ իրականացվում է բոլոր բաղադրիչների ուղղությամբ: Համալիր տեղեկատվությունը ստացվում է տեղային, պոլիգոնային (գիտական), արտադրական, ինչպես նաև լիզիմետրիկ փորձերից: Պոլիգոնային մոնիտորինգի շրջանակներում կատարվող փորձերը կարող են լինել կարճատև և երկարատև: Դրանք

կախված են մոնիտորինգի բնույթից, նպատակներից և պահանջվող խնդիրներից: Մոնիտորինգային ուսումնասիրությունների տեղեկատվական բազան յուրահատուկ մի բանկ է, որն անընդհատ հարստանում է նորանոր տեղեկություններով և տվյալներով: Անցած տարիների տվյալներն ամբողջապես պահպանվում են, քանի որ հնարավոր են հին ազդեցությունների նոր դրսևորումներ (օրինակ՝ ծանր մետաղներով և ռադիոնուկլիդներով աղտոտման պարագայում): Հողատարածքների ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի մեջ մտնում է գյուղատնտեսական արտադրության ողջ շղթան` հողից մինչև օգտագործվող սննդամթերքը: Գլխավոր նպատակը էկոլոգիապես անվտանգ սննդամթերքի ապահովումն է: Եվ այս շղթայում առանձնահատուկ կարևորություն ունի աղտոտիչների ուղղությամբ իրականացվող մոնիտորինգը: Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգը գրեթե բոլոր երկրներում առաջին հերթին վերաբերում է բուսաբուծության ոլորտին: Գյուղատնտեսական կենդանիների մոնիտորինգի հստակ համակարգ դեռևս չկա: Կենդանիները դիտվում են որպես ածանցյալ, այսինքն` բույսերի ազդեցության տակ գտնվող օղակ:

ԳԼՈՒԽ 9. ՄԱՐԴՈՒ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԲԵՐ

ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ ԷԿՈԼՈԳԻԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Էկոլոգիացումը էկոլոգիական մոտեցումների և գործոնների ներդրման գործընթացն է մարդու սոցիալ-տնտեսական գործունեության տարբեր ոլորտներում, որտեղ օգտագործվում են նյութաէներգետիկ ռեսուրսներ և շրջակա միջավայրի բաղադրիչների վրա ունեն մեծ բացասական ազդեցություններ: Էկոլոգիական արտադրությունը պետք է կենտրոնացնի հասարակության ջանքերը բնության պահպանության վրա՝ որպես մարդկության գոյատևման նախադրյալ: Էկոլոգիացումը տեխնոլոգիական, վարչարարական, կազմակերպական, բնապահպանական և այլ միջոցառումների աստիճանական, հետևողական, անշեղորեն ներդրվող գործընթացներն են, որոնք թույլ են տալիս բարձրացնել բնական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը՝ պահպանելով շրջակա միջավայրի որակը: Ընդհանուր էկոլոգիացումը համակարգային մոտեցում է և բնության դերի գիտակցումը մարդու կողմից: Տեխնոլոգիաների էկոլոգիացումը ենթադրում է անթափոն և սակավաթափոն արտադրություն:

9.1. Էկոլոգիական հրովարտակը (մանիֆեստ) ըստ Ն.Ֆ. Ռեյմերսի (Коробкин В.И., Передельский Л.В., 2005) Բնություն: Հազարամյակների ընթացքում մենք կռվել ենք բնության հետ, նվաճել այն, վերափոխել, անխղճորեն ոչնչացրել: Բայց բնությանը չէ պետք մեր պաշտպանությունը: Մեզ է անհրաժեշտ նրա հովանավորությունը. մաքուր օդ, որպեսզի շնչենք, բյուրեղային ջուր, որպեսզի խմենք, ամբողջ բնությունը, որպեսզի ապրենք: Նա եղել է և միշտ կլինի մարդուց ուժեղ, քանի որ նա է ծնել մարդուն: Մարդը միայն մի պահ է նրա կյանքում, իսկ ինքը հավերժ և անսահման է: Կենսոլորտը լուրջ հիվանդ է: Նրան հարվածել է մարդու միջամտությունը: Անմիտ տեխնիկան հանում է բնությունը, բզկտում կենսոլորտը, ճնշում է մարդկությանը, թունավորում Երկիրը: Այդ ճանապար400

հը վերջացած է: Մարդու կողմից բնության անհեռատես շահագործման դարը ետևում է: Բնությունը պահանջում է վերարտադրություն: Մոլորակի նկատմամբ մեր ունեցած վերաբերմունքի ձևավորման համար պետք են խորը գիտելիքներ և իմաստուն զգուշավորություն: Դրանք էկոլոգիայի խորհրդանիշներն են: Միավորվենք էկոլոգիական հումանիզմի իմաստուն նշանի տակ: Մեր ոչը՝ - ցանկացած պատերազմին, - Բնության հետ ցանկացած ճակատամարտին, - բնօգտագործման մեջ անգրագետ տեխնոկրատիզմին և կամայականությանը, - թեթևամիտ վերաբերմունքին ազգագրության մեջ, - տեխնոկրատական գիգանտիզմին, որը միշտ կանխագուշակում է վերջի սկիզբը, - այն ամենին, որոնք իրավիճակային են և չեն խոստանում իրական տնտեսական, սոցիալական և էկոլոգիական օգուտներ հարյուրամյակների հեռանկարում. միայն այդ ամբողջության մեջ է բարիքը, - այն ամենին, ինչ սպառնում է Երկրի կենսոլորտին, սպառնում է մարդկանց, յուրաքանչյուր մարդու: Մեր այոն՝ - խաղաղությանը և հանգստությանը, - Բնության՝ մարդկային կյանքի պայմանների և հիմքի նկատմամբ սիրուն և հարգանքին, - կենսոլորտի այն տիպի պահպանմանը, որի մեջ ծագեց ու զարգացավ գիտակից և բանական Մարդը (Homo sapiens), - կենդանի տեսակների, նրանց բնակավայրերի առավելագույն պահպանմանը, - ռեսուրսախնայողությանը, տնտեսմանը և սակավաթափոն տեխնոլոգիաներին, - արտադրության փակ ցիկլերին, - գյուղատնտեսության զարգացման նոր՝ կենսաբանականացված ուղղություններին,

- գործարաններին՝ առանց ծխի, ֆաբրիկաներին՝ առանց խեղդող գազերի, - լռությանը, - սթափ ազգագրական ռազմավարությանը, - էկոլոգիական մշակույթին: Գալիս է նոր դարաշրջան: Շեմին գլոբալ հեղափոխությունն է՝ էկոլոգիայի խաղաղ հեղափոխությունը: Նրա նպատակը Երկիր մոլորակի գոյատևումն է: Կանաչ ճանապարհ այն ամենին, ինչը խնայում է կյանքի ռեսուրսները:

9.2. Գիտակցության էկոլոգիացում Մեր դարաշրջանի 2-րդ և 3-րդ հազարամյակների սահմանագծին մարդու մտածողության և պրակտիկ գործունեության մեջ տեղի է ունենում հայեցակարգի փոփոխություն՝ տնտեսական առաջնահերթությունները փոխվում են էկոլոգիական առաջնահերթություններով: Մինչև 20-րդ դարի վերջը մարդկային գիտակցության մեջ հաստատված և տիրապետող դարձած տնտեսական հրամայականն աստիճանաբար փոխարինվում է էկոլոգիականով: Եվ հենց այն բանից, թե արդյո±ք մարդկությունը կարող է մոտակա ժամանակներում հասնել տնտեսական և էկոլոգիական շահերի խելացի համադրման, կախված է նրա ապագան: Էկոլոգիական գիտակցության տիպը տվյալ պահին արտացոլում է մարդու և բնության փոխհարաբերությունները և որոշում է մարդկանց վարքագիծը իրենց և բնության փոխազդեցության ժամանակ: Կարելի է առանձնացնել էկոլոգիական գիտակցության երկու հիմնական տիպեր՝ անթրոպոցենտրիզմ և էկոցենտրիզմ: Անթրոպոցենտրիզմը հիմնվում է §մարդկային եզակիության¦ պատկերացումների վրա՝ հակադրելով մարդուն բնությանը: Այն արտահայտվում է հետևյալ գծերով. 1. Երկրի վրա բարձրագույն արժեքը մարդն է, և բնության մեջ ամեն ինչ արժեքավոր է այնքանով, որքանով կարող է օգտակար լինել մարդուն: Բնությունը հայտարարված է որպես մարդու սեփականություն, ընդ որում՝ միանգամայն հասկանալի է, որ նա դրա իրավունքն ունի:

2. Աշխարհի հիերարխիայում մարդը կանգնած է գագաթին, նրանից փոքր-ինչ ներքևում մարդու կողմից և մարդու համար ստեղծված իրերն են, ավելի ներքև՝ բնության օբյեկտները, որոնք կարևոր են այնքանով, որքանով օգտակար են մարդուն: Մարդու աշխարհը հակադրված է բնության աշխարհին: 3. Բնության հետ մարդու փոխազդեցության նպատակը նրա պրակտիկ պահանջների (արտադրական, գիտական, ռեկրեացիոն և այլն) բավարարումն է: Այս մոտեցման էությունն արտահայտվում է §օգտագործում¦ բառով: 4. Բնության հետ փոխազդեցության բնույթը որոշվում է պրագմատիկ հրամայականով՝ ճիշտ և թույլատրված է այն, որն օգտակար է մարդուն և մարդկությանը: Բնությունն ընկալվում է միայն որպես մարդկության մանիպուլյացիաների (ձեռնածություն) օբյեկտ, որպես անդեմ շրջակա միջավայր: 5. Էթիկայի նորմերն ու կանոնները գործում են միայն մարդկանց աշխարհում և չեն տարածվում բնության հետ փոխազդեցությունների վրա: Բնության հետագա զարգացումն ընկալվում է որպես պրոցես, որը պետք է ենթարկվի մարդու զարգացման պրոցեսին: 6. Բնության պահպանությունը թելադրված է հեռավոր պրագմատիզմով. անհրաժեշտ է պահպանել բնական միջավայրը, որպեսզի դրանից կարողանան օգտվել հաջորդ սերունդները: Էկոցենտրիզմը հիմնվում է մարդու և կենսոլորտի կոէվոլյուցիայի գաղափարի անհրաժեշտության վրա և բնութագրվում է հետևյալ առանձնահատկություններով: 1. Մարդու և բնության ներդաշնակ զարգացումը համարվում է բարձրագույն արժեք: Բնությունը ի սկզբանե ճանաչվում է ինքնարժեք և գոյություն ունի բացարձակապես անկախ՝ առանց հաշվի առնելու մարդու համար դրա օգտակարությունը կամ վնասակարությունը: Մարդը բնության տերը չէ, այլ բնական համակեցության անդամներից մեկը: 2. Մարդու գիտակցությունը նրան չի օժտում գերիրավունքներով, այլ բարձրացնում է նրա պատասխանատվությունը բնության պահպանության հարցում: Մարդու աշխարհը չի հակադրվում բնութ-

յան աշխարհին, նրանք երկուսն էլ համարվում են միասնական համակարգի տարրեր: 3. Բնության հետ փոխազդեցության նպատակը ինչպես մարդու պահանջների, այնպես էլ ամբողջական բնական համակեցության պահանջների առավելագույն չափով բավարարումն է: Մարդու կողմից բնության վրա ազդեցությունը փոխվում է փոխազդեցությամբ: 4. Մարդու փոխազդեցությունը բնության հետ որոշվում է էկոլոգիական հրամայականով. ճիշտ և թույլատրելի է միայն այն, ինչը չի խախտում բնության մեջ գոյություն ունեցող էկոլոգիական հավասարակշռությունը: Բնությունը և ամբողջ բնականն ընկալվում է որպես մարդու հետ փոխազդեցության լիարժեք իրավական սուբյեկտ: 5. Էթիկայի նորմերը և կանոնները հավասարապես տարածվում են ինչպես մարդկանց փոխհարաբերությունների, այնպես էլ բնության հետ փոխազդեցությունների վրա: Բնության և մարդու զարգացումն ընկալվում է որպես փոխշահավետ միասնության պրոցես: 6. Բնության պահպանությունը թելադրված է հենց բնությունը պահպանելու անհրաժեշտությամբ: Այսպիսով՝ անթրոպոցենտրիզմին բնորոշ է. 1. Մարդու՝ որպես բարձրագույն արժեքի հակադրումը բնությանը՝ որպես իր սեփականության: 2. Բնության ընկալումը որպես մարդու միակողմանի ազդեցության օբյեկտ: 3. Բնության հետ մարդու փոխազդեցությունների վերաբերմունքի և նպատակների պրագմատիկ բնույթը: Էկոցենտրիզմին բնորոշ է. 1. Բնության նկատմամբ մարդու հակադրության բացակայությունը, կողմնորոշումը դեպի էկոլոգիական նպատակահարմարություն: 2. Բնական օբյեկտների ընկալումը որպես լիարժեք իրավական սուբյեկտներ և մարդու հետ փոխազդեցության գործընկեր: 3. Բնության հետ պրագմատիկ և ոչ պրագմատիկ փոխազդեցությունների հաշվեկշիռը: Ներկայումս գլոբալ էկոլոգիական ճգնաժամի՝ աղետի վերաճումը կանխելու միակ միջոցը հասարակական գիտակցության անթրոպո404

ցենտրիզմից էկոցենտրիզմին անցնելն է. դրա համար պահանջվում է առաջին հերթին ուսումնական բոլոր մակարդակներում սերնդի գիտակցության մեջ ամրապնդել շրջակա միջավայրի և բնության պահպանության անհրաժեշտության դոմինանտ խնդիրը:

9.3. Արդյունաբերության էկոլոգիացման սկզբունքները և տեխնոլոգիաները Ընդհանուր առմամբ էկոլոգիացում ասելով հասկանում ենք բնական միջավայրի վրա մարդու ազդեցության հնարավոր հետևանքների հաշվառում՝ բնօգտագործման բացասական արդյունքները նվազագույնի հասցնելու նպատակով: Էկոլոգիացումը տեխնիկական, տեխնոլոգիական և կենսաբանաէկոլոգիական միջոցառումների իրականացման մի համակարգ է, որը հնարավորություն է տալիս արդյունավետ օգտագործել բնական ռեսուրսները, բարձրացնել արտադրության արդյունավետությունն ու ինտենսիվությունը, նվազեցնել արտանետումներն ու թափոնները և պահպանել բնությունը: Արդյունաբերության էկոլոգիացումը միաժամանակ նպատակաուղղված է դրա արդյունավետության բարձրացմանը և բնածավալայնության նվազեցմանը: Այդ մոտեցումը ենթադրում է հասարակական արտադրության պրոգրեսիվ կառուցվածքի ձևավորում, որը կողմնորոշված է վերջնական սպառման արտադրանքի ավելացմանը՝ ռեսուրսների օգտագործման ծավալների և արտադրական պրոցեսների թափոնայնացման նվազեցման ժամանակ: Գոյություն ունեն բնածավալային ռեսուրսների նվազեցման մի քանի սկզբունքային ուղղություններ, որոնցից են՝ - հումքի համալիր մշակումը և բոլոր բաղադրիչների օգտագործում, - արտադրության ճյուղային կառուցվածքի փոփոխություն բարձր թափոնային արտադրությունների նվազեցմամբ և հակաէկոլոգիական արտադրանքի թողարկման բացառմամբ, - տարբեր արտադրությունների կոոպերացում, թափոնների առավելագույն օգտագործման նպատակով, որպես երկրորդական ռեսուրսներ, - արտադրական տեխնոլոգիաների փոփոխություն, ավելի կատարելագործված և սակավաթափոն տեխնոլոգիաներով,

- նոր, երկար կյանք ունեցող արտադրատեսակների ստեղծում, որոնք բարոյապես և ֆիզիկապես մաշվելուց հետո կարող են նորից ներգրավվել արտադրական ցիկլերի մեջ, ինչպես նաև ծախսվող նյութերի կրճատում, - արտադրական արտանետումների մաքրման կատարելագործում, վերջնական թափոնների անշարժացում, ինչպես նաև վերաօգտագործում, - արտադրական ցիկլերի փակ համակարգերի ստեղծում, որն առաջին հերթին վերաբերում է ջրի օգտագործմանը, իսկ այդ ռեսուրսի էկոլոգիացմանը նպաստում են ջրի մաքրման մեխանիկական, քիմիական, ֆիզիկաքիմիական և կենսաբանական մեթոդները: Նշված ուղղություններից յուրաքանչյուրը կարող է լուծել միայն տեղային խնդիր, իսկ արտադրության համընդհանուր էկոլոգիացման և ռեսուրսահումքային տարողության կրճատման համար անհրաժեշտ է դրանց բոլորի միասնական կիրառումը: Ընդ որում՝ այստեղ կենտրոնական տեղ է գրավում տեխնոլոգիական վերազինումը, սակավաթափոն տեխնոլոգիաների ներդրումը և էկոլոգիացման տնտեսական ու տեխնոլոգիական վերահսկումը: Տեխնոլոգիական պրոցեսների էկոլոգիացումը ենթադրում է բնական ռեսուրսների համալիր և ինտենսիվ օգտագործում, հումքի ծախսի տնտեսում, ռեսուրսախնայող և սակավաթափոն տեխնոլոգիաների ներդրում, արտադրության մեջ թափոնների վերամշակում, ձեռնարկության էկոլոգիական անձնագրի մշակում և կիրառում: Այդ պահանջները սերտորեն կապված են միմյանց հետ և, ըստ էության, նույն էկոլոգիատեխնոլոգիական շղթայի տարբեր օղակներն են: Բնական ռեսուրսների համալիր օգտագործումը նախատեսում է դրանց բազմակողմանի յուրացում: Օրինակ՝ անտառային ռեսուրսի օգտագործումն իր մեջ ներառում է անտառահատումը, փայտանյութի բազմակողմանի օգտագործումը (ընդուպ մինչև կահույքի արտադրություն), անտառատնկումը, բոլոր թափոնների օգտագործումը: Ինտենսիվացումը միավոր ծավալի հումքից ստացվող օգտակար արտադրանքի քանակի ավելացումն է՝ առանց նոր տարածքների ներգրավման: Օրինակ՝ բազմամետաղային հանքանյութի օգտագործման ժամանակ կորզվում է 1-2 մետաղ, մնացածն անցնում է թափոնի մեջ:

Ինտենսիվության բարձրացման դեպքում հնարավոր է դառնում բոլոր մետաղների կորզումը: Սակավաթափոն տեխնոլոգիաները արտադրական պրոցեսների շղթաներ են, որտեղ մի արտադրության թափոնները դառնում են հումք մեկ այլ արտադրության համար: Այդ տեխնոլոգիաները կիրառվում են քիմիական, գունավոր մետալուրգիայի արդյունաբերություններում, ջերմաէներգետիկայում և այլ ճյուղերում: Բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը նպաստում են նոր էկոլոգիական մաքուր տեխնոլոգիաների ներդրումը: Դրանց մեջ կարևոր տեղ են գրավում կենսատեխնոլոգիաները, որոնք հիմնված են կենդանի օրգանիզմների յուրահատուկ հատկությունների օգտագործման վրա: Օրգանական պինդ թափոնների՝ աերոբ պայմաններում կենսատեխնոլոգիական վերամշակման ժամանակ ստանում են արժեքավոր օրգանական պարարտանյութեր, իսկ անաերոբ պայմաններում՝ կենսագազ և պարարտանյութեր, օրինակ՝ հեղուկ գոմաղբի մեթանոգենեզը:

9.4. Էներգետիկայի էկոլոգիացման ուղիները Էներգետիկայի էկոլոգիացումը չափազանց կարևոր նշանակություն ունի շրջակա միջավայրը պահպանելու գործում, որովհետև աշխարհում արտադրվող էներգիայի 62 %-ը հիմնված է օրգանական վառելիքի այրման վրա, դրա հետևանքով հսկայական քանակությամբ վնասակար նյութեր են արտանետվում մթնոլորտ, խախտվում է ռելիեֆը, հիդրոլոգիական ռեժիմները, աղտոտվում են ջրերն ու հողերը: Էներգետիկայի էկոլոգիացման նպատակն է՝ - աստիճանաբար կրճատել օրգանական վառելիքի այրումից (էկզոթերմիկ քիմիական ռեակցիաներ) ստացվող էներգիայի քանակը, - առավելագույնս փոխարինել քիմիական աղբյուրների էներգիան (նավթի, քարածխի, գազի, ատոմի միջուկի և այլն) էներգիայի բնական վերականգնվող աղբյուրներով, հատկապես արևային էներգիայով: Քիմիական վառելանյութերից էկոլոգիական միակ մաքուր էներգիան կարող է ստացվել ջրածնից, այն դեպքում, երբ ջրածինը ստացվում է արևի ճառագայթային էներգիայի միջոցով ջրի ֆոտոլիզից: Ինչ վերաբերում է միջուկային, այդ թվում նաև ապագա ջերմամի407

ջուկային էներգետիկային, ապա նույնիսկ ռադիոակտիվ աղտոտումը բացառելու դեպքում (որը շատ դժվար է) առկա է կենսոլորտի ջերմային աղտոտում: Ատոմի միջուկի և օրգանական վառելանյութերի այրման հետևանքով առաջանում են մեծ քանակությամբ տաք ջրեր, որոնք խառնվում են արտաքին ջրերին և վնասում ջրային համակարգը: Էներգետիկայի էկոլոգիացման կարևոր ուղղություններից է նաև օգտագործվող էներգիայի կրճատումը մարդկային գործունեության բոլոր ճյուղերում, որը միանգամայն հնարավոր է ներկա պայմաններում:

9.5. Տրանսպորտի էկոլոգիացման ուղիները Համաշխարհային մասշտաբով տրանսպորտն արդեն դառնում է շրջակա բնական միջավայրի վրա ազդող ամենահզոր աղբյուրը, իսկ զարգացած երկրներում՝ մթնոլորտի հիմնական աղտոտիչը: Տրանսպորտի էկոլոգիացումը ենթադրում է հետևյալ միջոցառումները. - երթուղիների արդյունավետության բարձրացում, որպեսզի նվազեցվեն պարապուրդային աշխատանքային ժամերը (գրեթե բոլոր քաղաքներում ճանապարհներին և փողոցներում տեղի են ունենում խցանումներ, որի ժամանակ մեքենաների շարժիչներն աշխատում են և մթնոլորտ են արտանետում լիարժեքորեն չայրված վտանգավոր նյութեր), - նոր, հարմարավետ տրանսպորտային միջոցների ստեղծում՝ կատարելագործված շարժիչներով, որը հնարավորություն կընձեռի կրճատել տրանսպորտային միջոցների քանակը, - նոր, էկոլոգիական տրանսպորտային միջոցների, այդ թվում նաև այլընտրանքային էներգիայով աշխատող մեքենաների ստեղծում, որի արտանետումները նախապես կմաքրվեն, - մեքենաների աղմուկի նվազեցում և պասիվ ու ակտիվ պաշտպանություն: Տրանսպորտի էկոլոգիացման խնդիրն անմիջականորեն շոշափում է մթնոլորտի, ջրային ռեսուրսների և հողերի էկոլոգիական վիճակի բարելավման խնդիրը, քանզի այդ միջոցներն ամենուրեք են, ուստի դրանց ազդեցություններն ամենատարածվածն են բոլոր երկրներում:

9.6. Գյուղատնտեսության էկոլոգիացման ուղիները Գյուղատնտեսության էկոլոգիացման անհրաժեշտությունը միանշանակորեն կապված է ոչ միայն այդ ոլորտի քիմիացման և մեքենայացման, այլև արդյունաբերության և կոմունալ տնտեսության էկոլոգիացման հետ, որովհետև այդ ոլորտներն ուղղակի և անուղղակի ազդեցություն են գործում հողատարածքների և ոռոգման ջրերի վրա: Ագրոհամալիրների և անասնապահական ֆերմաների զարգացումը և խոշորացումը, հանքային պարարտանյութերի և թունաքիմիկատների լայնամասշտաբ օգտագործումը բարձրացրել են ագրոցենոզների տեսակարար արդյունավետությունը՝ դրա հետ մեկտեղ իջեցնելով գյուղատնտեսական արտադրանքի էկոլոգիական որակը, ինչպես նաև վատացնելով ագրոէկոհամակարգերի էկոլոգիական վիճակը: Առաջացած խնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ են համալիր միջոցառումներ, որոնք դրական ազդեցություն կունենան գյուղատնտեսության և գյուղատնտեսական արտադրանքի որակի վրա: Այդ միջոցառումներից են՝ - հանքային պարարտանյութերի սահմանափակում և դրանց փոխարինում օրգանական պարարտանյութերով, - հանքային պարարտանյութերի նվազ չափաքանակների համատեղ կիրառում օրգանական պարարտանյութերի հետ, - վնասատուների և հիվանդությունների դեմ կիրառվող պեստիցիդների նվազեցում և դրանց փոխարեն կենսաբանական միջոցների (բուսական թուրմեր, բնական թշնամիներ, գիշատիչներ, մրցակից բույսեր և այլն) օգտագործում, - գյուղատնտեսական կենդանիների կերին հորմոնալ խթանիչների և քիմիական հավելանյութերի ավելացման բացառում, - գենետիկորեն վերափոխված բույսերի և սննդամթերքի օգտագործումից խուսափում և տարածման բացառում, - հողերի մշակության խնայողական մեթոդների կիրառում (ակտիվ ցանքաշրջանառության ապահովում, պարարտանյութերի ժամանակին կիրառում, էրոզիայի դեմ պայքարի ուժեղացում, դաշտապաշտպան անտառաշերտերի հիմնում, թեք տարածքների դարավանդավորում և բուֆերային գոտիների ստեղծում, հողերի մակերեսային մշակություն, հացահատիկային մշակաբույսերի բերքը հավաքելուց հետո ծղոտի և ցողունային մնացորդների այրման բացառում, քանի որ այր409

վում է ոչ միայն օրգանական նյութը, այլ նաև հողի մակերեսային շերտի բիոտը, - ոռոգման ջրերի որակի վերահսկում, որտեղ առկա է տեխնոլոգիական հոսքաջրերի և կոյուղաջրերին խառնվելու վտանգ, - վնասատուների և հիվանդությունների դեմ պայքարի ինտեգրացված համակարգի ներդրում, - բնական (կենսաբանական) ազոտֆիքսացիայի (սիմբիոտիկ և ոչ սիմբիոտիկ) ուժեղացում և ազոտֆիքսող միկրոօրգանիզմների խտանյութերի լայնամասշտաբ կիրառություն, - վաղահաս բուսատեսակների լայնամասշտաբ ներդրում, - կոշտ օրգանական (այդ թվում նաև քաղաքային) թափոնների կենսատեխնոլոգիաներով կոմպոստացում և դրանց օգտագործում՝ որպես արժեքավոր պարարտանյութեր, - մեխանիզմների չափավոր օգտագործում, դրանց նյութաէներգատարողության կրճատում և զանգվածի նվազեցում, - համալիր գործողություններ կատարող մեխանիզմների կիրառում, - կենցաղային հոսքաջրերի և կոյուղաջրերի մաքրում նախատեսված բոլոր մեթոդներով, - գյուղատնտեսական արտադրանքի ճիշտ պահեստավորում, պահպանում և վերամշակում, նոր, ավելի կատարելագործված և քիչ նյութաէներգատար տեխնոլոգիաների կիրառում: Գյուղատնտեսության էկոլոգիացման էությունն այն է, որպեսզի արտադրության ընթացքում ապահովվի հանքային սննդատարրերի օգտագործման առավելագույն փակվածություն, հողի հատկությունների ինքնավերականգնում, խոնավության փակ շրջանառության վերականգնում, անթափոն արտադրություն: Այդպիսի տնտեսության վարման գլխավոր պայմանը բուսաբուծության և անասնապահության պարտադիր զուգակցումն է: Գյուղատնտեսության էկոլոգիացման հիմնական առանցքը հողի պահպանումն է էրոզիայից, աղակալումից, աղտոտումից, մեխանիկական դեգրադացիայից, ռադիոակտիվ աղտոտումից, հումուսի պարունակության նվազումից: Կարևոր խնդիր է նոր բուսատեսակների ստեղծման ուղղությամբ սորտերի մեջ նոր գծերի ամրապնդումը, որոնցից են էկոլոգիական մեծ ճկունությունը (բարձր

բերքի ապահովում՝ եղանակային պայմանների տատանումների ժամանակ), պոպուլյացիաների հետերոգենությունը (ժառանգական հատկանիշների լայն տատանումներ), վաղահասությունը, սնկային և այլ հիվանդություննների նկատմամբ դիմացկունությունը և այլն: Մոլախոտերի ամենամեծ խնդիրը դրանց հետերոսպերմիան է, այսինքն՝ տարբեր ժամկետներում սերմերի ծլելու ունակությունը, ինչը դժվարացնում է դրանց դեմ տարվող պայքարը: Վարի, քաղհանի, հերբիցիդների միջոցով մոլախոտերի ոչնչացումը նույնպես էկոլոգիական տեսակետից սխալ է, որովհետև դրանք կարևոր դեր են կատարում ագրոէկոհամակարգերի նյութի և էներգիայի շրջանառության մեջ, հողը պաշտպանում են էրոզիայից, հարստացնում են կենսաբազմազանությունը և հողը օրգանական նյութերով, մեղրատու են, նպաստում են հողի բիոտիկ համալիրի ակտիվությանը և այլն: Այդ պատճառով առաջ է եկել §մոլախոտերի էկոլոգիական վերահսկում¦ արտահայտությունը, որն իր մեջ ներառում է բույսերի մրցակցությունը, ստվերացումը, կենսաբանորեն ու ագրոտեխնիկապես ճնշումը և այլն:

ԳԼՈՒԽ 10. ԳԼՈԲԱԼ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՋՆԱՅԻՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Հասարակությունը բնության օրգանական մասն է, իսկ մարդկության պատմությունը` բնության պատմության մի մասը: Դարերի և հազարամյակների ընթացքում մարդու և բնության միջև ծագած կոնֆլիկտների պատճառը միշտ եղել է մարդը, որը, միակողմանիորեն օգտագործելով բնական ռեսուրսները, միաժամանակ ուժեղացրել է բազմակողմանի ճնշումը դրա վրա: Ազգաբնակչության աճը հանգեցրել է նրան, որ խախտվել է էվոլյուցիայի ընթացքում հաստատված նյութաէներգետիկ ռեսուրսների բաշխումը` հօգուտ մարդու: Անընդհատ ընդարձակելով իր կենսական տարածքը` մարդը ոչ միայն դուրս է մղել մյուս կենդանի օրգանիզմներին իրենց բնօրրաններից, այլև միջնորդավորված բացասական ներգործություն է ունեցել բոլոր տարածքների վրա: Բնական ռեսուրսների օգտագործման ծավալների աննախադեպ մեծացումը և շրջակա միջավայրի աղտոտումն ու թափոնապատումը ակնհայտորեն թուլացրել են կենսոլորտի կայունությունն ու դիմադրողականությունը, կյանքի համար ստեղծել լուրջ էկոլոգիական վտանգներ: Առաջ են եկել նոր տերմիններ` էկոլոգիական անվտանգություն, էկոլոգիական ճգնաժամ, էկոլոգիական աղետ, էկոլոգիական բարոյականություն և այլն: Հասարակության գիտակցության մեջ ուժեղանում են անհանգստությունն ու վախը ապագայի հանդեպ, անիրական են դառնում էկոլոգիական ճգնաժամային իրադրության հաղթահարմանն ուղղված մարդկության ջանքերը: Վ. Կովդան էկոլոգիական ճգնաժամը համեմատում է պատերազմի հետ, մի տարբերությամբ միայն, որ պատերազմը միանգամից է ավերում տվյալ տարածքը, իսկ էկոլոգիական ճգնաժամը` դանդաղ, աննկատ: §Պատերազմի սպառնալիքը շոշափելի ու հասկանալի է բոլորին, իսկ էկոլոգիական ճգնաժամը շատերը դեռևս ընկալում են որպես վերացական մի բան, գիտնականների երևակայության ծնունդ¦, - ասում է Վ. Կովդան:

Գլոբալ էկոլոգիան դիտարկում է էկոլոգիական գործընթացները և կենսոլորտի զարգացման ժամանակակից միտումները համամոլորակային մակարդակով, որոնց լուսաբանումն անհնար է առանց տարբեր երկրների տնտեսությունների և տարբեր ժողովուրդների կյանքի որակական կողմերի փոխկապակցվածության և պատճառահետևանքային կապերի ուսումնասիրման: Համաշխարհային էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման և կենսոլորտի կայունության ապահովման միակ ճանապարհը մարդկության հավասարակշռված զարգացումն է, որը պետք է հիմնվի շրջակա միջավայրի և մարդկային սերնդի պահպանման հայեցակարգի վրա:

10.1. Համաշխարհային զարգացումը և էկոլոգիական անվտանգությունը Մարդկության փորձը ցույց է տվել, որ քաղաքակրթության ներկայիս մակարդակի պայմաններում նյութական հարստության և բնական ռեսուրսների անսահմանափակ օգտագործման մարդկային ձգտումը բնական երևույթ է, որը հատուկ է նաև պետություններին: էկոլոգիական տեսանկյունից տնտեսական աճը բնական ռեսուրսների շահագործման ծավալների մշտական աճ է, որն անհնար է կասեցնել և որը միշտ կուղեկցի մարդուն: Պատմության ընթացքում մարդկության դանդաղ զարգացումը հնարավորություն է տվել մարդուն հիմնականում օգտագործել վերականգնվող բնական ռեսուրսները: Այդ երկար փուլը տևել է մինչև 19-րդ դարը, որի ընթացքում շրջակա միջավայրի էական փոփոխություններ տեղի չեն ունեցել: 19-րդ դարի սկզբին մարդու կողմից կիրառվող տեխնոլոգիաների մեջ տեղի ունեցավ կտրուկ թռիչք, որը հանգեցրեց թե° վերականգնվող, և թե° չվերականգնվող ռեսուրսների, առաջին հերթին` ածխի ու նավթի օգտագործման ընդլայնմանը: Բնական էկոհամակարգերի վրա մեծացավ անթրոպոգեն ծանրաբեռնվածությունը` հատկապես տնտեսապես արագ զարգացող երկրներում: Եվ արդեն 20-րդ դարի սկզբին զարգացած երկրները հայտնվեցին սեփական բնության քայքայման փաստի առաջ: Այդ երկրներից էին ԱՄՆ-ն և Արևմտյան Եվրոպայի երկրները, որոնք ակտիվորեն օգտագործում էին նաև մյուս երկրների բնական ռեսուրսները: Զարգացող երկրները կամ, ինչպես

ասում են, երրորդ աշխարհի երկրները, ոչ միայն մնացին որպես ռեսուրսներ մատակարարող երկրներ, այլև դարձան հումքի առաջնային մշակման փորձահրապարակներ: 1980-ական թթվականներին իրադրությունը սկսեց կտրուկ փոխվել: Զարգացած երկրները մտան իրենց զարգացման հետինդուստրիալ փուլը` աստիճանաբար նվազեցնելով ծանր արդյունաբերությունը սեփական տարածքներում կամ տեղափոխելով դրանք համաշխարհային տնտեսության ծայրամասեր: Միևնույն ժամանակ առաջացան նախկինում անհայտ, շրջակա միջավայրին վտանգ սպառնացող կայուն քիմիական միացություններ, ռադիոակտիվ նյութեր, ռադիոմագնիսական և կենսաբանական աղտոտիչներ: Արդյունքում զարգացած երկրները դարձյալ մնացին աշխարհի ռեսուրսների գլխավոր օգտագործողները և շրջակա միջավայրի հիմնական աղտոտողները, սակայն էկոլոգիական տեսակետից վտանգավոր արտադրությունների ծանրության կենտրոնը տեղափոխեցին զարգացող երկրներ, որոնցից են նաև Արևելյան Եվրոպայի երկրները: Այդ զարգացումների ակնհայտ փաստերից է ածխածնի դիօքսիդի (CO2) արտանետումների դինամիկան վերջին 50 տարիների ընթացքում: Զարգացած երկրներում CO2-ի արտանետումների ամենամեծ քանակն արձանագրվել է 1970-ականների կեսերին, իսկ զարգացող երկրներում այն շարունակում է մեծանալ դրանց համախառն ազգային արդյունքի (ՀԱԱ) ավելացման հետ մեկտեղ: Այսպիսով՝ էկոլոգիական հիմնախնդիրների սրումը սերտորեն կապված է իրականացվող տեխնոլոգիաների հետ, որոնց կատարելագործման խնդիրը դեռևս լուծված չէ: Վերջին 100 տարվա ընթացքում ռեսուրսների օգտագործման ծավալներն աճել են մի քանի անգամ, որը տեղի է ունեցել թե° բնակչության աճի, և թե° անհատական պահանջների ավելացման պատճառով: Ներկայումս ցամաքի մոտ 60 մլն կմ2 տարածքի վրա մարդը տնտեսական գործունեություն է ծավալում, իսկ յուրաքանչյուր շնչի հաշվով կորզվող հանքային հումքը տարվա ընթացքում գերազանցում է 20 տ, որից օգտագործվում է ընդամենը 1-2 %-ը, մնացածը վերածվում է շրջակա միջավայրն աղտոտող թափոնների: Ահռելի ռեսուրսներ են ծախսվում ոչ արտադրական, առաջին հերթին ռազմաարդյունաբերական համալիրի կարիքների համար:

Նույնիսկ խաղաղ պայմաններում այդ ոլորտն օգտագործում է որոշ օգտակար հանածոների մինչև 100 %-ը և զբաղեցնում է ցամաքի մինչև 500 հազ. կմ2 տարածք: Այդ համալիրի ընդհանուր ծախսերը տարեկան կազմում են ավելի քան 1 տրլն դոլլար, որի 3/4-ը բաժին է ընկնում զարգացած երկրներին: Ռազմական ծախսերը կտրուկ ավելանում են մարտական գործողությունների ժամանակ, որոնք աշխարհի այս կամ այն մասում գրեթե չեն դադարում: Զարգացած երկրների անզուսպ տնտեսական աճը հանգեցրել է այդ երկրների բնական էկոհամակարգերի լրիվ խախտմանը և ապակայունացմանը: Օրինակ` Արևմտյան Եվրոպայում (բացառությամբ Իսլանդիայի և Սկանդինավյան երկրների) և Ճապոնիայում մարդու կողմից չխախտված տարածքներ գրեթե չեն մնացել, իսկ ԱՄՆ-ում մնացել է ընդամենը 4 %: Անտառները, որոնք մի ժամանակ ծածկում էին Եվրոպայի տարածքի 80-90 %-ը, այժմ զբաղեցնում են այդ աշխարհամասի ընդամենը 33 %-ը: Բնական տարածքների պահպանման կարևորագույն ցուցիչը բնակչության աճն ու խտությունն են: ՈՒսումնասիրությունները ցույց են տվել (Степановских А.С., 2005, Колесников С.И., 2007), որ աշխարհի բնակչությունը Քրիստոսի ծննդից 5000 տարի առաջ եղել է ընդամենը 10 մլն և մինչև 18-րդ դարի սկիզբը ավելացել է շատ դանդաղ` 100 տարվա ընթացքում մոտ 1 % միջին արագությամբ, որը համապատասխանում է քանակի կրկնապատկմանը 1000 տարվա ընթացքում: Հետագայում աճի արագությունը սկսել է մեծանալ: 1830 թ. աշխարհի բնակչությունը կազմել է 1 մլրդ, երկրորդ միլիարդն արձանագրվել է 1930 թ. (1900 թ. կազմում էր 1,6 մլրդ): Հետագայում բնակչության աճի արագությունը ձեռք է բերում հիպերէքսպոնենցիալ բնույթ, և 30 տարի անց` 1960 թ. այն հասնում է 3 մլրդ, 1975 թ.` 4 մլրդ, 1987 թ.` 5 մլրդ: 1969 թ. բնակչության տարեկան աճը կազմել է 2 % (70 մլն մարդ կամ 150 մարդ մեկ րոպեում), 1989 թ.` 1,8 % (90 մլն մարդ կամ 179 մարդ մեկ րոպեում): Քսաներորդ դարի վերջին 10 տարում բնակչությունն ավելացել է 1 մլրդ-ով: 1992 թ. վերջին Երկրագնդի բնակչությունը կազմել է 5,6 մլրդ, 2000 թ.` 6,0 մլրդ, իսկ 2002 թ.` 6,2 մլրդ, 2016 թ. տվյալներով՝ 7,6 մլրդ: Այս սրընթաց աճն անվանում են ազգագրական պայթ415

յուն, և 1 կմ2 ցամաքի վրա բնակչության միջին խտությունն արդեն 50 մարդուց ավելի է:

Նկ. 10.1. Երկրի բնակչության աճն ըստ ՄԱԿ-ի կանխատեսումների (Степановских А.С., 2005). 1 - ազգաբնակչության թվաքանակի աճը զարգացող երկրներում, 2 - ազգաբնակչության թվաքանակի աճը զարգացած երկրներում:

Աղյուսակ 10.1. Բնակչության աճը Երկրի վրա (Тягунов Г.В., Ярошенко Ю.Г., 2012)

Աճը, մլն մարդ

Թվաքանակի կրկնապատկման ժամանակը, տարի

0-900

160-320

900-1700

320-600

48-80

1700-1850

600-1200

80-160

1850-1950

1200-2500

1950-1987

2500-5000

ԹվաքանաՄ.թ. ժամակի կրկնանակաշրպատկման ջանի տաժամանարիները կը, տարի

Մ.թ.ա. ժամանակաշրջանի տարիները

Աճը, մլն մարդ

7000-4500

10-20

4500-2500

20-40

2500-1000 1000-0

Մարդկային պատմության ողջ ընթացքում ազգաբնակչության աճն աննշան է եղել (աղ. 10.1): Աշխարհի բնակչության թվաքանակի կտրուկ աճը սկսվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո: Անհրաժեշտ է եղել մոտ 1 մլն տարի, որպեսզի մոլորակի բնակչության

թիվը դառնա 3 մլրդ (1960 թ.) և մոտ 40 տարի, որպեսզի այդ թիվը կրկնապատկվի: Երկրագնդի բնակչության աճի տեմպերը երկար ժամանակ բարձր են եղել, և 1980-1990 թթ. այն կազմել է տարեկան 90 մլն մարդ: Սակայն ներկայումս նկատվում է աճի տեմպերի դանդաղում. ենթադրվում է, որ 2050 թվականին աճը կնվազի մինչև 1950 թ. մակարդակը և կկազմի տարեկան մոտ 40 մլն մարդ: Երկրագնդի ազգաբնակչության ընդհանուր թվաքանակը 2050 թվականին կավելանա մինչև 9 մլրդ մարդ, որը 2 մլրդ-ով ավելի քիչ է, քան կանխատեսել էին ՄԱԿ-ի փորձագետները: Բնակչության աճի տեմպերի կրճատումը կապված է առաջին հերթին ամբողջ աշխարհում ծնելիության կրճատման հետ: Զարգացած երկրներում բնակչությունը կամ կրճատվում է, կամ աճում է ներգաղթի հաշվին: Ավանդաբար բարձր ծնելիություն ունեցող երկրներում աճի տեմպերի նվազումը ՄԱԿ-ի փորձագետները բացատրում են նաև ՁԻԱՀ-ի՝ ձեռք բերովի իմունային անբավարարության համախտանիշի համաճարակի արագ տարածմամբ: Բժիշկների գնահատմամբ՝ այդ հիվանդությունն արդեն 20 մլն մարդու կյանք է խլել, իսկ 40 մլն համարվում են վարակակիրներ: Բնակչության աճի դանդաղեցման երրորդ պատճառը կլիմայի փոփոխությունն է: Կլիմայական փոփոխությունների միջկառավարական հանձնախմբի տվյալների հիման վրա մասնագետները հանգում են այն եզրակացության, որ մոտակա 50 տարիների ընթացքում կանհետանան մոլորակի վրա գոյատևող կենդանիների և բույսերի տեսակների 15-ից մինչև 37 %-ը. դա կհանգեցնի աշխարհի ամենաաղքատ պետությունների բնակիչների մահացմանը, որոնց բարեկեցությունն ուղղակիորեն կախված է շրջակա միջավայրի վիճակից: Բացի դրանից՝ Երկրի ընդհանուր տաքացման հետևանքով Համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակը կբարձրանա և ցածր ափամերձ տարածքները կջրածածկվեն: Միայն 2000 թվականին կլիմայի փոփոխության պատճառով արձանագրվել է 150 հազ. մահ: Սակայն նույնիսկ բնակչության այդպիսի աճի դեպքում (40 մլն մարդ տարեկան) կարող է տեղի ունենալ կենսաապահովման բնական համակարգերի դեգրադացիա, որի հետևանքով կառաջանա բարդ պարենային հիմնախնդիր:

Տարբեր երկրներում բնակչության աճի տեմպերը էականորեն տարբերվում են: Մոլորակի բնակչության հիմնական աճը (մոտ 80 %) նկատվում է Լատինական Ամերիկայում, Հնդկաստանում, Աֆրիկայում, Հարավարևելյան Ասիայում, որոնց կենսամակարդակը շատ ցածր է: Զարգացող երկրներում բնակչության արագ աճը հանգեցնելու է էկոլոգիական և սոցիալական հիմնախնդիրների կտրուկ սրման: Եվս մեկ կարևոր հիմնախնդիր է երկրագնդի տարածքներում բնակչության անհավասար բաշխումը: Ամբողջ բնակչության 70 %-ն ապրում է ցամաքի ընդամենը 7 %-ի վրա, բնակչության ավելի քան 90 %-ը կենտրոնացած է Հյուսիսային կիսագնդում: Կենտրոնական հետախուզական վարչության (ԿՀՎ) 2011 թ. հուլիսի տվյալներով աշխարհում բնակչության թվաքանակով առաջնակարգ տեղ են գրավում տասը երկրներ (աղ. 10.2): Աղյուսակ 10.2. Աշխարհի ամենաշատ բնակչություն ունեցող երկրները (Тягунов Г.В., Ярошенко Ю.Г., 2012) Երկիրը Չինաստան Հնդկաստան ԱՄՆ Ինդոնեզիա Բրազիլիա

Բնակչությունը, մլն մարդ 1336,7 1189,1 313,2 245,6 203,4

Երկիրը Պակիստան Բանգլադեշ Նիգերիա Ռուսաստան Ճապոնիա

Բնակչությունը, մլն մարդ 187,3 158,6 155,2 142,9 126,4

2017-2018 թթ. տվյալներով Չինաստանի բնակչությունը կազմում է 1390, Հնդկաստանը՝ 1329, ԱՄՆ՝ 327, Ինդոնեզիա՝ 262, Բրազիլիա՝ 209, Պակիստան՝ 211, Բանգլադեշ՝ 164, Նիգերիա՝ 193, Ռուսաստան՝ 147, Ճապոնիա՝ 127 մլն մարդ: Շարունակվում է քաղաքակենտրոնացման (ուրբանիզացիա) պրոցեսը: Եթե 1950 թ. աշխարհում 8 մլն բնակիչը գերազանցող քաղաքների թիվը 5 էր, 1980 թվականին՝ 26, ապա 2000 թ. դրանց թիվը հասավ 50-ի: Նկատվում է գիգանտ քաղաքների առաջացում, որոնց բնակչությունն արվարձանների հետ կազմում է 20 մլն մարդ: Ներկայումս ամենախոշոր քաղաքներն են Շանհայը՝ 18,9 մլն, Կարաչին՝ 18

մլն, Ստամբուլը՝ 16,8 մլն, Տոկիոն՝ 15,6 մլն: Ազգաբնակչության նման կուտակումը քաղաքներում լուրջ էկոլոգիական հիմնախնդիրներ է առաջացնելու՝ մասնավորապես ջրերի հիդրոլոգիական ռեժիմների և միկրոկլիմայի խախտումներ, բնական ռեսուրսների ավելի շատ օգտագործում և միջավայրի քայքայում: Ազգաբնակչության թվաքանակը չի կարող անսահմանորեն ավելանալ, քանի որ բնական միջավայրի ռեսուրսները սահմանափակ են: Առաջատար սահմանափակող գործոնը սննդամթերքն է, իսկ դրանց արտադրության գործոնները կարող են տատանվել ժամանակի մեջ, այսինքն՝ բնական միջավայրի ծավալը նույնպես կարող է փոխվել: Հետևաբար՝ կարող է փոխվել նաև բնակչության սահմանային թվաքանակը: Ի պատասխան ժամանակի մեջ բնական միջավայրի փոփոխության՝ հնարավոր է բնակչության թվաքանակի փոփոխության չորս տարբերակ (նկ. 10.2): Առաջին տարբերակը (նկ. 10.2Ա) կարող է հանդես գալ բնական միջավայրի անդառնալի փոփոխությունների դեպքում, որոնք ուղեկցվում են դրա ծավալի նվազմամբ: Այդ փոփոխությունները կարող են առաջանալ կտրուկ, օրինակ՝ տարածքների ծածկումը հրաբխի լավայով կամ կլիմայական պայմանների վատացումը, հողերի ուժեղ էրոզիան և այլն: Այս դեպքում բնակչության թվաքանակը կրճատվում է միջավայրի ծավալի նվազման հետ մեկտեղ: Երկրորդ և երրորդ տարբերակները (նկ. 10.2Բ, Գ) զարգանում են բնական միջավայրի պարբերական-կարգավորված փոփոխությունների դեպքում, օրինակ՝ մեկ կամ մի քանի տարվա ընթացքում բույսերի արդյունավետության փոփոխության ժամանակ: Այս դեպքում բնակչության թվաքանակը կամ մնում է հաստատուն՝ ի հաշիվ այն բանի, որ բերքառատ տարիներին կուտակում են սննդի պաշար, կամ տեղի է ունենում պարբերական տեղաշարժ: Չորորդ տարբերակը (նկ. 10.2Դ) երևան է գալիս բնական միջավայրի պարբերական ոչ կարգավորված փոփոխությունների ժամանակ, օրինակ՝ երաշտների, վնասատուների և հիվանդությունների բռնկումների, գյուղատնտեսական մեծ կորուստների ժամանակ: Այս դեպքում մարդիկ օգտագործում են հարմարվելու երկրորդ և երրորդ տարբերակների միջոցները:

ØÇç³í³ÛñÇ Í³í³ÉÁ

´Ý³ÏãáõÃÛáõÝ

ê³ÑٳݳÛÇÝ µ»éÝí³ÍáõÃÛáõÝÁ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³

´) ä³ñµ»ñ³Ï³Ý-ϳñ·³íáñí³Í ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ

ijٳݳÏÁ

²) ²Ý¹³éݳÉÇ ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ

ijٳݳÏÁ

î³ñ³ÍùÇ å³Ï³ëáõÃÛáõÝ

¸) ä³ñµ»ñ³Ï³Ý áã ϳñ·³íáñí³Í ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ

ijٳݳÏÁ

¶) ä³ñµ»ñ³Ï³Ý - ϳñ·³íáñí³Í ÷á÷áËáõÃÛáõÝÝ»ñ

ijٳݳÏÁ

Նկ. 10.2. Բնական միջավայրի փոփոխությունը և բնակչության թվաքանակը. միջավայրի ծավալի փոփոխության նկատմամբ բնակչության թվաքանակի ռեակցիայի չորս հիպոթետիկ տարբերակներ (Колесников С.И., 2008):

ØÇç³í³ÛñÇ Í³í³ÉÁ

ØÇç³í³ÛñÇ Í³í³ÉÁ ØÇç³í³ÛñÇ Í³í³ÉÁ

Այն փաստը, որ միջավայրի ծավալը կարող է ենթարկվել փոփոխության, վկայում է այն մասին, որ գոյություն չունի բնակչության սահմանային մշտական և միշտ նախատեսված թվաքանակ, որը կարող է բնակվել Երկրի վրա: Գյուղատնտեսության ինտենսիվացումը, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, աղտոտման դեմ պայքարը և այլ գործողություններ կարող են զգալիորեն ավելացնել մարդկության սահմանային թվաքանակը:

Նկ. 10.3. Երկիր մոլորակի վրա ազգաբնակչության թվաքանակի աճի երկու կտրուկ թռիչքները (Николаев Г., 1993, Степановских А.С., 2005): Մարդկության պատմության մեջ հայտնի է բնակչության թվաքանակի աճի երկու կտրուկ թռիչք (նկ. 10.3): Առաջինը կապված է, այսպես կոչված, §նեոլիթյան հեղափոխության¦ հետ, որը տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ որսորդությամբ և բուսահավաքչությամբ ապրող մարդը, սպառելով այդ ռեսուրսը, ստիպված է եղել անցնել երկրագործության ու անասնապահության: Երկրորդը տեղի է ունեցել 18-րդ դարում` տնտեսական հեղափոխության ժամանակ, երբ արտադրության մեջ մտան քարածուխը և դրա հետ միասին գոլորշու էներգիան: Ներկայումս մարդկությունը կանգնած է երրորդ հեղափոխության շեմին, որովհետև արտադրության սովորական մեթոդները ստեղծել են վիթխարի քանակությամբ արտադրական և կենցաղային թափոններ, որոնք սպառնում են կենսոլորտին: Բնությունը հայտնվել է ոչնչացման եզրին, և ամենահրատապ խնդիրը դարձել է բնակչության աճի կարգավորումը:

Ազգաբնակչության աճը պահանջում է սննդամթերքի արտադրության ավելացում, նոր աշխատատեղերի ստեղծում և արդյունաբերական հզորությունների մեծացում: Այսպես՝ 21-րդ դարի սկզբին աշխարհի ամբողջ բնակչությանը կերակրելու համար պահանջվում է օրական 3 մլն տ սննդամթերք, ինչպես նաև 2 մլրդ մ3 ջուր, 65 մլրդ մ3 թթվածին, 30 մլն տ վառելիք (բոլոր ոլորտներն ապահովելու համար): Այս բոլոր պահանջների իրականացումն ուղեկցվում է բնական ռեսուրսների անխնա օգտագործմամբ, միջավայրի համատարած աղտոտմամբ և կենսոլորտի վրա քայքայիչ ազդեցության ուժեղացմամբ: Միայն 20-րդ դարում բերրի հողերի կորուստը կազմել է 20 %: 21-րդ դարում մեկ մարդու կենսապահովման համար անհրաժեշտ է 1,75 հա հողային մակերես. բնակչության հետագա աճը փոքրացնելու է այդ միավորը: Մարդը միշտ ձգտել է իմանալ, թե ինչ է կատարվելու ապագայում, ինչ է սպասվում իր երեխաներին և ողջ մարդկությանը: Այդ անհանգստություններն առկա են նաև այսօր: Այդպիսի կանխագուշակությունների միակ նպատակն է գործադրել հնարավոր բոլոր միջոցները` մոտեցող աղետը կանխելու համար: Հայտնի գիտնական Ա. Թոյնբիի կարծիքով՝ §քաղաքակրթությունը օրգանիզմ է, որը ծնվում է, հասունանում, ծերանում և մեռնում, և որն արդեն տեղի է ունեցել անցյալում¦: Ըստ Կ.Վ. Բատցերի՝ քաղաքակրթությունը ոչ թե օրգանիզմ է, այլ համակարգ, որը դառնում է անկայուն, երբ դրա պահպանման գինը խիստ մեծանում է: 1968 թ. իտալացի տնտեսագետ Աուրելիո Պեչեչիի ջանքերով տարբեր երկրների 30 գիտնականներ հավաքվեցին Հռոմում՝ մարդկության ներկա և ապագա դժվարությունները քննարկելու համար: Խումբը հետագայում ստացավ §Հռոմի ակումբ¦ անունը և դարձավ ամենանշանակալից միջազգային հասարակական կազմակերպություններից մեկը: Սկսեցին հրատարակվել նրանց զեկույցները՝ §Մարդկության դժվարությունները¦ ընդհանուր վերտառությամբ, որոնց մեջ, որպես մարդկության զարգացման ապագա սցենար, մեծ ճանաչում է ստացել 1972 թ. ամերիկացի Մեդոուզ ամուսինների կողմից հրատարակված §Աճի սահմանները¦ գիրքը: Այստեղ նշվում է, որ ռեսուրսների օգտագործումը և արդյունաբերական աճը կշարունակվեն արագաց422

ված տեմպերով ազգաբնակչության թվաքանակի և էներգիայի ծավալների աճի հետ համատեղ մինչև որոշակի աստիճան, որից հետո տեղի կունենա աղետ: Գիրքն ունեցավ պատմական շրջադարձային նշանակություն. այն վաճառվեց մեծ արագությամբ` 9 մլն տպաքանակով և զգալիորեն ազդեց հասարակության էկոլոգիական գիտակցության ու մտածողության վրա (Никоноров А.М., Хоружая Т.А., 2001, Хван Т.А., 2003, Колесников С.И., 2007): Հռոմի ակումբի կողմից հրատարակված նշանակալից զեկուցումներից էին նաև §Մարդկությունը ճամփաբաժանի վրա¦ (Մ. Մեսարովիչ, Է. Պեստել), §Նպատակ մարդկության համար¦ (Է. Լասլո), §Միջազգային կարգի վերափոխումը¦ (Յան. Տինբերգեն), §Ուսուցման համար սահմաններ չկան¦ (Ջ. Բոտկին, Մ. Էլմանջարա, Մ. Մալիցա), §Երրորդ աշխարհ. աշխարհի երեք քառորդը¦ (Մ. Գերնե), §Երթուղիներ, որոնք տանում են դեպի ապագա¦ (Բ. Գավրիլիշին), §Առաջին գլոբալ հեղափոխությունը¦ (Ա. Կինգ, Բ. Շնայդեր) և այլն: Հռոմի ակումբի ջանքերով արագորեն բարձրացավ միջազգային տեղեկացվածությունը համաշխարհային էկոլոգիական հիմնախնդիրների մասին: Դա հիմք հանդիսացավ, որ տնտեսապես հզոր տերությունները լուրջ ուշադրություն դարձնեն անթրոպոգեն հզոր ազդեցությունների և կենսոլորտում տեղի ունեցող փոփոխությունների վրա: Ազդեցիկ միջազգային հասարակական կազմակերպություն է նաև Գրինփիսը (կանաչ խաղաղություն), որը ստեղծվել է 1971 թ. Կանադայում, և որն իր առջև խնդիր է դրել կանխել շրջակա միջավայրի վիճակի վատթարացումը: Այդ կազմակերպությունը աշխարհի 32 երկրներում արդեն ունի իր մասնաճյուղերը (Колесников А.И., 2007): Քաղաքակրթության զարգացումն իր հետ բերել է անթրոպոգեն աղետների ու վթարների համաերկրային նոր երևույթներ, որոնց էկոլոգիական հետևանքները ձեռք են բերել սպառնալի մասշտաբներ: Դրանցից առանձնահատուկ վտանգ են ներկայացնում միջուկային զենքերը, որոնք բազմաթիվ անգամ փորձարկվել են կենսոլորտի տարբեր բաղադրիչներում` մեծ վնաս հասցնելով շրջակա միջավայրին և բիոտին (աղ. 10.3):

Նկ. 10.4. Մեկ մարդուն կերակրելու համար անհրաժեշտ սննդի արտադրման և ներդրվող անթրոպոգեն էներգիայի պատմական փոփոխությունները (Горшков В.Г., 1990, Степановских А.С., 2002):

Աղյուսակ 10.3. ԽՍՀՄ-ում և ԱՄՆ-ում կատարված միջուկային զենքերի պայթեցումները (Никоноров А.М., Хоружая Т.А., 2001) Պայթեցման տիպը

Աղտոտման ենթարկված միջավայրը

Վերերկրյա (մակերեսային)

Տրոպոսֆերա, հողի մակերևույթ

Օդային

Բարձր, տիեզերական Ջրի տակ Վերերկրյա (գրունտի արտանետմամբ) Հողի տակ խորքային

Պայթեցումների քանակը ԽՍՀՄ

ԱՄՆ

84+(36 լաստանավերի վրա)

Լիթոսֆերա, տրոպոսֆերա, հողի մակերևույթ

Լիթոսֆերա

Ստրատոսֆերա, տրոպոսֆերա, հողի մակերևույթ Ստրատոսֆերա, երկրամերձ տիեզերական տարածություն Ջրային զանգված

Միջուկային զենքերի փորձարկումների արգելումը, անշուշտ, շատ կարևոր քայլ է կենսոլորտի պահպանման գործում, սակայն տարբեր բնույթի միջուկային աղետները շարունակում են լուրջ վտանգ ներկայացնել մարդկության համար: Ատոմակայաններում, ապարային լցակույտերում և ռադիոակտիվ թափոնների պահպանման ամբարներում խոշոր վթարներ են տեղի ունեցել 1957 թ. (ՈՒինդսկեյլ, Անգլիա), 1957 թ. (Հարավային ՈՒրալ, Ռուսաստան), 1979 թ. (Տրի-Մայլ-Այլենդ, ԱՄՆ) և 1986 թ. (Չեռնոբիլ, ՈՒկրաինա): Վիթխարի ակտիվություն ունեցող ռադիոակտիվ և թունավոր նյութերի թափոններ, քիմիական զենքեր և ատոմային սուզանավեր են խորտակված Համաշխարհային օվկիանոսում, որոնք չափազանց մեծ պոտենցիալ վտանգ են ներկայացնում մոլորակի համար: Նավթամշակման արդյունաբերության մեջ

և ավտոճանապարհներին տեղի ունեցող էկոլոգիական աղետներից տարեկան զոհվում է մոտ 350 հազ. մարդ: Անթրոպոգեն աղետներին համընթաց աճել են նաև բնական տարերային աղետները` սողանքները, փլուզումները, երկրաշարժերը, հանքավայրերում տեղի ունեցող պայթյունները, ջրհեղեղները, փոթորիկները, երաշտներն ու խորշակները, եղանակի կտրուկ փոփոխությունները, հրաբուխները, հրդեհները: 20-րդ դարի վերջին 20 տարիների ընթացքում աշխարհի տարբեր շրջաններում տարերային աղետները խլել են 3 մլն մարդու կյանք, իսկ տուժածների թիվը կազմել է 800 մլն մարդ: Միայն 2004 թ. դեկտեմբերին Հնդկական օվկիանոսում տեղի ունեցած ցունամիից Թայլանդում, Շրի Լանկայում, Ինդոնեզիայում և Հնդկաստանում զոհվել է ավելի քան 250 հազ. մարդ: Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ տարերային աղետների թիվը երկրագնդի վրա շատ մեծ է` ամսական 20-50 դեպք: Եվ եթե 60-ական թվականներին արձանագրվել էր 14 խոշոր աղետ, ապա 80-ականներին դրանց թիվը հասավ 70-ի: Ներկայումս բնական աղետները բարդանում են երկրագնդի բնակչության աճի և քաղաքներում նրանց կուտակման, անթրոպոգեն ազդեցությունների ուժեղացման, բնական գործընթացներում մարդու միջամտության և այլ պատճառներով: Անտառային հրդեհները խախտել են մոլորակի էկոլոգիական հավասարակշռությունը: Հրդեհների հասցրած վնասը բազմաբնույթ է: Այրման ժամանակ մթնոլորտ են արտանետվում մեծ քանակությամբ քիմիական միացություններ, գլխավորապես ածխածնի օքսիդ: Այրված, ոչնչացած անտառի օդային տարածքում կուտակվում է ածխածինը, որը խոչընդոտում է արևի էներգիայի մուտքը տվյալ տարածք: Միայն Ռուսաստանը հրդեհից տարեկան կորցնում է 1 մլն հա անտառ: 1998 թ. Խաբարովսկի երկրամասում առաջացած հրդեհը ոչնչացրեց 2,5 մլն հա անտառ: ՄԱԿ-ի փորձագետներն այդ հրդեհը համարել են համաշխարհային մասշտաբի էկոլոգիական աղետ, որի ծուխն ու մուրը հասել են Ճապոնիա, Չինաստան և Կորեա, մթնոլորտ են արտանետվել 50-60 մլն տ ածխածնի տարբեր օքսիդներ և մուր:

10.2. Նյութերի շրջանառության խախտումը և կենսոլորտի կայունության սահմանները Կենսոլորտը միասնական էկոլոգիական համակարգ է, որի մշտական և անընդհատ գործունեությունն ապահովվում է դրա բոլոր բաղադրիչների ու գործընթացների անխափան աշխատանքի և խիստ կարգավորվածության շնորհիվ: Կենսոլորտի կայունությունը հիմնված է կենդանի օրգանիզմների բազմազանության վրա, որի առանձին խմբերը, կատարելով տարբեր ֆունկցիաներ, ապահովում են նյութերի և էներգիայի ընդհանուր հոսքն ու բաշխումը ողջ համակարգում: Կենսոլորտում գործում են հետադարձ կապերի, փոխկախվածությունների և փոխպայմանավորվածությունների բարդ համակարգեր: Կենսոլորտի կայունությունը պայմանավորված է նրանով, որ երեք խմբի օրգանիզմների (պրոդուցենտներ, կոնսումենտներ և դեստրուկտորներ) տարբեր նշանակության ֆունկցիաները կենսաբանական շրջանառության մեջ փոխհավասարակշռված են: Էկոլոգիական իրադրության գլոբալ փոփոխությունների մեջ կարևորագույն դերը պատկանում է կենդանի օրգանիզմին (բիոտին), որովհետև նա մասնակցում է բոլոր էկոհամակարգերի ձևավորմանը, նյութերի երկրաքիմիական և կենսաբանական շրջանառությանը, ապահովում այդ համակարգի արտադրողականությունն ու արդյունավետությունը, հանդիսանում մարդկային կյանքի հիմքը: Բիոտի էվոլյուցիան տեղի է ունենում տեսակների փոփոխության և նորերի առաջացման ձևով, որոնք զբաղեցնում են ազատված էկոլոգիական խորշերը: Ադապտացիոն այս գործընթացները մեծ դեր են խաղում էկոհամակարգի կայունության մեջ և բիոտի անբաժանելի հատկանիշն են (նկ. 10.5):

Նկ. 10.5. Կենսոլորտի էվոլյուցիայի փուլերը (Черников В.А., Чекерес А.И., 2000): Ցանկացած գործոն, որն ունակ է էկոհամակարգը հանել իր բնական նորմալ վիճակից, բնորոշվում է որպես էկոլոգիական բեռնվածություն: Եթե այդ բեռնվածությունը (բնական, թե անթրոպոգեն ծագման) տվյալ տարածքում ապրող կենդանի օրգանիզմների և մարդու վրա չի թողնում անցանկալի ազդեցություն և չի հանգեցնում շրջակա միջավայրի որակական հատկանիշների վատթարացման, այն կարելի է համարել թույլատրելի: Կենսոլորտի կայունությանը սպառնացող գործոն է դարձել երկրագնդի բնակչության աճը: Մինչև 19-րդ դարը մարդն օգտագործում էր կենսոլորտի առաջնային արտադրանքի 1 %-ը, որը գնալով ավելանում և ներկայումս մոտենում է 50 %-ի սահմանագծին, իսկ 30-40 տարի հետո կկազմի 80 %: Կարո±ղ է արդյոք մեր մոլորակը տանել այդպիսի բեռնվածություն, դեռևս հայտնի չէ: Կենսոլորտի ապակայունացման էական գործոն են կենսածին տարրերի շրջանառության փոփոխությունները, որոնց մեջ առաջին տեղը գրավում է ածխածինը: Մթնոլորտում ածխաթթու գազի ավելացումը ածխածնի շրջանառության (նկ. 10.6) խախտման հիմնավոր ապացույց է. այստեղ կարևոր դեր են խաղում օրգանական վառելանյու428

թերի այրումը և հրդեհները: Ըստ միջազգային երկրակենսոլորտային ծրագրի (МГБП), ներկայումս ցամաքային էկոհամակարգերում ածխածնային ցիկլը (կլանում և արտանետում) գտնվում է մոտավոր հավասարակշռության մեջ, սակայն մոտ ապագայում այդ էկոհամակարգերը կարող են դառնալ ածխածնի արտադրության աղբյուր, ինչը հիմնականում պայմանավորված է անտառների ոչնչացմամբ: Ածխածնի շրջապտույտի մեջ կարևոր դեր է խաղում Համաշխարհային օվկիանոսը, որը կլանում է մթնոլորտի ածխաթթու գազի մոտ կեսը և արտադրում թթվածին, իսկ մի զգալի մասը դուրս է գալիս շրջանառությունից` անցնելով ծովային նստվածքների մեջ:

Նկ. 10.6. Ածխածնի շրջանառությունը կենսոլորտում (Арустамов Э.А., 2004): Կենսոլորտի վրա վնասակար ազդեցություն է սկսել գործել արդյունաբերական ծագման ծծումբը, որը մթնոլորտում հայտնվում է ծխի և ծծմբի դիօքսիդի (ՏՕ2) ձևով: Այդ գազի հիմնական աղբյուրը ածխի այրումն է: Ծծումբը, անհիդրիդների ձևով (ՏՕ2, ՏՕ3) փոխազդելով մթնոլորտի ջրային գոլորշիների հետ (H2Օ+ՏՕ2=H2SO3, H2O+ՏՕ3=H2SO4), առաջացնում է թթուներ: Նույն ձևով ծխի և արդյունաբերական գազերի հետ մթնոլորտ արտանետված ազոտի դիօքսիդի

(NՕ2) և ջրի փոխազդեցությունից առաջանում են ազոտական և ազոտային թթուներ (2NO2+H2O=HNO3+HNO2), որոնք հետագայում մթնոլորտային տեղումների հետ թափվում են հողի մակերևույթի վրա` §թթվային անձրևների¦ ձևով և մեծ վնաս են հասցնում բուսական աշխարհին, բնական ջրերին ու ջրային բիոտներին, ուժեղացնում են հողի թթվայնությունը: Ըստ ավստրիացի գիտնականների ստացած տվյալների՝ վերջին 180 տարվա ընթացքում մթնոլորտային տեղումների միջին թթվայնությունը բարձրացել է 100 %-ով: Ամեն տարի միայն Եվրոպայում մթնոլորտ են արտանետվում 60 մլն տ ՏՕ2 և 20 մլն տ ազոտի օքսիդներ, հիմնականում Մեծ Բրիտանիայի, Գերմանիայի և Իտալիայի ձեռնարկությունների կողմից: Թթու առաջացնող գազերը երկար ժամանակ մնում են մթնոլորտում և կարող են տեղափոխվել մեծ տարածությունների վրա` հարյուրավոր և հազարավոր կիլոմետրեր: Թթվային անձրևներից առաջացած վնասը անչափ մեծ է: Համաձայն ընդունված սանդղակների` եթե ջրային միջավայրում pH<4,0, ապա կյանքը այնտեղ լիովին ոչնչանում է: Կանադայում, օրինակ, թթվային անձրևների պատճառով 4 հազար լիճ արդեն մեռած է, իսկ 12 հազարը կանգնած են կործանման եզրին: Հողի թթվայնությունը նույնպես ուժեղ ազդեցություն ունի բուսականության վիճակի և բերքի վրա: Արևմտյան Եվրոպայում հողերի pH-ը արդեն իջել է մինչև 4,3, իսկ Հյուսիսային Եվրոպայում` 4,1: Գերմանիայում թթվային անձրևների և հողերի թթվայնության բարձրացման հետևանքով ոչնչացել են եղևնիների մոտ 30 %-ը: Թթվային անձրևների հիմնախնդիրը սրվում է նաև աշխարհի այլ շրջաններում, որտեղ ավելանում է ընդերքի վառելիքի օգտագործումը:

Նկ.10.7. Էներգիայի օգտագործումը և CO2-ի արտանետումը (Арустамов Э.А., 2004): Կենսոլորտի կայունության պահպանման համար կարևոր նշանակություն ունի ջրի շրջանառությունը (նկ. 10.8, 10.9) որի էներգիայի աղբյուրը արևի ճառագայթումն է: Ջրի շրջանառության մեջ վիթխարի դեր են խաղում կենդանի օրգանիզմները, մասնավորապես` պրոդուցենտները, որոնք 1 կգ օրգանական նյութ ստեղծելու համար գոլորշիացնում են 400 լ ջուր: Ջրի շրջանառությունն ապահովում է կենսոլորտի մեխանիկական աշխատանքը, այն դեպքում, երբ կենսաբանական շրջանառությունը ուղեկցվում է քիմիական էներգիայի փոխակերպմամբ: Արևային էներգիան առաջացնում է օդային զանգվածների մոլորակային տեղաշարժեր՝ դրանց անհավասարաչափ տաքացման պատճառով: Այդ գործընթացները ձեռք են բերել ռիթմիկ և ցիկլային բնույթ:

Ջրի և նյութերի գլոբալ շրջանառության միջոցով վերաբաշխվում է արևից եկող էներգիան: Հաստատված է, որ վերջին 600 մլն տարվա ընթացքում Երկրի հիմնական շրջանառությունների բնույթը էականորեն չի փոխվել, իսկ կենդանի նյութի զանգվածը գրեթե հաստատուն է մնացել սկսած քարածխային դարաշրջանից: Այսինքն՝ կենսոլորտն այդ ժամանակվանից պահպանվում է նյութերի շրջանառության որոշակի կայուն ռեժիմի հաշվին:

Նկ.10.8. Ջրի համամոլորակային շրջանառությունը (Арустамов Э.А., 2004): Կենսոլորտի կայուն վիճակը պայմանավորված է կենդանի նյութի գործունեությամբ, որն ապահովում է արևի էներգիայի յուրացումը, և հենց բիոտն է կարգավորում շրջակա միջավայրի քիմիական կազմը: Սակայն 20-րդ դարի սկզբներին անտառների կրճատման հետևանքով զգալիորեն դժվարացել է մթնոլորտի ածխածնի ավելցուկի կարգավորումը: Դա ցույց է տալիս, որ բիոտի ֆունկցիան գլոբալ մասշտաբով այժմ խախտված է, ինչը բացատրվում է կենսոլորտի վրա բազմաբնույթ անթրոպոգեն ներգործություններով:

Հաշվարկները հնարավորություն են տվել որոշել կենսոլորտի կայունության շեմը: Բիոտը պահպանում է շրջակա միջավայրի կարգավորման ունակությունը, երբ մարդն իր գործունեության ընթացքում օգտագործում է բիոտի մաքուր առաջնային կենսաբանական արտադրանքի 1 %-ից ոչ ավելին: Արտադրանքի մնացած մասը (99 %) պետք է բաշխվի շրջակա միջավայրի կայունության ֆունկցիաներն իրականացնող տեսակների միջև: Այս կենսոլորտային տեսության համաձայն՝ մարդկությունն արդեն բարձրացրել է թույլատրելի ազդեցության շեմը:

Նկ.10.9. Ջրի շրջանառությունը կենսոլորտում (Хван Т.А., 2003): Գլոբալ փոփոխությունները կայունացնելու համար անհրաժեշտ է մարդու կողմից խախտված և նրա վերահսկողության տակ գտնվող հողատարածքների մակերեսը, որը ներկայումս կազմում է ցամաքի 60 %-ը, կրճատել մինչև 38 %: Տարբեր աստիճանի ապակայունացված այդ տարածքները և դրանցում տեղի ունեցող անթրոպոգեն գործընթացներն ուղղակի և անուղղակի ազդեցություն են գործում բնական էկոհամակարգերի և ողջ կենսոլորտի վրա, ընդ որում՝ դրանց

հաճախականությունն ու հզորությունն արդեն գերազանցում են ինքնավերականգնման, ինքնակազմակերպման և ինքնավերարտադրության հնարավորությունները:

10.3. §Մաքուր ջրի¦ հիմնախնդիրը Քաղցրահամ ջուրը սահմանափակ, մշտապես օգտագործվող և բավական խոցելի ռեսուրս է: Մաքուր և անվտանգ ջրի նկատմամբ մարդու կենսական պահանջը բացատրվում է ջրի բացարձակ ֆունկցիոնալ անփոխարինելիությամբ: Ցամաքում ջրային պաշարները չափազանց անհավասար են բաշխված ոչ միայն տարբեր աշխարհամասերում և երկրներում, այլև շատ երկրների տարածքներում: Համաձայն որոշ գնահատականների՝ զարգացող երկրներում 1 մլրդ մարդ զրկված է մաքուր ջուր օգտագործելու հնարավորությունից, իսկ աշխարհի բնակչության 20 %-Á զգում է դրա անբավարարությունը: Ներկայումս Պարսից ծոցի արաբական երկրներում մեկ լիտր հում նավթի փոխանակումը մեկ լիտր ջրի հետ համարվում է շահավետ գործարք: Ջրի անբավարարությունը ծագում է այն ժամանակ, երբ հնարավորություն չկա բավարարել բոլոր պահանջները, և սահմանափակ ջրային ռեսուրսների շահագործումը ձեռք է բերում մրցակցային բնույթ: Ջրի անբավարարությամբ են տառապում Հյուսիսային Աֆրիկայի, Մերձավոր Արևելքի, Ասիայի երկրները: Ջուրը վճռորոշ սահմանափակող գործոն է դարձել Հարավային Աֆրիկայի զարգացման համար: Մինչդեռ հսկայական քանակությամբ ջուր է օգտագործում Եվրոպան: Մարդու առողջությունը անմիջականորեն կախված է մաքուր ջրի առկայությունից և դրա օգտագործումից: Աղքատ երկրներում սանիտարական ցածր մակարդակը, հիվանդությունների տարածվածությունը և մահացության բարձր տոկոսը հիմնականում պայմանավորված են մաքուր ջրի անբավարար քանակությամբ: Ներկայումս մոտ 2 մլրդ մարդ ապահովված չէ կոյուղու համակարգով, իսկ 5 մլն մարդ, այդ թվում՝ 2-3 մլն երեխա, տարեկան մահանում է ոչ մաքուր ջրի օգտագործման հետևանքով առաջացող հիվանդություններից: Երկրագնդի բնակչության մոտ 50 %-ը մաքուր ջրի անբավարարության պատճառով ստիպված է ապրել սանիտարական վատ պայմաններում:

Առաջին հայացքից երկրագնդի քաղցրահամ ջրերի պաշարները բավարար են թվում: Երկրագնդի բոլոր գետերի տարեկան գումարային հոսքը կազմում է 45600 կմ3 (նախկին ԽՍՀՄ-ում՝ 4400 կմ3), սակայն բնակչության թվաքանակի աճին զուգընթաց՝ մեկ շնչի հաշվով ջրի չափաքանակը գնալով պակասում է: Մյուս կողմից, գնալով ավելանում են աղտոտված և անօգտագործելի ջրային օբյեկտները, ինչը կարող է հանգեցնել հիմնախնդրի հետագա սրման: Առանձնապես վտանգավոր են թունավոր նյութերը (կայուն օրգանական միացությունները) և կենսածին տարրերը, որոնք նպաստում են ջրերի էվտրոֆացմանը: Աշխարհի բոլոր գետերի տարեկան ընդհանուր հոսքն ամբողջովին վերցրած չի բավարարում քաղցրահամ ջրերի մարդկության պահանջարկը, որովհետև այդ հոսքի զգալի մասը կազմում են հեղեղաջրերը, որոնց հավաքումը և օգտագործումը չափազանց դժվար է: Բացի դրանից՝ գետում միշտ պետք է մնա այնպիսի քանակությամբ ջուր, որը կկարողանա ապահովել դրա ինքնամաքրումը և ջրային էկոհամակարգի նորմալ վիճակն ու գործունեությունը: Առավել մեծ քանակությամբ քաղցրահամ ջուր օգտագործվում է գյուղատնտեսության ոլորտում: ՄԱԿ-ի շրջանակներում §մաքուր ջուր¦ հիմնախնդրի ուսումնասիրությունների մեջ հաշվի է առնվում այնպիսի ցուցանիշ, ինչպիսին է տարվա ընթացքում վերցված ջրի հարաբերակցությունը դրա առկա ընդհանուր ծավալին: Ըստ ՄԱԿ-ի փորձագետների տվյալների՝ այն երկրները, որոնք օգտագործում են իրենց ջրային պաշարների 10 %-ից պակաս, ջրային ռեսուրսների հետ կապված որևէ դժվարության չեն հանդիպում: Եթե այդ չափանիշը գերազանցում է 10-20 %-ը, ապա նրանք կանգնում են որոշակի սահմանափակումների առաջ, իսկ եթե կայուն կերպով գերազանցում է 20 %-ը, ապա սրվում է հիմնախնդիրը, ինչպես նաև վատանում է ջրի որակը: Լուրջ անբավարարություն է ստեղծվում, երբ ջրի օգտագործման ծավալները գերազանցում են եղած պաշարների 40 %-ը: Այս դեպքում ջուրը դառնում է ոչ միայն էկոհամակարգի, այլև մարդու տնտեսական զարգացումը սահմանափակող գործոն: Այս տեսանկյունից առավել խոցելի են փոքր գետերը, որոնց երկարությունը 100 կմ-ից պակաս է: Ներկայումս զգալիորեն մեծացել են նաև ընդերքի քաղցրահամ ջրերի օգտագործման ծավալները, սակայն այդ ծավալը չի լրացվում, և

ավելի է մեծանում մարդկության համար չափազանց կարևոր այդ ռեսուրսի ընդհանուր պակասը: Ըստ §ՈՒորլդուոտչ¦ հետազոտական կազմակերպության տվյալների` ամեն տարի մոլորակի ընդերքի ջրավազանը զրկվում է 160 մլրդ մ3 քաղցրահամ ջրից: Այդ ծավալը ջրի շրջանառության ընթացքում չի լրացվում: Արաբական երկրներում ստեղծվել է ընդերքի ջրի պահպանության միջկառավարական ցանց: Քաղցրահամ ջրերի հետագա պակասը չմեծացնելու համար անհրաժեշտ է բարձրացնել դրա օգտագործման արդյունավետությունը: Մի շարք երկրներ արդեն անցել են կաթիլային ոռոգման համակարգին: Բնության վրա ներգործող անթրոպոգեն մյուս գործոնների հետ միասին քաղցրահամ ջրի հիմնախնդիրը հետզհետե դառնում է կայուն զարգացման ռազմավարության իրականացմանը խանգարող վճռորոշ գործոն: Հնարավոր է, որ 21-րդ դարում ոչ թե նավթը, այլ քաղցրահամ ջուրը դառնա երկրի գլխավոր ռազմավարական ռեսուրսը: ՄԱԿ-ի զեկույցում նշվում է, որ ջրի անբավարարության մշտական աճը կարող է վերածվել ավելի սուր հիմնախնդրի, քան գլոբալ տաքացումը: Ըստ որոշ կանխատեսումների` 2050 թվականին 50 երկրներում ջրի անբավարարությունից կտառապի 3 մլրդ մարդ: Հասարակածային գոտում բնակչության ընդհանուր թվաքանակն արդեն կազմում է երկրագնդի բնակչության 1/3-ը, ինչը զգալիորեն բարձրացրել է էկոլոգիական լարվածությունն աշխարհում: Աֆրիկայում և Մերձավոր Արևելքում ջրի հարցը ոչ միայն հետամնացության ու աղքատության, այլև քաղաքական անկայունության, էթնիկական և միջպետական կոնֆլիկտների պատճառ է դարձել: Եգիպտոսը, Սուդանը և Եթովպիան մշտապես թշնամանքի մեջ են Նեղոսի ջրերի համար: Այդպիսի խնդիր կա պաղեստինցիների և հրեաների միջև` Հորդանանի ջրի համար, Թուրքիայի և Իրանի միջև` Տիգրիս գետի ջրերի համար, Թուրքիայի և Սիրիայի միջև` Եփրատի ջրերի համար, Հնդկաստանի և Բանգլադեշի միջև` Գանգես գետի հոսքի համար: 1970-80-ական թվականներին կարծիք է հայտնվել, որ կարելի է որպես քաղցրահամ ջրի աղբյուր օգտագործել Գրենլանդիայի, Անտարկտիդայի և Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի սառցադաշտերը, ինչը սակայն բավական դժվար իրագործելի խնդիր է: Սառցադաշտերը կազմում են մոտ 24 մլն կմ3:

Համաշխարհային օվկիանոսը վճռորոշ դեր է խաղում կենսոլորտի արդյունավետության և կենսածին նյութերի շրջապտույտի մեջ: Մարդկության ապագա գոյությունը գնալով ավելի ու ավելի շատ է կապվում Համաշխարհային օվկիանոսի հետ, որովհետև այն պարենի, էներգիայի, ջրի և օգտակար հանածոների կարևորագույն աղբյուր է: Իր վիթխարի իներցիայի շնորհիվ Համաշխարհային օվկիանոսը կարևորագույն դեր է խաղում Երկրի կլիմայի մեղմացման, դեպի բևեռները ջերմության տեղափոխման և ամպային ծածկույթի կազմավորման գործում: Այսպիսով՝ Համաշխարհային օվկիանոսի աղտոտումը կարող է հանգեցնել գլոբալ էկոդինամիկայի փոփոխության: Նավթը Համաշխարհային օվկիանոսի ամենամեծ աղտոտիչն է. դրա վտանգավորությունը շոշափելի դարձավ 1967 թ., երբ Torrey Canion հեղուկանավը Մեծ Բրիտանիայի հարավարևմտյան ափերի ժայռերին բախվեց, օվկիանոս թափվեց 119000 տ նավթ: Դա միակ վթարը չէր (աղ. 10.4): Նավթի աղտոտման լուրջ աղբյուրներ են նավահանգիստները, որտեղ կանգնում և դատարկվում են հեղուկանավերը: Միայն դրանց ամբարների լվացման ժամանակ միջավայր է արտանետվում տարեկան 10 մլն տ նավթ: Նման քանակություն ջրային միջավայր է արտանետվում նաև վթարների ժամանակ և արդյունաբերական հոսքերի միջոցով: Համաշխարհային օվկիանոսի բնական աղտոտումը մթնոլորտից և ջրի հատակից կազմում է 20 %, ցամաքային աղբյուրներից` 44 %, նավագնացությունից` 35 %, այլ աղբյուրներից` 1 %:

Աղյուսակ 10.4. Նավթի առավել մեծ արտահոսքերը նավթատար նավերի վթարների ժամանակ (Никоноров А.М., Хоружая Т.А., 2001) Նավթատար նավի անվանումը Torrey Canion Wafra Metula Jacob Vaersk Urquiola Havalian Patriot Amoco Cadiz Atlantic Empress Independenta Castullode Bollver Assina Odissey Khark 5 Exxon Valder ABT Summer Haven Aegean Sea Katina P. Braer

Վթարի տարեթիվը

Նավթի քանակը, տ 119000 40000 50000 88000 100000 95000 223000 287000 95000 252000 53000 132000 80000 37000 260000 144000 74000 72000 85000

Համաշխարհային օվկիանոսի ջրերն աղտոտվում են նաև ծանր մետաղներով, քլորօրգանական պեստիցիդներով, ֆենոլներով, ռադիոակտիվ նյութերով, վտանգավոր այլ թափոններով: Ծանր մետաղները հիմնականում օվկիանոս են մտնում հոսքաջրերի միջոցով, իսկ պեստիցիդների մոտ 90 %-ը մթնոլորտից` տեղումների միջոցով: Առավել աղտոտված է Հյուսիսային ծովը, որտեղ մի շարք զարգացած երկրներ (Անգլիա, Նորվեգիա, Շվեդիա, Դանիա, Գերմանիա, Հոլանդիա, Բելգիա, Ֆրանսիա) իրենց արդյունաբերական, գյուղատնտեսա438

կան և թունավոր թափոններն են դատարկում` դարձնելով այն Եվրոպայի աղբանոց: Թունավոր նյութերի քանակն այդ ջրերում մոտ 10 անգամ գերազանցում է էկոլոգիատոքսիկոլոգիական նորմաները:

10.4. Կենսաբազմազանության նվազման հիմնախնդիրը Էկոլոգիական բարոյականության սկզբունքներից մեկն այն է, որ յուրաքանչյուր սերունդ իրավունք ունի ապրել այն կենսաբազմազանության պայմաններում, ինչպիսիք եղել են նախորդ սերունդների ժամանակ: Ա.Մ. Նիկոնորովի, Տ.Ա. Խորուժայայի (2001 թ.), Վ.Ռ. Բգանբայի (2005 թ.) տվյալներով Երկրի վրա բնակվող կենդանի օրգանիզմների տեսակների թիվը տատանվում Է 5-80 մլն սահմաններում, սակայն ստույգ հաստատված Է 1,4 մլն տեսակային պատկանելությունը: Դրանցից մոտ 750000-ը միջատներ են, 41000-ը` ողնաշարավոր կենդանիներ, 250000` բույսեր: Մնացած տեսակները անողնաշարավոր կենդանիներ են, ինչպես նաև սնկեր, ջրիմուռներ և միկրոօրգանիզմներ: Տ.Յա. Աշիխմինան (2005 թ.) ներկայացնում է այլ տվյալներ. Երկրի վրա գոյություն ունեն երկու միլիոն տեսակի օրգանիզմներ, որոնցից 500 հազարը բույսեր են, իսկ 1,5 միլիոնը` կենդանիներ: Տարբեր աշխարհագրական և կլիմայական գոտիներում բիոտի տեսակային §հարստությունը¦ խիստ տարբեր է, թեպետ բևեռներից դեպի հասարակած դրանց ավելացման հստակ միտում է նկատվում: Այսպես, օրինակ` միջատների, կաթնասունների և ծառերի տեսակները արևադարձային անտառներում 3-10 անգամ գերազանցում են չափավոր կլիմա ունեցող տարածաշրջանների տեսակների քանակը: Նույն օրինաչափությունն առկա է նաև ծովային միջավայրում: Այսպես՝ ասցիդիաների տեսակների թիվն Արկտիկայում հազիվ գերազանցում է 100-ը, իսկ արևադարձային ջրերում դրանց թիվը 600-ից ավելի է: Կենսաբազմազանությունը Երկրի վրա կյանքի հիմքն է և կարևորագույն կենսական ռեսուրսներից մեկը: Կենսաբազմազանությամբ է պայմանավորված մարդու սննդատեսակների առատությունը, ընդ որում՝ որոշ տեսակներ ուղղակի անփոխարինելի են: Այսպես, մարդն իր սննդի մեջ օգտագործում է 7000 տեսակի բույսեր: Սակայն

համաշխարհային պարենի 90 %-ը ստեղծվում է 20 տեսակների հաշվին, իսկ դրանցից երեքը (ցորեն, եգիպտացորեն և բրինձ) բավարարում են բոլոր պահանջների կեսից ավելին: Կենսաբանական ռեսուրսները արդյունաբերության, այդ թվում նաև բժշկական արդյունաբերության հումքի զգալի աղբյուր են: Կենսաբազմազանությունը կենսոլորտում տեղի ունեցող նյութերի կենսաերկրաքիմիական ցիկլերի և էներգիայի կայունությունն ապահովող գլխավոր գործոնն է: Կենսաբազմազանություն հասկացությունը գնալով ավելի մեծ դեր է խաղում բիոցենոզների և էկոհամակարգերի վիճակի և էկոլոգիական բարենպաստության գնահատման ժամանակ: Ներկայումս կենսաբազմազանություն ասելով հասկանում են բոլոր տեսակի բույսերը, կենդանիները, միկրոօրգանիզմները, ինչպես նաև էկոհամակարգերը և էկոլոգիական գործընթացները, որոնց մաս են կազմում այդ օրգանիզմները: Կենսաբազմազանությունը դիտարկվում է երեք մակարդակներով` գենետիկական, տեսակային և էկոհամակարգային: Գենետիկական բազմազանությունը Երկրի վրա ապրող օրգանիզմների գեներում պարունակվող տեղեկատվության ողջ ծավալն է: Տեսակային բազմազանությունը Երկրի վրա բնակվող կենդանի օրգանիզմների տեսակների թվաքանակն է: Էկոհամակարգերի բազմազանությունը վերաբերում է բիոտիկ համակեցությունների և կենսոլորտի էկոլոգիական գործընթացների բնակության տարբեր միջավայրերին: Տարբեր երկրաբանական ժամանակաշրջաններում էվոլյուցիոն գործընթացները հանգեցրել են կենդանի օրգանիզմների տեսակային կազմի էական փոփոխությունների: Մոտ 65 մլն տարի առաջ կավճի դարաշրջանի վերջում տեղի են ունեցել տեսակների` հատկապես թռչունների և կաթնասունների առավել խոշոր կորուստներ` կապված բնական երևույթների հետ: Լրիվ ոչնչացել են դինոզավրերը: Ավելի ուշ կենսաբանական ռեսուրսների կորուստն արագացել է մարդու գործունեության հետևանքով: Փորձագետների կարծիքով՝ մոտակա 20-30 տարիներին անհետացման լուրջ սպառնալիքի տակ կարող է հայտնվել երկրագնդի ամբողջ կենսաբազմազանության 25 %-ը: Վերջին 30 տարիներին (1990-2020 թթ.) կարող է անհետանալ տեսակների 5-15 %-ը, որի պատճառը արևադարձային անտառների ոչնչացումն է: Դա կկազմի տարեկան 15000-50000 կամ օրական 40-140 տեսակ: Որոշ տեսակներ, որոնք արհեստական ընտրության համար (օրինակ՝

ձի, կով) ծառայել են որպես բազային, բնության մեջ այլևս գոյություն չունեն: Ընտանի կենդանիների` խոզի, շան, կատվի մի քանի նախնիներ բնության մեջ ապրում են մինչև այժմ: Կասկածից վեր է, որ մահը տեսականորեն բոլոր կենսաբանական տեսակների վերջնական ճակատագիրն է, սակայն 20-րդ դարում կտրուկ բարձրացել են դրանց անհետացման տեմպերը: Էվոլյուցիոն գործընթացների և վերափոխումների համեմատ մարդկային գործունեության արագությունը հնարավորություն չի տալիս բնական տեսակներին հարմարվել փոփոխվող պայմաններին, և արդյունքում դրանք ոչնչանում են: Անհետացած կենդանատեսակների ավելի քան կեսը բաժին է ընկնում 20-րդ դարին: Կենսաբանները ենթադրում են, որ վերջին 350 տարվա ընթացքում` ընդհուպ մինչև 20-րդ դարի կեսը, յուրաքանչյուր կենդանի տեսակ ոչնչացել է մոտ 10 տարին մեկ, իսկ ներկա ժամանակներում, ըստ §Բնության և բնական ռեսուրսների պահպանության Միջազգային միության¦ գնահատումների` միջին հաշվով ամեն օր ոչնչանում է մեկ տեսակ: Եթե 17-րդ դարում անհետացել են 12 տեսակ կաթնասուն կենդանիներ և թռչուններ, ապա 18-րդ դարում դրանց թիվը կազմել է 20, 19-րդ դարում` 94, իսկ 20-րդ դարում` 141: Բերված թվերը բավական լավատեսական են թվում, քանի որ ըստ ամերիկացի գիտնականների՝ վերջին 100 տարվա ընթացքում աշխարհի երեսից անհետացել են 850 կենդանական և բուսական տեսակներ: Դա էկոլոգիական աղետի արագացման վառ վկայություն է, որն անիմաստ է չափել դրամական կորուստների չափանիշներով: Կենսաբազմազանության կորստի հիմնական պատճառներից մեկը ժամանակակից գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաներն են` անտառահատում, ճահիճների չորացում, ջրային միջավայրի փոփոխություններ, ծովերի ու օվկիանոսների աղտոտում և այլն: Առանձնացվում են տեսակների կորստի հինգ հիմնական պատճառներ, որոնք բոլորն էլ ունեն անթրոպոգեն բնույթ. 1. Բնակության միջավայրի կորուստ, կտրտվածություն և փոփոխություն: 2. Ռեսուրսների անխնա շահագործում (որս, ոչնչացում): 3. Շրջակա միջավայրի աղտոտում:

4. Բնական տեսակների դուրս մղումը արհեստական` սելեկցիոն ճանապարհով ստացված տեսակներով: 5. Կլիմայի գլոբալ փոփոխություն: Մասնագետների հաշվարկներով՝ երկրի վրա տարեկան ոչնչանում է 11,1 մլն հա արևադարձային անտառ, որի պատճառով ոչնչանում են ոչ միայն այնտեղ բնակվող տեսակները, այլև հարակից տարածքներում ապրողները: Որպես կենսական ռեսուրս՝ տեսակային բազմազանության կորուստը կարող է հանգեցնել մարդու բարեկեցության և նույնիսկ Երկրի վրա նրա գոյությանը սպառնացող հետևանքների, առաջին հերթին` էկոհամակարգերի կայունության նվազման ու կառուցվածքի քայքայման: 1992 թ. Ռիո դե Ժանեյրոյում գումարված շրջակա միջավայրի պահպանությանը և զարգացմանը նվիրված Համաշխարհային կոնֆերանսում ընդունված կենսաբազմազանության համաձայնագիրը նախատեսում է դրա պահպանման և կայուն օգտագործման 4 հիմնական միջոցառում: 1. Բնակության հատուկ միջավայրի պաշտպանություն, ազգային պարկերի, պետական և կենսոլորտային արգելոցների, դենդրոլոգիական պարկերի և այլ պահպանվող տարածքների ստեղծում: 2. Առանձին տեսակների կամ խմբերի ռեսուրսների պաշտպանություն` անխնա օգտագործումից: 3. Որպես գենոֆոնդ` տեսակների պահպանում բուսաբանական այգիներում կամ գենային բանկերում: 4. Շրջակա միջավայրի աղտոտման կրճատում: Այս միջոցառումներն իրականացվում են ազգային և միջազգային ծրագրերի, համաձայնագրերի շրջանակներում, և արդյունքների մասին պարբերաբար զեկուցումներ են ներկայացվում համաշխարհային կոնֆերանսներում: Սակայն գործադրվող միջոցները և միջոցառումները դեռևս մնում են անբավարար, իսկ կենսաբազմազանության կորուստը երկրագնդի մասշտաբով շարունակվում է:

10.5. Հողերի անապատացման վտանգը Մարդկային հասարակության և կենսոլորտի էկոլոգիական անվտանգության տեսանկյունից լուրջ հիմնախնդիր է դարձել հողերի

անապատացումը, որն արդեն իր շրջանակների մեջ է առել թե' բնական, թե' անթրոպոգեն էկոհամակարգերը և սպառնում է ոչ միայն ընդհանուր հողատարածքների կրճատմանը, այլև միավոր հողատարածքի արտադրողականության մակարդակի նվազմանը: Անապատացումը հողերի և, ընդհանուր առմամբ, շրջակա բնական միջավայրի գլոբալ դեգրադացիայի դրսևորումներից մեկն է, բնական և անթրոպոգեն համալիրի բուսածածկույթի կորուստը, որը հետագայում (առանց մարդու օգնության) անհնար է լինում վերականգնել: Ըստ Բ.Գ. Ռոզանովի (1984 թ.), անապատացումը հողի և բուսականության փոփոխության անդառնալի պրոցես է, որը հանգեցնում է կենսաբանական արդյունավետության նվազման կամ տվյալ տարածքում կենսոլորտային պոտենցիալի ամբողջական ոչնչացման: Արդյունավետ հողերի կորուստը անապատացման պատճառով տարեկան հասնում է 50-70 հազար կմ2: Ըստ Անապատացման դեմ պայքարի միջազգային կոնվենցիայի (1994 թ.) որոշման՝ աշխարհում անապատները զբաղեցնում են 57 մլն կմ2 տարածք, որից 9 մլն կմ2 (16 %) ունի մարդածին ծագում: Աշխարհի բնակչության 1/6 մասն ապրում է անապատացման վտանգի գոտում: Ներկայումս ամբողջ աշխարհում անապատացման ենթակա է 1 մլրդ հա հող, ընդ որում՝ բոլոր մայրցամաքներում: Անապատացումը գլոբալ էկոլոգիական հիմնախնդիրներից մեկն է և արտահայտվում է բազմաթիվ լանդշաֆտային գոտիներում: Այս առումով առավել խոցելի են չորային (արիդային) տարածքները, որտեղ մարդածին ազդեցությունը, ինչպես նաև կլիմայի արիդացումն ավելի արագ է ընթանում: Անապատները հարձակվում են տափաստանների վրա, տափաստանները՝ սավաննաների, իսկ վերջիններս՝ մերձարևադարձային և արևադարձային անտառների վրա: Անապատացումը կապված է բնական և անթրոպոգեն գործոնների հետ: Բնական գործոններից են անբարենպաստ օդերևութաբանական պայմանները (երկարատև երաշտներ), հողերի աղակալումը, թեթև կավավազային հողերի գերակշռությունը, ընդերքի ջրերի մակարդակի իջեցումը, ջրային և քամու էրոզիաները և այլն: Անթրոպոգեն գործոններն են անտառների և թփուտների հատումը, արոտավայրերի գերարածեցումը, հողաշերտի ինտենսիվ մշակությունը և լանդ443

շաֆտի գերբեռնվածությունը գյուղատնտեսական մշակաբույսերով, արագացված դեֆլյացիան և հողերի աղակալումը, անարդյունավետ ջրօգտագործումը, գրունտային ջրերի իջեցումը, նախորդ տարվա չորացած խոտի այրումը և այլն: Ըստ ՖԱՕ-ի զեկույցի՝ §եթե էրոզիան լանդշաֆտի հիվանդությունն է, ապա անապատացումը դրա մահն է¦: Համաձայն Անապատացման դեմ պայքարի միջազգային կոնվենցիայի՝ անապատացման ռիսկի գոտին գտնվում է խոնավացման գործակցի 0,05-0,65 սահմաններում (Խոյեցյան Ա.Վ., Մկրտչյան Ռ.Ս., 2006): K

𝐏 𝐄

0,05

0,65,

որտեղ K-ն խոնավացման գործակիցն է, P-ն՝ տեղումների գումարը, մմ, E-ն՝ տարեկան գոլորշունակությունը, մմ: Մարդկությանն արդեն հայտնի է, որ Աֆրիկյան Սախելում (1968-1990 թթ.) տեղի ունեցած 20-ամյա երաշտի հետևանքով սովից մահացավ 250 հազար մարդ և ոչնչացավ անասնագլխաքանակի 40 %-ը: Առաջին հայացքից այստեղ անապատացման պատճառը բնական գործոն հանդիսացող երաշտն է: Սակայն այդպիսի տևական երաշտի պատճառը, ըստ երևույթին, կապված է մթնոլորտի ընդհանուր շրջանառության փոփոխության հետ, իսկ վերջինս վերագրում են §ջերմոցային էֆեկտին¦, որն անկասկած անթրոպոգեն երևույթ է: Սախելիի գոտում անապատացման պատճառը նաև տափաստանների բուսածածկույթի անհաշվենկատ արածեցումն է: Պատմական դեպքերը վկայում են, որ դեռևս մի քանի դար առաջ մի շարք արիդային շրջաններում տեղի է ունեցել հողերի լուրջ և ինտենսիվ դեգրադացիա, որի էպիկենտրոններն են եղել միջերկրածովյան երկրները, Միջագետքը, Չինական մեծ հարթավայրը և այլն: Բնական պատճառներով առաջացող անապատացմանը սովորաբար նախորդում են երաշտային իրավիճակները: Երաշտներն ըստ ծագման լինում են երկու տիպի՝ մթնոլորտային և հողային: Մթնոլորտային երաշտը բնորոշվում է օդի բարձր ջերմաստիճանով (30-350 և ավելի), ցածր հարաբերական խոնավությամբ (30 % և ցածր): Եթե այդ ժամանակ քամու արագությունը գերազանցում է 5 մ/վ, ապա այն անվանում են խորշակ: Հողային երաշտը բնորոշվում է նրանով, որ բույսը տուժում է հողում մատչելի խոնավության պակասից: Այդ ժամանակ

օդում ջերմաստիճանը և խոնավությունը կարող են լինել օպտիմալ արժեքների սահմաններում: Այսպիսի իրավիճակներ Հայաստանում կարող են ստեղծվել գարնան սկզբներին և աշնանը, երբ նախորդ տարիներին տեղումների խիստ պակասի պատճառով հողի արմատաբնակ շերտը զրկվել է բույսերի համար մատչելի խոնավությունից: Համաշխարհային աղետ է համարվում նաև Արալյան ծովի չորացումը, որը տեղի է ունեցել անթրոպոգեն գործունեության հետևանքով: Սկսած 1960-ական թվականներից Արալյան ծովի մակարդակը աղետալիորեն իջնում է, ջրի ծավալը փոքրացել է 2 անգամ, իսկ աղայնությունը բարձրացել է 2,5 անգամ: Ծովը գտնվում է Ղազախստանի և ՈՒզբեկստանի սահմանագծում, և դրա ջրային պաշարների կրճատման պատճառը նրա մեջ թափվող Ամուդարյա և Սիրդարյա գետերի ջրերի ինտենսիվ օգտագործումն է ոռոգման նպատակով՝ հատկապես բամբակացան տարածքներում: Ծովի չորացման հետևանքով հատակը վերածվել է փոշու և սուլֆատային աղերի տարածման աղբյուրի: Քամին անընդհատ բարձրացնում է այդ նյութերն ու տարածում հարակից հողատարածքների վրա՝ անապատացնելով դրանք, այսինքն՝ տեղի է ունենում քամու միջոցով հողերի աղակալում (ումպուլիցերիզացիա): Արալյան ծովի չորացումը պատճառ է դարձել նաև հարակից տարածքների գրունտային ջրերի մակարդակի իջեցման, նշված գետերի գետաբերանների ճահճացման և անտառների չորացման: Անապատացման դեմ պայքարի հիմնական միջոցառումն առաջին հերթին հողային, ջրային և բուսական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումն է: Համաշխարհային մասշտաբով այդ խնդրի ռազմավարությունը հիմնվում է տեղական համայնքների տարածքներում բնական ռեսուրսների ճիշտ օգտագործման և բնապահպանական գործողությունների վրա: Այսինքն՝ յուրաքանչյուր համայնք իր տարածքում պարտավոր է իրականացնել անհրաժեշտ միջոցառումներ (բուսածածկույթի պահպանում, ջրախնայողություն, էրոզիոն գործընթացների և աղակալման կանխարգելում, արոտավայրերում կենդանիների հերթափոխային արածեցում, անտառա-թփուտների պահպանում, ջրամբարների կառուցում, հողերի ճիշտ մշակություն և այլն)՝ անապատացումը կանխելու համար: Հայաստանը տիպիկ լեռնային երկիր է: Տարածքի միջին բարձրությունը ծովի մակերևույթից կազմում է 1830 մ: Իր աշխարհագրա445

կան լայնությամբ (38-420 հս.լ) ՀՀ տարածքը գտնվում է մերձարևադարձային կլիմայի գոտում, որտեղ արիդայնությունը գնալով զգալիորեն աճում է, քանի որ մակերևույթի 30 %-ը կազմում են հարավահայաց, հարավարևելյան և հարավարևմտյան կողմնադրության՝ հեշտությամբ էրոզացվող լանջերը: Անտառապատվածությունը կազմում է շուրջ 10 %: Տարածքը խիտ է բնակեցված (մոտ 130 մարդ/կմ2): Հողը մշակվում է հնագույն ժամանակներից: Այսօր ՀՀ ընդհանուր տարածքի շուրջ 80 %-ը ենթարկվում է տարբեր աստիճանի անապատացման, ընդ որում՝ խիստ անապատացված տարածքները կազմում են հանրապետության ընդհանուր տարածքի 26,6 %-ը: ՀՀ տարածքի մոտ 20-25 %-ի վրա գոլորշունակությունը 2-5 անգամ գերազանցում է մթնոլորտային տեղումների տարեկան քանակը, այսինքն՝ այդ տարածքները կարող են արագ հողատարվել, եթե խախտվեն հողօգտագործման կանոնները: Հատկապես խոցելի են Արարատյան հարթավայրի, Վայոց Ձորի, Սյունիքի, Տավուշի և Լոռու ցածրադիր ու նախալեռնային գոտիները և առաջին հերթին հարավահայաց լանջերը: Անապատացման ոչ պակաս նախադրյալներ կան ՀՀ բարձրլեռնային գոտում (2500-3000 մ ծ.մ. բարձր), որտեղ բույսերի աճի համար ջերմային պայմանները գտնվում են նվազագույնի սահմաններում, վեգետացիոն շրջանը կարճատև է: Այս գոտու անապատացման վտանգը մեծանում է հատկապես մեքենայացման և շինարարական աշխատանքների պատճառով, ինչպես նաև անասնագլխաքանակի անհաշվենկատ արոտի պատճառով: Հայաստանում անապատացման պրոցեսի զարգացման վառ օրինակ է նաև բեդլենդային լանդշաֆտների ընդարձակման միտումը, որն առկա է Արարատյան հարթավայրի արևելյան մասում՝ Ազատ, Վեդի գետերի ավազաններում, Վայքում՝ Արփա գետի ավազանում: Հայաստանում անթրոպոգեն անապատների թվին պետք է դասել նաև Հայկական ատոմակայանի շրջակա տարածքը՝ 10-15 կմ շառավղով, որն այսօր և հետագայում երկար տարիներ չպետք է օգտագործվի տնտեսական որևէ նպատակով (Խոյեցյան Ա.Վ., Մկրտչյան Ռ.Ս., 2006): Հայաստանի հողածածկույթի անապատացման ակտիվության վրա լուրջ ազդեցություն ունի նաև հանքարդյունաբերությունը, որը հանգեցնում է ոչ միայն խախտված, աղտոտված հողերի և պոչամբար446

ների թափոնների նոր տարածքների առաջացմանը, այլ նաև բուսածածկույթի, կենդանական աշխարհի ոչնչացմանը և ջրային օբյեկտների աղտոտմանը: Ներկայումս ՀՀ-ում հաշվառված է 417 հանքավայր, որոնցից այժմ շահագործվում է 135-ը: Մնացած 282 հանքավայրերը (այդ թվում՝ 15 մետաղային) հաշվառված են որպես հետախուզված պահուստային հանքավայրեր: Լեռնահանքային ձեռնարկություններին հանձնված ընդհանուր տարածքը կազմում է 9700 հա, որից խախտված հողերը կազմում են 9275 հա, պոչամբարների տակ գտնվող հողերը՝ 1400 հա: Բաց արդյունահանման արդյունքում խախտված հողերի տարածքը կազմում է 8000 հա, ընդ որում՝ 1 հա այդպիսի խախտված տարածքը աղտոտում է միջին հաշվով 10 հա տարածք: Անապատացումը էկոհամակարգերի դեգրադացիայի բարդ գործընթաց է, որն ուղեկցվում է կենսաբանական արտադրողականության նվազմամբ և բնակչության սոցիալ-տնտեսական պայմանների վատթարացմամբ: Այդ տեսակետից Հայաստանի էկոհամակարգերում ստեղծված իրավիճակը թելադրում է, որ էկոլոգիական մտածելակերպը ներկայումս սկզբունքային անհրաժեշտություն ունի, իսկ էկոլոգիական կրթության համակարգի կատարելագործումը պետք է հիմնված լինի պարտադիր էկոլոգիական կրթության սկզբունքի վրա՝ ներառելով հասարակության բոլոր տարիքային խմբերը և շերտերը:

10.6. Կլիմայի փոփոխությունը և օզոնի հիմնախնդիրը Կլիմա (klima) հունարեն բառ է, որը նշանակում է թեքում, թեքություն և վերաբերում է արևի ճառագայթների անկման անկյանը: Որքան թեք են ընկնում այդ ճառագայթները հողի մակերևույթին, այնքան ջերմաստիճանը ցածր է լինում: Հենց այդ պատճառով հասարակածի մոտ կլիման տաք է, իսկ բևեռներում` սառը: Այժմ արդեն հայտնի է, որ կլիմայի կազմավորումը միայն արևային ճառագայթման ցուցանիշով չի պայմանավորված: Դրա վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ: Դեռևս 19-րդ դարի սկզբին գերմանացի աշխարհագրագետ Ալեքսանդր Հումբոլդտը, ճանապարհորդելով Հարավային Ամերիկայով, հասկացավ, որ տարածքների հեռավորությունը օվկիանոսից և բարձ447

րությունը ծովի մակերևույթից նույնպես մեծ ազդեցություն ունեն ռեգիոնալ կլիմայական առանձնահատկությունների վրա: Սակայն ներկայումս տեղի ունեցող կլիմայի գլոբալ փոփոխությունները, հատկապես` տաքացումը, առաջին հերթին պայմանավորված են մարդու տնտեսական գործունեությամբ: Վերջին տարիներին աշխարհի առաջատար փորձագետները զգուշացնում են, որ մարդու գործունեության պատճառով առաջացող գլոբալ տաքացումը կարող է ավելի զգալի լինել, քան կատարված հաշվարկները: Ըստ գիտնականների կանխատեսումների՝ եթե CO2 գազի արտանետումները մթնոլորտում կրկնապատկվեն, ապա 21-րդ դարի կեսերին միջին ջերմաստիճանը կբարձրանա 3-4oC-ով, ինչն աղետալի հետևանքներ կունենա ողջ մոլորակի համար: Ջերմաստիճանի բարձրացումը հիմնականում պայմանավորված է մթնոլորտում §թեթև¦ կամ ջերմոցային գազերի պարունակության ավելացմամբ: Դրանց ամենամյա աճի տեմպերը կազմում են` CO2 – 0,5 %, CH4 – 0,9 %, ազոտի օքսիդներ – 0,25 %, ֆրիոններ – 4 %: Ջերմոցային էֆեկտը արևի ջերմային էներգիայի կուտակումն է երկրամերձ մթնոլորտային շերտում: Ջերմոցային էֆեկտի հասկացությունը սկզբում երևան է եկել ֆիզիկայում. այն ձևակերպվել է դեռևս 1863 թ. Տինդալի կողմից: 1896 թ. Արենիուսը ցույց տվեց, որ մթնոլորտում ածխածնի դիօքսիդի չնչին (0,03 %) պարունակությունը պահպանում է դրա ջերմաստիճանը 5-6oC-ով ավելի, քան եթե այդ գազը բացակայեր մթնոլորտից: 1938 թ. Կալենդերը առաջինը միտք հայտնեց այն մասին, որ CO2 գազի անթրոպոգեն արտանետումները ազդում են կլիմայի վրա, ինչը փորձնական ճանապարհով ապացուցվեց 1970-80-ական թվականներին: Ջերմոցային գազերի առաջացման հիմնական աղբյուրը հանածո վառելանյութի այրումն է: Ածխածնի դիօքսիդի և մյուս գազերի արտանետումները կտրուկ ավելացել են վերջին 50 տարվա ընթացքում աշխարհի գլխավոր արդյունաբերական կենտրոններում` ԱՄՆ-ում, Արևմտյան Եվրոպայում, նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում: Իզոտոպային մեթոդով կատարված ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ վերջին հազարամյակում օդի միջին ջերմաստիճանի տատանումները կազմել են 1,5-2oC: 1860 թվից կատարվում են ջեր448

մաստիճանի ստույգ չափումներ: Մոտ 140 տարվա տվյալների մեջ Երկրագնդի մակերևույթին հարող օդի գլոբալ միջին ջերմաստիճանը 1990-ական թվականներին եղել է ամենաբարձրը: Ջերմաստիճանի բարձրացումն առավել նկատելի է վերջին 25 տարիների ընթացքում: Սակայն հանելուկային է թվում այն փաստը, որ երկրի մի շարք տարածաշրջաններում միաժամանակ նկատվում է սառեցում, հատկապես բևեռային շրջաններում: Կլիմայի փոփոխությունը շրջակա միջավայրի ամենաբարդ հիմնախնդիրն է, որի հետ երբևիցե բախվել է մարդկությունը: Այն գտնվում է համաշխարհային հանրության ուշադրության կենտրոնում, և 1990 թվից հետո ցանկացած շեղում անմիջապես արձանագրվում է: Համաշխարհային էկոլոգիական քաղաքականության մեջ կարևոր քայլ հանդիսացավ ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիան (РКИК ООН), որն ընդունվեց 1992 թ. Ռիո դե ժանեյրոյում, Շրջակա միջավայրի և զարգացման գիտաժողովում: Այս համաձայնագիրը ստորագրվել է 154 երկրների կողմից, որոնք ստանձնել են երկու կարևոր պարտավորություն. 1. Գիտաժողովին ներկայացնել գազերի անթրոպոգեն արտանետումների մասին ազգային հաշվետվությունները, հրապարակել այդ տվյալները` օգտագործելով համաձայնեցված մեթոդներ: 2. Իրականացնել գազերի անթրոպոգեն արտանետումները վերահսկելու և կլիմայի փոփոխությունը կանխելու բոլոր հնարավոր ծրագրերը: Լուրջ հաջողություն կարելի է համարել Շրջանակային կոնվենցիայի 3-րդ խորհրդաժողովը, որը տեղի ունեցավ 1997 թ. Ճապոնիայի Կիոտո քաղաքում` 159 երկրների մասնակցությամբ (առաջինը տեղի է ունեցել 1995 թ. Բեռլինում, երկրորդը` 1996 թ. ժնևում): Ըստ այդ համաձայնագրի` արդյունաբերական զարգացած երկրները (թվով 39 երկիր) մինչև 2008-2012 թթ. պետք է կրճատեին մթնոլորտ արտանետվող ջերմոցային գազերը, 1990 թ. համեմատ տարեկան միջին հաշվով 5,2 %-ի չափով, որն առաջին հերթին վերաբերում է երկարակյաց ջերմոցային գազերին` հիդրոֆտորածխաջրածիններին (H2CF2), պերֆտորածխաջրածիններին (CF4) և հեքսաֆտոր ծծմբին (ՏF6): Այս նյութերի

քանակության իջեցումը հաշվարկված է CO2-ի համարժեքի նկատմամբ: Սակայն այդ պահանջը չի իրականացվել: Ըստ Կիոտոյի համաձայնագրի` ընդհանուր արտանետումները բոլոր անշարժ և շարժուն աղբյուրներից տեղի ունեցող ջերմոցային գազերի արտանետումների և անտառային հոսքերի կողմից այդ գազերի կլանման տարբերություններն են: Ընդ որում՝ CO2-ի կլանող հոսքեր են համարվում միայն նոր և վերականգնված անտառտնկարկները, որոնք սկսել են հիմնադրվել 1990 թվականից: Անտառահատումները ևս արտանետումների աղբյուրներ են: Ֆրանսիացի գիտնականները գտնում են, որ 5,2 %-ը անբավարար է, և կլիմայի գլոբալ տաքացումը կանխելու համար անհրաժեշտ է գազերի արտանետումները մինչև 2050 թ. նվազեցնել 70 %-ով (2000 թ. համեմատ): Այս համաձայնագրի շրջանակներում ընդունվել է թթվածնի քվոտաների վաճառքի և փոխանցման մեխանիզմը, այսինքն` ջերմոցային գազեր արտանետող և թթվածին ծախսող երկիրը պետք է տուգանք վճարի, եթե մթնոլորտ արտանետվող ածխածնի դիօքսիդի քանակը գերազանցում է ծախսվող թթվածնի քանակը: Օրինակ՝ ԱՄՆ-ն տարեկան ունենում է 1,529 մլրդ տ Օ2-ի դեֆիցիտ, Ճապոնիան` 1,045 մլրդ տ, իսկ Ռուսաստանը և Բրազիլիան արտադրում են համապատասխանաբար 5,4 և 5,1 մլրդ տ ավելի: Թթվածնի դոնորներ են Կանադան, Արգենտինան, Վենեսուելան, Մեքսիկան, Հնդկաստանը, Թուրքիան, Ֆինլանդիան, Շվեդիան, Իրանը, Ինդոնեզիան, Չինաստանը, Մալայզիան, Նոր Զելանդիան, Ֆիլիպինները: Թթվածին սպառողներ են ԱՄՆ-ն, Իռլանդիան, Բելգիան, Լյուքսեմբուրգը, Անգլիան, Գերմանիան, Հունաստանը, Դանիան, Ավստրիան, Իտալիան, Հոլանդիան, Ֆրանսիան, Շվեյցարիան, Հունգարիան, Լեհաստանը, Ռումինիան, Չեխիան, Սլովակիան, Հարավային Կորեան, Սինգապուրը, Թայվանը, Ճապոնիան: Մինչև 2008-2012 թթ. ջերմոցային գազերի 5,2 %-ով կրճատումը պետք է իրենց վրա վերցնեին նաև զարգացող երկրները: Սակայն Չինաստանը, Հնդկաստանը և մյուս զարգացող երկրները հրաժարվում են միանալ Կիոտոյի համաձայնագրին՝ գտնելով, որ գազերի հիմնական արտանետողները արդյունաբերական զարգացած երկրներն են, և նրանք էլ պետք է իջեցնեն արտանետումների մակարդակը: Համաձայնագրին չի միացել նաև ԱՄՆ-ն (երկրի Սենատը չի վավերացրել):

Բավական ձգձգումից հետո համաձայնագիրը ուժի մեջ է մտել 2005 թ. Ռուսաստանի կողմից այն վավերացնելուց հետո: 2005 թ. վերջին պայմանագրի մասնակից երկրների թիվը կազմել է 157՝ ներառելով բոլոր զարգացած երկրները՝ բացի ԱՄՆ-ից և Ավստրալիայից: Գլոբալ հիմնախնդիրներից է նաև Երկրի օզոնային շերտի քայքայումը: Օզոնը (Օ3) տարածված է մթնոլորտի 10-45 կմ բարձրությամբ շերտում, բայց դրա հիմնական պարունակությունը գտնվում է ստրատոսֆերայում` 20-25 կմ բարձրության վրա: Նորմալ ճնշման պայմաններում դրա ընդհանուր հաստությունը կազմում է ընդամենը 3-4 մմ: Օզոնի շերտը պաշտպանում է Երկրի մակերևույթը և ամբողջ կյանքը Արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից: Կլանելով այդ ճառագայթները` օզոնը մթնոլորտի վերին շերտերում էականորեն ազդում է ջերմաստիճանի բաշխման վրա: Օզոնի մոլեկուլի քայքայման կատալիզատորներ են ազոտի օքսիդները, ջրածինը, քլորը, բրոմը: Սակայն ամենաակտիվ քայքայիչները սառնարաններում կիրառվող ֆրեոններն են, որոնք օգտագործվում են նաև որպես լուծիչներ: Այս նյութերի արտանետումը մթնոլորտ տարեկան կազմում է մոտ 1,4 մլն տոննա: Ստրատոսֆերայում այս միացությունները ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ քայքայվում և անջատում են ազատ հալոգեն, որը կատալիզատորի դեր է խաղում օզոնի քայքայման ժամանակ: Օզոնի քայքայիչ է նաև ազոտի ենթօքսիդը (N2Օ), որը մթնոլորտ է արտանետվում տարբեր ուղիներով: Մթնոլորտում օզոնի նվազումը հանգեցնում է աչքերի կատարակտի և մաշկի քաղցկեղի աճին: Երկրագնդի օզոնային ճեղքը (մոտ 50 %-ով պակաս) հիմնականում նկատվում է հարավային բևեռում` Անտարկտիդայի մթնոլորտում, 1995 թ. կազմել է 10 մլն կմ2 (հավասար է Եվրոպայի տարածքին): 1998 թ. օզոնի նվազումը Անտարկտիդայի վրա գարնանը հասել է 10 մլն կմ2, իսկ աշնանը` 25 մլն կմ2: Օզոնային ճեղքի նվազում չի նկատվում: 1985 թ. Վիեննայում ընդունվել է օզոնային շերտի պաշտպանության կոնվենցիան, իսկ 1987թ. Մոնրեալում ստորագրվել է օզոնը քայքայող նյութերի կրճատման միջազգային համաձայնագիր, որը նախատեսում էր 1993 թվից 20 %-ով կրճատել օզոնը քայքայող նյութերի արտանետումները, իսկ 1998 թվից` 30 %-ով: Հետագայում ստորագրվել են նաև մի շարք միջազգային համաձայնագրեր, որոնք արգելում

են ֆրեոնների արտադրությունը: Մթնոլորտի գլոբալ ծառայությունը տիեզերական արբանյակների և ինքնաթիռների միջոցով մշտապես հետևում է օզոնային շերտի վիճակին: Այս ուղղությամբ ամբողջ տեղեկատվությունը հավաքվում է Տորոնտոյում (Կանադա)` օզոնի վերաբերյալ տվյալների համաշխարհային կենտրոնում: Մոնիտորինգային դիտարկումները ցույց են տալիս, որ չնայած համաշխարհային հանրության կողմից ընդունված սահմանափակող միջոցառումներին, օզոնային շերտը շարունակում է սպառվել ավելի բարձր ինտենսիվությամբ, քան ենթադրվում էր` տարեկան 0,5-0,7 %-ի սահմաններում: Օզոնի ընդհանուր պարունակության հիմնական մասը (99 %) ստրատոսֆերան և ընդամենը 1 %-ը` տրոպոսֆերան: Մթնոլորտի գետնամերձ շերտում օզոնի խտությունը չի գերազանցում 100 մկգ/մ3, այն դեպքում, երբ ստրատոսֆերայում կազմում է 400-700 մկգ/մ3 (Есменов А.М. и др., 1999): Տրոպոսֆերային օզոնը երկար ժամանակ առանձնակի հետաքրքրություն չէր ներկայացնում, և միայն 1980-ականների վերջին այդ հարցը ձեռք բերեց հիմնախնդրի կարգավիճակ: ԱՄՆ-ում և Արևմտյան Եվրոպայում կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ տրոպոսֆերային օզոնը բացասական ազդեցություն ունի ցամաքային բույսերի վրա և կրճատում է դրանց բերքը: Տրոպոսֆերային օզոնի ավելացումը առաջին հերթին կապված է անթրոպոգեն ծագման ազոտի օքսիդների, CH4-ի, ցնդող օրգանական միացությունների, CO2ի և այլ գազերի արտանետումների հետ: Ըստ Ֆրանսիայում կատարված պարբերական դիտարկումների՝ 20-րդ դարի սկզբին տրոպոսֆերայում օզոնի պարունակությունը կազմել է 20 մկգ/մ3, իսկ 80-ական թվականներին` 40-90 մկգ/մ3: Տրոպոսֆերային օզոնի ավելացումը հացահատիկային մշակաբույսերի բերքը կրճատել է 17 %-ով (Никоноров А.М., Хоружая Т.А., 2001):

10.7. Կլիմայի գլոբալ փոփոխության հնարավոր ազդեցությունը ՀՀ էկոլոգիական վիճակի և տնտեսության վրա Կլիմայի գլոբալ փոփոխությունը և դրա բացասական հետևանքները մարդու բարեկեցության և տնտեսության զարգացման

վրա հայտնվել են համաշխարհային հանրության ուշադրության կենտրոնում: Այսօր արդեն կլիմայի փոփոխությունը ոչ միայն բնապահպանական խնդիր է, այլև վերածվում է տնտեսական և ընդհանուր առմամբ երկրի կայուն զարգացման խնդրի, քանի որ այն ազդում է տնտեսության տարբեր ճյուղերի վրա: Կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը կարող է հանգեցնել լուրջ աղետների և մարդկային հասարակության խոցելիության աստիճանի բարձրացման: Կլիմայի փոփոխության հետևանքներն են էկոհամակարգերի դեգրադացիան, բնական պաշարների և ջրային ռեսուրսների նվազումը, պարենամթերքի սակավությունը և այլն: Այն որոշակի տարածքի, շրջակա միջավայրի կամ ամբողջ մոլորակի եղանակային տևական փոփոխությունն է, որը չափվում է միջին եղանակային ցուցանիշների՝ ջերմաստիճանի, քամիների, տեղումների և այլ փոփոխություններով: Կլիմայի փոփոխությունը ներկայումս կապվում է մարդու գործունեության, մասնավորապես ջերմոցային էֆեկտի ակտիվացման հետ: Հայաստանում ջերմոցային գազերի ընդհանուր արտանետումները 2000 թ. բազային տարվա (1990 թ.) նկատմամբ կրճատվել են 73 %-ով: Արտանետումների կտրուկ կրճատումը պայմանավորված է 1992-1995 թթ. էներգետիկ ճգնաժամով, իսկ այնուհետև՝ տնտեսությունում արդյունաբերության մասնաբաժնի նշանակալի նվազեցմամբ: Մեկ շնչի հաշվով ջերմոցային գազերի արտանետումները (CO2-ի համարժեքով) նվազել են 6,9 տ-ից (1990 թ.) մինչև 1,6 տ (2000 թ.) և 2 տ (2006 թ.): Հայաստանում կլիմայի փոփոխության տարբեր սցենարներով կատարված հաշվարկների համաձայն՝ 2030, 2070, 2100 թթ. կտրվածքով կանխատեսվում է ջերմաստիճանի նշանակալի և անընդմեջ աճ, հատկապես գարնան և ամռան ամիսներին: Ջերմաստիճանի աճն ավելի զգալի կլինի Հայաստանի արևմտյան և կենտրոնական շրջաններում (Արարատյան հարթավայր)՝ 1,1oC մինչև 2030 թ., 2,7oC մինչև 2070 թ., 4,4oC մինչև 2100 թ.: Հայաստանում գլոբալ տաքացման հետևանքով սպասվելու են տեղումների էական շեղումներ կլիմայական նորմերից, ընդ որում՝ դրանց առավելագույն փոփոխությունը սպասվում է գարնանը: Տեղումները հիմնականում նվազելու են Արարատյան հարթավայրում, աճելու

են նախալեռնային, լեռնային շրջաններում և Սևանա լճի ավազանի արևմտյան մասում: Կլիմայի կանխատեսվող փոփոխության հետևանքով Հայաստանի տարածքի գումարային գետային հոսքը մինչև 2030 թ. կնվազի 6,7, մինչև 2070թ.-ը՝ 14,4, մինչև 2100 թ.՝ 24,4 %-ով (19611990 թթ. համեմատ): Ձյան տեսքով տեղումները մինչև 2030 թ. կնվազեն 7-11 %-ով, մինչև 2070 թ. 16-20 % և մինչև 2100 թ. 20-40 %: Ներկայացված արդյունքները հուշում են, որ Հայաստանը տեղական մակարդակով ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և կառավարման բնագավառում պետք է ձեռնարկի մի շարք մեղմացման և հարմարվողականության միջոցառումներ: Կլիմայի փոփոխության և տեղումների նվազման սցենարների համաձայն՝ 2030 թ. կանխատեսվում է գյուղատնտեսական հիմնական մշակաբույսերի բերքատվության անկում 8-14 %-ով, արոտավայրերի ընդհանուր մակերեսի և դրանց բերքատվության կրճատում 4-10 %ով, ենթալպյան և ալպյան գոտու առավել արժեքավոր արոտավայրերի կրճատում 19-22 %-ով: Տեղումների կրճատման և ջերմաստիճանի բարձրացման հետևանքով մոտակա 100 տարիների ընթացքում սպասվում է կլիմայական գոտիների շեղում ուղղաձիգ գոտիականությամբ 200-250 մ դեպի վեր: Ջրային ռեսուրսների նվազեցումը անմիջականորեն կանդրադառնա նաև ՀԷԿ-երում էլեկտրաէներգիայի արտադրության հզորությունների ծավալների վրա: Կլիմայի գլոբալ փոփոխությունը և Հայաստանի տարածքում ներքին միկրոկլիմայական փոփոխությունները կարող են հանգեցնել մի շարք հետևանքների, որոնցից առաջինը ջրային մուտքի նվազումն է: Սպասվում է լանդշաֆտային գոտիների սահմանների զգալի տեղաշարժ: Անապատակիսաանապատային գոտու մակերեսը կընդլայնվի 33 %-ով, տափաստանային գոտունը՝ 4 %-ով: Մերձալպյան գոտու մակերեսը կկրճատվի 21 %-ով, իսկ ալպյան գոտունը՝ միջին հաշվով 22 %-ով: Անտառտնտեսական տարածքներում կլիմայի փոփոխության կանխատեսվող սցենարների դեպքում առավել խոցելի կլինեն լեռնային ստորին գոտու անտառները (550-1200 մ): Անտառի աճման պայմանների վատացման հետևանքով կարող է անհետանալ ավելի քան 17 հազ. հա անտառ (5,0-5,5 %): Կլիմայի փոփոխության դեպքում տերևակեր միջատների զանգնածային զարգացման տարածքը ավելի քան

երկու անգամ կընդլայնվի և կհասնի մինչև 70-75 հազ. հա: Ընդ որում՝ առավել խոցելի կլինեն հարավարևելյան անտառապատ շրջանի անտառները: Կլիմայի սպասվող չորայնության ավելացման հետ կապված սպասվում է նաև անտառային հրդեհների ինտենսիվության աճ: Կլիմայի փոփոխությունն ուղղակի կամ անուղղակի կերպով ազդում է բնակչության առողջության վրա: Հատկապես խոցելի են սրտանոթային և կենտրոնական նյարդային համակարգի հիվանդություններով տառապող, ինչպես նաև ջերմակարգավորման թույլ ունակություններով օժտված մարդիկ (ծերեր և երեխաներ): Ասթմայով և ալերգիայով տառապողները խոցելի են չորայնության աճի, օդում փոշու քանակի ավելացման և քաղաքային օդի աղտոտվածության պայմաններում: Ներկայումս միջին լեռնային գոտում մալարիան կանխվում է ցածր ջերմաստիճաններով, սակայն կլիմայի փոփոխության դեպքում տեղի կունենա դրա ուղղաձիգ տարածում: Մեծանում է նաև խոլերայի բռնկման վտանգը, հատկապես Արարատյան հարթավայրի պայմաններում, ինչպես նաև վիսցերալ լեյշմանիոզի տարածման վտանգը Լոռու և Տավուշի մարզերում: Ջերմաստիճանի բարձրացումն իր բացասական ազդեցությունը կունենա ասֆալտապատ ճանապարհների վրա: Բարձր ջերմաստիճանը կարող է նաև դեֆորմացնել հին ճանապարհները, վնասել կամուրջների մետաղյա մասերը և նույնիսկ առաջացնել ջերմային դեֆորմացիաներ: Բարձր ջերմաստիճանը կազդի նաև օդանավակայանների թռիչքային մակերևույթի ենթակառուցվածքի վրա: Կլիմայի փոփոխությունը զգալիորեն կազդի նաև գյուղատնտեսության վրա: Կանխատեսվում է, որ ջերմաստիճանի բարձրացման հետևանքով Հայաստանում հողի խոնավությունը կնվազի մինչև 30 %, կտրուկ կնվազի հացազգիների, բանջարանոցային և մրգատու մշակաբույսերի արդյունավետությունը, մինչև 10 % կկրճատվի արոտավայրերի ընդհանուր մակերեսը և դրանց բերքատվությունը, ինչպես նաև մոտ 30 % կնվազի կենդանիների գլխաքանակը և մթերատվությունը: Հայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության ոլորտում կլիմայի փոփոխությունը կարող է հանգեցնել՝ - ագրոկլիմայական գոտիների տեղաշարժի,

- մշակաբույսերի բերքատվության նվազման (մինչև 20 %), - գյուղատնտեսական հողերի վատթարացման և արդյունավետության նվազեցման, - արոտավայրերի և խոտհարքների դեգրադացման: Այս ոլորտում կլիմայի փոփոխության պայմաններում կարևոր հարց է դառնում տվյալ գոտուն և տարածքին նպատակահարմար մշակաբույսի ընտրությունը, այսինքն՝ այստեղ առաջնահերթ են դառնում չորադիմացկունության և բույսերի վաղահասության խնդիրները: Կլիմայի փոփոխության հետ մեկտեղ երկրագնդի վրա ուժեղանում է նաև անապատացման երևույթը: Անապատացումը քայքայում է ոչ միայն բնական էկոհամակարգերը, այլև ողջ կենսոլորտը: Այդ երևույթն ավելի ինտենսիվ է ընթանում չորային ու կիսաչորային շրջաններում և անմիջականորեն կապված է մարդու անհեռատես գործունեության հետ: Կլիմայի կանխատեսվող փոփոխությունները Հայաստանում ոչ միայն կակտիվացնեն անապատացման երևույթները, այլև անկանխատեսելի հետևանքներ կարող են ունենալ գյուղատնտեսության վրա:

10.8. Համաշխարհային էկոլոգիական քաղաքականությունը և գլոբալ մոդելները Կենսոլորտի էկոլոգիական լարվածությունը գնալով մեծանում է: Գլոբալ էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծումը պահանջում է բոլոր երկրների ուժերի համախմբում: 20-րդ դարի վերջին որպես էկոլոգիական հիմնական մտածողություն ձևավորվել է Կայուն զարգացման ռազմավարությունը: Այս գաղափարը վաղուց զբաղեցրել է գիտնականների և մասնագետների ուշադրությունը: Առաջին անգամ §Կայուն զարգացում¦ (Sustainable development) տերմինն օգտագործվել Է 1970-ական թվականներին, երբ երևան եկավ բնության պահպանության համաշխարհային ռազմավարություն մշակելու գաղափարը: Մի շարք միջազգային կազմակերպություններ, ինչպիսիք են §Բնության և բնական ռեսուրսների պահպանության միջազգային միությունը¦« §ՄԱԿ-ի ծրագիրը շրջակա միջավայրի մասին¦« §Վայրի բնության համաշխարհային ֆոնդը¦ ուսումնասիրում են կենսոլորտում տեղի ունեցող վտանգավոր փոփոխությունները:

Կայուն զարգացման քաղաքականությունը սկիզբ է առել դեռևս 1972 թ. Ստոկհոլմում տեղի ունեցած շրջակա միջավայրին նվիրված ՄԱԿ-ի Կոնֆերանսում և ձևակերպվել էր 1986 թ. §Միջազգային գեոսֆերային-բիոսֆերային քաղաքականություն¦ ծրագրի շրջանակներում: Այն ներկայացվել էր որպես հայեցակարգ §Մեր ընդհանուր ապագան¦ զեկույցում (1987 թ.): Կայուն զարգացման ռազմավարությունն ընդունվել է 1992 թ. Ռիո դե Ժանեյրոյում՝ ՄԱԿ-ի կողմից հրավիրված շրջակա միջավայրի պահպանության 2-րդ գիտաժողովում: Այդ ռազմավարության հիմքը Երկրի բնակչության և տնտեսության, շրջակա միջավայրի և դրա ռեսուրսների հավասարակշռման գաղափարն է: Ռազմավարության նպատակն է գլոբալ փոփոխությունների նկատմամբ մշակել կյանքին հարմարվելու հիմնական ուղիներն ու եղանակները, և հատկապես մարդկության գոյատևման հետագա մոդելը: Յուրաքանչյուր մարդ պետք է ապրի առողջ բնական միջավայրում` բնության հետ գտնվելով փոխհամաձայնության և ներդաշնակության մեջ: Ռազմավարության մյուս սկզբունքների շարքում ամենավիճահարույցը ազգաբնակչության աճի կարգավորումն է: Արևմտյան քաղաքակրթությունը չի կարող գոյատևել բնակչության ավելի մեծ խտության պայմաններում, քան ներկայիս մակարդակն է: Ռազմավարության մեջ մեծ ուշադրություն է դարձված ռեսուրսները խնայողաբար օգտագործելուն և բնական էկոհամակարգերի արտադրողականության պահպանմանը: Մարդկային գործունեության և բնության ներդաշնակության էությունն այն է, որ անտառը մնա անտառ, տափաստանը՝ տափաստան, տունդրան՝ տունդրա, և այլն՝ անկախ դրանց ռեսուրսների օգտագործումից: ՄԱԿ-ի 2-րդ գիտաժողովի կարևոր փաստաթուղթը §21-րդ դարի օրակարգն¦ է, որը պարունակում է ավելի քան 100 ծրագիր` սկսած աղքատության հաղթահարումից մինչև շրջակա միջավայրի պաշտպանության խնդիրները: §Օրակարգի¦ գլխավոր հարցադրումներից մեկը ՄԱԿ-ի առաջադրած խնդիրն է` 2000 թվականից սկսած զարգացած երկրներից յուրաքանչյուրն իր ազգային համախառն եկամտի 0,7 %-ը պետք է հատկացնի էկոլոգիական կողմնորոշում ունեցող աղքատ երկրներին օգնելուն: Գիտաժողովում առաջ են քաշվել նաև մի

շարք տարբերակներ` օգտագործվող ռեսուրսների նվազեցման և միջավայրի աղտոտումը կանխելու ուղղությամբ: 1997 թ. հունիսին ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի նյույորքյան հատուկ գագաթաժողովում ամփոփեցին Ռիո դե Ժանեյրոյի (1992 թ.) գիտաժողովի ընդունած որոշումների հիման վրա կատարված աշխատանքների հնգամյա արդյունքները: Դրական արդյունքներից մատնանշվել են շատ երկրներում բնակչության աճի տեմպերի դանդաղումը, ավելի շատ մարդկանց կրթություն ստանալու հնարավորությունների ընդլայնումը, երեխաների մահացության նվազումը, կյանքի միջին տևողության բարձրացումը, շրջակա միջավայրի պահպանության ուղղությամբ զգալի առաջընթացի արձանագրումը (աղտոտման նվազեցում և բնական ռեսուրսների խնայողական օգտագործում): Սակայն բացասական միտումները դեռևս գերազանցում են դրական արդյունքները: Շարունակվում է շրջակա միջավայրի գլոբալ դեգրադացումը, էկոհամակարգերի ապակայունացումը, կենսաբազմազանության կրճատումը, աղտոտումը և այլն: Կայուն զարգացման ռազմավարության արդյունքների քննարկման ժամանակ առանձնացված հիմնախնդիրները, որոնք բնորոշում են գլոբալ էկոդինամիկայի վիճակը, հետևյալներն են` քաղցրահամ ջրի հարցը (28 աֆրիկական երկրներում մոտ 350 մլն մարդ ջրի սուր պահանջ է զգում), օվկիանոսները և ծովերը (նվազում են ձկնապաշարները, և ուժեղանում է ջրերի աղտոտումը), գյուղատնտեսական և անտառային տնտեսությունը (նկատվում է բերքի գլոբալ անկում` մոտ 25 %-ով նվազել է սննդամթերքի միջին կալորիականությունը), էներգետիկան (էներգիայի օգտագործման ծավալները շարունակում են մեծանալ՝ հատկապես չվերականգնվող ռեսուրսների հաշվին, ինչի հետևանքով մթնոլորտ է արտանետվում հսկայական քանակությամբ CO2 գազ), տրանսպորտը (2015 թ. մեքենաների արտանետումերը արդեն ավելացել են երեք անգամ), մթնոլորտը (ջերմոցային գազերի արտանետումները շարունակում են աճել), թունավոր նյութերը (հատկապես վտանգավոր են կայուն օրգանական միացությունները, որոնք բնության մեջ երբեք չեն եղել), վտանգավոր և ռադիոակտիվ թափոնները, անապատացումը և երաշտը, կենսաբազմազանության կորուստը, բնական և տեխնածին աղետները և այլն:

1997 թ. նյույորքյան գագաթաժողովն ընդգծեց, որ դեռևս չի հաջողվել լուծել հետևյալ խնդիրները. 1. Գործնական միջոցառումներ իրականացնել աղքատությունը և սովը վերացնելու համար: 2. Նվազեցնել զարգացած և զարգացող երկրների կենսամակարդակների տարբերությունները: 3. Թուլացնել անթրոպոգեն ճնշումը շրջակա միջավայրի և գլոբալ կենսոլորտի վրա: Առանց բնական պաշարների խնայողական օգտագործման, արտադրության պրոցեսում թափոնների նվազեցման, ազգաբնակչության աճի կարգավորման հնարավոր չէ լուծել էկոլոգիայի գլոբալ խնդիրները: Գիտատեխնիկական հեղափոխությունը պետք է վերածվի էկոլոգիական հեղափոխության: Կենսոլորտի քայքայման և ապակայունացման հիմնական պատճառներից են. 1. Բնակչության աճը (տարեկան աճը մոտ 50 մլն մարդ) և անթրոպոգեն ճնշման անընդհատ ուժեղացումը, կենսաբազմազանության կրճատումը: 2. Տարբեր երկրների միջև առկա սոցիալ-տնտեսական, ավանդական-կենցաղային մակարդակների տարբերությունները: 3. Բնական ռեսուրսների օգտագործման տեմպերի արագացումը և ծավալների մեծացումը, հատկապես անտառահատումը և ռելիեֆի քայքայումը, շրջակա միջավայրի աղտոտումն ու թափոնապատումը: 4. Բնությանը §խորթ¦ նյութերի (քիմիական միացությունների) սինթեզը և տարածումը կենսոլորտում, վտանգավոր թափոնների առաջացումը և գազերի արտանետումները: 5. Երկրագնդի տարբեր կետերում գրեթե մշտական դարձած քաղաքական անկայունությունը և պատերազմները: 6. Ռազմակայաններին և զինված ուժերին հատկացվող հսկայական տարածքներն ու վիթխարի միջոցները, ավերիչ զինատեսակների արտադրությունն ու օգտագործումը: 7. Ծայրահեղ ազգայնականությունը, տեխնոլոգիական լրտեսությունը և ահաբեկչությունը, անարդարությունը, բռնությունը և այլն:

Չնայած §Կայուն զարգացման հայեցակարգը¦ ներկայումս համաշխարհային էկոլոգիական քաղաքականության գլխավոր ուղղությունն է, այնուամենայնիվ, շատ գիտնականներ խիստ կասկածանքով և բացասաբար են վերաբերում այդ ծրագրին: Այսպես՝ ռուս ակադեմիկոս Ն.Ն. Մոիսեևի (1996 թ.) կարծիքով §մաքուր¦ տեխնիկական և տեխնոլոգիական ճանապարհով էկոլոգիական ճգնաժամը հաղթահարել հնարավոր չէ: Անհրաժեշտ են արմատական միջոցառումներ, որոնք կկարողանան որակապես փոխել մոլորակի էկոլոգիական վիճակը: Դրա համար անհրաժեշտ է փոխել արժեքների սանդղակը և նույնիսկ մարդկության զարգացման պրոցեսը, որին պետք է համաձայն լինեն մոլորակի բոլոր ժողովուրդները: Ըստ Մոիսեևի՝ §Կայուն զարգացման հայեցակարգը¦ վտանգավոր մոլորություն է և առաջացնում է պատրանքներ, որոնք ինչ-որ չափով հանգստացնում են հասարակական կարծիքը, իսկ իրականում ներկա քաղաքականության պոտենցիալ հնարավորությունները սպառված են կամ մոտ են սպառման: Գիտնականը գտնում է, որ ներկայումս դժվար թե հնարավոր լինի լուծել էկոլոգիական հիմնախնդիրները, որովհետև երկրների միջև գերակայում է տնտեսական գործոնի, հարստության, շահի քաղաքականությունը: §Ռուսաստանի էկոլոգիայի պրոբլեմները¦ գրքի հեղինակներ Կ.Ա. Լոսևը, Վ.Գ. Գորշկովը և ուրիշներ (1993 թ.) խիստ կասկածանքով են վերաբերում այդ ծրագրին: Նրանք կարծում են, որ այդ ռազմավարության հիմքում ընկած է հրաշքի սպասումը, այն հույսը, որ շրջակա միջավայրի վրա մարդու ներգործության ազդեցության նվազեցումը կհանգեցնի կենսոլորտի պահպանմանը: Ըստ այդ հեղինակների՝ իրականում մարդկությունն արդեն ապրում է քայքայվող աշխարհում, էկոլոգիական խորացող ճգնաժամի պայմաններում, որն արդեն փոխարկվում է քաղաքակրթության ճգնաժամի: Այնուամենայնիվ, հեղինակÜ.Ü. ØáÇ뻨

ները գտնում են, որ կուտակված ինտելեկտուալ ներուժը կարող է կանգնեցնել բնության փլուզումը, որովհետև այն վիթխարի միջոցները, որոնք ծախսվում են սպառազինությունների վրա, կարելի է և պետք է ծախսել շրջակա միջավայրի պահպանության և արդյունաբերության էկոլոգիացման վրա: Կենսոլորտը կազմավորվել է ինքն իրեն` առանց մարդու միջամտության, և դրա զարգացման նոր փուլը սկսվել է մարդու հայտնվելու պահից` երրորդական դարաշրջանի վերջին: Մարդու գործունեությունը և ազդեցությունը գնալով ակտիվացել է, և ներկայումս այդ ազդեցության տակ տեղի է ունենում բնության ինտենսիվ վերափոխում: Մարդկության առջև ուրվագծվում է սովի սպառնալիքը, ինքնաթունավորումը, ժառանգականության կենսաբանական հիմքի քայքայումը: Նշված սպառնալիքները կանխելու համար պետք է իմանալ դրանց առողջացման պատճառները, ինչը հնարավորություն կտա պատկերացնել կենսոլորտի հետագա զարգացումները և կանխատեսել մարդ-բնություն փոխհարաբերությունների ապագա սցենարները: Այդ նպատակով 20-րդ դարի վերջին տարբեր գիտնականների և մասնագետների կողմից առաջարկվել են մի շարք գլոբալ էկոլոգիական մոդելներ, որտեղ լուսաբանվում են կենսոլորտի ներկայիս վիճակի և մարդու գործունեության պատճառահետևանքային մեխանիզմներն ու կենսական միջավայրի կայունացման և պահպանման խնդիրները: Այս տեսանկյունից Հռոմի ակումբի մի քանի կարևոր զեկույցներ նույնպես դարձել են գլոբալ էկոլոգիական մոդելներ, որովհետև այնտեղ բարձրացված հարցերը և առաջարկվող լուծումները վերաբերում են ամբողջ կենսոլորտին ու համայն մարդկության գործելակերպին (Никоноров А.М., Хоружая Т.А., 2001, Хван Т.А., 2003): Էկոլոգիական ըմբռնման մեջ որպես առաջին գլոբալ էկոլոգիական մոդել ընդունվել է Թոմաս Մալթուսի աշխարհի ռեսուրսների սահմանափակության և սպառման գաղափարը: 1798 թ. իր §Ազգաբնակչության սկզբունքների փորձի մասին¦ գրքում Մալթուսը բացահայտել է, որ մարդկության թվաքանակն աճում է երկրաչափական պրոգրեսիայով, իսկ նրա գոյամիջոցները` թվաբանական պրոգրեսիայով: Միաժամանակ Մալթուսը նշում է, որ աշխարհի հողատարածքներն անսահման չեն և գնալով պակասելու են: Եվ թեպետ նրա այդ գաղա461

փարը ներկայումս հաստատվում է գիտության կողմից, սակայն առաջարկվող ազգաբնակչության թվաքանակի կարգավորման հակամարդկային միջոցները չեն կարող ընդունվել մարդկության կողմից: Երկրորդ մոդելը Ջ. Ֆորեստերի (1970 թ.) դինամիկ մոդելն է, որը հաշվի է առնում բնակչության փոփոխությունը, կապիտալ ներդրումները, բնական ռեսուրսները, միջավայրի աղտոտումը, սննդամթերքի արտադրությունը: Մոդելում ընդունված փոխկապակցությունները բավական բարդ են, սակայն այն միաժամանակ թույլ է տալիս համակարգերը դիտել տարբեր գործոնների տատանումների պայմաններում: Ֆորեստերի հետազոտությունների կարևոր արդյունքներից են բնական ռեսուրսների սպառման գրաֆիկները բնակչության թվաքանակի կայունացման դեպքում: Երրորդը Դ. Մեդոուզի գլոբալ էկոլոգիական դինամիկ մոդելն է (1972 թ.), որը հիմնված է նրա կողմից հրապարակված §Աճի սահմանները¦ գրքում և կառուցված է հինգ հիմնական ցուցանիշների հիման վրա, որոնցից են արագացող ինդուստրիալիզացիան, բնակչության աճը, թերսնվող մարդկանց քանակը, ռեսուրսների սպառումը, շրջակա միջավայրի վատացումը: Այս մոդելում քննարկված են երեք անգամ ավելի շատ փոխադարձ կապեր, քան Ֆորեստերի մոդելում: Մեդոուզի մոդելի հիման վրա արված կանխատեսումները ցույց են տալիս, որ ռեսուրսների սպառման և շրջակա միջավայրի աղտոտման ուժեղացման հետևանքով 21-րդ դարի կեսին տեղի կունենա համաշխարհային աղետ: Այդ աղետի բացառման միակ տարբերակը կարող է լինել բնակչության թվաքանակի և արդյունաբերության ծավալի կայունացումը, գյուղատնտեսության զարգացման խթանումը (նկ. 10.10): Չորորդ՝ Մ. Մեսարովիչի և Է. Պեստելի մոդելը (1974 թ.) աչքի է ընկնում իր չափերով և մանրակրկիտ հաշվարկներով: Այն պարունակում է ավելի քան 100 հազար հավասարում: Խոշոր երկրների զարգացման օրինաչափությունների հիման վրա հեղինակները լուսաբանում են համաշխարհային համակարգի զարգացման սցենարները:

Նկ. 10.10. Երկրի վրա քաղաքակրթության հետագա զարգացման Դ. Մեդոուզի գրաֆիկական մոդելները (Николаев Г.,1993, Степановских А.С., 2005):

Հինգերորդ՝ Ն.Ն. Մոիսեևի կողմից 1970-ական թվականների վերջին առաջ քաշված §Գայա¦ կոչվող մաթեմատիկական մոդելը բաղկացած է երկու փոխկապակցված համակարգերից: Առաջինը նկարագրում է մթնոլորտում և օվկիանոսում տեղի ունեցող պրոցեսները, երկրորդը` նյութերի շրջապտույտը բնության մեջ: Այս մոդելի հիմքում ընկած են այնպիսի տեղային մոդելներ, ինչպիսիք են գոլորշիացումը օվկիանոսի մակերեսից և ջրի կոնդենսացումը մթնոլորտում, ծովային ջրի կողմից CO2-ի կլանումը, էներգիայի տեղափոխումը մթնոլորտի միջոցով, բույսերի մահացումը, կենսազանգվածի բաշխումը Երկրի մակերևույթին և այլն: §Գայա¦ բառն առաջին անգամ օգտագործվել է Ջեյմս Լավլոկի կողմից մոտ 50 տարի առաջ, և իր մեջ կրում է այն գաղափարը, որ Երկիրը միասնական գերօրգանիզմ է, որը կարողանում է ինքնակարգավորվել և ապահովել կյանքի օպտիմալ պայմանները: §Գայա¦ մոդելի բազայի վրա ներկայացված են կլիմայի փոփոխության, հրաբուխների ակտիվացման և լեռնային լանդշաֆտի փոփոխությունների տարբեր սցենարներ միջուկային զենքերի զանգվածային պայթեցումների դեպքում: Այս մոդելը մեծ նշանակություն է ունեցել միջուկային զենքերի կրճատման, փորձարկումների դադարեցման և չկիրառման համաձայնագրերի կնքման գործում: Գլոբալ մոդելավորման հիմնական արդյունքներն են՝ - տեխնոլոգիական առաջընթացը ցանկալի և կենսական անհրաժեշտություն է, սակայն անհրաժեշտ են նաև սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական փոփոխություններ, - ազգաբնակչությունը և ռեսուրսները չեն կարող անսահմանափակորեն աճել վերջավոր մոլորակի վրա, - մեզ անհայտ է միջավայրի ծավալը, այսինքն՝ անհայտ է, թե մինչև երբ Երկրի ֆիզիկական միջավայրը և կենսաապահովման համակարգը կարող են բավարարել բնակչության ապագա աճի կարիքներն ու պահանջները, - աշխարհի ապագա գլոբալ կառուցվածքի բնույթը կանխորոշված չէ. շատ բան կախված է գոյություն ունեցող անցանկալի միտումների փոփոխման արագությունից,

- քաղաքակրթությունը համակարգ է, դրա համար ռեսուրսների նկատմամբ սահմանագծին մոտենալու դեպքում համագործակցությունն ունի ավելի մեծ արժեք, քան մրցակցությունը: Կան նաև մի շարք մաթեմատիկական այլ մոդելներ, որոնք հնարավորություն են տալիս առանց մեծ ծախսերի բացահայտել բնության մեջ տեղի ունեցող պրոցեսները և կանխատեսել դրանց ուղղությունը: Բոլոր մոդելներում տեղ գտած տեսական հիմնավորումները խարսխված են իրական գործընթացների վրա, որոնց կենտրոնում կանգնած է մարդը և նրա վարքագիծը: Մյուս կողմից տեղեկատվության անբավարարության պատճառով նույնիսկ գլոբալ կանխատեսումային մոդելների ամբողջ գումարը չի տալիս մարդկության առջև ծառացած գլխավոր հարցերի պատասխանը:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Բարսեղյան Ն.Ա., Հարությունյան Վ.Ս. Մարդու առողջության էկոլոգիական հիմնախնդիրները: ՈՒսումնական ձեռնարկ. - Եր., 2009. 100 էջ: 2. Դանիելյան Կ.Ս. Կայուն զարգացման համաշխարհային գործընթացը և Հայաստանը՝ կուտակված փորձը, մարտահրավերներն ու ձեռքբերումները. - Եր., 2006. - 87 էջ: 3. §ԵՄ Հայաստան գործողությունների ծրագիր¦ իրականացման գնահատում՝ բնապահպանություն և կայուն զարգացում / Կ.Դանիելյանի ընդ. խմբ. - Եր., 2009. - 68 էջ: 4. Խոյեցյան Ա.Վ., Մկրտչյան Ռ.Ս. Անապատացման պատճառահետևանքային կապերը և տարածաժամանակային գնահատման սկզբունքները Հայաստանի Հանրապետությունում. - Եր.: ԵՊՀ, 2006. - 248 էջ: 5. Հակոբյան Լ.Լ. Բնօգտագործման էկոնոմիկա. - Եր., 2014. - 408 էջ: 6. Հայաստանի Հանրապետությունում գյուղատնտեսությանը վնաս պատճառող բնական և մարդածին աղետների ռիսկերի նվազեցման ուղեցույց. - Եր., 2015. - 171 էջ: 7. Հայրապետյան Է.Մ., Շիրինյան Ա.Վ. Օրգանական երկրագործության զարգացման հնարավորությունները և ուղիները Հայաստանում. - Եր., 2006. - 30 էջ: 8. Հարությունյան Վ.Ս. Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգ. - Եր., 2010. - 450 էջ: 9. Հարությունյան Վ.Ս., Սարգսյան Կ.Շ. Շրջակա միջավայրի մոնիտորինգ: Լաբորատոր-գործնական պարապմունքների ուսումնական ձեռնարկ. - Եր., 2012. - 182 էջ: 10.Շարոյան Մ. Հայաստանի բնաշխարհ. Պահպանություն և վտանգներ. - Եր., 2007. - 51 էջ: 11.Շրջակա միջավայրը և բնական պաշարները Հայաստանի Հանրապետությունում 2015 թվականին. - Եր., 2016. - 169 էջ: 12.Ջուհարյան Օ.Ա., Սաղաթելյան Ա.Կ. Կենսագործունեության անվտանգություն. - Եր., 2005. - 186 էջ:

13.Սանասարյան Հ.Ա. Աղետաբեր Թեղուտը, Հայաստանի կանաչների միություն. - Եր., 2008. - 117 էջ: 14.Սանասարյան Հ.Ա. Դրվագներ Հայաստանի էկոլոգիական շարժումից. - Եր., 2015. - 448 էջ: 15.Սանասարյան Հ.Ա. Ամուլսարի հանքի շահագործման տնտեսական և էկոլոգիական հետևանքները // §Հետք¦ կայք, 12 հունվարի, 2018. - 7 էջ: 16.Авраменко И.М. Международное экологическое право: Учебное пособие. - Ростов-на-Дону: Феникс, 2005. - 187 с. 17.Агроэкология / Под ред. В.А. Черникова, А.И. Чекереса. - М.: Колос, 2000. - 535 с. 18.Арустамов Э.А. Природопользование. - М., 2004. - 310 с. 19.Бганба В.Р. Социальная экология. - М.: Высшая школа, 2005. 309 с. 20.Беличенко Ю.П., Лаптев И.П. Проблема охраны водных ресурсов. - Томск, 1978. - 130 с. 21.Биогеографические и экономические аспекты процесса опустынивания в аридных и семиаридных регионах. - Ер.: ЕГУ, 2000. 119 с. 22.Биопрепараты: Сельское хозяйство, экология, практика применения, ООО ЭМ - Кооперация. - М., 2008. - 295 с. 23.Буров В.Н. Экология природопользования. - М., 2006. - 154 с. 24.Голицын А.Н. Промышленная экология и мониторинг загрязнения природной среды. - М.: Оникс, 2007. - 332 с. 25.Дабахов М.В., Дабахова Е.В., Титова В.И. Тяжелые металлы: Экотоксикология и проблемы нормирования. - Н.Новгород, 2005. 164 с. 26.Достижение ЭМ – технологии в России, сборник трудов (Потребит. Общество ''ЭМ - Кооперация'') . - М., 2004. - 320 с. 27.Емельянов А.Г. Основы природопользования: 2-е издание. - М.: Академия, 2006. - 296 с. 28.Ердаков Л.Н., Чернышова О.Н. Экология (Магистратура, учебное пособие). - М.: ИНФРА-М, 2013. - 360 с.

29.Зеркалов Д.В. Экологическая безопасность. Хрестоматия (электронное издание комбинированного использования на CD-ROM). – Киев: Основа, 2009. - 513 с. 30.Китанович Б. Планета и цивилизация в опасности. - М.: Мысль, 1985. - 240 с. 31.Колесников С.И. Экология. - М.: 2007. - 383 с. 32.Колесников С.И. Экологические основы природопользования. М., 2008. - 303 с. 33.Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. - Ростов-на-Дону: Феникс, 2005. - 575 с. 34.Маврищев В.В. Основы экологии. - Минск: Высшая школа, 2007. 447 с. 35.Масленникова И.С., Горбунова В.В. Управление экологической безопасностью и рациональным использованием природных ресурсов: Учебное пособие. - Санкт-Петербург, 2007. - 497 с. 36.Микробиологические препараты ''Байкал ЭМ - 1'', ''Тамир'', ''ЭМ курунга'': Сборник трудов. - М.: 2006. - 308 с. 37.Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Армении. - Ер., 2002. - 164 с. 38.Никоноров А.М., Хоружая Т.А. Глобальная экология. - М., 2001. 285 с. 39.Реймерс Н.Ф. Природопользование: Словарь-справочник. - М.: Мысль, 1990. - 638 с. 40. Реймерс Н.Ф. Экология (теория, законы, правила, принципы и гипотезы). - М., 1994. - 367 с. 41.Садовникова Л.К., Орлов Д.С., Лозановская И.Н. Экология и охрана окружающей среды при химическом загрязнении. - М.: Высшая школа, 2006. - 334 с. 42.Соколов О.А., Черников В.А., Лукин С.В. Атлас распределения тяжелых металлов в объектах окружающей среды. - Белгород, 2008. - 186 с. 43.Степановских А.С. Прикладная экология. - М.: Юнити, 2005. 751 с.

44.Хван Т.А. Промышленная экология. - Ростов-на-Дону: Феникс, 2003. - 310 с. 45.Черников В.А., Соколов О.А. Экологически безопасная продукция. - М.: Колос, 2009. - 438 с. 46.Черных Н.А., Сидоренко С.Н. Экологический мониторинг токсикантов в биосфере. - М., 2003. - 430 с. 47.Чудо-технология, Байкал ЭМ – 1 (теория и практика применения препарата). - Новосибирск, 2004. - 48 с. 48.Экологическая экспертиза / Под ред. В.М. Питулько. - М.: Академия, 2004. - 476 с. 49.Экологический мониторинг / Под ред. Т.Я. Ашихминой. - М.: Академ. проект, 2005. - 415 с. 50.Экология / Под ред. Г.В. Тягунова и Ю.Г. Ярошенко. - М., 2012. 301 с.

V.S. HARUTYUNYAN, K. SH. SARGSYAN

ECOLOGICAL SECURITY

Summary In the manual the main theses and principles of ecological security of the biosphere and human society in connection with the demographic explosion, progressing nature management and changes in the environment are stated. Notions about the risks and threats of natural factors and technogenesis, different anthropogenetic effects on the atmosphere, hydrosphere, lithosphere and biotic communities, as well as modern technologies of their protection are presented. The results of all spheres of practical acitivities of man and his ecological perception and evaluation in accordance with ecological security of the natural environment are discussed. Special attention is given to external and domestic threats for the ecological safety of the biosphere, ecological laws, rules and principles, ecological expertise and Environmental Impact Assessment (EIA), standardization of the quality of the environment, to main sources of pollution of the environment, the character and regularities of the dispersion of physical, chemical and biological pollutants in natural conditions and their effect on the biota. The problems of production of ecologically safe food and risks of modern natural-anthropogenetic (biological, ecological and social) factors influencing human health, as well as the main chemical and biological pollutants of food products including genetical (GMO) are observed. Parallel to this technological methods of reducing the effect of the pollutants on food products are given. Methodological basics, principles and mechanisms of carrying out ecological and agro ecological monitoring, their objects, forms and means of their realization are given. Methods and mechanisms of ecologization of agriculture and communal services, industry and energetics are described. On the background of general ecological changes and cataclisms of the environment the present ecological situation of Armenia is reflected and the main factors effecting its ecological security are given. In this work global problems of ecological security and, in particular, ecological problems of globalization and world development, climatic changes, the problem of shortage of clean water

and reduction of bio- diversity, danger of desertification, global ecological models, etc. are raised. The book is intended for master students of higher educational establishments, who are taught agronomical, ecological and biological specialities. It may also be useful for specialists in nature management and protection of the environment.

В.С. АРУТЮНЯН, К.Ш. САРКИСЯН

ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ

Резюме В учебнике изложены основные положения и принципы сохранения экологической безопасности биосферы и человеческого общества в связи с демографическим взрывом, нерациональным природопользованием, загрязнением и изменением окружающей среды. Даны представления об угрозах природного и техногенного характера, проблемы, связанные с антропогенным воздействием на атмосферу, гидросферу, литосферу и биотические сообщества, а также о современных технологиях их защиты. Обсуждены результаты всех сфер практической деятельности человека и ее оценка в соответствии с экологической безопасностью окружающей природной среды. Особое внимание уделено внешним и внутренним угрозам экологической безопасности биосферы, экологическим законам, правилам и принципам, экологической экспертизе и ОВОС, нормированию качества окружающей среды, основным источникам ее загрязнения, характеру, закономерностям и последствиям распространения физических, химических и биологических загрязнителей в биосфере, механизмам опасных преобразований химических загрязнителей в природных условиях и их воздействию на биоту. Рассмотрены вопросы производства экологически безопасной продукции и риски, связанные с влиянием биологических, экологических и социальных факторов на здоровье человека, а также основные химические и биологические загрязнители пищевых продуктов, в том числе генетические (ГМО). Одновременно представлены технологические приемы по снижению воздействия загрязнителей на пищевые продукты.

Даны методологические основы, принципы и механизмы проведения экологического и агроэкологического мониторинга, их объекты, виды и средства реализации. Описаны методы и механизмы экологизации сельского и коммунального хозяйств, промышленности, энергетики. На фоне экологических угроз и природных катаклизмов представлена экологическая обстановка в Армении и выделены основные негативные факторы воздействия на окружающую среду. В работе освещены глобальные проблемы экологической безопасности: изменение климата, проблема нехватки чистой воды и сокращения биоразнообразия, опасность опустынивания, экологические проблемы глобализации и всемирного развития, глобальные экологические модели и т.д. Книга предназначена для магистрантов высших учебных заведений, обучающихся по агрономическим, экологическим и биологическим специальностям, а также специалистов в области природопользования и охраны окружающей среды.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ܺð²ÌàôÂÚàôÜ ...................................................................................... 3 ¶ÈàôÊ 1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ìð² ²¼¸àÔ Æð²¸ðàôÂÚàôÜܺðÆ ºì èÆêκðÆ ´Üàô²¶ÆðÀ, ¸ð²Üò ÜàðزìàðØ²Ü êμ´àôÜøܺðÀ ........................................................ 8

1.1. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³¹ñáõÃÛáõÝ ¨ ß³ñÅáõÙ, ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ׷ݳų٠¨ ³Õ»ï ............................................................................................8 1.2. ´Ý³Ï³Ý »ñ¨áõÛÃÝ»ñÇ ¨ ³ÝÃñáåá·»Ý ·áñÍáõÝ»áõÃÛ³Ý éÇëÏ»ñÁ, ¹ñ³Ýó ³ëïÇ׳ÝÝ»ñÁ ..................................................................13 1.3. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳÝó³·áñÍáõÃÛ³Ý Ó¨»ñÁ ¨ ϳÝ˳ñ·»ÉÙ³Ý áõÕÇÝ»ñÁ ........................................................................................22 1.4. гëϳóáÕáõÃÛáõÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Çñ³íáõÝùÇ ¨ ¹ñ³ ëϽµáõÝùÝ»ñÇ Ù³ëÇÝ: ´Ý³Ï³Ý ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ÙÇç³½·³ÛÇÝ ûµÛ»ÏïÝ»ñÁ ...................................................................................26 1.5. ØÇç³½·³ÛÇÝ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ѳٳ·áñͳÏóáõÃÛ³Ý Ï³ñ¨áñ ϳ½Ù³Ï»ñåáõÃÛáõÝÝ»ñÁ, ÏáÝý»ñ³ÝëÝ»ñÁ, å³Ûٳݳ·ñ»ñÝ áõ ÏáÝí»ÝódzݻñÁ ............................................................................31 1.6. ¶ÉᵳɳóÙ³Ý åñáó»ëÁ ¨ Ýñ³ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³ëå»ÏïÝ»ñÁ .....43 1.7. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ¨ é³½Ù³í³ñáõÃÛáõÝÁ

1.8. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹Çï (ѳßí»ùÝÝáõÃÛáõÝ), ٻݻçÙ»ÝÃ, ³ÝÓݳ·Çñ, Þز¶ .........................................................................53 1.9. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ áñ³ÏÇ ÝáñÙ³íáñáõÙÁ ................................57 ¶ÈàôÊ 2. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ºì ´Üú¶î²¶àðÌØ²Ü úðºÜøܺðÀ, βÜàÜܺðÀ, êμ´àôÜøܺðÀ .......................................................... 63 ¶ÈàôÊ 3. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚàôÜÀ κÜêàÈàðîÆ öàöàÊàôÂÚàôÜܺðÆ ä²ÚزÜܺðàôØ ........................................... 84

3.1. λÝëáÉáñïÇ íñ³ ³ÝÃñáåá·»Ý ³½¹»óáõÃÛ³Ý Ó¨»ñÝ áõ ¹³ë³Ï³ñ·áõÙÁ .........................................................................84 3.2. ²ñï³Ï³ñ· Çñ³¹ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ µÝáõó·ÇñÁ ¨ ³Ýíï³Ý·áõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á ......................... 89 3.3. î»ËÝ᷻ݻ½ ¨ ï»ËݳÍÇÝ ³Õ»ïÝ»ñ ..........................................99 3.4. Շրջակա միջավայրի աղտոտման աղբյուրները .................107 3.5. Շրջակա միջավայրի աղտոտիչները, բնույթը, ձևերը, տարածման օրինաչափությունները և պաշտպանական միջոցառումները ......................................................................113

3.6. Թափոնները որպես շրջակա միջավայրի աղտոտման աղբյուրներ, դրանց դասակարգումը և նվազեցման ուղիները ....................................................................................130

3.7. Անթրոպոգեն ներգործությունները մթնոլորտի վրա և դրա պաշտպանությունը .....................................................141

3.8. Անթրոպոգեն ներգործությունները ջրոլորտի վրա և դրա պաշտպանությունը .....................................................168

3.9. Անթրոպոգեն ներգործությունները քարոլորտի (լիթոսֆերա) վրա և դրա պաշտպանությունը ....................175 3.10. Անթրոպոգեն ներգործությունները բիոտիկ համակեցությունների վրա և դրանց պաշտպանությունը .................................................................179 3.11. Էկոլոգիական անվտանգությունը և բնական համակարգերի կայունությունը.............................................185

ԳԼՈՒԽ 4. ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԱՂՏՈՏԻՉՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՎՏԱՆԳՆԵՐԸ .................189

4.1. Ազոտի, ֆոսֆորի և ծծմբի միացությունները .....................189 4.2. Հալոգեններ, ֆրեոններ, օզոն ................................................200 4.3. Ածխածնի օքսիդներ և ածխաջրածիններ ...........................205 4.4. Ծանր մետաղներ ......................................................................209 4.5. Արոմատիկ միացություններ, նավթ և նավթամթերք ........212 4.6. Պեստիցիդներ և դետերգենտներ .........................................216 4.7. Բիոցենոզների արդյունաբերական աղտոտման էկոլոգիական հետևանքները: Հասկացողություն ֆիտոտոքսիկության մասին ..................................................219

ԳԼՈՒԽ 5. ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ ԵՎ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ............................................................................224 5.1. Բնական ռեսուրսները, դրանց օգտագործման հիմնական սկզբունքները և ռեսուրսային ցիկլերը ................................224 5.2. Բնօգտագործման էությունը և հիմնական ձևերը: Բնական ռեսուրսների օգտագործման արտոնագրումը, սահմանափակումը և պայմանագրային ձևերը .................231 5.3. §Անթափոն¦ և սակավաթափոն տեխնոլոգիաներ: Բնապահպանական միջոցառումների հիմնական ուղղությունները .......................................................................236 5.4. Հասկացողություն բնական կադաստրների մասին ..........241 5.5. Շրջակա միջավայրի պահպանության ժամանակակից կենսատեխնոլոգիաները ........................................................243

5.6. Բնօգտագործումը, թափոնների կառավարումը և էկոլոգիական անվտանգության հիմնախնդիրները Հայաստանում ...........................................................................257 5.7. Օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման հեռանկարները և պարենային անվտանգության հիմնախնդիրները Հայաստանում .........................................266 ԳԼՈՒԽ 6. էԿՈԼՈԳԻԱՊԵՍ ԱՆՎՏԱՆԳ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔ .........................278 6.1. Մարդու ֆիզիոլոգիական պահանջը սննդամթերքի նկատմամբ (նորմաները և արտադրանքի էկոլոգիական անվտանգությունը) ..................................................................278 6.2. Բուսաբուծական և կենդանական արտադրանքի որակի գնահատումը (արտադրանքի որակը պայմանավորող նյութերը և թույները) ..............................................................282 6.3. Սննդամթերքի որակական հատկանիշների փոփոխությունները վերամշակման և պահպանման ժամանակ ...................................................................................287 6.4. Աղտոտիչ նյութերը շրջակա միջավայրում և արտադրանքի որակը ..........................................................294 6.5. Հայաստանի տարբեր տարածաշրջաններում ստացվող գյուղատնտեսական արտադրանքի անվտանգությանը սպառնացող էկոլոգիական վտանգները .............................324

ԳԼՈՒԽ 7. ՄԱՐԴՈՒ ԱՌՈՂՋՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՀՍԿՄԱՆ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ..........................................328 7.1. Բնական - էկոլոգիական և սոցիալական գործոնների ազդեցությունը մարդու առողջության վրա ........................328 7.2. Շրջակա միջավայրի աղտոտման ազդեցությունը մարդու առողջության վրա: Էկոպաթոլոգիա և էկոտոքսիկոլոգիա, էթիոգեն գործոններ: Հիգիենան և մարդու առողջությունը 7.3. Քաղաքային միջավայրը (ուրբանիզացիա) և մարդու առողջությունը ..........................................................................339 7.4. Գենետիկորեն մոդիֆիկացված օրգանիզմներից սպասվող էկոլոգիական և սոցիալական վտանգները ........................341

ԳԼՈՒԽ 8. ՇՐՋԱԿԱ ԲՆԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ .............350

8.1. Մոնիտորինգի հիմնական խնդիրները, նպատակներն ու սխեման .................................................................................350 8.2. Մոնիտորինգի կառուցվածքը, տեսակներն ու մեթոդները ............................................................................356 8.3. Գլոբալ մոնիտորինգի համակարգը ......................................365

8.4. Մոնիտորինգի կազմակերպումը ...........................................374 8.5. Էկոլոգիական մոնիտորինգի կենսաինդիկացիոն և ֆիզիկաքիմիական մեթոդները .........................................377 8.6. Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի համակարգը ................386 8.7. Ագրոէկոլոգիական մոնիտորինգի բաղադրիչները և ագրոէկոհամակարգերի էկոլոգիատոքսիկոլոգիական գնահատումը .............................................................................390

ԳԼՈՒԽ 9. ՄԱՐԴՈՒ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՏԱՐԲԵՐ ՈԼՈՐՏՆԵՐԻ ԷԿՈԼՈԳԻԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ՈՒՂԻՆԵՐԸ........................................................400 9.1. Էկոլոգիական հրովարտակը (մանիֆեստ) ըստ Ն.Ֆ. Ռեյմերսի (Коробкин В.И., Передельский Л.В., 2005) ........................................................400 9.2. Գիտակցության էկոլոգիացում ..............................................402 9.3. Արդյունաբերության էկոլոգիացման սկզբունքները և տեխնոլոգիաները .................................................................405 9.4. Էներգետիկայի էկոլոգիացման ուղիները ...........................407 9.5. Տրանսպորտի էկոլոգիացման ուղիները ..............................408 9.6. Գյուղատնտեսության էկոլոգիացման ուղիները ................409

ԳԼՈՒԽ 10. ԳԼՈԲԱԼ էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՋՆԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ....................................................412 10.1. Համաշխարհային զարգացումը և էկոլոգիական անվտանգությունը ...................................................................413 10.2. Նյութերի շրջանառության խախտումը և կենսոլորտի կայունության սահմանները ........................427 10.3. §Մաքուր ջրի¦ հիմնախնդիրը ............................................434 10.4. Կենսաբազմազանության նվազման հիմնախնդիրը .....439 10.5. Հողերի անապատացման վտանգը ...................................442 10.6. Կլիմայի փոփոխությունը և օզոնի հիմնախնդիրը ........447 10.7. Կլիմայի գլոբալ փոփոխության հնարավոր ազդեցությունը ՀՀ էկոլոգիական վիճակի և տնտեսության վրա ...............................................................452 10.8. Համաշխարհային էկոլոգիական քաղաքականությունը և գլոբալ մոդելները .....................................................................456 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ................................................................................466

Վյաչեսլավ Սամսոնի Հարությունյան Կարինե Շահենի Սարգսյան

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ

Երևան

Вячеслав Самсонович Арутюнян Карине Шагеновна Саркисян

ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ

Ереван