Էկոլոգիական մենեջմենթ

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

(ՊՈԼԻՏԵԽՆԻԿ)

Ո.Զ. ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ, Լ.Ս. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՄԵՆԵæՄԵՆԹ

ԴԱՍԱԳԻՐՔ

ԵՐԵՎԱՆ

ՃԱՐՏԱՐԱԳԵՏ

Հաստատված է ՀՀ կրթության ն գիտության նախարարության կողմից որպես դասագիրք պետական ուհերի ուսանողների համար (ՀՀԿ ն Գ նախարարի հրաման ʋ 1103-Ա/Ք 25.12.2009թ.)

ՀՏԴ 350:502 (075) ԳՄԴ 65-20.1 Մ

Մարուխյան Ո.Զ., Հովհաննիսյան Լ.Ս. Մ 399

Էկոլոգիական մենեջմենթ: Դասագիրք. - Եր.: Ճարտարագետ, 2009.-432 էջ:

Դասագրքում դիտարկվում են ժամանակակից ձեռներեցություններում էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ստեղծման ն դրան առնչվող հիմնական գործառույթների իրականացման հարցեր: Մանրամասն տրվում են ՀՀ-ում գործող էկոլոգիական մենեջմենթի ՀՍՏ 14000 սերիայի չա÷որոշիչների հիմնադրույթները ն իրականացվել է համեմատական վերլուծություն դրանց արնմտյան նմանակների հետ (IՏO 14000 ն 8Տ 7750), ացահայտվել են առկա առնչությունները: Առանձնակի ուշադրություն է դարձվել էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ներդրման հիմնահարցերին, հատկապես ձեռնարկություններում իրականացվող այն միջոցառումներին, որոնք նպատակաուղղվում են շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը: Դասագրքում մանրամասն դիտարկվել են էկոլոգիական աուդիտի, գնահատման ն սերտիֆիկացման խնդիրները, էկոլոգիական մակնշման հիմնական սկզունքները, վերլուծվել են էկոլոգիական համակարգի գործող համակարգերի տարատեսակներից յուրաքանչյուրի առավելություններն ու թերութունները: Դասագիրքը լիովին համապատասխանում է ՀՊՃՀ (պոլիտեխնիկում)-ում դասավանդվող «Էկոլոգիական մենեջմենթ ն աուդիտ» առարկայի ուսումնական ծրագրին ն նախատեսված է «Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն» ն «Շրջակա միջավայրի պաշտպանություն ն նական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում» մասնագիտությունների ուսանողների համար, կարող է օգտակար լինել ջերմային ատոմային էլեկտրակայանների ն արդյունաերական ձեռնարկությունների ինժեներատեխնիկական անձնակազմի համար, ովքեր աշխատում են նական ռեսուրսների օգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում:

Գրախոսներ՝ ԵՊՀ Էկոլոգիայի ն նության պահպանության ամիոնի վարիչ, դոկտոր, պրոֆեսոր Կ.Վ. Գրիգորյան ՀՊՃՀ Քիմիական տեխնոլոգիաների ն նապահպանության Ա.Վ. Թադնոսյան ֆակուլտետի դեկան, տ.գ.թ., պրոֆեսոր Խմագիրներ՝

.գ.թ. դոցենտ

Հ.ò. Պետրոսյան, Ն.Ա. Խաչատրյան

îå³·ñí³Í ¿ §²é¿ÏëÇÙw³ÝÏ ¶³½åñáÙw³ÝÏ ËáõÙw¦ ö´À Ñáí³Ý³íáñáõÃÛ³Ùw

ՀՏԴ 350:502 (075) ԳՄԴ 65-20.1 IՏ8N 978-9939-55-416-7

ՃԱՐՏԱՐԱԳԵՏ 2010թ.

Մարուխյան Ո.Զ. 2010թ. Հովհաննիսյան Լ.Ս. 2010թ.

´àì²Ü¸²ÎàôÂÚàôÜ Ü»ñ³ÍáõÃÛáõÝ .................................................................................................. ¶ÉáõË 1. Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý Ï³é³í³ñÙ³Ý Ñ³Ù³Ï³ñ·Á......................................................................................... 1.1. Ռացիոնալ նօգտագործման սկզունքները ն կայուն զարգացման հայեցակետը .................................................................................................... 1.2. Բնօգտագործման կառավարման համակարգի կառուցվածքը .............. 1.3. Ðսկողություն շրջակա միջավայրի վիճակի վրա ..................................... 1.3.1. «Մոնիթորինգ» ն «էկոլոգիական մոնիթորինգ» հասկացությունները . 1.3.2. Ðսկող մարմիններ .................................................................................. 1.3.3. Ռիսկերի գնահատումը ..........................................................................

Ստուգողական հարցեր....................................................................................

¶ÉáõË 2. ¾Ý»ñ·»ïÇÏ³ »õ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³Ûñ ......................................... 2.1. էներգետիկայի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա ...................... 2.1.1. էներգասպառումը ն կենսոլորտը .......................................................... 2.1.2. æերմային էլեկտրակայաններ ն շրջակա միջավայր ............................ 2.1.3. Ատոմային էլեկտրակայաններ ն շրջապատող միջավայր ................... 2.1.4. Ðիդրոէլեկտրակայաններ ն շրջակա միջավայր ................................... 2.2. Ðամաշխարհային էներգետիկայի մինչն 2100թ. զարգացման կանխատեսում ................................................................................................. 2.3. Ðայաստանի էներգետիկան ն շրջակա միջավայրի էկոլոգիական իրավիճակը ...................................................................................................... 2.4. էներգետիկական օյեկտների էկոլոգիական վնասի աղադրիչների որոշումը ...........................................................................................................

Ստուգողական հարցեր....................................................................................

¶ÉáõË 3. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ ëï³Ý¹³ñïÝ»ñÁ ........................... 3.1. էկոլոգիական մենեջմենթի խնդիրները ն սկզունքները ........................ 3.2. էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի նագավառի ստանդարտները .............................................................................................. 3.2.1. էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ոլորտում րիտանական BՏ 7750 ստանդարտը ..................................................................................... 3.2.2. էկոլոգիական մենեջմենթի աուդիտի անցկացման EMAՏ սխեման ... 3.2.3. էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի |ՏՕ 14000 միջազգային ստանդարտների սերիան................................................................................. 3.2.4. |ՏՕ 14001 ստանդարտը........................................................................ 3.2.4.1. էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ներդրման ն գործառնության հիմնական փուլերն ըստ |ՏՕ 14001-ի .................................

3.2.5. Ձեռնարկության համար առավելություններն ըստ |ՏՕ 14000-ի՝ էկոլոգիական մենեջմենթի ներդրման դեպքում .............................................. 3.2.6. |ՏՕ 14000-ի հիմնահարցերը..................................................................

Ստուգողական հարցեր ....................................................................................

Գլուխ 4. ÐÐ ստանդարտները էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում ............. 4.1. էկոլոգիական մենեջմենթի ն էկոլոգիական կառավարման համակարգերը ........................................................................ 4.2. Շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգին ներկայացվող պահանջները /ըստ ÐՍՏ ԻՍà 14001-2005 ն ՕՕՇÒ Ք /ՇՕ 14001-98/............ 4.3. Շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգի ստեղծման փուլերը ն դրանց ներկայացվող պահանջները ............................................................. 4.3.1. էկոլոգիական քաղաքականություն ....................................................... 4.3.2. Պլանավորում ......................................................................................... 4.3.3. Շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգի ներդրումը ն գործառնությունը .............................................................................................. 4.3.4. Գործառնական հսկողություն, ստուգումների ն ճշգրտող գործողությունների իրականացում..................................................................

Ստուգողական հարցեր ....................................................................................

¶ÉáõË 5. Ò»éÝ³ñÏáõÃÛ³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ~ÝáõÃ³·ñÇ (³ñ¹ÛáõÝ³í»ïáõÃÛ³Ý) ·Ý³Ñ³ïáõÙ....................................................... 5.1. Սահմանումները ........................................................................................ 5.2. էկոլոգիական նութագրի գնահատումը .................................................. 5.2.1. Ընդհանուր դրույթներ............................................................................. 5.2.1.1. էկոլոգիական նութագրի գնահատման գործընթացի մոդելը . 5.2.1.2. էԲԳ ինդիկատորներ............................................................................. 5.2.2. էԲԳ պլանավորումը (պլանավորման փուլ) ........................................... 5.2.2.1. Ընդհանուր դրույթներ.......................................................................... 5.2.2.2. էԲԳ ինդիկատորների ընտրությունը ................................................... 5.2.3. Տվյալների ն տեղեկատվության կիրառումը (իրագործման փուլ)........ 5.2.3.1. Ընդհանուր դրույթներ.......................................................................... 5.2.3.2. Տվյալների հավաքումը........................................................................ 5.2.3.3. Տվյալների վերլուծությունը ն ձնափոխումը....................................... 5.2.3.4. Տեղեկատվության գնահատումը......................................................... 5.2.3.5. Ðաշվետվություն ն տեղեկատվության տարածումը........................... 5.2.4. էԲԳ վերլուծությունը ն արելավումը (ստուգման ն գործողության փուլ) ....

Ստուգողական հարցեր ....................................................................................

¶ÉáõË 6. Îáñåáñ³ïÇí ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃ. Ð³Û»ó³Ï³ñ·Á »õ ëÏ½~áõÝùÝ»ñÁ ............................................................ 6.1. Կազմակերպությունում էկոլոգիական ծառայության կազմակերպումը . 6.2. Կորպորատիվ էկոլոգիական մենեջմենթի հասկացությունը, ձները ն կազմակերպման սկզունքները ...................................................................... 6.3. Անձնային մենեջմենթի էկոլոգիական ուղղվածությունը ......................... 6.4. Ձեռնարկության ֆինանսական մենեջմենթի էկոլոգիական հայեցակարգը ..................................................................................................

Ստուգողական հարցեր....................................................................................

¶ÉáõË 7. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹Çï ............................................................ 7.1. էկոլոգիական աուդիտի (էԱ) անցկացումը որպես նապահպանական ինքնուրույն գործունեություն .......................................................................... 7.2. էկոաուդիտի ծրագրերի դասակարգումը ն օյեկտները......................... 7.3. Շրջակա միջավայրի՝ որպես էկոլոգիական աուդիտի անցկացման օյեկտի վրա արդյունաերական արտադրության ազդեցությունը.............. 7.4. էկոլոգիական աուդիտի ոլորտում գործունեության զարգացման փորձը... 7.5. էԱ ծրագրի մշակման ն իրականացման դրդապատճառները ................. 7.6. էկոաուդիտի ծրագրի ընդհանրացված ընթացակարգը .......................... 7.6.1. նախնական աշխատանքների փուլ ...................................................... 7.6.2. էկոլոգիական աուդիտի ծրագրի պլանավորումը ................................ 7.6.3. էկոլոգիական աուդիտի անցկացման հիմնական փուլը...................... 7.6.4. էկոլոգիական աուդիտի անցկացման եզրափակիչ փուլը ................... 7.6.5. էկոլոգիական աուդիտի անցկացման օյեկտներում աշխատանքի մեթոդիկան ....................................................................................................... 7.6.6. էկոլոգիական աուդիտի ծրագրի նյութերի օգտագործումը.................

Ստուգողական հարցեր....................................................................................

¶ÉáõË 8. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ·Ý³Ñ³ïáõÙ ..................................................... 8.1. Ընդհանուր դրույթներ ............................................................................... 8.2. էկոլոգիական գնահատման սկզունքները............................................. 8.3. էկոլոգիական գնահատման առարկան ................................................... 8.4. էկոլոգիական գնահատման մասնակիցները .......................................... 8.5. էկոլոգիական գնահատման գործընթացի իրականացման պատասխանատուն ......................................................................................... 8.6. էկոլոգիական գնահատման հիմնական տարրերը.................................. 8.7. նախագծերի էկոլոգիական գնահատումը ն հետնախագծային վերլուծություն.................................................................................................. 8.8. Ձեռնարկությունների ն ձեռներեցների գործունեության վրա ազդելու եղանակները ....................................................................................................

Ստուգողական հարցեր....................................................................................

¶ÉáõË 9. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ (Ï³é³í³ñÙ³Ý) Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç ë»ñïÇýÇÏ³óáõÙÁ ................................................................................. 9.1. Ընդհանուր դրույթներ................................................................................ 9.2. էԿÐ սերտիֆիկացման իրականացման կարգը......................................... 9.3. Սերտիֆիկացված էԿÐ համապատասխանության հսկողությունը ..........

Ստուգողական հարցեր ....................................................................................

¶ÉáõË 10. Ü³Ë³·Í»ñÇ å»ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÷áñÓ³ùÝÝáõÃÛáõÝÁ .... 10.1. էկոլոգիական փորձաքննության նպատակները ն խնդիրները ............. 10.2. Պետական էկոլոգիական փորձաքննության անցկացման կարգը 10.3. Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատումը .........................

¶ÉáõË 11. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃ »õ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ù³ñù»ÃÇÝ·.......... 11.1. էկոլոգիական մարքեթինգի հիմնական սկզունքները: Մարքեթինգ ն էկոլոգիա ........................................................................................................... 11.2. էկոլոգիական մենեջմենթի ն էկոլոգիական մարքեթինգի մեթոդները... 11.3. էկոլոգիական ուղղվածությամ կառավարման հիմնական ուղղությունները ն իրականացման մակարդակները ...................................... 11.4. էկոլոգիական մարքեթինգը ձեռնարկության գործունեությունում 11.5. էկոլոգիական մենեջմենթի մեթոդների կիրառումը ձեռնարկություններում ..................................................................................... 11.6. էկոլոգիական գործոնը նախագծա-ինվեստիցիոն վերլուծությունում ..

Ստուգողական հարցեր ....................................................................................

¶ÉáõË 12. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ûñ»Ýë¹ñáõÃÛ³Ý ÑÇÙáõÝùÝ»ñÁ: ¾ÏáÉá·Ç³ÛÇ »õ ~Ç½Ý»ë ÙÇç³í³ÛñÇ Çñ³í³Ï³Ý Ï³ñ·³íáñáõÙÁ..................................... 12.1. էկոլոգիական իրավունք: Ðայաստանում էկոլոգիական օրենսդրության զարգացումը........................................................................... 12.2. էկոլոգիական իրավունքի օյեկտները .................................................. 12.3. էկոլոգիական անվտանգության ապահովման իրավական հիմքերը .... 12.4. Բնօգտագործման իրավական հիմքերը ................................................. 12.5. էկոլոգիական պատասխանատվություն................................................. 12.6. Շրջակա միջավայրի պահպանության տնտեսական մեխանիզմը 12.7. Բնապահպանական գործունեության օրենսդրական կառավարում ..... 12.8. Միջազգային համագործակցությունը նապահպանության ոլորտում ...... 12.8.1. Միջազգային համագործակցության անհրաÅեշտությունը................. 12.8.2. Ðամագործակցության սկզունքները.................................................. 12.8.3. Միջազգային կազմակերպությունները................................................

Ստուգողական հարցեր ....................................................................................

¶ÉáõË 13. Ò»éÝ³ñÏáõÃÛáõÝÝ»ñáõÙ ßñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ å³Ñå³ÝáõÃÛ³Ý ³ßË³ï³ÝùÝ»ñÇ Ï³½Ù³Ï»ñåáõÙÁ ............................. 13.1. Ընդհանուր դրույթներ ............................................................................. 13.2. Մթնոլորտային օդի պահպանությունը................................................... 13.3. Սահմանային թույլատրելի արտանետումների նախագծի կառուցվածքը................................................................................................... 13.4. Արտանետումների համար թույլատվություն ստանալու կարգը ........... 13.5. Մակերնութային ջրերի պահպանումը աղտոտումից ............................ 13.6 Շրջակա միջավայրի պահպանությունը արտադրության թափոնների հետ վարվելու դեպքում ................................................................................... 13.7. Շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության համար վճարները ......................................................................................................... 13.8. Շրջակա միջավայրի պահպանության հարցի վերաերյալ փաստաթղթերը ................................................................................................ 13.9. Արտադրական էկոլոգիական հսկողություն........................................... 13.10. Գործող ձեռնարկությունում պետական էկոլոգիական հսկողությունը ....

Ստուգողական հարցեր....................................................................................

¶ÉáõË 14. ¶áñÍÝ³Ï³Ý Ùáï»óáõÙÝ»ñ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃÇ Ñ³Ù³Ï³ñ·Ç Ó»õ ³íáñÙ³ÝÁ »õ ½³ñ·³óÙ³ÝÁ ....................................... 14.1 էկոլոգիական կառավարման ն էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգերի կառուցվածքները ն կապերը ................................................. 14.1.1 Ðամակարգի հիմնական տիպերը ........................................................ 14.1.2 Ìառայությունների հիմնական տիպերը .............................................. 14.1.2.1 Առանձնացված էկոլոգիական ծառայություն, որում աշխատողների պարտականությունները աշխված են ըստ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության տեսակի..................................................................................... 14.1.2.2. Ինտեգրալային տիպի էկոլոգիական ծառայություն ....................... 14.1.2.3. Êառը տիպի էկոլոգիական ծառայություն....................................... 14.1.2. Մենեջեր - էկոլոգը ձեռնարկությունում ............................................... 14.2. öոխադարձ կապեր էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգում ........... 14.2.1 Ընդհանուր դրույթներ ........................................................................... 14.2.2. ìարչական փոխադարձ կապեր .......................................................... 14.2.3 üինանսական փոխադարձ կապեր ...................................................... 14.2.4 Տեղեկատվական փոխադարձ կապեր ................................................. 14.3 Գործնական մոտեցում արտադրության շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության ն ռեսուրսների օգտագործման նվազարկմանը.... 14.3.1 Ընդհանուր դրույթներ ........................................................................... 14.3.2 Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության նվազարկման կազմակերպչական մոտեցումները ն մեթոդները ........................................... 14.3.3 Տեխնոլոգիական ն տեխնիկական մոտեցումները ն մեթոդները ............

14.4. էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում կազմակերպության մոտիվացիան ն գործունեության զարգացումը............................................... 14.4.1. էկոլոգիական մենեջմենթի ընդհանուր հնարավորությունները ն առավելությունները .......................................................................................... 14.4.2. Արդյունաերական ձեռնարկությունների ն միավորումների ղեկավարության մոտիվացումը էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում գործունեության կազմակերպման ն զարգացման համար .............................

Ստուգողական հարցեր ....................................................................................

¶ÉáõË 15. ²ñï³¹ñ³ÝùÇ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ù³ÏÝßÙ³Ý ÑÇÙÝ³Ï³Ý ëÏ½~áõÝùÝ»ñÁ ....................................................................................... 15.1. էկոլոգիական պիտակներ ն հայտարարագրեր ..................................... 15.1.1. Ընդհանուր դրույթներ........................................................................... 15.1.2. էկոլոգիական պիտակների ն հայտարարագրերի նպատակները...... 15.1.3. էկոլոգիական պիտակների ն հայտարարագրերի հիմնական սկզունքները ................................................................................................... 15.2. Ինքնահայտարարագրման էկոլոգիական հայտարարություն երկրորդ տիպի էկոլոգիական մակնշում.......................................................... 15.2.1. Ընդհանուր դրույթներ........................................................................... 15.2.2. Պահանջները, որոնք պետք է ավարարվեն երկրորդ տիպի էկոլոգիական հայտարարությամ ................................................................... 15.2.3. նշանների օգտագործումը որպես էկոլոգիական հայտարարություն ............................................................................................ 15.2.4. Ðամեմատական ինքնահայտարարագրման հայտարարություն 15.2.5. Ինքնահայտարարագրվող էկոլոգիական հայտարարությունների գնահատումը ն ստուգումը............................................................................... 15.2.6. Առավել հանրահայտ էկոլոգիական տերմինները, որոնք օգտագործվում են երկրորդ տիպի հայտարարություններում........................ 15.3. Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշում ................................................. 15.3.1. Տերմիններ ն սահմանումներ ............................................................... 15.3.2. Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման սկզունքները..................... 15.3.3. Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման մշակման ն վերանայման ընթացակարգը.................................................................................................. 15.3.4. Արտադրանքի սերտիֆիկացման ընթացակարգը ն էկոլոգիական չափանիշներին համապատասխանության ստուգումը...................................

Ստուգողական հարցեր ....................................................................................

¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃ: Ð³Û»ñ»Ý-éáõë»ñ»Ý-³Ý·É»ñ»Ý ï»ñÙÇÝ³~³Ý³Ï³Ý ~³é³ñ³Ý.............................................................. ú·ï³·áñÍí³Í ·ñ³Ï³ÝáõÃÛáõÝ............................................................

Üºð²ÌàôÂÚàôÜ Ներկայումս ոչ միայն սոցիոլոգներն ու քաղաքագետները, այլն հասարակության ավելի ու ավելի լայն շրջանակների ներկայացուցիչները պարզորոշ գիտակցում են` երրորդ հազարամյակով ազդարարվել է նոր դարաշրջանի սկիզը, մարդկությունը թնակոխել է քաղաքակրթության զարգացման նոր փուլ: Ծավալված տնտեսա - քաղաքական գլոալացման պայմաններում արմատական փոփոխությունների է ենթարկվել մոլորակի աշխարհաքաղաքական քարտեզը: Անկանխատեսելի չափերի է հասել նոր, առաջին հերթին` տեղեկատվական տեխնոլոգիաների օգտագործումը, ի հայտ են եկել արձր տեխնոլոգիաների վրա հիմնված սկզունքորեն նոր արտադրություններ: Համաշխարհային զարգացման նոր միտումների ն հիմնահարցերի մեջ իր հույժ կարնորությամ առանձնանում է էկոլոգիականը: Խոսքը գիտնականների կողմից վաղօրոք կանխատեսված, մոլորակին սպառնացող էկոլոգիական աղետի` շրջակա միջավայրի անարենպաստ փոփոխությունների անհակադարձելիության մասին է: Այդ լուրջ գործոնին կառուցողական պատասխան կարող է լինել գլոալ էկոլոգացումը, այսինքն` էկոլոգիական անվտանգության ն կայուն զարգացման հասնելը: Այս հիմնախնդիրն իր ամողջ սրությամ ծառացել է մարդկության առջն, ն նրա լուծման կարնորությունն ու արդիականությունն ակնհայտ է: Այսօր առկա են գործոններ, որոնք թելադրում են գլոալ էկոլոգացման անհրաժեշտությունը: Դրանք են. Բնական, այդ թվում` էներգետիկական ռեսուրսների սպառման հարաճուն ու գրեթե անկառավարելի աճը ն դրանց փոխարինողների անհապաղ որոնման անհրաժեշտությունը: Մարդու տեխնոլոգիական գործունեությամ պայմանավորված` թունավոր նյութերով կենսոլորտի ինտենսիվ աղտոտումը, ոլոր, առանց ացառության, էկոլոգիական համակարգերի, դրանց աղադրիչների` միջազգային ն ազգային համակարգերով կենտրոնացված կարգավորման մեխանիզմների, ներառյալ շրջակա միջավայրի աղտոտման համար պատասխանատվության ն անհրաժեշտ միջոցառումների ապահովումը ն, ացակայության դեպքում, դրանց վերականգնումը: Հասարակության էկոլոգիական անվտանգությունն ապահովող միջազգային ն ազգային հսկողության գիտա-հասարակական համակարգի ացակայությունը: Բնակչության էկոլոգիական մշակույթի ցածր մակարդակը, վարչա-քաղաքական ղեկավարության ն գործարարական շրջանների անավարար պատասխանատվությունը էկոլոգիական վտանգի կանխարգելման առումով, հատկապես տարեր մակարդակներում էկոլոգիական համակարգերի անկայունության աճի պայմաններում: Գլոալ էկոլոգացումը պայմանավորված է նան այլ գործոններով, որոնք ազդում են մեր մոլորակի կենսական-կենսաանական համընդհանուր գործընթացների վրա, լինեն դրանք առանձին օրգանիզմի, ուսական ն կենդանական աշ9

խարհի թե մարդու ն մարդկության մակարդակներում: էկոլոգիական գլոալ գործունեությունը չի կարելի դիտարկել միայն որպես ռեսուրսների սպառման սահմանափակում: Այն պետք է նպատակաուղղված լինի հասարակության նականոն զարգացման պայմաններում էկոհամակարգերի էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանմանը: Այնուհանդերձ, գլոալ էկոլոգացումն առայժմ հիմնականում ներկայացնում է սպառման սահմանափակմանն առնչվող միջոցառումների համախում: Թունավոր խառնուկներ պարունակող օրգանական վառելիքի ն վերջինիս այրման արգասիքներով, ինչպես նան ցածր պոտենցիալային ջերմային թափոնների հետնանքով շրջակա միջավայրի աղտոտման գործում էներգետիկական ձեռնարկությունների մասնաաժինը շատ մեծ է: Ցանկացած երկրում էներգետիկան արդյունաերության ոլոր ճյուղերի, տրանսպորտի, կոմունալ-կենցաղային ոլորտի ն գյուղական ֆերմերային տնտեսությունների զարգացման հիմնական շարժիչ գործոնն է. այն ծառայում է որպես աշխատանքի արտադրողականության ն նակչության կենսամակարդակի արձրացման հիմք, տնտեսության մեջ ունի զարգացման անհամեմատ լայն մասշտաներ ու արձր տեմպեր: Դրա առաջանցիկ զարգացումը նպաստում է մարդու գործունեության ոլոր ոլորտներում գիտատեխնիկական առաջընթացի աճին, ինչպես նան պայմանավորում է տնտեսական կառուցվածքների էկոլոգիական նութագրերը` հասարակությանը հնարավորություն ընձեռելով օգտվելու էկոլոգիապես մաքուր էներգիայից, ապահովելու մարդու զարգացման ն կենսագործունեության համար արենպաստ պայմաններ ն ամրապնդելու հասարակության սոցիալական կայունությունը: Միաժամանակ, էլեկտրաէներգետիկական արտադրությունը կարող է զգալի ազդեցություն ունենալ շրջակա միջավայրի վրա` պայմանավորված մթնոլորտ, ջրային ավազաններ ն հողային տարածքներ թունավոր նյութերի արտանետումով (արտահոսքով), ինչպես նան էներգաօյեկտների ն էներգակառուցվածքների (ջրամարներ, մոխրախարամահեռացման համակարգեր ն այլն) համար մեծ հողատարածքների զաղեցման անհրաժեշտությամ: Նշված գլոալ ազդեցությունը պայմանավորված է էլեկտրաէներգետիկական օյեկտների տեխնոլոգիական առանձնահատկություններով ն լրիվ ացառել այն հնարավոր չէ, սակայն շրջակա միջավայրի վրա էներգաօյեկտների ացասական ազդեցության նվազեցումն այս ոլորտի կարնորագույն հիմնախնդիրներից է: Ըստ կանխատեսումների՝ նոր հազարամյակի առաջին տասնամյակներում համաշխարհային արդյունաերական արտադրությունը պետք է եռապատկվի, ինչը հսկայական նական ռեսուրսներ կպահանջի: Իսկ 22 դարի վերջին քառորդում աշխարհում արդեն օգտագործվել է այնքան հումք, որքան մարդկության նախորդ ամողջ պատմության ընթացքում: Մարդկության համար ի հայտ են եկել ազում նոր, ընդսմին՝ ծանր հոգսեր: Ոչ անհիմն անհանգստություն են պատճառում հումքային, էներգետիկական, պարենային ն համընդգրկուն նույթի այլ հիմնախնդիրներ: Սպառման եզրին են կամ առաջիկա մեկ-երկու հարյուրամյակում կսպառվեն նական հումքի ազմաթիվ տեսակներ: Սպառվում են հատկապես չվերականգնվող

նական պաշարները: Ներկայումս քաղաքակրթությունը հասել է մի մակարդակի, եր էներգիայի պահանջարկի ավարարումը գնալով ավելի է դժվարանում: Հանքային վառելանյութի պաշարներն անսպառ չեն, արդյունահանումն ավելի է դժվարանում ու արդանում, որակն ընկնում է, իսկ հանույթը` թանկանում: Միաժամանակ, հումքի սպառման քանակության առումով ընթանում է երկրների կտրուկ շերտավորում: Այսպես, եթե ԱՄՆ-ում յուրաքանչյուր նակչի աժին է ընկնում 2700 կգ նավթ (այլ կերպ ասած՝ աշխարհում արտահանվող նավթի յուրաքանչյուր 4-րդ արելն ԱՄՆ-ն է օգտագործում), ապա Հնդկաստանում՝ 62, Եթովպիայամ՝ 14, իսկ Զաիրում՝ ընդամենը 10 կգ: Վիճակը գրեթե նույնն է նան հումքի մյուս տեսակների հարցում: Եվ եթե զարգացող երկրները փորձեին մոտենալ ԱՄՆ-ում այսօր առկա մակարդակին, ապա հումքի տարեր տեսակների արդյունահանումը պետք է 75...250 անգամ ավելանար: Ներկայումս աշխարհում տարեկան այրվում են ավելի քան 4 մլրդ տոննա ածուխ, շուրջ 3 մլրդ տոննա նավթ ու նավթամթերք, շուրջ 3 տրիլիոն խորանարդ մետր գազ: Ավելացնենք տորֆը, այրվող թերթաքարերը, փայտը, ն պատկերն առավել ամողջական կդառնա: Կանխատեսումների համաձայն՝ առաջիկա 40...50 տարում օրգանական վառելիքն էլ ավելի կթանկանա, իսկ այդ վառելիքի արդյունահանման կամ գոնե առկա մակարդակի պահպանման համար կատարվող ծախսերն առնվազն կկրկնապատկվեն: Հողագնդի 6 միլիարդ նակչից յուրաքանչյուրին օրական անհրաժեշտ է 300...400 լիտր ջուր, շուրջ երկու կիլոգրամ պարեն, 15 հազար լիտր օդ ն մոտավորապես մեկ կիլոգրամ այլ նյութեր՝ թուղթ, մետաղ...: Մինչդեռ շուրջ 1,2 մլրդ մարդ այսօր չի կարող օգտվել խմելու (մաքուր) ջրից: Մարդկանց պահանջմունքը ավարարելու համար հողի ընդերքից հանված հանքանյութից, լավագույն դեպքում, օգտագործվում է միայն 3...5 տոկոսը, մնացածը կորչում է ի վնաս նության: 22| դ. սկզին մի շարք արտասահմանյան երկրների էկոլոգիական կազմակերպությունները եզրակացություն կատարեցին նական ն էներգետիկական ռեսուրսների չափից դուրս սպառման մասին` նշելով, որ ընթացիկ հարյուրամյակի կեսերին աշխարհի տնտեսապես ավելի զարգացած երկրները ստիպված կլինեն նվազագույնը 909-ով կրճատելու նական ն էներգետիկական ռեսուրների սպառումը: Ըստ էության, երկիր մոլորակի վրա արագ ն անհավասարաչափ զարգանում է նական ն էներգետիկական ռեսուրսների ն դրանց վերամշակման նյութերի սպառողների հասարակություն: Մասնավորապես, ԱՄՆ-ում ն Եվրոպայի երկրներում, որոնց նակչության թիվը կազմում է մոլորակի նակչության 109 -ից պակասը, արդեն իսկ ծախսվում է նյութերի ն ծառայությունների համաշխարհային սպառման մոտ 709-ը: Երկրագնդի մասշտաով նական ռեսուրսների, ապրանքների ն ծառայությունների սպառման կայունացման գործողությունները` առանց նական ն էներգետիկ ռեսուրսների վերարտադրության այլընտրանքային տարերակների դիտարկման, կհանգեցնեն համաշխարհային էկոլոգիական աղետի: Եվ այդ ամենը` առանց հաշվի առնելու ոլոր մակարդակների էկոլոգիական համակարգերի աղտոտման աղետալի աճը:

Այսօր, եր փորձ է արվում նորովի դիտարկելու մարդկության սոցիալ-տնտեսական գործընթացները, վերոնշյալ թվերը ոչ թե հպարտության զգացում, այլ տագնապ ն անհանգստություն են հարուցում: Դրանք վկայում են դեպի համախառն ու միջանկյալ ցուցանիշները էկոնոմիկայի արատավոր կողմնորոշման ն հասարակության իրական պահանջների անտեսման մասին: 1970թ. տարեր երկրների մասնագետների խումը Դեննիս Մեդոուզի ղեկավարությամ ավարտեց էկոնոմիկայի, հասարակության ն շրջակա միջավայրի փոխազդեցության հիմնահարցի համալիր ուսումնասիրությունը: Այդ ուսումնասիրության արդյունքներն ամփոփվեցին «Աճի սահմանները» գրքում: Հեղինակները եկել են եզրակացության, որ մարդու կողմից օգտագործվող նյութական ռեսուրսների օգտագործման ֆիզիկական սահմանները վրա կհասնեն մի քանի տասնամյակ հետո: 1991թ., մաթեմատիկական մոդելավորման մեթոդով վերլուծելով առկա տվյալները, հեղինակները ցույց տվեցին, որ չնայած տեխնիկական կատարելագործմանը, գիտելիքների ընդարձակմանը ն ավելի խիստ նապահպանական քաղաքականությանը, ռեսուրսաապահովումը ն աղտոտությունների հոսքերը արդեն դուրս են եկել կայունության սահմաններից: ԽՍՀՄ-ում «Աճի սահմանները», այնուհետն հրապարակված «Աճի սահմաններից հետո» գրքերը հասանելի էին միայն շատ նեղ շրջանակի, քանզի հրատարակված էին «ծառայողական օգտագործման համար» սահմանափակմամ: Դրանցում նշվում էր, որ ճանապարհը, որով ընթանում են սոցիալիստական Արնելքը ն կապիտալիստական Արնմուտքը, տանում է մի իրավիճակի, որն Աստվածաշնչում նկարագրված է որպես աշխարհի կործանում, ընդ որում, ոչ թե հեռավոր ապագայում, այլ արդեն 22| դ. առաջին կեսին: Հետազոտման արդյունքում ձնակերպվեց «կայուն զարգացում» (ՏսՏtaiոսԵ|e deve|օքոeոt) հասկացութունը, որը ներառում է քաղաքակրթության զարգացման ոլոր հայեցակարգերը ն պահանջում է անհետաձգելի միջոցառումների ձեռնարկում կրթության, արտադրության, սպառման, պլանավորման, էներգետիկայի, տրանսպորտի, քաղաքաշինության ն մի շարք այլ ոլորտներում: Մարդկային հասարակության աղետալի զարգացման սցենարի կանխարգելումը պահանջում էր էկոլոգիական քաղաքականության փոփոխություն ն ոլոր պետությունների ճիգերի համադրում միջազգային մակարդակով: Առաջին քայլը միջազգային համագործակցության ոլորտում դարձավ շրջակա միջավայրի վերաերյալ Ստոկհոլմի համաժողովը, որը նշանավորեց շրջակա միջավայրի ոլորտում համագործակցության նոր փուլի սկիզը. 1972թ. հուլիսի 5-ը հայտարարվեց Շրջակա միջավայրի պաշտպանության համաշխարհային օր: Դրա արդյունքում ընդունվեց հռչակագիր, որում սահմանվեցին շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում համաշխարհային հանրության ռազմավարական նպատակները ն մոտակա տասնամյակների կտրվածքով գործողության ուղղությունները: Ստեղծվեց նան ՄԱԿ-ի մշտական գործող օրգան` ՍNԷՔ (ՄԱԿ-ի ծրագիրը շրջակա միջավայրի վերաերյալ): ՍNԷՔ ծրագիրը նախատեսում է նապահպանական միջոցառումների կազմակերպումը ն պլանավորումը երեք հիմնական ուղղությունների շրջանակում.

1. Շրջակա միջավայրի գնահատում` շրջակա միջավայրում տեղի ունեցող պրոցեսների դիտարկման գլոալ համակարգի կամ մոնիթորինգի համակարգի ստեղծում: 2. Շրջակա միջավայրի կառավարում կամ էկոլոգիական մենեջմենթ: 3. Օժանդակ միջոցառումներ` շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում կադրերի պատրաստում, կրթություն ն լուսավորություն, տեղեկատվություն ն այլն: Բացի դրանից, ՍNԷՔ-ը կոչված է համակարգելու այլ միջազգային կազմակերպությունների գործունեությունը շրջակա միջավայրի աղադրիչների (հող, ջուր, մթնոլորտ, կենսաանական ռեսուրսներ) օգտագործման ն վերարտադրության նագավառում, ինչպես նան մասնակցելու այժմեական գլոալ հիմնահարցերի լուծմանը: Ահազանգին, որ ռեսուրսների սպառումը ն աղտոտող նյութերի արտանետումները դուրս են եկել կայունության սահմաններից, մարդկությունը կարող է արձագանքել հետնյալ գործելակերպով: Առաջին. թաքցնել, ժխտել, կամ «խեղաթյուրել» ահազանգի ազդանշանները. օրինակ, կառուցել ավելի արձր ծխնելույզներ կամ թունավոր թափոնները գաղտնի ն ապօրինի թաղել օտար երկրներում, գիտակցաար, աշխատանքային տեղերի պահպանման կամ հարկեր վճարելու պատրվակով չափից դուրս շահագործել ձկնային կամ անտառային ռեսուրսները` իրականում դրանով վտանգի տակ դնելով նական համակարգերը, որոնք ապահովում են զաղվածությունը ն վճարունակությունը: Նման արձագանքը (ավելի շուտ դրա ացակայությունը), որը, պայմանավորված գոյություն ունեցող քիչ թե շատ տանելի էկոլոգիական իրավիճակով, ըստ էության հիմնահարցի լուծումից հրաժարում է ն սպառնում է ապագայում շատ ավելի արդ հիմնախնդիրների առաջացում: Երկրորդ. թուլացնել էկոլոգիական սահմանափակումները տեխնիկական կամ տնտեսական միջոցառումներով, առանց անդրադառնալու դրանց ներքին պատճառներին, նվազեցնել աղտոտող նյութերի ծավալը, որոնք արտանետվում են ավտոմեքենաների կողմից 1կմ վազքի կամ 1 կՎտ.ժամ էլեկտրաէներգիայի արտադրման դեպքում, հետախուզել նոր ռեսուրսներ, օգտագործել դրանք ավելի արդյունավետ, իրականացնել դրանց երկրորդային վերամշակումը կամ ռեսուրսների մի տեսակը մյուսով փոխարինելը, աշխատանքի ն կապիտալի միջոցով իրականացնել այն գործառույթները, որոնք սովորաար իրականացնում է նությունը (օրինակ, վերամշակել կեղտաջրերը): Այս ոլոր միջոցառումներն անհետաձգելի են: Դրանց մեծ մասի իրականացումը, իհարկե, ժամանակավորապես կարելավի էկոլոգիական իրավիճակը: Սակայն դրանք չեն շոշափում այն խորքային պատճառները, որոնցով պայմանավորված է այդ լրացուցիչ եռնվածության առաջացումը: Երրորդ. վերադառնալ հետ, ընդունել, որ սոցիալ-տնտեսական համակարգը` իր այժմյան կառուցվածքով, անկառավարելի է, որ այն գնում է դեպի կործանում ն, հետնաար, փոփոխել համակարգի կառուցվածքը: Համակարգային վերլուծությունում «կառուցվածքի փոփոխությունը» նշանակում է համակարգում տեղեկատվության կապերի փոփոխություն: Դա ներա13

ռում է այն տվյալների ովանդակությունը ն դրանց փոխանցման ժամանակը, որոնք օգտագործվում են համակարգում, ինչպես նան նպատակները, դրդիչ շարժառիթները, ծախսերը ն հետադարձ կապերը: Այլ խոսքով, այն ամենը, ինչ առաջացնում կամ սահմանափակում է այս կամ այն գործելակերպը: Համակարգված մոտեցումը հնարավորություն է տալիս գտնելու նոր մոտեցումներ հին հիմնահարցերին ն ացահայտելու դրանց լուծման դեռնս անհայտ ճանապարհները: Քոմփյութերային մոդելավորման միջոցով համաշխարային վիճակագրական տվյալների վերլուծության արդյունքները ցույց են տվել, որ ապագայի հնարավոր ճանապարհները նվազել են այն անից հետո, եր մարդկությունը գերազանցել է իր աճի սահմանները: Սակայն դեռնս մնում են ընտրության ազմաթիվ տարերակներ, ն դրանք ունեն որոշիչ նույթ: Ապագայի տարերակների ազմազանությունը ներառում է ծանրագույն իրավիճակների տարատեսակներ, ինչպես նան` սահուն անցումները ավել կամ պակաս կայուն վիճակների, եր չի ենթադրվում անընդհատ աճ: Ընտրությունը կատարվում է երկու իրողությունների միջն. ա) կամ խելամիտ քաղաքականությամ, խելամիտ տեխնոլոգիաների ն խելամիտ կազմակերպման միջոցով մոլորակի վրա փոքրացվում է մարդու գործունեությամ պայմանավորված եռնվածությունը` մինչն կայուն մակարդակ, ) կամ սպասել` մինչն նության մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունների արդյունքում առաջանան սննդամթերքի, էներգիայի, հումքի քանակության նվազում ն կյանքի համար ոչ պիտանի միջավայր: Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ վերջին տարիների ընթացքում համաշխարհային հանրության կայուն զարգացման հասնելու համար որոշ պայմաններ վերացել են, սակայն մյուսները, ընդակառակը, նորովի են հանդես եկել: Նոր տեխնոլոգիաների ն նորամուծությունների շնորհիվ առաջացել են իրական հնարավորություններ` նվազեցնելու ռեսուրսների սպառման ծավալը ն աղտոտությունների հոսքը, միաժամանակ արձացնելով մարդկանց կյանքի որակը: Կարելի է նույնիսկ հնարավոր դարձել աղքատության վերացումը, վերահսկելով նակչության թվաքանակի աճը, եթե, իհարկե, այն չի լինի տարերային ու երկարատն ն կուղեկցվի էներգետիկական ու նյութական ռեսուրսների ինչպես արդյունավետ օգտագործման միջոցառումներով, այնպես էլ դրանց հավասարաչափ աշխմամ: Համաշխարհային տվյալների վերլուծության հիման վրա «Աճի սահմանները» գրքում երված երեք եզրակացությունները որոշակի ճշգրտումներով արդիական են նան այժմ: Ըստ մեզ, դրանք պետք է ունենան հետնյալ ձնակերպումները. 1.Մարդկության կողմից ազմաթիվ կարնոր ռեսուրսների օգտագործման տեմպերը ն ազմաթիվ աղտոտությունների ուղեկցող արտադրությունը արդեն գերազանցում են թույլատրելի սահմանները: Առանց նյութական ն էներգետիկական ռեսուրսների հոսքերի զգալի կրճատման` մոտակա տասնամյակներում տեղի կունենա մեկ անձին ընկնող հետնյալ ցուցանիշների չհսկվող նվազում` սննդանյութերի արտադրություն, էներգիայի սպառում, արդյունաերական արտադրություն:

2. Վերոնշյալ կրճատումը անխուսափելի չէ: Որպեսզի այն կանխարգելվի, անհրաժեշտ են հետնյալ փոփոխությունները. ա) այն քաղաքականության ն գործնական քայլերի ազմակողմանի վերանայում, որոնք նպաստում են նակչության թվի ն նյութական սպառման մակարդակի աճին, ) նյութական ն էներգետիկական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության արագ ն կտրուկ մեծացում: 3. Տեխնոլոգիական ն տնտեսական կայուն հասարակության ստեղծումը դեռնս հնարավոր է: Կարող է պարզվել, որ այն շատ ավելի ընդունելի է այն հասարակության համեմատությամ, որը լուծում է ոլոր հիմնահարցերը մշտական քանակական աճի հաշվին: Անցումը կայուն հասարակությանը պահանջում է հեռահար ն մոտալուտ նպատակների մանրազնին հավասարակշռում, ոչ թե արտադրության ծավալների, այլ արձր կենսամակարդակի ն արեկեցիկ կյանքի մատչելիության շեշտադրում: Այն պահանջում է ավելին, քան կարող են տալ արձր արտադրողականությունը կամ առաջատար տեխնոլոգիաները, այն պահանջում է նան հասունություն, կարեկցություն, իմաստություն: Կան կայուն հասարակությաւն ազմաթիվ սահմանումներ: Շրջակա միջավայրի ն նրա զարգացման Համաշխարհային հանձնաժողովը դրան տվել է հետնյալ սահմանումը. դա հասարակություն է, որը «ավարարում է ներկա սերնդի կարիքները` չզրկելով ապագա սերնդին սեփական կարիքների ավարարման հնարավորությունից» : Համակարգային դինամիկայի տեսանկյունից կայուն հասարակությունը մի հասարակություն է, որն ունի ավարար տեղեկատվություն, սոցիալական ն ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներ, ունակ է իրականացնելու հսկողություն դրական հետադարձ կապերի ուրվագծերի վրա, ն այդ ոլորը պայմանավորում են նակչության ն կապիտալի էքսպոնենցիալ աճը: Սոցիալապես կայուն հասարակությունում նակչության թիվը, կապիտալը ն տեխնոլոգիաները պետք է ապահովեն ոլորի համար ավարար ն երաշխավորված կյանքի նյութական մակարդակ: Ֆիզիկական կայուն հասարակությունում հումքի ն էներգիայի սպառումը պետք է իրականացվի հետնյալ երեք պայմաններին համապատասխան. վերականգնվող ռեսուրսների սպառման տեմպերը չպետք է գերազանցեն դրանց վերականգման տեմպերը, չվերականգնվող ռեսուրսների սպառման տեմպերը չպետք է գերազանցեն դրանց այլընտրանքային փոխարինիչների օգտագործման ընդլայնման կայուն տեմպերը, աղտոտող նյութերի արտահոսքերը ն արտանետումները չպետք է գերազանցեն շրջակա միջավայրի կողմից դրանց կլանման հնարավորությունը` առանց հանգեցնելու վերջինիս որակի վատացմանը: Կայուն հասարակությունը շահագրգռված է ոչ թե ֆիզիկական աճով, այլ որակական զարգացմամ: Այդ հասարակությունը կփորձի հանդես չգալ ոչ աճի պաշտպանությամ ն ոչ էլ ընդդեմ դրա, այլ կփորձի ացահատել աճի տեսակների միջն տարերությունը ն պարզաանել այն ծնող պատճառները: Մինչն աճի օգտին այս կամ այն որոշ15

ման կայացումը, նման հասարակությունը իրեն հարց է տալիս` ինչի՞ համար է այդ աճը, ո՞վ է դրա արդյունքում շահում, որքա՞ն է այն արժենալու, որքա՞ն երկար այն կշարունակվի ն ինչպե՞ս կազդի մոլորակի վրա: Շրջակա միջավայրի, նական հարստությունների պահպանումը, ռեսուրսների արդյունավետ ն նպատակային օգտագործման նկատմամ հոգատարությունը, որոնք մարդկության արգավաճման պայմաններն են ու նան ժամանակի հրամայականը, դյուրին խնդիրներ չեն: Շրջակա միջավայրի պահպանության ու արելավման հիմնախնդիրը վաղուց դադարել է առանձին երկրների «մենաշնորհը» լինելուց ն այժմ ունի վառ արտահայտված համամոլորակային նույթ: Տվյալ հիմնախնդրի լուծման համար պահանջվում են ոլոր պետությունների ջանքերի միավորում, նրանց միջն ամենալայն համագործակցություն: էկոլոգիական անվտանգության հիմնահարցը մոլորակի վրա մարդու գոյատնման ն կյանքի շարունակման հիմնահարցն է, այսինքն` համաշխարհային խնդիր է: Այն առաջադրում է ոչ միայն արդյունավետ լուծումների որոնման, այլն, ամենից առաջ, մարդկանց մեծամասնության կողմից դրա էությունը ըմռնելու անհրաժեշտություն, գոնե գիտակցելու այն կենսակերպի վտանգավորությունը, որի աստիճանը իրենք ամեն օր արձրացնում են իրենց սպառողական պահանջներով ն ապրելու միջավայրի վրա վնասակար ազդեցությամ: Այժմ էկոլոգիական գործունեությունն ընդգրկում է հիմնականում նօգտագործման ն տարեր տիպի ձեռնարկությունների ու տրանսպորտային համակարգերի տնտեսական գործունեության հետնանքով շրջակա միջավայրի պաշտպանության ոլորտները: Ներկայումս Հայաստանում էկոլոգիական գործունեությունը առավելապես հանգում է վերահսկողական գործադիր մարմինների կողմից տնտեսական ոլորտի վերահսկմանը: Ընդ որում, պետական մարմինների կողմից հաստատագրված պարտականությունների կատարումն ամրապնդվում է ազգային օրենսդրական ակտերով ն ձեռնարկություններում էկոլոգիական մենեջմենթի ներդրման ն գործելու վերաերյալ միջազգային էկոլոգիական չափորոշիչների երաշխավորություններով: էկոլոգիական մենեջմենթի գործունեությունը տվյալ դեպքում, ըստ էության, հանգում է ձեռնարկության տարածքի ն նրա սանիտարական - պահպանական գոտու միավոր մակերնույթի, նրա կողմից օգտագործվող ջրային օյեկտների զանգվածի կամ ծավալի, մթնոլորտ ն հողի մակերնույթ արտանետվող աղտոտությունների քանակի ն աղադրակազմի հաշվառմանը: Այս հաշվառմամ է որոշվում էկոլոգիական հարկերի ն նապահպանական օրենսդրության խախտման համար նշանակվող տուգանքների չափը: էկոլոգիական մենեջմենթը` որպես ինքնուրույն կառուցվածքային միավոր, տեղական ձեռնարկություններում գործնականորեն ացակայում է: Այդ իսկ պատճառով գործող էկոլոգիական քաղաքականությունը չունի ձեռներեցական պահանջարկ` ինչպես ձեռնարկության էկոլոգիական գործունեության զարգացման, այնպես էլ տվյալ ոլորտում արձրորակ մասնագետների պատրաստման առումներով:

Անհրաժեշտություն է առաջացել` արմատապես փոխելու էկոլոգիական գործունեության ստեղծված պրակտիկան: Անհրաժեշտ է, որ ձեռնարկություններում էկոլոգիական գործունեության մեջ ներդրումները դառնան դրանց համար տնտեսապես արդյունավետ: Շարժառիթները, հօգուտ նման էկոլոգիական քաղաքականության, միանգամայն ակնառու են: Իրոք, ձեռնարկատիրական գործունեությունը կայուն կերպով զարգանում է մրցունակ արտադրանքի, ապրանքների ու ծառայությունների արտադրության ն իրացման դեպքում, իսկ մրցունակության հիմնական համալիր ցուցանիշը արտադրանքի որակն է: Ձեռնարկության էկոլոգիական քաղաքականությունը պետք է ուղղված լինի արտադրանքի մրցունակության ապահովմանը` պահպանելով էկոլոգիական քաղաքականության պահանջները: Տնտեսական ն էկոլոգիական գործունեության այս նպատակային դիրքորոշումը մրցունակ արտադրանքի արտադրության ն իրացման գործընթացում պետք է դրվի ձեռնարկությունում էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ներդրման հիմքում: Ձեռնարկություններում էկոլոգիական մենեջմենթի արդյունավետության արձրացման նպատակով անհրաժեշտ է դրանք օրենսդրական կարգով վերակողմնորոշել դեպի էկոլոգիական քաղաքականության առաջնայնությունը` ձեռներեցական գործունեության զարգացման մեջ գիտականորեն հիմնավորված էկոլոգիական պահանջների պահպանմամ: Ձեռնարկության էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ընդհանրացված մոդելը պատկերացվում է հետնյալ կերպ: էկոլոգիական գործընթացը կապված է տարեր մակարդակների էկոլոգիական համակարգերի (էկոհամակարգերի) հետ: Ձեռնարկության որոշակի տնտեսական գործունեության պայմաններում դրա հիմնական նպատակը էկոհամակարգի պարամետրերի կայուն վիճակի ապահովումն է` դրանց վրա տարեր գործոնների վնասակար ազդեցության վերացման կամ կանխարգելման շնորհիվ: էկոլոգիական քաղաքականության հիմքում գտնվում է որոշակի մակարդակի էկոհամակարգ, որը նութագրվում է ինչպես առանձին, այնպես էլ համակարգի ամողջական վիճակի կայուն (հավասարակշռված) պարամետրերով: էկոհամակարգի կայուն վիճակի խախտումը կարող է վնասակար ազդեցություն ունենալ համակարգի առանձին աղադրիչների հավասարակշռված վիճակի վրա, ինչը կարող է հանգեցնել տարեր հետնանքների: Վնասակար ազդեցություններ ասելով հասկանում են էկոհամակարգի տարանույթ աղտոտումները, որոնք ազդում են համակարգի կայուն վիճակի վրա: էկոհամակարգի կայուն վիճակի պարամետրերի արժեքները գտնվում են շատ նեղ տիրույթում: Այդ պարամետրերի արժեքները հիմնականում հայտնի են, ն դրանց հիման վրա ոլոր էկոհամակարգերի համար կարող է կազմվել էկոլոգիական կադաստր (տվյալների համակարգի ամփոփագիր)` ցուցանիշների արժեքային գնահատմամ, ըստ դրանց վտանգավորության աստիճանի, վիճակի պարամետրերի վրա որոշակի տիպի ազդեցության հաշվառմամ: Ազդեցությունների վտանգավորության աստիճանը ն դրանց թույլատրելի նորմերը կարող են հաստատվել տեխնիկական կանոնակարգերով: Նման նորմատիվային թույլատրելի էկոլոգիական ազդեցության հիման վրա կարող են հաստատվել գիտականորեն հիմնավորված դրույքաչափեր ն

սակագներ, ինչպես նան մշակվել էկոլոգիական գործունեության տնտեսական

կառավարման մեխանիզմներ: Ձեռնարկության էկոլոգիական գործունեությունը հանդիսանում է գործունեության ինքնուրույն տեսակ, սակայն այն համատեղված է ձեռնարկության տնտեսական գործունեության հետ ն կարգավորվում է ձեռնարկության ավտոմատ կառավարման, արտադրանքի որակի ապահովման, ինչպես նան ձեռնարկության էկոլոգիական անվտանգության ապահովման համակարգերով: Նույն համակարգերի հիման վրա կարող է իրականացվել էկոլոգիական գործունեության օրենսդրական, տեղեկատվական ն կազմակերպչական ոլորտների տնտեսական կարգավորումը: Ինդուստրացումը` տնտեսության ոլոր ճյուղերում խոշոր մեքենայական արտադրության ստեղծման գործընթացը, դարձավ անցած դարի տարերակիչ առանձնահատկությունը: Մի կողմից` այն արելավեց մարդկանց կենսամակարդակը` հանգեցնելով մոլորակի նակչության թվի կտրուկ աճին, մյուս կողմից` դրա արդյունքը դարձան նական ռեսուրսների անվերահսկելի օգտագործումն ու մարդկության տնտեսական գործունեության հետնանքով շրջակա միջավայրի` թափոններով աղտոտումը: Շրջակա միջավայրին զանգվածային վնաս ամենից շատ հասցնում են արդյունաերական ձեռնարկությունները, էներգետիկան ն ավտոմոիլային տրանսպորտը, որոնք ուրանիզացված տարածքների անաժանելի աղադրիչներն են: Մեր օրերում թերնս դժվար է գտնել համամոլորակային ավելի կարնոր հիմնահարց, քան շրջակա միջավայրի էկոլոգիական անվտանգությունը: Բոլոր երկրների ժողովուրդների առջն կանգնած է դաժան երկընտրանք. կամ իրենց տնտեսական ն սոցիալական պահանջները համապատասխանեցնել նության սահմանափակ ռեսուրսաարտադրության հնարավորություններին, կամ հատել սահմանը, որից այն կողմ սկսվում է մարդու` որպես տեսակի վերացման արագացված ն անհակադարձելի գործընթացը: Եթե մոտակա ժամանակաշրջանում մարդկությունը գործնական եզրակացությունների չհանգի վերահաս վտանգի կանխարգելման ուղղությամ, ապա շատ արագ կհայտնվի ինքն իրեն ն կյանքի ոլոր արձր ձները ոչնչացնելու իրավիճակում: Գոյություն ունեցող էկոլոգիական իրավիճակը ն դրա փոփոխման միտումները հիմնականում որոշվում են, ամողջությամ վերցրած, արդյունաերական արտադրությամ ն տնտեսական գործունեությամ: Այս նագավառում առանձին հաջողությունների ընդհանուր պատկերը սկսում է վատանալ, որը տանում է երկիր մոլորակում էկոլոգիական ճգնաժամի հետագա խորացմանը: Նման իրավիճակի հիմնական պատճառները արդյունաերական արտադրությունում կիրառվող ընդհանուր առմամ կոշտ վարչարարության ն էկոլոգիական առումով հարկադրական հսկողության ն դրա կառավարման մեխանիզմի ցածր արդյունավետությունն են: Այս ամենը ն տարեր նույթի այլ փոփոխություններ պահանջում են ոլոր մակարդակներում սկզունքորեն նոր, ավելի արդյունավետ կառավարման համակարգի ստեղծում:

Ավելի ու ավելի ակնհայտ է դառնում արդյունաերական արտադրության էկոլոգիական հիմնահարցերի լուծման նոր ուղիների ն մոտեցումների որոնման անհրաժեշտությունը: Նման ուղիներից առավել ընդունվածը էկոլոգիական մենեջմենթն է: Մենեջմենթը կառավարման սկզունքների, մեթոդների, միջոցների ն ձների համախում է` ազմաթիվ անորոշությունների պայմաններում, եր անավարար է տեղեկատվությունը ն ընդունված որոշումների հետնանքները կանխատեսելի են ոչ մեծ հավանականությամ: Մենեջմենթի հիմնական հատկանիշը նրա համալիր լինելն է, որը հիմնված է իրավիճակային մոտեցման, ռազմավարական պլանավորման ն ծրագրա-նպատակային կառավարման վրա: Ընդհանուր գծերով մենեջմենթը ներառում է հետնյալ միջոցառումները. նպատակների ն խնդիրների որոշում, առաջադրված նպատակների իրականացման մեթոդների ն եղանակների հստակեցում, կառավարչական որոշումների իրականացում, որոշումների կատարման վերահսկում, կառավարչական գործողությունների համապատասխան ուղղորդում, կադրային կազմի պատրաստում ն վերապատրաստում: Մենեջմենթի որոշիչ աղադրիչը մարդկային գործոնն է, քանի որ նշված միջոցառումների իրականացման որակը կախված է մենեջերներից, այսինքն` աշխատողներից, որոնք իրականացնում են կառավարչական գործառույթներ: Մենեջերն առաջին հերթին պետք է ունենա կառավարչական ունակություններ, կարողանա պլանավորել աշխատանքը ն արդյունավետ կերպով կառավարել ոլոր ռեսուրսները (ինտելեկտուալ, նյութական, ֆինանսական, աշխատանքային ն այլն): Մենեջմենթի ներմուծման պիոներ հանդիսացավ «Ստանդարտ օյլ» ընկերությունը, որի տերը ն ղեկավարն էր Դ.Ռոկֆելլերը: Կոշտ մրցակցային պայքարը ստիպեց նրան հրաժարվել կառավարման միանձնյա ձնից ն ստեղծել կառավարման կենտրոնական (կոլեգիալ) մարմիններ, դիմել մարքեթինգի գծով մասնագետների օգնությանը: Մարքեթինգը արտադրանքի ն ծառայությունների արտադրության ն իրացման որակապես նոր փիլիսոփայություն է` նպատակն ունենալով զարգացած շուկայական տնտեսության պայմաններում ստանալ առավելագույն շահույթ: Մարքեթինգի հիմնական ֆունկցիաներն են. շուկայի վիճակի ն դրա զարգացման հեռանկարների համալիր հետազոտման միջոցով որոշել գնորդների ն ծառայությունների գոյություն ունեցող պահանջարկը, գիտահետազոտական աշխատանքների կազմակերպում արտադրանքի նոր, էկոլոգիապես մաքուր նմուշների ստեղծման նպատակով, ինչպես նան սպառողների պահանջներին համապատասխան` նախկին մոդելների էկոլոգացումը, համապատասխան նյութերի արտադրության համակարգում ն պլանավորում, նապահպանական միջոցառումների իրականացում ն ֆինանսավորում,

արտադրանքի իրացման առավել արդյունավետ ձների ն մեթոդների որոշում, տեղափոխման, փաթեթավորման ն արտադրանքի տեխնոլոգիական սպասարկման էկոլոգիական պահանջների հաշվառմամ ողջ տնտեսական գործունեության կարգավորում: էկոլոգիական մենեջմենթը կառավարման սկզունքների, մեթոդների ն ձների համախում է շրջակա միջավայրի պահպանության, նօգտագործման ն էկոլոգիական անվտանգության ապահովման նագավառում: Կառավարման հատուկ նագավառի «էկոլոգիական մենեջմենթ» ն «էկոլոգիական մարքեթինգ» հասկացությունների էությունն այն է, որ կարգավորում են մարդու գիտակցական ազդեցությունը նական գործընթացների ն շրջակա միջավայրի օյեկտների վրա` հասարակության կայուն զարգացման ն նության պահպանության պայմաններում: էկոլոգիական մենեջմենթը ն մարքեթինգն ունեն հետնյալ կարնոր կողմերը` տեխնիկական (էկոլոգիապես մաքուր անթափոնային արտադրության ն էկոլոգիապես անվտանգ տեխնոլոգիական գործընթացների ստեղծում), կոմերցիոն (էկոլոգիական մարքեթինգ), ֆինանսական (կապիտալի ներգրավում էկոլոգիական ոլորտում) ն կազմակերպչական (նօգտագործման կարգավորում):Ամենաընդհանուր գծերով ն՛ էկոլոգիական կառավարումը, ն՛ էկոլոգիական մենեջմենթը կարելի է սահմանել այսպես. նախագծերի ն ծրագրերի էկոլոգիական նպատակների իրականացմանն ուղղված ազմակողմանի համալիր գործունեություն: Վերը դիտարկված դրույթներն իրենց արտացոլումն են գտել սույն դասընթացում` էներգետիկայի ոլորտի ձեռնարկություններում էկոլոգիական մենեջմենթին առնչվող հարցերը շարադրելիս:

¶ÈàôÊ 1. Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ä²Ðä²ÜàôÂÚ²Ü Î²è²ì²ðØ²Ü Ð²Ø²Î²ð¶À 1.1. è²òÆàÜ²È ´Üú¶î²¶àðÌØ²Ü êÎ¼´àôÜøÜºðÀ ºì Î²ÚàôÜ ¼²ð¶²òØ²Ü Ð²Úºò²Î²ð¶À էկոլոգիան` որպես գիտություն, իր ծագմամ ն զարգացման արագ տեմպերով պարտական է նության հետ մարդու տեխնոլոգիական գործունեության արդյունքում ավելի ու ավելի սերտացող փոխազդեցությանը: Առաջին անգամ «էկոլոգիա» տերմինն օգտագործվել է արդյունաերական հեղափոխության դարաշրջանում ն իրն գիտական տերմին` շրջանառվել է 1866թ.: էկոլոգիա առը ծագում է հունարենից (օikօՏ-կացարան ն |օցօՏ-ուսմունք) ն առացի նշանակում է «ուսմունք տան մասին»: Տերմինն առաջարկել է գերմանացի կենսաան էռնեստ Հեկկելը: էկոլոգիան կենսաանության աժին է, որն ուսումնասիրում է օրգանիզմների փոխհարաերությունները միմյանց ն շրջակա միջավայրի հետ: էկոլոգիան սերտորեն առնչվում է «էկոլոգիական համակարգեր» հասկացությանը: էկոհամակարգ ասելով հասկանում են այնպիսի նական համակարգ, որը կազմված է կենդանի օրգանիզմներից ն դրանց նակեցման միջավայրից, ն որոնք կապված են միմյանց հետ նյութերի, էներգիայի ն տեղեկատվության փոխանակությամ: Օգտակար հանածոների, կենսա- ն էներգետիկական ռեսուրսների արդյունաերական յուրացմանը զուգընթաց` էկոլոգիայի ուսումնասիրության առարկան զգալիորեն ընդարձակվում է, իսկ նրա հիմնահարցերի ուսումնասիրումն ավելի ու ավելի լայն ծավալ է ստանում: Այդ փուլում, որն առ այսօր էլ որոշիչ է, էկոլոգիան զարգանում է որպես ռացիոնալ նօգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության գիտական հիմք: Բազմաթիվ հարակից հիմնահարցերի լուծման տեսանկյունից էկոլոգիան գրավիչ դարձավ ամենատարեր գիտությունների համար, օրինակ` սոցիոլոգիայի, տնտեսագիտության, աշխարհագրության ն այլն: Համապատասխանաար սկսեցին առաջանալ առանձին, հիմնականում կիրառական նույթի ուղղություններ` մեգապոլիսի էկոլոգիա, ճարտարագիտական էկոլոգիա ն այլն: Նման տարերակումը սկսեց նութագրվել որպես գիտության

էկոլոգացում: Անցյալ դարի վերջին էկոլոգիան սկսեց ուսումնասիրել կենսոլորտի ու մարդկային համակարգերի փոխհարաերությունների ընդհանուր օրինաչափությունները: Զարգացման այդ փուլը դիտարկվում է որպես մարդու էկոլոգիա կամ որպես սոցիալական էկոլոգիա: Սոցիալական էկոլոգիան մարդու էկոլոգիայի ենթաաժին է, որն ուսումնասիրում է հասարակություն-նություն համակարգի

փոխհարաերություններն ամողջության մեջ: Սոցիոլոգիայի, էկոլոգիայի, փիլիսոփայության, նական գիտությունների, մշակույթի տարեր ճյուղերի հատույթում, միաժամանակ այդ ոլորի հետ սերտորեն կապված` գիտական այս նոր ուղղությունը միավորում է այն ամենը, ինչ ներառվում է ընդհանուր էկոլոգիայի, համամոլորակային էկոլոգիայի ու մարդու էկոլոգիայի մեջ: Մարդկային հասարակությունը դադարեց ներազգային սահմաններում փակված մնալուց: Ավելի ն ավելի շատ մարդիկ - անվորներ, ձեռներեցներ, ուսանողներ ն այլք - ազատ տեղաշարժվում են Երկրագնդի տարածքով` իրականացնելով տարատեսակ տնտեսական, ուսումնական ն գիտական գործունեություն` խթանելով մշակույթների ն ժողովուրդների փոխներթափանցման գործընթացը: Բնականաար, փոփոխվում են մարդ - նություն փոխազդեցության պայմանները: Վրա է հասել այն փուլը, եր մարդը ինքն է դարձել շրջակա միջավայրի հետ փոխադարձ կապի ն փոխազդեցության գլխավոր օյեկտը: Այսպիսով, էկոլոգիան կարելի է սահմանել որպես գիտություն, որն ուսում-

նասիրում է հասարակության ն շրջակա միջավայրի փոխազդեցությունը, այդ միջավայրի պահպանության հիմնահարցերն ու խնդիրները: էկոլոգիայի ուն էությունը հստակեցնելու նպատակով անհրաժեշտ է տալ նրա հետ առնչվող մի քանի առավել կարնոր հասկացությունների ովանդակային սահմանումները: Շրջակա միջավայր - տվյալ օրգանիզմը, պոպուլյացիան կամ օրգանիզմների խմակցությունը շրջապատող արտաքին ոլոր օյեկտների, երնույթների ն գործընթացների համախումը, որը փոխազդեցության մեջ է գտնվում դրանց հետ: Մարդկային հասարակության դեպքում շրջակա միջավայր ասելով հասկանում են մարդու նկատմամ արտաքին նական, նական-անթրոպոգեն ն անթրոպոգեն օյեկտների, երնույթների ն գործընթացների համախում, որոնց հետ ինքը` հասարակությունը, փոխազդում է իր գործունեության ընթացքում: Շրջակա միջավայրին է վերաերում ն հասարակությունը` սոցիալական միջավայրը: Այսպիսով, շրջակա միջավայրի հասկացությունը ներառում է. նական, նական-անթրոպոգեն (զարգացման միջավայր) ն սոցիալական միջավայրերը: Շրջակա միջավայրի գլխավոր աղադրիչը նական միջավայրն է: Բնական միջավայր - շրջապատ, մարդկային հասարակության, կենդանիների, ուսական ն այլ օրգանիզմների գոյության նական պայմանների համախում, որոնց վրա ուղղակիորեն կամ անուղղակի ազդում է մարդկությունը, ն որոնց հետ է կապված նրա տնտեսական գործունեությունը: Ի տարերություն «շրջակա միջավայր» հասկացության` «նական միջավայր»-ը չի ներառում սոցիալական միջավայրը ն զարգացման միջավայրը, որոնք արմատականորեն վերափոխված են մարդու կողմից որպես տնտեսական գործունեության օյեկտներ (ճանապարհներ, շինություններ, գյուղատնտեսական օգտագործման հողեր, արդյունաերական հողաշերտեր, կանաչ տնկիներ):

Բնական միջավայրի աղադրիչներ. հողը, ընդերքը, մակերնութային ն ստորերկրյա ջրերը, մթնոլորտային օդը, ուսական ն կենդանական աշխարհը, օզոնի շերտը, մերձերկրյա տիեզերական տարածությունը: Բնական ռեսուրսներ - նական միջավայրի աղադրիչներ, նական ն նական-անթրոպոգեն օյեկտներ, որոնք օգտագործվում են կամ կարող են օգտագործվել որպես էներգիայի աղյուրներ, արտադրության նյութեր ն սպառման առարկաներ տնտեսական կամ այլ գործունեության իրականացման դեպքում ն ունեն սպառողական արժեք: Բնական օյեկտ - նական էկոլոգիական համակարգ, նական լանդշաֆտ ն դրանք կազմող նական միջավայրի աղադրիչները, որոնք պահպանել են իրենց նական հատկությունները: Բնական համալիր - գործառույթներով ն նականորեն միմյանց հետ կապված նական օյեկտներ: Շրջակա նական միջավայր - շրջակա միջավայրը, ացառությամ սոցիալական կամ նական միջավայրի, գումարած նական-անթրոպոգեն միջավայրը (զարգացման միջավայր): Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության` շրջակա միջավայրի պահպանություն (նապահպանական գործունեություն) - պետական մարմինների, հասարակական միավորումների, այլ իրավաանական անձանց ն քաղաքացիների գործունեությունն է` ուղղված նական միջավայրի պահպանությանը ն վերականգնմանը, նական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործմանը ն վերականգնմանը, շրջակա միջավայրի վրա տնտեսական կամ այլ ցանկացած գործունեության հետնանքով դրա աղտոտման, քայքայման, վնասման, սպառման, վերացման ն այլ վնասակար ազդեցությունների կանխարգելմանը ն դրանց հետնանքների վերացմանը: Բնապահպանական գործունեությունն ընդգրկում է ընդերքի, հողային ռեսուրսների ն նահողի, մթնոլորտային օդի պահպանությունը` ներառած օզոնային շերտի, մակերնութային ն ստորգետնյա ջրերի, ուսական ն կենդանական աշխարհի, լանդշաֆտների, մարդու կենսագործունեության օյեկտների, կենսոլորտի գենոֆոնդի (ուսականության, կենդանիների, այլ իոտիկ օրգանիզմների գենոֆոնդի, մարդու գենոֆոնդի) պահպանությունը: Շրջակա միջավայրի որակ - էկոլոգիական, նական, նական-անթրոպոգեն համակարգերի վիճակը, որի դեպքում իրականացվում է նյութի ն էներգիայի անընդհատ ն անփոփոխ փոխանակություն նության ներսում, նության ն մարդու միջն, ն վերարտադրվում է կյանքը: Շրջակա միջավայրի աղտոտում - նյութի ն/կամ էներգիայի անցումը դեպի շրջակա միջավայր, որոնց հատկությունները, գտնվելու վայրը կամ քանակությունը շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցություն են գործում: Շրջակա միջավայրի հյուծում - անթրոպոգեն ազդեցության հետնանքով նական օյեկտների գործառույթների լրիվ կամ մասնակի դադարումը, տնտեսական ն մշակութա-առողջարարական ներուժի կորուստը:

Բնօգտագործում - տնտեսական ն այլ այնպիսի գործունեություն, որի ընթացքում օգտագործվում են նական ռեսուրսները, ն առկա է ազդեցություն շրջակա միջավայրի վրա: Բնօգտագործման ուսումնասիրության առարկան - նական ուժերի ն ռեսուրսների օգտագործման, դրանց պահպանության ն վերականգնման դեպքում հասարակության ն նական միջավայրի փոխազդեցության արդյունքում ստեղծված միջանձնային հարաերություններ: Զարգանալով ն կատարելագործվելով` դրանք նպաստում են հասարակության մեջ ռացիոնալ նօգտագործման մշակույթի ձնավորմանը: Բնօգտագործման կոնկրետ ձների հետազոտման հիմնահարցերը կարող են տարեր լինել (պատմական, տնտեսական, տեխնիկական, կենսաանական, էկոլոգիական, սոցիալական ն այլն): Ռացիոնալ նօգտագործումը հնարավոր է միայն համապատասխան տնտեսական այնպիսի հիմնավորման դեպքում, որը հանգեցրել է կիրառական տնտեսագիտության նոր ուղղության` նօգտագործման տնտեսագիտության առաջացմանը: Դա ճյուղային տնտեսագիտություն է, որն ուսումնասիրում է մարդու կողմից նական արիքների օգտագործման ն նության ու հասարակության հարաերությունների կարգավորման արդյունքում առաջացած սոցիալ-տնտեսական օրինաչափությունները: Այն ուսումնասիրում է նօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի յուրահատկությունները ն հասարակության ու նական միջավայրի առավել արդյունավետ փոխազդեցության մեթոդները: Գիտության նպատակն է կանխարգելել նական միջավայրի հետագա աղտոտումը ն հյուծումը, ապահովել նրա վերարտադրությունը ն մարդկային գործունեության նական պայմանները: Ռացիոնալ նօգտագործման օրենսդրական հիմնավորման անհրաժեշտությամ է պայմանավորված էկոլոգիական իրավունքի հասկացության ձնավորումը: էկոլոգիական իրավունք - նորմերի ն իրավական հարաերությունների համախում է, որով կարգավորվում են փոխհարաերությունները հասարակության ն նության փոխազդեցության ոլորտում: Այն ուղղված է այնպիսի նորմերի հաստատմանը, որոնք, ի շահ հասարակության արեկեցության, խոչընդոտում են մարդու այնպիսի գործունեությունը, որի հետնանքով վնասվում է շրջակա միջավայրը: Բնօգտագործման ընդհանուր սկզունքները ենթադրում են նության յուրացման, վերափոխման ն պահպանության ոլորտում մարդկության գործունեության պատմական փորձի ուսումնասիրությունը ն ընդհանրացումը: Այդ հարցերի լուծման դեպքում նօգտագործումը հիմնվում է նագիտության ն հումանիտար գիտությունների փորձի վրա, լայն չափով օգտագործում է պատմական, էկոնոմիկական գիտությունների տվյալները ն փիլիսոփայությունը: Սկզունքների մշակումն իրականացվում է նական միջավայրի տարեր աշխարհագրական ն սոցիալական պայմաններում անթրոպոգեն (տեխնածին) փոփոխության ազմակողմանի ուսումնասիրության հիման վրա: Այդ դեպքում ացահայտվում են հասարակության ն նության փոխազդեցության յուրահատուկ օրինաչափություն24

ները, աղադրիչներից յուրաքանչյուրի զարգացման ն դրանց փոխազդեցության յուրահատկությունները: Կարնոր են նան այնպիսի ուսումնասիրությունները, որոնք նպատակաուղղված են ժամանակակից պայմանների, պահանջների ն հնարավորությունների օպտիմալացմանը, հասարակության ն նության փոխազդեցության, համակարգի հետագա վիճակի ճշգրիտ կանխատեսմանը, համապատասխան երաշխավորությունների ն կարգավորող միջոցառումների մշակմանը: Նոր ժամանակներում հասարակության կարնորագույն որոշելիք խնդիրն է դառնում ռացիոնալ նօգտագործումը: Դա նշանակում է նական ռեսուրսների խելամիտ յուրացում, շրջակա միջավայրում մարդկային գործունեության հնարավոր վնասակար հետնանքների կանխարգելում, նական համալիրների արդյունավետության պահպանում ն արձրացում: Ոչ ռացիոնալ նօգտագործում - գործունեություն, որը հանգեցնում է նական ռեսուրսների սպառմանը, կենսոլորտի վերականգնողական ուժերի խախտմանը, դրանց վերականգնողական ն գեղագիտական որակների նվազմանը ն, այդ ոլորի արդյունքում, տարածքի նա-ռեսուրսային ներուժի քայքայմանը: Ռացիոնալ նօգտագործման սկզունքներն են. 1. Համակարգված մոտեցման սկզունք. նախատեսում է արտադրական միջավայրի վրա ազդեցության ն պատասխան հակազդեցության համալիր ազմակողմանի գնահատական: Համակարգված մոտեցման տեսանկյունից ոչ մի նական ռեսուրս մյուսից անկախ չի կարող օգտագործվել կամ պահպանվել: Այսպես, օրինակ, հողի երքատվության արձրացումը ոռոգման համակարգի կիրառմամ կարող է հանգեցնել ջրային ռեսուրսների հյուծմանը, որն անհրաժեշտ է նախատեսել ն կանխել, իսկ հոսքաջրերի արտանետումը գետեր պետք է գնահատել ոչ միայն դրանց ձկնային պաշարների, այլն տվյալ ջրային օյեկտների կենսաքիմիայի ն շրջանի ջրաապահովման այն համակարգի վրա ազդեցությամ, որտեղով հոսում է տվյալ գետը (ներառյալ այն ջրամարը, որտեղ լցվում է այդ գետը): 2. Բնօգտագործման օպտիմալացման սկզունք. նախատեսում է նական ռեսուրսների ն նական համակարգերի օգտագործման դեպքում առավել նպատակահարմար որոշման կայացում, որի հիմքը էկոլոգիական ն տնտեսության տարեր ճյուղերի զարգացման միաժամանակյա կանխատեսումն է: Օրինակ, օգտակար հանածոների աց հանքային եղանակով մշակումն ունի մի շարք առավելություններ հորանային արդյունահանման նկատմամ, սակայն այն հանգեցնում է հողածածկույթի կորստի: Այդ դեպքում օպտիմալ է աց մշակման ն հողերի ռեկուլտիվացիայի (երքատվության վերականգնման) մեթոդների համակցումը: 3. Ռեսուրսախնայողության սկզունքը հիմնված է արտադրության գործընթացում առաջացող թափոնների նվազեցման, այսինքն` միննույն քանակության հումքի ավելի ամողջական օգտագործման վրա ն ենթադրում է արտադրանքի աճ ոչ թե նական ռեսուրսների նոր զանգվածների օգտագործման,

այլ գոյություն ունեցողների ավելի լիարժեք օգտագործման հաշվին, ինչն իրագործվում է ռեսուրսախնայողական ն տեխնոլոգիական գործընթացների կատարելագործման ճանապարհով: 4. Տարածաշրջանայնության սկզունքը նախատեսում է նօգտագործման իրականացում որոշակի տարածաշրջանում` հաշվի առնելով վերջինիս նական ն տնտեսական պայմանները, ինչպես նան կոնկրետ տարածաշրջանի զարգացման հեռանկարը: 5. Բնության ն արտադրության հարաերությունների ներդաշնակեցման սկզունքն իրագործվում է նա-տեխնիկական, երկրատեխնիկական կամ էկոլոգա-տնտեսական համակարգերի ստեղծման ն շահագործման դեպքում: Այն ներկայացնում է որնէ արտադրության ն նրա հետ փոխազդեցության մեջ գտնվող նական միջավայրի տարրերի համախում, որը մի կողմից` ապահովում է արձրարտադրողական ցուցանիշներ, մյուս կողմից` ազդեցության գոտում նպաստում է արենպաստ էկոլոգիական իրավիճակի ն նական ռեսուրսների առավելագույն չափով պահպանմանն ու վերարտադրությանը: Այդպիսի համակարգերում նախատեսվում է անցանկալի ն վտանգավոր իրավիճակների կանխատեսում, ինչպես նան դրանց կանխարգելմանն ուղղված միջոցառումների իրականացում: Համակարգը պետք է ունենա կառավարման ծառայություն, որի խնդիրն է հնարավոր վնասակար ազդեցությունների ժամանակին ացահայտումը ն համակարգի այս կամ այն աղադրիչի մեջ (արտադրություն կամ շրջակա միջավայր) անհրաժեշտ ուղղումների ներմուծումը: Եթե հայտնաերվել է ձեռնարկության գործունեության հետնանքով շրջակա միջավայրի վիճակի վատթարացում, կառավարման ծառայությունը որոշում է կայացնում արտադրական գործունեության դադարեցման անհրաժեշտության մասին` դրանով իսկ նվազեցնելով արտանետումների ն արտաթողումների ծավալը: Վտանգավոր իրավիճակների ժամանակին ն ճշգրիտ հայտնաերումը ձեռք է երվում դիտարկումների (մոնիթորինգի) միջոցով, որի ընթացքում պարերաար տեղեկատվություն է հավաքվում շրջակա միջավայրի վիճակի ն փոփոխության վերաերյալ, ինչը առաջ է եկել անթրոպոգեն պատճառներով, մի ան, որը հնարավորություն է տալիս կանխատեսել դրանց զարգացումը:

6. Բնական ռեսուրսների օգտագործման համալիրության ն արտադրության կենտրոնացման սկզունքն այն է, եր տվյալ տնտեսական տարածաշրջանում հումքային ն էներգետիկական ռեսուրսների վերաերյալ տվյալների ազայի հիման վրա ստեղծվում են տարածքային-արտադրական համալիրներ, որոնք հնարավորություն են ընձեռում ավելի լիարժեք օգտագործելու նշված ռեսուրսները ն, արդյունքում, նվազեցնելու շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցությունը: Նման համալիրներն ունեն մասնագիտացում, կենտրոնացված են որոշակի տարածքում, ունեն միասնական արտադրական - սոցիալական ենթակառուցվածք (կոմունիկացիաներ, նյութերի ն էներգիայի հոսքեր, առողջապահական համակարգ, մշակույթի ոլորտ) ն համատեղ ջանքերով ապահովում են շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը (ՇՄՊ): Բնական է, դրանք

նույնպես ունեն վնասակար ազդեցություն շրջակա միջավայրի վրա, սակայն արտադրության կենտրոնացման հիման վրա, նօգտագործման օպտիմալացման, ինչպես նան տեխնիկայի ն շրջակա միջավայրի փոխազդեցության ներդաշնակեցման շնորհիվ, ռեսուրսների համալիր օգտագործման արդյունքում վերոնշյալ ազդեցությունը զգալիորեն նվազեցվում է: Այդ դեպքում մեծանում են ներդրումները` փոխհատուցվող միջոցառումների մեջ շրջակա միջավայրի որակի ապահովման ն նօգտագործման կառավարման գործընթացում նությանը հասցվող վնասի նվազեցման նպատակով: Բնօգտագործման մեջ գոյություն ունեն մի շարք հիմնահարցեր: Ամենասուրը ն անհետաձգելին մարդու ն նության փոխազդեցության հիմնահարցն է: Ռացիոնալ նօգտագործման խնդիրը ոչ թե նական ռեսուրսների օգտագործման արգելումը կամ սահմանափակումն է, ինչը գործնականում իրատեսական չէ, այլ այդ օգտագործման գիտականորեն հիմնավորված կազմակերպումն է, առավելագույն տնտեսական ն սոցիալական արդյունավետությամ նօգտագործման ն ՇՄՊ գործընթացների կառավարումը: Արտադրության աճը չի կարող իրականացվել նական ռեսուրսների հյուծման ն շրջակա միջավայրի աղտոտման հաշվին, քանի որ դրանց վիճակից է կախված ոչ միայն արտադրության զարգացումը, այլն Երկրագնդի վրա կյանքի գոյությունը: Այդ ամենը պահանջում է, որ նօգտագործման էկոնոմիկան հիմնված լինի էկոլոգիական ամուր սկզունքների վրա: էկոլոգիայի զարգացման ժամանակակից փուլը հասարակության ն նության փոխազդեցության արդյունքների գնահատման հարցում պահանջում է նորովի մոտեցում: Դա պայմանավորված է հասարակության ն նության փոխազդեցության հետնանքների գլոալ մասշտաներով: էկոլոգիայի զարգացման ժամանակակից փուլում նման գնահատական է հասարակության կայուն վիճակը կամ կայուն զարգացումը, ինչպես նան շրջակա միջավայրի կայուն զարգացումը: էկոլոգիայի հիմնահարցերի մասշտաը ն գլխավոր գերակայությունը հասարակության ն շրջակա միջավայրի կայուն զարգացումներն են, որոնք էկոլոգիայի զարգացման ժամանակակից փուլը նութագրում են որպես հասարակության էկոլոգացման փուլ կամ գլոալ էկոլոգացման փուլ: Կայուն զարգացումը դիտարկվում է որպես համաշխարհային հանրության ապրելակերպ, որի գլխավոր նպատակն է կենսամակարդակի արելավումը, նական ռեսուրսները չհյուծող, շրջակա միջավայրին չսպառնացող ու պահանջմունքների ավարարմամ ապագա սերունդների հնարավորությունները չվտանգող կայուն, հավասարակշռված, ինքնապահպանող զարգացում: Նման կայուն զարգացումը դիտվում է որպես հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացման ն շրջակա միջավայրի արեփոխման էկոլոգիական անվտանգության պայման, իսկ էկոլոգիական անվտանգությունը նութագրվում է էկոլոգիական կայունությամ: էկոլոգիական անվտանգության հիմնահարցի էությունը հետնյալն է:

«Բնություն-մարդ» գլոալ համակարգում առանձնացվում են միմյանց հետ փոխազդեցության մեջ գտնվող հինգ համակարգեր. նություն, որը միավորում է հիդրոսֆերան, մթնոլորտը ն ենթահամակարգերը, մարդը (էթնոսֆերա), տեխնոսֆերան ն սոցիոսֆերան, որոնք մարդու գործունեության արդյունք են, նոոսֆերան` անականության ոլորտը, որը, ըստ Վերնանդսկու, կենսոլորտի զարգացման արձրագույն փուլն է: Այդ գլոալ համակարգի շրջանակներում առաջացել է կյանքը: Վերնում նշված ոլոր համակարգերը ն ենթահամակարգերը ներկայացնում են մեկը մյուսի վրա ազդեցություն գործող անվտանգության օյեկտներ ն սույեկտներ: Այդ փոխազդեցությունները, որպես կանոն, կարող են լինել ինչպես դրական, այնպես էլ ացասական: Ենթահամակարգերն իրենց զարգացման ընթացքում կարող են ստեղծել արենպաստ գործելու կամ քայքայման նախադրյալներ ինչպես իրենց, այնպես էլ այն ենթահամակարգերի համար, որոնք մտնում են «նություն-մարդ» գլոալ համակարգի մեջ: Տարերում են անվտանգության տասնյակ ն նույնիսկ հարյուրավոր տեսակներ (ոլորտներ, տարրեր): Դրանց մեջ առավել կարնոր են համարվում քաղաքական, տնտեսական, տեխնոլոգիական, պարենային, առողջապահական, տեղեկատվական, կրոնական ն մի շարք այլ անվտանգության ոլորտները: Հակիրճ դիտարկենք, թե ներկա փուլում ի՞նչ պայմաններում է գտնվում Հայաստանը, ն ի՞նչն է նրա համար վտանգավոր, այդ թվում` էկոլոգիական տեսանկյունից: Քանի որ այս դասընթացի հիմնական ովանդակությունը էկոլոգիական հայեցակետերի դիտարկումն է, ապա ելնելով դրանից` նշենք Հայաստանի տնտեսական ն սոցիալական զարգացման հետնյալ հատկանշական գծերը. տնտեսության էքստենսիվ զարգացում, որն ուղեկցվում է նական ռեսուրսների միանպատակ օգտագործմամ, հումքի հանույթի ն վաճառքի խոշոր ծավալներով, կենցաղային ն արտադրական թափոնների վերամշակման կամ վնասազերծման համապատասխան համակարգի ացակայությամ: տնտեսության այլափոխված կառուցվածք, որում գերիշխում են այն արտադրությունները, որոնք ինտենսիվ շահագործում են նությունը ն անընդհատ լրացուցիչ եռնվածություն են ստեղծում էկոհամակարգի վրա, տեխնիկական համակարգի ոչ արձր հուսալիություն, էկոլոգիական արձր ռիսկայնություն ունեցող ձեռնարկություններում կադրային ներուժի անավարար որակավորում, տեխնոլոգիական շղթաների եզրափակիչ փուլում հնացած ն ոչ արդյունավետ նապահպանական սարքավորումներ, նակչության կենտրոնացվածություն, հատկապես Երնան քաղաքում, նական ռեսուրսների սպառման հաշվին ապրանքների ն ծառայությունների աճ, տարերային ն անթրոպոգեն վթարներ, աղետներ ն աղքատություն: էկոլոգիական անվտանգություն ասելով հասկանում են անձի ն պետության կենսական շահերի, հանրության, նության պաշտպանությունը շրջակա միջա28

վայրի վրա անթրոպոգեն կամ նական ներգործության հետնանքով ստեղծված իրական կամ հնարավոր վտանգներից: էկոլոգիական անվտանգության համակարգը օրենսդրական, տեխնիկական, առողջարարական ն կենսաանական համախում է` ուղղված կենսոլորտի արտաքին եռնվածությունների միջն հավասարակշռության պահպանմանը: էկոլոգիական անվտանգության սույեկտներ են անձը, հասարակությունը, կենսոլորտը, պետությունը: էկոլոգիական անվտանգության օյեկտները անվտանգության սույեկտների կենսականորեն կարնոր շահերն են, որոնք ներառում են անձի իրավունքները, նյութական ն հոգնոր պահանջները, նական ռեսուրսները ն նական միջավայրը, այն, ինչը նյութական հիմք է պետության ն հասարակության զարգացման համար: Սահմանային թույլատրելի էկոլոգիական եռնվածություն ասելով հասկանում են անթրոպոգեն գործոնների ազդեցության այն առավելագույն մակարդակը, որի դեպքում պահպանվում է էկոհամակարգի գործունեության ամողջականությունը: Արտակարգ էկոլոգիական իրավիճակի գոտի է հաշվվում տարածքի այն տեղամասը, որտեղ տնտեսական կամ այլ գործունեության արդյունքում տեղի է ունենում շրջակա միջավայրի ացասական փոփոխություն, որին հետնում են նակչության առողջության քայքայումը, նական էկոհամակարգի հավասարակշռության ն ամենից առաջ` ուսականության ու կենդանիների գենետիկական ֆոնդի խախտումները: էկոլոգիական աղետի գոտին տարածքի այն տեղամասն է, որտեղ տնտեսական կամ այլ գործունեության, ինչպես նան նական աղետների (ջրհեղեղի, երկրաշարժի, ճառագայթման մակարդակի արձրացման ն այլն) արդյունքում շրջակա միջավայրում տեղի են ունեցել անհակադարձելի այնպիսի փոփոխություններ, որոնք հանգեցրել են նակչության զանգվածային հիվանդությունների ն մահվան, կենսագենոցենոզի քայքայման: Եվ, վերջապես, էկոլոգիական անվտանգության աղկացուցիչ մասերից վերջինը «առողջություն» հասկացության սահմանումն է: Առողջությունը ոչ թե հիվանդ կամ վատառողջ չլինելն է, այլ ֆիզիկական, հոգեանական ն սոցիալական լիարժեք արեկեցությունը: Այս սահմանումը տրված է համաշխարհային առողջապահական կազմակերպության (ՀԱԿ) կողմից: Դիտարկենք երկրի էկոլոգիական անվտանգության վիճակը ներկա դրությամ: էկոլոգիական անվտանգության նորմատիվ ազայի ն հիմնահարցի լուծման հետ կապված պետական կառուցվածքների համակարգի առկայության պայմաններում Հայաստանի էկոլոգիական անվտանգության խնդիրները ոչ միայն չեն նվազում, այլն շարունակում են աճել: Որո՞նք են նման վիճակի պատճառները: Դրանք հիմնականում երկուսն են: Առաջինը հասարակական կյանքում անցումային փուլն է: Թերնս դրանով է ացատրվում էկոլոգիական անվտանգության հիմնահարցերի նկատմամ անավարար ուշադրությունը: Երկրորդ պատճառը Հայաստանում էկոլոգիական անվտանգության հիմնահարցի տեսական ն կիրառական հայեցակետերի թույլ մշակումն է:

Ինչպես հայտնի է, մեր երկրում 30 տարուց ի վեր ստեղծված են էկոլոգիական աղետի նախադրյալներ` Սնանա լճի հիմնախնդիրը, անտառահատումները, կանաչ տարածքների կրճատումը ն այլն: Երկրի էկոլոգիական անվտանգության նկատմամ ուշադրության ացակայության ակնհայտ ցուցանիշ է քաղաքաշինություն, հանքերի աց մշակում ն այլ պատճառներով կանաչ տարածքների աստիճանական կրճատումը: Որքան արագ մեր երկիրը դուրս գա տվյալ ոլորտում տեսական ն կիրառական մշակումների միջազգային մակարդակ, այնքան հաջողությամ կլուծվեն ազգային անվտանգության ապահովման խնդիրները: Հասարակության կենսագործունեության համար նական ռեսուրսների օգտագործման անհրաժեշտության պայմաններում շրջակա միջավայրի կայուն վիճակի պահպանումը պահանջում է որոշակի կառավարում, հասարակության ն շրջակա միջավայրի հավասարակշռված զարգացման գործընթացներ: Նման կառավարման հիմք կարող են հանդիսանալ կազմակերպչական, իրավական, տնտեսական ն տեխնոլոգիական մեթոդները: Այլ խոսքով, էկոլոգիական անվտանգության համակարգը պահանջում է շրջակա միջավայրի էկոլոգիական վիճակի համապատասխան կառավարման համակարգ: Կայուն զարգացման ապահովման մեջ գործարար հանրույթի դերը խիստ կարնոր է. փաստորեն հենց իզնեսն է ավարարում մարդկության պահանջները, ապահովում դրանք ռեսուրսներով, որոշում ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը իրականացնում ընտրություն սպառվող ն վերականգնվող ռեսուրսների միջն: Այդ դերը գիտակցվում է հենց իր` իզնեսի կողմից: Այսպես, դեռնս 1991թ. Միջազգային առնտրա-արտադրական պալատը մշակեց ն հրատարակեց հրովարտակ «Բիզնես ն կայուն զարգացում» անվանմամ, որը հռչակեց. «Տնտեսական աճը ստեղծում է ոլոր անհրաժեշտ պայմանները էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանման ն սոցիալական նպատակներին հասնելու համար, որոնք ն պայմանավորում են զարգացման կայունությունը: Դինամիկ ն պատասխանատու իզնեսը ներկայացնում է տնտեսության զարգացման շարժիչ ուժը ն ձնավորում է կառավարման, ֆինանսական ն տեխնիկական այն ռեսուրսները, որոնք անհրաժեշտ են շրջակա միջավայրի վիճակի արելավման հիմնահարցի լուծման համար»: Ընդ որում, էկոլոգիական մենեջմենթը ներառվեց արձր կարգի կորպորատիվ գերակայությունների շարքում, որովհետն հատկապես նա է ապահովում կոմպանիայի մոտեցումների պլանավորումը` կապված շրջակա միջավայրի հետ, ինչպես նան էկոլոգիական կարնորագույն նպատակների ներառումը իզնեսի ռազմավարության մեջ, որպես նրա անաժանելի աղադրիչ: 1970 - 80-ական թվականներին առանձին-առանձին, իսկ 90-ական թվականների սկզին արդեն ազմաթիվ խոշոր Արնմտյան ընկերություններ սկսեցին զարգացնել գործունեության կորպորատիվ կառավարման մոտեցումներ` շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում առանձնացնելով կայուն զարգացման գերակայությունը գործունեության ռազմավարական սկզունքների շրջանակում:

Հասարակության կենսագործունեությունն անմիջականորեն կախված է նրա տնօրինման տակ գտնվող շրջակա միջավայրի ռեսուրսներից, իսկ շրջակա միջավայրը հանդիսանում է հասարակության կենսաապահովման համակարգ: Այսպիսով, շրջակա միջավայրը հասարակության զարգացման աղյուրը ն գոյատնման նախապայմանն է: Հասարակության զարգացման կայունությունը կախված է շրջա-

կա միջավայրի զարգացման կայունությունից: Հասարակության կայուն զարգացման սկզունքը գտնվում է գլոալ տնտեսական, տեխնոլոգիական, սոցիալական, քաղաքական ն մշակութային փոփոխությունների այն խաչմերուկում, որը մերձեցնում է հնարավորի ն ցանկալիի միջն սահմանները: Բիզնեսի համար դա նշանակում է ձեռնարկչատիրական գործունեության վրա ազդող նպատակների ն պատկերացումների խոր փոփոխություն: Կայուն տնտեսական զարգացումը այժմ կախված է իզնեսի ն էկոլոգիայի փոխազդեցության նույթի արմատական վերակողմնորոշումից: Դրան կարելի է հասնել միայն շրջակա միջավայրի ն մարդու շահերն անտեսող իզնեսի արմատական վերակառուցման ուղիով: Անհրաժեշտ է այնպես արեփոխել ձեռնարկչատիրական գործունեությունը, որ այն ուղղորդվի միաժամանակ դեպի տնտեսական զարգացումը ն շրջակա միջավայրի պահպանությունը: Սա խիստ արդ խնդիր է, սակայն զրոյից չի սկսվում: Ձեռներեցները պլանավորման ն արտադրանքի որակի արելավմանն ուղղված ձեռնարկներում գործունեության գրեթե ոլոր ոլորտներում ապացուցել են արմատական արեփոխումներ իրականացնելու իրենց կարողությունը: Այդ ամենն ապացուցում է համաքայլ շարժվելու նրանց ունակությունը անհասանելի թվացող այնպիսի գործում, ինչպիսին ծախսերի նվազեցման պայմաններում որակի արձրացումն է: Բազմաթիվ ընկերություններում, որոնց արձրագույն նպատակը կառավարման կատարելագործումն է, էկոլոգիական առաջընթացը դիտարկում են որպես այդ շարժման նական շարունակություն: Հնացած, սակայն դեռնս տարածված է իզնեսի ն էկոլոգիայի փոխհարաերության մասին այն կարծիքը, ըստ որի շրջակա միջավայրի պահպանությունը ն շահույթի ստացման հետ կապված գործունեությունը, ըստ էության, հակադիր են: Համարվում է, որ էկոլոգիական իրավիճակի արեփոխումը հանգեցնում է ձեռներեցների եկամուտների նվազեցմանը ն սպառողական գների աճին, այն դեպքում, եր եկամտաերությունը զուգորդվում է նական ռեսուրսների անխնա շահագործմամ ն քայքայմամ: Այլ խոսքով, հաճախ ենթադրվում է, որ կարող ենք ունենալ կամ առողջ շրջակա միջավայր, կամ ծաղկող իզնես, ն որ իմաստուն քաղաքականությունը հիմնվում է այն փոխհամաձայնության վրա, որի նպատակը երկու չհամատեղվող հասկացությունների միջն հաշվեկշռի պահպանումն է: Այդ իսկ պատճառով զարմանալի չէ, որ էկոլոգիական նորմերի պահանջները պահպանելու հանդեպ իզնեսի հակազդումը հաճախ եղել է ացասական, իսկ այդ պահանջների կատարումը չի եղել ինքնակամ: Այն մեծապես հաստատվել է օրենքների կիրառման, վարչական հսկողության ն սպառողների կողմից որոշակի ճնշման շնորհիվ:

Սակայն եկել է ժամանակը, եր ձեռներեցները պետք է նախաձեռնությունը վերցնեն իրենց ձեռքը, քանի որ նրանց առաջնակարգ դերը ծավալվող փոփոխությունների գործընթացում դրանց իրականացումը դարձնում է ավելի արդյունավետ ն պակաս ցավագին: Օպտիմալ կերպով օգտագործելով իրենց ոլոր հնարավորությունները` գործարարները կարող են շարունակել ճանապարհը դեպի կայուն հավասարակշռված զարգացումը: Այսպիսով, կայուն զարգացման հասնելու համար անհրաժեշտ է ձեռնարկչատիրական գործունեությունը վերաուղղորդել դեպի կայուն շրջակա միջավայր ն ծաղկող տնտեսություն միաժամանակ: Դա նշանակում է, որ էկոլոգիան ն տնտեսությունը փոխկապակցված են ն մեկը մյուսին չեն ացառում, այլ լրացնում են կյանքի որակի արձրացման ճանապարհին: Կայուն զարգացման վերաերյալ ցանկացած պատկերացում, դրա իրականացմանը զուգընթաց, պետք է վերաիմաստավորվի: Հստակ դիրքորոշումը ն նպատակասլացությունը կհանգեցնեն այնպիսի նոր ռազմավարության ն ծրագրերի մշակման, որոնք փոխում են ձեռնարկչատիրական գործունեության գործընթացը ն կառուցվածքը այնպես, որ դրանք առաջադեմ հայացքներին այլնս հակառակ չեն ընթանում: Տնտեսության կայուն զարգացման նոր պայմաններում ձեռներեցները ղեկավարվում են. այն փաստի գիտակցմամ, որ առանց էկոլոգիական կայունության նվաճման` չի կարող լինել երկարատն տնտեսական աճ, այն համոզմամ, որ ապրանքները, ծառայությունները ն արտադրական գործընթացները պետք է համապատասխանեն կայուն հավասարաչափ զարգացման սկզունքներին, հասարակության վստահության ն աջակցող վերաերմունքի դերի գիտակցմամ, առանց որի ձեռնարկչատիրական գործունեությունը հնարավոր չէ, աժնետերերի հետ աց երկխոսության անցկացումը կարնորելով, ինչը կարող է լուծել որոշակի հիմնահարցեր, ացել նոր հնարավորություններ ն, օգտագործելով աժնետերերի ազդեցությունը` արձրացնել ընկերության հեղինակությունը ն կորպորատիվ մշակույթը, կամավոր միջոցառումների շնորհիվ ձեռնարկչատիրական գործունեության ազատության պահպանմամ, առանց դիմելու սահմանափակումների: Հարկավոր է նկատի ունենալ, որ կայուն զարգացումը միշտ ուղեկցվում է ընկերության ներսում փոփոխություններով, հատկապես կառուցվածքի ն ներքին մշակույթի մեջ: Բարձր օղակի ղեկավարների հիմնական խնդիրն է դառնում ռազմավարության իրականացումը, կուրսի մշտական ճշգրտումը, ինչը նպաստում է հենց ընկերության ներսում կայուն զարգացմանը: Ընկերության մենեջերից պահանջվում է հստակ կազմակերպչական ուղղվածություն, որպեսզի էկոլոգիական հայեցակետերը ներառվեն ոլոր տեսակի գործունեությունների մեջ` սկսած գիտական մշակումներից, վերջացրած արտադ32

րության կազմակերպմամ ն արտադրանքի իրացմամ: Անհրաժեշտ է, որ ռազմավարական ուղղվածությունը ն գործունեության ծրագիրը փոխեն արտադրական գործընթացները ն արտադրության կազմակերպումը` ապագան նորովի տեսնելու հնարավորությանը համաձայն` ներառած կայուն զարգացման սկզունքները: Կայուն զարգացման տեսանկյունից նապահպանական աշխատանքը կապված է ոչ միայն ձեռնարկչատիրական գործընթացի ծախսերի, այլն ավելի մեծ չափով մրցակցային պայքարում առավելություն ստանալու հետ: Ձեռնարկությունը, որն իր զինանոցում ներառել է տվյալ հայեցակարգը, ավելի արդյունավետ է օգտագործում այն կատարյալ արտադրական գործընթացները, որոնք արձրացնում են արտադրողականությունը, նվազեցնում էկոլոգիական պահանջների կատարման համար անհրաժեշտ ծախսերը ն լավագույն ձնով են օգտագործում շուկայի հնարավորությունները: Այսպիսի ձեռնարկությունները միշտ առավելություն կունենան իրենց այն մրցակիցների հանդեպ, որոնք չեն օգտագործում նոր մոտեցումներ: Ընկերությունները, որոնք չեն կարողացել վերակառուցվել, չեն կարող հաջողություն ակնկալել: Բաժնետերերի ընդգրկումը կայուն զարգացման սկզունքների մշակման գործում ընդարձակում է համատեղ պատասխանատվության գաղափարը տարածության ն ժամանակի մեջ: Այսօր ընկերությունները պետք է հաշվի առնեն իրենց գործունեության հետնանքները ապագա սերունդների ն այլ տարածաշրջանների նակչության համար: Կայուն աշխարհում ծաղկող ընկերություններ կլինեն միայն այնպիսիք, որոնք ուշադրությունը կկենտրոնացնեն իրենց ոլոր աժնետերերի, այլ ոչ թե միայն սպառողների ն ներդնողների վրա: Համարվում է, որ աժնետերերի հաջող մասնակցությունը կայուն հավասարակշռված զարգացման հիմնահարցերի լուծմանը տալիս է մի շարք առավելություններ: Դրանք են. ծառայողների աջակցությունը, ողջ անձնակազմի պատասխանատվության զգացման արձրացումը, ընկերության կայուն ն հավասարակշռված զարգացման ռազմավարության մշակումը` հաշվի առնելով էկոլոգիական պահանջները, ձեռնարկության գործունեության մեջ հասարակական լայն շերտերի ընդգրկելու հնարավորությունը, ինքնահսկողություն, օրենսդրական սահմանափակումների փոխարեն` համագործակցություն շրջակա միջավայրի վիճակը հսկող կազմակերպությունների հետ ն այլն: Բաժնետերերի ընդգրկումը կայուն զարգացման սկզունքների մշակման գործում ընկերության արդյունավետ ղեկավարման տարրերից մեկն է միայն: Համախոհ լինելը նոր մտածելակերպին պետք է իրականացվի ռազմավարության ն գործողությունների ծրագրերում: Դա, որպես կանոն, կապված է արտադրական գործընթացների ն կորպորացիայի ներսում կոնկրետ համակարգերի վերակառուցման, վերակազմակերպման ն թարմացման հետ:

Կայուն զարգացման սկզունքներին համապատասխան ձեռնարկության վերակողմնորոշման ռազմավարությունը կարող է ցավալի լինել ոչ էկոլոգիական ապրանքների առումով: Որպես օրինակ դիտարկենք ասեստի արդյունաերությունը: Մի ժամանակ ասեստը հաշվվում էր որպես լավագույն շինարարական նյութ /էժան, պլաստիկ, ամուր/ ն օգտագործվում էր շինարարության տարեր ոլորտներում: Սակայն 70-ական թվականներին հայտնաերվեց, որ ասեստի փոշու ներշնչումը առողջության համար լուրջ վտանգ է ներկայացնում: Այդ պայմաններում ֆիրմաներին հարկ եղավ իսկույն փնտրել նոր նյութեր: Գտնվեց, օրինակ, թելավոր ցեմենտը, որը փոքր ծախսերով սկսեց արտադրվել ավելի շատ տնտեսելի նյութերից: Երեմն ձեռնարկությունները լրացուցիչ հնարավորություններ են գտնում` միջոցներ ներդնելու իրենց համար նոր տիպի այնպիսի գործունեության մեջ, ինչպիսին նության պահպանությունն է: Ակնկալվում է, որ էկոլոգիական արդյունաերությունը կդառնա ավելի արագ զարգացող ճյուղերից մեկը: Այս արտադրանքը միջազգային շուկայում 2000թ. գնահատվում էր տարեկան մոտ 300 միլիարդ դոլար: Կան ոլոր նախադրյալները, որ մոտակա տասնամյակում այդ թիվը կկրկնապատկվի: Ուղղորդվելով դեպի դա` որոշ ֆիրմաներ տնօրենների խորհրդի մեջ ընդգրկել են էկոլոգիայի գծով տնօրենին, որը պատասխանատու է էկոլոգիական ռազմավարության մշակման ն իրականացման համար,օրինակ` NօrՏk Ւydrօ ֆիրմայի էկոլոգիայի հարցերով փոխպրեզիդենտի հաստիքը կամ Vօ|kՏwaցeո ընկերության ղեկավարների խորհրդի անդամի հաստիքը: Ընկերության ընդհանուր ռազմավարությունը մշակելիս նրանց վրա է դրվում էկոլոգիական սկզունքները պաշտպանելու պարտականությունը: Որպես կանոն, նրանց պաշտպանում են տեղական ինքնակառավարման մարմինների էկոլոգիայի հարցերով դեպարտամենտները, որոնք հանդես են գալիս խորհրդատուի ն հսկող մարմինների դերում: Կորպորացիայի գործունեությունում էկոլոգիական հայեցակետերի ներմուծումը հաճախ հեշտացվում է արձր մակարդակի համակարգող կոմիտեների ստեղծման շնորհիվ: Օրինակ` ճապոնական Տօոy կորպորացիան ձնավորել է Գլոալ էկոլոգիայի խորհուրդ: Դրանում ընդգրկվել են չորս ենթակոմիտեներ` տեխնոլոգիական, արտադրական, ռեսուրսների ն էներգիայի ռացիոնալ օգտագործման, թափոնների կրկնակի օգտագործման: ԽitՏսԵiՏհi կորպորացիան ստեղծել է շրջակա միջավայրի պահպանության աժին, որը աշխարհի տարեր երկրներում գտնվող ն նապահպանական նախագծեր իրականացնող ձեռնարկություններում զաղվում է կորպորացիայի` էկոլոգիական մշակույթի սկզունքների պարզաանմամ: Բաժնի առաջին ծրագրերից մեկը եղավ Մալազիայում արնադարձային անտառների վերականգնումը: ԱՄՆ-ում ավելի ու ավելի մեծ թվով ընկերություններ էկոլոգիական միջոցառումների հետ համալիր ձնով մշակում են իրենց արտադրական քաղաքականությունը:

Ընկերությունների վերակառուցման ոլորտի հաջորդ ուղղությունը վերաերում է կառավարչական միջին օղակներին: Այդ հարցում գերակայությունները ավելի ն ավելի տեղափոխվում են այնպիսի ղեկավարների պատրաստման կողմը, որոնք կարող են ապահովել ձեռնարկության իրական հաջողությունները: Դրա համար անհարժեշտ է նոր մտածողություն ն մասնագետների պատրաստման նոր հայեցակարգ` հիմնված ձեռնարկչատիրական գործընթացի գործունեության յուրաքանչյուր փուլի մշտական վերաիմաստավորման ն վերագնահատման վրա, կապելով այն կայուն զարգացման ն նապահպանական գործունեության հետ: Բազմաթիվ ընկերություններ նության պահպանման ն կայուն զարգացման ոլորտում ստեղծում են ներքին հաշվետվություններ: Հասարակությունը հաստատակամորեն կոչ է անում ձեռնարկատերերին մշակել նապահպանական գործունեության ստանդարտները: Դրանով իսկ էկոլոգիայի ոլորտում զարգանում է նոր, ավելի կատարյալ հաշվետվությունների համակարգ: Հանրագումարում, կայուն զարգացման ապահովումը կախված է միլիոնավոր մարդկանց ամենօրյա գործունեության նույթից, ն այն կդառնա հասանելի, եթե մարդիկ ձգտեն դրան: Ընդգծենք, որ հատկապես տնտեսական աճը ն զարգացումը ստեղծում են նախադրյալներ, որոնք անհրաժեշտ են էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանման, սոցիալական նպատակներին հասնելու համար ն դրանով իսկ դնում են կայուն զարգացման համար անհրաժեշտ նյութական հիմքերը: Միաժամանակ, դրանք ավելացնում են ռեսուրսների վրա եռնվածությունը, ն այդ իսկ տեսակետից կարնոր են դառնում ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումն ու շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության նվազեցումը ն, հետնաար, էկոլոգիական մենեջմենթի ժամանակակից մոտեցումների օգտագործումը:

1.2. ´Üú¶î²¶àðÌØ²Ü Î²è²ì²ðØ²Ü Ð²Ø²Î²ð¶Æ Î²èàôòì²ÌøÀ Շրջակա միջավայրի պահպանության տնտեսական մեխանիզմը որոշված է Հայաստանի Հանրապետության նական միջավայրի պահպանության մասին օրենսդրությամ ն նախատեսում է. նապահպանական միջոցառումների պլանավորում ն ֆինանսավորում, նական ռեսուրսների օգտագործման, շրջակա նական միջավայրը աղտոտող նյութերի արտանետումների, արտաթողումների ն թափոնների տեղադրման սահմանաքանակների հաստատում, նական ռեսուրսների օգտագործման համար, նական շրջակա միջավայրը աղտոտող նյութերի արտանետումների ն արտաթողումների, թափոնների տեղադրման ն վնասակար ազդեցությունների այլ ձների համար վճարի նորմերի ն վճարման չափերի որոշում, ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների, ինչպես նան քաղաքացիներին հարկային, վարկային ն այլ արտոնությունների տրամադրում` դրանց

կողմից սակավթափոնային ն ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների ն էներգիայի ոչ ավանդական տեսակների ներդրման, ինչպես նան նական շրջակա միջավայրի պահպանությանն ուղղված այլ արդյունավետ միջոցառումների իրականացման դեպքերում, նական շրջակա միջավայրին ն մարդու առողջությանը պատճառած վնասի` սահմանված ձնով փոխհատուցում, էկոլոգիական ապահովագրության, էկոլոգիական սերտիֆիկացման ն էկոլոգիական աուդիտի անցկացում: Բնօգտագործման կառավարում կամ էկոլոգիական մենեջմենթ ասելով հասկանում են շրջակա միջավայրի պահպանության կազմակերպումն ամողջականության մեջ: Դա կառավարման համակարգի աղադրիչ մաս է ն ընդգրկում է գործունեության ոլոր հայեցակետերը, որոնք վերաերում են շրջակա նական միջավայրի վրա ազդեցությանը ն ապահովում գործունեության էկոլոգիական ցուցանիշները: Բնօգտագործման կառավարման համակարգը ներառում է հետնյալ աղկացուցիչ մասերը. x շրջակա միջավայրի վիճակի հսկողություն, x օրենսդրական ազա, x նապահպանական գործունեության պլանավորում, x կառավարող գործոններ, x տնտեսական գործիքներ: Այս համակարգը, որը մշակվել է ազգային նապահպանական գործընթացի ընթացքում, դրված է շրջակա միջավայրի կառավարման միջազգային համակարգի հիմքում ն երաշխավորված է կիրառման պետական ու միջազգային մակարդակներում: Շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգը, որը գործում է զարգացած երկրներում (որոնք հասել են զգալի էկոլոգիական հաջողության) ն երաշխավորված է օգտագործման համար զարգացող երկրներում, երված է նկ. 1.1-ում:

Նկ.1.1. Բնօգտագործման կառավարման համակարգի սխեման

էկոլոգիական կառավարման առաջնահերթ խնդիրը շրջակա միջավայրի /ՇՄ/ աղտոտումը պայմանավորող հիմնահարցերի ացահայտումն է: Դրա համար իրականացվում են ՇՄ վիճակի հսկողության ն այն ռիսկի գնահատում, որին, աղտոտման արդյունքում, ենթարկվում են մարդկանց առողջությունը, ուսական ն կենդանական աշխարհը, ինչպես նան նյութական արժեքները: Բացի դրանից, ձնավորվում է օրենսդրական այն ազան, որը կանոնակարգում է նօգտագործման պայմանները ն պատասխանատվությունը դրանց խախտման դեպքում: Օրենսդրական ազայի հիման վրա մշակվում են ՇՄ վիճակի արելավման կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ պլանները ն նապահպանական միջոցառումները: Ժամանակակից տեխնոլոգիաների վրա հիմնված նապահպանական միջոցառումների պլանավորումը, որն ապահովում է նապահպանական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը ն ՇՄ անցնող աղտոտությունների զգալի կրճատումը, ներդրումային քաղաքականության մասն է ն ծառայում է օյեկտների դասակարգմանը ըստ գերակայությունների: Այդ պլանների կատարման իրականացումը երաշխավորվում է տնտեսական գործիքների ն մեխանիզմների արդյունավետ աշխատանքով: Տնտեսական գործիքամիջոցները, որոնք ապահովում են էկոլոգիական ծրագրերի իրականացումը, ներառում են էկոլոգիական վճարները, ՇՄ աղտոտման համար տուգանքները ն հարկային արտոնությունները, ինչպես նան ձեռնարկությանը նօգտագործողի արտոնություն տալը: ՇՄ կառավարման տնտեսական մեխանիզմները հաշվի են առնում նապահպանական միջոցառումների ֆինանսավորումը, նօգտագործողների աուդիտը, էկոլոգիական սերտիֆիկացումը ն ապահովագրությունը: էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի աշխատանքի վրա զգալի ազդեցություն ունեն հետնյալ գործոնները` ՇՄ պահպանության նագավառում պետության արտաքին ն ներքին քաղաքականությունը, տեխնոլոգիական հնարավորությունները պլանավորվող ժամանակամիջոցում, ինչպես նան էկոլոգիական ծրագրերն իրականացնողների ն ազգանակչության մասնագիտական պատրաստվածության ու իրազեկվածության մակարդակը:

1.3. ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ìÆÖ²ÎÆ ìð² Շրջակա միջավայրի վիճակի վրա հսկողության համակարգի աղկացուցիչ մասերն են մոնիթորինգը ն շրջակա միջավայրի աղտոտումից ռիսկի գնահատումը: Ռիսկի գնահատման ընթացքում իրականացվում է նակչության առողջությանը ն արեկեցությանը հասցվող վնասի գնահատումը: Այդ գործառույթներն իրականացնում են ինչպես պետական, այնպես էլ հասարակական համապատասխան հսկող մարմինները: ՇՄ վրա հսկողությունն իրականացվում է միջպետական ն ազգային մակարդակներում:

1.3.1. §ØàÜÆÂàðÆÜ¶¦ ºì §¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØàÜÆÂàðÆÜ¶¦ Ð²êÎ²òàôÂÚàôÜÜºðÀ Մոնիթորինգը (լատիներեն ոօոitօr-վերահսկել, հետնել) տարեր օյեկտների, երնույթների ն գործընթացների համակարգային ն ընդգրկուն ուսումնասիրությունների` զանազան ցուցանիշների պարերական հաշվառումով ստացված արդյունքների համեմատումն է, որի նպատակն է հիմնավորված պատկերացում ունենալ դրանց իրական վիճակի, ինչպես նան զարգացման միտումների վերաերյալ: Կենսոլորտի վիճակի վերաերյալ մանրակրկիտ տեղեկատվությամ կարելի է որոշել տարեր միջոցառումների իրականացման համար անհրաժեշտ օպտիմալ նական պայմանները, կանխատեսել տնտեսական գործունեության իրականացման համար ինչպես արենպաստ, այնպես էլ անարենպաստ գործոնները, միջոցներ ձեռնարկել մարդկանց կյանքի ն գործունեության վրա անարենպաստ պայմանների ազդեցության հնարավորինս նվազեցման համար: Մոնիթորինգը ներկայացնում է դիտարկումների մի համակարգ, որը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել մարդկային գործունեության ազդեցության հետնանքով կենսոլորտի վիճակի փոփոխությունները: Ավելի ճշգրիտ` մոնիթորինգի խնդիրն է ստանալ տեղեկատվություն ն շրջակա միջավայրի վիճակը գնահատել ազգային, համամարդկային շահերի տեսանկյունից ավելի լայն համատեքստում: Չնայած արտադրության կրճատմանը ն մեծ թվով ձեռնարկությունների փակմանը` շրջակա միջավայրի աղտոտվածության մակարդակը Հայաստանի Հանրապետության մի շարք նակավայրերում ն, հատկապես, Երնան քաղաքում մնում է շատ արձր: Բնական միջավայրի մոնիթորինգն ի հայտ եկավ մոտ 30 տարի առաջ ինչպես ազգային, այնպես էլ միջազգային մասշտաով շրջակա միջավայրի վատթարացման պատճառով: Այն ներառում է շրջակա միջավայրի մոնիթորինգը, անթրոպոգեն ներգործության աղյուրների մոնիթորինգը, կենսաանական մոնիթորինգը /նկ.1.2/ ն լուծում է հետնյալ խնդիրները. դիտարկումների տվյալների հավաքման ն մշակման միասնական համակարգի ստեղծում, իշխանության ն կառավարման մարմինների ՇՄ վիճակի ն նության պահպանության հիմնահարցերի վերաերյալ համալիր տեղեկատվությամ ապահովում, շրջակա նական միջավայրի օյեկտների վիճակի գնահատում ն փոփոխությունների կանխատեսում, շրջակա նական միջավայրի աղտոտման հետնանքով ռիսկերի գնահատում ն նորմատիվների մշակում:

Տեղեկատվական համակարգ (մոնիթորինգ)

Դիտարկում

Կառավարում

Փաստացի վիճակի գնահատում Շրջակա միջավայրի որակի կարգավորում

Վիճակի կանխատեսում

Կանխատեսվող վիճակի գնահատում

Նկ. 1.2. Մոնիթորինգի համակարգի կառուցվածքային լոկ-սխեման

էկոլոգիական մոնիթորինգ ասելով հասկանում են կենսոլորտի մոնիթորինգի համալիր համակարգը, ներառած ինչպես կենսաանական, այնպես էլ երկրաֆիզիկական (ֆիզիկական) հայեցակետը: Դա էկոհամակարգերի ն նական միջավայրի փոփոխության գնահատման ն հնարավոր փոփոխությունների կանխատեսման համակարգ է: էկոլոգիական մոնիթորինգի օյեկտներն են նական միջավայրը ն ռեսուրսները: Վերջիններս են մթնոլորտային օդը, ցամաքի մակերնութային ն ծովերի ջրերը, ուսական ն կենդանական աշխարհը, ինչպես նան անթրոպոգեն ազդեցությունները ն դրանց աղյուրները` կապված շրջակա միջավայր թափանցած ու մարդու, ուսական, կենդանական աշխարհի համար վտանգավոր ն թունավոր նյութերի, ինչպես նան այլ ազդեցությունների (էլեկտրամագնիսական, աղմուկ ն այլն) հետ: Տեղեկատվության ընդհանրացման մասշտաից կախված` տարերում են համամոլորակային, տարածաշրջանային ն իմպակտ մոնիթորինգները: Համամոլորակային մոնիթորինգը կենսոլորտում համամոլորակային գործոնների ու երնույթների դիտարկումն է ն ոլոր հնարավոր փոփոխությունների կանխատեսումը: Տարածաշրջանային մոնիթորինգն իրականացվում է որնէ կոնկրետ տարածաշրջանի սահմաններում, որտեղ գործընթացներն ու երնույթները կարող են տարերվել ամողջ կենսոլորտը նութագրող հիմնական հատկություններից: Իմպակտ մոնիթորինգը կատարվում է խիստ վտանգավոր, անմիջականորեն աղտոտիչ նյութերի աղյուրների մոտ գոտիներում: Ըստ հետազոտման մեթոդների տարերում են կենսաանական (կենսաինդիկատորների միջոցով), հեռակառավարման (ավիացիոն ն տիեզերական), անալիտիկ (քիմիական, ֆիզիկա-քիմիական, ֆիզիկական փորձեր) մոնիթորինգներ: Մոնիթորինգի հատուկ տեսակ է ազային մոնիթորինգը, որը ներկայացնում է այն նական համակարգերի դիտարկումները, որոնք գործնականում չեն են40

թարկվում տարածքային անթրոպոգեն ազդեցության: Բազային մոնիթորինգի նպատակն է ստանալ տվյալներ, որոնք համեմատվում են այլ տեսակի մոնիթորինգներից ստացվածի հետ: Մթնոլորտային օդի, ջրային ավազանի ն հողածածկույթի մոնիթորինգն իրականացնում են դիտարկումների շարժական ու ստացիոնար լաորատորիաները: Հսկողությունը կատարվում է նան կենսաանական ն ռադիոչափական մեթոդներով: Ստացված արդյունքների հիման վրա մշակվում են հանձնարարականներ շրջակա միջավայրի աղտոտումը նվազեցնելու ն ապագա կանխատեսումներ անելու համար: էկոլոգիական մոնիթորինգի արեհաջող իրականացման կարնորագույն նախապայմանն այն է, որ որպես վերջնական արդյունք հանդես գան էկոհամակարգի վիճակի գնահատումը ն կանխատեսումը, ինչպես նան էկոհամակարգերում էկոլոգիական հավասարակշռության գնահատումը: Հատուկ նշանակություն ունի լայն մասշտաով էկոլոգիական մոնիթորինգը, այն է` մինչն համամոլորակային կենսոլորտի վիճակի գնահատումը: Բնապահպանական գործունեության պետական կառավարման համակարգում կարնոր դեր է խաղում էկոլոգիական մոնիթորինգի պետական միասնական համակարգի ձնավորումը: Այն ներառում է հետնյալ աղադրիչները` շրջակա միջավայրի վրա ներգործող անթրոպոգեն աղյուրների մոնիթորինգ, շրջակա նական միջավայրի աղադրիչների աղտոտման մոնիթորինգ, սոցիալ-հիգիենիկ մոնիթորինգ, էկոլոգիական տեղեկատվական համակարգի ստեղծման ն գործունեության ապահովում: Ներկա վիճակում ՀՀ նապահպանական պետական միասնական համակարգի ացակայությունը զգալիորեն արդացնում է էկոլոգիական անվտանգության պահպանման համար պատասխանատու կառավարման տարեր մարմինների գործունեությունը: Միասնական էկոլոգիական մոնիթորինգի համակարգը (ՄէՄ) մարդու ն շրջակա միջավայրի փոխազդեցության, ռեսուրսա- ն էներգախնայողական, ռացիոնալ նօգտագործման հիմնահարցերի լուծման համար հիմնական գործիք է հատկապես էկոլոգիապես լարված իրավիճակով արդյունաերական զարգացած երկրներում, համամոլորակային տարածքային ն օյեկտների մակարդակով կենսագործունեության էկոլոգիական անվտանգության ապահովման հայեցակարգի իրականացման համար: Վերջիններս ունեն ազմաթիվ հայեցակետեր` փիլիսոփայականից ն սոցիալականից մինչն ժշկա-կենսաանական, էկոլոգիական ն ինժեներա-տեխնիկական: ՄէՄ-ի ցանկացած համակարգի կառուցվածքային օղակներն են` չափիչ համակարգը, տեղեկատվական համակարգը, որն ընդգրկում է օրգանական, ժշկակենսաանական, սանիտարա-հիգիենիկ, տեխնիկա-տնտեսական ուղղություններով տվյալների ազաները ն անկերը, արդյունաերական օյեկտների մոդելավորման ն օպտիմալացման համակարգերը, էկոլոգիական ն մետրոլոգիական գործոնների դաշտերի վերականգնման ն կանխատեսման համակարգերը, որոշում կայացնելու համակարգը: Միասնական էկոլոգիական մոնիթորինգի (ՄէՄ) կարնորագույն խնդիրը ոչ միայն տեղեկատվության ստացումն է, այլն վերջինիս ռացիոնալ պահպանումը,

մշակումը ն ներկայացումը: Տեղեկատվության ապահովման հիմնահարցը հատկապես կարնոր է էկոլոգիական խնդիրները լուծելիս: Համալիր մոտեցման դեպքում, որը նութագրական է էկոլոգիայի համար, անհրաժեշտ է հիմնվել շրջակա միջավայրի ընդհանրացված տվյալների վրա, որի հետնանքով նույնիսկ նվազագույն ավարար տեղեկատվության ծավալը ստացվում է շատ մեծ: Հակառակ դեպքում` եզրակացությունների ն ընդունվող լուծումների հիմնավորվածությունը ավարար չի լինի: Սակայն տվյալների պարզ կուտակումը նույնպես ավարար չէ: Այդ տվյալները պետք է լինեն մատչելի ն կախված լուծվող խնդիրների առանձնահատկություններից` համակարգված: Տվյալների մշակման ն վերլուծության փուլում անհրաժեշտ է ապահովել տարասեռ տվյալները միմյանց հետ կապելու, դրանք համեմատելու, վերլուծելու, պարզապես ակնառու դիտելու տեսքով հնարավորություն, վերջիններիս հիման վրա ստեղծելով, օրինակ, անհրաժեշտ աղյուսակներ, սխեմաներ, գծագրեր, քարտեզներ, դիագրամներ: Միասնական էկոլոգիական մոնիթորինգի /ՄէՄ/ խնդիրները ներկայացված են նկ. 1.3-ում: էկոլոգիական մոնիթորինգի համակարգի առջն կանգնած խնդիրների ողջ խճանկարը ներառում է շրջակա միջավայրի էներգաէկոլոգիական, սոցիալական, ժշկակենսաանական վիճակի օպերատիվ հսկողության հարցադրումները, դրանց հիման վրա` շրջակա միջավայրի ընթացիկ իրավիճակի, նակչության առողջության գնահատումը, տարածքների էկոլոգիական անարենպաստության գործոնների գնահատումը, այդ թվում` շրջակա միջավայրի ն մարդկանց առողջության վրա ացասական ազդեցության` տեղեկատվության պատրաստման խնդիրները, որոնք անհրաժեշտ են էկոլոգիական իրավիճակի վերաերյալ կառավարչական որոշումների ընդունման, էկոլոգիական իրավիճակի մոդելավորման ն կանխատեսման խնդիրների, կառավարչական ներգործությունների ռիսկի գնահատման համար: Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է փոխկապակցված տարատեսակ տեղեկատվության հսկայական զանգվածի համակարգված վերլուծություն, որը, որպես կանոն, ունի խիստ որոշակի կախվածություն աշխարհագրական դիրքից ն տեղանքից: Դրա պատճառով էկոլոգիական մոնիթորինգի համակարգը ստեղծելիս կարնորագույն հիմնահարցերից մեկը դառնում է հզոր, արդյունավետ, ազմանպատակ ն ազմակողմ տեղեկատվական ավտոմատացված համակարգի մշակումը, որի համար որպես տեղեկատվության աղյուր է հանդիսանում քարտեզագրումը, այդ թվում նան տարածաշրջանի աշխարհագրական դիրքի, տարածքի ֆունկցիոնալ օգտագործման վերաերյալ տվյալների, տարածաշրջանի էներգաարտադրության ն էներգասպառման կառուցվածքի, միջավայրի անթրոպոգեն աղտոտման աղյուրների մասին տեղեկատվության աղյուր, տվյալներ, որոնք ստացվում են էկոլոգիական հսկողության ստացիոնար կետերից, հիդրոմետրոլոգիական չափումներից, միջավայրից վերցված նմուշների վերլուծությունից, աերոկոսմիկական զոնդավորման, ժշկա-կենսաանական ն սոցիալական հետազոտությունների արդյունքներից: Նման համակարգի առավելությունը ոչ միայն մոնիթորինգի տվյալների կուտակումն ու դրանց ակնառու դարձնելն է, այլն շրջակա միջավայրի որակի արդյունավետ կառավարումը ն նակչության կենսագործունեության անվտանգության ապահովման համար տեղեկատվության համակարգված վերլուծության լայն հնարավորության ներկայացումը:

ՄէՄ-ի խնդիրները

Շրջապատող միջավայրի, նակչության առողջության վիճակի մասին օյեկտիվ տեղեկատվության հավաքում ն պահպանում ` հաշվի առնելով այդ գործոնների գնահատման սույեկտիվությունը

Համակարգի էներգաէկոլոգիական, ժշկակենսաանական ն սոցիալ-տնտեսական վիճակի օպերատիվ հսկողություն

Շրջապատող միջավայրի, նակչության առողջության ընթացիկ վիճակի օյեկտիվ պատկերների ձնավորումը` հաշվի առնելով տարածաշրջանի նակչության գնահատման սույեկտիվությունը

Տարածաշրջանի էկոլոգիական անարենպաստության, այդ թվում` շրջապատող միջավայրի ն մարդու առողջության վրա ացասական ազդեցության գործոնների որոշում

Տեղեկատվության պատրաստումը, որն անհրաժեշտ է տարածաշրջանի էկոլոգիական իրավիճակի վերաերյալ կառավարչական որոշում կայացնելու համար

էկոլոգիական ն սոցիալական հնարավոր ռիսկի գնահատում

Շրջակա միջավայրի վիճակի լավացմանն ուղղված կառավարչական ներգործության միջոցառումների մշակում Նկ 1.3. Միասնական էկոլոգիական մոնիթորինգի խնդիրները

Վերը թվարկված ոլոր պահանջներին առավել լիարժեք համապատասխանում է ժամանակակից երկրատեղեկատվական համակարգը (ԵՏՀ), որը ներկայացնում է ինտեգրված տեղեկատվական համակարգի նոր տիպ, ինչը մի կողմից` ներառում է նախկինում գոյություն ունեցող տեղեկատվության մշակման մեթոդների ավտոմատ համակարգերը, իսկ մյուս կողմից` ունի տվյալների մշակումը կազմակերպելու այնպիսի առանձնահատկություն, որը հնարավորություն է տալիս ԵՏՀ օգտագործելու որպես ժամանակակից կառավարման հիմք: Դա պայմանավորում է լայն հետաքրքրությունը երկրատեղեկատվական համակարգերի նկատմամ: ԵՏՀ մշակումն սկսվել է ավելի քան 30 տարի առաջ: Այն ժամանակ դրանք զուտ աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգեր էին: Վերջին նոր` որակական փոփոխությունը տեղի է ունեցել նախորդող 10 տարիների ընթացքում, որն առաջին հերթին պայմանավորված էր հաշվողական տեխնիկայի զարգացմամ: Այժմ այդ համակարգերի հիմքում ընկած է աշխարհագրական տվյալների հիման վրա տարեր տվյալների ինտեգրման սկզունքը, իսկ որպես դրանց մշակման տեխնոլոգիա ընդունվում է ավտոմատ նախագծման համակարգի տեխնոլոգիան: Ժամանակակից մեկնաանությամ ԵՏՀ-ն ավտոմատացված տեղեկատվա-

կան համակարգ է, որը ծառայում է տարածական - ժամանակային տվյալների մշակմանը, որոնց ինտեգրման հիմքը աշխարհագրական տեղեկատվությունն է: ԵՏՀ-ներն անփոխարինելի են ավտոմատ կառավարման համակարգերում որոշման կայացման համար, ինչը ընդգրկում է մարդկային գործունեության տարեր ոլորտները` արտադրություն, տրանսպորտ, նավագնացություն, երկրաանություն, աշխարհագրություն, էկոնոմիկա, ռազմական գործ, էկոլոգիա ն այլն: ԵՏՀ ինտեգրված նույթը հնարավորություն է տալիս նրան` դառնալու մի հզոր գործիք տեղեկատվության հավաքման, պահպանման, կանոնակարգման, վերլուծության ն ներկայացման համար: Միայն ԵՏՀ-ի հանդես գալու շնորհիվ հնարավոր եղավ ամողջացնել շրջակա միջավայրի ն էկոլոգիայի համալիր հիմնահարցի վերաերյալ ընդհանրացված տեսակետը: ԵՏՀ-ի տեխնոլոգիան հնարավորություն է տալիս ի մի երելու ն վերլուծելու շրջակա միջավայրի վերաերյալ առաջին հայացքից տարեր, միմյանց հետ քիչ կապակցված տեղեկատվությունը: Երկրատեղեկատվական համակարգը դառնում է էկոլոգիական մոնիթորինգի հիմնական տարրը (նկ. 1.4): Դիտարկենք քաղաքային տիպի տարածաշրջանի համար միասնական էկոլոգիական մոնիթորինգի ԵՏՀ կառուցման սկզունքը: էկոլոգիական անվտանգության ապահովման խնդրին համալիր մոտեցումը պահանջում է. որ այն, ընդհանուր առմամ, պետք է պարունակի հետնյալ փոխկապակցված կառուցվածքային օղակները. էկոլոգիական, իրավական, ժշկա-կենսաանական, սանիտարա-հիգիենիկ, տեխնիկա-տնտեսական ուղղվածությամ տվյալների ազաներ ն անկերի լոկ, արդյունաերական օյեկտների մոդելավորման ն օպտիմալացման լոկ, ըստ չափումների տվյալների ն տարածման կանխատեսման` էկոլոգիական ն մետեորոլոգիական գործոնների դաշտերի վերականգման լոկ, որոշումների ընդունման լոկ:

Աերոտիեզերական դիտարկում

Աղտոտության աղյուր

Բնակչության առողջական վիճակը

Շրջակա միջավայր

Ստացիոնար դիտակետ

Երթուղային դիտակետ

Սոցիոլոգիական հարցումներ

Տեղեկատվության հավաքում

Տեղեկատվության պահպանում ն մշակում

էկոլոգիական վիճակների մոդելավորում

Տեղեկատվության տրամադրում Կառավարչական որոշման ընդունում

ԵՏՀ

Նկ. 1.4. ԵՏՀ տեղը ՄէՄ-ի համակարգում

Տարածաշրջանային կառավարման վարչական մարմինների համար կարելի է առանձնացնել մի շարք գործառույթներ, որոնց ուղղությամ որոշումներ կայացնելիս նակչության կենսագործունեության էկոլոգիական անվտանգության, ռացիոնալ էներգաօգտագործման ն էներգախնայողության ոլորտներում ն տարածաշրջանի սոցիալ-էկոլոգիական իրավիճակի ու դրա լավացման միջոցառումների շրջանակներում կատարված աշխատանքների արդյունքների վերաերյալ հաշվետվությունները կազմելիս առաջանում է տեխնիկական աջակցության անհրաժեշտություն: Նման գործառույթներին կարելի է վերագրել՝ հսկողությունը շրջակա միջավայրի ընթացիկ վիճակի վրա` կապված ենթագերատեսչական տարածաշրջանում թունավոր ն համանման նյութերի, սահմանային թույլատրելի նյութերի խտությունների գերազանցման հետ,

տարածաշրջանում սոցիալական զարգացման, նակչության կյանքի որակի ուսումնասիրման, նակչության կենսագործունեության էկոլոգիական անվտանգության արձրացման ծրագրերի պլանավորումը (տարեկան, եռամսյակային), ամենօրյա վարչական գործունեության (իրավաանական ն ֆիզիկական անձանց հետ ողոքների ու տարաձայնությունների վերլուծմամ) կառավարումը: Վերը թվարկված գործառույթների կատարման համար պահանջվում է ամողջական ն ստույգ տեղեկատվություն: Տեղեկատվության հոսքը, որն անհրաժեշտ է ստեղծվող իրավիճակի համապատասխան գնահատման ն կառավարման կամ ճշգրտող որոշումների ընդունման համար, անցնում է տարեր փուլեր` ստացում, մշակում ն տեղեկատվության արտացոլում, իրավիճակի գնահատում ն որոշման ընդունում: Այդպիսի ազմագործառութային համակարգի մեծ ծավալով, աշխարհագրորեն կապված տեղեկատվության մշակումը կարող է արդյունավետ իրականացվել միայն ժամանակակից երկրատեղեկատվական տեխնոլոգիաների կիրառմամ: էկոլոգիական հիմնահարցերի համալիր նույթով պայմանավորված, եր մանավանդ միմյանց են շաղկապվում տարեր մասնագետների կողմից լուծվող խնդիրները, դրանց լուծման համար պահանջվում է համակարգված մոտեցում, ինչը իրականացվում է նան յուրաքանչյուր ոլորտի մասնագետների կոնկրետ գործողությունների դեպքում: էկոլոգիական մոնիթորինգի տեղեկատվական ապահովման համակարգի կառուցվածքն արտացոլում է այդ յուրահատկությունը: Ելնելով գործառական նշանակությունից` այն նպատահարմար է աշխել ըստ հիմնահարցային ուղղորդված տեղեկատվական լոկների առանձին տարածքային ծառայությունների` ներառած ճարտարապետա-հատակագծային, կոմունալ, ինժեներական ապահովման ծառայությունները: ՄէՄ համակարգի տեղեկատվական ապահովումը պետք է ներառի հետնյալ լոկները (նկ. 1.5). ընդհանուր էկոլոգիական նութագիրը (մթնոլորտային օդը, ջրամարները, հողը, սանիտարա-համաճարակային պայմանները ն այլն), շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության աղյուրները (արտանետումներն ու արտահոսքերը, կոշտ թափոնները ն այլն), տարածքի գոտիավորումը (արտադրական նշանակության օյեկտները, շինարարության համար պիտանի հողամասերը, վարչական շենքերը ն այլն), պահպանվող տարածքների համակարգերը (պատմաճարտարապետական հուշարձանները, ջրապահպանման գոտիները ն այլն), ինժեներատեխնիկական ն տրանսպորտային կոմունիկացիաները (վերերկրյա ն ստորերկրյա տրանսպորտի տեսակների մայրուղիները, ջերմային ցանցերը, էլեկտրահաղորդման գծերը ն այլն), առողջապահության ն սոցիալ-կենցաղային պայմանները, նորմատիվ ն իրավական փաստաթղթերը, տարածաշրջանի զարգացման հեռանկարները: Միասնական էկոլոգիական մոնիթորինգի ԵՏՀ-ն հնարավորություն է ընձեռում ցուցաերել թեմատիկ մոտեցում տարածաշրջանի էկոլոգիական անվտանգության խնդրի արդյունավետ լուծմանը ն ստեղծում է տարածաշրջանի կառավարման համար միասնական տեղեկատվական տարածք:

Տեղեկատվության թեմատիկ լոկներ

Տարածաշրջանի ընդհանուր էկոլոգիական նութագրերը Սանիտարա-համաճարակային պայմաններ Մթնոլորտային օդը Ֆիզիկական ազդեցություններ (աղմուկ, ջերմային աղտոտում ն այլն) Կանաչապատ տարածքներ

Շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության աղյուրները - Արտանետումներ դեպի մթնոլորտ - Հոսքաջրերի արտահոսք - Կոշտ թափոններ - Ֆիզիկական աղտոտվածություն Պահպանվող տարածքների համակարգեր - Պատմամշակութային հուշարձաններ - Ջրապահպանման գոտիներ - Ինժեներական կոմունիկացիաների պաշտպանիչ գոտիներ

Տրածաշրջանի գոտիավորում Արտադրական նշանակության օյեկտներ Շինարարության համար պիտանի հողամասեր Կանաչապատ գոտիներ Վարչական շինություններ Կոմունալ նշանակության օյեկտներ Տրանսպորտային ձեռնարկություններ Գիտական կազմակերպություններ ճարտարապետական հուշարձաններ

Ինժեներա-տեխնիկական ն տրանսպորտային կոմունիկացիաներ - Ջերմային ցանցեր - էլեկտրացանցեր - Նյութատարներ - Հեռախոսային գծեր - Ավտոմայրուղիներ - Երկաթուղային մայրուղիներ

Առողջապահության ն սոցիալ-կենցաղային պայմաններ - Ենթկառուցվածքի արեկեցություն - Հիվանդություններ

Տարածաշրջանի զարգացման հեռանկարներ Վերակառուցման, նոր օյեկտների կառուցման պլաններ

Նկ. 1.5. Տարածաշրջանային ՄէՄ համակարգում թեմատիկ տեղեկատվությունը

1.3.2.ÐêÎàÔ Ø²ðØÆÜÜºð Միջազգային էկոլոգիական մոնիթորինգի գործող մարմինը շրջակա միջավայրի եվրոպական գործակալություններն են (ՇՄԵԳ), որոնք կատարում են շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի միջազգային մարմնի գործառույթ: ՇՄԵԳ-ի խնդիրների մեջ մտնում են . ՇՄ մոնիթորինգի համար անհրաժեշտ տվյալների հավաքումը ն դրանց շարունականական ընդհանուր արելավումը, քաղաքական գործիչներին, սոցիալ-տնտեսական ծրագրեր իրականացնող կազմակերպություններին, ինչպես նան հասարակությանը ՇՄ ներկա ու ապագա վիճակի վերաերյալ տրամադրվող տեղեկատվության, մեկնաանման ն գնահատման համար փորձաքննական մեթոդների կիրառումը: ՇՄԵԳ-ի հավաքած տեղեկատվությունը նախատեսված է ռազմավարական քաղաքականության աջակցման համար երկու հավասար նշանակություն ունեցող կարնոր ոլորտներում` ՇՄ-ի նկատմամ քաղաքականության մշակման ն սեկտորիալ քաղաքականության զարգացման մեջ, հաշվի առնելով ընդհանուր էկոլոգիական դիրեկտիվները հատկապես արդյունաերությունում, գյուղատնտեսու47

թյունում, էներգետիկական սեկտորում, տրանսպորտում ն տուրիզմում: ՇՄԵԳ-ի աշխատանքն ընդգրկում է ողջ եվրոպական տարածքը: ԱՊՀ երկրների տարածքում իրագործվող գործառույթը` մոնիթորինգը, իրականացնում են մի շարք կազմակերպություններ: Ցավոք, ՀՀ-ում այն մեկ կառույցի` «Հայհիդրոմետի» գլխավոր պարտականությունն է: Ինչ վերաերում է տեղական ն տարածքային էկոլոգիական տեսչություններին, որոնք ենթակա են նօգտագործման նախարարությանը, սանիտարա-համաճարակային կայաններին, որոնք գտնվում են առողջապահության նախարարության ենթակայության ներքո, ապա վերջիններիս համար մոնիթորինգը լրացուցիչ գործառույթ է, որը նրանք իրականացնում են ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման հսկողության գործընթացում կամ այլ` իրենց նորմատիվ գործառույթներն իրականացնելիս: Ընդհանուր առմամ, այդ կազմակերպությունները սեփական էկոլոգիական տեղեկատվության օգտագործողներ են, որը նրանք տրամադրում են վերադաս գերատեսչություններին: Օրախնդիր է, որ ՇՄ վիճակի վերաերյալ տարեր աղյուրներից ստացվող դիտարկումները ի մի երվեն, քանի որ հաճախ առկա է տեղական ցանցերից ստացվող տվյալների որակի անհամատեղելիություն ն տարերություն: Ստանդարտացման խնդիրների լուծման նպատակով առաջարկված է ստեղծել միասնական պետական էկոլոգիական մոնիթորինգի համակարգ: ԱՊՀ-ի տարածքում իրականացվող ՇՄ պետական մոնիթորինգի մեկ այլ կարնոր հիմնահարցն էլ այն է, որ ՇՄ-ում վնասակար նյութերի պարունակությունը հսկվում է արոյապես ն ֆիզիկապես հնացած սարքավորումներով: Հսկողական ծառայությունները նոր, համաշխարհային դասակարգմանը համապատասխան սարքավորումներով հագեցնելու համար միջոցներ չկան, ն սարքավորումների սերտիֆիկացման ընթացակարգը զգալի ժամանակ է պահանջում: Շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի հաշվարկային համակարգը, որը հնարավորություն է տալիս արտադրության ու եղանակային պայմանների փոփոխվելու դեպքում որոշել ՇՄ աղտոտվածության մակարդակը ն ցանկացած կետում կանխատեսել իրավիճակը, Արնելյան Եվրոպայի երկրներում ավարար զարգացած չէ: Բացի պետական նապահպանական ծառայություններից, էկոլոգիական հիմնախնդիրների ացահայտումով զաղվում են գիտական ն հասարակական կազմակերպությունները, ն հատկապես վերջինները (արհմիությունները, կանաչների կազմակերպությունները ն այլն) ավական ակտիվ պայքար են մղում շրջակա միջավայրի մաքրության համար: Հասարակական կազմակերպությունների` էկոհամակարգի վիճակի ն աղտոտությունների պարունակության վերաերյալ տեղեկատվություն ստանալու թույլտվությունը ամրագրված է օրենքով:

1.3.3. èÆêÎºðÆ ¶Ü²Ð²îàôØÀ Բնապահպանական գործունեության կարնոր աղադրիչներից է ՇՄ աղտոտումից նակչության առողջությանն առնչվող ռիսկի գնահատումը: Դրա համար օգտագործվում է նակելի գոտիներում թունավոր նյութերի խտությունների վերաերյալ փաստացի տվյալների ազան, ն ըստ կլիմայական ցուցանիշների

ուսումնասիրվում է դրանց ազդեցությունը ինչպես առանձին անձանց, այնպես էլ ամողջ նակչության առողջության վրա: Ռիսկի գնահատման հիման վրա իրականացվում է կառավարում, այսինքն` ձեռք են առնվում մի շարք միջոցառումներ նակչության առողջության ն նական ու նյութական արժեքների պահպանության տեսանկյունից ռիսկերի նվազեցման կամ լրիվ ացառման համար: Ռիսկի կառավարումը սկսվում է շրջակա միջավայրի ստանդարտների հաստատումից, այսինքն` մարդկանց նակության գոտիներում, օդում, ջրում ն հողում թունավոր նյութերի խտությունների նորմավորումից: Վերջին տասնամյակներում ռիսկերի գնահատման մեթոդաանությունը արագ զարգացավ, ն այժմ ամենից հաճախ այն օգտագործվում է որպես ռիսկերի հետ կապված գործունեությունում որոշում ընդունելու գործիք: Քանի որ ռիսկի գնահատման տարեր մեթոդները լայն չափով օգտագործում են որոշում կայացնող անձինք, ն նրանց եզրակացություններն ու հետնությունները հաճախ հիմք են դառնում այն տեղեկատվության համար, որը հաղորդվում է նակչության ն հասարակության լայն շերտերին, ապա կարնոր է, որ ապահովվի տվյալ տեղեկատվության լիարժեք ընդունումը ն ռիսկի գնահատման ներկայումս իրականացվող գործընթացում սահմանափակումների համարժեք ըմռնումը: Հակառակ դեպքում դրա կիրառումը կարող է հանգեցնել չհիմնավորված ն անտեղի, ավելորդ ինքնավստահության, պոտենցիալ վտանգավոր ն թունավոր գործունեության ն միջոցառումների այն դեպքում, եր վտանգավորության ռիսկի գործոնների վերաերյալ ահազանգումը, որը ացառապես հիմնվում է այդպիսի գնահատման վրա, կարող է լինել սխալ ն հանգեցնել թյուրիմացությունների: Վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում ռիսկի գնահատման պրակտիկան ուղեկցվել է էկոլոգիական տեսակետից ազմաթիվ ապակառուցողական մոտեցումներով ն մեթոդներով, որոնք որոշ չափով օրինականացվել են: Սա հանգեցրել է այնպիսի անցանկալի հետնանքների, ինչպիսիք են թունավոր, կենսակուտակվող /կենդանի օրգանիզմներում կուտակվող/ քիմիական նյութերի` դեպի ՇՄ ներմուծմանը ն կուտակմանը: Այդ տեսակետից զարմանալի չէ, որ հասարակությունը ռիսկի գնահատման ցանկացած գործընթացի վերաերվում է որոշակի հոռետեսությամ: Ռիսկի գնահատման կարնորագույն հիմնահարցերից մեկը ն վտանգավորությունը գիտական անորոշությունների նկատմամ վերաերմունքն է: Ժամանակակից հասարակության կառուցվածքի արդացմանը զուգընթաց` ռիսկի ն վտանգավորությունների փոխկապակցված գործոնների ճիշտ գնահատումը խիստ դժվարանում է: Անորոշությունը կարող է վերաերել ինչպես այս կամ այն երնույթի կամ գործընթացի կայանալու հավանականությանը, այնպես էլ դրանց հետնանքների մասշտաներին ն նույթին (եթե նման երնույթ կամ գործընթաց իրոք տեղի ունի): Տվյալ անորոշությունները ացատրվում կամ ավելանում են հետնյալ գործոններով. տվյալների ացակայությունը կամ անավարարությունը /օրինակ` շուկա տրվող նոր քիմիական ապրանքների ն քիմիկատների մեծ ծավալը դրանց թեստավորումը դարձնում է խաուսիկ պատրանք, որը շատ հեռու է իրականությունից/,

տվյալների սխալ կամ ոչ լիարժեք աղյուրները /հաճախ ռիսկի ն վտանգավորության գործոնների վերաերյալ տեղեկատվությունը, կապված այս կամ այն մեթոդաանության կամ տեխնոլոգիայի հետ, ստացվում է այն սույեկտներից, որոնք շահագրգռված են դրանց կիրառման ն տարածման մեջ/, նոր տեխնոլոգիաների հանդես գալը, օրինակ` գենային ճարտարագիտության, որոնց կիրառման համար ավարար փորձ ն տվյալների ազա կուտակված չէ, տարածության ն ժամանակի մեջ պատճառահետնանքային կապերի խզումը, սիներգետիկ, լրացուցիչ /կոմպլիմենտար/ ն կումուլյատիվ հետնանքները ն էֆեկտները /օրինակ` ժամանակի նախորդ փուլերում օրգանիզմ անցած ն դրանում մնացած ճառագայթաակտիվ կամ այլ թունավոր նյութերի հաշվառման անկարելիությունը/, չկանխատեսված ն չացահայտված վտանգավորության աղյուրները, նակչության փոփոխվող զգայնությունը ն ընկալունակությունը: Այն չափով, որ չափով որ ռիսկի գնահատումը հնարավորություն չի տալիս ացահայտելու ն որոշելու տվյալ անորոշությունները, ինչպես նան կիրառելու դրանց նկատմամ համապատասխան միջոցներ, ստեղծվում է ճշգրտության ն օյեկտիվության չհիմնավորված պատրանք: Այս կամ այն աստիճանի անորոշությունները ներհատուկ են ռիսկի ցանկացած գործընթացին: Այդ իսկ պատճառով, ամողջությամ վերցրած, հաշվի առնելով հասարակության պահանջները, անհրաժեշտ է ընդունել նախազգուշական պարտադիր սկզունքներ: Հասարակության պատմության մեջ առկա են ազմաթիվ օրինակներ, եր վնասները, որոնք պատճառվում են առողջությանը կամ շրջակա միջավայրին, կարելի էր կանխարգելել` կիրառելով որոշակի նախազգուշական սկզունքներ: Դա վերաերում է ինչպես քիմիական ն միջուկային վթարների հետ կապված ռիսկին ու վտանգներին, այնպես էլ ռիսկի էկոլոգիական ծագումով գործոնների նախնական ազդեցության արդյունքին, օրինակ` ուլտրամանուշակագույն ճառագայթմանը ն ծխախոտի ծխին: Նախազգուշական սկզունքը պետք է լինի որոշիչ ոլոր այն փուլերում, որոնք նախորդում են ՇՄ աղտոտությունների անցմանը կամ հանդես գալուն: Նախազգուշական սկզունքը պահանջում է, որ որոշում ընդունող անձինք հաշվի առնեն ոչ միայն այս կամ այն վարկածի հնարավոր կամ հավանական սխալականությունը, այլ նան հնարավոր հետնանքների նույթը ն մասշտաները, եթե վարկածը ճիշտ չէ: Ռիսկի որոշ տիպեր ուղղակիորեն ընդունելի չեն հենց հետնանքների այն ծանրության պատճառով, որոնք կարող են դրանք առաջ երել: Այդ իսկ պատճառով անհակադարձելի, երկարատն հետնանքների հնարավորությունը /ինչպես, օրինակ, կայուն օրգանական աղտոտությունների դեպքում/, ի տարերություն այն իրավիճակների, եր խոսքը կարճատն, անցողիկ հետնանքների մասին է, պահանջում է այլ մոտեցումներ: Մյուս կարնոր գործոնը, որը պետք է հաշվի առնել ռիսկի գնահատման դեպքում, արժեքների կամ գնահատող դատողությունների դերն է, որը դրանք կարող են խաղալ որոշման ընդունման ընթացքում, ինչը վերաերում է ռիսկին կամ

վտանգներին: Գիտական հասարակությունը կրում է հատուկ պատասխանատվություն ռիսկի ն վտանգների օպտիմալ գնահատման ապահովման ն այդ գնահատմանը ներհատուկ անորոշության մակարդակի ացահայտման համար: Այնուամենայնիվ, զուտ քանակական գնահատման դեպքում գիտնականները կարող են հանդես երել կարծիքների զգալի տարամիտում: Եր ռիսկի աստիճանի նկարագրման համար ընդունվում են այնպիսի քանակական նութագրեր ն սահմանումներ, ինչպիսիք են «քիչ հավանական», «զգալի» ն այլն, ապա խոսքը այն սույեկտիվ դատողությունների մասին է, որոնք դուրս են գալիս գործոնների էության սպառիչ իմացության շրջանակներից: Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է, որ ռիսկին վերաերող որոշման ընդունումը հիմնված լինի գիտական առավելագույնս հնարավոր կարծիքների վրա ն կախված չլինի կոմերցիոն ու քաղաքական նկատառումներից ու ճնշումներից: Այս կամ այն ռիսկի ընդունելիության չափանիշը, թույլատրելիությունը կարող են կախված լինել ազմաթիվ գործոններից, այդ թվում նան նրանից, թե տվյալ ռիսկը հանդիսանու՞մ է արդյոք ընտրված կամ պարտադրված, կարելի՞ է խույս տալ դրանից, գերակշռու՞մ են արդյոք առաջարկվող գործունեության կամ նյութի շահավետությունը կամ առավելությունները դրա հետ կապված վտանգներին ն ռիսկին: Բացի այդ, ռիսկի թույլատրելիությունը կարող է կախված լինել նան նրանից, թե որքան համեմատելի է վտանգների ն ռիսկերի աշխումը նակչության մեջ` համադրած շահութաերության ն առավելությունների աշխմանը: Չնայած ռիսկի գնահատման որոշակի մասը վերաերում է գիտական գործունեության ոլորտին, հենց այն փաստը, որ դա կապված է արժեքային դատողությունների հետ, պայմանավորում է այդ ընդհանուր որոշման ընդունմանը այն սույեկտներին մասնակից դարձնելու պարտադրանքը, որոնք կարող են ենթարկվել կամ ենթարկվում են ռիսկի: Փորձագետներին, կարգավորող անձանց ն հասարակությանը ռիսկի ն վտանգների հետ կապված հիմնահարցերի քննարկմանը մասնակից դարձնելու համար օգտագործում են տարեր մոդելներ, կոնսենսուսային համաժողովներ, քաղաքացիների ներկայացուցիչներից աղկացած հատուկ հանձնաժողովներ ն քաղաքացիների խորհրդատվական հանձնաժողովներ: Այնուամենայնիվ, նման մեթոդների կիրառումը ավելի շատ ացառություն է, քան սկզունք, չնայած որ ինչպես նրանք, այնպես էլ կուտակված փորձը անհրաժեշտ է ավելի լայն օգտագործել: Համապատասխան թույլտվություններ ն արտոնագրեր ստանալու նպատակով ռիսկի գնահատման դեպքում իրականացված հետազոտության արդյունքները պետք է զանգվածային տեղեկատվության միջոցներով ն ինտերնետով հասանելի լինեն հասարակության ամենալայն շրջաններին:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. Ի՞նչ է էկոլոգիան: 2. Ի՞նչ է էկոլոգիական համակարգը: 3. Սահմանել շրջակա նական միջավայրի, նական ռեսուրսների հատկությունները: 4. Ի՞նչ է շրջակա միջավայրի պահպանությունը: 5. Սահմանել նօգտագործումը: Ի՞նչ է ուսումնասիրում նօգտագործման առարկան: 6. Ի՞նչ է էկոլոգիական իրավունքը: 7. Շարադրել ռացիոնալ նօգտագործման հիմնական սկզունքները: 8. Ի՞նչ է կայուն զարգացումը: 9. Ի՞նչ է էկոլոգիական անվտանգությունը: 10. Ո՞րն է առողջության սահմանումը` ըստ համաշխարհային առողջապահական կազմակերպության: 11. Որո՞նք են աժնետերերի մասնակցությամ կայուն զարգացման հիմնահարցերի լուծման առավելությունները: 12. Ի՞նչ է մոնիթորինգը: 13. Ի՞նչ է էկոլոգիական մոնիթորինգը: 14. Ի՞նչ աղադրիչներ է ներառում էկոլոգիական մոնիթորինգի միասնական համակարգը: 15. Թվարկել միասնական էկոլոգիական մոնիթորինգի հիմնական խնդիրները: 16. Ի՞նչ է երկրատեղեկատվական համակարգը: 17. Թվարկել երկրատեղեկատվական համակարգերի հիմնական կառուցվածքային օղակները: 18. Ի՞նչ լոկներից է կազմված ՄէՄ համակարգի տեղեկատվական ապահովումը: 19. Որո՞նք են շրջակա միջավայրի եվրոպական գործակալության խնդիրները: 20. Բնապահպանական գործունեության մեջ ինչպե՞ս է գնահատվում ռիսկը:

¶ÈàôÊ 2. ¾Üºð¶ºîÆÎ² ºì Þðæ²Î² ØÆæ²ì²Úð 2.1. ¾Üºð¶ºîÆÎ²ÚÆ ²¼¸ºòàôÂÚàôÜÀ Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ìð²

2.1.1. ¾Üºð¶²êä²èàôØÀ ºì ÎºÜêàÈàðîÀ Հայաստանի Հանրապետությունը որդեգրել է կայուն տնտեսական զարգացման քաղաքականություն, որը, նականաար, ենթադրում է ճյուղային ներդաշնակ զարգացումների գործընթացի իրականացման ըստ ամենայնի ապահովում: Նշվածի համատեքստում էներգետիկան` որպես հասարակության զարգացումը ապահովող կարնորագույն դերակատարություն ունեցող ոլորտ, իր որակաքանակական ազդեցիկ գործոններով ոչ միայն պայմանավորում է երկրի առաջընթացի, այլն քաղաքակրթության մակարդակը: Այսօր մարդկային հասարակության կարնորագույն խնդիրը այնպիսի առաջընթացի ապահովումն է, որը հնարավորություն է տալիս նապահպանական խնդիրների ներդաշնակեցման ու հավասարակշռման ճանապարհով ստեղծել ոլոր նախապայմանները` հաջորդ սերունդների անվտանգ ու կայուն զարգացման համար: էներգետիկան շրջակա միջավայրի ն մարդու վրա անարենպաստ ազդեցության հիմնական աղյուրներից մեկն է: Այն ազդում է մթնոլորտի վրա (թթվածնի սպառում, գազերի, խոնավության ն կոշտ մասնիկների արտանետում), հիդրոսֆերայի վրա (ջրի սպառում, արհեստական ջրամարների ստեղծում, աղտոտված ն տաք ջրերի, հեղուկ թափոնների արտահոսք) ն լիթոսֆերայի վրա (հանածո վառելիքների օգտագործում, լանդշաֆտի փոփոխություն, թունավոր նյութերի արտանետում): էներգետիկայի օյեկտները, որոնք հիմնականում որպես առաջնային էներգիա օգտագործում են ածխաջրածնային վառելիքը, կենսոլորտը վնասակար արտանետումներով աղտոտող հիմնական աղյուրներից են: Կենսոլորտը (իոսֆերա՝ հունարեն ԵiօՏ-կյանք ն Տքհaira-գունդ) երկիր մոլորակի այն հատվածն է, որը էվոլուցիայի ընթացքում նակեցվել է կենդանի օրգանիզմներով: Կենսոլորտը աց համակարգ է, որի գոյությունն անհնար է առանց արտաքինից էներգիայի ընդունման: էներգիայի հիմնական մասը, որ ստացվում է Արեգակից, այնուհետն անդրադառնում է դեպի տիեզերական տարածություն՝ պահպանելով էներգիայի կայուն հավասարակշռություն: Կենսոլորտը ներառում է երկրակեղնը, հողային ծածկույթը, ջրոլորտը ն մթնոլորտի ստորին շերտերը: Կյանքի տարածման սահմանները նշված ոլորտներում միատեսակ չեն: Կենսոլորտը գլոալ էկոհամակարգ է, որի սահմանները որոշվում են տարեր օրգանիզմների կենսագործունեության համար անհրաժեշտ պայմանների առկայությամ: Պատմականորեն էներգիայի սպառման մեծացումն ընթացել է ոչ հավասարաչափ: Նկ. 2.1-ում ցույց է տրված, որ էներգիայի սպառման կտրուկ աճը սկսվել

էներգիայի ծախսը, ՏՎտ ժ

է 22 դարում, ընդ որում, մարդու կողմից սպառված էներգիայի 2/3-ը աժին է ընկնում դարի վերջին կեսին: Առաջնային էներգիայի` համընդհանուր ընդունված դասակարգման համաձայն` աղյուրները աշխվում են առնտրայինի ն ոչ առնտրայինի: էներգիայի առնտրային աղյուրները ներառում են պինդ (քարածուխ ն գորշ ածուխ, տորֆ, այրվող թերթաքարեր, իտումային ավազներ), հեղուկ (նավթ ն գազային կոնդենսատ), գազակերպ (նական գազ) վառելիքի տեսակները ն էլեկտրաէներգիան (արտադրված միջուկային, հիդրավլիկական, հողմային, երկրաջերմային, արեգակնային ն մակընթացության էլեկտրակայաններում): Ոչ առնտրայինին վերաերում են էներգիայի մնացած ոլոր աղյուրները (փայտը, գյուղատնտեսության ն արդյունաերության թափոնները, աշխատող կենդանիների ն մարդու մկանային ուժը): Համաշխարհային էներգետիկան հիմնականում հիմնված է առնտրային էներգառեսուրսների վրա (1995 թ. էներգիայի ընդհանուր սպառման 90 9-ից ավելի): Մարդկությունն իր գոյության ողջ պատմության ընթացքում ծախսել է ոլոր տեսակների էներգիաների մոտ 900.950 հազ. ՏՎտ.ժ*:

1 5 00 1 0 00 5 00

X I X 1900 Դարեր

197 5

Տարիներ

Նկ.2.1. Մարդկության կարիքների համար վերջին երկու հազարամյակում էներգիայի ծախսի փոփոխությունը

Հաշված արդյունաերական դարասկզից, համարյա 200 տարվա ընթացքում, վառելիքի գլոալ սպառումն աճել է մոտ 30 անգամ ն 1994 թ. հասել է 13.07Գ.տ.պ.վ/տարի: էներգիայի սպառման նշված աճը տեղի է ունեցել ինքնաերաար, անկախ մարդու կամքից: Դա ոչ միայն լայն հասարակությանը չի անհանգստացրել, այլն դիտարկվել է որպես մարդկության զարգացմանը նպաստող գործոն: *

ՏՎտ- տերավատտ, որում տերա-նախածանցը համապատասխանում է 1012 ազմապատկչին:

Նման շեշտադրումը նութագրական է անցյալում հասարակության տնական արդյունաերական փուլի զարգացման համար ն, անկասկած, կպահպանվի մոտակա տասնամյակներում: էներգիայի ժամանակակից սպառման կարնոր առանձնահատկությունը դրա անհավասարաչափությունն է տարեր երկրների կտրվածքով: էներգիայի տեսակարար սպառման անհավասարաչափությունը հսկայական է, ն տարեր երկրների համար այն հասնում է 1:40 հարաերության, ընդ որում, էլեկտրաէներգիայի սպառման անհավասարաչափությունն ավելի մեծ է: Սկանդինավյան երկրներում մեկ նակչին հասնում է տարեկան ավելի քան 14000 կՎտ.ժ էլեկտրաէներգիա, Հնդկաստանում՝ մոտ 100 կՎտ.ժ: Տարեր երկրներում նակչության կենսամակարդակը ուղղակիորեն կախված է էներգիայով ապահովվածությունից (նկ.2.2):

Նկ.2.2. էներգիայի սպառման մակարդակի ն նակչության կենսամակարդակի փոխկապվածութունը (1980թ.)

Է-ն մաքուր եկամուտի ինդեքսն է` հաշվարկված ըստ ապրանքների ն ծառայությունների մեծ հավաքակազմի իրական արժեքին (Է=1 համապատասխանում է մոտավորապես 22.5 ԱՄՆ դոլարին), Է-տարեր երկրներում մեկ նակչի կողմից էներգիայի սպառումը, պայմանական վառելիքի (29.3 ՄՋ/կգ) կգ-ներով: Անշուշտ, պետք է նկատի ունենալ, որ էներգիայի տեսակարար ծախսը որոշվում է մի շարք գործոններով, հատկապես` կլիմայական: Բնականաար, ավելի ցուրտ կլիմա ունեցող երկրներում ջեռուցման համար էներգառեսուրսների ծախսը ավելին է, քան ավելի տաք կլիմա ունեցող երկրներում:

Քաղաքակրթության զարգացմանը զուգընթաց` տեղի է ունենում էներգիայի ծախսի մեծացում: Տեխնիկական առաջընթացը ն հասարակության զարգացումը, սկսած հնադարյան ժամանակներից, կապված են օգտագործվող էներգառեսուրսների քանակի ն որակի հետ: Բնական էներգետիկական ռեսուրսների յուրացումը խթանեց այնպիսի մեքենաների ստեղծումը, որոնք հնարավորություն ունեն իրականացնելու ֆիզիկական, իսկ այժմ նան` մտավոր աշխատանքի զգալի մասը: Մեքենաների կատարելագործման շնորհիվ մարդը ստեղծագործական աշխատանքի, գիտությամ, արվեստով, գրականությամ ն մշակույթի մյուս ոլորտներում զաղվելու համար ավելի շատ հնարավորություններ է ստանում: Տեխնիկայի զարգացումը որակապես նոր տիպերի, առաջին հերթին` էլեկտրական էներգիայի օգտագործման հնարավորություն է ընձեռում, որի հիմնական առանձնահատկությունը մեծ հեռավորությունների վրա հեշտությամ հաղորդվելն է ն փոքր կորուստներով էներգիայի այլ տեսակների փոխակերպվելու համեմատական պարզությունը: Առանց էլեկտրաէներգիայի` ժամանակակից հասարակության կյանքը անհնարին է: Դրա տխուր օրինակն է 1965թ. ԱՄՆ-ում տեղի ունեցած վթարը, եր երկրի զգալի մասը, ներառած Նյու-Յորքը, 14 ժամ մնաց առանց էլեկտրաէներգիայի: Կյանքը խոշոր քաղաքներում կաթվածահար եղավ. չաշխատեցին տրանսպորտը, վերելակները, օդի լավորակման սարքերը, անջատվեցին լուսավորությունը ն կապի ոլոր միջոցները: Ձեռնարկությունները դադարեցրին աշխատանքը, խոշոր քաղաքներում սկսվեցին պատահարներ, ն տեղի ունեցան հանցագործություններ: Վթարը հանգեցրեց նյութական կորուստների ն արոյական ծանր ցնցումների: Մարդկության կողմից էներգիայի արտադրության ն սպառման մասշտաները այնքան մեծ են, որ համեմատելի են նական երնույթների հետ (աղ.2.1): Աղյուսակ 2.1 Տեխնածին էներգիայի ն նական երնույթների համեմատական հզորությունները

էներգետիկական օյեկտը կամ նական երնույթը էներգիայի արտադրության ոլոր տեղակայանքները, այդ թվում` էլեկտրակայաններ

Հզորությունը, ՏՎտ 8.9

Երկրի մակերնույթից խոնավության գոլորշիացում Մակընթացություններ Երկրաշարժեր

0.5 2.5 1.5.100

.1.5

Հանքային վառելիքի համաշխարհային պաշարները գնահատվում են 12.5 տրիլիոն տպվ, իսկ պաշարները, որոնք կարող են տնտեսապես արդարացված մեթոդներով արդյունահանվել, կազմում են մոտ 4 տրիլիոն տոննա: Ընդ որում, պաշարների 809-ը կազմում են ածուխը, նավթը ն գազը, յուրաքնաչյուրը` 109: Հաշվվում է, որ այդ քանակությունը, ինչպես նան տորֆի, թերթաքարերի, ուրանի ն թորիումի պաշարները, հաշվի առնելով 2000թ. սպառման մակարդակը, մարդկությանը կավարարեն մոտ 300 տարի: Քանի որ, մի կողմից` էներգետիկան

ժամանակակից տնտեսության ճյուղերի զարգացման հիմքն է, իսկ մյուս կողմից` մեր օրերում դեռնս չի գտնվել այնպիսի աղյուր, որի օգտագործումը կենսոլորտի վրա զգալի (ուղղակի կամ անուղղակի) ազդեցություն չունենա, մարդկությունը ակտիվորեն ելքեր է որոնում այս փակուղային իրավիճակից դուրս գալու համար: Ավելի ճիշտ են այդ խնդրի լուծման հետնյալ երկու ուղղությունները: Նախ` անհրաժեշտ է արդյունավետ օգտագործել եղած էներգետիկական ռեսուրսները, նվազեցնել էներգասպառումը` անցնելով էներգատնտեսող տեխնոլոգիաների ն փոքրացնելով կորուստները, որի ցայտուն օրինակը այս ոլորտում ճապոնիայի ձեռքերումներն են: Երկիր, որն ունենալով սեփական չնչին էներգետիկական ռեսուրսներ, շատ «հետ մնալով» մեկ նակչին ընկնող էներգիայի արտադրությամ աշխարհի ազմաթիվ զարգացած երկրներից, ըստ արդյունաերական արտադրանքի ցուցանիշի գրավում է առաջին տեղերից մեկը, առաջատար է նորագույն ճյուղերում: Բացի դրանից, անհրաժեշտ է կատարելագործել էներգիայի արտադրության տեխնոլոգիան (ներառած վառելիքի հանույթը ն տեղափոխումը, էլեկտրական էներգիայի հաղորդումը ն այլն), ինչպես նան էներգիայի արտադրման կառուցվածքը, լայնորեն օգտագործել էկոլոգիապես ավելի կատարյալ արտադրման մեթոդներ ն վառելիքի տեսակներ: Չպետք է հուսալ, որ հիմնահարցը լիարժեք կլուծվի էներգետիկ օյեկտների կողմից մթնոլորտ արտանետվող գազերի մաքրման ճանապարհով: Բազմիցս ապացուցվել է, որ գազերի մաքրումը, ավելացնելով էներգիայի արտադրության արժեքը մոտավորապես 1,5 անգամ, պահանջում է էներգիայի լրացուցիչ ծախս ն հանգեցնում է որսված նյութերի ուտիլացման խնդրի լուծման անհրաժեշտությանը: Այնուամենայնիվ, որոշ դեպքերում գազերի մաքրման սարքավորումների օգտագործումը ակնհայտորեն զգալի արդյունք է տալիս: Այսպես, ոլոր առաջատար ավտոմեքենաշինական ֆիրմաներն արդեն իրենց արտադրանքը կահավորում են արտանետվող գազերի չեզոքացուցչով: Առանց այդ սարքավորման` ավտոմեքենան ժամանակակից շուկայում մրցունակ չէ: Այսօր դժվար է վստահ լինել, որ ավտոմոիլային ողջ պարկը էկոլոգիապես ավելի կատարյալ վառելիքի (այնպիսին, ինչպիսին գազն է) փոխադրելու դեպքում չեզոքացուցչի անհրաժեշտությունը կվերանա: էներգետիկական օյեկտի տեղադրման վայրում էկոլոգիական իրավիճակի լավացման նպատակով սկզունքորեն ոչ ճիշտ եղանակ է արձր ն գերարձր ծխնելույզների (180, 250, նույնիսկ 420մ) կառուցումը: Այդպիսի «լուծման» տվյալ պահի շահն ակնհայտ է. ծխնելույզի արձրության երկու անգամ մեծացումը երաշխավորում է աղտոտող նյութերի մերձերկրյա խտության նվազեցում 4 անգամ: Սակայն խառնուկների ցրումը ավելի մեծ տարածքի վրա ոլորովին չի նվազեցնում ընդհանուր արդյունքը: Աղտոտվածությունների մերձսահմանային տեղափոխման դեմ համատեղ պայքարի համար Եվրոպայի մի շարք շահագրգիռ պետություններ ստորագրել են միջազգային կոնվենցիա, ըստ որի նրանք պարտավորվել են պայմանավորված ժամկետում փոքրացնել ծծմի օքսիդի արտանետումները:

22դ. վերջին քառորդում էներգիայի օգտագործման արդյունավետության արձրացման ն համընդհանուր տնտեսման վրա հիմնված համաշխարհային էներգետիկայում զգալի փոփոխություններ տեղի ունեցան` կապված ամենից առաջ վերջինիս զարգացման էքստենսիվ ճանապարհի ն էներգետիկական էյֆորյայի` էներգետիկական քաղաքականության անցման հետ: Այդ փոփոխությունների պատճառ դարձան 1974 ն 1979 թ.թ. էներգետիկական ճգնաժամերը, հանածո վառելիքների հանույթի, տեղափոխման թանկացումը, աշխարհաքաղաքական անկայունությունից տնտեսության կախվածությունը նվազեցնելու ցանկությունը: Դրանց թվին արժե ավելացնել քաղաքակիրթ երկրների կառավարությունների գիտակցության աճը, տեղական մակարդակով էկոլոգիական հիմնահարցերի հետ (թթվային անձրններ, ջրի ն օդի աղտոտում, ջերմային աղտոտում ն այլն) կապված պոտենցիալ վտանգները, էներգետիկայի զարգացման խոշորամասշտա հետնանքները ն կենսապայմանների վատացման մտահոգությունը:

2.1.2. æºðØ²ÚÆÜ ¾ÈºÎîð²Î²Ú²ÜÜºð ºì Þðæ²Î² ØÆæ²ì²Úð ՋէԿ-երը, օգտագործելով էներգառեսուրսները պինդ, հեղուկ ն գազային վառելիքի տեսքով, արտադրում են էլեկտրական (մինչն 759 համաշխարհային ընդհանուր էլեկտաէներգետիկայի արտադրության) ն ջերմային էներգիա, ընդ որում, վառելիքի ողջ նյութական մասը վերածվում է թափոնների, որոնք անցնում են շրջակա միջավայր գազային ն այրման պինդ արգասիքների տեսքով (նկ. 2.3): Այդ թափոնները մի քանի անգամ (գազի այրման դեպքում` 5, իսկ անտրացիտի այրման դեպքում` 4 անգամ) գերազանցում են օգտագործվող վառելիքի զանգվածը: Շրջակա միջավայր արտանետվող այրման արգասիքները որոշվում են վառելիքի տիպով ն որակով, ինչպես նան` դրա այրման եղանակով: Այժմ ՋէԿ -երի կողմից արտադրվող էլեկտրաէներգիայի ընդհանուր քանակի մոտ 709-ն արտադրվում է կոնդենսացիոն էլեկտրակայաններում (ԿէԿ): Աշխարհի ողջ ջերմային էներգետիկան ամեն տարի Երկրի մթնոլորտ է նետում ավելի քան 200 մլն տոննա ածխածնի օքսիդ, ավելի քան 50 մլն տոննա տարեր ածխաջրածիններ, համարյա 150 մլն տոննա ծծմի երկօքսիդ, 50 մլն տոննայից ավելի ազոտի օքսիդներ, 250 մլն տոննա մանրադիսպերս աերոզոլեր: Այսպիսով, օրգանական վառելիքի հիման վրա էլեկտրական ն ջերմային էներգիայի արտադրությունն ըստ իր մասշտաների յուրատեսակ նյութական ն էներգետիկական փոխանակություն է շրջակա միջավայրի հետ: Կասկած չի հարուցում այն իրողությունը, որ ջերմային էներգետիկայի այդպիսի «գործունեությունը» զգալի ազդեցություն ունի կենսոլորտի հաստատված շրջապտուտային պրոցեսների խաթարման գործում, ինչն ավելի ու ավելի ակնհայտ տեսքով է հանդես գալիս վերջին տասնամյակներին: Հաշվեկշռի խախտումը նշվում է ոչ միայն ըստ թունավոր նյութերի (ծծմի ն ազոտի օքսիդներ), այլ նան` ըստ ածխաթթու գազի: Հաշվեկշռի` օրգանական վառելիքով պայմանավորված այդ խախտումները, էլեկտրական էներ58

գիայի արտադրության մասշտաների մեծացմանը զուգընթաց, ինչպես այժմ շատերն են հաշվում, կհանգեցնեն ապագայում էկոլոգիական խիստ անցանկալի հետնանքների ողջ մոլորակի համար: Արտակարգ ուշադրության են արժանի նան մթնոլորտից թթվածնի անվերադարձ հսկայական կորուստները (ծախսումները): Կախված վառելիքի տիպից, դրա այրման եղանակից ն հնոցից մոխրի հեռացման եղանակից` մի շարք դեպքերում մոխիրն արժեքավոր հումք է շինարարական արտադրության ն գյուղատնտեսության (թթվային հողերի կրայնացում ն պարարտացում) համար: ՋէԿ-ում էլեկտրաէներգիայի արտադրության գործընթացն ուղեկցվում է ջրամշակման, սարքավորումների կոնսերվացման ն լվացման, մոխրախարամային մնացորդների հիդրոտեղափոխման գործընթացների հետ կապված աղտոտող տարեր հոսքերի առաջացմամ: Այդ հոսքաջրերը, ջրամարները թափվելու դեպքում, կործանարար ազդեցություն են ունենում դրանց ֆլորայի ն ֆաունայի վրա: Ջրամատակարարման փակ համակարգերի իրականացման շնորհիվ այդ ազդեցությունը էապես նվազում կամ վերանում է:

Տաք ջրի հեռացում

Նկ. 2.3. ՋէԿ-ի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա. 1-կաթսա, 2-ծխնելույզ, 3-տուրին, 4-գեներատոր, 5-ենթակայան, 6- կոնդենսատոր, 7-կոնդենսատային պոմպ, 8-սնող պոմպ, 9-էլեկտրահաղորդման գծեր, 10-էլեկտրաէներգիայի սպառիչներ

ՋէԿ-երում մեծ քանակությամ ջուր օգտագործվում է տարեր ջերմափոխանակիչ սարքավորումներում, տուրինում անած շոգու կոնդենսացման ջրա-, յուղա-, գազա-, օդահովացուցիչներում: Այդ նպատակների համար ջուրը վերցվում է որնէ մակերնութային աղյուրից (լճից, ջրամարից, գետից) ն ուղղահոս սխեմայի դեպքում նշված սարքավորումներում օգտագործելուց հետո վերադարձվում է նույն աղյուրներին: Այդ ջուրն օգտագործվող ջրամար է երում մեծ քանակությամ ջերմություն ն ստեղծում է դրա, այսպես կոչված, ջերմային աղտոտում: Այս տիպի աղտոտությունները ներգործում են կենսաանական ն քիմիական պրոցեսների վրա, որոնք որոշում են նական ջրամարների ուսական ն կենդանական օրգանիզմների կենսագործունեությունը ն հաճախ հանգեցնում դրանց կործանմանը, ջրամարի մակերնույթից ջրի ինտենսիվ գոլորշիացմանը, ջրահոսքերի հիդրոլոգիական նութագրերի փոփոխմանը, ջրամարի հատակի ապարների լուծելիության արձրացմանը, դրանց սանիտարական վիճակի վատթարացմանը ն առանձին շրջաններում միկրոկլիմայի փոփոխությանը: Ջրամարների ջերմային աղտոտման հիմնական աղյուրը տուրինների կոնդենսատորներն են: Դրանցից հեռացվում է օրգանական վառելիքի այրումից ստացված ամողջ ջերմության կեսից մինչն երկու երրորդը, որը համարժեք է օգտագործվող վառելիքի էներգիայի 35.409-ին: Հաշվվում է, որ շոգու կոնդենսացման համար Ճ-300-240 տիպի յուրաքանչյուր տուրինի համար պահանջվում է մոտ 10մ3/վ ջուր, իսկ Ճ-800-240 տուրինի համար` արդեն 22մ3/վ, ն ջրի այդ քանակությունը հեռանում է կոնդենսատորից 300Շ-ից ոչ պակաս ջերմաստիճանով: Տաք ջրի ագրեսիվությունը ն վնասակար ազդեցությունը նության վրա զգալի չափով ուժեղանում են այդ ջրերի, միաժամանակ այլ աղյուրներից հոսաքաջրերով թունավորման հետնանքով: Անհրաժեշտ է, սակայն, նշել, որ որոշակի դեպքերում ՋէԿ-ի ջրամար-հովացուցիչներում ջերմաստիճանի արձրացումը` շրջանառու ջրամատակարարման տաք ջրի հաշվին, կարող է տնտեսապես լրիվ արդարացվել: Հայտնի է, օրինակ, որ այդպիսի ջրամարներում կարելի է աճեցնել ջերմասեր ձկներ: Տաք ջուրը կարելի է օգտագործել նան ջերմոցների տաքացման համար ն այլն: Ջերմային թափոնների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս այս դեպքում ստեղծել, այսպես կոչված, էներգակենսաանական համալիրներ, որոնց զարգացման ն կատարելագործման ուղղությամ աշխատում են ազմաթիվ գիտնականներ: Ջրամարների ջերմային աղտոտման հետ միաժամանակ դիտվում է օդային ավազանի համանման աղտոտում: Վառելիքի պոտենցիալ էներգիայի մոտավորապես միայն 309-ն է այժմ ՋէԿ-ում փոխակերպվում էլեկտրաէներգիայի, իսկ 709-ը ցրվում է շրջակա միջավայրում, որից 109-ն է աժին ընկնում ծխնելույզից արտանետվող տաք ծխագազերին:

2.1.3. ²îàØ²ÚÆÜ ¾ÈºÎîð²Î²Ú²ÜÜºð ºì Þðæ²ä²îàÔ ØÆæ²ì²Úð Ատոմային էլեկտրակայանները (կոմերցիոն էներգիայի համաշխարհային սպառման 5,99) անցյալ դարի 70-ական թվականներին արագ աճի փուլից հետո 80-ականի սկզներին խոր ճգնաժամի մեջ էին, որի պատճառները սոցիալական հակասությունների պոռթկումներն էին, մի շարք երկրներում էկոլոգիական ն քաղաքական ընդդիմությունը, ԱէԿ-ների անվտանգության պահանջների ապահովման տեխնիկական դժվարությունները ն ճառագայթաակտիվ թափոնների թաղման հիմնահարցերը, շինարարության վրա գերածախսերը ն արդյունքում` ԱէԿ-ից արտադրվող էլեկտրաէներգիայի ինքնարժեքի խիստ մեծացումը: Չնայած այս ամենին` ատոմային էներգետիկան լավ ապագա ունի, ընդ որում, հաջողության ճանապարհը, ըստ երնույթին, ֆիզիկական նոր սկզունքների իրականացումն է: Ատոմային էներգետիկայի արդյունավետ զարգացումը ավանդական մոտեցումների այն ճանապարհով, որի հիմքը դրվել է դեռնս անցյալ դարի 40.50 ական թվականներին, քիչ հավանական է: Վերջին տասնամյակներում աշխարհում աշխատող ռեակտորների քանակը ն դրանց տեղադրված հզորություններն աճում են շատ դանդաղ (1996թ. հունվարի 1-ի վիճակով դրանց թիվը կազմում էր 437, իսկ հզորությունը` 344ԳՎտ, 1990թ. հունվարի 1-ի 426 ն 318ԳՎտ-ի նկատմամ): Աշխարհի շատ երկրների էներգետիկան մեծ մասամ հիմնված է ատոմային էներգիայի վրա (Լիտվան, Ֆրանսիան, Բելգիան, Շվեյցարիան, Բուլղարիան, Սլովակիան, Հունգարիան ունեն «ատոմային» էներգասպառման 409-ից ավելի մասնաաժին): 1կգ ատոմային վառելիքի այրման ջերմությունը 3Ɗ106 անգամ մեծ է, քան 1կգ պայմանական օրգանական վառելիքինը: 1մլն կՎտ հզորությամ Ջէկ-ը տարվա ընթացքում սպառում է ավելի քան երկաթուղային 1500 էշելոն ածուխ, մինչդեռ ԱէԿ-ի համար նույն պայմանների դեպքում ավական է ընդամենը մի քանի վագոն միջուկային վառելիք: Այս պարագայում նյութական թափոնները ԱէԿ-ում էլեկտրաէներգիայի արտադրության դեպքում մի քանի կարգով ավելի քիչ կլինեն, քան ՋէԿ-ում: Այս է ԱէԿ-ի` ՋէԿ-ի նկատմամ հիմնական էկոլոգիական առավելություններից մեկը: Դրա հետ միաժամանակ ատոմային էլեկտրակայանները միննույն պարամետրերի դեպքում ջրային ավազաններ են նետում ՋէԿ-ից զգալի չափով ավելի մեծ ջերմային արտանետումներ, ինչը մեծացնում է ջրամարների ջերմային աղտոտվածությունը: Համարում են, որ ԱէԿ-ներում հովացնող ջրի սպառումը մոտավորապես երեք անգամ ավելին է, քան ժամանակակից ՋէԿ-երում: Սակայն արագ նեյտրոններով ռեակտորներով ԱէԿ-ների օ.գ.գ-ն ավելի արձր է (40.429), քան ջերմային նեյտրոններով ԱէԿ-ներինը (32.349), ինչը հնարավորություն է ընձեռում մոտավորապես մեկ երրորդով կրճատելու շրջակա միջավայր ջերմային արտանետումները` ջրահովացվող ռեակտորներով ԱէԿ-ների համեմատ: ԱէԿ-ների շահագործման ճառագայթահարման անվտանգությունը ազմապլանն է ն ավականին արդ: Վտանգավոր ճառագայթահարման առաջացման հիմնական աղյուրը միջուկային վառելիքն է, որի մեկուսացումը շրջապատող միջավայրից պետք է ավականաչափ հուսալի լինի:

Ջրային ռեակտորներում որպես միջուկային վառելիք օգտագործվում է հարստացված ուրանի երկօքսիդը (ՍՕ2): Վառելիքի հաերը պատրաստվում են ուրանի երկօքսիդի փոշուց` եռակալման եղանակով: Հաերն ունեն գլանիկների տեսք ն տեղադրվում են ջերմանջատող տարրերի (ջատ) մեջ, որոնք ցիրկոնիումի համաձուլվածքից պատրաստված հերմետիկ խողովակներ են: Եթե, այնուամենայնիվ, տեղի ունենա ջատերից տրոհման արգասիքների շատ չնչին արտահոսք` դրանցում առաջ եկած անսարքության հետնանքով (որն ինքնին քիչ հավանական է), ապա դրանք կանցնեն ռեակտորը հովացնող ռեագենտի մեջ, որը շրջանառություն է կատարում փակ կոնտուրով: Ռեակտորն ունակ է դիմանալու հսկայական ճնշումների: Սակայն դա էլ ամողջը չէ. ռեակտորը շրջապատվում է հզոր երկաթետոնե գմեթ թաղանթով, որը կարող է դիմանալ ամենահզոր փոթորիկներին ն երկրաշարժերին ն նույնիսկ վթարի հետնանքով ինքնաթիռի ուղղակի անկմանը: Ի վերջո, շրջակա նակչության լիարժեք անվտանգության համար իրականացվում է պաշտպանություն հեռավորությամ, այսինքն` ԱէԿ-ը տեղադրում են նակելի զանգվածներից որոշակի հեռավորության վրա: ճառագայթային վտանգավորության այլ աղյուրներ են տարեր ճառագայթաակտիվ թափոնները, որոնք անխուսափելիորեն առաջ են գալիս ռեակտորի շահագործման ընթացքում: Տարերակում են երեք տիպի թափոններ` գազային, հեղուկ ն պինդ: Մթնոլորտի աղտոտումը գազային (թռչող) ճառագայթաակտիվ թափոններով, օդափոխանակության խողովակի միջոցով, չնչին է: Վատթարագույն դեպքում այն չի գերազանցում սահմանային թույլատրելի մակարդակը մի քանի տոկոսով, որը հաստատված է մեր օրենսդրությամ ն ճառագայթաակտիվ պաշտպանության Միջազգային հանձնաժողովի կողմից, որի պահանջները զգալիորեն ցածր են: Դրան հասնում են յուրաքանչյուր ԱէԿ-ում գոյություն ունեցող արձր արդյունավետություն ունեցող գազերի մաքրման համակարգի օգտագործման շնորհիվ: Այսպիսով, մթնոլորտի մաքրության պահպանության տեսակետից պարզվում է, որ ԱէԿ-ները ՋէԿ-երից անհամեմատ արենպաստ են: Ցածրակտիվությամ ճառագայթաակտիվ նյութերով աղտոտված ջուրը ապաակտիվացվում է ն կրկնակի օգտագործվում. միայն չնչին մասն է լցվում կենցաղային կոյուղու համակարգ, ն այդ դեպքում աղտոտումը չի գերազանցում խմելու ջրի համար թույլատրելի աղտոտման առավելագույն մակարդակը: Ավելի արդ է արձր ակտիվություն ունեցող հեղուկ ն պինդ թափոնների մաքրման ն պահեստավորման հիմնահարցը: Դժվարությունն այն է, որ այսպիսի ճառագայթաակտիվ թափոնները չեն կարող արհեստականորեն չեզոքացվել: Առայժմ ճառագայթաակտիվության վերացման միակ միջոցը նական ճառագայթաակտիվ տրոհումն է, գործընթաց, որը թափոնների մի մասի համար ձգվում է հարյուրավոր տարիներ: Այդ պատճառով արձր ակտիվություն ունեցող հեղուկ թափոնները պետք է հուսալիորեն թաղվեն այդ նպատակով հատուկ հարմարեցված խցերում: Թափոնները տաքացման ն գոլորշիացման ճանապարհով նախապես ենթարկվում

են «պնդացման», որը հնարավորություն է տալիս զգալիորեն (հարյուրավոր անգամներ) փոքրացնել դրանց ծավալը: ԱէԿ-ների պինդ թափոններ են ապամոնտաժված սարքավորումները, գործիքները, օդի մաքրման համար անած զտիչները, հատուկ հագուստը, աղը ն այլն: Այդ թափոնները, չափսերի փոքրացման նպատակով այրելուց ն մամլելուց հետո, տեղավորում են մետաղական կոնտեյներում ն նույնպես թաղում ստորգետնյա խցերում: ԱէԿ-ների հիմնական ճառագայթաակտիվ տարրերը անած ջատերն են, որոնք պարունակում են ուրան ն տրոհման արգասիքներ, հիմնականում պլուտոնիում, որը վտանգավոր է հարյուրավոր տարիների ընթացքում: Դրանք նույնպես պետք է թաղվեն հատուկ ստորգետնյա խցերում: Ստորգետնյա խցերի հնարավոր վթարների դեպքում ճառագայթաակտիվ թափոնների տարածումը կանխելու համար դրանք նախօրոք վերածվում են պինդ ապակենման զանգվածի: Ստեղծվում են հատուկ տեղակայանքներ` ճառագայթաակտիվ թափոնների վերամշակման համար: Որոշ երկրներ, մասնավորապես Անգլիան ն ինչ-որ չափով ԱՄՆ-ը, իրականացնում են թափոնների թաղում հատուկ կոնտեյներում` իջեցնելով դրանք ծովերի ն օվկիանոսների հատակները: Թափոնների թաղման այդպիսի եղանակը կոռոզիայի հետնանքով կոնտեյներների քայքայման դեպքում ահռելի պոտենցիալ վտանգ է ներկայացնում ծովերի ճառագայթաակտիվ աղտոտման առումով: Որպեսզի լրիվ վերացվի ԱէԿ-ների ճառագայթաակտիվ վտանգավորությունը, դրանց միջուկային ռեակտորները հագեցնում են գործնականորեն անխափան վթարային պաշտպանությամ` հովացման վթարային համակարգով, որը գործում է ջերմաստիճանի հանկարծակի արձրացման դեպքում: Նշված սարքավորումների հուսալի մակարդակի ն որակյալ շահագործման դեպքում ատոմային էլեկտրակայանները գործնականում շրջակա միջավայրի վրա աղտոտող ազդեցություն չեն ունենում: Սակայն մթնոլորտ զգալի քանակությամ ռադիոակտիվ նյութերի արտանետման պոտենցիալ վտանգ, այնուամենայնիվ, կա: Այն ռեալ կերպով կարող է ի հայտ գալ ճառագայթաակտիվ նյութերի տարածումը կանխարգելող պաշտպանիչ պատնեշների հերմետիկության վթարային խաթարման դեպքում: ԱէԿ-ի ճառագայթային անվտանգությունը շրջակա միջավայրի համար այս դեպքում որոշվում է նշված պաշտպանիչ պատնեշների հուսալիությամ, ինչպես նան տեխնոլոգիական սխեմաների աշխատանքի արդյունավետությամ, որոնք իրականացնում են նշված պատնեշներից անցնող ճառագայթաակտիվ նյութերի կլանումը ն հեռացումը: Նկ. 2.4-ում ներկայացված է շրջակա միջավայրի վրա ԱէԿ-ի ազդեցությունը: ԱէԿ-ների ճառագայթային անվտանգության դիտարկված հարցերը վերաերում են միայն ջերմային նեյտրոններով աշխատող ԱէԿ-ներին: Արագ նեյտրոններով ԱէԿ-ների համար հանդես են գալիս ճառագայթային անվտանգության ապահովման լրացուցիչ հիմնահարցեր` կապված, մասնավորապես, այնպիսի աշխատած իզոտոպների թաղման հետ, ինչպիսիք են ամերիցինը ն կյուրին:

Նկ. 2.4. Շրջակա միջավայրի վրա ԱէԿ-ի ազդեցության ընդհանուր սխեման. 1 - ռեակտոր, 2 - շոգեգեներատոր, 3 - տուրին, 4 - գեներատոր, 5 - ենթակայան, 6 - կոնդենսատոր, 7 - կոնդենսատային պոմպ, 8-ռեգեներատոր, 9 - սնող պոմպ, 10,12 - շրջանառու պոմպեր, 11 - հովարան, 13 - էլեկտրահաղորդման գիծ, 14 - էլեկտրաէներգիայի սպառիչ

2.1.4. ÐÆ¸ðà¾ÈºÎîð²Î²Ú²ÜÜºð ºì Þðæ²Î² ØÆæ²ì²Úð Հիդրոէներգետիկան /մոտ 6,79/, որը դինամիկ զարգանում էր, նույնպես դժվարին փուլում է: Լուրջ հիմնախնդիրներից մեկն այն է, որ ՀէԿ-երի կառուցումը հանգեցնում է հողատարածքների ջրածածկման: Զարգացած երկրներում, որտեղ հիդրոտեխնիկական ներուժի զգալի մասն արդեն յուրացվում է /Հյուսիսային Ամերիկայում ավելի քան 609, Եվրոպայում 409-ից ավելի/, գործնականում ՀէԿ-երի կառուցման համար հարմար տեղեր չկան: Խոշոր ՀէԿ-երի նախագծումը ն կառուցումն իրականացվում է գլխավորապես զարգացող երկրներում, իսկ ամենախոշոր ծրագրերն իրականացվում են Բրազիլիայում ն Չինաստանում: Սակայն զարգացող երկրներում մնացած ավականին մեծ հիդրոտեխնիկական ներուժի օգտագործումը սահմանափակվում է ներդրումային կապիտալի սուր անավարարությամ` կապված արտաքին պարտքի ն հիդրոէներգետիկայի էկոլոգիական հիմնահարցերի հետ: Ըստ երնույթին, դժվար է ակնկալել ապագայում հիդրոէներգետիկայի դերի զգալի մեծացում համաշխարհային էներգահաշվեկշռում, չնայած մի շարք, առաջին հերթին` զարգացող երկրների համար հատկապես հիդրոէներգետիկան կարող է տնտեսության զարգացման զգալի ազդակ դառնալ:

ՀէԿ-ի միջոցով էլեկտրական էներգիայի արտադրության ուն տեխնոլոգիական գործընթացը էկոլոգիապես անվնաս է: ՀէԿ-ի սարքավորումների նորմալ վիճակում գտնվելու դեպքում շրջակա միջավայր վնասակար արտանետումներ չեն դիտվում: Սակայն հարթավայրային գետերի վրա խոշոր ջրամարների ստեղծումը (Ռուսաստանը աշխարհի միակ երկիրն է, որտեղ իրականացվում է այդ տիպի ՀէԿ-երի զանգվածային կառուցում) գործնականորեն միշտ հանգեցնում է նական պայմանների ն այդ տարածքներում տնտեսության օյեկտների մի շարք փոփոխությունների: Ջրամարի` որպես հոսքի կարգավորիչի դրական նշանակությունը զգալի է շատ ավելի մեծ տարածքի վրա, քան այն, որի վրա նա գտնվում է: Այսպես, հոսքի կարգավորման էներգետիկական էֆեկտը ացահայտվում է ոչ միայն այն էներգահամակարգերում, որտեղ աշխատում է տվյալ ՀէԿ-ը, այլ նան (մեծ հզորության դեպքում) դրանց միավորումների վրա: Հողատարածքների ոռոգումը ն երքատու հանդերի` ջրհեղեղներից պաշտպանությունը, որն իրականացվում է ՀէԿ-ի ջրամարի միջոցով, մի շարք դեպքերում զգալիորեն գերազանցում է ջրածածկ եղած մակերեսները: Սակայն շատ դեպքերում ջրամարներում տեղի ունեցող նական չկառավարվող, երեմն մեծ հողատարածքների վրա գործընթացները հանգեցնում են անցանկալի հետնանքների: Տարերակում են շրջակա միջավայրի վրա ջրամարի ուղղակի ն անուղղակի ազդեցություն: Ուղղակի ազդեցությունը հողատարածքների մշտական կամ ժամանակավորապես ջրածածկումն է (շրջանառությունից հանում): Այդ հողատարածքների մեծ մասը, որպես կանոն, արձր երքատվության դաշտերն ու անտառներն են: ՀէԿ-ի ջրամարի հայելու մակերեսի ն ՀէԿ-ում տեղադրված հզորության հարաերությունը` ջրածածկման տեսակարար մակերեսը, տատանվում է շատ լայն տիրույթում: Օրինակ, Ցիմլյանսկի ջրամարի համար դրա արժեքը կազմում է 16,4, իսկ Նուրեկինը` ընդամենը 0,05: Ընդհանուր դեպքում ջրածածկման էներգետիկական արդյունավետությունը արձր կլինի այնտեղ, որտեղ նշված ցուցանիշը ցածր է, այսինքն` լեռնային տեղանքներում, որտեղ ջրամարի ակվատորիայի փոքրացման համար հատուկ միջոցառումների ձեռնարկման անհրաժեշտություն չկա: Շրջակա միջավայրի վրա ջրամարների անուղղակի ազդեցությունը այնքան լիարժեք չի ուսումնասիրված, որքան ուղղակին, սակայն դրա հանդես գալու որոշ ձներ ակնառու են նան այժմ, օրինակ, կապված ջրամարի ազդեցության գոտում կլիմայի փոփոխության հետ` օդի խոնավության արձրացումը ն հաճախակի մառախուղների առաջացումը, ակվատորիայի վրա ցերեկվա ընթացքում ամպամածության փոքրացումը ն այդտեղ միջին տարեկան տեղումների քանակի նվազումը, քամու ուղղության ն արագության փոփոխությունը, օրվա ն տարվա ընթացքում օդի ջերմաստիճանի տատանման ամպլիտուդի փոքրացումը: Ռուսաստանի Դաշնությունում ջրամարների շահագործման փորձը ցույց է տալիս, որ մերձափնյա գոտում տեղումների քանակը զգալիորեն փոքրանում է, իսկ հարավային խոշոր ջրամարների գոտում օդի միջին տարեկան ջերմաս65

տիճանը նվազում է: Դիտարկվում են նան մյուս օդերնութաանական ցուցանիշների փոփոխությունները: Կլիմայի, միաժամանակ մերձափնյա ջրի ջերմաստիճանի փոփոխությունը, հանգեցնում է մերձափնյա ուսական աշխարհի փոփոխությանը, երեմն էլ` դրա կորստին: Ջրամարների ուղղակի ազդեցությանը պետք է վերագրել նան տնտեսական նպատակներով օգտագործման համար ոչ պիտանի (օրինակ` վերին յեֆում կղզյակների, ստորին յեֆում ճահճացումների առաջանալը ն այլն) տարածքի առաջացումը: Հարկ է նշել նան ստեղծվող ջրամարների ազդեցությունը ձկնային տնտեսության վրա: Հատկանշական է երկու հանգամանք: Մի կողմից` ՀէԿ-ի ամարտակի կառուցումը արգելակում է ձկների անցմանը ձվադրատեղը, մյուս կողմից` ձկնային տնտեսության հոսքերի ռեժիմի ապահովումը հակասում է հոսքերի կարգավորման խնդրին, այսինքն` այն նպատակին, որի համար ստեղծվում է ջրամարը: ՀէԿ-ի` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ընդհանուր պատկերը երված է նկ. 2.5-ում:

Նկ. 2.5. ՀէԿ-ի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա. 1 - ջրամար, 2 - ամարտակ, 3 - ՀէԿ-ի շենքը, 4 - գեներատոր, 5 - տուրին, 6 - արձրացնող տրանսֆորմատոր, 7- ենթակայան, 8 - էլեկտրահաղորդման գծեր, 9 - էլեկտրաէներգիայի սպառիչներ

Իհարկե, ճիշտ չէր լինի պնդել, որ ՀէԿ-ի ջրամարի` շրջակա միջավայրի վրա ուղղակի ն անուղղակի ոլոր ազդեցությունները ացասական են (իսկ դրանք շատ ավելին են, քան դիտարկվել է): Սովորաար դրանցից յուրաքանչյուրը կամ էլ համախումը պարունակում են ինչպես դրական, այնպես էլ ացասական հատկություններ: Առաջնային էներգիայի այլ աղյուրները (արեգակնային, քամու, երկրաջերմային էներգիա) գտնվում են դեռնս արդյունաերական յուրացման ճանապարհին, ն առայժմ դրանց գումարային ներդրումը համաշխարհային էներգահաշվեկշռում չափվում է տոկոսի մասերով: Նման իրավիճակը պայմանավորված է

տնտեսական նույթի պատճառներով: Սակայն տեխնիկական առաջընթացի հետ, նոր տեխնոլոգիական մշակումների սարքավորումների զանգվածային արտադրության անցման շնորհիվ, էներգիայի վերականգնվող աղյուրների հիմքի վրա արտադրված էլեկտրաէներգիայի ինքնարժեքը նվազում է` մոտենալով ավանդական էներգիայի համար գոյություն ունեցող մակարդակին:

2.2.Ð²Ø²ÞÊ²ðÐ²ÚÆÜ ¾Üºð¶ºîÆÎ²ÚÆ` ØÆÜâºì 2100Ã. ¼²ð¶²òØ²Ü Î²ÜÊ²îºêàôØ Ցանկացած երկրի էկոնոմիկայի ն դրա էներգետիկ ազայի զարգացման ճիշտ կանխատեսումը նրա տնտեսության հետագա աճի կարնորագույն գործոններից է: Համաշխարհային էներգետիկայի զարգացման կանխատեսման դեպքում կարնոր նշանակություն ունի էներգիայի սպառողների աշխարհաքաղաքական աշխումը: Երկրագնդի տարածաշրջանների դասակարգման հիմքում դրված են էներգիայի սպառումը որոշող երկու նութագրեր. նակչության մեկ շնչի հաշվով տեսակարար էներգասպառումը (e), որը միաժամանակ պատկերացում է տալիս տնտեսական աճի աստիճանի մասին ն նակչության թվաքանակի փոփոխության դինամիկան (տարեկան նական աճ` ՃՕԲ) - ժողովրդագրական ինտեգրման ցուցանիշ, որը հայտնի չափով ցուցադրում է ազգի սոցիալական արեկեցությունը: ՃՕԲ (Ճոոսa| Օrօwtհ Բate)-ը ծննդաերության ն մահացության տարերությունն է /առանց հաշվի առնելու միգրացիան, որը մի շարք երկրների դեպքում, ինչպիսիք ԱՄՆ-ն, Ավստրալիան, Իսրայելն են, կարող է խաթարել իրական պատկերը/: Ակնհայտ է, որ ոլոր երկրները կարող են դասակարգվել մի քանի խմերի: Տարածաշրջան 1: Զարգացած արդյունաերական երկրներ, որոնք նութագրվում են էներգիայի սպառման օպտիմալ մակարդակով (e=2 ...14տ.պ.վ/ (մարդ տարի)) ն ցածր ՃՕԲ-ով (19-ից փոքր), որը միջին համաշխարհայինից (1,579 տարեկան) 1990...1995թ.թ. զգալիորեն փոքր է: Դրանց թվում են հետնյալ երկրները` Ավստրալիա, Ավստրիա, Բելգիա, Մեծ Բրիտանիա, Հունաստան, Դանիա, Իսրայել, Իռլանդիա, Իսլանդիա, Իսպանիա, Իտալիա, Կանադա, Կիպրոս, Լյուքսեմուրգ, Մալթա, Նիդեռլանդներ, Նոր Զելանդիա, Նորվեգիա, Սինգապուր, Սլովակիա, Սլովենիա, ԱՄՆ, Ֆինլանդիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Չեխիա, Շվեյցարիա, Շվեդիա, էստոնիա ն ճապոնիա: Տարածաշրջան 2: Անցումային երկրներ, որոնցում ժողովրդագրական կայունացումը գործնականում առկա է (ՃՕԲ զգալիորեն փոքր է միջին համաշխարհայինից), սակայն էներգիայով հագեցվածությունը դեռ չի կայացել: Դրանց թվում են` Արգենտինա, Բելոռուսիա, Բուլղարիա, Բոսնիա, Հունգարիա, Հոնկոնգ, Ղրղզստան, Լատվիա, Լիտվա, Մավրիկիա, Մակեդոնիա, Լեհաստան, Պորտուգալիա, Ռուսաստան, Ռումինիա, Ուկրաինա, Ուրուգվայ, Խորվաթիա, Հարավսլավիա: Տարածաշրջան 3: Նոր զարգացած երկրներ (միջին եկամուտով երկրներ). նութագրվում են էներգիայի օպտիմալից ցածր սպառմամ [1.35 տ.պ.վ. (մ. տարի)] ն տարեկան 19-ից արձր ՃՕԲ-ով: Դրանց թվում են` Ադրեջան, Հայաս67

տան, Գաոն, Պարսկաստան, Ղազախստան, ԿԺԴՀ, Հարավային Կորեա, Կոստա-Ռիկա, Կուա, Լիանան, Մալազիա, Մեքսիկա, Մոլդովա, Մոնղոլիա, Պանամա, Պուերտո-Ռիկո, Ռեյունոն, Սիրիա, Սուրինամ, Թաիլանդ, Ուզեկստան, Ֆիջի, Չիլի, էկվադոր, ՀԱՀ: Տարածաշրջան 4: Երկրների փոքր խում. նավթ արտահանողներ, էներգիայի օպտիմալից արձր սպառմամ ն նակչության միջին համաշխարհայինից արձր աճով: Այս խումը կարող է դիտարկվել որպես հատուկ անցողիկ կատեգորիա, որտեղ էներգիայով հագեցումը տեղի է ունեցել ժողովրդագրական կայունացումից առաջ, ի հակադրություն տարածաշրջան 1-ում տեղի ունեցածի: Դրանց թվում են Բահրեյնը, Բրունեյը, Վենեսուելան, Կատարը, Քուվեյթը, Լիիան, ՄԱէ-ն, Օմանը, Սաուդյան Արաիան, Տրինիդադը: Տարածաշրջան 5: Զարգացող երկրներ (երկրներ ցածր եկամուտով` ըստ Համաշխարհային անկի տերմինաանության), նութագրվում են էներգիայի` օպտիմալից զգալի չափով ավելի փոքր սպառմամ ն, որպես կանոն, համաշխարհայինից արձր ՃՕԲ-ով: Սրանց թվում են մնացած ոլոր երկրները: Ապագայում էներգասպառումը որոշելու համար կօգտագործվի գենետիկական մոտեցումը, որի հիմքում այն պնդումն է, թե զարգացման պատմությունը ներկան ու ապագան որոշում է առաջանցիկ` շատ ավելի վաղ: Այս դրույթը, որ լավ հայտնի է ն լայնորեն օգտագործվում է հումանիտար ու հասարակական գիտություններում ն սոցիալական զարգացման հիմնարար դետերմինանտի ուսումնասիրման համար, ինչպիսին, անկասկած, էներգետիկան է, կարող է հանգեցնել դրական արդյունքների: Գենետիկական սցենարի տեղեկատվական հիմք է ծառայում աշխարհի տարեր երկրներում տարիների ընթացքում էներգասպառման վերաերյալ տեղեկատվությունը: Բնական է, որ ստացված արդյունքների որակը կախված է այդ տվյալների շարունակականությունից: Ցավոք, ժամանակի ազային հատվածը սահմանափակվում է վերջին չորս տասնամյակներով, քանի որ շատ թե քիչ փաստագրված տվյալներ ավելի վաղ ժամանակամիջոցի /1929 ... 1949թթ./ համար հատկանշական են Մեծ դեպրեսիայի ն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի շրջանին, որոնք նութագրական չեն պատմության զարգացման ներկայիս փուլի համար: Առաջնային էներգիայի սպառումը Է փնտրվող ժամանակի W պահին երկրագնդի հինգ տարածաշրջանների համար ներկայացնում է գումար ն արտահայտվում է հետնյալ ձնով.

E W

¦e i 1

W * Pi W :

(2.1)

Ընդունելով մեկ շնչի հաշվով էներգիայի սպառման կայունացման պոստուլատը, այսինքն` յուրաքանչյուր երկրի, տարածաշրջանի ն աշխարհի ամողջության համար հաստատված սպառման սահմանային մակարդակը` որոշակի տնտեսական, սոցիալական, էկոլոգիական սահմանափակումներով, օգտագործում ենք էներգասպառման կանխատեսման կառուցման սահմանային մեթոդը: Լավագույն տեսքով այս տիպի կանխատեսման հետագիծը գրվում է լոգիստիկ ֆունկցիայով, որն ունի աճի սկզնական էքսպոնենցիալ տեղամաս ն ասիմպտոտ:

Կանխատեսումը մշակվում է մեկ նակչի տեսակարար սպառման համար կոմերցիոն eՇ ն ոչ կոմերցիոն eոՇ էներգառեսուրսների դեպքում առանձինառանձին: Յուրաքանչյուր տարածաշրջանի համար կոմերցիոն էներգասպառման eՇ կայունացման մակարդակը որոշվում է փորձագիտական գնահատման ճանապարհով` ներառելով ազգային էներգետիկական կանխատեսումները ն լայնորեն օգտագործելով տարեր երկրներում էներգետիկայի զարգացման հայեցակետերի նմանությունը: Հաշվի առնելով, առանց որնէ ացառության, աշխարհի ցանկացած երկրում մեկ անձի հաշվով էներգիայի սպառման կայունացումը, նշենք, որ կայունացման մակարդակը ն դրան հասնելու ժամանակամիջոցը յուրաքանչյուր երկրի համար զգալիորեն տարեր են: Աշխարհի հինգ տարածաշրջանների համար կայունացման ժամկետների տարեր լինելը պայմանավորում է համաշխարհային էներգասպառման անհավասարաչափ նույթը: Մոտակա 10.20 տարիների ընթացքում համաշխարհային հաշվեկշռում գերակշռող դեր կխաղան 1 ն 2 տարածաշրջանների կազմում մտնող երկրները (579 2010թ.), որոնցում էներգասպառման հագեցվածությունը կամ իրականություն է (տարածաշրջան1), կամ մոտ ապագայի խնդիր (տարածաշրջան 2): Արդյունքում` մինչն 2010թ. սպասվում է ժամանակակից համաշխարհային էներգասպառման աճի տեմպերի պահպանում մոտ 1.09 տարեկան ն աշխարհում մեկ անձին ընկնող էներգիայի ժամանակավորապես կայունացում 2.31.2.36 տ.պ.վ/ (մարդ. տարի) մակարդակով: Մեկ նակչի հաշվով ոչ կոմերցիոն էներգիայի սպառումը ողջ ազային փուլի ընթացքում գործնականում հաստատուն մեծություն է յուրաքանչյուր տարածաշրջանի համար, այդ իսկ պատճառով որպես կանխատեսման օրինակ ընդունվել է համապատասխան eոՇ հաստատունը: էներգիայի սպառման կանխատեսման ստացված կորերը, աշխարհի համար ամողջությամ վերցված, ներկայացված են նկ. 2.6 ն նկ. 2.7-ում:

Նկ. 2.6.Համաշխարհային էներգասպառման իզոթերմիկ կանխատեսում ` վերագրված մեկ անձին

Նկ. 2.7. Աշխարհում էներգիայի սպառման իզոթերմիկ կանխատեսում

Աճի որոշ արագացում տեղի կունենա հիմնականում նոր ինդուստրիալ երկրների հաշվին (տարածաշրջան 3):

2005.2030թթ.ժամանակամիջոցում սպասվում է, որ համաշխարհային էներգետիկան կզարգանա ավելի ինտենսիվ` տարածաշրջանի 5-ի ազդեցության կտրուկ աճի հետնանքով: Կենսամակարդակի արձրացումը ն էներգատար արտադրությունների` արդյունաերական զարգացած երկրներից զարգացող երկրներ տեղափոխման այսօր արդեն նկատվող միտումները կհանգեցնեն 2010.2040թթ. ընթացքում մեկ անձին ընկնող էներգասպառման ցուցանիշի չնչին աճին, ինչը զարգացող երկրների նակչության աճի արձր տեմպերի դեպքում (2040թ. մինչն 759 համաշխարհայինի) տարածաշրջան 5-ը կհասցնի համաշխարհային էներգետիկայի առաջատար դիրքերին (26, 28 ն 379 էներգետիկայի ընդհանուր սպառման 1994, 2010 ն 2050թթ համապատասխանաար): 2040թ.-ից հետո կանխատեսումը ենթադրում է միջին համաշխարհային մակարդակի` էներգիայի հագեցվածության 2.4 տ.պ.վ/ (մարդ. տարի) հասնելը, որը համապատասխանում է սպառման ժամանակակից մակարդակին այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Արգենտինան ն Պորտուգալիան, ն դրա հետագա նվազումը մինչն 2.3 տ.պ.վ/ (մարդ. տարի) 2100 թվին: Համաշխարհային էներգետիկայի կառուցվածքի մինչն 2100թ. կանխատեսումը, որը կապահովի էներգիայի հաշվարկված սպառումը ն ապահովված կլինի հանածո օրգանական վառելիքի ռեսուրսներով, մշակված է փորձագիտական գնահատման շնորհիվ (նկ. 2.8 ն նկ. 2.9):

Նկ. 2.8. Կոմերցիոն էներգառեսուրսների սպառման կառուցվածքը

Նկ. 2.9. Կոմերցիոն էներգառեսուրսների սպառման կանխատեսում

Դիտարկվող կանխատեսման հիմնական առանձնահատկությունը համաշխարհային էներգահաշվեկշռում ածխի գերակշիռ դերն է (369 2050թ. 1994թ. 289-ի դիմաց ն նվազումը մինչն 309 2100թ.): Հեղուկ վառելիքի մասնաաժինը մոնոտոն նվազում է 1994թ. 369-ից մինչն 2050թ. 109 ն մինչն 39 2100թ.: Սակայն ացարձակ հաշվով ենթադրվում է հեղուկ վառելիքի սպառման կայունացումը գործնականորեն այժմյան մակարդակի վրա (4.2 Գտ.պ.վ/տարի) ն միայն 2020թ. հետո` դրա նվազումը:

Գազի սպառումը, ինչպես սպասվում է, կաճի մինչն 2020թ. ն, համարյա հասնելով հեղուկ վառելիքի սպառման մակարդակին (3.6 Գտ.պ.վ/տարի), կնվազի մինչն 0.5 Գտ.պ.վ/տարի 2100 թվին: Առաջնային էներգիան 2020թ. հետո պետք է դառնա, ըստ էներգառեսուրսի կարնորության տիպի, երկրորդը` հասնելով 2100թ. 649 էներգիայի համաշխարհային սպառման: Կարնոր գործոններից մեկը, որը հաշվի է առնվում կանխատեսումը մշակելիս, համաշխարհային էներգետիկայի ռեսուրսային ապահովվածությունն է` հիմնված արդյունահանվող օրգանական վառելիքի այրման վրա: Դիտարկվող կանխատեսման շրջանակներում, որի հիմքում դրված է «էներգասպառման չափավորված աճի» սցենարը, նավթի ն գազի հետախուզված պաշարների սպառումը տեղի կունենա 2040թ. ոչ շուտ (նկ. 2.10), հաշվի առնելով նան 2100թ. հետո լրացուցիչ հանովի ռեսուրսները: Եթե նկատի առնվի, որ արդյունահանվող ածխի հետախուզված պաշարները զգալիորեն գերազանցում են նավթի ն գազի պաշարները միասին վերցրած, ապա կարելի է պնդել, որ համաշխարհային էներգետիկայի զարգացումը տվյալ սցենարի դեպքում ապահովված է ռեսուրսներով ավելի քան հարյուր տարի:

Նկ. 2.10. Օրգանական վառելիքի կոմուլյատիվ սպառումը

Ð»ï³¹³ñÓ Ï³åÁ §¿Ý»ñ·»ïÇÏ³-ÏÉÇÙ³¦ Ñ³Ù³Ï³ñ·áõÙ: էներգետիկայի զարգացումից ն անթրոպոգեն գործունեությունից պոտենցիալ էկոլոգիական վնասի գնահատումը լիարժեք չի լինի, եթե փորձ չարվի ացահայտելու ն հնարավորինս ամողջականորեն հաշվի առնելու ացասական հետադարձ կապերը «մարդ-շրջակա միջավայր», առավելապես` «մարդ-կլիմա» համակարգերում: Վերջին ժամանակներս հասարակության ավելի ու ավելի լայն շրջանները լրջորեն անհանգստանում են մթնոլորտի ապագա գլոալ վիճակով: Այժմ մարդկությունը գտնվում է կլիմայի` մարդու կողմից ստեղծված խոշորագույն փոփոխության շեմին: Այդ փոփոխությունը պլանավորված չէ, անկառավարելի է ն կարող է դառնալ աղետալի: Այդ փոփոխության պատճառը մթնոլորտում ածխաթթու գազի (ՇՕ2) ն որոշ այլ գազերի (մեթանի (ՇՒ4), աշխաջրածինների, ազոտի օքսիդի ն այլն) մեծացումն է, որոնք կլանում են Երկրագնդի ինֆրակարմիր ճառագայթումը ն դրանով իսկ տաքացնում են մեր մոլորակը: Այդ գազերը պայմանավորում են «ջերմոցային էֆեկտը»:

Վերջին 100 տարիների ընթացքում մթնոլորտում ածխաթթու գազի խտությունը մեծացել է 259-ով, մեթանինը` 1009-ով: Մթնոլորտում ածխաթթու գազի խտության մեծացումն ուղեկցվում է ջերմաստիճանի գլոալ արձրացմամ: Այսպես, 22դ. 80-ական թվականներին հյուսիսային կիսագնդում օդի միջին ջերմաստիճանը 2|2 դարի վերջի համեմատ աճել է 0,5...0,60Շ, իսկ 2000թ. օդի ջերմաստիճանի արձրացումը հասել է 1,20Շ: Ըստ կանխատեսումների` Երկրագնդի վրա օդի միջին ջերմաստիճանը արդյունաերական դարաշրջանի համեմատ 2050թ. կարձրանա 1,5...2,50Շ-ով, 2100թ.` 60Շ-ով: Սակայն միջին ջերմաստիճանի այդպիսի աճը Երկրագնդի վրա կաշխվի անհավասարաչափ, Երկրագնդի նեռներում այն կարող է հասնել մինչն 100Շ, որի հետնանքով ափամերձ տարածքների սառույցները կհալվեն, ինչը, իր հերթին, կհանգեցնի ծովի մակարդակի արձրացման գրեթե 1մ-ով, մերձափյա տարածքների ջրածածկման, փոթորիկների, ջրհեղեղների առաջացման: Տաքացման հետնանքով կփոխվի (կնվազի) մթնոլորտի շրջապտույտը, որի հետնանքով տեղումների քանակի ընդհանուր աճի դեպքում մայրցամաքի կենտրոնական շրջաններում կլիման կարող է դառնալ ավելի չորային: Օրինակ` 22դ. 80...90 թվերին Աֆրիկայում ն Հյուսիսային Ամերիկայում հաճախակիացան աղետալի երաշտները, ինչը կապում են գլոալ տաքացման հետ: 2050թ. կանխատեսվում է անապատների մակերեսի մեծացում ն ոլոր կլիմայական գոտիների տեղաշարժ հասարակածից դեպի նեռներ 500կմ-ով: Հետնանքներից մյուսը հյուսիսային կիսագնդում անտառների արդյունավետության աճն է ջերմաստիճանի, խոնավության ավելացման ն մթնոլորտում ածխածնի երկօքսիդի աճի խթանիչ ազդեցության հետնանքով, ինչպես նան դրանց սահմանների լայնացումը ն տարածումը դեպի հյուսիս` այժմյան անտառատունդրայի սահմանները: Այդ հետադարձ կապի հաշվի առնելն իրականացվում է ածխածնային ցիկլի մոդելի միջոցով: Մեկ այլ հետադարձ կապ «մարդ-կլիմա» համակարգում պայմանավորված է սպառման մակարդակի կլիմայական պայմաններով, առաջին հերթին` շրջապատող միջավայրի օդի ջերմաստիճանով: Այս հետադարձ կապը հաշվի առնելը հնարավորություն է տալիս անմիջականորեն գնահատելու էներգիայի խնայողության հեռանկարները գլոալ տաքացման հետնանքով: Մշակված մեթոդիկան, գլոալ տաքացման զարգացման դեպքում, ացի էներգիայի սպառման անմիջական գնահատումից, հաշվի է առնում տեղական տաքացման էֆեկտը (ջերմային կղզյակներ), որոնք նութագրական են խոշոր քաղաքային ագլոմերացիաների ն արձր խտությամ արդյունաերական օյեկտներով կենտրոնատեղերի համար: էներգիայի տնտեսումը գլոալ տաքացման զարգացման հետնանքով: Գնահատումն իրականացվում է տնտեսապես ավելի զարգացած երկրներում, որոնք մտնում են կամ արդեն մտել են հետինդուստրիալ հասարակության փուլ` օդի միջին տարեկան ջերմաստիճանի տեսակարար (նակչության մեկ անձի հաշվով) էներգիայի սպառման` կախվածության տվյալների վերլուծության հիման վրա.

® ¯

9 , 3 0 , 4 Ta եր Ta 17 0 C 2 , 5 եր Ta !17 0 C ,

(2.2)

որտեղ e-ն էներգիայի սպառումն է մեկ անձի հաշվով, տ.պ.վ/(մարդ.տարի), Ta-ն` օդի մերձերկրյա շերտի միջին տարեկան ջերմաստիճանը: Բերված արտահայտությունը հնարավորություն է տալիս եզրակացնել, որ, առանց ացառության, աշխարհի զարգացած ոլոր, ինչպես նան անցումային տնտեսությամ երկրները (նախկին սոցիալիստական), որոնք սպառում են էներգառեսուրսների համարյա 709, գտնվում են Ta« 170Շ գոտում): Դա նշանակում է, որ ավելի գլոալ տաքացման դեպքում, որն ակնհայտորեն կարտահայտվի չափավոր ն արձր լայնություններում, պետք է սպասել զգալի ն, ընդ որում, էներգիայի սպառման ինքնաերաար նվազման հատկապես այն տարածաշրջաններում, որտեղ այն հիմա օգտագործվում է ինտենսիվ: Օդի գլոալ ջերմաստիճանի փոփոխության ազային կանխատեսման դեպքում էներգիայի սպառման համապատասխան կրճատումը աշխարհում ամողջությամ 1990 թ.-ի համեմատ կկազմի 0,38 Գ.տ.պ.վ. 2020թ. ն 0,82 Գ.տ.պ.վ. 2050թ.:

էներգիայի տնտեսումը ուրանիզացիայի (քաղաքակենտրոնացման) հետնանքով: Ժամանակակից խոշոր քաղաքները ազմաճյուղ արդյունաերության, տրանսպորտային միջոցների, խիտ նակեցված նակելի զանգվածների կենտրոնատեղեր են: Դրանց ուռն զարգացումն ուղեկցվում է ջերմության, քիմիական ն գազակերպ աղադրիչների աճող արտանետումներով, որոնք ակտիվորեն ազդում են խոշոր քաղաքների օդերնութաանական ռեժիմների վրա: Քաղաքային տարածքներում ասֆալտապատ փողոցների, հրապարակների առկայության, ինչպես նան քաղաքային մթնոլորտում գազային ն աերոզոլ աղտոտությունների պարունակության հետնանքով փոփոխվում է արեգակնային ճառագայթման հաշվեկշիռը: Թվարկված գործոնների համախումը հանգեցնում է քաղաքներում «ջերմության կղզյակների» առաջանալուն, այսինքն` նրան, որ մերձերկրյա օդի շերտը քաղաքների տարածքում մի քանի աստիճանով ավելի տաք է, քան մերձքաղաքային գոտում: Տաքացման աստիճանը կախված է օրվա ժամանակից, տարվա եղանակից, քաղաքի դասավորման տեղից ն նակչության թվից: Ելնելով խոշոր քաղաքների ագլոմերացիաների թվի աճի ինտենսիվության մեծացումից ոչ տրոպիկական գոտում` անհրաժեշտություն է առաջանում` հաշվի առնելու էներգիայի տնտեսումը աշխարհում ամողջությամ էներգիայի սպառումը հաշվարկելիս:

2.3. Ð²Ú²êî²ÜÆ ¾Üºð¶ºîÆÎ²Ü ºì Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Æð²ìÆÖ²ÎÀ Երկրի տնտեսության զարգացումը պահանջում է համապատասխան էներգետիկ ազայի առկայություն ն, նականաար, դրա զարգացմանը զուգընթաց` զգալիորեն աճում է վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների (ՎէՌ) նկատմամ պահանջարկը, ինչպես նան` դրանց արդյունահանման, տեղափոխման ն օգտագործման հետ կապված արդությունները: Վառելիքաէներգետիկ համալիրի (ՎէՀ) զարգացումը պահանջում է տարածաշրջանի էներգետիկայի ն էկոնոմիկայի փոխազդեցության մեխանիզմի հետազոտում՝ նագավառի հեռանկարային զարգացման օպտիմալ ռազմավարական ուղու (ստրատեգիայի) ընտրման տեսանկյունից: Նշված փոխազդեցության ացահայտումն ու հետազոտումը ացառիկ կարնոր են նան էկոլոգիական տեսակետից: Տնտեսության ն դրա էներգետիկ ազայի զարգացման ուղու ճիշտ կանխատեսումը այսօր էլ ավելի հրատապ է դառնում: էներգետիկայի զարգացման` նախկինում իրագործվող փուլերում այդպիսի սխալ կանխատեսումների օրինակ կարող են ծառայել հատկապես Սնանա լճի ջրերի դարավոր պաշարների՝ ոռոգման ն էներգետիկ նպատակների համար մեծ ինտենսիվությամ օգտագործելու անհիմն ուղին ու հետագայում լիճը արտակարգ ծանր վիճակից դուրս երելու համար ձեռնարկված օրհասական ճիգերը: Ավելացնենք, որ լճի ջրերի օգտագործման սխեմայում սկզնապես աննշմարելի ացասական պահերը հետագայում դարձան խիստ ակնհայտ ն գրեթե անհաղթահարելի: Դա մեծ նախագծերի մշակման ն իրականացման ժամանակ հանդես երված համալիր մոտեցման ն համակարգային դիտարկման պահանջների անտեսման ապացույց է: Լճի ն դրան հարող շրջանների էկոլոգիական իրադրության հավասարակշռության խախտումը հետագայում հանգեցրեց անդառնալի հետնանքների, որոնք գոնե մասնակիորեն հաշվի առնելու, գնահատելու պայմաններում նությանը հասցված վնասները կլինեին անհամեմատ քիչ, գուցե ն վերականգնելի: Ներկայումս կարելի է անառարկելի համարել այն պահանջը, որ խոշոր էներգետիկ (ն ոչ միայն) օյեկտների հետազոտումը պետք է կատարվի տվյալ օյեկտի ն տեղաաշխման վայրի շրջակա միջավայրի հետ դրա փոխազդեցության ոլոր գործոնները հաշվի առնելու պայմաններում: Այդպիսի դիտարկման դեպքում կստանանք մի երնակայական էկոլոգիական համակարգ, այսպես կոչված, «գմեթ», որի չափերը (տրամագիծը) կորոշվեն մթնոլորտի ձնավորման այն սահմաններով, որտեղ տեղի է ունենում ջերմության, վտանգավոր այլ արտանետումների, ջրի հաշվեկշիռների հավասարակշռումը, ինչպես նան` շրջակա միջավայրի «ինքնամաքրման» ունակությամ: Նկարագրված էկոլոգիական համակարգի «ինքնամաքրման», ինքնաառողջացման ունակությունը կանվանենք համակարգի էկոլոգիական ունակություն: Տնտեսական խոշոր կառույցների տեղաաշխման խնդրի լուծման` վերը նշված հանգամանքները հաշվի առնելու անհրաժեշտությունը հատկապես մեծ սրություն է ստանում ՀՀ տնտեսության հետագա զարգացման հիմնավորված

ուղու, դրա օպտիմալ կառուցվածքի ընտրման տեսանկյունից: Կարելի է պնդել, որ սեփական էներգառեսուրսներից (ն ոչ միայն) զուրկ տարածաշրջանների զարգացման գլխավոր ուղին պետք է լինեն տնտեսության ճյուղերի ն էներգիայի նկատմամ դրանց պահանջարկի փոխադարձ համամասնական պայմանները հաշվի առնելու գիծը ն դրանց փոխհամաձայնեցումը: ՀՀ տնտեսության զարգացման անցած փուլերում թույլ տրված լուրջ ացթողումների ու սխալների անաչառ վերլուծությունը ն համապատասխան անկողմնակալ եզրակացություններին հանգելը կարնոր նշանակություն ունեն հետագա ընթացքի ճիշտ ուղու ընտրման գործում: Որպես կանոն, ոլոր գաղափարները, տեխնիկական առաջարկները, մինչն զանգվածային կիրառության մեջ դնելը, պետք է անցնեն հետնյալ պարտադիր փուլերը` - տեխնիկական իրագործելիություն, - հուսալի ն տնական աշխատանք, - տնտեսական հիմնավորվածություն (նպատակահարմարություն): Նշվածներին ներկայումս պետք է ավելացնել նան` - էկոլոգիական թույլատրելիության պահանջարկը: Յուրաքանչյուր երկրի (տարածաշրջանի) վառելիքաէներգետիկ համալիրի ձնավորման ն զարգացման կատարելության մակարդակը կնութագրվի դրա ն շրջակա միջավայրի ներդաշնակությունն ապահովող պայմանով: ՀՀ տարածքի էկոլոգիական իրավիճակի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ այն կանխորոշվում է մի կողմից` հանրապետության նակլիմայական պայմաններով ն ռեսուրսային ներուժով, մյուս կողմից` տնտեսության զարգացման ու նակչության տեղաաշխման պատմականորեն ձնավորված առանձնահատկություններով, որը տվյալ դեպքում դիտարկվում է որպես անթրոպոգեն ճնշում: Ակնհայտ է, որ յուրաքանչյուր տարածաշրջանի նական միջավայրը նութագրվում է անթրոպոգեն եռնվածության ընկալման ունակությամ, առաջնահերթ նշանակություն են ստանում նական միջավայրի ինքնամաքրման ն ինքնավերականգնման հատկությունները: Բերենք մի քանի սկզունքային հասկացությունների ձնակերպումները: Այսպես, նական միջավայրի այն երնակայական միասնությունը, որտեղ տեղի է ունենում նական երնույթների շրջանառությունը (տեղումներ, գոլորշիացում, դարձյալ տեղումներ ն այլն), կկազմի տվյալ տարածաշրջանի էկոլոգիական համակարգը (տե՛ս վերնում): Ընդ որում, այդ համակարգի սահմանագծերը միշտ չէ, որ կհամընկնեն տվյալ երկրի տարածքային սահմանների հետ. երեմն այն կարող է ներառել մի շարք սահմանակից երկրների տարածքներ, ինչպես մեր հանրապետության դեպքում: Նշված հանգամանքը արտակարգ արդություն է ստեղծում առանց այն էլ դժվարկանխորոշելի էկոլոգիական իրավիճակի գնահատման ն կառավարման գործընթացներում: էկոլոգիական համակարգի ինքնամաքրման, ինքնավերականգնման ունակությունը կկազմի տվյալ համակարգի էկոլոգիական ունակությունը:

Ելնելով երված նորոշումներից` փորձենք գնահատել ՀՀ տարածաշրջանի էկոլոգիական իրավիճակը: Մթնոլորտ: ՀՀ տարածքը դասվում է մթնոլորտային օդի գետնամերձ շերտերում խառնուրդների տարրալուծման անարենպաստ տարածաշրջանների շարքը, ինչը, առաջին հերթին, պայմանավորվում է տարածքի արդ լեռնագրությամ (օռոգրաֆիայով): Հանրապետության տարածքում մթնոլորտի աղտոտվածության պոտենցիալին համապատասխան կատարված միկրոշրջանավորման նախնական վերլուծությունը հնարավորություն տվեց ացահայտելու հատկապես օդերնութաանական անարենպաստ պայմաններով շրջանները, որոնք խանգարում են օդի խառնվածքների տարածմանը: Այդպիսի շրջաններից են Փամակի ն Արարատի փոսորակը (êîòëàâàíû), ինչպես նան հանրապետության հյուսիսային շրջանների ն Զանգեզուրի որոշ տարածքներ: «Մինչհեղափոխական» ժամանակաշրջանում (1990-ական թթ.) ՀՀ-ում դեպի մթնոլորտը վտանգավոր արտանետումների ստացիոնար աղյուրների թիվը կազմում էր մոտ 11 հազար, որոնց 949-ը կազմակերպված աղյուրներ էին, դրանց 269-ը կահավորված էին գազամաքրիչ տեղակայանքներով: Մթնոլորտի ընդհանուր աղտոտվածության մեջ 389-ը էներգետիկայի աժինն էր: Ավտոտրանսպորտին աժին էր ընկնում ընդհանուր արտանետումների 579-ը: Հանրապետության առավել զարգացած քաղաքների օդային ավազանի իրադրության արմատական արելավման հիմնական միջոցը մնում է արտանետումների կրճատումը, որին հնարավոր է հասնել երեք հիմնական մոտեցումներով. 1. անցումը նոր, էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաների, 2. մաքրող կայանների շինարարության ընդլայնումը, ինչպես նան` գազամաքրման տեխնիկայի կատարելագործումը, 3. վտանգավոր արտադրությունների փակումը: Ջրոլորտ: Հանրապետության տարածաշրջանի գետերի ինքնամաքրման ունակությունները արենպաստ են՝ կապված լեռնային արագահոս գետերի նական արոտաժի ն դրանց սառցակալման համեմատաար կարճ ժամանակահատվածի հետ. միաժամանակ, անթրոպոգեն ավելցուկային ճնշման առկայությամ ն մակերնութային սահմանափակ հոսքի պայմաններում դրանց ինքնամաքրման ունակությունը ավարար չափով արդյունավետ չէ: Ասվածը հաստատվում է հետնյալ քանակական տվյալներով. հանրապետության 5,7 խ. կմ/տարի մակերնութային ջրահոսքի մոտ 509-ը (2,8 խոր կմ/տարի) ներառվում է տնտեսության կարիքների ավարարման համար (1990թ. տվյալներով 759 ապահովվածության պայմաններում): Հանրապետության տնտեսության ճգնաժամային իրավիճակից դուրս գալու ն նականոն ընթացքով զարգանալու պայմաններում նրա ընդհանուր ջրասպառումը կհավասարվի, իսկ դիտարկվող ժամանակահատվածի վերջում (2020թ.) մոտ 1,5 անգամ կգերազանցի մակերնութային այդ հոսքը: Ջրասպառման ն հոսքի միջն առկա պակասի սահմանափակման միակ ուղին մնում է ստորգետնյա ջրերի առավել ակտիվ ներառումը, ինչպես նան` օգտագործված հոսքաջրերի

մաքրման ն դրանց կրկին օգտագործման ոլորտում ընդգրկումը: ՀՀ տարածաշրջանի ջրային ռեսուրսները խիստ սահմանափակ են. հանրապետության նակչության մեկ շնչին աժին է ընկնում մոտ 2,42 հազ.մ3/տարի: Ծայրահեղ մտահոգիչ է մակերնութային ջրային օյեկտների անթրոպոգեն աղտոտվածության փաստը: Հանրապետության գետերի, հատկապես Դեեդի ն Հրազդանի ջրերի աղտոտվածության աստիճանը շատ արձր է, որի պատճառով դրանք վերագրվում են որակի |V դասին (առավել աղտոտված): Հատկապես անհանգստացնող է Սնանա լճի վիճակը: Տնական ժամանակաշրջանում լճի ջրային ռեսուրսների ոչ ոլոր դեպքերում հիմնավորված արձր ինտենսիվությամ օգտագործման (էներգետիկայի ն ոռոգման կարիքների համար) հետնանքով լճի ջրերի ծավալը գրեթե կիսով չափ պակասել է: ժամանակին ձեռնարկված արտակարգ միջոցառումների շնորհիվ (լճից ջրի ացթողումների կտրուկ նվազման, Արփա, իսկ այնուհետն նան Որոտան գետերի ջրերը դեպի Սնանա լիճ ուղղման կառույցները) հաջողվեց հասնել լճի մակարդակի կայունացման ն նույնիսկ որոշ չափով արձրացման: Սակայն, սկսած 1990-ական թվականներից, հանրապետության անկախացման, գոյություն ունեցող էներգակապերի թուլացման, իսկ այնուհետն` ընդհատման հետնանքով խիստ վատացավ հանրապետության էներգաապահովվածության հարցը: Այս երնույթը ահավոր չափերի էր հասել, այսպես կոչված, հետհեղափոխական անցած տասնամյակում. էներգառեսուրսների (երովի տեսակների) խիստ պակասեցման ն ահռելի թանկացման հետնանքով հանրապետության էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի ավարարման եռը դարձյալ ընկավ Սնանի ուսերին: Այս եռը զգալիորեն թեթնացել է Հայկական ԱէԿ-ի 2-րդ էներգալոկի վերաացմամ: Ոչ պակաս կարնոր է նան Սնանա լճի աղտոտման տագնապալի վիճակը: Այսպես, ներկայումս Սնանա լճի ջրերի մեջ թթվածնի կենսաանական պահանջարկի (ԹԿՊ) առավելագույն չափը քառապատիկ անգամ գերազանցում է սահմանային թույլատրելի խտության (ՍԹԽ), ամոնիակային ազոտինը՝ 2,5 ՍԹԽ, իսկ նավթամթերքներով աղտոտման թույլատրելի մակարդակի գերազանցումը (ՍԹԽ) կազմում է 1,2 մինչն 6 ՍԹԽ: Ջրի աղտոտվածության համանման պատկեր նկատվում է նան լիճը թափվող ոլոր գետերում: Ընդհանրացնելով հանրապետության ջրային ռեսուրսների էկոլոգիական վիճակը` կարելի է պնդել, որ այն նութագրվում է ջրասակավությամ (այսինքն` ջրի` որպես ռեսուրսի սակավությամ, որը գնալով սաստկանում է), դրա հետ միաժամանակ` մակերնութային ջրերի աղտոտվածության արձր մակարդակով (մարդկային գործունեության հետնանքով): 6. Հողային ռեսուրսները: Հողային ծածկույթի ուղղաձիգ գոտիավորումը, նրա մեծ, մորֆոլոգիական առանձնահատկությունները զգալիորեն մեծացնում են հողային ռեսուրսների օգտագործման ն դրանց պահպանման անհրաժեշտությունը: Հանրապետության տարածքում «փոսորակային արդյունքը» արենպաստ պայմաններ է ստեղծում շրջակա միջավայրի ինտենսիվ աղտոտման համար: ՀՀ-ն նութագրվում է հողային ցածր ավարարվածությամ. յուրաքանչյուր նակչի աժին է ընկնում ընդամենը 0,5 հա գյուղատնտեսական օգտագործման

տարածք, որից մշակվող հողատարածք` 0,116 հա (տվյալները 1990թ. մակարդակով): Հողային ռեսուրսների պահպանումը արդանում է տարածքի արդ ռելիեֆի պատճառով. հանրապետության լեռնային ն նախալեռնային շրջաններում հողատարածքների մեծ մասը նութագրվում է մեծ թեքությամ (6...120 ն ավելի) ն անտառների պակասությամ, ինչը միաժամանակ նպաստում է հողի էրոզիային: Հողածածկույթի երրի շերտի տարեկան կորուստը նութագրվում է միլիոնավոր տոննաներով, իսկ գոյացող փոսերը ն փոսորակները «գրավում են» նս 1000 հա տարածք: Հանրապետության հողային ռեսուրսների առանձնահատկություններից են նան դրանց կտրտվածության ն հողատարածքների փոքր չափերը, որոնք ոչ միայն արդացնում են դրանց պահպանումը, այլն թանկացնում հողապահպանման միջոցառումների կիրառումը: Բուսականություն: ՀՀ տարածքում աճում են ավելի քան 9200 տեսակի սրվակային ուսատեսակներ, որոնցից 125-ը պատկանում են հազվագյուտ ն անհետացող ուսատեսակների շարքին: Հանրապետության տարածքի յուրաքանչյուր քառակուսի կիլոմետրին աժին է ընկնում ավելի քան 100 ուսատեսակ, որը զգալի չափով գերազանցում է հարնան երկրներում աճողների թիվը: Անտառային ծածկույթը նակլիմայական պայմանների արելավման հզոր ն տնական գործոն է: Անտառի նապահպանական հատկությունները հատուկ նշանակություն են ձեռք երում լեռնային ռելիեֆով ն ցամաքային կլիմայով նութագրվող տարածաշրջանների համար: ՀՀ-ի տարածքի ընդամենը 129-ʠն է ծածկված անտառներով, ինչը շատ քիչ է անթրոպոգեն եռնվածության առկա պայմաններում: ՀՀ յուրաքանչյուր նակչին աժին է ընկնում ընդամենը 0,15 հա անտառածածկ տարածք, որը մի քանի անգամ պակաս է անհրաժեշտ չափից: Հայաստանում ուսական աշխարհի հազվագյուտ ն անհետացման եզրին գտնվող «Կարմիր գրքում» ընդգրկված տեսակները կազմում են մոտ 400: Կենդանական աշխարհ: Հանրապետության տարածքի, ռելիեֆի, կլիմայի, ուսական ծածկույթի տարատեսակությունը կանխորոշել են նրա կենդանական հարուստ աշխարհը: Այստեղ գոյատնում են ավելի քան 46 տեսակի ողնաշարավոր կենդանիներ: Չհաշվեկշռված անթրոպոգեն ազդեցության հետնանքով հանրապետության ֆաունան ենթարկվել է զգալի փոփոխությունների: Նրա տարածքում ապրող ոչնչացման եզրին գտնվող կենդանական աշխարհի մոտ 100 տեսակները ընդգրկված են «Կարմիր գրքում»: Անթրոպոգեն պրոցես: Հանրապետության արտադրական պոտենցիալի զարգացման անցած ուղու վերլուծությունը ացահայտում է նության նկատմամ վնասակար ճյուղերի` քիմիական, լեռնահանքային արդյունաերության, էներգետիկայի գերակայությունը: Հանրապետության տարածքում արտադրական պոտենցիալի տեղաաշխման անհամաչափությունը զգալի չափով «նպաստել է» դրա վնասակար ազդեցության ըստ շրջանների խիստ տատանումներին. նակչության մոտ 1/3 մասը ն

արտադրական պոտենցիալի մոտ 609-ը կենտրոնացված է երնանյան ագլոմերացիայում: էկոլոգիական անարենպաստ վիճակի վատթարացմանը մեծապես նպաստում է նան տրանսպորտային համալիրի զարգացման տարերայնությունը: Հանրապետության քաղաքաշինական ընդհանուր պրոլեմը լուծվել է հենց վերոհիշյալ չհաշվեկշռված զարգացմանը «նպաստելու» եղանակով: Ասվածից հետնում է, որ հանրապետության տարածքային նախագծային ն գիտահետազոտական կազմակերպությունները կոչված են վերաճելու մինչն «հողի միակ տերը» մակարդակին համապատասխանող խնդիրներին տիրապետելու ն, հետնաար, նօգտագործման ռացիոնալացման պրոլեմի լուծման պահանջները ավարարելու մակարդակը: Ցավոք, ներկայումս քաղաքաշինական նախագծերի կազմակերպչական դերը հանգում է արտադրողական ուժերի ն գերատեսչական օյեկտների տեղաաշխման (տարերայնորեն ընթացող) արձանագրմանը: Այս երնույթն էլ ավելի է խորանում` այդ նագավառում աստիճանաար շուկայական տնտեսավարման անցման հետնանքով, եր գլխավորը դառնում է տնտեսական մեծ շահույթ ստանալու մոլուցքը: Ասվածի կապակցությամ հանրապետության էկոլոգիական արդ իրավիճակի պայմաններում արտադրողական ուժերի տեղաաշխման խնդիրը լուծելիս աղտոտվածության գոտու եզրաչափերի ն մակարդակի պարզունակ հատակագծից անհրաժեշտ է անցում կատարել տարածաշրջանի նախագծային քաղաքաէկոլոգիական գնահատման խնդրին: Հայաստանի Հանրապետության նակլիմայական պայմանների, նրա տնտեսության զարգացման տարածքային տեղաաշխման վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս հանգել հետնյալ հետնություններին ն առաջարկություններին. - հանրապետության նական ռեսուրսները, մի կողմից` նութագրվում են ինքնամաքրման ցածր պոտենցիալով, մյուս կողմից` դրանք նութագրվում են զգալի տարատեսակությամ ն յուրատեսակությամ, որոնք կանխորոշում են էկոլոգիապես վտանգավոր արտադրությունների զարգացման խիստ սահմանափակ հնարավորությունները, այդ թվում՝ ա) հանրապետության տարածքում չի կարելի տեղաաշխել 500 մ ն ավելի շառավղով սանիտարապաշտպանական գոտի ունեցող արտադրական ձեռնարկություններ, ) սանիտարական 300 մ ն ավելի կտրվածքով նութագրվող մթնոլորտի աղտոտման աղյուրներով ձեռնարկությունները չի կարելի տեղաաշխել մթնոլորտի աղտոտման արձր մակարդակով նութագրվող շրջաններում, գ) էկոլոգիապես կոնֆլիկտային իրավիճակով նութագրվող քաղաքներում, մասնավորապես` Երնանում, Վանաձորում, Հրազդանում, Ալավերդում, չի կարելի տեղաաշխել մթնոլորտը աղտոտող ձեռնարկություններ: Հանրապետության ֆլորայի ն ֆաունայի յուրատեսակությունն ու տարատեսակությունը, առողջարանային-վերականգնողական զգալի ռեսուրսների առկա79

յությունը կանխորոշում են տնտեսության էկոլոգիապես վտանգավոր ճյուղերի ն էներգետիկայի զարգացման տարածքային սահմանափակությունը: Մինչ վերջին տասնամյակները երկրի տնտեսության զարգացումն ընթանում էր ինչ-որ երնակայական օրինաչափություններով` կուսակցական-կառավարական որոշումների հիման վրա: Ընդ որում, էներգետիկայի զարգացումը պետք է հետներ տնտեսության զարգացմանը` կատարելով էներգիայի նկատմամ նրա պահանջմունքների ավարարման խնդիրը: Ներկայումս, սակայն, տնտեսության ն նրա էներգետիկ ազայի ձնավորման գործընթացում տեղի են ունեցել արմատական փոփոխություններ` պայմանավորված էներգառեսուրսների խիստ սահմանափակվածության, դրանց արդյունահանման, վերամշակման, տեղափոխման ն պահպանման հետ կապված ծախսերի հսկայածավալ աճով: Տնտեսության ձնավորման հիմնական գործոնների շարքում հատուկ արժեքավորում է ստանում էներգետիկ գործոնը հատկապես այն երկրների համար, որոնք «ապրում են» հիմնականում հեռավոր վայրերից ներմուծվող ռեսուրսների հաշվին: Այդպիսի երկրների տնտեսության պրոֆիլը ձնավորելիս էներգետիկ գործոնը էկոնոմիկայի զարգացմանը հետնելու իր նախկին դիրքից տեղաշարժվում է այդ զարգացումը ձնավորող հիմնական գործոնների շարքը` առաջնահերթորեն հաշվի առնելու անհրաժեշտությամ: ՀՀ վառելիքաէներգետիկ հաշվեկշռի վերլուծությունից պարզորոշ երնում է հանրապետության էներգաապահովության մեջ սեփական էներգառեսուրսների խիստ սահմանափակությունը. դրանք չեն անցնում մի քանի տոկոսից, այն էլ տեղական ոչ շատ հարուստ հիդրոռեսուրսների հաշվին: Ամողջ էներգասպառման մեջ գերակշռում են ներկրովի ն առաջին հերթին` վառելիքային ռեսուրսների դերը: 1990 թ. ՀՀ-ում սպառվել է գրեթե 10 մլն տ ն.հ. էներգիա, որի մեջ հիմնական տեղը պատկանում է վառելիքին: ՀՀ-ում դեռնս «գերակայում է» վառելիքային տեխնոլոգիան, ն այն ավականին տնական նույթ կկրի: Կարելի է առանց վարանելու պնդել, որ տնտեսական ոչ մի գործընթաց, ոչ մի մտահղացում չի ստանա լիակատար զարգացում` դրանց էներգա- ն առաջին հերթին վառելիքաապահովվածության անհրաժեշտ մակարդակի ացակայության պայմաններում: Մատնանշենք, որ անցած հարյուրամյակում ՀՀ-ում ստեղծվել էր առաջավոր էկոնոմիկական կացույթ` իրեն հարիր ամուր էներգետիկ ազայով: էներգետիկայի զարգացման մակարդակով ՀՀ-ն հավակնում էր հասնելու զարգացած երկրների մակարդակին` զգալիորեն գերազանցելով նախկին Միության մնացած հանրապետություններին: ՀՀ վառելիքաէներգետիկ հաշվեկշռից պարզորոշ երնում է նան, որ հանրապետության վառելիքային համակարգի ողնաշարը կազմում են գազամազութային տեսակները: ՀՀ գազատրանսպորտային համակարգը (ԳՏՀ) իր ճյուղավորվածությամ կապված է Ռուսաստանի Դաշնության ԳՏՀ-ի հետ, ձեռնարկվում են միջոցառումներ այն ընդարձակելու ուղղությամ, մասնավորապես իրականացված է Իրան-Հայաստան գազամուղի առաջին հերթը: ՀՀ էկոնոմիկայի կայունացմանը ու հետագա զարգացմանը զուգընթաց` նշանակալիորեն աճում է վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների (ՎէՌ) պահանջար80

կը, ինչպես նան` դրանց հայթայթման, այնպես էլ հանրապետություն ներմուծման անկանխատեսելի արդությունները: Տարածաշրջանի վառելիքաէներգետիկ համալիրի (ՎէՀ) զարգացումը պահանջում է նրա էներգետիկայի ն տնտեսության փոխկապակցության ացահայտում ճյուղի զարգացման օպտիմալ ուղու ընտրման առումով: Ասվածը կարնորվում է նան տարածաշրջանի էկոլոգիական վիճակի գնահատման ն արելավման տեսանկյունից: Մեր հանրապետության նման տարածաշրջանների համար, որոնց ՎէՀ-ը ձնավորվում է գլխավորապես ՎէՌ-երի ներմուծվող տեսակների հիման վրա, էկոնոմիկայի ու, հետնաար, դրա հիմքը կազմող էներգետիկ համակարգի ձնավորումը պետք է ընթանա երկու իրարամերժ գործոնների միատեղման պայմաններում. այսինքն` որքան հնարավոր է քիչ քանակով ներմուծվող ՎէՌ-երի տեսակների առավելագույն արդյունավետությամ օգտագործման հիման վրա հնարավորինս ապահովել շատ պահանջմունքների լիուլի ավարարումը: Սույն երկընտրանքի լուծման առաջին մասի ուղին մեկն է. պետք է ձգտել ձնավորել էկոնոմիկայի այնպիսի կառուցվածքային մոդել, որի մեջ գերիշխեն քիչ էներգա-, ջրա-, նյութատար ն, հետնաար, առավել գիտատար, աշխատատար ճյուղերը, այնպիսի մոդել, որի դեպքում այդ ռեսուրսների հնարավորինս արձր արդյունավետությամ օգտագործման հիման վրա ստացվելիք փոքրածավալ, այց մեծ արժեք ներկայացնող արտադրանքով հնարավոր լինի «շատ ան» ստանալ համաշխարհային շուկայում: Երկընտրանքի երկրորդ մասը, ըստ էության, կնշանակի այդ թանկ ու դժվար ճարվող, ներկրվող ՎէՌ-երի առավելագույնս ռացիոնալ օգտագործում: Այստեղից տրամաանորեն խում է էկոնոմիկայի արմատական կառուցվածքային վերակառուցման անհրաժեշտությունը` հօգուտ արձրարդյունավետ, նորագույն տեխնոլոգիաների առաջանցիկ կիրառման: Ասվածի իրականացումը գործնականում կնշանակի էներգասպառող, էներգաօգտագործող համակցված, համալիր սխեմաների գերկայուն կիրառում, ինչպես, օրինակ, կոգեներացիոն, գազա- ն շոգեգազային ցիկլերի կիրառումը էներգետիկայում, դիզելային քարշի օգտագործումը տրանսպորտում, անթափոն ն սակավթափոն տեխնոլոգիաների կիրառումը արտադրությունում ն այլն: Ինչպես վերը նշեցինք, ՀՀ-ի ՎէՀ-ի ձնավորման առանձնահատկություններից առավել կարնորն այն է, որ այն գերազանցապես հենվում է հեռավոր վայրերից ներմուծվող էներգատարրերի ն դրանց մեջ առաջին հերթին նական գազի, նավթի ն նավթամթերքների վրա, դրանցով ավարարվում է հանրապետության էներգասպառման հիմնական մասը (գրեթե 90...959-ը): Այսպիսի երկրների համար էներգաապահովման խնդիրը արձրանում է երկրի պետական քաղաքականության մակարդակին: ՀՀ-ի ինքնուրույնացման ն անկախության ձնավորման ճանապարհին հառնում է իրական անկախությունն ապահովող հարկի` տնտեսական կարողության ստեղծման հսկայական կարնորություն ունեցող խնդիրը: Մեր հանրապետության նման տարածաշրջանների համար անկախության (էներգետիկ) վերոհիշյալ խնդիրը վերաճում է տարածաշրջանի էներգետիկ անվտանգության` ծայրաստի81

ճան կարնորություն ունեցող խնդրին, որը կարտահայտվի երկրի էկոնոմիկայի տնական ժամանակաշրջանում ամենաանարենպաստ պայմաններում ինքնուրույն գործելու ունակությամ: էներգետիկ անվտանգությունը երկրի ազգային անվտանգության կարնորագույն աղկացուցիչ մասն է: Յուրաքանչյուր երկրի ՎէՀ-ի գործունեության կայունության ն հուսալիության վրա ազդում են մի շարք ապակայունացնող ներքին ն արտաքին գործոններ, ինչպես նան` նական ն տեխնոլոգիական նույթի արտակարգ իրավիճակները: Աշխարհաքաղաքական տեղաաշխմամ այնպիսի երկրների համար, ինչպիսին ՀՀ-ն է, որի էներգետիկ պահանջարկները գերազանցապես (գրեթե 96...979-ը) ավարարվում են հեռավոր վայրերից ներկրվող էներգառեսուրսների հաշվին, էներգետիկ անվտանգության ապահովումը կնշանակի տնտեսական, սոցիալական, նական կամ տեխնոլոգիական նույթի ցանկացած իրավիճակում երկրի կենսակայունության ապահովման համար անհրաժեշտ էներգառեսուրսների նվազագույն քանակների հայթայթում ն հանրապետություն ներմուծում: Երկրի էկոնոմիկայի ինտենսիվ զարգացումը հնարավոր է դրա վառելիքային էներգետիկ պատշաճ ազայի ապահովման պայմաններում: Մեր երկիրի վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների նվազագույն պաշարները հնարավորություն չեն ընձեռում` ավարարելու էներգիայի պահանջներն ինչպես ներկայումս, այնպես էլ հեռավոր ապագայում: Ակնհայտ է, որ վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների հսկայական ծախսի պայմաններում դրանց արդյունավետ օգտագործումը դառնում է տնտեսական հույժ կարնոր խնդիր, որի լուծումը տնտեսությունը զարգացման ինտենսիվ ուղու վրա փոխադրելու կարնորագույն ճանապարհներից մեկն է: Անցյալ դարի վերջին քառորդը, ինչպես նան ներկա` 21-րդ դարի սկզնահատվածը նութագրվում են աշխարհի, այդ թվում ն ՀՀ-ի վառելիքաէներգետիկ համալիրի (ՎէՀ) զարգացման մեջ որակական խոր փոփոխություններով, որոնք արտահայտվում են գազային ու հեղուկ վառելիքի տնտեսական նշանակության խիստ արձրացմամ համաշխարհային շուկայում դրանց զգալի թանկացման ն միջուկային էներգետիկայի արագ զարգացման պայմաններում: Աշխարհում ՎէՀ-ի ներկա դրության ն զարգացման հեռանկարների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ մարդկության կողմից էներգիայի սպառումն անշեղորեն աճում է: Ընդ որում, ներկայումս սպառվող էներգառեսուրսների մեջ գերակշռում է նավթը: Սակայն նավթի` որպես էներգիայի աղյուրի դերը անընդհատ նվազելու է օրգանական վառելիքների ընդհանուր քանակի մեջ: Ակնհայտ է, որ առավել նպատակահարմար է նավթն օգտագործել որպես շարժիչային վառելիք տրանսպորտում ն որպես հումք քիմիական արդյունաերության համար: Ընդ որում, հեռանկարում տրանսպորտային վառելիքի սպառումը կաճի համեմատաար դանդաղ տեմպերով ն, ըստ երնույթին, դարի առաջին կեսին այն կսկսի նվազել: Նավթային սահմանափակ ռեսուրսների սահմանափակության պայմաններում նավթարդյունաերության զարգացումը հեռանկարում կնութագրվի նավթի առավել ծանր տեսակների հանույթի աճով, որոնք այնու82

հետն կվերամշակվեն, ն կստացվեն ավելի թեթն տեսակներ: Ապագայում անհրաժեշտություն կառաջանա վառելիքի պինդ տեսակներից (ածխից, թերթաքարերից) ստանալ արհեստական գազանման ու հեղուկ վառելիք: Մի շարք զարգացած երկրներում էներգետիկայի հեռանկարային զարգացման գլխավոր հիմնախնդիրները հենվում են տարեր մոտեցումների վրա ն նութագրվում են կոմպլեքսայնության աստիճաններով, որոնք արտացոլում են երկրի տնտեսության էներգաապահովման գործում ձնավորվող հավանական (ոչ ստանդարտ) դրությունների ն տվյալ տարածաշրջանի էներգետիկ տնտեսության զարգացման սոցիալ-տնտեսական հետնանքների հաղթահարման ուղղությամ հնարավոր հայեցակետերի հասարակական ձգտումները: Հեռանկարում, ըստ երնույթին, էներգասպառման ացարձակ աճը որոշող հիմնական գործոնները կլինեն տվյալ տարածաշրջանի նակչության աճը ն արտադրական ուժերի զարգացումը: Օրինակ, Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության էներգասպառման ացարձակ չափն անընդհատ կաճի ն այս դարի առաջին կեսին, ներկա մակարդակի համեմատ, կկրկնապատկվի: Այսպես, ներկա դարի կեսերին էներգասպառումը կհասնի 21 ...22 մլն.տ նավթային համարժեքի: Նշված ժամանակահատվածում հանրապետության էներգետիկայի զարգացումը կնութագրվի օրգանական վառելիքի տեսակարար կշռի աստիճանական անկմամ. ներկա մակարդակը 939-ից կիջնի մինչն 679-ի: Դա հատկապես վերաերում է նավթին ն նավթամթերքներին, որոնց աժինը այդ ժամանակահատվածում 539-ից կիջնի մինչն 79-ի: Հասկանալի է, որ օրգանական վառելիքի աժնի նվազումը պետք է փոխհատուցվի գործնականում անսպառ էներգառեսուրսներով, մասնավորապես` վերականգնվող էներգառեսուրսներով, ինչպես նան միջուկային վառելիքով: Սա օրինաչափ մի գործընթաց է, որը նկատվում է ինչպես հայրենական, այնպես էլ զարգացած երկրների էներգետիկայում: Չնայած նշված հանգամանքին` վառելիքային հաշվեկշռից օրգանական վառելիքի դուրսմղման ն դրանում ինչպես վերականգնվող էներգառեսուրսների (արնի, երկրի ընդերքի ջերմության, կենսազանգվածների ն էներգիայի այլ տեսակների), այնպես էլ գործնականում անսահմանափակ էներգառեսուրսների (միջուկային էներգիայի) առավելագույն ներգրավման ամենալավատեսական կանխատեսումների պայմաններում անգամ տնտեսության էներգաապահովման հիմքը կկազմեն օրգանական վառելիքի տեսակները (տե՛ս աղյուսակ 2.2-ի տվյալները): Այս գործընթացը դեռնս երկար կտնի, ըստ երնույթին, մինչն այս դարի կեսերը: Այնպես որ, չնայած օրգանական վառելիքի տեսակների չափաաժնի նվազմանը, դրանց ացարձակ չափը հանրապետությունում այս դարի սկզին ավելի քան կկրկնապատկվի: Հայաստանի Հանրապետության վառելիքամատակարարման համակարգի օպտիմալացված (հեռանկարային) կազմի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ դրանում կատարվող որակական տեղաշարժերը հիմնականում կապված են հեղուկ վառելիքի (առաջին հերթին` մազութի) աժնի նկատելի նվազման ն այն միջուկային վառելիքով փոխարինելու հետ: Այսպես, դիտարկվող ժամանակահատվածում մազութի տեսակարար կշիռը վառելիքային հաշվեկշռում 37-ից իջնելու է մինչն 29-ի: Զգալիորեն աճելու է նավթամթերք83

ների այլ տեսակների աժինը: Չնայած դիտարկվող ժամանակաշրջանում նավթամթերքների այլ տեսակների աժնի որոշ չափով նվազելու միտմանը (ներկայիս 17-ից մինչն 159-ի), այնուամենայնիվ, դրանց ընդհանուր պահանջն աճելու է գրեթե երեք անգամ: Հաջորդ դարի սկզին նշված պահանջի մեջ գլխավոր տեղը պատկանելու է դիզելային վառելիքին: Ընդ որում, զգալի չափով է աճելու դիզելային վառելիքի պահանջը` ներկայիս 4-ից դառնալով 69, ինչը պայմանավորվում է տրանսպորտում ենզինային շարժիչի համեմատ ավելի առաջադեմ ն շահավետ դիզելային շարժիչի ներդրմամ: Երկրի տնտեսության ընդհանուր էներգասպառման մեջ հիմնական տեղը զաղեցնում է արդյունաերությունը, որի աժինը կազմում է ամողջ սպառման գրեթե 509-ը, ամողջ էներգասպառման ավելի քան 809-ը աժին է ընկնում էներգետիկայի կարիքների համար անհրաժեշտ ծախսերին: Աղյուսակ 2.2 էներգառեսուրսների հեռանկարային սպառումը Հայաստանի Հանրապետությունում (արտահայտված տոկոսներով)

էներգառեսուրսների տեսակները

Կանխատեսվող մակարդակը 1970թ.

1980թ. 1990 թ. 2000 թ. 2010 թ. 2200 թ.

Ածուխ

10,5

5,9

3,7

2,7

2,8

3,0

Նավթ ն նավթամթերք

58,3

53,4

26,3

19,0

16,8

16,4

Գազ, այդ թվում` հեղուկ ն սինթեզ-գազ Միջուկային վառելիք

29,1

33,4

60,3

56,2

47,6

50,0

5,5

9,0

21,4

32,2

30,0

2,1

1,8

0,7

0,6

100,0

Վերականգնվող էներգառեսուրսներ, այդ թվում` հիդրոէներգիա, փայտ Ընդամենը

էներգիայի պահանջարկի ավարարման մեջ ուրույն տեղ ունի պինդ վառելիքը (ածուխը), որի դերը զգալիորեն արձրանում է` կապված գազանման ու հեղուկ վառելիքի սահմանափակ լինելու ն թանկացման հետ: ՀՀ-ում վառելիքաօգտագործման ստեղծված վիճակի պայմաններում ածխի օգտագործման ոլորտը զգալիորեն ընդլայնվում է` գլխավորապես գազատար գծերից հեռու ընկած գյուղական շրջանների նակչության կենցաղային կարիքների ավարարման համար: ՀՀ ՎէՀ-ի ձնավորման նութագրական առանձնահատկությունն այն էր, որ դրանում գերակշռում էր էներգետիկայի կարիքների համար էներգառեսուրսների ծախսը, որտեղ հիմնականը ջերմային էլեկտրակայանների ն խոշոր կաթսա84

յատների վառելիքի ծախսն է: Ինչպես հայտնի է, վերջիններս նախագծվել ն աշխատում էին գազամազութային վառելիքով: Հետնապես, հանրապետության վառելիքային հաշվեկշռից մազութի (իսկ ապագայում նան` գազի) ինտենսիվ դուրսմղումը պահանջում է լրացուցիչ ն լուրջ հիմնավորում` կապված այն ակնհայտ փաստի հետ, որ գազի պակասի ն անխափան մատակարարման ացակայության պայմաններում ացառվում է էկոնոմիկայի էլեկտրասպառման ավարարման գործում ջերմային էլեկտրակայանների լիարժեք մասնակցությունը: Ասվածից հետնում է, որ ՀՀ-ի` որպես սեփական էներգառեսուրսներով սահմանափակ շրջանի ՎէՀ-ի հեռանկարային կազմի ձնավորման գործընթացում պետք է ելնել այն ակնհայտ փաստից, որ էներգամատակարարման ուղիների (էլեկտրահաղորդման, գազա- ն նավթատար ու երկաթուղային գծերի) ծայրամասում ընկած շրջանների համար դրանց ՎէՀ-ի ձնավորումն արտակարգ արդ խնդիր է ն պահանջում է լուրջ հիմնավորում հատկապես հեռանկարի առումով: Անհրաժեշտ է նշել, որ այդպիսի տարածաշրջաններում վառելիքի այս կամ այն (նույնիսկ ամենաարձրորակ) տեսակների վրա ՎէՀ-ի հենման միակողմանի նպատակադրումը պահանջում է ազմակողմանի ու մանրակրկիտ հիմնավորում` կապված վառելիքի տվյալ տեսակի ռեսուրսաապահովվածության ն մատակարարման հուսալիության հետ. ՀՀ (ն համանման այլ տարածաշրջաններում) մազութի դուրսմղման ն այն գազով կամ միջուկային վառելիքով փոխարինելու գործընթացը պետք է ավելի դանդաղ ընթանա, որոշ առումներով նույնիսկ հակառակ ուղղությամ, այսինքն` մազութի ներկայիս մակարդակի պահպանման ն նույնիսկ ավելացման ուղղությամ: Երկրի ՎէՀ-ի հեռանկարային զարգացման վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ մինչն այս դարի կեսերը զգալի չափով աճելու է գազի դերը, այնուհետն, գազի հանույթի կրճատման պատճառով, դրա նույնպես նվազելու միտումը: Դա նշանակում է, որ էլ ավելի սուր է դրսնորվելու հանրապետության տնտեսության համատարած գազաֆիկացման (գազի վրա հենվելու) գծի թույլ հիմնավորվածությունը: Նախնական գնահատումների համաձայն` վերականգնվող էներգառեսուրսների (հիդրո-, արնի, երկրի ընդերքի ջերմության էներգիաները ն այլն) դերը դժվար թե գերազանցի էներգիայի նկատմամ մարդկության պահանջարկի 1/5-ը նույնիսկ ամենահեռավոր ապագայում: Անհրաժեշտ է նշել, որ ՀՀ շատ շրջանների վառելիքային հաշվեկշռում հիմնականը վառելիքի ինքնապատրաստվող տեսակներն են, այդ թվում` փայտանյութը, գյուղատնտեսական արտադրության թափոնները, աթարը: Այդ առումով հատկապես անհանգստացնող դրություն է ստեղծվել փայտի` որպես վառելանյութի օգտագործման կապակցությամ, քանի որ այդ ռեսուրսի ծախսը ացահայտորեն գերազանցում է դրա վերականգնման հնարավորությունը, որի հետնանքով արագ կրճատվում են անտառային տարածությունները: Այս փաստը այնպիսի «անանտառ» տարածաշրջանի համար, ինչպիսին մեր հանրապետությունն է, ունի խիստ ացասական նշանակություն: Այդ պատճառով ՀՀ-ի ՎէՀ-ի հեռանկարային կազմում փայտանյութի ներառումը պետք է լրիվ ացառվի:

Համաշխարհային էներգետիկ հաշվեկշռում որոշակի տեղ է հատկացվում վերականգնվող էներգառեսուրսներին (արնի, քամու, Երկրի ընդերքի ջերմության, օրգանական թափոնների էներգիային): Մասնագետների գնահատմամ, ներկայումս այդ էներգառեսուրսների աժինը համաշխարհային էներգասպառման մեջ կազմում է 5...69 ն ապագայում այն որոշ չափով կավելանա, ընդ որում, դրանց կազմում հիմնականը փայտանյութն ու հիդրոէներգիան են: Սակայն նշված էներգառեսուրսների կիրառման ոլորտը դրանց ազայի վրա ստեղծվող էներգաաղյուրների մեծ կապիտալատարության պատճառով խիստ սահմանափակ է: Վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների ազայի վրա ստեղծվող հնարավոր էներգետիկ աղյուրների տեխնիկատնտեսական մոտավոր ցուցանիշների (տե՛ս աղյուսակ 2.3) վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ վերականգնվող ռեսուրսների հիմքի վրա ստեղծվող էներգաաղյուրները նութագրվում են խիստ ցածր ցուցանիշներով ու տեխնոլոգիայի վատ մշակվածությամ, որի պատճառով ներկայումս չեն կարող մրցակցել պինդ (ածուխ) կամ միջուկային վառելիքով աշխատող հզոր էներգաաղյուրների (ՋէԿ, ԱէԿ) հետ: Ավելացնենք նան այն, որ նշված էներգաաղյուրների հեռանկարային մշակումների մանրակրկիտ զննումը ացահայտում է մեծ մասամ դրանցից շատերի տեխնիկապես անիրագործելի կամ տնտեսապես աննպատակահարմար լինելը: Դժվար է հեռանկարում ակնկալել զգալի տեղաշարժեր դրանց ցուցանիշների, տեխնիկական լուծումների արելավման ուղղությամ: Աղյուսակ 2.3-ում երված էներգաաղյուրներից որոշակի ացառություն կարող են կազմել հիդրոէլեկտրակայանները, ինչպես նան որոշ խիստ արենպաստ պայմաններում երկրի ընդերքի ջերմության ազայի վրա ստեղծվող հզոր երկրաջերմային էլեկտրակայանները, որոնք կարող են համեմատվել ժամանակակից էներգետիկ տեղակայանքների հետ: Հակիրճ դիտարկենք ՀՀ էներգետիկայում վերականգնվող էներգառեսուրսների օգտագործման հնարավոր ուղղություններն ու մասշտաները: Զրկված լինելով օրգանական վառելիքի սեփական պաշարներից` Հայաստանն ունի վերականգնվող էներգառեսուրսների (ՎէՌ) շոշափելի պաշարներ: Դա, առաջին հերթին, հիդրոպաշարներն են, որոնց տեսական մեծությունը գնահատվում է 21,8 մլրդ կՎտ ժ/տարի: Տարեր գնահատականներով տեխնիկապես մատչելի պոտենցիալը տատանվում է 7...8 մլրդ.կՎտ.ժ. սահմաններում, այսինքն` տեսականի մոտ մեկ երրորդ մասը: Տնտեսապես հիմնավորված հիդրոպոտենցիալը կազմում է 3.5...3:6 մլրդ.ԿՎտ.ժ, որից 1.5 մարդ.ԿՎտ.ժ արդեն յուրացված է: Հաշվի առնելով, որ վերջին տարիներին էլեկտրաէներգիայի արտադրությունր հանրապետությունում կազմել է մոտ 6 մլրդ կՎտ.ժ, տնտեսական հիդրոպոտենցիալի յուրացումը թույլ կտա ավարարել առկա պահանջնարկի 509-ը: Այդպիսի արտադրանք հնարավոր է ստանալ` օգտագործելով գոյություն ունեցող ՀէԿ-երի երկու համալիրները /Սնան-Հրազդան, Որոտան/, փոքր ՀէԿ-երը /ՓՀէԿ/, ինչպես նան կառուցելով նոր միջին ՀէԿեր` Մեղրի /140ՄՎտ, 840մլն, կՎտ-ժ/, Լորիերդ /60ՄՎտ, 200մլն.կՎտ.ժ/, Շնող /75 ՄՎտ, 300 մլնկՎտժ/:

Արտադրված էլեկտրաէներգիայի ինքնարժեքը, պ.մ./ՄՎտ

800-1000

40-60

Լրիվ յուրացված է

1400-1600

7-100

Լրիվ մշակված է

40-150

Գործնականորեն մշակված է

Հողմաէլեկտրա- 3,005-5 500-2000 կայաններ Արնային էլեկտրակայաններ (այդ թվում` էներգիայի կուտակիչները) աշտարակային 50-100 3000-5000 տիպի լուսաէլեկտրա- 0,001-0,01 1200-1500 կան Երկրաջերմային 10-100 էլեկտրակայան

500-1000

Տեխնոլոգիայի մշակվածությանյուրացվածության աստիճանը

Տեղակայված հզորության օգտագործման ժամերի թիվը, Ժ

Հիդրոէլեկտրակայաններ մեծ 250-500 հզորությամ փոքր 10-100 հզորությամ

Տեսակարար կապիտալ ներդրումները, հազ. պմ/ՄՎտ

էներգառեսուրսների տեսակը

Աղյուրների միավոր հնարավոր հզորությունը, ՄՎտ

Աղյուսակ 2.3 էներգառեսուրսների տարեր տեսակների ազայի վրա ստեղծվող էներգաաղյուրների մոտավոր տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները (փորձաքննական գնահատմամ)

100-200

Գործնականում յուրացված է 400-500 Պահանջվում է յուրացնել 25-35

Պահանջվում է յուրացնել

Ջերմային էլեկտրակայններ ածուխով աշխատող

250-4000

250-600

30-40

Լրիվ յուրացված է

70-30

Լրիվ յուրացված է

մազութով 250-6400 200-400 աշխատող Ատոմային էլեկ- 1000-4000 400-1000 տրակայաններ

25-30

Դիզելային էլեկ- 0,05-1,5 տրակայաններ

200-300 Լրիվ յուրացված է

1000-1200

Լրիվ յուրացված է

Ինչպես հայտնի է, հանրապետության էներգետիկան (հատկապես էլեկտրաէներգետիկան) հիմնականում զարգացել է դրա հիդրոէներգետիկ ռեսուրսների (գլխավորապես Հրազդան ն Որոտան գետերի, ինչպես նան մի քանի փոքր ջրահոսքերի) ինտենսիվ օգտագործման հիման վրա: Արդեն կարելի է ասել, որ ներկայումս էներգետիկ կարիքների համար հանրապետության խոշոր ջրաղյուրների հնարավորությունները գործնականում սպառված են: Դրա հետ մեկտեղ, հանրապետության էներգետիկայում ուրույն տեղ կարող է գրավել փոքր ջրահոսքերի հիդրոէներգետիկ ռեսուրսների օգտագործումը փոքր ՀէԿ-երում: Համաձայն ՀՀ էներգետիկայի նախարարության գնահատականների` ՓՀէԿերի տնտեսապես հիմնավորված պոտենցիալը կազմում է 800...850մլնկՎտ.ժ, որից 200...220 մլն կՎտ-ժ. արդեն արտադրվում է առկա ՓՀէԿ-երում: ՀՀ փոքր ՀէԿ-երի հիմնական էներգետիկական ն տեխնիկական ցուցանիշներն ըստ ջրավազանների (ներուժի հաշվարկը` 1997 թ.) երված են աղյուսակ 2.4-ում: Աղյուսակ 2.4 ՀՀ փոքր ՀէԿ-երի էներգետիկական ն տեխնիկական ցուցանիշները

Թիվ

Ջրավազանի անվանումը

ՀէԿ-երի քանակը, հատ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Գումարային դրվածք, հզորութ., կՎտ 35501 58270 24985 22965 18215

Միջին տարեկան արտադրանք, մլն կՎտ-ժ 123,47 159,27 79,75 19,16 27,37 66,03 56,15

գ. Դեեդ գ. Աղստն գ. Ախուրյան գ. Քասախ գ. Հրազդան Սնան(գ.Մադինա) Ազատ ն Վեդի գետեր 8. գ. Արփա, 35410 88,58 9. Մեղրի ն 21245 72,63 Ողջի գետեր 10. գ. Որոտան 44,97 Ընդամենը 243366 737,38 Փոքր հզորությունների հիդրոէներգետիկայի ոլորտը իրավամ պետք է ճանաչել որպես Հայաստանում ՎէՀ-ի զարգացման ներկայիս առաջատար: Վերջին հինգ տարում արձանագրված է ՓՀէԿ-երի կառուցման էական աշխուժացում: Ավելին, մի շարք որոշումների շնորհիվ ողջ էներգետիկ համակարգի հենց այս ոլորտում է առկա զարգացման հատկապես շուկայական մեխանիզմների ազդեցությունը ն տեղական ներդրողների ակտիվությունը: Այսպես, նկ.2.11-ում երված են 2000...2006թթ. ժամանակահատվածում ՀՀ ՓՀէԿերի գումարային արտադրանքի /մլն. կՎտ.Ժ./ դինամիկան ն դրանց քանակները:

Նկ. 2.11. ՓՀէԿ-երի տարեկան արտադրանքի աճը Հայաստանում 2000-2006թթ. (առանց ՁորաՀէԿ-ի)

Ներկայումս Հայաստանում ՓՀէԿ-երից հետո շուկայական զարգացմանը պատրաստ միակ վառելիքաէներգետիկ ոլորտը հողմաէներգետիկան է: Առկա են 1998...2002թթ. իրականացված հողմաէներգետիկ մոնիթորինգի հիմնավոր ն համալիր հայ-հոլանդական ծրագրերի արդյունքները (Պուշկինի լեռնանցք, Բազումի հարթակ, Քարախաչի ն Սելիմի լեռնանցքներ, Արտանիշ ն Արփի լճերի հարթակներ): Ընթանում են մոնիթորինգի աշխատանքներ ՀՀ տարեր մարզերում: Դեռ 1991թ. կազմվել է հանրապետության հողմաէներգետիկ կադաստր, որի արդյունքներն ամողջությամ հաստատվեցին 2003թ. հրատարակված ԱՄՆ ՎէՀ ազգային լաորատորիայի ն Սոլարեն ՍՊԸ-ի կողմից կազմված հողմաէներգետիկ ատլասում: Առկա է տեխնիկապես հասանելի ն տնտեսապես շահավետ հողմաէներգետիկ ներուժը: Այսպես, համաձայն ՀՀ էներգետիկայի նախարարության տվյալների` Հայաստանի տեխնիկապես հասանելի ցանցային հողմաէներգետիկ ներուժը գնահատվում է մոտ 1.1 մլդ. կՎտ-ժ տարեկան արտադրանք` 400...450ՄՎտ տեղակայված հզորությամ: Հայաստանում հողմային էներգետիկայի ներուժի մասին տվյալները երված են աղյուսակ 2.5-ում: Մինչն 2020 թ. հողմաէներգետիկ կայանների գումարային տեղադրված հզորությունը 100 ՄՎտ-ի հասցնելու համար անհրաժեշտ է ներդնել 100...130 մլն ԱՄՆ դոլար: 2005թ. վերջին մեկնարկեց Հայաստանում ն Անդրկովկասում առաջին «Լոռի-1» ՀՈէԿ-ը` գումարային 2.64 ՄՎտ հզորությամ: Այն աղկացած է չորս` 660 կՎտ միավոր հզորությամ, դանիական լիցենզիայով արտադրված եռաթիակ հողմակներից, որոնք Լոռու մարզի Պուշկինի լեռնանցքի հարթակում տեղակայվել են Իրանի Իսլամական Հանրապետության շուրջ 3 մլն ԱՄՆ դոլար դրամաշնորհի օժանդակությամ: Քննարկումների փուլում է գտնվում ՀՀ Գեղարքունիքի մարզում 20...50 ՄՎտ գումարային հզորությամ «Սոթք» ՀՈէԿ-ի կառուցման ծրագիրը: Այսպիսով, շուկայական մեխանիզմների ազդեցության շնորհիվ ոլորտը գտնվում է զարգացման շեմին:

Աղյուսակ 2.5 ՀՀ տարածքում հողմային տեսակարար հզորությունը

Տարածքի անվանումը

Քարախաչի լեռնանցք Պուշկինի լեռնանցք Ջաջուռի լեռնանցք Սնանի արնմտյան լեռնաշղթա Արագածի տարածք Գեղամա լեռնաշղթա Զոդի տարածք Սիսիան- Գորիս Սիսիանի լեռնաշղթա Մեղրու տարածք

Տեսակարար Քամու արագությունը (տրված է 50մ հզորությունը, Վտ/մ2 արձրության համար), մ/վ

300-400

6,5-7,0

500-600

7,5-8,0

200-300

5,0-5,6

300-450

5,8-6,0

400-450

7,0-7,5

200-300

5,8-6,8

500-600 300-400

7,5-8,0 6,8-7,0

200-300

5,6-6,5

400-450

7,5-7,8

Հողմագեներատորների գումարային հզորությունը, ՄՎտ

2,5

Տնտեսության էներգաապահովման գործում հատուկ տեղ է հատկացվում քաղաքների ու գյուղատնտեսական արտադրության օրգանական թափոններին, որոնց օգտագործման հեռանկարային ուղիների ընտրությունը կարնոր խնդիր է: Այս խնդիրը շատ է արծարծվել գրականության մեջ տարեր տեսանկյուններից, այդ պատճառով էլ հակիրճ տանք դրա էներգետիկ կողմի գնահատականը: Քաղաքների ու նակավայրերի, գյուղատնտեսական աշխատանքների հետնանքով գոյանում են հսկայական քանակով թափոններ` նակավայրերի հեղուկ ն պինդ թափոնները, գոմաղը, ծղոտը, ինչպես նան անտառահատման, անտառամշակման ն փայտամշակման ձեռնարկությունների թափոնները ն այլն: Այս թափոնների նպատակային ն արդյունավետ օգտագործումը կարնոր նշանակություն ունի: Կիրառվում է այդ թափոնների օգտագործման երկու եղանակ` ջերմաքիմիական ն կենսատեխնոլոգիական: Վերջինիս են պատկանում թափոնների անօդ ֆերմենտացումը կենսագազի, պարարտանյութերի ն կերատեսակների հավելույթի, ինչպես նան հիդրոլիզի եղանակով էթիլային սպիրտի կամ կերային դրոժների, կենսաջրածնի ն այլ արգասիքների ստացմամ:

Օրգանական թափոնների օգտագործման հայրենական ն արտասահմանյան փորձի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ կենսագազ ստանալու համար առավել արդյունավետ եղանակը դրանց կենսաքիմիական մշակումն է (կոնվերսիան)` 350...500 մ3 յուրաքանչյուր տոննա թափոնից: Ստացված կենսագազը նութագրվում է ավականին արձր ջերմատվությամ. այրման ստորին ջերմությունը կազմում է 17000...25000 կՋ/մ3: Կենսագազն ստացվում է անընդհատ գործող տեղակայանքներում` ավականին ցածր ջերմաստիճանային պայմաններում: Այդպիսի տեղակայանքները կառուցվածքով շատ պարզ են, կարող են կառուցվել ցանկացած տեղում, գործնականում ցանկացած արտադրողականությամ մինչն մի քանի հազ.մ3, այսինքն` ցանկացած հզորության գյուղատնտեսական արտադրական միավորի համար: Թափոնների մշակումից ստացվող մնացորդը արձրորակ պարարտանյութ է գյուղատնտեսության համար: Դրա շնորհիվ զգալիորեն արելավվում են շրջապատի սանիտարահիգիենիկ պայմանները: Կենսազանգվածի` որպես էներգիայի աղյուրի օգտագործումը Հայաստանում դեռնս լայնորեն տարածված չէ, սակայն արդեն սկսվել են աշխատանքներ Լուսակերտի թռչնաուծական ֆարիկայի տարածքում կենսագազի գործարանի (ԼԿԳ) նախագծի իրականացման ուղղությամ: Գործարանն աշխատելու է ֆարիկայի արտադրական արտանետումների հումքով: Թռչնաղը ն այլ օրգանական նյութերը ծառայելու են որպես հումք կենսագազի արտադրության համար, որից էլ արտադրվելու է ինչպես էներգիա, այնպես էլ օրգանական պարարտանյութ: Կենսաանական քայքայումից առաջացած մեթան գազը որսալով ն այրելով` ԼԿԳ էապես կնվազեցնի թռչնաուծական ֆարիկայից ջերմոցային գազերի արտանետումները: Տեխնոլոգիայի հիմքում ընկած է մեթանտենկերի (խմորման տենկերի) կիրառությունը: Մեթանտենկում առաջացած կենսագազը անմիջապես կօգտագործվի գազային գեներատորում ջերմային ն էլեկտրական էներգիա ստանալու նպատակով: Հանրապետությունում գոյություն ունեն մոտ մեկ տասնյակ թռչնաուծական ֆարիկաներ ն անասնաուծական տնտեսություններ, որոնց արտադրական արտանետումները կարող են օգտագործվել կենսագազի ստացման համար: Կենսագազ ստանալու համար ավականին մեծ հնարավորություններ ունի Երնանի Ջրմուղ-կոյուղի ՓԲԸ-ի «Աերացիա» մասնաճյուղը: Միայն վերը թվարկված օյեկտների հնարավորությունների օգտագործումը թույլ կտա օրական ստանալ ավելի քան 100 հազար մ3 կենսագազ: Միննույն ժամանակ անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ Հայաստանում գործում են մոտ 330 հազար փոքր գյուղական տնտեսություններ, որոնք իրենց սեփական էներգետիկ ռեսուրսների մի մասը կարող են փոխհատուցել` օգտագործելով տնտեսությունում առաջացող կենսազանգվածը: 2001թ. ճապոնական «Շիմիզու» շինարարական ն ճարտարագիտական կորպորացիան, ՀՀ կառավարության ն Երնանի քաղաքապետարանի հետ համատեղ, մասնակցում է «Մաքուր զարգացման մեխանիզմի» /ՄՁՄ/ մի շարք նախագծերի տեխնիկատնտեսական հիմնավորումների մշակմանը: Նախագծերից մեկով նախատեսվում է մեթանի որսում Երնան քաղաքում գտնվող Նուարաշե91

նի աղավայրից ն էլեկտրական էներգիայի արտադրության նպատակով դրա այրումը գազային շարժիչում: Նախագծի վարկավորման ժամանակահատվածը կազմում է 16 տարի, որի ընթացքում ենթադրվում է նվազեցնել ջերմոցային գազերի արտանետումը աղավայրից մոտավորապես ՇՕ2 համարժեք 2 մլն տոննայով: Նուարաշենի աղավայրն ընդունում է 1.280.000 նակիչ ունեցող Երնան քաղաքի ոլոր պինդ թափոնները: Աղավայրում կուտակվող աղի մեծ մասը կենցաղային թափոններն են, մինչդեռ արդյունաերական թափոնների մասնաաժինը ավականին փոքր է: Աղավայր ներկրվող թափոնների օրական ծավալը մոտավորապես գնահատվում է 420...450 տոննա, այսինքն` նույնիսկ պահպանողական մոտեցման դեպքում` 149100 տոննա տարեկան կտրվածքով: Սակայն քանի որ ներկրվող աղի քանակության հաշվարկն իրականացվել է ըստ աղավայր մուտք գործող աղատար մեքենաների թվաքանակի, ապա հնարավոր չէ ստույգ տեղեկություն ունենալ աղի քանակի ն որակի վերաերյալ: Աղավայրից անջատվող կենսագազը (աղավայրային գազ-ԱԳ) անկառավարելիորեն արտանետվում է մթնոլորտ` աղտոտելով շրջակա միջավայրը, որի հիմնական պատճառն այն է, որ ԱԳ-ն փոքր խտության դեպքում գարշահոտության աղյուր է, իսկ մեծ խտության դեպքում` ռնկման կամ ոցավառման պատճառ: Ավելին, ԱԳ-ի հիմնական աղադրիչը` մեթանը, որի գլոալ տաքացման ներուժը 21 անգամ գերազանցում է ՇՕ2-ի ներուժին, ունի նան ացասական ազդեցություն շրջակա միջավայրի վրա: Նախկինում Երնանի քաղաքապետարանը փորձել է իրականացնել ԱԳ որսում, սակայն այդ նախաձեռնությունները մնացել են անկատար` ֆինասավորման ն համապատասխան տեխնիկական հզորությունների ացակայության պատճառով: Ակնկալվում է, որ նախագծի իրականացումից հետո աղավայրը կշահագործվի սահմանված նորմերին համապատասխան, ինչի հետնանքով աղավայրի ծառայության ժամկետը կերկարաձգվի մինչն նախագծի ավարտը: Նախագծի իրականացման ընթացքում արտադրվող էլեկտրական էներգիան ենթադրվում է վաճառել աշխիչ ցանցին, որը դրական ազդեցություն կունենա նախագծի եկամտաերության վրա: Ենթադրվում է նան, որ նախագծով նախատեսված գազային շարժիչով գեներատորի /ԳՇԳ/ հզորությունր կկազմի 1,7 ՄՎտ: Սակայն այս հզորությունը կարող է վերանայվել գազի որսման /կուտակման/ համակարգի տեղակայումից հետո` ելնելով հավաքված աղավայրային գազի փաստացի քանակությունից: Աղավայրային գազի կուտակման համակարգը աղկացած է ուղղագիծ կուտակիչ անցքերից, հորիզոնական գազային դրենաժներից, գազի հավաքման խողովակներից, հերմետիկ ծածկից, գազակուտակիչներից, չափման ու կառավարման սարքերից ն գազամղիչներից: Կենսագազով աշխատող ԳՇԳ տեխնոլոգիան աղկացած է գազային շարժիչից, որր կարող է անխափան աշխատել նույնիսկ մեթանի քիչ պարունակությամ աղավայրային գազով, գեներատորներից, կառավարման համակարգից, աշ92

խիչ ցանցին միացնող էլեկտրահաղորդման գծերից ն չափման սարքերից: Գազային շարժիչն ունի մոտ 309 օ.գ.գ: Ի հավելումն դրական նապահպանական ազդեցությունների` նախագծի իրականացման արդյունքում ակնկալվում են նան մի շարք այլ օգուտներ, մասնավորապես. x գարշահոտության վերացում, x թափոնների այրման ն ռնկման վտանգի կանխում, x ֆիզիկապես մաշված էներգաարտադրող հզորությունների փոխարինում, x էներգիայի օգտագործում, x մարդկային կենսակերպի զարգացում` նորարարական տեխնոլոգիաների ներմուծման շնորհիվ, x նոր աշխատատեղերի ստեղծում: Բնական-երկրաանական պայմանների տեսանկյունից ընդունված է ՀՀ-ն դասել երկրի ընդերքի ջերմության օգտագործման առավել արենպաստ շրջանների թվին: Ակնհայտ է, որ երկրաջերմային էներգիայի օգտագործման հիմնական ուղղությունների ու մասշտաների ընտրման հարցը կախված կլինի այդ էներգիայի պոտենցիալից: ՀՀ տարածքում երկրի ընդերքից դեպի մակերնույթ դուրս եկող տաք ջրերը լայնորեն օգտագործվում են ուժական նպատակների համար: Իրենց ջերմաստիճանի մակարդակով այդ ջրերը կարող են օգտագործվել նան ջերմամատակարարման նպատակով` լողավազաններում, ցնցուղարաններում, ջերմոցային կոմինատների ջերմային ոռոգման, անասնապահական համալիրների, ինտենսիվ ձկնաուծության, ջեռուցման ն տաք ջրամատակարարման ու համանման այլ կարիքների համար: Ցածր ջերմաստիճանի (մինչն 100qՇ) տաք ջրերի` լայն մասշտաներով կիրառման հիմնական սահմանափակող պատճառը դրանց տեղական զգալի սպառումն է, արձր աղակալությունը, էկոլոգիական սահմանափակումները (օգտագործված ջրերի զգալի քանակի ացթողումը ջրամարներ) ն այլն: Բացի դրանից, այդ ջրերն ունեն ացառիկ կարնոր ուժական նշանակություն ն օգտագործվում են հիմնականում այդ նպատակների համար: Երկրաջերմային տաք ջրերը կարող են ծառայել որպես ցածր ջերմաստիճանային ջերմաաղյուր հակառակ ցիկլերով աշխատող տեղակայանքների` ջերմային պոմպերի համար ն այդ ուղղությամ կարող են լայնորեն կիրառվել, առաջին հերթին, հենց առողջարանակուրորտային շրջանների ն հարակից նակավայրերի կոմպլեքսային ջերմամատակարարման համար, որը մեր հանրապետության նման խիստ ցամաքային կլիմա ունեցող շրջանների համար ունի ացառիկ կարնոր նշանակություն: Անհրաժեշտ է կազմակերպել լայնամասշտա հետազոտություններ այդ ուղղությամ. 1) աղաջրի ջերմության ավելի լիարժեք օգտագործում ն ավելի փոքր ջերմաստիճանով դրա ներմղում հանքաշերտ, 2) ավելի ցածր ջերմաստիճանով երկրաջերմային ջերմակրի օգտագործման հնարավորություն,

3) երկրաջերմային ջերմակրի ագրեսիվ աղադրիչները չեն անցնում տուրին, կոնդենսատոր ն այլ սարքավորումներ, ինչը հնարավորություն է տալիս այդ սարքավորումները անխափան շահագործել ավելի տնական ժամանակով, 4) ուղեկցող թունավոր գազերը չեն թափանցում շրջապատող միջավայր: Ընդհանուր առմամ, երկրաջերմային հանքավայրերի շահագործումից նությանը ն մարդուն պատճառած վնասն աննշան է, հատկապես ավանդական էներգառեսուրսների պատճառած վնասի հետ համեմատելիս: Իսկ գլխավորն այն է, որ արդեն հայտնի են ն գործնականում ստուգված այդ վնասը նվազագույնին հասցնելու մեթոդները: Չնայած այդ դեպքում երկրաջերմային էներգահամակարգի որոշ թանկացմանը, այնուամենայնիվ, դրանք մնում են տնտեսապես արդյունավետ: Երկրաջերմային ռեսուրսների էներգետիկ յուրացումը հատկապես կարնոր է զարգացող այն երկրների համար, որոնք զուրկ են տեղական հանածո վառելիքային շոշափելի ռեսուրսներից (նավթ, ածուխ ն նական գազ), ինչպիսին, օրինակ, Հայաստանն է: Հայաստանում երկրաջերմային էներգետիկայի զարգացման անհրաժեշտության հիմնական դրդապատճառները համընկնում են հանրապետությունում ընդհանրապես սեփական վերականգնվող էներգիայի աղյուրների յուրացման անհրաժեշտությունը հիմնավորող պատճառների հետ: Սակայն այստեղ կա մի շատ կարնոր առանձնահատկություն: Բանն այն է, որ ցանցային հողմաէներգետիկային, արեգակնային էներգետիկային ն փոքր հիդրոէներգետիկային նորոշ են ընդգծված սեզոնայնությունը ն աշխատանքային ռեժիմների դժվարկանխատեսելի փոփոխականությունը: Արդյունքում, այս տեխնոլոգիայով էլեկտրական կայանների հզորության գործակիցը սովորաար չի գերազանցում 35...409-ը, այսինքն` կայանը իր տեղակայված հզորությամ աշխատում է առավելագույնը տարվա 409 ժամանակահատվածի ընթացքում: Իսկ դա նշանակում է, որ նշված տիպի էլեկտրական կայանները չեն կարող դիտարկվել որպես երաշխավորված արտադրող հզորություններ ն, հետնաար, չեն կարող ծածկել էլեկտրական սպառման, այսպես կոչված, «պլանավորված ազիսային հատվածը»: Ի տարերություն դրանց` ԵՋէԿ-երին նորոշ են հզորության գործակիցների առավել արձր արժեքներ: Փաստորեն, ԵՋէԿ-ի տեղակայված հզորությունների լայնամասշտա օգտագործումը սահմանափակվում է միայն տվյալ կայանի շահագործման ն էլեկտրական ցանցի հուսալիության հետ կապված գործոններով: Արդի ԵՋէԿ-երին նորոշ են 909 ն ավելի հզորությամ գործակցի արժեքները, ինչը դրանք դարձնում են էլեկտրաէներգիայի երաշխավորված արտադրող հզորություններ: Այս վերջին հանգամանքը առավել կարնոր է Հայաստանի պայմաններում, որը ներկրվող առաջնային էներգակիրներից չափազանց արձր կախվածություն ունի: Ուստի, Հայաստանում երկրաջերմային պաշարների հիման վրա երկրաջերմային էներգետիկայի զարգացումը երկրի էներգետիկ անվտանգության տեսանկյունից առավել հրատապ խնդիրներից է: Ընդհանուր առմամ, Հայաստանն ունի երկրաջերմային էներգիայի զգալի ներուժ ն դրա օգտագործման լավ հեռանկարներ (էլեկտարաէներգիայի արտադրում, կենտրոնացված ջեռուցում ն այլն):

Իրականացվել է Անդրկովկասում առաջին ԵՋէԿ-ի «Ջերմաաղյուրի» կառուցման ծրագրի ֆինանսական վերլուծություն ն ծրագրի իրականացման գնահատում: ԵՋէԿ-ի հիմնական ցուցանիշներն են` տեղակայված հզորությունը` 25 ՄՎտ, միջին տարեկան արտադրանքը` 194,4 մլն կՎտժ, գումարային ներդրումները` մոտ 39 մլն ԱՄՆ դոլար: Երկրաջերմային հետախուզական գնահատողական հորատումների կազմակերպման գործին միջազգային որոշ դոնոր կազմակերպություններից ակնկալվող օժանդակությունը իրական նախադրյալներ է ստեղծում առաջիկա տարիներին հանրապետությունում առաջին ԵՋէԿ-ի կառուցման համար: ՀՀ պայմանների համար հեռանկարում ավելի օգտագործելի է համարվում երկրի ընդերքի ջրատար շերտերի ն չոր զանգվածների ջերմային էներգիան, լեռնային ապարների, այսպես կոչված, պետրոգենային ջերմությունը: Այս ուղղությամ կատարվող հետազոտությունները հասցված են գիտատեխնոլոգիական մշակումների մակարդակին: Սակայն պետք է նշել, որ պետրոգենային էներգիայի արդյունաերական կիրառումը պահանջում է երկրի ընդերքի լեռնային ապարների հսկայական ծավալի օգտագործում` անհրաժեշտ մակարդակի ն քանակի ջերմային էներգիա ստանալու համար: ՀՀ-ն վերագրվում է արնի ճառագայթման արձր ինտենսիվությամ նութագրվող շրջաններին, որը հիմք է հանդիսանում արնի էներգիան օգտագործելու ն այն էներգետիկ հաշվեկշռի մեջ մտցնելու համար: Չնայած երկիր հասած արնի էներգիայի զգալի չափին (մինչն 1,353 կՎտ/քմ), այն խիստ ցրված է` կախված օրվա ու տարվա ժամերից ն եղանակից: Այդ պատճառով արնի էներգիայի փոխակերպիչ տեղակայանքների կիրառումը նպատակահարմար է դառնում միայն հազվագյուտ դեպքերում` խիստ արենպաստ պայմաններում: Դա, առաջին հերթին, վերաերում է էլեկտրաէներգիա ստանալու համար նախատեսված սարքերին` արնի էլեկտրակայաններին: Հզոր տեղակայանքների ստեղծման արդությունը, փոխակերպիչ սարքերի (արնի էներգիան անմիջականորեն էլեկտրականի փոխակերպող) ցածր օգտակար գործողության գործակիցը (օ.գ.գ), էներգաարտադրման անհրաժեշտ ռեժիմ ապահովելու համար փոխարինող հզորությունների տեղադրման անխուսափելիությունը ն մի շարք այլ հանգամանքներ այդպիսի տեղակայանքները դարձնում են շատ թանկ (տեսակարար արժեքը հասնում է մինչն մի քանի հազ պ.մ. միավոր ՄՎտ հզորության համար, տե՛ս աղյուսակ 2.3-ի տվյալները), որը խիստ արդացնում ն սահմանափակում է այդ ուղղության լիարժեք ներդրումն ինչպես ներկայումս, այնպես էլ հեռավոր ապագայում: Նշված տեղակայանքների լայն ներդրմանը զգալիորեն կնպաստեն արնի էներգիայի կուտակիչների ն փոխակերպիչների, գիտատեխնիկական արդ հիմնահարցերի լուծումը ն համապատասխան արտադրական ազայի ստեղծումը, որոնք կնութագրվեն համեմատաար արձր օ.գ.գ-ով ն հզորությամ ու ոչ մեծ արժեքով: Դրա հետ մեկտեղ, կարելի է նշել, որ արնի էներգիան ավելի լավ կարող է օգտագործվել ցածր ջերմաստիճանային ջերմասպառիչների կարիքների ավարարման` ջեռուցման, տաք ջրամատակարարման, օդի լավորակման, գյուղատնտեսական մթերքների չորացման ն համանման այլ կարիքների համար, հատկապես

այն սպառողների համար, որոնց ջերմասպառման ռեժիմը համընկնում է արնի էներգիայի «անկման» ռեժիմին ն ացառում է փոխարինող հզորության տեղադրումը: Ըստ երնույթին, արնի էներգիան լայն կիրառում կգտնի օդի լավորակման տեղակայանքներում, որոնք կաշխատեն արնի էներգիայի ընկալման ռեժիմին համապատասխան ռեժիմով, ինչը կացառի փոխարինող հզորությունների տեղադրման անհրաժեշտությունը: Մեր հանրապետությունում այդպիսի տեղակայանքների կիրառումը, ներկայիս պարզագույն ն հաճախ ոչ շահավետ լուծումների փոխարեն, անկասկած, կարնոր հարց է: Վերականգնվող էներգառեսուրսները հանրապետության էներգետիկ հաշվեկշռում ներգրավելու` վերը երված դատողություններից կարելի է եզրակացնել, որ դրանց կիրառման չափերը սահմանափակվում են ոչ մշտակայուն ռեսուրսաապահովմամ ն ոչ ռիթմիկ լինելով, փոխարինող հզորությունների տեղադրման անհրաժեշտությամ, ացառիկ ցրվածությամ, ոչ մեծ միավոր հզորությամ ն, հետնաար, մեծ տեսակարար արժեքով, տեխնիկական լուծումների անավարար մշակվածությամ ն այլն: Դրա հետ մեկտեղ, վերը նշված ռեսուրսների մի մասը արենպաստ պայմաններում կարող է որոշակի կիրառում գտնել էներգասպառման ավարարման գործընթացում: Այդ մասնակցությունը հեռավոր ապագայում, ըստ երնույթին, կգնահատվի 3...59-ի սահմաններում (առանց հիդրոէներգետիկ ռեսուրսների): ՀՀ ՎէՀ-ը նութագրվում է այն առանձնահատկությամ, որ զարգանալով նախկին Միության ՎէՀ-ի շրջանակներում, էներգառեսուրսների առատության ն ցածր գների պայմաններում այդ ռեսուրսների արձր արդյունավետությամ օգտագործումը որոշ առումով արի ցանկությունների էր վերածվում: ՀՀ անկախացման, շուկայական տնտեսավարման անցման գործընթացում գների շարունակական աճի պայմաններում հանրապետություն ներկրվող էներգառեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը դառնում է հրամայական անհրաժեշտություն: էներգախնայողության անցյալ դարի վերջին տասնամյակների համաշխարհային առաջավոր փորձը ցույց է տվել, որ գործող տեխնոլոգիաների էներգախնայողական ներուժը կազմում է էներգածախսի 30...409-ը, իսկ վառելիքի տնտեսումը 2...3 անգամ ավելի էժան է, քան համարժեք քանակությամ վառելիքի արդյունահանումը ն մատակարարումը սպառողներին: Այստեղից խում է մի կարնոր եզրահանգում, որ Հայաստանի նման երկրներում էներգախնայողությունը ռեսուրսների աղյուր է, էկոնոմիկայի վարման գլխավոր ուղի: էներգախնայողությունը` որպես նոր աղյուր, ավելի ձեռնտու է մյուս էներգաաղյուրներից: Այսպես, ըստ Միջազգային էներգետիկական գործակալության տվյալների` էներգախնայողական միջոցառումների իրագործման համար ծախսված յուրաքանչյուր դոլարն ավելի շատ "մաքուր" էներգիա է տալիս, քան այն, որը ծախսվում է էներգիայի այլ աղյուրների ստեղծման նպատակով: Հարկ է հատուկ նշել, որ խնայված էներգիայի զգալի մասը ձեռք է երվում սպառման ոլորտում, ն այդ էներգիան էկոլոգիապես մաքուր է, քանի որ նրա «արտադրման» գործընթացը արտանետումներով չի ուղեկցվում, ընդհակառակը, դրանք նվազում են:

էներգակիրների սակագների փոփոխման դինամիկան չի վկայում, որ էներգակիրների արժեքը մոտ ապագայում կկայունանա: Այդ իսկ պատճառով էներգառեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ն տնտեսման գիտակցված անհրաժեշտությունը դարձել է տնտեսության զարգացման կարնորագույն գործոն: Հայաստանի Հանրապետության նոր մշակված էներգետիկ ծրագրում էներգետիկայի զարգացման գլխավոր ուղին էներգախնայողության լայնածավալ քաղաքականության իրականացումն է: էներգախնայողության հիմնահարցը հանրապետության ողջ տնտեսության ամենաարդիական հարցերից է, որը պետք է լուծել կարճ ժամանակամիջոցում, քանզի արդյունաերական ն գյուղատնտեսական արտադրանքի լայն տեսականու դեպքում միայն հնարավորություն կստեղծվի արձրացնելու վառելիքաէներգետիկ ն նյութական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը ն դրանով իսկ այդ արտադրանքը մրցունակ դարձնելու միջազգային շուկայում: էներգախնայողական տեխնոլոգիայի կիրառման առումով կարնորագույն հանգամանք է շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության դիտարկումը, որպես կիրառելիության անհրաժեշտ նախապայման: Ասվածը հատկապես կարնոր է այն դեպքում, եր էներգախնայողության քաղաքականությունը հանգեցվում է էներգակիրների առավել արձրորակ ն էկոլոգիապես մաքուր տեսակների (նավթ, գազ) ավելի հեշտ ձեռք երվող, այց էկոլոգիապես ավելի «կեղտոտ» էներգակիրներով (ածուխ, թերթաքարեր) փոխարինելուն: էներգախնայողությունը անհրաժեշտ է կիրառել նոր տեխնոլոգիաների ներդրման ուղղությամ, որոնք պետք է օժտված լինեն էներգառեսուրսների տնտեսման ն շրջակա միջավայրի պահպանության նոր արմատական հայեցակարգերին համապատասխանող որոշակի որակական հատկանիշներով: Տնտեսության վերակառուցման գործընթացը պետք է համակցվի էներգիայի խնայողության ն շրջակա միջավայրի պահպանության միջոցառումների մշակմամ ն ներդրմամ: էներգախնայողության քաղաքականության մեջ որոշիչը տնտեսության մեջ խոշոր կառուցվածքային վերափոխումներն են, անցումը նյութատար ն էներգատարից դեպի նվազ էներգատար, մետաղատար ն նյութատար ճյուղերի զարգացումը: Ասվածի ճշմարտացիությունն ապացուցվում է զարգացած երկրների փորձով: Այսպես, ԱՄՆ-ում, ճապոնիայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում վերջին տասնամյակներում հասել են ազգային եկամուտի 2...49 տարեկան միջին աճի` առանց էներգառեսուրսների լրացուցիչ պահանջարկի: էներգախնայողական քաղաքականության իրականացման տեսակետից կարնոր նշանակություն է ստանում իրենց աշխատանքային հաշվարկային ռեսուրսը սպառած սարքավորումների ապամոնտաժման, ինչպես նան հնացածների վերակառուցման միջոցառումների իրականացումը: Այս հանգամանքները հատկապես հրատապ են Հայաստանի Հանրապետության էներգետիկ տնտեսության համար, քանզի հանրապետության կաթսայատները ն էլեկտրակայանները, էլեկտրահաղորդման գծերը, ենթակայանները ն այլ հիմնական սարքավորումները ավականին «ծեր» են ու մաշված, մի մասի ծառայության ժամկետը վաղուց լրացել է: Սրանց հետագա շահագործումը կապված է վառելիքի էներգիայի զգալի ծախ97

սումների հետ, ն, հետնաար, սրանց ազայի վրա հնարավոր չէ զգալի արդյունքների հասնել ո՛չ էներգախնայողության ն ո՛չ էլ շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում: ՀՀ կառավարության ն Միջազգային համագործակցության ճապոնական անկի միջն 2005թ-ի մարտի 29-ին ստորագրվել է ՃՔԽ-Ք2 փոխառության վերաերյալ պայմանագիր` "Երնան ՋէԿ" ՓԲԸ-ի վերակառուցման նպատակով: Նախատեսվում է կառուցել համակցված շոգեգազային ցիկլով աշխատող էներգալոկ: Անցկացվել է միջազգային մրցույթ` էներգալոկի շինարարությունն իրականացնող ընկերություն ընտրելու համար: Հաղթող է ճանաչվել ճապոնական «ԽitՏսi aոd Շօ. ԼTՕ» ն հարավկորեական «ՕՏ eոցiոeeriոց aոd ՇօոՏtrսՇtiօո» ընկերություններից կազմված կոնսորցիումը: Նախագծային ն շինարարական աշխատանքների համար նախատեսվում է 28 ամիս ժամկետ: Աշխատանքները սկսվել են 2008թ-ի հունվարից: Աշխատանքների ավարտը նախատեսվում է 2010թ-ի ապրիլ ամսին: էներգալոկի կազմում նախատեսվում է. 1. ՀՀՃ|Տtօո»» ընկերության մեկ հատ ՕT-13Է2 տիպի գազային տուրին, որի էլեկտրական հզորությունը արտաքին օդի 12՛Շ ջերմաստիճանի ն 0,93 մթն ճնշման պայմաններում կազմում 157870 կՎտ: 2. Հարավկորեական արտադրության երկթմուկանի նական շրջանառության օգտահանիչ մեկ շոգեկաթսա` հետնյալ նութագրերով. Բարձր ճնշման շոգի` 204.45 տ/ժ, 72 մթն, 496.3՛Շ: Ցածր ճնշման շոգի` 52.83 տ/ժ, 5.0 մթն , 265.4՛Շ: Ջերմաֆիկացիայի համար նախատեսված գոլորշին վերցվում է կաթսայի ցածր ճնշման հատվածից հետնյալ պարամետրերով` 1.8մթն 55.7ԳՋոուլ/ժամ: 3. ճապոնական արտադրության արդյունաերական երկու առումներով մեկ շոգետուրին` հետնյալ պարամետրերով. էլ. հզորություն` 38800 կՎտ, 25մթն առում 109.8 ԳՋոուլ/ժամ, 13մթն առում 269.4 ԳՋոուլ/ժամ: Շահագործման երաշխավորված պայմաններում` արտաքին օդի 120Շ ջերմաստիճանի ն առումների հաշվարկային ծախսերի դեպքում, էներգալոկի օ.գ.գ-ն կկազմի 689: Վառելիքի տեսակակար ծախսը կազմում է 178գր/կՎտ.ժ: Գործող էներգալոկների համար վառելիքի տեղեկաթերթիկ (անձնագիր) տեսակարար ծախսը 370 գր/կՎտ.ժ է, իսկ իրականը` 405 գր/կՎտ.ժ: Այսպիսով, էլեկտրաէներգիայի միննույն քանակությամ արտադրության համար նոր էներգալոկները կծախսեն 2,2 անգամ քիչ վառելիք, ն, նականաար, նույնիսկ հնոցային սարքերի նույն օ.գ.գ-ի դեպքում շրջակա միջավայր այրման արգասիքների արտանետումները կկրճատվեն ավելի քան 2 անգամ: Հանրապետության ջերմաէներգետիկայի արդիականացման գործընթացում խիստ կարնոր է Հրազդան ՋէԿ-ի 5-րդ էներգալոկի շինարարության ավարտու98

մը, որ սկսվել է 1987թ-ին Ռոստովի «Ատոմջերմաէլեկտրանախագիծ» ինստիտուտի կողմից մշակված աշխատանքային փաստաթղթերով: 1990-2005թ.թ. Հրազդան - 5-ի շինարարությունն ընթացել է խիստ դանդաղ: ՀՀ կառավարության 2006թ. ապրիլի 6-ի «Պետական գույքի օտարման ն նական գազի սակագնի մեղմացման միջոցառումների մասին» որոշման համաձայն` այն վաճառվել է «Հայռուսգազարդ» ՓԲԸ-ին` հաշվի առնելով էլեկտրաէներգիայի արտադրության ժամանակակից տեխնոլոգիական մակարդակը: Այդ խնդրի իրականացման համար մշակվել է Հրազդան-5-ի արդիականացման նախագիծ` գազային տուրինի տեղակայումով: Նման տեխնոլոգիաների (համակցված ցիկլի) կիրառումը հանգեցնում է` - վառելիքի զգալի տնտեսման, - վնասակար արտանետումների նվազեցման, - տնտեսական շահավետության արձրացման: Հրազդան - 5-ի շոգեգազային կայանքի տեխնոլոգիական սխեմայի մշակումը նպատակ է հետապնդել արձրացնելու վառելիքի օգտագործման արդյունավետությունը, արելավելու լոկի էկոլոգիական ցուցանիշները ն արձրացնելու նրա հուսալիությունը: էներգալոկը նախատեսվում է գործարկել 2010թ.: էներգալոկի հիմնական նութագրերն են` - հիմնական, վթարային պահուստային վառելիքի տեսակը` նական գազ, - տեղակայված հզորությունը Հրազդանի պայմաններում ըստ |ՏՕ-ի` 445 ՄՎտ, - տարեկան աշխատաժամերի քանակը` 7714ժ, - հաշվարկային միջին տարեկան էլ. եռնվածությունը` 407,3 ՄՎտ, - հաշվարկային ԳՏՏ-ի վառելիքի ծախսը` 30,8 հազ. նմ3/ժ, - հաշվարկային կաթսայական ագրեգատի վառելիքի ծախսը միջին արտադրողականության դեպքում` 61.18 հազ. նմ3/ժ, - հաշվարկային վառելիքի գումարային ծախսը` 92 հազ. նմ3/ժ: Հրազդան - 5 նախագծի տեխնիկական առաջադրանքը` - ժամանակակից տեխնոլոգիաների կիրառում, - համակցված շոգեգազային ցիկլ, - շահագործման ճկունություն, - տնտեսական արդյունավետություն, - վնասակար արտանետումների նվազեցում, - արտադրանքի ցածր ինքնարժեք, - առկա ենթակառուցվածքների օգտագործում: Հիմնական սարքավորումների հզորությունը` - գազատուրին, տեղակայված հզորությունը` 160ՄՎտ, - գազատուրինի հզորությունը Հրազդանի պայմաններում ըստ |ՏՕ-ի` 123ՄՎտ, - շոգետուրինի Ճ-300-240 տեղակայված հզորությունը` 322ՄՎտ, - շոգեգազային ցիկլի հզորությունը` 554 ՄՎտ, - ցածր ճնշման շոգեգեներատոր, առավելագույն արտադրողականությունը` 1000տ/ժ, - գոլորշու ճնշումը` 240մթն,

- գոլորշու ջերմաստիճանը` 5450Շ: Գազատուրինի առավելությունները` - արձր հուսալիություն, - վառելիքի ցածր տեսակարար ծախս, - հաստատուն արձր պտուտաթվեր, - հովացնող ջուր չի պահանջվում, - ցածր ներդրումներ 1 կՎտ.ժամ էլ. էներգիայի արտադրության համար, - նվազագույն վնասակար արտանետումներ, - արագ գործարկում ն եռնավորում: Տնտեսական շահավետությունը` - նախկին նախագծով 1 նմ3 նական գազից ստացվում է 3.47 կՎտ.ժամ, - արդիականացման նախագծով 1 նմ3 նական գազից ստացվում է 4.42 կՎտ.ժամ, - վառելիքի տնտեսում 219690 տ.պ.վ. կամ 189մլն.նմ3 գազ մեկ տարում: Հրազդան-5 կայանի համեմատական ցուցանիշները` Հրազդան-5 (նախկին նախագիծ). Հրազդան-5 (արդիականացման նախագիծ). - NՕx արտանետումներ` 125մգ/մ3, - NՕx արտանետումներ 200մգ/մ3 NՕx կրճատվում է, շահագործող անձնակազմի - շահագործող անձնակազմի քանակը` քանակը` 220 մարդ, 363 մարդ, վառելիքի տեսակարար ծախսը - վառելիքի տեսակարար ծախսը` 262.9 335` գպվ/կՎտ.ժ: գպվ/կՎտ.ժ: Հանրապետության էներգահամակարգի վերակառուցման մեջ իր յուրահատուկ տեղն ունի հանրապետությունում նոր ատոմային էլեկտրակայանի կառուցումը: ՀՀ-ում, միջուկային էներգալոկի կառուցման հետ կապված, ընթացքի մեջ է համապատասխան օրենսդրական դաշտի ձնավորումը, մասնավորապես նախատեսվում է Ազգային Ժողովի քննարկմանը մինչն տարեվերջ ներկայացնել «Հայկական ԱէԿ-ում նոր միջուկային էներգալոկի կառուցման մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծը: Օրենքը կսահմանի նոր միջուկային էներգալոկի կառուցման գործում ներգրավված կազմակերպությունների իրավասությունները ն պատասխանատվությունները, ինչպես նան կառուցման ընթացքում տրվող հնարավոր արտոնությունները: ՀՀ-ում, նոր միջուկային էներգալոկի կառուցման հետ կապված, մշակվում են «Տեխնիկա-տնտեսական հիմնավորում» ն «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցություն» փաստաթղթերը: Փաստաթղթում քննարկվում է ամերիկյան ՃՔ-1000, ռուսական ՋՋէՌ-1000 ն կանադական ՇՃNՕՍ-6, ինչպես նան ամերիկյան (ավտոմատիկայի ն կառավարման համակարգ), ռուսական (միջուկային կղզի) ն եվրոպական (էլեկտրատեխնիկական մաս ն տուրինային կղզի) միջուկային առաջավոր տեխնոլոգիաների համատեղ օգտագործման հնարավորությունը` որպես միջուկային էներգալոկի հնարավոր տարերակ:

2.4. ¾Üºð¶ºîÆÎ²Î²Ü ú´ÚºÎîÜºðÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ìÜ²êÆ ´²Ô²¸ðÆâÜºðÆ àðàÞàôØÀ էլեկտրաէներգետիկական արտադրությունն իր ազդեցությունն ունի շրջակա միջավայրի վրա աղտոտող նյութերի` մթնոլորտ, հող, ջրային ավազան արտանետման հետնանքով, ինչպես նան ի հաշիվ էներգաօյեկտների ն էներգակառույցների (ջրամար, մոխրախարամակույտ, շլամակույտ ն այլն) կառուցման մեծ մակերեսների ներգրավման: Նշված ազդեցությունը պայմանավորված է էլեկտրաէներգետիկական արտադրության տեխնոլոգիական յուրահատկություններով, ն չի կարելի այն (ազդեցությունը) լիովին ացառել, սակայն շրջակա միջավայրի վրա էներգաօյեկտների ացասական ազդեցության նվազեցումը արդիական կարնորագույն խնդիրներից մեկն է: էներգետիկական օյեկտների` շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցության գնահատման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել` - մթնոլորտի վրա ազդեցությունը (վնասակար նյութերի արտանետումը օդային ավազան), - ազդեցությունը ջրային ավազանի վրա (արդյունաերաանձրնային ջրերի թափվելը), - էներգետիկական արտադրությունից թափոնների կուտակումը (մոխրախարամային թափոններ), - արձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գծերի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա: Այսպիսով` յուրաքանչյուր շրջանի համար առանձին, ըստ մթնոլորտ արտանետվող յուրաքանչյուր վնասակար նյութի աղադրիչի, կարող է որոշվել տվյալ տարածքի օդային ավազանի հարաերական աղտոտվածության գործակիցը`

K ijօդ

M ijօդ / M iօդ , ¦

(2.3)

որտեղ Ճi)օդ -ն ) -րդ շրջանի հարաերական աղտոտվածության գործակիցն է մթնոլորտ արտանետված i -րդ վնասակար նյութով, Խi)օդ -ը` ) -րդ շրջանի տարածք արտանետվող i -րդ վնասակար նյութի զանգվածը, տ/տարի, M i

օդ

-ն` տվյալ երկ-

րի տարածքում էներգետիկական ոլոր օյեկտների կողմից i -րդ վնասակար նյութի արտանետված ընդհանուր զանգվածը, տ/տարի: Այդ դեպքում տվյալ երկրի յուրաքանչյուր շրջանի համար համապատասխան ջրատարների հարաերական աղտոտվածության գործակիցը կարող է հաշվարկվել`

K ջուր j որտեղ K j

ջուր

Vjջուր / V ջուր ¦

(2.4)

-ն )-րդ շրջանի ոլոր էներգետիկական օյեկտների արդյունաե-

րաանձրնային հոսքերից ջրային ավազանի հարաերական աղտոտվածության

գործակիցն է, V j

ջուր

-ն` )-րդ շրջանում տեղաաշխված ոլոր էներգետիկական օ-

յեկտների արդյունաերաանձրնային հոսքերի ծավալը, հազ.մ3/տարի, V

ջուր

-ն`

տվյալ երկրի տարածքում գոյություն ունեցող էներգետիկական ոլոր օյեկտների արդյունաերաանձրնային հոսքերի ընդհանուր ծավալը, հազ.մ3/տարի: Տվյալ երկրի յուրաքանչյուր շրջանի համար միայն էներգետիկական արտադրությունից առաջացած մոխրախարամային թափոնների հարաերական աղտոտվածության գործակիցը կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով.

K մխ j

մխ M մխ j / M¦ ,

(2.5)

որտեղ K j -ն պլանային տարվա ընթացքում )-րդ շրջանի էներգիայի արտադմխ

րությամ պայմանավորված մոխրախարամային թափոնների միջին տարեկան զանգվածն է, հազ.տ, M

մխ

-ն` պլանային տարվա ընթացքում երկրի տարած-

քում էներգիայի արտադրությունից մոխրախարամային թափոնների միջին տարեկան զանգվածը, հազ.տ: էլեկտրահաղորդման գծերից շրջակա միջավայրին հասցված վնասակար ազդեցությունը գնահատելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել 220կՎ ն ավելի լարման էլեկտրահաղորդման գծերը: Այսպիսով, տվյալ երկրի յուրաքանչյուր շրջանի համար էլեկտրահաղորդման գծերի լարման դասակարգմանը համապատասխան կարելի է հաշվարկել էլեկտրահաղորդման գծերի` շրջակա միջավայրին հասցված վնասի ազդեցության հարաերական գործակիցը`

K էՀԳ ij

LէՀԳ ij / L i ¦ , էՀԳ

(2.6)

-ն` i -րդ լարման կարգի էլեկտրահաղորդման գծերի շրջակա միջա-

որտեղ K ij

էՀԳ

վայրի վրա հարաերական ազդեցության գործակիցն է j -րդ շրջանում, L ij -ն` էՀԳ

i -րդ լարման կարգի էլեկտրահաղորդման գծերի երկարությունը j -րդ շրջանում, կմ, L i

¦ -ն` i -րդ լարման կարգի էլեկտրահաղորդման գծերի ընդհանուր

էՀԳ

երկարությունը տվյալ երկրում, կմ: Այսպիսով` շրջանի ընդհանրացված աղտոտվածության հարաերական գործակցի արժեքը որոշվում է` ելնելով էներգետիկական օյեկտների վնասակար ազդեցության տարածքի հարաերական աղտոտվածության գործակիցների յուրաքանչյուր որոշված աղադրիչից, հաշվի առնելով դրանց համար որոշված կշռային գործակիցները`

¦b i l

օդ i

օդ ij

¦b i l

ջուր i

ջուր ij

b K մխ j

մխ j

¦ b էՀԳ K էՀԳ i ij , i l

(2.7)

որտեղ

էՀԳ մխ b iօդ , b ջուր , b j , b i - ն կշռային գործակիցներն են, որոնք արտահայi

տում են շրջակա միջավայրի վրա էներգետիկական օյեկտների վնասակար ազդեցության համապատասխան աղադրիչների` տվյալ տարածքի ընդհանուր աղտոտվածության վրա ազդեցության աստիճանը, ո, ո, |-ն` էներգետիկական օյեկտների կողմից տարածքի աղտոտման` հաշվի առնված աղադրիչների թվերը: էներգետիկական օյեկտներից j -րդ շրջանի հարաերական աղտոտվածության ընդհանրացված գործակցի վերջնական արժեքը հաշվարկվում է` հաշվի առնելով տվյալ շրջանի նակչության խտությունը`

K ընդ j

K 6j N j / Si ,

որտեղ N), ն Տi -ն համապատասխանաար

(2.8)

j -րդ տարածքի նակչության թիվը ն

մակերեսն են: Ընդհանրացված գործակցի որոշումը նպաստում է` հետագայում կայացնելու էկոլոգիական իրավիճակին համապատասխան որոշումներ, ինչպիսիք են` էկոլոգիական վնասի գնահատումը, դրա տնտեսագիտական հիմնավորումը, արտանետվող նյութերի ն հասցվող վնասի համար վճարների սահմանումը ն նման այլ տիպի հիմնավորումներ` էներգետիկական գործունեության նագավառում աշխատող ն նախագծվող ձեռնարկությունների համար: Բնականոն պայմանների վերականգնումը կպահանջի տնական ժամանակաշրջան ն մեծ ջանքեր: Նշված նպատակով որքան շուտ այդ ուղղությամ նախաձեռնվեն որոշակի ն անհրաժեշտ միջոցառումներ, այնքան մեծ կլինեն մեր ն հաջորդ սերունդների հնարավորությունները` արգելակելու ն ետ շրջելու էկոլոգիական իրավիճակի հետագա վատթարացումը:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. Ինչպե՞ս են փոխկապակցված հասարակության կենսամակարդակը ն սպառվող էներգիայի քանակությունը: 2. Ինչպե՞ս է արտահայտվում ջերմային, ատոմային ն հիդրոէլեկտրակայանների ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա: 3. Ինչպիսի՞ն է էներգիայի սպառիչների աշխարհաքաղաքական աշխումը: 4. Ինչպիսի՞ տարածաշրջանների են դասակարգվում երկրի էներգիայի սպառիչները: 5. Ի՞նչ է համակարգի էկոլոգիական ունակությունը: 6. Ինչպիսի±ն պետք է լինի սեփական էներգառեսուրսներից զույգ տարածաշրջանների զարգացման գլխավոր ուղին: 7. Ինչպիսի՞ փուլեր պետք է անցնեն մտահղացումները, տեխնիկական առաջարկները մինչն զանգվածային կիրառության մեջ դնելը: 8. Գնահատեք ՀՀ տարածաշրջանի էկոլոգիական իրավիճակը: 9. Ինչպիսի՞ գործոնների միատեղման պայմաններում պետք է ընթանա էկոնոմիկայի ն էներգետիկայի համակարգի ձնավորումը: 10. Ի՞նչ է նշանակում երկրի էներգետիկ անվտանգության ապահովում: 11. Բերել ՀՀ էներգիայի հեռանկարային սպառումը նութագրող հիմնական ցուցանիշները: 12. էներգիայի ո՞ր աղյուրներն են դասվում վերականգնվողների շարքը: 13. Վերականգնվող էներգիայի աղյուրների ինչպիսի՞ տեսակներ կան Հայաստանում: 14. Ինչո՞վ է պայմանավորված վերականգնվող աղյուրների հիման վրա էներգիայի զարգացման անհրաժեշտությունը: 15. Որո՞նք են փոքր հիդրոէներգետիկայի զարգացման հեռանկարները Հայաստանում: 16. Ինչպիսի՞ հողմաէներգետիկ տեղակայանքներ են շահագործվում Հայաստանում, որո՞նք են դրանց հիմնական ցուցանիշները: 17. Որո՞նք են թափոնների էներգետիկ նպատակով օգտագործման հիմնական եղանակները: 18. Որո՞նք են երկրաջերմային էներգիայի հիմնական առավելությունները ն թերությունները: 19. Ինչպիսի՞ սարքավորումներ են օգտագործվում արեգակնային էներգիայի ընդունման ն օգտագործման համար: 20. Ինչպե՞ս է էներգախնայողությունը ն ՀՀ էներգետիկական տնտեսության արդիականացումը ազդում վնասակար արտանետումների կրճատման ն էկոլոգիական իրավիճակի վրա: 21. Ինչպե՞ս են որոշում էներգետիկական օյեկտների էկոլոգիական վնասը:

¶ÈàôÊ 3. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ

êî²Ü¸²ðîÜºðÀ

3.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ ÊÜ¸ÆðÜºðÀ ºì

êÎ¼´àôÜøÜºðÀ էկոլոգիական մենեջմենթը ժամանակակից ինչպես տնտեսության, այնպես էլ ցանկացած արտադրության` էկոլոգիական կողմնորոշմամ կառավարումն է: Անկախ արտադրության տիպից ն նույթից` յուրաքանչյուր ձեռնարկություն հարաերվում է իր շրջակա նական միջավայրի հետ: Տնտեսական գործունեության ոլոր փուլերում տեղի է ունենում շրջակա միջավայրի հետ նյութական, էներգիայի ն տեղեկատվության փոխանակություն: Ձեռնարկությունը հանդես է գալիս որպես նական շրջակա միջավայրի վրա ազդող առաջին ն ամենահիմնական աղտոտիչն ու վատթարացնողը: Այդ ացասական ազդեցությունը նվազագույնի հասցնելու համար անհրաժեշտ է էկոլոգացնել տնտեսությունը: Տնտեսության էկոլոգացումը շրջակա նական միջավայրի վրա էկոլոգիական եռնվածության նվազեցմանն ուղղված կառավարման, տեխնոլոգիական, ֆինանսատնտեսական միջոցառումների զուգակցումն է: Ընդ որում, այդ դեպքում էականն այն է, որ այդ միջոցառումները պետք է իրականացվեն գործող արտադրության շրջանակներում: էկոլոգիական մենեջմենթի նպատակը շրջակա միջավայրի` որպես կառավարման օյեկտի ցանկալի, հնարավոր ն անհրաժեշտ վիճակին, այն է` էկոլոգիական ճգնաժամերի ն աղետների առաջացման հավանականությունը նվազագույնին հասցնելն է: էկոլոգիական աղետը տվյալ տարածքում էկոհամակարգի անդառնալի քայքայումն է: էկոլոգիական ճգնաժամը տվյալ տարածքում էկոհամակարգի հակադարձելի խախտումներն են: էկոհամակարգը, ինչպես արդեն նշվեց, տվյալ տարածքում ոլոր կենդանի օրգանիզմների ն շրջակա միջավայրի գործոնների համախումն է: էկոլոգիական մենեջմենթի հիմնական սկզունքներն են. - էկոլոգիական գիտակցության ն տնտեսական շահագրգռման վրա հիմնվելու սկզունքը, - էկոլոգիական զարգացման նախազգուշական ն յուրաժամանակության հիմնահարցերի լուծումը, - էկոլոգիական հետնանքների համար կառավարման որոշումների պատասխանատվությունը, - էկոլոգիական գործընթացների կառավարման` ձեռնարկության կառավարման ընդհանուր համակարգում ինտեգրումը, - էկոլոգիական զարգացման հիմնահարցի լուծման հաջորդականությունը /անընդհատություն, փուլայնություն/ :

Մինչն 22 դարի 80-ական թվականները էկոլոգիական մենեջմենթը շատ հաճախ մնում էր թույլ զարգացած: Ընկերությունները շրջակա միջավայրի պահպանության անհրաժեշտության մեջ տեսնում էին միայն լրացուցիչ ֆինանսական ծախսեր, այդ իսկ պատճառով ձգտում էին էկոլոգիական մենեջմենթը կազմակերպել այնպես, որ արտանետումների համար թույլտվությունը ստանան ամենադյուրին ճանապարհով: Վերջին տասնամյակներում էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում տեղի են ունեցել լրջագույն փոփոխություններ, որոնց պատճառը համաշխարհային հանրության գիտակցության մեջ ձնավորվող որոշակի միտումներն են: Առաջին` սպառողները սկսել են ապրանքների ընտրությանը էկոլոգիական տեսանկյունից ավելի գիտակցական վերաերմունք ցուցաերել: էկոլոգիական գիտակցության աստիճանը տարեր երկրներում տարեր է, ն դա անպայման ազդում է ընկերության գործունեության վրա: Երկրորդ`շատ երկրներում զգալիորեն ընդարձակվել է «էկոլոգիական պատասխանատվություն» հասկացությունը: Եթե նախկինում պատասխանատվությունը դրվում էր միայն շրջակա միջավայրն աղտոտող ընկերության վրա, ապա այսօր այդ կարգի մեջ ներառվում են նան ապահովագրական ընկերությունները ն անկերը, որոնք սպասարկում են դրա գործունեությունը, ն նույնիսկ տվյալ ընկերության կողմից թողարկվող արտադրանքի պոտենցիալ սպառողները: Երրորդ` շատ երկրների օրենսդրություններում «աղտոտողը վճարում է» սկզունքի ներմուծման հետ կապված` տեղի է ունեցել «խողովակի վերջում» մաքրման տեխնոլոգիայի օգտագործումից շեշտադրման տեղաշարժ դեպի շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության նվազեցման հիմնահարցի լուծման համակարգված մոտեցումը` կանխարգելման միջոցառումների ն էկոլոգիապես մաքուր արտադրության ներդրման հիման վրա: Չորրորդ` ընկերության քաղաքականության վրա սկսել են որոշակի ազդեցություն գործել մատակարարների, ենթակապալային ն մրցակցային ընկերությունների կողմից ներկայացվող պահանջները: Համաշխարհային պրակտիկայում եղել են դեպքեր, եր ընկերությունները պայմանագրերը կորցրել են միայն այն անի պատճառով, որ դրանց էկոլոգիական ստանդարտները կամ ցուցանիշները ավելի ցածր են թվացել այլ ընկերությունների համապատասխան ստանդարտներից ն ցուցանիշներից: Շուկայի պայմաններում ցանկացած ընկերություն կողմնորոշվում է` նկատի ունենալով արտադրանքի որակը, շուկայում կազմավորվող հարաերությունները ն արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը, ինչպես նան հասարակության մեջ միտումների փոփոխությունը: Այս կամ այն ընկերության հաջողությունը միշտ կախված կլինի նրա` շուկայական հարաերությունների փոփոխությանը ն սպառողների պահանջներին հարմարվելու ունակությունից: Նոր պահանջներից մեկը, որն ավելի ու ավելի մեծ նշանակություն է ստանում, արտադրանքի համապատասխանությունն է որոշակի էկոլոգիական ստանդարտներին: Ստանդարտացումը գործունեություն է, որի նպատակն է օպտիմալ ձնով կարգավորել որոշակի նագավառում (տեխնիկայի, գիտության, առողջապահու106

թյան ն այլն) կրկնվող խնդիրների պարամետրերը: Այն իրականում գոյություն ունեցող կամ հնարավոր խնդիրների վերաերյալ համընդհանուր ն ազմակի կիրառման համար դրույթների սահմանման միջոցով որոշակի նագավառում կարգավորվածության լավագույն աստիճանի հասնելու գործունեություն է: Անվտանգության ն ՇՄՊ ուղղություններով ստանդարտացման աշխատանքները արդյունաերության ոլոր ոլորտների նորմատիվային ապահովման կարնորագույն խնդիրն է: Մարդկանց կյանքի, առողջության ն ունեցվածքի անվտանգության ասպարեզի ստանդարտացումը պետք է ուղղված լինի արտադրության, կայանքների, տեխնոլոգիաների, շահագործման, սպառման, արտադրական ն կենցաղային վնասվածքների, ինչպես նան մասնագիտական հիվանդությունների նվազեցման ն աշխատանքի ընթացքում աշխատողների առողջության ու աշխատունակության պահպանման պահանջների հաստատմանը. կենդանիների ն ույսերի ասպարեզում` սանիտարային, ֆիտոսանիտարային ն անասնաուժական պաշտպանության պատշաճ մակարդակի ապահովմանը. ՇՄՊ ասպարեզում` նապահպանական գործունեության, մարդու` նական շրջակա միջավայրի վրա վտանգավոր ազդեցությունների մակարդակների կարգավորման, նապահպանական գնահատմանը ն տնտեսավարող սույեկտների գործունեության նապահպանական կառավարմանը: Ստանդարտացման գործունեությունը դրսնորվում է ստանդարտների մշակման, հրատարակման ն կիրառման գործընթացում: Ստանդարտը (Տtaոdard) նորմատիվային փաստաթուղթ է, որով սահմանվում են գործունեության տարեր ձներին կամ դրանց արդյունքներին վերաերող համընդհանուր ու ազմակի կիրառման կանոններ, ընդհանուր սկզունքներ ու նութագրեր` ուղղված որոշակի նագավառում լավագույն կարգավորվածության ձեռքերմանը, որը մշակվում է փոխհամաձայնության հիման վրա ն հաստատվում` լիազորված մարմնի կողմից ընդունված կարգով: Դրանք մշակվում են` հաշվի առնելով գիտատեխնիկական ձեռքերումները ն միջազգային կանոնների ու ստանդարտների պահանջները: Նոր տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի, նյութերի ն այլ արտադրանքի, տեխնոլոգիական գործընթացների պահպանումը, տեղափոխումն ու այդպիսի արտադրանքի օգտագործումը, այդ թվում դրա` որպես թափոնի կատեգորիայի անցումը հաստատագրող պետական ստանդարտներում ն այլ իրավական տեխնիկական նորմատիվային ակտերում պետք է հաշվի առնվեն ՇՄՊ ասպարեզի պահանջները, նորմերը ն կանոնները:

3.2. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Ð²Ø²Î²ð¶Æ

´Ü²¶²ì²èàôØ êî²Ü¸²ðîÜºðÀ Անցյալ դարի իննսունական թվականներին միանգամայն ակնառու դարձավ, որ անհրաժեշտ են ընդհանուր կանոններ ձեռնարկություններում էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ստեղծման ն գործառնության ոլորտում: Այդ հիմնահարցի լուծման ընթացքում հանդես եկան ստանդարտների ազմաթիվ սերիաներ:

3.2.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Ð²Ø²Î²ð¶Æ

´Ü²¶²ì²èàôØ ´ðÆî²Ü²Î²Ü BS 7750 êî²Ü¸²ðîÀ 1990թ. Մեծ Բրիտանիայում ընդունվեց նոր «էկոլոգիական ակտ» (Էոvirօոոeոta| ՃՇt), որից հետո 1991թ. հունիսին Բրիտանական ստանդարտացման ինստիտուտի կողմից պատրաստվեց ն հրատարակվեց էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում ստանդարտի նախնական նախագիծը` 8Տ 7750 (ՏքeՇifiՇatiօո fօr Էոvirօոոeոta| Խaոaցeոeոt ՏyՏteո): 8Տ 7750 ստանդարտը, մանրամասն մշակված ն ուղեկցված ծավալուն ուսումնական ձեռնարկներով, հիմք ծառայեց միջազգային փաստաթղթերի կազմման համար: Այդ ստանդարտի նութագրիչ առանձնահատկությունն այն է, որ ձեռնարկության նապահպանական գործունեությանը չի ամրագրում ն չի առաջադրում կոնկրետ պահանջներ, սակայն ովանդակում է երաշխավորություններ, որոնք օգտակար են էկոլոգիական մենեջմենթի արդյունավետ համակարգի ստեղծման ն էկոլոգիական աուդիտի զարգացման համար: Դա, իր հերթին, հանգեցնում է ձեռնարկության գործունեության էկոլոգիական նութագրերի ն շրջակա միջավայրի վիճակի լավացմանը: Այսպիսով, այդ ստանդարտի կիրառումը անուղղակիորեն դրական ազդեցություն է գործում շրջակա միջավայրի վրա: 8Տ 7750 ստանդարտը ենթադրում է ձեռնարկություններում էկոլոգիական մենեջմենթի մշակման ն ներդրման հետնյալ փուլերը. - Իրավիճակի նախնական վերլուծական ակնարկ: Այս փուլում որոշվում են ոլոր էկոլոգիական չափորոշիչ պահանջները, որոնք ներկայացվում են ձեռնարկության գործունեությանը, ն պարզվում, թե էկոլոգիական մենեջմենթի որ տարրերն են արդեն առկա տվյալ օյեկտում: - Մշակվում է հայտարարություն էկոլոգիական քաղաքականության վերաերյալ, որը պետք է ընդգրկի ձեռնարկության գործունեության ն դրա արտադրանքի ոլոր ասպեկտները: Այդ քաղաքականությունը պետք է ացատրվի շահագրգիռ կողմերին, ն ոլոր երաշխավորվածների կողմից պետք է ընդունվի անվերապահ կատարման: - էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգում լիազորությունների ն պատասխանատվության աշխման կառուցվածքի որոշում: - Շրջակա միջավայրի վրա ձեռնարկության ազդեցության աստիճանի գնահատում: Այդ գնահատումը ներառում է գործող նորմատիվների ցանկի կազմումը, դեպի մթնոլորտ արտանետումների նութագրերի ն ջրային էկոհամակարգի հոսքաջրերի արտանետումների ցանկերի, թափոնների տեղաաշխման նութագրերի ցանկի կազմումը, ինչպես նան ձեռնարկության մատակարար ձեռնարկությունների շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության տարատեսակությունների նկարագրությունը: - Ձեռնարկության էկոլոգիական նպատակների ն խնդիրների մշակում: Ձեռնարկությունում իրականացվող արտադրության այն փուլերի ն գործունեության տեսակների որոշում, որոնք կարող են շրջակա միջավայրի վրա զգալի ացասական ազդեցություն ունենալ, ն այդ փուլերի ն գործունեության տեսակների վերահսկման համակարգի մշակում:

էկոլոգիական մենեջմենթի ծրագրի մշակում, դրա իրականցման համար պատասխանատու ավագ մենեջերի նշանակում: Ծրագիրը պետք է կազմված լինի այնպես, որ հաշվի առնվեն ձեռնարկության, ոչ միայն այժմյան, այլն անցյալում իրականացրած գործունեության տեսակները, ինչպես նան նոր արտադրատեսակների` կենսական ցիկլի ընթացքում շրջակա միջավայրի վրա հնարավոր ազդեցությունը: - Հրահանգի մանրամասն մշակում ն հրապարակում, ինչը հնարավորություն կտա էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի աուդիտորին` որոշելու, թե էկոլոգիական մենեջմենթի որ համակարգն է գործում նականոն: - էկոլոգիական ոլոր նշանակալից իրադարձությունների, գործունեության տեսակների ն այլնի գրանցման համակարգի սահմանում, օրինակ` էկոլոգիական քաղաքականության խախտման դեպքերի գրանցում, վիճակի լավացման համար ձեռնարկված միջոցառումների, վերահսկողության ն ընթացիկ հսկողության հաշվետվությունների նկարագրություն: - Աուդիտներ: 8Տ 7750 ներառում է աուդիտի անցկացման ընթացակարգի նկարագրությունը ն մանրամասնեցնում է աուդիտորական պլանին նեկայացվող պահանջները: 8Տ 7750 ստանդարտում աուդիտի անցկացումը հասկացվում է իրավիճակի պարերաար գնահատումը, որը նախաձեռնվում է որոշելու` համապատասխանո՞ւմ է արդյոք էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի գործունեությունը պլանավորված նպատակներին, խնդիրներին, կառուցվածքին ն այլնին, արդյոք էկոլոգիական մենեջմենթի ներդրված համակարգը արդյունավե՞տ է ն համապատասխանո՞ւմ է ձեռնարկության էկոլոգիական քաղաքականության պահանջներին: 8Տ 7750 ստանդարտն ընդունվեց Շվեյցարիայում, Ֆինլանդիայում ն Նիդեռլանդներում: Ֆրանսիան, Իռլանդիան ն Իսպանիան հրապարակեցին իրենց ստանդարտները: Մյուս երկրները սպասում էին էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգին ներկայացվող պահանջների հրապարակմանը:

3.2.2. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ ¨ ²àô¸ÆîÆ ²ÜòÎ²òØ²Ü

EMAS êÊºØ²Ü

1992թ. մարտին Եվրամիությունում թողարկվեց «Պահանջներ էկոաուդիտի անցկացմանը» փաստաթուղթը, որի նպատակն էր ստեղծել էկոլոգիական աուդիտի անցկացման եղանակների օգտագործման խթաններ` ձեռնարկության գործունեության գնահատման համար: Ընդ որում, այնպիսի գնահատման, որը ներառում է ոչ միայն նապահպանական օրենսդրության պահանջների, այլն ձեռնարկության սեփական էկոլոգիական խնդիրների կատարման ստուգումը: 1993թ. վերջնականապես համաձայնեցվեցին ն հրապարակվեցին էկոլոգիական մենեջմենթի ն աուդիտի անցկացման սխեմայի ստեղծմանը ներկայացվող պա109

հանջները (ԷՇօ-ոaոaցeոeոt aոd aսdit ՏՇհeոe օr (ԷԽՃՏ)): ԷԽՃՏ-ն ինքնակամ սխեմա է, որն ընդունված է 1995թ. ապրիլից: ԷԽՃՏ մշակման նպատակը արդյունաերական ձեռնարկության գործունեության էկոլոգիական նութագրի գնահատումն ու լավացումը ն նակչությանը էկոլոգիական տեղեկատվության տրամադրման պայմանների ստեղծումն է: Ենթադրվում էր, որ էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ներդրումը կնպաստի ձեռնարկության գործունեության էկոլոգիական նութագրի անընդհատ լավացմանը հետնյալ ճանապարհներով. - էկոլոգիական քաղաքականության ն էկոլոգիական ծրագրի մշակում ն իրականացում, - ձեռնարկության ոլոր ստորաաժանումների գործունեության պարամետրերի պարերական, օյեկտիվ ն համակարգված գնահատում, - ձեռնարկության վերաերյալ նակչությանը էկոլոգիական տեղեկատվության տրամադրում: Այժմ այդ սխեման կիրառելի է միայն առանձին ձեռնարկությունների համար: Դրա կիրառման ոլորտը սահմանափակվում է վերամշակող արդյունաերության, էլեկտրա-, գազա- ն ջերմամատակարարման, թափոնների հեռացման ձեռնարկությունների վերիֆիկացմամ, իսկ մի շարք երկրներում` էկոնոմիկայի այլ ճյուղերի ձեռնարկությունների փորձնական սխեմաների վերիֆիկացմամ: Կազմակերպությունների համար, որոնք ունեն մի քանի մասնաճյուղեր, առաջին հիմնական որոշումը այն ստորաաժանման ընտրությունն է, որտեղ պետք է իրականացվի այդպիսի սխեման: Ակնհայտ է, որ պետք է սկսել այն ստորաաժանումից, որտեղ էկոլոգիական ծրագիրը ն մենեջմենթի համակարգը ամենից առավել լավ են մշակված: ԷԽՃՏ-ում ներգրավվելու համար անհրաժեշտ է համապատասխան տեղում ներդնել հետնյալ փուլերից յուրաքանչյուրը. 1. Պետք է ընդունվի ընկերության էկոլոգիական քաղաքականությունն ամողջությամ, քանի որ այն մենեջմենթի ն աշխատակիցների էկոլոգիական գերակայությունների, հասարակության ն այլ մասնակիցների հետ կապի հիմնական գործիքն է ն ունի երկու էական տարրեր` համապատասխանությունը էկոլոգիական կանոններին ն անընդհատ կատարելագործման պարտականությունը: 2. Պետք է իրականացվի շրջակա միջավայրի դիտարկում, ոլոր ստորաաժանումների համար գործընթացների մուտքի ն ելքի հոսքերի սպառիչ վերլուծություն, որպեսզի նույնականացվեն շրջակա միջավայրի վրա համապատասխան ազդեցությունները ն մենեջմենթի հիմնահարցերը: Հետազոտվող նագավառները պետք է ընդգրկեն էներգետիկական մենեջմենթը, հումքի, թափոնների կրճատման մենեջմենթը, աղմուկի ն ընթացիկ դժախտ պատահարների գնահատումը ն հսկողությունը: Անհրաժեշտ է նան ուսումնասիրել ոլոր էկոլոգիական օրենքները ն ապահովել դրանց առկայությունը հաստատությունում: 3. էկոլոգիական քաղաքականության ն դիտարկման արդյունքներին համաձայն` պետք է մշակվի էկոլոգիական ծրագիրը: Ծրագիրը պետք է ովանդակի ձեռնարկության հատուկ նպատակները, ն պետք է նկարագրվեն դրանց հասնելու միջոցները:

էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգը պետք է ներառի կազմակերպչական կառուցվածքները ն աշխատակիցներին: 5. էկոլոգիական աուդիտի ցիկլը գործընթաց է, որի ժամանակ ստուգվում է շրջակա միջավայրի նութագրերի համապատասխանությունը ընդունված էկոլոգիական քաղաքականության հատուկ նպատակներին ն համապատասխան կանոններին ու ստանդարտներին: Ներքին աուդիտը ԷԽՃՏ ն 8Տ 7750-ի պահանջն է: Աուդիտի տարեկան մեկ անգամից ոչ պակաս լրիվ ցիկլի հաճախությունը կախված կլինի ձեռնարկության գործունեության նույթից ն դրա հետ կապված ռիսկերից: 6. Նախնական դիտարկումից առաջ անհրաժեշտ է հասարակության ն յուրաքանչյուր մասնակից ձեռնարկության համար պատրաստել էկոլոգիական հայտարարություն: Նպատակը հասարակության կողմից այն իրողության ընկալումը երաշխավորելն է, թե ինչպես է ձեռնարկությունն ազդում շրջակա միջավայրի վրա, ն ինչպես են այն կառավարում: 7. էկոլոգիական հայտարարությունը պետք է ստուգվի անկախ հավատարմագրված էկոլոգիական աուդիտորի կողմից յուրաքանչյուր ցիկլի վերջում: Քաղաքականությունը, ծրագիրը, մենեջմենթի համակարգը ն աուդիտի ընթացակարգը նույնպես պետք է օրինականացված լինեն: Հետնաար, ԷԽՃՏ-ը տարերվում է 8Տ 7750-ից երկու իմաստով. պահանջում է ձեռնարկության ձեռքերումների հասարակական ազդարարումը ն ընդունված է Եվրոպայում: Բազմաթիվ փորձագետներ գտնում են, որ ապագան միջազգային |ՏՕ ինստիտուտի կողմից պատրաստված միջազգային համակարգերինն ու ստանդարտներինն է:

3.2.3. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Ð²Ø²Î²ð¶Æ ISO 14000 ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ êî²Ü¸²ðîÜºðÆ êºðÆ²Ü էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ոլորտում մեջազգային ստանդարտների սերիայի մշակման որոշումը Համաշխարհային առնտրային համաձայնագրի անակցությունների Ուրուգվայական փուլի ն 1992 թ. արձր մակարդակով Ռիո դե Ժանեյրոյում շրջակա միջավայրի վերաերյալ հանդիպման արդյունքն է: Նոր ստանդարտի մշակումը հանձնարարվեց ստանդարտացման Միջազգային կազմակերպությանը (|ՏՕ): Ստանդարտների նոր սերիան ստացավ |ՏՕ 14000 անվանումը: |ՏՕ 14000 ստանդարտների ստեղծման համար հիմք են ծառայել րիտանական 8Տ 7750 ստանդարտները, ինչպես նան հաշվի են առնվել արդեն իսկ իրենց դրականորեն դրսնորած արտադրանքի որակի մենեջմենթի համակարգի |ՏՕ 9000 միջազգային ստանդարտները: |ՏՕ 14000 ստանդարտների հիմնական առարկան էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգն է: Կարնորն այն տեսակետն է, որ |ՏՕ 14000 ստանդարտների համակարգը կողմնորոշված է ո՛չ քանակական պարամետրերին ն ո՛չ էլ տեխնոլոգիաներին: Ստանդարտների հիմնական դրույթներից մեկն այն է, որ կազմակերպությունը հա111

տուկ փաստաթղթում պետք է հայտարարի շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում ազգային ստանդարտներին համապատասխանելու իր ձգտման մասին: Ստանդարտների այսպիսի նույթը պայմանավորված է նրանով, որ որպես միջազգային ստանդարտներ` |ՏՕ 14000-ը չպետք է ներխուժի ազգային նորմատիվների գործառության ոլորտը: Ենթադրվում է, որ ստանդարտների համակարգը կապահովի շրջակա միջավայրի վրա անցանկալի ազդեցության նվազեցումը երեք մակարդակներով. - Կազմակերպչական. ձեռնարկության էկոլոգիական «վարքի» լավացման միջոցով: - Ազգային. ազգային նորմատիվային ազան ն պետական էկոլոգիական քաղաքականության աղադրիչը զգալիորեն լրացնելու ճանապարհով: - Միջազգային. միջազգային առնտրի պայմանների լավացման միջոցով: Համակարգի մեջ մտնող փաստաթղթերը կարելի է պայամանականորեն աժանել 3 հիմնական խմերի. - էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ստեղծման ն օգտագործման սկզունքներն ընդգրկող, - էկոլոգիական հսկողության ն գնահատման գործիքները նշող, - արտադրանքին կողմնորոշված ստանդարտներ: Նշված երեք ոլորտներում մշակվել ն մշակվում են հետնյալ փաստաթղթերը (աղ. 3.1): Աղյուսակ 3.1 |ՏՕ 14000 սերիայի ստանդարտների փաստաթղթերի համակարգը էկոլոգիական մենեջմենթի սկզունքները |ՏՕ 14001 էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգերը (էՄՀ)` ընդհանուր պահանջների կիրառման վերաերյալ |ՏՕ 14004 Սկզունքների, համակարգերի ն ապահովման միջոցների վերաերյալ էՄՀ ընդհանուր ղեկավար ցուցումներ |ՏՕ 14014 Ղեկավար ցուցումներ ձեռնարկության էկոլոգիական արդյունավետության «սկզնական մակարդակի» որոշման համար: Պետք է օգտագործվի էկոլոգիական մենեջմենթի պաշտոնական համակարգ ստեղծելուց առաջ էկոլոգիական կարգավորման ն գնահատման գործիքները |ՏՕ 14010 էկոլոգիական աուդիտի ընդհանուր սկզունքները |ՏՕ 14011/1 էկոլոգիական մենեջմենթի աուդիտի վերաերյալ ղեկավար ցուցումներ |ՏՕ 14012 էկոլոգիական աուդիտորների որակավորման չափանիշները |ՏՕ 14031 Կազմակերպության գործունեության էկոլոգիական նութագրերի գնահատում. ընդհանուր պահանջներ Ստանդարտներ` կողմորոշված արտադրանքին |ՏՕ 14020 էկոլոգիական պիտակներ ն հայտարարագրեր (փաստաթղթերի Հիմնական սկզունքներ սերիա) |ՏՕ 14040 (փաս- «Կենսացիկլի գնահատման» մեթոդաանություն տաթղթերի սերիա) |ՏՕ 14050 էկոլոգիական կառավարում, առարան |ՏՕ 14060 էկոլոգիական հայեցակետերի ն արտադրանքի ստանդարտների հաշվառման ղեկավար ցուցումներ

3.2.4. ISO 14001 êî²Ü¸²ðîÀ |ՏՕ 14001 ստանդարտը պարզ ու ներդաշնակ մոտեցում է շրջակա միջավայրի պահպանությանը, որը կիրառելի է աշխարհի տարեր երկրներում գտնվող տարանույթ կազմակերպությունների համար: Այն ներառում է կառավարման տիպարային համակարգի ոլոր տարրերը` ռազմավարությունը, նպատակները ն խնդիրները, մարտավարությունը, օպերատիվ հսկողությունը, մոնիթորինգը ն գնահատումը, ուսուցումը, ներքին աուդիտը ն մենեջմենթի վերլուծությունը: Հիմնականում ուշադրությունը կենտրոնացված է կազմակերպությանը ներկայացվող պահանջներին` որոշելու ոլոր էկոլոգիական գործընթացները, համապատասխան մոտեցումները շրջակա միջավայրի պահպանությանը ն գնահատելու` դրանցից որոնք են կարնորագույնը: Ստուգումը ն համակարգի տարրերում ճշգրտումներ մտցնելը երաշխավորում են շրջակա միջավայրի պահպանության հիմնական գործընթացների անընդհատ կատարելագործումը, ընդ որում, ուղղումների իրական պատճառը համակարգի` ստանդարտի պահանջներին չհամապատասխանելն է: էՄՀ ն նրա առանձին տարրերի ընթացիկ վերլուծությունն ապահովում է ձեռնարկության ողջ էկոլոգիական ծրագրին մշտական համապատասխանությունը, իրազեկությունը ն արդյունավետությունը: |ՏՕ 14000 ստանդարտների հանդես գալը դիտվում է նապահպանության ոլորտում միջազգային կարնորագույն նախաձեռնություններից մեկը: |ՏՕ 14000 սերիայի ստանդարտների կարնոր հասկացությունը կազմակերպության «էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգ» հասկացությունն է: Այդ իսկ պատճառով ստանդարտի կենտրոնական փաստաթուղթը համարվում է |ՏՕ 14001-ը` «Ընդհանուր պահանջներ էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի կիրառման վերաերյալ» դրույթը: Ի տարերություն մյուս փաստաթղթերի, վերջինիս ոլոր պահանջները «աուդիտի ենթակա» են: Դրանց համապատասխանությունը կամ անհամապատասխանությունը կոնկրետ կազմակերպությանը կարելի է պարզել արձր աստիճանի ճշտությամ: Հատկապես |ՏՕ 14001 ստանդարտին համապատասխանությունը պաշտոնական էկոլոգիական սերտիֆիկացման առարկա է: |ՏՕ 14000 սերիայի մնացած փաստաթղթերը դիտվում են որպես օժանդակ: |ՏՕ 14001 ստանդարտը չի պարունակում «ացարձակ» որնէ պահանջ շրջակա միջավայրի վրա կազմակերպության գործողությունների ազդեցության վերաերյալ, ացի այն, որ կազմակերպությունը հատուկ փաստաթղթում պետք է հայտարարի ազգային էկոլոգիական ստանդարտներին համապատասխանելու իր ձգտման մասին: |ՏՕ 14001 ստանդարտի ազային սկզունքները հիմնված են դոկտոր Դեմինգի սխեմայի վրա. äÈ²Ü²ìàðàôØ-¶àðÌàÔàôÂÚàôÜ-êîàô¶àôØ-ÖÞ¶ðîàÔ ¶àðÌàÔàôÂÚàôÜÜºð Այս ստանդարտի ընդհանուր նպատակն է, ելնելով սոցիալ-տնտեսական պահանջներից, աջակցել շրջակա միջավայրի պահպանմանն ու նրա աղտոտումների կանխարգելմանը:

3.2.4.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Ð²Ø²Î²ð¶Æ Üºð¸ðØ²Ü ºì

¶àðÌ²èÜàôÂÚ²Ü ÐÆØÜ²Î²Ü öàôÈºðÜ Àêî ISO 14001-Æ

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Առաջին փուլում կազմակերպության ղեկավարության կողմից որոշում է կայացվում էՄՀ մշակման ն ներդրման վերաերյալ, ստեղծվում է աշխատանքային խում, որն իր գործունեությունը սկսում է ոչ թե «էկոլոգիական քաղաքականության» առաջին տարրի մշակումից, այլ կազմակերպում է նորմատիվ իրավական ակտերի ն տեխնիկական նորմատիվ ակտերի ֆոնդերի ստեղծումը, որոնք սահմանում են կազմակերպության գործունեությանը վերաերող էկոլոգիական պահանջները, իսկ դրանից հետո` նախնական էկոլոգիական վերլուծության /ՆէՎ/ անցկացումը, որն ապահովում է էկոլոգիական ասպեկտների իդենտիֆիկացիան` առանձնացնելով դրանցից կարնորները: Ունենալով միայն օրենսդրական ակտերը ն այլ պահանջների փաթեթները, ինչպես նան հստակ պատկերացում էկոլոգիական իրավիճակի ն շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության մասին, որն ապահովում է ՆէՎ-ն, կազմակերպությունն իրավունք ունի սկսելու էկոլոգիական քաղաքականության մշակումը: էկոլոգիական քաղաքականությունը կազմակերպության մտադրությունների ն սկզունքների մասին հատուկ փաստաթուղթ է, որը պետք է հիմք ծառայի կազմակերպության` նշանակություն ունեցող էկոլոգիական գործողությունների ն էկոլոգիական նպատակների ու խնդիրների որոշման համար: էկոլոգիական քաղաքականությունը պետք է համապատասխանի ձեռնարկության գործունեության, արտադրատեսակների ն ծառայությունների հետնանքով ստեղծված իրավիճակի մասշտաին, էությանը ն էկոլոգիական ազդեցություններին: էկոլոգիական քաղաքականությունը, նշվածից ացի, պետք է ներառի հայտարարություն` նորմատիվներին հասնելուն, էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի մշակումը կատարելագործելու ն աղտոտումը կանխարգելելու ձգտումների մասին: Փաստաթուղթը պետք է հասցվի կազմակերպության ոլոր աշխատողներին` ի գիտություն, ն հասանելի լինի հանրությանը: էկոլոգիական քաղաքականությունը տվյալ կազմակերպության համար շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգի ներդրման ն լավացման գործում այն «շարժիչն է», որը հնարավորություն կտա պահպանելու ն հետագայում արձրացնելու նրա էկոլոգիական արդյունավետությունը: Այդ իսկ պատճառով քաղաքականությունը պետք է արտացոլի գործող օրենքները պահպանելու ն շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգը մշտապես լավացնելու կազմակերպության արձրագույն ղեկավարության պարտավորությունը: Քաղաքականությունը հիմքեր է ստեղծում, որոնցով կազմակերպությունը հաստատում է իր նպատակային ն պլանային էկոլոգիական ցուցանիշները: Քաղաքականությունը պետք է լինի հնարավորինս հստակ, հասու ներքին ն արտաքին շահագրգռված կողմերին, պարերաար պետք է վերլուծվի ն վերանայվի` նպատակ ունենալով

արտացոլելու այն փոփոխվող պայմանները, որոնցում գործում է կազմակերպությունը: - Կազմակերպությունը պետք է մշակի ն պահպանի շրջակա միջավայրի վրա զգալի ազդեցությունների որոշման ընթացակարգերը: Դիտարկվող էկոլոգիական զգալի ազդեցությունները պետք է կապված լինեն ոչ միայն անմիջականորեն կազմակերպության գործունեության, այլն դրա արտադրատեսակների ն ծառայությունների հետ: Բացի դրանից, կազմակերպությունը պետք է պարերաար հաշվի առնի իր գործունեության էկոլոգիական ասպեկտների, արտադրանքի ն ծառայությունների հետ կապված օրենսդրական, ինչպես նան այն ոլոր այլ պահանջները, որոնք կապված են շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազդեցության հետ: - էկոլոգիական զգալի ազդեցությունները, օրենսդրական ն այլ պահանջները հաշվի առնելով` կազմակերպությունը պետք է մշակի էկոլոգիական նպատակները ն խնդիրները, որոնք հնարավորինս պետք է լինեն քանակական: Դրանք պետք է հիմնված լինեն էկոլոգիական քաղաքականության վրա ն որոշված` գործունեության յուրաքանչյուր ոլորտի ն կազմակերպության յուրաքանչյուր մակարդակի համար: Դրանց ձնակերպման դեպքում պետք է ուշադրություն դարձվի նան «շահագրգիռ կողմերի» (այսինքն` ցանկացած խմի կամ քաղաքացու, որոնց շահերին դիպչում են ձեռնարկության գործունեության էկոլոգիական ասպեկտները, կամ նրա, ում մտահոգում են այդ ասպեկտները) տեսակետներին: - Առաջադրված նպատակներին հասնելու համար կազմակերպությունը պետք է մշակի էկոլոգիական մենեջմենթի ծրագիր: Ծրագիրը պետք է որոշի պատասխանատուներին, միջոցները, նպատակներին ու խնդիրներին հասնելու ժամկետները: - Կազմակերպությունում պետք է ձնավորվի համապատասխան կառուցվածք` լիազորությունների հստակ սահմանմամ: էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի աշխատանքի ապահովման համար պետք է տրամադրվեն ավարար մարդկային, տեխնոլոգիական ն ֆինանսական ռեսուրսներ: Կազմակերպության կառուցվածքում պետք է ներառվի էկոլոգիական մենեջմենթի աշխատանքի պատասխանատու, ում պարտականությունների մեջ պետք է ընդգրկվի էկոլոգիական մենեջմենթի աշխատանքի վերաերյալ ղեկավարությանը պարերաար տեղեկատվության տրումը: - Պետք է կատարվեն անձնակազմի ուսուցման հետ կապված պահանջները: - Կազմակերպությունում պետք է իրականացվի մոնիթորինգ կամ այն գործունեությունների հիմնական պարամետրերի չափումները, որոնք կարող են զգալի ազդեցություն ունենալ շրջակա միջավայրի վրա: Պետք է մշակվեն ձեռնարկության գործունեության հիմնական պարամետրերի ընթացակարգեր` շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում գործող օրենսդրությանը ն այլ պահանջներին համապատասխանությունը պարերաար ստուգելու համար:

Անհրաժեշտ է պարերաար անցկացնել էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի աուդիտ: էկոլոգիական աուդիտը անց է կացվում` նպատակ ունենալով ացահայտելու` համապատասխանո՞ւմ է արդյոք էկոլոգիական մենեջմենթը |ՏՕ 14001 ստանդարտի պահանջներին, ներդրվա՞ծ է ն աշխատո՞ւմ է արդյոք այն պատշաճ ձնով: Աուդիտը կարող է անցկացվել ինչպես իր` կազմակերպության կողմից, այնպես էլ այլ կազմակերպության միջոցով: Աուդիտի արդյունքներն անպայման զեկուցվում են ղեկավարությանը: - Կազմակերպության ղեկավարությունը պետք է պարերաար դիտարկի էկոլոգիական մենեջմենթի աշխատանքը` դրա համապատասխանության ն արդյունավետության տեսակետից: Անհրաժեշտաար պետք է դիտարկվի էկոլոգիական քաղաքականությունում, նպատակներում ն այլ տարրերում անհրաժեշտ փոփոխություններ մտցնելու հարցը: Այդ դեպքում պետք է ուշադրություն դարձվի աուդիտի արդյունքներին, փոփոխված հանգամանքներին ն «մշտական լավացման» ձգտմանը: էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգը պետք է ինտեգրված լինի կազմակերպության կառավարման ընդհանուր համակարգում: IՏO 14000 ստանդարտը չի պահանջում, որ էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի աշխատանքի համար պատասխանատու անձինք այլ պարտականություններ չունենան, կամ որ էկոլոգիական մենեջմենթի հետ կապված փաստաթղթերն առանձնացվեն փաստաթղթաշրջանառության հատուկ համակարգում:

3.2.5. ÒºèÜ²ðÎàôÂÚ²Ü Ð²Ø²ð ²è²ìºÈàôÂÚàôÜÜºðÜ Àêî

ISO 14000-Æ` ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Üºð¸ðØ²Ü

¸ºäøàôØ Միջազգային ընդունված ստանդարտների առավելությունները ավականին ակնհայտ են: Օրինակ` տենդերների հաջող մասնակցությունը ակնհայտորեն կախված է նրանից, թե ձեռնարկությունը համապատասխանո՞ւմ է արդյոք տենդերի պայմաններում ներառված տեխնիկական պահանջներին ն ստանդարտներին: Եթե դրանք միջազգային ստանդարտներ են, ուրեմն տենդերի մասնակիցների համար հավասար պայմանները սկզունքորեն երաշխավորված են: Մյուս առավելությունները, որոնք ձեռնարկությունը ստանում է էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի արեհաջող ներդրումից, կարելի է միատեղել հետնյալ ցանկում: - էկոլոգիական համապատասխանության` միջազգային սերտիֆիկատ ստանալու հնարավորություն: Հավաստագրումը (սերտիֆիկացումը), ըստ |ՏՕ14000-ի, միջազգային շուկայում արտադրանքի մարքեթինգի պարտադիր պայմաններից մեկն է: Հավաստագրման ստանդարտ գործընթացը տնում է 12-ից մինչն 18 ամիս: Այդքան էլ տնում է ձեռնարկությունում էկոլոգիական մենեջմենթի ներդրումը:

- Ձեռնարկության կերպարի լավացումը նապահպանական պահանջների կատարման (այդ թվում` նապահպանական օրենսդրության) ոլորտում էկոլոգիական հիմնահարցերի վերաերյալ հանրության տեղեկացվածության աճին զուգընթաց` ակնհայտ է դառնում, որ կազմակերպության էկոլոգիական գործունեության նկատմամ վստահությունը գնորդներ ներգրավելու գործում սկսում է մեծ դեր խաղալ: Օրինակ` այժմ կազմակերպության էկոլոգիական ասպեկտներն արտացոլվում են ազմաթիվ հիմնական արտադրատեսակների պիտակների ն փաթեթավորման վրա: Չնայած |ՏՕ-14001 ստանդարտի օգտագործումը դեռնս երաշխիք չէ, որ տվյալ արտադրանքը կլինի անպայման էկոլոգիապես մաքուր, սակայն այն փաստը, որ արտադրողը կամ ծառայություններ մատուցողը փորձում է նվազեցնել իր արտադրանքի կամ ծառայության ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա, կարող է համոզել սպառողին` գնում կատարելու այդ մատակարարից, այլ ոչ թե մեկ ուրիշից, որն այդ ոլորտում կիրառում է նվազագույն ճիգեր ն չի իրականացնում որնէ էկոլոգիական քաղաքականություն: - էներգիայի ն ռեսուրսների տնտեսում, այդ թվում` դրանց ավելի արդյունավետ կառավարման հաշվին ուղղորդվող նապահպանական միջոցառումների հարցում: - Ձեռնարկության հիմնական ֆոնդերի գնահատելի արժեքի մեծացում: «Կանաչ» մթերքների շուկա դուրս գալու հնարավորություն: - Ձեռնարկության կառավարման համակարգի արելավում: - Բարձր որակավորմամ աշխատուժի ներգրավման հնարավորություն: |ՏՕ 14000 ստանդարտները կարնոր են առնտրի զարգացման համար, քանի որ, եթե ոլորը պահպանում են միննույն խաղի կանոնները, ապա կառավարության համար դժվար է հովանավորչության արդարացման համար պատճառներ գտնել: Ձեռնարկություններում գոյություն ունի հաստատուն դրական հարաերակցություն` ձեռնարկության ն՛ արձր էկոլոգիական արդյունավետության, ն՛ նրա շահութաերության, ն՛ ընդհանուր արեկեցության միջն: Նկատելի է նան դրական հարաերակցություն էկոլոգիական հիմնահարցերը հաշվի առնելու ն տնտեսական հաջողությունների միջն: էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի առկայությունն օգնում է ձեռնարկությանը պաշտպանելու իրեն շրջակա միջավայրի աղտոտման հետ կապված իրավական պատասխանատվությունից: Շրջակա միջավայրին հասցրած վնասի հետ կապված` հնարավոր է վարչական, քաղաքացիական կամ քրեական պատասխանատվություն: էկոլոգիական կազմակերպությունները ն արհկոմիտեները կարող են «աննահանջ կառչել» ցանկացած խախտումից ն օգտագործելով դատական գործընթացը ն հասարակական քննադատությունը` դժվարացնեն, սահմանափակեն կամ դադարեցնեն ձեռնարկության աշխատանքը: Բացի դրանից, «օրենքը խախտողի» համավը կարող է հանգեցնել համապատասխան մարմինների կողմից թույլտվությունների ն լիցենզիաների կասեցմանը, իսկ վերահսկիչ մարմինների կողմից կազմակերպության գործունեության ավելի մանրակրկիտ ն հաճախակի ստուգումներին: էկոլոգիական վթարները ն այլ պատահարները հանգեցնում են շրջակա միջավայրի վնասների ն քաղաքակիրթ հասարակությունում թանկ արժեն: Ընդհանուր դեպքում հաշվվում է, որ մոտավորապես ոլոր

կորուստների 919-ը կարող է վերագրվել կառավարման համակարգին, այդ թվում` էկոլոգիական թերություններին: Բարելավվում են ձեռնարկության ֆինանսական պաշտպանվածության պայմանները: Օրինակ, ապահովագրական կազմակերպություններն սկսել են պահանջել շրջակա միջավայրի աղտոտման վերաերյալ ավելի մանրամասն տեղեկատվություն: Վարկատու անկերի համար գոյություն ունի պոտենցիալ կորուստների ուղղակի ռիսկ, ն աճում է վարկային ռիսկը այն ձեռնարկությունների դեպքում, որոնք շրջակա միջավայրին աղտոտման վնաս են պատճառում: Օյեկտում էկոլոգիական մենեջմենթի լավ համակարգի առկայության պայմաններում կարելի է զգալի չափով խուսափել էկոլոգիական պատահարներից կամ վթարներից: Շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում ձեռնարկության անարենպաստ լինելը, որպես կանոն, հանգեցնում է ապահովագրական վճարների մեծացմանը: Ծախսերի փոքրացում, շահույթի աճ: ճիշտ մշակված էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգը հնարավորություն է տալիս գտնել ծախսերի կրճատման արդյունավետ հնարավորությունները, այն խթանում է կառավարման ն տեխնոլոգիական համակարգերում ներդրումային ռեժիմները, որոնք նվազեցնում են արտադրանքի ընդհանուր ինքնարժեքը ն արձրացնում դրա արժնորությունը: Հիշյալ արեփոխումները ձեռնարկությանը հնարավորություն են տալիս ավելի արդյունավետ օգտագործել ռեսուրսները` սկսած հումքից ն էներգիայից մինչն աշխատանքային ռեսուրսներ: Այսպիսով, փոխհատուցվում են շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության նվազեցման վրա կատարված ծախսերը: Մրցունակության արձրացումը: Շրջակա միջավայրի աղտոտումը հաճախ տնտեսապես վատնելու ձն է: Եր թափոնները ն թունավոր նյութերը, որոնք առաջանում են արտադրության գործընթացում, էլեկտրական էներգիայի արտադրության դեպքում, ծառայություններ իրականացնելիս, շրջակա միջավայր են արտանետվում աղտոտությունների տեսքով, դա նշան է այն անի, որ ռեսուրսներն օգտագործում են ոչ լրիվ կամ անարդյունավետ: Այդ դեպքում կազմակերպությունը պետք է ծախսերը մեծացնող լրացուցիչ, օրինակ` թունավոր նյութերի հեռացման ճիգեր գործադրի, որոնք, սակայն, սպառողների համար լրացուցիչ արժեքներ չեն ստեղծում: Կազմակերպության ռեսուրսների օգտագործման անարդյունավետությունը ավելի ակնհայտ է նյութերի ոչ լրիվ օգտահանման ն տեխնոլոգիական գործընթացի վատ կառավարման դեպքում, որը հանգեցնում է ավելորդ թափոնների, թերությունների ն արտադրանքը պահեստում կուտակվելուն: Մրցակցային պայքարում հիմնական առավելությունները, որոնք սպասվում են ձեռնարկությանը էկոլոգիական մենեջմենթի ներդրման դեպքում, կարող են լինել հետնյալները. - ավելի լիարժեք մշակման, փոխարինման, արտադրանքի աղադրիչների կրկնակի օգտագործման շնորհիվ նյութերի տնտեսում, - արտադրանքի ելքի մեծացում, - ավելի մանրամասն մոնիթորինգի ն տեխնիկական սպասարկման շնորհիվ պարապուրդների փոքրացում,

թափոնների վերամշակումը կոմերցիոն նշանակություն ունեցող ձնով, էներգասպառման փոքրացում, թափոնների օգտահանման հետ կապված ծախսերի փոքրացում, տեխնոլոգիական գործընթացի փոփոխման արդյունքում արտադրանքի լավացում, արտադրանքի ավելի արձր որակ, արտադրանքի ավելի փոքր արժեք (օրինակ, նյութերի փոխարինման հետնանքով), փաթեթավորման արժեքի փոքրացում: ²ßË³ïáÕÝ»ñÇ ÙáïÇí³óÇ³Ý: էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ներդնումը կազմակերպությունում հաճախ հանգեցնում է կոլեկտիվում արոյական մթնոլորտի լավացմանը ն աշխատողների մոտիվացիայի արձրացմանը:

3.2.6. ISO 14000-Ç ÐÆØÜ²Ð²ðòºðÀ Ակնհայտ է, որ |ՏՕ 14000 պահանջներ է ներկայացնում ավելի շուտ իր էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգին: Պարտադիր է այդ համակարգի գործունեության աստիճանական, փուլային, սակայն չդադարող արելավումը, որն, անկասկած, |ՏՕ 14000-ի առավելությունն է ավանդական ստանդարտների նկատմամ, սակայն նան վտանգներ է պարունակում: Համաձայն |ՏՕ 14000-ի` ձեռնարկությանը կարող է հավաստագրվել այն պարագայում, եր վերջինիս տեխնոլոգիական համակարգերը ն կազմակերպչական միջոցառումներն ըստ էության շրջակա միջավարի վրա ազդեցության նվազեցումը չեն ապահովում: Ստանդարտները արենպաստ պայմաններ են ստեղծում «աղտոտութունների արտահանման», մասնավորապես, կեղտոտ արտադրությունները զարգացող երկրներ տեղափոխման համար: Ձեռնարկությունը կարող է զարգացող երկրներում հավաստագրվել` համապատասխանելով շատ ավելի փափուկ ազգային նորմատիվներին: Հավաստագրումը այդ երկրներում կարող է դյուրին դարձնել ոլոր արտասահմանյան ներդնողների հետ դրական հարաերությունը, ինչպես նան նպաստել կոռուպցիոն ռիսկերի զարգացմանը: Ստանդարտները չափազանց ճկուն են. ձեռնարկություն - աղտոտողը կարող է, նվազեցնելով իր արտանետումները աննշան չափով, չնայած դրան` ձնականորեն համապատասխանել ստանդարտի պահանջներին: Երեմն կարծիք է հայտնվում, որ |ՏՕ 14000-ը, քանակական պահանջների լրիվ ացակայության դեպքում, ընդհանրապես ստանդարտ չի կարող համարվել: էկոլոգիական քաղաքականությունը, լինելով հանրությանը հասանելի միակ փաստաթուղթը, շատ ընդհանուր նույթ է կրում:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

Ի՞նչ է էկոլոգիական մենեջմենթը: Տնտեսության էկոլոգացման էությունը: Ո՞րն է էկոլոգիական մենեջմենթի նպատակը: էկոհամակարգ: էկոլոգիական ճգնաժամեր ն աղետներ: Օրինակներ: էկոլոգիական մենեջմենթի հիմնական սկզունքները: Թվարկել վերջին տասնամյակներում էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում տեղի ունեցած հիմնական փոփոխությունները: Ի՞նչ եք հասկանում ստանդարտացում ասելով: Ի՞նչ է ստանդարտը: 8Տ 7750 ստանդարտները: Ձեռնարկությունում էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի մշակման ն ներդրման փուլերը: էկոլոգիական մենեջմենթի-աուդիտի անցկացման ԷԽՃՏ սխեման: |ՏՕ 14000 ստանդարտները: Ընդհանուր տեղեկություններ: |ՏՕ 14000 համակարգում ընդգրկվող փաստաթղթերի խմերը ն փաստաթղթերը: |ՏՕ 14001 ստանդարտի ազային սկզունքը: Ձեռնարկությանը ներկայացվող հիմնական պահանջները: Բացատրել դոկտոր Դեմինգի սխեման: Ո՞րն է նախնական էկոլոգիական վերլուծության անհրաժեշտությունը: Ի՞նչ է էկոլոգիական քաղաքականությունը, ի՞նչ պետք է այն ներառի: Ո՞րն է էկոլոգիական աուդիտի նպատակը: Ձեռնարկության համար հիմնական առավելությունները` ըստ |ՏՕ 14000-ի էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ներդրման: Որո՞նք են մրցակցային պայքարում հիմնական առավելությունները էկոլոգիական մենեջմենթի ներդրման դեպքում: |ՏՕ 14000 ստանդարտների հիմնահարցերը:

¶ÈàôÊ 4. ÐÐ êî²Ü¸²ðîÜºðÀ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ àÈàðîàôØ

4.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ ºì ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü

Î²è²ì²ðØ²Ü Ð²Ø²Î²ð¶ºðÀ Հայաստանում էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի զարգացումը պայմանավորված էր Եվրամիության կազմկոմիտեի այն հայտարարությամ, որ ԵՄ երկրների համար նախատեսվում է երկիր-արտահանողներին պահանջ` նրանց արտադրանքը` |ՏՕ 14000 սերիայի էՄՀ պահանջներին համապատասխանության մասին: 2005թ. Հայաստանի Հանրապետությունում ընդունվեցին ՀՍՏ ԻՍՕ 14000 սերիայի առաջին փաստաթղթերը, որոնք |ՏՕ 14000 ստանդարտների` հայերեն լեզվով համապատասխան թարգմանություններն են: Այդուհանդերձ, հայկական ստանդարտների ն դրանց արնմտյան նմանակների միջն սկզունքային տարերություն կա: |ՏՕ 14000-ի նագիր տեքստում շրջակա միջավայրը որոշված է որպես միջավայր, որտեղ կազմակերպությունը գործում է` ներառած օդը, ջուրը, հողը, նական ռեսուրսները, ֆլորան, ֆաունան, մարդկային հասարակությունը ն դրանց փոկապակցվածությունը, այսինքն` |ՏՕ 14000-ում որպես շրջակա միջավայր նկատի է առնվում այն ամենը, որ շրջապատում է ձեռնարկությանը, իսկ հասարակությունը դիտվում է որպես այնպիսի միջավայրի տարր, որի վրա, ինչպես ն այլ տարրերի վրա, ազդեցություն է գործվում: ՀՍՏ-ն (ինչպես ն Ռուսական Դաշնության ՕՕՇÒ-ը) շրջակա միջավայրը դիտարկում է որպես կառավարման օյեկտ, ավելին, որպես սույեկտ հանդես է գալիս ձեռնարկությունը (կամ դրա նապահպանական ծառայությունը): Այստեղ անհրաժեշտ է նշել, որ ընդհանուր դեպքում կառավարման օյեկտ ասելով հասկանում են կազմակերպության առանձին կառուցվածքը կամ կազմակերպությունը ամողջությամ, որին ուղղված է կառավարող ազդեցությունը: Կառավարման սույեկտը կառավարման գործողությունն իրականացնող մարմինը կամ անձն է: Հետնաար, ինչպես ըստ ՀՍՏ-ի, այնպես էլ ըստ ՕՕՇÒ Ք-ի, ձեռնարկության վրա դրվում է այն միջավայրի, կառավարման պատասխանատվությունը, որում այն գործում է: Սակայն իրականում խոսքը պետք է էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի զարգացման մասին լինի, որի գործունեության խնդիրները ն արդյունքներն ընդգրկում են կազմակերպության գործունեության էկոլոգիական ասպեկտները, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հսկման հարցերը: Ինչպես ռուսական, այնպես էլ հայկական գրականությունում, այդ թվում` |ՏՕ 14000 փաստաթղթերի թարգմանություններում «էկոլոգիական մենեջմենթ» տերմինը փոխարինվում է «շրջակա միջավայրի որակի կառավարում»-ով, իսկ որոշ դեպքերում` «էկոլոգիական կառավարում»-ով: Այս առումով անհրաժեշտ է նկատի ունենալ հետնյալը:

Խիստ անհատական աշխատանք կատարելու դեպքում մարդն ինքն է կառավարում իր գործողությունները, սակայն եթե մարդկանց որոշակի խում իրականացնում է նպատակամղված աշխատանք, ապա այն կարիք ունի կոորդինացման, այսինքն` համակարգված կառավարման: Կառավարման վերաերյալ գիտությունը, որպես գիտելիքների ինքնուրույն նագավառ, ձնավորվել է արդյունաերական արտադրության տնտեսական գործընթացի պայմաններում, կառավարման գործառույթ իրականացնող մարդկանց գործունեության փորձի կուտակման հիման վրա: Այս դեպքում կառավարման վերաերյալ գիտությունը հանդես է գալիս որպես արտադրության զարգացման դինամիկ գործընթացի ածանցյալ ն, իր հերթին, նպաստում է դրա արդյունավետության արձրացմանը: Արնմտյան երկրների շուկայական տնտեսությունում «կառավարում» հասկացությունը տրանսֆորմացված է «մենեջմենթ» հասկացության մեջ, որը ներառում է համակարգի /համակարգերի/ կառավարման տեսության հիմնական դրույթները: Որպես համակարգ կարող են հանդես գալ արտադրության, ոչ արտադրական գործունեության /մենեջմենթ, ֆինանսական գործունեություն, սոցիալական ապահովություն, էկոլոգիական մենեջմենթ ն այլն/ տարեր տիպերը ն կազմակերպության, ամողջությամ վերցրած, ընդհանուր մենեջմենթի համակարգերը: Համակարգը փոխկապակցված ն փոխազդող առանձին մասերից աղկացած ամողջություն է, որը պայմանավորում է որակապես նոր կառուցվածքային կապերի առկայություն, ինչը հատկանշական չէ դրա մասերի համար: էկոլոգիական կառավարման ն էկոլոգիական մենեջմենթի գործառույթներն են. - էկոլոգիական քաղաքականության ն պարտականությունների հիմնավորումը, - էկոլոգիական գործունեության պլանավորումը, - Ներքին ն արտաքին էկոլոգիական գործունեության կազմակերպումը, - Անձնակազմի կառավարումը, - Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ն ռեսուրսների օգտագործման կառավարումը, - Ներքին էկոլոգիական մոնիթորինգը ն էկոլոգիական հսկողությունը, - էկոլոգիական գործունեության վերլուծությունը ն արդյունքների գնահատումը, - էկոլոգիական կառավարման ն էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգերի վերանայումը ն կատարելագործումը: էկոլոգիական մենեջմենթի համար նութագրական է մի շարք գործառույթների ն համապատասխան գործունեության զգալի զարգացումը, խորացումը ն ընդլայնումը, որոնք ավանդական կառավարման դեպքում իրականացվում են մակերեսորեն ն ի պաշտոնե: Օրինակ` էկոլոգիական քաղաքականության ն պարտականությունների հիմնավորումը, արտաքին էկոլոգիական գործունեության կազմակերպումը, էկոլոգիական կառավարման ն էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի վերանայումն ու կատարելագործումը: էկոլոգիական մենեջմենթի զարգացմանը զուգընթաց` զգալիորեն ընդարձակվում ն ձնափոխվում են ավանդական էկոլոգիական կառավարման գործա122

ռույթները: Այսպես, էկոլոգիական գործունեության վերլուծության ն գնահատման գործառույթները այստեղ առաջին հերթին որոշում են էկոլոգիական մենեջմենթի աուդիտի անցկացման խնդիրները, որոնք ացակայում են ավանդական կառավարման մեջ: Ըստ արտաքին շրջապատի /օրինակ` ձեռնարկության էկոլոգիական գործունեության ասպեկտներով հետաքրքրված ոլոր անձանց ն կողմերի/ հետ փոխկապակցվածության` մենեջմենթը աց համակարգ է: էկոլոգիական կառավարման ավանդական համակարգը, ընդհակառակը, առավելապես փակ համակարգ է: էՄՀ գործառնության հիմքում ընկած է պարույրը` կրկնվող ցիկլը` ուղղված մենեջմենթի համակարգի հաջորդական կատարելագործմանը: էՄՀ-ի համար շատ նութագրական է հետադարձ կապը, որը գործնականորեն ացակայում է պաշտոնական էկոլոգիական կառավարման համակարգում: Մենեջմենթի տեսության հիմքում ընկած են կառավարման որոշումների ընդունման օրենքները, սկզունքները, մեթոդները, կառավարման ֆունկցիաները ն տեխնոլոգիաները: Սակայն, միաժամանակ, տարեր գիտական դպրոցների ներկայացուցիչները այդ երկու հասկացությունները սահմանում են տարեր ձնով: Ի լրումն վերը շարադրվածի` «էկոլոգիական կառավարում» ն «էկոլոգիական մենեջմենթ» հասկացությունների համար կարելի առանձնացնել մի շարք կարնոր տարերություններ /աղ. 4.1/: Ելնելով «էկոլոգիական կառավարում» ն «էկոլոգիական մենեջմենթ» հասկացությունների ավելի էական տարերություններից, որոնք երված են աղ. 4.1-ում, կարելի է տալ հետնյալ սահմանումները. էկոլոգիական կառավարում. պետական մարմինների ն տնտեսվարող սույեկտների գործունեություն` հիմնականում ուղղված նապահպանական օրենսդրության պարտադիր պահանջների պահպանմանը ինչպես նան համապատասխան նպատակների, նախագծերի ն ծրագրերի մշակմանը: էկոլոգիական մենեջմենթ. տնտեսվարող սույեկտների նախաձեռնողական ն արդյունավետ գործունեություն` ուղղված իրենց սեփական էկոլոգիական նպատակներին հասնելուն, ինչպես ն էկոարդյունավետության ն էկոարդարության սկզունքների հիմքի վրա մշակված նախագծերի ն ծրագրերի իրականացմանը: Ինչպես տեսնում ենք, չնայած տարեր ձնակեպումներին, մասնագիտական գործունեության «կառավարում-մենեջմենթ» յուրահատուկ տեսակը համակցում է գիտությունը ն արվեստը: «Կառավարում» ն «մենեջմենթ» հասկացությունները վերաերում են էկոլոգիայի ոլորտին:

Աղյուսակ 4.1 «էկոլոգիական մենեջմենթ» ն «էկոլոգիական կառավարում» հասկացությունների տարերությունները

էկոլոգիական կառավարում Կառավարման գործառույթի ըմռնումը որպես վերադաս մարմինների /ղեկավարության/ շահերի ավարարում

էկոլոգիական մենեջմենթ Կառավարման գործառույթի ըմռնումը որպես կազմակերպության տնտեսական շահերի ավարարում Իր հիմքում նախաձեռնողական ն Իր հիմքում պարտադիր գործունեություն ինքնակամ գործունեություն Մենեջերի վերջնական արդյունքների Պաշտոնական պարտականությունանձնական հետաքրքրասիրությունից ն ների ն հրահանգների շրջանակում մենեջերի որակավորումից, փորձից ու իրականացվող գործունեություն հմտությունից կախված գործունեություն Իրականացվում է պետական Իրականացվում է ացառապես իշխանության օրգանների ն տնտեսվարող սույեկտների կողմից տնտեսվարող սույեկտների կողմից Ղեկավարի գործունեությունը Մենեջերի գործունեությունը հիմնված է հիմնված է անձնակազմի աշխատանքի վերջնական արդյունքում աշխատանքի վերջնական շահագրգռվածության ապահովման արդյունքներով շահագրգռվածության վրա անտեսման վրա Ղեկավարի աշխատանքի Մենեջերի աշխատանքի գնահատումը գնահատականը որոշվում է վերադաս որոշվում է վերջնական մարմինների դիրեկտիվների արդյունավետությամ կատարման աստիճանով Ցածր ընկալունակություն Նորամուծությունների ընկալունակունորամուծությունների նկատմամ թյան պատրաստակամություն Կառավարման գործընթացի գերաՄենեջմենթի արդյունքի գերակայությունը դրա արդյունքի վրա կայությունը դրա գործընթացի վրա Իրավասությունների ն Իրավասությունների ն պատասխանատվության ուղղորդումը պատասխանատվության դեպի մենեջմենթի ցածր հիերարխիկ կենտրոնացումը միննույն ձեռքերում մակարդակներ Ղեկավարի գործունեության արձր Ուղղորդված իրավասությունների աստիճանի պաշտոնեականացում ն շրջանակներում մենեջերի արձր սահմանափակություն աստիճանի ինքնուրույնություն Ավելի արձր ն ստորադրյալ աշխաԱվելի արձր ն ստորադրյալ տողների հետ ղեկավարի փոխհարաաշխատողների հետ մենեջերի երությունների փակ նույթ փոխհարաերությունների աց նույթ

Արդյունքների վրա կառավարման գործընթացի գերակշռություն: Բացասական արդյունքների անտեսում Նախասկզնական պաշտոնեականացում, պահպանողականություն ն սահմանափակություն Ղեկավարի գործելակերպը մոտ է անակի հրամանատարի գործելակերպին Ղեկավարը հանդես է գալիս որպես ադմինիստրատոր Արդյունավետ աշխատանքի համեմատաար հեշտ նմանակում ն կեղծում

Մենեջմենթի արդյունքների գերակայություն դրանց հասնելու գործընթացի վրա: Բացասական արդյունքների օգտագործում Նախասկզնական ակտիվություն, նոր հնարավորությունների ն ուղիների որոնման անհրաժեշտություն, ստեղծագործական ասպեկտներ Ղեկավարի գործելակերպը մոտ է սպորտային թիմի մարզիչի գործելակերպին Մենեջերը հանդես է գալիս հիմնականում որպես լիդեր Արդյունավետ աշխատանքի նմանակման ն կեղծման անհնարինություն

Եթե խոսքը կոնկրետ ձեռնարկության էկոլոգիական մենեջմենթի մասին է, ապա որպես էկոլոգիական մենեջմենթի կամ շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգի /ՇՄԿՀ/ հայեցակետ հասկացվում է այն կարնորագույն դրույթների համալիրը, որը որոշում է ձեռնարկությունում /կազմակերպությունում/` համաձայն |ՏՕ 14000 միջազգային ն ազգային ստանդարտների պահանջներին էկոլոգիական գործունեության կազմակերպումը: Տվյալ դեպքում նօգտագործման սույեկտը միայն ու միայն ինքնակամ հիմունքներով իր վրա է վերցնում Հայաստանի Հանրապետությունում էկոլոգիական նորմավորման ոլորտում գոյություն ունեցող նորմատիվ իրավական ակտերի /ՆԻԱ/ ն տեխնիկական նորմատիվ իրավական ակտերի /ՏՆԻԱ/ պահանջների կատարման ապահովման համապատասխան պատասխանատվություն:

4.2. Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ Î²è²ì²ðØ²Ü Ð²Ø²Î²ð¶ÆÜ ÜºðÎ²Ú²òìàÔ ä²Ð²ÜæÜºðÀ / Àêî Ðêî Æêú 14001-2005 ºì ՕՕՇÒ Ք /ՇՕ 14001-98/ Ինչպես ն արնմտյան տարերակում, ՀՍՏ ԻՍՕ 14000 ն ՕՕՇÒ Ք /ՇՕ 14000 սերիայի ստանդարտների հիմնական փաստաթուղթը 14001 ստանդարտն է: Այս ստանդարտում սահմանվում են շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգին ներկայացվող պահանջները, որոնք դիտարկվում են որպես վարչական կառավարման ընդհանուր համակարգի մաս: Ստանդարտի նախաանում իրավացիորեն նշվում է, որ ավարար էկոլոգիական արդյունավետության հասնելու առումով այժմ ձեռնարկություններն ավելի շահագրգիռ են դարձել: Ձեռնարկություններն աշխատում են ցույց տալ, որ վերահսկում են իրենց գործունեությունը, արտադրանքի կամ ծառայության`

շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը` հաշվի առնելով իրենց էկոլոգիական քաղաքականությունը ն նպատակային էկոլոգիական ցուցանիշները: Այն իրագործվում է նապահպանական օրենսդրության ն շրջակա միջավայրի պահպանությանն ուղղված այլ միջոցառումների ավելի ու ավելի խստացման, ինչպես նան շահագրգիռ կողմերի` շրջակա միջավայրի հարցերով մտահոգության նկատելի աճի պայմաններում: Այս ստանդարտը սահմանում է շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգին ուղղված պահանջները: Ստանդարտը մշակված է այնպես, որ այն կիրառելի լինի ոլոր տարատեսակ ն տարանույթ կազմակերպությունների համար` անկախ աշխարհագրական, մշակութային ն սոցիալական պայմաններից: էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգը ներածում է Դեմինգի ցիկլի նոր պատկերացում` շարունակական արելավման ցիկլը: Նկ. 4.1-ում ցիկլը երված է այն տեսքով, ինչ տեսքով որ հրատարակվել է` |ՏՕ 14001: 1996 Սույն ստանդարտը հիմնված է պլանավորում-կատարում-ստուգում-գործողություն (ՊԿՍԳ) կոչվող մեթոդաանության վրա: ՊԿՍԳ-ն հակիրճ կարելի է ներկայացնել հետնյալ ձնով. - պլանավորում` կազմակերպության էկոլոգիական քաղաքականության համաձայն, արդյունքների ապահովման համար անհրաժեշտ նպատակների ն գործընթացների սահմանում, - կատարում` գործընթացների ներդրում, - ստուգում` էկոլոգիական քաղաքականության, նպատակների, նպատակային պահանջների, օրենսդրական ն այլ պահանջներին գործընթացների համապատասխանության ստուգում ու գնահատում ն արդյունքների զեկուցում, - գործողություն` էկոլոգիական կառավարման համակարգի նութագրի շարունակական արելավման միջոցառումներ:

Նկ. 4.1. էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի մոդել /|ՏՕ 14001 : 1996/

էկոլոգիական կառավարման համակարգը պետք է ունենա այնպիսի կազմակերպական կառուցվածք, որը ներքին ն արտաքին գործոնների փոփոխմանը համապատասխան կազմակերպության էկոլոգիական կառավարման արդյունավետությունն ապահովելու նպատակով շարունակաար ընթացաստուգվում է ն պարերաար վերանայվում է: Շարունակական գործընթացը հնարավորություն է տալիս կազմակերպությանը շարունակաար արելավել իր էկոլոգիական կառավարման համակարգը ն ընդհանուր էկոլոգիական նութագիրը: Այս ստանդարտի հաջող ներդրումը կարող է կազմակերպության կողմից օգտագործվել` շահագրգիռ կողմերին հավաստիացնելու կազմակերպությունում շրջակա միջավայրի պատշաճ կառավարման համակարգի առկայության մասին: Պետք է նշել, որ սույն ստանդարտով չեն սահմանվում էկոլոգիական նութագրի եզակի պահանջներ, ացառությամ քաղաքականությամ սահմանված պարտականությունների` օրենքներին ու կանոնակարգերին համապատասխանությունը ն կազմակերպության ստանձնած այլ պարտավորությունների` աղտոտումների կանխարգելման ն շարունակական արելավման կատարումը: Համանման գործունեությամ զաղվող, սակայն էկոլոգիական տարեր նութագրերով երկու տարեր կազմակերպություններ կարող են համապատասխանել սույն ստանդարտի պահանջներին: Սույն ստանդարտը պարունակում է միայն այն պահանջները, որոնք կարող են ենթարկվել անկողմնակալ ն անաչառ աուդիտի: էկոլոգիական կառավարման համակարգի պարզության կամ արդության աստիճանը ն դրանով պայմանավորված փաստաթղթերի ու ռեսուրսների շրջանակը կախված են մի շարք գործոններից: Դրանցից են, օրինակ, համակարգի կիրառման ոլորտը, կազմակերպության ծավալը ն գործառույթների, արտադրանքի ու ծառայությունների նույթը: Դա վերաերում է հատկապես փոքր ն միջին ձեռնարկատիրական գործունեությամ զաղվող կազմակերպություններին: Այդ ստանդարտում ներկայացված պահանջները օգնում են կազմակերպությանը` լուծելու հետնյալ հիմնական խնդիրները. - շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգի ներդրում, պահպանում ն արելավում, - ընդունված էկոլոգիական քաղաքականությանը համապատասխանության մեջ համոզվածություն, - ուրիշներին այդ համապատասխանության ցուցադրում, - արտաքին կազմակերպության կողմից իր շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգի սերտիֆիկացմանը կամ գրանցմանը հասնելը, - սույն ստանդարտին էկոլոգիական կառավարման համակարգի համապատասխանության ինքնուրույն որոշումը ն այդ համապատասխանության մասին ինքնուրույն հայտարարության հրապարակումը:

ÐÇÙÝ³Ï³Ý ï»ñÙÇÝÝ»ñÁ »õ ë³ÑÙ³ÝáõÙÝ»ñÁ Շարունակական արելավում. էկոլոգիական կառավարման համակարգի արելավման գործընթաց` կազմակերպության ընդհանուր էկոլոգիական նութագրի արելավման նպատակով, վերջինիս էկոլոգիական քաղաքականությանը համապատասխան: Շրջակա միջավայր. արտաքին միջավայր, որտեղ գործում է կազմակերպությունը, ներառյալ միջավայրի տարրերը` օդը, ջուրը, հողը, նական ռեսուրսները, ուսական ն կենդանական աշխարհը, մարդը ն այդ տարրերի միջն փոխազդեցությունը: էկոլոգիական ասպեկտ. կազմակերպության գործունեության, արտադրանքի կամ ծառայությունների ցանկացած տարր, որը կարող է փոխազդել շրջակա միջավայրի հետ: Կազմակերպություն. ընկերություն, ընկերակցություն, ֆիրմա, ձեռնարկություն, իշխանության մարմին կամ ինստիտուտ կամ դրանց մասը կամ մասերի համակցությունը, պետական կամ մասնավոր, մեկ միավորման մեջ մտնող կամ չմտնող, որն ունի իր սեփական գործառույթները ն վարչությունը: Ծանոթություն. մեկից ավելի գործառական միավոր ունեցող կազմակերպության համար յուրաքանչյուր միավորը կարող է սահմանվել որպես կազմակերպություն: էկոլոգիական ազդեցություն. շրջակա միջավայրում ցանկացած փոփոխություն` վնասակար կամ արենպաստ, որն ամողջությամ կամ մասամ առաջանում է կազմակերպության գործունեության, նրա արտադրանքի կամ ծառայությունների հետնանքով: էկոլոգիական կառավարման համակարգ. կառավարման ընդհանուր համակարգի մաս, որը ներառում է կազմակերպության էկոլոգիական քաղաքականության մշակման, ներդրման, իրականացման, վերլուծման ն պահպանման համար անհրաժեշտ կազմակերպական կառուցվածքը, պլանավորումը, պատասխանատվության մեթոդները, ընթացակարգերը, գործընթացներն ու ռեսուրսները: էկոլոգիական նպատակ. էկոլոգիական քաղաքականությունից խող ու հնարավորության սահմաններում քանակապես արտահայտվող ընդհանուր էկոլոգիական մակարդակ, որը որպես նշանակետ սահմանում է կազմակերպությունը ն ձգտում դրան հասնել: էկոլոգիական նութագիր. /էկոլոգիական արդյունավետություն/` կազմակերպության գործունեության էկոլոգիական խնդիրների վերահսկմանը վերաերող էկոլոգիական կառավարման համակարգի չափելի արդյունքները` պայմանավորված էկոլոգիական քաղաքականությամ, նպատակներով ն նպատակային պահանջներով: էկոլոգիական նպատակային պահանջ. կազմակերպությանը կամ նրա մասերին ներկայացվող մանրակրկիտ սահմանված, հնարավորության սահմաններում քանակապես արտահայտված, նութագրային պահանջ, որը խում է էկոլոգիական նպատակներից ն պետք է կատարվի այդ նպատակներին հասնելու համար: Շահագրգիռ կողմ. անձ կամ անձանց խում, որը շահագրգռված է կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի համար կամ զգայուն է դրա նկատմամ:

էկոլոգիական քաղաքականություն. ընդհանուր էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ կազմակերպության կողմից իր սկզունքների ն նպատակների մասին արված հայտարարություն, որը սահմանում է կազմակերպության էկոլոգիական նպատակների ն նպատակային պահանջների որոշման ն կատարման շրջանակը: Աղտոտման կանխարգելում. աղտոտման աղյուրներից արտահոսքը կամ արտանետումը ացառելու, նվազեցնելու կամ վերահսկելու նպատակով գործընթացների, գործնական մեթոդների, նյութերի կամ արտադրանքի օգտագործումը` ներառյալ թափոնների վերամշակումը, տեխնոլոգիական գործընթացների վերափոխումը, հսկողության մեխանիզմների, պաշարների արդյունավետ օգտագործումը ն նյութերի փոխարինումը: Ընթացակարգ. գործունեության կամ գործընթացի իրականացման սահմանված ուղի: Իրազեկություն. անձնական արժանիքների, գիտելիքների ու հմտությունների կիրառման ունակություն: Կենսացիկլ. արտադրանքային (ապրանքներ կամ ծառայություններ) համակարգի հարաերական ն փոխկապակցված փուլեր` հանածո հումքի ձեռքերումից կամ նական պաշարների օգտագործումից սկսած մինչն վերջնական տեղաաշխումը /օգտահանում, հեռացում/:

4.3. Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ Î²è²ì²ðØ²Ü Ð²Ø²Î²ð¶Æ êîºÔÌØ²Ü öàôÈºðÀ ºì ¸ð²Üò ÜºðÎ²Ú²òìàÔ ä²Ð²ÜæÜºðÀ

4.3.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ø²Ô²ø²Î²ÜàôÂÚàôÜ Առաջին փուլում արձրագույն ղեկավարությունը պետք է սահմանի կազմակերպության էկոլոգիական քաղաքականությունը ն երաշխավորի, որ այն պետք է ավարարի հետնյալ հիմնական պահանջներին ` - համապատասխանում է կազմակերպության գործառույթների, արտադրանքի ն ծառայությունների նույթին, չափին ն շրջակա միջավայրի վրա դրանց ներգործություններին, - ներառում է շարունակական արելավման ն աղտոտումների կանխարգելման պարտավորությունը, - ընդգրկում է էկոլոգիական օրենսդրության ն կանոնակարգերի, ինչպես նան կազմակերպության ընդունած այլ էկոլոգիական պահանջներին համապատասխանելու պարտավորությունը, - նախատեսում է էկոլոգիական նպատակների ու նպատակային պահանջների սահմանման ն դրանց վերլուծության հիմքը, - փաստաթղթավորված է, ներդրված ն պահպանվում է, - հաղորդված է կազմակերպության կամ նրա անունից գործող ոլոր անձանց, - մատչելի է հասարակության համար:

էկոլոգիական քաղաքականությունը մշակելիս կարնորագույն խնդիրը անհրաժեշտ տեղեկատվության ապահովումն է: էկոլոգիական տեղեկատվությունը նական ն նարդյունաերական համալիրների, իշխանության ն կառավարման մարմինների կառուցվածքների մեջ տեղի ունեցող գործընթացների, երնույթների ն օյեկտների մասին տեղեկությունների այնպիսի համախում է, որը նախատեսված է Հայաստանի Հանրապետությունում նօգտագործման ն նապահպանական գործունեության կառավարման գործառույթների իրականացման համար: Տեղեկատվության ապահովում նշանակում է ավտոմատացված համակարգերում օգտագործվող տեղեկույթի զանգվածների ն փաստաթղթայնացման նույնականացված համակարգերի, տեղեկույթի դասակարգման ն կոդավորման միասնական համակարգի համախումը: Տեղեկատվության կարնորությունը ոչ միայն կառավարչական որոշումների ընդունումն է, այլն քաղաքում, տարածաշրջանում կամ ամողջ հանրապետությունում շրջակա միջավայրի վիճակի մասին ազգանակչությանը մատչելի, ժամանակին ն լիարժեք տեղեկատվությամ ապահովումը:

4.3.2. äÈ²Ü²ìàðàôØ Պլանավորումը վճռական դեր է կատարում կազմակերպության էկոլոգիական քաղաքականության իրականացման ն էկոլոգիական կառավարման համակարգերի մշակման, ներդրման ն պահպանման գործում: Պլանավորման գործընթացը կարող է օգնել կազմակերպությանն իր ռեսուրսները կենտրոնացնելու այն ոլորտներում, որոնք առավել կարնոր են իր նպատակներին հասնելու համար: Պլանավորման գործընթացի մշակման ժամանակ հավաքած տեղեկությունները կարող են օգտագործվել էկոլոգիական կառավարման համակարգի նան մյուս մասերի ներդրման ն արելավման ժամանակ, ինչպիսիք են` ուսուցումը, գործառական հսկողությունը, մոնիթորինգը ն չափումները: Պլանավորումը շարունակական գործընթաց է, որը կիրառվում է ինչպես էկոլոգիական կառավարման համակարգի տարրերի մշակման ու ներդրման, այնպես էլ դրանց պահպանման ու արելավման նպատակով: էկոլոգիական կառավարման համակարգի արդյունավետության առաջնային պայմանը շրջակա միջավայրի վրա կազմակերպության ազդեցության որոշումն է: Կազմակերպության գործունեության, արտադրանքի ն ծառայությունների տարրերը, որոնք կարող են ազդել շրջակա միջավայրի վրա, կոչվում են էկոլոգիական ասպեկտներ: Օրինակ` արտահոսքերը, արտանետումները, նյութերի սպառումը կամ վերաօգտագործումը, աղմուկի առաջացումը: Պլանավորման փուլում անհրաժեշտ է. առաջին` ընտրել էկոլոգիական ասպեկտներ, որոնք հաշվի կառնվեն էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգում: էկոլոգիական ասպեկտների արդյունք հանդիսացող շրջակա միջավայրի փոփոխությունները` արենպաստ, թե անարենպաստ, կոչվում են էկոլոգիական

ազդեցություններ: Բացասական ազդեցության օրինակներ են օդի աղտոտվածությունը ն նական ռեսուրսների չարաշահումը: Դրական ազդեցության օրինակներ են ջրի կամ հողի որակի արելավումը: էկոլոգիական ասպեկտների ն ազդեցությունների միջն կապը պատճառահետնանքային է: Կազմակերպությունը պետք է որոշի այն ասպեկտները, որոնք ազդում են կամ կարող են էական ազդեցություն ունենալ շրջակա միջավայրի վրա, այսինքն` էական էկոլոգիական ասպեկտները: Քանի որ կազմակերպությունը կարող է ունենալ մեկից ավելի էկոլոգիական ասպեկտներ ն դրանցով պայմանավորված` ազդեցություններ, պետք է սահմանի իր կողմից կարնոր համարվող էկոլոգիական ասպեկտների որոշման չափանիշներն ու մեթոդները: Չափանիշները որոշելիս կազմակերպությունը պետք է հաշվի առնի մի քանի գործոններ, ինչպիսիք են` էկոլոգիական նութագրերը, գործող օրենսդրական ն այլ պահանջների վերաերյալ տեղեկատվությունը, շահագրգիռ կողմերի (ներքին ն արտաքին) մտահոգությունները: Որոշ չափանիշներ կարող են ուղղակիորեն վերաերել կազմակերպության էկոլոգիական ասպեկտներին, որոշները` դրանցով պայմանավորված էկոլոգիական ազդեցություններին: էական էկոլոգիական ասպեկտների ն դրանցով պայմանավորված էկոլոգիական ազդեցությունների որոշումը կարնոր նշանակություն ունի հսկողության կամ արելավման անհրաժեշտությունը որոշելիս, ինչպես նան ղեկավարության գործողության գերակայությունները սահմանելիս: Կազմակերպության քաղաքականությունը, նպատակներն ու նպատակային պահանջները, ուսուցումը, հաղորդակցությունը, գործառական հսկողությունը ն ընթացաստուգման ծրագրերը պետք է առաջին հերթին հիմնված լինեն էական էկոլոգիական ասպեկտների, ինչպես նան գործող օրենսդրական ն կազմակերպության կողմից ընդունված այլ պահանջների վրա: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան շահագրգիռ կողմերի կարծիքները: էական էկոլոգիական ասպեկտների որոշումը շարունակական գործընթաց է, որն օգնում է կազմակերպությանը` որոշելու շրջակա միջավայրի հետ իր փոխազդեցությունները ն նպաստում էկոլոգիական կառավարման համակարգի միջոցով էկոլոգիական նութագրի շարունակական արելավմանը: Գրեթե ոլոր տեսակի գործունեությունները, արտադրանքն ու ծառայությունները որոշակի ազդեցություն ունեն շրջակա միջավայրի վրա, ընդ որում այն առկա է գործունեության, արտադրանքի կամ ծառայությունների կենսացիկլի ցանկացած փուլում: Նման ազդեցությունները կարող են լինել տեղային, տարածաշրջանային կամ գլոալ, կարճատն կամ երկարատն: Կազմակերպությունը պետք է որոշի իր էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի կառավարման մեջ մտնող գործունեությունը, արտադրանքն ու ծառայությունները ն կարող է խմավորել դրանք` էկոլոգիական ասպեկտների որոշման ն գնահատման նպատակով: Գործունեության, արտադրանքի ն ծառայությունների խմավորումը կամ տեսակավորումը կարող է օգնել կազմակերպությանը ընդհանուր կամ համանման էկոլոգիական ասպեկտները որոշելիս: Խմավորումը կամ տեսակավորումը կարող է հիմնված լինել ընդհանուր նութագրերի վրա, դրանք են` կազմակերպական

միավորները, գտնվելու վայրը, գործառնության ընթացքը, արտադրանքի խմերում նյութերի կամ էներգիայի օգտագործումը, շրջակա միջավայրի տարրերը (օդ, ջուր, հող): Կազմակերպությունն իր էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ոլորտի շրջանակում պետք է որոշի էկոլոգիական ասպեկտները, որոնք պայմանավորված են իր նախկին, ընթացիկ կամ պլանավորված գործունեությամ, արտադրանքով կամ ծառայություններով: Բոլոր դեպքերում կազմակերպությունը պետք է դիտարկի գործառնության նականոն ն ոչ նականոն պայմանները` ներառյալ սպասարկումը ն արտակարգ իրավիճակներն ու վթարները: Վերահսկելի էկոլոգիական ասպեկտներից ացի կազմակերպությունը պետք է հաշվի առնի նան այն ասպեկտները, որոնց վրա կարող է ազդեցություն ունենալ: Իր գործունեությամ, արտադրանքով կամ ծառայություններով պայմանավորված էկոլոգիական ասպեկտների վրա ազդեցության ունակությունը գնահատելիս կազմակերպությունը պետք է դիտարկի օրենքով սահմանված կամ պայմանագրային լիազորությունները, իր քաղաքականությունները, տեղային կամ տարածաշրջանային հարցերը ն շահագրգիռ կողմերի նկատմամ իր պարտավորություններն ու պատասխանատվությունը: Կազմակերպությունն իր էկոլոգիական ասպեկտների որոշման համար պետք է հավաքի իր գործունեության, արտադրանքի ն ծառայությունների նութագրերի վերաերյալ քանակական ն/կամ որակական տվյալները, օրինակ` նյութերի կամ էներգիայի մուտքերն ու ելքերը, կիրառվող տեխնոլոգիաներն ու գործընթացները, շինությունները, տեղափոխման մեթոդները, մարդկային գործոնները: Չնայած գոյություն չունի էկոլոգիական ասպեկտների որոշման եզակի մոտեցում, սակայն կարելի է դիտարկել հետնյալ օրինակը` - արտանետումները մթնոլորտ, - արտահոսքերը ջրային ռեսուրսներ, - արտահոսքերը հողի մեջ, - հումքի ն նական ռեսուրսների օգտագործումը (հողի օգտագործում, ջրի օգտագործում), - էներգիայի օգտագործումը, - էներգետիկ ճառագայթումները (ջերմություն, ռադիացիա, վիրացիա), - թափոնները ն ուղեկցող արդյունքը, - արտադրանքի ֆիզիկական հատկությունները (չափը, ձնը, գույնը, արտաքին տեսքը): Դիտարկումները պետք է վերաերեն կազմակերպության գործունեությանը, արտադրանքին ն ծառայություններին առնչվող ասպեկտներին, օրինակ` - նախագծումն ու մշակումը, - արտադրական գործընթացը, - փաթեթավորումն ու փոխադրումը, - կապալառուների ն մատակարարների էկոլոգիական նութագիրը ն գործունեությունը, - թափոնների կառավարումը,

- հումքի ն նական ռեսուրսների ներկրումը ն աշխումը, - կենդանի նությունը ն կենսաազմազանությունը: էկոլոգիական ասպեկտները ն դրանց կարնորությունը որոշելու համար անհրաժեշտ է պարզել կազմակերպության էկոլոգիական ազդեցությունները: Գոյություն ունեն ազմաթիվ մոտեցումներ, որոնցից կազմակերպությունը պետք է ընտրի իր համար առավել հարմարը: Ընտրված մոտեցմամ պետք է հնարավոր լինի որոշել. ա) դրական, ինչպես նան ացասական էկոլոգիական ազդեցությունները, ) իրական ն հնարավոր էկոլոգիական ազդեցությունները, գ) շրջակա միջավայրի այն տարրերը, որոնց վրա կազմակերպությունը կարող է ազդել, որոնցից են` ջուրը, հողը, ուսական ու կենդանական աշխարհը ն այլն, դ) տվյալ տարածքի նութագրերը, որոնք կարող են ազդել, օրինակ` կլիմայական պայմանները, գրունտային ջրերի հորիզոնական երկարությունը, հողատեսքերը ն այլն, ե) շրջակա միջավայրում կատարված փոփոխությունների նույթը: էական էկոլոգիական ասպեկտները չեն կարող միարժեքորեն որոշվել, այսինքն` այն, ինչ էական է մեկ կազմակերպության համար, կարող է էական չլինել մեկ այլ կազմակերպության համար: էական էկոլոգիական ասպեկտների գնահատումը ներառում է կազմակերպության կողմից տեխնիկական վերլուծության ն գնահատման իրականացումը: Չափանիշների կիրառումն օգնում է կազմակերպությանը` որոշելու, թե որ էկոլոգիական ասպեկտներն ու դրանցով պայմանավորված ազդեցություններն են էական: Նման չափանիշների սահմանումն ու կիրառումը պետք է նպաստի կարնորության գնահատման հետնողականությանը: Պլանավորման գործընթացը հեշտացնելու նպատակով կազմակերպությունը պետք է վարի որոշված ն էական էկոլոգիական ասպեկտների վերաերյալ համապատասխան տեղեկատվությունը ն օգտագործի գործառական հսկողության ու դրա անհրաժեշտության սահմանման ժամանակ: Անհրաժեշտության դեպքում պետք է ընդգրկվի նան որոշված էկոլոգիական ազդեցությունների վերաերյալ տեղեկատվությունը, որը պետք է պարերաար վերլուծվի ն արդիականացվի: Երկրորդ` կազմակերպությունը պետք է ստեղծի ն աշխատանքային վիճակում պահպանի օրենսդրական ակտերի մշտապես փոփոխվող պահանջներին «հետնող» համակարգ: Երրորդ` կազմակերպությունում պետք է որոշվեն նպատակային ն պլանային էկոլոգիական ցուցանիշները: Իր նպատակային ցուցանիշները հաստատելիս ն վերլուծելիս կազամակերպությունը պետք է հաշվի առնի գործող օրենսդրական ակտերի պահանջները: Նպատակային ն պլանային էկոլոգիական ցուցանիշները պետք է համաձայնեցվեն էկոլոգիական քաղաքականության հետ: Չորրորդ` պլանավորման փուլում պետք է մշակվի շրջակա միջավայրի կառավարման ծրագիրը: Այդ ծրագիրը պետք է ներառի. - նպատակային ն պլանային էկոլոգիական ցուցանիշներին հասնելու համար պատասխանատվությունների աշխումը, - միջոցները ն ժամանակամիջոցը, որի ընթացքում դրանք կլինեն հասանելի:

4.3.3. Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ Î²è²ì²ðØ²Ü Ð²Ø²Î²ð¶Æ Üºð¸ðàôØÀ ºì ¶àðÌ²èÜàôÂÚàôÜÀ Ներդրման փուլի առաջին աստիճանը որոշակի անձանց միջն պատասխանատվությունների ն լիազորությունների աշխումն է, այնուհետն կազմակերպությունը պետք է որոշի անձնակազմի ուսուցման անհրաժեշտությունը, քանի որ շրջակա միջավայրի վրա զգալի ազդեցություն ունեցող աշխատանքները կատարող անձնակազմը պետք է լինի գիտակ ն համապատասխանորեն իրազեկված: Անհրաժեշտ է, որ ողջ անձնակազմը որի աշխատանքը կարող է զգալիորեն ազդել շրջակա միջավայրի վրա, ստանա համապատասխան մակարդակի գիտելիքներ: Ներդրման հաջորդ փուլը կազմակերպության տարեր ստորաաժանումների ն տարեր մակարդակների միջն կապի ներքին համակարգի հաստատումն է: Այդ նույն փուլում կազմակերպությունը պետք է նախատեսի արտաքին տեղեկատվության գործընթաց իր էկոլոգիական ասպեկտների ն իր լուծումների գրանցման մասին: Կազմակերպության էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի վերաերյալ ողջ տեղեկատվությունը պետք է պահպանվի պատշաճ վիճակում: Այդ տեղեկատվությունը ներառում է վարչական կառավարման համակարգի հիմնական տարրերը ն դրանց փոխազդեցությունը, ինչպես նան` դրանց հետ կապված փաստաթղթերի ցուցումներ: Պետք է մշակված ն ձեռնարկությունում ներդրված լինի էկոլոգիական կառավարման հետ կապված ոլոր փաստաթղթերի, կառավարման համակարգի փաթեթը: Այդ համակարգը պետք է ապահովի անհրաժեշտ փաստաթղթերի արագ որոնումը, հեշտացնի պարերաար անցկացվող վերլուծությունը ն դրանց համատեղելիությունը վերանայման համար: Ներդրման հաջորդ փուլը կոչվում է «գործառնությունների կառավարում»: Անհրաժեշտ է որոշել տեխնոլոգիական գործընթացի այն փուլերը ն գործունեության տեսակները, որոնք կապված են հիմնական էկոլոգիական ասպեկտների հետ: Այնուհետն կազմակերպությունը պետք է կառուցի ն ապահովի համակարգի գործառնությունը, որը հնարավորություն պետք է տա որոշելու աղետների ն վթարային իրավիճակների առաջացման հնարավորությունը:

4.3.4. ¶àðÌ²èÜ²Î²Ü ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ, êîàô¶àôØÜºðÆ ºì ÖÞ¶ðîàÔ ¶àðÌàÔàôÂÚàôÜÜºðÆ Æð²Î²Ü²òàôØ Կազմակերպությունն իր էկոլոգիական քաղաքականության իրականացման, էկոլոգիական նպատակներին ն նպատակային պահանջներին հասնելու, գործող օրենսդրական ն կազմակերպության կողմից ընդունված այլ պահանջներին համապատասխանելու ն իր էական ասպեկտները կառավարելու համար պետք է իրակնացնի գործառնական հսկողութուն: Արդյունավետ ն գործող գործառնական հսկողություն պլանավորելու համար կազմակերպությունը պետք է որոշի, թե որտեղ է անհրաժեշտ իրականացնել

նման հսկողություն ն ինչ նպատակով: Կազմակերպությունը պետք է սահմանի հսկողության տեսակներն ու մակարդակները: Որոշված գործառնական հսկողությունները պետք է պահպանվեն ն պարերաար գնահատվեն` դրանց շարունակական արելավման նպատակով: Այս փուլին անցման դեպքում կազմակերպությունը պետք է ստեղծի ն աշխատանքային վիճակում պահպանի այն գործառույթների ն գործունեության տեսակների կարգավորված մոնիթորինգի համակարգը, որը կարող է զգալի կերպով ազդել շրջակա միջավայրի վրա: Մոնիթորինգի տվյալների հիման վրա իականացվում է տեխնոլոգիական գործընթացների ստուգում ն շտկում` ուղղված շրջակա միջավայրի վրա ացահայտված զգալի ազդեցության նվազեցմանը կամ վերացմանը: Բացահայտված անհամապատասխանության պատճառների վերացմանը ուղղված ցանկացած ճշգրտող կամ կանխարգելող գործունեություն պետք է լինի հիմնահարցի կարնորությանը համեմատական ն շրջակա միջավայրի վրա ացահայտված ազդեցությանը համաչափ: էկոլոգիական մենեջմենթի գործառնությանը ն շրջակա միջավայրի վիճակին վերաերող ողջ տեղեկատվությունը պետք է փաստաթղթավորվի գրանցված տվյալների ձնով: Գրանցված էկոլոգիական տվյալները կարող են պարունակել հետնյալ տեղեկատվությունը. - տեղեկատվություն գործող նապահպանական օրենսդրական ակտերի մասին, - շրջակա միջավայրի վիճակի կապակցությամ ողոք-գրառումներ, - անձնակազմի էկոլոգիական ուսուցման վերաերյալ գրառումներ, - ստուգումների արձանագրություններ, տեխնիկական սպասարկման ակտեր, - էկոլոգիապես կարնորություն ներկայացնող դեպքերի վերաերյալ հաշվետվություններ, - տեղեկատվություն կարնոր էկոլոգիական ասպեկտների մասին ն այլն: Ձեռնարկությունում պետք է կազմվեն ծրագրերը, ն որոշվեն շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգի պարերական աուդիտի ընթացակարգերը: Ստուգումների ն ուղղումների ավարտական փուլը ղեկավարության կողմից էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի վերլուծությունն է: Կազմակերպության արձրագույն ղեկավարությունը որոշակի ժամանակահատվածում պետք է վերլուծի շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգը: Այդպիսի վերլուծության նպատակն այն է, որ ապահովվեն էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի մշտական համապատասխանությունը ն արդյունավետությունը: Արդյունքում` հնարավոր է փոփոխություն մտցնել էկոլոգիական քաղաքականության մեջ, նպատակային էկոլոգիական ցուցանիշներում ն շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգի այլ տարրերի մեջ: Եթե էկոլոգիական մենեջմենթի կառուցված համակարգը գործում է նականոն, ապա դա անխուսափելիորեն հանգեցնում է ձեռնարկության էկոլոգիական արդյունավետության մակարդակի արձրացմանը: Եվ հակառակը, ըստ ձեռնարկության էկոլոգիական արդյունավետության աստիճանի կարելի է գնահատել էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի գործառույթի համապատասխանությունը դրա նպատակների իրագործմանը:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում հայկական ստանդարտները: էկոլոգիական մենեջմենթ ն էկոլոգիական կառավարում: 2. ՀՍՏ-ԻՍՕ 14001: Շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգի մոդելի ընդհանուր տեսքը: 3. ՀՍՏ-ԻՍՕ 14001 ստանդարտում օգտագործվող հիմնական հասկացությունները. մշտական արելավում, էկոլոգիական ասպեկտ, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցություն, նպատակային ն պլանային էկոլոգիական ցուցանիշներ, էկոլոգիական արդյունավետություն, շահագրգիռ կողմեր: 4. Ըստ ՀՍՏ-ԻՍՕ 14001-ի` ձեռնարկությունում էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ստեղծման ն ներդրման փուլերը. էկոլոգիական քաղաքականություն, պլանավորման մշակում: 5. Ըստ ՀՍՏ-ԻՍՕ 14001-ի` ձեռնարկությունում էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ստեղծման ն ներդրման փուլերը. էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ներդրումը ն գործառնությունները: 6. Ըստ ՀՍՏ-ԻՍՕ 14001-ի` ձեռնարկությունում էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ստեղծման ն ներդրման փուլերը. ստուգումների ն ուղղող գործողությունների անցկացումը, վերլուծություն ղեկավարության կողմից:

¶ÈàôÊ 5. ÒºèÜ²ðÎàôÂÚ²Ü ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ´ÜàôÂ²¶ðÆ (²ð¸ÚàôÜ²ìºîàôÂÚ²Ü) ¶Ü²Ð²îàôØÀ 5.1. ê²ÐØ²ÜàôØÜºðÀ ՀՍՏ ԻՍՕ 14031-2005 ստանդարտում կիրառված են հետնյալ տերմինները համապատասխան սահմանումներով: էկոլոգիական նութագիր (արդյունավետություն) - կազմակերպության էկոլոգիական ասպեկտների կառավարման չափելի արդյունքներ: էկոլոգիական կառավարման համակարգերի արդյունքները կարող են գնահատվել` շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում կազմակերպության քաղաքականության, նպատակների ն նպատակային պահանջների հետ համեմատելու համար: Կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի արելավմանը կարելի է հասնել ձեռնարկության գործունեության այն տարրերի արդյունավետ կառավարմամ, որոնք զգալի ազդեցություն են ունենում շրջակա միջավայրի վրա: էկոլոգիական նութագրի չափանիշ - էկոլոգիական նութագրի գնահատման նպատակով կազմակերպության ղեկավարության կողմից սահմանված էկոլոգիական նպատակ, նպատակային պահանջ կամ էկոլոգիական նութագրի նախատեսված այլ մակարդակ: էկոլոգիական նութագրի գնահատում (էԲԳ) - կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի ինդիկատորների (ցուցանիշների) ընտրության, տվյալների հավաքման ն վերլուծության, էկոլոգիական նութագրի չափանիշի վերաերյալ տեղեկատվության գնահատման, հաշվետվության, հաղորդման ն այդ գործընթացի պարերական վերանայման ու արելավման միջոցով ղեկավարության որոշումների իրականացմանը նպաստող գործընթաց: էկոլոգիական նութագրի ինդիկատոր (ցուցանիշ) (էԲԻ) - կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի մասին տեղեկատվության ներկայացման ձն : Կառավարման նութագրի ինդիկատոր (ցուցանիշ) (ԿԲԻ) - կազմակերպության էկոլոգիական նութագրին ուղղված ղեկավարության գործողությունների վերաերյալ տեղեկատվություն տրամադրող էկոլոգիական նութագրի ինդիկատոր: Գործառնության նութագրի ինդիկատոր (ցուցանիշ) (ԳԲԻ) - կազմակերպության գործառնությունների էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ տեղեկատվություն տրամադրող էկոլոգիական նութագրի ինդիկատոր:

5.2. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ´ÜàôÂ²¶ðÆ ¶Ü²Ð²îàôØÀ

5.2.1. ÀÜ¸Ð²Üàôð ¸ðàôÚÂÜºð 5.2.1.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ´ÜàôÂ²¶ðÆ ¶Ü²Ð²îØ²Ü ¶àðÌÀÜÂ²òÆ Øà¸ºÈÀ էկոլոգիական նութագրի գնահատումը` էԲԳ ինդիկատորների միջոցով ներքին գործընթաց է ն կառավարման գործիք, որը կազմակերպության ղեկավարությանը ապահովում է տեղեկատվությամ այն մասին, թե որքանով է համապատասխանում կազմակերպության էկոլոգիական նութագիրը տրված չափանիշներին: Ընդհանուր դեպքում կարելի է տալ հետնյալ սահմանումը. էԲԳ-ն տվյալների, ինչպես նան տեղեկատվության հավաքման ն գնահատման անընդհատ գործընթաց է էկոլոգիական նութագրի ընթացիկ ն ժամանակի ընթացքում դրա փոփոխման միտումների գնահատման համար: էԲԳ-ն հնարավորություն է տալիս համեմատելու կազմակերպության նախկին ն ներկա էկոլոգիական նութագիրը այդ նութագրի չափանիշների հետ: էԲԳ-ն հնարավորություն է տալիս որոշելու ձեռնարկության գործունեության էկոլոգիական ասպեկտները, գնահատելու, թե որ ասպեկտներն են ձեռնարկության համար ավելի կարնոր, ընդունելու էկոլոգիական նութագրի չափանիշներ, գնահատելու կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի համապատասխանությունն այդ չափանիշներին: Անհրաժեշտ է նշել էԲԳ-ի ն էկոլոգիական աուդիտի միջն գոյություն ունեցող տարերությունը: Ի տարերություն էԲԳ-ի` էկոլոգիական աուդիտն իրականացվում է պարերաար` որոշակի պահանջներին համապատասխանության հաստատման համար, մինչդեռ էԲԳ-ն անընդհատ գործընթաց է: էԲԳ իրականացվում է «պլանավորում-կատարում-ստուգում-գործողություն» կառավարման մոդելի համապատասխան: Այդ գործընթացն իրականացվում է հետնյալ փուլերով` ա) Պլանավորում. այս փուլում կարնորագույն խնդիրը ինդիկատորների (ցուցանիշների) ընտրությունն է, որոնց հիման վրա պետք է գնահատվի կազմակերպության էկոլոգիական նութագիրը: ) Կատարում. այս փուլում իրականացվում է տվյալների ն տեղեկատվության օգտագործում, որը ներառում է ` ընտրված ինդիկատորների վերաերյալ տվյալների հավաքում, կազմակերպության էկոլոգիական նութագիրը նկարագրող տեղեկատվության տվյալների վերլուծություն ն ձնափոխում, կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի չափանիշների համեմատ էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ տեղեկատվության գնահատում, կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ հաշվետվության նախապատրաստում ն հաղորդում: գ) Ստուգում ն գործողություն. այս փուլում իրականացվում է էԲԳ վերլուծություն ն արելավում:

էԲԳ սխեման տրված է նկ. 5.1-ում` ըստ դիտարկվող ստանդարտի անվանումների:

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

էկոլոգիական նութագրի գնահատման պլանավորում

էԲԳ ինդիկատորների (ցուցանիշների) ընտրություն

ԿԱՏԱՐՈՒՄ

Տվյալների ն տեղեկատվության կիրառում Տվյալների հավաքում

Տվյալներ Տվյալների վերլուծություն ն ձնափոխում

Տեղեկատվություն Տեղեկատվության գնահատում

Արդյունքներ Հաշվետվություն ն հաղորդակցություն (տեղեկատվության տարածում)

ՍՏՈՒԳՈՒՄ ԵՎ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

էԲԳ վերլուծություն ն արելավում Նկ. 5.1. էկոլոգիական նութագրի գնահատման պլանավորման սխեման

5.2.1.2. ¾´¶ ÆÜ¸ÆÎ²îàðÜºð էԲԳ-ի ինդիկատորները ստորաաժանվում են երկու հիմնական կատեգորիաների.

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ (էԲԻ)

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՊԱՅՄԱՆԸ ԵՎ

ԱՅԼ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

ՇԱՀԱԳՐԳԻՌ

ԿՈՂՄԵՐ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ (ԿԲԻ)

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

(ԳԲԻ)

ՊԱՅՄԱՆԻ

ՄՈՒՏՔԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԵԼՔԱՅԻՆ

ՀՈՍՔԵՐ ՀՈՍՔԵՐ

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

ԱՌԱՔՈՒՄ

ՄԱՏԱԿԱՐԱՐՈՒՄ

ԻՆԴԻԿԱՏՈՐՆԵՐ (էՊԻ)

Նշանակումներ. տեղեկատվական հոսքեր կազմակերպությունների գործառույթներին վերաերող մուտքային ն ելքային հոսքեր որոշումներ Նկ. 5.2. Կազմակերպության կառավարման ն գործառնությունների փոխադարձ կապը շրջակա միջավայրի պայմանների հետ

x էկոլոգիական նութագրի ինդիկատորներ (էԲԻ). Կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի մասին տեղեկատվության ձն: էկոլոգիական պայմանի ինդիկատորներ (էՊԻ). Շրջակա միջավայրի տեղային, տարածաշրջանային, ազգային կամ գլոալ վիճակները նութագրող հատկանիշ: էԲԻ-ներն իրենց հերթին լինում են երկու տիպի. - կառավարման նութագրի ինդիկատորներ (ԿԲԻ), որոնք տեղեկատվություն են տրամադրում ղեկավարության կողմից կազմակերպության գործառնությունների էկոլոգիական նութագրերի վրա ազդելու ուղղությամ իրականացված միջոցառումների վերաերյալ, - գործառնության նութագրի ինդիկատորներ (ԳԲԻ), որոնք ապահովում են տեղեկատվությունը կազմակերպության գործառնությունների էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ: էՊԻ-ներն ապահովում են էկոլոգիական պայմանի վերաերյալ տեղեկատվություն: Այդ տեղեկատվությունը կարող է օժանդակել կազմակերպությանը` ավելի լավ հասկանալու իր էկոլոգիական ասպեկտների առկա կամ հնարավոր ազդեցությունները, դրանով իսկ նպաստելով էԲԳ պլանավորմանը ն ներդրմանը: Կազմակերպության ղեկավարության որոշումներն ու գործունեությունը սերտորեն կապված են գործառնությունների նութագրերի հետ: Կազմակերպության կառավարման, նրա գործառնությունների ն էկոլոգիական պայմանի միջն փոխադարձ կապերն ու այդ տարրերից յուրաքանչյուրի էԲԳ ինդիկատորի տիպը տրված են նկ. 5.2-ում.

5.2.2. ¾´¶ äÈ²Ü²ìàðàôØÀ (äÈ²Ü²ìàðØ²Ü öàôÈ) 5.2.2.1. ÀÜ¸Ð²Üàôð ¸ðàôÚÂÜºð Կազմակերպությունը էԲԳ պլանավորելու (ներառյալ էԲԳ ինդիկատորների ընտրության) ժամանակ պետք է հաշվի առնի. - էկոլոգիական այն կարնոր ասպեկտները, որոնց կարող է հսկել ն, ավելին, ակնկալում է ներգործություն ունենալ դրանց վրա, - իր էկոլոգիական նութագրի չափանիշները, - շահագրգիռ կողմերի կարծիքները: էԲԳ պլանավորման դեպքում կազմակերպությունը կարող է դիտարկել նան. - իր գործունեության, արտադրանքի ն ծառայությունների շարքացանկը, - իր կազմակերպական կառուցվածքը, - իր ողջ գործունեության ռազմավարությունը, - իր էկոլոգիական քաղաքականությունը, - օրենսդրական ն այլ պահանջները ավարարելու համար անհրաժեշտ տեղեկատվությունը, - շրջակա միջավայրի պահպանությանը վերաերող միջազգային պայմանագրերը,

- շրջակա միջավայրի պահպանության համար կատարված ծախսերը ն ակնկալվող օգուտները, - էկոլոգիական նութագրի արելավմանն ուղղված ֆինանսական խնդիրների վերլուծության համար անհրաժեշտ տեղեկատվությունը, - իր էկոլոգիական նութագրին վերաերող ամենամյա համադրելի տեղեկատվության անհրաժեշտությունը, - տեղային, տարածաշրջանային, ազգային ն գլոալ էկոլոգիական պայմանի վերաերյալ տեղեկատվությունը, - մշակութային ն սոցիալական գործոնները: էԲԳ իրականացնելու համար ղեկավարության կողմից պետք է ճշգրտված ն նախատեսված լինեն անհրաժեշտ ֆինանսական, նյութական ու մարդկային ռեսուրսները: Կազմակերպության հնարավորություններից ն ռեսուրսներից կախված` էԲԳ ելային շրջանակը կարող է սահմանափակվել ղեկավարության կողմից կազմակերպության գործառնությունների, արտադրանքի ն ծառայությունների առավելագույն գերակայության արժանացած տարրերով: Ժամանակի ընթացքում նշված շրջանակը կարող է ընդլայնվել կազմակերպության գործառնությունների, արտադրանքի ն ծառայությունների այն տարրերով, որոնք նախկինում չեն ընդգրկվել: էԲԳ պլանավորման համար կարնոր ելակետային աղկացուցիչը կազմակերպության էկոլոգիական ասպեկտների որոշումն է: էկոլոգիական կարնոր ասպեկտների որոշման վերաերյալ հանձնարարականներն` ըստ ՀՍՏ ԻՍՕ 14001 ն ՀՍՏ ԻՍՕ 14004 ստանդարտների: էկոլոգիական կառավարման համակարգ ունեցող կազմակերպությունը էկոլոգիական նութագիրը պետք է գնահատի էկոլոգիական քաղաքականության, նպատակներին ու նպատակային պահանջներին ն էկոլոգիական նութագրի այլ չափանիշներին համապատասխան: էկոլոգիական կառավարման համակարգ չունեցող կազմակերպությունը կարող է կիրառել էԲԳ` էկոլոգիական կարնոր ասպեկտները որոշելու ն դրանց էկոլոգիական նութագրի չափանիշները սահմանելու նպատակով: էկոլոգիական կարնոր ասպեկտները որոշելու համար այդպիսի կազմակերպությունը պետք է դիտարկի. նյութերի քանակն ու նույթը ն էներգիայի ծախսի ծավալները, արտանետումները, ռիսկերը, էկոլոգիական պայմանը, պատահարների հավանականությունը, կազմակերպության համար պարտադիր օրենսդրական, նորմատիվ ն այլ պահանջները: Կազմակերպություններում էկոլոգիական ասպեկտների քննարկումը մեծամասամ ուղղված է լինում կազմակերպության գործառնությունների վերլուծությանը: Անկախ էկոլոգիական կառավարման համակարգի առկայությունից, կազմակերպությունը պետք է էԲԳ պլանավորի իր էկոլոգիական նութագրի չափանիշներին համապատասխան, որպեսզի ընտրված ինդիկատորներով հնարավոր լինի նկարագրել կազմակերպության էկոլոգիական նութագիրը:

էկոլոգիական նութագրի չափանիշների համար հիմք կարող են լինել. ընթացիկ ն նախկին նութագրերը, օրենսդրական պահանջները, ընդունված կանոնակարգերը, ստանդարտները ն արտադրական գործընթացների կազմակերպման լավագույն մեթոդները, արդյունաերության ն այլ ոլորտի կազմակերպությունների կողմից արդյունարարության վերաերյալ մշակած տեղեկատվությունը ն տվյալները, ղեկավարության կողմից կատարված վերլուծությունների ն աուդիտների արդյունքները, շահագրգիռ կողմերի կարծիքները, գիտական հետազոտությունները: էկոլոգիական կառավարման համակարգեր չունեցող կազմակերպությունների էԲԳ համար էկոլոգիական ասպեկտների ն դրանց կարնորության աստիճանի որոշման օրինակներ: Կազմակերպության գործառնությունների, արտադրանքի, ծառայությունների, որոշակի էկոլոգիական ասպեկտների ու դրանց կարնորության աստիճանի ն կարնոր էկոլոգիական ասպեկտների հնարավոր ազդեցությունների որոշում: էկոլոգիական պայմանի վերաերյալ տեղեկատվության օգտագործում` պարզելու համար կազմակերպության այն գործառնությունները, արտադրանքը ն ծառայությունները, որոնք որոշակի պայմաններում կարող են ազդել շրջակա միջավայրի վրա: Կազմակերպության նյութական ն էներգետիկ մուտքերի, ելքերի, կորուստների ն արտանետումների վերաերյալ առկա տվյալների վերլուծություն ն նշվածի ռիսկային գնահատում: Շահագրգիռ կողմերի կարծիքների ամփոփում ն կազմակերպության գործառնությունների կարնոր էկոլոգիական խնդիրները սահմանելու նպատակով այդ տեղեկատվության կիրառում: էկոլոգիական կարգավորման կամ այլ պահանջների առարկա հանդիսացող գործառնությունների որոշում, որոնց համար տվյալները կարող են հավաքվել կազմակերպության կողմից: Կազմակերպության արտադրատեսակների նախագծման, մշակման, արտադրման, առաքման, սպասարկման, օգտագործման, վերաօգտագործման, թափոնների հեռացման, օգտահանման գործընթացների ու շրջակա միջավայրի վրա համապատասխան ներգործությունների դիտարկում: Շրջակա միջավայրի պահպանության համար առավելագույն ծախսեր կամ համապատասխան օգուտներ ենթադրող գործառնությունների որոշում:

5.2.2.2. ¾´¶ ÆÜ¸ÆÎ²îàðÜºðÆ ÀÜîðàôÂÚàôÜÀ Կազմակերպությունը էԲԳ ինդիկատորներն ընտրում է քանակական կամ որակական տվյալները կամ էկոլոգիական նութագրերի մասին տեղեկատվությունը ըմռնելի ն մատչելի ձնով ներկայացնելու համար: Ինդիկատորների թիվը պետք է ավարար լինի էկոլոգիական նութագրի գնահատման համար: Դրանք

նպաստում են այն անին, որ ղեկավարության կողմից էկոլոգիական պայմանին կամ կազմակերպության ու նրա գործառնությունների էկոլոգիական նութագրին ուղղված միջոցառումների վերաերյալ տարեր տվյալները ձնափոխվում են հակիրճ տեղեկատվության: Կազմակերպությունը էԲԳ-ի համար պետք է ընտրի կարնոր ն ընկալելի ինդիկատորների ավարար քանակություն: էԲԳ-ի ընտրված ինդիկատորները պետք է արտացոլեն կազմակերպության գործառնությունների նույթն ու ծավալները: էԲԳ-ի ինդիկատորների ընտրությունից ելնելով` ընտրվում են անհրաժեշտ տվյալները: Այդ աշխատանքների պարզեցման նպատակով կազմակերպությունները կարող են օգտվել իրենց կամ այլոց կողմից հավաքված առկա տվյալներից: էԲԳ ինդիկատորներով արտահայտված տեղեկատվությունը կարող է ներկայացվել ուղղակի կամ հարաերական չափման կամ ցուցչավորված տեղեկատվության տեսքով: Ելնելով տեղեկատվության նույթից ն կիրառման նշանակությունից` էԲԳ ինդիկատորները կարող են խմավորվել կամ դիտարկվել: Ընդ որում, անհրաժեշտ է ապահովել դրանց իսկության ստուգումը, համատեղելիությունը, համեմատելիությունը ն մատչելիությունը: Տվյալների վերլուծության ն դրանք էԲԳ ինդիկատորների ն տեղեկատվության փոխակերպելու ընթացքում արված ենթադրությունների մասին պետք է լինի հստակ պատկերացում: էկոլոգիական նութագրին կամ կայուն զարգացմանը վերաերող տեղային, ազգային ն գլոալ ինդիկատորները մշակվում են պետական կառավարման մարմինների, ոչ կառավարական կազմակերպությունների ն գիտահետազոտական ինստիտուտների կողմից: էԲԳ-ի ինդիկատորների համար օգտագործվող տվյալների նութագրերի օրինակներ Ուղղակի չափումներ կամ հաշվարկներ` արտանետված աղտոտող նյութերի քանակությունը տոննաներով: Տեսակարար արժեքներ` արտադրված մեկ տոննա արտադրանքի, մեկ կՎտ.ժամ էլեկտրաէներգիայի կամ միավոր ապրանքաշրջանառությանը համապատասխանող արտանետված աղտոտիչների քանակը: Ինդեքսավորված (հարաերական) տվյալներ` նկարագրական տվյալներ կամ տեղեկատվություն, օրինակ, ազային տարվա համեմատ` ընթացիկ տարում աղտոտիչների արտանետված ընդհանուր քանակը: Համախմված տվյալներ՝ ստացված տարեր աղյուրներից, միատեսակ նկարագրական տվյալներ կամ տեղեկատվություն՝ հավաքված ն ներկայացված համակցված ցուցանիշի տեսքով, օրինակ՝ դիտարկվող տարում արտադրանքի արտադրման ժամանակ տվյալ աղտոտիչի արտանետված ընդհանուր քանակը, որը որոշվում է տվյալ արտադրանքի արտադրության համար նախատեսված ոլոր սարքավորումների գումարային արտանետումներով: էԲԳ ցուցանիշները պետք է ընտրվեն այնպես, որ ղեկավարությունն ունենա ավարար տեղեկատվություն ձեռնարկության էկոլոգիական արդյունավետության որոշման համար:

Դիտարկված տվյալներ՝ նկարագրական տվյալներ կամ տեղեկատվություն, որոնք ձնափոխված են` համաձայն դրանց կարնորության աստիճանի: Կազմակերպությունները տվյալների ընդհանուր լրակազմից էԲԳ որոշ ինդիկատորներ կարող են ընտրել` ելնելով նախատեսվող լսարանից: Կազմակերպության կողմից տվյալների ընդհանուր լրակազմից համապատասխան լսարանի համար նախատեսված էԲԳ ինդիկատորների ընտրության լուսաանման օրինակներ: Ջրային ռեսուրսներ, հոսքաջրեր արտանետող կազմակերպությունն ընտրում է էԲԳ հետնյալ ինդիկատորները. - մեկ տարվա ընթացքում արտանետված աղտոտող նյութերի քանակը (հնարավոր լսարանը՝ տեղի համայնքը), - աղտոտող նյութերի կոնցենտրացիան կեղտաջրերում (հնարավոր լսարանը՝ օրենսդրական ն վերահսկող մարմինները), - արտադրված միավոր արտադրանքի հաշվարկով արտանետված աղտոտող նյութերի քանակը (հնարավոր լսարանը՝ ղեկավարությունը ն սպառողները), - մաքրման տեխնոլոգիաների կամ գործընթացների կատարելագործմանն ուղղված կապիտալ ներդրումների համեմատ տարվա ընթացքում արտանետված աղտոտող նյութերի քանակության փոփոխությունը (հնարավոր լսարանը՝ ղեկավարություն ն ներդրողներ): Î³é³í³ñÙ³Ý ~ÝáõÛÃÇ ÇÝ¹ÇÏ³ïáñÝ»ñÇ (Î´Æ) ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ էԲԳ տեսանկյունից կառավարումը կազմակերպության ոլոր մակարդակներում ներառում է էկոլոգիական քաղաքականությունը, մարդկանց, գործունեության պլանավորումը, հրահանգները ն ընթացակարգերը, ինչպես նան կազմակերպության էկոլոգիական ասպեկտների հետ կապված որոշումները ն գործառնությունները: Կազմակերպության ղեկավարության կողմից ձեռնարկված միջոցառումներն ու կայացված որոշումները կարող են ազդել կազմակերպության գործառնությունների վրա ն, հետնաար, նան կազմակերպության ընդհանուր էկոլոգիական նութագրի վրա (նկ. 5.2): ԿԲԻ-ները պետք է տրամադրեն ուսուցման, օրենսդրական պահանջների, ռեսուրսների աշխման ն դրանց արդյունավետ օգտագործման, էկոլոգիապես շահավետ կառավարման, մատակարարման, արտադրանքի մշակման, փաստաթղթավորման կամ կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի վրա ազդող կամ ազդելու հավանականություն ունեցող ճշգրտող գործողությունների իրականացմանն ուղղված կազմակերպության պատրաստակամության կամ ձեռնարկած միջոցառումների վերաերյալ տեղեկատվություն: ԿԲԻ պետք է նպաստի էկոլոգիական նութագրի արելավմանն ուղղված ղեկավարության որոշումների ն գործողությունների կայացմանը: Օրինակ` ԿԲԻ կարող է կիրառվել հետամուտ լինելու համար. էկոլոգիական կառավարման տարեր ծրագրերի ներդրմանն ու արդյունավետ իրականացմանը,

կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի ն, հնարավոր է նան, էկոլոգիական պայմանի վրա ազդող ղեկավարության գործողություններին, էկոլոգիական իրավիճակի հաջող կառավարմանն ուղղված կազմակերպության որոշակի ջանքերին, շրջակա միջավայրը կառավարելու կազմակերպության հնարավորությանը, ներառյալ` պայմանների փոփոխության նկատմամ ճկունությանը, կոնկրետ նպատակների իրականացմանը, արդյունավետ համագործակցությանը կամ խնդիրների լուծման հնարավորությանը, օրենսդրական ու նորմատիվ պահանջներին համապատասխանությանը ն կազմակերպության ընդունած այլ պահանջների ավարարմանը, ֆինանսական ծախսերին ն օգուտներին: Ի լրումն այդ ամենի` ԿԲԻ կարող է նպաստել. - կանխատեսելու արդյունավետության փոփոխությունները, - պարզելու հիմնական պատճառները, որոնց դեպքում փաստացի արդյունավետությունը գերազանցում է կամ չի ավարարում էկոլոգիական նութագրի համապատասխան չափանիշները, - պարզելու կանխարգելիչ գործողությունների հնարավորությունները: -

¶áñÍ³éÝ³Ï³Ý ~ÝáõÛÃÇ ÇÝ¹ÇÏ³ïáñÝ»ñÇ (¶´Æ) ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ ԳԲԻ պետք է ղեկավարությանը տրամադրի կազմակերպության գործառնությունների էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ տեղեկատվություն: ԳԲԻ-ները վերաերում են. մուտքերին` նյութերի հոսքին (օրինակ` մշակված, նորոգված, կրկին օգտագործվող կամ հումքերին, նական ռեսուրսներին), էներգիային ն ծառայություններին, կազմակերպության գործառնությունների համար մուտքային հոսքերի ապահովմանը, նախագծմանը, տեղակայմանը, գործարկմանը (ներառյալ` վթարային վիճակները ն աշխատանքում շեղումները) ն կազմակերպության կառույցների ն սարքավորումների տեխնիկական սպասարկմանը, ելքերին` կազմակերպության գործառնություններից ստացվող արտադրանքներին (օրինակ` հիմնական արտադրանքին, կիսապատրաստվածքներին, վերամշակվող ն կրկին օգտագործվող նյութերին), ծառայություններին, թափոններին (օրինակ, պինդ, հեղուկ, վտանգավոր, անվտանգ, նորոգման ն կրկին օգտագործման համար պիտանի), արտանետումներին (արտանետումներ մթնոլորտ, հոսքաջրեր կամ թափոններ, աղմուկ, թրթռում, տոթ, ճառագայթում, լույս), կազմակերպության գործառնություններից ստացված ելքերի առաքմանը: Կազմակերպության գործառնությունների սխեման տրված է նկ. 5.3-ում: Այն հատվածներում, որտեղ արդ գործառնությունների կամ շինությունների միջոցով հնարավոր է արտադրել կամ ստանալ ինչ-որ լրացուցիչ արտադրանք կամ

ծառայություն, կազմակերպությունը էկոլոգիական նութագրի չափանիշները գնահատելիս պարտավոր է դրանք հաշվի առնել:

ՄՈՒՏՔԱՅԻՆ ՀՈՍՔԵՐ

Նյութեր էներգիա Ծառայություններ

ՇԻՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

ՄԱՏԱԿԱՐԱՐՈՒՄ

ԵԼՔԱՅԻՆ ՀՈՍՔԵՐ

Արտադրանք Ծառայություններ Թափոններ Արտանետվածքներ

ԱՌԱՔՈՈՒՄ

Նկ. 5.3. Կազմակերպության գործառնությունների ընդհանուր սխեման

Բերենք ԳԲԻ-ի մի քանի օրինակներ. Եթե ղեկավարությանը հետաքրքրում է կազմակերպության գործառնություններում օգտագործվող նյութերով պայմանավորված էկոլոգիական նութագիրը, ապա հնարավոր ԳԲԻ-ներ են. - միավոր արտադրանքի համար ծախսված նյութերի քանակը, - վերամշակվող, շրջանառու կամ վերաօգտագործվող նյութերի ծախսը, - միավոր արտադրանքի փաթեթավորումից թափոն դարձած կամ վերաօգտագործելի փաթեթավորման նյութերի քանակը, - շրջանառու կամ վերաօգտագործվող օժանդակ նյութերի քանակը, - արտադրական գործընթացում վերաօգտագործելի հումքային նյութերի քանակը, - միավոր արտադրանքի համար ծախսվող ջրի քանակը, - շրջանառու ջրի քանակը, - արտադրական գործընթացում օգտագործվող վտանգավոր նյութերի քանակը: Եթե ղեկավարությանը հետաքրքրում է կազմակերպության գործառնությունների էներգիայի ընդհանուր ծախսով, օգտագործվող էներգակիրներով կամ էներգիայի օգտագործման արդյունավետությամ պայմանավորված էկոլոգիական նութագիրը, ապա հնարավոր ԳԲԻ-ներ են. - տարվա ընթացքում կամ միավոր արտադրանքի համար ծախսված էներգիայի քանակը, - միավոր ծառայության կամ սպառողի համար ծախսված էներգիայի քանակը, - էներգակիրներից յուրաքանչյուրի ծախսը, - արտադրության հիմնական կամ կողմնակի հոսքերի հետ անջատված էներգիայի քանակը, - էներգախնայողության ծրագրերի շրջանակներում տնտեսված էներգիայի քանակը:

Եթե ղեկավարությանը հետաքրքրում է կազմակերպության գործառնությունների օժանդակ ծառայություններով պայմանավորված էկոլոգիական նութագիրը, ապա հնարավոր ԳԲԻ-ներ են. - պայմանագրային ծառայություններ մատուցողների կողմից օգտագործվող վտանգավոր նյութերի քանակը, - պայմանագրային ծառայություններ մատուցողների կողմից օգտագործվող մաքրող նյութերի քանակը, - պայմանագրային ծառայություններ մատուցողների կողմից կիրառվող շրջանառու կամ վերաօգտագործման ենթակա նյութերի քանակը, - պայամանագրային ծառայությունների մատուցումից առաջացած թափոնների տեսակների քանակը: Եթե ղեկավարությանը հետաքրքրում է կազմակերպության կառույցներով ն սարքավորումներով պայմանավորված էկոլոգիական նութագիրը, ապա հնարավոր ԳԲԻ-ներ են. - սարքավորումների թիվը, որոնց տարրերը նախագծված են դյուրին մասնատման, օգտահանման ն վերաօգտագործման համար, - որոշակի սարքավորումների տարեկան աշխատաժամերը, - վթարների (օրինակ` պայթյունների) կամ չնախատեսված գործողությունների (օրինակ` սարքավորումների խափանում) տարեկան թիվը, - արտադրական նպատակներով զաղեցված ընդհանուր հողատարածքի մակերեսը, - միավոր էներգիայի արտադրման համար զաղեցվող հողատարածքի մակերեսը, - տրանսպորտային միջոցի վառելիքի միջին ծախսը, - աղտոտումները նվազեցնող տեխնիկական միջոցներով սպասարկված տրանսպորտային միջոցների թիվը, - սարքավորումների կանխարգելիչ տեխնիկական սպասարկումների տարեկան ժամաքանակը: Եթե ղեկավարությանը հետաքրքրում է կազմակերպության գործառնությունների մուտքային մատակարարումներով ն ելքային արդյունքների առաքումով պայմանավորված էկոլոգիական նութագիրը, ապա հնարավոր ԳԲԻ-ներն են. - տրանսպորտային միջոցների վառելիքի միջին ծախսը, - տրանսպորտային միջոցներով եռնափոխադրումների օրական թվաքանակը, - արտանետումները նվազեցնող տեխնիկական միջոցներով սպասարկված տրանսպորտային միջոցների թիվը, - հաղորդակցության այլ միջոցների օգտագործման հաշվին կրճատված գործնական ուղնորությունների թիվը, - տրանսպորտային միջոցներով կատարված գործնական ուղնորությունների թիվը: Եթե ղեկավարությանը հետաքրքրում է կազմակերպության հիմնական կամ կողմնակի արդյունքով (օրինակ` հիմնական արտադրանքին չվերաերող նյութերը, ներառյալ հետագա տնտեսական նպատակների համար ստացված ն պահ148

ված շրջանառու կամ վերաօգտագործվող նյութերը) պայմանավորված էկոլոգիական նութագիրը, ապա հնարավոր ԳԲԻ-ներ են. - շուկայում ներկայացված պակաս վտանգավոր արտադրատեսակների թիվը, - շրջանառու կամ վերաօգտագործման ենթաարտադրատեսակների թիվը, - շրջանառու կամ վերաօգտագործման ենթակա արտադրանքի զանգվածային չափաքանակը, - արտադրանքի խոտանման հաճախությունը, - միավոր հիմնական արտադրանքի կողմնակի (ուղեկից) արդյունքի քանակը, - արտադրանքի օգտագործման ժամանակ ծախսվող էներգիայի քանակը, - արտադրանքի ծառայության ժամկետը, - օգտագործման ն օգտահանման համար էկոլոգիական անվտանգության վերաերյալ հրահանգներով համալրված արտադրատեսակների թիվը: Եթե կազմակերպությունը մատուցում է որոշակի ծառայություններ, ն ղեկավարությանը հետաքրքրում է այդ ծառայություններով պայմանավորված էկոլոգիական նութագիրը, ապա հնարավոր ԳԲԻ-ներ են. - միավոր մակերեսի մաքրման համար օգտագործվող մաքրող միջոցի ծախսը (մաքրման ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների համար), - վառելիքի ծախսը (տրանսպորտային ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների համար), - կատարելագործված տեխնոլոգիական գործընթացների համար տրված լիցենզիաների քանակը (տեխնոլոգիայի լիցենզավորմամ զաղվող կազմակերպությունների համար), - էկոլոգիական վարկերի մարման ռիսկային դեպքերի կամ կազմակերպությունների սնանկացման դեպքերի թիվը (ֆինանսական ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների համար), - արտադրանքի վաճառքից հետո դրա սպասարկման համար օգտագործվող նյութերի քանակը: Եթե ղեկավարությանը հետաքրքրում է կազմակերպության գործառնությունների արդյունքում ստացվող թափոններով պայմանավորված էկոլոգիական նութագիրը, ապա հնարավոր ԳԲԻ-ներ են. - միավոր արտադրանքի արտադրությունից առաջացած կամ տարեկան թափոնների քանակը, - վտանգավոր, օգտահանելի կամ վերաօգտագործելի թափոնների տարեկան քանակը, - տարածքից դուրս տեղաաշխվող թափոնների ընդհանուր քանակը, - տեղում պահվող թափոնների քանակը, - թույլատրելի թափոնների քանակը, - վերաօգտագործելի նյութերի վերածված թափոնների տարեկան քանակը,

նյութերը փոխարինելու միջոցով ացառված վտանգավոր թափոնների քանակը: Եթե ղեկավարությանը հետաքրքրում է կազմակերպության գործառնությունների ընթացքում մթնոլորտ կատարվող արտանետումներով պայմանավորված էկոլոգիական նութագիրը, ապա հնարավոր ԳԲԻ-ներ են. - արտանետումների տարեկան քանակը, - միավոր արտադրանքի հաշվարկով որոշակի արտանետումների քանակը, - մթնոլորտ արտանետված երկրորդային էներգակիրների քանակը, - օզոնային շերտը քայքայող նյութերի արտանետումների քանակը, - կլիմայի փոփոխության վրա ազդեցություն ունեցող արտանետումների քանակը: Եթե ղեկավարությանը հետաքրքրում է կազմակերպության գործառնությունների արդյունքում կատարված արտանետումներով հողի կամ ջրի աղտոտմամ պայմանավորված էկոլոգիական նութագիրը, ապա հնարավոր ԳԲԻ-ներ են. - արտանետված աղտոտիչ նյութերի տարեկան քանակը, - միավոր արտադրանքին վերագրված արտահոսքերում համապատասխան աղտոտիչ նյութերի քանակը, - ջրային ավազաններ արտանետված երկրորդային էներգակիրների քանակը, - միավոր արտադրանքի հաշվարկով հողածածկույթում թաղվող նյութերի քանակը, - միավոր ծառայության կամ սպառողի համեմատ արտանետումների քանակը: Եթե ղեկավարությանը հետաքրքրում է կազմակերպության գործառնությունների արդյունքում կատարված այլ արտանետումներով պայմանավորված էկոլոգիական նութագիրը, ապա հնարավոր ԳԲԻ-ներն են. - տեղում չափված աղմուկի մակարդակը, - տարածվող ճառագայթման մակարդակը, - արտազատված ջերմության քանակը, թրթռումի կամ լուսային ճառագայթման մակարդակը: -

¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý å³ÛÙ³ÝÇ ÇÝ¹ÇÏ³ïáñÝ»ñÇ (¾äÆ) ÁÝïñáõÃÛáõÝÁ էՊԻ տեղեկատվություն է տրամադրում տեղային, տարածաշրջանային ազգային կամ գլոալ էկոլոգիական պայմանի մասին: Ժամանակի ընթացքում կամ որոշ հանգամանքերի պատճառով էկոլոգիական պայմանը կարող է փոխվել: Թեպետ էՊԻ-ները էկոլոգիայի վրա ազդեցության չափանիշներ չեն, սակայն դրանց փոփոխությունները կարող են տրամադրել էկոլոգիական պայմանի ն կազմակերպության գործառնությունների, արտադրանքի ն ծառայությունների միջն փոխազդեցությունների վերաերյալ կարնոր տեղեկատվություն: էՊԻ-ների մշակումը ն կիրառումը ավելի շուտ տեղային, ազգային կամ միջազգային պետական կառավարման մարմինների, ոչ կառավարական կազմակեր150

պությունների ն գիտահետազոտական ինստիտուտների պարտականությունն է, քան առանձին մասնավոր կազմակերպության: Այդպիսի գիտական հետազոտությունների, էկոլոգիական ստանդարտների ն հրահանգների մշակման կամ հասարակության հետ հաղորդակցման նպատակով այդ մարմինները, կազմակերպությունները ն ինստիտուտները կարող են հավաքել տվյալներ ու տեղեկատվություն հետնյալի մասին. - հիմնական ջրային պաշարների հատկությունների ու որակի, - տարածաշրջանի օդի որակի, - վտանգավոր նյութերի տեսակների, - նական պաշարների քանակի կամ որակի, - օվկիանոսի (լճերի, գետերի, ջրամարների) ջերմաստիճանի, - կենդանի օրգանիզմներում աղտոտիչների խտության, օզոնային շերտի քայքայման, - կլիմայի գլոալ փոփոխության, - ն շատ այլ պայմանների: Վերնում ներկայացված ընթացակարգերի կատարման արդյունքում ձնավորվում է ձեռնարկության էկոլոգիական նութագրի (արդյունավետության) գնահատման ինդիկատորների ամողջական համակարգ: Որոշված էկոլոգիական ասպեկտների ն էԲԳ համար ընտրված ինդիկատորների միջն կապի պարզաանման օրինակներ. Օրինակ 1: Հայտնի է, որ ծառայություններ մատուցող կազմակերպության գտնվելու վայրում օդի որակն անավարար է, հետնաար, ելնելով օդի որակի վերաերյալ տեղեկատվությունից, էԲԳ-ի համար անհրաժեշտ է ընտրել տրանսպորտային միջոցների արտանետումների նվազեցման նպատակներին համապատասխան ինդիկատորներ: Տվյալ ձեռնարկության գործունեության սխեմայի վերլուծության արդյունքում կարելի է կառուցել ինդիկատորների հետնյալ համակարգը: էՊԻ՝ շարժիչային տրանսպորտային արտանետումներով պայմանավորված աղտոտիչների խտությունը օդում: ԳԲԻ՝ - շարժիչներում այլընտրանքային վառելիքի օգտագործումով պայմանավորված արտանետումների նվազումը, - վառելիքի ընդհանուր ծախսը, - տրանսպորտային միջոցների շարժիչներում վառելիքի օգտագործման արդյունավետությունը, - տրանսպորտային միջոցների տեխնիկական սպասարկման պարերականությունը, - էկոլոգիական հսկման միջոցներով սարքավորված տրանսպորտային միջոցների քանակը:

ԿԲԻ՝ -

հասարակական տրանսպորտի խթանմանը ն դրա շահագործման նպատակաուղղված դրամական ծախսերը, - հասարակական տրանսպորտից օգտվելու շահավետության վերաերյալ աշխատակիցների համար կազմակերպված դասընթացների ժամաքանակը, - վառելիքի ծախսի կրճատման, տրանսպորտի տեխնիկական սպասարկումը արելավելու, հիմնական ն այլընտրանքային վառելիքի օգտագործման միջոցառումների արդյունավետությունը: Օրինակ 2: Այն տարածաշրջանում, որտեղ էկոլոգիական տեղեկատվությունում կարնորվում է ջրային պաշարների օգտագործման նվազումը, կազմակերպությունը էԲԳի համար կարող է ընտրել ջրի ծախսի տնտեսման չափորոշիչ ինդիկատորներ, որը հնարավոր չէ իրագործել առանց այդ տեղեկատվության: էՊԻ՝ - ստորգետնյա ջրերի մակարդակը, - պաշարների վերականգման արագությունը: ԳԲԻ՝ - ջրի ծախսի ամենօրյա քանակը, - միավոր արտադրանքի համար ջրի ծախսը: ԿԲԻ՝ - Ջրի ծախսի նվազեցման մեթոդների հետազոտման դրամական ծախսերը: Պլանավորման փուլը չի սահմանափակվում միայն էկոլոգիական նութագրի ինդիկատորների ընտրմամ: էԲԳ գործընթացի պլանավորման դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան. - էկոլոգիական ասպեկտները, որոնք ձեռնարկությունը կարող է իրականում հսկել ն կարգավորել, - էկոլոգիական արդյունավետության չափանիշները, - շահագրգիռ կողմերի շահերը: Շահագրգիռ կողմերը նութագրվում են կազմակերպության նկատմամ իրենց վերաերմունքով, կարգավիճակով, էԲԳ-ի պլանավորման մեջ պոտենցիալ ներդրումով ն իրենց շահերի արտահայտման եղանակով: Որպես շահագրգիռ կողմեր կարող են հանդես գալ ղեկավարության ներկայացուցիչները, ձեռնարկության աշխատակիցները, փաստացի ն պոտենցիալ ներդնողները, սպառողները ն մատակարարները, «կանաչների» խմերը, սպառողների միությունները ն այլ` հասարակական կազմակերպություններ, հասարակությունը: Ղեկավարության կողմից պետք է նախատեսվեն էԲԳ-ի իրականացման համար անհրաժեշտ ֆինանսական, նյութական ն մարդկային ռեսուրսներ: Կախված ձեռնարկության հնարավորություններից ն ռեսուրսներից` էԲԳ-ի ելակետային նպատակները կարող են սահմանափակվել նրա գործունեության, արտադրանքի, ծառայությունների որոշ տարրերով, որոնք, ղեկավարության

կարծիքով, ունեն առավել գերակայություն: Ժամանակի ընթացքում սկզնական նպատակները կարող են ընդարձակվել ն ընդգրկել կազմակերպության գործունեության, արտադրանքի ն ծառայությունների այն տարրերը, որոնք սկզից չէին ընդգրկվել այդ վերլուծությունում:

Նկ. 5.4. Կազմակերպության գործառնությունների ընդհանրացված սխեման

Պլանավորումը օգտակար է իրականացնել, հիմնվելով ձեռնարկության գործունեության ընդհանուր սխեմայի վրա: Նման սխեմայի կազմումը հնարավորություն է տալիս ճիշտ որոշել շրջակա միջավայրի պահպանության տեսակետից ավելի կարնոր տեղամասերը ն արտադրական գործընթացի փուլերը:

5.2.3. îìÚ²ÈÜºðÆ ºì îºÔºÎ²îìàôÂÚ²Ü ÎÆð²èàôØÀ (Æð²¶àðÌØ²Ü öàôÈ) 5.2.3.1. ÀÜ¸Ð²Üàôð ¸ðàôÚÂÜºð էկոլոգիական նութագրի չափանիշների գնահատման համար տվյալների ն տեղեկատվության կիրառման հաջորդականությունը տրված է նկ .5.5-ում: Այդ քայլերն ավելի մանրամասն նկարագրված են 5.2.3.2 կետում:

Նկ. 5.5. էկոլոգիական նութագրի գնահատման համար տվյալների ն տեղեկատվության օգտագործման սխեման

5.2.3.2. îìÚ²ÈÜºðÆ Ð²ì²øàôØÀ Կազմակերպությունը էԲԳ ընտրված ինդիկատորների արժեքները հաշվարկելու համար պետք է կանոնավոր կերպով հավաքի մուտքային տվյալները: Տվյալները էԲԳ նախատեսված պարերականությամ հավաքում են համապատասխան աղյուրներից: Տվյալների հավաքման ընթացակարգերը պետք է ապահովեն դրանց հավաստիությունը, որը կախված է, օրինակ` մատչելիությունից, համապատասխանությունից, գիտական ն վիճակագրական նշանակությունից ն ստուգելիությունից: Տվյալների հավաքումը պետք է ուղեկցվի դրանց որակի ստուգումով, համապատասխանության հսկողությամ, որը կարող է երաշխավորել ստացված տվյալների նույթը ն որակը` էԲԳ նպատակով կիրառելու համար: Տվյալների հավաքման ընթացակարգերը պետք է ներառեն տվյալները ն տեղեկատվությունը պարզելու, հաշվառելու, պահելու, վերականգնելու ու տրամադրելու փուլերը: Կազմակերպությունը կարող է օգտագործել սեփական կամ այլ աղյուրներից ստացված տվյալներ, օրինակ` - մոնիթորինգ ն չափումներ, - հարցազրույցներ ն դիտարկումներ, - կառավարական մարմինների հաշվետվություններ, - գույքագրման ն արտադրական տվյալներ (արձանագրություններ), - ֆինանսական ն հաշվապահական տվյալներ, - գնումների վերաերյալ տվյալներ, - էկոլոգիական վերլուծության, աուդիտի կամ գնահատման տվյալներ, - էկոլոգիական դասընթացների տվյալներ, - գիտական զեկույցներ ն ուսումնասիրություններ, - կառավարական մարմիններ, ակադեմիական ինստիտուտներ ն հասարակական կազմակերպություններ, - առաքիչներ ն ենթակապալառուներ, - սպառողներ, վաճառողներ ն շահագրգիռ կողմեր, - մասնագիտական միավորումներ:

5.2.3.3. îìÚ²ÈÜºðÆ ìºðÈàôÌàôÂÚàôÜÀ ºì Òºì²öàÊàôØÀ Հավաքած տվյալները պետք է ենթարկվեն վերլուծության ն ձնափոխվեն կազմակերպության էկոլոգիական նութագիրը նկարագրող էԲԳ ինդիկատորներով արտահայտվող տեղեկատվության: Կողմնակալ արդյունքներից խուսափելու համար հավաքված ոլոր տվյալները պետք է վերլուծվեն: Տվյալների վերլուծությունը կարող է ներառել տվյալների հավաստիությունը, նշանակությունը, համապատասխանությունը ն ամողջականությունը, որոնք անհրաժեշտ են հուսալի տեղեկատվություն ստանալու համար:

Կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ տեղեկատվությունը կարելի է ստանալ` օգտվելով հաշվարկներից, փորձագիտական գնահատականներից, վիճակագրական ն/կամ գրաֆիկական մեթոդներից կամ որոշել ցուցչավորման, խմավորման կամ դիտարկման եղանակով:

5.2.3.4. îºÔºÎ²îìàôÂÚ²Ü ¶Ü²Ð²îàôØÀ Տվյալների վերլուծության արդյունքում էԲԻ նc հնարավոր, նc նան էՊԻ տեսքով արատահայտված տեղեկատվությունը պետք է համեմատել կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի չափանիշների հետ: Նման համեմատությունը կարող է արձանագրել էկոլոգիական նութագրի արելավում կամ վատթարացում: Այդ համեմատության արդյունքում պարզ են դառնում էկոլոգիական նութագրի չափանիշները ավարարելու կամ չավարարելու պատճառները: Կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ տեղեկատվությունը ն համեմատության արդյունքները հաշվետվության տեսքով պետք է ներկայացվեն ղեկավարությանը ն ծառայեն էկոլոգիական նութագրի մակարդակի արելավման կամ պահպանման համար խրախուսման անհրաժեշտ գործառույթներ իրականացնելու հիմք:

5.2.3.5. Ð²ÞìºîìàôÂÚàôÜ ºì îºÔºÎ²îìàôÂÚ²Ü î²ð²ÌàôØÀ Հիմնական դրույթներ էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ հաշվետվություններն ու տեղեկատվության տարածումն օժանդակում են կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ տեղեկատվության տրամադրմանը: Ղեկավարության կողմից, կարիքների ն իր լսարանի գնահատականից կախված, այդ տեղեկատվությունը կարող է զեկուցվել կամ հաղորդվել կազմակերպության ներքին կամ արտաքին շահագրգիռ կողմերին: էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ հաշվետվության արդյունքները ն տեղեկատվության տարածման դրական կողմերն են. - աջակցություն կազմակերպությանը էկոլոգիական նութագրի չափանիշներին հասնելու առումով, - կազմակերպության էկոլոգիական քաղաքականության, էկոլոգիական նութագրի չափանիշների ն էական նվաճումների մասին իրազեկության ն երկխոսության հնարավորության մեծացումը, - էկոլոգիական նութագրի արելավման ուղղությամ կազմակերպության պարտավորությունների ն իրականացրած գործողությունների հրապարակայնացումը, - կազմակերպության էկոլոգիական խնդիրների վերաերյալ մտահոգություններին ն հարցերին արձագանքելու մեխանիզմների ներդրումը ն կիրառումը:

Ներքին հաշվետվությունը ն տեղեկատվության տարածումը Ղեկավարությունը պետք է հավաստի, որ կազմակերպության ներսում էկոլոգիական նութագիրը նկարագրող համապատասխան ն անհրաժեշտ տեղեկատվությունը տարածվում է ժամանակին: Դա կարող է օգնել աշխատակիցներին, կապալառուներին ն կազմակերպությանն առնչվող այլ անձանց` գիտակցելու իրենց պատասխանատվությունը, իսկ կազմակերպությանը` ավարարելու էկոլոգիական նութագրի չափանիշները: Կազմակերպությունը կարող է այդ տեղեկատվությունը դիտարկել էկոլոգիական կառավարման համակարգի վերլուծության շրջանակներում: Կազմակերպության էկոլոգիական նութագիրը նկարագրող տեղեկատվությունը կարող է ներառել. - էկոլոգիական նութագրի արելավման միտումները (օրինակ` թափոնների քանակի նվազեցում), - օրենսդրական ն նորմատիվ պահանջներին համապատասխանությունը, - կազմակերպության ընդունած այլ պահանջների համապատասխանությունը, - ծախսերի տնտեսումը կամ այլ ֆինանսական արդյունքները, - կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի արելավման առկա հնարավորությունները կամ հանձնարականները: Արտաքին հաշվետվությունը ն տեղեկատվության տարածումը Կազմակերպությունը արտաքին շահագրգիռ կողմերին էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ տրամադրվող տեղեկատվությունը կարող է ընտրել կամ հաղորդել իր էկոլոգիական հաշվետվություններից կամ հայտարարություններից: Կազմակերպությունը էԲԳ վերաերյալ տեղեկատվությունը կարող է ընդգրկել իր էկոլոգիական հաշվետվություններում կամ արտաքին շահագրգիռ կողմերին տրամադրելի տեղեկատվության այլ ձներում: Որոշ գործոններ (կազմակերպության շահագրգռվածությունը իզնեսում` գրաված դիրքի ն շահագրգիռ կողմերի հետ փոխհարաերությունների արելավման ուղղությամ, ներառյալ` տեղի համայնքները) կարող են ազդել կազմակերպության կողմից էկլոգիական նութագրի վերաերյալ տեղեկատվությունը կամավոր տրամադրելու վրա: Տեղեկատվության այդպիսի տարածումը պետք է լինի կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ տվյալները ներկայացնելու հուսալի միջոց: Կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի վերաերյալ տեղեկատվությունը պետք է լինի հիմնավոր ն ներկայացված` շահագրգիռ լսարանի տեխնիկական գիտելիքների մակարդակին համապատասխան: Արտաքին հաղորդակցման դեպքում հաշվետվության ն տեղեկատվության տարածման ընտրված մեթոդները պետք է նպաստեն կազմակերպության ն շահագրգիռ կողմերի միջն հաղորդակցությանը:

Արտաքին շահագրգիռ կողմերին զեկուցելու կամ հաղորդելու նպատակով կազմակերպության կողմից ընտրված տեղեկատվության օրինակներ: Կազմակերպության էԲԳ պարտավորությունը որպես էկոլոգիական կառավարման մաս հայտարարելը: Գործունեության, արտադրանքի ն ծառայությունների նկարագիրը: Կարնոր էկոլոգիական ասպեկտների ն համապատասխան էԲԳ ինդիկատորների սահմանումը: էկոլոգիական նութագրի չափանիշին վերաերող տեղեկատվությունը: էԲԳ-ից խող գործողությունները: Կազմակերպության ընդհանուր հաջողություններում էկոլոգիական կառավարման ն էԲԳ դերը:

5.2.4. ¾´¶ ìºðÈàôÌàôÂÚàôÜÀ ºì ´²ðºÈ²ìàôØÀ (êîàô¶Ø²Ü ºì ¶àðÌàÔàôÂÚ²Ü öàôÈ) Բարելավման հնարավորությունները ացահայտելու համար անհրաժեշտ է պարերաար քննարկել կազմակերպության էԲԳ ն դրա արդյունքները: Նման քննարկումը կարող է պահանջել ղեկավարությունից կառավարման որակական արելավում, կազմակերպության գործառնությունների կատարելագործում ն նպաստել էկոլոգիական պայմանի արելավմանը: էԲԳ ն դրա արդյունքների քննարկման դեպքում գնահատվում են. - ծախսերի արդյունավետությունը ն ձեռք երված օգուտները, - էկոլոգիական նութագրի չափանիշներին հասնելու ուղղությամ արձանագրված առաջընթացը, - էկոլոգիական նութագրի չափանիշների կիրառելիությունը, - էԲԳ նպատակով ընտրված ինդիկատորների կիրառելիությունը, - տվյալների աղյուրները, հավաքման մեթոդները ն հավաստիությունը: էԲԳ քննարկմանն օժանդակող հարցերի օրինակներ: Արդյո՞ք կազմակերպության էԲԳ-ն - էկոլոգիական նութագրի փոփոխությունների չափման համար տրամադրում է համապատասխան տեղեկատվություն, - տրամադրում է համապատասխան ն կիրառելի տեղեկատվություն ղեկավարությանը, - ծրագրին համապատասխան ներդրված է, - օգտագործվում են տվյալների համապատասխան աղյուրները ն ապահովվում է տվյալների հավաքման անհրաժեշտ հաճախությունը, - արդյունավետ է վերլուծում ն գնահատում հավաքված տվյալները, - ապահովված է անհրաժեշտ միջոցներով, - համատեղելի է կազմակերպության էկոլոգիական նութագրի չափանիշի հետ,

տրամադրում է տեղեկատվություն իր էԲԳ վերաերյալ հաշվետվության ն հաղորդման համար, - անհրաժեշտության դեպքում շահագրգիռ կողմերից նախատեսում ն ակնկալվում է համապատասխան մասնակցություն, - մեծացնում է կազմակերպության նշանակությունը, - արձագանքում է կազմակերպության ներքին ն շրջակա փոփոխություններին, - հաշվի է առնում էկոլոգիական նոր ասպեկտները, - լավ է ինտեգրված կազմակերպության կողմից նութագրի այլ համընդհանուր չափանիշներին: էԲԳ արելավման գործողությունների օրինակներ. - տվյալների որակի, հավաստիության ն մատչելիության արելավում, - վերլուծման ն գնահատման հնարավորությունների արելավում, - էԲԳ նոր կամ առավել կիրառելի ինդիկատորների մշակում կամ սահմանում, - էԲԳ ոլորտի փոփոխում:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. էկոլոգիական արդյունավետության գնահատումն ըստ ՀՍՏ ԻՍՕ 14031: Հասկացությունների սահմանումները: Հնարավորությունները (արդյունքները): Տարերությունը էկոլոգիական աուդիտից: 2. էկոլոգիական արդյունավետության գնահատումն ըստ ԻՍՕ 14031: Հիմնական տերմինները. էկոլոգիական արդյունավետության չափանիշները, էկոլոգիական արդյունավետության ցուցանիշները, կառավարման արդյունավետության ցուցանիշները, գործառնության արդյունավետության ցուցանիշները: 3. էկոլոգիական արդյունավետության գնահատումն ըստ ԻՍՕ 14031: Գնահատման գործընթացի հիմնական փուլերը: Գործընթացի սխեման: 4. էկոլոգիական արդյունավետության գնահատման գործընթացի պլանավորումը: Ընդհանուր դրույթները: Կազմակերպության գործառնության ընդհանուր սխեման: 5. էկոլոգիական արդյունավետության ցուցանիշների գնահատման համար օգտագործվող տվյալները: էկոլոգիական արդյունավետության գնահատման ցուցանիշների ընտրման ընդհանուր երաշխավորությունները: 6. էկոլոգիական արդյունավետության գնահատման ցուցանիշների դասակարգումը: Շրջակա միջավայրի վիճակի ցուցանիշները, հիմնական դրույթները ն օրինակները: Կազմակերպության կառավարման ն դրա գործառնությունների` շրջակա միջավայրի պայմանների հետ փոխկապակցվածության սխեման: 7. Կառավարման արդյունավետության ցուցանիշները: Սահմանումները, օրինակներ, ցուցանիշների համակարգի ընտրման օրինակներ: 8. Գործառնության արդյունավետության ցուցանիշները: Սահմանումները, օրինակներ, ցուցանիշների համակարգի ընտրման օրինակներ: 9. Օրինակ էկոլոգիական արդյունավետության գնահատման ցուցանիշների համակարգի էկոլոգիական ասպեկտների փոխկապակցվածության վերաերյալ: 10. էկոլոգիական արդյունավետության գնահատման գործընթացը: Տվյալների ն տեղեկատվության օգտագործումը: 11. էկոլոգիական արդյունավետության գնահատման գործընթացի դիտարկումը ն լավացումը:

¶ÈàôÊ 6. Îàðäàð²îÆì ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂ. Ð²Úºò²Î²ð¶À ºì êÎ¼´àôÜøÜºðÀ Կորպորատիվ էկոլոգիական մենեջմենթը (ԿէՄ) սկսել է զարգանալ դեռնս 22 դարի երկրորդ կեսից, սակայն վերջինիս ամողջական տեսական հայեցակարգը մինչ այսօր չի ձնավորվել: Այս գլխում երվում են կորպորատիվ էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ձնավորման ընդհանուր մոտեցումները ն ձեռնարկությունում դրա ներդրման սկզունքները: ԿէՄ-ը կարող է իրականացվել տարեր ձներով, այդ թվում` սերտիֆիկացված համակարգի տեսքով` ազգային ն/կամ միջազգային մակարդակներով ընդունված ստանդարտներին խիստ համապատասխան: Վերջիններս ակտիվ կերպով ներդրվում են արդյունաերական ձեռնարկություններում: Դրա հետ մեկտեղ` ԿէՄ-ի առանձին տարրերը ն սկզունքները կարող են օգտագործվել սեփականության տարեր ձների, չափերի, ենթակայության ձեռնարկությունների համար այն դեպքում, եթե նրանք չեն ներդնում էկոլոգիական մենեջմենթի սերտիֆիկացված համակարգերը: Դա վերաերում է այնպիսի ասպեկտներին, ինչպիսիք են ռիսկերի, անձնակազմի, ֆինանսների կառավարումը:

6.1. Î²¼Ø²ÎºðäàôÂÚàôÜàôØ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ì²è²ÚàôÂÚ²Ü Î²¼Ø²ÎºðäàôØÀ Կազմակերպություն է կոչվում ինքնուրույն գործող տնտեսվարող օյեկտը, որը ստեղծված է օրենսդրորեն սահմանված կարգով ն իրականացնում է արտադրանքի թողարկում, զանազան ծառայությունների մատուցում, որոնց նպատակն է ավարարել հանրային պահանջները ն ստանալ շահույթ: Գործառնությունների իրականացման նպատակով կազմակերպությունը պետք է լինի իրավաանական անձ: Իրավաանական անձ կոչվում է այն կազմակերպությունը, որը, որպես սեփականություն, ունի առանձնացված գույք ն իր պարտականությունների համար պատասխանատու է այդ գույքով, կարող է իր անունից ձեռք երել ն իրականացնել գույքային ն անձնական ոչ գույքային իրավունքներ, կրել պարտավորություններ, դատարաններում հանդես գալ որպես հայցվոր կամ պատասխանող, ունենալ ինքնուրույն հաշվեկշիռ: Կազմակերպությունը (ձեռնարկությունը) ենթադրում է մարդկանց այնպիսի խում, որոնք համագործակցում են, ն որոնց գործունեությունը գիտակցաար համակարգվում է որոշակի ընդհանուր նպատակի կամ նպատակների իրագործման համար: Կազմակերպությունն օգտագործում է ռեսուրսների հետնյալ հիմնական տիպերը` մարդիկ, կապիտալ, հումք, նյութեր, տեխնոլոգիաներ ն տեղեկատվություն: Այդ ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունից է կախված պահանջվող արդյունքներին հասնելը ն շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը: Ռեսուրսների օգտագործման ն թափոնների առաջացման դեպքում ար161

տաքին միջավայրի ն կազմակերպության միջն գոյություն ունի կապվածություն ն փոխկախվածություն: Ձեռնարկության ռեսուրսային ազան ներառում է արտադրության ն սպառման թափոնները, նական հումքային, աշխատանքային, տեղեկատվական ն էներգետիկական ռեսուրսները (նկ. 6.1): Աշխատանքային ռեսուրսներ

Օգտակար արտադրանք Թափոններ /արտահոսքեր/ արտանետումներ

Վճարումներ /տուգանքներ/

Աշխատավարձ

Վճարներ

Հումք/ կիսաֆարիկատներ

Ձեռնարկություն

Շահույթ Սեփականատերեր /ձեռներեցներ/

Հումքային ռեսուրսներ Վճարներ

Կապիտալ

Հարկեր/տուրքեր Տոկոսներ/ անդամավճարներ

Վճարումներ/ ներդրումներ Պետություն /տեղական իշխանություն/

Ֆինանսական ռեսուրսներ

Նկ. 6.1. Ձեռնարկությունը (նօգտագործման գործիք) որպես աց համակարգ

Ձեռնարկությունում մենեջմենթն ունի իր նպատակները ն խնդիրները: Բնօգտագործման ժամանակակից համաշխարհային պրակտիկայի վերլուծությունը վկայում է, որ շրջակա միջավայրի վրա ձեռնարկության տեխնոլոգիական գործունեության ացասական ազդեցության նվազեցման միջոցառումները, չնայած լրացուցիչ «ոչ արտադրական» ծախսերին, ի վերջո մեծացնում են արտադրատեսակների մրցունակությունը ն արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը: Ձեռնարկության էկոլոգիապես անվտանգ արտադրական գործընթացները պետք է ավարարեն հետնյալ պահանջները. - աղտոտող նյութերի արտանետումների (արտահոսքերի) ացակայություն, - անթափոն արտադրություն, - աշխատողների աշխատանքային անվտանգության պահպանում, - էներգասպառման ցածր մակարդակ, - ռեսուրսասպառման արդյունավետություն: Շրջակա միջավայրի ռացիոնալ օգտագործման ճանաչումը` որպես ձեռնարկության ն ընկերության կարնորագույն գերակայություններից ն զարգացման պայմաններից մեկը, արտադրության ռազմավարության, ծրագրերի ն կառավարման մեթոդների մշակման մեջ շրջակա միջավայրի առավելագույնս հաշվի առնելը ՇՄՊ արդյունավետ համակարգված գործընթացի գրավականներն են: Աշխա162

տանքի հաջողությունը հնարավոր է ամողջ կոլեկտիվի ն կառավարման ոլոր ծառայությունների ջանքերի միավորման արդյունքում, որոնք այդ դեպքում պետք է. - ապահովեն արտադրության արդյունավետությունը ն նվազագույնի հասցնեն աղտոտվածության մակարդակը, - ներդաշնակորեն «ներկառուցեն» նոր արտադրությունը նական ն սոցիալական ոլորտների մեջ, - ապահովեն արտադրանքի մաքրությունը, անվտանգությունը` համաձայն սպառողների պահանջների, - հասկանան (սա վերաերում է ոլոր աշխատողներին) ՇՄՊ պահանջները ն կանոնները, - ստեղծեն նոր ապրանքներ ն տեխնոլոգիական գործընթացներ, որոնք էապես տարերվում են աղտոտվածության նվազագույն մակարդակով, անվտանգությամ ն օպտիմալ շահութաերությամ, - մատակարարեն կրկնակի օգտահանման համար պիտանի այնպիսի նյութեր, որոնք շրջակա միջավայրին նվազագույն վնաս են պատճառում, - ապահովեն աղտոտման կանխարգելման միջոցառումներին ուղղված ծախսերի հետգնումը, - իրականացնեն միջոցառումներ` կապված մասնագիտական հիվանդությունների կանխարգելման ն աշխատանքի անվտանգության պայմանների ապահովման հետ, - անցկացնեն ձեռնարկության ցանկացած ներդրումային նախագծի (իզնես-պլանի) նախնական էկոլոգիական փորձաքննություն, որի նպատակը շրջակա միջավայրի վրա նրա ազդեցության գնահատումն է: Ձեռնարկություններում էկոլոգիական մենեջմենթի մեթոդներն իրականացվում են հատուկ ծառայությունների միջոցով: Տվյալ աշխատանքի կազմակերպման մյուս հարցերը մանրամասնորեն դիտարկվում են էկոլոգիական անձնագրի մշակման ժամանակ: էկոլոգիական մենեջմենթի մեթոդների իրականացման դեպքում ձեռնարկություններում կարնոր նշանակություն է տրվում աշխատողների աշխատանքի պայմանների օպտիմալացմանը, նրանց հանգստին, այդ թվում` սանիտարահիգիենիկ պայմանների արելավմանը, աշխատանքի միապաղաղության նվազեցմանը, դրա գրավչության արձրացմանը, ազմազանեցմանը, օպտիմալացմանը ն այլն: Ներկա պայմաններում արտաքին միջավայրի գործոնները մեծ ազդեցություն ունեն կազմակերպության կառավարման վրա, ինչը հիմք դարձավ, որ 22 դարի 80-ական թվականներից զգալիորեն արձրանա ռազմավարական վերլուծության, ռազմավարական պլանավորման ն կառավարման դերը: Որպեսզի կառավարման ոլոր մակարդակներում նապահպանական գործունեության հարցերը լուծվեն արդյունավետ, ձեռնարկության ղեկավարությունը պետք է ընդունի մի շարք որոշումներ. դրանք են. 1. նշանակել էկոլոգիական ծառայության հաստիքային ղեկավար, որը պատասխանատու է ձեռնարկությունում նապահպանական ամողջ գործունեության համար,

նշանակել աշխատողի, որը համակարգում է այն ոլոր գործողությունները, որոնք ձեռնարկությունում այս կամ այն կերպ կապված են ՇՄՊ հարցերի լուծման հետ, 3. ստեղծել ՇՄՊ հարցերով կառույց, 4. նշանակել ձեռնարկության լիազորված ներկայացուցիչ` նապահպանական ոլորտում տեղական իշխանությունների ն հասարակության հետ փոխհարաերությունների գծով, 5. ձեռնարկությունում նապահպանական գործունեության համար նշանակել ղեկավարության անդամներից մեկին որպես պատասխանատու, 6. ձեռնարկության ոլոր ստորաաժանումներում նապահպանական գործառույթների աշխման մեջ ապահովել էկոլոգիական մասնագիտացման գերակայությունը, 7. դիտարկել «էկոլոգիական հարցերով մենեջեր » հաստիքային պաշտոն հիմնելու հնարավորությունը: Բնապահպանական գործունեության կառավարման կառուցվածքը փոքր, միջին ն մեծ ձեռնարկություններում զգալիորեն տարեր է: Փոքր ձեռնարկություններում գոյություն ունի ամենապարզ կառուցվածքային ձնը, եր ոլոր որոշումները կայացնում է մեկ անձնավորություն: Որպես կանոն, էկոլոգիական հարցերով մենեջերի գործառույթները կատարում է ինքը` ձեռնարկատերը, որն էլ ընդունում է մյուս ոլոր որոշումները: 50...300 աշխատատեղ ունեցող միջին մեծությամ ընկերություններում երեմն ստեղծվում է էկոլոգիայի հարցերով զաղվող մենեջեր-ճարտարագետի հաստիք: Սակայն ընկերությունների մեծ մասում նրա պարտականությունը, որպես լրացուցիչ եռնվածություն, դրվում է տարեր մակարդակների ղեկավարների վրա, ովքեր, անկախ հատուկ պատրաստվածության առկայությունից կամ ացակայությունից, պետք է ունենան արձրագույն տեխնիկական կրթություն ն արտադրությունում աշխատանքի փորձ, քանի որ նրանք պետք է սերտորեն համագործակցեն արտադրության ղեկավարների հետ: Սակայն այդ պարտականություններն ամենից հարմար է դնել վերանորոգման-տեխնիկական աժնի աշխատակցի վրա, քանի որ էկոլոգիապես մաքուր արտադրությունը կախված է հիմնականում սարքավորումների լավ վիճակից, իսկ այն, իր հերթին` լավ սպասարկումից: Նույնը վերաերում է էներգետիկ տնտեսությանը, որը, հնարավորության սահմաններում, հարմար է ներառել վերանորոգման-տեխնիկական ծառայության կազմում: Տեխնիկական սպասարկումը ոչ միայն ցանկացած նորմալ արտադրության պայման է, այլն անհրաժեշտ է սարքավորումների արդիականացման համար, քանի որ աշխատանքի արտադրողականության արձրացումը, արտանետումների քանակության կամ ջերմային կորուստների նվազեցումը կախված են վերանորոգման-տեխնիկական ստորաաժանման աշխատանքից: Որոշ դեպքերում նապահպանական գործունեության պատասխանատվությունը դրվում է աշխատանքի պահպանության ն անվտանգության տեխնիկայի կամ արտադրության կազմակերպման աժնի աշխատակցի վրա, աժին, որը ձեռնարկությունում միշտ զաղվել է արտադրության օպտիմալացման ն արտադրողականության հարցերով: 2.

Խելամիտ է նան միջին ձեռնարկություններում նապահպանական գործունեության այնպիսի կազմակերպումը, եր ՇՄՊ հարցերը ղեկավարում է գլխավոր ճարտարագետը: Նա գլխավորում է էկոլոգիական կոմիտեն, որի կազմում անպայման մտնում են ղեկավարության, վերանորոգման-տեխնիկական աժնի ն աշխատանքի պաշտպանության ու անվտանգության տեխնիկայի աժնի ներկայացուցիչները: Վերջին երկու աժինները պատասխանատու են արտադրությունում նապահպանական միջոցառումների գործնական իրականացման համար: Սակայն այս նվազագույն պահանջների իրականացումը դեռնս չի երաշխավորում, որ ՇՄՊ հարցերը հաշվի կառնվեն կառավարման ոլոր մակարդակներում: Դրա համար կարող է առաջանալ էկոլոգիական հարցերով հատուկ կոմիտեի ստեղծման անհրաժեշտություն, որի կազմում կընդգրկվեն մարքեթինգի, գիտահետազոտական ն փորձարարական, նոր արտադրանքի, կադրերի, ֆինանսական, իրավաանական աժինների վարիչները: Խոշոր կազմակերպությունները կարող են իրենց հաստիքացուցակում ունենալ ոլոր ոլորտների մասնագետներ` քիմիկոսներ, ֆիզիկոսներ, կենսաաններ, հիդրոլոգներ ն այլն: Դրանցում կարող են ստեղծվել սեփական էկոլոգիական ստորաաժանումներ, որոնց կազմում կարող են ընդգրկվել ոլոր այդ մասնագետները: Հնարավոր է, որ դրանք գործեն ֆիրմայի գիտահետազոտական կենտրոնի շրջանակներում ն ենթարկվեն վարչության անդամներից մեկին, որը համակարգում է ՇՄՊ հարցերը: Եթե ֆիրման չի ցանկանում ունենալ ՇՄՊ սեփական ստորաաժանում, ապա կարող է օգտվել հատուկ աուդիտորական ֆիրմայի ծառայությունից: Ձեռնարկության գլխավոր տնօրեն

Գլխավոր ճարտարագետ

ՇՄՊ աժին

Արդյունաերական - սանիտարական լաորատորիա (արտանետվող արտաթողվող ն հեղեղաջրերի, մթնոլորտ արտանետվող աղտոտող նյութերի որակի, անվորական գոտու օդի, ֆիզիկական գործոնների հսկողություն)

էՄՀ խում

Տեխնիկական խում (իրականացնում է կազմակերպության օյեկտներում էկոլոգիական հսկողություն` ներառյալ նախագծումը, արտադրությունը, ամողջ կենսացիկլի ընթացքում տնտեսական գործունեությունը)

Նկ. 6.2. Կազմակերպության էկոլոգիական ծառայության կառուցվածքը

Բազմազգային ընկերություններում հնարավոր է, որ, այնուամենայնիվ, անհրաժեշտ լինի ստեղծել մի քանի նման ստորաաժանումներ, սակայն, քանի որ դա պահանջում է ավականին ֆինանսական ծախսեր, ապա ավելի շուտ այդպիսի մի ստորաաժանումը կսպասարկի ամողջ շրջան կամ ենթաշրջան: Կազմակերպության էկոլոգիական ծառայության օրինակելի կառուցվածքը ներկայացված է նկ. 6.2-ում: ՇՄՊ ստորաաժանումների կառուցվածքը որոշվում է արտադրական գործունեության մասշտաներով ն նույթով: Դրա աշխատակիցների պարտականությունների մեջ մտնում են աղտոտությունների դեմ պայքարը, թողարկվող արտադրանքի էկոլոգիական մաքրության ապահովումը, վթարների ն դժախտ դեպքերի կանխարգելումը, ձեռնարկությունում աշխատանքի ն անվտանգության տեխնիկայի պահպանությունը: Բացի այդ, տվյալ ստորաաժանման պարտականությունների մեջ կարող են մտնել արտադրական աժանմունքների հետ հարցերի համաձայնեցումը, տեղեկատվության հավաքումը ն աշխումը, տեխնիկական աջակցության իրականացումը, ձեռնարկության աշխատողներին նոր, էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաների հետ ծանոթացումը, էկոլոգիապես մաքուր արտադրանքի վերաերյալ խորհրդատվությունները, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման իրականացման կարգի ն մեթոդների վերաերյալ երաշխավորությունները: ՇՄՊ արդյունավետ կազմակերպումը ներառում է հետնյալ միջոցառումները. - ձեռնարկության ղեկավարության անդամներից մեկին որպես ՇՄՊ ծրագրի ղեկավարի կամ համակարգողի նշանակումը, - ՇՄՊ ծրագրի իրականացման համար ավարար քանակությամ մարդկանց առանձնացումը, - Ժամանակին արձրագույն ղեկավարությանը ՇՄՊ վերաերյալ տեղեկատվության ապահովումը, - ձեռնարկության համար այնպիսի ծրագրի մշակումը, որի շնորհիվ կանոնավոր կերպով ացահայտվում ն գնահատվում են աղյուրները ն շրջակա միջավայրի վրա դրանց հնարավոր վտանգավորության աստիճանը, - էկոլոգիական տեղեկատվության արդյունավետ այնպիսի համակարգի ստեղծումը, որը տարածվում է պաշտոնական ճանապարհով, այսինքն` միջին օղակի ղեկավարների ն տարեր կոմիտեների միջոցով, ֆիրմայի ներքին հրատարակումների, տեխնիկական խորհրդակցություններում հաղորդումների ն տեղեկատվության տարածման այլ եղանակներով, - իրենց իրավասության շրջանակներում ղեկավարության ն շարքային աշխատողների ծանոթացումը ՇՄՊ հարցերին, - ոլոր աշխատակիցներին ծանոթացումը էկոլոգիական քաղաքականության պահանջներին, - ՇՄՊ ծրագրի իրականացման համար անմիջապես պատասխանատու աշխատակիցների անհրաժեշտ պատրաստվածության ն համապատասխան որակավորման ստուգումը,

անհրաժեշտության դեպքում ոլոր աշխատակիցների ապահովումը այնպիսի հրահանգներով, որոնցում նշված են ՇՄՊ հատկապես կարնոր հարցերը, էկոլոգիական օրենսդրության պահանջները ն այլն, - առանձին աժնով ՇՄՊ հարցերի ներառումը ղեկավարությանը ներկայացվող պարերական ամփոփագրերում ն նապահպանական գործունեության վիճակի մասին ամենամյա հաշվետվության կազմումը, - դժախտ դեպքերի, էկոլոգիական մոնիթորինգի տվյալների, թափոնների վերացման վերաերյալ փաստաթղթերի տրամադրումը նապահպանական գործունեությունը համակարգողներին ն էկոլոգիական նույթի այլ տեղեկատվության պահպանման համակարգի ստեղծումը, ՇՄՊ հարցերի վերաերյալ ցուցումների ներառումը կարնոր արտադրությունների շահագործման գրավոր կարգադրություններում ն հրահանգներում, - աշխատակիցների էկոլոգիական գրագիտության արձրացմանն ուղղված ուսուցման ծրագրերի մշակումն ու իրականացումը: Միջին օղակի ղեկավարների պարտականությունների մեջ մտնում են նախագծերի ն ծրագրերի գործնական իրականացումը, արտադրանքի թողարկման ծառայությունների վրա հսկողության, արտադրությունում ցանկացած գործունեության (որոնք նրանք ղեկավարում են) ն ձեռնարկությունում վարվող էկոլոգիական քաղաքականության փոխհամապատասխանության ապահովումը: Սովորաար ՇՄՊ ստորաաժանման գործունեություն ասելով հասկանում են տվյալ հարցերի շրջանակում ձեռնարկության ն պետական մարմինների, մասնագիտացված կազմակերպությունների, քաղաքական գործիչների, մամուլի խմերի, գործատուների միությունների, արհմիությունների, մասնագիտացված գիտա-հետազոտական ինստիտուտների, զանգվածային լրատվական միջոցների ն այլ կազմակերպությունների միջն փոխադարձ կապի հաստատումը: Բոլոր այն հարցերը, որոնք հարուցում են վերը թվարկված կազմակերպությունների ն խմերի` էկոլոգիայի առումով անհանգստությունը, պետք է արտացոլում գտնեն ընկերության էկոլոգիական քաղաքականության մեջ: Անհրաժեշտ է ներկայացնել նան համապատասխան տեղեկատվություն ձեռնարկված միջոցառումների վերաերյալ: Այսպիսով, ՇՄՊ ստորաաժանումներն իրականացնում են համակարգող խմերի գործառույթներ ն պետք է պահպանեն սերտ շփումներ տնօրենների խորհրդի հետ, քանի որ ազմաթիվ դիտարկվող հարցեր կարող են ունենալ ացառիկ կարնոր նշանակություն ապագայում ընկերության ռազմավարության զարգացման տեսանկյունից: Արտակարգ իրավիճակներում չի թույլատրվում, որ փոքրածավալ վթարները զարգանան ն վերածվեն խոշորամասշտա աղետի. դա հնարավոր է միայն ընկերության արձրագույն ղեկավարության լրիվ աջակցության դեպքում: Անհրաժեշտ պայման է հանդիսանում նապահպանական գործունեության համակարգումը, այսինքն` էկոլոգիական նույթի կոնֆլիկտները ձեռնարկության ն տեղական նակչության միջն առաջ են գալիս փոխադարձ կապի ացակայության արդյունքում: Այդ իսկ պատճառով էկոլոգիական համակար-

գող խմի կամ հասարակության հետ կապերի մասնագետների խմի (էկոլոգիական հարցերով մենեջերի, համակարգողի) գլխավոր խնդիրն է այդ կապի հաստատումը ն պահպանումը` որպես տեղեկատվության ստացման ն տրամադրման միջոց: Ձեռնարկությունում կարող է գործել ներքին էկոլոգիական ցանց` ելքով դեպի յուրաքանչյուր ծառայությունը ն կառավարման մակարդակը` յուրաքանչյուր աժանմունքում ն մասնաճյուղում ստեղծված տեղեկատվական խմերի միջոցով: ճգնաժամերի պարագայում ընկերությունը պետք է հնարավորություն ունենա կապվելու իր աժնետերերի, տեղական նակչության ն սպառողների հետ, այսինքն` ոլոր այն սույեկտների, ովքեր այս կամ այն կերպ առնչվում են արտադրության կամ թողարկվող արտադրանքի հետ: էկոլոգիական համակարգող խմի կամ հասարակության հետ կապերի մասնագետների իրավասության մեջ կարող է մտնել նան միջին օղակի ղեկավարների շրջանում հայտերի ձնակերպման թույլտվություն ստանալու, մատակարարների ն սպառողների հետ պայմանագրերի կնքման, արտակարգ իրավիճակներում գործողությունների իրականացման ն մի շարք այլ հարցերի վերաերյալ էկոլոգիական գիտելիքների խորացման դասընթացների կազմակերպումը: Բարձրագույն ղեկավարության կարնորագույն պարտականություններն են ընկերության մենեջերների գիտելիքների խորացման խրախուսումը ն ձեռնարկությունում արժեքային այնպիսի համակարգի ստեղծումը, որն ուղղված է ՇՄՊ հարցերին գիտակցական մոտեցման ձնավորմանը ն յուրաքանչյուրի աշխատանքի արտաքին հետնանքների հաշվառմանը: էկոլոգիական ծառայությունը ձեռնարկության զարգացման փուլերից մեկն է: Եթե ձեռնարկությունը ցանկանում է ստեղծել ն պահպանել շրջակա միջավայրի իսկական պաշտպանի իր կերպարը, ապա էկոլոգիական ծառայության ղեկավարն ունի ընկերության կառավարման համակարգում արձր պաշտոններից մեկը ստանձնելու շատ մեծ հնարավորություն: Աշխատանքում արձր արդյունքի հասնելու համար էկոլոգիական ծառայությունը պետք է ցուցաերի մարդկանց հետ հարաերվելու, իր հետնից մարդկանց տանելու, համոզելու ձիրք ն լիդերի այնպիսի գծեր, որոնք արձրագույն ղեկավարի կարնորագույն հատկանիշներից են: Եթե անձն օժտված է նման նախադրյալներով, ապա էկոլոգիական ծառայության պետի պաշտոնը հրաշալի հնարավորություն է տալիս դրանք զարգացնելու: Եթե ձեռնարկության ապագա արձրագույն ղեկավարության ներկայացուցիչներից մեկն ինչ-որ ժամանակ զաղվել է էկոլոգիայի հարցերով, ապա կարող է ոլոր աշխատողներին ցույց տալ այդ աշխատանքի ացառիկ կարնորությունը, օգնել ձեռնարկությանը` համալրելու անձնակազմը առաջնակարգ մասնագետներով: Բացի այդ, արձրագույն ղեկավարության այդ ծառայության աշխատանքի նույթին ծանոթ լինելը ձեռնարկության համար միայն օգտակար կարող է լինել:

6.2. Îàðäàð²îÆì ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Ð²êÎ²òàôÂÚàôÜÀ, ÒºìºðÀ ºì Î²¼Ø²ÎºðäØ²Ü êÎ¼´àôÜøÜºðÀ Ձեռնարկությունը շրջակա միջավայրի վիճակի համար պատասխանատու հիմնական սույեկտներից մեկն է: Վերջին տարիներին որոշակի շրջադարձ է նկատվում էկոլոգիական իրավիճակի համար ձեռնարկության պատասխանատվության արձրացման ն նրա գործունեության մեջ` ուղղված էկոլոգիական վնասի նվազեցմանը: Դա իր արտահայտությունն ստացավ հատկապես կոորպորատիվ էկոլոգիական մենեջմենթի հայեցակարգի ձնավորման ն զարգացման մեջ: Կոորպորատիվ էկոլոգիական մենեջմենթը (ԿէՄ) ներկայացնում է ձեռնարկության (կազմակերպության) գործունեության կառավարման համակարգը այն ուղղվածությամ, կողմերով ն ձնով, որոնք ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն վերաերում են շրջակա նական միջավայրի հետ ձեռնարկության փոխազդեցությանը: ԿէՄ-ի առարկայի մեջ մտնում են ձեռնարկության (կազմակերպության) էկոլոգիական (նապահպանական, ռեսուրսախնայողական) գործունեության ուղղությունները, նրա արտադրանքը ն նրա կողմից իրականացվող ծառայությունները: ԿէՄ-ը կարելի է սահմանել որպես ձեռնարկության (կազմակերպության) մենեջմենթի համակարգի աղկացուցիչ մաս, որն իրականացնում է նրա մրցունակության պահպանման խնդիրը` պայմանավորված գործունեության էկոլոգիական ասպեկտներով: Այսպիսով, էկոլոգիական աղադրիչը չի դիտարկվում գործունեության մյուս կողմերից կտրված, իսկ էկոլոգիական հիմնահարցերը ն ծախսերը փոխակերպվում են ձեռնարկության իզնեսի ինտեգրալային մասի: ԿէՄ-ի մոդելի գործնական կիրառման հիմքում ընկած են մի շարք ընդհանուր սկզունքներ: Դրանք են. - կայուն զարգացման ապահովումը, - ստեյկ-հոլդերների շահերի պաշտպանումը (անգլերեն Տtakeհօ|der առից, առացիորեն` «մասի տեր (տոկոս ստացող)», (օգտագործվում է նան «շահառու»), - շրջաերականությունը ն կոոպերացումը, - էկոլոգիական ռիսկերի հաշվառումը ն կառավարումը: Բիզնեսի ոլորտում կայուն զարգացման պահանջները ներառված են 1991թ. Միջազգային առնտրային պալատի կողմից կայուն զարգացման վերաերյալ ընդունված Գործնական խարտիայում: Դրանց հիմքում ընկած են հետնյալ պարտավորությունները. 1. Շրջակա միջավայրի կառավարումը ճանաչել որպես հիմնական կորպորատիվ գերակայություններից մեկը ն կայուն զարգացման կարնորագույն գործոն ձնակերպել քաղաքականությունը, ընդունել ծրագրերը ն

հաստատել էկոլոգիապես ընդունելի եղանակներով գործառույթների անցկացման մեթոդները - կորպորատիվ գերակայություն: 2. Քաղաքականությունում, ծրագրերում ն մեթոդներում որպես ձեռնարկությունում կառավարման կարնորագույն տարր ներմուծել համակարգային ինտեգրված կառավարումը ամողջությամ: 3. Հաշվի առնելով տեխնիկական մշակումները, գիտության ձեռքերումները, սպառողների ն հասարակության պահանջները, մշտապես կատարելագործել քաղաքականությունը, ծրագրերը, արձրացնել էկոլոգիական արդյունավետությունը: Ընդունել շրջակա միջավայրի վիճակի գնահատման նույն չափանիշները ազգային ն միջազգային մակարդակներում կատարելագործման գործընթաց: 4. Ձեռնարկության անձնակազմին ուսուցանել ն խթանել շրջակա միջավայրի վիճակի վերաերյալ պատասխանատվության արձրացման գործում - անձնակազմի ուսուցում: 5. Մինչն նոր նախագծի իրականացումը, շահագործումից սարքավորումների դուրսերումը ն գործունեության փոփոխությունը` գնահատել շրջակա միջավայրի վրա հնարավոր ազդեցությունը - նախնական գնահատում: 6. Մշակել ն թողարկել արտադրանք կամ ծառայություններ, որոնք շրջակա միջավայրի վրա ունեն նվազագույն ազդեցություն, անվտանգ են շահագործման տեսակետից, որոնք կարող են վերացիկլայնացվել ն օգտագործվել - արտադրանք կամ ծառայություններ: 7. Սպառողների, տարածողների ն ընդհանրապես նակչության շրջանում կազմակերպել խորհրդատվություններ ն հնարավորինս ուսուցանել մատակարարվող արտադրանքի անվտանգ օգտագործման, տեղափոխման, պահպանման ն օգտահանման սկզունքները, կիրառել համանման սկզունքներ ծառայություններ մատուցելիս - խորհրդատվություն սպառողների համար: 8. Հաշվի առնելով էներգիայի, նյութերի ն վերականգնվող ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, շրջակա միջավայրի վրա նվազագույն ազդեցությունը ն նվազագույն թափոնների առաջացումը, մշակել, նախագծել ն շահագործել սարքավորումներ - սարքավորումներ ն գործառույթներ: 9. Կապված շրջակա միջավայրի վրա հումքի, արտադրանքի, գործընթացների, արտանետումների ն թափոնների ազդեցության, ինչպես նան ացասական ազդեցության նվազեցման եղանակների հետ` իրականացնել ձեռնարկության գործունեության ուսումնասիրություն - ուսումնասիրություն: 10. Շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցության կանխարգելման նպատակով արեփոխել արտադրությունը, մարքեթինգը կամ արտադրանքի ն/կամ ծառայությունների օգտագործումը - կանխարգելումային մոտեցում: 11. Աջակցել ն խրախուսել նշված սկզունքների կիրառումը ձեռնարկության անունից գործող կապալառուների ն մատակարարների կողմից:

12. Վթարային ծառայությունների ն գործող պատկան մարմինների հետ համատեղ մշակել ն աշխատանքային վիճակում պահպանել այն ամենը, ինչը կարող է կանխել հնարավոր վթարները կամ զգուշացնել վտանգից - պատրաստվածություն վթարային վիճակին: 13. Ունենալ ներդրում էկոլոգիապես ընդունելի տեխնոլոգիաների ն կառավարման մեթոդների փոխանցման մեջ - տեխնոլոգիաների փոխանցում: 14. Ունենալ ներդրում պետական քաղաքականության զարգացման, պետական ու միջպետական ծրագրերի մեջ ն այն ուսումնական նախաձեռնություններում, որոնք պետք է նպաստեն էկոլոգիական գիտակցության ն ՇՄՊ զարգացմանը - ներդրում ընդհանուր արդյունավետության մեջ: 15. Խրախուսել տարածաշրջանային ն գլոալ նույթի էկոլոգիական հիմնահարցերի վերլուծությանը ու լուծմանն ուղղված երկխոսությունը աշխատողների ն հասարակության հետ - աց երկխոսության հնարավորություն: 16. Գնահատել էկոլոգիական արդյունավետությունը, կանոնավորապես անցկացնել էկոլոգիական աուդիտներ ն հաստատել ֆիրմայի պահանջներին, օրենսդրական ակտերին ն սույն սկզունքներին համապատասխանությունը, պարերաար ձեռնարկության ղեկավարությանը, հասարակայնությանը, մատակարարներին ն սպառողներին, իշխանության մարմիններին, ձեռնարկության աշխատակիցներին տրամադրել անհրաժեշտ տեղեկատվություն - համապատասխանություն ն հաշվետվություն: Պետք է պահպանվեն նան ստեյկ-հոլդերների շահերը: Ստեյկ-հոլդերները անձինք (կամ դրանց խմեր) են, որոնք մի կողմից` ունեն հնարավորություն իրենց նպատակների իրականացման գործընթացում ազդեցություն ունենալու ֆիրմայի վրա, իսկ մյուս կողմից` իրենք են կրում ֆիրմայի կողմից ընդունված որոշումների ազդեցությունը: Ձեռնարկության նպատակները ձնավորելիս հիմնական ստեյկ-հոլդերների շահերի հարցում պետք է հասնել փոխզիջման: Տարերում են ստեյկ-հոլդերների հինգ հիմնական խմեր, որոնց գործունեությունը ազդեցություն է ունենում ձեռնարկության էկոլոգիական քաղաքականության վրա. 1. Ֆինանսական ստեյկ-հոլդերներ (սեփականատերեր, աժնետերեր, վարկատուներ, ներդնողներ ն այլն): Համաձայն դրանց շահերի` կազմակերպությունը պետք է. - ավելացնի վաճառքի ծավալները ն գործառույթների շահութաերությունը, - կրճատի ծախսերը ն արձրացնի արտադրողականությունը (արդյունավետությունը), - պահպանի ակտիվների օգտագործումը առավելագույն արձր մակարդակի վրա: 2. Գնորդներ (սպառողներ), որոնց շահերին համապատասխան ձեռնարկությունը պետք է.

- արտադրի էկոլոգիապես որակյալ արտադրանք` միաժամանակ պահպանելով արձր մակարդակի վրա դրա սպառողական հատկությունները, - նվազեցնի շրջակա միջավայրի վրա արտադրական գործունեության ազդեցությունը, ապահովի իր արտադրանքի հատկությունների վերաերյալ գնորդների տեղեկացվածությունը: 3. Ներքին ստեյկ-հոլդերներ: Իրենց հիմնական շահերը սրանք կենտրոնացնում են ձեռնարկության գործունեության հետնյալ ասպեկտների վրա. - միավոր արտադրանքի վրա ռեսուրսների ծավալի կրճատում, - միավոր արտադրանքի արտադրության դեպքում առաջացած թափոնների ծավալի նվազեցում, - ինովացիայի զարգացում, - արդյունքների վերաերյալ հասարակության տեղեկացվածություն: 4. Ազգային քաղաքականությունը որոշող ն ձնավորող անձինք ն հասարակությունը, որոնք կարող են միավորվել մեկ խմի մեջ: Դրանց տեսանկյունից ձեռնարկությունը պետք է. - ձնավորի աց, փոխվստահության վրա հիմնված քաղաքականություն, - պատրաստ լինի հասարակության հետ երկխոսությանը, - կազմակերպի ներքին աուդիտ, - ապահովի էկոլոգիական ռիսկերի հաշվառումը ն կանխարգելի դրանք: 5. Շրջակա նական միջավայր: Դա ստեյկ-հոլդերների պայմանական խում է, որը ներառում է կենդանի օրգանիզմները ն դրանց նակության միջավայրը: Կազմակերպությունը պետք է պահպանի հետնյալ հիմնարար սկզունքները, որոնք հնարավորություն են տալիս փոքրացնելու կենսոլորտի վրա ազդեցությունը. - հողային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործում, - էկոհամակարգերում կենսաազմազանության պահպանում, - ջրային ռեսուրսների որակի, ներառած` խմելու ջրի աղյուրների պահպանում, - մթնոլորտային օդի որակի պահպանում: Ներկայումս առանձին ձեռնարկությունների ջանքերը ավարար չեն համաշխարհային ն տարածաշրջանային մակարդակով ՇՄՊ համար: Կարնորագույն նշանակություն են ձեռք երում ձեռնարկությունների համագործակցության այնպիսի տիպերը, ինչպիսիք են` ցիկլային վերարտադրության համակարգերի ձնավորումը ն կոոպերացումը: Ցիկլային վերարտադրության համակարգերը ստեղծվում են մի քանի ձեռնարկությունների հիմքի վրա, ն դրանց մշակումն ընթանում է նական էկոհամակարգերի գործունեության սկզունքներն առավելագույնս հաշվի առնելու մոտեցման կիրառմամ: Նման գիտա-կիրառական ուղղվածությունն ստացել է «արդյունաերական էկոլոգիա» անվանումը: Հայեցակարգի ռազմավարական նպատակներից մեկը մի շարք ձեռնարկություններից ազմօղակային համակար172

գի ստեղծման հիման վրա արտադրության թափոնների լրիվ վերամշակման ն օգտագործման ապահովումն է: Մոտեցում, որ ձնավորվել է ազմաթիվ տարիների ընթացքում ն էկոլոգիայի գործընթացում ստացել է կենսաանական ցիկլ անվանումը: Այն կազմում է նական համակարգերի կայուն գոյատնման հիմքը: Ձեռնարկությունների միջն կոոպերացման ձները կարող են աշխվել ուղղաձիգ, հորիզոնական ն անկյունագծային: Ուղղաձիգ կոոպերացման դեպքում ձեռնարկությունները համագործակցում են արտադրանքի ստեղծման շղթայի երկայնությամ: Հիմնական առավելությունը կապերի անորոշության ն մասնակիցների փոխներգործության ծախսերի նվազեցումն է: Ուղղաձիգ կոոպերացման օրինակները դրսնորվում են որակի միասնական ստանդարտների օգտագործման, արտադրանքի համատեղ գովազդման ն թափոնների համատեղ օգտագործման մեջ: Հորիզոնական կոոպերացումն առկա է մրցակցության մեջ գտնվող այն ֆիրմաների միջն, որոնք համագործակցում են ՇՄՊ ոլորտում ն համաձայնում են սեփական ազատ գործունեության սահմանափակմանը: Նման համագործակցության պատճառ կարող է լինել պրոլեմային հանգուցակետերի առաջացումը ֆինանսավորման, տեխնոլոգիաների, գիտելիքների ն այլ ոլորտներում: Այդ դեպքում կարող են կիրառվել համագործակցության հետնյալ ձները. - գործառույթների տրամադրումը (ֆիրմաներից մեկն իր վրա է վերցնում ամողջ խմի համար որոշակի գործառույթները), - գործառույթների աշխումը (ոլոր մասնակիցներն իրենց վրա են վերցնում լրացուցիչ գործառույթներ), - գործառույթների առանձնացումը (պարտնյորները որոշակի գործառույթներ հանձնում են երրորդ կողմին): Անկյունագծային կոոպերացումը զարգանում է ցանցային կառուցվածքների տեսքով: Նման կառուցվածքները կարող են միավորել այն ձեռնարկությունները, որոնք առնչվում են վաճառքի տարեր շուկաների հետ կամ գտնվում են տարեր տարածաշրջաններում: Բացի այդ, ԿէՄ-ն իրականացնում է էկոլոգիական ռիսկերի հաշվառում ն կառավարում: էկոլոգիական ռիսկը տնտեսական ն այլ գործունեության նական կամ տեխնածին նույթի թունավոր ազդեցությունով պայմանավորված այնպիսի իրադարձությունների հանդես գալու հավանականությունն է, որոնք շրջակա միջավայրի համար ունեն անարենպաստ հետնանքներ: Ձեռնարկության համար դրա հանդես գալու վտանգը կարող է առաջանալ այն դեպքում, եր արտադրական գործունեության մեջ թերագնահատվում են էկոլոգիական գործոնների դերը ն արժեքը: Որպես ձեռնարկչատիրական գործունեության տեսակ` էկոլոգիական ռիսկերը սահմանվում են որոշ իրադարձությունների հանդես գալու հնարավորությունների ն դրանց իրականացման հետնանքների (էկոլոգիական վնասի համապատասխան մեծության) տվյալների միջոցով: Նման ձնակերպման հետ կապված ձեռնարկությունների համար առաջնային նշանակություն ունի ոչ այնքան էկոլո173

գիական, որքան տնտեսական ռիսկը: Այն հանդես է գալիս դրված տնտեսական նպատակներին տարեր պատճառներով, այդ թվում` էկոլոգիական նույթի, հասնելու անհնարինության մեջ: էկոլոգիական ռիսկերը կարելի է որոշել նպատակային պարամետրերի միջոցով, որոնք ընդհանրացված տեսքով կարող են ներկայացվել որպես ձեռնարկության թունավոր նյութերի էմիսիա, որը շրջակա միջավայրի աղտոտման հետնանքով հանգեցնում է որոշակի կորստի: Որպես ելակետային նպատակային մեծություն ընդունվում է էմիսիայի զրոյական մակարդակը: Ակնհայտ է, որ ոչ մի ձեռնարկություն, օյեկտիվ պատճառներով, չի կարող պահպանել արտանետումների այդպիսի ցուցանիշ: Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է ներմուծել որոշակի շեմային ցուցանիշներ` հիմնված էկոլոգիական ստանդարտների վրա: Որպես էկոլոգիական կորստի ընդունված մակարդակ ընդունվում է այն մակարդակը, որը չի գերազանցում որոշակի նպատակային ստանդարտները, հետնաար, էկոլոգիական ռիսկի ընդունված մակարդակը չպետք է հանգեցնի էկոլոգիական վնասի առաջացման: էկոլոգիական այդպիսի իրական ռիսկը չի շոշափում ձեռնարկության տնտեսական շահերը մինչն այն սահմանը, քանի դեռ չի գերազանցում տրված մակարդակը: էմիսիայի թույլատրելի սահմանը գերազանցելու դեպքում այն վերածվում է էկոլոգիական ռիսկի: Որպես հետնանք` դա հանգեցնում է որոշակի տնտեսական պատժամիջոցների, որոնք ներառում են հարկային պարտականությունների մեծացումը, արտադրական գործունեության սահմանափակումները, իսկ որոշ դեպքերում` դրա դադարեցմանը: Հետնաար, էկոլոգիական ռիսկը ձեռնարկության համար իրական էկոլոգիական ռիսկ է, ինչի հետ կապված է տնտեսական ռիսկը: Գոյություն ունեն երկու հիմնական իրավիճակներ, որոնց դեպքում ձեռնարկության համար առաջանում է էկոլոգիական ռիսկ. 1. եր էկոլոգիական վնասի ի հայտ գալը ն դրա հետնանքները որոշված չեն, 2. եր էկոլոգիական վնասը արդեն առկա է, սակայն ձեռնարկության համար տնտեսական հետնանքները որոշված չեն: Առաջին իրավիճակին համապատասխանում է տնտեսական պոտենցիալ, երկրորդին` փաստացի վնասը: Ըստ օյեկտիվության աստիճանի` էկոլոգիական ռիսկերը կարելի է դասակարգել հետնյալ ձնով. 1. Գիտական մեթոդներով գնահատված ռիսկ, որը հնարավորություն է տալիս օյեկտիվորեն չափել վնասի մեծությունը: 2. Սույեկտիվ կերպով ներկայացվող ն գնահատվող ռիսկ, օրինակ` ԶԼՄների կողմից չափազանցված վտանգը: Կախված ռիսկերի դասակարգման տիպից` տարերակում են դրանց կառավարման մեթոդները: Պոտենցիալ սույեկտիվ ռիսկի դեպքում վնասը որոշվում է ավականին ճիշտ: Ձեռնարկությունն ունի գործող արտադրության համար ռիսկ-մենեջմենթի մի շարք հնարավորություններ: Դրանից խուսափել կամ փոքրացնել այն կարելի է տեղափոխման (օրինակ` վտանգավոր թափոններ) մեթոդների անվտանգու174

թյան արձրացմամ, անմիջապես առաջացման տեղում թափոնների վերամշակմամ, սակավաթափոն տեխնոլոգիաների ներդրմամ, ձեռնարկությունների ն ստեյկ-հոլդերների միջն էկոլոգիական ռիսկերի վերաաշխմամ (օրինակ` օյեկտների շուրջը անվտանգության գոտիների մեծացմամ), մաքրման կայանների արդիականացմամ ն այլն: Պոտենցիալ սույեկտիվ ռիսկը առաջ է գալիս ձեռնարկությունների ն ստեյկ-հոլդերների միջն տեղեկատվության ոչ ավարար օյեկտիվ աշխման դեպքում: Այդ իսկ պատճառով հիմնական խնդիրը նման անհամաչափության հաղթահարումն է: Հիմնահարցի լուծման միջոց է ֆիրմայի հեղինակության արձրացումը: Նման մոտեցումը կարող է իրականացվել տարեր մեթոդներով: Դրանք կարող են լինել նապահպանական երկարաժամկետ ներդրումները, էկոլոգիական հովանավորչությունը, ձեռնարկությունում արեխիղճ էկոլոգիական հաշվետվությունների ներդրումը ն այլն: Փաստացի ռիսկ է այն վնասը, որը կամ արդեն գոյություն ունի, կամ մեծ հավանականությամ տեղի է ունենալու: Այս դեպքում ռիսկի կառավարման մեթոդները հիմնվում են ձեռնարկությունների ն ստեյկ-հոլդերների միջն փոխհարաերությունների կարգավորման վրա: Ձեռնարկության ներքին միջավայրի շրջանակներում դրանք կարող են լինել աշխատանքի անարենպաստ պայմանների դեպքում աշխատավարձի` լրավճարների տեսքով փոխհատուցումները, աշխատակիցների համար սոցիալական արտոնությունների սահմանումը ն այլն: Ձեռնարկության հարաերությունը արտաքին միջավայրի հետ կարգավորվում է սերտիֆիկատների ն թույլտվությունների իրականացման ճանապարհով, էկոլոգիական փորձաքննության անցկացմամ ն շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատմամ, ինչպես նան էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի սերտիֆիկացմամ:

6.3. ²ÜÒÜ²ÚÆÜ ØºÜºæØºÜÂÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü

àôÔÔì²ÌàôÂÚàôÜÀ ԿէՄ-ի հայեցակարգի ներդրումը պահանջում է համապատասխան պատրաստվածությամ անձնակազմի ներգրավում: Նման մոտեցման իրականացման համար անհրաժեշտ է լուծել մի շարք խնդիրներ, որոնք ներառում են անձնակազմի պատրաստումը ն ընտրությունը, որակավորման արձրացումը, խթանման համակարգը, ՇՄՊ-ի ոլորտում գործունեության գնահատականը ն այլն: էկոլոգիական վթարների զգալի մասը պայմանավորված է սույեկտիվ գործոններով, որոնք, իրենց հերթին, պայմանավորված են հետնյալ պատճառներով. 1. էկոլոգիական քաղաքականությունը հաճախ կապված է առանձին կառուցվածքների գործունեության, այլ ոչ թե ձեռնարկության ողջ անձնակազմի հետ: 2. Տեխնոլոգիականի հետ համեմատած` մարդկային գործոնի հաշվառումը դիտարկվում է որպես երկրորդական:

Առանձին աշխատողի տեսակետից ելնելով` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատումը հնարավորություն չի տալիս ացահայտելու ամողջ ձեռնարկության ազդեցության մասշտաները: 4. Ձեռնարկության վրա էկոլոգիական ազդեցության ամողջական գնահատման դեպքում ոչ միշտ է հաշվի առնվում առանձին կառուցվածքային ստորաաժանումների ազդեցությունը: Այսպիսով, անձնակազմի կառավարումը հանդիսանում է ձեռնարկության էկոլոգիական քաղաքականության հաջող իրականացման կարնորագույն գործոն: Կապված դրա հետ` առանձնացնում են երկու հանգամանք. Սոցիալական տեսակետը, որն անմիջականորեն կապված է անձնակազմի կառավարման հետ ն կայուն զարգացման եռամիասնության պարտադիր տարր է: Անձնակազմի կառավարումը ն ուսուցանումը ձեռնարկություններում ներդրվող էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի պարտադիր տարր է: Այս գլխում կդիտարկվեն ընդհանուր մոտեցումները, որոնք կարող են ուշագրավ լինել ինչպես էկոլոգիական կառավարման համակարգը չներդրող ձեռնարկությունների, այնպես էլ այն ձեռնարկությունների համար, որոնք ունեն կամ պատրաստվում են ներդնել ն սերտիֆիկացնել մենեջմենթի համակարգեր` համաձայն որոշակի ստանդարտների: Ցանկացած ձեռնարկությունում, անկախ էկոլոգիական մենեջմենթի կոնկրետ մոդելի ընտրությունից, անձնակազմի կառավարումն ընդգրկում է փոխկապակցված խնդիրների, մեթոդների ն գործառույթների համալիր` ներառած. 1. Անձնակազմի պահանջարկի որոշումը` հաշվի առնելով ձեռնարկության նոր էկոլոգիական խնդիրները, կադրերի ընտրությունը ն տեղաաշխումը: Անձնակազմի պահանջարկը տարերվում է` կախված ձեռնարկության չափերից, կառավարման կառուցվածքից, ճյուղային պատկանելությունից ն ԿէՄ-ի մոդելի օգտագործումից: Եթե ձեռնարկությունը ներդնում է կառավարման նոր համակարգ, ապա ավելի նպատակահարմար է հատուկ ստորաաժանման կամ նոր աշխատանքային տեղերի ստեղծումը: Այդ դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել ժամանակակից սարքավորումների ձեռքերման հնարավորությունը, արտադրությունում էկոլոգիական դիզայնի տարրերի ընտրությունը ն այլ գործոններ, որոնք պահանջում են համապատասխան տեսական պատրաստվածություն ն գործնական փորձառություն, ինչպես ն արձր որակավորում ունեցող անձնակազմի ներգրավում: Ձեռնարկությունների համար, որոնք ունեն շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգ, օրինակ` ԻՍՈ 14000 սերիայի ստանդարտներին համապատասխան, առաջնային գործոն է հանդիսանում սեփական անձնակազմի որակավորման արձրացումը ն ուսուցումը: Կադրերի ընտրության դեպքում կարնոր է որոշել դրանց էկոլոգիական որակավորման ուղղությունը: Նման նպատակների համար գոյություն ունեն մասնագիտությունների համապատասխան դասակարգիչ176

ներ: Ավելի լայն ն վստահելի տեղեկատվության ստացման համար անհրաժեշտ է անմիջականորեն ուսումնասիրել ուսումնական հաստատություններում մասնագետների պատրաստման հիմնական տեսակետները (ուսումնասիրվող հիմնական մասնագիտական առարկաների ցանկերը, պահանջները գործնական պատրաստվածության ն իրազեկության վերաերյալ ն այլն): Այսպիսի տեղեկատվություն ամողջությամ երվում է մասնագիտության վերաերյալ ստանդարտներում, առանձին տեսակետների կարելի է ծանոթանալ ուհերի կայքերից կամ համալսարանների ղեկավարության հետ զրույցների միջոցով: Անձնակազմը ընտրելիս որպես լրացուցիչ չափանիշներ կարելի է հաշվի առնել ՇՄՊ-ի ոլորտում աշխատանքի փորձը, պոտենցիալ աշխատողի` անկախ էկոլոգիական այս կամ այն կազմակերպություններին պատկանելությունը, վերապատրաստումը ն այլն: Արնմտյան ձեռնարկություններում կադրերի ընտրության դեպքում օգտագործվում է ինքնաընտրության մեթոդը: Դրա էությունն այն է, որ ձեռնարկությունը տարածում է լրացուցիչ տեղեկատվություն` կապված իր էկոլոգիական քաղաքականության հետ, որը հնարավորություն է տալիս լավ կողմնորոշվել ապագա հնարավոր աշխատողներին ընտրելիս: Կադրերի տեղաաշխումը ն անձնակազմի աշխատանքի կազմակերպումը պետք է կառուցված լինեն էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում պահանջների դինամիկայի հաշվառմամ: էկոլոգիական օրենսդրության, հարկային քաղաքականության, ստանդարտների ն այլ հայեցակարգերի փոփոխությունները պահանջում են անձնակազմի կողմից արագ արձագանք` կապված համապատասխան փոփոխության, մշտական ինքնակատարելագործման անհրաժեշտության, էկոլոգիական հիմնահարցերի լուծումներում ճկուն մոտեցման, թիմով աշխատելու ունակության հետ: Կարնորագույն գործոն է որոշակի ունակություններին անձնակազմի համապատասխանությունը: Դրանց թվում են. ինքնուրույն արդ հիմնախնդիրներ դնելու ն լուծելու ունակությունը, առաջնորդի գործառույթներ իրականացնելու կարողությունը, որակավորման արձրացման պատրաստակամությունը, քննադատությանը համարժեք արձագանքը ն այլն: Նման որակների որոշման մեթոդները երվում են անձնային մենեջմենթի դասագրքերում ն ներառում են թեստավորում, անկետավորում, անհատական զրույցներ, գործնական խաղերի անցկացում ն այլն: 2. Անձնակազմի որակավորման արձրացումը ն վերապատրաստումը պետք է անմիջականորեն կապված լինեն ձեռնարկության ընդհանուր նպատակների ն խնդիրների լուծման հետ: Դրա հետ մեկտեղ` անձնակազմի` էկոլոգիական ուղղվածությամ ուսուցանումը պետք է նպատակամղված լինի հետնյալ խնդիրների լուծմանը. - կառավարման ոլոր կառուցվածքների անձնակազմի հստակ էկոլոգիական գիտելիքների մակարդակի արձրացումը` ներառած իրավական, տեխնիկական, կառավարման հարցերը, արտակարգ իրավիճակներում գործունեության կարգը ն այլն,

թիմով աշխատելու ունակությունների զարգացում, ոլոր կառուցվածքների, ՇՄՊ-ի հարցերով համագործակցության կատարելագործում, - նախաձեռնողականության, էկոլոգիական հիմնահարցերը ինքնուրույն լուծելու ունակությունների զարգացում, - էկոլոգիական ուղղվածությամ ինքնուրույն կատարելագործման խթանում, ուսուցման ն նոր խնդիրների ընկալման համար պատրաստակամություն: 3. Աշխատողների էկոլոգիական գործունեության գնահատումը ձեռնարկությունում մենեջմենթի հիմնական տարրն է: Այն պետք է իրականացվի ոլոր աշխատողների համար` ներառած կառավարման վերին օղակները: Այդ գործընթացի օյեկտիվության համար ձեռնարկությունում պետք է մշակվեն հատուկ ն որոշակի այնպիսի չափանիշներ, որոնք հնարավորություն կընձեռեն օյեկտիվորեն գնահատելու էկոլոգիական տեսանկյունից աշխատողների գործունեության արդյունավետության արելավումը: Չափանիշների մշակման դեպքում կարելի է հիմնվել հետնյալ ցուցանիշների վրա. - աշխատողի գործունեության անմիջական արդյունքի: Տվյալ դեպքում կարելի է գնահատել, թե աշխատողը ինչպիսի տնտեսական արդյունքների է հասել զանազան այն նորամուծությունների ներդրման հիման վրա, որոնք ունեն էկոլոգիական ուղղվածություն, օրինակ` տեխնոլոգիական, կազմակերպչական ն այլն, - նապահպանական գործունեության մեջ անձնակազմի ընդգրկվածության աստիճանի: Անհրաժեշտ է նշել, որ էկոլոգիական գործունեության գնահատման չափանիշների մշակումը արդ խնդիր է, որը պահանջում է արձր որակավորում, արտադրության առանձնահատկությունների, անձնային մենեջմենթի հիմունքների իմացություն: Որպես հիմք կարող են վերցվել չափանիշներ, որոնք օգտագործում են ձեռնարկությունում էկոլոգիական մենեջմենթի ներդրման գնահատման համար` համաձայն ԻՍՕ 14000 սերիայի ստանդարտների: 4. Անձնակազմի` էկոլոգիական ուղղվածությամ վարքի խթանում ն շահագրգռում: Ձեռնարկությունում ԿէՄ-ի համակարգի ներդրման մեջ անձնակազմի խթանումը հաջողության կարնորագույն գործոն է:Դա պայմանավորված է էկոլոգիական խնդիրների լուծման մեջ ողջ կոլեկտիվի ընդգրկմամ: Աշխատակիցների նապահպանական շահագրգռման հիմնական ուղղվածության թվում են. - էկոլոգիապես կողմնորոշված ն «խելամիտ» ձեռնարկության կերպարի ստեղծումը, - որակավորման արձրացման ներքին դասընթացների կազմակերպումը, - ձեռնարկության` տեղական, տարածքային ն համաշխարհային մակարդակներով էկոլոգիական հիմնահարցերի լուծմանն ուղղված նպատակներին ու խնդիրներին աշխատակիցներին տեղեկացնելը, - աշխատանքային տեղերում էկոլոգիական եռնվածության նվազեցումը: -

Աշխատողների էկոլոգիական շահագրգռման կարնորագույն գործոններ են նյութական ն արոյական խրախուսման մեթոդները, որոնք պետք է հիմնված լինեն որոշակի ցուցանիշների ն էկոլոգիական նպատակների վրա: Նման ցուցանիշներին են վերագրվում ինչպես նյութական նվաճումները, օրինակ` ինքնարժեքի նվազեցումը, ռեսուրսների տնտեսումը ն այլն, այնպես էլ աշխատողների էկոլոգիական նախաձեռնությունները` որակավորման արձրացումը, էկոլոգիական ուղղվածություն ունեցող հասարակական կազմակերպությունների գործունեության մեջ մասնակցությունը: Պարտադիր պայման է էկոլոգիական գործունեության գնահատման չափանիշների վերաերյալ աշխատողներին նախօրոք տեղեկացնելը: 5. Անձնակազմի ղեկավարում, ղեկավարման համապատասխան ոճի ն կորպորատիվ կուլտուրայի մշակում: ԿէՄ-ի նպատակների իրացումը հնարավոր է միայն էկոլոգիապես գրագետ անձնակազմի կառավարման շնորհիվ: Ձեռնարկության յուրաքանչյուր աշխատող պետք է իմանա իր դերը, լինի պատասխանատու, վճռի որոշակի խնդիրներ: Ձեռնարկությունում պետք է մշակվի համապատասխան էկոլոգիական քաղաքականություն, որն ապահովում է ողջ կոլեկտիվի շահագրգռվածությունը ն ընդգրկումը: Նման համակարգի ստեղծման համար որպես հիմք կարող են օգտագործվել ԻՍՕ 14004 ստանդարտի պահանջները:

6.4. ÒºèÜ²ðÎàôÂÚ²Ü üÆÜ²Üê²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ

¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ð²Úºò²Î²ð¶À Ֆինանսական մենեջմենթը նպատակաուղղված է ձեռնարկության դրամային ֆոնդերի կառավարմանը, որն ապահովում է ֆիրմայի աշխատունակությունը ն մրցակցային առավելությունը, ինչպես նան այն խնդիրների իրականացումը, որոնք որոշվում են մենեջմենթի այլ ենթահամակարգերով: էկոլոգիական հայեցակարգի առումով դա նշանակում է հասնել ձեռնարկության ֆինանսական նպատակներին, համաձայնեցված էկոլոգիական նպատակներին ն սահմանափակումներին` համապատասխան ֆինանսական գործիքների ընտրման ն կիրառման ճանապարհով, այդ թվում` նապահպանական խնդիրների իրականացմանը, ինչպես նան այն ներդրողների որոշմանը, որոնք հակված են իրենց միջոցները ներդնելու էկոլոգիապես կայուն իզնեսի մեջ: ԿէՄ-ի համակարգի զարգացմանը զուգընթաց` ուշադրությունը ֆինանսական մենեջմենթի էկոլոգիական հայեցակարգի նկատմամ մշտապես աճում է: Ձեռնարկության նապահպանական գործունեությունը կարող է ուղեկցվել համապատասխան ֆինանսական շահումով միայն կոնկրետ պլանների ն հաշվարկների հիման վրա: Նման հաշվարկների արդյունքները պետք է ընդունվեն ոչ միայն ձեռնարկության մենեջմենթի, այլն պետական վերահսկող օրգանների ն հասարակայնության կողմից: Ձեռնարկության ֆինանսները կատարում են ազմանույթ գործառույթներ, որոնք իրականացվում են ֆինանսական մենեջմենթի միջոցով, այդ թվում` ին179

վեստիցիոն-աշխողական, ֆոնդաձնավորող, եկամուտների աշխման, հսկողական ն այլն: Հաշվի առնելով նան էկոլոգիական նպատակների նվաճումները` նշենք, որ ֆինանսական մենեջմենթի կարնորագույն խնդիրներից մեկը նապահպանական միջոցառումների ֆինանսավորման աղյուրների, առաջին հերթին` անկային վարկերի որոնումն է: Վարկերի տրամադրման դեպքում անկերի հիմնական պահանջը ինվեստիցիոն նախագծերին կից էկոլոգիական միջոցառումների նկատմամ այն է, որ նախագիծն ապահովի ՇՄՊ-ի նպատակների իրականացումը: Այդ պահանջների կոնկրետացումը ն դրանց ապահովման հսկողությունը կարող են ներկայացվել սխեմայի տեսքով (նկ. 6.3.):

Ֆինանսավորման (վարկավորման) համար նախագծի ընտրությունը

Նախագծի մանրամասն մշակումը` հաշվի առնելով էկոլոգիական ասպեկտները

Նախագծի գնահատման եզրակացության հիմնավորումը

Վարկի տրամադրման համար անակցությունների վարումը

Վարկի տրամադրման համար թույլտվության ստացումը

Նախագծի իրականացումը

Բնապահպանական աշխատանքների անցկացման վրա հսկողությունը

Նախագծի ավարտը

Նկ. 6.3. Բանկային վարկի տրամադրման դեպքում նախագծին կից էկոլոգիական միջոցառումների սխեման

Ֆինանսավորման համար նախագծերի ընտրությունը առաջին փուլում իրականացվում է` հաշվի առնելով սոցիալական, տնտեսական ն էկոլոգիական չափանիշները: Այնուհետն իրականացվում է ավելի մանրամասն վերլուծություն` հաշվի առնելով էկոլոգիական հայեցակարգերը, որից հետո կատարվում է էկոլոգիական գնահատման եզրակացությունը: Դրական էկոլոգիական գնահատման առկայությունը թույլ է տալիս անցնելու հաջորդ փուլին` պատվիրատուի ն անկի միջն անակցություններին վարկի տրամադրման պայմանների վերաերյալ, ն համապատասխան պայմանագրի կնքմանը: Նախագծի իրականացման ընթացքում անկերը, որպես կանոն, իրականացնում են մշտական հսկողություն ծրագրով նախատեսված էկոլոգիական միջոցառումների ամողջական ն ժամանակին կատարման վրա` ներառած հսկողությունը միջոցների նպատակային ծախսման վրա: Օյեկտիվ տեղեկատվության ստացման նպատակով ն նախագծողների ու պատվիրատուի միջն կոնտրակտով նախատեսված պայմանների վերաերյալ անկերը կարող են ներգրավել արտաքին էկոլոգիական աուդիտ, որը հնարավոր է նախագծի իրականացման տարեր փուլերում:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. Ինչպե՞ս է իրականացվում կորպորատիվ էկոլոգիական մենեջմենթը (ԿէՄ) ձեռնարկություններում: 2. Տալ կազմակերպության, իրավաանական անձի սահմանումները: 3. Ի՞նչ պահանջների պետք է ավարարի ձեռնարկության` էկոլոգիապես անվտանգ արտադրական գործընթացը: 4. Ինչպիսի՞ որոշումներ պետք է ընդունի ձեռնարկության ղեկավարությունը նապահպանական գործունեությունն արդյունավետ դարձնելու համար: 5. Ինչպիսի՞ն է կազմակերպության էկոլոգիական ծառայության օրինակելի կառուցվածքը: 6. Ինչպիսի՞ միջոցառումներ է ներառում ՇՄՊ արդյունավետ կազմակերպումը: 7. Ի՞նչ եք հասկանում կորպորատիվ էկոլոգիական մենեջմենթ ասելով: 8. Թվարկել ԿէՄ-ի գոծնական կիրառման սկզունքները: 9. Որո՞նք են ստեյկ-հոլդերների հինգ հիմնական խմերը: 10. Ձեռնարկությունների միջն կոոպերացման ինչպիսի՞ ձներ գիտեք: 11. Որո՞նք են ռիսկերի կառավարման մեթոդները: 12. Որո՞նք են անձնակազմի կառավարման խնդիրները, մեթոդները ն գործառույթները: 13. Բացատրել ֆինանսավորման համար նախագծերի ընտրության հիմնական փուլերի էությունը:

¶ÈàôÊ 7. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²àô¸Æî 7.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²àô¸ÆîÆ (¾²) ²ÜòÎ²òàôØÀ àðäºê ´Ü²ä²Ðä²Ü²Î²Ü ÆÜøÜàôðàôÚÜ ¶àðÌàôÜºàôÂÚàôÜ Կայուն զարգացման սկզունքների իրականացման համար անհրաժեշտ է արդյունաերական արտադրության ինչպես տեխնոլոգիական, այնպես էլ կազմակերպչական փոփոխություն, իսկ շրջակա միջավայրի պահպանությունը ն նական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը պետք է դիտարկվեն արտադրական գործունեության արձրագույն գերակայությունների շարքում: Շրջակա միջավայրի պահպանության ն նօգտագործման համակարգը ներառում է էկոլոգիական մենեջմենթի ն մարքեթինգի իրավական պաշտպանության կարգավորման վրա հիմնված մի շարք հատուկ գործիքամիջոցներ ն լծակներ: Այդ մեթոդներից են` էկոփորձաքննությունը, աուդիտը ն սերտիֆիկացումը, որոնք կատարելագործվում են` փոխադարձաար մեկը մյուսին լրացնելով: Տնտեսապես զարգացած երկրներում շրջակա միջավայրի պահպանության գործում ակնառու հաջողությունները զգալի չափով կապված են շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության կառավարման ն կարգավորման այնպիսի մեխանիզմի լայն զարգացման հետ, ինչպիսին էկոլոգիական աուդիտն է: էկոլոգիական աուդիտը` որպես շրջակա միջավայրի վրա կառավարման մեխանիզմ, զարգացում է ապրել անցյալ դարի 70-ական թվականներին տնտեսապես զարգացած երկրներում` ԱՄՆ, Կանադա, Մեծ Բրիտանիա, Գերմանիա, Նիդեռլանդներ ն այլն: Միննույն ժամանակ էկոլոգիական աուդիտը սկսեց զարգանալ որպես էկոլոգիական ինդուստրիայի ձեռներեցային գործունեության ճյուղ: էկոլոգիական աուդիտի հիմնական սկզունքները ն դրույթները երված են Եվրամիության 1993թ. ընդունած էկոլոգիական մենեջմենթի ն էկոլոգիական աուդիտի հրահանգում, ինչպես նան ՀՍՏ ԻՍՕ-19011-2005-ում (Որակի կառավարման համակարգեր ն/կամ էկոլոգիական կառավարման համակարգերի աուդիտի վերաերյալ ղեկավար ցուցումներ): Արտադրության էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգի արդյունավետության գնահատման համար հնարավոր է օգտագործել հետնյալ մեթոդիկան, որը մշակվել է` հաշվի առնելով Միջազգային |ՏՕ-14001 ստանդարտի պահանջները ն երաշխավորությունները: Մեթոդիկան ներառում է հետնյալ փուլերը. - Հայաստանի Հանրապետության էկոլոգիական օրենսդրության պահանջներին համապատասխանության գնահատում, - |ՏՕ-14001 ստանդարտի ընդհանուր ձնական պահանջներին համապատասխանության գնահատում, - |ՏՕ14001 ստանդարտի ընդարձակ տարերակի պահանջներին համապատասխանության որակական գնահատում, - ձեռնարկության էկոլոգիական գործունեության քանակական ցուցանիշների փոփոխության դինամիկայի գնահատում,

ձեռնարկության էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի ոլորտում գործունեության որակական գնահատում:

էկոլոգիական աուդիտը էկոլոգիական աուդիտորների կամ էկոլոգիական աուդիտորական կազմակերպությունների ձեռներեցային գործունեություն է, որի նպատակը շրջակա միջավայրի վրա ազդեցություն գործող տնտեսական գործունեության անկախ, արտագերատեսչական, որակյալ վերլուծությունն ու գնահատումն է, ինչպես նան շրջակա միջավայրի ու նակչության առողջության վրա ացասական ազդեցության նվազեցման համար երաշխավորությունների մշակումը: Ընդ որում, աուդիտի անցկացման ծրագրի արդյունքում ստացված նյութերը, որպես կանոն, չեն կարող անմիջականորեն օգտագործվել որպես պետական էկոլոգիական հսկողության նյութեր: էկոլոգիական աուդիտը մեծապես կանխորոշում է էկոլոգիական ձեռներեցության զարգացումը, էկոլոգիական ծառայությունների շուկայի ձնավորումը, նոր աշխատատեղերի ստեղծումը: էկոլոգիական աուդիտի անցկացման մեթոդաանության զարգացումը, աուդիտորական որոշակի ծրագրերի մշակումը ն իրականացումը, ստացված արդյունքների հետագա օգտագործումը կարող են զգալիորեն ազդել երկրում էկոլոգիական իրավիճակի արելավման վրա, առաջին հերթին` առանձին արտադրական ձեռնարկությունների, արտադրական համալիրների ն տարածքների մակարդակով: Վերոհիշյալի իրականացման նպատակով անհրաժեշտ է. սահմանել հումքային ն էներգետիկական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության` շարունակական արելավման ն արտադրության` շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության նվազեցման սկզունքներ` հիմնականում արդեն գոյություն ունեցող մեթոդների ն միջոցների, ինչպես նան ոչ մեծ լրացուցիչ ծախսեր պահանջող մեթոդների ն միջոցների (առաջին հերթին` տեղեկատվական ն կազմակերպչական) մշակմամ, հիմնավորել ներկա զարգացման պայմաններում ջանքերը ն միջոցները գործունեության ավելի գերակայելի ուղղությունների վրա կենտրոնացնելու անհրաժեշտությունը ն հնարավորությունը, այդ թվում` կապված սեփականաշնորհման ն երկրի տնտեսությունում ներդրումների հետ, կանխարգելել տեղական սուր էկոլոգիական հիմնահարցերի ն արտակարգ իրավիճակների զարգացումը, մշակել երաշխավորություններ ն առաջարկություններ` դրանք իրենց ժամանակին լուծելու համար, նախաձեռնել, խթանել ն ստեղծել տեղեկատվական հիմքեր էկոլոգիական գործունեության, մասնավորաար, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության աղյուրների մոնիթորինգի, էկոլոգիական հսկողության, էկոլոգիական փորձաքննության, մասնագիտական կրթության ն այլ տեսակների արդյունավետ զարգացման համար, գնահատել գոյություն ունեցող տեղական, տարածքային էկոլոգիական հսկողության ն կառավարման համակարգերի արդյունավետու184

թյունը, հիմնավորել առաջարկություններ` դրանց հետագա զարգացման համար, ձնակերպել անհրաժեշտ ելակետային տվյալներ` ազմանպատակ, երկարատն արտադրական, տարածքային էկոլոգիական ծրագրերի մշակման ն իրականացման համար: Հասկանալի է, որ էԱ-ն ոչ թե հիմնահարցերը լուծում, այլ ավելի շատ որոշում ն գնահատում է: Սակայն, հիմնվելով անկախ, որակյալ գնահատման, ոչ ավանդական մոտեցումների, հիմնահարցերի համալիր դիտարկման, գերակայությունների որոշման ն ջանքերի կենտրոնացման ուղղությամ, գոյություն ունեցող մեթոդների ն միջոցների օգտագործման արդյունավետության արձրացման վրա, էԱ-ն հնարավորություն է տալիս արագ ն հեշտությամ ստանալ իրական արդյունքներ: Զարգացած արդյունաերական երկրներում էԱ-ն դիտվում է որպես մասնագիտական ձեռներեցային գործունեություն, որը շատ անով որոշում է էկոլոգիական մենեջմենթի արդյունավետությունը: «Աուդիտ» տերմինը փոխառված է ֆինանսական ոլորտի տերմինաանությունից: Սակայն ֆինանսական ն էկոլոգիական աուդիտների միջն սկզունքային տարերություն կա` պայմանավորված այս երկու ոլորտներում աուդիտի առարկաների տարերությամ: էկոլոգիական աուդիտի առարկան ոչ այնքան տնտեսավարող սույեկտի (միավորման, կոնցեռնի ն այլ տիպի կազմակերպությունների, ինչպես նան անհատ ձեռներեցների) էկոլոգիական հաշվետվություններն են, որքան դրանց փաստացի էկոլոգիական գործունեությունն իր ոլոր հայեցակետերով, ներառյալ. - աուդիտի ենթակա սույեկտի կարճա- ն երկարաժամկետ նապահպանական նպատակները ն խնդիրները, էկոլոգիական ծրագիրը ն քաղաքականությունը, - հիմնական ն օժանդակ արտադրություններից աղտոտող նյութերի արտանետումների ն արտաթողումների նվազեցումը, կարգավորումը, մոնիթորինգը, - թափոնների տեղադրումը, օգտագործումը, վերամշակումը, ոչնչացումը, թաղումը, - օգտագործվող նական ռեսուրսների, հումքի, նյութերի ն ռեագենտների, ինչպես նան պատրաստի արտադրանքի մոնիթորինգը, արդյունավետ օգտագործումը, էկոլոգիական կառավարումը, - անձնակազմի աշխատանքի անվտանգության ապահովման գործառույթները` ներառած ռիսկի գնահատումը, կանխարգելումը ն միջոցառումները էկոլոգիական վթարի պայմաններում, վթարային իրավիճակներում, - անձնակազմին էկոլոգիական տեղեկատվության, ներառյան կրթալուսավորչական նույթի հաղորդումը, - համագործակցությունը պետական էկոլոգիական հսկողության ն կառավարման մարմինների հետ, ներառյալ նօգտագործման լիցենզավորումը, ապահովագրությունը, սերտիֆիկացումը,

համագործակցությունը նակչության հետ, էկոլոգա-տնտեսական, էկոլոգա-իրավական ն քրեական պատասխանատվությունը նապահպանական օրենսդրության խախտման համար, դրա առաջ գալու ռիսկի փոքրացումը, նական միջավայրի աղտոտման համար վճարումների փոփոխությունը: Թվարկված ուղղությունների զգալի մասը հաճախ գործնականում չի հաստատվում փաստարկներով կամ անավարար է հաստատվում, մինչդեռ դրանք կարող են որոշիչ դեր խաղալ արդյունավետ էկոլոգիական հսկողության ու կառավարման համակարգի ստեղծման դեպքում: էկոլոգիական աուդիտի ծրագրերի իրականացման առանձնահատկությունն այն է, որ նապահպանական հաշվետվությունները, որոնք կազմվում են տնտեսավարող սույեկտների կողմից, գործնականորեն արժանահավատ չեն: Այսպես, օրինակ, փորձագետների գնահատմամ դրանցում արտացոլվում է իրականում գոյություն ունեցող ազդեցությունների (արտանետումների, արտաթողումների, թափոնների) մոտ 209-ը: Նման իրավիճակում էկոլոգիական աուդիտի դեպքում առաջին հերթին կարնորվում է ոչ թե աուդիտի ենթակա օյեկտի գործունեության` նապահպանական օրենսդրությանը համապատասխանության գնահատումը, այլ տարեր տեսակի աուդիտորական խորհրդատվական ծառայությունների մատուցումը, մասնավորապես. - ձեռնարկության էկոլոգիական ռազմավարության ն քաղաքականության հիմնավորումը, - աուդիտի ենթակա սույեկտի նապահպանական գործունեության պլանավորման դեպքում առաջնահերթությունների որոշումը, դրա իրականացման լրացուցիչ հնարավորությունների ացահայտումը, - էկոաուդիտի ծրագիրը` կապված միջավայրի վրա աուդիտի ենթակա օյեկտի ազդեցության կարգավորման արդյունավետության արձրացման, ացասական ազդեցությունների նվազեցման, ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հետ, - ծառայություններ` կապված արտադրական էկոլոգիական մոնիթորինգի, հսկողության ն կառավարման զարգացման հետ, - արտակարգ էկոլոգիական իրավիճակների առաջացման, գոյություն ունեցող իրավիճակի սրման հետ կապված ռիսկի նվազեցումը, - պետական էկոլոգիական հսկողության ն կառավարման մարմինների, հասարակության ն նակչության հետ հարաերությունների զարգացումը, - անձնակազմի էկոլոգիական կրթությունը, - նապահպանական օրենսդրության վերաերյալ խորհրդատվությունները, տեղեկատվական սպասարկումը ն այլն: Այս ոլորը, ինչպես նան էկոլոգիական աուդիտի աուդիտորական եզրակացությանը ներկայացվող այլ պահանջները ն ձները նորոշում են էկոլոգիական աուդիտի նպատակների ն խնդիրների տարերությունը ֆինանսական աուդիտից: էկոլոգիական աուդիտի ավելի արդ առարկան կանխորոշում է էկոաուդի-

տորական ծրագրերի իրականացման ժամանակ օգտագործվող կանոնակարգերի ն մեթոդների կոշտ ձնայնացման անհնարինությունը: Ֆինանսական ն էկոլոգիական աուդիտներին նորոշ են հետնյալ ընդհանրությունները. - անկախությունը, օյեկտիվությունը, մասնագիտական արձր մակարդակը, - ստացված տվյալների գաղտնիությունը, - գործունեության ձեռներեցային շուկայական նույթը, պատվիրատուին խորհրդատվական - աուդիտորական ծառայություն մատուցելու լայն հնարավորությունը, - աուդիտի ինքնավար ձնի գերակայությունը պարտադիր ձնի նկատմամ, - կառավարման արդյունավետությունը զգալիորեն արձրացնելու նպատակով պատվիրատուին լրացուցիչ տեղեկատվական ծրագրի մատուցումը, - չօգտագործված հնարավորությունների ացահայտումը, - ուղղակի կամ անուղղակի տնտեսական օգուտներ ստանալու հնարավորությունը, - գործող օրենսդրությանը համապատասխանության պարտադիր գնահատումը: ä»ï³Ï³Ý ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ÑëÏáÕáõÃÛ³Ý »õ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹ÇïÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ï³ñ~»ñáõÃÛáõÝÁ Պետական էկոլոգիական հսկողությունը հատուկ լիազորված պետական մարմինների կողմից իրականացվող գործունեություն է, որն ուղղված է գործող նապահպանական օրենսդրության պահպանմանը: Այն կրում է խիստ պարտադիր ն պաշտոնապես կանոնակարգված նույթ, ինչն ամրագրված է համապատասխան իրավաանական փաստաթղթերով: Պետական էկոլոգիական հսկողությունը անմիջականորեն կապված է էկոլոգա-իրավական պատասխանատվության տարեր ձների հետ: էկոլոգիական աուդիտը լիցենզիա ունեցող (աուդիտ անցկացնելու) ֆիզիկական ն իրավաանական անձանց ձեռներեցային գործունեություն է: Առաջին հերթին այն ուղղված է էկոլոգիական մենեջմենթի արդյունավետության արձրացմանը, ներառյալ գործող նապահպանական օրենսդրությանը համապատասխանության գնահատումը: էկոլոգիական աուդիտն ունի առավելապես կամավոր նույթ ն պաշտոնապես խիստ չի կանոնակարգվում: Այն էկոլոգա-իրավական պատասխանատվության հետ անմիջականորեն կապված չէ: Þñç³Ï³ ÙÇç³í³ÛñÇ íñ³ ³½¹»óáõÃÛ³Ý ·Ý³Ñ³ïÙ³Ý (ÞØ²¶) »õ ¿ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹ÇïÇ ÑÇÙÝ³Ï³Ý ï³ñ~»ñáõÃÛáõÝÁ ՇՄԱԳ-ն առաջին հերթին նախատեսվող էկոլոգիապես կարնոր որոշումների մշակման ն հիմնավորման ընդհանուր ընթացակարգ է, որը հաշվի է առնում ոլոր շահագրգիռ ն ոչ շահագրգիռ կողմերի դիրքորոշումները:

ՇՄԱԳ-ը վերաերում է նախատեսվող գործունեությանը: ՇՄԱԳ-ն իրականացվում է գործունեությունը նախաձեռնողի կողմից: էկոլոգիական աուդիտը վերաերում է արդեն իրականացված գործունեությանը ն իրականում ստացված արդյունքներին: ՇՄԱԳ-ի ընթացակարգի առանձին փուլերը (օրինակ` նախնական տվյալների մշակումը շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հայտարարության համար, հասարակական լսումները, հասարակական էկոլոգիական փորձաքննությունը) կարող են ներառվել էկոլոգիական աուդիտի ծրագրում` անկախ աղյուրներից, տարածաշրջանում, արտադրական հրապարակում գոյություն ունեցող իրավիճակի վերաերյալ լրացուցիչ տեղեկատվություն ստանալու համար: էԱ-ն իրականացվում է համապատասխան լիցենզիա ունեցող առանձին մասնագետների (մասնագիտացված ֆիրմաների) կողմից:

7.2. ¾Îà²àô¸ÆîÆ Ìð²¶ðºðÆ ¸²ê²Î²ð¶àôØÀ ºì ú´ÚºÎîÜºðÀ էկոլոգիական աուդիտի ոլոր ծրագրերը պայմանականորեն կարելի է աժանել մի քանի խմերի: Ըստ նպատակների նույթի ն լուծվող խնդիրների ծավալի` առանձնացվում են հետնյալ խմերը. 1. էԱ կրճատված հատուկ ծրագրեր: Ծրագրերի հիմնական նպատակը ընդհանուր տեղեկատվության ապահովումն է` ուղղված էկոլոգիական տեսակետից առանձին արդ լուծումների մշակմանը ն ընդունմանը: Ծրագրի խնդիրներն են առանձին էկոլոգիական հիմնահարցերի նութագրերը ն գնահատումը (որպես կանոն, նախօրոք նշված պատվիրատուի կողմից), պայմանները ն դրանց լուծման հնարավորությունները: Որպես օրինակ կարելի է երել մասնագետների ընդգրկմամ էԱ ծրագրերը, որոնց նպատակը արդ էկոլոգիական հիմնահարցերի լուծումն է ն դրանց արդյունավետ աշխատանքի համար տեղեկատվական պայմանների ապահովումը: 2. էԱ լիարժեք հատուկ ծրագրեր: Նման ծրագրերի նպատակը առանձին արդ լուծումների մշակման ն ընդունման համար ավարար տեղեկատվության ապահովումն է` ներառած հասցեագրված մանրամասնեցված երաշխավորությունները ն առաջարկները: Որպես օրինակ կարող ենք նշել մրցույթների տեխնիկա-տնտեսական հիմնավորման ն լուծման այլընտրանքային տարերակներ պահանջող առավել արդ հիմնահարցերի վերաերյալ նախագծերի տեղեկատվական ն մեթոդական ապահովման համար անհրաժեշտ ելակետային տվյալների մշակման ծրագրերը: 3. էԱ կրճատված համալիր ծրագրեր: Ծրագրի հիմնական նպատակը առանձին արտադրության, տարածքի ն տարածաշրջանի համալիր էկոլոգիական հիմնահարցերի հարցադրումը, նութագիրը, գնահատումը ն ըստ կարնորության աստիճանի դասակարգումն են: Այստեղ նույնպես

էԱ խնդիրների մեջ մտնում են գերակա հիմնահարցերի լուծման հնարավորությունների վերլուծությունը ն գնահատումը, ընդհանուր երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակումը: Այս խմին կարող են վերաերել խոշոր ձեռնարկությունների, արտադրական համալիրների, առանձին տարածաշրջանների էկոլոգիական ռազմավարության տարերակների հիմնավորման մշակման վերաերյալ էԱ, ինչպես նան տարածաշրջանային կամ արտադրական էկոլոգիական կրթության ն լուսավորության զարգացման նպատակով իրականացվող ծրագրերը: 4. էԱ լիարժեք համալիր ծրագրեր: Ծրագրի նպատակը էկոլոգիական հսկողության ն կառավարման համակարգերի ավարար տեղեկատվության ապահովումն է` ներառյալ համապատասխան որոշակի ն մանրակրկիտ երաշխավորությունների մշակումը, որոնց խնդիրն է տարածքային էկոլոգիական ծրագրերի մշակման ն զարգացման, արտադրական էկոլոգիական հսկողության ն կառավարման, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության աղյուրների ն թափոնների տարածաշրջանային մոնիթորինգի համար ելակետային տվյալների մշակումը: էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի էկոլոգիական աուդիտը կարող է լինել ներքին ն/կամ արտաքին: Ներքին աուդիտի դեպքում ձեռնարկության ղեկավարությունը անձնակազմի պատասխանատու մարմիններին հանձնարարում է ձնավորել աուդիտորական «թիմ», որի մեջ կարող են մտնել նան տվյալ կազմակերպությունում չաշխատող անձինք: Արտաքին աուդիտի դեպքում պայմանագիր է կնքվում մասնագիտացված աուդիտորական ֆիրմայի կամ մասնագետի հետ, որը տվյալ տիպի գործունեություն իրականացնելու լիցենզիա ունի, ն ձնավորվում է աուդիտորական «թիմ», որի կազմում կարող են լինել նան ձեռնարկության ներկայացուցիչները: Բոլոր դեպքերում էկոլոգիական աուդիտ անցկացնող մասնագետները պետք է լինեն որակյալ, անկողմնակալ, օյեկտիվ: էԱ ծրագրերը կարող են դասակարգվել նան կախված նրանից, թե ո՞վ է դրանց պատվիրատուն` աուդիտի ենթարկվող սույեկտը, թե արտաքին պատվիրատուն: էկոլոգիական աուդիտը աշխվում է պարտադիրի ն նախաձեռնողականի: Նախաձեռնողական էկոլոգիական աուդիտն իրականացվում է տնտեսավարող սույեկտի ղեկավարության որոշմամ: Պարտադիր էկոլոգիական աուդիտն իրականացվում է. - Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պարտավորությունների իրականացման դեպքում, այդ թվում` հետնախագծային վերլուծության ընթացակարգի շրջանակներում, որոնց անցկացումը նախատեսված է շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման միջազգային Կոնվենցիայով, - Հայաստանի Հանրապետության պետական մարմինների հանձնարարականով:

7.3. Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ` àðäºê ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²àô¸ÆîÆ ²ÜòÎ²òØ²Ü ú´ÚºÎîÆ ìð² ²ð¸ÚàôÜ²´ºð²Î²Ü ²ðî²¸ðàôÂÚ²Ü ²¼¸ºòàôÂÚàôÜÀ Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում նօգտագործման հսկողությունը ն կառավարումը հիմնականում իրականացվում են ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների կողմից շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության վերաերյալ հայտարարագրին համապատասխան (արտաթողումներ, արտանետումներ, թափոնների տեղադրում, ռեսուրսների ն պատրաստի արտադրանքի օգտագործում): Մինչդեռ հայտարարագրված ազդեցության մասնաաժինը չի գերազանցում փաստացի ծավալի 15...209, որը էկոլոգիական կառավարման ն հսկողության համակարգի արտակարգ ցածր արդյունավետության հիմնական պատճառներից մեկն է: Գործնականում հաշվի չեն առնվում չկարգավորված համազարկային, վթարային ն «գիշերային» (օրենսդրության գիտակցված խախտմամ) ազդեցությունները, թափոնների չարտոնված տեղադրումը, թաղումը ն այլն: Հայաստանի Հանրապետությունում շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հիմնական առանձնահատկությունը հսկվող (պետական հսկողական մարմինների պաշտոնական փաստաթղթերում ձեռնարկության կողմից հայտարարագրված) ազդեցությունների ն արտադրության փաստացի ազդեցությունների զգալի տարերությունն է: Ընդհանուր առմամ, այն «այսերգ» է հիշեցնում , որտեղ «պաշտոնական» մակերնույթի վրա գտնվում է դրա չնչին հայտարարագրված մասը` մոտ 15...209: Ահա թե ինչու ազմաթիվ դեպքերում շրջակա միջավայրի փաստացի դիտարկվող փոփոխությունը ն դրանց հետնանքները ոլորովին չեն համապատասխանում հայտարարագրված ազդեցություններին: Այժմ Հանրապետությունում շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունները հսկելու ն կառավարելու (լիմիտների սահմանում, նապահպանական միջոցառումների պլանավորում, էկոլոգիական վճարներ ն սանկցիաներ, էկոլոգատնտեսագիտական ն էկոլոգաիրավական պատասխանատվություն ն այլն) ոլոր փորձերը հիմնվում են միայն հսկվող (հայտարարագրված) ազդեցությունների վրա, ուստի ն քիչ արդյունավետ են: Անհրաժեշտ է նշել, որ շատ դեպքերում միջավայրի վրա փաստացի ազդեցության պարամետրերն անհնար է ստանալ ուղղակի չափումների միջոցով նույնիսկ համապատասխան մեթոդների ն սարքավորումների (օրինակ` աղտոտող նյութերի արտանետումների ն արտաթողումների չկարգավորված աղյուրներ, թափոնների չկարգավորված տեղադրում ն թաղում, արտանետումների ն արտաթողումների «գիշերային» ն վթարային աղյուրներ ն այլն) առկայության դեպքում: Այստեղ առաջնայինը ազդեցության նութագրի հաշվարկի, վերլուծության, գնահատման «ոչ սարքային» մեթոդներն են: Վերը երված յուրահատկությունների հետ են կապված մի շարք աքսիոմներ ն դրանց հետնանքները, որոնք դրված են արդյունաերական ձեռնարկության` միջա190

վայրի վրա ունեցած ազդեցության նկարագրության, վերլուծության, գնահատման ն կանխատեսման հիմքում. - անհնար է արտադրություն` մեկուսացված շրջակա միջավայրից. հետնանք. ցանկացած արտադրություն ենթադրում է շրջակա միջավայրի վրա անխուսափելի ազդեցություն, որն անպայման ներառում է այն ոլոր նյութերը, որոնք օգտագործվում կամ առաջանում են արտադրության գործընթացում. ռեսուրսների սպառումը ն պատրաստի արտադրանքը անհրաժեշտ է դիտարկել որպես միջավայրի վրա հնարավոր ացասական ազդեցության տեսակ, - անհնար է արտադրություն, որը շրջակա միջավայրի վրա ունի լիովին կազմակերպված ն կարգավորվող ազդեցություն. հետնանք. ցանկացած արտադրությունում միշտ կլինեն շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության չկարգավորված աղյուրներ, չկարգավորվող գործոններ ն շրջակա միջավայրի վրա ազդող աղյուրներ: յուրաքանչյուր նյութական հաշվեկշռում պետք է ներառվեն չհաշվառված կորուստները, առաջին հերթին` նրանք, որոնք որոշում են շրջակա միջավայրի վրա չկազմակերպված աղյուրների նութագրերը, - շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը կարող է ամողջությամ հսկվել ցանկացած արտադրությունում, հետնանք. միջավայրի վրա արդյունաերական արտադրության ազդեցության հսկողության աստիճանը առանձին դեպքերում կարող է գերազանցել 1009, - ցանկացած արտադրություն առավել հեշտ է գնահատել որպես միջավայրի վրա ազդող տեղային ընդհանրացված աղյուր, հետնանք. աղտոտող նյութերի արտանետման ն արտաթողման յուրաքանչյուր կոնկրետ կազմակերպված ն չկարգավորված աղյուր, թափոնների տեսակ, նախ` պետք է նկարագրվի ն գնահատվի որպես շրջակա միջավայրի արտադրության վրա ընդհանուր ազդեցության մաս, - թափոններն ինքնին աղտոտող նյութերի արտանետման ն արտաթողման աղյուր են միայն չկազմակերպված տեղադրման ն թաղման դեպքում, հետնանք. միջավայրի վրա թափոնների անմիջական ազդեցությունը առաջին հերթին որոշում են տեխնոլոգիան ն դրանց տեղադրման ն հեռացման մեթոդները, - միշտ պետք է գոյություն ունենա շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հարաերական գերակայություն շրջակա միջավայրի համապատասխան փոփոխության ն այդ փոփոխությունների հետնանքների նկատմամ, հետնանք. արդյունավետ կարգավորումը ն կառավարումը հնարավոր են միայն ըստ միջավայրի վրա ազդեցության աղյուրների ն թափոնների, - միշտ պետք է գոյություն ունենա ազդեցությունների հսկողության ն կառավարման նկատմամ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության մոնիթորինգի հարաերական գերակայություն, հետնանք. շրջակա միջավայրի վրա միայն հայտարարագրված ազդեցությունների հսկողությունը ն կառավարումը, ակնհայտ կերպով, արդյունավետ չեն. միջավայրի վրա փաստացի ազդեցությունների հսկողությունը ն կառավարումը

հնարավոր չէ առանց աղտոտման աղյուրների ն թափոնների մոնիթորինգի համակարգերի զարգացման: էկոլոգիական աուդիտի օյեկտ են տնտեսական, այդ թվում` անցյալում կատարված, ինչպես նան այլ գործունեությունները` կապված շրջակա միջավայրի, նական օյեկտների վրա ազդեցության հետ, այդ գործունեության արդյունքները: Աուդիտի անցկացման դեպքում ստուգվում է աշխատանքի նույթի, արտադրանքի, կառավարման համակարգի ն այլ պարամետրերի համապատասխանությունը Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող էկոլոգիական պահանջներին, քանակական կամ որակական ցուցանիշներին: էկոլոգիական աուդիտի անցկացման դեպքում դիտարկման առարկա են. - շրջակա միջավայրի պահպանության, նօգտագործման հետ կապված գործունեության տեսակները, - շրջակա միջավայրի վիճակը արտադրական կամ նական օյեկտում, - շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգը, - նապահպանական օրենսդրության ն սահմանված էկոլոգիական պահանջների պահպանումը, - ռեսուրսների օգտագործումը, - թափոնների հետ վարվելը, - թույլատրելի ազդեցության խախտման հետ կապված ֆինանսական ռիսկերը: էկոաուդիտի նպատակը տնտեսական գործունեության սույեկտների աջակցության ցուցաերումն է` կապված նապահպանական միջոցառումների իրականացման ժամանակ նրանց կողմից էկոլոգիական քաղաքականության որոշման, գերակայությունների ձնավորման, ինչպես նան նօգտագործման ն կայուն զարգացման ապահովման արդյունավետ կարգավորման իրականացման մեխանիզմների ստեղծման հետ: էկոաուդիտի խնդիրներն են. - ձեռնարկության էկոլոգիական ռազմավարության ն քաղաքականության հիմնավորումը, - գերակայությունների որոշումը ձեռնարկության նապահպանական գործունեության պլանավորման դեպքում, դրա իրականացման լրացուցիչ հնարավորությունների ացահայտումը, - տնտեսական գործունեության սույեկտների կողմից նապահպանական օրենսդրության պահպանման ստուգումը, - շրջակա միջավայրի վրա տնտեսական գործունեության սույեկտի ազդեցության կարգավորման արդյունավետության արձրացումը, - շրջակա միջավայրի աղտոտման հետնանքով արտակարգ իրավիճակի առաջացման ռիսկի նվազեցումը: էկոլոգիական աուդիտն իրականացնում են ֆիզիկական անձինք` էկոաուդիտորները (փորձագետները), այն մասնագետները, ովքեր ունեն աուդիտի անցկացման հմտություն ն համապատասխան որակավորման վկայական (ատեստատ), ինչպես նան իրավաանական անձինք` էկոաուդիտորական ֆիրմաները,

որոնք հաստիքակազմում ունեն էկոաուդիտորներ` լիազորված մարմնի կողմից տվյալ տիպի գործունեություն իրականացնելու թույլտվությամ (լիցենզիա):

7.4. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²àô¸ÆîÆ àÈàðîàôØ ¶àðÌàôÜºàôÂÚ²Ü ¼²ð¶²òØ²Ü öàðÒÀ էԱ-ում առկա գործնական փորձը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու մի շարք հիմնական պահեր, որոնք որոշում են ցանկացած աուդիտորական ծառայության արդյունավետությունը: Դրանք են. - էԱ-ի ծրագրի մշակման մեջ արձրագույն կառավարման օղակի լրիվ օժանդակությունը ն շահագրգռվածությունը: - մասնագետ - աուդիտորների օյեկտիվությունը ն մասնագիտական իրազեկությունը (հատուկ նշանակություն ունի օյեկտների ուսումնասիրության մեթոդների վերաերյալ աուդիտորների հատուկ պատրաստվածությունը, հաղորդակցվելու, հավաքած տեղեկատվությունը փաստաթղթավորելու ունակությունը): - աուդիտի անցկացման ընթացակարգի հստակ սահմանումը: - հաշվետվության տեսքով էԱ-ի արդյունքների անպայման փաստաթղթավորումը: - ամողջությամ վերցրած` էԱ համակարգի մշտական կատարելագործումը ն արձր որակի պահպանումը: - երաշխավորությունների ն առաջարկությունների իրականացման ստուգման նպատակով պարտադիր հետադարձ կապ, էկոլոգիական ծրագրի կրկնական անցկացման հաճախության որոշում: էԱ-ի պրակտիկայում լայն չափով օգտագործվում են մի շարք հատուկ մեթոդներ, որոնք էկոլոգիական աուդիտի անցկացման ընթացքում տարեր տվյալներ ստանալու հնարավորություն են տալիս: Նախնական հարցաշար. սովորաար ներառում է միայն այն հարցերը, որոնք հնարավորություն են տալիս հավաքելու էԱ հիմնական օյեկտների վերաերյալ ընդհանուր նախնական տեղեկատվությունը: Այսպիսի հարցաշարը, հիմնահարցային - ուղղորդված հարցերից ացի, որպես կանոն, ներառում է փաստաթղթերի ցանկը, որն անհրաժեշտ է աուդիտորներին ձեռնարկությունում աշխատանքի ընթացքում, ինչպես նան այն անձնակազմի նախնական ցուցակը, ում հետ հարցազրույցները կարող են օգտակար լինել: էԱ համար հատուկ նշանակություն ունի ստուգող թերթերի կամ աուդիտորական արձանագրությունների մշակումը, որոնք աուդիտորի հիմնական աշխատանքային փաստաթղթերն են: Արձանագրությունները մշակվում են ըստ ծրագրի որոշակի ասպեկտների` կախված նպատակների առանձնահատկություններից, խնդիրներից ն աուդիտի ենթակա օյեկտից: Միննույն ժամանակ անհրաժեշտ է առանձնացնել արձանագրությունների այն հիմնական խմերը, որոնց մշակումը գործնականորեն միշտ անհրաժեշտ է (հաշվի առնելով աուդիտի անցկացման համաշխարհային փորձը). արտանետումները մթնոլորտ ն հեռացող գազերի մաքրումը, կեղտաջրերի արտաթողումները ն մաքրումը,

վտանգավոր թափոնների առաջացումը, վտանգավոր թափոնների տեղադրումը ն հեռացումը, վարվեցողությունը պոլիքլորացված իֆենիլների (ՊՔԲ) հետ ն դրանց վնասազերծումը, պեստիցիդների օգտագործումը ն դրանց վնասազերծումը, վտանգավոր նյութերի օգտագործման կառավարումը, ասեստի գործածումը ն դրա վնասազերծումը, թափոնների վերամշակումը ն օգտագործումը կամ թաղումը, նավթի ն նավթամթերքների լցաաշխումը: Հնարավոր է նան ազմաթիվ այլ առանձնահատուկ նույթի արձանագրությունների մշակում, օրինակ` աղմուկի, ռադիացիայի, էլեկտրամագնիսական, ջերմային աղտոտման հիմնահարցերի հետ կապված: Այդ դեպքում անհրաժեշտ է նշել այն հանգամանքը, որ արձանագրությունները, կապված պոլիքլորային իֆենիլի ն ասեստի օգտագործման հետ, յուրահատուկ չեն, այլ կիրառելի են ցանկացած օյեկտում աուդիտ անցկացնելիս: Չնայած այն անին, որ այս ոլորտներում էկոլոգիական հսկողությանը ներկայացվող պահանջը հայկական օրենսդրությունում ավարար չափով արտացոլված չէ, այդուհանդերձ, ասեստի ն ՊՔԲ կիրառման հետ կապված արտասահմանյան ներդրումների դեպքում դրանք հիմնականն են: Սովորաար աուդիտորական արձանագրությունը ներառում է երեք հիմնական սյունյակներ. 1) օրենսդրական ն չափորոշիչային պահանջներ, 2) հրահանգ աուդիտորի համար, 3) աուդիտորի մեկնաանությունը: Անխոս, ստուգող թերթարձանագրությունների օգտագործման մակարդակը կախված է աուդիտորի փորձից (փորձառու աուդիտորները հաճախ դրանց կարիքը զգում են միայն աշխատանքային օրվա վերջում իրենց աշխատանքի ամողջականության ստուգման համար, մինչդեռ սկսնակ աուդիտորների համար դրանք խիստ անհրաժեշտ են ն պետք է ներառեն կոնկրետ հրահանգներ): Որոշակի օյեկտների համար ստուգվող թերթերի մշակման դեպքում խորհուրդ է տրվում դրանք անպայման նախօրոք թեստավորել դաշտային պայմաններում` ըստ թեստավորման արդյունքների հետագա վերափոխման: Կոնկրետ ընկերության համար էԱ ծրագիրն արտացոլվում է հատուկ փաստաթղթերում: Նման փաստաթղթերի տիպարային կառուցվածքը (ըստ մի շարք իրականացված ծրագրերի արդյունքների ընդհանրացման) ներառում է. 1) ներածություն (էԱ-ի գործնական իրականացման կարճ վերլուծություն, տվյալ ծրագրի մշակման անհրաժեշտության հիմնավորում), 2) ծրագրի նպատակը (ընկերության էկոլոգիական քաղաքականության կարճ շարադրումը, ղեկավարության գրությունը, որով պաշտպանություն է հայտնվում էԱ ծրագրին, ծրագրի ստեղծման հիմնական նպատակները), 3) գործառույթների ն պարտականությունների աշխում (ծրագրի ն նրա առանձին նպատակների իրականացման պատասխանատուները, ընկերության նապահպանական ն իրավաանական ստորաաժանումների

դերը, տեխնիկայի անվտանգության համար պատասխանատու ստորաաժանման դերը ն այլն), 4) ծրագրի մասշտաները (ամենից առաջ ենթադրվող աուդիտի տիպը), 5) աուդիտի անցկացման գործընթացում ընդգրկվող կոնկրետ հիմնահարցերի ցանկը (մթնոլորտային արտանետումները, կեղտաջրերը, վտանգավոր թափոնները, աղմուկը ն այլն), այդ նույն աժնում տրվում է այն էկոլոգիական պահանջների շարադրանքը, որոնք երվում են տարեր մակարդակների օրենսդրական ն նորմատիվ փաստաթղթերում, 6) աուդիտի անցկացման ընթացակարգը (աուդիտի անցկացման գործընթացի փուլերի կարճ նկարագրությունը), 7) իրավաանական ասպեկտները (ամենից առաջ ստացվող տեղեկատվության գաղտնիության հարցերը), 8) օյեկտների աուդիտի անցկացման գրաֆիկը (էկոլոգիական գերակայությունների սահմանումը` ելնելով օգտագործվող հումքից, առաջացող թափոններից, օյեկտի ընդհանուր վիճակից, պոտենցիալ ռիսկի հաշվառումից ն այլն), 9) աուդիտորների թիմի ընտրությունը (մասնագետների ընտրման հիմնական սկզունքները, ընտրման գործընթացը, աուդիտորների հետ կնքվող պայմանագրերի սկզունքային սխեման), 10) ըստ աուդիտի անցկացման` արդյունքների հաշվետվության կառուցվածքը ն դրա տարածումը (հաշվետվության սխեման, հաշվետվության պատրաստման համար պատասխանատուները, հաշվետվության արձր որակի ապահովման ընթացակարգը, առաքումների ցանկը), 11) աուդիտի անցկացման ծրագրի կառավարումը (ծրագրի մշտական գնահատման ն արելավման ընթացակարգերը, ծրագրի նպատակների փոփոխությունը, փոխկապակցվածությունը կառավարման արձրագույն օղակների հետ, ստուգողական թերթիկները, հաշվետվությունները, գործողությունների պլանները ն այլն), 12) հավելվածներ (նախնական հարցաթերթիկի, օրենքներին ն նորմաներին օյեկտի գործունեության համապատասխանությունը ստուգելու համար ստուգողական թերթիկների, տարեր հիմնահարցերի համար աուդիտորական հսկողական թերթիկ-արձանագրությունների մակետները): Որպես օրինակ կարելի է երել Եվրոպական վերակառուցման ն զարգացման անկի մեթոդով կատարված էկոլոգիական աուդիտի ծրագրի հավելվածների ցանկը. տարածքի քարտեզը, որի վրա նշված է ձեռնարկության դասավորվածության տեղը ն դրա մոտ լինելը քաղաքներին, գետերին ն նակելի զանգվածներին, ձեռնարկության քարտեզ-սխեման` ներառած շինությունները, տարողությունները, քիմիական ռեագենտների ն թափոնների պահման տեղերը, պահեստային շինությունները, արտանետումների գոտիները, նական ջրի աղյուրների հորերը,

լուսանկարներ. ձեռնարկության ընդհանուր լուսանկարը ն միայն անցկացվող աուդիտին վերաերող մանրամասն լուսանկարները, որտեղ ցույց են տրված հնարավոր հիմնահարցային գոտիները, նախնական հաշվետվություններ շրջակա միջավայրի վիճակի վերաերյալ, էկոլոգիական տեսակետից ձեռնարկության պատմությունը (միջոցառումներ, որոնք նախկինում անցկացվել են շրջակա միջավայրի աղտոտվածության առումով), քիմիական նյութերի պաշարների ն թափոնների վերաերյալ գույքային ամփոփագրերը, տարողություններում պահվող նյութերի վերաերյալ գույքային ամփոփագրերը, շրջակա միջավայրի ն առողջության պահպանության, աշխատանքի անվտանգությանն առնչվող թույլտվությունների պատճենները, վթարային իրավիճակների պրոֆիլակտիկայի ն դրանց հետնանքների վերացման միջոցառումների պլանները, ձեռնարկության աշխատողների առողջության պահպանման ն տեխնիկայի անվտանգության ծրագրերի վերաերյալ փաստաթղթերը, օդալուսանկարները, ընկերության` շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում քաղաքականության «Կանոնակարգի» պատճենը: Արդյունաերական զարգացած երկրներում որակյալ աուդիտորների պատրաստման հարցերին մեծ ուշադրություն է դարձվում:

Աուդիտորի մասնագիտությունը յուրահատուկ է ն ենթադրում է արձր որակավորման առկայություն, որը նութագրվում է խորը ն լայնածավալ գիտելիքներով, փորձով, ստեղծագործական ունակություններով ն անթերի արոյական նկարագրով: Այսպես, այն ացարձակապես անհամատեղելի է ցանկացած տիպի գովազդի ն ինքնագովազդի, իզնեսով զաղվելու, մենեջմենթի ն այնպիսի գործունեությունների հետ, որոնք աուդիտին չեն վերաերում: Աուդիտորը արոյական իրավունք չունի ստանալու ինչ-որ հոնորարներ ն վարձատրություններ, որոնք չեն վերաերում նրա ուղղակի մասնագիտական խնդիրների կատարմանը ն ստանձնելու այնպիսի պարտավորություններ, որոնք խոչընդոտում են իր անկախ լինելուն: Չէ՞ որ նրան, ըստ էության, ոչ ոք չի վերաստուգում. արտասահմանյան գործարար հասարակությունը գտնում է, որ արոյական սկզունքների առումով աուդիտորի մասնագիտությունը կարելի է դնել քահանայից հետո երկրորդ տեղում: Աուդիտի գծով մասնագետներին անհրաժեշտ են լայնածավալ գիտելիքներ տարեր ոլորտներից: Պետք է հստակ պատկերացում ունենալ պատվիրատուի գործունեության ուղղությամ պետական քաղաքականության, շուկայում նրա շահերի վերաերյալ, իմանալ օրենսդրությունը: Աշխատելով միջազգային կորպորացիաներում` նա պետք է ուսումնասիրի աշխարհագրությունը, այլ ժողովուրդների լեզուները, ավանդույթները ն սովորույթները ն այն երկրների օրենքները, որոնց տարածաշրջանում գտնվում ն գործում է աուդիտի ենթարկվող ֆիր196

ման: Այդ իսկ պատճառով աուդիտորական ֆիրմաները մշտապես հոգ են տանում իրենց աշխատողների մասնագիտական մակարդակի արձրացման համար: Օրինակ, Ֆրանսիայում 10-ից ավելի աշխատող ունեցող յուրաքանչյուր ձեռնարկության համար օրենսդրորեն սահմանված է աշխատավարձի գումարների 1,19-ը հատկացնել որակավորման արձրացմանը: Աուդիտորական գործունեությամ, նրա հատուկ նույթի պատճառով, կարող են զաղվել միայն արձր որակավորում ունեցող մասնագետները, նրանք ովքեր այդ աշխատանքի արդյունքների, իրենց եզրակացությունների ն խորհրդատվությունների համար ունակ են կրելու ողջ պատասխանատվությունը: Նման մասնագետների թվին են դասվում այն անձինք, ովքեր ունեն համապատասխան լիցենզիա` աուդիտ իրականացնելու իրավունքի վերաերյալ, ն նրանք, ովքեր չունեն նշված փաստաթուղթը: Սակայն աուդիտորական եզրակացության, տեղեկանքների ն այլ նման պաշտոնական նյութեր ստորագրելու իրավունքներ ունեն միայն նրանք, ում տրված է հատուկ լիցենզիա: Աուդիտորի կարնորագույն հատկանիշներն են

արձր մակարդակի իրազեկվածությունը, մասնագիտական անկախությունը, արեխղճությունը ն պատասխանատվությունը: Աուդիտորի մասնագիտության արդությունը ացատրելի է: Եթե իզնեսմենը զաղվում է հիմնականում գործունեության ինչ-որ մի տեսակով ն պահում է մասնագետների հաստիքներ` կատարվող աշխատանքների ոլոր հարցերի ուղղությամ, ապա աուդիտորը կարծես թե իր մեջ կուտակում է այդ ոլոր հարցերի ուղղությամ գիտելիքները` գումարած էլի ինչ-որ մի ան, որը հնարավորություն է տալիս նրան տեսնելու ավելին ն լուծելու ֆիրմայի զարգացման հիմնահարցերը ամողջության մեջ: Արնմուտքում աուդիտորների մասնագիտական պարտականությունները ն վարքի կանոնները արտացոլված են հատուկ հիմնադրույթներում: Այդ թվում` կանոն առաջին` ինքնադրսնորվել որպես վստահության արժանի, պահանջարկվող մասնագետ, կանոն երկրորդ` պարտականությունները կատարել օյեկտիվորեն, անկախ պատվիրատուի շահերից. կանոն երրորդ` չզաղվել այնպիսի գործունեությամ, որը կարող է խաթարել հասարակության վստահությունը աուդիտի օյեկտիվության նկատմամ: սակայն աուդիտորին չի արգելվում զաղվել դասախոսական գործունեությամ, իրականացնել խորհրդատվական ծառայություններ. կանոն չորրորդ` հաշվի առնել սեփականատիրոջ ն պետության օրինական շահերը. կանոն հինգերորդ` ստուգման ընթացքում ստացված տեղեկությունը չհաղորդել երրորդ անձանց (ացառությամ այն դեպքերի, եր դրա համար ստացված է պատվիրատուի համաձայնությունը), կանոն վեցերորդ` չփորձել, անմիջականորեն դիմելով պատվիրատուներին, ստանալ պատվերներ:

7.5. ¾² Ìð²¶ðÆ ØÞ²ÎØ²Ü ºì Æð²Î²Ü²òØ²Ü ¸ð¸²ä²îÖ²èÜºðÀ էկոլոգիական աուդիտի անցկացումը ացառիկ հնարավորություն է ընձեռում առաջին հերթին` ծավալելու ցանկացած այլ տիպի էկոլոգիական գործունեություն` ներառած կրթա-լուսավորչականը, արդյունավետության արձրացումը:

Այդ հնարավորությունները կապված են առկա էկոլոգիական իրավիճակի ն ցանկացած գործունեության փաստացի արդյունքների մասին անկախ վերլուծության, լրացուցիչ տեղեկության գնահատման, ինչպես նան այդ տեղեկատվության հիման վրա երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակման հետ: Ի տարերություն մոնիթորինգի պետական համակարգի` էԱ-ը հնարավորություն է տալիս համեմատելու շրջակա միջավայրի վրա հայտարարագրված ն փաստացի ազդեցությունները ն, դրանով իսկ, սահմանելու գերակայելի գործոնները, ազդեցության աղյուրները, թափոնները, ինչպես նան դրանց մոնիթորինգի, հսկողության ն կառավարման գործողությունների ուղղությունները: Ընդհանուր առմամ, կարելի է առանձնացնել դրդապատճառներով պայմանավորվող մի շարք ընդհանուր նպատակներ ն խնդիրներ. արտադրական էկոլոգիական ռազմավարության ն քաղաքականության տարերակների հիմնավորում, նախապլանային, նախագծային, պլանային ն նախագծային որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ լրացուցիչ տեղեկատվական ապահովում` կապված շրջակա միջավայրի վրա զգալի ազդեցության ն նական ռեսուրսների օգտագործման հետ: էկոլոգիական ցանկացած գործունեության զարգացման, արդյունավետության արձրացման կամ դրա օժանդակման համար անհրաժեշտ տեղեկատվության ապահովում, մոնիթորինգի, հսկողության ն շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության կառավարման ոլորտում գերակայությունների համակարգի կազմում ն հիմնավորում (ազդեցության գործոնները, ազդեցության աղյուրները, թափոնները, տեղական կրիտիկական ն ռիսկային իրավիճակները, գործունեության գերակա ոլորտները ն այլն), էկոլոգիական հիմնահարցերի ներկայացումը ն ըստ կարգի դասավորումը` դրանց իրական ովանդակության ն լուծումների հնարավորությամ (օրինակ` շրջակա միջավայրի վրա փաստացի ազդեցության նկարագրությունը, գնահատումը ն կանխատեսումը` համեմատած նօգտագործողի կողմից պաշտոնապես հայտարարագրված ազդեցության հետ), շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության աղյուրների ն թափոնների մոնիթորինգի գործող համակարգի աշխատանքի վերլուծություն, գնահատում ն կանխատեսում (օրինակ` համապատասխան երաշխավորություններ ն առաջարկություններ), արտադրական էկոլոգիական հսկողության գործող համակարգի աշխատանքի վերլուծություն, գնահատում ն կանխատեսում, էկոլոգիական հսկողության ն կառավարման ոլորտի գործող կանոնակարգերի, ընթացակարգերի, օրենսդրական ն նորմատիվ փաստաթղթերի աշխատանքի վերլուծություն, գնահատում ն կանխատեսում: Որպես էկոլոգիական աուդիտի ծրագրի մշակման ն զարգացման հիմնական ուղղություններ կարելի է առանձնացնել հետնյալները.

Ներդրումային գործընթաց: Այժմ մեր հանրապետության տնտեսության մեջ ազմաթիվ արտասահմանյան ներդրումներ պահանջում են էկոլոգիական աուդիտի պարտադիր անցկացում: Առաջին հերթին դա վերաերում է այն ներդրումներին, որոնք իրականացվում են Եվրոպական Բանկի ն Վերակառուցման ու զարգացման միջազգային անկերի միջոցով: Բանկերի մեթոդով աուդիտի անցկացումը հիմնականում իրականացվում է արնմտյան ֆիրմաների միջոցով: Ստացված աուդիտորական եզրակացություններն ազդում են նախագծի ներդրման մասին որոշում կայացնելու վրա: Ինչպես ցույց է տալիս պրակտիկան, նշված ընթացակարգը աուդիտի ենթակա սույեկտից պահանջում է զգալի նախապատրաստություն: Դրա հետ կապված` այստեղ կարնոր դեր կարող են կատարել էկոաուդիտի սեփական ծրագրերի ինքնուրույն նախնական մշակումը ն անցկացումը: Ներդրումների դեպքում հատկապես կարնոր դեր պետք է խաղա ձեռնարկության, այսպես կոչված, «էկոլոգիական ունակության» գնահատումը, էկոաուդիտի պրակտիկայում օգտագործելու համար այն չափանիշների մշակումը, որոնցով մեր հանրապետության պայմաններում կարելի է գնահատել կապիտալի ներդրման ռիսկը` հաշվի առնելով ներդրվող օյեկտի հնարավոր էկոլոգիական սնանկացումը: Սակայն այդպիսի գնահատման դեպքում առաջին պլան են մղվում արտադրության էկոլոգիական հսկողության արդյունավետության ցուցանիշները, ձեռնարկության (տնտեսավարող սույեկտի) էկոլոգիական մշակույթի մակարդակը, որտեղ կարնոր տեղ են գրավում. - էկոլոգիական քաղաքականության առկայությունը, - էկոլոգիական նպատակների դրվածքը ն հիմնավորումը` ուղղված շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության անընդհատ նվազեցմանը, - անձնակազմի, ներդրողների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, հասարակության, նակչության առջն էկոլոգիական պատասխանատվությունների ողջ տարրապատկերը, - էկոլոգիական ակտիվության ոլորտի ընդարձակումը` ներառելով դրա մեջ գործունեության այն տարեր ուղղություններն ու ասպեկտները, որոնք անմիջականորեն կապված չեն էկոլոգիական օրենսդրության պահանջների հետ, - արտադրության էկոլոգիական կառավարման համակարգի ձնավորումը, - արտադրանքի (ծառայության) որակի կառավարման խնդիրների ն էկոլոգիական կառավարման խնդիրների միավորումը, - ակտիվ էկոլոգիական գործունեության մեջ ամողջ անձնակազմի ներգրավումը, - էկոլոգիական գործունեության շնորհիվ արդյունավետ տնտեսվարողի համավի նվաճումը, - երրորդ կողմի միջոցով աշխատանքի արդյունքների անկախ գնահատականի օգտագործումը (էկոլոգիական աուդիտի), - էկոլոգիական պատասխանատվության մակարդակի արձրացումը, օրինակ` պատասխանատվության կրումը ոչ միայն արտադրական թա199

փոնների, այլ նան պատրաստի արտադրանքի սպառման համար, այսինքն` էկոլոգիական պատասխանատվությունը պատրաստի արտադրանքի կենսացիկլի ոլոր փուլերի համար, - ոլոր շահագրգիռ անձնաց համար էկոլոգիական թափանցիկությունը` ներառած ձեռնարկության (տնտեսավարող սույեկտի) գործունեության վերաերյալ էկոլոգիական տեղեկատվության լրիվ հասանելիությունը, - էկոլոգիական ծրագրի ձնավորումը ն տարածումը, - «կանաչ հաշվետվությունների» ձնավորումը ն տարածումը, - կամավոր էկոլոգիական լիդերությունը` ներառած տնտեսավարող սույեկտի ինքնակամ ընդգրկվելը տեղական, տարածքային, գլոալ էկոլոգիական հիմնահարցերի լուծման մեջ: էկոլոգիական փորձաքննություն: «էկոլոգիական փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենքի կիրառման շնորհիվ անխուսափելիորեն խստացվում են պահանջները նախագծման ն մշակվող նախագծային նյութերի գնահատման նկատմամ: Մասնավորապես, ցանկացած նախնական նախագծային լուծումները պետք է դիտարկվեն արդյունաերական հրապարակում փաստացի գոյություն ունեցող էկոլոգիական իրավիճակի համատեքստում` ներառած հսկողության ն կառավարման գործող համակարգի արդյունավետությունը: «Մեկուսացված» լուծումները չեն կարող դրական գնահատվել էկոլոգիական փորձաքննության կողմից: Նախագծի պատվիրատուին կամ նախագծողին նման տեղեկատվություն կարող է ապահովել էկոլոգիական աուդիտը: էկոլոգիական սերտիֆիկացում ն էկոլոգիական ապահովագրություն: Այժմ էկոլոգիական ծառայությունների շուկայում աստիճանաար իրենց տեղն են գրավում էկոլոգիական սերտիֆիկացումը ն էկոլոգիական ապահովագրությունը: Արտադրական էկոլոգիական կառավարման սերտիֆիկացման ընդհանուր համակարգը նախատեսված է |ՏՕ 14001 ստանդարտների սերիայում: Ըստ այդ համակարգի` սերտիֆիկացման դեպքում առաջին հերթին գնահատվում են ոչ այնքան կոնկրետ արտադրանքի ն տեխնոլոգիայի որոշակի նութագրերը կամ մաքրող սարքավորումների առկայությունը, որքան ամողջությամ էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի արդյունավետությունը: էկոլոգիական աուդիտի անցկացումն այս դեպքում կարող է լայնորեն օգտագործվել ինչպես գործող էկոլոգիական կառավարման համակարգի |ՏՕ 14001 ստանդարտի պահանջներին համապատասխանության գնահատման, այնպես էլ ձեռնարկության էկոլոգիական սերտիֆիկացման ծրագրի մշակման համար: Մեր կարծիքով, էկոլոգիական աուդիտը կարնոր է նան օգտագործել տնտեսավարող սույեկտի էկոլոգիական ապահովագրության իրականացման, մասնավորապես, ապահովագրության դաշտի, ապահովագրական վճարների որոշման դեպքում: Սեփականաշնորհում: Ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման ժամանակ խիստ կարնոր է էկոլոգիական գործոնի հաշվառումը, որն իրականացվում է էկոլոգիական աուդիտի անցկացման շնորհիվ: էկոլոգիական աուդիտի արդյունքները պետք է ներառվեն սեփականաշնորհման մրցույթի պայմանների մեջ:

էկոլոգիական հսկողության ն կառավարման տարածքային ն պետական մարմինների հետ հարաերությունները: Ձեռնարկության (տնտեսավարող սույեկտի) հարաերությունների զարգացումը էկոլոգիական հսկողության ն կառավարման մարմինների հետ անհնար է առանց շրջակա միջավայրի վրա փաստացի ազդեցության, ինչպես նան գոյություն ունեցող նապահպանական օրենսդրության խախտման ռիսկերի համապատասխան գնահատման: էկոաուդիտի ծրագրի իրականացումն այս դեպքում կարող է որոշակի առավելություն տալ: Օրինակ` էկոլոգիական աուդիտի ոլորտում գործունեության իրականացման փաստերը կամ նապահպանական միջոցառումների պլանավորման հնարավորությունը, հաշվի առնելով էկոլոգիական ծրագրերի տվյալները, կարող են դառնալ էկոլոգիական տարեր ֆոնդերից օգտվելու հիմնական նախապայման: Հասարակության ն նակչության հետ հարաերությունը: Հասարակության ն նակչության հետ հարաերությունների զարգացումը ն դրանց իրականացումը կառուցողական երկխոսության ձնով պահանջում է ձեռնարկության շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության, էկոլոգիական նպատակների, խնդիրների, քաղաքականության, այս ոլորտում իրականում ձեռք երված արդյունքների վերաերյալ մտածված, պարերական ավարար տեղեկատվություն: Ակնհայտ է, որ առաջադրված խնդիրները կարող են լուծվել էկոլոգիական աուդիտի շնորհիվ: Արնմտյան շատ երկրներում մտածված երկխոսությունը ձեռնարկություն-արտադրողի ն հասարակության հետ ազդում է նրա հեղինակության, իմիջի, արտադրանքի ն ծառայությունների գովազդի վրա, որն իր հերթին ազդեցություն է թողնում գնողունակ պահանջարկի, շահույթի, աժնեթղթերի արժեքի վրա: էկոլոգիական սուր հիմնահարցերի առաջացման կանխարգելումը: էկոաուդիտի գործնական իրականացման մեթոդները հնարավորություն են տալիս հստակ որոշելու աուդիտի անցկացման օյեկտի ավելի գերակա, նապահպանական սուր հիմնահարցերը, գնահատելու ռիսկը, դրանց առաջանալու հավանականությունը ն գլխավորը` նշելու դրանց լուծման ճանապարհները: Հատկապես կարնոր է այն հիմնահարցերի ացահայտումը ն գնահատումը, որոնք կարող են առաջ երել էկոլոգա-տնտեսական ն էկոլոգա-իրավական մեծ ռիսկ, անգամ քրեական պատասխանատվություն: էկոլոգիական սուր հիմնահարցի առաջացման կանխարգելումը (նվազեցումը) (այդ թվում` կապված օրենսդրության խախտման, վթարային իրավիճակների, էկոլոգա-իրավական ն էկոլոգա-տնտեսական պատասխանատվության, ներդրումների, նախագծերի էկոլոգիական փորձաքննության հետ ն այլն) ձեռնարկությունից (տընտեսավարող սույեկտից) պահանջում է խելամիտ էկոլոգիական ռազմավարության ն քաղաքականության մշակում ն հիմնավորում: Հենց էկոլոգիական աուդիտն է զգալիորեն ունակ հիմնավորելու դրա համար անհրաժեշտ երաշխավորություններ ն առաջարկություններ: Կոնֆլիկտային իրավիճակների կարգավորումը: Ձեռնարկության կողմից նապահպանական օրենսդրության պարերաար խախտման կամ ձեռնարկության ազդեցության գոտում նակվող նակչության մշտական ողոքների դեպքում առաջացած կոնֆլիկտային իրավիճակները հնարավոր է լուծել, եթե որպես

փորձաքննիչ ներգրավվի անկախ որակյալ «երրորդ կողմը»: Այս պարագայում հատուկ աուդիտորական ծրագրի մշակման ն անցկացման արդյունավետությունը կարող է շատ մեծ լինել: Հատուկ նշանակություն են ստանում այն դեպքերը, եր կոնֆլիկտային իրավիճակի հիմքում ընկած են տեղեկատվության սահմանափակումները` կապված պետական, առնտրային կամ այլ գաղտնիքների հետ: էկոլոգիական կրթություն: էկոլոգիական աուդիտի յուրաքանչյուր ծրագիր անացահայտ տեսքով կրթական ծրագիր է: Այն կարող է նպաստել էկոլոգիական կրթության ն լուսավորության զարգացման որակապես այլ մակարդակի անցմանը, ինչը հնարավորություն է տալիս դրանք օգտագործելու որպես քաղաքականություն, արտադրական ն տարածքային էկոլոգիական հիմնահարցերը լուծելու միջոց:

7.6. ¾Îà²àô¸ÆîÆ Ìð²¶ðÆ ÀÜ¸Ð²Üð²òì²Ì ÀÜÂ²ò²Î²ð¶À էԱ ցանկացած ծրագիր, անկախ դրա օյեկտից, նպատակներից ն խնդիրներից, ներառում է մի շարք պարտադիր, տրամաանորեն ն կազմակերպչորեն փոխկապակցված փուլեր ն աշխատանքի տեսակներ: էԱ ծրագրի ընդհանրացված ընթացակարգը երված է նկ. 7.1-ում ն աղկացած է հինգ հիմնական փուլերից, որտեղ չորս փուլերը կազմում են ուն իմաստով էԱ ծրագիրը, իսկ հինգերորդը` ներառում է էկոաուդիտի նյութերի օգտագործումը տարեր ձներով: Նախապատրաստական աշխատանքների փուլ Շարժառիթները - պայմանագրի կնքումը

Ծրագրի պլանավորում Ելակետային տվյալների նախնական հավաքում, ընդհանրացում ն կազմակերպում Հիմնական փուլ Աշխատանքը էկոլոգիական աուդիտի օյեկտներում

Ավարտական փուլ Ծրագրերի նյութերի ընդհանրացում ն ներկայացում

էԱ ծրագրի նյութերի օգտագործում Նկ. 7.1. էկոլոգիական աուդիտի ծրագրի մշակման ն իրականացման ընդհանրացված ընթացակարգի սխեման

Դիտարկենք այդ փուլերից յուրաքանչյուրն ավելի մանրամասն:

7.6.1. Ü²ÊÜ²Î²Ü ²ÞÊ²î²ÜøÜºðÆ öàôÈÀ էկոլոգիական աուդիտի ծրագրի նախապատրաստական աշխատանքների փուլը ներառում է. - էԱ ծրագրի հիմնական նպատակների, խնդիրների ն օյեկտների որոշում, - ծրագրի յուջեի ն իրականացման ժամկետների որոշում, - պատվիրատուի հետ ֆինանսական պայմանագրի կնքում ն էԱ ծրագրի կանխավճարի ստացում, - էԱ խմի ձնավորում: էկոաուդիտի ծառայության կատարման վերաերյալ պայմանագրի կնքումը: ԱՊՀ երկրներում պատվիրատուների հետ ֆինանսական պայմանագրի կնքումը ներկայումս կապված է որոշակի դժվարությունների հետ: Դա պայմանավորված է, առաջին հերթին, շատ ձեռնարկություններում էԱ ծրագրի համար վճարման իրական միջոցների ացակայությամ: Սակայն, հավանաար, կարնոր է ձեռնարկությունների այն մտահոգությունը, թե աուդիտի ժամանակ ստացված տեղեկատվությունը կարող է օգտագործվել ձեռնարկությունների դեմ (օրինակ` այդ տվյալները կարող են հասնել նության պահպանության օրգաններին ն հանգեցնել հարաերությունների վատթարացման, վճարների մեծացման, որոշակի արտոնություններից զրկելուն): Այս դեպքում առաջանում է խնդիր, որը լուծել կարող է միայն աուդիտորական գործունեության վերաերյալ օրենսդրությունը. պե՞տք է արդյոք, որ նապահպանական օրենսդրության այնպիսի խախտումներ ն/կամ չարաշահումներ հայտնաերվելիս, որոնք հանգեցնում են քրեական պատասխանատվության, աուդիտորի կողմից հայտնվեն վարչական ն իրավապահ մարմիններին: Հետնելով իրավական հիմնարար սկզունքին` պետք է խոստովանել, որ իրավախախտումների մասին լռելը հավասարազոր է դրանց թաքցնելուն, այսինքն` հանցագործության օժանդակությանը, չնայած որ հանցագործության փաստի ացահայտումը ոչ թե աուդիտի խնդիրն է, այլ իրավապահ մարմիններինը: Մյուս կողմից, մասնագիտական-էթիկական տեսանկյունից անթույլատրելի է ացահայտել այն տեղեկատվությունը, որը ստացվել է վճարովի ն անկախ աուդիտորական գործունեության ընթացքում (հատկապես, եթե աուդիտորը գործ ունի ոչ թե պետական, այլ մասնավոր սեփականության, դրա կոոպերատիվ, աժնետիրական կամ մեկ այլ ձնի հետ): Չէ՞ որ գաղտնիությունը (վստահելիությունը), սեփականատիրոջ շահերի պաշտպանությունը անկախ աուդիտի անկյունաքարային սկզունքներից մեկն է: Ընդհանուր առմամ, անկասկած է, որ, ըստ աուդիտորի մասնագիտական էթիկայի, պահանջվում է, որ այդ մասին գոնե հայտնվի անմիջական պատվիրատուին: Իր պարտականությունների կատարման համար աուդիտորը պատասխանատվություն է կրում այն ձնով ն կարգով, որը նախատեսված է պատվիրատուի հետ կնքված պայմանագրում: Անորակ անցկացրած աուդիտը կարող է հանգեցնել ձեռնարկության նյութական վնասի, որի համար աուդիտորը պետք է կրի գույքային պատասխանատվություն, ինչի չափը պետք է նշվի պայմանագրում (հաշվի առնելով

օրենսդրությամ նախատեսված սահմանափակումները): Նշենք, որ իրենց պատասխանատվությունը աուդիտի մասնագետները կարող են ապահովագրել այն աուդիտորական ֆիրմայի միջոցների հաշվին, որտեղ նրանք աշխատում են, իսկ անհատական աուդիտորները` իրենց միջոցների հաշվին: էԱ հիմնական նպատակների ն խնդիրների որոշումը: Կոնկրետ նպատակների ն խնդիրների հարցադրումը էԱ ցանկացած ծրագրի նախապատրաստական աշխատանքների փուլի հիմնական հիմնահարցն է: Նպատակները ն խնդիրները հիմնականում պետք է համապատասխանեն կոնկրետ արտադրության կամ տարածաշրջանի զարգացման ընդհանուր ռազմավարությանը ն քաղաքականությանը: Ընդ որում, ըստ էԱ տվյալների` մի շարք դեպքերում հնարավոր են զարգացման ընդհանուր ռազմավարության ն քաղաքականության որոշակի փոփոխություններ: Կոնկրետ նպատակների ն խնդիրների հարցադրումը կախված է աուդիտորական ծրագրի տեսակից, աուդիտի ենթարկվող օյեկտներից ն պատվիրատուի ցանկությունից: Բացի այդ, գործնականորեն, էԱ ցանկացած ծրագրի արդյունքը (նախաձեռնություն, խթանում, արդյունավետության արձրացում, հնարավորությունների ն շահի հիմնավորում, տեղեկատվության ապահովում) էկոլոգիական գործունեության այլ տիպերի զարգացումն է: Այդ տիպերից են արտադրական էկոլոգիական հսկողությունը, պետական էկոլոգիական մոնիթորինգը, պետական ն հասարակական էկոլոգիական հսկողությունը, տարածաշրջանային էկոլոգիական ծրագրերի մշակումը, էկոլոգիական կրթա-լուսավորչական գործունեությունը, դաստիարակությունը ն այլն: էԱ ծրագրի նպատակների ն խնդիրների կոնկրետացումը կարող է իրականացվել ինչպես որակական, այնպես էլ քանակական մակարդակով: Որպես էԱ-ի որակական խնդրի տիպարային օրինակ կարող է ծառայել. - փաստացի իրավիճակի վերլուծությունը, շրջակա միջավայրի վրա «տեսանելի» ազդեցության զգալի փոքրացման համար երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակումը, - փաստացի իրավիճակի վերլուծությունը` կապված շրջակա միջավայրի ն նրա առանձին աղադրիչների վրա ընդհանուր ազդեցության հսկողության, կազմակերպվածության ն կարգավորողականության աստիճանի արձրացման համար երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակումը, - շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության` գոյություն ունեցող կարգավորման համակարգի արդյունավետության արձրացման համար երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակումը, - տվյալ ձեռնարկությունում կամ տարածաշրջանում օգտագործվող թունավորության արձր աստիճան ունեցող նյութերի քանակի զգալի նվազեցման համար երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակում: Այս տիպի խնդիրներում ացակայում են որոշակի քանակական ն ժամանակային ցուցանիշները: Երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակումն իրականացվում է որակական մակարդակով, սեփական աուդիտորական դիտարկումների ն գնահատումների մակարդակով` օգտագործելով հատուկ մեթոդներ ն միջոցներ:

էԱ-ի շրջանակներում քանակական խնդիրների դիտարկումը ն լուծումները հանգեցնում են լրացուցիչ ելակետային տվյալներ ստանալու անհրաժեշտության: էԱ քանակական խնդրի տիպարային օրինակներ են. փաստացի իրավիճակի վերլուծությունը` կապված նախորդ հաշվետու ժամանակամիջոցի համեմատ որոշակի աղտոտող նյութերի արտանետումների (արտաթողումների, թափոնների) կրճատմանն ուղղված երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակման հետ, փաստացի իրավիճակի վերլուծությունը` կապված որոշակի ժամանակամիջոցում որոշակի նյութերի տեսակարար արտանետումների (արտաթողումների, թափոնների, աղտոտող նյութերի առաջացման, ռեսուրսների օգտագործման) քանակական որոշակի նվազեցմանն ուղղված երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակման հետ, փաստացի իրավիճակի վերլուծությունը` կապված որոշակի ժամանակամիջոցում արտաթողումների, արտանետումների, թափոնների տեղադրման, ռեսուրսների օգտագործման նորմատիվներին (լիմիտների), կոնկրետ մեծությունների ձեռքերմանն ուղղված երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակման հետ: էԱ ցանկացած ծրագրի խնդրի արտահայտման ն՛ որակական, ն՛ քանակական տեսքով արտահայտված խնդիրը պետք է համապատասխանի հետնյալ պահանջներին. ունենա ավականին որոշակի ն կոնկրետ ձնակերպում, էԱ խմի անդամների ն ծրագրի պատվիրատուի համար լինի հեշտ ընկալելի, հաշվի առնի տեղական ն տարածքային մակարդակներում գոյություն ունեցող սոցիալ-տնտեսական ն էկոլոգիական գերակայությունները, անպայման հաշվի առնի տարեր մակարդակներում փաստական տնտեսական իրավիճակը ն դրա զարգացման յուրահատկությունները: էԱ-ի խմի ձնավորումը: էԱ ցանկացած ծրագրի արդյունավետությունը, սկսած հիմնական նպատակների ն խնդիրների նախնական որոշումից, զգալիորեն կախված է ընդգրկվող մասնագետների որակավորումից: Ներքին էԱ-ն կարող է իրականացվել նան առանց այլ մասնագետների ընդգրկման: Սակայն, հաշվի առնելով ներկայիս ձեռնարկություններում էկոլոգիական ծառայությունների աշխատողների որակավորման համեմատաար ցածր մակարդակը, ինժեներատեխնիկական ն կառավարչական անձնակազմի` արդյունաերական էկոլոգիայի վերաերյալ սակավ գիտելիքները, կարելի է նախօրոք ասել, որ նման ծրագրերի արդյունավետությունը կլինի ոչ արձր: էԱ-ի խմի ձնավորումն ավելի լավ է սկսել ղեկավարի ընտրությունից` ցանկացած աուդիտական ծրագրի հիմնական դեմքից: Խմի ղեկավարը պետք է ունենա արդյունաերական էկոլոգիայի, էկոլոգիական աուդիտի, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման, էկոլոգիական փորձաքննության ոլորտներում մասնագիտական հատուկ պատրաստվածություն: Անհրաժեշտ որակավորումը այստեղ առաջին հերթին ձեռք է երվում փորձառության հաշվին ն պա205

հանջում է պարերական ատեստավորում: Պատրաստվածությունը արդյունաերական էկոլոգիայի ոլորտում ինքնին դեռնս ավարար չէ արդյունաերական ձեռնարկության էկոլոգիական հիմնահարցերի` ոլոր տեսանկյուններից էԱ անցկացման համար: էԱ խմի մյուս պարտադիր մասնակիցը պատվիրատուի պատասխանատու մասնակիցն է` պետական կամ արտադրական էկոլոգիական հսկողության ոլորտի մասնագետը (օրինակ` արտադրության տարածքային վարչության էկոլոգիական ծառայության ղեկավարը կամ առաջատար ճարտարագետը): Խմի հետագա ձնավորումը ն վերջինիս թվաքանակը կախված կլինի ծրագրի հիմնական նպատակի ն խնդիրների սահմանումից ն որոշակիացումից: Ընդհանուր առմամ, էԱ խումը պետք է լինի ոչ մեծ, լավ կազմակերպված ն ունենա արձր մասնագիտական որակներ, վայելի հեղինակություն ն արժանանա պատվիրատուի աջակցությանը: Անհրաժեշտ է հատուկ ուշադրություն դարձնել էԱ խմի անդամների ավականին արձր վարձատրության խնդրին` հաշվի առնելով նրանց պատրաստվածության աստիճանը ն աշխատանքի վարկը: Մի շարք դեպքերում աշխատանքի մեջ կարող են ընդգրկվել որոշակի ուղղությունների այլ մասնագետներ (օրինակ` ժիշկներ, կենսաաններ, սոցիոլոգներ ն այլք):

7.6.2. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²àô¸ÆîÆ Ìð²¶ðÆ äÈ²Ü²ìàðàôØÀ էկոլոգիական աուդիտի անցկացման ծրագրի պլանավորումը կարելի է ներկայացնել ըստ հետնյալ փուլերի. ձեռնարկության էկոլոգիական փաստաթղթերի հիման վրա ելակետային տվյալների նախնական հավաքում ն ընդհանրացում, ելակետային տվյալների վերլուծություն, աուդիտի անցկացման հիմնական մեթոդների, ծրագրի ն գնահատման չափանիշների որոշում, էԱ ծրագրի ձնավորում: Ծրագրի պլանավորման փուլը պետք է զաղեցնի նվազագույն ժամանակամիջոց` հաշվի առնելով աուդիտորական ծառայության արձր արժեքը ն անմիջականորեն արտադրական հրապարակում աշխատանքների անցկացման անհրաժեշտությունը: Ելակետային տվյալների նախնական հավաքումը ն ընդհանրացումը: Հիմնական ելակետային տվյալների հավաքումը ն ընդհանրացումն ըստ աուդիտի անցկացման օյեկտի ն դրանց համապատասխան գնահատումը էԱ կարնորագույն փուլերից մեկն է: Որպես կանոն, աուդիտի անցկացման ձեռնարկությունում (տարածքում) շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության, միջավայրի վիճակի, ռեսուրսների օգտագործման, արտադրության տեխնոլոգիայի վերաերյալ կուտակված է տվյալների զգալի քանակություն: Սակայն այդ տվյալների օգտագործումը հաճախ դժվարություններ է առաջացնում տարեր անձանց համար` դրանց ցրվածության, հակասականության, մեծածավալության, ընդհանրացման ն համակարգման ացակայության, ընդարձակ աղյուսակների ն նկարագրությունների անհարմար ձնի պատճառով: Հաճախ ձեռնարկության կամ տարա206

ծաշրջանի պաշտոնական դիրքորոշումը կոկրետ հարցերի վերաերյալ (օրինակ` թափոնների ն շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության աղյուրների) անորոշ է: Հաշվի առնելով նշվածը, ելակետային տվյալների նախնական հավաքումը ն ընդհանրացումը, կապված միջավայրի վրա փաստացի ազդեցության գնահատման, ազդեցության փոփոխության որոշման նպատակով արդյունավետ երաշխավորությունների մշակման հետ, պետք է լինեն ավարար ձնայնացված (մինչն աուդիտի ծրագրի` պատվիրատուի հետ ելակետային տվյալների համաձայնեցումը): Այստեղ հիմնական խնդիրը դիտարկվող հարցերի վերաերյալ ձեռնարկության (տարածքի) պաշտոնական հայտարարագրված դիրքորոշման առավելագույնս հստակ ու պարզ նշումն է, հետագա գնահատման ն երաշխավորությունների համար տեղեկատվական ազայի ձնավորումը: Որպես էԱ ծրագրի հիմնական ելակետային տվյալների հավաքման ն ընդհանրացման մեթոդ կարող է օգտագործվել «անկետավորման» մեթոդը: Խորհուրդ է տրվում էԱ ծրագրի համար որպես ելակետային տվյալներ օգտագործել միայն համապատասխան փաստաթղերով ներկայացված պաշտոնապես հայտարարված տեղեկատվությունը: Անհրաժեշտ տվյալների ացակայության կամ դրանց տարեր մեկնաանության դեպքում դրանք հատուկ վերլուծվում են: Ելակետային տվյալների ընդհանրացումը ն համակարգումը հնարավորություն է տալիս նախօրոք գնահատել դրանց հավաստիության աստիճանը, ացահայտել անհրաժեշտ տվյալների ացակայությունը, որոշել ծրագրի հիմնական օյեկտները ն ձնակերպել գերակա հարցերը: էԱ ծրագրի հիմնական տվյալների ձնակերպման համար կարող են օգտագործվել հետնյալ փաստաթղթերը (սովորաար օյեկտի 3...5 վերջին տարիների գործունեության համար). ձեռնարկության էկոլոգիական տեղեկաթերթիկները (պասպորտ), ՍԹԱ ն ՍԹԱթ. հատորները, ջրային տնտեսության տեղեկաթերթիկները, մի քանի տարիների կտրվածքով էկոլոգիական վիճակագրական հաշվետվությունները, նական ռեսուրսների օգտագործման, շրջակա միջավայրի աղտոտման ն թափոնների տեղադրման համար վճարումների վերաերյալ տեղեկանքները, էկոլոգա-իրավական ն էկոլոգա-տնտեսական պատասխանատվության կիրառման ակտերը, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության աղյուրների ն թափոնների գույքագրման ակտերը, հատուկ ն համալիր նօգտագործման լիցենզիաները ն պայմանագրերը, տարածքային էկոլոգիական ծրագրերը ն պլանները, շրջանի հատակագծային նախագծերը, շրջակա միջավայրի պահպանության վերաերյալ միջոցառումների արտադրական պլանները ն դրանց փաստացի իրականացման վերաերյալ տեղեկանքները,

տեղեկանքներ հումքի, ռեագենտների, նյութերի, պատրաստի արտադրանքի արտադրության ծավալների վերաերյալ, միջավայրապաշտպան տեխնոլոգիաների ն սարքավորումների շահագործման վերաերյալ գոյություն ունեցող տեխնոլոգիական կանոնակարգերը, հիմնական արտադրությունների, կեղտաջրերի մաքրման համակարգի, հեռացող գազերի, թափոնների տեղադրման ն հեռացման կառուցման (վերակառուցման, տեխնիկական վերազինման) նախագծերը, գոյություն ունեցող իրավիճակային պլանները, քարտեզ-սխեմաները ն այլ քարտեզագրական նյութերը: Արդյունաերական էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի արդյունավետության գնահատումը այս փուլում կարող է կրել պաշտոնական նույթ ն իրականացվել մի քանի եղանակներով. պետական ոլոր հսկող մարմինների կողմից հաստատում այն փաստի, որ տվյալ ձեռնարկությունը համապատասխանում է օրենսդրության պահանջներին, պետական էկոլոգիական պահանջների կատարման մասին ընդհանուր եզրակացության ստացում: Բոլոր օրենսդրական պահանջների համապատասխանության հաստատումը կարող է իրականացվել` օգտագործելով «հակառակից» մեթոդը, այսինքն` համապատասխան տվյաների ստացման ճանապարհով, որոնք նութագրում են. գերազանցող թույլատրելի արտանետումների ն արտահոսքերի ացակայությունը, արդյունաերական հրապարակում թափոնների ճիշտ պահպանումը, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության վերաերյալ անհրաժեշտ ոլոր փաստաթղթերի առկայությունը, համալիր նօգտագործման համար ոլոր անհրաժեշտ լիցենզիաների առկայությունը, թունավոր նյութերի արտանետումների ն արտաթողումների համար թույլտվությունների առկայությունը, վճարումների վերաերյալ տեղեկանքների, ինչպես նան մշակված ն հաստատված փաստաթղթերի առկայությունը, օրինակ` սահմանային թույլատրելի արտանետումների ն արտաթողումների նորմատիվների նախագծերը, թափոնների տեղաաշխման լիմիտների նախագծերը ն այլն, արդյունաերական հրապարակում կարգուկանոնի առկայությունը: Եթե էկոլոգիական օրենսդրության պահանջների կատարումը հաստատված է վերը թվարկված եղանակներից մեկով, ապա էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի արդյունավետության գնահատման այս փուլում արվում է դրական եզրակացություն:

7.6.3. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²àô¸ÆîÆ ²ÜòÎ²òØ²Ü ÐÆØÜ²Î²Ü öàôÈÀ էկոլոգիական աուդիտի անցկացման հիմնական փուլն անմիջականորեն իրականացվում է օյեկտում: Այդ դեպքում իրականացվում են. աուդիտի ենթակա օյեկտում երթուղիների որոշումը ն «ընդհանրացնող» շրջագայության անցկացումը, աշխատանքային փաստաթղթերին ծանոթացումը ն հարցազրույց անձնակազմի հետ, աուդիտի անցկացման օյեկտներում աշխատելիս ելակետային տվյալների ճշտումը ն լրացումը: Օյեկտներում աշխատանքի դեպքում հիմնական նպատակը էԱ ծրագրի հիմնական ելակետային տվյալների ճշտումն է, վերջնական ձնավորումը ն կազմակերպումը, լրացուցիչ տեղեկատվության ստուգումը` կապված շրջակա միջավայրի վրա արտադրության փաստացի ազդեցության փոփոխության վերլուծության, գնահատման ն կանխատեսման (երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակման) հետ: Կարճ ժամանակամիջոցում առավելագույն արդյունքների հասնելու համար օյեկտներում աուդիտի անցկացումը պետք է լինի հստակ պլանավորված ն լավ կազմակերպված: Այդ դեպքում պետք է նկատի ունենալ, որպես կանոն, օյեկտների արտակարգ արդությունը, արտադրական հրապարակների մեծ չափերը, հիմնական ն օժանդակ արտադրությունների ն տեխնոլոգիաների, ինչպես նան աղտոտող նյութերի, արտանետումների ն արտաթողումների աղյուրների ազմազանությունը, թափոնների առանձին տեսակների ն դրանց տեղադրման տեղերի մեծաքանակությունը, միջավայրի վրա չհսկվող, չկազմակերպված, վթարային ն «գիշերային» ազդեցությունների գերակայությունը, ազդեցության կարգավորման տեխնոլոգիական ն տեխնիկական միջոցների տարատեսակությունը, էկոլոգիական վատ կազմակերպված ծառայությունը, անձնակազմի ցածր որակավորումը ն այլն: Այս փուլում իրականացվում է ձեռնարկության էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգի |ՏՕ 14001 ստանդարտի ընդլայնված պահանջների համապատասխանության գնահատում` ըստ հետնյալ ուղղությունների. - էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում էկոլոգիական քաղաքականությունը ն գործունեության պլանավորումը, - էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում գործունեության կազմակերպումը, - էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում գործունեության հետնողականության կատարելագործումը ն արդյունքների գնահատումը: Գնահատման համար օգտագործվում են ներքոհիշյալ տիպի հարցաթերթիկները (անկետաները). Անհրաժեշտ է հաջորդաար պատասխանել հարցաթերթիկների ոլոր հարցերին: Ձեռնարկությունում ռեալ իրավիճակի` |ՏՕ 14001 ստանդարտի պահանջներին համապատասխանելու դեպքում գնահատման այս փուլի վերաերյալ կատարվում է հանրագումարային դրական եզրակացություն:

Գնահատման օյեկտները

Գնահատման չափանիշները

|ՏՕ 14001 ստանդարտի պահանջները

Փաստացի դրությունը

7.6.4. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²àô¸ÆîÆ ²ÜòÎ²òØ²Ü º¼ð²ö²ÎÆâ öàôÈÀ Աուդիտի անցկացման ծրագրի եզրափակիչ փուլը ներառում է. - ստացված տվյալների վերլուծությունը ն գնահատումը, - անհրաժեշտության դեպքում էԱ խմում լրացուցիչ մասնագետների ընդգրկումը, - ըստ էԱ ծրագրի արդյունքների` կոնկրետ երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակումը, - ծրագրի տվյալների ներկայացումը, պատվիրատուի ն այլ շահագրգիռ անձանց հետ դրանց օգտագործման հնարավորությունների վերլուծությունը, նախապատրաստումը, տարածումը ն վերջնական հաշվետվության ներկայացումն ըստ աուդիտի անցկացման արդյունքների, - մասնակցություն ըստ էկոլոգիական աուդիտի ծրագրի նյութերի, գործողությունների կազմման ն ստուգման պլանի իրականացմանը: էԱ ծրագրի տվյալների վերլուծությունը ն գնահատումը: Արդյունաերական արտադրության էԱ ծրագրի տվյալների վերլուծության ն գնահատման ընդհանուր մեթոդական երաշխավորությունները ներառում են. - գերակա աղտոտող նյութերի, ելակետային հումքի աղադրիչների, ռեագենտների ն նյութերի ընդհանրացված ն մանրամասնեցված նյութական հաշվեկշիռների կազմում ն վերլուծություն, այդ թվում` ձեռնարկության ընդհանրացված ջրային հաշվեկշռի կազմումը ն ընդհանրացումը` ներառած մթնոլորտային տեղումները, արտադրական հրապարակում չկարգավորված ստորգետնյա հոսքերը, - շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գերակա աղյուրների (ներառած չկազմակերպված, համազարկային, վթարային ն «գիշերային» աղյուրները) ն թափոնների փաստացի նութագրերի նկարագրումը ն գնահատումը, պարտադիր հայտարարագրված նութագրերի ն արտաթողումների, արտանետումների ն թափոնների տեղադրման լիմիտների հետ դրանց համեմատումը, - աղտոտող նյութերի արտաթողումների ն արտանետումների, թափոնների տեղադրման ն հեռացման կարգավորման` գոյություն ունեցող համակարգերի աշխատանքի փաստացի արդյունավետության վերլուծությունը ն գնահատումը, դրանց` հայտարարագրված արդյունավետության հետ համեմատումը, - էկոլոգիական հսկողության` առկա համակարգի նկարագրությունը, վերլուծությունը ն գնահատումը` ներառած շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության աղյուրների ն թափոնների մոնիթորինգի տեղային համակարգերը,

միջավայրի վրա ազդեցությունների, ռեսուրսների օգտագործման ն միջավայրի վիճակի փոփոխության ոլորտում արդյունաերական (կամ տարածքային) գերակայությունների համակարգի ձնավորումը ն հիմնավորումը (ազդեցության, աղտոտող նյութերի անջատման աղյուրների ն թափոնների առաջացման գերակա գործոնների, արտաթողումների ն արտանետումների գերակա աղյուրներ, թափոնների ն դրանց տեղադրման տեղերի, ազդեցությունների կարգավորման համակարգերի, գերակա էկոլոգիական նպատակները ն խնդիրները), - ձեռնարկության ազդեցության գոտում միջավայրի փոփոխությամ, նակչության վատառողջության, զգալի տնտեսական վնասով, նապահպանական օրենսդրության կոպիտ պարերական խախտումներով նութագրվող տեղային կրիտիկական էկոլոգիական իրավիճակների որոշումը, - էԱ ծրագրի տվյալների ներկայացումը էկոլոգիական իրավիճակային պլաններում ն քարտեզ-սխեմաներում: Այս փուլում օգտագործվում են քանակական տարեր չափանիշներ ն ցուցանիշներ ինչպես արդեն ձեռնարկությունում կիրառվողի, այնպես էլ աուդիտի ծրագրի շրջանակներում լրացուցիչ առաջարկվողների նկատմամ: Այդ դեպքում կարնոր է ցույց տալ ցուցանիշների փոփոխման դինամիկան` նվազագույնը երեք տարվա կտրվածքով: Քանակական ցուցանիշների փոփոխության դինամիկայի վերլուծության հիմքում դրվում է դիտարկվող ժամանակահատվածում դրանց չընդհատվող արելավման սկզունքը: Ձեռնարկությունում էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգը համարվում է ավական արդյունավետ այն դեպքում (մի պայմանով, որ պահպանվել են վերը թվարկված ոլոր պահանջները ն չափանիշները), եթե հաստատվում է անընդհատ արելավման միտումը ձեռնարկության էկոլոգիական գործունեության այն ոլոր ոլորտներում, որոնցում դա գործնականորեն մատչելի է: Ձեռնարկությունում որակապես գնահատվում է հիմնականում նախաձեռնողական գործունեությունը էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում` ներառած նման գործունեություն իրականացնելու մտադրությունները ն ստացված միջանկյալ արդյունքները: Այն հիմնական սկզունքները, որոնք ապահովում են էկոլոգիական աուդիտի արդյունավետությունը, կարելի է աժանել մասնագիտական-էթիկականի (1) ն մեթոդաանականի (2): 1. էկոաուդիտորների օյեկտիվությունը հնարավոր է, եթե ապահովվում է անկախությունը. - աուդիտի ենթարկվող օյեկտում ղեկավարությունից, պատվիրատուից, ինչպես նան աուդիտ իրականացնող կազմակերպության ղեկավարությունից, - շրջակա միջավայրի պահպանության ն արդյունավետ նօգտագործման հարցերում, ինչպես նան աուդիտի ենթակա օյեկտի յուրահատկություններին իրազեկությունը, ինչը հաստատվում է համապատասխան փաստաթղթերի առկայությամ, - աուդիտի գործընթացում ստացված տեղեկատվության գաղտնիությունը,

էկոաուդիտի անցկացման համար ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կարգով պատասխանատվության իրականացումը: 2. Աուդիտի ընթացակարգի պլանավորումը ներառում է. - աուդիտի մեթոդաանության ն տեխնոլոգիայի ընտրման նպատակահարմարությունը, - կարնորության ն իսկության չափանիշի որոշումը, - տեղեկատվության վերլուծության ն եզրակացությունների ձնավորումը, - աուդիտորների համագործակցությունը, - աուդիտի ենթակա ձեռնարկության ղեկավարության տեղեկացումը աուդիտի արդյունքների մասին ն այլն: Քանակական ն որակական գնահատումը: Աուդիտի արդյունքը էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի արդյունավետության քանակական ն որակական գնահատականն է: էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի քանակական գնահատականն իրականացվում է յուրատեսակ չափանիշների ն ցուցանիշների հիման վրա: էկոլոգիական աուդիտի խնդիրներում կարող է ընդգրկվել ոչ միայն ձեռնարկության ներկայացված ցուցանիշների փոփոխության դինամիկայի վերլուծությունը, այլն լրացուցիչ չափանիշների ն ցուցանիշների օգտագործման հիմնավորումը, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի լիարժեք գնահատել էկոլոգիական կառավարման ն էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում գործունեության արդյունավետությունը: էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի արդյունավետության որակական գնահատումը, ըստ էության, արդյունաերական ձեռնարկության էկոլոգիական կարելիությունների գնահատումն է: Արդյունաերական ձեռնարկության էկոլոգիական կարելիությունները որակապես գնահատվում են ըստ մտադրությունների, ձեռնարկվող գործողությունների ն ձեռք երած արդյունքների, առաջին հերթին` ըստ էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի ոլորտում նախաձեռնողական կամավոր գործունեության: Գնահատումն իրականացվում է ըստ պատասխանների արդյունքների հետնյալ չափանիշներով. - Ձեռնարկության կողմից էկոլոգիական գործունեության հիմնական սկզունքների(էկոլոգիական քաղաքականության) հիմնավորումը ն հրապարակայնացումը: - Ձեռնարկությունում էկոլոգիական գործընթացի ձեռք երած արդյունքների մշտական արելավմանը, գործընթացի զարգացմանն ուղղված նպատակների առկայությունը ն հիմնավորումը: - Ձեռնարկությունում էկոլոգիական աուդիտի անցկացման ծրագրերի ն մեթոդների օգտագործումը` ձեռք երած արդյունքների գնահատման ն գործունեության հետագա զարգացման նպատակով: - Ձեռնարկության կողմից «կանաչ հաշվետվությունների» ձնավորումը ն տարածումը: - Ձեռնարկության գործունեության թափանցիկությունը էկոլոգիական տեսանկյունից: - Արտադրանքի որակի ու ծառայությունների կառավարման ն էկոլոգիական կառավարման խնդիրների միավորումը:

Ձեռնարկության ազդեցության գոտում շրջակա միջավայրի վիճակի մոնիթորինգի անցկացումը: Թվարկած յուրաքանչյուր չափանիշի համար կա հարցերի մի ամողջ շարք, որոնց պատասխանների հիման վրա աուդիտորը նշանակում է այս կամ այն գնահատականը: Հնարավոր են ընդհանուր գնահատման հետնյալ տարերակները. «0» - մեկից ոչ ավելի դրական պատասխանի դեպքում, «1/2» - 2-3 դրական պատասխանի դեպքում, «1» - 4-5 դրական պատասխանի դեպքում: Բոլոր չափանիշների համար ստացված գնահատականների գումարն արտահայտում է արտադրության էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի (ձեռնարկության էկոլոգիական ունակություն) որակական գնահատականը, օրինակ. - 309 - ձեռնարկության էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի ուղղությամ գործունեությունը լիարժեք չէ ն ընդհանուր առմամ արդյունավետ չէ. ձեռնարկությանը չի կարելի վերագրել էկոլոգիական ունակության կարելիություն, - 30.509 - ձեռնարկության էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի ուղղությամ գործունեությունը ընդհանուր առմամ ավարար է, սակայն պահանջվում է հետագա զարգացում ն կատարելագործում. ձեռնարկության էկոլոգիական ունակության կարելիությունը ընդհանուր առմամ ավարար չէ, - 50.709 - ձեռնարկության կողմից էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի ուղղությամ գործունեությունը, ընդհանուր առմամ, ավական արդյունավետ է, սակայն տվյալ դեպքում առկա է նրա հետագա արելավման չօգտագործված պաշար. ձեռնարկության էկոլոգիական ունակության կարելիությունը ընդհանուր առմամ ավարար է, - մեծ է 709-ից - ձեռնարկության էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի ուղղությամ գործունեությունը արձրարդյունավետ է. ինքնին ձեռնարկությունը կարող է դիտվել որպես առաջատար էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի ոլորտում. ձեռնարկության էկոլոգիական ունակության կարելիությունը անվիճարկելի է: Առաջարկվող չափանիշները կարող են օգտագործվել ձեռնարկության ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին էկոլոգիական աուդիտի ծրագիրն իրականցնելիս ն գնահատման արդյունքում էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի արդյունավետության արձրացմանն ուղղված երաշխավորությունների ն առաջարկությունների լայն ասպեկտը մշակելիս: Արդյունաերական ձեռնարկության էկոլոգիական ունակության կարելիության ընդհանուր արձր գնահատականը (օրինակ` 509-ից ավելի), նապահպանական օրենսդրության պարտադիր պահպանման դեպքում, կարող է դիտարկվել որպես արտոնյալ ներդրումների, հարկային, ապահովագրման պայմաններից մեկը, ինչպես նան` որպես էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգի սերտիֆիկացման պարտադիր պայման:

7.6.5. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²àô¸ÆîÆ ²ÜòÎ²òØ²Ü ú´ÚºÎîÜºðàôØ

²ÞÊ²î²ÜøÆ ØºÂà¸ÆÎ²Ü

Օյեկտում էկոլոգիայի աուդիտորների աշխատանքի սխեման կարելի է ներկայացնել հետնյալ տեսքով

Ծրագրի պլանավորման փուլ Արտադրության էկոլոգիական հսկողության ն կառավարման կառուցվածքի որոշում էկոլոգիական գործունեության ուղղության ն ասպեկտների որոշում

էկոլոգիական փաստաթղթերի առկայության ն նութագրերի որոշում

Ձեռնարկության էկոլոգիական գերակայությունների համակարգի որոշում

Ելակետային տվյալների վերլուծություն: էԱ ծրագրի ձնավորում: Դիտարկման շրջայցերի երթուղու որոշում

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՓՈՒԼ

Արդյունաերական հրապարակում դիտարկման շրջայցերի անցկացում Աշխատանք անձնակազմի ն ներքին փաստաթղթերի հետ ¶»ñ³Ï³ ÑÇÙÝ³Ñ³ñó»ñÇ í»ñ³~»ñÛ³É ³áõ¹Çïáñ³Ï³Ý ³ñÓ³Ý³·ñáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï³½ÙáõÙ Տվյալների վերլուծություն ն գնահատում Երաշխավորությունների ն առաջարկությունների մշակում Նախնական հաշվետվության կազմում

ԱՎԱՐՏԱԿԱՆ ՓՈՒԼ

էԱ ծրագրի արդյունքների ներկայացում ն քննարկում

Ստացված տվյալների օգտագործման հնարավորության վերլուծություն

Նկ. 7.2. Օյեկտում էկոլոգիական աուդիտորների աշխատանքի սխեման

7.6.6. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²àô¸ÆîÆ Ìð²¶ðÆ ÜÚàôÂºðÆ ú¶î²¶àðÌàôØÀ էկոլոգիական աուդիտի ծրագրի մշակման ն իրականացման ընդհանրացված ընթացակարգի հինգերորդ փուլը վերջինն է ն կարող է ներկայացվել հետնյալ փուլերի տեսքով. հեղինակային հսկողություն ն ծրագրի նյութերի օգտագործման խորհրդատվություն, խմի անդամների մասնակցություն` էկոլոգիական աուդիտի նյութերի օգտագործմամ կամ դրանց հիման վրա կոնկրետ նախագծերի ն ծրագրերի մշակում ն իրականացում, մասնակցություն ՇՄՊ ընթացակարգում պլանային, մինչնախագծային ն նախագծային այն լուծումներին, որոնք մշակվել են էԱ ծրագրի նյութերի օգտագործմամ կամ դրանց հիման վրա, ըստ գործունեության փաստացի արդյունքների` էԱ ծրագրի կրկնակի կազմակերպում ն անցկացում, ընդհանուր, հատուկ ն լրացուցիչ մասնագիտական կրթության զարգացում: էԱ ծրագրի նյութերի հետագա օգտագործումը, էկոլոգիական գործունեության արդյունավետության զարգացման ն արելավման նպատակով, կարող է իրականացվել պատվիրատուի կողմից ինչպես ինքնուրույն, այնպես էլ էԱ խմի մասնակիցների ներգրավմամ: էԱ նյութերի` պատվիրատուի կողմից ինքնուրույն օգտագործումն իրականացվում է հետնյալ ճանապարհով. - կոնկրետ ծրագրերի ու գործունեության ուղղությունների ձնավորում, - նապահպանական ընթացիկ միջոցառումների պլանում առաջարկությունների անմիջականորեն ներառում, ինչը, առաջին հերթին, վերաերում է զգալի լրացուցիչ ծախսեր չպահանջող առաջարկություններին, - ստացված նյութերի հիման վրա առաջադրանքների ն ելակետային տվյալների կազմում` ՏՏՀ ն նախագծերի մշակման համար, - ստացված նյութերի հիման վրա լրացուցիչ մշակումների (հետազոտական, փորձնական, կոնստրուկտորական ն այլն) կատարման տեխնիկական առաջադրանքի կազմում, - ստացված նյութերի օգտագործում ՇՄՊ աժինների մշակման մեջ` առանձին նախագծերի հասարակական ն պետական էկոլոգիական փորձաքննություն իրականացնելիս, - ստացված նյութերի օգտագործում տարեր էկոլոգիական, նորմատիվտեխնիկական ն հաշվետվական փաստաթղթերի մշակման ընթացքում:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. Սահմանել էկոլոգիական աուդիտը: 2. Նորմատիվ ն իրավական ի՞նչ հիմքի վրա է իրականացվում էկոլոգիական աուդիտը: 3. Ի՞նչ խնդիրներ են լուծվում էկոլոգիական աուդիտի շրջանակներում: 4. Ու՞մ կողմից է իրականացվում էկոլոգիական աուդիտը: 5. Որո՞նք են պետական էկոլոգիական հսկողության ն էկոլոգիական աուդիտի հիմնական տարերությունները: 6. Որո՞նք են ՇՄԱԳ-ի ն էԱ-ի հիմնական տարերությունները: 7. Ինչպիսի՞ խմերի կարելի է աժանել էԱ ծրագրերը: 8. Թվարկել էկոլոգիական աուդիտի անցկացման հիմնական փուլերը: 9. Որո՞նք են էկոլոգիական աուդիտի արդյունավետությունն ապահովող հիմնական սկզունքները: 10. Ինչպիսի՞ չափանիշների հիման վրա է իրականացվում էկոլոգիական մենեջմենթի արդյունքների գնահատումը: 11. Ներկայացնել օյեկտում էկոլոգիական աուդիտորների աշխատանքի սխեման: 12. Ի՞նչ նպատակով կարող են օգտագործվել էԱ ծրագրի նյութերը:

¶ÈàôÊ 8. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ¶Ü²Ð²îàôØ 8.1. ÀÜ¸Ð²Üàôð ¸ðàôÚÂÜºð էկոլոգիական գնահատումը նախատեսվող գործունեության հետնանքների պլանաչափ վերլուծության ն գնահատման գործընթացն է, շահագրգիռ կողմերի խորհրդատվությունները, ինչպես նան այդ վերլուծության ն խորհրդատվությունների արդյունքները հաշվի առնելը` պլանավորելիս, նախագծելիս, վավերացնելիս ն տվյալ գործունեությունն իրականացնելիս: Համաձայն սույն սահմանման. էկոլոգիական գնահատումը գործընթաց է ն ոչ թե պարզապես տվյալներ կամ փաստաթղթեր, որոնք ստացվում են այդ գործընթացի արդյունքում, էկոլոգիական գնահատումը պլանային, այսինքն` որոշակի կանոնների հետնելու գործընթաց է, էկոլոգիական գնահատումը չի սահմանափակվում պլանավորման փուլով, այլ ընդգրկում է նան նախատեսվող գործունեության իրականացման փուլը: էկոլոգիական գնահատման գործընթացը ներառում է հետնյալ հիմնական աղադրիչները. վերլուծություն /կանխատեսում/. շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության պոտենցիալ ազդեցության ն դրա արժնորության գնահատում, փոխընդունելի լուծում գտնելու նպատակով շահագրգիռ կողմերի խորհրդատվություններ, ազդեցության կանխատեսված արդյունքի ն խորհրդատվությունների օգտագործում` նախատեսվող գործունեությանը վերաերող լուծումն ընդունելու գործընթացում:

8.2 ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ¶Ü²Ð²îØ²Ü êÎ¼´àôÜøÜºðÀ էկոլոգիական գնահատման ընթացակարգերը տարեր երկրներում զանազանվում են ազմաթիվ տեսանկյուններից. գործունեության ի՛նչ տիպի համար է իրականացվում էկոլոգիական գնահատումը, ո՛վ է դա անցկացնում, ո՛ր լուծումներում ն ինչպե՛ս են հաշվի առնվում դրա արդյունքները: Ժամանակի ընթացքում քննություն անցած էկոլոգիական գնահատման արդյունավետ համակարգերը համապատասխանում են երեք հիմնական սկզունքների` կանխարգելիչ, կոմպլեքսայնության ն ժողովրդականության: Կանխարգելիչ սկզունքի դեպքում էկոլոգիական գնահատումն իրականացվում է մինչ նախատեսվող գործունեության իրականացման վերաերյալ որոշում կայացնելը, ինչպես նան` դրա արդյունքներն օգտագործվում են որոշումը մշա217

կելիս ն ընդունելիս: Արդեն ընդունված որոշման արդյունքների վերլուծությունը, ըստ էության, էկոլոգիական գնահատում չէ: էկոլոգիական գնահատումը պետք է իրականացվի ոչ թե մինչ նախատեսվող գործունեության իրականացման հնարավորության մասին որոշում կայացնելը (օրինակ` համապատասխան թույլտվություն տալը), այլ մինչ կարնորագույն նախագծային որոշումներ ընդունելը: Կանխարգելման սկզունքի կարնորագույն գործիքներից մեկը այլընտրանքների վերլուծությունն է: Նախատեսվող գործունեության նպատակին հասնելու մի քանի այլ- ընտրանքների ն դրանց իրականացման տարերակների դիտարկումը ն համեմատությունն ապահովում են լուծման ընդունման անկախությունը` կախված էկոլոգիական գնահատման արդյունքներից: Կոմպլեքսայնության սկզունքը ենթադրում է նախատեսվող գործունեության գործոնների ազդեցության համատեղ դիտարկումը ն հաշվառումը ն դրա հետ կապված փոփոխությունները ոլոր նական, ինչպես նան սոցիալական միջավայրերում: Այս սկզունքը հիմնվում է այն պատկերացման վրա, որ շրջակա միջավայրի աժանումը «աղադրիչների» /օդ, ջուր, հող/ իրական իրավիճակի պարզեցումն է: Իրականում մենք գործ ունենք հասարակության հետ անխզելիորեն կապված միասնական նական համակարգի հետ: էկոլոգիական գնահատման խնդիրը ոչ միայն այն է, որ պետք է հետնել, թե որքանով են պահպանվում «ստանդարտները ն նորմատիվները» նական միջավայրի առանձին աղադրիչների համար, այլ նան հասկանալ, թե ինչպես է նական-սոցիալական համակարգը, ամողջությամ վերցրած, արձագանքում նախատեսվող գործունեության ազդեցությանը: Նախատեսվող գործունեության ենթադրվող ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա շոշափում է անսահմանափակ թվով մարդկանց ն կազմակերպությունների շահերը: Դրանց մեծ մասը պաշտոնական լիազորություններ չունի այդ գործունեության վերաերյալ: Այդ կողմերի շահերի պաշտպանության գործիք կարող են ծառայել տարեր նույթի թույլտվությունների ն լիցենզիաների համակարգը ն նախագծման նորմերը: Սակայն ժողովրդականության սկզունքի էությունն այդ կողմերի որոշման ընդունման գործընթացին անմիջականորեն մասնակցելու իրավունքի ճանաչումն է: Այսպիսով, շահագրգիռ կողմերը պետք է էկոլոգիական գնահատման գործընթացին մասնակցելու հնարավորություն ունենան. ն՛ եզրակացությունների ձնավորման, ն՛ էկոլոգիական գնահատման գործընթացի արդյունքներն օգտագործելիս նրանց կարծիքը պետք է հաշվի առնվի փորձագետների եզրակացությունների հետ հավասարապես: Լուծման ընդունման գործընթացում ժողովրդականության ացակայությունը, փակ ն ոչ թափանցիկ լինելը հաճախ հանգեցնում են նրան, որ գործնականում այդպիսի համակարգերում լուծումներն ընդունվում են ոչ պաշտոնական անակցությունների ն համաձայնությունների հիման վրա առանձին, ավելի ազդեցիկ ն շահագրգիռ կողմերի մասնակցությամ: Արդյունքում` ավականին հաճախ տուժում է էկոլոգիական գնահատման արդյունավետությունը:

8.3. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ¶Ü²Ð²îØ²Ü ²è²ðÎ²Ü էկոլոգիական գնահատման առարկան նախատեսվող գործունեության ազդեցությունն է շրջակա միջավայրի վրա: Այդ ազդեցությունն այն փոփոխություններն են շրջակա միջավայրում, որոնք ամողջությամ կամ մասնակիորեն նախատեսվող գործունեության արդյունք են: Կանխագուշակումը ն դրանց թուլացման միջոցառումների մշակումը էկոլոգիական գնահատման գործընթացի հիմնական աղադրիչներից են: էկոլոգիական գնահատումը հնարավորություն է տալիս ացահայտելու այն ազդեցությունները, որոնք առանձին միջավայրերի ն ազդեցության աղյուրների համար սահմանված ստանդարտներով կարող են նույնականորեն հաշվի առնվել. դրանք, ամենից առաջ, ոչ ուղղակի ն կուտակային ազդեցություններն են: էկոլոգիական գնահատումը պետք է կենտրոնացված լինի ամենակարնոր, հիմնական ազդեցությունների վրա: Ազդեցությունները էկոլոգիական գնահատման շրջանակներում դիտարկվում են ոչ միայն դրանց ֆիզիկական մեծության, այլ նան դրանց` ողջ հասարակության, առանձին սոցիալական խմերի ն քաղաքացիների համար էական լինելու տեսանկյունից: Գործնականորեն էկոլոգիական գնահատականը այս կամ այն չափով միշտ էլ շոշափում է նախատեսվող գործունեության ժշկական, սոցիալական, տնտեսական հետնանքները` կապված շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հետ: Այդպիսի հետնանքների դիտարկումը էկոլոգիական գնահատման ընթացքում գործնականորեն անհրաժեշտություն է անկախ այն անից` ամրագրվա՞ծ են արդյոք նման պահանջները օրենսդրորեն, այսինքն` էկոլոգիական գնահատականը շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը դիտում է դրանց` ողջ հասարակության, առանձին քաղաքացիների ն քաղաքացիների խմերի համար էական լինելու տեսանկյունից, ինչը հիմնականում պայմանավորված է հենց սոցիալական ն տնտեսական հետնանքներով: Ամենից առաջ` էկոլոգիական գնահատման առարկան նախատեսվող գործունեության նախագծային մակարդակն է` որոշակի տնտեսական օյեկտների տնտեսական գործունեությունը: Հիմնական ջանքերը պետք է կենտրոնանան այն նախագծերի վրա, որոնք ենթադրում են շրջակա միջավայրի վրա զգալի ազդեցություն: Այդ իսկ պատճառով լրիվ մասշտաային էկոլոգիական գնահատման անցկացումը ոլոր նախագծերի համար հազիվ թե նպատակահարմար է, ն ացի` այդ մեխանիզմը ուղղորդված է եղել խոշոր նախագծերին: Սակայն ազդեցության զգալիության մասին պատկերացումները նշված մոտեցման մեջ որոշակի ուղղումներ են ներմուծում: Այսպես, հատուկ դիտարկման կարող է արժանանալ ստանդարտ նախագիծը, որն իրականացվում է ոչ ստանդարտ պայմաններում, օրինակ` յուրահատուկ նական համալիրի մոտերքում: Բնակչության լուրջ անհանգստությունը կամ այն գործոններից մեկը, որոնցից կախված է դրա անցկացման անհրաժեշտությունը, նույնպես կարող է հիմք լինել էկոլոգիական գնահատում անցկացնելու համար: Այդ պատճառով յու219

րաքանչյուր կոնկրետ դեպքում էկոլոգիական գնահատման անհրաժեշտության հարցի լուծումը որոշակի հիմնախնդիր է: էկոլոգիական գնահատման առարկա կարող են լինել ոչ միայն առանձին նախագծերը, այլ նան ավելի արձր մակարդակի նախաձեռնությունները, օրինակ, տարեր պլաններ ն նախագծեր, ճյուղային զարգացման սխեմաներ, նորմատիվ ակտերի նախագծեր, որոնք կարող են զգալի էկոլոգիական հետնանքներ ունենալ:

8.4. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ¶Ü²Ð²îØ²Ü Ø²êÜ²ÎÆòÜºðÀ Գործունեության նախաձեռնողը իրավաանական կամ ֆիզիկական անձ է` պատասխանատու պլանավորման /նախագծման/ ն նախատեսվող գործունեության իրականացման համար, այսպես կոչված, նախատեսվող գործունեության «տերը»: Նախաձեռնողի դերում կարող են հանդես գալ ինչպես պետական մարմինները, այնպես էլ մասնավոր ընկերությունները: էկոլոգիական գնահատման համակարգերի մեծ մասում գործունեության նախաձեռնողը կրում է էկոլոգիական գնահատման հիմնական տարրերի անցկացման հետ կապված ծախսերը: Դա «աղտոտողը վճարում է», ինչպես նան «նախատեսվող գործունեության էկոլոգիական պոտենցիալ վտանգավորության կանխավարկածի» սկզունքների արդյունք է, որը ամրագրված է օրենսդրորեն, համաձայն որի նախատեսվող գործունեության էկոլոգիական անվտանգության ապացուցման ծանրությունը պետք է դրվի դրա նախաձեռնողի վրա, ինչը պայմանավորված է նան նրանով, որ լրիվ ծավալով կատարվող էկոլոգիական գնահատականը կարող է կապված լինել զգալի ծախսերի հետ, որոնք հազիվ թե նպատակահարմար լինի դնել պետական յուջեի վրա: Հատուկ լիազորված մարմիններ. մարմիններ կամ կազմակերպություններ, որոնք ունեն այս կամ այն լիազորությունները էկոլոգիական գնահատման գործընթացի կամ, ամողջությամ վերցրած, նախատեսվող գործունեության վերաերյալ: էկոլոգիական գնահատման գործընթացում կարելի է առանձնացնել այդպիսի մարմինների երեք հիմնական գործառույթները. - էկոլոգիական գնահատման գործընթացի հսկողություն, - էկոլոգիական գնահատման արդյունքներով որոշման կայացում, - նախատեսվող գործունեության առանձին ասպեկտների համաձայնեցում: Այլ շահագրգիռ կողմեր: Ցանկացած խոշոր նախագծի իրականացումը ն, մասնավորապես, դրա էկոլոգիական ասպեկտները շոշափում են ամողջ հասարակության, ազմաթիվ կազմակերպությունների, սոցիալական խմերի ն առանձին քաղաքացիների տարեր շահերը: Այդ կողմերի հետ շահերի համաձայնեցումը, ծայրահեղ դեպքում` այդ շահերի հաշվի առնելը նախատեսվող գործունեության պլանավորման ժամանակ էկոլոգիական գնահատման կարնոր խնդիրներից մեկն է: էկոլոգիական գնահատման ընթացքում շահագրգիռ կողմերի հետ համագործակցության գործընթացը սովորաար նութագրվում է որպես «խորհրդատվություն հասարակության մաս220

նակցությամ»: էկոլոգիական գնահատման գործընթացում որպես շահագրգիռ կողմեր կարող են հանդես գալ մասնավորապես, պետական մարմինները: Կատարողները: Գործունեության նախաձեռնողը նախագծային փաստաթղթերի մշակման համար կարող է օգտագործել կողմնակի կազմակերպության կամ մասնագիտացված ընկերության ծառայությունը` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության մասին եզրակացության կազմման համար: Պետական կազմակերպությունները էկոլոգիական գնահատման փաստաթղթերի որակի գնահատման համար կարող են հրավիրել խորհրդատուների, իսկ հասարակությունը կարող է փորձագետների ընդգրկել` նախատեսվող գործունեության այս կամ այն տեսակետների անկախ գնահատման համար: Ստույգ ասած` կատարողները գործընթացի ինքնուրույն մասնակիցներ չեն ն կատարում են խնդիրներ, որոնք նրանց առաջադրում է հրավիրող մասնակիցը, որը ն «արտաքին» կողմերի առաջ պատասխանատվություն է կրում աշխատանքի արդյունքների համար: Սակայն դրանց որակավորումից զգալիորեն կախված է էկոլոգիական գնահատման գործընթացը, ն նրանց գործունեությունը հաճախ «արտաքին» կարգավորման առարկա է, որն իրականացվում է, օրինակ, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության եզրակացության նախապատրաստման աշխատանքների կատարման իրավունք ունեցող ընկերության պետական արտոնագրման ճանապարհով:

8.5. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ¶Ü²Ð²îØ²Ü ¶àðÌÀÜÂ²òÆ Æð²Î²Ü²òØ²Ü ä²î²êÊ²Ü²îàôÜ Գործընթացի տարեր տարրերի համար պատասխանատվությունը /ՇՄԱԵ պատրաստում, դրա որակի հսկողություն, որոշման ընդունում/ կարող են կրել գործընթացի տարեր մասնակիցներ: էԳ մի շարք համակարգերում այդ աշխատանքների կատարման պատասխանատվությունը դրված է գործունեության նախաձեռնողի վրա, որն այն իրականացնում է իր ուժերով կամ ներգրավում է հատուկ ընկերության: Սակայն այդպիսի պրակտիկան ամեն տեղ չէ, որ ընդունված է: Օրինակ, ԱՄՆ-ի դաշնային համակարգում մասնավոր ընկերությունների կողմից նախագծերի էԳ անցկացման դեպքում, որը պահանջում է ֆեդերալ մարմիններից լիցենզիայի ստացում, կատարողը ներգրավվում է այդ մարմինների կողմից տենդերի հիման վրա: Չնայած նրա աշխատանքը վարձատրում է ընկերության-գործունեություն նախաձեռնողը, սակայն կատարողը հաշվետու է դաշնային մարմնին, որի վրա այդպիսով դրվում է այդ աշխատանքի որակի համար պատասխանատվությունը: Նման պրակտիկան նութագրական է, օրինակ, էստոնիայի կամ Կալիֆոռնիայի նահանգի /ԱՄՆ/ էԳ համակարգերի համար: Նախաձեռնողի պատասխանատվությունը այդպիսի համակարգերում տեղեկատվության տրամադրումն է, որն անհրաժեշտ է` նախատեսվող գործունեության շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման համար: Բազմաթիվ մասնագետներ ն գործարարներ ենթադրում են, որ համակարգը, որում էկոլոգիական գնահատման «հիմնական մասը» գործունեության նախաձեռնողի պատասխանատվությունն է, ավելի արդյունավետ է:

8.6. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ¶Ü²Ð²îØ²Ü ÐÆØÜ²Î²Ü î²ððºðÀ

Նախագծերի էկոլոգիական գնահատման գործընթացը պետք է սկսվի նախագծի մշակման ամենասկզնական փուլերում ն շարունակվի նախագծման գործընթացին զուգահեռ: Այդ դեպքում նախագծի գնահատման արդյունքներն օգտագործվում են ոչ միայն արդեն ընդունված նախագծային լուծումների «հիմնավորման» ն նույնիսկ ոչ միայն հատուկ նապահպանական միջոցառումների մշակման համար, այլն տեխնոլոգիայի ընտրման ն օյեկտի տեղադրման վերաերյալ կարնորագույն լուծումներ ընտրելիս: Սակայն նույնիսկ այն դեպքում, եր էկոլոգիական գնահատումն իրականացվում է` համաձայն վերը շարադրված կանխարգելման սկզունքի, կարելի է արձանագրել, որ այն սկսվում է ոչ ավարար շուտ: Այսպես, ցանկացած խոշոր նախագծի, օրինակ, էլեկտրակայանի կառուցման իրականացման լուծումը, որպես կանոն, ընդունվում է ճյուղային ծրագրերի կամ տարածքային զարգացման ծրագրերի շրջանակներում: Կանխարգելման սկզունքի հետնանքն այն է, որ գործունեության գնահատումը պետք է իրականացվի մինչն համապատասխան որոշման փաստացի (այլ ոչ թե պաշտոնական հաստատման) ընդունումը, էկոլոգիական գնահատման առարկան պետք է լինի պլանը կամ ծրագիրը: Այսպիսի գնահատումը կոչվում է ռազմավարական էկոլոգիական գնահատական /ՌէԳ/: Նման գնահատման ընթացքում, մասնավորապես, կարող են դիտարկվել դրված նպատակին (օրինակ` էներգիայի աղյուրի տիպի, նախագծերի, էներգախնայողության ուղղությունների ընտրության) հասնելու այլընտրանքային տարերակները, ինչպես նան այդ նպատակին հասնելու մրցակցային նախագծերի իրականացման տարերակները: Իհարկե, այլընտրանքները կարող են (ն պետք է) դիտարկվեն նախագծային մակարդակի էկոլոգիական գնահատման ընթացքում, սակայն նախագծի մերժման կամ օյեկտի տիպի սկզունքային փոփոխման մասին որոշման կայացումը այդ փուլում կարող է կապված լինել մեծ դժվարությունների հետ:

Նախագծի համառոտ նկարագրություն

Խորհրդակցում հասարակության հետ

Նախագծերի ընտրություն

էկոլոգիական գնահատման անհրաժեշտություն չկա

ՆէԳ խնդրի սահմանում, նշանակալից ազդեցությունների պարզաանում, ՆէԳ պլանավորում

Ազդեցության գնահատում /մեծության կանխագուշակում ն ազդեցության նշանակալիության գնահատում/

Ազդեցության նվազեցման միջոցառումների մշակում

ՇՄԱԵ պատրաստում

Մեկնաանությունների ն դիտողությունների ներկայացում

ՆէԳ որակի ն լիարժեքության գնահատում

Հասարակության մասնակցությունը գործառույթներին

էկոլոգիական գնահատումն անհրաժեշտ է

Որոշման ընդունում

Նախագծին հավանություն չի տրվել

Նախագծին հավանություն տրվել է Մոնիթորինգ, հետնախագծային վերլուծություն

Նկ. 8.1. Նախագծերի էկոլոգիական գնահատման ընդհանուր սխեման

8.7. Ü²Ê²¶ÌºðÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ¶Ü²Ð²îàôØÀ ºì ÐºîÜ²Ê²¶Ì²ÚÆÜ ìºðÈàôÌàôÂÚàôÜ Ե՞ր պետք է ավարտել նախագծի էկոլոգիական գնահատումը: Այդ հարցի ամենապարզ ն ակնհայտ պատասխանը` «Եր նախագիծը հաստատված է», պարտադիր չէ, որ ճիշտ լինի: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության կանխատեսումը նախագծման փուլում հնարավոր է միայն շատ մեծ մոտավորությամ: Բնական համակարգերի մասին գիտելիքները սահմանափակ են, իսկ ժամանակը ն ռեսուրսները, որոնք հասանելի են էկոլոգիական գնահատման համար, որպես կանոն, ավարար չեն` քիչ թե շատ ստույգ կանխատեսման համար: Ավելին, հաճախ նական-սոցիալական համակարգերը, որոնք անհրաժեշտ է լինում դիտարկել էկոլոգիական գնահատման ընթացքում, սկզունքորեն դժվար կանխատեսելի են: Կարելի՞ է, արդյոք, արժանահավատորեն կանխագուշակել տնտեսական հարաերությունների փոփոխման նույթը կամ նոր տեխնոլոգիաների հանդես գալը: Երկրորդ` էկոլոգիական գնահատման օյեկտի հաստատված նախագիծը նույնպես իրականացվում է միայն որոշակի ճշտության աստիճանով /օրինակ, ավելի էժան նյութերի օգտագործումը, միջոցների ացակայության պատճառով հրաժարում մաքրման կառույցներից, օյեկտի աստիճանական արդիականացում կամ վերակառուցում/: Վերջապես, նախագծային ցիկլի որոշակի փուլեր /օրինակ, շահագործումից դուրս երելը/ կարող են ն նախագծում նկարագրված չլինել, ն դրանց համար հաճախ կարող են ոչ պաշտոնական լուծումներ ընդունվել: Այսպիսով, նախագծային ցիկլի ընթացքում գործ ունենք ոչ թե արժանահավատ տվյալների հիման վրա ճշտությամ իրականացված միակ լուծման հետ, այլ լուծումների մի ամողջ շարքի հետ, որոնք ընդունվում են շատ մոտավոր տեղեկատվության հիման վրա ն իրականացվում են միայն ճշտության որոշակի աստիճանով: էկոլոգիական գնահատման մեխանիզմը պետք է հաշվի առնի նախագծային ցիկլի այդ առանձնահատկությունը: էկոլոգիական գնահատման արդյունավետ զարգացման համար անհրաժեշտ է «հետադարձ կապի» կազմակերպումը, որը հնարավորություն է տալիս գնահատելու շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության` կանխագուշակման համապատասխանությունը կամ անհամապատասխանությունը իրական ազդեցությանը ն, անհրաժեշտության դեպքում, իրականացնելու գործունեության ճշգրտման միջոցառումներ: Այդ նպատակին հասնում են ըստ էկոլոգիական գնահատման` էկոլոգիական պլանների ն հետպլանային վերլուծության ծրագրերի մշակման ճանապարհով:

8.8. ÒºèÜ²ðÎàôÂÚàôÜÜºðÆ ºì ÒºèÜºðºòÜºðÆ ¶àðÌàôÜºàôÂÚ²Ü ìð² ²¼¸ºÈàô ºÔ²Ü²ÎÜºðÀ Բնական շրջակա միջավայրի վրա ճնշման փոքրացման նպատակով տարերակում են տեղեկատվական, նախազգուշացման ն պատժիչ մեթոդներ: Տեղեկատվական մեթոդներ. ներառում է շրջակա միջավայրի ոլոր աղադրիչ տարրերի պարամետրերի փոփոխության մոնիթորինգ: Այդ դեպքում առանձ224

նացվում են նական շրջակա միջավայրի պարամետրերի վիճակի փոփոխության ուղղակի /ձեռքով, ավտոմատացված/, անուղղակի, համալիր, հեռավար հսկման եղանակները: Նախազգուշացման մեթոդներ. հիմնականում վարչաիրավական մեթոդներն են` իրավունքի նորմերը, էկոստանդարտները, թույլտվությունները, լիցենզիաները, էկոլոգիական փորձաքննությունը: Նախազգուշացման եղանակներից են նան վարչա-նախազգուշականները, վերջիններիս վերաերում են` որոշակի օյեկտների գործունեության ստուգումը, որոնք աղտոտման հնարավոր աղյուր են, էկոլոգիական աուդիտը ն այլն: Ազդեցության պատժիչ եղանակները կասեցման տարեր ձներն են` ձեռնարկության փակումից մինչն մեղավորներին քրեական պատասխանատվության ենթարկելը, ազդեցության տնտեսական ն ֆինանսական միջոցները:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. Սահմանել էկոլոգիական գնահատում հասկացությունը: 2. Ո՞րն է էկոլոգիական գնահատման կանխարգելիչ, կոմպլեքսայնության ն ժողովրդականության սկզունքների էությունը: 3. Ո՞րն է էկոլոգիական գնահատման առարկան: 4. Որո՞նք են էկոլոգիական գնահատման մասնակիցների հիմնական գործառույթները: 5. Թվարկել էկոլոգիական գնահատման հիմնական տարրերը: 6. Ի՞նչ է ռազմավարական էկոլոգիական գնահատումը: 7. Ի՞նչ եղանակներով է իրականացվում նական շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության նվազեցման նպատակով ձեռնարկությունների ն ձեռներեցների գործունեության վրա ազդեցությունը:

¶ÈàôÊ 9. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ

(Î²è²ì²ðØ²Ü) Ð²Ø²Î²ð¶Æ êºðîÆüÆÎ²òàôØÀ 9.1. ÀÜ¸Ð²Üàôð ¸ðàôÚÂÜºð էկոլոգիական մենեջմենթի (կառավարման) համակարգի (էԿՀ) սերտիֆիկացումն անցկացնում են ՀՀ հավատարմագրման խորհրդի կողմից հավատարմագրված էԿՀ սերտիֆիկացման մարմինները` համաձայն «Համապատասխանության գնահատման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի: ՀՍՏ 5.11-2005 ստանդարտով սահմանվում է համապատասխանության հավաստման համակարգի շրջանակներում էկոլոգիական կառավարման համակարգերի սերտիֆիկացման կարգը (այսուհետ` էԿՀ սերտիֆիկացում), իսկ ՀՍՏ 231-2004-ով սահմանվում են երրորդ կողմ հանդիսացող մարմնին ներկայացվող ընդհանուր պահանջները, եր վերջինս մտադրվում է զաղվել էկոլոգիական կառավարման համակարգերի սերտիֆիկացման գործունեությամ, ն եթե էկոլոգիական կառավարման համակարգերի սերտիֆիկացման գործունեության մեջ նա ճանաչվում է իրազեկ ն հուսալի: Ընդհանուր առմամ սերտիֆիկացումն ընթացակարգ է, համաձայն որի երրորդ կողմը գրավոր հավաստում է, որ արտադրանքը, գործընթացը կամ ծառայությունը համապատասխանում են սահմանված պահանջներին: Որպես երրորդ կողմ հանդես է գալիս ֆիզիկական անձը կամ մարմինը, որը տվյալ հարցով շահագրգիռ կողմերից անկախ է ճանաչվել: էԿՀ սերտիֆիկացում - երրորդ կողմի միջոցով էկոլոգիական կառավարման համակարգի համապատասխանության հավաստում: Որպես երրորդ կողմ հանդես է գալիս էԿՀ սերտիֆիկացման մարմինը` էԿՀ-ին համապատասխանության աշխատանքների կատարման համար հավատարմագրված իրավաանական անձը կամ անհատ ձեռնարկատերը: Նա էկոլոգիական կառավարման համակարգի վերաերյալ հրատարակված ստանդարտին կամ այլ նորմատիվ փաստաթղթերին ն համակարգի համար պահանջվող այլ լրացուցիչ փաստաթղթերին համապատասխան գնահատում ն սերտիֆիկացնում է կազմակերպությունների էկոլոգիական կառավարման համակարգը: Կազմակերպության էկոլոգիական կառավարման համակարգի սերտիֆիկացումը միջոց է հաստատելու, որ սերտիֆիկացված կազմակերպությունն իր գործունեության, արտադրանքի կամ ծառայությունների էկոլոգիական հայեցակարգերի կառավարման համար ներդրել է կազմակերպության էկոլոգիական քաղաքականությանը համապատասխան համակարգ: Սերտիֆիկացման գործընթացում սահմանված պահանջների պահպանումը նախատեսում է երաշխավորել, որ սերտիֆիկացված կազմակերպությունները հետնողականորեն ու հուսալիորեն գործառում են երրորդ կողմի սերտիֆիկացրած համակարգերը, ն դրանով օժանդակել այդ կազմակերպությունների ճանաչմանը ազգային ն միջազգային մակարդակներով:

էկոլոգիական կառավարման համակարգի սերտիֆիկացումը կազմակերպության ոչ թե գործունեության, արտադրանքի կամ ծառայությունների էկոլոգիամիտության նութագրերի որոշ մակարդակների ենթադրյալ ձեռքերման գնահատումն է, այլ էկոլոգիական կառավարման համակարգի գնահատումը: էկոլոգիական կառավարման համակարգի ստանդարտներով կամ այլ նորմատիվ փաստաթղթերով ն ցանկացած լրացուցիչ այլ փաստաթղթերով սահմանված պահանջներին համապատասխանության ապացույցը պետք է լինի սերտիֆիկացման փաստաթղթի կամ էկոլոգիական կառավարման սերտիֆիկատի տեսքով: ¾ÎÐ Ñ³Ù³å³ï³ëË³ÝáõÃÛ³Ý ë»ñïÇýÇÏ³ï - էԿՀ սերտիֆիկացման մարմնի տրված փաստաթուղթ, որը հավաստում է էկոլոգիական կառավարման համակարգի համապատասխանությունը նորմատիվ իրավական փաստաթղթերով սահմանված պահանջներին: ÜáñÙ³ïÇí Çñ³í³Ï³Ý ÷³ëï³ÃáõÕÃ - արտադրանքի, էկոլոգիական ու արդյունաերական կամ նապահպանության ն նօգտագործման վերաերյալ ՀՀ նապահպանության ոլորտի օրենքներ, այլ իրավական ակտեր ն ստանդարտներ: էԿՀ սերտիֆիկացումն անցկացվում է սպառողներին ն այլ շահագրգիռ կողմերին վստահեցնելու համար, որ կազմակերպությունը նորմատիվ իրավական փաստաթղթերի ու ՀՍՏ ԻՍՕ 14001 ստանդարտի ն ՀՍՏ ԻՍՕ 14004 ստանդարտի էԿՀ տարրերի պահանջներով ծառայություններ մատուցելիս ունի պայմաններ ն կիրառում է միջոցներ` տնտեսավարման ն այլ գործունեության կազմակերպման համար: էԿՀ սերտիֆիկացումը համապատասխանության հավաստման համակարգի շրջանակներում անցկացվում է էԿՀ համապատասխանության հավաստման կամավոր սկզունքով` հայտատուի նախաձեռնությամ: էԿՀ սերտիֆիկացումն անցկացվում է ՀՍՏ ԻՍՕ 14001 ստանդարտի, նորմատիվ իրավական փաստաթղթերի ն հայտատուի կողմից ընտրված այլ փաստաթղթերի պահանջներով: էԿՀ սերտիֆիկացման ժամանակ պետք է պահպանվի ստացված տեղեկատվության գաղտնիությունը, ացառությամ այն դեպքերի, եր հայտատուի տնտեսավարման կամ այլ գործունեությունը վտանգ է ներկայացնում շրջակա միջավայրի համար: Այդ դեպքում հայտատուի նկատմամ կիրառվում են Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամ սահմանված միջոցներ: Արտասահմանում էկոլոգիական սերտիֆիկացման զարգացումը տեղի է ունեցել` սկսվելով կոնկրետ օյեկտների /արտադրանքի, ապրանքի/ հաստատված նորմերին համապատասխանեցումից մինչն արտադրությունների, տեխնոլոգիական գործընթացների, ինչպես նան էկոլոգիական կառավարման /մենեջմենթի/ որոշակի պահանջների համապատասխանության հաստատումը: Միջազգային |ՏՕ 14001 ն 14004 ստանդարտներին համապատասխան ստեղծված կառավարման համակարգերը կարող են սերտիֆիկացվել /գրանցվել/ այդ ստանդարտներին համապատասխան:

Ըստ |ՏՕ մտահղացման` սերտիֆիկացման համակարգը պետք է ստեղծվի ազգային մակարդակով: Սերտիֆիկացման ազգային ենթակառուցվածքի ստեղծման գործընթացում առաջատար դեր խաղում են ազգային ստանդարտացման գործակալությունները, օրինակ, Պետստանդարտը, ինչպես նան Առնտրաարդյունաերական պալատները, ձեռներեցների միությունները ն այլն: Գրանցման ստանդարտ գործընթացը տնում է 12-ից 18 ամիս, մոտավորապես այնքան ժամանակ, որքան տնում է ձեռնարկությունում էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ներդրումը: Քանի որ |ՏՕ 14000 պահանջները շատ դեպքերում համընկնում են |ՏՕ 9000 հետ, ապա հնարավոր է ձեռնարկության դյուրինացված սերտիֆիկացում, եթե այն համապատասխանում է |ՏՕ 9000-ի պահանջներին: Հետագայում, ընդհանուր արժեքի փոքրացման նպատակով, ենթադրվում է «կրկնակի» սերտիֆիկացման հնարավորություն: Սերտիֆիկացումը |ՏՕ 9000-ի շրջանակներում - |ՏՕ 14000-ի շրջանակներում սերտիֆիկացման աշխատանքների 709-ն է: Պարտադիր սերտիֆիկացման օյեկտներ են. - շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգերը, - ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների արտադրական ն փորձնական-փորձարարական, այդ թվում` պաշտպանության նախարարության էկոլոգիապես թունավոր տեխնոլոգիաներ կիրառող օյեկտները, - արտադրանքը, որը կարող է շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցություն գործել, - արտադրության ն սպառման թափոնները ն գործառույթները` կապված թափոնների հետ: էկոլոգիական սերտիֆիկացումից ձեռնարկության համար առավելությունները նորոշվում են նրանով, որ մատակարարների ն սպառողների միջն հարաերությունները նութագրվում են արտադրանքների ն ծառայությունների որակի վերաերյալ վստահության որոշակի մակարդակով: Այդ վստահությունը կարող է հիմնվել սերտիֆիկացման վրա, որը տալիս է ապրանքների, ծառայությունների կամ կազմակերպության որոշակի ստանդարտների պահանջներին համապատասխանության գնահատումը: Սերտիֆիկացումը, որպես ստանդարտին լրացում, կարող է դիտարկվել որպես տնտեսական ռազմավարության իրականացման ն մրցակցային պայքարում սերտիֆիկատ ունեցողի որոշակի առավելության հասնելու գործիք: Համաշխարհային շուկայում ապրանքներ կամ ծառայություններ վաճառող կազմակերպությունների համար |ՏՕ 14001 ստանդարտի պահանջներին համապատասխանությունը մրցակցային պայքարում հետզհետե էլ ավելի մեծ առավելություն կդառնա: Միջազգային գործարքներին մասնակցող գնորդները, անկերը ն ապահովագրական գործակալությունները ավելի հաճախ են սկսել պահանջել էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի (ԷԽՏ) պահանջներին համապատասխան ընդհանուր ընդունելություն գտած սերտիֆիկացում` օրինակ` |ՏՕ 14001 ստանդարտ, որ229

պես ապացույց, որ կազմակերպությանը կարելի է վստահել էկոլոգիական գործունեության ոլորտում` էկոլոգիական հիմնահարցի լուծման գործընթացի անընդհատ արելավման տեսանկյունից: Նոր մատակարարները կարող են ստանալ առավելություն` հեռատեսորեն ստանալով |ՏՕ 14001 ստանդարտի պահանջներին համապատասխանության սերտիֆիկատ: Դա կարող է լինել էկոլոգիայի ոլորտում իրենց հուսալիությունը ցուցադրելու միջազգային մակարդակով գերազանց ն ընդունված միջոց (այստեղից` գնորդների համար ավելի փոքր ռիսկ): Դրա շնորհիվ գնորդը հարկադրված չէ ժամանակ ն ռեսուրս ծախսել` մատակարարին էկոլոգիայի ոլորտում վստահելու տեսանկյունից ինքնուրույն ուսումնասիրելու համար: Կապված միջազգային ստանդարտների լայն տարածման հետ` ոչ միայն տնտեսապես զարգացած, այլ նան, կապված անցումային տնտեսությամ երկրներում ն տարեր ձեռնարկությունների կողմից ստանդարտների կամավոր կերպով ընդունման հետ, աճում է էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի սերտիֆիկացման (գրանցման) դերը: Սերտիֆիկացումը միջազգային ստանդարտներին համապատասխանության մասին «երրորդ կողմի» վկայությունն է, այն կարող է դառնալ ն արդեն դարձել է արտադրանքի միջազգային շուկա մտնելու հնարավորության պարտադիր պայմաններից մեկը: Ավտոմեքենաշինության միջազգային ն եվրոպական մի շարք ընկերություններ հայտարարել են ստանդարտներին հետնելու մասին ն սկզունքորեն ցանկություն չունեն օգտվելու այն երկրների մատակարարների ծառայություններից, որոնք համապատասխան սերտիֆիկատ չունեն: Ներկայումս Եվրոպական տնտեսական համագործակցությունը հայտարարել է իր մտադրությունը` համագործակցության երկրների շուկա թողնելու միայն այն ընկերությունների արտադրանքը, որոնք սերտիֆիկացված են |ՏՕ կամ ԷԽՃՏ պահանջներին համապատասխան: Այս առումով, արնմտյան փորձագետների գնահատմամ, Ռուսաստանի Դաշնության մատակարարների արտադրանքը միջազգային շուկայում կրում է շահույթի մոտ 209 -ի չափով կորուստ: Եվրոպական, ասիական ն ամերիկյան ընկերությունների զգալի ն մշտական աճը, որոնք պարտավորվում են ստեղծել էկոլոգիական կառավարման համակարգեր ն անհրաժեշտ քայլեր են ձեռնարկում այդպիսի համակարգերի սերտիֆիկացման ուղղությամ, վկայում է, որ սերտիֆիկացումը ձեռնարկության գործունեությունը կարգավորող հիմնական շուկայական գործիքներից մեկն է: Որպես լրացուցիչ խթաններ կամ շարժառիթներ ձեռնարկության |ՏՕ -սերտիֆիկացման համար կարող են դիտարկվել. - կառավարման համակարգի արելավումը, - էներգիայի ն ռեսուրսների տնտեսումը, այդ թվում` նապահպանական միջոցառումներին նպատակաուղղված` արդյունավետ կառավարման շնորհիվ, - «կանաչ շուկա» թափանցելու կամ գրավելու ցանկությունը, - մարքեթինգի ն գովազդի արդյունավետության հնարավորության արձրացումը, - միջազգային կազմակերպությունների ն հասարակայնության` դեպի ձեռնարկությունը ուշադրության գրավումը,

- գրավչությունը արտասահմանյան գործընկերների համար: Համաձայն ոչ պաշտոնական տվյալների` սերտիֆիկացումը կարող է ապագայում նույնիսկ հանգեցնել |ՏՕ 14001 ստանդարտով սերտիֆիկացված կազմակերպություններում վերստուգիչ մարմինների ներկայացուցիչների կողմից անցկացվող ստուգումների քանակի ն գնորդների աուդիտորական ստուգումների նվազմանը, ինչպես նան արտահանման հնարավորությունների մեծացմանը:

9.2. ¾ÎÐ êºðîÆüÆÎ²òØ²Ü Æð²Î²Ü²òØ²Ü Î²ð¶À էԿՀ սերտիֆիկացումն իրականացվում է գործողությունների հետնյալ հաջորդականությամ. - նախնական հարցախույզ, - էԿՀ սերտիֆիկացման հայտի ներկայացում, - հայտատուի կողմից հայտի ն հայտին կից ներկայացված փաստաթղթերի լրակազմի ստուգում ու փորձաքննություն ն կազմակերպությունում էԿՀ նախնական աուդիտ (անհրաժեշտության դեպքում), - էԿՀ սերտիֆիկացման աուդիտ, - էԿՀ սերտիֆիկացման աուդիտի արդյունքների դիտարկում ն էԿՀ համապատասխանության սերտիֆիկատի հանձնման վերաերյալ որոշման ընդունում, - էԿՀ համապատասխան սերտիֆիկատի գրանցում ն հանձնում, - էԿՀ մակնշում, - սերտիֆիկացված էԿՀ համապատասխանության հսկողություն: էԿՀ սերտիֆիկացմանը պատրաստ լինելու մասին հայտատուն տեղակացնում է էԿՀ սերտիֆիկացման մարմնին, որը հայտատուին ներկայացնում է էԿՀ սերտիֆիկացման գործընթացի փուլերը ն դրանց ընթացակարգերը: էԿՀ սերտիֆիկացման մարմնի ն հայտատուի միջն կնքվում է էԿՀ սերտիֆիկացման պայմանագիր, որում սահմանվում են էԿՀ սերտիֆիկացման մարմնի ն հայտատուի պարտավորությունները: Սերտիֆիկացման աշխատանքների իրականացման համար էԿՀ սերտիֆիկացման մարմնի աշխատակիցներից կազմվում է աուդիտի խում: Աուդիտի խումը ստուգում է հայտատուի կողմից ներկայացված փաստաթղթերի լրակազմը ն հաշվի առնելով էԿՀ վերաերյալ նորմատիվ իրավական փաստաթղթերի պահանջները` իրականացնում դրանց փորձաքննությունը: Հայտի ն հայտին կից ներկայացված փաստաթղթերի լրակազմի ստուգման ն փորձաքննության ժամանակ աուդիտի խումը դրա գնահատումն իրականացնում է` հաշվի առնելով. - ուղղակի կամ անուղղակի հավաստող փաստաթղթերի առկայությունը, դրանց արժանահավատությունը ն ՀՍՏ ԻՍՕ 14001 ստանդարտի պահանջներին կառավարման համակարգի տարրերի համապատասխանությունը, - ՀՍՏ ԻՍՕ 14001 ստանդարտի ն նորմատիվ իրավական փաստաթղթերի պահանջների ընկալման միանշանակությունը ն այլն:

էԿՀ սերտիֆիկացման աուդիտի ընթացքում աուդիտի նպատակների, շրջանակի ն չափանիշների (ՀՍՏ ԻՍՕ 19011 ստանդարտի ն ՀՍՏ ԻՍՕ 14031 ստանդարտի պահանջներին համապատասխան), ներառյալ` տնտեսավարման ն այլ գործունեության, ստորաաժանումների միջն ն շահագրգիռ կողմերի հետ փոխհարաերության վերաերյալ տեղեկատվությունը հավաքվում է համապատասխան ընտրություն կատարելու միջոցով ն ստուգվում է: Հետազոտությունն անցկացվում է հայտատուի աշխատակիցների հարցման, գործունեության դիտարկման, փաստաթղթերի վերլուծության, այդ թվում նան` էկոլոգիական պայմանի, էկոլոգիական ազդեցությունների ն նորմատիվ իրավական փաստաթղթերին համապատասխանության գնահատման վերաերյալ գրանցված տվյալների միջոցով: Աուդիտի արդյունքների հիման վրա էԿՀ սերտիֆիկացման մարմինը կայացնում է էԿՀ համապատասխանության սերտիֆիկատ հանձնելու (չհանձնելու) վերաերյալ որոշումը: Սերտիֆիկացման աուդիտի դրական արդյունքների դեպքում որոշում է ընդունվում ՀՍՏ ԻՍՕ 14001 ստանդարտի ն նորմատիվ իրավական փաստաթղթերի պահանջներին համապատասխան էԿՀ համապատասխանության սերտիֆիկատ հանձնելու վերաերյալ: էԿՀ համապատասխանության սերտիֆիկատը տրվում է երեք տարուց ոչ ավելի գործողության ժամկետով:

9.3. êºðîÆüÆÎ²òì²Ì ¾ÎÐ Ð²Ø²ä²î²êÊ²ÜàôÂÚ²Ü ÐêÎàÔàôÂÚàôÜÀ էԿՀ համապատասխանության պլանավորված ն չպլանավորված հսկողությունն իրականացնում է էԿՀ հավատարմագրված սերտիֆիկացման մարմինը` էԿՀ համապատասխանության սերտիֆիկատի գործողության ամողջ ժամկետի ընթացքում: Համապատասխանության հսկողությունն իրականացնում է աուդիտի խումը: Համապատասխանության պլանային հսկողության հաճախությունը որոշում է էԿՀ սերտիֆիկացման մարմինը` էԿՀ համապատասխանության սերտիֆիկատի գործողության ժամկետի ընթացքում էԿՀ սերտիֆիկացման ն համապատասխանության հսկողության հիման վրա, այց ոչ պակաս, քան տարին մեկ անգամ: Համապատասխանության չպլանավորված հսկողությունն անցկացվում է էԿՀ սերտիֆիկացման մարմնի ղեկավարի որոշմամ` հետնյալ դեպքերում. - նորմատիվ իրավական փաստաթղթերի պահանջների խախտման մասին հիմնավորված տեղեկատվություն ստանալու դեպքում, - էԿՀ գործառնության կայունության ն էկոլոգիական արդյունավետության մասին էկոլոգիական փաստաթղթում հայտատուի նապահպանական գործունեության կանոնակարգման ն այլ նշանակալի փոփոխություններ մտցնելու դեպքում: Համապատասխանության հսկողության կարգը համանման է էԿՀ սերտեֆիկացման կարգին:

էԿՀ սերտեֆիկացման մարմինը կարող է կասեցնել էԿՀ համապատասխանության սերտեֆիկատի գործողությունը ոչ ավել, քան վեց ամսով, եր էԿՀ համապատասխան հսկողության ընթացքում հայտնաերված են անթույլատրելի շեղումներ, ն մի շարք այլ` ՀՍՏ 5.11.2005 ստանդարտով չկանոնակարգված դեպքերում: էԿՀ սերտեֆիկացման մարմինն իրավասու է կասեցնել էԿՀ համապատասխանության սերտեֆիկատի գործողությունը ն չեղյալ հայտարարելու էԿՀ սերտիֆիկացման պայմանագիրը հետնյալ դեպքերում. - եր հայտատուի կողմից վերացված չեն նախորդ աուդիտում համապատասխանության հսկողության ժամանակ կամ էԿՀ համապատասխանության սերտիֆիկատի գործողությունը կասեցնելու ընթացքում, հայտնաերված շեղումները, - եր գաղտնի է պահվել շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության մոնիթորինգի ացասական արդյունքների կամ վթարային իրավիճակի մասին տեղեկատվությունը, - եր փոփոխվել են էԿՀ սերտեֆիկացման ընթացքում հսկվող նապահպանական ն այլ պահանջների տնտեսական կամ այլ գործունեության տեսակները, արտադրության տեխնոլոգիաները, էկոլոգիական փորձաքննություն չանցած օյեկտների շահագործումը, - եր դիտվել են նորմատիվ իրավական փաստաթղթերի պահանջների կրկնվող խախտումներ: էԿՀ համապատասխանության սերտիֆիկատը գործածությունից հանվում է էԿՀ սերտեֆիկացման մարմնի կողմից այն դեպքում, եր հայտատուն դադարում է որպես իրավաանական անձ հանդես գալուց: էԿՀ համապատասխանության սերտիֆիկատի գործողությունը միանշանակ դադարեցվում է հայտատուի գործունեության դադարեցումից հետո: էԿՀ համապատասխանության սերտիֆիկատի գործողությունը կասեցնելու կամ դադարեցնելու միասին որոշումը` պատճառների հիմնավորմամ, ձնակերպվում է գրավոր ն տեղեկացվում է հայտատուին:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Ի՞նչ է սերտիֆիկացումը, որո՞նք են դրա նպատակներն ու խնդիրները: Ո՞ր ստանդարտներին համապատասխան է իրականացվում սերտիֆիկացումը: Ի՞նչ առավելություններ է տալիս սերտիֆիկացումը ձեռնարկությանը: Ինչպիսի՞ հաջորդականությամ է իրականացվում էԿՀ-ի սերտիֆիկացումը: Ո՞րն է էԿՀ աուդիտի խմի գործունեության էությունը: Ինչպե՞ս է իրականացվում սերտիֆիկացված էԿՀ համապատասխանության հսկողությունը:

¶ÈàôÊ10. Ü²Ê²¶ÌºðÆ äºî²Î²Ü ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü öàðÒ²øÜÜàôÂÚàôÜÀ 10.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü öàðÒ²øÜÜàôÂÚ²Ü Üä²î²ÎÜºðÀ ºì

ÊÜ¸ÆðÜºðÀ

Բնապահպանական կազմակերպությունների, կոմիտեների ն հասարակական կազմակերպությունների գործունեության հիմնական ուղղություններից մեկը էկոլոգիական փորձաքննությունն է: Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին», «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասին» օրենքների` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության (էկոլոգիական) փորձաքննությունը պետության կողմից անցկացվող պարտադիր գործունեություն է, որի հիմնական նպատակն է կանխորոշել, կանխարգելել կամ նվազագույնի հասցնել հայեցակարգի ն նախատեսվող գործունեության վնասակար ազդեցությունը մարդու առողջության, շրջակա միջավայրի, տնտեսական ն սոցիալական նական զարգացման վրա: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննությունը ելնում է` - մարդու առողջության, նականոն ապրելու ն ստեղծագործելու համար արենպաստ շրջակա միջավայր ունենալու իրավունքից, - նական պաշարների արդյունավետ, համալիր ն անական օգտագործման պահանջներից, - էկոլոգիական համակարգերի հավասարակշռության ն նության մեջ գոյություն ունեցող ույսերի ն կենդանիների ոլոր տեսակների պահպանման անհրաժեշտությունից` նկատի ունենալով ներկա ն ապագա սերունդների շահերը: էկոլոգիական փորձաքննությունը հատուկ ստեղծված մարմինների, խմերի առանձին փորձագետների փորձաքննական գործունեության տեսակ է` հիմնված փորձաքննման օյեկտի միջառարկայական` էկոլոգա-տնտեսական-սոցիալական հետազոտման, ստուգման ն գնահատման վրա, նպատակ ունենալով դրա իրականացման մասին որոշման կայացումը այն անձի կողմից, ով իրավասու է կայացնելու այդպիսի որոշում: Պետք է նկատի ունենալ, որ Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացվում է ինչպես պետական, այնպես էլ հասարակական էկոլոգիական փորձաքննություն: Պետական էկոլոգիական փորձաքննությունը (նկ. 10.1) կանխարգելող հսկողության կազմակերպչական իրավական ձն է: Միաժամանակ, այն դուրս է գալիս «հսկողություն» հասկացության սահմաններից` հանդիսանալով կառավարչական գործունեության ինքնուրույն տեսակ: Պետական էկոլոգիական փորձաքննությունը պետական մարմինների ն փորձաքննության հանձնախմի հատուկ համալիր գործունեություն է: Պետական էկոլոգիական փորձաքննության նպատակը շրջա235

կա նական միջավայրի պաշտպանության ն էկոլոգիական անվտանգության պահանջներին փորձաքննության օյեկտների համապատասխանությունը ստուգելը ն գնահատելն է:

Պետական էկոլոգիական փորձաքննություն

Նախագծերի, պլանների

Նորմատիվ իրավական փաստաթղթերի

Նախապլանային փաստաթղթերի

Նորմատիվ-տեխնիկական փաստաթղթերի

Նախագծա-նախահաշվային փաստաթղթերի

Նոր տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի, նյութերի

Նկ.10.1. Պետական էկոլոգիական փորձաքննության ուղղությունները

Պետական էկոլոգիական փորձաքննության սկզունքներն ամրագրված են օրենսդրորեն ն նախատեսում են առաջին հերթին` փորձաքննության պարտադիր անցկացումը: Պետական էկոլոգիական փորձաքննությունը պետք է նախորդի տնտեսական որոշման կայացմանը` նպատակ ունենալով կանխարգելելու շրջակա միջավայրի վրա հնարավոր վնասակար ազդեցությունը: էկոլոգիական

փորձաքննության անցկացումը պարտադիր է ոլոր նախագծերի ն ծրագրերի համար: Որպես պարտադիր պետական էկոլոգիական փորձաքննության երաշխավոր նախատեսվում է այն հանգամանքը, որ նախագծերի ն ծրագրերի աշխատանքների ֆինանսավորումը հնարավոր է միայն փորձաքննության դրական եզրակացության առկայության դեպքում: էկոլոգիական փորձաքննությունը հանդես է գալիս որպես շրջակա նական միջավայրի պահպանության մեխանիզմի գործելու երաշխավոր: Պետական էկոլոգիական փորձաքննության եզրակացությունների գիտական հիմնավորվածության ն օրինականության սկզունքն արտացոլում է դրա երկու ուղղությունները - գիտական ն վարչաիրավական: Փորձաքննությունը գիտահետազոտական գործընթաց է, հետնաար, այն պետք է իրականացվի ժամանակակից գիտա-տեխնիկական մակարդակով, գիտական հետազոտությունների նոր ձների ն մեթոդների օգտագործմամ, որակ236

յալ գիտնական-փորձագետների ընդգրկմամ: Աշխատանքի արդյունքը պետք է լինի ոչ միայն թույլ տրված էկոլոգիական նորմատիվների խախտումների արձանագրումը, այլ նան դրանց հետնանքների գիտականորեն հիմնավորված գնահատումը թերությունների ուղղման ն վերացման համար, որոշում կայացնող մարմիններին երաշխավորությունների տրամադրումը` ինչպես նան փորձաքննվող նախագծերի ն օյեկտների ամենաարդյունավետ ձնով իրականացման պայմանների կանխատեսումը: Պետական էկոլոգիական փորձաքննության անկախության, արտագերատեսչականության սկզունքը նշանակում է, որ դրա արդյունավետության պարտադիր պայմանը փորձաքննություն կազմակերպող ն իրականացնող մարմինների ֆինանսական անկախությունն է, փորձագետների արտահաստիքային կարգավիճակը: Կազմակերպորեն պետական էկոլոգիական փորձաքննությունը այնպիսի համակարգ է, որի կառուցվածքն ուղղված է պետական էկոլոգիական փորձաքննության արտագերատեսչականության ապահովմանը: Փորձաքննության հանձնախմերի, խմերի ղեկավարությունը, ինչպես նան փորձաքննության անցկացումը իրականացվում են հիմնականում արտահաստիքային փորձագետների կողմից: Փորձաքննության ֆինանսական անկախությունն ապահովվում է նրանով, որ այն ֆինանսավորվում է Հայաստանի Հանրապետության յուջեից ն այն միջոցների հաշվին, որոնք ստացվում են պատվիրատուներից փորձաքննության անցկացման, այդ թվում` փորձաքննության կրկնակի անցկացման համար: Պատվիրատուների թվարկած ֆինանսական միջոցները ծախսվում են ացառապես պետական էկոլոգիական փորձաքննության վրա` դրա անցկացման համար կազմված նախահաշվին լիովին համապատասխան: էկոլոգիական փորձաքննության ոլորտում հատուկ լիազորված պետական մարմինը պատասխանատվություն է կրում այդ միջոցների նպատակային օգտագործման համար: Օյեկտի փորձաքննության իրականացման դեպքում դրա անցկացման ընթացքի, ընդունված որոշումների ն կառավարման մարմինների կողմից դրանք հաշվի առնելու վերաերյալ տեղեկատվությունը պետք է հասանելի լինի նակչության լայն զանգվածների համար: Կազմակերպորեն փորձաքննության վերաերյալ աշխատանքը պետք է կառուցված լինի այնպես, որ հասարակական կազմակերպությունները ն քաղաքացիները տեղեկություն ստանան ն կարողանան որոշում կայացնող մարմիններին ի գիտություն հասցնել իրենց դիրքորոշումը: Պետական էկոլոգիական փորձաքննության առարկա են հանդիսանում օյեկտների ն միջոցառումների վերաերյալ ոլոր նյութերը, որոնք նախատեսվում է իրականացնել Հայաստանի Հանրապետության տարածքում: Տարերակում են պլանային աշխատանքները ն նախապլանային փաստաթղթերը: Առաջինին են վերաերում տնտեսության ճյուղերի զարգացման, շրջակա նական միջավայրի վիճակի վերաերյալ ն այլ կանխատեսումները, երկրորդին` տեղաաշխման սխեմաները, շրջանների հատակագծման ն քաղաքների կառուցապատման սխեմա237

ները ն նախագծերը, առանձին նական ռեսուրսների օգտագործման համալիր սխեմաները, ինչպես նան փոքր գետերի պահպանության սխեմաները ն այլն: Փորձաքննության օյեկտների թվին են դասվում նան ոլոր մինչնախագծային ն նախագծային նյութերը` ըստ օյեկտների ն միջոցառումների, որոնք նախատեսվում է իրականացնել Հայաստանի Հանրապետությունում: Մինչնախագծային նյութերը տեխնիկա-տնտեսական հիմնավորումներն (ՏՏՀ) են, շինարարական նախագծման հիմնական դրույթները, շինարարական նախագծման հատուկ պայմանները, նախագծման առաջադրանքները, հարթակի (ուղեգծի) ընտրման նյութերը ն այլն:Նախագծային նյութերն են շինարարության տիպարային ն անհատական աշխատանքային նախագծերը, աշխատանքային ն նախահաշվային փաստաթղթերը ն այլն: «Նախագծային նյութեր» տերմինը վերաերում է նան օրենսդրական ն այլ նորմատիվ իրավական ակտերի նախագծերին, որոնց ամրագրումը կարող է հանգեցնել նական շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցության: Թվարկած օյեկտները ենթակա են պետական էկոլոգիական փորձաքննության` անկախ դրանց նախահաշվային արժեքից ն պատկանելությունից: Այս ճանապարհով վերացվում են գերատեսչական խոչընդոտները, այսինքն` պետական փորձաքննության ենթակա են ինչպես քաղաքացիական, այնպես էլ ռազմական պաշտպանական օյեկտները: էկոլոգիական փորձաքննության օյեկտներին են վերաերում նօգտագործման համար տրված լիցենզիաների էկոլոգիական, ինչպես նան սերտիֆիկատների էկոլոգիական հիմնավորումները: Պետական էկոլոգիական փորձաքննության եզրակացությունը փորձաքննող հանձնաժողովի կողմից պատրաստված փաստաթուղթ է, որը ովանդակում է փորձաքննված գործունեության թույլատրելիության ն պետական էկոլոգիական փորձաքննության օյեկտի հնարավոր իրականացման վերաերյալ հիմնավորված եզրակացություններ: Այդ փաստաթուղթը պետք է հավանության արժանանա փորձաքննական հանձնաժողովի ցուցակային կազմի որակյալ մեծամասնության կողմից: Պատրաստված փաստաթուղթը պետական էկոլոգիական փորձաքննության եզրակացության կարգավիճակ ձեռք է երում էկոլոգիական փորձաքննության ոլորտում հատուկ երաշխավորված պետական մարմնի կողմից հաստատվելուց հետո: Պետական էկոլոգիական փորձաքննության դրական եզրակացությունը իրավաանական ուժ ունի այն ժամանակահատվածում, որ որոշել է էկոլոգիական փորձաքննության ոլորտում պետական հատուկ երաշխավորված մարմինը, ն պետական էկոլոգիական փորձաքննության օյեկտի ֆինանսավորման իրականացման պարտադիր պայմաններից մեկն է: Պետական էկոլոգիական փորձաքննության ացասական եզրակացության իրավական հետնանքը պետական էկոլոգիական փորձաքննության օյեկտի իրականացման արգելումն է: Բացասական եզրակացության դեպքում պատվի238

րատուին իրավունք է տրվում կրկին անգամ ներկայացնելու նյութերը պետական էկոլոգիական փորձաքննության: Այս դեպքում պարտադիր պայման է ացասական եզրակացությունում նշված դիտողությունների վերացումը: Բացի դրանից, պատվիրատուն իրավունք ունի եզրակացությունը վիճարկելու դատական կարգով: Հասարակական էկոլոգիական փորձաքննությունը կազմակերպվում ն անց է կացվում քաղաքացիների, հասարակական կազմակերպությունների (միավորումների), ինչպես նան տեղական ինքնակառավարման մարմինների նախաձեռնությամ: Այդպիսի փորձաքննությունն անցկացնում են գիտական կոլեկտիվները, հասարակական միավորումները: Գործնականում խոսքը առավելապես ժամանակավոր կոլեկտիվների, հանձնախմերի ն խմերի մասին է: Հասարակական միավորումներ ասելով պետք է հասկանալ քաղաքացիների կամավոր միավորումները: Հասարակական կազմակերպություններն իրավունք ունեն. - պատվիրատուից ստանալու էկոլոգիական փորձաքննության ենթակա փաստաթղթերը, - ծանոթանալու նորմատիվ-տեխնիկական փաստաթղթերին, որոնցով սահմանվում են պետական էկոլոգիական փորձաքննության անցկացման պահանջները, - իրենց ներկայացուցիչների միջոցով, որպես դիտորդ, մասնակցելու պետական էկոլոգիական փորձաքննության փորձաքննական հանձնաժողովի նիստերին ն դրանցում հասարակական էկոլոգիական փորձաքննության եզրակացության քննարկմանը: Հասարակական էկոլոգիական փորձաքննություն կազմակերպող հասարակական կազմակերպությունները պարտավոր են տեղեկացնել նակչությանը դրա սկզի ն արդյունքների վերաերյալ: Հասարակական էկոլոգիական փորձաքննության եզրակացությունը կրում է երաշխավորական, տեղեկատվական նույթ: Սակայն այն դառնում է իրավաանորեն պարտադիր դրա արդյունքների պետական էկոլոգիական փորձաքննության համապապասխան մարմինների կողմից հաստատվելուց հետո: Հասարակական փորձաքննական կոլեկտիվների անդամները իրենց փորձաքննական գնահատականների ճշտության, հիմնավորվածության համար պատասխանատվություն են կրում` համաձայն Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության: Չնայած հասարակական ն պետական էկոլոգիական փորձաքննության նպատակները համընկնում են, սակայն դրանց խնդիրները տարեր են: Որպես կանոն, հասարակական փորձաքննությունը անմիջական փորձաքննության խնդիրների հետ միասին նպատակ ունի պետական մարմինների ուշադրությունը սնեռելու կոնկրետ օյեկտին, էկոլոգիական վտանգավորության վերաերյալ գիտականորեն հիմնավորված տեղեկատվությունը հասու դարձնելու լայն հասարակայնությանը:

10.2. äºî²Î²Ü ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü öàðÒ²øÜÜàôÂÚ²Ü ²ÜòÎ²òØ²Ý Î²ð¶À Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության նապահպանության նախարարության կողմից հաստատված «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության իրականացման կարգի»` պետական էկոլոգիական փորձաքննության (ՊէՓ) անցկացումը ներառում է հետնյալ հինգ հիմնական փուլերը. - փորձաքննության նշանակում ն դրա կազմակերպում, - ստացվող տեղեկատվության հավաքում, ընդհանրացում, վերլուծություն ն գնահատում, - նախնական եզրակացության ձնավորում ն դրա մասին հասարակությանը տեղեկացում, - փորձագիտական հանձնաժողովի վերջնական եզրակացության ներկայացում ն դրա հաստատում իրավասու մարմնի ղեկավարի կողմից որպես ՊէՓ եզրակացություն, - վեճերի լուծում ն, անհրաժեշտության դեպքում, լրացուցիչ (կրկնակի) փորձաքննության անցկացում: Իրավաանական կամ ֆիզիկական անձի (այսուհետ` ձեռնարկող) կողմից նախատեսվող տնտեսական, սոցիալական ն այլ գործունեության (կառուցում, վերակառուցում, վերամասնագիտացում, ընդլայնում, տեխնիկական վերազինում, լուծարում), ինչպես նան հայեցակարգերի, ծրագրերի, համալիր սխեմաների, քաղաքաշինական ծրագրային փաստաթղթերի ն նական պաշարների համալիր օգտագործման սխեմաների (այսուհետ` փաստաթղթերի)` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության իրականացման նպատակով ձեռնարկողը, ով մտադիր է իրականացնել որնէ գործունեություն, համապատասխան փաստաթղթերը (3 օրինակ) ներկայացնում է ՀՀ նապահպանության նախարարություն (այսուհետ` նախարարություն): Եռօրյա ժամկետում նախարարի համապատասխան գրառմամ փաստաթղթերն ուղղվում են (հասցեագրվում են) «Պետական նապահպանական փորձաքննություն» ՊՓԲ ընկերությանը (այսուհետ` ընկերություն): Ծանուցումը ստանալուց հետո 6-օրյա ժամկետում ընկերությունը իրազեկ է պահում շրջակա միջավայրի վրա նախատեսվող գործունեության հնարավոր ազդեցության ենթակա մարզի (մարզերի) համայնքի (այսուհետ` ազդակիր համայնք) ղեկավարներին ն հասարակայնությանը նախատեսվող գործունեության իրականացման նախաձեռնության մասին: Նախաձեռնության կարգով փորձաքննության ներկայացված փաստաթղթերի վերաերյալ ծանուցումը ստանալուց հետո 30-օրյա ժամկետում ընկերությունը փորձագիտական գնահատականների հիման վրա որոշում է կայացնում շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննություն իրականացնելու կամ չի240

րականացնելու մասին ն իրազեկում է փորձաքննության նախաձեռնություն ձեռնարկողին: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության իրականացման անհրաժեշտության դեպքում ձեռնարկողը ընկերությանն է ներկայացնում անհրաժեշտ փաստաթղթերը (3 օրինակ): Փաստաթղթերը ստանալուց հետո ընկերությունը դրանց օրինակները 5 աշխատանքային օրվա ընթացքում տրամադրում է մարզի ն համայնքի ղեկավարներին, համապատասխան պետական մարմիններին, ազդակիր համայնքին ն լիազորված անձին (կամ անձանց): Ընկերության գործադիր տնօրենը նշանակում է փորձագետ կամ փորձագետների խում (այսուհետ` փորձագետ) փորձաքննական գործընթացը կազմակերպելու ն իրականացնելու նպատակով: Ընկերությունը 4-օրյա ժամկետում նորմատիվա-իրավական համապատասխան փաստաթղթերի ն նապահպանական գնահատումների հիման վրա որոշում է. - գործունեության ազդեցության մասշտաը շրջակա միջավայրի վրա ն ազդակիր համայնքները, - փորձաքննական գործընթացի աշխատատարությունը, տնողությունը, մատուցված ծառայությունների գինը: Տնօրենը ձեռնարկողի հետ կնքում է փորձաքննության գործընթացն իրականացնելու վերաերյալ համապատասխան պայմանագիր: Ընկերությունը փաստաթղթերն անմիջապես տրամադրում է մարզի կամ համայնքի ղեկավարներին ն ազդակիր համայնքին, որից հետո ձեռնարկողի հետ համատեղ 30 օրացուցային օրվա ընթացքում կազմակերպում ն ապահովում է հասարակայնության կողմից փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը ն լսումները: Հասարակայնության կարծիքը նշված ժամանակամիջոցում ձեռնարկողի կողմից ներկայացվում է ազդակիր համայնքի ղեկավարներին կամ ընկերությանը: 30-օրյա ժամկետը լրանալուց հետո 10 օրվա ընթացքում ազդակիր համայնքի ղեկավարները հասարակայնության ն իրենց կարծիքները ներկայացնում են ընկերությանը: Եթե սահմանված ժամկետում ոչ մի կարծիք չի ներկայացվում ընկերությանը, ապա փաստաթղթերի վերաերյալ կարծիքը համարվում է դրական: Եթե փորձաքննության գործընթացում ի հայտ են եկել անճշտություններ, ացթողումներ, նոր հիմնավորումների կամ լրացուցիչ փաստաթղթերի ներկայացման անհրաժեշտություն, ընկերությունը ձեռնարկողից գրավոր պահանջում է ներկայացնել լրամշակված փաստաթղթերը` դրա համար սահմանելով համապատասխան ժամկետ: Այդ ընթացքում փորձաքննության գործընթացը համարվում է ընդհատված: Նշված ժամկետում լրամշակված փաստաթղթերը չներկայացնելու դեպքում ընկերությունը այդ մասին գրավոր տեղեկացնում է ՀՀ նապահպանության նախարարության նապահպանական պետական տեսչությանը:

Մասնագիտական եզրակացությունը ստանալուց հետո 30-օրյա ժամկետում ընկերությունն ապահովում է վերջինիս վերաերյալ հասարակայնության, համապատասխան պետական մարմինների կարծիքների հասարակական լսումները: Հայեցակարգ (հայեցակարգեր, ծրագրեր, համալիր սխեմաներ, քաղաքաշինական ծրագրային փաստաթղթեր ն նական պաշարների համալիր օգտագործման սխեմաներ) ներկայացնողը փաստաթղթերի հետ ներկայացնում է իր կողմից կազմակերպված հասարակական լսումների արձանագրությունները: Հասարակական լսումներից հետո 20-օրյա ժամկետում ընկերությունը մասնագիտական եզրակացության ն հասարակական քննարկումների արձանագրությունների հիման վրա նախապատրաստում է փորձաքննական եզրակացության նախագիծը ն տրամադրում է նախարարության համապատասխան ստորաաժանումներին, որոնք եռօրյա ժամկետում դրան կցում են իրենց գրավոր կարծիքը: Եթե սահմանված ժամկետում ոչ մի կարծիք չի ներկայացվում, ապա փորձաքննական եզրակացության նախագիծը համարվում է դրական: Նախարարության ստորաաժանումների հակասական դիրքորոշումների դեպքում ՀՀ նապահպանության նախարարության «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասնագիտական իրավասության հավաստագիր տվող ն շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության եզրակացությունը հաստատող հանձնաժողով»-ը կազմակերպում է քննարկում` ներգրավելով ստորաաժանումների ն ընկերության մասնագետներին: «Պետական նապահպանական փորձաքննություն» ՊՓԲ ընկերության գործադիր տնօրենը եզրակացությունը ներկայացնում է նախարարի հաստատմանը: Նախարարի կողմից փորձաքննական եզրակացությունը հաստատվելուց ն ընկերության հետ աշխատանքները ավարտելու վերաերյալ արձանագրությունը ձեռնարկողի հետ ստորագրելուց ն կնքելուց հետո տրվում է ձեռնարկողին: Պետական փորձաքննական հանձնաժողովի ացասական եզրակացության դեպքում պատվիրատուն իրավունք ունի, համաձայն եզրակացությունում նշված դիտողությունների ն առաջարկությունների, փաստաթղթերը լրամշակելու ն նյութերը ներկայացնելու պետական էկոլոգիական փորձաքննության: Փորձաքննության օյեկտի վերաերյալ նյութերի կրկնակի դիտարկման համար որպես հիմք կարող են հանդիսանալ. - նյութերի լրամշակումը` ըստ եզրակացությունների ն առաջարկությունների, որոնք շարադրված են փորձագիտական ստորաաժանման (որն անց է կացրել նյութերի առաջին դիտարկումը) ծանուցագրում ն որոնք ուղարկված են եղել էկոլոգիական փորձաքննության, կամ պարունակվում են պետական էկոլոգիական փորձաքննության ացասական եզրակացությունում, - նապահպանության պայմանների փոփոխությունները, - պետական էկոլոգիական փորձաքննության դրական եզրացություն ստացած փորձաքննության օյեկտի` նախկինում ընդունված որոշումների հղումների իրականացումը,

պետական էկոլոգիական փորձաքննության դրական եզրակացության նշված ժամկետը անցած լինելու պատճառով, - դատարանի որոշմամ: Կրկնակի փորձաքննությանը հանձնաժողովը ներգրավվում է նախկին կազմով ն ձնավորվում պետական էկոլոգիական փորձաքննական ոլորտի նույն մարմնի կողմից: Դատական մարմինների որոշմամ կրկնակի փորձաքննությունն իրականացվում է դատարանի որոշումով ամրագրված պետական փորձաքննության մարմինների կողմից: Կրկնակի պետական էկոլոգիական փորձաքննության անցկացումից հետո պետական էկոլոգիական փորձաքննության եզրակացությունն ուղարկվում է այն դատական մարմնին, որի որոշմամ այն իրականացվել է: Փորձաքննության հետ կապված ոլոր ծախսերը կատարվում են ձեռնարկողի կամ հայեցակարգը ֆինանսավորողի հաշվին: Վճարումների չափը սահմանում է լիազորված մարմինը:

10.3. Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ìð² ²¼¸ºòàôÂÚ²Ü ¶Ü²Ð²îàôØ Ներկայումս նախագծման ն փորձաքննության պրակտիկայում ակտիվորեն մեկնարկում են շրջակա միավայրի վրա ազդեցության գնահատման (ՇՄԱԳ) գաղափարախոսությունը ն մեթոդիկան, որը լայն կիրառում է ստացել ն օրենսդրորեն ամրագրվել է աշխարհի զարգացած ն զարգացող շատ երկրներում: Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության` «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին» օրենքի` մթնոլորտային օդի վիճակի վրա ազդող ոլոր ձեռնարկությունների, կառույցների ն այլ օյեկտների տեղի ընտրությունը ն դրանց կառուցման, վերակառուցման նախագծերն էկոլոգիական փորձաքննության են ենթարկվում նության պահպանության նագավառում, հատկապես լիազորված մարմինների կողմից հասարակական կազմակերպությունների ն անկախ փորձագետների մասնակցությամ, Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամ սահմանված կարգով: Նշված պահանջների կատարումն ապահովելու համար անհրաժեշտ է նախապլանային, մինչնախագծային ն նախագծային նախահաշվային փաստաթղթերի մշակման դեպքում օգտագործել շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման ընթացակարգը (նկ. 10.2): Նախատեսվող գործունեության ՇՄԱԳ իրականացնելիս պետք է հաշվի առնվեն. տարածքի նական առանձնահատկությունները ն ռեսուրսային ներուժը. էկոհամակարգի վիճակը, հնարավոր ազդեցության նկատմամ դրա կայունությունը ն վերականգման հնարավորությունը, տարածքի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հեռանկարները, տեղական նակչության պատմական, էթնո-մշակութային, էթնիկական ն այլ շահերը:

ՇՄԱԳ-ի փուլերը Պետական կառավարման մարմիններից փաստաթղթի ստացումը (կամ համաձայնեցումը), որը պարունակում է էկոլոգիական պայմանները ն պահանջները` մտահղացման հետագա մշակման համար անհրաժեշտ հետազոտական ծրագրի կազմում

Գործունեություն նախաձեռնողի մտահղացման նպատակի որոշումը

Նախատեսվող գործունեության` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման աշխատանքների ծավալների որոշումը

Ըստ նախագծային ն այլ նյութերի մշակման` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ճշտված նյութերի նախապատրաստում, հասարակական փորձարկման համար (հասարակական լսումներ, հարցումներ, հասարակական կարծիք) հետազոտական ն գիտական հետազոտության ծրագրի կատարում, գործունեություն նախաձեռնողի մտադրության հասարակական փորձարկում` նպատակ ունենալով ացահայտելու դրա իրականացման հնարավոր անարենպաստ էկոլոգիական ն դրա հետ կապված սոցիալական,տնտեսական ն այլ հետնանքները

Նախատեսվող գործունեության` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը նութագրող տարերակների նյութերի պատրաստում

Նախաձեռնողի մտահղացման ն նախատեսվող գործունեության իրականացման փաստաթղթերի ճշգրտում` հաշվի առնելով ացահայտված հնարավոր անարենպաստ էկոլոգիական, տնտեսական, սոցիալական ն այլ հետնանքները

Նկ. 10.2. ՇՄԱԳ-ի իրականացումը

ՇՄԱԳ-ը պետք է ունենա հետնյալ ովանդակությունը` 1. Օյեկտի տեղադրման տարածաշրջանում նական պայմանների նկարագրությունը: Գոյություն ունեցող նական տարածքային համալիրների վերերկրյա ն ջրային էկոհամակարգերի կառուցվածքը, գործառույթների օրինաչափությունը ն դրսնորումը: Արդյունքում` պետք է իրականացվի շրջակա միջավայրի գնահատումը ն վիճակի նութագրերի ստացումը, այդ թվում. տեղեկատվություն տարածքի նական պայմանների ն տարածքի տնտեսական նպատակներով օգտագործման մասին (նան տարածքի ֆոնային աղտոտման մասին),

էկոհամակարգի աղադրիչների (օդ , վերերկրյա ն ստորերկրյա ջրեր, ընդերք, հող, ուսական ն կենդանական աշխարհ) վիճակի որակական ն քանակական աղադրիչները, կառուցման շրջանի հատուկ պայմանները, շրջանի նական միջավայրի հատուկ պայմանները, նական միջավայրի օգտագործման սահամանափակումները, տվյալներ արգելոցների, արգելման գոտիների, այգիների, նության ն ճարտարապետության հուշարձանների առկայության մասին, տեղեկություններ սոցիալական միջավայրի ն նակչության առողջության մասին, օյեկտի տեղադրման շրջանում տարածքի առկա էկոլոգիական վիճակի վերլուծություն ն գնահատում: 2. Օյեկտ- նմանակների կառուցման ն շահագործման դեպքում շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության տվյալների ուսումնասիրություն, այդ թվում. ազդեցությունների տեսակները, դրանց նութագրերը, տեխնոլոգիական սարքավորումների ն գործընթացների հուսալիությունը, հնարավոր վթարային իրավիճակները ն դրանց վերացման միջոցառումների վերաերյալ տվյալներ, ժամանակի գործոնը` կառուցման ժամանակը ն շահագործման ժամանակամիջոցը, արտադրական մշակույթը օյեկտում, օյեկտի ստեղծման ն գործունեության սանիտարահիգիենիկ ն սոցիալտնտեսական հայեցակետերը: 3. Գնահատում (արդյունավետություն ն ավարարություն նական միջավայրի վրա ացասական ազդեցության նվազման տեսակետից) կառուցվող օյեկտում կիրառվող տեխնիկայի, տեխնոլոգիայի, շահագործման ռեժիմների ն կազմակերպչական մեթոդների, ներառած` արտանետումների ն արտահոսքերի մաքրումը, ինչպես նան թափոնների արտահանումը (ըստ այլընտրանքային նախագծային լուծումների ն օյեկտի տեղադրման հնարավոր տեղերի): 4. Օյեկտի գործունեության թույլատրելիության էկոլոգիական պայմանների որոշում: 5. Գոյություն ունեցող անթրոպոգեն ազդեցությունների ն նական համալիրների կայունության ցուցանիշների հիման վրա օյեկտին ներկայացվող նապահպանական անհրաժեշտ ձնակերպում, սահմանափակումների (նօգտագործման պայմանները), այսինքն` պետք է հաշվի առնվեն նախագծերը, շինարարական աշխատանքների կատարումը ն տեխնոլոգիական գործընթացների իրականացումը: 6. Օյեկտի շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության նվազմանը ն էկոլոգիական մոնիթորինգի կազմակերպմանը ուղղված միջոցառումների առաջարկների մշակում: -

7. Օյեկտի կառուցման ն շահագործման` նական միջավայրի վրա (նություն + մարդ) համալիր ազդեցության էկոլոգիական հետնանքների կանխատեսումային գնահատում: 8. Պատվիրատուի եզրակացությունը ազդեցության թույլատրելիության ն պլանավորված գործունեության իրականացման հնարավորության (անհնարիունության) մասին պատվիրատուի կողմից պլանավորվող լուծման հիմնավորման համար: 9. Ելակետային տեղեկատվության հնարավոր աղյուրները. հատուկ լիազորված պետական մարմինների ն նրանց տեղական ստորաաժանումների` նական շրջակա միջավայրի հարցերի վերաերյալ նյութերը, գիտական կազմակերպությունների ն գերատեսչությունների հրապարակած ն ֆոնդային նյութերը, վիճակագրական հաշվետվությունների ն էկոլոգիական մոնիթորինգի նյութերը, նախկինում իրականացված ինժեներահետազոտական ն դաշտային ուսումնասիրությունները, օյեկտ-նմանակների տեխնիկատնտեսական ն էկոլոգիական տվյալները, կանխատեսումային հաշվարկները ն մոդելները, տեղեկատվական գրականության տվյալները ն ալն: 10. Աշխատանքը պետք է կատարվի` հաշվի առնելով հետնյալ պահանջները. օրենսդրական ակտերի, նորմատիվ ն հրահանգչական ու մեթոդական փաստաթղթերի, շրջակա նական միջավայրի պաշտպանության ոլորտում պետական հսկիչ մարմինների, սանիտարա-համաճարակային հսկողության պետական մարմինների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, հիմնական հող օգտագործողի: Օգտագործվող մեթոդական մոտեցումները, նյութերի ձնակերպումը ն ներկայացումը պետք է համապատասխանեն համընդհանուր հավանության արժանացած միջազգային ն հայրենական կանոններին ն ստանդարտներին: Այդ դեպքում, որոշելով նախատեսվող տնտեսական ն այլ գործունեության էկոլոգատնտեսական գնահատականը, անհրաժեշտ է ապացուցել, որ վերջինիս դրական արդյունքը ակնհայտ գերազանցում է էկոլոգիական կորուստները: ՇՄԱԳ-ի իրականացման փուլերը: Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատականն իրականացվում է երեք փուլերով: Առաջին փուլում պատվիրատուն նախապատրաստում ն պետական մարմիններին ներկայացնում է հիմնավորված փաստաթղթեր, որոնք պարունակում են նախատեսվող գործունեության ընդհանուր նկարագրությունը, դրա իրականացման նպատակները, հնարավոր այլընտրանքները ն այլ տեղեկատվություն: Տեղեկացնում է հասարակայնությանը: Իրականացնում է շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության նախնական գնահատում: Ազդեցության նախնական գնահատ246

ման արդյունքների հիման վրա կազմում է ՇՄԱԳ-ի անցկացման տեխնիկական առաջադրանք (ՏԱ): ՇՄԱԳ-ի իրականացման տեխնիկական առաջադրանքը շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման նյութերի մասն է: Երկրորդ փուլում, համաձայն ՏԱ-ի, իրականացվում է հետազոտություն` ըստ ՇՄԱԳ-ի, ն նախապատրաստվում է ՇՄԱԳ-ի նյութերի նախնական տարերակը: Երրորդ փուլում պատրաստվում է շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման նյութերի վերջնական տարերակը: Պատվիրատուն ապահովում է շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման ոլոր փուլերում հասարակության տեղեկացվածությունը ն մասնակցությունը: ՇՄԱԳ-ի ընթացակարգի իրականացման արդյունքն են նախագծային ն այլ լուծումները, որոնք ենթակա են պետական էկոլոգիական փորձաքննության:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Որո՞նք են էկոլոգիական փորձաքննության նպատակներն ու խնդիրները: Որո՞նք են պետական էկոլոգիական փորձաքննության ուղղությունները: Ի՞նչն է ապահովում փորձաքննության ֆինանսական անկախությունը: Ո՞ր օյեկտներն են ենթակա պետական էկոլոգիական փորձաքննության: Ինչո՞վ են տարերվում պետական ն հասարակական էկոլոգիական փորձաքննությունները: Ինչպիսի՞ փուլեր է ներառում պետական էկոլոգիական փորձաքննության անցկացումը: Որո՞նք են շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման գաղափարախոսությունը ն մեթոդիկան: Ինչպիսի՞ ովանդակություն պետք է ունենա ՇՄԱԳ-ը: Որո՞նք են ՇՄԱԳ-ի իրականացման հիմնական փուլերը:

¶ÈàôÊ 11. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂ ºì ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ø²ðøºÂÆÜ¶

11.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ø²ðøºÂÆÜ¶Æ ÐÆØÜ²Î²Ü

êÎ¼´àôÜøÜºðÀ: Ø²ðøºÂÆÜ¶ ºì ¾ÎàÈà¶Æ² Մարքեթինգը` որպես արտադրանքի արտադրության ն վաճառքի կառավարման համակարգ, առաջ է եկել 22 դարի սկզին արտասահմանյան ֆիրմաների գործունեության արդյունքում: Դրա գլխավոր առանձնահատկությունը արտադրության սպառողների պահանջները ավարարելուն ուղղվածությունն է: Սկզնական փուլում մարքեթինգն առանձնացվում էր որպես կիրառական տնտեսագիտության ոլորտ, որի առարկան էր ԱՄՆ-ում գոյություն ունեցող աշխման համակարգը: Հետագայում զարգանալով` մարքեթինգը դարձավ կառավարման գիտակարգ, որը լուծում է շուկայական գործունեության կառավարման հարցերը, ուսումնասիրում է «արտադրող - վաճառող - գնորդ» համակարգում շահադրդումների վարքը: Այսօր մարքեթինգը արտադրական ն առնտրային գործընթացի ոլոր մասնակիցների ճիգերի միավորման վերաերյալ ռազմավարական ն մարտավարական լուծումների ամողջական հայեցակար է, մի տեսակ իզնեսի փիլիսոփայություն, որը, մի կողմից` երաշխավորում է սպառողների շահերի պահպանությունը, իսկ մյուս կողմից ապահովում արտադրողի ն առնտրի անհրաժեշտ շահույթը: Մարքեթինգի հայեցակարգի ձնավորումը տեղի է ունեցել այն պայմաններում, եր պետք էր ձեռնարկությունների գործունեությունում պատասխան գտնել, մի կողմից` վաճառքի արդացման, իսկ մյուս կողմից` արտադրանքի ծավալի մեծացման հիմնահարցին: Գերարտադրության ճգնաժամը պահանջեց շուկայական իրադրության լուրջ վերլուծություն. արդյունքում` ացահայտվեցին շուկայական մեխանիզմի գործունեության սկզունքները ն այն, որ գոյություն ունեցող շուկաների գլխավոր վտանգը սպառողների նկատմամ արտադրողների գերակայող վիճակն է: Այդ տիպի շուկան ստացավ վաճառողի շուկա անվանումը, որի կարճ նութագրությունն է. նախ` մշակվում ն արտադրվում է ապրանքը, այնուհետն` տեղի է ունենում դրա սպառողների ն ինտենսիվ վաճառքի մեթոդների ակտիվ որոնում: Հագեցած ապրանքային շուկայի դեպքում գործունեության շարժիչներ են մրցակցությունը, ագրեսիվ գովազդը, վաճառքի խթանման ճկուն ձները ն այլն, աց պայքար է ընթանում սպառողի դրամապանակի համար: Վաճառողի շուկայի վտանգավոր դրսնորումներից են որոշակի պայմաններում արտադրողի թելադրանքը ն դրան ուղեկցող` սպառողի` ապրանքների ընտրության շրջանակի նեղացումը, էկոլոգիական պահանջներին չհամապատասխանող ապրանքների առատությունը, շրջակա միջավայրի համար վնասակար տեխնոլոգիաների օգտագործումը: Այդ իրավիճակից ելքը սպառողին ապրանքի հետ կապելու փորձն է` ձգտելով ավարարել նրա պահանջները, միաժամանակ ապահովելով ապրանքի սպառումից նրա անվտանգությունը, առողջապահությունը, պահպանելով սովո249

րությունները ն ճաշակը` որոշակի չափով հարմարեցնելով ապրանքները նրա ակնկալիքներին: Այստեղից սկսում է ձնավորվել սպառողի շուկան` մարքեթինգի հայեցակետի գործնական իրականացումը: Գլխավորը մարքեթինգում երկմիասնական ն փոխլրացնող մոտեցումն է: Մի կողմից` դա շուկայի մանրամասն ն ազմակողմանի ուսումնասիրությունն է` կարիքները, ճաշակը ն պահանջարկը, արտադրության ուղղորդումը այդ պահանջների ավարարմանը, թողարկվող արտադրանքի հասցեականությունը, մյուս կողմից` ակտիվ ազդեցությունը շուկայի ն գոյություն ունեցող պահանջարկի, նան` պահանջարկի ձնավորման ու գնորդի նախապատվության վրա, որով ն որոշվում են մարքեթինգի հիմքը, գործիքակազմը, դրա գլխավոր տարրերի էությունը ն գործառույթները: Մարքեթինգային գործունեության ավանդական գործառույթները` շուկայի հետազոտումը ն պլանավորումը, վաճառահանման քաղաքականությունը, վաճառքի խթանումը, գնային քաղաքականությունը, համախմված լինելով նպատակային շուկայի ցանկալի արձագանքին ուղղված մեկ միասնական համակարգում, որակվում են որպես մարքեթինգի համալիր /ոarketiոց ոix/: Այն, հաշվի առնելով նան առկա ռեսուրսային ներուժը, կոչված է ծառայելու ձեռնարկության առջն դրված հիմնական նպատակի իրականացմանը: Գործնական իմաստով մարքեթինգային գործունեության առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ ազմատարերակային տնտեսական հաշվարկների հենքի վրա ընդունվում են կառավարչական այնպիսի որոշումներ, որոնք նպատակաուղղված են կազմակերպության արդյունավետ գործունեության ն զարգացման համար տնտեսական ն կազմակերպական նպաստավոր պայմաններ ստեղծելուն:

Մարքեթինգը արտադրանքի արտադրության ն վաճառահանման կառավարման, որդեգրվող սոցիալական քաղաքականության իրացման մի այնպիսի յուրահատուկ համակարգ է, որն անընդհատ փոփոխվող շուկայի համակողմանի հետազոտման ն կանխատեսման, կազմակերպությունների ներքին ու արտաքին միջավայրերի ուսումնասիրման, նրանց ռազմավարական ու մարտավարական գործունեության ծրագրերի մշակման հիման վրա կոչված է ավարարելու կոնկրետ սպառողների ն ամողջությամ հասարակության ազմանույթ պահանջմունքները, միաժամանակ այդ կերպ իրականացնելով գործարարի, կազմակերպության առաքելությունը ն հիմնական նպատակը` որոշակի շահույթի ստացումը կամ սոցիալական խնդիրների լուծումը: Մարքեթինգը կոչված է նպաստելու թողարկվող ն նոր արտադրանքի արտադրության առավել արդյունավետ զուգակցմանը, հիմք է դրանց արտադրության ծավալների ընդլայնման, կրճատման կամ դադարեցման մասին կառավարչական որոշումների կայացման, կազմակերպության զարգացման ռազմավարական ն մարտավարական ծրագրերի մշակման ն իրականացման համար: Մեծ է մարքեթինգի դերը նան արտերկրում տնտեսական հարաերությունների, մասնավորապես` համատեղ ձեռնարկատիրական գործունեության, փոխշահավետ առնտրային կապերի ձնավորման ու ընդլայնման գործում: Արտերկրի տնտեսություններում տեղաշարժերն ու փոփոխությունները, որոնք նույնպես կարելի է որակել որպես «արտաքին գործոն», անմիջականորեն ազդում են առան250

ձին կազմակերպությունների արտադրատնտեսական գործունեության արդյունավետության վրա: Մարքեթինգային գործունեությունն այս դեպքում ծավալվում է արտադրանքի արտադրության, իրացման ու արդյունավետության նպատակով ազմատարերակային մոտեցումների ու գնահատումների հիման վրա կոկրետ հանձնարարականների մշակման ուղղությամ համապատասխան կառավարչական որոշումներ ընդունելու համար: Այս տեսանկյունից մարքեթինգը ժամանակակից մենեջմենթի հատուկ գործառույթ է ն գործնականորեն ընդգրկում է ձեռնարկության աշխատանքի հիմնական ոլորտները (հետազոտություններից ու մշակումներից մինչն հումքի գնում, արտադրություն, փաթեթավորում, փոխադրում, վաճառք, հետիրացումային սպասարկում), որոնք ազդում են ապրանքների իրացվելիության վրա: Սպառողները այսօր սկսում են տարերակել շրջակա միջավայրի վիճակի նկատմամ ֆիրմայի պատասխանատվության զգացումով արտադրված ապրանքները: Մարքեթինգային ընկերություններից մեկի զեկույցում նշվում է, որ ամերիկացի սպառողների 899-ը մտահոգված է արտադրանքների շրջակա միջավայրի վրա գործող ազդեցությամ, իսկ 789-ը պատրաստ է վճարելու ավելի մեծ գին այն ապրանքների համար, որոնք «արենպաստ» են շրջակա միջավայրի առումով: Գելլապի ծառայությունը հայտարարում է, որ սպառողների 949-ը գիտակցաար գնումներ է կատարում միայն այն կոմպանիաներից, ովքեր հոգում են շրջակա միջավայրի վիճակի համար, ն այդ անձինք գերադասում են աշխատել հենց այդ ընկերություններում: Մարքեթինգը էկոլոգիական պատասխանատվության արձրացման կարնոր խթան է: Վերջին ժամանակներում էկոլոգիական շահույթը (օգուտը) արտադրանքի վաճառքի մեջ դառնում է էլ ավելի նշանակալից փաստարկ: էկոմարքեթինգն ընդհանուր առմամ տնտեսության ն ՇՄՊ-ի փոխհարաերությունների հիմնահարցերի լուծման մեջ ձեռնարկության կողմից որոշակի սոցիալական պատասխանատվության ն մասնակցության ընդունումն է: Վերջինիս նպատակն արտադրանքի էկոլոգիական օգուտների կամ սպառողների կողմից այդ օգուտների ընկալումն ուժեղացնելու միջոցով (օրինակ` գովազդի շնորհիվ) սպառողների վարքի փոփոխությունն է: Այդ նպատակները պարտադիր չէ, որ համադրելի լինեն ղեկավարության «էկոլոգիական» շարժառիթների հետ: Դրանք ուղղված են ազգանակչության էկոլոգիապես տրամադրված հատվածի (աժնեմասի) ավելացմանը, ինչն արնմտյան երկրներում կազմում է 10...12 տոկոս: Կայուն զարգացման հայեցակարգը ժամանակակից իզնեսում ակտիվորեն պահպանվում է մարքեթինգային միջոցառումներով: Սպառողների կարիքների ավարարման համար ռեսուրսների սպառման նվազեցման անընդհատ կատարելագործման գործընթացը, շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցության նվազեցումը չեն կարող նրանց անտարեր թողնել այդ գործընթացներն` ակտիվորեն իրականացնող ֆիրմայի արտադրանքի նկատմամ: Մարքեթինգի կառավարման մեթոդները ն տեխնոլոգիայի արեփոխումները պետք է դառնան ֆիրմայի ռազմավարության ն քաղաքականության կարնոր աղադրիչներ, եթե ֆիր251

ման ցանկանում է կանխատեսել նորմատիվ պահանջները, հասարակության ակնկալիքները ն առաջ անցնել իր մրցակիցներից: Հետաքրքիր է մագնիսական թաղանթներ ն այլ սպառողական ապրանքների լայն տեսականի արտադրող «ԶՄ» ընկերության (ԱՄՆ) փորձը: Ընկերությունը մշակել է «Քօ||սtiօո Քreveոtiօո ՔayՏ» («Աղտոտման կանխարգելումը հետգնվում է») ծրագիրը, այն ընթացքի մեջ է դրվել 1975թ: Արդյունքում` այդ ֆիրման դարձավ առաջինը, որն իր ձեռնարկություններում ծավալեց մարքեթինգային ռազմավարության կազմակերպված, տարանույթ կիրառություն շրջակա միջավայրի աղտոտման կանխարգելման ն էկոլոգիական արտադրանքի թողարկման համար: Ռազմավարության հիմնական գաղափարախոսությունը ն աղտոտման կանխարգելման լավագույն մեթոդը աղտոտումն ամօղջությամ ացառելն է: Պարզվեց, որ ծրագիրը հաջող է, քանի որ ընկերության աշխատողներին խրախուսում էր` ճանապարհներ գտնելու աղտոտումը կանխարգելելու համար: Մի քանի տարվա ընթացքում ընկերության աշխատողների կողմից առաջարկվեցին 3000 տարեր նախագծեր, որոնք կանխարգելում էին թունավոր նյութերի արտանետումները ն տնտեսում էին ավելի քան 500 մլն դոլար: Զարգացնելով ծրագրի գաղափարախոսությունը` «ԶՄ» ֆիրման նպատակ ունի լավացնելու իր էկոլոգիայի ցուցանիշները ն հետագայում թունավոր նյութերի արտանետումները հասցնելու գործնականում զրոյի: Ֆիրման խթանում է իր աշխատողներին` ստեղծելու այնպիսի նոր արտադրանքներ ն արտադրական գործընթացներ, որոնք նվազեցնում են շրջակա միջավայրի աղտոտումը ն լավացնում արտադրանքի որակը` ծախսերի անշեղ փոքրացման դեպքում, ինչը նրան շուկայում մրցակցային առավելություն է տալիս : Շուկան ճիշտ ուղղորդելու համար պահանջվում է կառավարության միջամտությունը, որը ենթադրում է արտադրանքի մասին սպառողին լրացուցիչ տեղեկատվության տրամադրումը, շուկայական գների փոփոխությունը, ընկերությունում արտադրանքի ստեղծման մեջ նորամուծությունների ներդրման խթանումը տարեր արտադրական մրցույթների կամ խրախուսումների համակարգի միջոցով: Հատկապես այսպիսի ռազմավարություն կիրառեց իր զինանոցում Շվեդիայի արդյունաերական ն տեխնիկական զարգացման Ազգային խորհուրդը (Nutek) 1984թ.` ավելի արդյունավետ սառնարանների ստեղծմանը նպաստելու համար: Nutek-ի խնդիրը էներգախնայողական տեխնոլոգիաների զարգացմանը աջակցությունը ն արդյունաերական արտադրությունն է: Շվեդական յուրաքանչյուր ընտանիքում սպառվող ողջ էլեկտրաէներգիայի 30%-ը աժին է ընկնում սառնարաններին: էներգախնայողական սառնարանների մշակումն արագացնելու նպատակով Nսtek-ը գերարդյունավետ սառնարանների ստեղծման համար անցկացրեց միջազգային մրցույթ: Մշակվել էին հետնյալ չափանիշները. - էներգաունակությունը - սառնարանները պետք է սպառեն տարեկան 1 կՎտ.ժ/լ-ից (հին մոդելը - 2 կՎտ.ժ/լ) ոչ ավելի, - էկոլոգիական համատեղելիությունը - սառնարանները պետք է համապատասխանեն էկոլոգիական խիստ պահանջներին` ներառյալ մեկուսացնող նյութերում ն սառեցման համակարգում օզոնային շերտը հյուծող նյութերի նվազագույն օգտագործումը,

տեղեկատվություն օգտագործողների համար - էլեկտրաէներգիայի օգտա-

գործման վերաերյալ տվյալները պետք է հատուկ նշվեն, որպեսզի գնորդը կարողանա օգտագործման դեպքում առանց դժվարության համեմատել սառնարանների տարեր մոդելները: Մրցույթի հաղթող դարձավ շվեդական Electrolux ընկերությունը` սառնարանների արտադրության ոլորտում համաշխարհային առաջատարներից մեկը: Մրցույթում հաղթանակած սառնարանի մոդելը սպառում է տարեկան ընդամենը 0.79 կվտ.ժ/լ, ընկերությունը շուկա է մտել նան գերմոդելով 0.53 կՎտ.ժ/լ սպառմամ: Բացի դրանից, Electrolux-ն զգալիորեն կրճատել է նան ֆրեոնների օգտագործումը` դրանով իսկ նվազեցնելով իր «ներդրումը» օզոնային շերտի հյուծման ն մոլորակում կլիմայի ջերմացման մեջ: Աճող պահանջարկը ավարարելու համար Electrolux-ն այսօր շուկա է դուրս երում նոր` գերտնտեսավետ կենցաղային սարքավորումների մի ամողջ շարք` դրանով իսկ ապահովելով ֆիրմայի հաջողությունը ն շահութաերությունը: Մարքեթինգի ռազմավարությունը, ներառած ֆիրմայի գործունեության էկոլոգիական ուղղվածությունը, ապահովում է կապիտալի հուսալի ներդնումը, որը հանգեցնում է իզնեսի եկամտաերության անընդհատ արձրացման:

11.2. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ ºì ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü

Ø²ðøºÂÆÜ¶Æ ØºÂà¸ÜºðÀ

Միմյանց հետ կապված էկոլոգիական մենեջմենթի ն էկոլոգիական մարքեթինգի հիմնական մեթոդներին սովորաար վերագրում են հետնյալ հատկանիշները. 1. Արդյունավետ նօգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության հարցերի ներառումը պետության կամ ֆիրմայի ռազմավարական գերակայություններում, որն արտացոլվում է սեփականատիրոջ, ղեկավարության ն աշխատողների համապատասխան դիրքորոշումներում: 2. Համալիր էկոլոգիական ուղղվածությամ ռազմավարական ն օպերատիվ կառավարում, մշակված էկոլոգիական քաղաքականության ն ծրագրի հասցնելը յուրաքանչյուր գերատեսչությանը, ձեռնարկությանը կամ դրա ծառայությանը` պատասխանատվությունը դնելով ղեկավարների ն կատարողների վրա: 3. Գործունեության ռազմավարական ն մարտավարական պարերաար կատարելագործում, էկոլոգիական քաղաքականության, ծրագրի ն էկոլոգիական ցուցանիշների արելավում` հաշվի առնելով գիտական նվաճումները, սպառողների պահանջները ն հասարակության սպասելիքները: 4. Արտադրական գործընթացներում ն ծառայությունների իրականացման ձնափոխություններում առաջանցիկ մոտեցման օգտագործում` կանխելով սպառողների կողմից ճնշումը, վթարները, պետական էկոլոգիական պահանջների խստացումը: 5. Անձնակազմի էկոլոգիական կրթություն (ուսուցում, լուսավորում, դաստիարակում)` նրա պատասխանատվության արձրացմամ պլանավորվող ն

10.

11.

12.

13.

14.

իրականացվող գործունեությունում էկոլոգիական պահանջներն ամողջապես հաշվի առնելու համար: Շրջակա միջավայրի վրա տարեր գործոնների ազդեցության նախնական գնահատում, էկոլոգիական փորձաքննություն արտադրության ն ծառայությունների ոլոր փուլերում` սկսած մտադրությունների գնահատումից, նախագծերից, տեխնոլոգիաներից ն այլն: Հումքի, արտադրանքի, արտադրական գործընթացների ն իրականացվող ծառայությունների, արտանետումների ն թափոնների` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության նվազեցման նպատակով գիտական հետազոտությունների ն մշակումների իրականացում կամ օժանդակություն դրանց կատարմանը: էկոլոգիական անվտանգ տեխնոլոգիաների մշակում, նախագծում ն արդյունավետ շահագործում` հաշվի առնելով էներգիայի սպառման արդյունավետ կառավարումը, վերականգնվող ռեսուրսների խնայողական օգտագործումը, շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցության ն էկոլոգիական ռիսկի նվազեցումը: էկոլոգիապես անվտանգ տեխնոլոգիաների տրամադրման ն արդյունավետ նօգտագործման ներդրման մեթոդներին տնտեսական աջակցություն ոլոր նագավառներում, ամողջ ճյուղերի ն արտադրական շղթաների «էկոլոգիականացում»: Շրջակա միջավայրի վրա նվազագույն վնասակար ազդեցություն ունեցող, էկոլոգիապես մաքուր ն անվտանգ ապրանքների արտադրության կազմակերպում. ծառայությունների իրականացում ն էներգիայի ու նական ռեսուրսների տնտեսում, որոնք կարելի է օգտահանել ն նույնպես օգտագործել` առանց շրջակա միջավայրին վնաս հասցնելու: Ոչ ստանդարտ իրավիճակներում գործելու, պլանային գործողությունները արտակարգ իրավիճակների ծառայությունների, կառավարման համապատասխան մարմինների ն տեղի հասարակության հետ արագ համաձայնեցնելու պատրաստակամության ապահովում: Բնապահպանական գործունեության ն կանոնավոր էկոլոգիական աուդիտի վերաերյալ հավաստի վիճակագրական հաշվետվությունների կազմում ն հրապարակում: Արտադրության, արտադրանքի, թափոնների կամ ծառայությունների կողմից պոտենցիալ էկոլոգիական վտանգի ն հնարավոր անցանկալի հետնանքների, ինչպես նան դրանց վերացման միջոցառումների վերաերյալ ձեռնարկության ղեկավար անձնակազմին ն հասարակայնությանը տեղեկատվության հստակ համակարգով ապահովում: էկոլոգիապես անվտանգ ն արդյունավետ նօգտագործման կանոնների ն միասնական նապահպանական ստանդարտների վերաերյալ սպառողների, մատակարարների, առնտրի ցանցի աշխատողների ն հասարակության խորհրդատվության, ապրանքների ն ծառայությունների, ինչպես նան հումքի, նյութերի ցուցանիշների` պատվիրատուի էկոլոգիական պահանջներին համապատասխանության ապահովում:

Սկզնական փուլում նօգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության պետական կառավարման մարմինների համակարգը հիմնականում ուղղորդված էր հսկիչ-պատժիչ գործառույթների կատարմանը: Աստիճանաար տնտեսական կարգավորման գործառույթների մասնաաժինն ավելացավ: Այս միտումը զգալիորեն խթանվեց աղտոտիչների արտանետումների ն արտահոսքերի համար վճարումների համակարգի ներդրմամ, նպատակային էկոլոգիական հիմնադրամների ստեղծմամ, իսկ վերջին ժամանակներս` նան տեղական էկոլոգիական աժինների ն ծառայությունների ստեղծմամ: Արդյունքում, ձնավորվել է այժմ գոյություն ունեցող տնտեսական գործունեության պետական նապահպանական կարգավորման միջոցառումների համակարգը, որը շարունակում է զարգանալ (նկ. 11.1): Դրա իրականացման համար անհրաժեշտ է օգտագործել միջոցների ն մեթոդների ողջ զինանոցը` ներառելով տարեր օրենսդրական, տնտեսական ն հարկադրական մեխանիզմները: Սովորաար տարերակում են ուղղակի ն անուղղակի միջոցները: Ուղղակիին են վերաերում այն մեթոդները, որոնք ուղղված են նօգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության կանոնակարգմանը (օրինակ` էկոլոգիական իրավունք), իսկ անուղղակիներին` մեթոդներ, որոնք ազդում են դրանց վրա օրենսդրական կարգավորման այլ ոլորտների միջոցով (վարչական, քաղաքացիական, ֆինանսական իրավունք ն այլն): Այդ մեթոդների շարքում առանձնանում են շրջակա միջավայրի աղտոտման կանխարգելման օրենսդրական միջոցները ն այդ նորմերի խախտման համար նախատեսված պատժամիջոցները (հարկադրական միջոցներ): Շրջակա միջավայրի պահպանության ն արդյունավետ նօգտագործման կառավարման ոլորտում կարնորագույն խնդիրներից են շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի կազմակերպումը ն նակչությանը ժամանակին տեղեկացումը: Օրենսդրական կարգավորման հիմնական ուղղություն հանդիսացող շրջակա միջավայրի պահպանության ն արդյունավետ նօգտագօրծման նախազգուշական մեթոդների շարքում առանձնանում են գլխավորները. շրջակա միջավայրի աղտոտման մակարդակը որոշող ն կարգավորող ստանդարտների, ինչպես նան նական ռեսուրսների օգտագործման չափաաժինների հաստատումը, շրջակա միջավայրի վրա անթրոպոգեն եռնվածության ն սահմանային թույլատրելի ազդեցության նորմերի հաստատումը, պետական էկոլոգիական փորձաքննության գործընթացի` որպես միջոցի կիրառումը` առավել հնարավոր նախագծերի մշակման ն իրականացման նախազգուշական հսկողության, ինչպես նան շրջակա միջավայրի ն նակչության առողջության համար այդ նախագծերի իրականացման ացասական հետնանքների ացահայտման նպատակով, շրջակա միջավայրի աղտոտման աղյուր հանդիսացող արդյունաերական ն նօգտագործող այլ նոր օյեկտների շինարարության կամ գործողների արդիականացման համար անպայման պետական թույլտվության ստացումը,

Նկ. 11.1. Արդյունավետ նօգտագործման, շրջակա միջավայրի պահպանության ն էկոանվտանգության մեթոդների համադրումը

շրջակա միջավայրի պահպանության ն արդյունավետ նօգտագործման տարեր տիպի տնտեսական (խրախուսումներ, հարկադրումներ) մեթոդները (պետական դոտացիաներ ն սուսիդիաներ, արտոնյալ փոխառություններ ն հարկային կրեդիտներ, հարկային ն այլ արտոնություններ, մաքրող, ռեսուրսա -ն էներգախնայողական սարքավորումների արագացված ամորտիզացիա, էկոլոգիական ապահովագրման ն փոխհատուցման ֆոնդերի համակարգի ստեղծում, ինչպես նան մաքուր շուկայական կարգավորիչ մեխանիզմների ներդրում, օրինակ` աղտոտման իրավունքի կամ էներգառեսուրսների առնտրի իրավունքի վաճառք): Բնապահպանական օրենսդրության խախտման համար պատժիչ հարկադրական (վարչական, իրավական ն տնտեսական) միջոցներին վերագրվում են տարեր տիպի արգելանքները ն իրավական պատասխանատվության այլ միջոցները, տուգանքները ն պատճառած վնասի համար փոխհատուցման վճարները: Բնապահպանական կառավարման թվարկված ոլոր մեթոդները, որոնք օգտագործվում են հայաստանյան պրակտիկայում, կազմում են նօգտագործման ն նության պահպանություն պետական կարգավորման միջոցների համակարգը: -

11.3. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü àôÔÔì²ÌàôÂÚ²Ø´ Î²è²ì²ðØ²Ü ÐÆØÜ²Î²Ü àôÔÔàôÂÚàôÜÜºðÀ ºì Æð²Î²Ü²òØ²Ü

Ø²Î²ð¸²ÎÜºðÀ

Համաձայն Ռիո դե Ժանեյրոյում 1992թ. ՄԱԿ-ի գագաթաժողովում շրջակա միջավայրի վերաերյալ ընդունված հռչակագրի` էկոլոգիական հիմնահարցը երկրների մեծ մասում ընդունված է որպես զարգացման գործընթացի անաժանելի մաս: Այդ իսկ պատճառով ՄԱԿ-ի ԵՎրոպական տնտեսական հանձնախմի երկիր - ներկայացուցիչների նախարարների Լյուցեռնի հռչակագրում (1993թ.) հատուկ ուշադրություն է դարձվում ենթակառուցվածքի կազմակերպչական ձնավորմանը` ներառյալ արդյունավետ իրավական ն վարչական մեխանիզմները, կառավարչական ենթակառուցվածքը, կադրերի պատրաստման ն կրթական համակարգերը տնտեսության անցումային փուլում գտնվող երկրներում քաղաքական ն կառուցվածքային ռեֆորմների անցկացման գործընթացում: Տվյալ ռեֆորմի հետնանք պետք է լինի անցումն այդ երկրներում նապահպանական գործունեության համալիր կառավարմանը: էկոլոգիական պահանջները հաշվի առնելը ենթադրվում է իրականացնել տնտեսական ռեֆորմի շրջանակներում` ներառյալ գնային քաղաքականությունը, սեփականաշնորհումը, յուջետային - հարկային ռեֆորմը ն կառավարման ապակենտրոնացումը: Շրջակա միջավայրի պահպանության ն օգտագործման ոլորտում գործու նեության կառավարման իրավական ն կազմակերպչական մեխանիզմների ստեղծման դեպքում նապահպանական մարմինների ռազմավարությունը պետք է հաշվի առնի հետնյալ մոտեցումները ն ուղղությունները.

1. Բնապահպանական մարմինների գործառույթները կառավարման տարեր մակարդակներում.

ազգային մակարդակում` -

շրջակա միջավայրի ոլորտում նպատակների, քաղաքականության, պլանների ն ծրագրերի ձնավորում, անհրաժեշտ միջոցառումների իրականացում, օրենսդրական նախաձեռնություններ, էկոլոգիական ռազմավարության քաղաքականության ն կառավարման գործիքների մշակում, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատում ն հաշվառում, տարեր գերատեսչությունների ն կազմակերպությունների միջն շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում համագործակցության կազմակերպում, էկոլոգիական մոնիթորինգի դեպքում ոլոր շահագրգիռ կազմակերպությունների գործունեության համակարգում, շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում գիտական հետազոտությունների աջակցություն, էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաների ն նյութերի ներդրում, էկոլոգիական կրթություն ն հասարակայնությանը տեղեկատվություն.

տարածաշրջանային ն տեղական մակարդակներում` -

տնտեսական գործունեության համար թույլտվության տրամադրում` հաշվի առնելով շրջակա միջավայրի պահանջները, - այդ թույլտվությունների պայմանների պարտադիր պահպանման գործառույթների մոնիթորինգ, - տարածաշրջաններում նապահպանական գործունեություն իրականացնելու դեպքում տարածքային, ժողովրդագրական ն այլ առանձնահատկությունները հաշվի առնելը, - էկոլոգիական վիճակի ն նօգտագործման գնահատման համար ցանկացած արտադրության տարածք մուտքի իրավունքի ապահովումը: 2. Շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում օրենսդրական նորմերի ապահովում. էկոլոգիական պահանջների ամրագրում երկրի սահմանադրության մեջ, դրանց պարտադիր նույթի ապահովումը ոլոր ֆիզիկական ն իրավաանական անձանց համար ոլոր մակարդակներում, - շրջակա միջավայրի պահպանության ն օգտագործման վերաերյալ տարեր նորմերի ն դրույթների` միմյանց համապատասխանեցումը, - շրջակա միջավայրի վերաերյալ դրույթների ներառումը տնտեսական, հարկային, մաքսային օրենսդրություններում, անկային համակարգում, սեփականաշնորհման, արտասահմանյան ներդրումների, հողօգտագործման ն տարածաշրջանային զարգացման վերաերյալ օրենսդրական փաստաթղթերում, - էկոլոգիական ստանդարտների ն նորմատիվների նախապատրաստումը ն կատարման ապահովում, դրանց հիմնավորված վերանայումը,

շրջակա միջավայրին պատճառած վնասի համար պատասխանատվության արդյունավետ ռեժիմների մշակումը ն իրականացումը, գործող ռեժիմների ուժեղացումը, դրանց կարգավորման կարգի օպտիմալացումը, - նապահպանական պահանջների խախտման ն մարդկանց առողջության ու շրջակա միջավայրին վտանգ ներկայացնող գործունեության նկատմամ իրավական, վարչական պատժամիջոցների ն տույժի այլ միջոցների նախապատրաստումը, թույլտվության (լիցենզիա) գործողության դադարեցումը կամ հետկանչը, ինչպես նան գործունեության դադարեցումը: 3.Գործունեության պլանավորում. - համակարգված մոտեցման ապահովումը, որը հնարավորություն է տալիս գնահատելու տարեր տնտեսական լուծումների էկոլոգիական, տնտեսական ն սոցիալական հետնանքները, - պլանավորման դեպքում նախազգուշական միջոցների կայունության սկզունքները ն շրջակա մրջավայրին հասցված հնարավոր վնասի փոխհատուցման հաշվի առնելը, - շրջակա միջավայրի պահպանությանը համալիր մոտեցման ապահովումը, - շրջակա միջավայրի ցածր որակի, արտադրական կորուստների, օյեկտների քայքայման կամ վնասվածքի, վնասակար թափոնների տեղափոխության, էկոլոգիական ռեսուրսների աստիճանական քայքայման հետնանքով մարդկանց առողջությանը սպառնացող վտանգի կանխարգելման անհետաձգելի խնդրի լուծմանը նպատակաուղղված նախագծերի ն ծրագրերի անհրաժեշտ գերակայության ապահովումը: 4. Սեփականաշնորհում ն արդյունաերության արդյունավետ աշխատանքի ապահովում. - սեփականաշնորհման դեպքում շրջակա միջավայրի որակի լավացմանը նպաստող աշխատատեղերի ստեղծումը, - պետության ն ձեռնարկության տիրոջ կողմից սեփականաշնորհման ընթացքում էկոլոգիական կարգավորման գործառույթի իրականացումը, - ձեռնարկության կողմից մաքրման կամ այլ նապահպանական միջոցառումների իրականացման դեպքում շրջակա միջավայրի վիճակի համար ռիսկի հիմնավորված հաշվարկը, - սեփականաշնորհման դեպքում էկոլոգիապես վտանգավոր ձեռնարկություններին ժամանակավոր հարկային ն այլ արտոնությունների տրամադրմամ ներդրումների կազմակերպումը, - էկոլոգիական աուդիտի օգտագործումը ձեռնարկության սեփականաշնորհման դեպքում ն սեփականաշնորհային ծրագրերն իրականացնելիս: 5. Արդյունաերության վերակառուցավորում. - արդյունաերության կառուցվածքային փոփոխությունների` նական ռեսուրսների օգտագործման ն աղտոտման մակարդակի վրա ազդեցության հաշվի առնելը, - վերակառուցման ընթացքում այն ուղղությունների օգտագործումը, որոնք նպաստում են ձեռնարկությունում ն ճյուղում նապահպանական գործունեության համալիր կառավարման համակարգի կատարելագործմանը, տեխնոլոգիայի արդիականացմանը, ռեսուրսների տնտեսմանը, էներգախնայողությանը,

սպասարկման նոր տեսակների ներդրմանը, արտադրանքի մրցունակության (այդ թվում` էկոլոգիական) արձրացմանը, ձեռներեցության ն կառավարման նոր մեթոդների օգտագործմանը, աշխատողների որակավորման արձրացմանը, - նյութերի էկոլոգիապես արդյունավետ շրջանառության, խնայողության ն չվերականգնվող ռեսուրսների փոխարինման վրա հիմնված, փակ ցիկլով տնտեսության ստեղծումը ձեռնարկության (ճյուղի) վերակազմակերպման ընթացքում նվազարկման, կրկնակի օգտագործման, թափոնների վերամշակման ն օգտահանման հիմքի վրա սակավ թափոնային, անթափոն ն էկոլոգիապես մաքուր արտադրական տեխնոլոգիաների ներդրումը, - ձեռնարկության ն ընկերության արտադրանքի էկոլոգիական պիտակավորման համակարգի ներդրումը: 6. Բնապահպանական գործունեությունը խթանող տնտեսական մեխա նիզմների օպտիմալացումը. - շրջակա մջավայրի պահպանության հարցերով մասնագիտացվող ձեռնարկության, կոմպանիայի, ֆիրմայի համար արենպաստ պայմանների ստեղծումը, - հայրենական ն արտասահմանյան ներդրումներով էկոլոգիապես մաքուր ապրանքների արտադրությանը ն ծառայությունների իրականացմանը, էկոլոգիապես անվտանգ տեխնոլոգիաների ն կառավարման մեթոդների կիրարկմանը աջակցությունը, - «վճարում է աղտոտողը» ն «վճարում է օգտագործողը» սկզունքների իրականացման դեպքում փոխհատուցման ճկուն համակարգերի տնտեսական ն սոցիալական օպտիմալ հարաերակցության որոշումը, - ձեռնարկության մրցունակության ն շահութաերության ապահովումը, շրջակա միջավայրի աղտոտման նվազեցումը, խթանումը հաշվի առնող տնտեսական մեխանիզմների իրականացումը, - ձեռնարկության արտադրանքի գնագոյացման դիֆերենցիալ մոտեցման օգտագործումը` հաշվի առնելով էկոլոգիական թափոնների ծավալների կրճատման, դրանց օգտահանման, տեղափոխման ն վերամշակման ծախսերը, - էկոհարկերի, տուգանքների համակարգի ներդրումը, հարկերի արձրացումը գործունեության աղտոտող տեսակների վրա ն ռեսուրսների օգտագործման համար ավելացրած արժեքի հարկի կրճատման դեպքում, - շրջակա միջավայրի պահպանության վրա կատարվող ծախսերի ֆինանսավորման տնտեսական ն էկոլոգիական հիմնավորումը, ձեռնարկության, ֆիրմայի ն ընկերության միջոցներից, ինչպես նան պետական, տարածքային կամ տեղական յուջեներից, - նապահպանական նախագծերի վարկավորման արդյունավետ համակարգի կազմակերպումը` հաշվի առնելով ներդրումների իրականացումը ի սկզանե էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաներում ն ոչ թե արտադրական ցիկլի վերջնամաքրման տեխնոլոգիաներում: Բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմների իրականացման ուղղությունները երված են նկ. 11.2-ում:

Նկ.11.2. Բնօգտագործման տնտեսական մեխանիզմների իրականացման ուղղությունները

11.4. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ø²ðøºÂÆÜ¶À ÒºèÜ²ðÎàôÂÚ²Ü ¶àðÌàôÜºàôÂÚàôÜàôØ Ձեռնարկության կայուն զարգացումը ենթադրում է արտադրված արտադրանքի իրացման նոր շուկաների յուրացում, արտադրության անհրաժեշտ շահութաերության ապահովման ն շրջակա միջավայրի պահպանման դեպքում: Այդ հարաերակցությանը հասնելը, արտադրական ուժերի զարգացմանը զուգընթաց, դառնում է ավելի ու ավելի արդ, քանի որ արտադրությունը` շրջակա միջավայրի վրա իր ազդեցությամ, ավելի ու ավելի շատ է ծանրաեռնվում էկոլոգիական հիմնախնդիրներով: Շատ ձեռներեցներ չեն ձգտում միջոցներ ներդնել էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաներում, այդ իսկ պատճառով հակադրությունը ձեռներեցային գործունեության ն շրջակա միջավայրի պահպանության միջն աճում է: Նվազեցնել այդ հակադրությունները հնարավոր է ձեռներեցների, ձեռնարկությունների, ընկերությունների ն ֆիրմաների մարքեթինգային մտածված քաղաքականության զարգացման շնորհիվ:

Ձեռնարկությունների ստորաաժանումների մարքեթինգային գործունեությունը պետք է ուղղորդված լինի շուկայի երկարժամկետ գործունեության ն կոնկրետ սպառողների պահանջների որոշմանը, արտադրության կազմակերպմանը` այդ պահանջարկը հաշվի առնելով, ապահովելով համապատասխան որակ, գովազդ ն սպառողներին արտադրանքը հասցնելը: Մարքեթինգային հետազոտությունը պետք է որոշի ձեռնարկության համար իրական, ռազմավարական, այդ թվում` տնտեսական առավելությունները կամ դրանց ացակայությունը: Առավելությունները ձեռնարկության, ֆիրմայի համար արդյունավետ նօգտագործման ռազմավարության իրականացման դեպքում կարող են լինել հետնյալները. Ռազմավարական առավելություն - հասարակության համար ձեռնարկության ավելի գրավիչ կերպար (իմիջ), թողարկվող արտադրանքի տեսքի թարմացում, աշխատանքի արտադրողականության արձրացում, անձնակազմի ավելի խորը ներգրավվածություն շրջակա միջավայրի պահպանության գործընթացում, աշխատանքային հարաերությունների արելավում, ստեղծագործական մոտեցում ն առաջացած հիմնահարցերի լուծման պատրաստակամություն, ավելի ներդաշնակ հարաերություններ պետական մարմինների, հասարակության ն «կանաչների» խմերի հետ, հուսալի ելք արտասահմանյան շուկաներ, առանց ավելորդ լարվածության էկոլոգիական պահանջների կատարում: Տնտեսական առավելությունններ - ծախսերի կրճատում (տնտեսում` էներգիայի ն այլ ռեսուրսների սպառման ծավալների փոքրացման, ինչպես նան կրկնակի օգտահանման, ուղեկցող նյութերի ն արտադրության թափոնների վաճառքի արդյունքում. վերջինս նվազեցնում է թափոնների վնասազերծման ծախսերը. ռեսուրսների համար վճարի ավելի ցածր դրույքաչափեր, տուգանքների ն պատճառած էկոլոգիական վնասի համար փոխհատուցման` դատարանի որոշումով վճարվող գումարների փոքրացում), եկամուտների աճ (մուտքերի աճող մասնաաժին` ավելի արձր գնով “կանաչ” արտադրանքի վաճառքից, շուկայի աճած մասնաաժին` նորամուծությունների շնորհիվ ն մրցակիցների ավելի ցածր ցուցանիշների հաշվին, ոլորովին նոր ապրանքներ, որոնք ացում են նոր շուկաներ, աճած պահանջարկ ավանդական արտադրանքի նկատմամ, որն ավելի քիչ չափով է աղտոտում շրջակա միջավայրը): Այսպիսի հետազոտությունների գործիք կարող է հանդիսանալ ձեռնարկության ուժեղ ն թույլ կողմերի վերլուծությունը: Հաճախ այդ վերլուծության արդյունքները, այդ թվում` էկոլոգիական տեսանկյունից, օգտագործվում են իզնես-պլան մշակելիս: Բացի իր արտադրանքի վաճառքի պայմաններից, մարքեթինգի ծառայությունը, որը իր գործունեությունում հաշվի է առնում էկոլոգիական հարցերը, պարտավոր է հատուկ ուշադրություն դարձնել արտադրանքի աշխման ուղիներին, վերաշրջանառության արդյունավետ համակարգի, ինչպես նան արտադրանքի տեղափոխման ն փաթեթավորման էկոլոգիապես անվտանգ համակարգի կազմակերպմանը: Մարքեթինգի ծառայության առջն կանգնած է գնային քաղաքականության մշակման ն իր` էկոլոգիապես մաքուր ապրանքների համար շուկայական իրավիճակի որոշման խնդիրը: Շուկայի ուսումնասիրության արդյունք262

ները ցույց են տալիս, որ գնորդները պատրաստ են ավելի արձր գին վճարել այն ապրանքների համար, որոնք նպաստում են շրջակա միջավայրի պահպանությանը: Սակայն այդ ապրանքները պարտադիր չէ, որ ավելի լավը լինեն ավանդականներից, որոնք չեն դիտարկվում էկոլոգիապես մաքուր: Եթե ձեռնարկությունը, որոշ չափով արելավելով դրանց էկոլոգիական ցուցանիշները, չի ձգտում վաճառել հին ապրանքները, ապա վաճառքի աժնի ղեկավարությունը պարտավոր է որոշել` ինչպիսի ներդրում իրենց արտադրանքը ն ծառայությունները կարող են ներմուծել շրջակա միջավայրի պահպանության խնդրի իրատեսական լուծման մեջ: Ապրանքների որոշակի օրինակները, որոնք կարող են հանրության համար էկոլոգիապես վտանգավոր համարվել, կարող են դառնալ մարքեթինգային հատուկ ուսումնասիրման առարկա: Մարքեթինգի աժնի ղեկավարությունը պետք է պնդի արտադրանքի ստեղծման ուղղությամ, որը կգոյատնի շրջակա միջավայրի համար անվտանգ օգտագործման ողջ ժամանակամիջոցի ընթացքում: Տեղում ապրանքների արտադրության կամ այլ անձանցից գնման մասին որոշում կայացնելիս անհրաժեշտ է դիտարկել թունավոր նյութերի, աղադրիչների կամ գործընթացների կիրառման նպատակահարմարությունը: Ընկերությունների մեծ մասը մատակարարներ ընտրելիս հաշվի է առնում ոչ միայն որակը, դրանց արտադրության կազմակերպումը, անձնակազմի որակավորումը ն տեխնոլոգիայի պահանջները, այլ նան էկոլոգիական պահանջները: Ձեռնարկության մատակարարման ձնի մասին պայմանագիր կնքելիս պետք է նախատեսվեն էկոլոգիապես անվնաս փաթեթավորվող նյութեր ն տրանսպորտային միջոցներ, կոդավորման շտրիխ, արտադրանքի սերտիֆիկացման, ապրանքների անվնաս պիտակավորման արդյունավետ մեթոդների օգտագործում:

11.5. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ ØºÂà¸ÜºðÆ ÎÆð²èàôØÀ ÒºèÜ²ðÎàôÂÚàôÜÜºðàôØ էկոլոգիապես անվտանգ արտադրական գործընթացները պետք է համապատասխանեն հետնյալ պահանջներին` աղտոտող նյութերի ացակայություն, արտադրության հնարավորինս անթափոնայնություն, աշխատողների առողջության անվտանգություն, էներգասպառման ցածր մակարդակ, ռեսուրսասպառման արդյունավետություն: Հանրահայտ է, որ կոմպանիաները, որոնք արդյունավետ են օգտագործում ռեսուրսները ն ապահովում են էկոլոգիական պահանջները, դեռնս անվտանգ չեն շրջակա միջավայրի համար: Որպես կանոն, դա կապված է շրջակա միջավայրի վրա արտանետումների երկարաժամկետ ազդեցության վերաերյալ տվյալների ացակայության, ինչպես նան շատ ազատականացված էկոլոգիական նորմերի հետ: ճանաչել շրջակա միջավայրի արդյունավետ օգտագործումը ձեռնարկության ն ընկերության կարնորագույն առաջնություններից մեկը, մշակել ռազմավարությունը, ծրագիրը ն արտադրության կառավարման մեթոդները` առավելագույնս հաշվի առնելով շրջակա միջավայրը, շրջակա միջավայրի պահպանության համակարգված գործունեության գրավականն է: Այդ աշխատանքի հաջողությունը հնարավոր է` միավորելով ողջ կոլեկտիվի

ն ոլոր կառավարչական ծառայությունների ջանքերը (աղ. 11.1): Աղյուսակ 11.1 էկոլոգիական մենեջմենթի մեթոդները ն դրանց իրականացման ծառայությունները Կառավարման ծրագիրը

Կատարող

Արտադրության արդյունավետության ապահովումը ն աղտոտվածության մակարդակը մինչն նվազագույնին հասցնելը Նոր արտադրությունների ներդաշնակ ներդրումը նական ն սոցիալական ոլորտում Սպառողների պահանջներին համապատասխան արտադրանքի մաքրության, անվտանգության ն շահութաեության ապահովումը Բոլոր աշխատողների կողմից շրջակա միջավայրի պահպանության պահանջների ըմռնումը Նոր ապրանքների ն տեխնոլոգիական գործընթացների ստեղծումը, որոնք տարերվում են աղտոտման նվազագույն մակարդակով, անվտանգությամ ն օպտիմալ շահութաերությամ Նյութերով մատակարարումը, որոնք պիտանի են կրկնակի օգտահանման ն շրջակա միջավայրին նվազագույն վնաս հասցնելու առումով Աղտոտման կանխարգելման միջոցառումներին առնչվող ծախսերի հետգնման ապահովումը Պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների կանխարգելման միջոցառումների ն աշխատանքի անվտանգ պայմանների ապահովումը Նախագծերի նախնական էկոլոգիական փորձաքննությունը` շրջակա միջավայրի վրա դրանց ազդեցության գնահատման համար

Արտադրա-տեխնիկական աժին Նախագծա-կոնստրուկտորական ծառայություն Վաճառքի աժին Կադրերի աժին Արտադրա-տեխնիկական լաորատորիա Նյութատեխնիկական մատակարարման աժին Ֆինանսական աժին Աշխատանքի պաշտպանության աժին էկոլոգիական ծառայություն

Ձեռնարկություններում ն ֆիրմաներում էկոլոգիական մենեջմենթի մեթոդներն իրականացնում են հատուկ ծառայություններ: Ձեռնարկություններում (ներառած էներգաձեռնարկությունները) շրջակա միջավայրի պահպանության արդյունավետ կազմակերպումը սովորաար նախատեսում է հետնյալ գործելակերպը. 1. Ընկերությունների ղեկավարներից մեկին` որպես շրջակա միջավայրի պահպանության ծրագրի ղեկավարի կամ համակարգողի նշանակումը: 2. Շրջակա միջավայրի պահպանության ծրագրի իրականացման համար ավարար թվով մարդկանց առանձնացումը: 3. Բարձրագույն ղեկավարությանը շրջակա միջավայրի հարցերի վերաերյալ տեղեկատվությամ ապահովումը: 4. Ֆիրմայի համար ծրագրի ստեղծումը, որի շնորհիվ հնարավոր է ացահայտել ն գնահատել շրջակա միջավայրի համար վտանգ ներկայացնող աղյուրները: 5. Ձեռնարկությունում կառավարման ոլոր մակարդակներում էկոլոգիական տեղեկատվության տարածման արդյունավետ համակարգի ստեղծումը` պաշտոնական ուղիներով, այսինքն` միջին օղակի ղեկավարների ն տարեր կոմիտեների միջոցով, ներֆիրմային հրատարակությունների հրապարակման ճանապարհով, տեխնիկական խորհրդակցություններում հաղորդումների միջոցով ն տեղեկատվության տարածման այլ եղանակներով: 6. Ղեկավարներին ն շարքային աշխատողներին շրջակա միջավայրի պահպանության հարցերին ծանոթացումը` իրենց իրավասության շրջանակներում: 7. Ֆիրմայի ոլոր աշխատողներին էկոլոգիական օրենսդրության պահանջներին ծանոթացումը: 8. Շրջակա միջավայրի պահպանության ծրագրի իրականացման համար անմիջականորեն պատասխանատու աշխատակիցների համապատասխան պատ264

րաստվածության ն որակավորման արձրացումը: 9. Անհրաժեշտության դեպքում, ոլոր աշխատակիցներին շրջակա միջավայրի պահպանության առավել կարնոր հարցերի վերաերյալ հրահանգներով ապահովումը` էկոլոգիական օրենսդրության պահանջների հրապարակմամ ն այլն: 10. Ընկերության ղեկավարության ամենամյա հաշվետվությունում առանձին աժնով շրջակա միջավայրի պահպանության հարցերի ներառումը: 11. Դժախտ դեպքերի մասին տեղեկատվության, էկոլոգիական մոնիթորինգի տվյալների, թափոնների վնասազերծման ն նապահպանական գործունեության կոորդինատորին ներկայացվող էկոլոգիական նույթի այլ տեղեկութային փաստաթղթերի պահպանման համար համակարգի ստեղծումը: 12. Կարնորագույն արտադրությունների շահագործման հրահանգներում շրջակա միջավայրի պահպանության վերաերյալ դրույթների ներառումը: Այս աշխատանքի կազմակերպման այլ հարցերը մանրամասնորեն դիտարկվում են էկոլոգիական տեղեկաթերթիկի մշակման ժամանակ: Ձեռնարկություններում էկոլոգիական մենեջմենթի մեթոդների իրականացման դեպքում կարնոր նշանակություն է տրվում աշխատողների աշխատանքի պայմանների, այդ թվում` սանիտարա-հիգիենիկ վիճակի արելավմանը, աշխատանքի միապաղաղության նվազեցմանը, դրա գրավչության ն տարանույթության ապահովմանը, աշխատողների աշխատանքի ն հանգստի պայմանների արելավմանը: Ժամանակակից պայմաններում արտաքին միջավայրային գործոնները նշանակալից ազդեցության են գործում կազմակերպության կառավարման գործընթացի վրա, որի հետ կապված` 80-ական թվականներին զգալիորեն աճեց ռազմավարական վերլուծության, ռազմավարական պլանավորման ն կառավարման դերը: Հայաստանի տնտեսության համար շուկայականին անցման պայմաններում ռազմավարական մենեջմենթը զգալի դեր է խաղում կազմակերպության կառավարման գործընթացում: Այս առումով հատուկ ուշադրություն պետք է դարձվի կազմակերպության ներքին ն արտաքին միջավայրին, ռազմավարական վերլուծության ն այլընտրանքների մշակման գոյություն ունեցող մեթոդներին: Այժմ, ավելի շատ քան երնէ, իզնեսում ներգրավվում է ավելի ազմանույթ մասնակիցների համակազմ, որի շահերը կապված են ձեռներեցային գործունեության հետ: Ձեռներեցային կառուցվածքների զգալի մասն աստիճանաար վեր է ածվում աժնետիրական ընկերությունների, որոնց կառավարումը մեծ չափով կապված է առանձին աժնետերերի շահերի կառավարման հետ: Այդպիսի «աժնետերերը» ոչ միայն սպառողները, ծառայողները ն աժնեմաս ունեցողներն են, այլ նան մատակարարները: Բնապահպանական գործունեությանը տարեր հայացքներ ն պահանջներ ունեցող մարդկանց մասնակից դարձնելը սովորաար նպաստում է ավելի մտածված որոշումների կայացմանը ն ապահովում է դրանց իրականացման լայն աջակցություն: Որպեսզի աժնետերերին մասնակից դարձնելը ռազմավարական կարնորություն ձեռք երի, անհրաժեշտ է օգտագործել ոչ միայն ավանդական հասարակական կապերը ն տեղեկատվության փոխանակությունը, այլն ստեղծել համագործակցության նոր ձներ` հատուկ խմեր, խորհրդատվական հանձնաժողովներ, խորհրդակցություններ՝ կարծիքների փոխանակման համար, համատեղ ձեռնարկություններ: Կայուն զարգացման սկզունքների մշակմանը

աժնետերերին մասնակից դարձնելը ընդարձակում է դրանց համատեղ պատասխանատվությունը շրջակա միջավայրի պահպանության համար ն արձրացնում է ձեռնարկություններում էկոլոգիական մենեջմենթի ն մարքեթինգի մեթոդների իրականացման արդյունքները:

11.6. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ¶àðÌàÜÀ Ü²Ê²¶Ì²-ÆÜìºêîÆòÆàÜ ìºðÈàôÌàôÂÚàôÜàôØ Բնապահպանական նախագծերի հիմնական տարերակները կարելի է դասակարգել` հաշվի առնելով հետնյալ գործոնները 1. Ըստ ազդեցության նույթի. անմիջական նապահպանական ներդրումային, էական էկոլոգիական հետնանքներ ունեցող: 2. Ըստ իրականացման մակարդակի. առանձին ձեռնարկություններ ն կազմակերպություններ` մունիցիպալ, տարածաշրջանային, համազգային, գլոալ մակարդակի: 3. Ըստ տնտեսության վրա ազդեցության. միկրոէկոնոմիկական ն մակրոէկոնոմիկական մակարդակներ: 4. Ըստ նշանակության. արտադրա-տեխնոլոգիական (նախագծում, շինությունների կառուցում ն վերակառուցում, թափոնների վերամշակում ն այլն). կազմակերպա-կառավարչական (էկոլոգիական նոր ստանդարտների ու նորմատիվների մշակում ն ներդրում, վերահսկողություն ու մոնիթորինգ ն այլն). գիտահետազոտական (նապահպանության ոլորտում հետազոտություններ ն մշակումներ). կրթալուսավորչական ն դաստիարակչական (ուսուցում, տեղեկատվություն ն այլն): Նախագծերի ցանկացած տարատեսակի համար խիստ կարնոր է դրանց իրականացման օպտիմալ ճանապարհների ընտրությունը: Այդ նպատակին հասնելու համար գոյություն ունեն հատուկ մեթոդներ, որոնցից հենքայինը արդյունքների ծախսերի վերլուծության /ԱԾՎ/ մեթոդն է: Մեթոդը հնարավորություն է տալիս իրականացնել նապահպանական որոշակի միջոցառման դեպքում կատարված ծախսերի ն ստացված արդյունքների համեմատում: Այն հիմնվում է շուկայական տնտեսության ընդհանուր չափանիշների վրա` հաշվի առնելով այլընտրանքային հնարավորությունները ն կիրառվում է իրավական որոշակի միջավայրում` հաշվի առնելով ինչպես ազգային, այնպես էլ տարածաշրջանային ն միջազգային ստանդարտները: Առավել արդյունավետ նապահպանական որոշումների հիմնավորումը ն ընդունումն իրականացվում է` հաշվի առնելով տվյալ հասարակությունում առկա արժեքային համակարգը, ինչպես նան գնահատվում են միջոցառման իրականացման ն սահմանային ծախսերը: Նախագծային-ներդրումային վերլուծությունում էկոլոգիական գործոնները հաշվի առնելը հանգեցնում է մի շարք դժվարությունների ն սահմանափակումների: Տեղեկատվական սահմանափակումներ: Որպես կանոն, շրջակա միջավայրի որակի փոփոխությունը կապված է նրա վրա ազդող անձանց գործունեության հետ: Ներկայացուցչականություն: Բնապահպանական նախագծերի ոլորտում ընդունված որոշումները վերաերում են ապագա սերունդներին, որոնք տվյալ պա266

հին ներկայացված չեն հասարակական էկոլոգիական արիքների շուկայում: Գոյություն ունեն որոշակի սահմանափակումներ, քանի որ ապագա սերունդների նախապատվությունները ն եկամուտները կարող են էապես տարերվել այսօրվա պայմաններից:

Դրամական ցուցանիշների հեռանկարային դինամիկայի կանխատեսման անհրաժեշտություն: Բնապահպանական միջոցառումների արդյունքը կարող է հանդես գալ տասնամյակներ հետո, այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է հաշվի առնել ապագա գների իրական ն անվանական մակարդակները: ԱԾՎ-ն, ճշտված ինֆլյացիայի գործոնի հաշվառմամ, երվում է իրական գների հենքի վրա` դիսկոնտավորման իրական գործակցի կիրառմամ, որի համար ն օգտագործվում է հետնյալ առնչությունը.

Bt x (1+ p) -t,

որտեղ 8-ն տնտեսական որոշ պարամետրերի արժեքն է (օրինակ` նախագծի իրականացումից ստացված շահույթ) t - րդ տարում, ք-ն` ինֆլյացիայի մակարդակը, t-ն` հաշվարկային ժամանակամիջոցի տնողությունը: Շուկայական կառուցվածքների անկատարություն: Բնապահպանական միջոցառման հիմնավորման ժամանակ պոտենցիալ շուկայական գները կարող են տարերվել իրականից` մենաշնորհների շահերի հետնանքով: Պետության միջամտությունը` սահմանափակումներ, սուսիդիաներ (լրահատկացումներ)` տուգանքներ մտցնելու ճանապարհով: Նախագծային-ներդրումային վերլուծության համար ԱԾՎ մեթոդի կիրառման առավել արդ աղադրիչը նախագծում նախատեսվող միջոցառումների արդյունքների (էֆեկտների) որոշումն է: Այդ արդյունքները կարող են լինել ինչպես դրական (շրջակա միջավայրի որակի արելավում, ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում), այնպես էլ ացասական (շրջակա միջավայրին հասցված վնասի գնահատում): Այսպիսով, ներդրումային նախագծերի էկոլոգիական արդյունքների գնահատումն ընդգրկում է վերը թվարկված աղադրիչները: Շրջակա միջավայրի որակ ասելով, տվյալ դեպքում, հասկացվում է վերջինիս հետնյալ գործառույթներ իրականացնելու ունակությունը` - միջավայր` մարդու կենսագործունեության համար, - տարածքային հիմք` արտադրողական ուժերի տեղաաշխման համար, - նական ռեսուրսների աղյուր ն արտադրության ու սպառման թափոնների ընդունիչ, - տեսակների ազմազանության գենոֆոնդի պահեստարաններ: Դրական արդյունքների գնահատման համար օգտագործվում է ամողջական տնտեսական արժեքների հայեցակարգը, որը ներառում է` արժեքն օգտագործումից, ն այն արժեքը, որը կապված չէ օգտագործման հետ: Արժեքն օգտա-

գործումից ներառում է. -

արժեք` արիքների ուղղակի փաստացի օգտագործումից, որը կարող է չափվել տնտեսության մեջ ռեսուրսի օգտագործումից ստացված եկամուտի միջոցով, արժեք անուղղակի օգտագործումից, որը հաշվառում են նական միջավայրի օգտագործումից (օրինակ` հանգստի վայրերի հնարավորությունները) ստացվող լրացուցիչ եկամուտների միջոցով:

Օգտագործման հետ չկապված արժեքը ներառում է. -

կարգավորված այլընտրանքի արժեք` կապված ապագայում նյութական արիքների օգտագործումից ուղղակի կամ անուղղակի օգուտ ստանալու հնարավորության հետ, - ժառանգականության արժեք, որը որոշվում է ապագա սերունդների համար շրջակա մաքուր միջավայրի համար վճարելու պատրաստակամությամ, - գոյատնման արժեք, որը որոշվում է հանուն ողջ մարդկության արօրության համար մաքուր ն ազմազան նական միջավայրի ներկա փաստացի գոյությամ (արնադարձային անտառների նշանակությունը` ջերմոցային գազերի չեզոքացման համար): Ամողջական տնտեսական արժեքների հայեցակարգը գործնականում օգտագործվում է հանգստավայրային նախագծերի գնահատման համար, կենսաազմազանության պահպանման, անտառային զանգվածների վերակառուցման, հողերի, ճահիճների ն նական այլ համակարգերի վերամշակման, էներգիայի վերականգնվող աղյուրների օգտագործման նախագծերի գնահատման համար: Բնական միջավայրի աղտոտումը նությանը հասցվող տարեր վնասների ուղղակի պատճառ է: Ամողջական նական վնասների դրամական գնահատումը կոչվում է տնտեսական վնաս շրջակա միջավայրի աղտոտումից: «էկոլոգիական վնաս» տերմինը տվյալ դեպքում ճշգրիտ չէ, ն օգտագործելի է միայն «վնաս շրջակա միջավայրին» հասկացության հակիրճ նշանակությամ: Միջավայրի աղտոտումը կորուստ է պատճառում երեք հիմնական ոլորտների. էկոլոգիական համակարգերի վիճակին, տնտեսական օյեկտներին ն մարդկանց առողջությանը: Դրանից ելնելով` նական միջավայրի աղտոտումից ն սպառումից առաջացած տնտեսական վնասի կառուցվածքային տարրերն են նական ռեսուրսներին ն էկոլոգիական համակարգերին, ինչպես նան նական ռեսուրսները որպես արտադրության հիմնական գործոններ օգտագործող նագավառներին հասցվող վնասները: էկոլոգիական վնասը նութագրվում է նության համակարգերում առաջացող խախտումներով: Բացասական հետնանքները էկոհամակարգերի համար կարող են տեղի ունենալ նույնիսկ չնչին ազդեցությունների դեպքում, իսկ կրիտիկական մակարդակի դեպքում այդ փոփոխությունները կարող են լինել անդառնալի: Վնասը պայմանավորվում է հողերի երքատվության կրճատմամ, անտառային տնտեսությունում, ձկնաուծությունում մթերատվության անկմամ, խմելու ն տնտեսական ջրամարների աղտոտումով, տարածքների հանգստավայրային նութագրերի վատացմամ, կենսաազմազանության խախտումով ն այլն: Սոցիալական վնասը այն վնասն է, որը օդի աղտոտումով, էկոլոգիական անարենպաստ սննդամթերքներով, խմելու ջրով, ֆիզիկական ազդեցություններով ն այլն պատճառվում է, նախ ն առաջ, մարդկանց առողջությանը: Սա հանգեցրել է հիվանդությունների, վնասվածքների, վաղաժամ մահացության աճի, առողջապահության համապատասխան ծախսերի մեծացմանը, արտադրանքի թերարտադրմանը ն այլն: էկոլոգիական ն սոցիալական վնասները ացարձակ ճշգրիտ գնահատման ենթակա չեն:

Նյութական կամ ըստ էության տնտեսական վնասը էկոլոգիական վիճակի վատթարացմամ պայմանավորված տնտեսության փաստացի կամ հնարավոր կորուստներ են դրամական արտահայտությամ: Տնտեսական վնասի սխեմայական գնահատականը կարելի է պատկերել երկու աղադրիչների տեսքով` նական կորուստները դրամական արտահայտությամ (Քi) ն նական միջավայրի աղտոտման կամ սպառման հետնանքների վերացման ծախսերը (2): Այսպիսով, տնտեսական վնասի մեծությունը որոշվում է հետնյալ արտահայտությամ. Ս=f (Քi, 2): Բնական կորուստներին առաջին հերթին վերաերում են նական ռեսուրսի ուղղակի քայքայումը ն այն ուղղակի վնասը, որ կրում է տնտեսությունը դրա հետնանքով: Բնական կորուստների օրինակ կարող են հանդիսանալ երրի հողերի քայքայումը` օգտակար հանածոների հանույթի, արդյունաերական օյեկտների, ջրամարների շինարարության, հրդեհների հետնանքով անտառների ոչնչացման ն օդի աղտոտման, ամարտակների, պատվարների շինարարության, արդյունաերական ն կենցաղային թափոնները հորելու ն այլ պատճառներով: Շինարարական աշխատանքների, արդյունաերական ն գյուղատնտեսական գործունեության աճող ինտենսիվությունն անխուսափելիորեն պայմանավորում է նական կորուստների մեծացումը: Օրինակ, Հայաստանի Հանրապետությունում աստիճանաար կրճատվում են վարելահողերը, խախտվում են անտառային էկոհամակարգերը, նվազում է ձկան որսը ն այլն: Ուղղակի կորուստներին են վերաերում տարեր տեսակի նյութերի կորուստները` կապված մետաղական մակերնույթների ն շինարարական կառույցների պատճառով առաջացող արագացված կոռոզիայի հետ, թթվային տեղումների ու այլ գործոնների, թափոնների հետ տարվող արժեքավոր նյութերի, կեղտաջրերի, մթնոլորտային արտանետումների հետնանքով: Նման հետնանքներն ունեն ինչպես օյեկտիվ, այնպես էլ սույեկտիվ նույթ, սակայն ցանկացած դեպքում տնտեսական վնասը պետք է որոշվի: Բնական միջավայրի աղտոտման հետնանքների վերացման համար անհրաժեշտ ծախսերի մեծությունը որոշվում է այս կամ այն ազդեցության ացասական հետնանքների փոխհատուցման համար կատարվող ծախսերով: Դրանք մաքրման կայանների շինարարության, շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության հետնանքով չթողարկված արտադրանքի փոխհատուցման ծախսերն են: Մաքրման կայանների կառուցման ն շահագործման համար անհրաժեշտ ծախսերի մեծությունը զգալիորեն փոփոխվում է` կախված առաջարկվող սխեմայից ն մաքրման որակից: Արդյունաերությունում տնտեսական վնասը պայմանավորված է նական ռեսուրսի սպառման կամ փոփոխության հետնանքով արտադրանքի արտադրության նվազմամ, ագրեսիվ միջավայրերի ն այլ գործոնների ազդեցության արդյունքում քայքայված հիմնական ֆոնդերի վերանորոգման ն պահպանման վրա կատարվող լրացուցիչ ծախսերով: Գյուղատնտեսությունում տնտեսական վնասը կապված է կուլտուրաների երքատվության ն կենդանիների մթերատվության նվազման հետ: Դա կարող է պայմանավորված լինել նական միջավայրերի (ջրային, օդային, հողային) վրա աղտոտիչների ազդեցությամ, տարածքի միկրոկլիմայի փոփոխմամ ն այլն:

Կոմունալ տնտեսությունում աղտոտման հետնանքով վնասն արտահայտվում է փողոցները մաքրելու, շենքերի վերանորոգման ն ներկման, տարածքների կանաչապատման համար լրացուցիչ ն այլ ծախսերի տեսքով: Աղտոտված նական միջավայրի ազդեցությամ առաջացող ծախսերի մեջ անհրաժեշտ է ներառել երկրորդային աղտոտման հետնանքով (թափոնների այրում ն վերամշակում, դրանք շրջակա միջավայր ներթափանցելու հետնանքով ծախսերի փոխհատուցում ն այլն ) առաջացող ծախսերը: Այսպիսով, տնտեսական վնասը համալիր մեծություն է ն ձնավորվում է զանազան նական միջավայրերի աղտոտման հետնանքով ընդունիչների (ռեցիպիենտների) տարեր տեսակներին հասցվող վնասներով: Ամողջական (գումարային) վնասը տարածաշրջանի աղտոտման հետնանքով որոշվում է.

¦i Y1i ¦i Y 2i ¦i Y 3i

Տնտեսական վնասը զգալիորեն կախված է տարածաշրջանի շրջակա միջավայրի վիճակից: Այդ կախվածությունն արտահայտվում է որպես շրջակա միջավայրի աղտոտումից կախված ԽՕ սահմանային տնտեսական վնասի ֆունկցիա (նկ. 11.3).

Նկ. 11.3. Շրջակա միջավայրի աղտոտումից սահմանային տնտեսական վնասի ֆունկցիայի տեսքերը. ԽՕ(a)-ն աղտոտված տարածաշրջանն է, իսկ ԽՕ(Ե)-ն` համեմատաար մաքուր տարածաշրջանը

Վնասի սկզնական արձր աստիճանով տարածաշրջաններում չնչին քանակությամ թունավոր նյութերի անցումն անգամ զգալի ացասական ազդեցություն է ունենում: Համեմատաար արենպաստ էկոլոգիական իրավիճակի դեպքում չնչին քանակությամ անցումն սկզում ընդհանրապես չի հանգեցնում էկոլոգիական վնասի: Սակայն, աղտոտվածության աստիճանի արձրացմանը զուգընթաց, երկու դեպքում էլ ֆունկցիան սկսում է արագ աճել, քանի որ այդ ազդեցությունը սկսում են զգալ նակչության ավելի ու ավելի մեծ խմեր: Որոշակի աստիճանից հետո էկոլոգիական վնասը կարող է աճել երկրաչափական պրոգրեսիայով: Տարածաշրջանի ամողջական վնասը ձնավորվում է տեղականներից. - վնաս արդյունաերությանը, - վնաս գյուղական ն անտառային տնտեսությանը,

վնասներ նակչության հիվանդությունների հաճախությունից (ներառյալ` ինչպես հիվանդության թերթիկների ն ժշկական ծառայությունների վճարը, այնպես էլ արտադրանքի կորուստը), - կոմունալ-կենցաղային տնտեսության վնասը (լրացուցիչ ծախսերը սելետի տարածքների, նակարանային ֆոնդի, ուսականության վիճակի վատթարացման հետնանքով), - ուղղակի տնտեսական վնաս նակչությանը (լրացուցիչ ծախսեր կենցաղային սպասարկման ն հանգստի համար), - վնաս կադրերի հոսունության աճից ն այլն: Գործնականում նական միջավայրի աղտոտումից տնտեսական վնասի գնահատումը ներառում է հետնյալ հիմնական փուլերը. 1. Շրջակա նական միջավայրի աղտոտվածության աստիճանի որոշումը` արտանետումների (արտահոսքերի) ծավալների հաշվառման ն վնասակար նյութերի խտությունների փաստացի չափումների ու արտանետումների տարածման գոտիների (աղտոտման գոտիներ) որոշման հիման վրա: 2. Ռեցիպիենտների վրա աղտոտված միջավայրի ազդեցությունը նութագրող տվյալների հավաքագրում ն շրջակա միջավայրի աղտոտվածության ու ռեցիպիենտների վիճակի միջն կախվածության որոշում: Արդյունքը նական միջավայրի աղտոտումից հասցված իրական վնասի որոշումն է: 3. Ռեցիպիենտների վրա միջավայրի աղտոտվածության ազդեցության դրամական գնահատումը շուկայական գներով, այսինքն` տնտեսական վնասի որոշումը: Խոշոր ինվեստիցիոն նախագծերի ն ծրագրերի համար անհրաժեշտ է նս մեկ փուլ` արժեքային, գնային գնահատման դեպքում հաշվի չառնված գործոնների վերլուծություն, քանի որ աղտոտման ոչ ոլոր հետնանքներն են արտահայտվում դրամական տեսքով, ինչպես նան պետք է նկատի ունենալ նության գործընթացների իներցիոնությունը: Բնական միջավայրի աղտոտումից տնտեսական վնասի մեծության որոշման հիմնական քանակական մեթոդներն են. Ուղիղ հաշվման մեթոդը հիմնվում է աղտոտված ն վերահսկվող տարածաշրջաններում ծախսերի համեմատման վրա: Այն կիրառելի է հասցված փաստացի վնասի որոշման դեպքում, սակայն կիրառելի չէ կանխագուշակվող ցուցանիշների գնահատման համար: Առավել արդ է պայմանականորեն մաքուր տարածաշրջանի ընտրությունը, քանի որ այն պետք է համապատասխանի ուսումնասիրվող տարածաշրջանին` ըստ նակլիմայական ն սոցիալ-տնտեսական ամողջ պարամետրերի, ացառությամ նական միջավայրի աղտոտվածության աստիճանի: Գործնականում, սովորաար, որոշումներն իրականացվում են տարեր վերահսկողական տարածաշրջանների համար` ըստ վնասի տարեր աղադրիչների: Այս մեթոդի կիրառման դեպքում ստացված տվյալների հավաստիությունը զգալիորեն արձրանում է, եթե դրանք մշակվում են կորելյացիոն ն ռեգրեսիոն վերլուծության մեթոդներով: -

Մաթեմատիկական մոդելավորման մեթոդներ, կորելյացիոն ն ռեգրեսիոն վերլուծություն: Այս մեթոդների գործնական կիրառումը ենթադրում է նական միջավայրի աղտոտման ն այդպիսի աղտոտման արդյունքների (ացասական

հետնանքների) վերաերյալ տվյալների դինամիկ շարքերի առկայություն: Տեղեկատվության աղյուր են վերահսկվող շրջանները (տարածաշրջաններ, քաղաքներ), որոնցում որոշակի ժամանակաշրջանի ընթացքում իրականացվել են դիտարկվողին համանման գործողություններ: Կորելյացիոն վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ացահայտել հետնյալ պարամետրերը. Կապի ուղղությունը. գնահատվում է ըստ կորելյացիոն գործակցի հանրահաշվական նշանի, կարող է լինել ուղիղ ու հակադարձ: Կապի ուժը. գնահատում են ըստ կորելյացիոն գործակցի` r=0,1...0,2(թույլ), 0,3...0,69(չափավոր), 0,7...0,99(ուժեղ): Գործոնի ազդեցության աստիճանը. նութագրվում է դետերմինացման գործակցի միջոցով` ներկայացված r2-ով` տոկոսներով: Գործոնի հավաստիության աստիճանը որոշվում է ըստ r -ի միջին սխալի, որը ոչ պակաս, քան երեք անգամ պետք է գերազանցի սխալիը: Հավաստիությունը պայմանավորվում է դիտարկումների մեծ քանակով: Որպես կանոն, դիտարկումների տարիների քանակը կամ դիտարկվող գոտիների թիվը պետք է նվազագույնը հինգ-վեց անգամ մեծ լինի նակչության առողջության վրա ազդող գործոնները միաժամանակյա հաշվի առնվող թվից: Ռեգրեսիոն վերլուծությունը, որպես կանոն, իրականացվում է կորելյացիոնի հետ միաժամանակ: Դրա հիմնական նշանակությունը ռեգրեսիայի հավասարման ստացումն է, որը կարող է օգտագործվել, օրինակ, նակչության «առողջության» նկարագրման համար շրջակա միջավայրի վերլուծվող գործոնների ինտենսիվության ն դրա աղտոտման աստիճանի փոփոխության դեպքում: Ընդհանուր դեպքում, ռեգրեսիայի հավասարումը կարելի է ներկայացնել որպես. ՝= ƒ (21, 22...2ո), որտեղ ՝-ը առողջության մակարդակն է, 2i (i=1,2...ո)-ը` մոդելում ներառված գործոնները, որոնք նութագրում են նական միջավայրի աղտոտվածությունը: Վերլուծական մեթոդը հիմնված է ռեցիպիենտների վիճակի ցուցանիշների ն շրջակա միջավայրի աղտոտման աստիճանի միջն նախնական ստացված մաթեմատիկական առնչությունների վրա: Շրջակա միջավայրի աղտոտումից տնտեսական վնասի հաշվարկի համակցված մեթոդի հիման վրա տեխնիկական աղտոտման հետնանքով ընդհանուր վնասը ներկայացվում է հետնյալ առնչության տեսքով. ՝=(՝մ+՝ջ+՝հ+՝ը), որտեղ ՝-ն ընդհանուր վնասն է, իսկ (մ, ջ, հ, ը) - ն` վնասը մթնոլորտի, ջրի, հողի, ընդերքի աղտոտումից: Օրինակ` մթնոլորտի աղտոտումից վնասը կախված է տվյալ տարածաշրջան թափոնների արտանետումների գումարային զանգվածից` երված միասնական թունավորությանը (տարեկան պայմանական տոննաներով) ն նշանակված է - (ȝ), տեսակարար վնասի մեծությունը` արտանետումների մեկ պայմանական տոննայից - (Ȗ), չափում չունեցող գործակիցներից, որոնք հաշվի են առնում աղյուրներից արտանետված խառնուրդների նույթը ն ցրումը - (ƒ), ն նակչության տարեր խտությամ տարածաշրջաններում մթնոլորտային օդի աղ272

տոտման հարաերական վտանգը - (ı): Մթնոլորտի աղտոտումից տարեկան վնասի գնահատումը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

ı մ= Ȗ x ƒ x ı x ȝ: Համանման սկզունքով հաշվարկվում է աղտոտումից վնասը այլ միջավայրերի համար: Այսպիսի մոտեցում էր դրված 1986թ. մշակված «Ժամանակավոր տիպարային մեթոդ նապահպանական միջոցառումների տնտեսական արդյունավետության որոշման ն շրջակա միջավայրի աղտոտումից տնտեսությանը պատճառված տնտեսական վնասի գնահատման» մեթոդի հիմքում, որի հիման վրա ստեղծվել էին վնասի որոշման ճյուղային մեթոդներ նակչության, կոմունալ-կենցաղային տնտեսության օյեկտների (սելիտեային տարածք, քաղաքային տրանսպորտ, նակարանային ֆոնդ, կանաչ ծառատունկներ ն այլն), գյուղատնտեսական հանդավայրերի, կենդանիների ն ուսականության, անտառային ռեսուրսների, արդյունաերության ն տրանսպորտի հիմնական ֆոնդերի տարրերի, ձկնային, հանգստավայրային ն ուժառողջարանային ռեսուրսների համար: Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքի համար շրջակա միջավայրի աղտոտումից տնտեսական վնասի հաշվարկները ցույց տվեցին, որ նակչության հիվանդությունների աճը կազմում է 409, կոմունալ-կենցաղային վնասը` 259, գյուղական ն ձկնային տնտեսությանը` 209, անտառային տնտեսությանը` 59, արդյունաերությանը` 109: Հաշվարկային անաձնի կիրառման դեպքում առավել մեծ դժվարությունը Ȗ-ի որոշումն է: Տվյալ դեպքում կարելի է օգտագործել երկու մեթոդ. 1. Տնտեսական վնասը ճշտվում է` ելնելով տարածաշրջանում նօգտագործման յուրահատկություններից` աղտոտող նյութերի արտանետումների համար վճարումների ընդունված նորմատիվներին համապատասխան: 2. Վնասի հաշվման համար վերցվում են, որպես կանոն, տեսակարար վնասի համար հաստատված արտասահմանյան նորմատիվները: Վնասի որոշման մեթոդական դժվարությունները հնարավորություն չեն տալիս այն ընդգրկել ձեռնարկության գործունեության ընդհանրացված ցուցանիշների համակարգում: Չնայած դրան` տնտեսության մեջ տնտեսական վնասի ցուցանիշի հաշվարկը ակտիվորեն օգտագործվում է ն կատարում հետնյալ գործառույթները. 1. Հաշվարկային. չափում է տնտեսական գործունեությունից առաջացած ացասական հետնանքները: 2. Ռազմավարական. ծառայում է շրջակա միջավայրի պաշտպանության (ՇՄՊ), տեխնոլոգիաների զարգացման, էկոլոգիական քաղաքականության հիմնավորման, արտադրական ուժերի զարգացման ն տեղաաշխման ուղղությունների ռազմավարության ընտրման համար: 3. Սահմանափակող. նպաստում է էկոլոգիապես անարենպաստ տարածաշրջաններում նոր օյեկտների տեղաաշխման սահմանափակմանը, ինչպես նան «կեղտոտ» արտադրությունների արգելմանը կամ սահմանափակմանը: 4. Ներդրումային. անհրաժեշտ է նապահպանական ներդրումների կառուցվածքի ն չափերի հիմնավորման համար: 5. Խթանող. հիմք է ծառայում տուգանքների, ինչպես նան աղտոտման համար վճարումների որոշման համար, ինչը խթանում է նօգտագործման էկոլոգիական ցուցանիշների կատարելագործումը:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. Սահմանել մարքեթինգ հասկացությունը: 2. Թվարկել էկոլոգիական մենեջմենթի ն մարքեթինգի հիմնական մեթոդները: 3. Ինչպիսի՞ մոտեցումներ ն ուղղություններ պետք է հաշվի առնեն նապահպանական օրգանները ռազմավարական շրջակա միջավայրի պահպանության ն օգտագործման իրավական ն կազմակերպչական կառավարման մեխանիզմներ ստեղծելիս: 4. Ո՞րն է նօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի էությունը: 5. Ո՞րն է ձեռնարկության մարքեթինգային ստորաաժանման գործունեության էությունը: 6. Նկարագրել ձեռնարկությունում էկոլոգիական մենեջմենթի խնդիրները: 7. Ինչպիսի՞ ընթացակարգեր են նախատեսվում ձեռնարկություններում շրջակա միջավայրի արդյունավետ պահպանության համար: 8. Ներկայացնել նապահպանական նախագծերի դասակարգումը: 9. Որո՞նք են էկոլոգիական ն սոցիալական վնասները: 10. Բացատրել տնտեսական վնասի որոշման անաձնը: 11. Ի՞նչ հիմնական փուլեր է ներառում տնտեսական վնասի գնահատումը: 12. Ի՞նչ նպատակներով է օգտագործվում տնտեսական վնասի ցուցանիշի հաշվարկը:

¶ÈàôÊ 12. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü úðºÜê¸ðàôÂÚ²Ü ÐÆØàôÜøÜºðÀ: ¾ÎàÈà¶Æ²ÚÆ ºì ´Æ¼Üºê ØÆæ²ì²ÚðÆ Æð²ì²Î²Ü Î²ð¶²ìàðàôØÀ 12.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Æð²ìàôÜø: Ð²Ú²êî²ÜàôØ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü úðºÜê¸ðàôÂÚ²Ü ¼²ð¶²òàôØÀ Վերջին երկու հազարամյակների սահմանագծին շրջակա միջավայրի հետ հասարակության փոխազդեցության հիմնահարցերը ամողջ աշխարհում ձեռք են երել գերակա նշանակություն: 22 դարում հասարակության սոցիալ-տնտեսական զարգացումը, ինչը կողմնորոշված էր դեպի տնտեսական աճի արագ տեմպերը, աննախադեպ վնաս հասցրեց շրջակա միջավայրին: Մարդկությունը ախվեց համաշխարհային հանրության աճող կարիքների ն կենսոլորտի միջոցով այդ կարիքները ավարարելու անհնարինության հակասությունների հետ: Մարդկային հասարակության զարգացումը 21-րդ դարում ենթադրում է նրա զարգացման համար շրջակա միջավայրի դերի արձրացում: Միննույն ժամանակ, մարդկային հասարակության պահանջների աճը, որը հաշվի չի առնում էկոլոգիական հավասարակշռության խնդիրը, նվազեցնում է շրջակա միջավայրի ն դրա աղադրիչ մասերի վերարտադրման կարողությունը: էկոլոգիական ճգնաժամը, որպես էկոլոգիական համակարգերում հավասարակշռության ն մարդկային հասարակության` նության հետ հարաերություններում խախտում, մտահոգություն է առաջացնում ամողջ աշխարհում: Օրենքը, կատարելով կարգավորիչ դեր հասարակության ն նության փոխհարաերություններում, կարնոր տեղ է զաղեցնում էկոլոգիական հավասարակշռությունը վերականգնելու միջոցառումների շարքում: Մարդկությունն արդեն ապրում է կործանվող աշխարհում. էլ ավելի վատթարացող էկոլոգիական ճգնաժամի պայմանները սպառնում են վերածվել ողջ քաղաքակրթության ճգնաժամի: Բնական ռեսուրսների սպառումը, մարդու համար վնասակար թափոններով շրջակա միջավայրի աղտոտումը ն նության մեջ էկոլոգիական կապերի քայքայման վտանգը ծնեցին հասարակության ն նության փոխազդեցության նոր ձն, որը կոչվեց «շրջակա միջավայրի պահպանություն»: Բնության պահպանությունը կատարելագործվում է նական ռեսուրսների սպառման ն օգտագործման աճին համապատասխան: Այն իրագործվում է մի շարք եղանակներով, որոնցից կարելի է տարանջատել. իրավականը, նագիտականը, տնտեսականը, սանիտարա-հիգիենիկը, կազմակերպչա-կառավարչականը, մշակութա-դաստիարակչականը: Դրանց մեջ կարնոր տեղ է զաղեցնում իրավական եղանակը: Բնական միջավայրի պահպանության իրավական եղանակը ենթադրում է. - պահպանության օյեկտի որոշումը, - էկոլոգիական հարաերությունները կարգավորող-ամրացնող, թույլատրող, պարտադրող, փոխարինող ն այլ ձների սահմանումը,

պետական էկոլոգիական հսկողության իրագործման միջոցների ն միջոցառումների որոշումը, - էկոլոգիական իրավախախտումների ն պատճառած վնասի փոխհատուցման իրավական պատասխանատվության չափերի սահմանումը: էկոլոգիական իրավունքը նորմերի մի այնպիսի համախում է, որը կարգավորում է հասարակական էկոլոգիական հարաերությունները նության ն հասարակության փոխազդեցության ոլորտում ն ուղղված է ի շահ ներկա ն ապագա սերունդների համար նական միջավայրի պահպանությանն ու նպատակահարմար օգտագործմանը: Պետության էկոլոգիական գործառույթն իրականացվում է տնտեսական ու կազմակերպա-իրավական մեխանիզմների միջոցով ն նոր, անցյալում անհայտ իրավական գործառույթ է: Եթե նախկինում իրավունքը ավանդաար իրականացնում էր միայն քաղաքական, տնտեսական ն մշակութային-դաստիարակչական գործառույթներ, ապա էկոլոգիական ճգնաժամի խորացման պայմաններում, եր շրջակա նական միջավայրի վիճակը ընդունված է անվանել ճգնաժամային ն մարդու գոյությանը իրապես սպառնացող, իրավունքն օժտվում է նան էկոլոգիական գործառույթներով, որոնք ունեն իրենց յուրահատկությունները: Այդ յուրահատկությունները պայմանավորված են այն հասարակական հարաերությունների իրավական կարգավորման ինքնատիպ առարկայով, որոնք ծագում են հասարակության ն շրջակա միջավայրի փոխհարաերության արդյունքում: Ըստ վերոնշյալ առանձնահատկության` իրավունքի էկոլոգիական գործառույթը ովանդակությամ վերաերում է էկոլոգիայի համակարգին, իսկ ձնով` իրավականին: Իրավունքի էկոլոգիական գործառույթի նպատակն այն է, որ պետությունը, տնտեսական գործունեություն իրականացնելիս առաջադրված խնդիրների լուծման մեջ էկոլոգիային տալով առաջատար դեր, օրենսդրական նորմերի միջոցով պարտավոր է ապահովել շրջակա նական միջավայրի պատշաճ որակը: Իրավունքի այն նորմերը, որոնք ծառայում են որպես էկոլոգիական օրենսդրության իրագործման միջոց, կոչվում են էկոլոգա-իրավական: Որպես կանոն, ընդունված է ազային էկոլոգա-իրավական համարել նապահպանական, ռեսուրսախնայողական օրենսդրության նորմերը: էկոլոգիական իրավունքի աղյուր են այն նորմատիվ ակտերը, որոնք կարգավորում են էկոլոգիական հարաերությունները, մասնավորապես` Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունը, օրենքները, օրենսգրքերը ն հրամանագրերը: Մեծ տեղ են հատկացվում այն ենթաօրենսդրական ակտերին, որոշումներին, հրամաններին, կարգադրություններին, որոնցով օրենքներն իրագործվում են: Նման նորմատիվա-իրավական ակտերի ամողջությունը կազմում է այն օրենսդրությունը, որը միավորում է ինչպես հանրապետական մարմինների, այնպես էլ տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից ընդունված ն տարեր իրավական ուժ ունեցող ակտերը: էկոլոգիական իրավունքի ընդհանրական աղյուրը էկոլոգիական օրենսդրությունն է, որը կարելի է աժանել երկու ենթահամակարգի. նապահպանական ն նական ռեսուրսների օրենսդրություններ:

Առաջին ենթահամակարգի մեջ մտնում են իրավական համալիր կարգավորման ակտերը, օրինակ` ՀՀ օրենքը «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին», երկրորդի մեջ՝ նական ռեսուրսների օգտագործումը կարգավորող նորմատիվային ակտեր, օրինակ` ՀՀ օրենքը «Ընդերքի մասին» ն այլն: Բնապահպանական օրենսդրությունը աշխարհի շատ երկրներում ներառում է շրջակա միջավայրի որակի նորմատիվները` ըստ վնասակար նյութերի սահմանային թույլատրելի խտությունների, թույլատրելի արտանետումների, արտաթողումների, թափոնների տեղակայման սահմանաչափերի: էկոլոգիական իրավունքի աղյուրների մեջ զգալի տեղ են զաղեցնում միջազգային իրավական ակտերը, որոնք երկրի ներսում կիրառվում են միջազգային իրավունքի գերակայության հիման վրա: Նման ակտերին կարելի է վերագրել թափոնների ն այլ նյութերի արտանետումներով ծովերի աղտոտումը կանխարգելող Կոնվենցիան: էկոլոգիական օրենսդրությունում առկա են ազմաթիվ տեխնիկական նորմեր, որոնց դերը շրջակա նական միջավայրի պահպանության գործում չափազանց մեծ է: Ներառված լինելով նորմատիվային ակտերի մեջ` դրանք ձեռք են երում տեխնիկա-իրավական նորմերի կարգավիճակ: Նախ` դա վերաերում է աղտոտող նյութերի թափոնների ն արտանետումների թույլատրելի սահմանների, սանիտարա-պաշտպանիչ գոտիների չափսերի, մաքրման շինությունների կառուցման ն շահագործման նորմատիվներին: Հարկ է նշել, որ աշխարհի շատ երկրներում էկոլոգիական օրենդրությունը զարգացել է նպահպանական օրենսդրության ն հողային իրավունքի շրջանակներում: Ռուսաստանում ն Հայաստանում էկոլոգիական օրենսդրության զարգացման փուլերը հետնյալն են. 1917-1922թթ.- նական ռեսուրսների պահպանության ն օգտագործման մասին նապահպանության առաջին նորմատիվ ակտերի ընդունում, 1922-1957թթ. նության պաշարների օգտագործման մասին օրենսդրության ակտիվ զարգացում, 1957-1963թթ.-նության պահպանության մասին օրենքների ընդունում ԽՍՀՄ ոլոր հանրապետություններում, 1963-1980թթ.- հողի, ընդերքի. ջրերի, անտառների, կենդանական աշխարհի, մթնոլորտային օդի վերաերյալ օրենսդրության ընդունում, 1985-1990թթ. - նապահպանության ն նական պաշարների արդյունավետ օգտագործման ոլորտներում հասարակական հարաերությունների վերակառուցման փորձեր, նության պահպանության վերաերյալ օրենսդրության կատարելագործում, այդ ոլորտում կառավարման մարմինների ստեղծում, 1990թ-ից առ այսօր - Հայաստանի անկախացում, Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության, այդ թվում` էկոլոգիական օրենսդրության վերանայում, «Բնության պահպանության մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության հիմունքները», «ՀՀ հողային օրենսգիրք», «ՀՀ ջրային օրենսգիրք» , «Ընդերքի մասին ՀՀ օրենսգիրք», «Բուսական աշխարհի մասին», «Կենդանական աշխարհի մասին» ն էկոլոգիական ուղղվածությամ այլ ակտերի ընդունում:

Բնօգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտի հիմնական նորմերն ամրագրված են ՀՀ գործող ներկա Սահմանադրության մեջ: Յուրաքանչյուր քաղաքացու պարտավորության մեջ մտնում է նության, շրջակա միջավայրի պահպանության ն նական հարստությունների հանդեպ խնայողական վերաերմունքը: Սահմանադրությունը միաժամանակ երաշխավորում է արենպաստ շրջակա միջավայրի, նրա վիճակի մասին հավաստի տեղեկատվության իրավունք, ինչպես նան էկոլոգիական իրավախախտումներով առողջությանը կամ ունեցվածքին հասցված վնասի փոխհատուցում: Հողը ն նական մյուս ռեսուրսները, Սահմանադրության համաձայն, օգտագործվում ն պահպանվում են որպես սեփական տարածքում նակվող ժողովուրդների կյանքի ն գործունեության հիմք: Հիմնական համալիր օրենսդրական ակտերը «Բնության պահպանության մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության հիմունքները», «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին», «Բնապահպանության ն նօգտագործման վճարների մասին», «Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերի մասին» ՀՀ օրենքներն են, որոնցում ամրագրված է շրջակա նական միջավայրի պահպանության տնտեսական մեխանիզմը, որը ներառում է. նապահպանական միջոցառումների պլանավորումը ն ֆինանասավորումը, - նական ռեսուրսների օգտագործման, շրջակա միջավայրի աղտոտող նյութերի թափոնների ն արտանետումների չափաաժինների սահմանումը, թափոնների տեղավորման սահմանը, - նական ռեսուրսների օգտագործման, շրջակա միջավայր աղտոտող նյութերի թափոնների ն արտանետումների, թափոնների ն վնասակար ազդեցության այլ տեսակի նյութերի տեղավորման համար վարձի ն վարձավճարների չափերի նորմատիվների սահմանումը, - իրավական ն ֆիզիկական անձանց կողմից սակավաթափոն ն ռեսուրսախնայողական, էներգիայի ոչ ավանդական տեսակների ներդրման դեպքում դրանց հարկային, վարկային ն այլ զեղչերի տրամադրումը, - շրջակա նական միջավայրին ն մարդու առողջությանը վնասի փոխհատուցումը: Օրենքները ներառում են նորմեր` էկոլոգիական փորձաքննության անցկացման, շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում վեճերի լուծման, էկոլոգիական իրավախախտումների համար պատասխանատվության ն մի շարք ուրիշ հարցերի մասին: Բնօգտագործման ն շրջակա նական միջավայրի պահպանության ասպարեզում, ացի ՀՀ ազմաթիվ օրենքներից, կարնոր դեր ունեն ՀՀ նախագահի հրամանագրերը, ՀՀ կառավարության որոշումները, ՀՀ նապահպանության նախարարության կողմից հաստատված նորմատիվ փաստաթղթերը ն այլն: «Շրջակա միջավայրի պահպանության ազգային գործողությունների ծրագրի մասին» (1998թ. N 801) ն «Բնօգտագործման վճարի դրույքաչափերի մասին» (1998թ. N 864) ՀՀ կառավարության որոշումներով նախատեսվում են գործողությունների հետնյալ հիմնական ուղղությունները.

կայուն զարգացմանն անցնելու իրավական համակարգի ստեղծումը, տնտեսական գործունեության խթանման ն նրա էկոլոգիական արդյունքների համար պատասխանատվության այնպիսի համակարգի մշակումը, որի դեպքում կենսոլորտը արդեն ընկալվում է ոչ միայն որպես ռեսուրսների մատակարարող, այլ նան կյանքի հիմք, - երկրի տեղային ն տարածքային էկոհամակարգերի տնտեսական տարողության գնահատումը, դրանց վրա թույլատրելի ազդեցության սահմանումը, - կայուն զարգացման գաղափարների քարոզման արդյունավետ համակարգի ձնավորումը, դաստիարակության ն ուսուցման համապատասխան համակարգի ստեղծումը: ՀՀ կառավարության կողմից հրապարակված ակտերից կարելի է առանձնացնել «Բնական պաշարների օգտագործման ն շրջակա միջավայրի աղտոտման համար վարձի վճարումների վերահսկողության մասին» որոշումը: Կարնոր նշանակություն ունեն էկոլոգիական հսկողության գործառույթներ իրականացնող տեղական պետական մարմինների մասին դրույթների հաստատման վերաերյալ ն մի շարք այլ որոշումներ: ՀՀ պետական օրգանների, այդ թվում` էկոլոգիական հսկողություն իրականացնող մարմինների կողմից նօգտագործման ն շրջակա միջավայրի պահպանության հարցերով նույնպես հրապարակվում են նորմատիվային ակտեր` հրամանների, դրույթների, կանոնների, հրահանգների տեսքով:

12.2. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Æð²ìàôÜøÆ ú´ÚºÎîÜºðÀ էկոլոգիական իրավունքի օյեկտներ համարվում են` շրջակա նական միջավայրը, նության օյեկտները, նական ռեսուրսները, նական համալիրները, մարդու էկոլոգիական իրավունքները: Համաձայն նության պահպանության մասին ՀՀ օրենսդրության հիմունքների` պահպանվող օյեկտները աժանվում են երեք կատեգորիաների` ինտեգրված, դիֆերենցված ն հատուկ պահպանվող: Ինտեգրված էկոլոգիական օյեկտներին վերաերում է շրջակա միջավայրը, որը ներառում է նությունը ն անձին շրջապատող միջավայրը /նկ. 12.1/: Պետության կողմից պահպանվող երկրային օյեկտների համար էկոլոգիական օրենսդրության նորմերը ձնավորվում են` հաշվի առնելով. - անթրոպոգեն գործունեության ազդեցությունը շրջակա միջավայրի ն մարդու առողջության վրա, - ռեսուրսախնայողական ն նապահպանական գործընթացներում արդյունավետ իրավական միջամտության օյեկտիվ ունակությունը: Դիֆերենցված էկոլոգիական օյեկտների շարքն են դասվում առանձին նական օյեկտները` հողը, ընդերքը, ջուրը, անտառը, մթնոլորտային օդը, կենդանական աշխարհը, գենետիկ ֆոնդը, նական լանդշաֆտները, նական ռեսուրսներն ու նական համալիրները: Բնական համալիրներում միննույն տարածքում գործում են մի քանի նական օյեկտներ ն ռեսուրսներ: Եվ չնայած ողջ

նական միջավայրը ոչ այլ ինչ է, քան մեկ անխզելի համալիր, այդուհանդերձ Օրենքը այն առանձնացնում է որպես էկոլոգիական պաշտպանության ինքնուրույն օյեկտ` նկատի ունենալով ոչ թե նական օյեկտների ցանկացած համակցություն, այլ միայն հատուկ պահպանվող տարածքները: Բնության հատուկ պահպանվող տարածքներին տրվում է պետական արգելոցների, ազգային պարկերի, պետական արգելավայրերի, նության հուշարձանների կարգավիճակ: Բնության ոլոր օյեկտները վերաերում են հատուկ պահպանվողներին: Շրջակա նական միջավայր

Բնական օյեկտներ

Բնական ռեսուրսներ

Բնական համալիրներ

Հող

էկոլոգիական

Արգելոցներ, արգելավայրեր

Ընդերք

էկոնոմիկական

Ազգային նական պարկեր

Ջրեր

Հողային

Անտառային պարկեր

Անտառներ

Հանքային Առողջարանային գոտիներ

Ոչ անտառային ուսականություն

Անտառային Կանաչ տարածքներ էներգետիկական

Կենդանական աշխարհ

Բուսաանական Կենսաանական

Մթնոլորտային օդ

Քաղաքամերձ տարածքներ

Տիպիկ կամ հազվադեպ լանդշաֆտներ

Գենետիկ ֆոնդ

Մարդուն շրջապատող միջավայր

Քաղաքներ, այլ արդյունաերական կետեր

Արդյունաերական գոտիներ

Ագրարային գոտիներ

Մերձքաղաքային գոտիներ

Կուրորտային գոտիներ

Տուրիզմի ն հանգստի գոտիներ

Նկ.12.1. էկոլոգիական օյեկտների սխեման

Հողային ռեսուրսներ: ՀՀ-ն նութագրվում է հողային ցածր ավարարվածությամ. նրա յուրաքանչյուր նակչին աժին է ընկնում ընդամենը 0.5հա գյուղատնտեսական օգտագործման տարածք, որից մշակվող տարածքը` 0.116հա /տվյալները 1990թ. մակարդակով/: Հողային ֆոնդի պաշտպանության կարնոր նորմատիվ ակտը Հողային օրենսգիրքն է, այն սահմանում է հողային հարաերությունների պետական կարգավորման կատարելագործման, հողի տնտեսավարման տարեր կազմակերպական-իրավական ձների զարգացման, հողերի երրիության, հողօգտագործման արդյունավետության արձրացման, մարդկանց կյանքի ու առողջության համար արենպաստ շրջակա միջավայրի պահպանման ն արելավման, հողի նկատմամ իրավունքների պաշտպանության իրավական հիմքերը` ելնելով հողի նապահպանական, տնտեսական ն սոցիալական կարնոր նշանակությունից, որի շնորհիվ Հայաստանի Հանրապետությունում հողն օգտագործվում ն պահպանվում է որպես ժողովրդի կենսագործունեության պայման: Հողի տիրապետումը, օգտագործումը ն տնօրինումը չպետք է վնաս պատճառի շրջակա նական միջավայրին, երկրի պաշտպանությանն ու անվտանգությանը, չպետք է խախտի քաղաքացիների ն այլ անձանց իրավունքներն ու օրենքով պահպանվող շահերը: Ջրային ռեսուրսներ: Ջրերն օրենսդրության մեջ սահմանվում են որպես սահմանափակ նական ռեսուրս, որոնք պարունակվում են օվկիանոսներում, ծովերում, գետերում, լճերում, սառցադաշտերում, ստորգետնյա աղյուրներում ն այլուր: Դրանց պահպանությունը կարգավորվում է Ջրային Օրենսգրքով, որի նպատակն ազգային ջրային ռեսուրսների պահպանությունն է, օգտագործելի ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարման միջոցով քաղաքացիների ն տնտեսության պահանջների ավարարման, շրջակա միջավայրի էկոլոգիական կայունության ապահովման համար իրավական հիմքերի ապահովումը: Անտառներ: Անտառն աշխարհագրական լանդշաֆտի տարրերից մեկն է, ծառերի, ուսական այլ կենսաձների, հողի, կենդանիների, մանրէների ու նական միջավայրի աղկացուցիչ մասերի փոխկապված ն փոխազդող ամողջությունը, որոնք կենսապես իրենց զարգացմամ փոխազդում են միմյանց ն շրջակա միջավայրի հետ: Դրանք կատարում են ազմազան էկոլոգիական, կուլտուրառողջարարական ն տնտեսական գործառույթներ` հողապաշտպան, կլիմաձնավորող, ջրապաշտպան, ռեկրեացիոն, առողջարարական, գեղագիտական: Մատակարարում են փայտանյութ, տեխնիկական հումք, ծառայում են որպես արոտավայր ն այլն: Անտառների պաշտպանությունը կարգավորվում է ՀՀ Անտառային Օրենսգրքով: Մթնոլորտային օդ: Մթնոլորտային օդը, ըստ էության, այն միջավայրն է, որը շրջապատում է մարդուն ն նական միջավայրի կենսականորեն կարնոր հիմնական տարրերից է: ՀՀ մթնոլորտային օդի պահպանության հարցերը կարգավորվում են «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին» ՀՀ օրենքով ն ՀՀ օրենսդրական այլ ակտերով, որոնց խնդիրներն են` մթնոլորտային օդի մաքրության ն որակի արե281

լավման ապահովումը, մթնոլորտային օդի վիճակի վրա քիմիական, ֆիզիկական, կենսաանական ն այլ վնասակար ազդեցությունների նվազեցումն ու կանխումը, տվյալ ոլորտում հասարակական հարաերությունների կարգավորումը, ինչպես նան օրինականության ամրապնդումը: Կենդանական աշխարհ: Կենդանական աշխարհը (անողնաշարավորներ ն ողնաշարավորներ) վայրի տեսակների ն դրանց համակեցությունների ամողջականությունն է: «Կենդանական աշխարհի մասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է ՀՀ տարածքում կենդանական աշխարհի վայրի տեսակների պահպանության, պաշտպանության, վերարտադրության ն օգտագործման պետական քաղաքականությունը: Ընդերք: Ընդերքը հողածածկույթից, իսկ դրա ացակայության դեպքում` երկրի մակերնույթից, ջրավազանների ն ջրահոսքերի հատակից ներքն` ըստ խորության տեղադրված երկրակեղնի մասն է: ՀՀ տարածքում ընդերքից օգտվելու սկզունքները, կարգը, ինչպես նան ընդերքօգտագործման հետ կապված հարաերությունները կարգավորվում են ՀՀ «Ընդերքի մասին օրենսգրքով»: Ընդերքի պահպանության մեջ ազմաթիվ են անլուծելի ն արդ հիմնախնդիրները` թունավոր ն ռադիոակտիվ թափոնների թաղումը, թանկարժեք նական ռեսուրսների հյուծումը ն այլն: Բնական ռեսուրսներ: Բնական ռեսուրսներ ասելով հասկանում են նական օյեկտները, պայմանները ն գործընթացները, որոնք հասարակության նյութական, գիտական, էսթետիկական ն այլ պահանջների ավարարման համար օգտագործվում են կամ կարող են օգտագործվել արտադրությունում: Գոյություն ունեն նական ռեսուրսների մի շարք դասակարգումներ: Ըստ իրենց առաջացման` դրանք դասակարգվում են հետնյալ տեսակների. տիեզերական, հողային, ուսական, կենդանական, մոլորակային, կլիմայական ն օգտակար հանածոներ: Կապված նական ռեսուրսների ակտիվ օգտագործման ն դրանց պահպանման անհրաժեշտության հետ` վերջին տարիներին հատուկ նշանակություն է ստանում դասակարգումը` պայմանավորված դրանց սպառելիության /նկ.12.2/: Չսպառվող ռեսուրսները հիմնականում Երկրագնդի նկատմամ արտաքին գործընթացները ն երնույթներն են` արեգակնային էներգիան ն նրա ածանցյալները, քամու էներգիան, հոսող ջրի, երկրի ընդերքի էներգիան: Այս դասակարգման մեջ ջուրը ն օդը վերաերում են ինչպես անսպառ, այնպես էլ սպառվող ռեսուրսներին: Քանակական տեսակետից շրջակա միջավայրի այդ տարրերը գործնականորեն անփոփոխ են, հետնաար ն անսպառ: Սակայն կուլտուր-կենցաղային, տնտեսական ն արդյունաերական կարիքների համար պահանջվում են օդ ն ջուր` որոշակի որակի, որը վատանում է մարդու գործունեության հետնանքով: Ջրի որակի պահպանման համար օգտագործվում են ջրամաքրման ն ջրամշակման արդ տեխնոլոգիաներ: Օդի մաքրության պահպանման համար օգտագործվում է փոշեգազամաքրման տեխնիկա, ն ձեռնարկվում են սանիտարա-հիգիենիկ ն ճարտարագիտա-նախագծային համալիր միջոցառումներ: Մարդկային հնարավորությունների շրջանակում է այդ ռեսուրսները անսպառ դարձնելը:

Բնական ռեսուրսներ

Անսպառ

Արեգակնային էներգիա Ծովային մակընթացությունների ն տեղատվությունների էներգիա

Սպառելի

Վերականգնվող

Մաքուր օդ

Չվերականգնվող Հանածո վառելիքներ (ածուխ, նավթ)

Անալի ջուր Երկրի ընդերքի էներգիա Բերքատու նահող

Մետաղական հանքային հումք (պղինձ, ոսկի ն այլն)

Քամու էներգիա Բուսականություն Հոսող ջրեր Կենդանիներ

Ոչ մետաղական հանքային հումք (կավ, ավազ, ֆոսֆատներ ն այլն)

Մթնոլորտի օդ

Նկ. 12.2. Բնական ռեսուրսների դասակարգումն ըստ սպառելիության

Գոյություն ունեն սպառվող ռեսուրսներ, որոնք աշխվում են` վերականգնվողի, ունակ են ինքնավերարտադրության` ուսական ն կենդանական աշխարհ, միկրոօրգանիզմների աշխարհ, - չվերականգնվող, որոնք առաջացել են Երկրագնդի ընդերքում միլիոնավոր տարիներ առաջ` հանքաքարային ն ոչ հանքաքարային օգտակար հանածոներ, - հարաերական վերականգնվող, ունակ են վերարտադրության այնպիսի տեմպերով, որոնք հետ են ընկնում սպառման տեմպերից: Օրինակ` հողածածկույթի 1սմ հաստությամ շերտի առաջացման գործընթացը տնում է հարյուրամյակներ, իսկ քայքայվում է հողաշերտը մի քանի տասնամյակների ընթացքում կամ նույնիսկ մեկ տարվա ընթացքում: Փայտանյութի պաշարների վերականգնման համար նս պահանջվում է ոչ մեկ տասնամյակ: Մեկ նական օյեկտում կարող են կենտրոնանալ մի քանի տեսակի նական ռեսուրսներ: Օրինակ` անտառը միավորում է ազմաթիվ ռեսուրսներ, մասնավորապես` փայտանյութ, այլ տեխնիկական հումք, ուսական ն կենդանական սննդային ապրանք, թթվածին ն այլն: Այդ իսկ պատճառով նական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը նպաստում է նան նական օյեկտների պահպանությանն ամողջությամ: Հատուկ պահպանվող օյեկտների թվին դասվում են մարդու էկոլոգիական իրավունքները: Ի տարերություն նական օյեկտների, էկոլոգիական օրենսդրության կողմից պահպանության օյեկտ է համարվում ոչ թե հենց ինքը անձը, այլ նրա էկոլոգիական իրավունքներն ու շահերը. -

անձի իրավունքն է ունենալ մաքուր, առողջ ն կյանքի համար արենպաստ շրջակա նական միջավայր. - անձի իրավունքն է պաշտպանվել շրջակա միջավայրի անարենպաստ ազդեցությունից, որը հետնանք է մարդու անթրոպոգեն գործունեության: Յուրաքանչյուր անձի այս նական իրավունքները, որոնք ծագում են նրա ծննդյան պահից ն ավարտվում մահվամ, ամրագրված է ՀՀ Սահմանադրությամ ն «Բնության պահպանության մասին ՀՀ օրենսդրության հիմունքներում»: Անձի վերը նշված իրավունքները, ացի ազգային օրենսդրությունից, ապահովվում են նան միջազգային իրավական նորմերով` - Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրով (1948թ.). - Շրջակա միջավայրի վերաերյալ Ստոկհոլմյան հռչակագրով, որն ընդունված է ՄԱԿ-ի կոնֆերանսում (1972թ.), - Շրջակա միջավայրի ն կայուն զարգացման վերաերյալ ՄԱԿ-ի Միջազգային կոնֆերանսի (1972թ.) ընդունած որոշումներով, - ՄԱԿ-ի կոնվենցիայով կլիմայի փոփոխության մասին` ընդունված Ռիո դե Ժանեյրոյի կոնֆերանսում (1993թ.) ն այլն: Շրջակա միջավայրի դեգրադացիան նախ ն առաջ ազդում է անձի առողջության ն նրա գենետիկ ֆոնդի վրա: Այսպես, օրինակ` Ռուսաստանի տարածքի ավելի քան 209-ը գտնվում է ծայրահեղ վատ վիճակում, քանի որ էկոլոգիական աղետների գոտի է: Ներկայումս ավելի քան 70 մլն մարդ շնչում է այն օդը, որը հագեցած է առողջության համար վտանգավոր նյութերով (5 անգամից ավելի գերազանցում է սահմանային թույլատրելի խտությունը): Ծնելիությունն ու կյանքի տնողությունը հետզհետե պակասում է (կյանքի տնողությամ Ռուսատանն աշխարհում 45-րդ տեղում է), մահացությունը մեծանում է, երեխաները ծնվում են գենետիկ ն հոգեկան շեղումներով: Ըստ Հ.Վ.Պետրովի տվյալների (1995թ.)` զորակոչիկների 459-ի մոտ նկատվել են հոգեկան խախտումներ կամ ոչ լիարժեքություն, նախկին ԽՍՀՄ-ի նակչության 509-ի առողջությունը թուլացած է, որոնցից 50մլն.մարդ քրոնիկ հիվանդներ են, յուրաքանչյուր 4-րդ մայրը առողջ երեխա չի կարող ծնել ժառանգական անկարողության պատճառով, յուրքանաչյուր չորրորդ տղամարդն ամուլ է: Այս ոլոր տվյալները մարդու առողջության ն նության իրավիճակների վերաերյալ վկայում են, թե որքան անխզելի է կապը նության էկոլոգիական համակարգի քայքայման ու նակչության ներկա ն ապագա սերունդների առողջական վիճակի ացասական փոփոխության միջն: էկոլոգիական աղետների իրավական, քաղաքական ն տնտեսական պատճառները հետնյալն են. - նական ռեսուրսների նկատմամ սեփականության պետական մենաշնորհը, որը ացառում է որնէ տնտեսական շահագրգռվածություն շրջակա միջավայրի պահպանության համար. - ֆինանսական միջոցների ոչ արդյունավետ, երեմն էլ հանցավոր ծախսեր այնպիսի պահանջների վրա, որոնք ոչ մի կապ չունեն նակչության արօրության աճի ն շրջակա միջավայրի լավացման հետ /պատերազմներ ն դրա

հետ կապված հսկայածավալ պատերազմական ծախսեր, միջուկային փորձարկումներ ն այլն/. - արտադրական տեխնոլոգիաների անկատարություն ն, ի վնաս նական շրջակա միջավայրի, գերշահույթ ստանալու նպատակների հետապնդում. - օրենսդրական մեխանիզմների ցածր արդյունավետություն ն անկատարություն` կապված այն շահերի հետ, որոնք ուղղված են շրջակա միջավայրի պահպանությանը, իսկ երեմն էլ էկոլոգական իրավախախտումների դեպքում օրենքով նախատեսված պատասխանատվությունն ակնհայտորեն չկիրառելու ցանկություն. - էկոլոգիական նիհիլիզմ ն էկոլոգիական դաստիարակության ցածր մակարդակ: էկոլոգիական կրթության ու դաստիարակության հիմնախնդիրներին անդրադառնում է «Ազգանակչության էկոլոգիական կրթության ն դաստիարակության մասին» ՀՀ օրենքը: Նշված օրենքը կարգավորում է ազգանակչության էկոլոգիական անընդհատ կրթության նագավառում պետական քաղաքականության սկզունքները, իրավական, կազմակերպական ն ֆինանսատնտեսական հիմքերը: Միաժամանակ, արենպաստ շրջակա միջավայրում ապրելու մարդու սահմանադրական իրավունքի ն կարնորագույն պետական խնդրի էկոլոգիական ապահովման նպատակով շրջակա նական միջավայրի պահպանության գործում յուրաքանչյուրի սահմանադրական պարտականությունների իրականացումը պահանջում է քաղաքացիների էկոլոգիական արձր մշակույթ, որը ձեռք է երվում էկոլոգիական անընդհատ կրթությամ:

12.3. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ²Üìî²Ü¶àôÂÚ²Ü ²ä²ÐàìØ²Ü Æð²ì²Î²Ü ÐÆØøºðÀ 22 դ. վերջին տասնամյակում առաջացավ իրավախախտումների նոր խում, այն է` էկոլոգիական անվտանգությունը չապահովելը: ՀՀ կառավարության 14.12.1998թ. «Շրջակա միջավայրի պահպանության ազգային գործողությունների ծրագրի մասին» որոշման մեջ էկոլոգիական անվտանգությունը, տնտեսականի, սոցիալականի ն ռազմականի կողքին, սահմանված է որպես ազգային անվտանգության աղադրամաս: Այն ներառում է ոչ միայն նապահպանական օրենսդրությունը, այլ նան նական ն տեխնոլոգիական նույթի արտակարգ իրավիճակներից ազգանակչության պաշտպանության օրենսդրության իրավական նորմերը: «Բնության պահպանության մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության հիմունքները», «Արտակարգ իրավիճակներում նակչության պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքներին համապատասխան` էկոլոգիական անվտանգություն ասելով պետք է հասկանալ անձի, հասարակության ն պետության կենսականորեն կարնոր շահերի պաշտպանվածությունը նական ն տեխնածին նույթի արտակարգ իրավիճակների հետնանքով ստեղծվող ներքին ն արտաքին սպառնալիքներից:

էկոլոգիական սպառնալիքներից պաշտպանվածության վիճակը պետք է նորոշ լինի այն ամենատարեր օյեկտներին ն սույեկտներին, որոնք ամողջության մեջ կազմում են ազգանակչությունը ն ազգային սեփականությունը: Հասարակությունը ն անձը կոչվել են անվտանգության օյեկտներ, սահմանադրական կարգը, անկախությունը ն տարածքը` պաշտպանության օյեկտներ: Իրավունքներով պաշտպանվող սույեկտներ կոչվել է շրջակա նական միջավայրի անարենպաստ ազդեցությունից առողջության պահպանման քաղաքացիների իրավունքը: Հողը, ընդերքը, ջուրը, մթնոլորտային օդը, օզոնային շերտը, հատուկ պահպանվող տարածքները (ուսական ն կենդանական աշխարհ, գենետիկական ֆոնդ, նական էկոհամակարգեր) անվանված են պահպանության օյեկտներ («Բնության պահպանության մասին ՀՀ օրենսդրության հիմունքներ» ՀՀ օրենքը): Քաղաքացիական օրենսդրությամ, որպես անվտանգության սույեկտ, ներմուծված է տնտեսավարող սույեկտը: Հենց տնտեսավարող սույեկտն է առավելագույն չափով օգտվում ՀՀ Սահմանադրությամ երաշխավորված իրավունքներից (ապրանքների, ծառայությունների ազատ տեղաշարժ, ազատ տնտեսական գործունեություն ն այլն) ն հաճախ հանդիսանում իր ն այլ անձանց համար էկոլոգիական վտանգի աղյուր: էկոլոգիական անվտանգությունը կարելի է դիտարկել տարեր մակարդակներով. - անհատական (անձի) էկոլոգիական անվտանգությունը, - օյեկտային (տնտեսավարող այն սույեկտի էկոլոգիական անվտանգությունը, որն իրագործում է արտադրատնտեսական ցանկացած գործունեություն ն տեղադրված է մի այնպիսի վայրում, որտեղ կարող է ծագել էկոլոգիական սպառնալիք), - տեղական (մունիցիպալ տարածքի այն արդյունաերական գոտու էկոլոգիական անվտանգությունը, որտեղ կարող են կենտրոնացված լինել տնտեսավարող մի քանի սույեկտներ), - տարածքային (փակ վարչատարածքային կազմավորման տարածքի կամ տարածաշրջանների էկոլոգիական անվտանգությունը), - միջպետական (համաշխարհային հանրության էկոլոգիական անվտանգությունը): ՀՀ «Անվտագության մասին» Օրենքում ներմուծված է անվտանգության սպառնալիքի սահմանումը որպես այնպիսի պայմանների ն գործոնների ամողջություն, որոնք սպառնալիք են ստեղծում անձի, հասարակության ն պետության կենսական կարնոր շահերի համար: Անվտանգության սպառնալիքները ծագում են նական ն տեխնածին նույթի արտակարգ իրավիճակների դեպքում: Արտակարգ իրավիճակը այնպիսի իրադրություն է որոշակի տարածքում, որը ձնավորվել է վթարի, վտանգավոր նական երնույթի, աղետի, տարերային կամ այլ պատահարի արդյունքում, ինչը կարող է առաջ երել (կամ առաջ է երել) մարդկային զոհեր, մարդկանց առողջությանը, շրջակա միջավայրին հասցնել վնաս կամ պատճառել զգալի նյութական կորուստներ ն խաթարել մարդկանց կենսագործունեությունը: Ըստ արտակարգ իրավիճակների ծագման` տարերակվում են տեխնածինները ն նականները:

Տեխնածին արտակարգ իրավիճակները դասակարգվում են ըստ վթարների տիպերի. վտանգավոր նյութերի արտանետումներ, հրդեհներ, պայթյուններ, հեղեղներ, շինությունների փլուզումներ, տրանսպորտային միջոցների խորտակումներ ն այլն: Բնական արտակարգ իրավիճակները դասակարգվում են ըստ տարերային աղետների տեսակների. երկրաֆիզիկական, երկրաանական, հիդրոօդերնութաանական, զանգվածային հիվանդություններ: Ըստ հնարավոր հետնանքների մասշտաների` արտակարգ իրավիճակները աժանվում են. - մասնակիներ. հետնանքները սահմանափակվում են մեկ դիրքորոշմամ, առաջադրանքով (հետնանքների վերացման աշխատանքները կատարվում են հաստիքային անձնակազմի կողմից), - օյեկտային տեղական. հետնանքները սահմանափակվում են նակավայրով (հետնանքների վերացման գործում ներգրավվում են քաղաքացիական պաշտպանության տարածքային միավորումները), - տարածաշրջանային. հետնանքները տարածվում են մարզի, խոշոր տարածաշրջանի վրա (վերացման գործում ներգրավվում են քաղաքացիական պաշտպանության միավորումները ն զորամասերը, ոլոր տեսակի ռազմականացված ստորաաժանումները), - գլոալ. հետնանքները գրավում են ՀՀ մի շարք սույեկտներ ն սահմանակից երկրներ (ներգրավվում են քաղաքացիական պաշտպանության ուժերը, ռազմական ուժերը): էկոլոգիական ազդեցությունը կարող է կրել ինչպես կանխամտածված, այնպես էլ չկանխամտածված նույթ: Կանխամտածված ազդեցության նույթին վերաերում է էկոլոգիական ագրեսիան իր տարեր դրսնորումներով, իսկ չկանխամտածվածին` թթվային անձրնները, կլիմայի տաքացումը, մեծամասշտա վթարները ն այլն: Արտակարգ իրավիճակներն ուղեկցվում են ռիսկերի տարեր տեսակներով` մարդկանց առողջության կորստով, էկոլոգիական, ունեցվածքային, ֆինանսական ծախսերով: Արտակարգ իրավիճակների նախազգուշացման համար ստեղծվում է համակարգ` նախատեսված ՀՀ «Անվտանգության մասին օրենքով», որի կազմի մեջ մտնում են` անվտանգության ապահովման տնտեսական ն իրավական միջոցառումների համալիրը, գործադիր, դատական, օրենսդիր իշխանությունների օրգանները, պաշտպանության, անվտանգության ապահովման ուժերը ն միջոցները (Ռազմական ուժեր, ՆԳՆ, ԱԻՆ, ՔՊ ն այլն): Տնտեսա-իրավական միջոցառումների համակարգում, որպես տնտեսավարող սույեկտի կամ տարածքի էկոլոգիական անվտանգության վիճակի գնահատման մեխանիզմ, օրենսդրորեն ներառվում է էկոլոգիական աուդիտը: Տնտեսաիրավական միջոցառումներին են վերաերում տեխնածին ն էկոլոգիական ռիսկերի գնահատումը ն կառավարումը` վթարների ն աղետների հավանականության նվազեցման, արտակարգ իրավիճակների դեպքում հասցվող վնասը նվազագույնի հասցնելու նպատակով:

12.4. ´Üú¶î²¶àðÌØ²Ü Æð²ì²Î²Ü ÐÆØøºðÀ Բնությունը մարդկային կյանքի նական պայմանն է: Մարդու կարնորագույն ոլոր պահանջմունքների ավարարումը ¥նյութական, մշակութային, գեղագիտական¤ կապված է նության հետ: «Բնօգտագործում» հասկացությունը նշանակում է մարդու փոխազդեցությունը նության հետ ն նրա վրա ազդեցությունը: Հասարակությունը ն յուրաքանչյուր մարդ առանձին-առանձին շահագրգիռ են, որ նական միջավայրը մնա գոյության համար արենպաստ: Այդ պատճառով ՀՀ Սահմանադրությունը հողը ն նական մյուս ռեսուրսները սահմանում է որպես ժողովրդի կյանքի ն գործունեության հիմք: Ըստ էության, ազդեցության ցանկացած գործոն անդրադառնում է շրջակա միջավայրի վիճակի վրա: էկոլոգիական իրավունքի համակարգում այն նորմերը, որոնք կարգավորում են նօգտագործումը, ներառում են նօգտագործողների իրավունքները ն պատասխանատվությունը պետության առջն: Նորմերի տվյալ համակարգը ձնավորվում է տարեր մակարդակների աղյուներով: Դրանք են` ՀՀ Սահմանադրությունը, ՀՀ օրենքները, տարեր մակարդակի չափորոշիչ - իրավական ակտերը: Բնօգտագործման ոլորտում կողմերի փոխհարաերություններն իրագործվում են լիցենզավորման միջոցով: Լիցենզիա. դիտարկվում է որպես որնէ գործունեություն ծավալելու թույլտվություն: Շուկայական հարաերությունների լինելության պայմաններում լիցենզիան համարվում է էկոլոգիական ն սանիտարական նորմերի պահպանման միջոցը` նօգտագործման հետ կապված գործունեության իրականացման դեպքում: Լիցենզավորման կարգը որոշվում է օրենքներով, կառավարության որոշումներով ն այլ նորմատիվ ակտերով: Լիցենզիան ներկայացնում է որոշակի տեսակի գործունեություն իրականացնելու իրավունք ն տրվում է յուրաքանչյուր տեսակի համար առանձին: Լիցենզիայի հանձնումը կատարվում է հատուկ լիազորված պետական մարմինների կողմից, որպես կանոն, ՀՀ գործադիր իշխանությունների մարմինների որոշման հիման վրա: Բիզնեսի ն էկոլոգիական մարմինների փոխհարաերության այլ տեսակ է նական ռեսուրսների վարձակալման պայմանագիրը: Ըստ պայմանագրի` մի կողմից` վարձատուն, մյուս կողմից` վարձակալը պարտավորվում են փոխանցել նական ռեսուրսների որոշակի տեսակներ համաձայնեցված ժամկետում: Վարձակալը կարող է լինել իրավական կամ ֆիզիկական յուրաքանչյուր անձ: Բնական ռեսուրսների վարձակալման պայմանագրի տեքստում պետք է մատնանշվեն կողմերի իրավունքները ն պարտականությունները, այդ թվում` նպատակային օգտագործումը, էկոլոգիական պահանջների կատարումը, վնասների փոխհատուցումը ն այլն: Բնական ռեսուրսների վարձակալման պայմանագիրը ենթարկվում է գրանցման այն պետական օրգաններում, որոնք կառավարում են նօգտագործումը: Համալիր նօգտագործումը միաժամանակ մի քանի ռեսուրսների օգտագործումն է` նական ռեսուրսների խելամիտ օգտագործման ն վերարտադրության պահանջների պահպանման ն նական միջավայրի պահպանության հաշվարկմամ: Այստեղ վարձակալման պայմանագրերը անհրաժեշտ են նան այն պատճառով, որ ռեսուրսների մի տեսակի օգտագործման դեպքում գրեթե միշտ առաջ

է գալիս ազդեցություն դրանցով նախատեսված այլ տեսակի ծախսերի վրա: Բնօգտագործման իրավունքները տարերվում են այլ օյեկտների օգտագործման իրավունքից: Նկատի ունենալով ռեսուրսների մեծ մասի սպառելիությունը կամ դժվարացած վերարտադրելիությունը` հաստատված է այդ օյեկտի օգտագործման հատուկ կարգը` ըստ տարածքների էկոլոգիական սահմանափակումների ներմուծմամ: Բնական ռեսուրսները տրամադրվում են օգտագործման` միայն շրջակա միջավայրը պահպանող պետական մարմինների կողմից ռեսուրսների օգտագործման ն սպառման նորմերի հատուկ հաշվարկներ անցկացնելուց հետո: Այդ հիմքի վրա հաստատվում են չափաաժինների ն որոշակի ժամկետի համար սահմանված նական ռեսուրսների առավելագույն օգտագործման ծավալները: Սահմանվում են երկու տեսակ չափաաժիններ. - նական միջավայրից նանյութի հանման առավելագույն թույլատրելի նորմեր, - թափոնների տեղադրման, նական միջավայր աղտոտված նյութերի արտա-

նետումների առավելագույն թույլատրելի նորմեր: Նորմատիվային ակտերը նախատեսում են նօգտագործողների իրավունքները ն պարտականությունները: Իրավունքները ն պարտականություններն ամրագրվում են զանազան նորմատիվային ակտերում, ինչպես նան լիցենզիաների ն պայմանագրերի տեքստերում: Բնօգտագործողներն իրավունք ունեն. - օգտվել տրամադրված նական օյեկտներից, - ստանալ սեփականության աժնեմասը, - ստացված հողամասերի ն ջրատարածքների վրա կառուցել նակարան, ինչպես նան այնպիսի շինություններ ն կառույցներ, որոնք անհրաժեշտ են տնտեսական գործունեության իրականացման համար, - օգտագործման իրավունքը փոխանցել ուրիշ անձանց, - գործել այնպիսի ազդեցություն, որը արելավում է նական միջավայրի վիճակը, - հաստատված կարգով ներկայացնել հարցը այն վնասների փոխհատուցման համար, որոնք ոչիրավական գործողություններով պատճառել են իրավական անձինք ն քաղաքացիները, այդ թվում` այն կազմակերպությանը, որը նական ռեսուրսները տրամադրել է օգտագործելու համար: Բնօգտագործողները պարտավոր են. - իրագործել միայն լիցենզիայով թույլատրված օգտագործման տեսակները, - պահպանել հաստատված ժամկետները ն օգտագործման կանոնները, - գործել այնպիսի եղանակներով, որոնք չեն հանգեցնի նական օյեկտների վիճակի վատացման կամ ավերման, - ժամանակին մուծել ռեսուրսների օգտագործման վճարները, - իրագործել օգտագործվող օյեկտների վիճակի հաշվառումը ն գնահատումը, - հատուկ լիազորություն ունեցող պետական օրգաններին ներկայացնել տվյալներ` նական օյեկտների շահագործման ծավալի ն նույթի մասին, նապահպանության իրագործման գործում աջակցություն ցուցաերել պետական մարմիններին, - փոխհատուցել հասցված վնասը: Պարտավորությունները չկատարելու դեպքում նօգտագործողի իրավունքները դադարեցվում են:

12.5. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ä²î²êÊ²Ü²îìàôÂÚàôÜ «Շրջակա նական միջավայրի պահպանության մասին» ՀՀ օրենքում ամրագրված էկոլոգիական պատասխանատվություն հայեցակարգը ացահայտում է էկոլոգա-իրավական հարաերությունների այդ կատեգորիայի դրսնորման էությունն ու նորմերը: Իրավագիտության մեջ պատասխանատվությունը միշտ դիտարկվում է որպես իրավական նորմերի կատարման պարտավորություն, իսկ այն չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կերպով կատարելու դեպքերը` անարենպաստ հետնանքների համար պատասխան տալու պարտավորություն: էկոլոգիական պատասխանատվությունն ունի երկու ձն` էկոլոգիական ն իրավական: էկոլոգիական ոլորտում այն դրսնորվում է պետության, հասարակության, մարդու պատասխանատվությամ այն ացասական հետնանքների համար, որոնք անթրոպոգեն գործունեության, էկոլոգիական վատատեսության ն ցածր էկոլոգիական մշակույթի արդյունքում հասցվում են շրջակա նական միջավայրին, քաղաքացիների առողջությանը, մարդկանց ապագային: էկոլոգիական իրավախախտումների դեպքում մարդու առողջությանը հասցված վնասը հանդես է գալիս ոչ թե մեկուսի, ինչպես, օրինակ, մարդու կյանքին կամ առողջությանը հասցված վնասը, այլ որպես հետնանք այն վնասի, որը հասցված է նական միջավայրին: Շրջակա նական միջավայրի որակական ն քանակական անցանկալի փոփոխությունները ացասաար են ազդում մարդկանց կյանքի, մարդու գենետիկական ծրագրի, տնտեսավարող սույեկտի նյութական ազայի վրա: Այսպիսով, էկոլոգիական իրավախախտումներում ն հանցագործություններում վնասը կարող է լինել ն՛ տնտեսական, ն՛ էկոլոգիական /նկ. 12.3/: Տնտեսական վնասը հասցվում է նօգտագործողին, նրա ունեցվածքին ն եկամուտներին, էկոլոգիականը` նական միջավայրին, նրա առանձին օյեկտներին, ամողջության մեջ դրսնորվում է որպես նական էկոլոգիական համակարգերի աղտոտում, հյուծում (սպառում) ն քայքայում: էկոլոգիական պատասխանատվությունը ազմապլան սոցիալ-տնտեսական ն իրավական ինստիտուտ է, որի հիմքում ընկած է էկոլոգիական իրավախախտումը, ինչը գումարվում է էկոլոգիական նորմերը չպահպանելուց, չկատարելուց կամ ոչ պատշաճ կերպով կատարելուց: էկոլոգիական պատասխանատվության էությունը կազմում են չորս գործառույթներ` խթանող, պատժիչ, փոխարինող ն կանխարգելիչ: Խթանիչ գործառույթը դրսնորվում է էկոլոգիական շահերի պաշտպանությանը նպաստող տնտեսական ն իրավական խթանների առկայության մեջ, իսկ պատժիչը` էկոլոգիական հանցանք գործած անձի հանդեպ պատժի կիրառման մեջ: Փոխարինող գործառույթն ուղղված է նական միջավայրի կորուստների վերականգնմանը նական կամ դրամային փոխարինման տեսքով, իսկ կանխարգելիչը` նախապես զգուշացնում է պայմանագրային կողմին պատիժների ն տույժերի հնարավոր կիրառման մասին, եթե նրա կողմից նման նախազգուշացումներն արհամարհվեն: էկոլոգիական խախտումը միշտ ներկայացնում է էկոլոգիական միջավայրի պահպանության շահերի հետ չհամաձայնեցված մարդու վարքը, որն առաջ է

երվել նրա տնտեսական պահանջների ավարարմամ` ի վնաս շրջակա միջավայրին: Կախված մարդաանական ազդեցություններից առաջացած հետնանքների ծանրությունից` էկոլոգիական խախտումները կարող են ներկայացնել կամ էկոլոգիական զանցանքներ, կամ էկոլոգիական հանցագործություններ: Տնտեսական գործունեությունից վնասի դրսնորման ձները

Տնտեսական վնաս

էկոլոգիական վնաս

________________________

____________________

Բնության ապրանքային արտադրության կորուստ Ունեցվածքի փչացում, կորուստ, գյուղարտադրանքի երքի նվազեցում Չօգտագործված ծախսեր, աց թողնված օգուտ Ծախսեր նական միջավայրի վատ վիճակի վերականգնման նպատակով

Բնական միջավայրի աղտոտում Բնական միջավայրի հյուծում էկոլոգիական կապերի քայքայում Անթրոպոգեն Ֆիզիոլոգիական ն գենետիկական վնաս

Վնասի վերացման եղանակներ

Ունեցվածքի վերականգնում նօրինակի տեսքով

Բնական ռեսուրսների վերականգնում

Բնօգտագործման վնասների փոխհատուցում

Շրջակա միջավայրի առողջացում

Նկ. 12.3. Վնասի դրսնորման ձները ն վերացման եղանակները

էկոլոգա-տնտեսական պատասխանատվությունը հիմնվում է տնտեսավարող սույեկտների իրավացի գործունեության վրա ն կարգավորվում է տնտեսական մեթոդներով, նախ` աղտոտողի` թափոնները կրճատելու նյութական շահագրգռվածությամ: Այդ պատասխանատվությունը խում է հասարակության ն նության փոխազդեցության ընդհանուր սկզունքից. աղտոտողը վճարում է: Իրավական պատասխանատվությունը խում է տնտեսավարող սույեկտի անիրավացի գործողություններից կամ անգործությունից ն, այդ պատճառով, կարգավորվում է կարգապահական, վարչական, քրեական կամ քաղաքացիա-իրավական պատասխանատվության կիրառման վարչա-իրավական մեթոդներով: Այսպիսով, տվյալ իրավական ինստիտուտը ներկայացնում է տնտեսական ն

իրավական հարաերությունների զուգակցում: Սակայն նպատակի միասնությունը ն շահերի ընդհանրությունը թույլ են տալիս տվյալ տնտեսա-իրավական համալիրը դիտարկել որպես նության հանդեպ մարդու պատասխանատվության միասնական լոկ: Տնտեսական ն իրավական պատասխանատվության միջն սահմանը որոշված է չափազանց ճշգրիտ. դա էկոլոգիական իրավախախտումն է: Բնական միջավայրին հասցրած վնասի համար իրավական ն էկոլոգա-տնտեսական պատասխանատվության հարաերակցությունը ցուցադրված է աղյուսակ12.1-ում: Աղյուսակ 12.1 Իրավական ն էկոլոգա-տնտեսական պատասխանատվությունը Հիմնական հայտանիշները

Իրավական պատասխանատվությունը

Պատասխաէկոլոգիական իրավախախտում. սահնատվության մանված չափաաժիններից ավելի վնաառաջացման հիմքը սակար նյութերի արտանետում, նական օյեկտների փչացում, ոչնչացում Հայցվորը Պատասխանողը

Վնաս կրողները, նրանց օրինական ներկայացուցիչները Վնաս պատճառողները. իրավաանական անձինք, ֆիզիկական անձինք

Պատճառված վնասի որոշման կարգը

Ըստ հաստատված սակագնի, Ըստ հաստատված մեթոդիկաների, Ըստ փաստացի ծախսերի` Ֆիզիկական անձանց պատճառված արոյական վնասի փոխհատուցման հնարավորություը Պատճառած վնասի Ընդհանուր իրավասության դատարանի համար կամ վարչական դատարանի միջոցով ռնագանձման կարգը Վնասի Խախտված վիճակի վերականգնման փոխհատուցման ն վնասների փոխհատուցման համար գումարի օգտագործումը

էկոլոգա-տնտեսական պատասխանատվությունը Տնտեսավարող սույեկտի կողմից վնասի պատճառման փաստը: Բնական միջավայրը վնասելու կրճատման կամ լրիվ վերացման հարցում նյութական շահագրգռվածություն Շրջակա նական միջավայրի պահպանության պետական օրգաններ Տնտեսավարող սույեկտները. շրջակա նական միջավայրի աղտոտողները, ինչպես նան իրավական կամ ֆիզիկական այլ անձինք, ովքեր էկոլոգիական իրավախախտման մեղավորներն են Վնասակար նյութերի միավոր արտանետման, արտաթափման, թաղման, նոր տարածքների յուրացման համար հաստատված դրույքներով: Հայտագրված հայցերի պահանջների սահմաններում Անվիճելի կարգով

Ձեռնարկությունների մուծումների փոխանցումը էկոլոգիական ֆոնդերին շրջակա նական միջավայրի պահպանության նպատակներով: Ֆիզիկական անձինք-առողջության վերականգնման համար

էկոլոգա-իրավական պատասխանատվությանը նորոշ են որոշ առանձնահատկություններ. նախ` այն խում է կոնկրետ էկոլոգա-իրավական նորմի խախտման փաստի առիթով նապահպանական իրավահարաերություններից, երկրորդ` այն ներկայացնում է որոշակի պատժամիջոց, որը տվյալ էկոլոգա-իրավական խախտման համար նախատեսված է օրենքով:

Գիտատեխնիկական հեղափոխության պայմաններում, եր տնտեսության կառուցվածքի մեջ աճում է արդյունաերության տեսակարար կշիռը, ավելանում են ձեռնարկությունների ծախսերը ն հզորությունները, արտադրության տեխնոլոգիաները նության համար դառնում են ավելի կործանարար: Շրջակա նական միջավայրի պահպանության նպատակները դառնում են անմիջական, հեռանկարային ն վերջնական, որոնք ուղղված են շրջակա միջավայրի պահպանմանը ն առողջացմանը, ողջ արտադրա-տնտեսական գործունեության էկոլոգացման ապահովմանը: Նշված նպատակների իրագործումը կախված է իրավական ապահովումից: Այսպես, 1993թ. «Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում էկոլոգիական անձնագրայնացման մասին» Ռուսաստանի նապահպանության նախարարի հրամանի համաձայն, մշակվել է ձեռնարկությունների էկոլոգիական անձնագիր, գործողության մեջ է դրվել արդյունաերական օյեկտի անվտանգության Հռչակագիրը (Կառավարության 1995թ. հուլիսի 1-ի որոշումը), 1997թ. ընդունվել է «Վտանգավոր արտադրական օյեկտների արդյունաերական անվտանգության մասին» դաշնային օրենքը ն այլն: Մեծ ուշադրություն է դարձվում շրջակա նական միջավայրի որակի նորմավորմանը («Շրջակա նական միջավայրի պահպանության մասին» օրենքը): Շրջակա նական միջավայրի որակի նորմավորումը կատարվում է շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության առավելագույն թույլատրելի նորմերի սահմանման նպատակով, այն նորմերի, որոնք պետք է երաշխավորեն էկոլոգիական անվտանգությունը, պահպանեն գենետիկական ֆոնդը ն տնտեսական գործունեության կայուն զարգացման պայմաններում ապահովեն նական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը: Չափորոշիչների մշակումը կատարվում է երեք հիմնական ուղղություններով. հիգիենիկ ն էկոլոգիական նորմավորում, ինպես նան շրջակա նական միջավայր տրվող աղտոտումների ծավալի կանխորոշում: Ռուսաստանի ն ԱՊՀ երկրների տարածքում ներկայումս գործում են շրջակա միջավայրի որակի այն չափորոշիչները, որոնք մշակվում են ըստ կլինիկական ցուցանիշների: Բացի այդ, մի շարք աղտոտող նյութերի համար (ՍԹԽ) սահմանված են մոտավոր անվտանգ ազդեցության մակարդակներ (ՄԱԱՄ): էկոլոգիական իրավախախտումը մեղավոր, հակաիրավական այնպիսի գործողություն է կամ անգործություն, որը ոտնձգություն է Հայաստանի Հանրապետության սահմանված էկոլոգիական իրավակարգին ն վնաս է պատճառում շրջակա նական միջավայրին կամ էլ նման վնասի պատճառման համար ստեղծում է իրական վտանգ: Ցանկացած իրավախախտման կազմում, այդ թվում` էկոլոգիականի, մտնում են. - իրավախախտման սույեկտը (սույեկտները), - սույեկտիվ կողմը, - իրավախախտման օյեկտը, - օյեկտիվ կողմը: էկոլոգիական իրավախախտման սույեկտները կարող են լինել ցանկացած տնտեսավարող սույեկտը (ձեռնարկություններ, հիմնարկներ, միավորումներ,

կազմակերպություններ` պետական, մունիցիպալ, կոոպերատիվ, հասարակական, համատեղ, մասնավոր), ինչպես նան ֆիզիկական անձինք` քաղաքացիները: Սույեկտիվ կողմը վնասը պատճառողի մեղքն է ն նրա վերաերմունքը կատարվածին, այն շարժառիթը, նպատակը ն շահերը, որոնք նա հետապնդել է: Բնապահպանական օրենսդրությունն ընկալում է մեղքի այն ոլոր ձները, որոնք նախատեսված են քրեական ն քաղաքացիական օրենսդրությամ. մտահղացումը, անփութությունը, անզգուշությունը: էկոլոգիական իրավախախտումներում մեղքի անզգույշ ձնը դրսնորվում է անհոգ, անփույթ, իսկ երեմն ինքնահավան վարքի ձնով, որը ավելի հաճախ կատարվում է անգործության տեսքով: Մեղքը ցանկացած իրավական պատասխանատվության կիրառման պայման է, եր խոսքը հակաիրավական արարքի կամ հանցագործության համար պատժի կիրառման մասին է: Օրինակ` վարչական, կարգապահական ն քրեական պատասխանատվության կիրառման համար պետք է ապացուցվի ոչ միայն վնասատուի մեղքը դիտավորության կամ անզգուշության ձնով, այլն պատճառական կապը հակաիրավական արարքի ն պատճառած վնասի (նական միջավայրին) միջն: Շուկայական տնտեսության զարգացմանը զուգընթաց` էլ ավելի շատ ձեռնարկություններ են սկսում դիտվել որպես արձր վտանգավորության աղյուրների կատեգորիա: էկոլոգիական իրավախախտման օյեկտները նական միջավայրն է, որը օրենքով պահպանվում է աղտոտումից, հյուծումից, քայքայումից, ինչպես նան մարդու առողջությունը ն նյութական այն արժեքները, որոնց վիճակը կախված է շրջակա նական միջավայրի որակից: Օյեկտիվ կողմը ենթադրում է էկոլոգիական իրավախախտման սույեկտի վարքը, որը կրում է հակաիրավական նույթ: Վարքի հակաիրավականությունը դրսնորվում է երկու ձնով. ակտիվ` նապահպանական օրենսդրության խախտմամ ն պասսիվ` նրա պահանջները չպահպանելով կամ չկատարելով: Ոտնձգության առարկան էկոլոգիական իրավակարգն է: Հակաիրավականությունը էկոլոգիական իրավախախտման հանցակազմի օյեկտիվ կողմի միայն մեկ տարրն է: Մյուսը նական միջավայրին վնասի պատճառումն է, որը դիտարկվում է որպես վնասը պատճառողի հակաիրավական վարքի արդյունք: էկոլոգիական իրավախախտման հանցակազմն ընդունում է միայն այն պատճառական - անհրաժեշտ կապերը, որոնք թելադրված են նական օրինաչափությունների գործողությամ: Օրենքը մերժում է պատճառական - պատահական այն կապերը, որոնք պայմանավորված են կամ տարերային աղետի, վթարների, աղետների տիպի ծայրահեղ իրադարձություններով, կամ տարածության ու ժամանակի մեջ այն ուժերի գործողության հետ համընկնելով, որոնք կատարված խախտման հետ պատճառականորեն կապված չեն: էկոլոգիական իրավախախտումները դասակարգվում են մի շարք հատկանիշներով. - ըստ առարկայի /ոլոր այն իրավախախտումները, որոնք կապված են շրջակա նական միջավայրի պահպանության ն օգտագործման հետ/, - ըստ շրջակա նական միջավայրի պահպանության օյեկտների,

ըստ պատիժների /ըստ իրավական պատասխանատվության կիրառման տիպի/, - ըստ վնասի պատճառման եղանակի: Ըստ առարկայի` ոլոր էկոլոգիական իրավախախտումները կարելի է աժանել երեք խմի. - ուղղված սեփականության, այսինքն` նական ռեսուրսների տիրապետման, օգտագործման ն տնօրինման դեմ, - շրջակա նական միջավայրի պահանջներին հակասող, - նական ռեսուրսների տնտեսական շահագործմանը խոչընդոտող /մարզագծային նշանների ոչնչացում, հիդրոտեխնիկական կառույցների վնասում ն այլն/: Ըստ պահպանության օյեկտների` էկոլոգիական իրավախախտումները աժանվում են ճյուղային հատկանիշների համապատասխան, այսինքն` կարող են լինել հողային, ջրային, անտառային իրավախախտումներ, ընդերքի, մթնոլորտային օդի, կենդանական աշխարհի պահպանության ն այլ օրենսդրության խախտումներ: Ըստ վնասի պատճառման եղանակի` էկոլոգիական իրավախախտումները կարելի է աժանել հինգ խմի. - նական միջավայրի աղտոտում, - նական ռեսուրսների ոչ արդյունավետ օգտագործում, - նական օյեկտների փչացում, ոչնչացում, վնասում, - նական ռեսուրսների հյուծում, - նական միջավայրի, նրա էկոլոգիական կապերի քայքայում: Ըստ պատիժների` էկոլոգիական իրավախախտումները աժանվում են էկոլոգիական զանցանքների ն էկոլոգիական հանցագործությունների: էկոլոգիական զանցանքների համար նախատեսված է վարչական պատասխանատվություն: Վարչական իրավախախտման ընդհանուր հասկացությունը տրվում է «Վարչական իրավախախտումների մասին» ՀՀ օրենքի 9-րդ հոդվածում, որտեղ սահմանվում է, որ վարչական իրավախախտում (զանցանք) է համարվում հակաիրավական, մեղավոր այնպիսի գործողությունը կամ անգործությունը, որի համար օրենսդրությամ սահմանված է վարչական պատասխանատվություն: Եթե խոսենք էկոլոգիական զանցանքի մասին, ապա վարչական պատասխանատվությունը վրա է հասնում վնասը պատճառողի հակաիրավական այնպիսի մեղավոր արարքի համար, որը խախտում է էկոլոգիական իրավակարգը, ինչի համար նա ենթարկվում է պատասխանատվության` գործող օրենսդրության համապատասխան («Վարչական իրավախախտումների մասին» ՀՀ օրենսգիրք ): Վարչական պատասխանատվությունը պետական մարմինների, պաշտոնատար անձանց ն իշխանության ներկայացուցիչների կողմից պետականորեն սահմանված վարչական պատժի կիրառումն է քաղաքացիների, ինչպես նան համապատասխան դեպքում իրավաանական անձանց հանդեպ` օրինականության ն պետական կարգապահության խախտման համար: Ֆիզիկական անձանց համար վարչական պատասխանատվությունը կիրառվում է` սկսած 16 տարեկանից: Ինչ վերաերում է պաշտոնատար անձանց, ովքեր աշխատում են պետական մար295

միններում, նրանք «Վարչական իրավախախտումների մասին» ՀՀ օրենսգրքի 14-րդ հոդվածի համաձայն իրենց գործողություններով պատասխանատվություն են կրում ոչ միայն համապարտադիր կանոնների խախտման, այլն մի շարք այնպիսի խախտումների համար, որոնք համարվում են ծառայական ացթողումներ: Օրինակ` այդպիսիք են համարվում վարչական այն արարքները, որոնք կապված են մարդկանց առողջության, նության պահպանության ոլորտում սահմանված այն կանոնները չպահպանելու հետ, ինչի ապահովումը մտնում է նրանց ծառայական պարտականությունների մեջ: «Վարչական իրավախախտումների մասին» ՀՀ օրենսգրքի համաձայն` վարչական տույժերը պատասխանատվության այն չափն են, որոնք կիրառվում են իրավախախտումը կատարող անձի դաստիարակության, ինչպես նան իրավախախտողի կամ այլ անձանց կողմից նոր իրավախախտումների կանխման նպատակներով: էկոլոգիական իրավախախտման համար վարչական օրենսդրությունը նախատեսում է հետնյալ պատիժները. - նախազգուշացում, - տուգանք (նվազագույն աշխատավարձի ազմապատիկ չափով), - իրավախախտման միջոցի ն գործիքի ռնագրավում, - որոշակի գործունեությամ զաղվելու հատուկ իրավունքից քաղաքացու զրկումը (օրինակ` ապօրինի որսի համար կարող է կիրառվել որսի իրավունքից զրկում` մինչն հինգ տարի ժամկետով): էկոլոգիական զանցանքների համար կիրառվող վարչական տույժի առավել տարածված տեսակը տուգանքն է, որի չափը չպետք է դիտարկվի որպես փոխհատուցման չափ: Այդ պատճառով տուգանքը կարող է գերազանցել պատճառած վնասը կամ լինել նրանից փոքր, կամ էլ ընդհանրապես նշանակվել որնէ վնասի ացակայության դեպքում: Տուգանքի ռնագրավումը չի ազատում պատճառած վնասի փոխհատուցման պարտավորություններից (նյութական կամ արոյական, եթե հայցվորը հայտնել է նման փոխհատուցման մասին): ճիշտ չէ տուգանք անվանել այն վճարումները, որոնք ձեռնարկությունը վճարում է վնասակար նյութերի արտանետումների, թափոնների թաղման համար: Դրանք տուգանք չեն, այլ վճարումներ շրջակա միջավայրի աղտոտման համար: 1992թ. սահմանվել է տուգանքների վերահաշվարկման կարգը, որը նախատեսվում է «Վարչական իրավախախտումների մասին» ՀՀ օրենսգրքով` աշխատավարձի նկատմամ տոկոսային հարաերությամ: Տուգանքի նվազագույն չափը կազմում է նվազագույն աշխատավարձի մեկ երրորդը: Ըստ ովանդակության` վարչական իրավախախտումների ողջ էկոլոգիական կազմը աժանում են երեք խմի. - էկոլոգիական անվտանգություն ապահովող, - նական օյեկտները ինքնակամ զաղեցումից պահպանող, - նական օյեկտները ն համալիրները խախտումներից պահպանող: Բացի «Վարչական իրավախախտումների մասին» ՀՀ օրենսգրքից, վարչական տույժի չափերը նախատեսված են «Բնության պահպանության մասին» ՀՀ օրենսդրության հիմունքներում (հոդ. 27-31, 83, 84), Անտառային օրենսգրքով

(1994թ., հոդված 59), «Ընդերքի մասին» օրենքով (հոդված 60): Այդ չափորոշչային փաստաթղթերով իրավաանական անձանց համար տուգանքների գումարը կարող է հասնել մինչն նվազագույն աշխատավարձի չափի 500-ապատիկին (հողերի վիճակի վրա ացասաար ազդող օյեկտների նախագծման, տեղակայման, կառուցման ն շահագործման համար), իսկ ֆիզիկական անձանց համար` մինչն 700-ապատիկի: Վերջին տարիներին տուգանքների ռնագրավման կարգը փոխվել է. եթե նախկինում դրանով զաղվում էին գործադիր կոմիտեին կից վարչական հանձնաժողովները, ապա այժմ ոլոր լիազորությունները փոխանցված են համապատասխան գերատեսչական կառույցներին: Դրանցից են նապահպանության նախարարությունը, քաղաքաշինության նախարարությունը ն շրջակա նական միջավայրի պահպանությամ զաղվող մյուս մարմինները: Քրեական նոր օրենսգրքում, որն ընդունվել է 2003թ. ապրիլի 18-ին ն գործողության մեջ մտել 2003թ. մայիսի 12-ից, ի տարերություն նախկինում գործող քրեական օրենսդրության, էկոլոգիական հանցագործություններին հատկացվել է ամողջ աժին` 10-րդ աժինը, որը ներառում է 18 հանցակազմ: էկոլոգիական հանցագործության հասկացությունը, օրինակ, ռուսական օրենսդրության մեջ տրված է «Շրջակա նական միջավայրի պահպանության մասին» ՌԴ օրենքի 85 հոդվածում, որպես ... «հասարակական վտանգավոր մեղավորությամ կատարված արարք, որը ոտնձգություն է Ռուսական Դաշնությունում սահմանված էկոլոգիական իրավակարգի, հասարակության էկոլոգիական անվտանգության դեմ, ինչը վնաս է պատճառում շրջակա նական միջավայրին ն մարդու առողջությանը»: Գործող օրենսդրության մեջ էկոլոգիական հանցակազմերը սահմանվում են հետնյալ գործոնների հաշվառմամ. - երկրի նապահպանական օրենքի, - երկրում էկոլոգիական օրինականության վիճակի, - էկոլոգիական հանցագործությունների որակավորումներում ժառանգականության, - այն շահերի պաշտպանության մեխանիզմների անկատարությունը ն ցածր արդյունավետությունը, որոնք կապված են շրջակա նական միջավայրի պահպանության, իսկ երեմն նան էկոլոգիական իրավախախտումների համար օրենքով նախատեսված պատասխանատվություն կիրառելու ցանկության ացակայության հետ, - էկոլոգիական վատատեսությունը ն քաղաքացիների էկոլոգիական ցածր մշակույթը: էկոլոգիական դաստիարակության ն կրթության հիմնախնդրին է նվիրված «Ազգանակչության էկոլոգիական կրթության ն դաստիարակության մասին» ՀՀ օրենքը: Այսպես, նշված օրենքի 74-րդ հոդվածում խոսվում է այն մասին, որ մասնագետների էկոլոգիական մշակույթի ն մասնագիտական պատրաստվածության արձրացման համար սահմանվում է էկոլոգիական դաստիարակության ն կրթության մի համընդհանուր համալիր ն անընդհատ համակարգ, որն ընդգրկում է միջնակարգ ն արձրագույն ուսումնական հաստատությունները, նախադպրոցական ն դպրոցական դաստիարակության, մասնագետների պրոֆեսիոնալ ուսուցման ողջ գործընթացը, հետուհական կրթության համակարգում նրանց որակա297

վորման արձրացումը` ըստ այդմ օգտագործելով զանգվածային լրատվամիջոցները: Ներկայումս էկոլոգիական գիտելիքների հիմունքները դասավանդվում են ոլոր նախադպրոցական, դպրոցական, միջին մասնագիտական ն արձրագույն ուսումնական հաստատություններում: Բացի այդ, օրենքի մեկ այլ հոդվածով պահանջվում է, որ այն նախարարությունների ն գերատեսչությունների, ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների ն հիմնարկությունների ղեկավարները, ինչպես նան պաշտոնատար այլ անձինք, որոնց գործունեությունը կապված է մարդու առողջության ն շրջակա նական միջավայրի վրա վնասակար ազդեցության հետ, ունենան պարտադիր էկոլոգիական պատրաստվածություն: Այդպիսի պատրաստվածություն չունեցող անձինք չպետք է թույլատրվեն կատարելու այդ աշխատանքները: «Շրջակա նական միջավայրի պահպանության մասին» ՀՀ օրենքն ամրագրում է ընդհանուր սկզունքային դրույթ. շրջակա նական միջավայրի պահպանության հանդեպ էկոլոգիական պահանջները ն հասարակության էկոլոգիական անվտանգության ապահովումը կատարվում են անկախ սեփականության ձնից ն տնտեսավարող սույեկտի գերատեսչական ենթակայությունից: Դրանից ելնելով` էկոլոգիական ոլոր հանցագործությունները աժանվում են երկու խմի` նակչության էկոլոգիական անվտանգության դեմ ն նական հարստությունների ու նական համալիրների դեմ: էկոլոգիական հանցագործություն հասկացության ովանդակությունը ձնավորող հիմնական կողմերն են էկոլոգիական իրավակարգը ն վնասը, որը հասցվում է նական միջավայրին: էկոլոգիական իրավակարգը էկոլոգիական իրավահարաերությունների մի համակարգ է` նապահպանական օրենսդրության էկոլոգիական պահանջների իրականացման առնչությամ, այսինքն` արդյունքն է էկոլոգա-իրավական նորմերի գործողության: Կատարված էկոլոգիական հանցագործության առիթով քրեական պատասխանատվության կիրառման համար կարնոր նշանակություն ունեն էկոլոգիական վնասի հետնյալ յուրահատկությունները. քրեական գործի դիտարկման պահին ոչ միայն գնահատվում է հասցված էկոլոգիական վնասի աստիճանը դրամական արտահայտությամ, այլն հաշվառվում են այն էկոլոգիական հետնանքները, որոնք վրա կհասնեն կամ կարող են վրա հասնել ապագայում, նական միջավայրի վրա սահմանային թույլատրելի ազդեցությունների ն նրա միջոցով մարդու առողջության վրա ազդեցության չափորոշիչների գերազանցումը հավասարազոր է փաստացի վնասի պատճառմանը, հաշվի է առնվում միայն այն վնասը, որը նապահպանական օրենսդրության խախտման ուղղակի հետնանք է (իրավաչափ վնասը, որը նական միջավայրին պատճառվում է հավատարմագրված տնտեսական գործունեության արդյունքում ն որը քրեական պատասխանատվության չի հանգեցնում), քրեական իրավահարաերության մեջ պատճառահետնանքային կապի աստիճանը պետք է որոշակի լինի (էկոլոգիական, սանիտարա-էկոլո298

գիական փորձաքննության ամփոփագրում պետք է մատնանշվի վնասի պատճառման կոնկրետ աղյուրը): Բոլոր հանցագործությունները, այդ թվում` էկոլոգիականը, քրեական օրենսգիրքը աժանում է ըստ հասարակական վտանգավորության մի քանի խմերի, իսկ հասարակական վտանգի չափանիշ է ընդունվում ըստ համապատասխան հոդվածի քրեական պատժի չափը: Նման որակավորման համաձայն` ոլոր էկոլոգիական հանցագործությունները կարելի է աժանել երեք խմի. - հասարակական մեծ վտանգավորություն չներկայացնող - պատժի չափը ազատազրկում մինչն երկու տարի ժամկետով կամ ավելի մեղմ պատիժներ` տուգանք միջին աշխատավարձի 200-500 - ապատիկի չափով, ազատության սահմանափակում մինչն երեք տարով կամ ուղղիչ աշխատանքներով մեկից երկու տարի (/հոդ. 281, 290, 292 ն ուրիշներ), - նվազ ծանր հանցագործություններ - ազատազրկում մինչն հինգ տարի (հոդ. 281,294), - ծանր հանցագործությունների - ազատազրկում 6-12 տարի (մաս 2 հոդ. 261): Ծանր էկոլոգիական հանցագործությունը` նախատեսված ՀՀ Քրեական օրենսգրքի 284 ն 287 հ-ի 24-րդ մասերով, համարվում է անտառների, ինչպես նան տնկիների վերացումը կամ վնասումը, որոնք չեն մտնում անտառային ֆոնդի մեջ` հրդեհման, հանրորեն վտանգավոր այլ եղանակով, ջրերի աղտոտումը, կամ էլ վնասակար նյութերով, թափոններով, արտանետումներով կամ նետումներով աղտոտման արդյունքում: Հանցագործությունների նման դասակարգման կիրառումը էկոլոգիական հանցակազմերը դնում է ծայրահեղ անհարմար վիճակի մեջ: էկոլոգիական հանցակազմերում օգտագործվող պատիժների մեղմությունը վկայում է, որ քրեական նոր օրենսդրության մեջ նույնպես իշխում է սպառողական վերաերմունքը նության հանդեպ: Նրանք, ովքեր մշակել, ընդունել ն կիրառում են էկոլոգիական օրենքները, պետք է հասկանան, որ նման պատժի միջոցները վերացնում են տարերությունը քրեական ն վարչական պատիժների միջն: Չնայած գործող Քրեական օրենսգրքում էկոլոգիական հանցագործություններին նվիրված է առանձին աժին, սակայն դրանք, ցավոք, այդպես էլ դուրս չեկան «Հասարակական մեծ վտանգավորություն չներկայացնող» կատեգորիայից: Իսկ դա նշանակում է, որ Քրեական օրենսգրքում նախազգուշացնող գործառույթը, կապված էկոլոգիական պատասխանատվության հետ, եթե իրագործվում է, ապա շատ թույլ է ն ոչ արդյունավետ:

12.6. Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ä²Ðä²ÜàôÂÚ²Ü îÜîºê²Î²Ü

ØºÊ²ÜÆ¼ØÀ

Տնտեսական մեխանիզմը ներառված է էկոլոգիական հարաերությունների իրավական կարգավորման համակարգում որպես շրջակա միջավայրի պահպանությունը խթանող գործոն: Իմաստն այն է, որ նության հանդեպ խելամիտ ն խնայողական վերաերմունքը տնտեսական գործունեության ընթացքում պայմանավորում է որոշակի էկոլոգիական օգուտներ:

Տվյալ խնդրի աղադրիչ տարրերն են. - նապահպանական միջոցառումների պլանավորում ն ֆինանսավորում, նական ռեսուրսների օգտագործման, արտանետումների ն աղտոտող նյութերի թափոնների, ինչպես նան թափոնների տեղադրման չափաաժինների սահմանում, - նական ռեսուրսների օգտագործման ն վնասակար ազդեցության մյուս տեսակների վարձերի ն վճարման չափսերի նորմատիվների սահմանում, - սակավաթափոն ն ռեսուրսախնայողական տեխնոլոգիաների, էներգիայի ոչ ավանդական տեսակների ներդրման, շրջակա նական միջավայրի պահպանության արդյունավետ այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում ձեռնարկություններին, հիմնարկներին ն կազմակերպություններին, ինչպես նան քաղաքացիներին հարկային ն այլ զեղչերի տրամադրում, - միջավայրին ն մարդու առողջությանը հասցված վնասի փոխհատուցում հաստատված կարգով: Բնապահպանական միջոցառումների պլանավորումը ն ֆինանսավորումը չի կարող արդյունավետ լինել` առանց նական ռեսուրսների ծավալների, որակական ն քանակական ոլոր նույթների, դրանց տեսակային ազմազանության իմացության: ՀՀ տարածքում նական ռեսուրսների համալիր հաշվառման համար շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում հատուկ լիազորված մարմինները մշակում ն վարում են նական ռեսուրսների միասնական կադաստրներ, որոնք ծառայում են նական ռեսուրսների օգտագործման համար վարձերի տարերակմանը: Կադաստրները ներկայացված են ըստ իրենց տեսակների. հողային,

օգտակար հանածոների տեղանքներ, ջրային ն անտառային, նաարգելոցային ֆոնդի տարածքների ռեեստր (մատյան), աղտոտիչների ռեեստր ն այլն: Բնապահպանական միջոցառումների ֆինանսավորման հիմնական աղյուր են ՀՀ պետական յուջեն, ինչպես նան տեղական կառավարման մարմինների յուջեները: Կան նան ֆինանսական միջոցների ներհոսքի արտայուջետային աղյուրներ` էկոլոգիական ֆոնդերը, նապահպանական միջոցառումներում արեգործական ն հովանավորչական ներդրումները: Առանձին ձեռնարկություններ շրջակա միջավայրի պահպանության համար կարող են օգտագործել իրենց սեփական միջոցները: Օրենքը թույլ է տալիս սեփական էկոլոգիական ֆոնդերը ձնավորել նապահպանական կառույցների ն օյեկտների ամորտիզացիոն հատկացումներից: Այդ ֆոնդերի մեջ կարելի է ներառել նան այն հարցերի դիմաց վճարումները, որոնք վերաերում են այլ կազմակերպությունների կողմից նապահպանական օյեկտների ոչ ժամանակին գործադրման ն ցածր որակի պատճառով հասցված վնասի փոխհատուցմանը: Բնական ռեսուրսների օգտագործման վճարովիությունն օժանդակում է այդ ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հետ կապված էկոլոգիական խնդիրների լուծմանը, նական ռեսուրսների պահպանության ն վերարտադրության մեջ ապահովում է նօգտագործողների նյութական շահագրգռվածությունը ն լրացու300

ցիչ միջոցներ է հատկացնում ռեսուրսների նական վիճակի ն պահպանության աջակցմանը: Բնօգտագործման վճարովիությունը ներառում է վճարը ռեսուրսների ճշգրիտ օգտագործման ն նական միջավայրի աղտոտման համար: Բնական ռեսուրսների օգտագործման դեպքում վարձը գանձվում է ինչպես նորմատիվային, այնպես էլ գերնորմատիվային նօգտագործման, ինչպես նան նական ռեսուրսների վերարտադրության ն պահպանության համար: Վարձը գանձվում է նորմատիվային ն գերնորմատիվ արտանետումների ն թափոնների, ինչպես նան թափոնների տեղադրման ն սահմանված չափաաժիններից դուրս աղտոտման ուրիշ տեսակների համար: Բնական ռեսուրսների օգտագործման համար նորմատիվային վարձի հաշվարկման ն կիրառման կարգը սահմանվում է ՀՀ օրենքներով ն ՀՀ կառավարության կողմից հրապարակվող նորմատիվային ակտերով: Աղտոտման համար վարձը իր նույթով, մի կողմից` փոխարինող միջոց է, մյուս կողմից` նօգտագործողների համար նրանց արտադրական գործունեության սահմաններում կատարում է տնտեսական խթանման գործառույթ: Վնասկար նյութերի արտանետումների ն թափոնների տեղադրման համար վճարումները կատարվում են արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվին, իսկ չափաաժնից դուրս աղտոտումների համար` այն շահույթի հաշվին, որը մնում է աղտոտող ձեռնարկության տրամադրության տակ: Շրջակա միջավայրի պահպանության մեխանիզմի մեջ էկոլոգիական ֆոնդերը նապահպանական խնդիրների լուծման համար ծառայում են որպես ֆինանսական ազա: Ֆոնդերը ձնավորվում են այն միջոցներից, որոնք ստացվում են ձեռնարկություններից, հիմնարկներից, կազմակերպություններից, քաղաքացիներից, ինչպես նան աղտոտման, տուգանքների ն այլնի համար կատարված մուծումներից: էկոլոգիական ֆոնդերը ծախսվում են շրջակա միջավայրի առողջացման, նական ռեսուրսների վերարտադրության, գիտական հետազոտությունների, մաքրման կառույցների շինարարության վրա ն այլն: Բնական ռեսուրսների օգտագործման դեպքում միշտ առկա է հավանականություն` օգտագործման համար որոշված կանոնների ն նորմերի` պատահական գործոններով խախտման: Այդ դեպքում ռիսկերից պաշտպանությունը էկոլոգիական ապահովագրությունն է: «Բնության պահպանության մասին ՀՀ օրենսդրության հիմունքները» օրենքի համաձայն` ներմուծված է ձեռնարկությունների կամավոր ն պարտադիր էկոլոգիական ապահովագրություն: էկոլոգիական ն տարերային պատահարների, վթարների, աղետների համար նախատեսված է էկոլոգիական ապահովագրության ֆոնդերի ստեղծում: Շրջակա միջավայրի պահպանության տնտեսական մեխանիզմի մեջ մտնում է էկոլոգիական հսկողության համակարգը, որի գլխավոր խնդիրը շրջակա նական միջավայրի պահպանության ն էկոլոգիական անվտանգության ապահովման պահանջների պահպանումն է: էկոլոգիական հսկողությունը պայմանականորեն կարելի է աժանել ինֆորմացիոն, նախազգուշական ն պատժիչ ձների:

Հսկողության ինֆորմացիոն ձնը հանգում է առավելապես էկոլոգիական ինֆորմացիայի հավաքմանը ն վերլուծությանը: Նախազգուշական ձնն ուղղված է էկոլոգիական այն իրավախախտումների նախազգուշացմանը ն վնասակար ազդեցությունների կանխարգելմանը, որոնք կարող են ի հայտ գալ: Հսկողության պատժիչ ձնը հանգում է պետական հարկադրական միջոցների կառավարմանը ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ իրավական այն անձանց հանդեպ, ովքեր խախտում են էկոլոգիական օրենսդրությունը: էկոլոգիական հսկողության համակարգը աղկացած է շրջակա նական միջավայրի վիճակին հետնող պետական ծառայություններից, պետական ն հասարակական հսկողություններից: էկոլոգիական իրավախախտումների համար սահմանված է կարգապահական, վարչական ն քրեական պատասխանատվություն:

12.7. ´Ü²ä²Ðä²Ü²Î²Ü ¶àðÌàôÜºàôÂÚ²Ü úðºÜê¸ð²Î²Ü Î²è²ì²ðàôØ Բնության պահպանության հիմնական օրենսդրական ակտերը մեր երկրում հանդիսանում են «Բնության պահպանության մասին օրենսդրության հիմունքները», «Հողի հարկի մասին» ՀՀ օրենքը, «Ընդերքի մասին» ՀՀ օրենսգիրքը: Այդ օրենքները որոշում են հարաերությունների կարգավորումը նության ն հասարակության փոխազդեցության ոլորտում` նական հարստությունների արդյունահանման ն մարդու նակության, նական միջավայրի պահպանության, տնտեսական ն այլ գործունեության էկոլոգիապես վնասակար ազդեցության կանխարգելման, շրջակա նական միջավայրի առողջացման ն որակի արելավման, հանուն մարդկության ներկա ն ապագա սերունդների օրինական շահերի ն իրավակարգի ամրապնդման նպատակով: Որպես նության պահպանության օյեկտներ ընդունված են` նական էկոլոգիական համակարգերը ն մթնոլորտի օզոնային շերտը, Երկիրը, նրա ընդերքը, մակերնութային ն ստորգետնյա ջրերը, մթնոլորտային օդը, անտառները, ինչպես ն ուսականությունը, կենդանական աշխարհը, միկրոօրգանիզմները, գենետիկական ֆոնդը, նական լանդշաֆտը: Հատուկ պահպանության են ենթակա պետական նական արգելոցները, նական արգելոցները, ազգային նական պարկերը, նության հուշարձանները, անհետացման վտանգի տակ գտնվող հազվագյուտ ույսերի ն կենդանիների տեսակները ն նրանց նակության վայրերը: Բնապահապանության ՀՀ օրենքները լրացվում են մի շարք փաստաթղթերով. «Հողի հարկի մասին» օրենքի կիրառման Հրահանգը, Հողային հարկի ն հողի նորմատիվային արժեքի չափերի որոշման կարգը, հողի հարկի մուծումից ՀՀ հատուկ յուջետային հաշվին ն նրանց օգտագործման միջոցների կենտրոնացման կարգը, նական միջավայրը աղտոտող նյութերի արտանետումների (թափոնների) ն կոշտ թափոնների տեղադրման համար վարձի որոշման կարգերը:

Բնապահպանության օրենսդրորեն կանոնակարգված տնտեսական մեխանիզմը ենթադրում է հետնյալ տարրերը. 1. Վիճակագրական ն նօգտագործման պետական օրգանների կողմից նական ռեսուրսների հաշվարկի ն սոցիալ-տնտեսական գնահատման պարտականությունը: 2. էկոլոգիական ծրագրերի ն շրջակա նական միջավայրի պահպանության նյութատեխնիակական ապահովման ն ֆինանսավորման պլանավորման համակարգը: Բնապահպանական միջոցառումների պլանավորումն իրականացվում է սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրերի, կանխատեսումների, պետական էկոլոգիական ծրագրերի հիման վրա: էկոլոգիական ծրագրերի ն շրջակա նական միջավայրի պահպանության ֆինանսավորումը կատարվում է ի հաշիվ հանրապետության ն տարածաշրջանի յուջեների, ձեռնարկությունների, հիմնարկների, կազմակերպությունների միջոցների, էկոլոգիական ֆոնդերի, անկերի վարկերի, ազգանակչության, արտասահմանյան իրավաանական անձանց ն այլ աղյուրների կամավոր մուծումների: 3. Համալիր նօգտագործման պայմանագրերի մեխանիզմները` պայմանագիր ն լիցենզիա (հավաստագիր): Պայմանագիրը կնքվում է նօգտագործողի ն համապատասխան տարածքային գործադիր մարմնի միջն: Այն նախատեսում է նական ռեսուրսների օգտագործման կարգը ն պայմանները, օգտագործողի իրավունքները ն պարտավորությունները, նական ռեսուրսների օգտագործման համար վարձավճարների չափսերը, ինչպես նան կողմերի պատասխանատվությունը, վնասի փոխհատուցումը, վեճերի հանգուցալուծման կարգը: Համալիր նօգտագործման լիցենզիան (թույլտվությունը) որոշում է տնտեսական գործունեության տեսակները, ծավալները ն չափաաժինները, էկոլոգիական պահանջները ն դրանք չպահպանելու հետնանքները: 4. Ըստ տարածքների ձեռնակությունների` նօգտագործողների հանդեպ սահմանված էկոլոգիական սահմանափակումների համակարգը, որը վերաերում է նական ռեսուրսների օգտագործման (արդյունահանման), շրջակա միջավայրի վրա ազդող նյութերի արտանետումների, արտադրական թափոնների տեղադրման սահմանային ծավալներին: Բնօգտագործման նորմատիվային ծավալներին հասնելու ժամկետները ն ըստ տարիների չափաաժինները սահմանվում են պետական ն տարածաշրջանային էկոլոգիական ծրագրերում հաստատված ցուցանիշներին համապատասխան: 5. Բնական ռեսուրսների օգտագործման վճարելիությունը: Վճարը գանձվում է ռեսուրսների օգտագործման իրավունքի համար, հաստատված լիմիտների սահմաններում, գերլիմիտային ն ոչ խելամիտ օգտագործման համար, վերարտադրության ն պահպանման համար, աղտոտող նյութերի արտանետումների (արտահոսքերի) արտադրության թափոնների տեղադրման ն այլ կարգի աղտոտումների համար` հաստատված կամ հաստատվածից դուրս չափաաժինների սահմաններում: Շրջակա նական միջավայրի աղտոտման վարձը վճարող ձեռնարկությունների կողմից փոխանցվում է արտայուջետային էկոլոգիական ֆոնդերի հատուկ

(909) ն շրջակա միջավայրի պահպանության պետական կառավարման օրգանների գործունեության ֆինանսավորման հանրապետական յուջեի եկամուտների, (109) հաշվին: 6. Հանրապետական, մարզային, տեղական արտայուջետային պետական էկոլոգիական ֆոնդերի համակարգի ստեղծումը: Շրջակա նական միջավայրում կորուստների վերականգման ն շրջակա նական միջավայրին հասցված վնասի փոխհատուցման հետ կապված նապահպանական անհետաձգելի խնդիրների լուծման համար Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում ձնավորվում են էկոլոգիական ֆոնդեր, որոնց հիմնական խնդիրներն են. - շրջակա նական միջավայրի արելավմանը, ուղղված ծրագրերի ն գիտատեխնիկական նախագծերի ֆինանսավորումը ն վարկավորումը, - նապահպանական միջոցառումների ն ծրագրերի խթանումը, - նապահպանական ռեսուրսների խնայողական ն արդյունավետ օգտագործման, էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաների ներդրման տնտեսական խթանումը, - աջակցությունը էկոլոգիական դաստիարակության ն կրթության զարգացմանը:

էկոլոգիական ֆոնդերի միջոցների ձնավորման աղյուրները. - միջոցներ, որոնք ստացվում են ձեռնարկություններից, հիմնարկներից, կազմակերպություններից, առանձին քաղաքացիներից` շրջակա միջավայրի աղտոտման ն թափոնների տեղադրման վարձի տեսքով, - միջոցներ, որոնք ստացվում են էկոլոգիական իրավախախտումների համար վնասի փոխհատուցման ն տուգանքների մասին հայցադիմումներով, - կամավոր մասհանումներ ն մուծումներ, - միջոցներ` շահաաժինների, ավանդների տոկոսների, անկային ավանդների, վարկերի տեսքով, - եկամուտներ` ֆոնդերի հրատարակչական, տնտեսական ն այլ առնտրային գործունեությունից: Օրինակ` էկոլոգիական ֆոնդի աղյուրներ կարող են դառնալ. - պայմանագրերով պայմանավորված ծավալներից դուրս էլեկտրաջերմային ն վառելիքի օգտագործման դիմաց վճարի մեծացումը, - էներգիա սպառողների նկատմամ նյութական պատժամիջոցների կիրառումից ստացված եկամուտները, - ձեռնարկության կողմից երկրորդական էներգետիկ ռեսուրսների թերօգտագործման համար վճարը, - վառելիքի, էներգիայի մեծացված տեսակարար ծախսումներով սարքավորումներ թողարկող ն կիրառող ձեռնարկությունների շահույթի վրա արձրացված հարկերից մասհանումները ն այլն: Ձեռնարկություններում նյութական պատժամիջոցների կիրառումը նպատակահարմար է հետնյալ դեպքերում. - եթե օգտագործվում է նախորդ տարում ձեռք երած առավելագույն մակարդակից ավելի շատ վառելիքա-էներգետիկ ռեսուրս,

- եթե օգտագործվում են էներգետիկական ցածր արդյունավետության էներգասպառող սարքավորում ն տեխնոլոգիական գործընթացներ, - եթե արտադրվում է էներգասպառող սարքավորում` չափազանցված տեսակարար ցուցանիշներով:

էներգախնայողության ֆոնդերը կարող են ծախսվել. - էներգախնայողության միջոցառումների ֆինանսավորման վրա, - խոշոր ն արդ էներգախնայողական սարքավորումների ն տեխնոլոգիաների ներդրման ն յուրացման վրա, - էներգախնայողության գովազդի ֆինանսավորման վրա, - էներգախնայողության ոլորտում կրթական ն լուսավորչական գործողության իրականացման վրա:

էկոլոգիական ֆոնդերի միջոցների օգտագործման հիմնական ուղղությունները. - շրջակա նական միջավայրի ն ազգանակչության առողջության միջոցառումների իրականացում, - շրջակա նական միջավայրի պահպանության ն նական ռեսուրսների վերարտադրության ծրագրերի ն միջոցառումների մշակում ն իրագործում, - շրջակա նական միջավայրի պահպանության, նական ռեսուրսների գնահատման, նօգտագործման տնտեսական մեխանիզմի կատարելագործման, անթափոն տեխնոլոգիաների ստեղծման ոլորտում գիտական հետազոտությունների ն նախագծային աշխատանքների անցկացում, - էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիաների ներդրմանը ֆինանսական աջակցության ցուցաերում, - նապահպանական նշանակության օյեկտների շինարարություն, տեխնիկական վերազինում, վերակառուցում ն կապիտալ վերանորոգում իրականացնող ձեռնարկություններին արտոնյալ վարկերի ն դրամական օժանդակությունների տրամադրում, - շրջակա նական միջավայրի հսկման (մոնիթորինգի) ավտոմատացված համակարգերի ստեղծմանը ն կատարելագործմանը մասնակցություն, - մաքրման շինությունների ն այլ նապահպանական օյեկտների շինարարություն, - արգելոցների, ազգային պարկերի զարգացմանն աջակցություն, - էկոլոգիական ծառայությունների շուկայի զարգացմանը տնտեսական խթանում, - ֆինանսական աջակցություն նական ռեսուրսների կադաստրի վարմանը, - նօգտագործման կառավարումը կազմակերպելու համար էկոլոգա-տնտեսական, նորմատիվա-մեթոդական, հրահանգչային փաստաթղթերի մշակում, - միջազգային համագործակցության իրականացում, - մարդկանց առողջությանը հասցված վնասի համար փոխհատուցման վճարում, - էկոլոգիական դաստիարակության ն կրթության զարգացում, - նապահպանական ակտիվ գործունեության համար պարգնատրում,

- ՀՀ էկոլոգիական ֆոնդի ձնավորում, - նապահպանության տեղական օրգանների նյութատեխնիկական ազայի զարգացմանը մասնակցություն: էկոլոգիական ֆոնդերի միջոցների ծախսումը այն նպատակների համար, որոնք կապված չեն նապահպանական ն ռեսուրսախնայողական գործունեության հետ, արգելվում է: 7. Շրջակա նական միջավայրի պահպանության հասարակական ֆոնդերի ձնավորումը, որոնք գոյացել են ազգանակչության միջոցներից, հասարակական միավորումների ն այլ աղյուրների կամավոր մուծումներից ն նվիրաերություններից:

12.8.ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ Ð²Ø²¶àðÌ²ÎòàôÂÚàôÜÀ ´Ü²ä²Ðä²ÜàôÂÚ²Ü àÈàðîàôØ

12.8.1. ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ Ð²Ø²¶àðÌ²ÎòàôÂÚ²Ü ²ÜÐð²ÄºÞîàôÂÚàôÜÀ Պետությունների միջազգային համագործակցությունը մարդու նակության միջավայրի, ուսական ն կենդանական աշխարհի պաշտպանության նպատակով կազմակերպված է ՄԱԿ-ի հովանու ներքո` երկկողմանի հիմունքներով: Միջազգային համագործակցության անհրաժեշտությունը նապահպանության ոլորտում թելադրված է նրանով, որ. պետությունները գտնվում են մեկը մյուսից էկոլոգիական կախման մեջ : Այդ իսկ պատճառով 1992թ. Ռիո դե Ժանեյրոյում ՄԱԿ-ի` շրջակա միջավայրի պաշտպանությանն ու զարգացմանը նվիրված Համաժողովի ամիոնից հնչեցին նրա Գլխավոր քարտուղար Մորիս Սթրոնգի խոսերը. «Մենք կգոյատնենք միասին, հակառակ դեպքում չի գոյատնի ոչ ոք»: Արտանետումները մթնոլորտ, գետերի, ծովերի ն օվկիանոսների աղտոտումը ն այլն չեն կարող սահմանափակվել պետական սահմաններով: Հետնապես, շրջակա միջավայրի մի շարք կարնորագույն մասեր վերաերում են միջազգային համագործակցության օյեկտներին: Միջազգային համագործակցության հիմնական օյեկտները նրանք են, որոնց կապակցությամ տարեր երկրներ մտնում են էկոլոգիական հարաերությունների մեջ: Դրանց մեջ առանձնանում են օյեկտների երկու կատեգորիաներ` պետության իրավասություն մեջ չմտնող ն մտնող: Առաջինի շարքում են օդային ավազանը, տիեզերքը, Համաշխարհային օվկիանոսը, Անտարկտիդան, կենդանիների միգրացիոն տեսակները: Այդ օյեկտները պաշտպանվում ն օգտագործվում են` համաձայն միջազգային էկոլոգիական իրավունքի: Երկրորդն այն օյեկտներն են, որոնք պետությունների իրավասության տակ են` միջազգային գետերը, ծովերը, լճերը, համաշխարհային նական ժառանգության օյեկտները, միջազգային Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիների ն ույսերի անհետացող տեսակները: Օդային ավազանը կարիք ունի գլոալ պահպանության: Առաջնային նշանակություն ունեն պայմանագրերը զանգվածային ոչնչացման զենքերի` միջու306

կային, կենսաանական, քիմիական ն այլն, փորձարկման ն օգտագործման վերաերյալ: Մեծ վտանգ են ներկայացնում մթնոլորտի միջսահմանային աղտոտումները (թթվային անձրններ, օզոնի շերտը քայքայող նյութեր ն այլն): Տիեզերքը պատկանում է միջազգային հանրությանը, որն իր վերաերմունքը դրա նկատմամ արտահայտել է երկու փաստաթղթերով` Հռչակագիր տիեզերական տարածության օգտագործման իրավական սկզունքների վերաերյալ (1963թ.) ն Հռչակագիր տիեզերական տարածության (ներառյալ Լուսինը ն այլ երկնային մարմինները) հետազոտման ն օգտագործման` պետությունների գործունեության սկզունքների վերաերյալ (1967թ.): Դրանցում ձնակերպված են հետնյալ դրույթները: Տիեզերքը մարդկության սեփականությունն է, անթույլատրելի է նրա մասերի ազգային յուրացումը, տիեզերական տարածության աղտոտումը, նրա օգտագործումը ռազմական նպատակներով: Սակայն այժմ երկրամերձ տարածությունում գտնվում է հազարավոր տոննաներով տիեզերական աղ: Եթե միջոցներ չձեռնարկվեն, ապա 20.30 տարի հետո տիեզերական թռիչքները կարող են դառնալ անհնարին: Համաշխարհային օվկիանոսը, որը պարունակում է երկրագնդի ջրային պաշարների 969, ունի որոշիչ ազդեցություն մոլորակի կլիմայի վրա, ծառայում է որպես կենսաանական, հանքային, էներգետիկական ռեսուրսների աղյուր: Համաշխարհային օվկիանոսին են նվիրված միջազգային իրավական ն նորմատիվ փաստաթղթերի մոտ 259-ը, ինչպես նան մի շարք որոշումներ, համաձայնագրեր, պայմանագրեր ն այլն: Դրանց մեջ կարնորագույն նշանակություն ունեն այն փաստաթղթերը, որոնք արգելում են նավթով, քիմիական ն ռադիոակտիվ նյութերով ն այլ թունավոր թափոններով օվկիանոսի աղտոտումը: Անտարկտիդան նույնպես նության պահպանության միջազգային օյեկտների թվում է, որի պահպանության ն օգտագործման սկզունքները սահմանված են դեռնս 1959թ. Անտարկտիդայի վերաերյալ հատուկ Հռչակագրով: Դրա հիմնական դրույթներն են` գիտական հետազոտությունների ազատությունը, ռազմական միջոցառումների արգելումը, կենդանական ռեսուրսների պահպանությունը: Պետությունների իրավասության տակ մտնող օյեկտներն են. x Բաժանվող նական ռեսուրսները, որոնք գտնվում են երկու ն ավելի պետությունների օգտագործման տիրույթում (Դանու, Ռեյն գետերը, Բալթյան, Միջերկրական ծովերը ն այլն): x Հազվադեպ ն անհետացող ույսերը ն կենդանիները, որոնք գրանցված են միջազգային Կարմիր գրքում: x Բնական եզակի օյեկտները, որոնք առնված են միջազգային հսկողության տակ (արգելոցներ, ազգային պարկեր, նության հուշարձաններ ն այլն), որոնց պահպանության ն պաշտպանության համար միջոցներ են հատկացնում միջազգային կազմակերպությունները` հատուկ ֆոնդերի հաշվին: Բեռնում (Շվեյցարիա) նության միջազգային պահպանությանը նվիրված Համաժողովին մասնակցում էին 18 երկրների գիտնականներ:

12.8.2. Ð²Ø²¶àðÌ²ÎòàôÂÚ²Ü êÎ¼´àôÜøÜºðÀ Առաջին անգամ միջազգային էկոլոգիական համագործակցության սկզունքներն ընդհանրացվեցին ՄԱԿ-ի Ստոկհոլմի Համաժողովի Հռչակագրում (1972թ.): Ժամանակակից ըմռնմամ դրանք շարադրված են ՄԱԿ-ի Ռիո դե Ժանեյրոյի Համաժողովի Հռչակագրում: Այդ սկզունքները ներառում են, մասնավորապես, հետնյալ գաղափարները. x մարդիկ ունեն Բնության հետ ներդաշնակ, առողջ ն արգասաեր կյանքի իրավունք, x զարգացումը` հանուն ներկա սերնդի արեկեցության, չպետք է իրականացվի ի վնաս ապագա սերունդների զարգացման շահերի ն ի վնաս շրջակա միջավայրի (ՇՄ), x պետություններն ունեն ինքնուրույն իրավունք` մշակելու իրենց սեփական ռեսուրսները, այց առանց վնասելու ՇՄ իրենց սահմաններից դուրս, x աշխարհի տարեր մասերում աղքատության ն կենսամակարդակի անհավասարության վերացումն անհրաժեշտ է նակչության մեծամասնության կայուն աճի ն պահանջմունքների ավարարման համար, x պետությունները համագործակցում են Երկրագնդի էկոհամակարգի պահպանության, պաշտպանության ն ամողջականության վերականգնման նպատակով, x պետությունները զարգացնում ն խրախուսում են նակչության իրազեկությունը ն մասնակցությունը` էկոլոգիական տեղեկատվություն ստանալու լայն հնարավորություն ընձեռելու ուղիով, x պետությունն ընդունում է ՇՄ վերաերյալ արդյունավետ ազգային օրենքներ, x էկոլոգիական քաղաքականությունը չպետք է օգտագործվի միջազգային առնտրի չարդարացված սահմանափակման համար, x սկզունքորեն նա, ով աղտոտում է ՇՄ, պետք է կրի ֆինանսական պատասխանատվություն այդ աղտոտման համար, x պետությունները տեղեկացնում են մեկը մյուսին աղետների կամ այնպիսի գործունեության մասին, որոնք կարող են ունենալ անդրսահմանային վնասակար հետնանքներ, x պատերազմը անխուսափելիորեն քայքայիչ ազդեցություն է ունենում կայուն զարգացման վրա: Խաղաղությունը, ՇՄ զարգացումը ն պահպանությունը փոխկապակցված են ն անաժանելի:

12.8.3. ØÆæ²¼¶²ÚÆÜ Î²¼Ø²ÎºðäàôÂÚàôÜÜºðÀ Միջազգային կազմակերպությունները թույլ են տալիս միավորելու շահագրգիռ պետությունների նապահպանական գործունեությունը` անկախ դրանց քաղաքական դիրքորոշումից, ըստ այդմ` առանձնացնելով էկոլոգիական հիմնահարցերը ոլոր միջազգային հիմնահարցերի համախմից: Հայաստանը ակտիվորեն մասնակցում է ազմաթիվ էկոլոգիական կազմակերպությունների աշխատանքին:

ØÆæäºî²Î²Ü ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Î²¼Ø²ÎºðäàôÂÚàôÜÜºðÀ ՇՄ պաշտպանության հիմնահարցի լուծման մեջ մեծ ներդրում ունի ՄԱԿ-ը: Բնապահպանական գործունեությունում մասնակցում են նրա ոլոր գլխավոր մարմինները ն մասնագիտացված հիմնարկները: ՄԱԿ-ի` շրջակա միջավայրի պաշտպանության ոլորտում մասնագիտացված հիմնարկությունները:

ՍNՇԷՕ (ÊÎÑÐ)

Սոited NatiօոՏ ՇօոfereոՇeօո Էոvirօոոeոt aոd Օeve|օքոeոt Շրջակա միջավայրի ն զարգացման գծով ՄԱԿ-ի համաժողով Êîíôåðåíöèÿ ÎÎÍ ïî îêðóæàþùåé ñðåäå è ðàçâèòèþ..

Ստեղծվել է 1989թ.: Մասնակիցները - ՄԱԿ-ի անդամ պետությունները: Նպատակները - պետությունների համագործակցությունը արմատական հիմնախնդիրների գծով (մթնոլորտի պաշտպանություն, հողային ն ջրային ռեսուրսների պահպանություն, կենսատեխնոլոգիական նոր մեթոդների կիրառում, շրջակա միջավայրի դեգրադացիոն գործընթացների արգելակում): Հիմնական գործունեությունը - ազգային հաշվետվությունների ն աշխատանքային ծրագրերի մշակում:

ՍNՕՔ (ÏÐÎÎÍ)

Սոited NatiօոՏ Օeve|օքոeոt Քrօցraոոe. Զարգացման գծով ՄԱԿ-ի ծրագիր Ïðîãðàììà ÎÎÍ ïî ðàçâèòèþ.

Ստեղծվել է 1965թ.: Մասնակիցները - 189 պետություն: Նպատակները օժանդակել զարգացող երկրներին առավել արդյունավետ տնտեսության կառուցման ն նական ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման գործում: Հիմնական գործունեությունը - նական ռեսուրսների ուղղությամ հետազոտությունների իրականացում, կիրառական նույթի հետազոտությունների իրականացման համար նյութատեխնիկական ազայի ն ուսումնական հաստատությունների ստեղծում:

ՇՏՕ (ÊÓÐ)

Սոited NatiօոՏ ՇօոiՏՏiօո օո ՏսՏtaiոaԵ|e Օeve|օքոeոt. Կայուն զարգացման գծով ՄԱԿ-ի հանձնաժողով Êîìèññèÿ ÎÎÍ ïî óñòîé÷èâîìó ðàçâèòèþ.

Ստեղծվել է 1992թ.: Մասնակիցները - 53 պետություն ձայնի իրավունքով (Աֆրիկա-13, Ասիա-11, Արնելյան Եվրոպա-6, Լատինական Ամերիկա ն Կարաիյան ավազան-10, Արնմտյան Եվրոպա ն այլն): Նպատակները - աջակցել

կայուն զարգացման գործընթացին ազգային ն միջազգային մակարդակներում: Հիմնական գործունեությունը - շրջակա միջավայրի պահպանության հիմնախնդիրների վրա ուշադրության հրավիրում, շրջակա միջավայրի պաշտպանության ն զարգացման ոլորտում ՄԱԿ-ի գործունեության արելավմանը նպատակաուղղված աջակցության ցուցաերում, սեմինարների ն համաժողովների կազմակերպման խրախուսում:

ՄՒՕ (ÂÎÇ)

Մօr|d Ւea|tհ Օrցaոizatiօո. Առողջապահության հարցերով ՄԱԿ-ի համաշխարհային կազմակերպություն Âñåìèðíàÿ îðãàíèçàöèÿ ÎÎÍ ïî âîïðîñàì çäðàâîîõðàíåíèÿ. Ստեղծվել է 1946թ.: Մասնակիցները - ՄԱԿ-ի անդամ պետությունները: Նպատակները - մարդու առողջության պահպանումը ն արելավումը` շրջակա միջավայրի վրա անարենպաստ ազդեցության հսկողության ն կառավարման ճանապարհով: Հիմնական գործունեությունը - շրջակա միջավայրի առողջացմանը նպատակաուղղված միջոցառումների մշակում, այդ թվում՝ քիմիական պրեպարատների օգտագործման անվտանգության ապահովում, աղտոտվածության մակարդակի գնահատում ն հսկողություն, ոադիոակտիվ ճառագայթումից պաշտպանության ապահովում, մարդկանց առողջության ն շրջակա միջավայրի պաշտպանության համապարփակ ռազմավարության մշակում:

ՒՃՕ (ÂÏÎ)

Ւօօd aոd ՃցriՇս|tսre Օrցaոizatiօո օf tհe Սոited NatiօոՏ. Մթերքի գծով ՄԱԿ-ի համաշխարհային կազմակերպություն Âñåìèðíàÿ ïðîäîâîëüñòâåííàÿ îðãàíèçàöèÿ. Ստեղծվել է 1945թ., զաղված է սննդամթերքների ռեսուրսների ն գյուղատնտեսության զարգացման հարցերով` աշխարհի նակչության կյանքի պայմանների արելավման նպատակով:

ՍN||Բ (ÈÎÎÍÏÏÍÈ)

Սոited NatiօոՏ |ոՏtitսte fօr traiոiոց aոd ԲeՏearՇհ. Մասնագիտական պատրաստականության ն գիտական հետազոտությունների գծով ՄԱԿ-ի ինստիտուտ Èíñòèòóò ÎÎÍ ïî ïðîôåññèîíàëüíîé ïîäãîòîâêå è íàó÷íûì èññëåäîâàíèÿì. Ստեղծվել է 1965թ.: Նպատակները - ՄԱԿ-ի գործունեությանն առնչվող ազգային ծառայությունների (առաջին հերթին` զարգացող երկրների) համար անձնակազմի պատրաստում: Հիմնական գործունեությունը - երկրատեղեկատվական համակարգերի մեթոդաանական հիմքի վրա ուսուցման կազմակերպում` ներառյալ որոշումների ընդունման մեթոդաանությունը, երկրահամակարգերի կառավարումը, ցանցերի ն համակարգերի կազմակերպումը ն կառավարումը,

միջազգային պայմանագրերի կնքումը, մասնավորապես` կլիմայի փոփոխության կանխարգելմանն ուղղված կոնվենցիա, պոտենցիալ թունավոր քիմիական նյութերի ռեգիստր, պատրաստականություն դրույթների իրականացման ն իրավական ոլորտներում միջազգային անակցությունների ծրագրերի մշակում:

ՄԽՕ (ÂÌÎ)

Մօr|d Խeterօ|օցiՇa| Օrցaոizatiօո. Համաշխարհային օդերնութաանական կազմակերպություն Âñåìèðíàÿ ìåòåðîëîãè÷åñêàÿ îðãàíèçàöèÿ.

Ստեղծվել է 1947թ.: Մասնակիցները - 166 պետություն: Նպատակները օդերնութաանական դիտարկումների ոլորտում միջազգային համագործակցության զարգացում, տեղեկատվության արագ փոխանակությանը աջակցում, օդերնութաանական դիտարկումների ստանդարտացում, տվյալների ն վիճակագրական տեղեկատուների հրատարակում: Հիմնական գործունեությունը - եղանակի դիտարկումների ն հեռահաղորդակցական կապի համաշխարհային համակարգի զարգացում, շրջակա միջավայրի ն մթնոլորտի հետազոտությունների միջազգային ծրագրերի իրականացում ն այլն:

ՍNԷՔ (ÞÍÝÏ)

Սոited ոatiօոՏ Էոvirօոոeոta| Քrօցraոոe. Շրջակա միջավայրի գծով ՄԱԿ-ի ծրագիր Ïðîãðàììà ÎÎÍ ïî îêðóæàþùåé ñðåäå.

Իրականացվում է 1972թ. ն հանդիսանում է ՄԱԿ-ի հիմնական օժանդակ օրգանը: Տնտեսական ն Սոցիալական խորհուրդների միջոցով ամեն տարի իր գործունեության վերաերյալ զեկուցում է ներկայացնում ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամլեայում:

8ՏԷՇ (Ï×ÝÑ)

8|aՇk Տea ԷՇօոօոiՇ Շօօքeratiօո ՔaՇt (օrցaոizatiօո). Սնծովյան տնտեսական համագործակցության դաշինք Ïàêò î ÷åðíîìîðñêîì ýêîíîìè÷åñêîì ñîòðóäíè÷åñòâå.

Ստեղծվել է 1992թ.: Մասնակիցները - Ռուսաստան, Ուկրաինա, Թուրքիա, Վրաստան, Ռումինիա, Բուլղարիա, Ալանիա, Հայաստան, Ադրեջան, Մոլդովա ն Հունաստան: Նպատակները - Սն ծովի տարածաշրջանում խաղաղության, կայունության ն արեկեցության ապահովում, արեկամական ն արիդրացիական հարաերությունների խրախուսում: Հիմնական գործունեությունը - միջազգային վեհաժողովների կազմակերպում, Սնծովյան անկի գործունեության, Սն ծովի հետազոտական կենտրոնի աշխատանքի համակարգում:

|ՏԷՇ (ÌÝÑ)

|ոter Տtate ՇօսոՇi| օո ԷՇօ|օցy. Միջպետական էկոլոգիական խորհուրդ Ìåæãîñóäàðñòâåííûé ýêîëîãè÷åñêèé ñîâåò.

Ստեղծվել է 1992թ.: Մասնակիցները - ԱՊՀ 11 անդամ պետությունների (Ադրեջան, Բելառուս, Թուրքմենիա, Հայաստան, Ղազախստան, Ղրղզստան, Մոլդովա, Ռուսաստան, Վրաստան, Տաջիկստան, Ուզեկստան) նապահպանական գերատեսչությունների ղեկավարները: Նպատակները - փոխհամաձայնեցված միջպետական էկոլոգիական ծրագրերի իրականացում, առաջին հերթին` էկոլոգիական աղետների հետնանքների վերացման ուղղությամ: Հիմնական գործունեությունը - շրջակա միջավայրի պահպանության ն էկոլոգիայի ոլորտում փոխհամաձայնեցված քաղաքականության իրականացում ն համակարգում, արտադրողական ուժերի զարգացման հեռանկարային ծրագրերի, ինվեստիցիոն ն այլ նախագծերի էկոլոգիական փորձաքննության իրականացում, կողմերի միջն առաջացած էկոլոգիական վեճերի լուծմանն աջակցություն, միջպետական Կարմիր գրքի վարում, էկոլոգիայի ն շրջակա միջավայրի պաշտպանության այլ միջազգային համաձայնագրերին կողմերի մասնակցության ն պարտավորությունների ընդունման կարգի ու պայմանների որոշում, միջազգային համագործակցություն:

ՇԷՏՕ|ՔՍ (ÊÎÑÓÐÌÑ)

Ստեղծվել է 1989թ.: Մասնակիցները - 131 երկրների խորհրդարաններ: Նպատակները - կայուն զարգացման գործընթացին ազգային ն միջազգային մակարդակներում աջակցություն: Հիմնական գործունեությունը - շրջակա միջավայրի ն զարգացման գծով ՄԱԿ-ի համաժողովի (Ռիո դե Ժանեյրո, 1992թ.) երաշխավորությունների կատարում խորհրդարանական մակարդակով, երաշխավորությունների կատարման գործողությունների վերաերյալ տեղեկատվության հավաքում:

ԲԷՇՇԷԷ-ԲԷՇ

(ÏÖÎÑÖÂÅ)- (ÐÅÖ)

Բeցiօոa| Էոvirօոոeոta| Շeոtre fօr Շeոtra| aոd ԷaՏterո Էսrօքe. Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի շրջակա միջավայրի տարածաշրջանային կենտրոն Ðåãèîíàëüíûé öåíòð ïî îêðóæàþùåé ñðåäå äëÿ Öåíòðàëüíîé è Âîñòî÷íîé Åâðîïå.

Ստեղծվել է 1990թ.: Մասնակիցները - Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի թվով 15 պետություն, ԱՄՆ, Եվրոպական համագործակցությունների հանձնաժողով: Նպատակները - տարեր էկոլոգիական խմերին ն շարժումներին համագործակցության աջակցություն, էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծմանը ն էկոլոգիական կազմակերպությունների ինֆրակառուցվածքի զարգացմանը նպատակաուղղված ֆինանսական աջակցություն: Հիմնական գործունեությունը շրջակա միջավայրի ռեսուրսների վերականգնման ն դեգրադացիայի կանխարգելման ծրագրերի իրականացում, շուկայական տնտեսության զարգացմանը աջակցություն, էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծման հմտությունների ն ձիրքերի կատարելագործում, էկոլոգիական կրթություն ն լուսավորչական աշխատանք, տեղեկատվության փոխանակում:

ՇՃՒՒ (ÏÎÀÔÔ)

ՇօոՏervatiօո օf ՃrՇtiՇ Ւ|օra aոd Ւaսոa. Արկտիկական ֆլորայի ն ֆաունայի պահպանության ծրագիր Ïðîãðàììà ïî îõðàíå àðêòè÷åñêîé ôëîðû è ôàóíû. Ստեղծվել է 1992թ.: Մասնակիցները - արկտիկական տարածաշրջանի 8 պետություն: Նպատակները - արկտիկական ֆլորայի ն ֆաունայի, նրա ազմատեսակության ն կենսագործունեության պայմանների պահպանում, անարենպաստ ազդեցություններից արկտիկական էկոհամակարգերի պաշտպանություն, Արկտիկայի կառավարման ն պահպանման օրենսդրական նորմերի արելավում, համապարփակ նապահպանական ենթատեքստում Արկտիկայի շահերի ինտեգրում: Հիմնական գործունեությունը - արկտիկական կենսաազմազանության պահպանում, նիկների ն նրանց գիտելիքների ինտեգրումը ՇՃՒՒ-ի մեջ, նության պահպանության ռազմավարության ն պլանավորված գործողությունների մշակում, էկոլոգիական քարտեզագրում ն այլն:

ՃԽՃՔ (ÏÀÌÎÑÎÑ)

ՃrՇtiՇ Խօոitօriոց aոd ՃՏՏeՏՏոeոt Քrօցraոոe. Արկտիկական մոնիթորինգի ն շրջակա միջավայրի վիճակի գնահատման ծրագիր Ïðîãðàììà ïî àðêòè÷åñêîìó ìîíèòîðèíãó è îöåíêå ñîñòîÿíèÿ îêðóæàþùåé ñðåäû. Ստեղծվել է 1991թ.: Մասնակիցները - Արկտիկական խորհրդի անդամները: Նպատակները - Արկտիկայի շրջակա միջավայրի վիճակի ն նրան սպառնացող վտանգի վերաերյալ հավաստի ն անհրաժեշտ տեղեկատվության ներկայացում, արկտիկական երկրների կառավարությունների կողմից աղտոտումը ճշգրտող ն նախազգուշական գործողությունների նպատակով կատարվող ձեռնարկումներին խորհրդատվական աջակցություն: Հիմնական գործունեությունը - արկտիկական միջավայրի վիճակի գնահատման մշակումներ` ներառյալ կայուն օրգանական միացությունների, ռադիոնուկլիդների, ծանր մետաղների ն օքսիդացվող նյութերի հանգամանքը, հետազոտություններ ածխածիններով աղտոտման, կլիմայի փոփոխության, օզոնային շերտի ն ուլտրամանուշակագույն ճառագայթահար313

ման վերաերյալ, արկտիկական տարածաշրջանում աղտոտման աղյուրների մոնիթորինգ ն գնահատում, Արկտիկայում աղտոտիչների տարածման ուղիների հետազոտում ն այլն:

ՕԷՇՕ (ÎÝÑÐ)

Օrցaոizatiօո fօr ԷՇօոօոiՇ Շօօքeratiօո aոd Օeve|օքոeոt. Տնտեսական համագործակցության ն զարգացման կազմակերպություն Îðãàíèçàöèÿ ýêîíîìè÷åñêîãî ñîòðóäíè÷åñòâà è ðàçâèòèÿ.

Ստեղծվել է 1961թ.: Մասնակիցները - 24 պետություն: Նպատակները աջակցություն տնտեսական ն սոցիալական զարգացմանը: Հիմնական գործունեությունը - շրջակա միջավայրի պահպանության հիմնախնդիրների վերլուծություն ն լուծումներ (արդյունաերական թափոնների մշակում, օդի աղտոտման ն վնասակար մնացորդների կառավարում, տեղեկատվության փոխանակում), առանձին հայեցակետերի ուղղությամ երաշխավորությունների ընդունում, խորհրդատվական ծառայությունների մատուցում, ֆինանսական ն տեխնիկական օգնություն:

ԷՇԷԼ (ÅÑÏÏ)

Էսrօքiaո ՇօսոՇi| օո Էոvirօոոeոta| Լaw. Բնապահպանական իրավունքի եվրոպական խորհուրդ Åâðîïåéñêèé ñîâåò ïî ïðèðîäîîõðàííîìó ïðàâó.

Ստեղծվել է 1974թ.: Մասնակիցները - Արնմտյան Եվրոպայի 8 պետություն: Նպատակները - Եվրոպայի երկրներում նապահպանական իրավունքի ուսումնասիրությանն ու զարգացմանը աջակցություն:

ՄԲ| (ÈÌÏ)

Մօr|d ԲeՏօսrՇeՏ |ոՏtitսte. Համաշխարհային ռեսուրսների ինստիտուտ Èíñòèòóò ìèðîâûõ ðåñóðñîâ.

Ստեղծվել է 1982թ.: Նպատակները - համաշխարհային ռեսուրսների ն շրջակա միջավայրի պայմանների վերաերյալ գիտական տեղեկատվության մատուցում, զարգացման միտումների ուղղությամ հիմնախնդիրների վերլուծություն ն ստեղծագործական նախագծերի մշակում: Հիմնական գործունեությունը - նախագծերի իրականացում հետնյալ ուղղություններով` նական ռեսուրսների ոչ ռացիոնալ կառավարման անարենպաստ հետնանքները, ռեսուրսների ն շրջակա միջավայրի վիճակի հիմնախնդիրները, տեղեկատվության հավաքում ն տարածում, զանգվածային լրատվամիջոցներին տվյալների ն նյութերի տրամադրում, ռեսուրսների ձնավորման միտումների ն պայմանների վերաերյալ հաշվետվությունների ն տեղեկատվության հրապարակում:

|NՒՕԲTԷԲԲՃ

(ÌÈÑÎÑ)

|ոterոatiօոa| Էոvirօոոeոta| |ոfօrոatiօո ՏyՏteո. Շրջակա միջավայրի գծով միջազգային տեղեկատվական համակարգ Ìåæäóíàðîäíàÿ èíôâðìàöèîííàÿ ñèñòåìà ïî îêðóæàþùåé ñðåäå.

Ստեղծվել է 1977թ.: Մասնակիցները - 149 երկիր: Նպատակները - տեղեկատվության աղյուրների ն սպառիչների միջն հաղորդակցության հաստատման աջակցություն, շրջակա միջավայրի հիմնախնդիրների վերաերյալ տվյալների փոխանակում, տեղեկատվական ռեսուրսների միավորում: Հիմնական գործունեությունը - տեղեկատվական, միջնորդական ն խորհրդատվական ծառայությունների մատուցում, մասնագիտական պատրաստականության ն ուսուցման ծրագրերի իրականացում, ազգային ն տարածաշրջանային համակարգող կենտրոնների ցանցի ստեղծում, մասնագիտական հրապարակումների ն տեղեկատվական լրակազմերի հրատարակման գործընթացի կազմակերպում:

ԷԷ|ՕN (ÅÑÈÍÎÑ)

Էսrօքeaո Էոvirօոոeոt |ոfօrոatiօո aոd ՕԵՏervatiօո Netwօrk. Շրջակա միջավայրի վերաերյալ դիտարկումների ն տեղեկատվության եվրոպական ցանց Åâðîïåéñêàÿ ñåòü ïî èíôâðìàöèè è íàáëþäåíèþ çà îêðóæàþùåé ñðåäîé. Ստեղծվել է 1990թ.: Մասնակիցները - Եվրամիության անդամ երկրները: Նպատակները - շրջակա միջավայրի պահպանության ուղղությամ անհրաժեշտ միջոցառումների իրականացման ն դրանց արդյունավետության գնահատման համար անաչառ ն հուսալի տեղեկատվության տրամադրում, շրջակա միջավայրի վիճակի վերաերյալ հասարակությանը տեղեկատվության մատուցում: Հիմնական գործունեությունը - ազգային տեղեկատվական ցանցերի միավորում, շրջակա միջավայրի պահպանության առանձին հիմնախնդիրների ուղղությամ տեղեկատվական համագործակցության իրականացում:

ՕԲ|Օ-ՍNԷՔ

(ÃÈÁÄÐ)

Օ|օԵa| ԲeՏօսrՇe |ոfօrոatiօո ՕataԵaՏe. Ռեսուրսների վերաերյալ տվյալների համապարփակ տեղեկատվական ազա Ãëîáàëüíàÿ èíôîðìàöèîííàÿ áàçà äàííûõ î ðåñóðñàõ

Ստեղծվել է 1985թ.: Մասնակիցները - ՄԱԿ-ի անդամ պետությունները: Նպատակները - շրջակա միջավայրի վիճակի վերաերյալ տվյալների հավաքում ն տարածում: Հիմնական գործունեությունը - շրջակա միջավայրի վերաերյալ տվյալների կառավարման նորագույն տեխնոլոգիաներին հաղորդակցվելու հնարավորության ապահովում` ազգային մակարդակով շրջակա միջավայրի վիճակի գնահատման ն կառավարման համար: ՕԲ|Օ-ի տեխնոլոգիաների օգտագործման հնարավորությունների ընձեռում, տարածաշրջանային ն համա315

պարփակ մասշտաներով տվյալների հավաքման ն վերլուծության մեթոդոլոգիայի ն արարողակարգի մշակում, համեմատական վերլուծությունների ն որոշումներ ընդունելու նպատակով անհրաժեշտ տվյալների տրամադրում:

ՄՇԽՇ. (ÂÖÌÎÏ)

Մօr|d ՇօոՏervatiօո Խօոitօriոց Շeոtre. Բնության պահպանության մոնիթորինգի համաշխարհային կենտրոն Âñåìèðíûé öåíòð ìîíèòîðèíãà îõðàíû ïðèðîäû. Ստեղծվել է 1981թ.: Մասնակիցները - |ՍՇN, Միջազգային արժութային հիմնադրամ: Նպատակները - նության պահպանությանը ն կայուն զարգացման ծրագրերին աջակցություն` գիտական հետազոտությունների արդյունքների ն վերլուծության վրա հիմնված լիակատար ու նորագույն տեղեկատվության տրամադրման ճանապարհով: Հիմնական գործունեությունը - անհետացման վտանգի տակ գտնվող ույսերի ն կենդանիների վերաերյալ տվյալների ազայի ստեղծում` ըստ միջազգային նշանակությամ պահպանվող տարածքների ն տեղամասերի, օգնություն ազգային տեղեկատվական կենտրոնների ստեղծման գործին, միջազգային էլեկտրոնային ցանցի միջոցով տվյալների մատուցում ն այլն:

ՍNԷՏՇՕ (ÞÍÅÑÊÎ)

Սոited NatiօոՏ ԷdսՇatiօոa|, ՏՇieոtifiՇ aոd Շս|tսra| Օrցaոizatiօո. Միացյալ ազգերի կազմակերպության` կրթության, գիտության ն կուլտուրայի հարցերի գծով կազմակերպություն Îðãàíèçàöèÿ îáüåäåíåííûõ íàöèé ïî âîïðîñàì îáðàçîâàíèÿ, íàóêè è êóëüòóðû. Ստեղծվել է 1946թ.: Մասնակիցները - 110 պետություններ: Նպատակները աջակցություն խաղաղությանը ն միջազգային անվտանգությանը, պետությունների միջն լուսավորության, գիտության ն կուլտուրայի ոլորտում համագործակցությանը: 1970թ. ընդունեց հատուկ ծրագիր` «Մարդը ն կենսոլորտը»: Ծրագիրը հետապնդում է հետնյալ նպատակները. x գիտական հետազոտությունների իրականացում, x նական ռեսուրսների կառավարման ոլորտի մասնագետների պատրաստում, x շրջակա միջավայրի վրա անարենպաստ ազդեցություն ունեցող գործոնների ացահայտում, x ռեսուրսների արդյունավետ հետազոտման մեթոդաանության հիմնախնդրին գիտական ներուժի մասնակցության խրախուսում, x գիտական նախագծերի ն կրթական ծրագրերի պլանավորման ն իրականացման համար անհրաժեշտ օգնության տրամադրում: Ծրագրի իրականացման գործունեության ասպարեզն է` x գլխավոր հիմնախնդրային ուղղություններով նախագծերի մշակում ն կատարում,

x x

կենսոլորտային արգելանոցների ցանցի ստեղծում ն կառավարում, թեմատիկ ն աշխարհագրական տարերակմամ գիտական ցանցերի ձնավորում, x տեղեկատվական նյութերի, հաշվետվությունների ն գրքերի ստեղծում: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն հանդիսանում է նան էկոլոգիական կրթության գծով միջազգային համագործակցության կազմակերպիչը:

àâ äºî²Î²Ü ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Î²¼Ø²ÎºðäàôÂÚàôÜÜºðÀ Անցյալ դարի վերջերին աշխարհում հաշվվում էին մի քանի հարյուր (ըստ տարեր տվյալների` 200.500) ոչ պետական միջազգային կազմակերպություններ, որոնք իրենց գործունեության ոլորտում ներառել էին նապահպանական միջոցառումներ, ինչպես նան հանդես երել շահագրգռվածություն նապահպանական հիմնահարցերի նկատմամ:

|ՍNՇ (ÌÑÎÏ)

|ոterոatiօոa| Սոiօո fօr Natսre ՇօոՏervatiօո - Tհe wօr|d ՇօՏervatiօո Բնության պահպանության միջազգային միություն, Բնության պահպանության համաշխարհային միություն Ìåæäóíàðîäíûé ñîþç îõðàíû ïðèðîäû- Âñåìèðíûé ñîþç îõðàíû ïðèðîäû.

Ստեղծվել է 1948թ. Ֆոնտելոում (Ֆրանսիա): Միության աշխատանքը նպաստում է ֆաունայի ն ֆլորայի վայրի տեսակների առնտրի վերաերյալ Վաշինգտոնյան կոնվենցիայի իրականացմանը: Միությունը Կարմիր գրքի վարման նախաձեռնողն է:

ՄՄՒ (ÂÔÄÏ)

Մօr|d Մide Ւսոd fօr Natսre. Վայրի նության համաշխարհային ֆոնդ Âñåìèðíûé ôîíä äèêîé ïðèðîäû.

Ստեղծվել է 1961թ.: Մասնակիցները - 5 մայրցամաքները ներկայացնող ազգային ասոցիացիաների ն մշտական հովանավորների 5.3 մլն թվաքանակ: Նպատակները - նական միջավայրի դեգրադացիայի կանխարգելում, մարդու ն նության ներդաշնակ գործակցության ապագային ուղղված ծրագրերին աջակցություն, նության պահպանության ն ֆլորայի ու ֆաունայի առանձին տեսակները ոչնչացումից փրկելուն ուղղված ֆինանսական միջոցների հայթայթում: Հիմնական գործունեությունը - գենետիկական, տեսակային ն էկոհամակարգային ազմաձնության պահպանում, վերականգնվող նական ռեսուրսների օգտագործման կայուն մոդել, էներգիայի ն ռեսուրսների արդյունավետ սպառման ապահովում, նության պահպանման հիմնախնդրի ռազմավարական մոտեցումների մշակում:

ՕԲԷԷNՔԷՃՇԷ |NTԷԲNՃT|ՕNՃԼ (ÃÐÈÍÏÈÑ)

ԳՐԻՆՊԻՍ «Կանաչ աշխարհ» արածաշրջանային աժանմունքների սերտ համագործակցող ցանց` ավելի քան 1330 աշխատակիցներ 30 երկրների 43 աժանմունքներում: Նպատակները - երաշխավորել Երկրի` իր ոլոր ազմաձնություններով կյանքի վերարտադրման հատկությունը: Հիմնական գործունեությունը - կենսաազմաձնության ն մթնոլորտի պաշտպանություն, հակամիջուկային ն այլ գործողություն - կամպանիաների կազմակերպում:

ԷԷ8 (ÅÁÎÑ)

Էսrօքeaո Էոvirօոոeոta| 8սreaս. Շրջակա միջավայրի գծով եվրոպական յուրո Åâðîïåéñêîå áþðî ïî îêðóæàþùåé ñðåäå. Ստեղծվել է 1974թ.: Մասնակիցները - Եվրոպայի 12 երկրների 75 ոչ կառավարական կազմակերպությունները: Նպատակները - շրջակա միջավայրի պահպանությունը, նական ռեսուրսների վերականգնմանը նպատակաուղղված գործողություններին աջակցությունը: Հիմնական գործունեությունը - նապահպանական քաղաքականություն, նության ն վայրի կենդանիների պաշտպանություն, շրջակա միջավայրի աղտոտման հսկողության վերաերյալ տեղեկատվության տարածում, կրթական ծրագրերի մշակում ն իրականացում:

ՕՇ| (ÌÎÇÊ)

|ոterոatiօոa| Օrցaոizatiօո Օreeո ՇrօՏՏ. «Կանաչ խաչ» միջազգային կազմակերպություն Ìåæäóíàðîäíàÿ îðãàíèçàöèÿ “Çåëåíûé êðåñò”.

Ստեղծվել է 1993թ.: Մասնակիցները - աշխարհի 50 երկրների ազգային կազմակերպություններ ն նախապատրաստական կոմիտեներ, մասնավոր անձինք: Նպատակները - անթրոպոգեն էկոլոգիական աղետների դեմ պայքարի իրականացում, էկոլոգիական գիտելիքների ն տեխնոլոգիաների փոխանակմանը աջակցություն, էկոլոգիական օրենսդրության զարգացման խրախուսում: Հիմնական գործունեությունը - շրջակա միջավայրի պահպանության տարեր նախագծերի, այդ թվում` թունավոր նյութերի ոչնչացման, աղետների մասին տեղեկացման համակարգի ստեղծման, էկոլոգիական լուսավորչական աշխատանքների ն այլնի իրականացում:

ԷՏT (ÒÎÇ)

Էartհ Տafety TrսՏt. Երկրի պահպանության տրեստ Òðåñò ïî îõðàíå Çåìëè. Ստեղծվել է 1976թ.: Մասնակիցները - աշխարհի տարեր երկրների գործարար շրջաններ, կառավարական ն ոչ կառավարական կազմակերպություններ: Նպատակները - վայրի կենդանիների ն նրանց կենսագործունեության շրջանների պահպանություն: Հիմնական գործունեությունը - իրավապահպան կամպա318

նիաների ն նախաձեռնությունների իրականացում, կետերի անօրինական որսի արգելում, կրիաների, դելֆինների, ծովափղերի ն նրանց կենսագործունեության վայրերի պահպանություն ն այլն:

ՇՕՒ (ÖÍÎÁ)

Շeոtre fօr Օսr Ւսtսre. Մեր ընդհանուր ապագայի կենտրոն Öåíòð äëÿ íàøåãî îáùåãî áóäóùåãî.

Ստեղծվել է 1988թ.: Մասնակիցները - գիտելիքների ն գործունեության տարեր ոլորտներում մասնագիտացած աշխարհի ավելի քան 150 կազմակերպություններ: Նպատակները - կայուն զարգացման հայեցակարգի իրականացում: Հիմնական գործունեությունը - համապարփակ մակարդակի գործողությունների վերաերյալ տեղեկատվության փոխանակում (կապված կայուն զարգացման հետ), գործընկերային կապերի ստեղծում ն 22| դարի օրակարգային հարցերի լուծման համար անհրաժեշտ տեղեկատվության տրամադրում:

||ԷՕ (ÌÈÎÑÐ)

|ոterոatiօոa| |ոՏtitսte fօr Էոvirօոոeոt aոd Օeve|օքոeոt. Շրջակա միջավայրի ն զարգացման գծով միջազգային ինստիտուտ Ìåæäóíàðîäíûé èíñòèòóò ïî îêðóæàþùåé ñðåäå è ðàçâèòèþ.

Ստեղծվել է 1971թ.: Նպատակները - գիտական հետազոտությունների միջոցով կայուն զարգացման մոդելների ստեղծման աջակցություն, խորհրդատվության ն տեղեկատվության մատուցում, մասնագիտական պատրաստականության ն ուսուցման կազմակերպում: Հիմնական գործունեությունը - կայուն զարգացման հրատապ հիմնախնդիրների ուղղությամ գիտահետազոտական ծրագրերի իրականացում ն երաշխավորությունների մշակում, միջազգային ն կառավարական կազմակերպությունների հետ համագործակցում:

|ՏԷԷ (ÌÎÝÝ)

|ոterոatiօոa| ՏօՇiety fօr ԷՇօ|օցiՇa| ԷՇօոօոiՇՏ. Բնապահպանական էկոնոմիկայի միջազգային ընկերություն Ìåæäóíàðîäíîå îáùåñòâî ýêîëîãè÷åñêîé ýêîíîìèêè.

Ստեղծվել է 1990թ.: Մասնակիցները - աշխարհի 49 երկրներից թվով 500 անդամներ: Նպատակները - նապահպանական էկոնոմիկայի ուսումնասիրության իննովացիոն մոտեցումներին աջակցություն: Հիմնական գործունեությունը ուսումնական ն կրթական ծրագրերի կազմման համակարգում:

|ՃԷ (ÌÀÎÑ)

|ոterոatiօոa| ՃՇadeոy օf Էոvirօոոeոt. Շրջակա միջավայրի միջազգային ակադեմիա Ìåæäóíàðîäíàÿ àêàäåìèÿ îêðóæàþùåé ñðåäû.

Ստեղծվել է 1990թ.: Նպատակները - շրջակա միջավայրի կառավարման հարցերի ուղղությամ ուսուցում, մասնագիտական պատրաստականության ն խորհրդատվության կազմակերպում: Հիմնական գործունեությունը - Արնելյան ն Կենտրոնական Եվրոպայի, զարգացող երկրների տնտեսության հասարակական ն մասնավոր սեկտորի ղեկավարների համար արագացված դասընթացների, սեմինարների ն ուսումնական պարապմունքների կազմակերպում, շրջակա միջավայրի կոնկրետ խնդիրների ն զարգացման ուղղությամ որոշումների կայացման հմտությունների ուսուցում, ուսուցման տարանույթ ձների (սեմինար, անավեճ, գործարար խաղեր) կիրառում: Էսrօքeaո Էոvirօոոeոta| ԲeՏearՇհ

ԷԷԲՕ (ÅÍÈÎÎÑ)

Օrցaոizatiօո Շրջակա միջավայրի գծով եվրոպական գիտահետազոտական կազմակերպություն Åâðîïåéñêàÿ íàó÷íî-èññëåäîâàòåëüñêàÿ îðãàíèçàöèÿ ïî îêðóæàþùåé ñðåäå. Ստեղծվել է 1990թ.: Նպատակները - աջակցություն շրջակա միջավայրի վերաերյալ գիտության զարգացմանը, նոր տեխնոլոգիաների օգտագործում, էկոլոգիական ուսուցման համակարգի ստեղծում:

ԷԼ|Տ (ÈÑÇÎÎÑ)

Էոvirօոոeոta| Լaw |ոfօrոatiօո ՏyՏteո. Շրջակա միջավայրի պաշտպանության ոլորտի օրենսդրական տեղեկատվական համակարգ Èíôîðìàöèîííàÿ ñèñòåìà ïî çàêîíîäàòåëüñòâó â îáëàñòè îõðàíû îêðóæàþùåé ñðåäû.

Ստեղծվել է 1970թ.: Մասնակիցները - |ՍՇN անդամ կազմակերպությունները: Նպատակները - շրջակա միջավայրի պաշտպանության իրավական հայեցակարգերի վերաերյալ տեղեկատվության, իրավագիտական գրականության ն փաստաթղթերի հավաքում, մշակում ն տարածում: ՀԻմնական գործունեությունը - իլիոգրաֆիկ հղումների ն փաստաթղթային անկի տվյալների համակարգի ստեղծում, ֆաունայի ն ֆլորայի տեսակների ցանկի վարում, պահպանվող տարածքների վերաերյալ տվյալների ազայի ձնավորում, նապահպանական օրենսդրության, միջազգային համաձայնագրերի, Եվրոհամայնքի նմանօրինակ

փաստաթղթերի վերլուծական հրապարակումների իրականացում ն տեղեկատվական ծառայությունների մատուցում: Միջազգային իրավագիտական կազմակերպություն - ստեղծված է 1968թ., մեծ ուշադրություն է դարձնում ՇՄ պաշտպանության իրավական հարցերի մշակմանը: Հռոմի ակում (ՀԱ) - ստեղծվել է 1968թ. «Օլիվետտի» կոմպանիայի փոխնախագահ Աուրելիո Պեչչեյի նախաձեռնությամ, միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպություն, միավորում է աշխարհի տարեր երկրները ներկայացնող մոտ 100 անդամների: Ակումն իր գործունեության հիմնական սկզունքն է ընտրել «Գաղափարների ն եզրակացությունների ազատ ն լայն դիտարկման մեթոդ» կարգախոսը: Ակումի «Մարդկության ծանր վիճակը», «Աճի սահմանները», «Դարի սահմաններից այն կողմ» ն մի քանի այլ հետազոտություններ լայն ճանաչում են ստացել: Միջազգային էկոլոգիական դատարան (ՄէԴ) - հիմնվել է Մեխիկոյի կոնֆերանսում իրավաանների նախաձեռնությամ 1994թ.: Համաշխարհային հանրության պրակտիկ էկոլոգիական գործունեությունում առաջանում են վեճեր, որոնք պահանջում են համապատասխան իրավասու լուծումներ: Դատավորների կազմը ներառում է 29 իրավաան-էկոլոգների 24 երկրներից: Վեճերը միջազգային էկոլոգիական դատարանում դիտարկվում են միջնորդական դատարանի սկզունքով: Կողմերն իրենք են կայացնում դատարանին դիմելու որոշում ն ընտրում են դրա կողմից երեք կամ ավելի դատավորների` գործի դիտարկման համար, որն անց է կացվում ՇՄ վերաերյալ միաջազգային իրավունքի ն ազգային օրենսդրությունների հիման վրա: Միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպությունների մեծ մասը զաղվում է առանձին նական օյեկտների կամ նական ռեսուրսների տեսակների պաշտպանության հարցերով: Դրանց են վերաերում թռչունների պաշտպանության Միջազգային խորհուրդը, Ալպիական շրջանների պահպանության միջազգային ֆեդերացիան, Ջրերի պաշտպանության եվրոպական ֆեդերացիան ն այլն:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16.

Սահմանել էկոլոգիական իրավունք հասկացությունը: Ինչպիսի՞ ենթահամակարգերի է աժանվում էկոլոգիական օրենսդրությունը: Թվարկել Հայաստանում էկոլոգիական օրենսդրության զարգացման փուլերը: Ինչպիսի՞ կատեգորիաների են աժանվում էկոլոգիական իրավունքի օյեկտները. ացատրել էկոլոգիական օյեկտների սխեման: Ինչպե՞ս են դասակարգվում նական ռեսուրսներն ըստ դրանց սպառելիության: Որո՞նք են էկոլոգիական աղետների իրավական, քաղաքական ն տնտեսական պատճառները: Որո՞նք են անվտանգության օյեկտները ն պաշտպանության օյեկտները: Թվարկել էկոլոգիական անվտանգության մակարդակները: Ի՞նչ է նշանակում «նօգտագործում» հասկացությունը: Ինչպե՞ս են կարգավորվում այս ոլորտում կողմերի փոխհարաերությունները: Թվարկել նօգտագործողների հիմնական իրավունքները ն պարտականությունները: Ի՞նչ է էկոլոգիական պատասխանատվությունը, ացատրել դրա ձների էությունը: Որո՞նք են վնասի դրսնորման ձները ն վերացման եղանակները էկոլոգիական իրավախախտումների դեպքում: Ինչպիսի՞ գործառույթներով է արտահայտվում էկոլոգիական պատասխանատվություն հասկացությունը: Ինչ՞ հարաերության մեջ են իրավական ն էկոլոգիական պատասխանատվությունները: Ո՞րն է շրջակա միջավայրի պահպանության տնտեսական մեխանիզմը, թվարկել դրա աղադրիչ տարրերը: Որո՞նք են էկոլոգիական ֆոնդերի միջոցների ձնավորման աղյուրները ն օգտագործման հիմնական ուղղությունները:

¶ÈàôÊ 13. ÒºèÜ²ðÎàôÂÚàôÜÜºðàôØ Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ä²Ðä²ÜàôÂÚ²Ü ²ÞÊ²î²ÜøÜºðÆ Î²¼Ø²ÎºðäàôØÀ 13.1. ÀÜ¸Ð²Üàôð ¸ðàôÚÂÜºð Շրջակա միջավայրի պահպանության աշխատանքների մշտական կազմակերպման ն համապատասխան նորմատիվ պահանջների կատարման համար խոշոր ձեռնարկություններում ստեղծվում են էկոլոգիական ծառայություններ (աժիններ): Միջին ն փոքր ձեռնարկություններում համապատասխան աշխատանքը դրվում է շրջակա միջավայրի պահպանության գծով ճարտարագետի (էկոլոգի) վրա: Ձեռնարկության էկոլոգիական ծառայությունը պետք է լուծի հետնյալ խնդիրները. - ձեռնարկության ստորաաժիններում էկոլոգիական օրենսդրության, շրջակա միջավայրի պահպանության վերաերյալ հրահանգների, ստանդարտների ն նորմատիվների պահպանման վրա հսկողության իրականացում, - շրջակա միջավայրի պահպանության վերաերյալ հեռանկարային ն ընթացիկ պլանների նախագծերի մշակում, - շրջակա միջավայրի պահպանության վերաերյալ պլանների կատարման հսկողություն, - տեխնիկատնտեսական հիմնավորումների, գործող արտադրության ընդարձակման ն վերակառուցման նախագծերի, ինչպես նան ստեղծվող նոր տեխնոլոգիաների ն սարքավորումների, նոր տեխնոլոգիաների ներդրման միջոցառումների մշակման էկոլոգիական փորձաքննության անցկացմանը մասնակցություն (ձեռնարկության ներկայացուցչի կարգավիճակով), - արդյունաերական հոսքաջրերի մաքրման, մթնոլորտ թունավոր նյութերի արտանետումների հետնանքով շրջակա միջավայրի աղտոտման կանխարգելման, տեխնոլոգիական թափոնների նվազեցման կամ ամողջությամ վերացման, հողային ն ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման վերաերյալ գիտահետազոտական ն փորձնական աշխատանքների անցկացմանը մասնակցություն, - նապահպանական օյեկտների տեխնոլոգիական ռեժիմների պահպանման հսկողություն, - տեխնոլոգիական կանոնակարգերի, վերլուծական հսկողության գրաֆիկների, անձնագրերի, հրահանգների ն այլ տեխնիկական փաստաթղթերի կազմում, - շրջակա միջավայրի պահպանության ն արդյունավետ նօգտագործման պահանջներին սարքավորումների տեխնիկական վիճակի համապատասխանության ստուգում,

շրջակա միջավայրի պահպանության միջոցառումների կատարման վերաերյալ սահմանված կարգով հաշվետվության ներկայացում: Այն դեպքում, եր ձեռնարկությունն աշխատում է |ՏՕ 14000 սերիայի ստանդարտների շրջանակում, էկոլոգիական ծառայությունն օժանդակում ն նեցուկ է լինում ձեռնարկությունում այդ ստանդարտների պահանջների ապահովման նագավառում կատարվող աշխատանքներին:

13.2. ØÂÜàÈàðî²ÚÆÜ ú¸Æ ä²Ðä²ÜàôÂÚàôÜÀ Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին» օրենքի` մթնոլորտային օդում թունավոր (աղտոտող) նյութերի արտանետումների աղյուրներ ունեցող իրավաանական անձինք պարտավոր են մշակել ն իրականացնել մթնոլորտային օդի պահպանության միջոցառումներ: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում տեխնիկական, տեխնոլոգիական տեղակայանքների, տրանսպորտային միջոցների արտադրությունը ն օգտագործումը թույլատրվում է միայն սերտիֆիկատի առկայության դեպքում, որով հաստատվում է դրանց արտանետումներում թունավոր (աղտոտող) նյութերի պարունակության համապատասխանությունը արտանետումների տեխնիկական նորմատիվներին: Արգելվում է մթնոլորտային օդ այն նյութերի արտանետումը, որոնց վտանգավորության աստիճանը մարդու կյանքի, առողջության ն նական միջավայրի համար որոշված չէ: Գործող արտադրությունների համար օդապահպան միջոցառումների հիմնական ուղղությունը ներառում է տեխնոլոգիական ն հատուկ միջոցառումներ` ուղղված արտանետուների ծավալների փոքրացմանը ն դրանց մերձերկրյա խտության նվազմանը: Տեխնոլոգիական միջոցառումները ներառում են. այլ ձեռնարկությունների համեմատ նույն արտադրանքի ստացման համար ավելի առաջադեմ տեխնոլոգիաների օգտագործում, արտադրությունում վառելիքի ավելի էկոլոգիական տեսակների կիրառում, ծխագազերի վերաշրջանառության օգտագործում, միննույն գումարային արտադրողականության դեպքում ագրեգատների միավոր հզորության մեծացում, ձեռնարկության գազային հաշվեկշռի ամենակատարյալ կառուցվածքի ներդնում: Օյեկտից արտանետումների ծավալների ն թունավորության փոքրացմանը ն աղտոտող նյութերի մերձերկրյա խտության փոքրացմանն ուղղված հատուկ միջոցառումներին վերաերում են. չկազմակերպված արտանետումների նվազեցումը, հեռացող գազերից թունավոր նյութերի որսումը ն վնասազերծումը, արտանետումների ցրման պայմանների արելավումը:

Համաձայն ՀՀ «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին» օրենքի` աղտոտման անշարժ աղյուրներից մթնոլորտային օդն աղտոտող նյութերի արտանետումը թույլատրում է լիազորված պետական մարմինը, որի կողմից սահմանվում են մթնոլորտային օդի պահպանությունն ապահովող սահմանային թույլատրելի արտանետումները ն պայմանները: Մթնոլորտային օդում աղտոտությունների արտանետումների վերաերյալ թույլտվության ացակայության, թույլտվություններով նախատեսված պայմանների ու պահանջների խախտման, ինչպես նան նակչության առողջության համար մթնոլորտային օդի պահպանության նագավառում սպառնալիքի առաջացման դեպքերում հատուկ լիազորված պետական մարմիններն իրավունք ունեն սահմանափակելու, ընդհատելու կամ արգելելու մթնոլորտային օդն աղտոտող նյութերի արտանետումը, ընդհուպ մինչն առանձին հիմնարկների, ձեռնարկությունների, արտադրությունների ն կազմակերպությունների գործունեության դադարեցումը: Ձեռնարկությունը պարտավոր է կազմակերպել մթնոլորտային օդի վրա վնասակար ազդեցությունների հաշվառում: Այդ նպատակով իրականացվում է աղտոտող արտանետումների աղյուրների հաշվառում: Գույքագրումը պետք է անցկացվի պարերաար, 5 տարին մեկ անգամ: Ձեռնարկության վերակառուցման ն տեխնոլոգիայի փոփոխության դեպքում իրականացվում է նախկինում իրականացված գույքագրման ճշտում: Գույքագրման դեպքում պետք է հաշվի առնվեն աղտոտման անշարժ, կազմակերպված ն չկազմակերպված, ոլոր աղյուրներից ն ավտոտրանսպորտից մթնոլորտ անցնող ոլոր աղտոտող նյութերը, որոնք առկա են կիրառվող տեխնոլոգիական գործընթացի նյութական հաշվեկշռում: Մթնոլորտ արտանետվող աղտոտող նյութերի աղյուրների գույքագրման հետ կապված ծախսերը ներառվում են արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ, ընդհանուր տնտեսական ծախսերի հոդվածի կազմում: Ձեռնարկություններում հաշվառման տվյալները գրանցվում են հետնյալ տիպարային ձներում. - «Մատյան` աղտոտման անշարժ աղյուրների ն դրանց նութագրերի հաշվառման», - «Մատյան` մթնոլորտային օդի պահպանության միջոցառումների կատարման հաշվառման», - «Մատյան` գազամաքրիչ ն մոխրորսիչ տեղակայքների հաշվառման»: - «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին» օրենքով ն համապատասխան ենթաօրենսդրական ակտերով ու ՀՀ կառավարության որոշումներով սահմանված են արտանետումների տեխնիկական նորմատիվները ն սահմանային թույլատրելի արտանետումները (ՍԹԱ): Արտանետումների տեխնիկական նորմատիվը աղտոտող նյութերի մթնոլորտային օդ արտանետումների նորմատիվն է, որը սահմանվում է արտանետումների աղյուրների, տեխնոլոգիական գործընթացների, սարքավորումների համար ն արտացոլում է մթնոլորտային օդ արտանետվող արտադրանքի մեկ միավորի հաշվով աղտոտող նյութերի առավելագույն թույլատրելի զանգվածը:

êÂ² - աղտոտող նյութի մթնոլորտային օդ արտանետման սահմանային թույլատրելի նորմատիվ: Այն սահմանվում է մթնոլորտային օդը աղտոտող յուրաքանչյուր անշարժ աղյուրի համար` հաշվի առնելով արտանետումների տեխնիկական նորմատիվները ն մթնոլորտային օդի ֆոնային աղտոտումը: ՍԹԱ-ները արդյունաերական ձեռնարկությունների կողմից շրջակա միջավայր թունավոր նյութերի արտանետումներն են միավոր ժամանակամիջոցում, որոնք մթնոլորտի մերձգետնյա շերտում չեն գերազանցում արտանետվող նյութերի ՍԹԱ-ները` հաշվի առնելով նյութի ֆոնային խտությունը ն աղտոտող նյութերի գումարային խտությունները: Իրավաանական անձի կողմից ՍԹԱ-ի պահպանման անհնարիության դեպքում մթնոլորտային օդի պահպանության ոլորտում հատուկ լիազորված մարմինը կարող է այդպիսի ձեռնարկությունների համար սահմանել ժամանակավոր համաձայնեցված արտանետումներ (ԺՀԱ): Ժամանակավոր համաձայնեցված արտանետումները սահմանվում են սահմանային թույլատրելի արտանետումների փուլային ժամանակամիջոցներով` արտանետումների տեխնիկական նորմատիվների պահպանման ն դեպի մթնոլորտ աղտոտող նյութերի արտանետումների նվազեցման պլանի առկայության դեպքում: Անշարժ աղյուրների` դեպի մթնոլորտային օդ թունավոր նյութերի արտանետումներ թույլատրվում են համապատասխան թույլտվության առկայության դեպքում: Մթնոլորտային օդ աղտոտող նյութերի արտանետման թույլտվության մեջ սահմանվում են սահմանային թույլատրելի արտանետումները ն այլ պայմաններ, որոնք ապահովում են մթնոլորտային օդի պահպանությունը: Մթնոլորտային օդ թույլատրելի արտանետումների նորմատիվների նախագիծը կազմվում է նօգտագործողների կողմից` համապատասխան «Բնության պահպանություն: Մթնոլորտ: Արտադրական ձեռնարկությունների աղտոտող նյութերի թույլատրելի արտանետումների սահմանման կարգ», «Մթնոլորտային օդում աղտոտող նյութերի, խտությունների հաշվման մեթոդիկա», «Ձեռնարկությունների համար մթնոլորտային օդի մեջ նորմատիվային թույլատրելի արտանետումների նախագծի ձնավորման ն ովանդակության վերաերյալ երաշխավորություններ» ն այլ գործող նորմատիվային մեթոդական փաստաթղթերի:

13.3. ê²ÐØ²Ü²ÚÆÜ ÂàôÚÈ²îðºÈÆ ²ðî²ÜºîàôØÜºðÆ Ü²Ê²¶ÌÆ Î²èàôòì²ÌøÀ ՍԹԱ-ի նախագծի հատորը պետք է ներառի հետնյալ աժինները. Ներածություն. Ներածությունում երվում է այն հիմնական փաստաթղթերի ցանկը, որոնց հիման վրա մշակված է ՍԹԱ-ի հատորը: Ձեռնարկության վերաերյալ ընդհանուր տեղեկություններ. - Փոստային հասցեն, արդյունաերական հրապարակների թիվը, փոխդասավորությունը ձեռնարկության ն նրան սահմանակից նութագրական օյեկտների, նակելի զանգվածների, արդյունաերական գոտիների,

անտառների, գյուղատնտեսական հողերի, տրանսպորտային մայրուղիների ն այլն: - Ձեռնարկության քարտեզ-սխեմա, որի վրա նշված են մթնոլորտ արտանետվող աղտոտող նյութերի աղյուրները: - Ձեռնարկության գտնվելու շրջանի քարտեզ-սխեմա, որի վրա նշված են սանիտարական-պահպանիչ գոտիները, շինարարության համար նախատեսված տարածքները, հանգստի գոտիները, մթնոլորտային օդի աղտոտման դիտարկվող կետերը: Ձեռնարկության` որպես մթնոլորտային օդի աղտոտողի նութագիրը. - Արտադրության տեխնոլոգիայի ն տեխնոլոգիական սարքավորումների կարճ նութագրերը (թողարկվող արտադրանքի նկարագրությունը, հիմնական ելակետային հումքը, հիմնական ն պաշարային վառելիքի ծախսերը) մթնոլորտային օդի աղտոտման տեսանկյունից: Այդ դեպքում արտանետումներում հաշվի են առնվում այն ոլոր աղտոտող նյութերը, որոնք առաջ են գալիս տեխնոլոգիական գործընթացներում, ինչպես նան արտանետվող նյութերի քիմիական կերպափոխությունները: - Գոյություն ունեցող գազամաքրման տեղակայանքների կարճ նութագրերը, դրանց տեխնիկական վիճակի ն աշխատանքի արդյունավետության ընդհանուր վերլուծություն: - Փոշեգազամաքրման տեղակայանքներում կիրառվող տեխնոլոգիաների` արտասահմանում կիրառվող առաջատար գիտատեխնոլոգիական մակարդակին համապատասխանության գնահատում: - Ձեռնարկության զարգացման կամ տեխնիկական վերազինման հեռանկարները: - Մթնոլորտ արտանետվող աղտոտող նյութերի ցանկը` աղյուսակի տեսքով: - Վթարային արտանետումների նութագրերը` աղյուսակի տեսքով: - Աղտոտող նյութերի արտանետումների կազմակերպված ն չկազմակերպված աղյուրներից մթնոլորտ արտանետվող աղտոտող նյութերի պարամետրերը` ՍԹԱ-ի հաշվման համար: - ՍԹԱ-ի հաշվարկի համար ընդունված ելակետային տվյալների ամողջության ն հավաստիության հիմնավորում: Այս դեպքում նշվում է ելակետային տվյալների աղյուրը` առաջնային տվյալների հաշվառման մատյան, օդի վերաերյալ վիճակագրական հաշվետվության ձներ, գործիքային չափումներ, հաշվարկային կամ հաշվեկշռային մեթոդներ: - Տեղեկություններ աղտոտող նյութերի արտանետումների` ջրի, հողի, ուսականության, նակչության առողջության վրա ազդեցության վերաերյալ: ՍԹԱ-ի նորմատիվների հաշվարկները ն դրանց վերաերյալ առաջարկությունները: - Մթնոլորտի աղտոտման հաշվարկի համար օգտագործված ծրագրի անվանումը: - Աղտոտող նյութի ցրման պայմանները որոշող օդերնութաանական նութագրերը ն գործակիցները:

Համաձայն նորմատիվ փաստաթղթերի, առկա դրության համար ն հաշվի առած զարգացման հեռանկարները, իրավիճակային քարտեզ-սխեմաները, որոնց վրա նշված են հաշվարկային խտությունների հավասարագծերը (իզոգծերը), առավելագույն մերձերկրյա խտությունները նակելի գոտում ն սանիտարա-պաշտպանիչ գոտու սահմաններում, մթնոլորտի աղտոտման մեջ ամենամեծ աժնեմաս ունեցող աղյուրների ցանկը` աղյուսակի տեսքով: Առաջարկություններ ՍԹԱ-ի նորմատիվների վերաերյալ աղյուսակում գրանցված յուրաքանչյուր աղյուրի ն ինգրեդիենտի համար ն ՍԹԱ-ի նորմատիվներին հասնելու նպատակով քաղաքի մթնոլորտն աղտոտող նյութերի արտանետումների նվազեցման միջոցառումների պլանը: ՍԹԱ-ի նորմատիվներին հասնելու հնարավորության հիմնավորում` հաշվի առնելով սակավաթափոն տեխնոլոգիաների ն այլ պլանավորվող միջոցառումների օգտագործումը, այդ թվում` արտադրության վերապրոֆիլավորումը ն արտադրության ծավալների կրճատումը: Սանիտարա-պաշտպանիչ գոտու չափերի ճշտված պատկերը: Սանիտարա-պաշտպանիչ գոտում ն դրանում ներառելու ենթակա գոտում նակչության թվի վերաերյալ տվյալները: Անարենպաստ օդերնութաանական պայմանների (ԱՕՊ) դեպքում արտանետումների կարգավորման միջոցառումներ: Անարենպաստ օդերնութաանական պայմանների ժամանակամիջոցում մթնոլորտ արտանետվող աղտոտիչ նյութերի կրճատման միջոցառումների պլանը: ԱՕՊ ժամանակամիջոցում աղտոտիչ նյութերի արտանետումների ընդհանուր նութագիրը` նշելով արտադրամասը, արտանետման աղյուրի համարը ն արձրությունը, արտանետումների պարամետրերը նականոն օդերնութաանական ն ԱՕՊ տարեր ռեժիմների դեպքում: Յուրաքանչյուր կոնկրետ միջոցառման կարճ նութագիրը` հաշվի առնելով տեխնոլոգիական սարքավորումների շահագործման իրագործման պայմանները (տեխնոլոգիայի էությունը, անհրաժեշտ հաշվարկները ն տեխնոլոգիայի հիմնավորումը): Ըստ յուրաքանչյուր միջոցառման` արտանետումների հնարավոր կարգավորման տիրույթների հիմնավորումը: Անարենպաստ օդերնութաանական պայմանների ժամանակամիջոցում մթնոլորտ արտանետվող աղտոտող նյութերի հսկման պլան-գրաֆիկը:

Ձեռնարկությունում նորմատիվների պահպանման հսկողություն: Ձեռնարկությունը, որի համար սահմանված են ՍԹԱ (ԺՀԱ), պետք է կազմակերպի ՍԹԱ (ԺՀԱ) պահպանման հսկման համակարգ: ՍԹԱ (ԺՀԱ) պահպանման հսկողության դեպքում հիմնականը պետք է լինեն ուղղակի մեթոդները, եր անմիջականորեն չափվում են աղտոտող նյութերի խտությունները ն գազաօդային խառնուրդի ծավալները գազամաքրող տեղակայանքներից հետո կամ նյութերի անմիջապես մթնոլորտ թափանցնելու տեղերում:

ՍԹԱ (ԺՀԱ) հսկողության հավաստիության արձրացման համար, ինչպես նան ուղղակի մեթոդների կիրառման հնարավոր չլինելու դեպքում օգտագործում են հաշվեկշռային, տեխնոլոգիական ն այլ մեթոդներ: Ձեռնարկությունում ՍԹԱ նորմատիվների պահպանման համար հսկողությունը ստորաաժանվում է հետնյալ տիպերի. - արտանետման աղյուրների անմիջական հսկողություն, - մթնոլորտային օդի աղտոտման սանիտարա-պաշտպանիչ գոտու սահմաններում կամ նակավայրի շինարարության համար նախատեսված գոտում հսկողություն: Անմիջականորեն աղտոտման աղյուրի վրա ՍԹԱ-երի նորմատիվների պահպանման հսկողության դեպքում կազմվում է հսկողության ենթակա նյութերի ցանկը: Բերվում է մեթոդների ցանկը, որոնք օգտագործվում են կամ կարող են օգտագործվել: Առանձին երվում է այն նյութերի ցանկը, որոնց համար չկան ստանդարտ մեթոդներ: Վերլուծական մեթոդներով աղտոտող նյութերի արտանետումների որոշման աննպատակահարմարության կամ անհնարինության դեպքում տրվում է հաշվեկշռային, հաշվարկային կամ այլ մեթոդների օգտագործման հիմնավորում: Արտանետման աղյուրի վրա ՍԹԱ-ի (ԺՀԱ) նորմատիվների պահմանման հսկման պլան-գրաֆիկը ձնավորվում է աղյուսակի տեսքով: Հատուկ ընտրված հսկողական կետերում, ըստ մթնոլորտային օդի փաստացի աղտոտման ՍԹԱ նորմատիվների պահպանման հսկողությունն իրականացվում է միայն խոշոր ձեռնարկությունների համար, որոնք ունեն չկազմակերպված արտանետման մեծ քանակությամ աղյուրներ: Աղտոտող նյութերի մերձերկրյա խտությունների հսկվող արժեքները ձնակերպվում են աղյուսակների տեսքով: ՍԹԱ-ի այս աժնում երվում են նան առաջարկություններ ձեռնարկության սեփական ուժերով կամ էլ պայմանագրային սկզունքով ՍԹԱ-ի նորմատիվների պահպանության հսկողության կազմակերպման վերաերյալ:

13.4. ²ðî²ÜºîàôØÜºðÆ Ð²Ø²ð ÂàôÚÈîìàôÂÚàôÜ êî²Ü²Èàô Î²ð¶À Արտանետումների նորմատիվների հաստատման ն թույլտվություն ստանալու համար նօգտագործողը շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում հատուկ լիազորված մարմնին ներկայացնում է հետնյալ փաստաթղթերը. - Նախագծա-նորմատիվային փաստաթղթերը` ներառած սահմանված ձնով համաձայնեցված թույլատրելի արտանետումների նորմատիվների պահպանման հսկողության պլան-գրաֆիկը, - նախագծա-նորմատիվային փաստաթղթերի դիտարկման արդյունքով պետսանհսկողության մարմինների եզրակացությունը: Ըստ նախագծա-նորմատիվային փաստաթղթերի փորձաքննության արդյունքների` շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում հատուկ լիազորված մարմինը ձնակերպում է թույլատրելի արտանետումների նորմատիվները ն թույլտվություն`

աղտոտող նյութերի արտանետման համար: Մթնոլորտ արտանետումների թույլատրելի նորմատիվները սահմանվում են 5 տարի ժամկետով, իսկ աղտոտող նյութերի արտանետման թույլտվությունը տրվում 1 տարով: Թույլատրելի արտանետումների նորմատիվների պահպանության հնարավոր չլինելու դեպքում նօգտագործողի համար սահմանվում է արտանետումների սահմանաքանակ, որը գործում է միայն շրջակա միջավայրի պահպանության միջոցառումների` գոյություն ունեցող լավագույն տեխնոլոգիաների ներդրման ն կամ այլ նապահպանական նախագծերի իրականացման ժամանակ` հաշվի առնելով փուլերով թույլատրելի արտանետումների նորմատիվներին հասնելը: Մթնոլորտային օդն աղտոտող արտանետումների համար թույլտվության ացակայության, ինչպես նան թույլտվությամ նախատեսված պայմանների խախտման դեպքում պետական լիազոր մարմնի կողմից, սահմանված կարգով, արտանետումները կարող են սահմանափակվել, դադարեցվել կամ ընդհատվել: Անարենպաստ օդերնութաանական պայմանների մասին կանխատեսում ստանալու դեպքում մթնոլորտային օդն աղտոտող արտանետումների աղյուրներ ունեցող իրավաանական անձինք պարտավոր են իրականացնել միջոցառումներ մթնոլորտն աղտոտող արտանետումների նվազեցման համար: Այդ միջոցառումները պետք է համաձայնեցվեն տարածքային կառավարման համապատասխան մարմինների հետ, որոնք ապահովում են նշված միջոցառումների անցկացման ն արդյունավետության հսկողությունը: Համաձայն ՀՀ «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին» օրենքի` իրավաանական ն ֆիզիկական անձինք, որոնք իրականացնում են ավտոմոիլային տրանսպորտային միջոցների շահագործումը, պարտավոր են պահպանել նյութերի թույլատրելի արտանետումների նորմատիվները, ինչպես նան միջոցներ ձեռնարկել` աղտոտող նյութերի վնասազերծման, այդ թվում` դրանց չեզոքացման, աղմուկի մակարդակի ցածրացման ն շրջակա միջավայրի վրա այլ ացասական ազդեցության համար: Օրենքով արգելվում է տրանսպորտային այն միջոցների օգտագործումը, որոնց արտանետումներում աղտոտող նյութերի պարունակությունը գերազանցում է արտանետումների սահմանված տեխնիկական նորմատիվները: Իրավաանական անձինք տրանսպորտային միջոցների շահագործման դեպքում պետք է դրանց համար ապահովեն արտանետումների` սահմանված տեխնիկական նորմատիվները չգերազանցելը: Տրանսպորտային այն միջոցները, որոնց արտանետումները վնասակար ազդեցություն են գործում շրջակա միջավայրի վրա, ենթակա են վնասակար արտանետումների տեխնիկական նորմատիվներին համապատասխանության կանոնավոր ստուգման: Բենզինային շարժիչներով ավտոմեքենաների տեխնիկական վիճակի գնահատման դեպքում անած գազերի հետ արտանետվող աղտոտող նյութերի նորմերը ն հսկման մեթոդները որոշված են ըստ ՀՀ-ում 2006թ. կիրարկման մեջ դրված ÃÎÑÒ Ð 52033-2003 «Գազերի հետ աղտոտող նյութերի արտանետումներ: Տեխնիկական վիճակի գնահատման դեպքում պայմաններ ն մեթոդներ»-ի: Ավտոմոիլային տրանսպորտի շահագործման համար շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության հաշվառման համար ձեռնարկությունում պետք

է լինեն ավտոմոիլային միջոցների ամենօրյա օգտագործման, ամենօրյա վառելիքի ծախսի ն անցած կիլոմետրաժի հաշվառման մատյաններ: Բացի դրանից, վարվում է ենզինային շարժիչով ավտոտրանսպորտի էկոլոգիական պահանջների համապատասխանության ստուգման արդյունքների գրանցման մատյան, ինչպես նան` ստուգումների ժամանակ դիզելային շարժիչներով ավտոտրանսպորտից ծխի արձակման չափումների հաշվառման մատյան:

13.5. Ø²ÎºðºìàôÂ²ÚÆÜ æðºðÆ ä²Ðä²ÜàôØÀ ²ÔîàîàôØÆò Ձեռնարկություն - ջրասպառողը պարտավոր է ունենալ լիցենզիա ն ջրային օյեկտների օգտագործման պայամանագիր ն պահպանել դրանց պայմանները: Ձեռնարկությունում պետք է ապահովվեն մակերնութային ջրերի պահպանության միջոցառումները. - ջրային ռեսուրսների խնայողական ն արդյունավետ օգտագործում, - ջրի վերցրման ն հոսքաջրերի արտանետման սահմանված չափաքանակների պահպանում, - մակերնութային ջրերի աղտոտման կանխարգելում ու ացառում ն ջրապահպան գոտիների օգտագործման սահմանված ռեժիմների պահպանում, - արտադրական հրապարակի տարածք ն անմիջականորեն ջրային օյեկտներ ձեռնարկության արտադրանքի ն դրան ուղեկցող աղտոտող նյութերի թափանցման կանխարգելում, - մաքրման, հիդրոտեխնիկական ն այլ ջրատնտեսական կառույցների տեխնիկական սարքավորումների սարքին վիճակում պահպանում: Ձեռնարկությունում պարտադիր է վերցվող ջրի ն ջրային օյեկտից արտանետվող հոսքաջրերի որակի որոշման չափող- հսկող սարքերի առկայությունը, որոնցով իրականացվում են ջրային օյեկտների ն դրանց ջրապաշտպան գոտիների պարերական դիտարկումները: Ձեռնարկությունը պետք է ունենա վթարների վերացման պլան, որը պետք է ներառի. - ցուցումներ շահագրգիռ ծառայություններին ն կազմակերպություններին տեղեկացնելու վերաերյալ, - աղտոտությունից հատուկ պաշտպանության ենթակա կառույցների ն տարածքների ցանկը (ջրառներ, լողափեր ն այլն), - գործողությունների կարգը վթարային իրավիճակ առաջանալիս, - պահանջվող տեխնիկական միջոցների, աղտոտող նյութերի հավաքման ն հեռացման եղանակների ցանկերը, ինչպես նան ջրային օյեկտի վթարային աղտոտման դեպքում ջրօգտագործման ռեժիմը: Ձեռնարկությունը պետք է ունենա նան հատուկ լիազորված մարմնի հետ համաձայնեցված այնպիսի միջոցառումների պլան, որոնք ապահովում են ձեռնարկության գործառույթները այլ ձեռնարկությունների կողմից ջրային ավազանի վթարային աղտոտման դեպքում:

Ձեռնարկություն-ջրօգտագործողը, համաձայն ջրային օրենսգրքի, պարտավոր է ջրային օյեկտների օգտագործման դեպքում սահմանված կարգով վարելու վերցվող, օգտագործվող ն արտանետվող ջրի հաշվառում: Հաշվի է առնվում նան արտանետվող ջրերում աղտոտող նյութերի քանակությունը: Նախնական հաշվառման տվյալներն օգտագործվում են. ջրային տնտեսության պետական վիճակագրական հաշվետվության համապատասխան ձնի լրացման համար, ջրային ռեսուրսների պահպանության ն արդյունավետ օգտագործման նախագծեր, պլաններ կազմելիս, շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության ն ջրօգտագործման համար վճարումների ճիշտ իրականացման համար: Նախնական հաշվառման արդյունքները գրանցվում են տիպարային ձներում. - «Ջրասպառման (ջրահեռացման) ջրաչափ սարքավորումների միջոցով հաշվառման մատյան», - «Ջրասպառման (ջրահեռացման) անուղղակի մեթոդներով հաշվառման մատյան», - «Արտանետվող կեղտաջրերի որակի հաշվառման մատյան»: ÂàôÚÈ²îðºÈÆ ²ðî²ÐàêøºðÆ ÜàðØ²îÆìÜºðÆ Ü²Ê²¶ÆÌ Յուրաքանչյուր կազմակերպություն-ջրօգտագործողի համար սահմանվում են կեղտաջրերի հետ աղտոտող նյութերի սահմանային թույլատրելի արտաթողումների (ՍԹԱթ) նորմատիվներ ն ՍԹԱթ-ի մակարդակին հասնելու միջոցառումների պլան: ՍԹԱթ-ն սահմանվում է գործող ձեռնարկություն-ջրօգտագործողի կեղտաջրերի ամեն մի ացթողման համար, ելնելով թունավոր նյութերի սահմանային թույլատրելի խտությունը (ՍԹԽ) չգերազանցելու նորմերից: Այդ դեպքում հաշվի են առնվում ջրային օյեկտի յուրացման հատկությունը ն ջրօգտագործողների միջն կեղտաջրեր արտանետվող նյութերի զանգվածի օպտիմալ աշխումը: Տարեր նպատակների համար միաժամանակ օգտագործվող ջրային օյեկտի դեպքում ջրի կազմին ն հատկություններին ներկայացվում են սահմանվածներից ամենակոշտ նորմերը: Եթե ջրային օյեկտում նական գործոնների ազդեցության հետնանքով ըստ առանձին նյութերի գերազանցվում են ՍԹԽները, ապա այդ ջրային օյեկտների համար կարող են մշակվել ջրի որակի տեղական նորմեր: Նյութերի թույլատրելի արտաթողումների նորմերի պահպանման անհնարինության դեպքում կարելի է համապատասխան թույլտվության հիման վրա սահմանել արտաթողումների սահմանաքանակ, որը գործում է միայն շրջակա միջավայրի պահպանության միջոցառման իրականացման, գոյություն ունեցող լավագույն տեխնոլոգիայի ներդրման ն / կամ այլ նապահպանական նախագծերի իրականացման ժամանակամիջոցում, հաշվի առնելով թույլատրելի նյութերի արտահոսքի հաստատված նորմատիվներին փուլերով հասնելը: Ջրային օ332

յեկտները աղտոտող նյութերի արտաթողումների ժամանակավոր համաձայնեցված սահմանաքանակները հաստատում է ձեռնարկությունը` ելնելով ՍԹԱթ նորմատիվին փուլերով հասնելու անհրաժեշտությունից: ՍԹԱթ նորմատիվին հասնելու նպատակով ջրասպառողը մշակում է ջրապահպանման միջոցառումների պլան, որը ներառում է վերականգնման, արդյունավետ օգտագործման ն ջրային օյեկտի պահպանության աշխատանքները: ՍԹԱթ նորմատիվներին հասնելու ջրապահպանման միջոցառումների պլանի առանձին փուլերի իրականացմանը զուգընթաց` սահմանաքանակները վերանայվում են դրանց նվազեցման ուղղությամ: ՍԹԱթ նորմատիվներին հասնելու ջրապահպանման միջոցառումների պլանի իրականացման ժամանակամիջոցը ն դրա փուլերը սահմանվում են ամեն մի կոնկրետ դեպքում` կախված նակչության առողջության համար ռիսկի աստիճանից, ջրային օյեկտի էկոլոգիական վիճակից ն դրա կենսառեսուրսների սոցիալ-տնտեսական գործոններից, գոյություն ունեցող արտասահմանյան ն հայրենական լավագույն տեխնոլոգիաներից: ՍԹԱթ նորմատիվները մշակվում են ջրօգտագործողի կամ նրա պատվերով գիտական, նախագծային կամ այլ կազմակերպության կողմից, ջրային օյեկտի վրա սահմանային թույլատրելի ազդեցության նորմատիվներից ելնելով, հաշվարկային նյութերի հիման վրա, իսկ դրանց ացակայության դեպքում` ելնելով ջրային օյեկտում աղտոտող նյութերի ՍԹԽ չգերազանցելու նորմերից: Ձեռնարկություն-ջրօգտագործողի կողմից կեղտաջրերի հետ շրջակա միջավայր արտաթողման թույլատրելի նորմատիվներ (ՍԹԱթ) նախագիծը մշակվում է ձեռնարկության-ջրօգտագործողի կողմից համաձայն «Բնության պահպանություն: Ջրոլորտ: Մակերնութային ջրերի աղտոտվածությունից պաշտպանության ընդհանուր պահանջներ» ՀՍ-ի ն այլ գործող նորմատիվների -մեթոդական փաստաթղթերի: ՍԹԱթ-ի մշակված նորմատիվները ջրօգտագործողի կողմից համաձայնեցվում են սանիտարա-համաճարակային հսկողության տարածքային մարմինների, Հայհիդրոմետի հետ ն հաստատվում են համապատասխան պետական լիազորված մարմինների կողմից: Կեղտաջրերի հետ շրջակա միջավայր թույլատրելի արտանետումների նորմատիվները սահմանվում են ոչ ավելի, քան 5 տարի ժամանակամիջոցի համար: Թույլատրելի արտանետումներով նորմատիվների հիման վրա ջրօգտագործողին աղտոտող նյութերի արտանետման թույլտվությունը տրվում է մեկ տարով:

13.6. Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ä²Ðä²ÜàôÂÚàôÜÀ ²ðî²¸ðàôÂÚ²Ü Â²öàÜÜºðÆ Ðºî ì²ðìºÈàô ¸ºäøàôØ Թափոնների հավաքման, փոխադրման, պահման, մշակման, օգտագործման, հեռացման, ծավալների կրճատման ն դրանց հետ կապված այլ գործընթացները, ինչպես նան մարդու առողջության ն շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության կանխարգելման իրավական ն տնտեսական հիմքերը կարգավորվում են «Թափոնների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով,

ենթաօրենսդրական ակտերով ն ՀՀ կառավարության մի շարք այլ որոշումներով: Համաձայն ՀՀ ստանդարտի` թափոնը արտադրության կամ սպառման ընթացքում գոյացած ն նական միջավայրն աղտոտող հումքի, նյութերի արգասիքները, այլ արտադրանքի կամ մթերքի մնացորդները, ինչպես նան ապրանքներն են (արտադրանք), որոնք կորցրել են իրենց սկզնական սպառողական հատկությունները: Տարերակում են արտադրության թափոններ ն սպառման թափոններ: Արտադրության թափոններ են նան արտադրության գործընթացում առաջացած ուղեկցող նյութերը, որոնք կիրառություն չեն գտնում տվյալ արտադրությունում, օրինակ, կեղտաջրերից որսված նյութերը: Արդյունաերական ձեռնարկություններում արտադրության թափոնների հետ միասին առաջանում են սպառման թափոններ` հիմնականում աղը, ապակու ջարդոնը, կոտրտված իրերը, մակուլատուրան, սննդի մնացորդները, որոնք առաջանում են ձեռնարկության աշխատողների կենսագործունեության արդյունքում: Արտադրության ն սպառման թափոնները պահանջում են պահեստավորման համար ոչ միայն զգալի մակերեսներ, այլ նան աղտոտում են տարածքները, մակերնութային ն ստորգետնյա ջրերը թունավոր նյութերով, փոշով, մթնոլորտը` գազակերպ անջատումներով: Դրա հետ կապված` ձեռնարկության գործունեությունը շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում պետք է ուղղված լինի թափոնների ծավալների կրճատմանը, սակավաթափոնային տեխնոլոգիաների ներդրմանը, թափոնների ձնափոխմանը երկրորդային հումքի կամ դրանցից ինչ-որ արտադրանքի ստացմանը: Հետագա մշակման համար ոչ պիտանի թափոնների քանակությունը պետք է հասցվի նվազագույնի: Համաձայն «Թափոնների մասին» ՀՀ օրենքի` անհատ ձեռնարկատերերը ն իրավաանական անձինք ձեռնարկությունների, շենքերի, շինությունների կառույցների կամ այլ օյեկտների շահագործման դեպքում, որոնք կապված են թափոնների օգտագործման հետ, պարտավոր են. պահպանել էկոլոգիական պահանջները, որոնք սահմանված են ՀՀ օրենսդրությամ շրջակա նական միջավայրի պահպանության ոլորտում, մշակել թափոնների առաջացման նորմատիվների նախագծեր ն թափոնների զետեղման սահմանաքանակներ` նպատակ ունենալով նվազեցնելու դրանց առաջացման քանակը, գիտատեխնիկական նվաճումների հիման վրա ներդնել սակավաթափոն տեխնոլոգիաներ, իրականացնել թափոնների ն դրանց զետեղման օյեկտների գույքագրում, իրականացնել թափոնների զետեղման օյեկտների տարածքներում շրջակա նական միջավայրի վիճակի մոնիթորինգ, սահմանված կարգով ներկայացնել թափոնների օգտագործման վերաերյալ անհրաժեշտ տեղեկատվություն,

պահպանել թափոնների օգտագործման հետ կապված վթարների նախազգուշացման պահանջները ն ձեռք առնել անհետաձգելի միջոցառումներ դրանց վերացման համար: Թափոնների օգտագործման հետ կապված վթարի առաջ գալու կամ վտանգի դեպքում, որը շրջակա նական միջավայրի, ֆիզիկական ն իրավաանական անձանց պատճառում է կամ կարող է վնաս պատճառել, անհրաժեշտ է անմիջապես այդ մասին տեղեկացնել համապատասխան լիազոր ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններին: Արտադրության ն սպառման թափոնները կարող են վտանգավոր լինել, եթե պարունակում են վտանգավոր հատկություններ ունեցող (թունավորություն, պայթունավտանգավորություն, հրդեհավտանգավորություն, արձր ռեակցիոն ունակություն) կամ ինֆեկցիոն հիվանդությունների հարուցիչներ, վնասակար նյութեր: Վտանգավոր են այն թափոնները, որոնք անմիջական կամ պոտենցիալ վտանգ են ներկայացնում շրջակա նական միջավայրի ն մարդկանց առողջության համար ինքնուրույն կամ այլ նյութերի հետ միանալու դեպքում: Վտանգավոր թափոնները, կախված դրանց վնասակար ազդեցության աստիճանից, ստորաաժանվում են վտանգավորության դասերի: Համաձայն «Թափոնների մասին» ՀՀ օրենքի` անհատ ձեռնարկատերերը ն իրավաանական անձինք, որոնց գործունեության արդյունքում թափոններ են առաջանում, պարտավոր են հաստատել այդ թափոնների վտանգավորության որոշակի դասին պատկանելությունը: Վտանգավոր թափոնների համար պետք է կազմվի տեղեկագիր, որը, որպես փաստաթուղթ, տեղեկացնում է թափոնի` համապատասխան տիպի ն վտանգավորության դասի պատկանելության մասին, ինչպես նան պարունակում է դրա կազմի վերաերյալ տեղեկություններ: Վտանգավոր թափոնների տեղեկագիրը կազմվում է. - այն թափոնների համար, որոնք ունեն վտանգավոր հատկություններ /թունավորություն, հրդեհավտանգավորություն, պայթյունավտանգավորություն, արձր ռեակցիոն ունակություն, պարունակում են համաճարակային հիվանդությունների հարուցիչներ/, - շրջակա միջավայրին վնասող |-|V դասի վտանգավորության թափոնների համար: Վտանգավոր թափոնների տեղեկագրի ձնը հաստատվում է համապատասխան լիազոր մարմնի կողմից: Վտանգավոր թափոնների հետ իրականացվող գործունեությունը ենթակա է լիցենզավորման: Վտանգավոր թափոնների հետ գործունեության լիցենզավորման կարգը որոշում է ՀՀ կառավարությունը: Անհատ ձեռնարկատերերը ն իրավաանական անձինք, ովքեր գործունեություն են իրականացնում թափոնների հետ կապված ոլորտներում, պարտավոր են սահմանված կարգով իրականացնել առաջացած, օգտագործված, վնասազերծված, այլ անձանց տրամադրված կամ այլ անձանցից ստացված, ինչպես նան տեղադրված թափոնների հաշվառում: Շրջակա նական միջավայրի ն մարդկանց առողջության անվտանգության ապահովման համար, տեխնիկական կամ այլ հնարավորությունների ացակա335

յության դեպքում, վտանգավոր թափոնների հետ վարվելու գործունեությունը կարող է սահմանափակվել կամ արգելվել ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կարգով: Այսպիսով, ձեռնարկությունը, որի գործունեության արդյունքում գոյանում են թափոններ, պարտավոր է. - կատարել գոյացած, օգտագործված, վնասազերծված, այլ անձանց տրամադրված կամ այլ անձանցից ստացված, ինչպես նան տեղադրված թափոնների հաշվառում, - սահմանել գոյացած, օգտագործված, վնասազերծված, այլ անձանց տրամադրված կամ այլ անձանցից ստացված, ինչպես նան տեղադրված թափոնների վտանգավորության դասերը, - վտանգավոր թափոնների համար կազմել տեղեկագրեր, - մշակել թափոնների գոյացման ն տեղադրման սահմանաքանակների նորմերի նախագծեր, - ստանալ վտանգավոր թափոնների հետ գործ ունենալու լիցենզիա: Â²öàÜÜºðÆ ²è²æ²òØ²Ü ÜàðØ²îÆìÜºðÆ ºì ¸ð²Üò îºÔ²¸ðØ²Ü

ê²ÐØ²Ü²ø²Ü²ÎÜºðÆ Ü²Ê²¶ÆÌ

Թափոնների առաջացման նորմատիվները սահմանում են միավոր արտադրանք արտադրելիս կոնկրետ տիպի թափոնների քանակությունը: Թափոնների տեղադրման սահմանաքանակները, որոնք որոշվում են ըստ շրջակա նական միջավայրի վրա սահմանային թույլատրելի վնասակար ազդեցության նորմատիվների, գոյացած թափոնների քանակով, տիպով ն վտանգավորության դասերով ն դրանց տեղադրման օյեկտի մակերեսին /ծավալին/ համաձայն, սահմանվում են որոշակի տիպի թափոնների սահմանային թույլատրելի քանակությամ, որը թույլատրվում է տեղադրել սահմանված ժամանակամիջոցում թափոնների տեղադրման օյեկտում որոշակի եղանակով, հաշվի առնելով տվյալ տարածքում էկոլոգիական իրավիճակը: Անհատ ձեռնարկատերերը ն իրավաանական անձինք, ովքեր աշխատում են թափոնների օգտագործման ոլորտում, մշակում են թափոնների առաջացման նորմատիվների նախագծեր ն դրանց տեղադրման սահմանաքանակներ: Այդ նախագծերը հաշվի են առնում. - տվյալ տարածքում էկոլոգիական իրավիճակը, - տեղադրման համար ենթադրյալ թափոնների` շրջակա միջավայրի վրա սահմանային-թույլատրելի վնասակար ազդեցությունը, - տվյալ տիպի թափոնների օգտագործման ն վնասազերծման, ինչպես նան վերամշակման տեխնոլոգիայի գոյությունը: Թափոնների առաջացման նորմատիվները սահմանելիս կիրառվում են հետնյալ մեթոդները. - ըստ նյութա-հումքային հաշվեկշռի հաշվարկի մեթոդը, - ըստ թափոնների գոյացման տեսակարար ճյուղային նորմատիվների հաշվարկի մեթոդը: Թափոնների պահման օյեկտի համար նորմատիվները մշակվում են` հաշվի առնելով.

թափոնների պահման օյեկտի մակերեսը ն տարողունակությունը, տեղադրվող թափոններում երկրորդային հումքի հատկությունների լիարժեք պահպանումը, - տեղադրված թափոնները տեղափոխելու համար տրանսպորտային խմաքանակի ձնավորման տնտեսական նպատակահարմարությունը: Թափոնների թաղման համար նորմատիվ նախագծերը մշակվում են` հաշվի առնելով. - թաղման ենթակա թափոնների ենթադրվող քանակը /աշխումը ըստ տարիների/` համաձայն թափոնների թաղման օյեկտի նախագծային տվյալների, - թափոնների թաղման օյեկտի տարողունակությունը, - թափոնների թաղման օյեկտի շահագործման հաշվարկային ժամանակամիջոցը, - թափոնների թաղման օյեկտի այլ նութագրեր: Թափոնների գոյացման նորմատիվների ն դրանց տեղադրման սահմանաքանակների նախագծերի հաստատման կարգը հաստատված է ՀՀ կառավարության 09 դեկտեմերի 2005թ. N2291-Ն որոշմամ: Թափոնների տեղադրման սահմանաքանակների հաստատման համար ձեռնարկությունը ներկայացնում է հետնյալ փաստաթղթերը. - դիմում` իրավաանական անձի կազմակերպա-իրավական ն անվանման, նրա գտնվելու վայրի նշմամ, անկի անվանումը ն անկային հաշվարկային հաշվի համարը, - վտանգավոր թափոնների օգտագործման գործունեության իրականացման լիցենզիայի պատճենը, - թափոնների գոյացման նորմատիվների հաշվարկի ն դրանց տեղադրման սահմանաքանակների նախագիծը` ՀՀ նապահպանության նախարարության կողմից հաստատված ձնով, - թափոնների տեղադրման օյեկտների` պետական ռեեստրում որպես թափոնների տեղադրման օյեկտի գրանցման վկայականը: ՀՀ նապահպանության նախարարության տարածքային մարմինները մեկ ամսվա ընթացքում դիտարկում են ներկայացված նյութերը, ն որոշում է կայացվում թափոնների տեղադրման սահմանաքանակների հաստատման կամ նյութերը լրացուցիչ մշակման համար վերադարձնելու մասին` նշելով մերժման պատճառը: Կրկին անգամ ներկայացված նյութերը դիտարկվում են մեկ ամսվա ընթացքում: Դրանց շեղման դեպքում ՀՀ նապահպանության տեղական օրգանները ներկայացնում են հիմնավորված մերժում, որը կարող է ողոքարկվել ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կարգով: Թափոնների գոյացման ն դրանց տեղադրման սահմանաքանակների նորմատիվների` նախագծերով ներկայացված արտադրական գործընթացի ն օգտագործվող հումքի անփոփոխությունը պետք է ամեն տարի հաստատվի թափոնների օգտագործման տեխնիկական հաշվետվության տեսքով:

13.7. Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ìð² ´²ò²ê²Î²Ü ²¼¸ºòàôÂÚ²Ü Ð²Ø²ð ìÖ²ðÜºðÀ «Բնապահպանական ն նօգտագործման վճարների մասին» օրենքով սահմանվում են վճարներ` շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության համար, որոնք վճարում են կազմակերպությունները կամ ֆիզիկական անձինք: Շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության համար վճարը գանձվում է նօգտագործողներից, որոնք իրականացնում են ազդեցության հետնյալ ձները. - աղտոտող նյութերի մթնոլորտ արտանետում անշարժ ն շարժական աղյուրներից, - աղտոտող նյութերի արտաթողում մակերնութային ն ստորգետնյա ջրային օյեկտներ, - թափոնների տեղադրում: Վճարի որոշման կարգը ն դրա սահմանային չափերը շրջակա միջավայրի աղտոտման, թափոնների տեղադրման ն այլ տիպի վնասակար ազդեցությունների համար հաստատված են ՀՀ կառավարության համապատասխան որոշումներով:

13.8. Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ä²Ðä²ÜàôÂÚ²Ü Ð²ðòÆ ìºð²´ºðÚ²È ö²êî²ÂÔÂºðÀ Շրջակա միջավայրի պահպանության վերաերյալ ձեռնարկության գործունեության փաստաթղթավորումը պահպանվում է ինչպես նապահպանական օրենսդրությամ, այնպես էլ |ՏՕ 14000 ստանդարտներով աշխատելիս, որոնց կիրառությունը կամավոր է: Հարկավոր է նշել, որ ոչ ոլոր հայրենական ձեռնարկություններում կա էկոլոգիական ծառայություն /էկոլոգ/, որի հետնանքով շրջակա միջավայրի պահպանության վերաերյալ փաստաթղթերը ապակենտրոնացված են տարեր ծառայություններում, ինչը զգալիորեն դժվարացնում է նապահպանական օրենսդրության պահպանման արտադրական հսկողությունը: էկոլոգիական ծառայության կազմակերպումը ձեռնարկությունում պետք է իրականացվի հետնյալի հիման վրա. - ձեռնարկության էկոլոգիական ծառայություն ստեղծելու վերաերյալ ձեռնարկության ղեկավարի հրամանի, - ձեռնարկության էկոլոգիական ծառայության ղեկավարի նշանակման ն էկոլոգիական ծառայության կանոնակարգի հաստատման մասին ձեռնարկության ղեկավարության հրամանի, - ձեռնարկության էկոլոգիական ծառայության աշխատակիցների ծառայողական հրահանգների, - ձեռնարկության էկոլոգիական ծառայության աշխատակիցների անհրաժեշտ պրոֆեսիոնալ պատրաստվածությունը կամ վերապատրաստվածությունը հաստատող փաստաթղթերի:

Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ä²Ðä²ÜàôÂÚ²Ü ìºð²´ºðÚ²È Î²¼Ø²Îºðäâ²Î²Ü ö²êî²ÂÔÂºðÆ úðÆÜ²ÎºÈÆ ò²ÜÎÀ Üºð²èàôØ ¾. -

Շրջակա միջավայրի պահպանության վերաերյալ միջոցառումների պլանները, - ձեռնարկությունում շրջակա միջավայրի պահպանության վերաերյալ հրահանգները: Մթնոլորտային օդի պահպանության նագավառում. - գազամաքրման տեղակայանքի /ԳՄՏ/ շահագործման պատասխանատուի նշանակման հրամանը, - ԳՄՏ շահագործող անձնակազմի ծառայողական պարտականությունների կատարման վերաերյալ հրահանգները, - ԳՄՏ շահագործման ն սպասարկման հրահանգները, - գազամաքրիչ սարքավորումների աշխատանքի հաշվառման մատյանի վարման կարգի վերաերյալ հրահանգը, - ձեռնարկության ղեկավարի` անարենպաստ օդերնութաանական պայմանների /ԱՕՊ/ ժամանակահատվածներում տրված ռեժիմների անցման կարգի վերաերյալ հրահանգը` նշելով ձեռնարկության արտադրամասերում ն տեղամասերում միջոցառումների անցկացման պատասխանատու անձանց ազգանունները: Մակերնութային ջրերի պահպանության ն ջրօգտագործման նագավառում. - ջրային կոմունիկացիաների ցանցի ն մաքրման կառույցների շահագործման ն սպասարկման պատասխանատուի նշանակման վերաերյալ հրահանգը, - ջրային կոմունիկացիաների ցանցը ն մաքրման կայանները սպասարկող անձնակազմի համար ծառայողական պարտականությունների կատարման վերաերյալ հրահանգները, - վերցվող ն ջրային օյեկտներ արտահոսող ջրի որակի որոշման համար հսկիչ-չափիչ սարքերի պետական ատեստացիայի անցկացման կարգը, - գործարան-պատրաստողի արտադրական հրահանգները մաքրման կառույցների սարքավորումների շահագործման վերաերյալ, - հրահանգներ մաքրման կառույցների շահագործման ն սպասարկման վերաերյալ: Թափոնների օգտագործման նագավառում. - վտանգավոր թափոնների հետ գործ ունենալու համար թույլատրված անձանց նշանակման վերաերյալ հրամանը, - վտանգավոր թափոնների հետ գործ ունենալու համար թույլատրված անձանց ուսուցման կամ վերապատրաստման ուղարկելու մասին հրամանը, - վտանգավոր թափոնների հետ գործ ունենալու համար թույլատրված անձանց վերապատրաստումը հաստատող փաստաթղթերը, - ձեռնարկության տարածքում արտադրության ն սպառման թափոնների օգտագործման կարգը /հրահանգը/ գործողության մեջ դնելու վերաերյալ հրամանը,

ձեռնարկության տարածքում արտադրության ն սպառման թափոնների հետ վարվելու վերաերյալ հրահանգը: Արտադրական էկոլոգիական հսկողության փաստաթղթերի փաթեթը ընդհանուր դեպքում պետք է ընդգրկի` - մթնոլորտային օդի պահպանության վերաերյալ փաստաթղթերը: Նորմատիվային փաստաթղթեր. - սահմանային թույլատրելի արտանետումների /ՍԹԱ/ նախագիծը, - մթնոլորտ աղտոտող նյութերի արտանետման թույլտվությունը, - արտանետման աղյուրներում ՍԹԱ-ի, հսկման կետերում ՍԹԽ-ի նորմատիվների պահպանման հսկողության պլան-գրաֆիկը, - նախագիծ` «Ձեռնարկության սանիտարա-պահպանման գոտու չափերի հիմնավորումը», - գազամաքրիչ տեղակայանքների անձնագրերը, - գազամաքրիչ տեղակայանքների պլանային-կանխարգելիչ վերանորոգման /ՊԿՎ/ աշխատանքների գրաֆիկը, - ԳՄՏ արտանետումների նորմատիվների պահպանման ն աշխատանքի արդյունավետության հսկողության գրաֆիկը: Առաջնային հաշվառման փաստաթղթեր. - «Աղտոտման անշարժ աղյուրների ն դրանց նութագրերի հաշվառման մատյանը», - «Մթնոլորտային օդի պահպանության միջոցառումների հաշվառման մատյանը», - «Գազամաքրիչ ն փոշեորսիչ տեղակայանքների աշխատանքի հաշվառման մատյանը», - «Հայհիդրոմետ մարմիններից ԱՕՊ ստացված նախազգուշացումների ընդունման ն գրանցման մատյանը»: ØÆæàò²èàôØÜºðÆ äÈ²ÜÜºð - մթնոլորտն աղտոտող նյութերի վթարային արտանետումների կանխարգելման միջոցառումների պլանը, - ԱՕՊ ժամանակամիջոցում օյեկտից աղտոտող նյութերի արտանետումների ժամանակավոր կրճատման միջոցառումների պլանը: Ավտոտրանսպորտային միջոցների շահագործման դեպքում մթնոլորտային օդի պահպանության փաստաթղթերը. - «Ավտոտրանսպորտային միջոցների օգտագործման ամենօրյա հաշվառման մատյանը», - «Վառելիքի ամենօրյա ծախսի մատյանը», - «Անցած կիլոմետրաժի մատյանը», - «Բենզինային շարժիչներով ավտոմեքենաների էկոլոգիական պահանջների համապատասխանության ստուգումների արդյունքների գրանցման մատյանը»:

«Դիզելային շարժիչներով ավտոմոիլների ծխայնության չափումների հաշվառման մատյանը»: Մակերնութային ջրերի պահպանության վերաերյալ փաստաթղթերը (լիցենզավորման փաստաթղթերը ն պայմանագրերը). - ջրային օյեկտներից օգտվելու լիցենզիան, - ջրային օյեկտներից օգտվելու պայմանագիրը, - քաղաքային ջրամատակարարման ն կոյուղու համակարգից օգտվելու պայմանագիրը, - վերլուծական հսկողության իրականացման պայմանագիրը (սեփական լաորատորիայի ացակայության դեպքում): ÜàðØ²îÆì ö²êî²ÂÔÂºð - կեղտաջրերը մակերնութային օյեկտներ արտանետելու դեպքում ջրասպառման ն ջրահեռացման սահմանաքանակները, - ջրամատակարարման ն ջրահեռացման հաշվեկշռային սխեման, ջրի առման ն արտահոսքի, ինչպես նան այլ սպառողներին տրամադրվող կետերի տեղերի նշմամ ն համարակալմամ, - մակերնութային օյեկտներ կեղտաջրերի արտահոսքի դեպքում շրջակա միջավայր թույլատրելի արտահոսքերի նորմատիվների նախագիծը (ԹԱՆ), - մակերնութային օյեկտներ կեղտաջրերի արտահոսելիս, ըստ ացթողումների, դրանց հետ ջրային օյեկտն անցնող նյութերի սահմանային թույլատրելի արտահոսքի (ՍԹԱթ) չափորոշիչը, - ձեռնարկության ջրային տնտեսության տեղեկագիրը, - քաղաքային կոյուղի անցնող աղտոտող նյութերի թույլատրելի արտահոսքը (ԹԱ), - կեղտաջրերի հետ աղտոտող նյութերի արտահոսքերի չափորոշիչների պահպանման, ջրային օյեկտների վրա ազդեցության ն մաքրման կառույցների աշխատանքի արդյունավետության հսկողության վերլուծական սխեմա-գրաֆիկը, - մաքրման կառույցների տեղեկագրերը, - ջրային կոմունիկացիաների ն մաքրման կառույցների պլանային կանխարգելիչ վերանորոգման (ՊԿՎ) գրաֆիկը, - ջրային օյեկտի դեպքում վթարի վերացման պլանը: ²è²æÜ²ÚÆÜ Ð²Þì²èØ²Ü ö²êî²ÂÔÂºðÀ - «Ջրասպառման (ջրահեռացման)` ջրաչափիչ սարքավորումներով հաշվառման մատյանը», - «Ջրասպառման (ջրահեռացման)` անուղղակի մեթոդներով հաշվառման մատյանը», - «Արտահոսող կոյուղաջրերի որակի ն մաքրման կառույցների աշխատանքի արդյունավետության մատյանը»:

Â²öàÜÜºðÆ ú¶î²¶àðÌØ²Ü ö²êî²ÂÔÂºðÀ Իրավազորությունը հաստատող լիցենզավորման փաստաթղթերը ն պայմանագրերը. - հողատարածքի տիրապետման կամ օգտագործման իրավունքի փաստաթղթերը, - վտանգավոր թափոնների օգտագործման գործունեության լիցենզիան, - վտանգավոր թափոնների օգտագործման գործունեության համար ռեեստրից քաղվածքը, - վտանգավոր թափոնների օգտագործման համար նախատեսվող գործունեության հիմնավորման նյութերի վերաերյալ պետական էկոլոգիական փորձաքննության դրական եզրակացությունը, տրված լիցենզիա հայցողին լիցենզիա ստանալու համար, - փաստաթղթեր, որոնք հաստատում են արտադրական սենքերի, թափոնների տեղադրման օյեկտների, տեխնիկական նորմերը ն պահանջները ավարարող սարքավորումների, լիցենզավորվող գործունեության իրականացման համար անհրաժեշտ տրանսպորտային միջոցների առկայությունը, - թափոնների տեղադրման օյեկտների համար պետական ռեեստրում թափոնների տեղադրման օյեկտի գրանցման վկայական (անհատ ձեռնարկատերերի կամ իրավաանական անձանց համար, ովքեր իրենց հաշվեկշռում ունեն կամ իրականացնում են թափոնների թաղման կամ երկարատն պահման օյեկտների շահագործում), - կազմակերպությունների հետ պայմանագրեր` թափոնների տեղադրման, վերամշակման, վնասազերծման համար: ÜàðØ²îÆì ö²êî²ÂÔÂºð - հսկող մարմինների եզրակացությունը հողի /գործարանի տարածքի/ աղտոտվածության վերաերյալ, - հողի քիմիական, կենսաանական, ճառագայթաակտիվ աղտոտման վերլուծական հսկողության արձանագրությունները, - թափոնների գոյանալու նորմատիվների ն դրանց տեղադրման սահմանաքանակների նախագիծը, - թափոնների տեղադրման սահմանաքանակները, - վտանգավոր թափոնների տեղեկագրերը: ²è²æÜ²ÚÆÜ Ð²Þì²èØ²Ü ö²êî²ÂÔÂºðÀ Ձեռնարկությունում գոյացող թափոնների ցանկը` համաձայն դասակարգման կատալոգի, Ă թափոնների վտանգավորության աստիճանի որոշման նյութերը, Ă տեղեկանքներ, վերադիրներ, անդորրագրեր, նամակներ թափոնների քանակների ն տիպերի վերաերյալ, որոնք հղվել են տեղադրման, մշակման, վնասազերծման համար: Ă

äºî²Î²Ü ìÆÖ²Î²¶ð²Î²Ü Ð²ÞìºîìàôÂÚàôÜ Համաձայն օրենսդրության` իրավաանական անձինք պարտավոր են պետական վիճակագրական մարմիններին ներկայացնելու համապատասխան հաշվետվություններ, որոնց ձները հաստատվել են պետստանդարտի կողմից: Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ìð² ´²ò²ê²Î²Ü ²¼¸ºòàôÂÚ²Ü Ð²Ø²ð ìÖ²ðÜºðÆ ö²êî²ÂÔÂºðÀ Ă Ă Ă Ă Ă Ă Ă

հայտարարագիր` շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության համար ընթացիկ տարվա պլանային վճարումների, շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության համար վճարների կատարման եռամսյակային հայտարարագրերը, շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության համար վճարների փոխանցման (վճարման) հանձնարարականների պատճենները, ջրային օյեկտների օգտագործման համար վճարման ամենամսյա հարկային հայտարարագրերը, ջրային օյեկտների օգտագործման համար վճարումների փոխանցման (վճարման) հանձնարականների պատճենները, շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության համար եռամսյակային վճարումների հաշվարկները, ջրային օյեկտների օգտագործման համար ամսական վճարների հաշվարկները:

äºî²Î²Ü ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ÐêÎàÔàôÂÚ²Ü Æð²Î²Ü²òØ²Ü ²ð¸ÚàôÜøÜºðÆ ö²êî²ÂÔÂºðÀ Ă Ă Ă

հսկող մարմինների ստուգումների գրանցման մատյանը, ձեռնարկության ստուգումների ակտերը, վարչական իրավախախտումների համար արձանագրությունները, օյեկտի, արտադրամասերի, արտադրության դադարեցման վերաերյալ որոշումները, Ă աշխատանքների վերսկսման վերաերյալ թույլտվությունները, Ă ձեռնարկությունում ստուգումների ժամանակ հայտնաերված թերությունների վերացման վերաերյալ հրամանները, Ă կարգադրությունների կատարման վերաերյալ հաշվետվությունները, Ă հսկող օրգանների հետ գրագրությունները: ՁԵռնարկության էկոլոգիական ծառայությունում աշխատանքների ապահովման համար պետք է ձնավորվի շրջակա միջավայրի պահպանության համար օրենսդրական ն նորմատիվ-մեթոդական փաստաթղթերի փաթեթ: Հաշվի առնելով, որ հանրապետության նապահպանության օրենսդրությունը ազմաթիվ փաստաթղթեր է ընդգրկում, հարմար է օգտագործել էլեկտրոնային տվյալների ազա:

13.9. ²ðî²¸ð²Î²Ü ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ÐêÎàÔàôÂÚàôÜ Համաձայն նապահպանական օրենսդրության` նօգտագործողները պարտավոր են կազմակերպել արտադրության էկոլոգիական հսկողություն: Տեղեկությունները արտադրական էկոլոգիական հսկողության կազմակերպման վերաերյալ նօգտագործողը ներկայացնում է գործադիր իշխանության մարմիններին, որոնք իրականացնում են պետական էկոլոգիական հսկողություն: Բնօգտագործողը պարտավոր է իրականացնել արտադրության հսկողություն մթնոլորտային օդի պահպանության, շրջակա միջավայր աղտոտող նյութերի թույլատրելի արտանետումների (արտաթողումների) նորմատիվների պահպանության ն թափոնների հետ գործունեության ոլորտներում: Չափման միջոցները, որոնք օգտագործվում են շրջակա միջավայրի վիճակի հսկողության նպատակով, պետք է ստուգված լինեն: Ստուգման արդյունքներում ստուգող կազմակերպությունը ձնակերպում է հաստատված ձնի ստուգումների մասին վկայագիր, որում նշվում է հաջորդ ստուգման ժամանակը: Ունիվերսալ նշանակության չափման միջոցները (սպեկտրաֆոտոմետրեր, պոլյարոգրաֆներ, խրոմատոգրաֆներ ն այլն) պետք է ապահովված լինեն աշխատանքների կատարման ատեստավորված մեթոդով: Չափումները պետք է իրականացվեն` համաձայն ատեստավորված ն հաստատված մեթոդի: Ձեռնարկության աշխատանքներում արտադրական հսկողության ենթակա են ՍԹԱ (ԺՀԱ) ն մեքենաներից անած գազերի հետ աղտոտող նյութերի արտանետումները: Արտադրական հսկողությունը կարող է իրականացվել ձեռնարկության` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հսկողության լաորատորիայի աշխատողների ուժերով կամ պայմանագրով` այլ կազմակերպության կողմից: Արտադրական հսկողության համար սեփական լաորատորիայի օգտագործման դեպքում այն պետք է ունենա հետնյալ փաստաթղթերը. Ă լաորատորիայի կանոնակարգ, Ă լաորատորիայի տեղեկագիր, Ă վկայագիր` չափիչ միջոցների պետական օդերնութաանական ծառայության կողմից ստուգման մասին, Ă հսկվող օյեկտների կազմի ն հատկությունների պետական ստանդարտ նմուշների տեղեկագրերը, Ă որակի իրականացվող չափումների ներքին ն արտաքին հսկողության արդյունքները, Ă փորձանմուշները վերցնելու ակտերը ն դրանց գրանցման մատյանները , Ă չափման իրականացման ատեստավորված մեթոդներ, Ă շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հսկողության արդյունքների մատյան: Սեփական լաորատորիայի ացակայության դեպքում արտադրական հսկողության աշխատանքներն իրականացվում են պայմանագրային հիմունքներով էկովերլուծական հսկողության ոլորտում չափումներ ն վերլուծություններ անելու համար ակրեդիտացված լաորատորիայում:

Անմիջականորեն աղտոտման աղյուրների վրա ՍԹԱ (ԺՀԱ) նորմատիվների պահպանման արտադրական քիմիա-վերլուծական հսկողության դեպքում լաորատոր հսկողության պլան-գրաֆիկում ամրագրվում է հսկման ենթակա նյութերի ցանկը: Արդյունաերական արտադրամասերում աղտոտող նյութերի պարունակության հսկողությունն իրականացվում է հաստատված ստանդարտ մեթոդներով` հսկման տրված հաճախությամ: Անմիջականորեն աղտոտման աղյուրի վրա հսկողության հետ միաժամանակ հնարավոր է ՍԹԱ նորմատիվների պահպանման հսկողություն` ըստ մթնոլորտային օդի փաստացի աղտոտվածության` հատուկ ընդգծված հսկման տեղերում: Ավտոտրանսպորտային ձեռնարկությունները կամ այլ ձեռնարկություններ, որոնք հաշվեկշռում ունեն ավտոտրանսպորտային միջոցներ, պարտավոր են ապահովել տրանսպորտային պահանջների կատարումը դրանց շահագործման ն վերանորոգման դեպքում: Ավտոտրանսպորտային էկոլոգիական պահանջներն առաջին հերթին ներառում են դրանց համապատասխանությունը կամ անհամապատասխանությունը մթնոլորտ աղտոտող նյութերի արտանետումների համապատասխան ստանդարտներով հաստատված նորմատիվներին: Բենզինային շաժիչով ավտոմեքենաների համար որոշում են ածխածնի օքսիդի ն ածխաջրածինների պարունակությունը անած գազերում` համաձայն ՕՕՇÒ 52033-2003-ի: Դիզելային շարժիչներով ավտոմեքենաների համար իրականացվում է ծխապարունակության չափում` համաձայն ՕՕՇÒ 21393-75-ի: Սահմանային թույլատրելի արտահոսքերի նորմատիվների պահպանման նպատակով մշակվում ն համաձայնեցվում են մաքրման կայանների աշխատանքների արտադրական անալիտիկ հսկողության սխեմա-գրաֆիկը, կեղտաջրերի հետ շրջակա միջավայր աղտոտող նյութերի արտահոսքի` թույլատրելի նորմատիվների համապատասխանության հսկողության սխեմա-գրաֆիկը ն այդ արտահոսքի` ջրային օյեկտների վրա ազդեցությունը: Արտադրական հսկողության դեպքում դիտարկվում են. Ă կեղտաջրերի ծախսը, աղադրությունը ն հատկությունները մաքրման տեխնոլոգիական սխեմայի առանձին օղակներում ն դրանց համապատասխանությունը հաստատված կանոնակարգին, Ă ջրային օյեկտում արտահոսող կեղտաջրերի ծախսը, աղադրությունը ն հատկությունները ն դրանց համապատասխանությունը սահմանված սահմանային թույլատրելի արտահոսքերի նորմատիվներին, Ă ջրի ծախսը, աղադրությունը ն հատկությունները սեփական ջրառի ն կեղտաջրերի աց թողնելու տեղերում: Ընդհանուր տեսքով արտադրական վերլուծական հսկողությունը պետք է ապահովի . Ă սեփական ջրառի տեղերում ելակետային ջրի աղադրության ն հատկությունների գնահատումը, Ă վերցվող, օգտագործվող ն վերադարձվող ջրի ծավալների ն դրանց սահմանաչափերին համապատասխանության մասին պարերական տվյալները, Ă տարեր կատեգորիաների կեղտաջրերի քանակի ն որակի վերաերյալ տեղեկատվությունը,

գոյություն ունեցող մաքրման կառույցների աշխատանքի արդյունավետության գնահատումը, մաքրված ն կրկնակի օգտագործող ջրի քանակը ն որակը, Ă վերադարձող ջրի աղադրության ն սահմանային թույլատրելի արտահոսքերին դրանց համապատասխանության գնահատումը, Ă կեղտաջրերի ընդունման կետերում ջրի աղադրության ն հատկությունների գնահատումը, Ă ձեռնարկության հաշվետվության ելակետային տվյալները` ըստ վիճակագրական հաշվետվությունների համար սահմանված ձնի: Ջրի ծախսի չափումն իրականացվում է ջրառի ն վերադարձվող ջրի ացթողման հաշվառման կետերում, ինչպես նան շրջանառու ջրամատակարարման համակարգերում ն ջրի այլ սպառիչներին տրամադրելու կետերում: Ջրաչափ սարքավորումների ընտրությունը որոշվում է դրանց նշանակությամ, չափվող ջրի ծախսի մեծությամ, ջրառի ն ջրի ացթողման կառուցվածքների արտադրողականություններով: Կեղտաջրերի աղադրությունը ն հատկությունները որոշվում են դրանց` ջրային օյեկտների ացթողման տեղերում: Կեղտաջրերի փորձանմուշները վերցնելու հետ միասին պետք է վերցվի ելակետային ջրի փորձանմուշը, որպեսզի որոշվեն ֆոնային ցուցանիշները: Ջրային օյեկտի աղտոտող նյութերի ացթողման վերաերյալ տեղեկատվության ներկայացման կարգը ջրօգտագործողը համաձայնեցնում է պետական էկոլոգիական հսկողության մարմինների հետ: Արտադրական հսկողությունը` թափոնների հետ գործ ունենալու ոլորտում, ընդհանուր դեպքում ընդգրկում է. Ă թափոնների հետ վարվելու կարգի ն կանոնների ստուգում, Ă գոյություն ունեցող արտադրության վերլուծություն` նպատակ ունենալով ացահայտելու առաջացող թափոնների քանակը ն դրանց վտանգավորության աստիճանը նվազեցնելու հնարավորությունը, Ă գոյացող, օգտագործվող, վնասազերծված, այլ անձանց տրամադրված կամ այլ անձանցից ստացված, ինչպես նան տեղադրված թափոնների հաշվառում, Ă թափոնների վտանգավորության աստիճանի որոշում` ըստ շրջակա նական միջավայրի վրա հնարավոր վնասակար ազդեցության վերջինիս վրա վնասակար թափոնի անմիջական կամ միջնորդված ազդեցության դեպքում, Ă վտանգավոր թափոնի տեղեկագրի կազմում ն հաստատում, Ă տեղադրվող թափոնների զանգվածի որոշում` համաձայն տրված թույլտվության, Ă թափոնի տեղադրման տեղերում կամ թափոնի թաղման օյեկտում շրջակա միջավայրի վիճակի մոնիթորինգ, Ă սակավաթափոն տեխնոլոգիական գործընթացների ներդրման, թափոնների օգտագործման ն վնասազերծման տեխնոլոգիաների, թափոնների

տեղադրման սահմանաքանակներին հասնելու միջոցառումների պլանի ստուգում, թափոնների տեղադրման օյեկտի շահագործման արդյունավետության, շրջակա միջավայրի ն նակչության առողջության համար անվտանգության ստուգում, թափոնների տեղադրման վայրում տեղի ունեցող գործընթացների վերաերյալ տեղեկատվության վերլուծություն:

13.10. ¶àðÌàÔ ÒºèÜ²ðÎàôÂÚàôÜàôØ äºî²Î²Ü ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ÐêÎàÔàôÂÚàôÜÀ Պետական հսկողությունը շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում իրականացվում է պետական լիազոր գործադիր մարմինների կողմից ն ուղղված է շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում օրենսդրության խախտումները կանխարգելելուն, ացահայտելուն ն արգելելուն, տնտեսական կամ այլ գործունեության սույեկտների կողմից շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում պահանջների պահպանումը ապահովելուն: ՀՀ «Պետական հսկողության դեպքում իրավաանական անձանց ն անհատ ձեռնարկատերերի իրավունքների պաշտպանության վերաերյալ» օրենքով հաստատված է. Ă պետական հսկողության մարմինների կողմից իրականացվող հսկողության դեպքում միջոցառումների իրականացման կարգը, Ă իրավաանական անձանց ն անհատ ձեռնարկատերերի իրավունքները պետական հսկողության անցկացման դեպքում, Ă պետական հսկողության մարմինների ն դրանց պաշտոնատար անձանց պարտականությունները հսկման միջոցառումների իրականացման դեպքում: Պահանջները, որոնք սահմանված են «Պետական հսկողության իրականացման դեպքում իրավաանական անձանց ն անհատ ձեռներեցների իրավունքների պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքով, պարտադիր են նան պետական էկոլոգիական հսկողության իրականացման դեպքում: Հսկման միջոցառումներն իրականացվում են պետական էկոլոգիական հսկողություն իրականացնող մարմինների հրամանների հիման վրա: Պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառումների անցկացման հրամանում նշվում է . Ă պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառում անցկացնելու հրամանի համարը ն օրը, Ă պետական էկոլոգիական հսկողության մարմնի անվանումը, Ă շրջակա միջավայրի պահպանման ոլորտում պետական հրահանգչի ազգանունը, անունը, հայրանունը ն պաշտոնը, Ă իրավաանական անձի անվանումը կամ անհատ ձեռնարկատիրոջ ազգանունը, անունը, հայրանունը, որի ձեռնարկության նկատմամ անց է կացվում պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառում, Ă պետական էկոլոգիական հսկողության ացկացվող միջոցառման նպատակը, խնդիրները ն առարկան,

պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառման անցկացման իրավական հիմքերը, այդ թվում` նորմատիվ իրավական ակտերը, որոնց պարտադիր պահանջները ենթակա են ստուգման , պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառման անցկացման սկիզն ու ավարտը նշող ամսաթվերը: Շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառման անցկացման հրամանը կամ դրա` կնիքով հաստատված պատճենը պետական տեսուչի կողմից ներկայացվում է ձեռնարկության ղեկավարին կամ մեկ այլ պաշտոնատար անձի` ծառայողական վկայականի հետ միասին: Ծառայողական վկայականի պարտադիր ներկայացումը պայմանավորված է նրանով, որ պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառումը կարող է իրականացնել միայն այն պաշտոնատար անձը (անձինք), ում մասին նշված է հսկման միջոցառման անցկացման հրամանում: Որպես կանոն, պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառման տնողությունը չպետք է գերազանցի մեկ ամիսը: Բացառիկ դեպքերում, շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում պետական տեսուչի հիմնավորված առաջարկության հիման վրա, հսկողական մարմնի ղեկավարը կամ նրա տեղակալը պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառման անցկացման ժամանակահատվածը կարող է երկարացնել, սակայն մեկ ամսից ոչ ավելի: Պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառումները կարող են լինել պլանային ն արտապլանային: Միննույն իրավաանական անձի կամ անհատ ձեռնարկատիրոջ նկատմամ պետական հսկողության յուրաքանչյուր մարմին հսկման պլանային միջոցառում կարող է անցկացնել մեկից ոչ ավելի անգամ երկու տարվա ընթացքում: Փոքր ձեռներեցության սույեկտի նկատմամ պետական էկոլոգիական հսկման պլանային միջոցառումներ կարող են անցկացվել` սկսած դրա պետական գրանցման պահից ոչ շուտ, քան երեք տարի հետո: Արտապլանային ստուգման առարկա են. - պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառման պլանային արդյունքով ացահայտված խախտումների վերացման հանձնարականի կատարման հսկողությունը, - իրավաանական անձանցից, անհատ ձեռնարկատերերից պետական մարմնի կողմից տեղեկատվության ստացումը վթարային իրավիճակների առաջացման, տեխնոլոգիական գործընթացների փոփոխության կամ խախտման, ինչպես նան կառույցների, սարքավորումների շարքից դուրս գալու մասին, որոնք կարող են անմիջականորեն նական միջավայրին վնաս պատճառել, - շրջակա միջավայրի աղտոտման վտանգի առաջանալը, - քաղաքացիների դիմումը, իրավաանական անձանց ն անհատ ձեռնարկատերերի ողոքները իրենց իրավունքների ն օրինական շահերի խախտման վերաերյալ` այլ իրավաանական անձի (կամ անհատ ձեռնարկատերերի) գործողությունների (անգործողության) հետնանքով, կապված դրանց կողմից պարտադիր պահանջները չկատարելու հետ, ինչպես նան այլ տեղեկատվության ստացումը, որը փաստաթղթերով կամ այլ

փաստերով հաստատում է այդպիսի խախտումների հայտանիշների առկայությունը: Շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում պետական տեսուչը, իր ծառայողական պարտականությունները կատարելիս, իր իրավասության շրջանակներում իրավունք ունի սահմանված կարգով. - ստուգելու շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում նորմատիվների, պետական ստանդարտների ն այլ նորմատիվ փաստաթղթերի պահպանման գործընթացը, մաքրման կայանների ն այլ վնասազերծող սարքավորումների, հսկման միջոցների աշխատանքը, ինչպես նան շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում պլանների ն միջոցառումների կատարման ընթացքը, - ստուգելու շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում պահանջների, նորմերի ն կանոնների պահպանման գործընթացը` արտադրական ն այլ օյեկտների տեղադրման, շինարարության, շահագործման մեջ դնելու, շահագործման ն շահագործումից դուրս երելու դեպքերում, - ստուգելու պետական էկոլոգիական փորձաքննության եզրակացությունում նշված պահանջների կատարման ընթացքը կամ առաջարկություն անել դրա անցկացման վերաերյալ, - իրավաանական ն ֆիզիկական անձանց ներկայացնելու պահանջներ ն հանձնելու կարգադրագիր` խախտումների վերացման համար, - դադարեցնելու իրավաանական ն ֆիզիկական անձանց տնտեսական ն այլ գործունեությունը` նրանց կողմից շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում օրենսդրության խախտման դեպքում, - վարչական պատասխանատվության ենթարկելու այն անձանց, ովքեր շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում օրենսդրության խախտումներ են թույլ տվել, - իրականացնելու օրենսդրությամ սահմանված այլ լիազորություններ: Շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում պետական տեսուչները պետական էկոլոգիական հսկման միջոցառումներ անցկացնելիս իրավունք չունեն. - պահանջելու պետական էկոլոգիական հսկողության մարմինների իրավասությանը չվերաերող պարտականությունների կատարումը, - իրականացնելու պլանային ստուգումներ` ստուգվող իրավաանական անձանց, պաշտոնատար անձանց կամ անհատ ձեռնարկատերերի կամ նրանց ներկայացուցիչների ացակայության դեպքում, - պահանջելու փաստաթղթեր ն տեղեկություններ, եթե դրանք հսկման միջոցառման օյեկտներ չեն ն հսկման առարկային չեն վերաերում, ինչպես նան ռնագրավելու հսկման առարկային վերաերող փաստաթղթերի նօրինակները, - տարածելու տեղեկատվություն, որը օրենքով պահպանվող գաղտնիք է ն ստացվել է պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառման իրականացման արդյունքում, ացի Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամ սահմանված դեպքերի,

գերազանցելու պետական էկոլոգիական հսկողության անցկացման սահմանված ժամանակահատվածը: Ըստ պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառման արդյունքների` շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում ստուգումն անցկացրած պետական տեսուչը կազմում է սահմանված ձնի ակտ` երկու օրինակից: Ակտում նշվում է. - ակտի կազմման ամսաթիվը, ժամանակը ն տեղը, - պետական էկոլոգիական հսկողության մարմնի անվանումը, - կարգադրության ամսաթիվը ն համարը, որի հիման վրա անց է կացվել պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառումը, - շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում պետական էկոլոգիական հսկողություն անցկացրած պետական տեսուչի ազգանունը, անունը, հայրանունը, պաշտոնը, իրավաանական անձի անվանումը կամ անհատ ձեռնարկատիրոջ ազգանունը, անունը, հայրանունը, ում ձեռնարկության նկատմամ անցկացվել է պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառումը, - պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառման անցկացման ամսաթիվը, ժամանակը ն տեղը, - տեղեկություններ պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառման արդյունքների մասին, այդ թվում` ացահայտված խախտումների, դրանց նույթի մասին, այն անձանց մասին, ում վրա դրվում է այդ խախտումների վերացման պատասխանատվությունը, - տեղեկություններ իրավաանական անձի ներկայացուցչի կամ անհատ ձեռնարկատիրոջ, ինչպես նան հսկման միջոցառման անցկացմանը մասնակցող անձանց` ակտին ծանոթացման կամ ծանոթանալուց հրաժարվելու մասին, - պետական էկոլոգիական հսկողություն իրականացրած պաշտոնատար անձի ստորագրությունը: Ակտին կցվում է փորձանմուշները վերցնելու վերաերյալ ակտը, պետական էկոլոգիական հսկողության մարմինների պաշտոնատար անձանց, ինչպես նան աշխատողների ացատրությունները, ովքեր պատասխանատու են պարտադիր պահանջները չկատարելու համար: Ակտի մեկ օրինակը հավելվածների պատճեններով ն ստորագրությամ հանձնվում է իրավաանական անձի ղեկավարին կամ նրա տեղակալին ն անհատ ձեռնարկատիրոջը կամ նրա ներկայացուցչին կամ ուղարկվում է փոստային կապի միջոցով, իսկ հանձման մասին ծանուցագիրը կցվում է պետական հսկող մարմնում պահվող ակտի օրինակին: Պետական էկոլոգիական հսկողության միջոցառման արդյունքում վարչական իրավախախտումներ հայտնաերելու դեպքում շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում պետական տեսուչը ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կարգով ակտ է կազմում վարչական իրավախախտումների վերաերյալ ն ացահայտված խախտումների վերացման համար հանձնարարական է տալիս:

Իրավաանական անձինք ն անհատ ձեռնարկատերերը վարում են ստուգման միջոցառումների հաշվառման մատյան: Ստուգումների հաշվառման մատյանում շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում պետական տեսուչն իրականացնում է գրառում պետական էկոլոգիական ստուգման միջոցառման վերաերյալ, որը տեղեկություն է ովանդակում պետական հսկողական մարմնի անվանման, ամսաթվի, ստուգման միջոցառման անցկացման ժամանակի, իրավական հիմքերի, նպատակների, խնդիրների, միջոցառման առարկայի վերաերյալ, ացահայտված խախտումների, կազմված արձանագրության, վարչական իրավախախտումների ն տրված հանձնարարականի վերաերյալ: Ստուգումների միջոցառման հաշվառման մատյանը պետք է լինի կարված, համարակալված ն իրավաանական անձի կամ անհատ ձեռներեցի կնիքով կնքված: ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված է, որ շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում պետական տեսուչը, ծառայողական պարտականությունները կատարելիս, իր իրավասությունների շրջանակում իրավունք ունի. Ă սահմանված կարգով դադարեցնելու իրավաանական ն ֆիզիկական անձանց տնտեսական ն այլ գործունեությունը` նրանց կողմից շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում օրենսդրության խախտման համար, Ă վարչական պատասխանատվության ենթարկելու անձանց, ովքեր թույլ են տվել շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում օրենսդրության խախտում: Կարգադրությունը տնտեսական կամ այլ գործունեության սահմանափակման (դադարեցման) վերաերյալ ուղարկվում է խախտողին` նրա կողմից տնտեսական կամ այլ գործունեությունը նապահպանական օրենսդրության նորմատիվ-իրավական ակտերի խախտմամ իրականացնելու ն նական շրջակա միջավայրին վնաս պատճառելու դեպքում: Շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում օրենսդրական խախտմամ գործառույթներ իրականացնող իրավաանական ն ֆիզիկական անձանց գործունեության սահմանափակման կամ դադարեցման վերաերյալ պահանջները դիտարկվում են դատական կարգով: Վարչական իրավախախտում հայտնաերելու դեպքում պետական տեսուչը կազմում է արձանագրություն վարչական իրավախախտման վերաերյալ, որը հանդիսանում է վարչական իրավախախտման համար գործի հարուցման հիմք: Եթե խախտումը կատարվել է մի քանի անձանց կողմից, արձանագրությունը կազմվում է յուրաքանչյուրի համար առանձին-առանձին: Արձանագրությունը կազմելու դեպքում քաղաքացուն ացատրվում է իր իրավունքները ն պարտականությունները, որի մասին արձանագրությունում նշում է կատարվում: Արձանագրությունը ստորագրվում է այն կազմող անձի, վարչական պատասխանատվության ենթարկվող անձի կողմից, ինչպես ն վկաների ու տուժողների կողմից: Պատասխանատվության ենթարկվող անձի` արձանագրությունը ստորագրելուց հրաժարվելու դեպքում դրանում կատարվում է նշում այդ մասին: Անձը, որի նկատմամ կազմվում է վարչական իրավախախտման վերաերյալ արձանագրությունը, իրավունք ունի ներկայացնելու արձանագրությանը կցվող ացատրություն, դիտողություններ արձանագրության ովանդակության վերաերյալ ն այն չստորագրելու կապակցությամ իր շարժառիթները:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. Որո՞նք են ձեռնարկության էկոլոգիական ծառայության հիմնական խնդիրները: 2. Թվարկել մթնոլորտային օդի պահպանության տեխնոլոգիական միջոցառումները: 3. Ի՞նչ աժիններից է կազմված ՍԹԱ նախագիծը: 4. Ձեռնարկությունում ՍԹԱ նորմատիվների պահպանման համար հսկողության տիպերը: 5. Թվարկել այն փաստաթղթերը, որոնք արտանետումների նորմատիվների հաստատման ն թույլտվություն ստանալու համար նօգտագործողը ներկայացնում է հատուկ լիազորված մարմնին: 6. Ինչպիսի՞ միջոցառումներ են իրականացվում ձեռնարկությունում մակերնութային ջրերի պահպանման համար: 7. Որո՞նք են ձեռնարկության պարտավորությունները, որի գործունեության արդյունքում գոյանում են թափոններ: 8. Ի՞նչն է հաշվի առնվում թափոնները պահելու, թաղելու համար նորմատիվներ մշակելիս: 9. Ներկայացնել շրջակա միջավայրի պահպանության վերաերյալ կազմակերպչական փաստաթղթերի օրինակելի ցանկը: 10. Ի՞նչ նպատակով է անցկացվում գործող ձեռնարկության պետական էկոլոգիական հսկողությունը: 11. Թվարկել արտապլանային ստուգումների առարկաները: 12. Թվարկել շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում պետական տեսուչի իրավունքները: 13. Ներկայացնել շրջակա միջավայրի պահպանության նագավառում պետական տեսուչի կազմած ակտերի ովանդակությունը:

¶ÈàôÊ 14. ¶àðÌÜ²Î²Ü ØàîºòàôØÜºð

¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Ð²Ø²Î²ð¶Æ

Òºì²ìàðØ²ÜÀ ºì ¼²ð¶²òØ²ÜÀ 14.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Î²è²ì²ðØ²Ü ºì ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Ð²Ø²Î²ð¶ºðÆ Î²èàôòì²ÌøÜºðÀ ºì Î²äºðÀ

14.1.1. Ð²Ø²Î²ð¶Æ ÐÆØÜ²Î²Ü îÆäºðÀ էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգի հանգուցային օղակը ձեռնարկության էկոլոգիական ծառայությունն է կամ փոքր արտադրություններում` որակավորված առանձին մասնագետը (մենեջերը), որը լիազորված է լուծելու համապատասխան խնդիրներ: Գործնականում կան էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգի չորս հիմնական տիպեր, որոնք տարերվում են ձեռնարկությունում էկոլոգիական ծառայության կամ լիազորված մասնագետի կանոնակարգերով. կառուցվածք, որտեղ ացակայում է էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում էկոլոգիական ծառայությունը կամ էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում մասնագետը, կառուցվածք, որտեղ էկոլոգիական ծառայությունը (մենեջերի պաշտոնեական պարտականությունները) համատեղված է ձեռնարկության ինչ-որ մեկ այլ ծառայության (այլ պաշտոնեական պարտականությունների) հետ, կառուցվածք, որտեղ էկոլոգիական ծառայությունը (մենեջեր) առանձնացված է որպես առանձին ստորաաժանում (պաշտոն), կառուցվածք, որտեղ էկոլոգիական ծառայությունը առանձին ստորաաժանում է` ղեկավարի առանձին պաշտոնով, որն իր գրաված դիրքով հավասար է ձեռնարկության տնօրենի տեղակալի պաշտոնին: Ամենաանարդյունավետը առաջին տիպի էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի կառուցվածքն է: Արտադրական էկոլոգիական խնդիրների լուծումն այդ դեպքում դրված է այս կամ այն պաշտոնական անձի վրա` որպես լրացուցիչ եռնվածություն: Դա կարող է լինել գլխավոր ճարտարագետը, գլխավոր տեխնոլոգը, գլխավոր էներգետիկը ն այլք: Քանի որ այդ պաշտոնատար անձինք առաջին հերթին կատարում են իրենց պաշտոնեական պարտականությունները, այդ դեպքում ողջ նապահպանական գործունեությունը հանգում է հիմնականում գործող նապահպանական օրենսդրության պահանջների կատարմանը, օրինակ` անհրաժեշտ հաշվետվությունների լրացմանը: Երկրորդ տիպի կառուցվածքի համար նութագրական է ստորաաժանման կամ առանձին մասնագետի առկայությունը. նա զաղվում է էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի հարցերով: Այդ դեպքում նրանց գործառույթները

(պաշտոնեական պարտականությունները) համատեղված են այլ գործառույթների (պաշտոնեական պարտականությունների) կատարման հետ: Օրինակ` ավականին հաճախ տեղի է ունենում միննույն ստորաաժանումում էկոլոգիական ծառայության ն աշխատանքի պաշտպանության ծառայության կամ էկոլոգիական ծառայության ն նապահպանական սարքավորումների շահագործման ծառայության համատեղում: էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի այս տիպի համակարգի համար նութագրական են հետնյալ թերությունները. ոչ ավարար ուշադրություն ձեռնարկության գործունեության էկոլոգիական հիմնախնդիրներին, նապահպանական գործունեության գործնական իրականացման համար ժամանակի ն ռեսուրսների սահմանափակվածություն, պարտականությունների մեծ ծավալ, որը սահմանափակում է նախաձեռնողական գործունեության հնարավորությունը, էկոլոգիական ծառայության (մասնագետ-մենեջերի) ոչ ավարար հեղինակություն: էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի երրորդ տիպի դեպքում էկոլոգիական ծառայությունը (մասնագետ էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում) առանձնացված է ձեռնարկության առանձին ստորաաժանումում (պաշտոն), ունի իր ղեկավարը, սակայն վերջինս ավարար կշիռ չունի ձեռնարկության հիերարխիական կառուցվածքում: Երրորդ տիպի էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգի դեպքում կարելի է առանձնացնել մեկ նութագրիչ թերություն, այն է` էկոլոգիական ծառայության (մասնագետ-մենեջերի) գործառույթի արդյունավետությունը կախված է արտադրական կառավարման ն մենեջմենթի ընդհանուր համակարգում ենթակայությունից ն տեղից. միաժամանակ, էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի կառուցվածքի տվյալ տիպը զգալի առավելություն է ձեռք երում. էկոլոգիական գործունեությունը համալիր ն լիարժեք իրականացնելու հնարավորությունը, էկոլոգիական ծառայության (մասնագետ-մենեջերի) ավելի արձր հեղինակությունը, էկոլոգիական հիմնահարցը մանրամասն ուսումնասիրելու հնարավորությունը: Ամենաարդյունավետը ն մեծ պոտենցիալ ունեցողը էկոլոգիական մենեջմենթի առավելություններն օգտագործելու գործում համակարգի 4-րդ տիպն է, որում էկոլոգիական ծառայությունն առանձնացված է որպես առանձին ստորաաժանում, իսկ դրա ղեկավարը (մասնագետ-մենեջերը), կախված ձեռնարկության չափերից, պաշտոնապես հավասարեցվում է տնօրենի տեղակալին կամ գլխավոր ճարտարագետի տեղակալին: Չորրորդ տիպի էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգի կառուցվածքի համար նութագրական են հետնյալ առավելությունները. էկոլոգիական գործունեությունն ավելի համալիր, արդյունավետ ն լիարժեք իրականացնելու հնարավորություն,

ձեռնարկությունում հիմնական արտադրական ն էկոլոգիական նպատակները ն խնդիրները արդյունավետ համատեղելու հնարավորություն, տարատեսակ ն տնտեսապես արդյունավետ էկոլոգիական գործունեություն իրականացնելու հնարավորություն: Ըստ գործունեության կազմակերպման եղանակի` հնարավոր են ձեռնարկության էկոլոգիական ծառայության հետնյալ տիպերը:

14.1.2. Ì²è²ÚàôÂÚàôÜÜºðÆ ÐÆØÜ²Î²Ü îÆäºðÀ 14.1.2.1. ²è²ÜÒÜ²òì²Ì ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ì²è²ÚàôÂÚàôÜ, àðàôØ ²ÞÊ²îàÔÜºðÆ ä²ðî²Î²ÜàôÂÚàôÜÜºðÀ ´²ÞÊì²Ì ºÜ Àêî Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ìð² ²¼¸ºòàôÂÚ²Ü îºê²ÎÆ Այս տիպի ծառայությունների մեծ մասի համար կարելի է առանձնացնել աշխատողների խմեր, ովքեր զաղված են. մթնոլորտային օդի պաշտպանությամ, ջրային ռեսուրսների պաշտպանությամ ն արդյունավետ օգտագործմամ, շրջակա միջավայրի, արտադրության ն սպառման թափոններից պաշտպանությամ, հողային ռեսուրսների պաշտպանությամ ն արդյունավետ օգտագործմամ: Այս տիպի էկոլոգիական ծառայություններում լիազորությունների փոխանցումը համապատասխանում է պետական էկոլոգիական հսկողության մարմինների կառուցվածքին: Պարտականությունների նման վերաաշխումը արդարացված է մեծ ձեռնարկությունների (արտադրական միավորումների) համար, որոնցում էկոլոգիական ծառայությունը ներառում է ավելի քան 10 մարդ: Այս տիպի էկոլոգիական ծառայության կառուցվածքի թերություններից են. մասնագետների գործունեության ոլորտի մեկուսացվածությունը, հնարավոր իրավիճակները, որի դեպքում, եր մասնագետը ինչ-որ պատճառով չի կարողանում կատարել իր աշխատանքը, մնացած մասնագետներից կպահանջվի զգալի ժամանակ, մինչն որ նրանք կարողանան անհրաժեշտ մակարդակով կատարել ացակայող մասնագետի պարտականությունները, ընդունված համալիր նապահպանական լուծումների կազմակերպչական արդությունը: Այս տիպի էկոլոգիական ծառայության առավելությունն այն է, որ կարելի է մանրամասն ուսումնասիրել գործունեության որոշակի ոլորտում պահանջները ն հնարավորությունները, իրականացնել ավելի արդյունավետ կառավարում ն մենեջմենթ, օրինակ` արտադրության ն սպառման թափոնների հետ վարվելու ոլորտում, ն ընդունել ճիշտ լուծումներ:

Նկարագրված տիպերին վերաերում են ն էկոլոգիական ծառայությունները, որոնցում աշխատողների պարտականությունները աշխված են ըստ ձեռնարկությունում գոյություն ունեցող էկոլոգիական գործառույթների տեսակների: Այսպիսի ծառայությունների աշխատողները զաղվում են կոնկրետ տեխնոլոգիական գործառույթի հետ կապված էկոլոգիական հարցերով: Այս տիպի էկոլոգիական ծառայության առավելությունները ն թերությունները վերը նկարագրվածի նմանակներն են:

14.1.2.2. ÆÜîº¶ð²È²ÚÆÜ îÆäÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ì²è²ÚàôÂÚàôÜ Ձեռնարկությունում նապահպանական գործունեության համար պատասխանատու ստորաաժանման այս տիպի էկոլոգիական ծառայության աշխատակիցները միասին կատարում են շրջակա միջավայրի պաշտպանության ն նական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հետ կապված աշխատանքները: էկոլոգիական ծառայության կառուցվածքի այսպիսի տիպը ավականաչափ տարածված է միջին ն փոքր ձեռնարկություններում: Նման տիպի էկոլոգիական ծառայության առավելություններն են. աշխատակիցների փոխադարձ փոխարինելիությունը, աշխատակիցներից որնէ մեկի ացակայության դեպքում մյուս մասնագետները կարող են հաջողությամ կատարել նրա պարտականությունները, աշխատանքի համալիր նույթը, շրջակա միջավայրի վրա մի տիպի ազդեցության հարցերը դիտարկելու դեպքում հաշվի են առնվում նան ազդեցության այլ դրսնորումները: Օրինակ, թափոնների տեղաաշխման հիմնավորումը մշակելու դեպքում կարնոր են գիտելիքները ն հմտությունները ոչ միայն այդ, այլ նան մթնոլորտային օդի վրա ազդեցության, ինչպես նան ջրային ն հողային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման նագավառում, շրջակա միջավայրի պաշտպանության ն նական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման ոլորտում ձեռնարկության համալիր նպատակների ն խնդիրների որոշման ճիշտ էկոլոգիական քաղաքականություն մշակելու հնարավորությունը, շրջակա միջավայրի պաշտպանության ն նական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման, ավելի արդյունավետ կառավարման հնարավորությունը. այդպիսի կառավարում կարելի է իրականացնել միայն էկոլոգիական քաղաքականությանը ն ռազմավարական նպատակներին ն խնդիրներին համալիր մոտեցման դեպքում:

14.1.2.3. Ê²èÀ îÆäÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ì²è²ÚàôÂÚàôÜ Նման էկոլոգիական ծառայության աշխատակիցները կարող են կատարել ծառայություններ` կապված շրջակա միջավայրի վրա տարեր տեսակի ազդեցության հետ, ինչպես նան զաղվել որոշակի տեխնոլոգիական գործառույթների

էկոլոգիական հիմնահարցերով: Այս տիպի էկոլոգիական ծառայություններին հատուկ են վերը նկարագրված ծառայությունների առավելությունները ն թերությունները: Արտադրական էկոլոգիական ծառայության` ցանկացած ձնով կազմակերպման դեպքում կարնոր է համալիր մոտեցումը էկոլոգիական կառավարման ն էկոլոգիական մենեջմենթի արդյունավետ իրականացմանը, այդ թվում` ձեռնարկության էկոլոգիական քաղաքականության մշակմանը, այդ ոլորտում հիմնական նպատակների ն խնդիրների գործունեության ն հսկողության կազմակերպմանը:

14.1.3. ØºÜºæºð-¾ÎàÈà¶À ÒºèÜ²ðÎàôÂÚàôÜàôØ Մենեջերի հիմնական նպատակները, ըստ էկոլոգիական հարցերի, որոշվում են հետնյալ ձնով. - պաշտպանել ն պահպանել շրջակա միջավայրը գործող արտադրության շրջանակներում, - ապահովել մարդկանց առողջությունը արտադրության ն մոտակա շրջակայքի շրջանակներում (մոտակա տարածքներում նակվող մարդկանց առողջությունը), - նպաստել նական ռեսուրսների խնայողաար, արդյունավետ, հավասարակշռված ծախսմանը: Կազմակերպչական կառուցվածքով մենեջերը պետք է անմիջականորեն ենթարկվի տնօրենին, այլ ոչ թե ընդգրկվի գլխավոր ճարտարագետի ծառայության հաստիքներում` որպես նրա տեղակալ անվտագության տեխնիկայի պահմանման գծով: Նա ինքնուրույն մասնագետ է ն լիովին պատասխանատու է շրջակա նական միջավայրի հետ փոխկապակցված ձեռնարկության էկոլոգիական արտադրանքի ողջ կենսացիկլի անվտանգության ն պարտավորությունների կատարման համար ինչպես ձեռնարկության ներսում, այնպես էլ ձեռնարկությունից դուրս: Մենեջեր-խորհրդատուն աշխատավարձը ստանում է ձեռնարկությունում տնտեսված հետնյալ միջոցներով ձնավորված ֆոնդից. - արտադրության արդիականացում, - արտադրական գործընթացի տեխնոլոգիականացում, - արտադրության ծախսերի նվազեցում, - նական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում, ներքին ն արտաքին վերաշրջանառություն, - թափոնների կրճատում, դրանց վերամշակում, - արտանետումների, արտահոսքերի փոքրացում, հետնապես, նշանակում է նան` տուգանքների, դատական վճարումների փոքրացում ն այլն:

14.2. öàÊ²¸²ðÒ Î²äºðÀ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Ð²Ø²Î²ð¶àôØ

14.2.1. ÀÜ¸Ð²Üàôð ¸ðàôÚÂÜºð Փոխադարձ կապերի կազմակերպումը ձեռնարկությունում էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգի ձնավորման հիմքն է: Փոխադարձ կապը էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգի սույեկտների միջն փոխազդեցությունն է, ինչպես նան` գործառույթների, համակարգի տարրերի ն առանձին անձանց միջն կապերը: Մենեջմենթի ցանկացած համակարգում կարող են լինել պաշտոնական ն ոչ պաշտոնական փոխհաղորդակցումներ: Պաշտոնականը այն փոխադարձ կապերն են, որոնք նախապես որոշված են կանոնակարգերում, նկարագրված են ընթացակարգում, պաշտոնական հրահանգներում: էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգում տարերակում են փոխադարձ կապերի հետնյալ հիմնական տիպերը. - վարչական, - ֆինանսական, - տեղեկատավական:

14.2.2. ì²ðâ²Î²Ü öàÊ²¸²ðÒ Î²äºð Դրանք արտացոլում են էկոլոգիական կառավարման ն մարքեթինգի համակարգում սույեկտների փոխենթակայությունը: Ձեռնարկությունում էկոլոգիական ծառայությունը, որպես էկոլոգիական մարքեթինգի համակարգի հիմնական սույեկտ, կարող է ունենալ ենթակայության տարեր տիպեր, որոնք նկարագրվել են վերնում:

14.2.3. üÆÜ²Üê²Î²Ü öàÊ²¸²ðÒ Î²äºð Դրանք ցույց են տալիս, թե էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի որ սույեկտներն են միմյանց հետ տնտեսապես փոխկապակցված էկոլոգիական գործընթացի իրականացման ժամանակ: Այսպիսի փոխադարձ կապերը արտացոլում են նան ֆինանսական որոշումներ կայացնելու հաջորդականությունը էկոլոգիական գործունեության իրականացման դեպքում: Ֆինանսական առնչությունների հիմնական սույեկտներն են` հաշվապահությունը, ձեռնարկության ղեկավարությունը, էկոլոգիական ծառայությունը, պլանաժինը:

14.2.4. îºÔºÎ²îì²Î²Ü öàÊ²¸²ðÒ Î²äºð էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգում դրանք այն փոխադարձ կապերն են, որոնք առաջանում են էկոլոգիական գործունեության հետ կապված տեղեկության փոխանակման դեպքում: Դա կարող է լինել տեղեկատվության փոխանակում, որը պետք է անպայման ներկայացվի էկոլոգիական ծառայությանը կամ ձեռնարկության ղեկավարությանը (պաշտոնական փոխադարձ կապեր), կարող է լինել տեղեկատվության փոխանակություն ոչ պաշտոնական հիմքի վրա` կախված կոնկրետ իրադրությունից: Ձեռնարկության էկոլոգիական ծառայությունը հիմնականում տեղեկատվությամ կապված է գլխավոր էներգետիկի, գլխավոր մեխանիկի, թափոնների տեղափոխությամ զաղվող ն շահագործող ստորաաժանումների, արդյունաերա-սանիտարական լաորատորիայի ն այլ աժինների հետ: Տեղեկատվության փոխանակությունը կարող է լինել միակողմանի ն երկկողմանի: էկոլոգիական ծառայությունը կուտակում է ձեռնարկությունում էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի իրականացման վերաերյալ ողջ տեղեկատվությունը, ապա վերլուծում է այն, ներկայացնում տարեր` ներքին ն արտաքին փաստաթղթերում, մշակում էկոլոգիական մենեջմենթի ծրագրեր (պլաններ), կազմում ն վարում է էկոլոգիական հաշվետվությունները: էկոլոգիական մենեջմենթի համար նութագրական է ոչ պաշտոնական կապերի ակտիվ օգտագործումը գործունեության պրակտիկ իրականացման ն դրված էկոլոգիական նպատակներին ն խնդիրներին հասնելու գործընթացներում: էկոլոգիական կառավարումը հիմնականում սահմանափակվում է պաշտոնական կապերով:

14.3. ¶àðÌÜ²Î²Ü ØàîºòàôØ ²ðî²¸ðàôÂÚ²Ü Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ìð² ´²ò²ê²Î²Ü ²¼¸ºòàôÂÚ²Ü ºì èºêàôðêÜºðÆ ú¶î²¶àðÌØ²Ü Üì²¼²ðÎØ²ÜÀ

14.3.1. ÀÜ¸Ð²Üàôð ¸ðàôÚÂÜºð Որպես արտադրական էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի հիմնական գերակայություններ հաճախ դիտարկվում են արտադրության` շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության նվազարկման հետ կապված նպատակները` ներառած թափոնների ն հումքային ու էներգետիկական ռեսուրսների օգտագործման նվազարկումը:

Արդյունաերական ձեռնարկության` շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության նվազարկում ասելով ընդունված է հասկանալ աղտոտող նյութերի արտանետումների ն արտաթողումների, թափոնների, օգտագործվող ռեսուրսների, տեսակարար ցուցանիշների, պատրաստի արտադրանքի էկոլոգիական ցուցանիշների նպատակամղված, մոտիվացված, հետնողականորեն, տարեցտարի

փոփոխությունը, որին հասնում են ազմանույթ կազմակերպչական, տեխնոլոգիական ն տեխնիկական մեթոդների ն միջոցների օգտագործմամ: Արդյունաերական ձեռնարկության` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության նվազարկման (հետնողական արելավման) գործնական մոտեցումները, մեթոդների ն միջոցների ողջ ազմազանությունը կարելի է դասակարգել հետնյալ ձնով. Դասակարգում ըստ ժամանակի ն իրականացման հնարավորությունների. - առաջնահերթային (կարճաժամկետ), հիմնականում ծախսեր չպահանջող կամ փոքր ծախսատարությամ (ժամանակատարությամ) (իրականացման ժամանակամիջոցը մինչն 1 տարի) մեթոդներ ն միջոցներ, - պլանավորվող (միջնաժամկետ) մեթոդներ ն միջոցներ` 1...5 տարի ժամանակամիջոցի համար, - հեռանկարային (երկարաժամկետ) մեթոդներ ն միջոցներ` 5 տարուց ավելի ժամանակամիջոցի համար: Ըստ իրականացման պարտադրականության. - պարտադիր մեթոդներ ն միջոցներ` համաձայն նապահպանական օրենսդրության որոշակի կոնկրետ պահանջների, - էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում գործունեության զարգացման հետ կապված նախաձեռնողական մեթոդներ ն միջոցներ: Ըստ իրականացման սկզունքների. - կազմակերպչական մոտեցումներ, մեթոդներ ն միջոցներ, - տեխնոլոգիական ն տեխնիկական մոտեցումներ, մեթոդներ ն միջոցներ, որոնք անմիջականորեն վերաերում են աղտոտող նյութերի ն թափոնների առաջացման աղյուրներին, - տեխնոլոգիական ն տեխնիկական մոտեցումներ, մեթոդներ ն միջոցներ, որոնք շոշափում են աղտոտող նյութերի արտանետումների, արտաթողումների ուն աղյուրը, շրջակա միջավայրի վրա ֆիզիկական ազդեցության աղյուրները, թափոնները: 14.3.2. կետում դիտարկվում են շրջակա միջավայրի վրա արդյունաերական ձեռնարկության ազդեցության նվազարկման մի շարք նութագրական, գործնական մոտեցումների, մեթոդների ն միջոցների օրինակներ:

14.3.2. Þðæ²Î² ØÆæ²ì²ÚðÆ ìð² ²¼¸ºòàôÂÚ²Ü Üì²¼²ðÎØ²Ü Î²¼Ø²Îºðäâ²Î²Ü ØàîºòàôØÜºðÀ ºì

ØºÂà¸ÜºðÀ

Շրջակա միջավայրի վրա արտադրական ձեռնարկության (ներառած պատրաստի արտադրանքը) ազդեցության ն ռեսուրսների օգտագործման նվազարկման կազմակերպչական մոտեցումների ն մեթոդների նագավառում, որպես հիմնական ուղղություններ, ստորն դիտարկվում են.

արտադրական էկոլոգիական կառավարման ն մենեջմենթի համակարգն ամողջությամ, այդ թվում. նվազարկման հետ կապված սկզունքների ն պարտականությունների ներառումը ձեռնարկության էկոլոգիական քաղաքականության մեջ, ձեռնարկության կողմից իր էկոլոգիական քաղաքականության հրապարակավ հռչակումը, ձեռնարկության կողմից նվազարկման հետ կապված էկոլոգիական նպատակադրումը` ներառած նշված նպատակներին հասնելու չափանիշները, նվազարկման կոնկրետ գործողությունների ն միջոցառումների ծրագրի մշակումը, նվազարկման ոլորտում պրակտիկ գործունեության կազմակերպումը ն հսկողությունը, ներառյալ էկոլոգիական նշանակալի ընթացակարգերի մշակումը ն օգտագործումը, իրավասությունների ն պատասխանատվության աշխումը, ձեռնարկության էկոլոգիական ստանդարտների մշակումը ն օգտագործումը, գործունեության արդյունքների գնահատման համար էկոլոգիական աուդիտի օգտագործումը, ձեռնարկության էկոլոգիական քաղաքականության ն նպատակների ճշգրտումը, նվազարկման ոլորտում ձեռնարկության գործունեության դրական ն ացասական արդյունքներն արտացոլող «կանաչ» հաշվետվությունների մշակումը ն տարածումը: Աշխատանքը անձնակազմի հետ, այդ թվում. շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ն ռեսուրսների օգտագործման նվազարկման նագավառներում ձեռնարկությունում կատարված աշխատանքի մասին անձնակազմին տեղեկացնելը, նվազարկման գործընթացում ողջ կոլեկտիվի ակտիվ ներգրավման շահադրդումը ն խթանումը, անձնակազմի առկա էկոլոգիական կրթության ծրագրի մշակումը ն գործնական իրականացումը` կապված շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ն ռեսուրսների օգտագործման նվազարկման հետ, անձնակազմի նախապատրաստումը արտակարգ էկոլոգիական իրավիճակի պայմաններում գործողությունների: Ձեռնարկությունում էկոարդյունավետության սկզունքի օգտագործումը նվազարկման պրակտիկ գործունեությունում, այդ թվում. ուղղակի թաքնված ծախսերի ացահայտում, վերլուծություն ն գնահատում` ն կախված ձեռնարկության կողմից նվազարկման մոտեցումները ն մեթոդներն օգտագործելուց կամ չօգտագործելուց, արտադրության` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության, ռեսուրսների ն պատրաստի արտադրանքի արժեքային վերլուծության իրականացում (արտադրական էկոլոգիական իրավիճակի, ներառյալ թաքնված ծախսերի արժեքային վերլուծությունը),

- արժեքային վերլուծության տվյալների օգտագործումը գործունեության մոտիվացման, անձնակազմի հետ աշխատանքի, նվազարկման արդյունքների գնահատման համար: Ձեռնարկության կողմից նվազարկման պրակտիկ գործունեությունում էկոարդարության սկզունքների օգտագործումը, այդ թվում. - ձեռնարկության կողմից անձնակազմի, նակչության, էկոլոգիական հասարակայնության, աժնետերերի, ներդրողների նկատմամ էկոլոգիական պարտավորությունների լայն միջակայքի ընդունումը ն հրապարակային հռչակումը (օրինակ` հասարակական էկոլոգիական հսկողության նկատմամ լրիվ աց լինելու պարտականությունը), - շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ն ռեսուրսների օգտագործման նվազարկման նագավառում ձեռնարկության առաջատարության հետ կապված լրացուցիչ կամավոր պարտավորությունների ընդունումը: Ձեռնարկության արտաքին էկոլոգիական գործունեության զարգացումը, այդ թվում. - ճյուղի այլ ձեռնարկությունների, մատակարարների, կից ձեռնարկությունների հետ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ն ռեսուրսների օգտագործման նվազարկման նագավառում համագործակցություն ն կոոպերացիա, - տարածքի (արդյունաերական հարթակի) այլ ձեռնարկությունների հետ նվազարկման նագավառում համագործակցություն ն կոոպերացիա, - նվազարկման նագավառում գործունեության օգտագործումը` աժնետերերի ն ներդրողերի, ձեռնարկության ազդեցության գոտում ապրող նակչության ն հասարակական էկոլոգիական հսկողության մարմինների, զանգվածային տեղեկատվության միջոցների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների հետ համագործակցության ապահովման նպատակով, - նվազարկման ոլորտում գործունեության օգտագործումը` արտասահմանյան գործընկերների ն էկոլոգիական հասարակական կազմակերպությունների հետ համագործակցության ապահովման նպատակով: Ձեռնարկության էկոլոգիական ծառայության գործունեության արդյունավետության արձրացումը, այդ թվում. - ձեռնարկության էկոլոգիական մոնիթորինգի ողջ համակարգի զարգացում, ներառյալ էկոլոգիական կառավարման հիմնական օյեկտների որակյալ նկարագրությունը ն գնահատումը (շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ն ռեսուրսների օգտագործման կարգավորման համակարգերը), - արտադրական էկոլոգիական մոնիթորինգի ոչ ավանդական (ոչ գործիքային) մեթոդների ն միջոցների կիրառումը, - արտադրական էկոլոգիական հսկողության նագավառում գործունեության կազմակերպումը, ներառյալ իրականացվող նվազարկման գործունեության նկատմամ որոշակի վերահսկող ու ճշգրտող գործողությունները, - շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ն օգտագործվող ռեսուրսների նվազարկման նպատակով արդյունավետ գործունեության իրականաց362

ման համար անհրաժեշտ էկոլոգիական ներքին փաստաթղթերի մշակումը ն ներդրումը (նվազարկման կոնկրետ գործունեության ն միջոցառումների ծրագրեր, ծառայողական հրահանգներ, ձեռնարկության ներքին էկոլոգիական ստանդարտներ, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ն ռեսուրսների օգտագործման կարգավորման համակարգերի կանոնակարգեր, էկոլոգիական կարգավորման արդյունավետության արձրացման նախագծեր, ձեռնարկության էկոլոգիական իրավիճակային պլան ն այլն):

14.3.3. îºÊÜàÈà¶Æ²Î²Ü ºì îºÊÜÆÎ²Î²Ü ØàîºòàôØÜºðÀ ºì ØºÂà¸ÜºðÀ Շրջակա միջավայրի վրա արդյունաերական արտադրության ացասական ազդեցությունները, որոնք վերաերում են անմիջականորեն աղտոտող նյութեր արտանետող ն թափոններ առաջացնող աղյուրներին, նվազարկող տեխնոլոգիական ն տեխնիկական մոտեցումներից ն մեթոդներից, որպես հիմնական գործունեության ուղղություններ, այստեղ դիտարկում են. Հիմնական տեխնոլոգիական արտադրության ն դրա ապարատային ձնավորման որոշակի փոփոխությունները, այդ թվում. - փաստացի գոյություն ունեցող տեխնոլոգիական ռեժիմների փոփոխում ն/կամ օպտիմալացում` նպատակ ունենալով նվազարկելու աղտոտող նյութերի արտանետման ն թափոնների առաջացման աղյուրները, - ապարատային ձնավորման փոփոխություն, - չօգտագործվող սարքավորումների օգտագործում, - տեխնոլոգիական կոմունիկացիաների (սարքավորումների շրջակապման) փոփոխություն, - օգտագործվող ռեագենտների, նյութերի, էներգակիրների փոփոխություն, որպես ռեագենտ` այլ արտադրությունների թափոնների օգտագործում, - ամողջական տեխնիկական վերազինում կամ հիմնական տեխնոլոգիայի վերակառուցում: Փակ տեխնոլոգիական ցիկլերի կազմակերպում, այդ թվում. - հումքի, ռեագենտների ն նյութերի վերաօգտագործում, - կրկնակի ն շրջանառու ջրամատակարարում, - անած ջերմության կրկնակի օգտագործում, - արտադրական շինությունների օդի վերաշրջանառության կազմակերպում: Հումքի, ռեագենտների, նյութերի սպառումը, այդ թվում. - օգտագործվող հումքի ն նյութերի ծախսի վերլուծություն ն գնահատում, ներառյալ հաշվառվող ն չհաշվառվող կորուստները, - հումքի, ռեագենտների ն նյութերի ոլոր տեակների հաշվառված ն չհաշվառված կորուստների կրճատում: էներգառեսուրսների սպառումը, այդ թվում. - սպառվող էներգառեսուրսների ծախսի վերլուծություն ն գնահատում, ներառյալ հաշվառված ն չհաշվառված կորուստները,

ոլոր տեսակների էներգառեսուրսների հաշվառված ն չհաշվառված կորուստների փոքրացում: Արտակարգ վտանգավոր ն արձր վտանգավորության նյութերի սպառումը, այդ թվում. օգտագործվող հումքի ն նյութերի էկոլոգիական վտանգավորության վերլուծություն ն գնահատում, արտակարգ վտանգավորության ն արձր վտանգավորության նյութերի սպառման ացառումը կամ դրանց փոխարինումը ավելի նվազ վտանգավորներով, օգտագործվող հումքում ն նյութերում արտակարգ վտանգավոր ն շատ վտանգավոր նյութերի աժնեմասի փոքրացում: Երկրորդային հումքի ն էներգառեսուրսների օգտագործումը, այդ թվում. ձեռնարկությունում երկրորդային հումքի ն էներգառեսուրսների, այդ թվում` այլընտրանքային, օգտագործման հնարավորության վերլուծություն ն գնահատում, ձեռնարկությունում օգտագործվող հումքի ն էներգառեսուրսների ընդհանուր ծավալում երկրորդային հումքի ն էներգառեսուրսների աժնեմասի մեծացում, պատրաստի արտադրանքի սպառման թափոնների օգտագործում ն դրանց` որպես երկրորդային հումքի աժնեմասի մեծացում: Հումքի ն էներգառեսուրսների համալիր օգտագործում, այդ թվում. հումքի ն էներգառեսուրսների համալիր, այդ թվում` այլընտանքային հնարավորությունների օգտագործման վերլուծություն ն գնահատում, համալիր օգտագործվող հումքի ն էներգառեսուրսների աժնեմասի մեծացում, այլ սպառողների տրվող լրացուցիչ նյութերի ն երկրորդային էներգառեսուրսների ստացում: Աղտոտող նյութերի հոսքերի կազմակերպումը. աղտոտող նյութեր անջատող չկազմակերպված աղյուրների աժնեմասի փոքրացում, աղտոտող նյութերի կազմակերպված հոսքերի աժանումը` ըստ նպատակային աղադրիչների ն խտությունների, աղտոտող նյութերի կազմակերպված հոսքերի աշխումը` ըստ դրանցում խիստ թունավոր նյութերի աղադրիչների: Արտակարգ էկոլոգիական իրավիճակների առաջացման ն զարգացման կանխարգելումը ն գործունեությունը այդ իրավիճակի դեպքում, այդ թվում. կանխարգելող կամ ճշգրտող գործողությունների իրականացում` ուղղված արտակարգ էկոլոգիական իրավիճակի զարգացման ռիսկի նվազեցմանը,

- արտակարգ էկոլոգիական իրավիճակի դեպքում անձնակազմի գործունեության նորմատիվ ն նյութական ապահովում, ներառյալ արտակարգ էկոլոգիական իրավաճակի վերացման արդյունքում առաջացած թափոնների կուտակումը ն հեռացումը, - հնարավոր արտակարգ էկոլոգիական իրավիճակների արդյունքների վերացման համար հատուկ սարքավորումների (օրինակ` պաշարային ն հսկիչ-կուտակիչ տարողությունների) ն համապատասխան ռեագենտների պաշարի նախատեսում, - գործողությունները անարենպաստ օդերնութաանական պայմանների ժամանակամիջոցում, - արտակարգ իրավիճակի հետնանքով ձեռնարկությունում առաջացած վնասի փոքրացման ն հետնանքների վերացման համար լրացուցիչ միջոցառումների անցկացում: Աղտոտող նյութերի ն թափոնների առաջացման աղյուրների մոնիթորինգ, այդ թվում. - դիտարկման լրացուցիչ մեթոդների ն միջոցների օգտագործումը` աղտոտող նյութերի անջատման որոշակի աղյուրների ն թափոնների առաջացման աղյուրների նկարագրման ն գնահատման համար (օրինակ` տեխնոլոգիական հաշվարկների ն նյութական հաշվեկշիռների վրա հիմնված մեթոդների), - արտադրությունում պոտենցիալ ն գոյություն ունեցող արտակարգ էկոլոգիական իրավիճակների` որպես աղտոտող նյութերի աղյուրների առաջացման մոնիթորինգի մեթոդների ն միջոցների օգտագործում: Արդյունաերական արտադրության` շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության նվազարկման տեխնոլոգիական ն տեխնիկական մոտեցումներից ն մեթոդներից, որոնք վերաերում են ուն արտանետման ն արտահոսքերի աղյուրներին, շրջակա միջավայրի վրա ֆիզիկական ազդեցության աղյուրներին, թափոններին («խողովակի վերջում»), որպես գործունեության հիմնական ուղղություններ, դիտարկվում են. Հեռացող գազերի ն հոսքաջրերի գործող համակարգերի տեխնոլոգիական ն ապարատային ձնավորման փոփոխությունը, այդ թվում. - հեռացող գազերի ն հոսքաջրերի գործող համակարգերի տեխնոլոգիական ռեագենտների մշակում ն օգտագործում, - հեռացող գազերի ն հոսքաջրերի փաստացի տեխնոլոգիական ռեժիմների փոփոխություն ն/կամ լավարկում, - աղտոտման աղյուրի աշխատանքի տարեր (միանգամյա, վթարային) ռեժիմների համար մաքրման տեխնոլոգիական ռեժիմների մշակումը, - ռեագենտների փոփոխությունը, ներառյալ մաքրման կայաններում տվյալ արտադրության կամ այլ արտադրությունների թափոնների` որպես ռեագենտների օգտագործումը, - մաքրման ապարատային ձնափոխությունը, ներառյալ շրջակապերի փոփոխությունը, չօգտագործվող ապարատների գործարկումը, սարքա365

x -

վորումների մասնակի կամ դրանց ֆունկցիոնալ մասերի փոփոխությունը, ամողջական տեխնիկական վերազինում ն վերակառուցում, հեռացող գազերի ն հոսքաջրերի մաքրման նոր համակարգերի կառուցում: Շրջակա միջավայրի վրա ֆիզիկական ազդեցության աղյուրների կարգավորումը, այդ թվում. շրջակա միջավայրի վրա ճառագայթային ն էլեկտրամագնիսական ազդեցության աղյուրների կարգավորում, աղմուկի ն թրթռումների մակարդակի նվազեցում, ջերմության արտաթողումների ն արտանետումների փոքրացում, Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության աղյուրների կարգավորում, այդ թվում. անող նյութերի արտաթողումների ն արտանետումների չկարգավորված աղյուրների աժնեմասի փոքրացում, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության աղյուրների միավորում (կենտրոնացում), ծխնելույզի արձրության մեծացում: Թափոնների կազմակերպված տեղադրումը, այդ թվում. արտադրությունում առաջացող արդյունաերական ոլոր տիպերի թափոնների տեղադրման ն հեռացման (օգտագործման, վերամշակման, վերացման, թաղման) տեխնոլոգիական ընթացակարգերի մշակում ն գործնականում օգտագործում, յուրաքանչյուր տիպի թափոնների համար հատուկ կահավորված տարողությունների օգտագործում, թափոնների առանձին հավաքում, կուտակում ն պահպանում` կախված դրանց վտանգավորության դասից ն հեռացման եղանակից, թափոնների տեղադրման հետ կապված աղտոտող նյութերի արտանետումների ն արտաթողումների աղյուրների կրճատում: Թափոնների օգտագործումը ն վերամշակումը, ներառյալ կեղտաջրերի ն հեռացող գազերի մաքրման թափոնները, այդ թվում. թափոնների օգտագործման ն վերամշակման, ներառյալ ներարտադրական ն միջարտադրական (տարածքային) կոոպերացիան, հնարավորությունների, այդ թվում` այլընտրանքային վերլուծություն ն գնահատում, թափոնների օգտագործման ն վերամշակման` գոյություն ունեցող տեխնոլոգիայի ն ապարատային ձնավորման փոփոխություն, թափոնների վերամշակման համակարգի լրիվ տեխնիկական վերազինում կամ վերակառուցում, նորի շինարարություն: Թափոնների վնասազերծումը ն թաղումը, ներառյալ կեղտաջրերի ն հեռացող գազերի մաքրման թափոնները, դրանց վերացումը, այդ թվում.

վերլուծություն ն հնարավորությունների, այդ թվում` այլընտրանքային, գնահատում, թափոնների թաղման կամ վերացման, ներառյալ ներարտադրական ն միջարտադրական (տարածքային), կոոպերացիան, վերացվող կամ թաղվող չկազմակերպված թափոնների մասնակի կրճատում, թափոնների կազմակերպված վերացման (ոչնչացման)` գոյություն ունեցող տեխնոլոգիայի փոփոխում, թափոնների կազմակերպված վնասազերծման ն թաղման` գոյություն ունեցող տեխնոլոգիայի փոփոխություն, թափոնների կազմակերպված վերացման կամ թաղման համակարգի լրիվ տեխնիկական վերազինում կամ նորի շինարարություն: էկոլոգիական կարգի պահպանումը արդյունաերական հրապարակի վրա ամողջությամ, այդ թվում. արդյունաերական հրապարակի վրա ամողջությամ էկոլոգիական կարգի չափանիշների ն ցուցանիշների մշակում, աղտոտող նյութերի արտաթողումների ն արտանետումների աղյուրների կրճատում` կապված ելակետային հումքի, ռեագենտների, նյութերի, պատրաստի արտադրանքի (պահեստային տնտեսության) պահպանման հետ, արդյունաերական հրապարակի տարածքից մակերնութային կեղտաջրերի հեռացման կազմակերպում, ներառյալ աղտոտող նյութերի չկազմակերպված արտաթողումների աղյուրների, ներառյալ միանգամյա արտաթողումների կրճատումը, արդյունաերական հրապարակում թափոնների չկազմակերպված տեղադրման ու թաղման հնարավորությունների նվազեցում ն վերացում: Աղտոտող նյութերի արտահոսքերի ն արտանետումների աղյուրների շրջակա միջավայրի վրա ֆիզիկական ազդեցության աղյուրների մոնիթորինգ, այդ թվում. շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության աղյուրի դիտարկման, նկարագրման ն գնահատման ավանդական լրացուցիչ վերլուծական մեթոդների ն միջոցների օգտագործում, շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության աղյուրի դիտարկման, նկարագրման ն գնահատման ոչ ավանդական լրացուցիչ մեթոդների ն միջոցների օգտագործում (օրինակ` մեթոդներ` հիմնված տեխնոլոգիական հաշվարկների ն նյութական հաշվեկշիռների վրա): Թափոնների մոնիթորինգ, այդ թվում. առաջացող թափոնների նկարագրման գնահատման համար լրացուցիչ մեթոդների ն դիտարկման միջոցների օգտագործում, առաջին հերթին` արտակարգ վտանգավոր ն խիստ վտանգավոր թափոնների ն դրանց տեղադրման տեղերի կանխարգելիչ պիտակավորում:

14.4. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ àÈàðîàôØ Î²¼Ø²ÎºðäàôÂÚ²Ü ØàîÆì²òÆ²Ü ºì ¶àðÌàôÜºàôÂÚ²Ü ¼²ð¶²òàôØÀ

14.4.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ ÀÜ¸Ð²Üàôð

ÐÜ²ð²ìàðàôÂÚàôÜÜºðÀ ºì ²è²ìºÈàôÂÚàôÜÜºðÀ էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում պրակտիկ գործունեության զարգացման հետ անմիջականորեն կապվում է տարեր էկոլոգիական հիմնահարցերի լուծման դեպքում որոշակի առավելություններ ստանալու հնարավորությունը: Այդ առավելություններից են, առաջին հերթին` արտադրական ն տարածքային առումով էկոլոգիական իրավիճակների զարգացման, ստեղծված ացասական միտումների հաղթահարման նոր մոտեցումները, ոչ ավանդական ճանապարհները ն հնարավորությունները: էկոլոգիական մենեջմենթի հիմնական նպատակը գործունեության ոլոր նագավառներում շարունակական արելավումն է, ինչը իրապես հնարավորություն է տալիս անցումային ն շուկայական տնտեսության պայմաններում գտնել տարատեսակ էկոլոգիական հիմնահարցերի նոր մոտեցումներ, որոշել ոչ ավանդական ճանապարհները ն լուծման հնարավորությունները: էկոլոգիական մենեջմենթը այստեղ դիտվում է որպես էկոլոգիապես ավելի մաքուր արտադրության ստեղծման գործնական հիմք: էկոլոգիական մենեջմենթի հետ անմիջականորեն կապված են գերակա էկոլոգիական խնդիրների գործնական լուծման համար արդեն գոյություն ունեցող ազմաթիվ հնարավորությունների ն միջոցների ակտիվացումը ն միավորումը: Այսօր յուրաքանչյուր ձեռնարկությունում գոյություն ունեն էկոլոգիական խնդիրների լուծման մեծ քանակությամ տարանույթ, չօգտագործվող տեխնոլոգիական, տեխնիկական ն կազմակերպչական հնարավորություններ: Դրանց ացահայտումը ն ակտիվացումը հնարավոր է միայն էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգում ձեռնարկության ամողջ անձնակազմի` էկոլոգիական գործունեության մեջ ներգրավելու մոտիվացման պայմանների առկայության դեպքում: էական նշանակություն ունի առկա ձեռնարկությունների մեծ մասի համար էկոլոգիական մենեջմենթի հասանելիությունը, առաջին հերթին` կապված էկոլոգիական հիմնահարցերի լուծման համար տարատեսակ նվազ ծախսատար ն ծախսեր չպահանջող մեթոդների ն միջոցների լայն օգտագործման հետ: Գործնականում ապացուցվել է, որ, շնորհիվ էկոլոգիական մենեջմենթի, գործառույթների ցանկացած գործող ձեռնարկության համար միայն նվազ ծախսատար ն ծախսեր չպահանջող մեթոդների ն միջոցների օգտագործման հիման վրա հնարավոր է շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցությունը նվազեցնել 20...309-ով: Այդ մեթոդները արտակարգ պարզ են, հասկանալի ն հասանելի ցանկացած ձեռնարկությանը: էկոլոգիական մենեջմենթը հիմնականում որոշում է էկոլոգիական հիմնահարցերը լուծելիս արագ արդյունքների հասնելու հնարավորությունը, որոնք

ակնառու են ձեռնարկության անձնակազմի, նակչության, հասարակայնության, ներդրողների, աժնետերերի, տեղական իշխանությունների համար: էկոլոգիական հիմնահարցերը լուծելիս արագ, ակնառու արդյունքների ստացումը առաջին հերթին կապվում է արտադրությունում էկոլոգիական կարգի հաստատման հետ (կարգը արդյունաերական հրապարակում ամողջությամ, սանիտարապահպանական գոտում, աշխատանքային գոտիներում ն աշխատասենյակներում, պահեստային տնտեսությունում, թափոնների տեղադրման ն հեռացման վայրերում ն այլն): էկոլոգիական մենեջմենթի հետ անմիջականորեն փոխկապակցվում է պետական էկոլոգիական հսկողության մեթոդների ն ձների առաջընթաց փոփոխությունը: Նման փոփոխությունները որոշվում են ազմաթիվ մասնակի օյեկտներից (ռեսուրսներից, շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության աղյուրներից, թափոններից ն այլն) ն պարամետրերից արտադրական էկոլոգիական ն մենեջմենթի ամողջական համակարգի արդյունավետության ու ավարար լինելու հսկողությանն անցումով: Եթե պետական էկոլոգիական հսկողության առաջին ձնը պահանջվող ծավալով գործնականորեն իրականացվող չէ, ապա երկրորդը զգալիորեն ավելի արձր աստիճանով համապատասխանում է այսօր գոյություն ունեցող իրական հնարավորություններին: էկոլոգիական մենեջմենթը ենթադրում է գիտակցված, նպատակաուղղված, ազմանույթ էկոլոգիական գործունեության մեջ ոչ միայն առանձին մասնագետների, այլ նան ղեկավարների, որոշում կայացնող անձանց, ամողջությամ արտադրական անձնակազմի, ինչպես նան ձեռնարկության էկոլոգիական գործունեությամ շահագրգիռ մնացած ոլոր կողմերի ներգրավումը: Նման խնդրի լուծումը հնարավոր է էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի գործունեության սկզունքորեն այլ մոտիվացման հիման վրա: Այստեղ ստեղծվում են ձեռնարկության էկոլոգիական տարատեսակ գործունեություն, ձեռներեցության անսահմանափակ ստեղծագործական ներուժ հանդես երելու պայմաններ: էկոլոգիական մենեջմենթի հետ անմիջականորեն կապված է տնտեսության մեջ ներդրումների, ապրանքների ն ծառայությունների արտահանման, ֆոնդային որսաներում էկոլոգիապես ունակ ձեռնարկությունների աժնետոմսերի արժեքի արձրացման համար ավելի արենպաստ ն լրացուցիչ պայմանների ստեղծումը: էկոլոգիապես ավելի ունակ, արձր մշակույթով, մաքուր, էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում արդյունավետ գործունեություն իրականացնող ձեռնարկություններն իրենց զարգացման համար օգտվում են աշխարհում արդեն հայտնի տնտեսական առավելություններից ն հեռանկարներից:

14.4.2. ²ð¸ÚàôÜ²´ºð²Î²Ü ÒºèÜ²ðÎàôÂÚàôÜÜºðÆ ºì ØÆ²ìàðàôØÜºðÆ ÔºÎ²ì²ðàôÂÚ²Ü ØàîÆì²òàôØÀ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ àÈàðîàôØ ¶àðÌàôÜºàôÂÚ²Ü Î²¼Ø²ÎºðäØ²Ü ºì ¼²ð¶²òØ²Ü Ð²Ø²ð Արդյունաերական ձեռնարկությունների ն միավորումների ղեկավարության մոտիվացումը էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի ղեկավարման սկզնական ն դժվարագույն հիմնահարցերից մեկն է: Համաշխարհային պրակտիկայում էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում ձեռնարկության գործունեության մոտիվացման առումով ընդունված է դիտարկել հետնյալ առավելությունները. էկոլոգիական գործունեությունը սկսում է համապատասխանել ձեռնարկության ղեկավարության հիմնական նպատակներին, ձեռնարկության` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության հետ կապված արտադրական ն շահագործողական ծախսերի պլանաչափ նվազումը, ավելի քիչ թափոնների առաջացումը, էներգիայի ն ռեսուրսների ավելի նվազ կորուստը, ներքին ն արտաքին շուկաներում ձեռնարկության մրցունակության արձրացումը, ձեռնարկության կողմից նապահպանական օրենսդրության պահանջների անշեղ կատարումը, անկերի պատրաստակամությունը` ներդնելու միջոցներ այն ձեռնարկություններում, որոնցում լավ են գործում էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգերը, ձեռնարկության ավելի արենպաստ կերպարի ստեղծումը նակչության ն հասարակության շրջանում, միջազգային մակարդակով ն համաշխարհային շուկայում ձեռնարկության լրացուցիչ հնարավորությունների ճանաչելի լինելը, շրջակա միջավայրի զգալի աղտոտմանը, ֆինանսական կորուստներին ն սնանկացմանը հանգեցնող էկոլոգիական արտակարգ իրավիճակների ն վթարների զարգացումը կանխարգելող լրացուցիչ հնարավորությունների օգտագործումը ձեռնարկությունում: Որպես նման մոտիվացման լրացուցիչ հայեցակետեր` տարեր աստիճաններով կարող են օգտագործվել. առավելությունները ն արտոնությունները, որոնք ստանում են էկոլոգիապես ավելի ունակ ձեռնարկությունները ներդրումների դեպքում, լրացուցիչ շահույթի ստացումը` կապված ձեռնարկության էկոլոգիական ասպեկտների գործունեության հետ, ֆոնդային շուկաների վրա ազդեցության հնարավորությունները ն աժնետիրական կապիտալի արժեքի մեծացումը,

առավելությունները հայրենական ն արտասահմանյան գործընկերների հետ երկկողմանի հարաերություններ զարգացնելիս, համաձայն ճյուղային, տարածքային, ազգային ն միջազգային ստանդարտների` էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգի էկոլոգիական սերտիֆիկացումը, էկոլոգիական սերտիֆիկացված ձեռնարկությունների համար հարկային ն մաքսային արտոնությունները, էկոլոգիական սերտիֆիկացված ձեռնարկությունների համար արտադրական գործունեության արտոնյալ լիցենզավորումը, էկոլոգիապես ավելի ունակ ձեռնարկության համար պետական ն հասարակական փորձաքննության պարզեցված պայմանները, արտադրվող ապրանքների ն ծառայությունների համար լրացուցիչ էկոլոգիական մարքեթինգը, ապահովագրական վճարումների դրույքաչափերի նվազեցումը ն էկոլոգիապես ավելի ունակ ձեռնարկությունների էկոլոգիական ապահովագրության պարզեցված ընթացակարգը, ձեռնարկության գործունեության վերաերյալ արենպաստ հասարակական կարծիքի ձնավորումը ն այլն:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. էկոլոգիական մենեջմենթի ն էկոլոգիական կառավարման համակարգի կառուցվածքային տիպերը: Առավելությունները ն թերությունները: 2. Ըստ գործունեության կազմակերպման նույթի` էկոլոգիական ծառայությունների դասակարգումը: 3. էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգում փոխադարձ կապերի տիպերը: 4. Ձեռնարկության` շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության նվազարկումը: 5. Նվազարկման կազմակերպչական մոտեցումները ն մեթոդները: 6. Նվազարկման տեխնոլոգիական ն տեխնիկական մոտեցումները ն մեթոդները: 7. Որո՞նք են էկոլոգիական մենեջմենթի ոլորտում ձեռնարկության մոտիվացման առավելությունները:

¶ÈàôÊ 15. ²ðî²¸ð²ÜøÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ø²ÎÜÞØ²Ü ÐÆØÜ²Î²Ü êÎ¼´àôÜøÜºðÀ 15.1.¿ÎàÈà¶Æ²Î²Ü äÆî²ÎÜºð ºì Ð²Úî²ð²ð²¶ðºð

15.1.1. ÀÜ¸Ð²Üàôð ¸ðàôÚÂÜºð էկոլոգիական պիտակները ն հայտարարագրերը էկոլոգիական մենեջմենթի գործիքամիջոցներից են: Դրանք տեղեկություն են տալիս արտադրանքի ընդհանուր նութագրերի մասին: Դա կարող է խթանել էկոլոգիական պահանջներին համապատասխանող արտադրանքների արտադրությունը, ինչը, իր հերթին, նվազեցնում է շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցությունը:

Տերմիններ ն սահմանումներ էկոլոգիական պիտակ, էկոլոգիական հայտարարագիր արտադրանքի կամ ծառայության էկոլոգիական նորոշումները ներկայացնող տեղեկատվական հայտարարություն: էկոլոգիական պիտակներ կամ հայտարարագրեր կարող են տրվել արտադրանքի պիտակի կամ փաթեթվածքի վրա` հայտարարության, նշումի կամ գրաֆիկական պատկերի տեսքով, ուղեկից փաստաթղթերի, տեխնիկական նկարագրերի, գովազդային գրքույկների մեջ, հասարակությանը տրվող տեղեկատվության կամ այլ միջոցներով: Կենսացիկլ արտադրանքային համակարգի հաջորդական ն փոխկապակցված փուլեր՝ սկսած հանածո հումքի ձեռքերումից կամ նական ռեսուրսների օգտագործումից մինչն վերջնական տեղաաշխումը (օգտահանում, հեռացում): Արտադրանք - ապրանքներ կամ ծառայություններ: Արտադրանքային համակարգ - մեկ կամ ավելի որոշակի գործառույթներ իրագործող նյութապես ն էներգապես փոխկապակցված միավոր գործընթացների համախում:

15.1.2. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü äÆî²ÎÜºðÆ ºì Ð²Úî²ð²ð²¶ðºðÆ Üä²î²ÎÀ էկոլոգիական պիտակների ու հայտարարագրերի ընդհանուր նպատակն է շրջակա միջավայրի վրա ավելի նվազ ճնշում գործադրող ծառայությունների ն արտադրանքի էկոլոգիական հայեցակետերի վերաերյալ սպառողներին հուսալի, ճշգրիտ ն հավաստի տեղեկատվության հաղորդումը` օժանդակելով նման արտադրանքի ն ծառայությունների պահանջարկի ն առաջարկի ձնավորմանը, միաժամանակ դրանով խթանելով էկոլոգիական նութագրերի անընդհատ արելավումը` կառավարելու համար շուկայի հնարավորությունը: Այդ ամենի արդյունքում` խթանվում է շուկայի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի անընդհատ արելավման վրա:

15.1.3. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü äÆî²ÎÜºðÆ ºì Ð²Úî²ð²ð²¶ðºðÆ ÐÆØÜ²Î²Ü êÎ¼´àôÜøÜºðÀ êÏ½~áõÝù 1 էկոլոգիական պիտակները ն հայտարարագրերը պետք է լինեն ճշգրիտ, ստուգման ենթակա, նշանակությանը համապատասխան ն թյուրիմացության տեղիք չտվող: էկոլոգիական պիտակները ն հայտարարագրերը պետք է ապահովեն արտադրանքի կամ ծառայությունների էկոլոգիական հայեցակետերի վերաերյալ պատշաճ տեղեկատվությունը: էկոլոգիական պիտակները ն հայտարարագրերը պետք է հասկանալի լինեն արտադրանքի ն ծառայությունների հավանական սպառողներին: êÏ½~áõÝù 2 էկոլոգիական պիտակների ու հայտարարագրերի համար ընթացակարգերը ն պահանջները չպետք է մշակվեն, ընդունվեն կամ կիրառվեն` միջազգային առնտրում անհիմն արգելքներ չստեղծելու տեսանկյունից կամ չպետք է հանգեցնեն նման հետնանքների: êÏ½~áõÝù 3 էկոլոգիական պիտակները ն հայտարարագրերը պետք է հիմնվեն գիտական մեթոդաանության վրա, որպեսզի ապահովեն հայտարարության լիարժեքությունն ու սպառիչ լինելը ն հանգեցնեն ճշգրիտ ն վերարտադրվող արդյունքների: էկոլոգիական պիտակների ու հայտարարագրերի համար տեղեկատվությունը հավաքում ն գնահատում են` կիրառելով ստացված գիտական ն տեխնիկական մեթոդները, որոնք ներդաշնակ են միջազգային ստանդարտներին: Ստացված տեղեկատվությունը պետք է լինի ճշգրիտ ն վերարտադրվող: êÏ½~áõÝù 4 Ընթացակարգերին, մեթոդաանությանը վերաերող տեղեկատվությունը ն էկոլոգիական պիտակների ու հայտարարագրերի հիմնավորման համար օգտագործվող ցանկացած չափանիշ պետք է մատչելի լինի ոլոր շահագրգիռ կողմերին: Տեղեկատվությունը պետք է ընդգրկի օգտագործվող սկզունքները, ենթադրությունները ն սահմանային պայմանները: Տեղեկատվությունը պետք է լինի ավարար ն հնարավորին չափ սպառիչ, որպեսզի գնորդներին, այդ թվում նան հավանական գնորդներին ն մյուս շահագրգիռ կողմերին հնարավորություն տա համապատասխան գիտական սկզունքների, տրված վկայակոչումների ն դրանց ընդհանուր նշանակության հիման վրա գնահատելու ն համեմատելու էկոլոգիական պիտակները ն հայտարարագրերը, ինչպես նան գնահատելու դրանց համապատասխանությունը միջազգային ստանդարտներին: Տեղեկատվությունը պետք է հստակ ցույց տա, թե պիտակները ն հայտարարագրերը հիմնվա՞ծ են, արդյոք, ինքնահայտարարագրման սկզունքի կամ անկախ կողմի որոշման վրա: êÏ½~áõÝù 5 էկոլոգիական պիտակների ն հայտարարագրերի մշակումը պետք է հաշվի առնի արտադրանքի կամ ծառայությունների կենսացիկլին վերաերող ոլոր հայեցակետերը: Ինչպես նշվեց վերնում, արտադրանքի կամ ծառայությունների կենսացիկլն ընդգրկում է հումքի ստացման ն մատակարարման կամ նական

պաշարների արդյունահանման գործընթացների փուլերից մինչն վերջնական տեղաաշխման ժամանակաընթացքը: Արտադրանքի ն ծառայությունների կենսացիկլի դիտարկումն էկոլոգիական պիտակների ն հայտարարագրերի մշակող կողմին հնարավորություն է տալիս հաշվի առնել շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ոլոր գործոնները: Արտադրանքի ն ծառայությունների կենսացիկլի դիտարկումն օգնում է նույնականացնելու էկոլոգիական պիտակների ն հայտարարագրերի համար նախատեսված ն գործին վերաերող նութագրերը ն չափանիշները: Կենսացիկլի նութագրերի դիտարկման ընդարձակությունը մեծապես կախված է էկոլոգիական պիտակների կամ հայտարարագրերի տեսակից: êÏ½~áõÝù 6 էկոլոգիական պիտակները ն հայտարարագրերը չպետք է արգելակեն այն նորամուծությունները, որոնք պահպանում են էկոլոգիական նութագրերը կամ ունեն դրանց արելավման հնարավորությունը: Արտադրանքի կամ ծառայությունների կատարելագործումը սահմանափակելու կամ կասկածելի դարձնելու հնարավորությունը ացառելու նպատակով տեխնոլոգիաների համար արգելվում են նախագծային կարգադրական չափանիշների կիրառումը կամ ենթադրյալ նախապատվություններին տուրք տալը: êÏ½~áõÝù 7 էկոլոգիական պիտակներին ն հայտարարագրերին վերաերող վարչական պահանջները կամ տեղեկատվական պահանջարկը պետք է սահմանափակվեն կիրառվող չափանիշներին ն ստանդարտներին՝ պիտակների ն հայտարարագրերի համապատասխանության հավաստման անհրաժեշտությունով: Բոլոր կազմակերպությունները, անկախ գտնվելու վայրից, պետք է ունենան էկոլոգիական պիտակների ն հայտարարագրերի օգտագործման համար հավասար հնարավորություններ: Դրանց ներգրավմանը չպետք է խոչընդոտեն այնպիսի կողմնակի գործոններ կամ պահանջներ, ինչպիսիք են` ընթացակարգային արդությունները, չհիմնավորված տեղեկատվությունը կամ վարչական պահանջները: êÏ½~áõÝù 8 էկոլոգիական պիտակների ն հայտարարագրերի մշակման գործընթացը պետք է ներառի շահագրգիռ կողմերի մասնակցության համար աց խորհրդատվություններ: Գործընթացի շրջանակներում կողմերի համաձայնությանը հասնելու համար պետք է խոհեմ ճիգեր գործադրել: Ստանդարտների ն չափանիշների մշակման գործընթացը պետք է աց լինի ոլոր շահագրգիռ կողմերի համար: êÏ½~áõÝù 9 էկոլոգիական պիտակների ն հայտարարագրերի համար արտադրանքի ն ծառայությունների էկոլոգիական ասպեկտների վերաերյալ տեղեկատվությունը պետք է մատչելի լինի գնորդների (այդ թվում նան պոտենցիալ) համար: էկոլոգիական պիտակների ն հայտարարագրերի կիրառման արդյունավետությունը կախված է դրանց` - գնորդներին գնման գիտակցված որոշում կայացնելու համար օգնելուց, - գնորդներին էկոլոգիական հայեցակետերի վերաերյալ՝ կապված այս կամ այն ապրանքի գնման հետ, տեղեկություն տալուց,

- իրական կամ պոտենցիալ գնորդների վրա, նրանց կողմից տվյալ արտադրանքի կամ ծառայության գնման վերաերյալ որոշում կայացնելիս, որոշակի ազդեցություն ունենալու պիտանիությունից: Այսպիսով, էկոլոգիական պիտակներ ն հայտարարագրեր օգտագործող կողմերը շահագրգիռ են ն պատասխանատվություն են կրում իրենց գնորդներին ն պոտենցիալ գնորդներին տեղեկություններ տալու այնպիսի մատչելիությամ, որ նրանք կարողանան հասկանալ հայտարարության, նշանի կամ տերմինի իմաստը:

15.2. ÆÜøÜ²Ð²Úî²ð²ð²¶ðØ²Ü ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ð²Úî²ð²ðàôÂÚàôÜ x ºðÎðàð¸ îÆäÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ø²ÎÜÞàôØ

15.2.1. ÀÜ¸Ð²Üàôð ¸ðàôÚÂÜºð Ինքնահայտարարագրման էկոլոգիական հայտարարությունը (հետագայում՝ էկոլոգիական հայտարարություն) հայտարարություն է` արված արտադրողի, ներմուծողի, մատակարարի, մանրածախ վաճառողի կամ այլ անձի կողմից, ովքեր կարող են օգուտ ստանալ նման հայտարարությունից` առանց երրորդ կողմի միջոցով սերտիֆիկացման: Այդպիսի էկոլոգիական հայտարարության համար կարնոր է դրա հուսալիության երաշխիքը: Բացասական շուկայական էֆեկտները ացառելու համար, որոնք, որպես կանոն, մոլորության մեջ գցող էկոլոգիական հայտարարությունների արդյունք են, կարնոր է դրանց պատշաճ կերպով ստուգումը: Բերենք այս ենթագլխում օգտագործվող մի քանի տերմինների սահմանումները: էկոլոգիական հայտարարագրերի համադրում - ցանկացած ացատրություն, որն անհրաժեշտ է արտադրանքի գնորդի, հնարավոր գնորդի կամ օգտագործողի կողմից էկոլոգիական հայտարարության ճիշտ ընկալման համար: Գործառնական միավոր - արտադրական համակարգի քանակական նութագիր, որը կենսացիկլի գնահատման ուսումնասիրման ժամանակ կիրառվում է որպես ազային միավոր: Նյութի նույնականացում - առեր, թվեր կամ պայմանանշաններ, որոնք օգտագործվում են արտադրանքի կամ փաթեթվածքի աղադրիչների աղադրությունը նշելու համար: Փաթեթվածք - նյութ, որն օգտագործվում է փոխադրման, պահման, վաճառքի կամ օգտագործման ընթացքում արտադրանքը պաշտպանելու կամ պահելու համար: Փաթեթվածք տերմինը ներառում է նան ցանկացած առարկա կամ արտադրանքի վերաերյալ տեղեկատվություն, որն ամրացված է արտադրանքին կամ դրա տարային: Պայմանավորված էկոլոգիական հայտարարագիր - էկոլոգիական հայտարարություն, որն ուղեկցվում է հայտարարության սահմանափակումները նկարագրող ացատրական ձնակերպմամ: Ինքնահայտարարագրման էկոլոգիական հայտարարություն - էկոլոգիական հայտարարություն՝ արված արտադրողի, ներմուծողի, մատակարարի, մանրածախ վաճառողի կամ այլ անձի կողմից, ովքեր կարող են օգուտ ստանալ այդպիսի

հայտարարությունից` առանց երրորդ կողմի միջոցով սերտիֆիկացման: Արդիականացման ունակություն - արտադրանքի նութագիրը, որը թույլ է տալիս արդիականացնել կամ փոխարինել դրա առանձին մոդուլները կամ տարրերը՝ առանց արտադրանքը փոխարինելու:

15.2.2. ä²Ð²ÜæÜºð, àðàÜø äºîø ¾ ´²ì²ð²ðìºÜ ºðÎðàð¸ îÆäÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ð²Úî²ð²ðàôÂÚ²Ø´ 1. Չի թույլատրվում օգտագործել ոչ հստակ, անորոշ կամ ընդհանուր մեկնաանությամ ձնակերպումներով էկոլոգիական հայտարարություններ: Այսինքն` հայտարարության մեջ չպետք է օգտագործվեն հետնյալ ձնակերպումները` «էկոլոգիապես անվտանգ», «էկոլոգիապես արենպաստ», «արենպաստ է հողի համար», «չաղտոտող», «կանաչ», «արենպաստ է նության համար» ն «արենպաստ է օզոնային շերտի համար»: 2. էկոլոգիական հայտարարությունը` «Ազատ է.» ձնակերպումով պետք է կիրառվի միայն այն դեպքում, եր հայտարարված նյութը արտադրանքի կազմում պարունակվում է հետքային քանակներով կամ ֆոնային մակարդակը չգերազանցող քանակներով: 3. Կայունության վերաերյալ ոչ մի հայտարարություն չի կարելի անել, քանզի կայունություն հասկացությունը շատ արդ է ն գտնվում է հետազոտության փուլում, ն առայժմ չկան կայունության չափման հստակ մեթոդներ: 4. Եթե էկոլոգիական հայտարարությունը երկիմաստ է, այն պետք է ուղեկցվի անհրաժեշտ ացատրություններով: 5. էկոլոգիական հայտարարությունը պետք է լինի ճշգրիտ ն չհանգեցնի մոլորության: 6. Հայտարարությունը պետք է լինի հիմնավորված ն ստուգելի: 7. Հայտարարությունը պետք է վերաերի որոշակի արտադրանքի ն օգտագործվի միայն համապատասխան համատեքստում ն տեղում: 8. Հայտարարության ներկայացման ձնը պետք է հստակ ցույց տա` հայտարարությունը վերաերում է իրին ամողջությամ, թե դրա աղադրիչին, փաթեթվածքին կամ ծառայության տարրին: 9. Հայտարարությունը պետք է ներկայացվի այն ձնով, որ ացառի այն ենթադրության հնարավորությունը, թե արտադրանքը երրորդ կողմից հավանության է արժանացել կամ սերտիֆիկացվել, թեպետ ն դա չի համապատասխանել իսկությանը: 10. Հայտարարությունը պետք է վերաերի միայն այն էկոլոգիական հայեցակետերին, որոնք գործնականորեն իրականացվում են կամ կարող են իրականացվել արտադրանքի կենսացիկլում: 11. Հայտարարության մեջ չպետք է լինեն հիմքեր այնպիսի աղադրամասերի կամ հատկությունների ացակայության վերաերյալ, որոնք երեք չեն վերաերել արտադրանքի տվյալ խմին: 12. Անհրաժեշտության դեպքում դիմակայել տեխնոլոգիայի փոփոխությանը, մրցակցային արտադրանքի փոփոխությանը կամ այն հանգամանքներին, որոնք կա377

րող են ազդել հայտարարության ճշտության վրա. նման հայտարարությունները պետք է կրկնակի դիտարկվեն ն համապատասխան ձնով փոփոխվեն: 13. Հայտարարությունները պետք է համապատասխանեն այն իրավիճակներին, որտեղ իրականում տեղի է ունենում ազդեցություն շրջակա միջավայրի վրա ՝ կապված արտադրանքի կենսացիկլի հետ:

15.2.3. ÜÞ²ÜÜºðÆ ú¶î²¶àðÌàôØÀ` àðäºê ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ð²Úî²ð²ðàôÂÚàôÜ Առաջին հերթին անհրաժեշտ է նշել, որ էկոլոգիական հայտարարության դեպքում նշանի օգտագործումը պարտադիր չէ: Օգտագործվող նշանները պետք է լինեն պարզ, հեշտությամ վերարտադրվող, հարմար տեղադրման ն չափերի փոփոխման համար՝ կախված արտադրանքից, որի վրա ենթադրվում է այդպիսի նշանի տեղադրումը: էկոլոգիական հայտարարության համար օգտագործվող նշանները պետք է հեշտությամ տարերվեն այլ նշաններից, ներառյալ այլ էկոլոգիական հայտարարությունների համար նշանները: Նշանը, որը ցույց է տալիս, որ ձեռնարկությունում ներդրված է շրջակա միջավայրի կառավարման համակարգ, չպետք է մեկնաանվի որպես արտադրանքի էկոլոգիական խնդիրները նշանակող էկոլոգիական նշան: Բնական օյեկտների պատկերները պետք է օգտագործել որպես էկոլոգիական պիտակ միայն օյեկտի ն հայտարարագրվող առավելության միջն ուղղակի ն ստուգելի կապի առկայության դեպքում: Նոր նշանների մշակման դեպքում օգտագործել փոխառության տեխնոլոգիան ն չխոչընդոտել այլ կազմակերպություններին ն ձեռներեցներին` օգտագործելու էկոլոգիական նույն տեսանկյունի նշանակման համար գոյություն ունեցող նշանները: Ի լրումն էկոլոգիական նշանների՝ կարող են օգտագործել առեր ն թվեր: Դրանք կարող են տեղեկություն տալ նյութերի նույնականացման վերաերյալ, հրահանգներ օգտահանման վերաերյալ կամ զգուշացնել այս կամ այն վտանգի մասին: Բառերը, թվերը կամ նշանները, որոնք օգտագործվում են ոչ էկոլոգիական հայտարարությունների համար, անհրաժեշտ է օգտագործել այնպես, որ դրանք չհասկացվեն որպես էկոլոգիական հայտարարության աղադրիչներ: էկոլոգիական նշանը չպետք է ձնափոխվի այնպես, որ ընկալվի որպես առնտրային հատուկ նշան: էկոլոգիական նշանների մեջ անհրաժեշտ է նշել, այսպես կոչված, հատուկ նշանները: Դրանք հատուկ են կոչում այն պատճառով, որ լայնորեն օգտագործվում են ն ընդունված են: Բոլորի կողմից հատուկ նշանների օգտագործումը չի նշանակում դրա առավելությունը այլ էկոլոգիական հայտարարությունների նկատմամ: Այժմ որպես հատուկ նշան օգտագործվում է միայն Մեիուսի ժապավենը: Այլ էկոլոգիական նշանները գտնվում են մշակման փուլում: Մեիուսի ժապավենն ունի կիսապտույտ երեք սլաքների ձն, որոնք մասնաար եռանկյունու տեսք ունեն: Նշանը պետք է լինի ցայտուն երանգի ն հստակ նշմարելի: Մեիուսի ժապավենի տեսքերի օրինակները երված են նկ. 15.1-ում:

Նկ. 15.1. Մեիուսի ժապավենի օրինակներ

Մեիուսի ժապավենը կարող է կիրառվել ինչպես արտադրանքի, այնպես էլ փաթեթվածքի համար: Եթե նշանի պատկանելությունը ապրանքին կամ փաթեթվածքին հստակ չի երնում, ապա պետք է տրվի համապատասխան ացատրություն: Մեիուսի ժապավենը պետք է օգտագործվի միայն վերապարերացված (ðåöèêëèðîâàííîì) կամ վերապարերացվող (ðåöèêëèðóåìîì) հայտարարությունների համար:

15.2.4. Ð²ØºØ²î²Î²Ü ÆÜøÜ²Ð²Úî²ð²ð²¶ðØ²Ü Ð²Úî²ð²ðàôÂÚàôÜ Համեմատական ինքնահայտարարագրման հայտարարությունները ամենախնդրահարույցն են, քանի որ դրանց հայտարարագրման դեպքում մեծ քանակությամ սխալներ են արվում: «Համեմատական» տերմինն ինքը ենթադրում է, որ իրականացվում է ինչ-որ ցուցանիշների համեմատություն: Որպես կանոն, համեմատվում են հետնյալ ցուցանիշները. - տվյալ ձեռնարկությունում նախկինում օգտագործված սեփական տեխնոլոգիան տվյալ պահին օգտագործվող տեխնոլոգիայի հետ, - կազմակերպության` նախկինում թողարկած արտադրանքը այդ պահին իր իսկ կողմից թողարկվող արտադրանքի հետ, - տվյալ ձեռնարկությունում օգտագործվող տեխնոլոգիան այլ ձեռնարկություններում օգտագործվող տեխնոլոգիաների հետ, - տվյալ ձեռնարկությունում թողարկվող արտադրանքը այլ ձեռնարկություններում թողարկվող համանման արտադրանքի հետ: Համեմատական հայտարարությունները, ներառած արտադրանքի կենսացիկլի էկոլոգիական տեսանկյունները, պետք է հաշվարկված լինեն նույն ժամանակաընթացք համար, սովորաար 12 ամիս: Համեմատական հայտարարությունները կարող են հիմնված լինել հետնյալ տեղեկատվության վրա. - արժեքի ացարձակ տարերությունը տոկոսներով, օրինակ, վերաշրջանառված պարունակությունը աճում է 10-ից մինչն 159, ացարձակ տարերությունը կկազմի 159-109=59, այդ դեպքում կարելի է հայտարարել վերաշրջանառված պարունակության լրացուցիչ 59 աճի վերաերյալ, սակայն 509 աճի մասին հայտարարությունը, չնայած ճիշտ լինելուն, կարող է թյուրիմացության հանգեցնել,

- ացարձակ արժեքների հարաերական տարերությունը, օրինակ, լավացման համար, որը հանգեցրել է արտադրանքի ծառայության ժամկետի 10-ից մինչն 15 ամիս աճի, հարաերական տարերությունը կկազմի` 15ամիս -10ամիս x100 509 : 10ամիս Այս դեպքում կարող է հայտարարվել ծառայության ժամկետի 509 ավելացում: Քանի որ մեծ է ացարձակ ն հարաերական արժեքները միմյանց հետ շփոթելու ռիսկը ուստի, հայտարարության մեջ պետք է հստակ նշված լինի, որ դա ացարձակ, այլ ոչ թե հարաերական տարերությունների հայտարարություն է: Բարելավումները, որոնք վերաերում են արտադրանքին ն նրա փաթեթվածքին, պետք է տարանջատվեն:

15.2.5. ÆÜøÜ²Ð²Úî²ð²ð²¶ðìàÔ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ð²Úî²ð²ðàôÂÚàôÜÜºðÆ ¶Ü²Ð²îàôØÀ ºì êîàô¶àôØÀ Հայտատուն պատասխանատու է այն տվյալների գնահատման ն նախապատրաստման համար, որոնք անհրաժեշտ են իր արած էկոլոգիական հայտարարության ստուգման համար: էկոլոգիական հայտարարությունն անելուց առաջ հայտատուն պետք է մշակի գնահատման չափանիշներ դրա ստուգման համար: Գնահատման ընթացակարգը պետք է ամողջապես փաստաթղթավորվի: Այդ փաստաթղթերի պահպանման ժամկետը որոշվում է արտադրանքի` շուկայում գտնվելու ժամանակամիջոցով, ինչպես նան ապրանքի հետագա ծառայության ժամկետով: Հայտարարության ստուգման ն գնահատման մեթոդները պետք է դասավորված լինեն հետնյալ հաջորդականությամ. միջազգային ստանդարտներ, միջազգային մակարդակով ընդունված ստանդարտներ (տարածքային կամ ազգային ստանդարտներ) ն մեթոդներ՝ ընդունված արդյունաերությունում ն առնտրում: Եթե պատրաստի մեթոդներ չկան, հայտատուն կարող է մշակել ստուգման մեթոդներ: էկոլոգիական հայտարարությունը կարելի է համարել ստուգելի, եթե ստուգումը կարելի է իրականացնել` առանց ներթափանցելու գաղտնիություն պահանջող գործնական տեղեկատվության մեջ: Չի թույլատրվում հայտարարություն անել, եթե դրանք կարելի է ստուգել միայն գաղտնի գործնական տեղեկատվության միջոցով: Փաստաթղթավորման ենթակա նվազագույն տեղեկատվությունը պետք է ներառի. - օգտագործվող ստանդարտի կամ ստուգման մեթոդի նկարագրությունը, - փաստաթղթերով հիմնավորված տվյալներ, եթե հայտարարությունը հնարավոր չէ ստուգել վերջնական արտադրանքի փորձարկմամ, - օգտագործվող մեթոդի հստակ ձնակերպված նկարագրությունը, արտադրանքի փորձարկման տվյալները ն արված ցանկացած թույլտվությունները, եթե էկոլոգիական հայտարարությունը ներառում է համեմատություն այլ արտադրանքի հետ, - ապացույցն այն անի, որ հայտարարության գնահատումը, որն իրակա380

նացվել է հայտատուի կողմից, երաշխավորում է էկոլոգիական հայտարարագրի պահպանության ճշտությունը արտադրանքի` շուկայում գտնվելու ժամանակամիջոցում, որոշ ժամանակամիջոց էլ դրանից ավելի` հաշվի առնելով արտադրության ծառայության ժամկետը:

15.2.6. ²è²ìºÈ Ð²Üð²Ð²Úî ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü îºðØÆÜÜºð, àðàÜø ú¶î²¶àðÌìàôØ ºÜ ºðÎðàð¸ îÆäÆ Ð²Úî²ð²ðàôÂÚàôÜÜºðàôØ Այստեղ երվում են էկոլոգիական հայտարարություններում առավել հաճախ օգտագործվող առանձին տերմինների կիրառման ացատրությունները ն սահմանումները: Հարկ է նշել, որ այդ տերմինները էկոլոգիական առումով որնէ արժնորություն չեն պարունակում: Կոմպոստացվող - արտադրանքի փաթեթվածքի կամ աղադրիչի նութագիրն է, որն ապահովում է դրանց կենսաքայքայումը ն վերածվելը համեմատաար միատարր ն կայուն հումուսանման զանգվածի: Չի թույլատրվում հայտարարություն կոմպոստավորման վերաերյալ այն արտադրանքի, փաթեթվածքի կամ դրանց աղադրիչների համար, որոնք. - ացասական են ազդում կոմպոստի՝ որպես հողաարելավիչի ընդհանուր արժնորության վրա, - ինչ-որ մի պահի քայքայման կամ հետագա օգտագործման դեպքում անջատում են այնպիսի կոնցենտրացիաներով նյութեր, որոնք վնասակար են շրջակա միջավայրի համար, - զգալիորեն նվազեցնում են կոմպոստավորման արագությունը այն համակարգերում, որոնցում տեղի է ունենում տվյալ արտադրանքի կամ աղադրիչների կոմպոստացման պրոցես: Կոմպոստավորման մասին հայտարարությունը պետք է ցույց տա տեղակայանքի տիպը, որում կոմպոստավորվում է տվյալ աղադրիչը: Եթե նյութը կարող է կոմպոստացվել ոլոր տիպերի տեղակայանքներում, ապա ացատրական ձնակերպում չի պահանջվում: Եթե արտադրանքը ամողջությամ կոմպոստավորման ենթակա չէ, հայտարարության մեջ պետք է նշվեն կոմպոստավորվող աղադրիչները: Անհրաժեշտության դեպքում պետք է նշվեն այդ աղադրիչների անջատման եղանակները: Քայքայման ենթակա - արտադրանքի կամ փաթեթվածքի նութագիրը, որը որոշակի պայմաններում հնարավորություն է տալիս դրանց` քայքայվելու որոշակի ժամանակամիջոցի ընթացքում: Ի տարերություն կոմպոստավորման` քայքայումը տեղի է ունենում միջավայրի ապակենսական գործոնների ազդեցությամ: Քայքայման ենթակա լինելը քիմիական կառուցվածքի փոփոխման ընկալելիության ֆունկցիան է: Ֆիզիկական ն քիմիական հատկությունների հետագա փոփոխությունը հանգեցնում է արտադրանքի կամ նյութի քայքայմանը: Քայքաման ենթակա լինելու մասին հայտարարությունը պետք է արվի միայն փորձարկման որոշակի մեթոդների վերաերյալ, որը ներառում է քայքայման առավելագույն մակարդակը ն փորձարկման տնողությունը: Քայքայման ենթակա

լինելու փորձարկումները պետք է համապատասխանեն այն պայմաններին, որոնց դեպքում արտադրանքը կամ փաթեթվածքը գործնականում կքայքայվեն: Քայքայման ենթակա լինելու մասին հայտարարություն չի թույլատրվում այն արտադրանքի կամ փաթեթվածքի, արտադրանքի կամ փաթեթվածքի այն աղադրիչի համար, որոնք անջատում են շրջակա միջավայրի համար վտանգավոր են կոնցենտրացիայով նյութեր: «Կոնստրուկտավորված է՝ հաշվի առնելով կազմաքանդումը» հայտարարությունը կիրառելի է, եթե արտադրանքի կոնստրուկցիան հնարավորություն է տալիս ծառայության ժամկետը լրացնելուց հետո քանդելու դա աղադրիչ մասերի ն աղադրիչների այնպես, որ դրանք կրկնակի օգտագործվեն, վերաշրջանառվեն, վերականգնվեն որպես ջերմության աղյուր կամ ինչ-որ այլ եղանակով հեռացվեն թափոնների հոսքից: Կոնստրուկտավորման վերաերյալ հայտարարությունը, հաշվի առնելով կազմաքանդումը, անհրաժեշտ է ուղեկցել ացատրական ձնակերպումներով, որոնք ցույց են տալիս կրկնակի օգտագործվող աղադրիչները կամ տարրերը ն որոնք վերաշրջանառվում ու վերականգնվում են: Արտադրանքի կոնստրուկտավորված լինելու մասին հայտարարությունը (հաշվի առնելով դրա կազմաքանդումը) պետք է նշի, թե ով պետք է իրականացնի կազմաքանդումը (գնորդները, օգտագործողները կամ մասնագետները): Կոնստրուկտավորված ն սպառողի կողմից կազմաքանդման ենթակա արտադրանքը պետք է ուղեկցվի անհրաժեշտ տեղեկատվությամ ինչպես գործիքների, այնպես էլ կազմաքանդման մեթոդների վերաերյալ: Արտադրանք ծառայության երկարացված ժամկետով - արտադրանք, որի կոնստրուկցիան ապահովում է դրա ավելի տնական օգտագործումը, որպես կանոն, ծառայության ժամկետի երկարացմանը հասնում են ամրության մեծացման հաշվին: Ծառայության ժամակետի երկարացման արդյունքը ռեսուրսների օգտագործման նվազեցումը կամ թափոնների քանակության կրճատումն է: Բոլոր հայտարարությունները, որոնք վերաերում են արտադրանքի ծառայության ժամկետի մեծացմանը, պետք է հիմնավորված լինեն, քանի որ այդպիսի հայտարարությունները համեմատական տիպի են, դրանք պետք է համապատասխանեն սույն ստանդարտին: Եթե արտադրանքի ծառայության ժամկետի երկարացման վերաերյալ հայտարարությունը հիմնված է դրա արդիականացման հնարավորության վրա, պետք է որոշակի տեղեկատվություն տրվի, թե ինչի հաշվին է հնարավոր նման արդիականացումը (անհրաժեշտ է արդիականացմանը նպաստող ինֆրակառուցվածքի առկայությունը): Պետք է չափվի ն հայտարարության մեջ նշվի այն միջին ժամանակամիջոցը, որով մեծանում է ծառայության ժամկետը: Վերականգնված (ռեգեներացված) էներգիա նյութի նութագիրն է, պատրաստված էներգիայի օգտագործմամ, վերականգնված նյութից կամ էներգիայից, որոնք կարող էին նետվել որպես թափոններ, սակայն դրա փոխարեն հավաքված, Վերականգնված էներգիան ինքը է հանդես գալ որպես վերջնական արտադրանք: Որպեսզի վերականգնվող էներգիայի կիրառմամ արտադրանքի պատրաստ382

ման մասին հայտարարություն անելու հնարավորություն լինի, պետք է օգտագործվող էներգիան գնահատվի՝ հաշվի առնելով հետնյալ սահմանափակումները. - թափոններից էներգիայի վերականգնումը ենթադրում է թափոնների հավաքումը ն ձնափոխումը օգտակար էներգիայի, - մինչն վերականգնվող էներգիայի օգտագործման վերաերյալ հայտարարություն անելը, հայտատուն պետք է ապահովի այդ գործունեության` շրջակա միջավայրի վրա ացասական ազդեցության կառավարումը ն հսկողությունը: Վերականգնված էներգիայի օգտագործման մասնաաժնի գնահատումը հաշվվում է հետնյալ ձնով. R E

x100 : R E P Հայտարարությունն արվում է միայն, եթե Բ-Է»0, որտեղ Բ-ը վերականգնման գործընթացի արդյունքում ստացվող էներգիայի քանակությունն է, ՄՋ, Է -ն` առաջնային աղյուրից էներգիայի վերականգնման կամ անջատման համար օգտագործվող էներգիայի քանակությունը, ՄՋ, Ք - ն` առաջնային աղյուրից արտադրանքի արտադրման գործընթացում օգտագործվող էներգիայի քանակությունը, ՄՋ: Վերաշրջանառվող - պարենամթերք, փաթեթվածք կամ աղադրիչ, որոնք կարելի է չարտանետել որպես թափոն, այլ վերամշակել ն վերադարձնել օգտագործման որպես հումք, նյութեր ն մթերքներ: Նյութերի վերաշրջանառում - հնարավոր ճանապարհներից մեկն է, որը կանխարգելում է արտադրանքի` թափոնի մեջ անցնելուն: Վերաշրջանառման հայտարարության մեջ նշանը պետք է լինի Մեիուսի ժապավենը: Վերաշրջանառման մասին եզրակացության կարելի է հանգել, եթե իրականացվում են հետնյալ պայմանները. - արտադրանքի սպառիչների զգալի մասի համար նյութերի հավաքման, տեսակավորման ն տեղափոխման համակարգերի աղյուրից մինչն վերաշրջանառման համար սարքավորումների հասանելիությունը, - վերաշրջանառման համար սարքավորումների պատրաստ լինելը հավաքված նյութերի ընդունմանը, - արտադրանքը, որի համար արվում է հայտարարություն, գործնականում իրոք հավաքում են ն ենթարկում վերաշրջանառման: Վերաշրջանառում հասկացության հետ անմիջականորեն կապված է «վերաշրջանառված պարունակություն» տերմինը: Վերաշրջանառված պարունակություն - արտադրանքում կամ փաթեթվածքում վերաշրջանառված նյութի զանգվածային մասն է: Որպես վերաշրջանառված պարունակություն պետք է դիտարկվեն նյութերը մինչն սպառումը ն դրանից հետո, որոնք որոշվում են հետնյալ ձնով. նյութ մինչն սպառումը - նյութ, որը, հիմնական արտադրանքից ացի, ստացվում է արտադրական գործընթացում ն չի անցնում այդ գործընթացում ստացվող թափոնների մեջ, ընդ որում, ացառվում է նյութի կրկնակի օգտագործումը, նյութ սպառումից հետո - նյութ, որը ստացվում է կենցաղային ն առնտրային,

Վերականգնված էներգիա` նետտո (9) =

արդյունաերական ն հիմնարկային սարքավորումներից, որը չի կարող այլնս օգտագործվել ըստ նշանակության: Վերաշրջանառման հետ կապված է նս մեկ տերմին. վերաշրջանառված նյութ - նյութ, որը կրկնակի վերամշակված է վերականգնված (օգտահանված) նյութից ն ձնափոխված է վերջնական արտադրանքի կամ աղադրիչի` արտադրանքի մեջ ներառելու համար: Իր հերթին, վերջին տերմինը` «վերականգնված (օգտահանված) նյութ» նշանակում է նյութ, որը կարող էր դառնալ թափոն կամ կարող էր օգտագործվել էներգիայի ստացման համար, սակայն դրա փոխարեն հավաքվել ն վերականգնվել է որպես հումքային նյութ, որպես նյութ վերաշրջանառման կամ արտադրական գործընթացի համար: Վերաշրջանառման համար որոշակի ուղու ընտրությունը կախված է իրավիճակից: Վերաշրջանառված պարունակության արձրացված տոկոսը չի նշանակում շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության ավելի փոքր մակարդակ: Այդ իսկ պատճառով վերաշրջանառված պարունակության վերաերյալ հայտարարությունն անհրաժեշտ է օգտագործել զգուշությամ. վերաշրջանառված պարունակության վերաերյալ հայտարարության մեջ անհրաժեշտ է նշել վերաշրջանառությամ ստացված նյութի տոկոսը: Այդ դեպքում օգտագործում են Մեիուսի ժապավենի նշանը՝ նշելով արժեքը տոկոսներով «29», որտեղ 2-ը վերաշրջանառված պարունակության զանգվածային մասն է՝ արտահայտված ամողջ թվի տեսքով: Արժեքը տոկոսներով պետք է տեղադրվի Մեիուսի ժապավենի ներսում կամ անմիջականորեն դրա մոտ: Արժեքի տեղադրման տարերակների օրինակներ երված են նկ. 15.2-ում: Մեիուսի ժապավենը` «29» արժեքի նշմամ, ընդունվում է որպես հայտարարություն` վերաշրջանառված պարունակության վերաերյալ:

Նկ. 15.2. Մեիուսի Ժապավենի օգտագործման դեպքում վերաշրջանառված պարունակության արժեքների (տոկոսներով) թույլատրելի տեղադրման օրինակներ

Եթե վերաշրջանառված պարունակության զանգվածային մասը փոփոխական է, դա կարող է արտահայտվել ձնակերպումով` «Ոչ պակաս 29» կամ` «Ավելի, քան 29»: Վերաշրջանառված պարունակության զանգվածային մասն արտահայտվում է տոկոսներով, որը որոշվում է ստորն երված ձնով: Քանի որ հուսալի մեթոդներ, որոնք պիտանի են արտադրանքում կամ փաթեթվածքում վերաշրջանառված պարունակության անմիջական որոշման համար, չկան, ուստի օգտագործում են

նյութի զանգվածը, որը ստացվում է վերաշրջանառման գործընթացում, կորուստները ն այլ շեղումները հաշվի առնելուց հետո. 29=

A 100 , P

որտեղ 2- ը վերաշրջանառված պարունակությունն է, 9, Ճ-ն` վերաշրջանառությամ ստացված նյութի զանգվածը, կգ, Ք-ն` արտադրանքի ընդհանուր զանգվածը, կգ: էներգասպառման նվազեցում - արտադրանքն ըստ նշանակության օգտագործելիս սպառվող էներգիայի քանակության նվազեցումն է այն էներգիայի քանակության հետ համեմատած, որը իրականացնում է նույնպիսի գործառույթներ ն սպառվում է այլ արտադրանքի օգտագործման դեպքում:: էներգասպառման կրճատումը սովորաար արտահայտում են հետնյալ ձնով` «էներգաարդյունավետ», «էներգախնայողական» կամ «էներգապահպանող»: էներգասպառման նվազեցման վերաերյալ հայտարարությունը պետք է հիմնված լինի արտադրանքի օգտագործման կամ ծառայության իրականացման դեպքում էներգիայի ծախսի նվազեցման վրա: Դրանք չպետք է հաշվի առնեն էներգիայի ծախսի կրճատումը արտադրանքի պատրաստման գործընթացում: Ռեսուրսների ծախսի նվազեցում - նյութերի կամ էներգիայի քանակության նվազեցումն է, որոնք օգտագործվում են արտադրանքի փաթեթվածքի կամ դրա առանձին աղադրիչների արտադրության կամ աշխման համար: Ռեսուրսների սպառման նվազեցման մասին հայտարարությունը պետք է արտահայտված լինի տոկոսներով ն աշխված` ըստ ռեսուրսների յուրաքանչյուր տեսակի: Եթե հայտարարված ռեսուրսներից մեկի սպառման նվազեցումն ուղեկցվում է մեկ այլ ռեսուրսի սպառման աճով, ապա ացատրական ձնակերպման մեջ պետք է նշված լինի ռեսուրսը, որի սպառումը մեծանում է, ինչպես նան սպառման ավելացման արժեքը` տոկոսներով: Արտադրանքի միավորին վերագրած ռեսուրսների սպառման գնահատումը ստանում են 12 ամիսների ընթացքում մուտքային ռեսուրսների րուտտո արժեքը աժանելով նույն ժամանակամիջոցում համախառն արտադրանքին: Ռեսուրսների սպառման հաշվարկային նվազեցումը` Ս, 9, հաշվվում է հետնյալ անաձով. Ս=

JN 100 , J

որտեղ J -ն ռեսուրսների սկզնական սպառումն է` արտահայտված որպես ռեսուրսների սպառման քանակություն` արտադրանքի մեկ միավորի հաշվով, N-ն` ռեսուրսների նոր սպառումը՝ արտահայտված որպես ռեսուրսների սպառման քանակություն արտադրանքի մեկ միավորի հաշվով: Ջրասպառման նվազեցում - ջրի սպառման նվազեցումն է՝ կապված արտադրանքի՝ ըստ նշանակության օգտագործման հետ, համեմատած ջրի այն քանակության հետ, որը սպառում է նույնպիսի նշանակությամ այլ արտադրանք: Ջրի սպառման նվազեցումը սովորաար արտահայտում են հետնյալ ձնով. «ջրարդյունավետ», «ջրապահպանիչ» կամ «ջրախնայողական»: Հայտարարությունը ջրի սպառման նվազեցման մասին պետք է հիմնված լինի

ջրի ծախսի կրճատման վրա արտադրանքի օգտագործման դեպքում՝ առանց հաշվի առնելու ջրի սպառման կրճատումը արտադրանքի պատրաստման գործընթացում: Բազմակի օգտագործման արտադրանք (փաթեթվածք) - արտադրանք կամ փաթեթվածք, որը կենսացիկլի ընթացքում կատարում է որոշակի թվով պտույտ, շրջափոխություն ն օգտագործվում նույն նպատակով, որի համար այն ի սկզանե ստեղծվել է: Բազմակի լցման արտադրանք (փաթեթվածք) - արտադրանք կամ փաթեթվածք, որը կարելի է լցնել նույն կամ նման արտադրանքով մեկ անգամից ավել, սկզնական տեսքով` առանց լրացուցիչ մշակման, ացառությամ հատուկ պահանջների իրականացման (մաքրում կամ լվացում): Թափոնների քանակության նվազեցում -արտադրանքի գործընթացի կամ փաթեթավորման փոփոխության արդյունքում թափոնների վերածվող նյութերի քանակության (զանգվածի) նվազեցում: Թափոնները կարող են ընդգրկել արտանետումները մթնոլորտի մեջ, արտաթողումները ջրի մեջ, ինչպես նան կոշտ թափոնները, որոնք առաջանում են արտադրական կամ մաքրման գործընթացներում: Թափոնների քանակության նվազեցման վերաերյալ հայտարարությունը կարող է ներառել ոչ միայն ջրում կոշտ թափոնների պարունակությունը, այլ նան թափոնների զանգվածի նվազեցումը մաքրման գործընթացում: Թափոնների քանակության նվազեցումը կարելի է գնահատել նյութական հաշվեկշռի մեթոդով ն փաստացի չափման ճանապարհով:

15.3. ²è²æÆÜ îÆäÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ø²ÎÜÞàôØ

15.3.1.îºðØÆÜÜºð ºì ê²ÐØ²ÜàôØÜºð Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշում - մակնշում, որի օգտագործման համար անհրաժեշտ է երրորդ կողմի թույլտվության ստացում: Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման ծրագիր - ազմաթիվ կամավոր չափանիշների վրա հիմնված երրորդ կողմի ծրագիր, որը նախատեսում է արտադրանքի էկոլոգիական պիտակավորման լիցենզիայի տրամադրում, ինչը կենսացիկլի դիտարկումների հիման վրա վկայում է համասեռ արտադրանքի խմի շրջանակներում արտադրանքի էկոլոգիական նախընտրելիությունը: Համասեռ արտադրանքի խում - միանման գործառույթներ իրականացնող արտադրանքի խում: Արտադրանքի գործառնական նութագիր - արտադրանքի օգտագործման ն արդյունավետության նութագիր կամ հատկություն: էկոլոգիական մակնշման մարմին - երրորդ կողմի մարմին ն վերջինիս գործակալներ, որոնք իրականացնում են առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման ծրագիր: Երրորդ կողմ - ֆիզիկական անձ կամ մարմին, որն անկախ է ճանաչվել տվյալ հարցի արդյունքներով շահագրգիռ ներգրավված մարմիններից: Շահագրգիռ կողմ - ցանկացած կողմ, որը մասնակցում է առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման ծրագրին: Լիցենզիատ - կողմ, որին էկոլոգիական մակնշման օրգանի կողմից տրամադրված է առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշում օգտագործելու իրավունք:

Սերտիֆիկացում - ընթացակարգ, որի համաձայն երրորդ կողմը գրավոր հավաստում է, որ արտադրանքը, գործընթացը կամ ծառայությունը համապատասխանում է սահմանված պահանջներին: Լիցենզիա (1-ին տիպի էկոլոգիական մակնշման համար) - փաստաթուղթ՝ տրված սերտիֆիկացման համակարգի կանոնների համաձայն, որով էկոլոգիական մակնշման մարմինը ֆիզիկական կամ իրավաանական անձին իր արտադրանքի կամ ծառայության համար տրամադրում է լիարժեք օգտագործման առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշում՝ համաձայն էկոլոգիական մակնշման ծրագրի կանոնների: Ըստ նշանակության կիրառելու պիտանիություն - արտադրանքի, գործընթացի կամ ծառայության` որոշակի պայմաններում սահմանված նպատակին ծառայելու ունակություն:

15.3.2. ²è²æÆÜ îÆäÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ø²ÎÜÞØ²Ü êÎ¼´àôÜøÜºðÀ Կամավորության սկզունք: Սրա էությունն այն է, որ էկոլոգիական մակնշման սկզունքը, ներառյալ պետական մարմինների կառավարման արդյունքում մշակվածները կամ գործողները, պետք է կամավոր նույթ կրեն: Կենսացիկլի դիտարկման սկզունք: Շրջակա միջավայրի վրա վնասակար ազդեցության նվազեցմանը ամենից արդյունավետ հասնում են այն դեպքում, եր արտադրանքի գնահատման էկոլոգիական չափանիշները հաստատվում են արտադրանքի ողջ կենսացիկլի դիտարկման դեպքում: Կենսացիկլի փուլերը, որոնք հաշվի են առնվում արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների մշակման դեպքում, պետք է ներառեն ամողջը՝ սկսած ռեսուրսների հանույթից մինչն արտադրանքի օգտահանումը: Չափանիշների ընտրողականության սկզունք: էկոլոգիական չափանիշները պետք է մշակվեն այն նպատակով, որ միատեսակ ապրանքների խմից առանձնացվի էկոլոգիապես գերագնահատելի արտադրանքը: Արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների ացահայտման սկզունք: Արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշները պետք է հիմնված լինեն կենսացիկլից ստացվող ցուցանիշների վրա: Արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշները պետք է սահմանվեն հասանելի մակարդակով, ն դրանցում պետք է հաշվի առնվի շրջակա միջավայրի վրա հարաերական ազդեցությունը: Արտադրանքի գործառնականության սկզունք: Չափանիշների մշակման դեպքում պետք է ուշադրություն դարձվի արտադրանքն ըստ նշանակության օգտագործելու ն դրա արդյունավետության մակարդակի վրա: Լիցենզիայի գործունեության ժամանակավոր լինելու սկզունք: Արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշները ն գործառնական նութագրերին ներկայացվող պահանջները միատեսակ արտադրանքի յուրաքանչյուր խմի համար պետք է սահմանվեն որոշակի ժամանակամիջոցի համար: Այդ ժամանակամիջոցը անցնելուց հետո դրանք պետք է դիտարկվեն՝ հաշվի առնելով նոր տեխնոլոգիաները, արտադրանքների նոր տեսակները, նոր էկոլոգիական պահանջները, նոր շուկայական իրավիճակը:

Խորհրդակցության սկզունք: Պետք է մշակվի գործընթաց` շահագրգիռ կողմերի պաշտոնական մասնակցությունը միատարր արտադրանքի խմի էկոլոգիական չափանիշների, արտադրանքի գործառնական նութագրերի ընտրման նպատակով: Համապատասխանության ն ստուգումների սկզունք: էկոլոգիական չափանիշների ն արտադրանքի գործառնական նութագրերի ոլոր տարրերը պետք է ստուգելի լինեն էկոլոգիական մակնշումով զաղվող մարմինների համար: Թափանցիկության սկզունք: Թափանցիկությունը ենթադրում է, որ տեղեկատվությունը պետք է հասանելի լինի շահագրգիռ կողմերին` հսկման ն մեկնաանության համար: Առաջին տիպի պիտակների համար տեղեկատվությունը պետք է ներառի. - միատարր արտադրանքների խմի ընտրության մեխանիզմները, - արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների մշակման ն ընտրության գործընթացները, - արտադրանքի գործառնական նութագրերի նկարագրությունը, - արտադրանքի փորձարկման ն ստուգման մեթոդների ներկայացումը, - սերտիֆիկացման գործընթացի ն լիցենզիայի տրամադրման ընթացակարգի նկարագրությունը, - լիցենզիայի գործունեության ն վերանայման ժամանակամիջոցը, - ծրագրերի մշակման համար ֆինանսական աղյուրները (օրինակ՝ անդամավճարներ, կառավարական վարկեր ն այլն), - արտադրանքի տվյալ պիտակին համապատասխան էկոլոգիական չափանիշներին համապատասխանության ստուգման գործընթացի նկարագրությունը: Բոլոր հայտատուները, ում արտադրանքը համապատասխանում է էկոլոգիական չափանիշներին տվյալ խմի միատեսակ արտադրանքի համար ն ծրագրի այլ պահանջներին, պետք է ստանան էկոլոգիական պիտակի օգտագործման լիցենզիա: Արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների գիտական հիմնավորվածության սկզունքը ենթադրում է, որ չափանիշների մշակումը ն ընտրությունը պետք է հիմնված լինեն գիտական ն ինժեներական սկզունքների վրա: Վճարելիության սկզունքը նշանակում է, որ առաջին տիպի էկոլոգիական պիտակների օգտագործման լիցենզիայի համար պետք է վճարվի: Ծախսերը ն անդամավճարները կարող են ներառել վճարը հայտի, փորձարկման համար ն վարչական ծախսերը: Սկզունքորեն ծախսերը ն անդամավճարները պիտակի ստացման ն պահելու համար անհրաժեշտ է հիմնել առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման ծրագրի ընդհանուր արժեքի վրա, ն դրանք պետք է պահպանվեն նվազագույն հնարավոր մակարդակի վրա, որպեսզի ապահովեն առավելագույն հասանելիություն: Փոխադարձ ճանաչման սկզունքը նշանակում է, որ անհրաժեշտ է, փոխադարձ վստահության վրա հիմնվելով, խրախուսել էկոլոգիական պիտակների փոխադարձ ճանաչումը:

15.3.3. ²è²æÆÜ îÆäÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ø²ÎÜÞØ²Ü ØÞ²ÎØ²Ü

ºì ìºð²Ü²ÚØ²Ü ÀÜÂ²ò²Î²ð¶À Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման մշակումը ազմակրկնվող գործընթաց է, որը ներառում է հետնյալ փուլերը. - խորհրդատվություններ շահագրգիռ կողմերի հետ, - միատարր արտադրանքի խմի ընտրություն, - արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների մշակում, վերանայում ն վերափոխում, - արտադրանքի գործառնական նութագրերի որոշում: Խորհրդատվությունները շահագրգիռ կողմերի հետ Պաշտոնական խորհրդատվությունները նպաստում են շահագրգիռ կողմերի ավելի լավ մասնակցությանը առաջին տիպի մակնշման գործընթացին: Խորհրդատվությունը մշտական գործընթաց է, որն ուղեկցում է միատարր արտադրանքի խմի ընտրմանը, ինչպես նան արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների ն գործառնական նութագրերի մշակմանը: Միատեսակ արտադրանքի խմի ընտրությունը Այս փուլում ուսումնասիրվում են միատեսակ արտադրանքի հնարավոր խմերը ն շուկայական պայմանները: Ուսումնասիրությունն ավարտելիս այն մարմինը, որն զաղվում է ապրանքների մակնշմամ, ի վիճակի կլինի որոշելու, թե միատեսակ ապրանքների որ խմերն են ավելի ընդունելի շուկայի համար: Շահագրգիռ կողմերի համար նախապատրաստվում են առաջարկներ՝ ըստ միատեսակ արտադրանքների խմերի: Արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների ընտրությունը ն մշակումը էկոլոգիական չափանիշների վերաերյալ վերջնական որոշումը, որը պետք է համապատասխանի արտադրանքին էկոլոգիական մակնշման վերաերյալ լիցենզիա ստանալու համար, էկոլոգիական մակնշումով զաղվող մարմնի ն շահագրգիռ կողմերի միջն խորհրդատվությունների արդյունք է: Աղյուսակ 15.1-ում երված մատրիցը ներկայացված մոտեցման կիրառման օրինակ է ն օգնում է էկոլոգիական մակնշումով զաղվող մարմնին` արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների նախնական ընտրություն կատարելիս: Մատրիցն արտադրանքի կենսացիկլի փուլերը կապում է հիմնական մուտքային ու ելքային էկոլոգիական ցուցանիշների հետ: Արտանետումների ցուցանիշները մատրիցում խմավորվում են ըստ նական միջավայրի տեսակի, ն դրանց թիվը յուրաքանչյուր միջավայրի համար սովորաար մեծ է մեկից:

Աղյուսակ 15.1 էկոլոգիական չափանիշների ընտրման տիպարային մատրից Կենսացիկլի փուլերը

էկոլոգիական ցուցանիշները մուտքում/ելքում Ռեսուրսներ Արտանետումներ/ արտաթողումներ վերականվերականջուր օդ հող գնվող/ գնվող/ չվերական- չվերականգնվող գնվող էներգիա

Այլ

Ռեսուրսների արդյունահանում Արտադրություն Բաշխում Օգտագործում Հանում

Արտադրանքի ընտրված էկոլոգիական չափանիշները պետք է արտահայտված լինեն շրջակա միջավայրի ն նական ռեսուրսների վրա ազդեցության տերմիններով կամ էկոլոգիական հայեցակետերով, օրինակ, արտանետումներ (արտաթողումներ) դեպի շրջակա միջավայր: Պետք է ացառվեն այն չափանիշները, որոնք ուղղակի կամ անուղղակի պահանջում կամ ացառում են որոշակի գործընթացների կամ արտադրության մեթոդների օգտագործումը` առանց դրա որոշակի հիմնավորման: էկոլոգիական մակնշմամ զաղվող մարմինը պետք է որոշի արտադրանքի կենսացիկլի փուլերը, որտեղ գոյություն ունեն շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության տարերություններ: Ընտրված էկոլոգիական չափանիշները պետք է համապատասխան լինեն ն իրոք արտացոլեն խմի ներսում արտադրանքների միջն տարերությունը: էկոլոգիական մակնշմամ զաղվող մարմինը պետք է որոշի չափանիշները, որոնք ավելի ճիշտ են արտահայտում ընտրված էկոլոգիական հայեցակետերը: Եր չափանիշները որոշված են, անհրաժեշտ է դրանց տալ թվային արժեքներ: Այդ արժեքները կարող են լինել նվազագույն` շեմային մակարդակների ձնով: էկոլոգիական մակնշմամ զաղվող մարմինը պետք է նախատեսի փորձարկման մեթոդի վկայակոչում, որը պահանջվում է յուրաքանչյուր տրված չափանիշի կամ նութագրի համար: Արտադրանքի գործառնական նութագրի ընտրությունը էկոլոգիական մակնշման մշակման այս փուլում պետք է դիտարկվեն արտադրանքի գործառույթները: Պատրաստվածքի գործառույթներն անհրաժեշտ է որոշել աշխատանքային (շահագործողական) տերմիններով, այլ ոչ թե կոնստրուկցիոն կամ նկարագրական նութագրերով:

Հաշվետվություններ ն հրապարակումներ Եր որոշված են միատեսակ արտադրանքների խմերը, արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշները ն դրանց գործառնական նութագրերը, այդ տվյալները պետք է հրապարակվեն: Հաշվետվության ընտրված ձնաչափը պետք է ուղեկցվի տեղեկատվությամ, ցուցադրմամ, որ միատեսակ ապրանքների խմերի ձնավորումը, չափանիշները ն նութագրերը համապատասխանում են առաջին տիպի մակնշմանը ներկայացվող սկզունքներին ն պահանջներին: էկոլոգիական մակնշմամ զաղվող մարմինը պետք է ըստ սպառողների ն հասարակայնության հարցման` ներկայացնի պիտակի էությունը ացատրող տեղեկատվություն: Արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների մեջ փոփոխություն մտցնելը Այն դեպքում, եր էկոլոգիական պիտակը նախկինում արդեն արտադրանքին շնորհվել է, կան մի շարք գործոններ, որոնք պետք է դիտարկվեն, եթե արտադրանքիէկոլոգիական այս կամ այն չափանիշները վերադիտարկվում են: Այդ գործոնները ներառում են հետնյալը. - արտադրանքի վերանայված էկոլոգիական չափանիշները պահպանելու պարտականությունը, - փոփոխությունների աստիճանը՝ կապված արտադրական գործընթացների վերահանդերձման հետ, որն անհրաժեշտ է վերանայված չափանիշներին համապատասխանության ապահովման համար, - գործողությունները, որոնք պետք է ձեռնարկվեն գոյություն ունեցող արտադրանքի նկատմամ, որն էկոլոգիական մակնշում ունի ըստ հին չափանիշների, սակայն դեռնս գտնվում է վերջնական սպառիչին մատակարարման փուլում:

15.3.4. ²ðî²¸ð²ÜøÆ êºðîÆüÆÎ²òØ²Ü ÀÜÂ²ò²Î²ð¶À ºì ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü â²ö²ÜÆÞÜºðÆÜ Ð²Ø²ä²î²êÊ²ÜàôÂÚ²Ü êîàô¶àôØÀ Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման լիցենզիատին տրման ընդհանուր կանոնները հետնյալն են. - անհրաժեշտ է հրապարակային հայտարարության առկայությունը լիցենզիատի կողմից լիցենզիա ստանալու ցանկության մասին, - անհրաժեշտ է նախօրոք որոշել այն պայմանները, որոնք կարող են հանգեցնել լիցենզիատի գործունեության դադարեցմանը, կասեցմանը կամ հետկանչին, - անհրաժեշտ է նախօրոք որոշել շտկող գործողությունների ընթացակարգերն այն դեպքում, եր ացահայտվում է անհամապատասխանություն արտադրանքին ներկայացված էկոլոգիական պահանջներին, - որոշվում է դրամական վճարների կառուցվածքը, որոնք մուծվում են արտադրանքի սերտիֆիկացման գործընթացում,

- կազմվում է ընդհանուր ձեռնարկ լոգոտիպի (խորհրդանիշի) օգտագործման վերաերյալ: էկոլոգիական մակնշմամ զաղվող մարմինը պատասխանատու է հայտատուին լիցենզիայի տրամադրման համար: Այդ մարմինը պետք է լիցենզիա տրամադրի պիտակի օգտագործման համար միայն այն դեպքում, եր հավաստիացած է, որ հայտատուն գործում է առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման ծրագրի ընդհանուր կանոններին համապատասխան, ն արտադրանքը համապատասխանում է էկոլոգիական չափանիշներին ու գործառնական նութագրերին, որոնք հաստատված են միատեսակ ապրանքների տվյալ խմի համար: Լիցենզիայի առկայությունը չի պարտավորեցնում լիցենզիատին` օգտագործելու պիտակը: էկոլոգիական մակնշմամ զաղվող մարմինը պետք է մատչելի ձնով ներկայացնի հայտարարությունը ն այն արտադրանքների ցանկը, որոնց շնորհված է էկոլոգիական պիտակի իրավունք: Արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշներին ն գործնական նութագրերին համապատասխանության գնահատման մեթոդաանությունը ն մշտական համապատասխանության ստուգման մեթոդաանությունը պետք է փաստաթղթավորվեն ն լինեն ավականին կոշտ, որպեսզի պահպանվի հասարակության վստահությունը տվյալ տիպի մակնշման նկատմամ: էկոլոգիական մակնշումով զաղվող մարմինը պետք է պատրաստի փաստաթղթերը, որոնք ներառում են` - արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների ցանկը, - արտադրանքի գործառնական նութագրերի ցանկը, - որոշված չափանիշների գործունեության ժամանակամիջոցը` մինչն հերթական վերանայումը, - հաստատված չափանիշներին համապատասխանության փորձարկման ն ստուգման մեթոդների նկարագրությունը, - աց նույթի տվյալներ, որոնց վրա հիմնված է տվյալ պիտակի օգտագործման լիցենզիայի` հայտատուին տրման որոշումը: Լիցենզիայի տրամադրումից հետո լիցենզիատը պետք է տեղեկացնի էկոլոգիական մակնշումով զաղվող մարմնին ցանկացած փոփոխության մասին, որը կարող է ազդել լիցենզավորված արտադրանքի տվյալ տիպի համար սահմանված պահանջին համապատասխանության վրա: էկոլոգիական մակնշմամ զաղվող մարմինը պետք է երաշխավորի, որ պիտակը /այսինքն՝ սերտիֆիկատը, լոգոտիպը/ պաշտպանված է օրենքով, որպեսզի կանխարգելվի դրա չթույլատրված օգտագործումը ն պահպանվի հասարակության վստահությունը գործընթացի նկատմամ:

êîàô¶àÔ²Î²Ü Ð²ðòºð 1. էկոլոգիական պիտակներ, հայտարարագրեր ն կենսացիկլ սահմանումները: էկոլոգիական պիտակների ն հայտարարագրերի օգտագործման նպատակները: 2. էկոլոգիական պիտակների ն հայտարարագրերի հիմնական սկզունքները: 3. Ինքնահայտարարագրման էկոլոգիական հայտարարություն (երկրորդ տիպի մակնշում): Սահմանումը, նպատակները: Տերմիններ. կողմնակի արտադրանք, էկոլոգիական հայտարարագրի համադրում, պարզաանող հայտարարություն, գործառնական միավոր, նյութի նույնականացում, փաթեթվածք, արտադրանք, պայմանավորված էկոլոգիական հայտարարագիր, արդիականացման ունակություն, թափոններ: 4. Ինքնահայտարարագրման էկոլոգիական հայտարարությանը ներկայացվող ընդհանուր պահանջները: 5. էկոլոգիական հայտարարագրերում օգտագործվող նշաններին ներկայացվող պահանջները: Մեիուսի ժապավենը: 6. էկոլոգիական հայտարարության գնահատման ն ստուգման ընդհանուր դրույթները: Գնահատման ն ստուգման մեթոդները: Ուղեկցող տեղեկատվությունը ն էկոլոգիական հայտարարությունների ստուգելիությունը: 7. Համեմատական էկոլոգիական հայտարարությունը: Տերմինի սահմանումը ն ընդհանուր տեղեկություններ: 8. Պահանջներ, որոնք ներկայացվում են «կոմպոստացվող», «քայքայման ենթակա», «կոնստրուկտավորված է՝ հաշվի առնելով կազմաքանդումը» հասկացություններին: 9. Պահանջներ, որոնք ներկայացվում են «արտադրանք` մեծացված ծառայության ժամկետով», «վերականգնված էներգիա», «վերաշրջանառվող» հասկացություններին: 10. Պահանջներ, որոնք ներկայացվում են «վերաշրջանառված պարունակություն» ն այդ թվում՝ «նյութեր սպառումից առաջ ն հետո», «վերաշրջանառված նյութ», «վերականգնված նյութ» հասկացություններին (Մեիուսի ժապավենի օգտագործում): 11. Պահանջներ, որոնք ներկայացվում են «ռեսուրսների սպառման նվազեցում» ն «ջրասպառման նվազեցում» հասկացություններին: 12. Պահանջներ, որոնք ներկայացվում են «ազմակի օգտագործման արտադրանք» ն «թափոնների քանակության նվազեցում» հասկացություններին: 13. Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշում: Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման ծրագիրը ն նպատակը: 14. Տերմիններ. «համասեռ արտադրանքների խում», «արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշ», «արտադրանքի գործառնական նութագիր», «էկոլոգիական մակնշմամ զաղվող մարմին», «երրորդ ն շահագրգիռ կողմ», «լիցենզիատ», «սերտիֆիկացում», «լիցենզիա», «ըստ նշանակության կիրառելու պիտանիություն»:

15. Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման սկզունքները: 16. Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման ընթացակարգերը. խորհրդատվություններ շահագրգիռ կողմերի հետ, համասեռ արտադրանքի խմերի ընտրությունը, արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների ընտրությունը ն մշակումը: 17. Առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման ընթացակարգերը. արտադրանքի գործառնական նութագրերի ընտրությունը, հաշվետվություն ն հրապարակումներ, արտադրանքի էկոլոգիական չափանիշների մեջ փոփոխություն մտցնելը: 18. Սերտիֆիկացումը ն առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշման համապատասխանություն: Ընդհանուր դրույթներ, համապատասխանության հսկողություն, պիտակի պաշտպանություն:

Ð³Û»ñ»Ý-éáõë»ñ»Ý-³Ý·É»ñ»Ý ï»ñÙÇÝ³~³Ý³Ï³Ý ~³é³ñ³Ý Բաժիններ 1. էկոլոգիական մենեջմենթ 2. էկոլոգիական աուդիտ 3. էկոլոգիական մակնշում 4. էկոլոգիական նութագիր 5. Արտադրանքի ն ծառայությունների կենսացիկլի գնահատումը 1. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ù»Ý»çÙ»ÝÃ Nօ

Տերմիններ (հայերեն)

1.1 Շրջակա

միջավայր

Սահմանումներ (հայերեն)

Տերմիններ (ռուսերեն)

Սահմանումներ (ռուսերեն)

Տերմիններ (անգլերեն)

Արտաքին միջավայր, որում Օêðóæàþùàÿ Օêðóæåíèå, â êîòîðîì Էոvirօոոeոt գործում է կազմակերպությու- ñðåäà ôóíêöèîíèðóåò îðãàíèçàնը (1.3), ներառյալ միջավայöèÿ (1.3), âêëþ÷àÿ âîçäóõ, րի տարրերը` օդը, ջուրը, հոâîäó, çåìëþ, ոðèðîäíûå ðåղը, նական ռեսուրսները, ուñóðñû, ôëîðó, ôàóíó, ëþäåé սական ն կենդանական աշâ èõ âçàèìîäåéñòâèè. խարհը, մարդը ն այդ տարրերի Ոðèìå÷àíèå. 8 äàííîì միջն փոխազդեցությունը: êîíòåêñòå îêðóæàþùàÿ Ծանոթություն: Տվյալ համաñðåäà ոðîñòèðàåòñÿ îò տեքստում արտաքին միջաñðåäû â ոðåäåëàõ վայրը տարածվում է այն միջաîðãàíèçàöèè äî ñèñòåì վայրից, ուր գործում է կազմաãëîáàëüíîãî ìàñøòàáà. կերպությունը, մինչն գլոալ համակարգ:

Nօte. ՏսrrօսոdiոցՏ iո tհiՏ Շօոtext exteոd frօո witհiո aո օrցaոizatiօո tօ tհe ց|օԵa| ՏyՏteո.

1.2 էկոլոգիա-

կան ազդեցություն

1.3 Կազմակեր-

պություն

1.4 Համակարգ

Շրջակա միջավայրում (1.1) 8îçäåéñòտեղի ունեցող ցանկացած փո- âèå íà îêðóփոխություն` վնասակար կամ æàþùóþ արերար, որն ամողջությամ ñðåäó կամ մասամ առաջանում է կազմակերպության (1.3) գործունեության, նրա արտադրանքի կամ ծառայությունների հետնանքով:

Ճոy Շհaոցe tօ tհe Ëþáîå îòðèöàòåëüíîå èëè Էոvirօոոîëîæèòåëüíîå èçìåíåíèå ոeոta| iոքaՇt eոvirօոոeոt (1.1), wհetհer adverՏe օr â îêðóæàþùåé ñðåäå (1.1), ԵeոefiՇia|, wհօ||y օr ոîëíîñòüþ èëè ÷àñòè÷íî քartia||y reՏս|tiոց frօո aո ÿâëÿþùååñÿ ðåçóëüòàòîì äåÿòåëüíîñòè îðãàíèçàöèè օrցaոizatiօո'Տ (1.3) (1.3), åå ոðîäóêöèè èëè aՇtivitieՏ, քrօdսՇtՏ օr óñëóã. ՏerviՇeՏ.

Ընկերություն, կորպորացիա, Օðãàíèçàöèÿ Խîìոàíèÿ, îáúåäèíåíèå, Օrցaոizatiօո ֆիրմա, ձեռնարկություն, իշôèðìà, ոðåäոðèÿòèå, îðãàí խանության մարմին կամ ինսâëàñòè èëè ó÷ðåæäåíèå, ëèáî տիտուտ, կամ դրանց մասը èõ ÷àñòü èëè îáúåäèíåíèå, կամ համակցություն, պետաîôèöèàëüíî ó÷ðåæäåíèå èëè կան կամ մասնավոր, մեկ միաíåò, ãîñóäàðñòâåííûå èëè վորման մեջ մտնող կամ չմտ÷àñòíûå, êîòîðûå âûոîëíÿնող, որն ունի սեփական գործաþò ñâîè ôóíêöèè è èìåþò ռույթներ ն վարչություն: ñâîå ðóêîâîäñòâî. Ծանոթություն: Մեկից ավելի Ոðèìå÷àíèå. Ոðèìåíèòåëüíî գործառութային միավոր ունեê îðãàíèçàöèÿì ñ áîëåå ÷åì ցող կազմակերպության համար îäíèì ôóíêöèîíàëüíûì ոîäյուրաքանչյուր միավորը կարող ðàçäåëåíèåì, êàæäîå èç íèõ է սահմանվել որպես կազմաìîæåò áûòü îոðåäåëåíî êàê կերպություն: îðãàíèçàöèÿ. Փոխկապակցված կամ փոխազդող տարրերի համախում (ԻՍՕ 9000:2000)

Շèñòåìà

Շîâîêóոíîñòü âçàèìîñâÿ- ՏyՏteո çàííûõ èëè âçàèìîäåéñòâóþùèõ ýëåìåíòîâ (/ՇՕ 9000:2000).

Շօոքaոy, Շօrքօratiօո, firո, eոterքriՏe, aսtհօrity օr iոՏtitսtiօո, օr քart օr ՇօոԵiոatiօո tհereօf, wհetհer iոՇօrքօrated օr ոօt, քսԵ|iՇ օr քrivate, tհat հaՏ itՏ օwո fսոՇtiօոՏ aոd adոiոiՏtratiօո. Nօte. Ւօr օrցaոizatiօոՏ witհ ոօre tհaո օոe օքeratiոց սոit, a Տiոց|e օքeratiոց սոit ոay Եe defiոed aՏ aո օrցaոizatiօո. Տet օf iոterre|ated օr iոteraՇtiոց e|eոeոtՏ (|ՏՕ 9000:2000)

1.5 Մենեջմենթ

Ձեռնարկության կառավար- ԽåíåäæìåíòՇêîîðäèíèðîâàííàÿ äåÿòåëü- Խaոaցeոeոt ման ն դրա հսկողության փոխíîñòü ոî ðóêîâîäñòâó îðãàկոորդինացված գործունեուíèçàöèåé è åå êîíòðîëþ. թյան: Ոðèìå÷àíèå. 8 àíãëèéñêîì, à òàêæå â ðóññêîì ÿçûêàõ òåðԾանոթություն: Անգլերենում, ìèí “ìåíåäæìåíò” ռուսերենում, ինչպես նան հա(management) èíîãäà îòíîյերենում «մենեջմենթ» ñèòñÿ ê ëþäÿì, ò.å. ê ëèöó èëè (management) տերմինը երեմն ãðóոոå ðàáîòíèêîâ, íàäåëåíվերաերում է մարդկանց, այíûõ ոîëíîìî÷èÿìè è îòâåòսինքն` անձին կամ աշխատողñòâåííîñòüþ äëÿ ðóêîâîäñòների խմին, որոնք ունեն կազմակերպության ղեկավարման âà è óոðàâëåíèÿ îðãàíèçàöèåé. Խîãäà òåðìèí èñոîëüçóåòñÿ ն կառավարման իրավասութâ ýòîì ñìûñëå, åãî ñëåäóåò յուն ն պատասխանատվություն: âñåãäà ոðèìåíÿòü ñ îոðåäåԵր տերմինն օգտագործվում է ëÿþùèìè ñëîâàìè, ÷òîáû èçայդ իմաստով, այն պետք է áåæàòü ñìåøåíèÿ ñ ոîíÿòèմիշտ կիրառել նորոշիչ աåì “ìåíåäæìåíò”, îոðåäåռերով` վերնում սահմանված ëåííûì âûøå. «մենեջմենթ» հասկացության հետ շփոթելուց խուսափելու համար:

Շèñòåìà ìå- Շèñòåìà äëÿ óñòàíîâëåíèÿ Խaոaցeոeոt թյան ն նպատակների սահման- íåäæìåíòà ոîëèòèêè è öåëåé, à òàêæå ՏyՏteո ման, ինչպես նան այդ նպաäîñòèæåíèÿ ýòèõ öåëåé. Ոðèìå÷àíèå. Շèñòåìà ìåտակներին հասնելու համար: íåäæìåíòà îðãàíèçàöèè Ծանոթություն: Կազմակերìîæåò âêëþ÷àòü ðàçëè÷պության մենեջմենթի համաíûå ñèñòåìû ìåíåäæìåíòà, կարգը կարող է ներառել մեòàêèå êàê ñèñòåìà ìåíåäæնեջմենթի տարեր համակարìåíòà êà÷åñòâà, ñèñòåìà գեր, ինչպիսիք են` որակի մե-

ՏyՏteո tօ eՏtaԵ|iՏհ քօ|iՇy aոd օԵ)eՇtiveՏ aոd tօ aՇհieve tհօՏe օԵ)eՇtiveՏ. Nօte. Ճ ոaոaցeոeոt ՏyՏteո օf aո օrցaոizatiօո Շaո iոՇ|սde differeոt ոaոaցeոeոt ՏyՏteոՏ, ՏսՇհ aՏ a

1.6 Մենեջմենթի Համակարգ քաղաքականու-

համակարգ

նեջմենթի համակարգը, ֆինանսական գործունեության մենեջմենթի համակարգը կամ էկոլոգիական մենեջմենթի համակարգը (ԻՍՕ 9000:2000):

ìåíåäæìåíòà ôèíàíñîâîé äåÿòåëüíîñòè èëè ñèñòåìà ýêîëîãè÷åñêîãî ìåíåäæìåíòà (/ՇՕ 9000:2000).

Մենեջմենթի ընդհանուր հա- Շèñòåìà ×àñòü îáùåé ñèñòåìû ìå- Էոvirօոկան մենեջ- մակարգի (1.6) մաս, որը նե- ýêîëîãè÷åñ- íåäæìåíòà (1.6), êîòîðàÿ ոeոta| մենթի համա- րառում է կազմակերպչական êîãî ìåíåäæ- âêëþ÷àåò â ñåáÿ îðãàíèçà- ոaոaցeոeոt կարգը կառուցվածքը, պլանավորու- ìåíòà öèîííóþ ñòðóêòóðó, ոëàíè- ՏyՏteո մը, պատասխանատվությունðîâàíèå, ðàñոðåäåëåíèå ների աշխումը, գործնական îòâåòñâåííîñòè, ոðàêòèմեթոդները, ընթացակարգերը, ÷åñêèå ìåòîäû, ոðîöåäóðû, գործընթացները ն ռեսուրսնեոðîöåññû è ðåñóðñû, íåîáրը, որոնք անհրաժեշտ են էկոõîäèìûå äëÿ ðàçðàáîòêè, լոգիական քաղաքականության âíåäðåíèÿ, ðåàëèçàöèè, (1.9) մշակման, ներդրման, àíàëèçà è ðàçâèòèÿ ýêîëîիրականացման, վերլուծության ãè÷åñêîé ոîëèòèêè (1.9). ն զարգացման համար: Կազմակերպության (1.3) գոր- Ýêîëîãè÷åñ- Ýëåìåíò äåÿòåëüíîñòè îð- Էոvirօո1.8 էկոլոգիածունեության, արտադրանքի êèé àñոåêò ãàíèçàöèè (1.3), åå ոðîäóê- ոeոta| կան ասöèè èëè óñëóã, êîòîðûé aՏքeՇt պեկտ (էկոլո- կամ ծառայությունների տարր (նութագիր), որը կարող է ìîæåò âçàèìîäåéñòâîâàòü գիական փոխազդել շրջակա միջաñ îêðóæàþùåé ñðåäîé (1.1). խնդիր) վայրի (1.1) հետ: Ոðèìå÷àíèÿ. 1. Çíà÷èìûì àñոåêòîì ÿâëÿåòñÿ òîò Ծանոթություն: 1. Կարնոր է ýêîëîãè÷åñêèé àñոåêò, êîայն էկոլոգիական ասպեկտն, òîðûé îêàçûâàåò èëè ìîորը շրջակա միջավայրի վրա æåò îêàçàòü ñóùåñòâåíէական էկոլոգիական ազդեíîå âîçäåéñòâèå íà îêðóցություն (1.2) ունի կամ կաæàþùóþ ñðåäó (1.2). րող է ունենալ: 1.7 էկոլոգիա-

qսa|ity ոaոaցeոeոt ՏyՏteո, a fiոaոՇia| ոaոaցeոeոt ՏyՏteո օr aո eոvirօոոeոta| ոaոaցeոeոt ՏyՏteո (|ՏՕ 9000:2000). Քart օf tհe օvera|| ոaոaցeոeոt ՏyՏteո (1.6) tհat iոՇ|սdeՏ օrցaոizatiօոa| ՏtrսՇtսre, ք|aոոiոց aՇtivitieՏ, reՏքօոՏiԵi|itieՏ, քraՇtiՇeՏ, քrօՇedսreՏ, քrօՇeՏՏeՏ aոd reՏօսrՇeՏ fօr deve|օքiոց, ոք|eոeոtiոց, aՇհieviոց, reviewiոց aոd ոaiոtaiոiոց tհe eոvirօոոeոta| քօ|iՇy (1.9). Է|eոeոt օf aո օrցaոizatiօո'Տ (1.3) aՇtivitieՏ, քrօdսՇtՏ օr ՏerviՇeՏ tհat Շaո iոteraՇt witհ tհe eոvirօոոeոt (1-1). Nօte. Ճ ՏiցոifiՇaոt eոvirօոոeոta| aՏքeՇt iՏ aո eոvirօոոeոta| aՏքeՇt tհat հaՏ օr Շaո հave a ՏiցոifiՇaոt eոvirօոոeոta| iոքaՇt (1.2).

2. էկոլոգիական ասպեկտների ացահայտումը չպետք է կենտրոնացվի «խողովակի վերջի վրա»: Այսպես, եթե արտադրական գործընթացներից մեկում ձեռնարկությունն օգտագործում է թունավոր նյութեր, որոնք հետո անցնում են շրջակա միջավայր, այս համատեքստում էկոլոգիական ասպեկտ է հանդիսանում այդ նյութերի ընդգրկումը էկոլոգիական ցիկլում, այլ ոչ թե դրա արտանետումը կոյուղու ջրեր: 1.9 էկոլոգիաԿազմակերպության (1.3) հայ- Ýêîëîãè÷åñկան քաղա- տարարություն իր սկզունք- êàÿ ոîëèքականութ- ների ն նպատակների վերա- òèêà երյալ` կապված իր ընդհայուն նուր էկոլոգիական նութագրի (1.12) հետ, որը սահմանում է իր էկոլոգիական նպատակները (1.10) ն նպատակային պահանջները (1.11) որոշման ն կատարման շրջանակը: 1.10էկոլոգիաէկոլոգիական քաղաքակա- Ýêîëîãè÷åñկան նպանությունից (1.9) խող ն հնա- êàÿ öåëü տակ րավորության սահմաններում քանակապես արտահայտված ընդհանուր էկոլոգիական մակարդակը, որը սահմանում է կազմակերպությունը (1.3) ն ձգտում է հասնել դրան:

2. 8ûÿâëåíèå ýêîëîãè÷åñêèõ àñոåêòîâ íå äîëæíî êîíöåíòðèðîâàòüñÿ “íà êîíöå òðóáû”. Òàê, åñëè ոðåäոðèÿòèå èñոîëüçóåò â îäíîì èç ոðîèçâîäñòâåííûõ ոðîöåññîâ òîêñè÷íîå âåùåñòâî, êîòîðîå çàòåì ոîոàäàåò â îêðóæàþùóþ ñðåäó, ýêîëîãè÷åñêèì àñոåêòîì â ýòîì êîíòåêñòå ÿâëÿåòñÿ âîâëå÷åíèå äàííîãî âåùåñòâà â ոðîèçâîäñòâåííûé öèêë, à íå ñáðîñ ñòî÷íûõ âîä. ԷոvirօոÇàÿâëåíèå îðãàíèçàöèè (1.3) î ñâîèõ íàìåðåíèÿõ è ոeոta| քօ|iՇy ոðèíöèոàõ, ñâÿçàííûõ ñ åå îáùåé ýêîëîãè÷åñêîé ðåçóëüòàòèâíîñòüþ (1.12), êîòîðîå ñëóæèò îñíîâàíèåì äëÿ äåéñòâèÿ è óñòàíîâëåíèÿ ýêîëîãè÷åñêèõ öåëåé (1.10) è çàäà÷ (1.11). Օáùàÿ ýêîëîãè÷åñêè çíà÷è- Էոvirօոìàÿ öåëü äåÿòåëüíîñòè, ոeոta| óñòàíîâëåííàÿ îðãàíèçà- օԵ)eՇtive öèåé (1.3), âûòåêàþùàÿ èç åå ýêîëîãè÷åñêîé ոîëèòèêè (1.9) è îոèñàííàÿ êîëè÷åñòâåííî â òåõ ñëó÷àÿõ, êîãäà ýòî âîçìîæíî.

Տtateոeոt Եy tհe օrցaոizatiօո (1.3) օf itՏ iոteոtiօոՏ aոd քriոՇiք|eՏ iո re|atiօո tօ itՏ օvera|| eոvirօոոeոta| քerfօrոaոՇ (1.12) wհiՇհ քrօvideՏ a fraոewօrk fօr aՇtiօո aոd fօr tհe Տettiոց օf itՏ eոvirօոոeոta| օԵ)eՇtiveՏ (1.10) aոd tarցetՏ (1.11). Օvera|| eոvirօոոeոta| ցօa|, ariՏiոց frօո tհe eոvirօոոeոta| քօ|iՇy (1.9), tհat aո օrցaոizatiօո (1.3) ՏetՏ itՏe|f tօ aՇհieve, aոd wհiՇհ iՏ qսaոtified wհere քraՇtiՇaԵ|e.

1.11էէկոլոգիական նպատակային պահանջ (էկոլոգիական խնդիր)

1.12էկոլոգիական նութագիր

1.13Շարունակական արելավում

Կազմակերպությանը (1.3) կամ Ýêîëîãè÷åñ- 1åòàëèçèðîâàííîå òðåáî- Էոvirօոնրա մասերին ներկայացվող êàÿ çàäà÷à âàíèå ê ðåçóëüòàòèâíîñòè, ոeոta| tarցet սահմանված, հնարավորութâûðàæåííîå êîëè÷åñòâåííî յան սահմաններում քանաòàì, ãäå ýòî âîçìîæíî, ոðèկապես արտահայտված նուìåíèìîå ê îðãàíèçàöèè (1.3) թագրային պահանջ, որը èëè åå ÷àñòÿì, âûòåêàþùåå խում է էկոլոգիական նպաèç ýêîëîãè÷åñêèõ öåëåé (1.10), տակներից (1.10) ն պետք է êîòîðîå äîëæíî áûòü óñòàկատարվի այդ նպատակնեíîâëåíî è âûոîëíåíî äëÿ րին հասնելու համար: äîñòèæåíèÿ ýòèõ öåëåé. (էկոլոգիական մենեջմենթի Ýêîëîãè÷åñ- (8 êîíòåêñòå ñèñòåì ýêî- Էոvirօոհամակարգի համատեքստում) êàÿ ðåçóëü- ëîãè÷åñêîãî ìåíåäæìåíòà) ոeոta| էկոլոգիական մենեջմենթի òàòèâՕöåíèâàåìûå è èçìåðèìûå քerfօrոaոՇe համակարգի (1.7) գնահատե- íîñòü ðåçóëüòàòû ôóíêöèîíèðîլի ն չափելի արդյունքները, âàíèÿ ñèñòåìû ýêîëîãè÷åñորոնք վերաերում են կազêîãî ìåíåäæìåíòà (1.7), մակերպության (1.3) հսկողուîòíîñÿùèåñÿ ê êîíòðîëþ թյանը իր էկոլոգիական ասîðãàíèçàöèè (1.3) íàä åå պեկտների (1.8) վրա պայմաýêîëîãè÷åñêèìè àñոåêòàìè նավորված էկոլոգիական քա(1.8), îñíîâàííîìó íà åå ղաքականությամ (1.9), նպաýêîëîãè÷åñêîé ոîëèòèêå տակներով (1.10) ն նպատա(1.9), ýêîëîãè÷åñêèõ öåëÿõ կային պահանջներով (1.11): (1.10) è çàäà÷àõ (1.11). էկոլոգիական մենեջմենթի ՈîñëåäîՈðîöåññ ñîâåðøåíñòâîâà- Շօոtiոսa| (1.7) համակարգի արելավ- âàòåëüíîå íèÿ ñèñòåìû ýêîëîãè÷åñêî- iոքrօveոeոt ման գործընթաց, կազմակեր- óëó÷øåíèå ãî ìåíåäæìåíòà (1.7) ñ պության (1.3) ընդհանուր էկոöåëüþ óëó÷øåíèÿ îáùåé լոգիական նութագրի (1.12) ýêîëîãè÷åñêîé ðåçóëüòàարելավման նպատակով, òèâíîñòè (1.12) â ñîîòդրա էկոլոգիական քաղաâåòñòâèè ñ ýêîëîãè÷åñêîé քականությանը (1.9) համաոîëèòèêîé (1.9) îðãàíèպատասխան: çàöèè (1.3).

ՔrօՇeՏՏ օf eոհaոՇiոց tհe eոvirօոոeոta| ոaոaցeոeոt ՏyՏteո (1.7) tօ aՇհieve iոքrօveոeոtՏ iո օvera|| eոvirօոոeոta| քerfօrոaոՇe (1.12) iո |iոe witհ tհe օrցaոizatiօո'Տ (1.3) eոvirօոոeոta| քօ|iՇy (1.9).

Ծանոթություն: Պարտադիր չէ, որ այդ գործընթացը տեղի ունենա գործունեության ոլոր ոլորտներում միաժամանակ:

Ոðèìå÷åíèå. Ýòîò ոðîöåññ

Nօte. Tհe քrօՇeՏՏ ոeed

íå îáÿçàòåëüíî ոðîèñõîäèò îäíîâðåìåííî âî âñåõ ñôåðàõ äåÿòåëüíîñòè.

ոօt take ք|aՇe iո a|| areaՏ օf aՇtivity Տiոս|taոeօսՏ|y.

1.14Աղտոտման Աղտոտման աղյուրներից Ոðåäîòâðà- /ñոîëüçîâàíèå ոðîöåññîâ, Քreveոtiօո կանխարգե- արտահոսքը ացառելու, նվա- ùåíèå çàãðÿç- ոðàêòè÷åñêèõ ìåòîäîâ, օf քօ||սtiօո լում զեցնելու կամ վերահսկելու íåíèÿ ìàòåðèàëîâ èëè ոðîäóêöèè, նպատակով գործընթացների, êîòîðûå ոîçâîëÿþò èçáåգործնական մեթոդների, նյուãàòü çàãðÿçíåíèÿ, óìåíüթերի կամ արտադրանքի օգøàòü èëè êîíòðîëèðîâàòü տագործումը` ներառյալ թաåãî è ìîãóò âêëþ÷àòü ðåփոնների վերամշակումը, տեխöèêëèíã, î÷èñòêó è ոåðåðàնոլոգիական գործընթացների áîòêó, èçìåíåíèå ոðîöåññîâ, վերափոխումը, հսկողության ìåõàíèçìû êîíòðîëÿ, ýôôåêմեխանիզմների օգտագործուòèâíîå èñոîëüçîâàíèå ðåմը, պաշարների արդյունավետ ñóðñîâ è çàìåíó ìàòåðèàëà. օգտագործումը ն նյութերի Ոðèìå÷åíèå. Ոîòåíöèàëüփոխարինումը: íûìè âûãîäàìè îò ոðåäîòԾանոթություն: Աղտոտման âðàùåíèÿ çàãðÿçíåíèÿ ÿâկանխարգելմամ պայմանաëÿþòñÿ óìåíüøåíèå îòðèվորված պոտենցիալ օգուտöàòåëüíûõ âîçäåéñòâèé íà ներն են` վնասակար էկոլոîêðóæàþùóþ ñðåäó (1.2), գիական ազդեցության (1.2) ոîâûøåíèå ýôôåêòèâíîñնվազեցումը, արդյունավեòè è ñíèæåíèå çàòðàò. տության արձրացումը ն արժեքի իջեցումը:

ՍՏe օf քrօՇeՏՏeՏ, քraՇtiՇeՏ, ոateria|Տ օr քrօdսՇtՏ tհat avօid, redսՇe օr Շօոtrօ| քօ||սtiօո, wհiՇհ ոay iոՇ|սde reՇyՇ|iոց, treatոeոt, քrօՇeՏՏ ՇհaոցeՏ, Շօոtrօ| ոeՇհaոiՏոՏ, effiՇieոt սՏe օf reՏօսrՇeՏ aոd ոateria| ՏսԵՏtitսtiօո. Nօte. Tհe քօteոtia| ԵeոefitՏ օf քreveոtiօո օf քօ||սtiօո iոՇ|սde tհe redսՇtiօո օf adverՏe eոvirօոոeոta| iոքaՇtՏ (1.2), iոքrօved effiՇieոՇy aոd redսՇed ՇօՏtՏ.

2. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ³áõ¹Çï Տերմիններ Տերմիններ Սահմանումներ (հայերեն) (հայերեն) (ռուսերեն) 2.1 Աուդիտ Աուդիտի վկայությունների (2.9) Ճóäèò (ստուգում) ստացման ն դրանց օյեկտիվ գնահատման համակարգված, անկախ ն փաստաթղթերով հիմնավորված գործընթաց` համաձայնեցված աուդիտի չափանիշների կատարման աստիճանի որոշման նպատակով: Ծանոթություններ: Ներքին աուդիտները, որոնք երեմն անվանում են «առաջին կողմի աուդիտներ» անցկացվում են ինքնուրույնաար կազմակերպության կողմից կամ նրա անունից: Ներքին աուդիտի արդյունքները կարող են հիմք ծառայել համապատասխանության հայտարարագրի համար: Արտաքին աուդիտները ներառում են «երկրորդ կողմի աուդիտներ» ն «երրորդ կողմի աուդիտներ» անվանվող աուդիտները: Երկրորդ կողմի աուդիտները անցկացնում են կազմակերպության գործունեությամ շահագրգռված կողմերը, օրինակ, սպառողNօ

Սահմանումներ Տերմիններ (անգլերեն) (անգլերեն) Շèñòåìàòè÷åñêèé, íåçàâè- Ճսdit ՏyՏteոatiՇ, iոdeքeոdeոt aոd dօՇսոeոted քrօՇeՏՏ ñèìûé è äîêóìåíòèðîâàífօr օԵtaiոiոց aսdit íûé ոðîöåññ ոîëó÷åíèÿ ñâèevideոՇe (2.9) aոd äåòåëüñòâ àóäèòà (2.9) è èõ îáɴåêòèâíîãî îöåíèâàeva|սatiոց it օԵ)eՇtive|y tօ deterոiոe tհe exteոt tօ íèÿ ñ öåëüþ óñòàíîâëåíèÿ wհiՇհ aցreed Շriteria are ñòåոåíè ñîîòâåòñòâèÿ fս|fi||ed. ոðèíÿòûì êðèòåðèÿì. Nօte. |ոterոa| aսditՏ, Ոðèìå÷àíèå. 8íóòðåííèå ՏօոetiոeՏ Շa||ed firՏtàóäèòû, èíîãäà íàçûâàåìûå քarty aսditՏ, are “àóäèòàìè ոåðâîé ñòîðîՇօոdսՇted Եy, օr օո íû”, êàê ոðàâèëî, ոðîâîäÿòԵeհa|f օf tհe օrցaոizatiօո ñÿ ñàìîé îðãàíèçàöèåé èëè itՏe|f fօr iոterոa| քսrքօՏeՏ îò åå /ìåíè äëÿ âíóòðåíaոd Շaո fօrո tհe ԵaՏiՏ fօr íèõ öåëåé è ìîãóò ñëóæèòü aո օrցaոizatiօո’Տ Տe|fîñíîâàíèåì äëÿ ñàìîäåêëàdeՇ|aratiօո օf Շօոfօrոity. ðàöèè î ñîîòâåòñòâèè. Խ Էxterոa| aսditՏ iոՇ|սde âíåøíèì àóäèòàì îòíîñÿòwհat are ցeոera||y ñÿ òàê íàçûâàåìûå “àóäèòû terոed ՏeՇօոd- aոd tհirdâòîðîé ñòîðîíû” èëè “àóքarty aսditՏ. ՏeՇօոdäèòû òðåòüåé ñòîðîíû”. քarty aսditՏ are “Ճóäèòû âòîðîé ñòîðîíû” ՇօոdսՇted Եy քartieՏ ոðîâîäÿòñÿ ñòîðîíàìè, çàհaviոց aո iոtereՏt iո tհe èíòåðåñîâàííûìè â äåÿòåօrցaոizatiօո, ՏսՇհ aՏ ëüíîñòè îðãàíèçàöèè, íàոՇսՏtօոerՏ, օr Եy օtհer ðèìåð ոîòðåáèòåëÿìè èëè քerՏօոՏ օո tհeir Եeհa|f. äðóãèìè ëèöàìè îò èõ èìåTհird քarty aսditՏ are íè. “Ճóäèòû òðåòüåé ñòîՍահմանումներ (ռուսերեն)

ðîíû” ոðîâîäÿòñÿ âíåøíèìè íåçàâèñèìûìè îðãàíèçàöèÿìè. Ýòè îðãàíèçàöèè, êàê ոðàâèëî, îñóùåñòâëÿþò ñåðòèôèêàöèþ èëè ðåãèñòðàöèþ íà ñîîòâåòñòâèå îոðåäåëåííûì òðåáîâàíèÿì, íàոðèìåð, òðåáîâàíèÿì ñòàíäàðòîâ /ՇՕ 9001 è /ՇՕ 14001 (/ՇՕ 9000:2000). 2.2 էկոլոգիաՕյեկտիվորեն ստացվող ն Ýêîëîãè÷åñ- Շèñòåìàòè÷åñêèé, äîêóԷոvirօոկան աուդիտ գնահատվող աուդիտի վկա- êèé àóäèò ìåíòàëüíî îôîðìëåííûé ոeոta| յությունների (2.9) համակարոðîöåññ âåðèôèêàöèè aսdit îáɴåêòèâíî ոîëó÷àåìûõ è գված ն փաստաթղթերով հիմնավորված համադրման îöåíèâàåìûõ ñâèäåòåëüñòâ գործընթաց` աուդիտի չափաàóäèòà (2.9), îñóùåñòâëÿåնիշների (2.5) էկոլոգիական ìûé ñ öåëüþ îոðåäåëåíèÿ գործունեության որոշակի տեñîîòâåòñòâèÿ êðèòåðèÿì սակների, իրադարձություննեàóäèòà (2.5) îոðåäåëåííûõ րի, պայմանների, մենեջմենթի âèäîâ ýêîëîãè÷åñêîé äåÿհամակարգերի կամ այդ օòåëüíîñòè, ñîáûòèé, յեկտների մասին տեղեկատîáñòîÿòåëüñòâ, ñèñòåì վության համապատասխանուìåíåäæìåíòà èëè ñîîòթյունը կամ անհամապատասâåòñòâóþùåé èíôîðìàöèè, խանությունը որոշելու, ինչպես à òàêæå ñîîáùåíèÿ çàêàçնան այդ գործընթացում ստաց÷èêó (2.14) ðåçóëüòàòîâ, ված արդյունքները պատվիոîëó÷åííûõ â õîäå ýòîãî րատուին հաղորդելու համար: ոðîöåññà. ները կամ այլ անձինք նրանց անունից: Երրորդ կողմի աուդիտներն անցկացնում են անկախ կազմակերպությունները, որոնք իրականացնում են ԻՍՕ 9001 կամ ԻՍՕ 14001 ստանդարտների պահանջներին համապատասխանության հավաստում (սերտիֆիկացում):

ՇօոdսՇted Եy exterոa| iոdeքeոdeոt aսdit ՏerviՇe օrցaոizatiօոՏ. ՏսՇհ օrցaոizatiօոՏ քrօvide ՇertifiՇatiօո օr reցiՏtratiօո օf Շօոfօrոity witհ reqսireոeոtՏ ՏսՇհ aՏ tհօՏe օf |ՏՕ 9001 aոd |ՏՕ 14001 (|ՏՕ 9000:2000). ՏyՏteոatiՇ, dօՇսոeոted verifiՇatiօո քrօՇeՏՏ օf օԵ)eՇtive|y օԵtaiոiոց aոd eva|սatiոց aսdit evideոՇe (2.9) tօ deterոiոe wհetհer ՏքeՇified eոvirօոոeոta| aՇtivitieՏ, eveոtՏ, ՇօոditiօոՏ, ոaոaցeոeոt ՏyՏteոՏ, օr iոfօrոatiօո aԵօսt tհeՏe ոatterՏ Շօոfօrո witհ aսdit Շriteria (2.5), aոd ՇօոոսոiՇatiոց tհe reՏս|tՏ օf tհiՏ քrօՇeՏՏ tօ tհe Շ|ieոt (2.14).

Օյեկտիվորեն ստացվող ն Ճóäèò ñèñ- Շèñòåìàòè÷åñêèé è äîêó- Էոvirօոկան մենեջ- գնահատվող աուդիտի վկա- òåìû ýêîëî- ìåíòàëüíî îôîðìëåííûé ոeոta| մենթի համա- յությունների (2.9) համակար- ãè÷åñêîãî ìå- ոðîöåññ âåðèôèêàöèè îáɴåê- ոaոaցeոeոt կարգի աու- գված ն փաստաթղթերով հիմ- íåäæìåíòà òèâíî ոîëó÷àåìûõ è îöåíè- ՏyՏteո aսdit դիտ նավորված համադրման գործâàåìûõ ñâèäåòåëüñòâ àóäèընթաց կազմակերպության òà (2.9), íàոðàâëåííûé íà կողմից սահմանված էկոլոîոðåäåëåíèå ñòåոåíè գիական մենեջմենթի համաñîîòâåòñòâèÿ ñèñòåìû կարգի (1.7) աուդիտի չափաýêîëîãè÷åñêîãî ìåíåäæìåíòà (1.7) îðãàíèçàöèè (1.3) նիշներին (2.5) կազմակերպության (1.3) էկոլոգիական êðèòåðèÿì àóäèòà (2.5) òàմենեջմենթի համակարգի հաêîé ñèñòåìû, à òàêæå ñîîáմապատասխանությունը կամ ùåíèå çàêàç÷èêó (2.14) ðåçóëüòàòîâ, ոîëó÷åííûõ â õîանհամապատասխանությունը որոշելու, ինչպես նան այդ äå ýòîãî ոðîöåññà. գործընթացում ստացված արդյունքները պատվիրատուին (2.14) հաղորդելու համար: 2.4 էկոլոգիա(Ներքին աուդիտ) օյեկտիվո- Ճóäèò ñèñ- (8íóòðåííèé) ñèñòåìàòè- Էոvirօոկան մենեջ- րեն ստացվող ն գնահատվող òåìû ýêî- ÷åñêèé è äîêóìåíòàëüíî ոeոta| մենթի համա- աուդիտի վկայությունների ëîãè÷åñêîãî îôîðìëåííûé ոðîöåññ âåðè- ոaոaցeոeոt կարգի աու- (2.9) համակարգված ն փաս- ìåíåäæìåí- ôèêàöèè îáɴåêòèâíî ոîë- ՏyՏteո aսdit դիտ (ներքին) տաթղթերով հիմնավորված òà (âíóò(iոterոa|) ó÷àåìûõ è îöåíèâàåìûõ համադրման գործընթաց` կազ- ðåííèé) ñâèäåòåëüñòâ àóäèòà (2.9), մակերպության կողմից սահíàոðàâëåííûé íà îոðåäåëåմանված էկոլոգիական մենեջíèå ñòåոåíè ñîîòâåòñòմենթի համակարգի (1.7) աուâèÿ ñèñòåìû ýêîëîãè÷åñêîդիտի չափանիշներին (2.5) ãî ìåíåäæìåíòà (1.7) îðãàկազմակերպության (1.3) էկոíèçàöèè (1.3) êðèòåðèÿì լոգիական մենեջմենթի համաàóäèòà (2.5) òàêîé ñèñòåկարգի համապատասխանուìû, óñòàíîâëåííûì äàííîé 2.3 էկոլոգիա-

ՏyՏteոatiՇ aոd dօՇսոeոted verifiՇatiօո քrօՇeՏՏ օf օԵ)eՇtive|y օԵtaiոiոց aոd eva|սatiոց aսdit evideոՇe (2.9) tօ deterոiոe wհetհer aո օrցaոizatiօո'Տ (1.3) eոvirօոոeոta| ոaոaցeոeոt ՏyՏteո (1.7) ՇօոfօrոՏ witհ tհe eոvirօոոeոta| ոaոaցeոeոt ՏyՏteո aսdit Շriteria (2.5), aոd ՇօոոսոiՇatiոց tհe reՏս|tՏ օf tհiՏ քrօՇeՏՏ tօ tհe Շ|ieոt (2.14).

թյունը կամ անհամապատասխանությունը որոշելու, ինչպես նան այդ գործընթացում ստացված արդյունքները ղեկավարությանը հաղորդելու համար: 2.5 Աուդիտի չա- Քաղաքականության, ընթացա- Խðèòåðèè փանիշներ կարգերի կամ պահանջների àóäèòà ամողջություն, որոնց հետ աուդիտորը համեմատում է աուդիտի օյեկտի վերաերյալ աուդիտի վկայությունները (2.9) Ծանոթություններ: 1.Պահանջները կարող են ներառել, սակայն չսահմանափակվել դրանով, ղեկավար ցուցումներ, կազմակերպության հատուկ պահանջները, օրենսդրական ն այլ պարտադիր պահանջներ: 2.«Քաղաքականություն» առի հոգնակի կիրառությունը կապված է այն անի հետ, որ ԻՍՕ 14000 ն 9000 ստանդարտներում քաղաքականության տակ հասկացվում է ոչ միայն ցանկությունների ն սկզունքների համագործակցությունը, այլն կոնկրետ փաստաթուղթ: Ընդ որում կազմակերպությունը կարող է ունենալ մի քանի քաղաքականություն տարեր ոլորտներում (տնտեսական քաղա-

îðãàíèçàöèåé, à òàêæå ñîîáùåíèå ðóêîâîäñòâó ðåçóëüòàòîâ, ոîëó÷åíûõ â õîäå ýòîãî ոðîöåññà.

tհe օrցaոizatiօո, aոd fօr ՇօոոսոiՇatiօո օf tհe reՏս|tՏ օf tհiՏ քrօՇeՏՏ tօ ոaոaցeոeոt.

Ոîëèòèêè, ոðàêòè÷åñêèå Ճսdit Շriteria ìåòîäû, ոðîöåäóðû èëè òðåáîâàíèÿ, ñ êîòîðûìè àóäèòîð ñîոîñòàâëÿåò ñîáðàííûå ñâèäåòåëüñòâà àóäèòà (2.9). Ոðèìå÷àíèÿ. 1. Òðåáîâàíèÿ ìîãóò âêëþ÷àòü, íî íå îãðàíè÷èâàòüñÿ ýòèì, ðóêîâîäÿùèå óêàçàíèÿ, ñոåöèàëüíûå òðåáîâàíèÿ îðãàíèçàöèè, çàêîíîäàòåëüíûå è äðóãèå îáÿçàòåëüíûå òðåáîâàíèÿ. 2. Óոîòðåáëåíèå ñëîâà “ոîëèòèêà” âî ìíîæåñòâåííîì ÷èñëå ñâÿçàíî ñ òåì, ÷òî â ñòàíäàðòàõ /ՇՕ 14000 è 9000 ոîä ոîëèòèêîé ոîíèìàåòñÿ íå ոðîñòî ñîâîêóոíîñòü íàìåðåíèé èëè ոðèíöèոîâ, à êîíêðåòíûé äîêóìåíò. Ոðè ýòîì îðãàíèçàöèÿ ìîæåò èìåòü íåñêîëüêî ոîëèòèê â ðàçëè÷íûõ îáëàñòÿõ (ýêîëîãè÷åñêàÿ ոîëèòèêà, ոîëè-

Քօ|iՇieՏ, քraՇtiՇՏ, քrօՇedսreՏ օr reqսireոeոtՏ aցaiոՏt wհiՇհ tհe aսditօr ՇօոքareՏ Շօ||eՇted aսdit evideոՇe (2.9) aԵօսt tհe ՏսԵ)eՇt ոatter (2.12). Nօte. ԲeqսireոeոtՏ ոay iոՇ|սde, Եսt are ոօt |iոited tօ, ՏtaոdardՏ, ցսide|iոeՏ, ՏքeՇified օrցaոizatiօոa| reqսireոeոtՏ aոd |eցiՏ|ative օr reցս|atօry reqսireոeոtՏ.

2.6 Աուդիտի

ծրագիր

2.7 Աուդիտի

պլան

2.8 Աուդիտի

ոլորտը

2.9 Աուդիտի

վկայությունները

քականություն, քաղաքակաòèêà â îáëàñòè êà÷åñòâà, նություն որակի ոլորտում, քաոîëèòèêà â îáëàñòè îõղաքականություն աշխատանքի ðàíû òðóäà). պաշտպանության ոլորտում): Ճսdit Մեկ կամ մի քանի աուդիտնե- Ոðîãðàììà Շîâîêóոíîñòü îäíîãî èëè àóäèòà áîëüøåãî ÷èñëà àóäèòîâ (2.1), քrօցraոոe րի ամողջություն` պլանաոëàíèðóåìûõ íà êîíêðåòíûå վորված կոնկերտ ժամանակի ñðîêè è íàոðàâëåííûõ íà äîñհամար ն ուղղված որոշակի òèæåíèå îոðåäåëåííîé öåëè նպատակի հասնելուն (ԻՍՕ (/ՇՕ 9000:2000). 9000:2000) Աուդիտը անցկացնելու գոր- Ոëàí àóäèòà Օոèñàíèå íàìå÷åííîé äåÿ- Ճսdit ք|aո ծունեության ն միջոցառումòåëüíîñòè íà ìåñòå ոðîâåների նկարագրությունը äåíèÿ àóäèòà è óñëîâèé åãî (ԻՍՕ 19011): ոðîâåäåíèÿ (/ՇՕ 19011). Շîäåðæàíèå è ãðàíèöû Աուդիտի ովանդակությունը Օáëàñòü Ճսdit ՏՇօքe àóäèòà àóäèòà (2.1). ն սահմանները: Ծանոթություն: Աուդիտի ոլորՈðèìå÷àíèå. Օáëàñòü àóäèտը սովորաար ներառում է òà îáû÷íî âêëþ÷àåò îոèկառույցների գտնվելու վայրը, ñàíèå ìåñòà ðàñոîëîæåíèÿ îáɴåêòîâ îðãàíèçàöèè, äåÿգործունեության ն գործընթացների տեսակները, ինչպես òåëüíîñòè è ոðîöåññîâ, à նան ընդգրկվող ժամանակաòàêæå îõâàòûâàåìûé ոåհատվածը (ԻՍՕ 19011): ðèîä âðåìåíè (/ՇՕ 19011). Գրառումներ, փաստերի շա- Շâèäåòåëü- 8åðèôèöèðóåìûå Ճսdit րադրում ն աուդիտի չափա- ñòâà àóäèòà èíôîðìàöèÿ, çàոèñè èëè evideոՇe նիշներին վերաերող այլ տեèçëîæåíèÿ ôàêòîâ. ղեկություններ, որոնք կարող Ոðèìå÷àíèÿ. 1. Շâèäåòåëüեն ստուգվել: ñòâà àóäèòà, êîòîðûå Ծանոթություններ: 1. Աուդիտի ìîãóò áûòü êà÷åñòâåíվկայությունները, որոնք կաíûìè èëè êîëè÷åñòâåííûìè, րող են լինել որակական կամ èñոîëüçóþòñÿ àóäèòîðîì äëÿ îոðåäåëåíèÿ ñîîòքանակական, աուդիտորների

Տet օf օոe օr ոօre aսditՏ (2.1) ք|aոոed fօr a ՏքeՇifiՇ tiոe fraոe aոd direՇted tօward a ՏքeՇifiՇ քսrքօՏe (|ՏՕ 9000:2000). ՕeՏՇriքtiօո օf tհe օոՏite aՇtivitieՏ aոd arraոցeոeոtՏ fօr aո aսdit (|ՏՕ 19011). Էxteոt aոd ԵօսոdarieՏ օf aո aսdit (2.1). Nօte. Tհe ՏՇօքe tyքiՇa||y iոՇ|սdeՏ a deՏՇriքtiօո օf քհyՏiՇa| |օՇatiօոՏ օrցaոizatiօոa| սոitՏ, aՇtivitieՏ aոd քrօՇeՏՏeՏ, aՏ we|| aՏ tհe tiոe քeriօd Շօvered (|ՏՕ 19011). VerifiaԵ|e iոfօrոatiօո, reՇօrdՏ օr ՏtateոeոtՏ օf faՇt. Nօte 1. Ճսdit evideոՇe, wհiՇհ Շaո Եe qսa|itative օr qսaոtitative, iՏ սՏed Եy tհe aսditօr tօ deterոiոe wհetհer aսdit Շriteria (2.5) are ոet.. 2. Ճսdit

կողմից օգտագործվում են աուդիտի չափանիշներին համապատասխանությունը որոշելու համար: 2. Աուդիտի վկայությունները, որպես կանոն, հիմնվում են հարցումների, փաստաթղթերի ուսումնասիրության, գործողությունների ն պայմանների դիտարկումների վրա, չափումների ն փորձարկումների գոյություն ունեցող արդյունքների վրա, աուդիտի ոլորտին համապատասխանող այլ եղանակներով տեղեկատվության ստացման վրա (ԻՍՕ 9000:2000): 2.10Աուդիտի եզ- Աուդիտի չափանիշներին (2.5) 8ûâîäû րակացուաուդիտի հավաքած վկայութ- àóäèòà թյուններ յունների համապատասխանության գնահատման արդյունք: Ծանոթություն: Աուդիտի եզրակացությունները կազմում են աուդիտորական հաշվետվության հիմքը: 2.11Աուդիտի Աուդիտի խմի (2.16) կողմից Çàêëþ÷åíèå վերջնաներկայացված աուդիտի (2.1) àóäèòà կան եզրա- ելքային տվյալները աուդիտի կացություն նպատակների ն աուդիտի ոլոր եզրակացությունների քննարկումից հետո:

âåòñòâèÿ êðèòåðèÿì àóäèòà (2.5). 2. Շâèäåòåëüñòâà àóäèòà, êàê ոðàâèëî, îñíîâûâàþòñÿ íà îոðîñàõ, èçó÷åíèè äîêóìåíòîâ, íàáëþäåíèè çà äåÿòåëüíîñòüþ è óñëîâèÿìè, íà èìåþùèõñÿ ðåçóëüòàòàõ èçìåðåíèé è èñոûòàíèé, äðóãèõ ñոîñîáàõ ոîëó÷åíèÿ èíôîðìàöèè, ñîîòâåòñòâóþùèõ îáëàñòè àóäèòà (/ՇՕ 9000:2000).

videոՇe iՏ tyքiՇa||y ԵaՏed օո iոterviewՏ, xaոiոatiօո օf dօՇսոeոtՏ, ԵՏervatiօո օf aՇtivitieՏ aոd ՇօոditiօոՏ, exiՏtiոց reՏս|tՏ օf ոeaՏսreոeոtՏ aոd teՏtՏ օr օtհer ոeaոՏ witհiո tհe ՏՇօքe օf tհe aսdit (|ՏՕ 9000:2000).

Քåçóëüòàò îöåíèâàíèÿ Ճսdit fiոdiոց ñîáðàííûõ ñâèäåòåëüñòâ àóäèòà (2.9), ñîոîñòàâëåííûõ ñ ոðèíÿòûìè êðèòåðèÿìè àóäèòà (2.5). Ոðèìå÷àíèå. 8ûâîäû àóäèòà ñîñòàâëÿþò îñíîâó àóäèòîðñêîãî îò÷åòà. Ոðîôåññèîíàëüíîå ñóæäå- Ճսdit íèå èëè ìíåíèå àóäèòîðà ՇօոՇ|սՏiօո îá îáɴåêòå àóäèòà (2.12), îñíîâàííîå íà àðãóìåíòèðîâàííîì ðàññìîòðåíèè âûâîäîâ àóäèòà (2.10) è îãðàíè÷åííîå èìè.

ԲeՏս|t օf tհe eva|սatiօո օf tհe Շօ||eՇted aսdit evideոՇe (2.9) Շօոքared aցaiոՏt tհe aցreed aսdit Շriteria (2.5). Nօte. Tհe fiոdiոցՏ քrօvide tհe ԵaՏiՏ fօr tհe aսdit reքօrt. ՔrօfeՏՏiօոa| )սdցոeոt օr օքiոiօո exքreՏՏed Եy aո aսditօr aԵօսt tհe ՏսԵ)eՇt ոatter (2.12) օf tհe aսdit, ԵaՏed օո aոd |iոited tօ reaՏօոiոց tհe aսditօr հaՏ aքք|ied tօ aսdit fiոdiոցՏ (2.10).

Որոշակի տեսակի էկոլոգիա- Օáɴåêò կան գործունեություն, իրադար- àóäèòà ձություն, պայման, մենեջմենթի համակարգ ն/կամ դրանց մասին տեղեկատվություն: 2.13Աուդիտի են- Կազմակերպություն (1.3), որ- Ճóäèðóåìàÿ թարկվող տեղ կատարվում է աուդիտ îðãàíèçàöèÿ կազմակեր- (2.1): պություն 2.14 Աուդիտի Կազմակերպություն (1.3), Çàêàç÷èê պատվիրա- որը պատվիրել է աուդիտ: Ծանոթություն: Պատվիրատու տուն կարող է լինել աուդիտի ենթարկվող կազմակերպությունը (2.13) կամ յուրաքանչյուր այլ կազմակերպություն, որն ունի աուդիտ պահանջելու օրինական իրավունք: 2.15 Աուդիտոր էկոլոգիական աուդիտներ Ճóäèòîðէկոլոգիայի (2.2) անցկացնելու համար ýêîëîã նագավա- մասնագիտական որակառում (աուդի- վորում ունեցող անձ: տոր-էկոլոգ) 2.16 Աուդիտի Մեկ կամ մի քանի աուդիտոր- Ճóäèòîðñխում (հանձ- ներ, որոնք անցկացնում են êàÿ ãðóոոà նախում) տվյալ աուդիտը (2.1): Ծանոթություն: 1.Աուդիտորական խմում կարող են ընդգրկվել նան տեխնիկական փորձագետներ ն ստաժավորված անձինք: 2.12Աուդիտի

օյեկտը

Օոðåäåëåííàÿ ýêîëîãè÷åñ- ՏսԵ)eՇt êàÿ äåÿòåëüíîñòü, ñîáûòèå, ոatter îáñòîÿòåëüñòâî, ñèñòåìà ìåíåäæìåíòà è (èëè) èíôîðìàöèÿ î íèõ. Օðãàíèçàöèÿ (1.3), àóäèò Ճսditee (2.1) êîòîðîé ոðîâîäèòñÿ.

ՏքeՇified eոvirօոոeոta| aՇtivity, eveոt, Շօոditiօո, ոaոaցeոeոt ՏyՏteո, aոd/օr iոfօrոatiօո aԵօսt tհeՏe ոatterՏ. Օrցaոizatiօո (1.3) tօ Եe aսdited.

Օðãàíèçàöèÿ (1.3), çàêàçû- Շ|ieոt Օrցaոizatiօո (1.3) ՇօոոiՏՏiօոiոց tհe aսdit âàþùàÿ àóäèò (2.1). Ոðèìå÷àíèå. Çàêàç÷èê ìî(2.1). Nօte. Tհe Շ|ieոt ոay Եe æåò áûòü àóäèðóåìîé îðtհe aսditee (2.13), օr aոy ãàíèçàöèåé (2.13) èëè äðóօtհer օrցaոizatiօո wհiՇհ ãîé îðãàíèçàöèåé, èìåþùåé հaՏ tհe reցս|atօry օr ոðàâî çàêàçàòü àóäèò ñîãՇօոtraՇtսa| riցհt tօ ëàñíî íîðìàòèâíîìó ոðàâîՇօոոiՏՏiօո aո aսdit. âîìó àêòó èëè êîíòðàêòó. Ëèöî, èìåþùåå êâàëèôèêà- Էոvirօոոeոta ՔerՏօո qսa|ified tօ քerfօrո eոvirօոոeոta| öèþ äëÿ ոðîâåäåíèÿ ýêîëî- | aսditօr aսditՏ (2.2). ãè÷åñêèõ àóäèòîâ (2.2).

Օäèí èëè íåñêîëüêî àóäè- Ճսdit teaո òîðîâ, óոîëíîìî÷åííûå ոðîâîäèòü äàííûé àóäèò (2.1). Ոðèìå÷àíèÿ. 1. 8 àóäèòîðñêóþ ãðóոոó ìîãóò òàêæå âõîäèòü. Òåõíè÷åñêèå ýêñոåðòû è àóäèòîðû-ñòàæåðû.

Օrօսք օf aսditօrՏ, օr a Տiոց|e aսditօr, deՏiցոated tօ քerfօrո a ցiveո aսdit (2.1). Nօte 1. Tհe aսdit teaո ոay a|Տօ iոՇ|սde teՇհոiՇa| exքertՏ aոd aսditօrՏiո-traiոiոց.

2.Աուդիտորներից մեկին նշանակում են խմի ղեկավար: 8åäóùèé անցկացնելու համար մասնա- àóäèòîðգիտական որակավորում ýêîëîã ունեցող անձ:

2.17 Առաջատար էկոլոգիական աուդիտ (2.2)

աուդիտոր էկոլոգիայի նագավառում (առաջատար աուդիտոր-էկոլոգ) 2.18 Տեխնիկական փորձագետ

2.19 Իրազեկու-

թյուն

2. Օäèí èç àóäèòîðîâ â 2. Օոe օf tհe aսditօrՏ օո ãðóոոå âûոîëíÿåò ôóíêöèþ tհe aսdit teaո քerfօrոՏ âåäóùåãî àóäèòîðà. tհe fսոՇtiօո օf |ead aսditօr. ՔerՏօո qսa|ified tօ Ëèöî, èìåþùåå êâàëèôèêà- Լead öèþ äëÿ ðóêîâîäñòâà ýêî- eոvirօոոeոta ոaոaցe aոd քerfօrո eոvirօոոeոta| aսditՏ ëîãè÷åñêèì àóäèòîì (2.2) è | aսditօr (2.2). åãî ոðîâåäåíèÿ.

(Աուդիտի համատեքստում) Òåõíè÷åñêèé (8 êîíòåêñòå àóäèòà) Ëèöî, TeՇհոiՇa| անձ, ով իր մասնագիտական ýêñոåðò êîòîðîå ոðåäîñòàâëÿåò àó- exքert գիտելիքները կամ փորձը äèòîðñêîé ãðóոոå (2.16) ñâîè տրամադրում է աուդիտի çíàíèÿ èëè îոûò ոî ñոåխմին (2.16): öèàëüíîìó âîոðîñó, íî íå ó÷àñòâóåò â ðàáîòå ãðóոոû êàê àóäèòîð. Դրսնորված անձնական ար- Խîìոåòåíò- 1åìîíñòðèðóåìàÿ ñոîñîá- ՇօոքeteոՇe ժանիքները ն իր գիտելիքíîñòü íîñòü ոðèìåíÿòü çíàíèÿ è ներն ու հմտությունները կիíàâûêè (/ՇՕ 19011). րառելու արտահայտված ունակությունը (ԻՍՕ 19011):

ՀՃսdit» քerՏօո wհօ քrօvideՏ ՏքeՇifiՇ kոօw|edցe օr exքertiՏe tօ tհe aսdit teaո (2.16), Եսt wհօ dօeՏ ոօt քartiՇiքate aՏ aո aսditօr. ՕeոօոՏtrated aԵi|ity tօ aքք|y kոօw|edցe aոd Տki||Տ (|ՏՕ 19011).

3. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý Ù³ÏÝßáõÙ Տերմիններ (հայերեն) 3.1 էկոլոգիական մակնշման մարմին

Տերմիններ Տերմիններ Սահմանումներ Սահմանումներ (ռուսերեն) (ռուսերեն) (անգլերեն) (անգլերեն) Երրորդ կողմի մարմին (3.4) ն Օðãàí ոî Օðãàí òðåòüåé ñòîðîíû ԷՇօ|aԵe||iոց Tհird քarty (3.4) Եօdy, aոd itՏ aցeոtՏ, wհiՇհ նրա գործակալները, որոնք ýêîëîãè÷åñ- (3.4) è åãî ոðåäñòàâèòåëè, Եօdy ՇօոdսՇtՏ a Tyքe | իրականացնում են առաջին êîé ìàðêèðî- îñóùåñòâëÿþùèå ոðîãðàìeոvirօոոeոta| |aԵe||iոց տիպի էկոլոգիական մակնշ- âêå ìó ýêîëîãè÷åñêîé ìàðêèðîâքrօցraոոe (3.2). ման (3.2) ծրագիր: êè òèոà I (3.2). 3.2 Առաջին տի- Կամավոր, ազմաթիվ չաVօ|սոtary, ոս|tiք|eՈðîãðàììà 1îáðîâîëüíàÿ ìíîãîêðèòå- Tyքe | պի էկոլոփումների վրա հիմնված եր- ýêîëîãè÷åñ- ðèàëüíàÿ ոðîãðàììà òðå- eոvirօոոeոta Շriteria-ԵaՏed, tհird քarty քrօցraոոe tհat awardՏ a գիական րորդ կողմի ծրագիր, որը նա- êîé ìàðêè- òüåé ñòîðîíû, ñîãëàñíî êî- | |aԵe||iոց մակնշման խատեսում է արտադրանքի ðîâêè òèոà I òîðîé âûäàåòñÿ ëèöåíçèÿ քrօցraոոe |iՇeոՏe (3.20) wհiՇհ aսtհօrizeՏ tհe սՏe օf ծրագիր (3.5) վրա էկոլոգիական պի(3.20) íà èñոîëüçîâàíèå íà eոvirօոոeոta| |aԵe|Տ տակների (3.11) կիրառման լիոðîäóêöèè (3.5) ýêîëîãè÷åñ(3.11) օո քrօdսՇtՏ (3.5) ցենզիայի (3.20) տրամադրում, êèõ çíàêîâ (3.11), ñâèäåòåiոdiՇatiոց օvera|| eոvirօոորը կենսացիկլի (5.1) դիտարëüñòâóþùèõ îá îáùåé ýêîոeոta| քreferaԵi|ity օf a կումների հիման վրա վկայում ëîãè÷åñêîé ոðåäոî÷òèòåëüքrօdսՇt witհiո քartiՇս|ar է համասեռ արտադրանքի íîñòè ոðîäóêöèè â ðàìêàõ քrօdսՇt Շateցօry (3.6) խմի (3.6) շրջանակներում îոðåäåëåííîé ãðóոոû îäíîԵaՏed օո |ife ՇyՇ|e (5.1) որնէ արտադրանքի էկոլոգիաðîäíîé ոðîäóêöèè (3.6), îñՇօոՏideratiօոՏ. կան նախընտրելիությունը: íîâàííîé íà ðàññìîòðåíèè æèçíåííîãî öèêëà (5.1). 3.3 Շահագրգիռ Ցանկացած կողմ, որը ՀTyքe | eոvirօոոeոta| Çàèíòåðåñî (8 êîíòåêñòå ýêîëîãè÷åñêîé |ոtereՏted |aԵe||iոց» aոy քarty կողմ մասնակցում է առաջին տիպի âàííàÿ ñòî- ìàðêèðîâêè). Ëþáàÿ èç ñòî- քarty ðîí, êîòîðûõ êàñàåòñÿ affeՇted Եy a Tyքe | էկոլոգիական մակնշման ðîíà ոðîãðàììà ýêîëîãè÷åñêîé eոvirօոոeոta| |aԵe||iոց ծրագրին: ìàðêèðîâêè òèոà I (3.2). քrօցraոոe (3.2). Nօ

Սահմանումներ (հայերեն)

Òðåòüÿ մին, որն անկախ է ճանաչվել ñòîðîíà տվյալ հարցի արդյունքներով շահագրգիռ ներգրավված կողմերից: Ծանոթություն: «Ներգրավված կողմեր» են սովորաար մատակարարը (առաջին կողմ) ն գնորդը (երկրորդ կողմ):

3.4 Երրորդ կողմ Ֆիզիկական անձ կամ մար-

3.5 Արտադրանք Ցանկացած ապրանք կամ

Ոðîäóêöèÿ

ծառայություն:

Ծանոթություն: էկոլոգիական մակնշման ն կենսացիկլի գնահատման համատեքստում արտադրանքի տակ հասկանում են արտադրանքի կամ ծառայության որոշակի տիպ, այլ ոչ թե ոլոր ապրանքները, ծառայությունները, որոնք արտադրում է (իրականացնում է) կազմակերպությունը: 3.6 Համասեռ Միանման գործառույթներ Օðóոոà արտադրան- իրականացնող արտադրանքի îäíîðîäíîé քի խում (3.5) խում: ոðîäóêöèè 3.7 Արտադրան- էկոլոգիական պահանջներ, Խðèòåðèè քի էկոլոգիա- որոնց պետք է ավարարի ար- ýêîëîãè÷կան չափա- տադրանքը (3.5)` էկոլոգիա- íîñòè ոðîնիշ կան պիտակով (3.11) մակäóêöèè նշվելու համար:

Փèçè÷åñêîå èëè þðèäè÷åñêîå Tհird քarty ëèöî, ոðèçíàííîå íåçàâèñèìûì îò ó÷àñòâóþùèõ ñòîðîí â îòíîøåíèè ðàññìàòðèâàåìîãî âîոðîñà (Քóêîâîäñòâî /ՇՕ/ԽÝԽ 2:1996). Ոðèìå÷àíèå. Ոîä ó÷àñòâóþùèìè ñòîðîíàìè îáû÷íî ոîäðàçóìåâàþòñÿ: “ոîñòàâùèê”- ոåðâàÿ ñòîðîíà è “ոîêóոàòåëü”- âòîðàÿ ñòîðîíà. ՔrօdսՇt Ëþáîé òîâàð èëè óñëóãà. Ոðèìå÷àíèå. Ոîä ոðîäóêöèåé â êîíòåêñòå ýêîëîãè÷åñêîé ìàðêèðîâêè è îöåíêè æèçíåííîãî öèêëà ոîíèìàåòñÿ îոðåäåëåííûé âèä ոðîäóêòà èëè óñëóãè, à íå âñÿ ñîâîêóոíîñòü ոðîäóêòîâ èëè óñëóã, ոðîèçâîäèìûõ (îêàçûâàåìûõ) îðãàíèçàöèåé. Օðóոոà ոðîäóêöèè (3.5), èìåþùåé îäèíàêîâîå ôóíêöèîíàëüíîå íàçíà÷åíèå. Ýêîëîãè÷åñêèå òðåáîâàíèÿ, êîòîðûì äîëæíà óäîâëåòâîðÿòü ոðîäóêöèÿ (3.5) äëÿ òîãî, ÷òîáû åé áûë ոðèñâîåí ýêîëîãè÷åñêèé çíàê (3.11).

ՔrօdսՇt Շateցօry

ՔerՏօո օr Եօdy tհat iՏ reՇօցոized aՏ Եeiոց iոdeքeոdeոt օf tհe քartieՏ iոvօ|ved, aՏ ՇօոՇerոՏ tհe iՏՏսeՏ iո qսeՏtiօո (|ՏՕ/|ԷՇ Օսide 2:1996). Nօte. "ՔartieՏ iոvօ|ved" are սՏսa||y Տսքք|ier ("firՏt քarty") aոd քսrՇհaՏer ("ՏeՇօոd քarty") iոtereՏtՏ. Ճոy ցօօdՏ օr ՏerviՇe.

Օrօսք օf քrօdսՇtՏ (3.5) wհiՇհ հave eqսiva|eոt fսոՇtiօո. ՔrօdսՇt Էոvirօոոeոta| eոvirօոոeոta reցսireոeոtՏ tհat tհe | Շriteria քrօdսՇt (3.5) Տհa|| ոeet iո օrder tօ Եe awarded aո eոvirօոոeոta| |aԵe| (3.11).

ՔrօdսՇt ՃttriԵսte օr ՇհaraՇteriՏtiՇ ՓóíêöèîՇóùåñòâåííîå ñâîéñòâî քի գործառ- գործման ն արդյունավետու- íàëüíàÿ iո tհe քerfօrոaոՇe aոd èëè õàðàêòåðèñòèêà ոðî- fսոՇtiօոa| նական նու- թյան նութագիր կամ հատ- õàðàêòåðèñ- äóêöèè (3.5), ոðîÿâëÿþùè- ՇհaraՇteriՏtiՇ սՏe օf a քrօdսՇt (3.5). թագիր կություն: òèêà åñÿ ոðè åå ôóíêöèîíèðîâàոðîäóêöèè íèè è èñոîëüçîâàíèè. 3.9 Ըստ նշանա- Որոշակի պայմաններում սահ- Շîîòâåòñò Շոîñîáíîñòü ոðîäóêöèè ՒitոeՏՏ fօr ՃԵi|ity օf a քrօdսՇt (3.5), քrօՇeՏՏ օr ՏerviՇe tօ կության կի- մանված նպատակի ծառայե- âèå íàçíà÷å- (3.5), ոðîöåññà èëè óñëóãè քսrքօՏe Տerve a defiոed քսrքօՏe րառելու պի- լու` արտադրանքի, գործըն- íèþ âûոîëíÿòü çàäàííûå ôóíêսոder ՏքeՇifiՇ ՇօոditiօոՏ տանիություն թացի կամ ծառայության ունաöèè â îոðåäåëåííûõ óñëî(|ՏՕ/|ԷՇ Օսide 2:1996). կություն: âèÿõ (Քóêîâîäñòâî /ՇՕ/ԽÝԽ 2:1996). 3.10էկոլոգիաԲառային ձնակերպում, պայ- Ýêîëîãè÷åñ- 8ûñêàçûâàíèå èëè ñèìâîë, Էոvirօոոeոta Տtateոeոt, օr ՏyոԵօ| tհat կան հայտա- մանանշան կամ գրաֆիկա- êîå çàÿâëå- óêàçûâàþùèå íà ýêîëîãè- | Շ|aiո iոdiՇateՏ aո րարութկան պատկեր, որը ցույց է íèå ÷åñêèé àñոåêò (1.8) ոðîäóêeոvirօոոeոta| aՏքeՇt յուն տալիս արտադրանքի (3.5), öèè (3.5), åå ýëåìåíòà èëè (1.8) օf a քrօdսՇt (3.5), a աղադրամասի կամ փաթեթóոàêîâêè (3.18). Շօոքօոeոt օr քaՇkaցiոց Ոðèìå÷àíèå. վածքի (3.18) էկոլոգիական (3.18). Ýêîëîãè÷åñêîå çàÿâëåíèå Nօte. Ճո eոvirօոոeոta| ասպեկտը (1.8): Ծանոթություն: էկոլոգիական ìîæåò áûòü âûոîëíåíî â Շ|aiո ոay Եe ոade օո հայտարարությունը կարող է âèäå ýòèêåòîê íà ոðîäóêքrօdսՇt օr քaՇkaցiոց արվել արտադրանքի կամ öèè èëè óոàêîâêå, ñîոðîâî|aԵe|Տ, tհrօսցհ քrօdսՇt փաթեթվածքի պիտակների, äèòåëüíîé äîêóìåíòàöèè |iteratսre, teՇհոiՇa| արտադրանքի փաստաթղթաíà ոðîäóêöèþ, â âèäå òåõԵս||etiոՏ, advertiՏiոց, վորման տեխնիկական տեղեíè÷åñêîãî áþëëåòåíÿ, ðåêքսԵ|iՇity, te|eոarketiոց, կանքի վրա, գովազդում, հեëàìíîãî ոðåäëîæåíèÿ, ոóáaՏ we|| aՏ tհrօսցհ diցita| ռուստաշուկայաանություëèêàöèè, ոóòåì òåëåìàðêåօr e|eՇtrօոiՇ ոedia ՏսՇհ նում (հեռուստամարքեթինգի) òèíãà, ñ èñոîëüçîâàíèåì aՏ tհe |ոterոet. միջոցով, ինչպես նան զանգöèôðîâûõ èëè ýëåêòðîííûõ վածային լրատվության թվաñðåäñòâ, òàêèõ êàê /íòåðյին կամ էլեկտրոնային միջոցíåò. ներով, օրինակ` ինտերնետով: 3.8 Արտա դրան- Արտադրանքի (3.5) օգտա-

Հայտարարություն, որը ցույց Ýêîëîãè÷åñկան պիտակ, է տալիս արտադրանքի (3.5) êèé çíàê, կամ ծառայության էկոլոգիա- ýêîëîãè÷åñէկոլոգիական հայտա- կան ասպեկտները (1.8): êàÿ äåêëàԾանոթություն: էկոլոգիական ðàöèÿ րարագիր պիտակը կամ հայտարարությունը կարող են մնացածից ացի ունենալ ասույթի, սիմվոլների կամ գրաֆիկական պատկերման ձն արտադրանքի պիտակի կամ փաթեթվածքի վրա, ուղեկցող փաստաթղթերում, տեխնիկական յուլետենում, գովազդային առաջարկներում կամ այլ հրապարակումներում:

3.11էկոլոգիա-

3.12էկոլոգիա-

կան հայտարարագրի համադրում

3.13Պարզաա-

նող հայտարարություն

Շ|aiո wհiՇհ iոdiՇateՏ tհe Çàÿâëåíèå, óêàçûâàþùåå íà Էոvirօոոeոta| |aԵe|, eոvirօոոeոta| aՏքeՇtՏ ýêîëîãè÷åñêèå àñոåêòû eոvirօոոeո- (1.8) օf a քrօdսՇt (3.5) օr (1.8) ոðîäóêöèè (3.5) èëè ta| deՇ|aratiօո ՏerviՇe. óñëóãè. Ոðèìå÷àíèå. Ýêîëîãè÷åñêèå Nօte. Ճո eոvirօոոeոta| |aԵe| օr deՇ|aratiօո ոay çíàê èëè äåêëàðàöèÿ ìîãóò, take tհe fօrո օf a ñðåäè ոðî÷åãî, èìåòü ôîðՏtateոeոt, ՏyոԵօ|, օr ìó âûñêàçûâàíèÿ, ñèìâîëà ցraքհiՇ օո a քrօdսՇt օr èëè ãðàôè÷åñêîãî èçîáðàքaՇkaցe |aԵe|, iո քrօdսՇt æåíèÿ íà ýòèêåòêå ոðîäóê|iteratսre, iո teՇհոiՇa| öèè èëè óոàêîâêå, â ñîոðîâîԵս||etiոՏ, iո advertiՏiոց օr äèòåëüíîé äîêóìåíòàöèè, iո քսԵ|iՇity, aոօոցՏt â òåõíè÷åñêîì áþëëåòåíå, օtհer tհiոցՏ. â ðåêëàìíîì ոðåäëîæåíèè èëè äðóãèõ ոóáëèêàöèÿõ. ԷոvirօոՇօոfiցսratiօո օf tհe va|iէկոլոգիական հայտարարու- 8åðèôèêà- Ոîäòâåðæäåíèå ñîîòâåթյան (3.10) հավաստիության öèÿ ýêîëîãè- òñòâèÿ äåéñòâèòåëüíîñ- ոeոta| Շ|aiո dity օf aո eոvirօոոeոta| Շ|aiո (3.10) սՏiոց ՏքeՇifiՇ հաստատում` տվյալների հու- ÷åñêîãî òè ýêîëîãè÷åñêîãî çàÿâëå- verifiՇatiօո քredeterոiոed Շriteria սալիության երաշխիքի դեպ- çàÿâëåíèÿ íèÿ (3.10) ñ èñոîëüçîâàíèåì քում նախապես սահմանված aոd քrօՇedսreՏ witհ êîíêðåòíûõ ոðåäâàðèòåëüaՏՏսraոՇe օf data կոնկրետ չափանիշների ն ընíî çàäàííûõ êðèòåðèåâ è re|iaԵi|ity. թացակարգերի կիրառման ոðîöåäóð ոðè îáåñոå÷åíèè միջոցով: íàäåæíîñòè äàííûõ. Ցանկացած ացատրություն, Քàçúÿñíåíèå Ëþáîå ðàçɴÿñíåíèå, êîòî- Էxք|aոatօry Ճոy exք|aոatiօո wհiՇհ iՏ որն անհրաժեշտ է արտադ- (ðàçúÿñíÿþ- ðîå äàíî èëè äîëæíî áûòü Տtateոeոt ոeeded օr ցiveո Տօ tհat aո eոvirօոոeոta| Շ|aiո րանքի (3.5) գնորդի, հնարա- ùåå çàÿâëå- äàíî äëÿ òîãî, ÷òîáû ýêî(3.10) Շaո Եe քrօքer|y սովոր գնորդի կամ օգտագործո- íèå) ëîãè÷åñêîå çàÿâëåíèå (3.10) derՏtօօd Եy a քսrՇհaՏer, ղի կողմից էկոլոգիական հայáûëî ոðàâèëüíî ոîíÿòî ոîքօteոtia| քսrՇհaՏer օr սՏer տարարության (3.10) ճիշտ êóոàòåëåì, ոîòåíöèàëüíûì օf tհe քrօdսՇt (3.5). ընկալման համար: ոîêóոàòåëåì èëè ոîëüçîâàòåëåì ոðîäóêöèè (3.5).

Էոvirօոոeոta| Շ|aiո էկոլոգիական հայտարարու- Ոîäòâåðæ- Ýêîëîãè÷åñêîå çàÿâëåíèå Qսa|ified կան հայտա- թյուն (3.10), որն ուղեկցվում է äåííîå (3.10), êîòîðîå ñîոðîâîæ- eոvirօոոeոta (3.10) wհiՇհ iՏ aՇՇօոքaäàåòñÿ ðàçɴÿñíåíèåì (3.13), | Շ|aiո ոied Եy aո exք|aոatօry րարության պարզաանություններով (3.13), ýêîëîãèՏtateոeոt (3.13) tհat deՏհաստատում որոնք նկարագրում են տվյալ ÷åñêîå îոèñûâàþùèì ãðàíèöû ոðèìåՇriԵeՏ tհe |iոitՏ օf tհe հայտարարության կիրառման çàÿâëåíèå íèìîñòè äàííîãî çàÿâëåíèÿ. Շ|aiո. սահմանները: 3.15Ինքնահայ- էկոլոգիական հայտարարու- Ýêîëîãè÷åñ- Ýêîëîãè÷åñêîå çàÿâëåíèå Տe|f-deՇ|ared Էոvirօոոeոta| Շ|aiո տարարագր- թյուն (3.10)` արված արտադրո- êàÿ ñàìîäåê- (3.10) èçãîòîâèòåëÿ, èìeոvirօոոeոta (3.10) tհat iՏ ոade, witհօսt iոdeքeոdeոt tհirdման էկոլո- ղի, ներմուծողի, մատակարա- ëàðàöèÿ ոîðòåðà, äèñòðèáüþòåðà, | Շ|aiո քarty ՇertifiՇatiօո, Եy գիական հայ- րի, մանրածախ վաճառողի ոðîäàâöà èëè ëþáîé äðóãîé ոaոսfaՇtսrerՏ, iոքօrterՏ, տարարութ- կամ այլ անձի կողմից, որոնք ñòîðîíû, êîòîðàÿ ìîæåò diՏtriԵսtօrՏ, retai|erՏ օr յուն կարող են օգուտ ստանալ այդոîëó÷èòü âûãîäó îò òàêîé aոyօոe e|Տe |ike|y tօ պիսի հայտարարությունից, äåêëàðàöèè, ñäåëàííîå áåç Եeոefit frօո ՏսՇհ a Շ|aiո. առանց երրորդ կողմի միջոñåðòèôèêàöèè íåçàâèñèցով սերտիֆիկացման: ìîé òðåòüåé ñòîðîíîé. 3.16ԱրդիակաԱրտադրանքի (3.5) նութա- ՇոîñîáՇâîéñòâî ոðîäóêöèè (3.5), ՍքցradaԵi|ity ՇհaraՇteriՏtiՇ օf a քrօdսՇt նացման գիր, որը թույլ է տալիս արդիա- íîñòü ê óñî- ոîçâîëÿþùåå ոî îòäåëüíîñ(3.5) tհat a||օwՏ itՏ ոօdս|eՏ օr քartՏ tօ Եe Տeքaraունակություն կանացնել կամ փոխարինել âåðøåíñòâî- òè ñîâåðøåíñòâîâàòü èëè te|y սքցraded օr reք|aՇed դրա առանձին մոդուլները âàíèþ çàìåíÿòü îòäåëüíûå åå ìîwitհօսt հaviոց tօ reք|aՇe կամ տարրերը` առանց արäóëè èëè ñîñòàâíûå ÷àñòè tհe eոtire քrօdսՇt. տադրանքը փոխարինելու: áåç çàìåíû åå öåëèêîì. 3.17Նյութի նույ- Բառեր, թվեր կամ պայմանա- /äåíòèôèê Շëîâà, ÷èñëà èëè çíàêè, èñ- Խateria| ՄօrdՏ, ոսոԵerՏ օr Տyոնականացում նշաններ, որոնք օգտագործ- àöèÿ ìàòå- ոîëüçóåìûå äëÿ îáîçíà÷å- ideոtifiՇatiօո Եօ|Տ սՏed tօ deՏiցոate ՇօոքօՏitiօո օf Շօոքօվում են արտադրանքի (3.5) ðèàëà íèÿ ñîñòàâà ýëåìåíòîâ ոðîոeոtՏ օf a քrօdսՇt (3.5) օr կամ փաթեթվածքի աղադäóêöèè (3.5) èëè óոàêîâêè. Ոðèìå÷àíèå. Çíàê èäåíòèքaՇkaցe. րիչների աղադրությունը նշեNօte. Ճ ոateria| ideոtifôèêàöèè ìàòåðèàëà íå ðàññլու համար: Ծանոթություն: Նյութի նույնաiՇatiօո ՏyոԵօ| iՏ ոօt Շօոìàòðèâàåòñÿ êàê ýêîëîãèՏidered tօ Եe aո eոviկանացման պայմանանշանը ÷åñêîå çàÿâëåíèå (3.10). rօոոeոta| Շ|aiո (3.10). չի համարվում էկոլոգիական հայտարարություն (3.10): 3.14էկոլոգիա-

Óոàêîâêà փոխադրման, պահման, վաճառքի կամ օգտագործման ընթացքում արտադրանքը (3.5) պաշտպանելու կամ պահելու համար: Ծանոթություն: Երկրորդ տիպի էկոլոգիական մակնշման տեսակետից «փաթեթվածք» տերմինը ներառում է նան ցանկացած առարկա կամ արտադրանքի վերաերյալ տեղեկատվություն, որն ամրացված է արտադրանքին կամ դրա տարային: Այն, ինչը որ արտադրողը կամ Օòõîäû տիրապետողը չի կարող այլնս կիրառել ն դուրս է երում կիրառությունից կամ տեղադրում է շրջակա միջավայրում (1.1): Փաստաթուղթ` տրված սեր- Ëèöåíçèÿ տիֆիկացման համակարգի կանոնների համաձայն, որով էկոլոգիական մակնշման օրգանը (3.1) տրամադրում է ֆիզիկական կամ իրավաանական անձին լիարժեք իր արտադրանքի (3.5) կամ ծառայության համար օգտագործելու առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշում` համաձայն էկոլոգիական մակնշման ծրագրի կանոնների:

3.18Փաթեթվածք Նյութ, որն օգտագործվում է

3.19Թափոններ

3.20Լիցենզիա

Խàòåðèàë, êîòîðûé èñոîëü- ՔaՇkaցiոց çóåòñÿ äëÿ çàùèòû èëè ðàçìåùåíèÿ ոðîäóêöèè (3.5) ոðè åå òðàíñոîðòèðîâêå, õðàíåíèè, ñáûòå èëè èñոîëüçîâàíèè. Ոðèìå÷àíèå. 8 êîíòåêñòå ýêîëîãè÷åñêîé ìàðêèðîâêè òåðìèí “óոàêîâêà” òàêæå âêëþ÷àåò ëþáîé ýëåìåíò, ôèçè÷åñêè ñêðåոëåííûé èëè ñîåäèíåííûé ñ èçäåëèåì èëè åãî êîíòåéíåðîì äëÿ öåëåé ìàðêåòèíãà ոðîäóêöèè èëè èíôîðìèðîâàíèÿ î ոðîäóêöèè. Òî, ÷òî ոðîèçâîäèòåëü èëè ՄaՏte âëàäåëåö íå ìîãóò áîëåå ոðèìåíÿòü è âûâîäÿò èç èñոîëüçîâàíèÿ èëè ðàçìåùàþò â îêðóæàþùåé ñðåäå (1.1). (8 êîíòåêñòå ýêîëîãè÷åñêîé ԼiՇeոՇe ìàðêèðîâêè) 1îêóìåíò, âûäàííûé ոî ոðàâèëàì ñèñòåìû ñåðòèôèêàöèè, êîòîðûì îðãàí ոî ýêîëîãè÷åñêîé ìàðêèðîâêå (3.1) ոðåäîñòàâëÿåò ôèçè÷åñêîìó èëè þðèäè÷åñêîìó ëèöó ոðàâî èñոîëüçîâàíèÿ ýêîëîãè÷åñêîé ìàðêèðîâêè òèոà 1 äëÿ åãî ոðîäóêöèè (3.5) èëè óñëóãè â ñîîòâåòñòâèè ñ ոðàâèëàìè ոðîãðàììû ýêîëîãè÷åñêîé ìàðêèðîâêè.

Խateria| tհat iՏ սՏed tօ քrօteՇt օr Շօոtaiո a քrօdսՇt (3.5) dսriոց traոՏքօrtatiօո, Տtօraցe, ոarketiոց օr սՏe. Nօte. Ւօr tհe քսrքօՏeՏ օf tհiՏ |ոterոatiօոa| Տtaոdard, tհe terո "քaՇkaցiոց" a|Տօ iոՇ|սdeՏ aոy iteո tհat iՏ քհyՏiՇa||y attaՇհed tօ, օr iոՇ|սded witհ, a քrօdսՇt օr itՏ Շօոtaiոer fօr tհe քսrքօՏe օf ոarketiոց tհe քrօdսՇt օr ՇօոոսոiՇatiոց iոfօrոatiօո aԵօսt tհe քrօdսՇt. Ճոytհiոց fօr wհiՇհ tհe ցeոeratօr օr հօ|der հaՏ ոօ fսrtհer սՏe aոd wհiՇհ iՏ diՏՇarded օr iՏ re|eaՏed tօ tհe eոvirօոոeոt (1.1). ՀTyքe | eոvirօոոeոta| |aԵe||iոց» dօՇսոeոt, iՏՏսed սոder tհe rս|eՏ օf a ՇertifiՇatiօո ՏyՏteո, Եy wհiՇհ aո eՇօ|aԵe||iոց Եօdy (3.1) ցraոtՏ tօ a քerՏօո օr Եօdy tհe riցհt tօ սՏe Tyքe | eոvirօոոeոta| |aԵe|Տ fօr itՏ քrօdսՇtՏ (3.5) օr ՏerviՇeՏ iո aՇՇօrdaոՇe witհ tհe rս|eՏ օf tհe eոvirօոոeոta| |aԵe||iոց քrօցraոոe.

3.21Լիցենզիատ Կողմ, որին էկոլոգիական մակ- Ëèöåíçèàò

նշման օրգանի (3.1) կողմից տրամադրված է իրավունք օգտագործելու առաջին տիպի էկոլոգիական մակնշում:

(8 êîíòåêñòå ýêîëîãè÷åñêîé ԼiՇeոՏee ìàðêèðîâêè) Շòîðîíà, êîòî-

ðîé îðãàíîì ոî ýêîëîãè÷åñêîé ìàðêèðîâêå (3.1) ոðåäîñòàâëåíî ոðàâî èñոîëüçîâàòü ýêîëîãè÷åñêóþ ìàðêèðîâêó òèոà I.

ՀTyքe | eոvirօոոeոta| |aԵe||iոց» քarty aսtհօrized Եy aո eՇօ|aԵe||iոց, Եօdy (3.1) tօ սՏe a Tyքe | eոvirօոոeոta| |aԵe|.

4. ¾ÏáÉá·Ç³Ï³Ý ~ÝáõÃ³·Çñ Տերմիններ Տերմիններ Տերմիններ Սահմանումներ (հայերեն) Սահմանումներ (ռուսերեն) (հայերեն) (ռուսերեն) (անգլերեն) 4.1 էկոլոգիաԿազմակերպության (1.3) գոր- Ýêîëîãè÷åñ- Քåçóëüòàòû ìåíåäæìåíòà, Էոvirօոկան նութա- ծունեության էկոլոգիական êàÿ ðåçóëü- îòíîñÿùèåñÿ ê êîíòðîëþ ոeոta| գիր ասպեկտների (1.8) վերահսկ- òàòèâíîñòü îðãàíèçàöèè (1.3) íàä ñâîè- քerfօrոaոՇe մանը վերաերող էկոլոգիաìè ýêîëîãè÷åñêèìè àñոåêկան մենեջմենթի համակարգի òàìè (1.8). Ոðèìå÷àíèå. 8 êîíòåêñòå չափերի արդյունքները: ñèñòåì ýêîëîãè÷åñêîãî ìåԾանոթություն: էկոլոգիական íåäæìåíòà (1.7) ðåçóëüòàմենեջմենթի համակարգի (1.7) արդյունքները կարող են գնաòû ìîãóò áûòü èçìåðåíû ոî îòíîøåíèþ ê ýêîëîãè÷åñհատվել կազմակերպության êîé ոîëèòèêå (1.9) îðãàíè(1.3) էկոլոգիական քաղաքաçàöèè (1.3), åå öåëÿì (1.10) կանության (1.9), նպատակների (1.10) ն նպատակային պաè çàäà÷àì (1.11). հանջների (1.11) հետ համեմատելու համար: Nօ

Կազմակերպության (1.3) էկո- Օöåíèâàíèå կան նութա- լոգիական նութագրի (1.4) ýêîëîãè÷åñգրի գնահա- ինդիկատորների ընտրության, êîé ðåçóëüտում տվյալների հավաքման ն վեր- òàòèâíîñլուծության, էկոլոգիական նու- òè թագրի չափանիշի (4.3) վերաերյալ տեղեկատվության գնահատման, հաշվետվության ն հաղորդման ն այդ գործընթացի պարերական վերանայման ու արելավման միջոցով ղեկավարության որոշումների իրականացմանը նպաստող գործընթաց: 4.3 էկոլոգիաէկոլոգիական նութագրի գնա- Խðèòåðèé կան նուհատման (4.2) նպատակով կազ- ýêîëîãè÷åñթագրի չա- մակերպության (1.3) ղեկավա- êîé ðåçóëüփանիշ րության կողմից սահմանված òàòèâէկոլոգիական նպատակ (1.10), íîñòè նպատակային պահանջ (1.11) կամ էկոլոգիական նութագրի (4.1) նախատեսված այլ մակարդակ: 4.4 էկոլոգիաԿազմակերպության (1.3) էկո- Ոîêàçàòåëü կան նուլոգիական նութագրի (4.1) ýêîëîãè÷åñթագրի ինդի- մասին տեղեկատվության ձն: êîé ðåçóëüկատոր òàòèâíîñòè 4.2 էկոլոգիա-

Ոðîöåññ îáåñոå÷åíèÿ óոðàâ- Էոvirօոëåí÷åñêèõ ðåøåíèé, îòíîñÿ- ոeոta| ùèõñÿ ê ýêîëîãè÷åñêîé ðå- քerfօrոaոՇe çóëüòàòèâíîñòè (4.1) îð- eva|սatiօո ãàíèçàöèè (1.3), ոóòåì âûáîðà ոîêàçàòåëåé, ñáîðà è àíàëèçà äàííûõ, îöåíêè èíôîðìàöèè ոî êðèòåðèÿì ýêîëîãè÷åñêîé ðåçóëüòàòèâíîñòè (4.3), ոîäãîòîâêè îò÷åòíîñòè è èíôîðìèðîâàíèÿ, ոåðèîäè÷åñêîãî ոåðåñìîòðà è óëó÷øåíèÿ ոðîöåññà.

ՔrօՇeՏՏ tօ faՇi|itate ոaոaցeոeոt deՇiՏiօոՏ reցardiոց aո օrցaոizatiօո’Տ (1.3) eոvirօոոeոta| քerfօrոaոՇe (4.1) Եy Տe|eՇtiոց iոdiՇatօrՏ, Շօ||eՇtiոց aոd aոa|yՏiոց data, aՏՏeՏՏiոց iոfօrոatiօո aցaiոՏt eոvirօոոeոta| քerfօrոaոՇe Շriteria (4.3), reքօrtiոց aոd ՇօոոսոiՇatiոց, aոd քeriօdiՇa||y reviewiոց aոd iոքrօviոց tհiՏ քrօՇeՏՏ.

Ýêîëîãè÷åñêàÿ öåëü (1.10), Էոvirօոçàäà÷à (1.11) èëè äðóãîé íà- ոeոta| ìå÷åííûé óðîâåíü ýêîëîãè- քerfօrոaոՇe ÷åñêîé ðåçóëüòàòèâíîñòè Շriteriօո (4.1), çàäàííûé ðóêîâîäñòâîì îðãàíèçàöèè (1.3) è èñոîëüçóåìûé äëÿ îöåíèâàíèÿ ýêîëîãè÷åñêîé ðåçóëüòàòèâíîñòè (4.2). Խîíêðåòíîå âûðàæåíèå, ñî- Էոvirօոäåðæàùåå èíôîðìàöèþ îá ոeոta| ýêîëîãè÷åñêîé ðåçóëüòà- քerfօrոaոՇe òèâíîñòè (4.1) îðãàíèçà- iոdiՇatօr öèè (1.3).

4.5 Մենեջմենթի Կազմակերպության (1.3) էկո- Ոîêàçàòåëü Ոîêàçàòåëü ýêîëîãè÷åñêîé Խaոaցeոeոt Էոvirօոոeոta| քerfօrոaո-

ðåçóëüòàòè ðåçóëüòàòèâíîñòè (4.4), ñî- քerfօrոaոՇe âíîñòè ìå- äåðæàùèé èíôîðìàöèþ î iոdiՇatօr íåäæìåíòà äåéñòâèÿõ ðóêîâîäñòâà, íàոðàâëåííûõ íà îáåñոå÷åíèå ýêîëîãè÷åñêîé ðåçóëüòàòèâíîñòè (4.1) îðãàíèçàöèè (1.3). Ոîêàçàòåëü Ոîêàçàòåëü ýêîëîãè÷åñêîé Օքeratiօոa| ðåçóëüòàòè ðåçóëüòàòèâíîñòè (4.4), քerfօrոaոՇe âíîñòè ոðî- ñîäåðæàùèé èíôîðìàöèþ iոdiՇatօr èçâîäñòâåí- îá ýêîëîãè÷åñêîé ðåçóëüòàíîé äåÿòåëü- òèâíîñòè (4.1) ոðîèçâîíîñòè äñòâåííîé äåÿòåëüíîñòè îðãàíèçàöèè (1.3). 4.7 էկոլոգիաՇրջակա միջավայրի (1.1) տե- Ոîêàçàòåëü Խîíêðåòíîå âûðàæåíèå, ñî- Էոvirօոոeոկան պայմա- ղային, տարածաշրջանային, ñîñòîÿíèÿ äåðæàùåå èíôîðìàöèþ î ñîñ- ta| Շօոditiօո նի ինդիկա- ազգային կամ գլոալ վիճակ- îêðóæàþùåé òîÿíèè îêðóæàþùåé ñðåäû iոdiՇatօr տոր ները նութագրող հատկանիշ: ñðåäû (1.1) â ëîêàëüíîì, ðåãèîíàëüԾանոթություն: «Տարածաշրջաíîì, íàöèîíàëüíîì èëè ãëîնային» հասկացությունը կաáàëüíîì ìàñøòàáàõ. Ոðèìå÷àíèå. Ոîíÿòèå “ðåրող է վերաերել մարզին, ãèîíàëüíûé” ìîæåò îòíîշրջանին կամ երկրի մի քանի ñèòüñÿ ê îáëàñòè (ոðîâèíշրջաններին կամ մի քանի երöèè) èëè ãðóոոå îáëàñòåé կրներին` կախված կազմակերâíóòðè ñòðàíû, à òàêæå ê պության (1.3) կողմից դիտարãðóոոå ñòðàí èëè êîíòèíåíկվող շրջակա միջավայրի չաòó â çàâèñèìîñòè îò ìàñøփերից: òàáîâ, â êîòîðûõ îðãàíèçàöèÿ (1.3) ðàññìàòðèâàåò ñîñòîÿíèå îêðóæàþùåé ñðåäû. նութագրի լոգիական նութագիրն (4.1) ինդիկատոր ուղղված ղեկավարության գործողությունների վերաերյալ տեղեկատվություն տրամադրող էկոլոգիական նութագրի ինդիկատոր (4.4): 4.6 Գործառնու- Կազմակերպության (1.3) գորթյան նու- ծառնությունների էկոլոգիաթագրի ինդի- կան նութագրի (4.1) վերակատոր երյալ տեղեկատվություն տրամադրող էկոլոգիական նութագրի ինդիկատոր (4.4):

Շe iոdiՇatօr (4.4) tհat քrօvideՏ iոfօrոatiօո aԵօսt tհe ոaոaցeոeոt effօrtՏ tօ iոf|սeոՇe aո օrցaոizatiօո'Տ (1.3) eոvirօոոeոta| քerfօrոaոՇe (4.1). Էոvirօոոeոta| քerfօrոaոՇe iոdiՇatօr (4.4) tհat քrօvideՏ iոfօrոatiօո aԵօսt tհe eոvirօոոeոta| քerfօrոaոՇe (4.1) օf aո օrցaոizatiօո'Տ (1.3) օքeratiօոՏ. ՏքeՇifiՇ exքreՏՏiօո tհat քrօvideՏ iոfօrոatiօո aԵօսt tհe |օՇa|, reցiօոa|, ոatiօոa|, օr ց|օԵa| Շօոditiօո օf tհe eոvirօոոeոt (1.1). Nօte. "Բeցiօոa|" ոay refer tօ a Տtate, a քrօviոՇe, օr a ցrօսք օf ՏtateՏ witհiո a Շօսոtry, օr it ոay refer tօ a ցrօսք օf ՇօսոtrieՏ օr a Շօոtiոeոt, deքeոdiոց օո tհe ՏՇa|e օf tհe Շօոditiօո օf tհe eոvirօոոeոt tհat tհe օrցaոizatiօո (1.3) ՇհօօՏeՏ tօ ՇօոՏider.

4.8 Շահագրգիռ Անձ կամ անձանց խում, որը Çàèíòåðåñî- (8 êîíòåêñòå ýêîëîãè÷åñêîé

կողմ

շահագրգռված է կազմակեր- âàííàÿ ñòîպության (1.3) էկոլոգիական ðîíà նութագրի համար կամ զգայուն է դրա նկատմամ:

|ոtereՏted

ðåçóëüòàòèâíîñòè) Ëèöî èëè քarty

ãðóոոà, êîòîðûå çàèíòåðåñîâàíû â ýêîëîãè÷åñêîé ðåçóëüòàòèâíîñòè (4.1) îðãàíèçàöèè (1.3) èëè èñոûòûâàþò åå âëèÿíèå.

(Էոvirօոոeոta| քerfօrոaոՇe) iոdividսa| օr ցrօսք ՇօոՇerոed witհ օr affeՇted Եy tհe eոvirօոոeոta| քerfօrոaոՇe (4.1) օf aո օrցaոizatiօո (1.3).

5. ²ñï³¹ñ³ÝùÇ »õ Í³é³ÛáõÃÛáõÝÝ»ñÇ Ï»Ýë³óÇÏÉÇ ·Ý³Ñ³ïáõÙÁ Տերմիններ Տերմիններ Տերմիններ Սահմանումներ (հայերեն) Սահմանումներ (ռուսերեն) (հայերեն) (անգլերեն) (ռուսերեն) 5.1 Կենսացիկլ Արտադրական համակարգի Æèçíåííûé Ոîñëåäîâàòåëüíûå è âçà- Լife ՇyՇ|e (5.6) հաջորդական ն փոխկա- öèêë èìîñâÿçàííûå ñòàäèè ոðîպակցված փուլեր` հանածո äóêöèîííîé ñèñòåìû (5.6) հումքի ձեռքերումից կամ îò ոîëó÷åíèÿ ñûðüÿ èëè ոðèնական ռեսուրսների մշակուðîäíûõ ðåñóðñîâ äî êîíå÷մից մինչն արտադրանքի օգíîãî ðàçìåùåíèÿ â îêðóտագործումից հանումը: æàþùåé ñðåäå. 5.2 Կենսացիկլի Արտադրական համակարգի Օöåíêà æèç- Շáîð èíôîðìàöèè, ñîոîñ- Լife ՇyՇ|e գնահատում (5.6) մուտքային հոսքերի (5.11), íåííîãî öèê- òàâëåíèå è îöåíèâàíèå âõî- aՏՏeՏՏոeոt (ԿՑԳ) ելքային հոսքերի (5.12) ն հնա- ëà (ՕÆո) äíûõ (5.11) è âûõîäíûõ ոî- (ԼՇՃ) րավոր էկոլոգիական ազդեցուòîêîâ (5.12), à òàêæå âîçթյունների (1.2) որոշում ն գնաìîæíûõ âîçäåéñòâèé íà îêհատում տվյալ արտադրական ðóæàþùóþ ñðåäó (1.2) íà համակարգի (5.6) կենսացիկâñåì ոðîòÿæåíèè æèçíåííîլի (5.1) սկզից մինչն վերջ: ãî öèêëà (5.1) ոðîäóêöèîííîé ñèñòåìû (5.6). Nօ

5.3 Կենսացիկլի Կենսացիկլի գնահատման (5.2) /íâåíòàðè- Փàçà îöåíêè æèçíåííîãî öèê- Լife ՇyՇ|e

ՔհaՏe օf |ife ՇyՇ|e aՏՏeՏգույքային փուլ` ներառյալ տվյալ արտադ- çàöèîííûé ëà (5.2), âêëþ÷àþùàÿ ñáîð iոveոtօry Տոeոt (5.2) iոvօ|viոց tհe վերլուծութ- րական համակարգի (5.6) հա- àíàëèç æèç- èíôîðìàöèè è êîëè÷åñòâåí- aոa|yՏiՏ (ԼՇ|) Շօոքi|atiօո aոd qսaոtifiíåííîãî öèê- íóþ îöåíêó âõîäíûõ (5.11) è յուն մար իր կենսացիկլի (5.1) Շatiօո օf iոքսtՏ (5.11) aոd սկզից մինչն վերջ մուտքա- ëà (/ՃÆո) âûõîäíûõ ոîòîêîâ (5.12) äëÿ օսtքսtՏ (5.12), fօr a ցiveո äàííîé ոðîäóêöèîííîé ñèñյին հոսքերի 5.11) ն ելքային քrօdսՇt ՏyՏteո (5.6) tհrօòåìû (5.6) íà âñåì ոðîòÿæåíհոսքերի (5.12) խմավորումն սցհօսt itՏ |ife ՇyՇ|e (5.1). èè æèçíåííîãî öèêëà (5.1). ու հաշվառումը: 5.4 Կենսացիկլի Կենսացիկլի գնահատման (5.2) Օöåíêà Փàçà îöåíêè æèçíåííîãî öèê- Լife ՇyՇ|e ՔհaՏe օf |ife ՇyՇ|e aՏՏeՏազդեցուփուլ, որն ուղղված է արտա- âîçäåéñòâèÿ ëà (5.2), íàոðàâëåííàÿ íà iոքaՇt Տոeոt (5.2) aiոed at սոæèçíåííîãî óÿñíåíèå è îöåíèâàíèå âå- aՏՏeՏՏոeոt derՏtaոdiոց aոd eva|սatiոց թյան գնահա- դրական համակարգի (5.6) ëè÷èíû è çíà÷èìîñòè âîçտում (ԿՑԱԳ) հնարավոր էկոլոգիական ազ- öèêëà tհe ոaցոitսde aոd Տiցոifiìîæíûõ âîçäåéñòâèé íà îêդեցությունների (1.2), չափերի ՇaոՇe օf tհe քօteոtia| eոðóæàþùóþ ñðåäó (1.2) ոðîու նշանակության որոշմանն virօոոeոta| iոքaՇtՏ (1.2) äóêöèîííîé ñèñòåìû (5.6). ու գնահատմանը: օf a քrօdսՇt ՏyՏteո (5.6). 5.6 Արտադրա- Նյութապես ն էներգապես կա- Ոðîäóêöèîí- Շîâîêóոíîñòü ìàòåðèàëü- ՔrօdսՇt Շօ||eՇtiօո օf ոateria||y կան համա- պակցված միավոր գործընթաց- íàÿ ñèñòåìà íî è ýíåðãåòè÷åñêè ñâÿçàí- ՏyՏteո aոd eոerցetiՇa||y ների (5.8) ամողջություն, íûõ åäèíè÷íûõ ոðîöåññîâ կարգ ՇօոոeՇted սոit քrօՇeՏՏeՏ որոնք իրականացնում են մեկ (5.8), âûոîëíÿþùèõ îäíó èëè (5.8) wհiՇհ քerfօrո օոe կամ մի քանի գործառույթներ: íåñêîëüêî îոðåäåëåííûõ օr ոօre defiոed fսոՇtiօոՏ. ôóíêöèé. Ծանոթություն: Կենսացիկլի Ոðèìå÷àíèå. Ոðîäóêöèîííàÿ գնահատման նպատակով ñèñòåìà íå ñâîäèòñÿ ëèøü առանձին գործածված «արտաê ýòàոàì ոðîèçâîäñòâà ոðîդրանք» տերմինը ներառում է äóêöèè è ìîæåò âêëþ÷àòü, ոչ միայն արտադրական հաíàոðèìåð, åå ոîòðåáëåíèå, մակարգեր, այլ նան կարող է èñոîëüçîâàíèå, ðàçìåùåíèå ներառել ծառայության îòõîäîâ è ò.ո. Օðàíèöû (ñîñհամակարգեր: òàâ) ոðîäóêöèîííîé ñèñòåìû â êàæäîì êîíêðåòíîì ñëó÷àå îոðåäåëÿþòñÿ öåëüþ èññëåäîâàíèÿ.

Օðàíèöà (5.6) ն շրջակա միջավայրի (1.1) ñèñòåìû միջն կամ արտադրական այլ համակարգերի սահմանագիծ:

Ëèíèÿ ðàçäåëà ìåæäó ոðî- ՏyՏteո äóêöèîííîé ñèñòåìîé (5.6) Եօսոdary è îêðóæàþùåé ñðåäîé (1.1) èëè äðóãèìè ոðîäóêöèîííûìè ñèñòåìàìè. Արտադրական համակարգի Åäèíè÷íûé Ւàèìåíüøàÿ ÷àñòü ոðîäóê- Սոit քrօՇeՏՏ (5.6) այն ամենափոքր մասը, որի ոðîöåññ öèîííîé ñèñòåìû (5.6), äëÿ համար հավաքում են տվյալêîòîðîé ոðîâîäèòñÿ ñáîð ներ կենսացիկլի գնահատում äàííûõ â õîäå îöåíêè æèçíåí(5.2) իրականացնելիս: íîãî öèêëà (5.2). Արտադրական համակարգի ՓóíêöèîԽîëè÷åñòâåííàÿ õàðàêòåðèñ- ՒսոՇtiօոa| (5.6) քանակական նութաíàëüíàÿ òèêà ոðîäóêöèîííîé ñèñòå- սոit գիր, որը կենսացիկլի գնահատ- åäèíèöà ìû (5.6), îòðàæàþùàÿ âûոîëման (5.2) ուսումնասիրման ժաíåíèå åþ ñâîåé ôóíêöèè è èñմանակ կիրառվում է որպես ոîëüçóåìàÿ â êà÷åñòâå åäèíèազային միավոր: öû ñðàâíåíèÿ â õîäå îöåíêè æèçíåííîãî öèêëà (5.2). 1) Շրջակա միջավայրից (1.1) Ýëåìåíòàð- 1) Խàòåðèàë èëè ýíåðãèÿ, Է|eոeո-tary ուսումնասիրվող համակարգ íûé ոîòîê ոîñòóոàþùèå â èññëåäóåìóþ f|օw մուտք գործող նյութ կամ էներñèñòåìó èç îêðóæàþùåé ñðåգիա` առանց մարդու կողմից äû (1.1) áåç ոðåäâàðèòåëüնախապես ձնափոխման (մուտíîãî ոðåîáðàçîâàíèÿ èõ ÷åքային հոսք): ëîâåêîì. 2) Ուսումնասիրվող համակար2) Խàòåðèàë èëè ýíåðãèÿ, գից շրջակա միջավայր (1.1) ոîñòóոàþùèå èç èññëåäóåìդուրս եկող նյութ կամ էներգիա` îé ñèñòåìû â îêðóæàþùóþ առանց մարդու կողմից հետաñðåäó (1.1) áåç ոîñëåäóþùåգա ձնափոխման (ելքային հոսք): ãî èõ ոðåîáðàçîâàíèÿ ÷åëîâåêîì.

5.7 Համակարգի Արտադրական համակարգի

սահման

5.8 Միավոր

գործընթաց

5.9 Գործառնա-

կան միավոր

5.10Տարրական

հոսք

|ոterfaՇe Եetweeո a քrօdսՇt ՏyՏteո (5.6) aոd tհe eոvirօոոeոt (1.1) օr օtհer քrօdսՇt ՏyՏteոՏ. Տոa||eՏt քօrtiօո օf a քrօdսՇt ՏyՏteո (5.6) fօr wհiՇհ data are Շօ||eՇted wհeո քerfօrոiոց a |ife ՇyՇ|e aՏՏeՏՏոeոt (5.2). Qսaոtified քerfօrոaոՇe օf a քrօdսՇt ՏyՏteո (5.6) fօr սՏe aՏ a refereոՇe սոit iո a |ife ՇyՇ|e aՏՏeՏՏոeոt (5.2) Տtսdy.

(1) Խateria| օr eոerցy eոteriոց tհe ՏyՏteո Եeiոց Տtսdied, wհiՇհ հaՏ Եeeո drawո frօո tհe eոvirօոոeոt (1.1) witհօսt քreviօսՏ հսոaո traոՏfօrոatiօո. (2) Խateria| օr eոerցy |eaviոց tհe ՏyՏteո Եeiոց Տtսdied, wհiՇհ iՏ diՏՇarded iոtօ tհe eոvirօոոeոt (1.1) witհօսt ՏսԵՏeqսeոt հսոaո traոՏfօrոatiօո

5.11Մուտքային

հոսք

5.12Ելքային

հոսք

5.13Լրացուցիչ

մուտքային հոսք

5.14Բազային

հոսք

5.15Բաշխում

Խàòåðèàë èëè ýíåðãèÿ, ոîñ- |ոքսt Խateria| օr eոerցy wհiՇհ eոterՏ a սոit քrօՇeՏՏ (5.8) òóոàþùèå â åäèíè÷íûé Nօte. Խateria|Տ ոay iոՇոðîöåññ (5.8). Ոðèìå÷àíèå. Խàòåðèàëû ìî|սde raw ոateria|Տ aոd քrօdսՇtՏ. ãóò âêëþ÷àòü ñûðüå è ոðîäóêöèþ. Միավոր գործընթացից (5.8) 8ûõîäíoé Խàòåðèàë èëè ýíåðãèÿ, âû- Օսtքսt Խateria| օr eոerցy wհiՇհ |eaveՏ a սոit քrօՇeՏՏ (5.8). դուրս եկող նյութեր կամ էներ- ոîòîê õîäÿùèå èç åäèíè÷íîãî ոðîNօte. Խateria|Տ ոay iոՇգիա: öåññà (5.8). Ոðèìå÷àíèå. Խàòåðèàëû ìî|սde raw ոateria|Տ (5.16), iոterոediate քrօdսՇtՏ ãóò âêëþ÷àòü ñûðüå (5.16), ոðîìåæóòî÷íóþ ոðîäóêöèþ (5.18), քrօdսՇtՏ (3.5), eոi(5.18), ոðîäóêöèþ (3.5), âûáՏՏiօոՏ aոd waՏte (5.20). ðîñû, ñáðîñû è îòõîäû (5.20). Ելանյութ, որն օգտագործվում 8ñոîìîãàԽàòåðèàëüíûé âõîäíîé ոî- ՃոՇi||ary iոքսt Խateria| iոքսt tհat iՏ սՏed է արտադրանքի ստացման միա- òåëüíûé òîê, èñոîëüçóåìûé â åäèíè÷Եy tհe սոit քrօՇeՏՏ (5.8) վոր գործընթացում (5.8), սա- âõîäíîé íîì ոðîöåññå (5.8) ոðîèçâîäքrօdսՇiոց tհe քrօdսՇt, կայն արտադրանքի կազմի ոîòîê ñòâà ոðîäóêöèè, íî íå ñòàíîԵսt dօeՏ ոօt ՇօոՏtitսte a մեջ չի մտնում: âÿùèéñÿ ÷àñòüþ ոðîäóêöèè. քart օf tհe քrօdսՇt Օրինակ` կատալիզատոր: Ոðèìåð: êàòàëèçàòîð Էxaոք|e: a Շata|yՏt. Տվյալ արտադրական համա- Ýòàëîííûé Խåðà âûõîäíûõ ոîòîêîâ (5.12) ԲefereոՇe ԽeaՏսre օf tհe ոeeded օսtքսtՏ (5.12) frօո քrօկարգում (5.6) գործառույթնե- ոîòîê ոðîöåññîâ â äàííîé ոðîäóê- f|օw ՇeՏՏeՏ iո a ցiveո քrօdսՇt րի իրականացման համար անöèîííîé ñèñòåìå (5.6), íåîáՏyՏteո (5.6) reqսired tօ հրաժեշտ ելքային հոսքերի õîäèìûõ äëÿ âûոîëíåíèÿ ôóíêöèè ñèñòåìû â îáɴåìå fս|fi|| tհe fսոՇtiօո exքreՏ(5.12) չափ, որն արտահայտՏed Եy tհe fսոՇtiօոa| սոit վում է գործառնական միավոîäíîé ôóíêöèîíàëüíîé åäè(5.9). րով (5.9): íèöû (5.9). Ուսումնասիրվող արտադրա- Քàñոðåäåëå- (8 êîíòåêñòå îöåíêè æèçíåí- Ճ||օՇatiօո ՀԼife ՇyՇ|e» aՏՏeՏՏոeոt íîãî öèêëà) 8ûäåëåíèå քartitiօոiոց tհe iոքսt կան համակարգի (5.6) միա- íèå ÷àñòåé âõîäíûõ (5.11) èëè (5.11) օr օսtքսt(5.12) վոր գործընթացի (5.8) մուտâûõîäíûõ ոîòîêîâ (5.12) åäèքային (5.11) ն ելքային հոսքեf|օwՏ օf a սոit քrօՇeՏՏ íè÷íîãî ոðîöåññà (5.8), îò(5.8) tօ tհe քrօdսՇt ՏyՏրի (5.12) աժանում: íîñÿùèõñÿ ê èññëåäóåìîé ոðîteո (5.6) սոder Տtսdy. äóêöèîííîé ñèñòåìå (5.6). Միավոր գործընթաց (5.8) մուտք գործող նյութեր կամ էներգիա:

8õîäíoé ոîòîê

Առաջնային կամ երկրորդային Շûðüå ելանյութ, որն օգտագործվում է արտադրանքի արտադրման համար: 5.17Վերջնական Արտադրանք, որը չի պահան- Խîíå÷íàÿ արտադրանք ջում լրացուցիչ ձնափոխում ոðîäóêöèÿ նախքան օգտագործելը:

Ոåðâè÷íûé èëè âòîðè÷íûé Բaw ոateria| ìàòåðèàë, èñոîëüçóåìûé äëÿ ոðîèçâîäñòâà ոðîäóêöèè (3.5). Ոðîäóêöèÿ (3.5), êîòîðàÿ íå Ւiոa| քrօdսՇt òðåáóåò äîոîëíèòåëüíîãî ոðåîáðàçîâàíèÿ ոåðåä åå èñոîëüçîâàíèåì. 5.18Միջանկյալ Միավոր գործընթացի (5.8) մուտ- Ոðîìåæóòî÷ 8õîäíîé (5.11) èëè âûõîäíîé |ոterոediate արտադրանք քային հոսքը (5.11) կամ ելքա- íàÿ ոðîäóê- ոîòîê (5.12) åäèíè÷íîãî ոðî- քrօdսՇt öåññà (5.8), òðåáóþùèé äàëüյին հոսքը (5.12), որը ենթակա öèÿ íåéøåãî ոðåîáðàçîâàíèÿ. է հետագա ձնափոխման: 5.19Կողմնակի Օäèí èç äâóõ èëè áîëåå âèäîâ Շօ-քrօdսՇt Միննույն միավոր գործընթա- Ոîոóòíàÿ արտադրանք ցից (5.8) միաժամանակ ստաց- ոðîäóêöèÿ ոðîäóêöèè, ոîëó÷àåìûõ â ðåçóëüòàòå îäíîãî è òîãî æå վող երկու կամ ավելի արտաåäèíè÷íîãî ոðîöåññà (5.8). դրատեսակներից մեկը: 5.20Թափոն (8 êîíòåêñòå îöåíêè æèçíåí- ՄaՏteՏ Արտադրական համակարգի Օòõîäû íîãî öèêëà) Ëþáîé âûõîäíîé (5.6) ցանկացած ելքային հոսք, ոîòîê èç ոðîäóêöèîííîé որը հեռացվում է: (Արտադրուñèñòåìû (5.6), ðàçìåùàåìûé թյան կամ սպառման ընթացքոâ îêðóæàþùåé ñðåäå. ւմ գոյացած հումքի, նյութերի, արգասիքների, այլ արտադրանքի կամ մթերքի մնացորդներ, ինչպես նան ապրանքներ (արտադրանք), որոնք կորցրել են իրենց սկզնական սպառողական հատկությունները): 5.21Չորսվող ար- Անկառավարելի արտանետում- Ւåêîíòðîëè Ւåóոðàâëÿåìûé âûáðîñ â Ւսցitive տանետում ներ մթնոլորտ, ջրի կամ հողի ðóåìûé âûá- âîçäóõ, ñáðîñ â âîäó èëè ոiՏՏiօո ðîñ (ñáðîñ) çåìëþ. մեջ: Օրինակ` խողովակների միաՈðèìåð. Óòå÷êè âåùåñòâà ցումներից նյութերի արտաèç ñîåäèíåíèÿ òðóáîոðîâîհոսք: äîâ. 5.16Հումք

Քriոary օr ՏeՇօոdary ոateria| tհat iՏ սՏed tօ քrօdսՇe a քrօdսՇt (3.5). ՔrօdսՇt (3.5) wհiՇհ reqսireՏ ոօ additiօոa| traոՏfօrոatiօո քriօr tօ itՏ սՏe. |ոքսt (5.11)tօ օr օսtքսt (5.12) frօո a սոit քrօՇeՏՏ (5.8) wհiՇհ reqսireՏ fսrtհer traոՏfօrոatiօո. Ճոy օf twօ օr ոօre քrօdսՇtՏ frօո tհe Տaոe սոit քrօՇeՏՏ (5.8). ՀԼife ՇyՇ|e aՏՏeՏՏոeոt» aոy օսtքսt frօո tհe քrօdսՇt ՏyՏteո (5.6) wհiՇհ iՏ diՏքօՏed օf.

ՍոՇօոtrօ||ed eոiՏՏiօո tօ air, water օr |aոd. Էxaոք|e. Խateria| re|eaՏed frօո a քiքe|iոe Շօսք|iոց.

Միավոր գործընթացի (5.8) կամ Ոîòîê 8õîäíîé (5.11) èëè âûõîä- Էոerցy f|օw |ոքսt (5.11) tօ օr օսtքսt (5.12) frօո a սոit քrօՇeՏՏ արտադրական համակարգի ýíåðãèè íîé ոîòîê (5.12) åäèíè÷íî(5.8) օr քrօdսՇt ՏyՏteո (5.6) մուտքային հոսք (5.11) ãî ոðîöåññà (5.8) èëè ոðîäóê(5.6), qսaոtified iո eոerցy կամ ելքային հոսք (5.12), որը öèîííîé ñèñòåìû (5.6), âûքանակապես արտահայտվում սոitՏ. ðàæåííûé â åäèíèöàõ ýíåðէ էներգիայի միավորներով: ãèè. 5.23Գործընթացի Միավոր գործընթացի (5.8) Էոerցy iոքսt reqսired fօr Ýíåðãèÿ 8õîäíîé ոîòîê ýíåðãèè, íå- ՔrօՇeՏՏ a սոit քrօՇeՏՏ (5.8) tօ էներգիա իրականացման կամ այդ գործ- ոðîöåññà îáõîäèìûé äëÿ îñóùåñòâëå- eոerցy օքerate tհe քrօՇeՏՏ օr ընթացի շրջանակներում սարíèÿ åäèíè÷íîãî ոðîöåññà քավորումների աշխատանքի eqսiքոeոt witհiո tհe (5.8) èëè ôóíêöèîíèðîâàíèÿ քrօՇeՏՏ exՇ|սdiոց eոerցy համար անհրաժեշտ մուտքաîáîðóäîâàíèÿ â ýòîì ոðîiոքսtՏ fօr քrօdսՇtiօո aոd յին էներգիա` ացառությամ öåññå, íå âêëþ÷àþùèé ýíåðde|ivery օf tհiՏ eոerցy. այդ էներգիայի արտադրման ãåòè÷åñêèå ոîòîêè, íåîáն մատակարարման համար õîäèìûå äëÿ ոðîèçâîäñòâà անհրաժեշտ էներգիան: è ոîñòàâêè ýòîé ýíåðãèè. 5.24Հումքի Մուտքային հումքի այրման Շâÿçàííàÿ Òåոëîòà ñãîðàíèÿ âõîäíûõ ՒeedՏtօՇk Ւeat օf ՇօոԵսՏtiօո օf ջերմություն (ներքին էներգիա), ýíåðãèÿ raw ոateria| iոքսtՏ, wհiՇհ էներգիա ոîòîêîâ ñûðüÿ ոðîäóêöèîí- eոerցy որը չի օգտագործվում որպես are ոօt սՏed aՏ aո íîé ñèñòåìû (5.6), êîòîðûå էներգիայի աղյուր արտադրաeոerցy ՏօսrՇe, tօ a íå èñոîëüçóþòñÿ â êà÷åñòկան համակարգում (5.6): քrօdսՇt ՏyՏteո (5.6). âå èñòî÷íèêà ýíåðãèè. Ծանոթություն: Ներքին էներՈðèìå÷àíèå. Շâÿçàííàÿ ýíåðNօte. |t iՏ exքreՏՏed iո գիան արտահայտվում է «այրterոՏ օf հiցհer հeatiոց ãèÿ âûðàæàåòñÿ âûñøåé èëè ման արձր ջերմություն» կամ va|սe օr |օwer հeatiոց íèçøåé òåոëîòâîðíîé ñոî«այրման ցածր ջերմություն» va|սe. ñîáíîñòüþ. տերմիններով: 5.25Կենսացիկլի Կենսացիկլի գույքային վերլու- Քåçóëüòàò /òîã èíâåíòàðèçàöèîííîãî Լife ՇyՇ|e ՕսtՇօոe օf a |ife ՇyՇ|e iոveոtօry aոa|yՏiՏ (5.3) գույքային ծության (5.3) ելքային հոսք èíâåíòàðèçà àíàëèçà æèçíåííîãî öèêëà iոveոtօry tհat iոՇ|սdeՏ f|օwՏ վերլուծության (5.7), որը ներառում է համա- öèîííîãî àíà- (5.3), âêëþ÷àþùèé ոîòîêè, aոa|yՏiՏ ՇrօՏՏiոց tհe ՏyՏteո արդյունք կարգի սահմանը հատող հոս- ëèçà æèçíåí- ոåðåñåêàþùèå ãðàíèöû ñèñ- reՏս|t Եօսոdary (5.7) aոd (ԿՑԳՎ արդ- քերը ն հանդիսանում է կեն- íîãî öèêëà òåìû (5.7), è ոðåäñòàâëÿþùքrօvideՏ tհe Տtartiոց քօiոt սացիկլի ազդեցության գնայունք) èé ñîáîé îòոðàâíóþ òî÷êó fօr |ife ՇyՇ|e iոքaՇt հատման (5.4) ելակետ: äëÿ îöåíêè âîçäåéñòâèÿ æèçaՏՏeՏՏոeոt (5.4). íåííîãî öèêëà (5.4). 5.22էներգիայի

հոսք

Խàòåãîðèÿ Խëàññ ýêîëîãè÷åñêèõ ոðîá- |ոքaՇt ների դաս, որին կարող են դաս- âîçäåéñòâèÿ ëåì, ê êîòîðîìó ìîãóò áûòü Շateցօry îòíåñåíû ðåçóëüòàòû վել ԿՑԳՎ արդյունքները (5.25): /ՃÆո (5.25). 5.27Կենսացիկլի Ազդեցության տեսակի (5.26) Ոîêàçàòåëü Խîëè÷åñòâåííîå âûðàæåíèå Լife ՇyՇ|e ազդեցութ- քանակական ներկայացում: êàòåãîðèè êàòåãîðèè âîçäåéñòâèÿ iոքaՇt âîçäåéñòâèÿ (5.26). յան տեսակի Շateցօry æèçíåííîãî ինդիկատոր iոdiՇatօr öèêëà 5.28Տեսակի Շրջակա նական միջավայրի, Խîíå÷íûé Շóùåñòâåííàÿ ոðèíàäëåæ- Շateցօry վերջնակետ մարդու առողջության կամ ռե- îáɴåêò êà- íîñòü èëè àñոåêò îêðóæàþ- eոd-քօiոt սուրսների հատկանիշ, կամ òåãîðèè âîç- ùåé ոðèðîäíîé ñðåäû, çäîðîâüÿ ÷åëîâåêà èëè ðåñóðñîâ, ասպեկտ, որը որոշում է հա- äåéñòâèÿ ñîñòîÿíèå êîòîðûõ ոðåäմապատասխան էկոլոգիական ñòàâëÿåò ýêîëîãè÷åñêóþ հարցը: ոðîáëåìó. 5.29էկոլոգիական Տվյալ ազդեցության տեսակի Ýêîëîãè÷åñ- Շèñòåìà ôèçè÷åñêèõ, õèìè- Էոvirօոոeո÷åñêèõ èëè áèîëîãè÷åñêèõ ta| մեխանիզմ (5.26) որոշման համար ֆիզի- êèé ìåõàկական, քիմիական ն կենսա- íèçì ոðîöåññîâ äëÿ äàííîé êàòå- ոeՇհaոiՏո անական գործընթացների հաãîðèè âîçäåéñòâèÿ (5.26), մակարգ, որը ԿՑԳՎ արդյունքñâÿçûâàþùàÿ ðåçóëüòàòû ները (5.25) միավորում է կեն/ՃÆո (5.25) ñ ոîêàçàòåëÿսացիկլի ազդեցության տեսակի ìè êàòåãîðèè è êîíå÷íûìè ինդիկատորների (5.27) ն տեսաîáɴåêòàìè êàòåãîðèè (5.28). կի վերջնակետերի (5.28) հետ: 5.30Բնութագրման Բնութագրման մոդելից դուրս Õàðàêòåðèñ (8 êîíòåêñòå îöåíêè æèçíåííî- ՇհaraՇteriãî öèêëà) Խîýôôèöèåíò, îո- zatiօո faՇtօr գործակից երված գործակից, որը կիրառ- òè÷åñêèé ðåäåëÿåìûé ìîäåëüþ è èñվում է ԿՑԳՎ արդյունքները êîýôôèոîëüçóåìûé äëÿ ոðèâåäåíèÿ (5.25) կենսացիկլի ազդեցու- öèåíò ðåçóëüòàòîâ /ՃÆո (5.25) ê թյան տեսակի ինդիկատորի îáùåé åäèíèöå èçìåðåíèÿ (5.27) չափման ընդհանուր ոîêàçàòåëÿ êàòåãîðèè âîçմիավորի երելու համար: äåéñòâèÿ æèçíåííîãî öèêëà (5.27). 5.26Ազդեցության էկոլոգիական հիմնախնդիր-

տեսակ

Ծանոթություն: Համակարգի սահմանները հատող ն ազդեցության նույն կատեգորիային վերաերող ելքային հոսքերը չափման միննույն միավորին երելը հնարավորություն է տալիս ստանալու տվյալ կատեգորիայի ազդեցության գումարային արժեքը (ենթադրվում է, որ հոսքերը որոշված են ն դրանց մեծությունները ճշտվում են ԿՑԳՎ-ի արդյունքում):

Ոðèìå÷àíèå. Ոðèâåäåíèå ê

Nօte. Tհe Շօոոօո սոit îáùåé åäèíèöå èçìåðåíèÿ a||օwՏ aցցreցatiօո iոtօ ðàçëè÷íûõ ոîòîêîâ, ոåðåñՇateցօry iոdiՇatօr reՏս|t. åêàþùèõ ãðàíèöû ñèñòåìû è îòíîñÿùèõñÿ ê îäíîé êàòåãîðèè âîçäåéñòâèÿ, ոîçâîëÿåò ոîëó÷èòü ñóììàðíîå çíà÷åíèå ոîêàçàòåëÿ äàííîé êàòåãîðèè âîçäåéñòâèÿ (ոðåäոîëàãàåòñÿ, ÷òî ոîòîêè âûÿâëåíû è èõ âåëè÷èíà óñòàíîâëåíà â ðåçóëüòàòå /ՃÆո). 5.31Համեմատա- Նույն գործառույթն իրականաց- Շðàâíèòåëü- Ýêîëîãè÷åñêîå çàÿâëåíèå Շօոքarative Էոvirօոոeոta| Շ|aiո (3.10) reցardiոց tհe կան եզրա- նող մրցակցող արտադրանքի íîå çàêëþ- (3.10) î ոðåâîñõîäñòâå èëè aՏՏertiօո Տսքeriօrity օr eqսiva|eոՇe կացություն համեմատ տվյալ արտադրան- ÷åíèå ýêâèâàëåíòíîñòè îäíîãî âèքի առավելության կամ համօf օոe քrօdսՇt verՏսՏ a äà ոðîäóêöèè ոî ñðàâíåíèþ Շօոքetiոց քrօdսՇt wհiՇհ արժեքության վերաերյալ ñ êîíêóðèðóþùåé ոðîäóêöèåé, քerfօrոՏ tհe Տaոe էկոլոգիական հայտարարուâûոîëíÿþùåé àíàëîãè÷íûå fսոՇtiօո. թյուն (3.10): ôóíêöèè. 5.32Թափանցի- Տեղեկատվության աց, հա- Ոðîçðà÷Օòêðûòîå, èñ÷åðոûâàþùåå TraոՏքareոՇy Օքeո,ՇօոքreհeոՏive կություն մապարփակ ն ընկալելի մա- íîñòü è äîñòóոíîå äëÿ ոîíèìàíèÿ aոd սոderՏtaոdaԵ|e քreՏeոtatiօո օf iոfօrոatiօո. տուցում: ոðåäñòàâëåíèå èíôîðìàöèè. 5.33Շահագրգիռ Անձ կամ անձանց խում, որը Çàèíòåðåñî (8 êîíòåêñòå îöåíêè æèçíåí- |ոtereՏted ՀԼife ՇyՇ|e aՏՏeՏՏոeոt»: íîãî öèêëà) Ëèöî èëè ãðóոոà, քarty iոdividսa| օr ցrօսք կողմ շահագրգռված է արտադրա- âàííàÿ çàèíòåðåñîâàííûå â ýêîëîՇօոՇerոed witհ օr կան համակարգի (5.6) էկոլո- ñòîðîíà ãè÷åñêîé ðåçóëüòàòèâíîñaffeՇted Եy tհe գիական նութագրի (4.1) կամ òè (4.1) ոðîäóêöèîííîé ñèñeոvirօոոeոta| կենսացիկլի գնահատման (5.2) òåìû (5.6) èëè ðåçóëüòàòàõ քerfօrոaոՇe (4.1) օf a արդյունքների համար կամ îöåíêè æèçíåííîãî öèêëà քrօdսՇt ՏyՏteո (5.6), օr զգայուն է դրա նկատմամ: (5.2), ëèáî èñոûòûâàþùèå Եy tհe reՏս|tՏ օf tհe |ife èõ âëèÿíèå. ՇyՇ|e aՏՏeՏՏոeոt (5.2).

Խà÷åñòâî շում է սահմանված պահանջ- äàííûõ ներին համապատասխանելու դրա ունակությունը: 5.35Զգայնության Հետազոտության արդյունքնե- Ճíàëèç վերլուծուրի հիման վրա ընտրված մե- ÷óâñòâèթյուն թոդների ն տվյալների ազդե- òåëüíîñòè ցության գնահատման համակարգված ընթացակարգ: 5.36Անճշտության Համակարգված ընթացակարգ` Ճíàëèç վերլուծուպարզելու ն հաշվառելու կեն- íåîոðåäåթյուն սացիկլի գույքային վերլուծու- ëåííîñòè թյան (5.3) արդյունքներում տեղ գտած անճշտությունները` մուտքային հոսքերի անճշտությունների ն տվյալների փոփոխման գումարային ազդեցության հետնանքով: Ծանոթություն: Արդյունքների անճշտության գնահատման համար օգտագործում են շեղումների տիրույթների կամ հավանականությունների աշխում: 5.34Տվյալի որակ Տվյալի նութագիր, որը որո-

5.37Լրիվության

ստուգում

Կենսացիկլի գնահատման (5.2) Ոðîâåðêà կամ կենսացիկլի գույքային վեր- ոîëíîòû լուծությունների (5.3) նախորդ փուլերից ստացված տեղեկատվության քանակի ստուգման գործընթաց` սահմանված նպատակին ն ոլորտին համապատասխան եզրակացություն կազմելու համար:

Õàðàêòåðèñòèêà äàííûõ, Օata qսa|ity îոðåäåëÿþùàÿ èõ ñոîñîáíîñòü óäîâëåòâîðÿòü óñòàíîâëåííûì òðåáîâàíèÿì. Շèñòåìàòè÷åñêàÿ ոðîöåäó- ՏeոՏitivity ðà îöåíêè âëèÿíèÿ âûáðàí- aոa|yՏiՏ íûõ ìåòîäîâ è äàííûõ íà ðåçóëüòàòû èññëåäîâàíèÿ.

ՇհaraՇteriՏtiՇ օf data tհat ԵearՏ օո tհeir aԵi|ity tօ ՏatiՏfy Տtated reqսireոeոtՏ. ՏyՏteոatiՇ քrօՇedսre fօr eՏtiոatiոց tհe effeՇtՏ օո tհe օսtՇօոe օf a Տtսdy օf tհe ՇհօՏeո ոetհօdՏ aոd data. ՏyՏteոatiՇ քrօՇedսre tօ aՏՇertaiո aոd qսaոtify tհe սոՇertaiոty iոtrօdսՇed iոtօ tհe reՏս|tՏ օf a |ife ՇyՇ|e iոveոtօry aոa|yՏiՏ (5.3) dսe tօ tհe Շսոս|ative effeՇtՏ օf iոքսt սոՇertaiոty aոd data variaԵi|ity. Nօte. Էitհer raոցeՏ օr քrօԵaԵi|ity diՏtriԵսtiօոՏ tօ deterոiոe սոՇertaiոty iո tհe reՏս|tՏ.

Շèñòåìàòè÷åñêàÿ ոðîöåäó- ՍոՇertaiոty ðà óñòàíîâëåíèÿ è êîëè÷åñò- aոa|yՏiՏ âåííîé îöåíêè íåîոðåäåëåííîñòè â ðåçóëüòàòàõ èíâåíòàðèçàöèîííîãî àíàëèçà æèçíåííîãî öèêëà (5.3), îáóñëîâëåííîé ñîâîêóոíûì âëèÿíèåì íåîոðåäåëåííîñòè âõîäíûõ ոîòîêîâ è èçìåí÷èâîñòè äàííûõ. Ոðèìå÷àíèå. 1ëÿ îöåíêè íåîոðåäåëåííîñòè ðåçóëüòàòîâ èñոîëüçóþò äèàոàçîíû èëè ðàñոðåäåëåíèÿ âåðîÿòíîñòåé. (8 êîíòåêñòå îöåíêè æèçíåí- Շօոք|eteոeՏՏ ՀԼife ՇyՇ|e aՏՏeՏՏոeոt» íîãî öèêëà) Ոðîöåññ âåðèôè- ՇհeՇk քrօՇeՏՏ օf verifyiոց êàöèè äîñòàòî÷íîñòè èíwհetհer iոfօrոatiօո frօո ôîðìàöèè, ոîëó÷åííîé íà ոðåtհe քreՇediոց քհaՏeՏ օf äûäóùèõ ôàçàõ ՕÆո (5.2) èëè aո ԼՇՃ (5.2) օr ԼՇ| (5.3) /ՃÆո (5.3), äëÿ âûðàáîòêè iՏ ՏսffiՇieոt fօr reaՇհiոց çàêëþ÷åíèé â ñîîòâåòñòՇօոՇ|սՏiօոՏ iո âèè ñ îոðåäåëåííûìè öåëüþ aՇՇօrdaոՇe witհ tհe ցօa| è ñîäåðæàíèåì èññëåäîâàíèÿ. aոd ՏՇօքe defiոitiօո.

5.38Համաձայնեց- Ուսումնասիրման նպատակին Ոðîâåðêà

վածության ստուգում

ու ոլորտին ենթադրությունների, ñîãëàñîâàíկիրառված մեթոդների ն տվյալ- íîñòè ների համապատասխանության ստուգման գործընթաց: Ծանոթություն: Համաձայնեցվածության ստուգումը պետք է իրականացվի նախքան եզրակացություն անելը:

(8 êîíòåêñòå èíòåðոðåòàöèè ՇօոՏiՏteոՇy ՀԼife ՇyՇ|e iոterքretatiօո» æèçíåííîãî öèêëà) Ոðîöåññ âå- ՇհeՇk քrօՇeՏՏ օf verifyiոց tհat

ðèôèêàöèè òîãî, ÷òî äîոóùåíèÿ, ìåòîäû è äàííûå ոðèìåíÿþòñÿ ñîãëàñîâàííî íà âñåì ոðîòÿæåíèè îöåíêè è â ñîîòâåòñòâèè ñ óñòàíîâëåííûìè öåëüþ è ñîäåðæàíèåì èññëåäîâàíèÿ. Ոðèìå÷àíèå. Ոðîâåðêà ñîãëàñîâàííîñòè âûոîëíÿåòñÿ äî òîãî, êàê ñäåëàíû çàêëþ÷åíèÿ.

(8 êîíòåêñòå èíòåðոðåòàöèè ՏeոՏitivity հանձնարարականներ տալու ÷óâñòâèòåë æèçíåííîãî öèêëà) Ոðîöåññ âå- ՇհeՇk ðèôèêàöèè òîãî, ÷òî èíôîðհամար զգայնության վերլու- üíîñòè ìàöèÿ, ոîëó÷åííàÿ ոðè àíàծությունից (5.35) ստացված ëèçå ÷óâñòâèòåëüíîñòè տեղեկատվության համապա(5.35), ìîæåò èñոîëüçîâàòüñÿ տասխանության ստուգման äëÿ âûðàáîòêè çàêëþ÷åíèé գործընթաց: è ðåêîìåíäàöèé. 5.40Գնահատում Կենսացիկլի (5.5) երկրորդ փու- Օöåíèâàíèå (8 êîíòåêñòå èíòåðոðåòàöèè Էva|սatiօո æèçíåííîãî öèêëà) 8òîðîé լի մեկնաանությունն իրակաýòàո èíòåðոðåòàöèè æèçնացվում է ԿՑԱԳ-ի (5.2) ն íåííîãî öèêëà (5.5), îñóùåñòԿՑԳՎ-ի (5.3) արդյունքները` âëÿåìûé äëÿ óñòàíîâëåíèÿ ներառած լրիվության ստուգäîñòîâåðíîñòè ðåçóëüòàման (5.37), զգայնության (5.39), òîâ ՕÆո (5.2) èëè /ՃÆո համաձայնեցվածության (5.39) (5.3) è âêëþ÷àþùèé ոðîâåðկամ ցանկացած այլ ստուգêó ոîëíîòû (5.37), ÷óâñòâèման հավաստիության հասòåëüíîñòè (5.39), ñîãëàñîտատման համար, որը կարող 5.39Զգայնության Եզրակացության կազմման ն Ոðîâåðêà

ստուգում

ՀԼife ՇyՇ|e iոterքretatiօո » քrօՇeՏՏ օf verifyiոց tհat iոfօrոatiօո օԵtaiոed frօո a ՏeոՏitivity aոa|yՏiՏ (5.35) iՏ re|evaոt fօr reaՇհiոց tհe ՇօոՇ|սՏiօոՏ aոd ցiviոց reՇօոոeոdatiօոՏ.

5.41Կատարող

է պահանջվել` համաձայն հետազոտության որոշակի նպատակների ն ովանդակության:

âàííîñòè (5.38), èëè ëþáóþ äðóãóþ ոðîâåðêó, êîòîðàÿ ìîæåò ոîòðåáîâàòüñÿ â ñîîòâåòñòâèè ñ îոðåäåëåííûìè öåëüþ è ñîäåðæàíèåì èññëåäîâàíèÿ.

Անձ կամ խում, որն իրակա- /ñոîëíèնացնում է կենսացիկլի գնա- òåëü հատում (5.2):

(8 êîíòåêñòå îöåíêè æèçíåí- ՔraՇtitiօոer íîãî öèêëà) Ëèöî èëè ãðóոոà,

âûոîëíÿþùèå îöåíêó æèçíåííîãî öèêëà (5.2).

ՇօոՏiՏteոՇy ՇհeՇk (5.38), aոd aոy օtհer va|idatiօո tհat ոay Եe reqսired aՇՇօrdiոց tօ tհe ցօa| aոd ՏՇօքe defiոitiօո օf tհe Տtսdy.

ՀԼife ՇyՇ|e aՏՏeՏՏոeոt» iոdividսa| օr ցrօսք tհat ՇօոdսՇtՏ a |ife ՇyՇ|e aՏՏeՏՏոeոt (5.2).

ú¶î²¶àðÌì²Ì ¶ð²Î²ÜàôÂÚàôÜ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18.

19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27.

/íæåíåðíàÿ ýêîëîãèÿ: Ó÷åáíèê / Ոîä ðåä. ոðîô. 8.Ò. Խåäâåäåâà. – Խ.: Օàðäàðèêè, 2002. – 687 ñ. Հայաստանի Հանրապետության էկոլոգիական իրավունք: Նորմատիվ իրավական ակտերի ժողովածու. Երկրորդ լրացված հրատարակություն. - Երնան, 2004. - 464 էջ: Շåðîâ Օ.Ո. Ýêîëîãè÷åñêèé àóäèò: Ó÷åáíîå ոðàêòè÷åñêîå ոîñîáèå. – Խ.: Ýêçàìåí, 1999. – 447 ñ. Մենեջմենթ - դասագիրք / Պրոֆ. Úáõ.Ø.êáõí³ñÛ³ÝÇ ընդհ. ղեկավարությամ ն խմագրությամ. - Երնան: Տնտեսագետ, 2002. - 560 էջ: Ø³ñáõËÛ³Ý ². Բնապահպանության հիմունքներ. - Երնան: ճարտարագետ, 2006. - 147 էջ: Օðèíèí Ճ.Շ., Օðåõîâ Ւ.Ճ., Øìèäõåéíè Շ. Ýêîëîãè÷åñêèé ìåíåäæìåíò: Ó÷. ոîñîáèå. – Խ.: |íèòè, 2001. - 205ñ. Խàñëåííèêîâ /.Շ., Խóçíåöîâ Ë.Խ., Ոøåíèí 8.Ւ. Ýêîëîãè÷åñêèé ìåíåäæìåíò: Ó÷åáíîå ոîñîáèå. – ՇՈá: /çä-âî Օîñ. èíæ. ýêîíîì. óí-òà, 2005. - 200 ñ. 8àëîâà 8.1. Օñíîâû ýêîëîãèè: Ó÷. ոîñîáèå. -Խ.: /çäàòåëüñêèé äîì “1àøêîâ è Խ”, 2001. - 220ñ. Շòåոàíîâñêèõ Ճ.Շ. Ոðèêëàäíàÿ ýêîëîãèÿ: Ó÷åáíèê. – Խ.: |íèòè, 2005. – 740 ñ. /íæåíåðíàÿ ýêîëîãèÿ è ýêîëîãè÷åñêèé ìåíåäæìåíò: Ó÷åáíèê / Ոîä ðåä. Ւ././âàíîâà è /.Խ.Փàðäèíà.- Խ.: Ëîòîñ, 2003. – 527 ñ. ²ñß³ÏÛ³Ý ¸.Â. Հայաստանի էներգետիկան, անցած ուղին ն զարգացման հեռանկարները. -Երնան: Գիտություն, 2002. - 347 էջ: 1üÿêîâ Ճ.Փ. è äð. Խåíåäæìåíò è ìàðêåòèíã â ýëåêòðîýíåðãåòèêå. – Խ.: /çäàòåëüñêèé äîì ԽÝ/, 2007. – 504 ñ. Ø³ñáõËÛ³Ý à., Ðáíë»÷Û³Ý ². Անձի էկոլոգիական կուլտուրան. - Երնան: Արնիկ, 2007. - 367 էջ: Հովհաննիսյան Լ.Ս. էներգախնայողություն ն էներգետիկական մենեջմենթ. - Երնան: ճարտարագետ, 2008. - 439 էջ: Մարուխյան Ո.Զ., Հովհաննիսյան Լ.Ս. Ջրախնայողական տեխնոլոգիաների կիրառումը էներգետիկայում. - Երնան: ճարտարագետ, 2007. - 288 էջ Քîäêèí Օ./., Ոîìàíîâñêèé Ó.Ճ., Ոîçíÿê Շ.Շ. Ýêîëîãè÷åñêèé ìåíåäæìåíò.- Խèíñê: Ք/8Ø, 2008. – 254 ñ. «Բնության պահպանության մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության հիմունքներ» 29.07.1991թ., Գերագույն Խորհուրդ: «Բնության պահպանության մասին Հայաստանի Հանրապետության հինունքներում լրացումներ ն փոփոխություններ կատարելու մասին» ՀՀ օրենք 02.04.1996թ., ՀՀ Ազգային Ժողով: «ՀՀ հողային օրենսգիրք» 29.01.1991թ., ՀՀ Գերագույն Խորհուրդ: «ՀՀ հողային օրենսգրքում փոփոխություն կատարելու մասին» ՀՀ օրենք 20.02.1998թ., ՀՀ Ազգային Ժողով: «ՀՀ ջրային օերնսգիրք» 29.01.1991թ., ՀՀ Գերագույն Խորհուրդ: « Ընդերքի մասին» ՀՀ օրենսգիրք 23.03.1992թ., ՀՀ Գերագույն Խորհուրդ: «ՀՀ անտառային օրենսգիրք» 01.11.1994թ., ՀՀ Գերագույն Խորհուրդ: «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին» ՀՀ օրենք 01.11.1994թ., ՀՀ Գերագույն Խորհուրդ: «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենք 20.11.1995թ., ՀՀ Ազգային ժողով: «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության փորձաքննության մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին» ՀՀ օրենք 13.05.1997թ., ՀՀ Ազգային ժողով: «Բնապահպանական ն նօգտագործման վճարների մասին» ՀՀ օրենք 28.12.1998թ., ՀՀ Ազգային ժողով:

28. «Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերի մասին» ՀՀ օրենք ՀՕ-49 19.04.2000թ.: 29. «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին ՀՀ օրենք ՀՕ 158 12.04.2001թ.: 30. «Հողի հարկի արտոնությունների մասին» ՀՀ օրենք ՀՕ-162, 21.04.2001թ.: 31. «Սնանա լճի մասին» ՀՀ օրենք ՀՕ-190 14.06.2001թ.: 32. «Ազգանակչության էկոլոգիական կրթության ն դաստիարակության մասին» ՀՀ օրենք ՀՕ-264, 17.12.2001թ.: 33. «ՀՀ հողային օրենսգրքում փոփոխություններ ն լրացումներ կատարելու մասին» ՀՀ օրենք ՀՕ-296 02.03.2002թ.: 34. «Հայաստանի Հնարապետության ջրային օրենսգիրք» ՀՕ-373-Ն 01.07.2002թ.: 35. «Սնանա լճի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում լրացում ն փոփոխություններ կատարելու մասին ՀՀ օրենք ՀՕ-433-Ն 16.11.2002թ.: 36. ՀՀ հողային օրենսգրքում փոփոխություն կատարելու մասինե ՀՀ օրենք ՀՕ-447-Ն 28.11.2002թ.: 37. «ՀՀ ընդերքի մասին օրենսգիրք» ՀՀ օրենք ՀՕ-456-Ն 02.12.2002թ.: 38. «Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգրքում փոփոխություն ն լրացում կատարելու մասին» ՀՀ օրենք ՀՕ-527-Ն 26.04.2003թ.: 39. «Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգրքում լրացում կատարելու մասին» ՀՀ օրենք ՀՕ-24-Ն 24.11.2003թ.: 40. «Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու մասին» ՀՀ օրենք ՀՕ-37-Ն 15.12.2003թ.: 41. «Հայաստանի Հանրապետության ընդերքի մասին օրենսգրքում փոփոխություն կատարելու մասին» ՀՀ օրենք ՀՕ-9-Ն 13.01.2004թ.: 42. «Ընդերքն օգտակար հանածոների շահագործման նպատակով ուսումնասիրության ն արդյունահանման համար տրամադրելու /կոնցեսիայի/ մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություն կատարելու մասին» ՀՀ օրենք ՀՕ-10-Ն 13.01.2004թ.: 43. «Հայաստանի Հանրապետության ջրային օրենսգրքում փոփոխություններ ն լրացումներ կատարելու մասին» ՀՀ օրենք ՀՕ-19-Ն 17.01.2004թ.: 44. Թափոնների մասին ՀՀ օրենք ՀՕ-159.Ն 07.01.2005: 45. «Մթնոլորտային օդի պահպանության մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ ն լրացում կատարելու մասին» ՀՕ-98-Ն ՀՀ օրենքը 04.06.2005թ.: 46. ՀՀ ջրային օրենսգրքում փոփոխություն ն լրացում կատարելու մասին ՀՕ-130-Ն ՀՀ օրենքը 21.06.2005թ.: 47. էկոլոգիական կառավարման համակարգերի գնահատում ն սերտիֆիկացում իրականացնող մարմիններին ներկայացվող ընդհանուր պահանջներ ՀԱՏ 231-2004: 48. էկոլոգիական կառավարման համակարգեր ընդհանուր պահանջների կիրառման վերաերյալ ՀԱՏ ԻՍՕ 14001-2005: 49. Համապատասխանության հավաստման համակարգերի էկոլոգիական կառավարման համակարգերի սերտիֆիկացման կարգը: Հիմնական դրույթները ՀՍՏ 5.11.2005: 50. էկոլոգիական կառավարման համակարգեր: Սկզունքների, համակարգերի ն ապահովման միջոցների վերաերյալ ընդհանուր ղեկավար ցուցումներ ՀՍՏ ԻՕՍ 14004-2007: 51. էկոլոգիական կառավարում առարան: ՀՍՏ ԻՍՕ 14050-2007: 52. էկոլոգիական նութագրի գնահատում ընդհանուր ՀՍՏ ԻՍՕ 14031-2005 պահանջներ: 53. ՕՕՇÒ Ք 52033-2003. Ճâòîìîáèëè ñ áåíçèíîâûìè äâèãàòåëÿìè. 8ûáðîñû çàãðÿçíÿþùèõ âåùåñòâ ñ îòðàáîòàâøèìè ãàçàìè. Ւîðìû è ìåòîäû êîíòðîëÿ ոðè îöåíêå òåõíè÷åñêîãî ñîñòîÿíèÿ. 54. ՕՕՇÒ Ք 17.2.3.02-78. Օõðàíà ոðèðîäû. Ոðàâèëà óñòàíîâëåíèÿ äîոóñòèìûõ âûáðîñîâ âðåäíûõ âåùåñòâ ոðîìûøëåííûìè ոðåäոðèÿòèÿìè.

Ոստանիկ Զավենի Մարուխյան, Լաերտ Սրապիոնի Հովհաննիսյան

ȼɨɫɬɚɧɢɤ Ɂɚɜɟɧɨɜɢɱ Ɇɚɪɭɯɹɧ, Ʌɚɟɪɬ ɋɪɚɩɢɨɧɨɜɢɱ Ɉɝɚɧɧɢɫɹɧ ɗɄɈɅɈȽɂɑȿɋɄɂɃ ɆȿɇȿȾɀɆȿɇɌ Vostanik Zaven Marukhyan, Laert Srapion Hovhannisyan

ENVIRONMENTAL MANAGEMENT

Մասնագետ խմագիր

Ա.Ս.Թադնոսյան

Խմագիրներ`

Հ.Պետրոսյան, Ն.Խաչատրյան

Տեխնիկական խմագիր`

Ա. Տոնոյան

Համակարգչային շարվածքը`

Լիլիթ Մարտիրոսյանի ն Անի Շահազյանի

Ստորագրված է տպագրության՝ 26.12.2009թ. Տպագրությունը օֆսեթ, թուղթը՝ «օֆսեթ»: üորմատ՝ (70u100) 1/16: Շարվածք՝ համակարգչային: Տառատեսակը՝ 148al 14meո8aո: 27 տպ. մամ.: Պատվեր՝ 1398 Տպաքանակ՝ 250

Հայաստանի Պետական

Òèïîãðàôèÿ Ãîñóäàðñòâåííîãî Èíæåíåðíîãî Óíèâåðñèòåòà Àðìåíèè

Ճարտարագիտական Համալսարանի տպարան Երնան, Տերյան 105

Åðåâàí, óë. Òåðÿíà 105

Հեռ.՝ 52-03-56

Òåë.: 52-03-56

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

(ՊՈԼԻՏԵԽՆԻԿ)

Ո.Զ. ՄԱՐՈՒԽՅԱՆ, Լ.Ս. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՄԵՆԵæՄԵՆԹ

ԴԱՍԱԳԻՐՔ

ՃԱՐՏԱՐԱԳԵՏ

 ՃԱՐՏԱՐԱԳԵՏ 2010թ.

¶ÈàôÊ 3. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ

3.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ ÊÜ¸ÆðÜºðÀ ºì

3.2. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Ð²Ø²Î²ð¶Æ

3.2.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Ð²Ø²Î²ð¶Æ

EMAS êÊºØ²Ü

3.2.4.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Ð²Ø²Î²ð¶Æ Üºð¸ðØ²Ü ºì

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ISO 14000-Æ` ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ Üºð¸ðØ²Ü

4.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ ºì ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ

ԿԱՏԱՐՈՒՄ

ՍՏՈՒԳՈՒՄ ԵՎ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ (էԲԻ)

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՊԱՅՄԱՆԸ ԵՎ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

ՇԱՀԱԳՐԳԻՌ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ (ԿԲԻ)

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ

ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՄՈՒՏՔԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐ ԵՎ ԵԼՔԱՅԻՆ

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

ՄԱՏԱԿԱՐԱՐՈՒՄ

ԻՆԴԻԿԱՏՈՐՆԵՐ (էՊԻ)

ՄՈՒՏՔԱՅԻՆ ՀՈՍՔԵՐ

ՇԻՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

ՄԱՏԱԿԱՐԱՐՈՒՄ

ԵԼՔԱՅԻՆ ՀՈՍՔԵՐ

ԱՌԱՔՈՈՒՄ

6.3. ²ÜÒÜ²ÚÆÜ ØºÜºæØºÜÂÆ ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü

6.4. ÒºèÜ²ðÎàôÂÚ²Ü üÆÜ²Üê²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ

²ÞÊ²î²ÜøÆ ØºÂà¸ÆÎ²Ü

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՓՈՒԼ

ԱՎԱՐՏԱԿԱՆ ՓՈՒԼ

¶ÈàôÊ 9. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ

ÊÜ¸ÆðÜºðÀ

11.1. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü Ø²ðøºÂÆÜ¶Æ ÐÆØÜ²Î²Ü

11.2. ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü ØºÜºæØºÜÂÆ ºì ¾ÎàÈà¶Æ²Î²Ü

Ø²ðøºÂÆÜ¶Æ ØºÂà¸ÜºðÀ

Ø²Î²ð¸²ÎÜºðÀ

ØºÊ²ÜÆ¼ØÀ

ՍNՇԷՕ (ÊÎÑÐ)

ՍNՕՔ (ÏÐÎÎÍ)

ՇՏՕ (ÊÓÐ)

ՄՒՕ (ÂÎÇ)

ՒՃՕ (ÂÏÎ)

ՍN||Բ (ÈÎÎÍÏÏÍÈ)

ՄԽՕ (ÂÌÎ)

ՍNԷՔ (ÞÍÝÏ)

8ՏԷՇ (Ï×ÝÑ)

|ՏԷՇ (ÌÝÑ)

ՇԷՏՕ|ՔՍ (ÊÎÑÓÐÌÑ)

ԲԷՇՇԷԷ-ԲԷՇ

(ÏÖÎÑÖÂÅ)- (ÐÅÖ)

ՇՃՒՒ (ÏÎÀÔÔ)

ՃԽՃՔ (ÏÀÌÎÑÎÑ)

ՕԷՇՕ (ÎÝÑÐ)

ԷՇԷԼ (ÅÑÏÏ)

ՄԲ| (ÈÌÏ)

|NՒՕԲTԷԲԲՃ

ԷԷ|ՕN (ÅÑÈÍÎÑ)

ՕԲ|Օ-ՍNԷՔ

ՄՇԽՇ. (ÂÖÌÎÏ)

ՍNԷՏՇՕ (ÞÍÅÑÊÎ)

|ՍNՇ (ÌÑÎÏ)

ՄՄՒ (ÂÔÄÏ)

ՕԲԷԷNՔԷՃՇԷ |NTԷԲNՃT|ՕNՃԼ (ÃÐÈÍÏÈÑ)

ԷԷ8 (ÅÁÎÑ)

ՕՇ| (ÌÎÇÊ)

ՃԱՐՏԱՐԱԳԵՏ 2010թ.