Էկոլոգիայի հիմունքներ

ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

ԼՅՈՒԴՎԻԳ

ԷԿՈԼՈԳԻԱՅԻ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

Դասագիրքբուհերի ոչ կենսաբանական մասնագիտությանուսանողների համար

(ԱՒԱՅ

ԵՐԵՎԱՆ

,UUSUS'-IUO t ,, �rrant@3Ul, t:;'-1 Qt-Snt@3Ul, \JUtuururnt@3Ul, �nr1Ut'!3 ,S'1 QU'l

u

574/577(07) 28.08 g7

1b11.t,Ciw4Ci t,11 2Cinphw4WLnLJ:>JmCiCi t hwJuiCinul Ql1El'l llwuCiwqt,uiw4wCi tullpwqt,11. 4bCiu. qt,ui. rin4uin11 U. "lt,uinJwCit,Ci, t'Tl, wllpt,nCit, 4.wpt,[, 4bCiu. qt,ui. rin4uin11. 1..411n:j>bun11 �. qr,t,�nr,JwCit,Ci, tfiC'Tl, wll­ pt,nCit, 4.w11tii, uibtu. qt,ui. rin4uin11, 1..411n:j>bun11 '-1.. Uwr,�uJwCit,Ci, ,'T'IS, wllpt,nCit, 4.wpt,[, u,Ciu,. qt,u,. rin4uin11, 1..411n:j>bun11 U. %nr,�JwCit,Ci' wllpt,nCiCibpmll QPl'lEC! 11CiCiwp4bLm l.J hpwuiw11w4llwCi b11w2tuw4.n11bLm hwllwp:

U 539

UblJ?nulJUJU L. t�nlnqrwJr hrilmupubp: 'lwuwqrpp.- l:ip.: «!.lwuqw4-97», 2008.- 288 t2:

PwpopwqnLJu ilwuuwqrlllw4wu 411PnLPJUJU hwilw4wpqmil illllbL t unp 'lUJU[!upwg «t4nlnqrwJr hrilmupubp»: '1wur np t4nLnqrwJr hriluw11w11 11wuwqppbp[! qp4wo bu OlllUJll Lbqmubpn4, uwtlJwlllbu4wo bu 4buuwpwuub11r hwilwp l.,. !U.Jiflwqwug ilwuuwqr· lllwg4wo bu. mulllr UJOUJ2UJQbL t un11 'lUJUUJqppr UjUJhUJU2, npUjbuqr ni 4buuUJpUJuUJ4UJu pwdruub11r muwun11ub11r hwilwp t4nLnqrw4wu hwu4wgmp1muubp[! L,, hrilGw4wCi pwdrG­ ubp[! 2w11w11114bu ilUJJllblir Lbq4n4. hwupwilUJlll!bLr l.,. lllbf1UJJUUJQ4UJO: ,ril11 [!U'lnLUbLn4 «t4nlnqrwJr hrilmupub11» 'lUJU[!Cipwgr 011wqr11C! 'lUJUUJqr11p[! 2lJJl1UJ'l11bLru ubp4UJJUJQl1bL blip «t4nlnqrw» wnw114wu l.,. tlJu11r11ubp[!, ilr2w4wJ11r t4nLnqrw4wCi qnp­ onuubp[!. t4nhwilw4wpqb11r L,, lllbf1wtlJilpb11r 4wqilmpJmCi[! L,, qnp6wnmJpCibp[!, uJmpb11r 2112UJUjlllntJlll[! L,, tGb11qrwJr 41ntlJw4bpUjmillib11n 4bCiunlnl1lllnLil, 4bG11wur 011qwurqillib11r nbw4grwu ilr2w4wJ11r 41n41ntlJ4n11 UjUJJilwGCibpmil, hwilwb11411w1rG u lllbf1w4wli t4nlnqrw4wCi hril­ uwtlJu11r11ubp[! l.,. Cipwug LnLOilwGCi m11114wo hwCipmpJwCi 2wupbp[!: 'lwuwqrllP[! 4wpn11 t Oqlllwqnp04bL Ciwl.,. mumgr!ubpr, wztlJwphwqblllubpr, pCiUJ­ UjWhUjUJUnLPJUJU, UJll'lJnLCiUJpbpmpJUJCi L,, qJnLf1UJllllilllbUnLPJUJCi w2t'lJwlllnf1Cib11r l.,. pnLn11 CipwCig hwilwp, mil hblllUJPllPllnLil t l:i114r11 ilnLn11w4r t4nlnqrw4wu hriluwtlJG11r11Gbp[!: QU'l 28.08 g7 ISBN 978-99941-1-419-1 ilJUJCi L., 2008 p. © «!.lwliqw4-97» hpwlll., 2008 p.

ՆԱԽԱԲԱՆ ..Եթն մայյլլւ ցանկանոմ է որնէ հարում համաճայնաթյան թնյւթյաւն հետ լնեյհանու: մեծ մասամբ նա սլմվաված է յւեյյուգալ, ապա նել նյլա պայմաննե: Ռ. Ռիկլեֆս ր

Ներկա ժամանակաշրջանումմարդկության առջն ծառացած ամենաբարդ ն ամենակարնոր համաերկրային հիմնախնդիրը բնության ն հասարակության դինամիկ հավասարակշռության պահպանությունն է: Վ`արցնայսպես է դրված. կա՛մ մարդը կկարողանա պահպանել այդ դինամիկ հավասարակշռությունը, կա՛մ նրա մեղքով կվերանան բնական համալիրները (անտառներ, լճեր, տափաստաններ,մարգագետիններ ն այլն), ն կվերանա նան մարդը: Կենսոլորտի զարգացման պատմության ընթացքում բնությունը երբեք չի ենթարկվել այնպիսի անողոք հարձակման, ինչպես վերջին հիսնամյակում: Բնական համալիրների քայքայումը հանգեցրել է բուսական, կենդանական,սնկերի, մանրէների տեսակներիոչնչացմանը, որը աղետալի չափերի է հասել նան Հայաստանում: Մարդն անխնա օգտագործում է միլիոնավոր տարիների էվոլյուցիայի ընթացքում ստեղծված չվերականգնվող բնական հարստությունները, փոխում է Երկրի լանդշաֆտը, նրա կենսաբազմազանությունը, ջրային հարստությունները, մթնոլորտի բաղադրությունը, հողը ենթարկում է քայքայման, առանց կանխատեսելու այն աղետալի հետնանքները,որոնք սպառնում են ներկա քաղաքակրթությանը: Դեռնս ժամանակինՖ. էնգելսը նախազգուշացրել է. «Չպետք է շատ գայթակղվել բնության նկատմամբ տարած հաղթանակներով: Յուրաքանչյուր այդպիսի հաղթանակի համար նա մեզանից վրեժխնդիր է լինում»:

Ներկայումս ամեն տարի ընդերքիցհանվում է 100 մլրդ տ հանքանյութ վառելիք, շինանյութ ն այլ բնական ռեսուրսներ, այդ թվում` 5 մլրդ տ նավթ ն բնականգազ, 2 մլրդ տ քարածուխ: Դաշտերում ցրվում է 100 մլն տ հանքային պարարտանյութ ն 2 մլն տ թունաքիմիկատ: Մթնոլորտ է

արտանետվումավելի քան 200 մլն տ ածխածնի օքսիդ (ՇՕ), 20 մլրդ տ ածխածնիերկօքսիդ (ՇՕ2շ), 50 մլն տ ածխաջրատներ,148 մլն տ ծծմբի մլն տ փոշի: Ջրավաօքաիդներ,55 մլն տ ազոտի օքսիդներ, 250-300 մ: են չմաքրված ջուր: Ամեն տարի Համաշզաններ թափվում մլրդ խարհային օվկիանոս է թափվում մինչն 10 մլն տ նավթ, ամեն տարի մշակության համար ոչ պիտանի են դառնում 6-7 մլն հա հողատարածքներ: Այդ բոլորը մարդուց պահանջում են մեծ ջանքեր գործադրել կարգավորելու հարաբերությունները բնության հետ: Այլապես կենսոլորտը` մարդու ապրելու միջավայրը, կարող է ենթարկվել աղետալի փոփոխությունների: Այսօր նույնիսկ դժվար է կանխագուշակել, թե մարդուն վրա հասնող աղետը առաջինը որտեղից կարող է գալ` օզոնային շերտի քայքայումի՞ց, որը Երկիրը ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից պաշտպանող վահանի դեր է կատարում, թե՞ Երկրի ջերմոցային էֆեկտից ու համաերկրայինջերմաստիճանիբարձրացումից, որը սպառնում է Համաշխարհայինօվկիանոսի մակարդակիբարձրացում ն աղետալի ջրհեղեղներ, Երկրի ջրոլորտի աղտոտումի՞ց,որը կյանքի ծագման ն սկզբնական զարգացմանօրրան է եղել ն այսօր վեր է ածվել աղբանոցի,թե՞անտառների հատումից, որը շնչառության համարանհրաժեշտթթվածնիհիմնական մատակարարնէ ու օդի բաղադրության կարգավորիչը,որն այսօր աղետալիչափով կրճատվում է, Երկրի կեղնի վերին շերտի` հողի քայքայումի՞ց, որը ձնավորվել է հազարամյակներշարունակ ն այսօր մեծ արագությամբքայքայվում ն վեր է ածվում անապատի,թե՞ մթնոլորտըագրեսիվ գազերով աղտոտումից, որը ոչ միայն նպաստում է զանազան հիվանդությունների առաջացմանը, այլ նան քայքայում պատմական հուշարձանները: Այդ անցանկալի փոփոխությունները կարող են մարդու համարաղետալի հետնանքներունենալ: Շատերի կարծիքով, բոլոր էկոլոգիական վտանգներից մարդու համար ամենավտանգավորըբուսական, կենդանական,սնկային, մանրէային տեսակներիվերացումն է՝ գենետիկական բազմազանության կորուստը ու գենոֆոնդի աղքատացումը: Եթե հաշվի առնենք, որ յուրաքանչյուր տեսակի առաջացումը կատարվում է հազարամյակներիընթացքում ն իրենից խիստ յուրահատուկ գենոֆոնդ է ներկայացնում, ապա յուրաքանչյուր տեսակի վերացումը անդառնալի կորուստ է առաջին հերթին մարդու համար: Այսօր արդեն փաստում ենք, որ Երկիր մոլորակի վրա անհետացել է 300 տեսակի Քռչուն ն կաթնասուն: Ամեն օր Երկիր մոլորակի վրա անհետանում է մեկ տեսակ: Մարդուկողմից տարբեր ճանապարհներովկենդանիՕօրգանիզմների վերացումը (ուղղակի ոչնչացում, ապրելատեղերիոչնչացում, շրջակա միջավայրիաղտոտում) հանգեցնում է լուրջ հետնանքների.վերանում

տեսակներիմիջն եղած կապերը, խախտվումեն տեսակներիթվաքանակի կարգավորմանմեխանիզմներըն, վերջապես, բուն էվոլյուցիայի գործընթացը:Կապված բնության վրա մարդու ներգործությանուժեղացման հետ` անհրաժեշտէ հաշվի առնել երեք գլխավոր հանգամանք. 1. Եթե այդ ընթացքը չշրջվի հակառակ ուղղությամբ, ապա ամենաշատը, որ կարող է անել բնապահպանականշարժումը, որոշ չափով կհետաձգի աղետալի ելքը: 2. Առանց սոցիալ--քաղաքականն հատկապես տնտեսական համակարգի արմատականփոփոխության,այդ ընթացքը հակառակ ուղղությամբ չի շրջվելու: 3. Նշված գործընթացներիանշրջելիությունը հանգեցնելու է այն քաղաքակրթության վերացմանը, որը մենք գիտենք (Սուլեյա, Ուիլկոկսա, 1983): Կենսոլորտի քայքայման ներկա արագության դեպքում արդեն 7741 դարի կեսերին էկոլոգիական համակարգերը կկորցնեն ինքնավերականգնմանհատկությունները: Ստեղծված բարդ իրավիճակից դուրս գալու համար պահանջվում է էկոլոգիացնել մարդկայինգործունեության բոլոր ոլորտները` քաղաքականությունն ու միջպետականհարաբերությունները, հասարակությունը, կրթության ն գիտության համակարգերը, բարոյականություննու կառավարման համակարգը, առողջապահությունը,արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը,իրավագիտությունը,զանգվածայինլրատվամիջոցները ն այլն: Ներկայումս չկա մարդկայինգործունեության մի բնագավառ, որտեղ կարելի լինի անտեսել էկոլոգիականմոտեցումը: Մարդկային գործունեության բոլոր ոլորտների էկոլոգիացումը ենթադրում է բնական գործընթացներիավելի խոր ըմբռնում, մարդու կողմից շրջակա միջավայրում կատարվող փոփոխությունների հետնանքների կանխագուշակում: Այո՛, միայն Երկիր մոլորակի մարդկային գործունեության բոլոր ոլորտներիէկոլոգիացմանպայմաններումէ հնարավոր հուսալ, որ կենսոլորտի հետագա քայքայումը ոչ միայն չի շարունակվի, այլն կձեռնարկվենբոլոր միջոցները Երկրի վրա էկոլոգիական ն էվոլյուցիային գործընթացներիբնականոն զարգացման համար, որ մարդկությունըվերջապես կգիտակցի բնության ն հասարակությանդիՇամիկ հավասարակշռության պահպանության նշանակությունը ն մարդկայինբանականությունըկհամախմբի բոլոր ուժերը: Հուսադրողն այն է, որ գնալով կառավարություններըն ամենատարբեր զբաղմունքի տեր մարդիկավելի շատ են համոզվում, որ Երկիրը բոլորիս տունն է, իսկ մենք էլ նրա բնակիչներնենք, ն այսօր վտանգվածէ այդ տան հետագա գոյությունը: են

Բնության ն հասարակության բարդ փոխհարաբերություններիներկա էտապում բնության պահպանության, բնական հարստությունների օգտագործման հարցը մղվում է առաջնահերթ պլան ն դառնում է ազգային ն միջպետական հարաբերությունների գլխավոր խնդիրը, որի հաջող լուծումը պահանջում է ոչ միայն տվյալ բնագավառի բարձր մակարդակի մասնագետներիպատրաստում, այլ նան ազգաբնակչության բոլոր շերտերի էկոլոգիական ն բնապահպանական գիտելիքների կտրուկ բարձրացում: Վայաստանումանապատացմանդեմ պայքարի գործողությունների ազգային ծրագրում ուղղակիորեն պահանջվում է` 1. այաստանի բնության բաղադրիչների ճանաչողության արժեքավորման ն նշանակության մասին գիտահանրամատչելի հրապարակումների ապահովում, 2. հանրապետությունում առկա էկոլոգիական հիմնախնդիրների ն դրանց հետնանքների լայն լուսաբանման ապահովում, Յ. համաշխարհային,համաերկրային էկոլոգիական հիմնախնդիրների ն դրանց լուծմանն ուղղված միջազգային հանրության ներդրած ջանքերի լուսաբանման ապահովում, 4. Վայաստանում բնապահպանության գերակայող դերի բարձրացման ապահովում՝ որպես ազգային անվտանգությանխնդիր: Հանրապետությանազգաբնակչության ն առաջին հերթին սովորողների ն ուսանողների շրջանում բնության մասին նոր մտածելակերպի ձնավորումը,անշուշտ, կնպաստի ոչ միայն չափավորելու բնության վրա մարդու ներգործությունը,այլ նան կանխելու բոլոր տեսակիայն միջամտությունները, որոնք կարող են բացասաբար ազդել շրջակա միջավայրի վրա: Անհրաժեշտ է գիտակցել, որ մարդ տեսակի վերապրելը, շրջակա բնության պահպանությունըկարող են վերացականհասկացություններ դառնալ, եթե մենք յուրաքանչյուր բնակչի չհասցնենք այն գաղափարը, որ մարդը բնության մաս է, որ նրա ծագումն ու զարգացումը ընթացել է բնական միջավայրում, որ նրա կողմից ստեղծված արհեստականն, մանավանդ, աղտոտված միջավայրում ապրելը վտանգում է մարդու հետագա զարգացումը ենժառանգական լիարժեքությունը: Ես հեռու եմ այն մտքից, որ ներկայացվողդասագիրքըանթերիէ: Ինչ խոսք, կլինեն թերություններ, նույնիսկ բացթողումներ, ն ես մեծ գոհունակությամբկընդունեմ բոլոր դիտողություններըհետագայումլրամշակելու պայմանով:

ԳԼՈՒԽ

ՈՐՊԵՍ

ԷԿՈԼՈԳԻԱՆ

1. ԷԿՈԼՈԳԻԱՆ

ՈՐՊԵՍ

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ, ԿԱՊԸ

ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՄՅՈՒՍ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԵՏ

գերմանացի կենդանաբան, դարվինիստ է. Հեկկելը Չ. Դարվինի «Տեսակների ծագումը» աշխատության տպավորության տակ (1859), «Օրգանիզմների համընդհանուր ձնաբանությունը» աշխատության մեջ էկոլոգիան առանձնացրել է որպես «օրգանիզմների ն շրջապատի ոչ կենսական ն կենսականգործոնների փոխհարաբերությունների մասինգիտություն»: էկոլոգիա բառը թարգմանաբար նշանակում է «օյկոս» ապրելատեղ, կացարան ն «լոգոս» գիտություն: Բառացիորեն թարգմանած էկոլոգիան գիտություն է ապրելատեղիմասին: «էկոլոգիա» գիտության մասին տրվել են տասնյակ սահմանումներ: Ուշագրավ է խորհրդային աշխարհահռչակ էկոլոգ, «տեղախմբերի էկոլոգիա» գիտության հիմնադիրներից մեկի, ակադեմիկոս Ս. Շվարցի տրված սահմանումը «էկոլոգիան որպես գիտություն զբաղվում Է օրգանիզմների կյանքը բնական միջավայրի պայմաններում կառավարելու օրենքներն ուսումնասիրելու հարցերով»: Ըստ Ս, Շվարցի էկոլոգիական ուսումնասիրությունների վերջնական նպատակը բնական համակարգերը կառավարելն է (1980): Ըստ Յու. Օդումի՝ «էկոլոգիան գիտություն է ապրելակերպի, կամ ավելի լայն ընդգրկումով, գոյատնման պայմանների մասին: Քանի որ էկոլոգիան գործ ունի բնության պատմության ն մի խումբ օրգանիզմների կենսագործունեությանգործառույթների հետ, ճիշտ կլինի ժամանակակից գաղափարների հիման վրա էկոլոգիան բնութագրել որպես գիտություն բնության կազմության ն գործառույթների մասին»:

թ.

-.

-

-«

-

Հա. .-

է

6 Տունդրայի ն արկտիկական անապատների էկոլոգիա

բ -

Սնապատային

էկոլոգիա

Տափաստան

"

ների

ուա

Աարոն

Անտառային

Հ.

Տ (աաա) (պազոծ

:

ձ

ԱթՄառա Հարա

էկոլոգիա,.՛՛

Միկրոօրգանիզժների

էկոլոգիա

7:24 `

Հնագիտական էկոլոգիա

Պատմական էկոլոգիա »

|

Մարդու լկուուիս:

|

էկոլոգիան ն բժշկությունը

էկոլոգիան ն

էկոլոգիան ն բարոյականությունը

էկոլոգիան ն իրավունքը

մշակույթը "

|

էկոլոգիական ուսուցում (դաստիարակու-

|

թյուն, կրթություն, քարոզչություն)

|

էկոլոգիականկանխագուշակում

էկոլոգիան ն էկոնոմիկան

էկոլոգիանն քաղաքականությունը

Նկ. 1. ժամանակակից էկոլոգիայիկառուցվածքը:

|

Քաղաքի ոլոլըո

նոր մակարդակ: ժամանակակիցկյանքը թելադրում է մարդու ն բնության փոխհարաբերությունների Գրեթե համակարգայինհիմնախնդիրները արդյունաբերական,քաղաքական, աշխարհայացքային, դարձել են մեծ էկոլոգիայիհիմնախնդիրներ:էկոլոգիայիբազմազանոլորտները, նրա թաւփանցելիությունը ն փոխկապակցությունը գիտության մյուս բնագավառներիհետ ցուցադրում է այս գծանկարը:

օֆ 8. Հ

/

«:4

ՀՊԱ-52-

Բ Կղզիների.8:

ԱՏ

Լեռնե

աո

Խրո

Ծովաեզրերի էկոլոգիա

:

թ».

|ու

'

ՍԱՍ

ՆՍ

դի:

ՈւՄ

էկոլոգիա

Սապբարոցըա :

| Տիեզերական

ՐՈՒ

Քո"

--

2"

16Մթնոլորտային է

առար»

"7.

առաւ

Է

)

1.

լայո

ՒԻՆ'Ի.Ն'.--...

.

Ո

"յ

Ջրոլորտի էկոլոգիա

Ձողի էկոլոգիա

Քարոլորտի

էկոլոգիա

Ռադիացիային էկոլոգիա

21 Քիմիական էկոլոգիա

Վամաերկրայինէկոլոզիա

րուղաաոնտկաւմ

կան

Լանդշաֆտային էկոլոգիա

Ի՞3ցՌրսարդյունագործական

-

"ո

կլ

Իա

արտարագիտա-

կան էկոլոգիա

28ա

էներզետիկա

28ր Դանածոների արդյունաբերություն 28գ Վերամշակող արդյունաբերություն 28դ Տրանսպորտն կապ 28ե

Շինարարություն

«էկոլոգիան գիտություն է օրգանիզմների կենսագործունեության օրինաչափությունների մասին (բոլոր դրսնորումներով,ինտեգրման բոլոր մակարդակներում) իրենց բնական ապրելատեղերում,հաշվի առնելով նան մարդու կենսագործունեությամբպայմանավորվածփոփոխությունները»,-- ասել է անվանի էկոլոգ Վ. Ռադկնիչը: Ներկայումս էկոլոգիան որպես գիտություն բնութագրելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել մի քանի ընդհանուր դրույթներ. 1. էկոլոգիան գիտություն է օրգանիզմների ն միջավայրիփոխհարաբերությունների մասին: 2. էկոլոգիան համակարգերն ուսումնասիրող գիտություն է (տեղախումբ, էկոհամակարգ,կենսոլորտ): 3. էկոլոգիան գիտություն է բնության ն հասարակությանփոխհարաբերությունների ն հիմնախնդիրներիմասին: 4. էկոլոգիան նան գիտություն է բնության կազմության ն գործառույթների մասին: Այստեղից հետնում է, որ էկոլոգիան ամենից առաջ գիտություն է կենդանի օրգանիզմների միմյանց ն շրջակա միջավայրիգործոններիփոխհարաբերությունների մասին: Շնորհիվ այդ փոխհարաբերությունների`օրգանիզմները բնության մեջ գոյատնում են ոչ որպես քաոսային կուտակումներ, այլ առաջացնում են որոշակի համակեցություններ համակարգեր: Ներկա պայմաններում «էկոլոգիա» գիտության ամենաընդունված սահմանումը հետնյալն է էկոլոգիան համալիր գիտություն է, որն ուսումնասիրում է օրգանիզմների ե միջավայրի փոխհարաբերությունները կյանքի վերօրգանիզմային համակարգերի (տեղախումբ, էկոհամակարգ, կենսոլորտ) կառուցվածքն ու գործառույթները, ինչպես նան բնության են հասարակության դինամիկ հավասարակշռությունը պահպանելու հիմնախնդիրները: ժամանակակիցէկոլոգիան իրենից ներկայացնում է գիտությունների ճյուղավորված համակարգ:Այն բաժանվում է ընդհանուր էկոլոգիայի, որն ուսումնասիրում է բնական համալիրները, բուսական, կենդանական, սնկային խմբերը ն նրանց շրջապատող ոչ կենսականգործոնների (լույս, ջերմություն, խոնավություն) փոխադարձ կապերի մեխանիզմները: էկոլոգիայի մասնավոր բաժիններն ուսումնասիրում են առանձին տեսակների, տեղախմբերի ն առանձինօրգանիզմների, հասարակական երնույթների էկոլոգիական առանձնահատկությունները:Մասնավոր էկոլոգիան ունեցել ն այժմ էլ ունի կիրառական մեծ նշանակություն, հատկապես վնասատուների դեմ պայքարի կենսաբանականմեթոդներըկիրառելիս:

Այնուամենայնիվ,առավել արդյունավետ է ուսումնասիրությունները համալիր ձնով կատարելը: էկոլոգիայի զարգացմանը զուգընթաց ձնավորվել են նորանոր գիտություններ, որոնք էկոլոգիական ուսումնասիրությունները կատարում են տարբերկողմերով: Այսպես՝ֆիզիոլոգիական էկոլոգիան ուսումնասիրում է միջավայրի պայմաններին կենդանի օրգանիզմների հարմարվածությանֆիզիոլոգիականմեխանիզմները:Տեղախմբերի էկոլոգիան ուսումնասիրում է բուսական, կենդանականն սնկային խմբավորումների էկոլոգիականհարմարվածության մեխանիզմները,էվոլյուցիային էկոլոգիան՝ բնական խմբավորումներումընթացող էվոլյուցիայի իրադարձությունները,ձեաբանական էկոլոգիան` միջավայրի համալիր պայմաններից կախված` բնական խմբավորումների կառուցվածքային առանձնահատկությունները:էկոլոգիական գիտություն է նան ջրակենսաբանությունը, որն ուսումնասիրում է ջրային էկոհամակարգերի ն դրանցում բնակվող առանձին խմբավորումների էկոլոգիական առանձնահատկությունները: Արագ կերպով զարգանում է նան մարդու էկոլոգիա գիտությունը, որն ուսումնասիրում է նախ՝ վերափոխված, աղտոտված բնության ազդեցությունը մարդու վրա, ապա նան բնության վրա մարդու հետագաներգործությանհետնանքներըն սոցիալականմի շարք հիմնախնդիրներ:Վերջին տարիներինսկսել է արագ զարգանալ քիմիական էկոլոգիա գիտությունը, որն ուսումնասիրում է տեղախմբերիկողմից շրջակա միջավայրարտազատվողբարձրակտիվնյութերի դերը բնական խմբավորումներիմիասնություննապահովող գործընթացներում: էկոլոգիականուսումնասիրությունների հատուկ բնագավառ է մաթեմատիկական էկոլոգիան, որի խնդիրնէ էկոլոգիայի մասին թվային արժեքները մաթեմատիկականմոդելավորման ենթարկելը, որը հնարավորություն կընձեռի կանխագուշակումներ կատարել տեղախմբերիթվաքանակի դինամիկայի, էկոհամակարգերիկենսագործունեության օրինաչափությունների մասին: էկոլոգիան որպես կենսաբանական տեսական հզոր գիտություն, տարածել է իր թները մարդկային գործունեության բոլոր ոլորտներում: Այսօր չկա մարդկային գործունեության մի բնագավառ, որտեղ կարելի լինի անտեսել էկոլոգիական մոտեցումը: Բնական գիտություններից էկոլոգիայինառավել մոտ է կանգնած կենդանաբանությունը,բուսաբանությունը՝ իրենց բազմաթիվճյուղերով, անտառագիտությունը,հողագիտությունը, լանդշաֆտագիտությունը:Գատկապեսայդ գիտությունների մասնագետներնեն առաջիճըտագնապել տեսակների, էկոհամակարգերի, երկրի հողաշերտի,անտառներիանդարձելի կորուստների մասին: Հասարակականգիտություններից էկոլոգիայի ն բնապահպանու11

թյան ոլորտներում ուսումնասիրություններ են կատարում սոցիոլոգները, տնտեսագետները,փիլիսոփաները նայլն: Ժամանակակից գիտության մեջ «էկոլոգիա» հասկացությունը չի սահմանափակվում միայն կենսաբանականիմաստով: Երբ հարցը վերաբերում է հասարակության զարգացմանը, այս հասկացության կենսաբանականիմաստը սերտ կերպով միահյուսվում է մարդու սոցիալական, տնտեսական,տեխնիկականգործունեության հետ: Դրա համար էլ համապատասխանաբարառանձնացվում է բժշկական, տեխնիկական, գյուղատնտեսական ն սոցիալական էկոլոգիա, որոնք բնական համակարգերն ուսումնասիրող էկոլոգիայի հետ կազմում են ժամանակակից համալիրայինէկոլոգիան, որը կոչված է մշակելու բնության հետ մարդու ընդհանուր գործունեության ռազմավարությունը: Ըստ ուսումնասիրմանառարկային դիտարկմանբնագավառների՝ Ժա1--ում: մանակակիցէկոլոգիանպայմանականորեն ներկայացրելենք նկար

2. ԷԿՈԼՈԳԻԱՅԻ

ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՄԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԸ

ԵՎ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Ինչպես յուրաքանչյուր գիտություն, էկոլոգիան նս բնութագրվում է հետնյալ հատկանիշներով՝1) ուսումնասիրմանառարկաներով,2) ուսումնասիրման մեթոդներով, 3) որոշակի հիմնախնդիրներ լուծելու գաղափարների համակարգով: էկոլոգիայի ուսումնասիրման առարկաներն են տեղախմբերը, էկոհամակարգերը, կենսոլորտը, բնության ն հասարակության փոխհարաբերությունները: էկոլոգիայի ուսումնասիրման գլխավոր առարկան համարվում է բնական էկոհամակարգերը,օրինակ` բնական էկոհամակարգ է Սնանա լիճը, անտառը, տափաստանըն այլն, որոնք ըստ էության համարվում են այն, ինչը մենք անվանումենք մեզ շրջապատող բնությունը: Երկիր մոլորակի էկոհամակարգերըկարելի է դիտարկել որպես աղյուսներ, որոնցից կազմված է ամբողջ կենսոլորտը, որը նս էկոլոգիայի ուսումնասիրման առարկա է: էկոլոգիայի ուսումնասիրմանառարկա են նան տեղախմբերը (պոպուլյացիա): «Առանց տեղախմբերի ուսումնասիրման անհնար է պատկերացումկազմել էկոհամակարգերին ամբողջ կենսոլորտի գործառույթների մասին: Ուստի, էկոլոգիան գիտություն է տեղախմբերի մասին, ն տեղախումբն է էկոլոգիայի ուսումնասիրման հիմնական առարկան» (Ս. Շվարց): էկոլոգիական գիտության ուսումնասիրման մեթոդները խիստ բազ12

մազան են: Այդ բոլորը կարելի է բաժանել երեք խմբի փորձարարական (դաշտային ն լաբորատոր), նկարագրականն վերլուծական: Բերենք բնության մեջ կատարվող ուսումնասիրությունների օրինակներ` միավոր մակերեսի վրա այս կամ այն տեղախմբերիթվաքանակը պարզելու համար կատարում ենք առանձնյակների հաշվարկ: Նման ձնով անտառում հաշվում ենք ծառերի քանակը: Երկու դեպքում էլ այդ հաշվարկները անհրաժեշտ են նշված հարստություններն արդյունավետ օգտագործելու համար: Խոշոր կաթնասունների թվաքանակը կարող են հաշվել ուղղաթիռներիօգնությամբ: Թռչունների տեղաշարժերի երթուղիներն ուսումնասիրելու համար նրանց ոտքերին հագցնում են համարակալված օղակներ: Այդ մեթոդը հնարավորություն է տալիս պարզել շատ թռչնատեսակներիչուի երթուղիները ն շատերի համար մշակվել են պահպանության միջոցառումներ: Կրծողների թվաքանակը պարզելու համար շատ հաճախ դիմում են նրանց գործող բները հաշվելու եղանակին: Ձկների վտառների շարժման ուղղություններն ուսումնասիրում են ձայնորսիչ սարքի օգնությամբ: էկոլոգիայում առանձնակի մեծ նշանակություն են տրվում տեղախմբերի դաշտային ուսումնասիրություններին (բազմացման սկիզբն ու ավարտը, բեղունությունը, սաղմնային ն հետսաղմնային զարգացման առանձնահատկությունները,սեռահասունությունը, երկարակեցությունը, տարիքային ն սեռային կառուցվածքը, թվաքանակի դինամիկան ն այլն): Այդ ուսումնասիրություններն հատկապես կարնորվում են, երբ դրանք կատարվում են ծովի մակերնույթից տարբեր բարձրություններում կամ տարբեր գոտիներում տարածված տեղախմճբերի վրա: Այս տենման սակետից մեր հանրապետությունը ուսումնասիրությունների հաէ: մար իդեալական Այդ ուսումնասիրությունները շատ աշխատատար են, սակայն տեղեկատվական տեսակետից շատ արժեքավոր են ն մեծ հնարավորություններ են ընձեռում ոչ միայն հետնելու տեղախմբերում ընթացող էվոլյուցիայի գործընթացներին, այլն ուղիներ փնտրելու այդ գործընթացներըկառավարելու ուղղությամբ: Ծովի մակերնույթիցտարբեր բարձրությունների վրա տարածվածմի քանի տեսակի մողեսների ն երկկենցաղների համարակալման ն հետագա տարիներին նշված առանձնյակներըբազմակի անգամ բռնելու մեթոդով, հայտնաբերվելէ, որ ցամաքային սառնության (էկզոթերմ) ողնաշարավորների տեղախմբերը ցածրադիր վայրերից բարձրադիր վայրերը տեղափոխվելուն զուգընթաց կտրուկ բարձրանում է տեղախմբերի երկարակեցությունը, ն դրա հետ կապված փոփոխվում են էկոլոգաֆիզիոլոգիական ն կազմաբանականշատ պարամետրեր (տես գլուխ /Մ): էկոլոգիան ունի բազմաթիվհիմնախնդիրներլուծելու գաղափարնե13

րի համակարգ, օրինակ բնության ն հասարակության դինամիկ հավասարակշռությունը անսահմանափակժամանակաշրջանումպահպանելու՛գաղափարը,կենսոլորտի համաերկրային միասնությանպահպանության գաղափարը նայլն: Մեր կյանքի ամենատարբերկիրառական հիմնախնդիրներըլուծելու համար անհրաժեշտ է էկոլոգիական մտածելակերպ:Այս կապակցությամբ ժամանակակիցէկոլոգիան դուրս է եկել մաքուր ակադեմիական ուսումնական առարկա լինելու շրջանակներիցն դարձել է համաերկրային բազմաթիվ հիմնախնդիրներ լուծելու տեսական ն գործնական հզոր գիտություն:

3. ԷԿՈԼՈԳԻԱՅԻ

ԿԱՊԸ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԵՏ

Եթե ամենաընդհանուր ձնով ներկայացնենք այդ երկու գիտությունների կապը, ապա պետք է ընդունենք, որ բնության պահպանությունը կիրառականէկոլոգիայի մի բնագավառ է: Ըստ ժամանակակիցռուս էկոլոգ, ակադեմիկոս Վ. Բոլշակովի՝ կիրառական էկոլոգիայի մեջ են մտնում էկոլոգիական ախտորոշումը,էկոլոգիական թունաբանությունը, էկոլոգիական փորձաքննությունը, էկոլոգիական մշտադիտարկումը (մոնիտորինգ), էկոլոգիական կանխագուշակումը, էկոլոգիականճարտարագիտությունըն այլն (1993): Կիրառական էկոլոգիայի բնագավառներն են նան ժամանակակիցգյուղատնտեսության արտադրության, որսարդյունագործության, օգտակար հանածոների օգտագործման ն արդյունավետ կառավարման գործունեությունները: Այնուամենայնիվ, էկոլոգիան ամենաշատն է կապված բնապահպանությանհետ: Ուստի, անհրաժեշտէ համառոտակիներկայացնել այդ գիտությունների փոխհարաբերությունները: Բնության վրա մարդու ներգործությունը սկսվել է մարդու ձնավորման ժամանակաշրջանից: Սակայն մարդու զարգացման վաղ շրջանում այդ ներգործությունը եղել է համեմատաբար աննկատ: Այդ ժամանակաշրջանում հիմնականում ոչնչացրել են խոշոր կենդանիներին ն բնակավայրերիշրջապատում գտնվող բուսական զանգվածները:Սակայն մարդու հետագա գործունեությունը բնության հետ եղել է չգիտակցված, որի հետնանքով ոչնչացվել ն անապատացել են հսկայական անտառային զանգվածներ, արոտավայրեր Միջերկրական ծովի ավազանում, Աֆրիկայում, Միջին Ասիայում, Մերձավոր Արնելքում ն այլն: Մինչն 224 դարի 60-ական թվականները բնության պահպանությունը դիտվել է որպես բնօգտագործումը արդյունավետ ձնով կազմա14

կերպելու առարկա: Սակայն արդեն 1968 թ. Փարիզում կայացած 1--ին միջպետական կոնֆերանսում նվիրված բնության արդյունավետ Օօգտագործմանը,գերակայող տեսակետ է դարձել այն իրողությունը, որ արդյունաբերությունը զգալի չափով փոխում է, գլարագ զարգացող խավորապեսաղտոտում է ողջ կենսոլորտը ն, առաջին հերթին, մարդու ապրելու միջավայրը: Արդեն 224 դարի երկրորդ կեսին կենսաբանականգիտությունների հաջողությունները հիմք են տվել եզրակացնելու, որ բնական ռեսուրսները բոլորովին էլ անսպառ չեն, որ գիտատեխնիկականառաջընթացի ոչ ճիշտ օգտագործումը հանգեցնում է բնական ռեսուրսների անդարձելի փոփոխությունների ն կենսոլորտի բաղադրամասերի քայքայմանը: Այդ ժամանակաշրջանումարդենպահանջ է առաջացել կենդանի նյութի կենսազանգվածի քանակական պահպանության անհրաժեշտության խնդիրների: Չնայած բնապահպանականաշխատանքները երկար պատմություն ունեն, սակայն «բնության պահպանությունը» որպես գիտություն ձնավորվել է անցյալ դարաշրջանի 70-80-ական թվականներին, ն այն կապված է էկոլոգիային մասնավորապեստեղախճբերիէկոլոգիայի հաջողությունների հետ: Այն բանից հետո, երբ գիտականորեն հիմնավորվեց, որ յուրաքանչյուր տեսակի կառուցվածքի, էվոլյուցիայի, շահագործման, պահպանության, դիտարկմանն կառավարմանտարրականմիավորը տեղախումբն է, պարզ դարձավ, որ առանց տեղախմբային մակարդակով մոտեցման անհնար է բնականցանկացած ռեսուրսի գիտականորեն հիմնավորված երկարատն օգտագործումը սկսած օվկիանոսային ձկներից մինչն արնադարձայինանտառներըն բարձր լեռները (գլուխ 4): Տեղախմբերի էկոլոգիայի ուսումնասիրությունները գիտական նախադրյալներ ստեղծեցին «Բնապահպանություն» գիտության ձնավորման համար: Բնապահպանությունը գիտություն է, որը էկոլոգիայի տեսական նախադրյալների հիման վրա գործնական միջոցառումներ Է մշակում բնական հարստությունների պահպանության ն արդյունավետ օգտագործման, բնական էկոհամակարգերի բարելավման, բնության ն հասարակության հավասարակշռության պահպանության մասին: Եթե բնապահպանությունըինքնուրույն գիտություն է, ապա նա պետք է ունենա իր յուրահատուկ ուսումնասիրման առարկան, նպատակները ն մեթոդները: Ըստ ժամանակակից խոշոր էկոլոգ Ա. Յաբլոկովի բնապահպանության՝ որպես գիտության ուսումնասիրման առար15

կան է կենդանի բնության կապը շրջակա միջավայրի ն մարդու հետ` իր բոլոր դրսնորումներով: Անգլիացի ժամանակակից խոշոր էկոլոգ է. Մակֆեդենըգտնում է, որ բնապահպանության էությունը պետք է այն լինի, որ մարդը էկոլոգիական տեսական դրույթների հիման վրա կարողանա ստեղծել այնպիսի էկոլոգիական համակարգեր, որտեղ կպահպանվեն տեսակների գրեթե կայուն թվաքանակ, բարձր արդյունավետություն, գեղագիտական որակ ն տեսակային բազմազանություն: «Բնապահպանություն» գիտության նպատակն է կենդանի ն անկենդան բնության որակական ն քանակական օրինաչափությունների պահպանությունը որպես մեր մոլորակի ն կենսոլորտի կարնոր բաղադրամաս: «Բնապահպանություն» գիտության մեթոդներն են ոչ միայն տարբեր գիտությունների (էկոլոգիա, գենետիկա, կենսաշխարհագրություն, ֆիզիոլոգիա, քիմիա ն այլն) մեթոդների կիրառումը, այլ նան իրեն հատուկ բնապահպանական ուսումնասիրությունների մեթոդները` գենոֆոնդի պահպանության յուրահատուկ մեթոդների կիրառումը, հատուկ պահպանվող տարածքների օպտիմալ չափերի ն ձների որոշումը, վերացման ենթակա բուսական, կենդանական, սնկերի, մանրէների տեսակների ն տեղախմբերիկառավարումը, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման եղանակներիմշակումն ու կիրառումը, բնության հետ մարդկանց փոխհարաբերություններիիրավական կարգավորումը ն այլն:

4. ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԻՍՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԻ

ԼՈՒԾՄԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ժամանակակիցկյանքը թելադրում է մարդու ն բնության փոխհարաբերությունների նոր մակարդակ: Գրեթե բոլոր համաերկրային հիմնախնդիրները քաղաքական, սոցիալական, արդյունաբերական, գյուղատնտեսական,աշխարհայացքային, դարձել են մեծ էկոլոգիայի հիմնախնդիրներ: Այսօր յուրաքանչյուր քաղաքացի ն, առաջին հերթին, ուսանողները պետք է գիտակցեն էկոլոգիայի այն մեծ նշանակությունը, որն անհրաժեշտ է բնության արդյունավետ օգտագործման ն բարելավման խնդիրներն իրագործելիս: էկոլոգիան հատկապես կարնոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսության ինտենսիվացմաններկա ժամանակաշրջանում: էկոլոգիական գիտելիքները խիստ անհրաժեշտ են, երբ մեծ չափերով օգտագործում

bG U1Wl1Pbl1 pGmJpti pmGwptJlitJLjwU1Gb11, nrinGg ihtJLiGw4.n114.w6 oqU1w­ qn116mlio l.Jwrinrt t UlWU1Ciwri 11wriGWL tljnhwliwl.Jwriqbriti WrtU1nU1liwGo: 'TlbUlp t qtJU1bGWL, nri pmGwptJlitJLjwU1Gb11tig hwl'.iwtu niGiwGmli bG ni liti­ WJG WJG U1buw4Gb110, nrinGg 11bli mrtrtLJ.w6 t l114.JWL pmGwptJlitJLjwU1(!, WJL Gwl.J m11ti2 2wU1 oqU1wljw11 4bG11wGtJGb11: @mGwptJLitJ LjwU1Gb11ti ihwliwljw11q4.w6 oqU1wqn116bLmg wriw2wGmli bG pmGw11tiliwgljmG U1b­ uw4Gb11, nrinGp Gwtul.JtiG pmGwptJLitJLjwU1Gb11ti oqU1wqn116bLmg ni litJwJG ibG niGiwGmli, WJLU wLJ.bLti wriwq bG pwqliwGmli IJ l.J114GWUlWU1Ljmli m briwlllwU14mli qJmrtwU1GU1bumpJwGo hwugriw6 4.GwuGbrio: ubril.JwJmliu GliwG U1buw4Gb11ti ptJLJ.o hwuGmli t 500-ti: 'lctpwtuU1wpw11, pnLnri WJll U1buwlj�b110 Ljwli qJmrtwU1GU1bumpJwGo IJ wGU1wriwJtiG U1GU1bumpJwGo 4.Gwu hwugGnrt U1buw4Gb11 bG, Ljwli tL 4.U1wGqw4.n11 htJ4.wG11mpJmGGb11 l.JrinrtGbri, wriw2wgGnrtGb11 IJ U1Wl1W6nrtGb11: PnLnri WJll U1buw4Gb11ti 11bli liw1111G oqU1wqn116bL t wGoG11hwU1 wl'.inrt iw41wpwcttiGGb11n4. pmGwptJliti­ LjwU1Gb11: u24.w6 IJ tLti 2Wl11 tljnLnqtJwljwG htJliGwtuG11ti11Gb11ti LnL6mli[! [!Gljw6 t ctwliwGwljwl.Jtig tl.JnLnqtiwJti htJ�pmli: Uhw WJll htJLiGwtuG11ti11Gb11Q. 1. Q.tJU1wljwG hwliwLtiriwJtiG htJlimGpGbri li2wl.JbL pGmpJwG 1J hwuw­ riwl.JmpJwG 11tiGwlitil.J hw4.wuw11wl.J2rimpJmGo wGuwhliwGw41wlj ctwliwGwljw2112wGmli WUlwhnLJ.bLm hwliwri: Liwli liw11110 Ljl.Jwrin­ rtWGw WUlWhnLJ.bL WJll lltiGwlitil.J hw4.wuwriwl.J2rimpJmG[!, Ljwli Griw librtPnLJ. LjpWJPWJ4.bG pGwljwG hwliwLti11Gb110: 2. Q.tJU1wljwG htJlimGpGbri li2wl.JbL pGwljwG hw11uU1mpJmGGb110 oq­ U1wljw11 hwGw6nGbrio, wGU1wriGb110. 11briwpmJub11Q, w11nU1w4.wJ11b110. hnrtb!l(!, pwrigriwhwli 211b11ti UlW2Wl1Gb11Q, n11uw1111JmGwqn116wljwG LjbG11wGtJGb110, <11.jGwJtiG hw11uU1mpJmGGb110 IJ WJLG, w1111Jm­ Gw4.bU1 oqU1wqn116bLm hwliwri: 3. Q.tJU1wljwG htJLimGpGbri li2wl.JbL qJmrtwU1GU1buwljwG li2wl.JwpmJub11ti IJ wGU1wriGb11ti 4.GwuwU1mGb11ti 11bli UlWJPWllti ptJlitJwljwG 1J WJL brtwGwljGbritig LjbGuwpwGwljwGtiG wGgGbLm hwliwri: UJuU1brt «tljn­ LnqtiwG» bLGmli t WJG hwG11whWJU1 llllnLJptJg, nri pGmpJwG «GbriptJG qn116b11tiG» LitJ2wliU1bLm JmriwpwG�mri l.Jnllltilil, qtJU1wljwGn11bG ihtJLiGw4.n114.w6 LitJ2wliU1mpJmG l.Jwrinrt t hwGqbgGbL wGLjwGtuw­ UlbUbLti hbU1l.JwGpGb11tJ: 4. dwliwGwljwl.Jtig tl.JnLnqtiwG IJ pGWUlWhl.llwGmpJmGo l.JniLJ.w6 bG ni litJwJG UlWhl.llwGbLm pGwljwG hwliwLti11Gb110, pmuwljwG, 4bG11w. GwljwG 1J uGLjwJtiG U1buw4Gb11Q, nrinGg liti qqwlti liwuo LJ.briwgbL Ljwli LJ.briwgliwG 4.U1wGqti U1wlj t, WJLU pwrieiriwgGbL pGwljwG IJ w11hbuU1wljwG (wq11nhwliwl.Jw11qb11) hwliwLtiriGbriti w1111JmGw4.bU1m-

թյունը: Սա ուղղակիորեն նշանակում է սովորել կառավարել էվոլյուցիայի գործընթացները, որն առաջին հայացքից անիրագործելի է թվում: Սակայն՝ ոչ, այսօր արդեն էկոլոգիական գիտությունը մշակել է մեթոդներ, որոնց օգնությամբ կարողանում ենք կենսաբանական տարբեր եղանակներով կարգավորել գյուղատնտեսությանը վնաս հասցնող կենդանիների թվաքանակը: 5. Վերջապես,ժամանակակից էկոլոգիայի խնդիրն է մշակել էկոլոգիապես մաքուր տեխնոլոգիա, ամենուրեք արդյունաբերության մեջ ներդնել կենսաբանականմաքրման եղանակներ: Առաջադրված բազում խնդիրների իրագործումը ամբողջ մարդկությունից պահանջում է արմատապես վերափոխել բնության նկատմամբ մարդու այն վերաբերմունքը, համաձայն որի, բնությունը դիտվում է որպես հարստությունների անսպառ աղբյուր: Այդ վերաբերմունքին պետք է հակադրել բնական հարստություններիարդյունավետն կայուն օգտագործման, բնության նկատմամբ սեր ն հոգատար վերաբերմունք դաստիարակելու գաղափարները:

5. ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՆ

Բնության մեջ գոյություն ունի էվոլյուցիայի երեք ձն՝ անօրգանական, կենսաբանական ն սոցիալական: Անօրգանական էվոլյուցիան տիեզերական մարմինների էվոլյուցիան է, որը կատարվում է շատ դանդաղ, միլիոնավոր տարիների ընթացքում, թեն մեզ թվում է, որ տիեզերքը կանգնած է տեղում: Անընդհատառաջանում են նոր գալակտիկաներ, անընդհատ մահանում են աստղեր, ն առաջանում են նորերը: Կենսաբանական էվոլյուցիան կատարվում է շատ արագ, ն նրա աճման տեմպերը գնալով ավելի են արագանում: Ամենապարզօրգանիզմները Երկրի վրա ծագել են 3-4 միլիարդ տարի առաջ, որը տիեզերական չափանիշներով շատ կարճ ժամանակ է: Մեկ միլիարդ տարի է պահանջվել, որպեսզի առաջինպարզագույն ձներից ձնավորվեն բազմաբջջային ձները: Կեմբրում (1600 մլն տարի առաջ) արդեն կային բազմազանջրային օրգանիզմներ (բույսեր ն կենդանիներ): Սկսած Օրդվիկից ն Սիլուրից (400 մլն տարի առաջ) զարգանում են ողնաշարավորկենդանիներ: Առաջին կաթնասունները ն թռչունները առաջացել են մեզոզոյում (200-180 մլն տարի առաջ), սակայն նրանց բուռն զարգացումը կատարվել է 70 մլն տարի առաջ՝ կայնոզոյում: ՄարդըԵրկրի վրա ապրում է ընդամենը 3 մլն տարի: է՛լ ավելի արագ է կատարվում սոցիալական էվոլյուցիան: Վասարակությանզարգացմանարագությունը այնքան մեծ

է, որ օրգանականաշխարհի էվոլյուցիան նրա համեմատությամբթվում է տեղում կանգնած, ն դրանից է, որ բնությունը անկարող է հարմարվել

այդպիսի արագացման տեմպերին: Բնության ն հասարակության փոխազդեցության դիալեկտիկականմիասնությունն այն է, որ մարդկությունը, բնության մաս լինելով, միաժամանակ հակադրվում է նրա հետ, դառնում է բնությունը վերափոխող հզոր ուժ: Հասարակությանձնավորման վաղ շրջանում բնության ներգործությունը մարդու վրա եղել է զգալի: Մարդը գրեթե ամբողջությամբ կախված է եղել բնությունից (նա հավաքել է սերմեր, բույսեր, որսացել է կենդանիներ ն այլն): Սակայն մարդը հաճախ զոհվել է բնության տարերքներից, գազաններից ն այլն, համաճարակներըոչնչացրել են մարդկանց մեծ խմբեր: Մարդը ստիպված էր բնության հետ մղել դաժան գոյության կռիվ, որի հետնանքով մարդու երկարակեցությունը շատ ցածր էր: Ժամանակակիցմարդը իրեն է ենթարկեցրել բնությունը` ձմռանը տաք բնակարաններում ն տաք հագուստով չի վախենում սառնամանիքներից: Մեքենայացված են աշխատանքները: Անասնաբուծությունը դարձել է շատ ավելի արդյունավետ եղանակ, քան որսորդությունը: Շնորհիվ առողջապահության զարգացման մարդու երկարակեցությունը մեծացել է կրկնակի անգամ: Այնուամենայնիվ, մարդը որպես կենդանական տեսակ, վերջին մի քանի հազարամյակում շատ քիչ է փոխվել: Նա քարանձավայինմարդու պես պահանջում է մաքուր օդ, զուլալ ջուր, առողջ սննդամթերք, ընդ որում` միայն որոշակի կալորիականության սնունդ: Սակայն մարդը փոխվել է որպես սոցիալական էակ, որը զարգանում է սոցիալական-հասարակականօրենքներով: Նա փոխում է իր հարաբերությունը բնության հետ: նա կարող է ավելի շատ վերցնել բնությունից, ավելի շատ ազդել նրա վրա: Ներկայիս մարդուն անհրաժեշտ է ստանալ մետաղներ,գազ, ածուխ, փայտ այրել, շատ օգտակար հանածոներ հանել: Տեխնիկական առաջընթացին ն ազգաբնակչության աճին զուգընթաց բնության վրա մարդու ներգործությունը գնալով ուժեղացել է: Ներկա դարաշրջանում ատոմի միջուկի էներգիայի հայտնագործումը, քաղաքների աճը, քիմիական գործարանների աճը, չկարգավորված անտառահատումըն գյուղատնտեսությունը, պարարտանյութերի ն թունաքիմիկատներիօգտագործումը Երկրի վրա շատ տեղերում առաջացրել են էկոլոգիականճգնաժամեր: Ի՞նչ անել: «Հետդարձ դեպի բնություն» թեզը հակագիտականէ ն անընդունելի: Պահանջվում է գիտական հիմքերի վրա դնել բնության ն հասարակության դինամիկ հավասարակշռության պահպանումը: Շատերը հակված են այս բոլոր հիմնախնդիրների մեղքը բարդել գիտատեխնիկականառաջադիմությանվրա: Իհարկե փաստ է, որ ժամանա19

կակից տեխնիկան մեծ դեր է խաղացել բնության վրա մարդու ներգործությունն ուժեղացնելու գործում, սակայն եկեք չմդռանանք, որ մարդը հողի ոչ ճիշտ Օգտագործմանշնորհիվ դեռես անտիկ աշխարհում ականատես է եղել էկոլոգիական ճգնաժամերի: Մեղքը ոչ թե գիտատեխնիկական առաջադիմությունն է, այլ նրա ոչ ճիշտ օգտագործումը: Գիտատեխնիկական առաջընթացը անհնար է կանգնեցնել ն անիմաստ էլ է այդ մասին խոսելը: Այն անհրաժեշտ է աճող ազգաբնակչությանըԱնյութական բարիքներով ապահովելու, մարդկանցաղքատությունից փրկելու համար: Հարցը միայն գիտատեխնիկականառաջընթացիճիշտ օգտագործումն է: Եթե ճիշտ օգտագործվեն գիտատեխնիկականառաջընթացիհնարավորությունները, ապա ոչ միայն հնարավոր է պահպանել բնությունը, այլն նպաստել նրա բարելավմանը, բնական համալիրներիավելի արդ-

յունավետ օգտագործմանը: Այո, փաստ է, որ մարդը վերափոխել է բնությունը: Ուստի անհրաժեշտ է գիտություն վերափոխված բնության մասին, հարկավորէ գիտություն բնության ն հասարակության դինամիկ հավասարակշռության պահպանմանմասին: Այդ գիտությունը էկոլոգիան է:

6. ՎՏԱՆԳՎԱԾ

Է ՄԱՐԴՈՒ ԺԱՌԱՆԳԱԿԱՆ

ԼԻԱՐԺԵՔՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մարդ տեսակը իր ժառանգական հատկանիշները պահպանելու ն ծնողներից սերունդներին փոխանցելու հատկությունը կարող է իրականացնել միայն բնական պայմաններում, իսկ անբնական միջավայրում նրա ժառանգական հիմքերը ենթարկվում են փոփոխությունների ն վտանգում մարդու ժառանգական լիարժեքությունը: Ներկայումս Երկիր մոլորակի ն մարդու վրա բացասական ներգործության բազմաթիվ պատճառներ կան, որ նույնիսկ դժվար է բոլորը թվարկել: Հավանաբար ոչ մեկը- երբնէ նախապես չի կարող ստուգել կենսոլորտի վրա ազդող անթիվ նյութերի համադրության արդյունքները: Դրա համար էլ երբեք չենք կարող ասել, թե դրանցից որը ինչպիսի ազդեցություն կարող է ունենալ մարդու վրա: Իսկ ամեն տարի համաշխարհային շուկա է նետվում մինչն հազար անուն նոր նյութ: Մարդածինգործոնների ազդեցությունը ժառանգական համակարգի վրա բազմազան է: Ընդ որում` միայն ֆիզիկական ն քիմիական ներգործությունները օրգանիզմների բջիջներում առաջ են բերում ժառանգական ապարատի փոփոխություններ, որն էլ ի վերջո առաջ է բերում տարաբնույթ հիվանդություններ:

Այն 90 000 քիմիական նյութերը, որոնց հետ մարդը հանդիպում է կենցաղում, խորթ են նրան: Ընդհանրապես կենսոլորտ են արտանետվել մարդու համար անծանոթ շուրջ 5 միլիոն նյութեր: Մարդու գենետիկական համակարգի վրա ներազդում են արհեստական ճառագայթումը, գյուղատնտեսության,անտառայինն ձկնային տնտեսություններիքիմիացումը, արդյունաբերականն կենցաղային քիմիական նյութերը, տրանսպորտի թափոնները: Մարդու համար մուտացիա ծնող են նան ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները,մագնիսականտատանումները, բժշկական, կենցաղային ն սննդային քիմիան, ծխելը, թմրանյութերը ն ալկոհոլ օգտագործելը: Մուտացիաներ առաջացնելու ընդունակ են նույնիսկ հայտնաբերված սովորական նյութերը, որոնք մարդն օգտագործում է: Դրանցից են ներկերը, պերօքսիդը, ֆորմալդեհիդը, նույնիսկ կոֆեինը ն մի շարք այլ դեղանյութեր: Տարբեր մուտացիոն նյութերի համատեղ ազդեցության մասին դեռնս գիտելիքները քիչ են, սակայն սպասվում է, որ մուտացիաներիքանակը կտրուկ կավելանա: Ձնավորվել է գենետիկայինոր ուղղություն` էկոգենետիկա, որի խնդիրն է պարզել, թե միջավայրի գործոններըինչպես են նպաստում մուտացիաների առաջացմանը: Ի հայտ են գալիս նան նոր գործոններ, որոնք անցյալում չեն եղել, օրինակ՝ լազերայինճառագայթներ,հեռուստատեսություն, համակարգչային տեխնոլոգիա ն այլն: Այս նորագույն տեխնոլոգիաները, որոնք մեծ արագությամբ մտել են մարդու պրակտիկ գործունեության մեջ, դեռ հայտնի չէ, թե ինչ հետնանքներ կարող են թողնել մարդու վրա: Այսօր արդեն հայտնի է, որ միայն Չինաստանում չորս միլիոն մարդ տառապում են համակարգչամոլությամբ:Մի քանի ժամ հեռուստացույցի առջն նստած երեխաներիմոտ աստիճանաբարփոխվում է նրանց վարքը: Տեխնոկրատներըսկսել են բաց թողնել պլաստմասսաներ,որոնց մեջ պարունակվում են պոլիքլորբիֆենիլոլ (ՊՔԲ), ն շատ շուտով պարզվել է, որ ՊՔԲ--ն մահացու է երեխաներիհամար: Մակակ կապկատեսակիհամար 2, 5 մգ ՊՔԲ-ն 1 կգ մարմնիկշռին առաջ է բերում բազմացմանգործընթացի խանգարում:Մինչդեռ հայտնի են փաստեր, որ ամերիկացիմայրերի կրծքի կաթի մեջ 1 կգ մարմնի կշռին հասնում է մինչն 10 մգ ՊՔԲ: Շվեդ հետազոտողներըցույց են տվել, որ Բալթիկ ծովում ապրող փոկերը դադարել են բազմանալ հիմնականում այն բանի պատճառով, որ նրանցօրգանիզմում կուտակվել է զգալի քանակությամբՊՔԲ: Մեզ վտանգ է սպառնում ամենաանսպասելի տեղերից: Ամբողջ աշխարհում լայն չափով օգտագործել են ախտահանիչ օճառ, որը պարունակել է հեքսաքլորոֆեն: Պարզվել է, որ այն բուժքույրերը, որոնք օրվա ընթացքում մի քանի անգամ օգտվել են այդ օճառից, նրանցից ծնված երեխաների 16476-ըունեցել է գենետիկական շեղումներ: Փոխադարձ

կապի շատ շղթաներ դեռնս մեզ հայտնի չեն: Սակայն մեզ հայտնի է մեկ ուրիշ փաստ, այն, որ վերջին 25-30 տարում մի քանի անգամ աճել է մտավոր ն ֆիզիկական արատներով ծնված երեխաների թիվը: Նախկին ԽՍՀՄ-ում նկատվել է, որ մարդիկ, որոնք ապրում են ավտոմայրուղիների մոտ, հավաստի տվյալներով, ավելի շատ են հիվանդանումքաղցկեղով, քան մայրուղիներից 50 մ հեռավորության վրա ապրողները:Ներկա սերունդը փաստորեն աճում է թունաքիմիկատներովներծծված միջավայրում: Բժիշկների կարծիքով արդյունաբերականզարգացած երկրների երեխաների10-30:2-ը այս կամ այն չափով ենթարկվածեն միջավայրի թունավորվածությանը: Հայտնի է, որ քարաքոսները որպես երկարակյաց օրգանիզմներ, կլանում ն իրենց մեջ կուտակում են ռադիոակտիվ նյութեր, որոնք, քարաքոս--եղջերու--մարդսնման շղթայով անցնելով մարդու օրգանիզմ, առաջ են բերում տարբեր տեսակի քաղցկեղային հիվանդություններ: Հենց դրանով է բացատրվում հյուսիսի Ժողովուրդների մոտ քաղցկեղային հիվանդությունների լայն տարածվածությունը: Բացի նշվածից, ռադիոակտիվտարրերըառաջ են բերում սաղմնային ն հետսաղմնային զարգացման խախտումներ: Անհատական զարգացման վաղ շրջանում խախտվում են տարբերակմանմեխանիզմները ընդհուպ մինչն աննորմալ երնույթների առաջացումը: Հետսաղմնային զարգացմանխախտումներըարտահայտվում են աճի ընկճումով, սեռահասունությանխանգարումներով,մտավորթուլությամբ ն տարբեր աստիճանի սթրեսների ն նրան հաջորդող ծանր հետնանքներով: Այնպես որ ժամանակակիցերեխային աղետը վրա է հասնում դեռնս արգանդային զարգացման շրջանում: Ավելին աղետն ավելի վաղ է վրա հասնում, քան սաղմնային շրջանում: Այդ ն էլի շատ փաստեր վկայում են, որ բեղուն սերունդ թողնելը աստիճանաբարդառնալու է հիմնախնդիր,քանի որ աստիճանաբարծանրաբեռնվում է մարդու գենոտիպը մուտացիաներով, ու թեն այսօր դրանց մի մասն է դրսնորվում որպես ժառանգականհիվանդություն, ապա վաղը այդ քանակականկուտակումներըկվերածվենորակականի, իհարկե բացասական դրսնորումներով: Աղտոտվածն դեգրադացիայիենթարկված միջավայրըմարդուց պահանջումէ հարմարվելնրան, որը կատարվումէ մարդուառողջությանհաշվին: Հիվանդություններիառաջացմանգործում բացասականդեր են կատարում նան սակավաշարժությունը,հաղորդակցությանառատությունը, հոգեբանահուզականսթրեսներըն այլն: Այդբոլորի պատճառովնկատվում է դարիհիվանդություններիմշտականաճ (սրտանոթային,ուռուցքաբանական, ալերգիկ, հոգեկան ն վերջապեսՁԻԱՅ ն այլն): Այս բոլորը վտանգում են մարդուԺառանգական լիարժեքությունը:

7. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ի՞նչ է էկոլոգիան: 2. Ինչո՞ւ է էկոլոգիան նան հասարակականգիտություն: 3. Որո՞նք են էկոլոգիայի ուսումնասիրման առարկաները: 4. Ինչո՞ւ է էկոլոգիան ճյուղավորված համակարգ: 5. Որո՞նքեն մասնա1.

վոր ն ընդհանուր էկոլոգիայի ուսումնասիրմանառարկաները:6. Ինչպիսի՞ ուսումնասիրման մեթոդներ է օգտագործում ժամանակակիցէկոլոգիան: 7. Ինչո՞վ է պայմանավորված ժամանակակից էկոլոգիայի բուռն զարգացումը: 8. Ինչո՞ւ է էկոլոգիան տարածել իր թները մարդկային

գործունեության բոլոր ոլորտներում: 9. Թվարկե՛ք էկոլոգիականգիտությունների մի քանի ճյուղեր: 10. Որո՞նքեն թունաքիմիկատներիվնասակար դերը: 11. Ո՞ր տեսակներն են կոչվում թունադիմացկուն: 12. Ո՞րն է կենսաբանականէվոլյուցիան: 13. Ո՞րն է հասարակությանէվոլյուցիան: 14. Ինչո՞ւ մարդը համարվում է հզոր երկրաբանական գործոն: 15. Ի՞նչ է ուսումնասիրում բնապահպանությունըորպես գիտություն: 16. Ինչո՞ւ է վտանգված մարդու Ժառանգականլիարժեքությունը:

ԳԼՈՒԽ

ԲՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

1. ԳԱՂԱՓԱՐ

ԲՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՄԱՍԻՆ

Մեր դարաշրջանը պետք է լինի ոչ միայն պլաւարմասսաների ն համակարգիչների դաուաշրջուն, այլ նան, ամենից աւռաջ, կանաչ բույ վառ ծաղիկների, մաքուր գետերի ն աւնսել, տանելի արաշրջուն: Վ. Սալադուխին

Քանի որ էկոլոգիան ամենից առաջ ուսումնասիրում է օրգանիզմի ե միջավայրի փոխհարաբերությունները, ուստի այդ գիտության մեջ կարնոր նշանակություն են ստանում ««բնակության միջավայր»» ն հատկապես ««մարդուն շրջապատող բնակության միջավայր»» հասկացությունները: Այն, ինչ շրջապատում է օրգանիզմին ն ուղղակի կամ անուղղակի ձնով ազդում է նրա կենսագործունեության վրա, կրում է «բնական միջավայր»» անունը: Դրանք բնական մարմիններն ու երնույթներն են, որոնց հետ օրգանիզմը գտնվում է ուղղակի կամ անուղղակիհարաբերությունների մեջ: Միջավայրի այն բոլոր տարրերը, որոնք ներգործում են օրգանիզմների վրա, կոչվում են էկոլոգիական գործոններ: Միջավայրի գործոնները բազմազան են: Օրգանիզմի համար նրանք կարող են անհրաժեշտ լինել կամ հակառակը՝ վնասակարլինել, կարող են նպաստել կամ խոչընդոտել օրգանիզմի բազմացմանն ու զարգացմանը: էկոլոգիական

գործոններն ունեն տարբեր բնույթ ն ներգործելու յուրահատկություն: Բարենպաստ կամ անբարենպաստ բնական գործոնները (կլիման, կերը, թշնամիները,մրցակիցները) առաջացնում են բնակության միջավայրը, որտեղ պետք է հարմարվեն ոչ միայն առանձին առանձնյակներ, այլն ամբողջ տեսակներ: Տեսակի հարմարվածությունը որնէ միջավայրի պայմաններին կարնոր նախապայման է նրա երկարատն էվոլյուցիայի համար: Օրգանիզմների հարմարվածությունը միջավայրի պայմաններին կոչվում է ադապտացիա: Բնության մեջ Շրգանիզմների ադապտացիան միշտ զարգանում է երեք հիմնական գործոնների ազդեցության տակ` փոփոխականության, ժառանգականության ն բնական ընտրության: Չ. Դարվինը այս գործոններին անվանել է էվոլյուցիայի գործոններ, ընդ որում, փոփոխականությունը նյութ է տալիս էվոլյուցիային, ժառանգականությունըպահպանում ն ծնողներից սերունդներին փոխանցում ժառանգական հատկանիշները, իսկ բնական ընտրությունը գոյության կռվի պայմաններում պահպանում է տվյալ միջավայրում առավել լավ հարմարվածառանձնյակներին(նկ. 2, 3): Ինչպես երնում է, կյանքն ամբողջությամբկախված է ֆիզիկական միջավայրից. նախ, որ օրգանիզմը այդ միջավայրից սնունդ է ստանում, երկրորդը բույսերի ն կենդանիների տարածվածությունը սահմանափակվում է ֆիզիկական պայմաններով: Անապատի տաք ն չոր կլիման անբարենպաստէ շատ տեսակների համար, ճիշտ այդպես էլ բարձրլեռնային շրջանների ցրտաշունչ կլիման խոչընդոտում է կյանքի տարածմանը դեպի լեռներ: Օրգանիզմների կենսագործունեությունն իր հերթին մեծ ներգործություն է ունենում ֆիզիկական միջավայրի վրա: Թթվածինը, որը մենք շնչում ենք, մթնոլորտ է արտազատվում կանաչ բույսերի կողմից կատարվող ֆոտոսինթեզի ժամանակ: Մինչն ֆոտոսինթեզի առաջացումը, երկրի մթնոլորտը հիմնականում բաղկացած էր մեթանից, ամոնիակից, ջրածնից ն ջրային գոլորշիներից: Առաջին քլորոֆիլ պարունակող օրգանիզմները օգտագործելով արնի էներգիան կատարել են ֆոտոսինթեզ, որի ընթացքում մթնոլորտ է արտազատվել թթվածին, որը երկրի վրա կյանքի տարածմանգործում մեծ նշանակություն է ունեցել: Բույսերը երկարատնէվոլյուցիայի ընթացքում մեծ նշանակություն են ունեցել հողի առաջացման ն կառուցվածքի վրա: Բակտերիաները ն սնկերը նպաստում են լեռնային ապարներիքայքայմանը: Կենդանիները մասնակցում են հողառաջացմանգործին: Ֆիզիկական ն կենսաբանականաշխարհների փոխադարձ կապն ու միասնությունըհենց այն բնակությանմիջավայրնէ, որտեղ բնակվում են տեսակները:

Խինձ փոքրիկ

Փետրախոտավազային

Կռզի

Արմավ

Գաղձըցողունի վրա

Նկ. 2. Բույսերը ն միջավայրը:

Շշանման ծառ

Երկրի վրա կա չորս տիպի գոյության միջավայր՝ ջրային, ցամաքաօդային, հողային ն կենդանի օրգանիզմները որպես մակաբույծների միջավայր, ինչպես նան համակեցություն առաջացնող օրգանիզմների համար, որոնք գոյատնում են միասին ն փոխադարձաբարօգուտ են ստանում նման ապրելակերպից(քարաքոսներ):

2. ՋՈՒՐԸ

ՈՐՊԵՍ

ԲՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐ

Վամաձայն ժամանակակից տեսակետների կյանքի ծագումն ու սկզբնական զարգացումը ընթացել է ջրային միջավայրում: Երկրի վրա բնակվող կենդանի օրգանիզմների կենսագործունեությունն անհնար է առանց ջրի: Նույնիսկ չոր անապատներում բնակվող օրգանիզմների Ֆիզիոլոգիական գործընթացները կատարվում են միայն ներքին հեղուկ միջավայրիառկայությանպայմաններում:Այն անապատայինկենդանիները, որոնք երբեք ջուր չեն խմում, ջրի սակավքանակություն ստանում են սննդի հետ: Այդ կենդանիներըջուրն օգտագործում են խնայողաբար: Ջուրը մտնում է կենսոլորտի բոլոր բաղադրամասերի մեջ: Այն անհրաժեշտ բաղադրամաս է ոչ միայն ջրավազանների, այլ նան օդի, հողի, կենդանի օրգանիզմների: Ջուրը կյանքի աղբյուր է: Կենսոլորտի ջրերի ամբողջությունը կոչվում է ջրոլորտ: Բնական ջրերի ցանկացած դրսնորում՝ բնեռների սառույցներ, օվկիանոսներ, հողային խառնուրդ, հանքային ն քաղցրահամ ջրերի աղբյուրներ, ընդերքի ջրեր, մի ամբողջություն են կազմում ն ուղղակի ու անուղղակի ձնով կապված են իրար հետ: Մեր մոլորակը այս տեսակետից յուրահատուկ է ոչ միայն այն բանի համար, որ ունի այդքան շատ ջուր, այլ նան նրա համար, որ ջուրն է հիմնականում ձնավորում Երկիր մոլորակի ընդհանուր տեսքը: Ջրի դերը մեծ է կլիմայի ձնավորմանգործում, որը գրեթե 3,5 միլիարդ տարի պայմանավորել է կյանքի զարգացումը Երկրի վրա: Առանց ջրի կյանքն անհնար է: Հատկապես քաղցրահամ ջուրը Երկրի վրա անհավասարաչափ է բաշխված, ն շատ տեղերում (Աֆրիկայում, Կենտրոնական Ասիայում) մարդիկ իրենց միջոցների 10--2092-ը ծախսում են խմելու ջուր հայթայթելու համար: Ջրոլորտը մարդուն տալիս է քաղցրահամ ջուր, սննդամթերքներ, ոռոգման ջուր ն այլն: Ժամանակակիցհասարակությանմեջ առանց ջրի անհնար է զարգացնել արդյունաբերությունը: Ջրի պակասության հիմնախնդիրը առաջացել է մի քանի պատճառներով: Ամենից առաջ մեծացել է նրա պահանջարկըԵրկրի վրա ազգաբ28

նակչության աճի պայմաններում:Զգալի քանակության ջուր է ծախսարտադրության համար: Անհամեմատ մեծ քավում սննդամթերքների է նակության ջուր ծախսում արդյունաբերությունը: Երկիր մոլորակի ջուրը համարվում է անսպառ, սակայն աղետալի չափով կրճատվում են քաղցրահամ ջրերի պաշարները կապված անտառահատումների, ճահիճների չորացման, հողերի անապատացման հետ: Եթե դրան էլ ավելացնենքքաղցրահամջրերի 7596--ը կազմող սառցաշերտերի հալման վտանգը, ապա պարզ կդառնա, թե մարդկությունը որքան մեծ հիմնախնդիրներունի կապված քաղցրահամ ջրային ռեսուրսների պահպանությանն արդյունավետ Օգտագործմանհետ:

3. ՑԱՄԱՔԱՕԴԱՅԻՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐ

էկոլոգիական պայմաններիբազմազանությամբցամաքաօդայինմիջավայրը համարվում է առավել բարդ: Այստեղ Երկրի թաղանթների (օդային, ցամաքային) սահմանում, բնակվում է բույսերի, կենդանիների ն սնկերի տեսակների գերակշիռ մասը: Այս միջավայրի առանձնահատկությունը պայմանավորվածէ ռելիեֆով, հողի բնույթով, մթնոլորտային երնույթներով ն այլն: Այս միջավայրի հիմնական առանձնահատկություննայն է, որ էկոլոգիական գործոնները տարվա ն սեզոնի ընթացքում մեծ փոփոխությունների են ենթարկվում: Ցամաքի գոտիականության բազմազանությունը պայմանավորումէ տեսակների մեծ բազմազանություն ն էկոլոգիական, ֆիզիոլոգիական հարմարվածությանբարդ ձների առաջացումը: Կապված խոնավության ապահովվածության ն հողի բերրիության հետ բուսածածկը ունենում է տարբեր խտություն, որն էլ իր հերթին բազմազան պայմաններ է ստեղծում կենդանիներիտարբեր խմբերի գոյատնման համար: Հողածածկի բնույթը ազդում է կենդանիների տեղաշարժման վրա ն յուրահատուկ պահանջներ է ներկայացնումայդտեղ ապրող կենդանիներին: Կենտսմբակավորները,ջայլամը, վագրակատուները, որոնք տափաստաններին բաց տարածությունների կենդանիներ են, արագ տեղաշարժման համարամուր հողածածկը հարմար է: Հայաստանում տարածված է բեզոարյան այծը, վայրի ոչխարը, ընձառյուծը (հովազ), հարմարված են բարձրլեռնային, բարդ ռելիեֆ ունեցող պայմաններին(նկ. 4, 5, 6):

Նկար 6. Առաջավորասիական հովազ Շատ

ցամաքային օրգանիզմների համար կարնոր են ոչ միայն տեղանքի կլիման, այլ նան կոնկրետապրելու պայմանները,որտեղ ջերմային, խոնավության,լուսային պայմանները յուրահատուկ են: Այդ պայմաններըկոչվում են միկրոկլիմա: Յուրաքանչյուր կլիմայականգոտում ստեղծվում են բազմաթիվ միկրոկլիմայականպայմաններ,որոնք տարբեր տեսակներիհամար համարվում են բարենպաստպայմաններ:Հատուկ միկրոկլիմա է առաջանում բներում, որջերում, փչակներում, քարանձավներումն այլուր: Հայաստանի բնակլիմայականգոտիները հարուստ են միկրոկլիմայականպայմաններով: Կյանքը ցամաքի վրա շատ դեպքերում կախված է նան օդի վիճակից: էվոլյուցիայի ընթացքում առաջացածգազային խառնուրդըհենց ինքը օդն է, որով շնչում է կենդանիօրգանիզմների գերակշռողմասը: Օդը որպես ապրելու միջավայր`տվյալ միջավայրում ապրող օրգանիզմների համար էվոլյուցիայի հզոր գործոն է: Այսպես,մեծ քանակությամբթթվածինպարունակողօդը պայմանավորումէ էներգետիկփոխա30

նակությանբարձրմակարդակը:Մթնոլորտայինօդը տարբերվումէ ցածր բարձրխոնավությանպարունակությամբ,որն էլ իր հերթինպայմանավորում է օրգանիզմներիտարբերբնույթի հարմարվածություններիառաջացումը: Անհրաժեշտէ նշել օդի ցածրխտությանմասին, որը բարդ խնդիր է բարձր լեռներում ապրող օրգանիզմներիհարմարվածությանհամար: Մթնոլորտայինօդի հիմնականբաղադրամասերնեն ազոտը (78,084), թթվածինը(20,996),արգոնը(շուրջ 196) ն ածխաթթուգազը (0,0380»): Վնէաբանությանտեսանկյունից Երկրի ժամանակակից մթնոլորտը իրենից ներկայացնում է աստղագիտականհրաշք, որովհետննրա հինգերորդ մասըիրենից ներկայացնումէ քիմիական տեսակետից շատ ակտիվ գազ՝ թթվածինը, որն Երկրի մթնոլորտում գտնվում է դինամիկ հավասարակշռությանմեջ: Եթե չլիներ կանաչ բույսերի կենսագործունեությունը, ապա ընդամենը 10 հազար տարվա ընթացքում նրա քանակը մթնոլորտում կսպառվեր: Միաժամանակ, եթե մթնոլորտում թթվածնի քանակը գնալով շատանա, ապա այն մարդու համար կդառնա թույն, եթե երկար ժամանակ ներշնչենք միայն թթվածին: Թթվածնի քանակի ավելցուկը մեծ վտանգ կներկայացներ այրվող նյութերի համար ն նրանց պահպանելըկդառնաանհնար: Ինչպես հայտնի է, թթվածինը առաջանում է կանաչ բույսերի քլորոֆիլի հատիկներում, որտեղից էլ անցնում է մթնոլորտ: Շատ պարզ ձնով այդ գործընթացըկարելի է ներկայացնելքիմիական ռեակցիայիհավասարման ճնով. ն

6ՇՕշ

Հ

6ՒչՕ

Հ

հանքային աղեր Հ ջերմություն ու լույս

-»

ՇէիշՕ»

ՒԷ

6Օչ)

Ֆոտոսինթեզի ընթացքում յուրաքանչյուր տարի կլանվում է շուրջ մլրդ տ ՇՕշ, անջատվում է ավելի քան 145 մլրդ տ Օշ ն ստեղծվում են ավելի քան 100 մլրդ տ օրգանական նյութեր: Շնչառության ժամանակ տեղի է ունենում ֆոտոսինթեզի հակառակ գործընթացը,որը ստացել է էներգետիկփոխանակությունանունը: Կենսոլորտի զարգացման ներկա էտապում թթվածնի արտադրությունն ու ծախսը գտնվում է հավասարակշռվածվիճակում: Սակայննկատվում է, որ թթվածնիծախսը գնալով՝ շատանում է: Առանձին երկրներում բույսերն այնքան թթվածին չեն արտադրում, որքան ծախսվում է շնչառության ն այրման ընթացքում, սա դեռնս չի նշանակում, որ թթվածնային քաղցը արդեն վրա է հասել, սակայն այդ խախտումը տագնապիլուրջ ազդանշան է մարդուն: ՄթնոլորտըԵրկիրը պաշտպանում է տիեզերականմարմիններիհարվածներից:Այդ մարմիններիմեծ մասը Երկիր չի հասնում, քանի որ այրվում է մթնոլորտի խիտ շերտերում:

Մթնոլորտը նպաստում է մոլորակի վրա ջերմաստիճանի պահպանությանը, հակառակ դեպքում Երկրից ջերմային էներգիանկանցնի տիեզերական տարածություններ, իսկ ինքը` մթնոլորտը, ճառագայթումից պաշտպանվում է Երկրի ձգողական ուժերի ազդեցության տակ: Մթնոկմ բարձլորտը ոչ միայն պահպանում Է կյանքը Երկրի վրա, այն 20-25 րության վրա առաջացնում է պաշտպանիչօզոնային էկրան, որը Երկիրը ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից պաշտպանելու վահանի դեր է կատարում: Դժբախտաբար, վերջին մի քանի տասնամյակներում նկատվել են օզոնային շերտի քայքայման գործընթացներ (տե՛ս գլուխ որ: Ահա թե ինչու, հանուն Երկրի վրա կյանքի ն, առաջին հերթին մարդու հետագա վերապրելու համար, որքան կարնոր է մթնոլորտի բաղադրության ն հատկապես օզոնային շերտի պաշտպանությանհիմնախնդիրների լուծումը: 4. ՀՈՂԸ

ՈՐՊԵՍ

ԲՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐ

ողը մեր ամենաթանկ գանձն է: Ցամաքային բնակաւն ն արհեստական համուլիիների կյանքն ու բարեհաջողութրանր ի վերջո կախվածԼ Երկրի կեղնի այն վերին շերտից՝ հողից, որը ձնավորվել է միլիռնավոր տսւլրիների ինթագքում: Ժ. Դորստ

Հողը Երկրի կեղնի վերին փխրուն շերտն է, որը ձնավորվել է ապարների հողմնահարման,կենդանիօրգանիզմներիկենսագործունեության, օրգանական մնացորդներիքայքայման ն առաջացածնյութերի խառնվելու գործընթացում: Ռուս հողագետ Վ.Դոկուչանը նրան տվել է հետնյալ գնահատականը«...հողը նույնպիսի ինքնուրույն, բնապատմականմարմին է, ինչպես յուրաքանչյուր բուսական ն կենդանական տեսակ»: Վ. Վերնադսկիննույնպես հողը դիտել է որպես «կենդանի» օրգանիզմ: Չինական անտիկ իմաստությունը ասել է. «Հողի վիճակը ն առաջին հերթին մշակովի հողերը հասարակության բարոյական առողջության լավագույն ցուցանիշ են»: Հողը իրենից ներկայացնում Է յուրահատուկ ն հեշտությամբ քայքայվող բնական հարստություն: Վողի մեջ կենտրոնացվածեն ցամաքային բույսերի արմատային հաճակարգերը:

Միջին հաշվով 1 մշ հողում բնակվում են 100 միլիարդ միաբջիջ կենդանիներ, տասնյակ միլիոններով նեմատոդներ (կլոր որդեր), տասնյակ ն հարյուրավոր հազար տիզեր ն անթն միջատներ, հազարավոր այլ հոդվածոտանիներ, տասնյակ ն հարյուրավոր անձրնաորդեր, փափկամարմիններ ն այլ անողնաշարավորներ: Բացի դրանից, 1 սմշ հողը պարունակում է տասնյակ ն հարյուր միլիոնավոր բակտերիաներ, մանրադիտակային սնկեր ն այլ միկրոօրգանիզմներ: Հողի վերին լուսավորվող շերտերում, յուրաքանչյուր գրամ հողում ապրում են հարյուր հազարավոր ֆոտոսինթեզող կանաչ, դեղնականաչ, կապտականաչ ն դիատոմային օրգանիզմներ: Հողի ոչ միատարրությունը խիստ է արտահայտված՝`կախված խորությունից: Խորության հետ կտրուկ փոխվում են մի շարք էկոլոգիական ցուցանիշներ: Ամենից առաջ դա վերաբերում է հողի կառուցվածքին: Նրանում տարբերում ենք երեք հիմնական խորություններ. 1) վերին հումուսային շերտ, որտեղ կուտակվում ն վերափոխվում են օրգանական նյութերը, 2) լվացվող շերտ, որտեղ նստում ն քայքայվում են վերին շերտից անցած օրգանական նյութերը, 3) մայրական ապար: Հողը կլանում ն իր մեջ է պահում այդտեղ ապրող օրգանիզմների ն բույսերի արմատներինանհրաժեշտխոնավությունը: Տարբեր հողերում ջրի պարունակությունը խիստ տարբեր է: Հումուսային հողերը ավելի լավ են պահում խոնավությունը, ն այդտեղի բնակիչները քիչ են ենթարկվում խոնավության պակասությանը: Հողի օդային կազմը խիստ փոփոխական է: Հողի խորությանը զուգընթաց նվազում է թթվածնի քանակը ն ավելանում ածխաթթու գազի պարունակությունը: Քանի որ հողը պարունակում է քայքայվող օրգանական նյութեր, ապա հողի մեջ եղած օդը կարող է պարունակել այնպիսի թունավոր գազեր, ինչպես ամոնիակը, ծծմբաջրածինը, մեթանը ն այլն: Հողի ջերմային տատանումներըցայտուն են արտահայտված միայն նրա վերին շերտում: Սակայն յուրաքանչյուր սանտիմետր խորանալով օրական ն սեզոնային ջերմային փոփոխություններն աստիճանաբար հարթվում են, իսկ 1-1,5մ խորության վրա գործնականում ջերմային տատանումներ չեն լինում: Երկրի վրա ըստ տարածվածության առաջատար տեղ են գրավում հինգ տիպի հողեր. 1) Խոնավ արնադարձայինն մերձարնադարձայինհողեր, առավելապես կարմրա ն դեղնահողեր, որոնք բնութագրվում են հանքային աղերի հարստությամբն օրգանական նյութերի մեծ տեղաշարժությամբ:

2) Տափաստանների ն սավանների բերրի հողեր, հզոր հումուսային

շերտով, սնահողեր, շագանակայինն դարչնագույն հողեր: ՛Յ) Տարբեր կլիմայական գոտիներին պատկանող անապատներին աղքատ ն ծայրահեղ անկայուն հողեր: կիսաանապատների 4) Չափավոր անտառային գոտիների համեմատաբար աղքատ մոխրահողային, մոխրագույնն գորշ անտառայինհողեր: 5) Սառցակալածհողեր, սովորաբար սակավ հզորություն ունեցող պոդզոլային հանքային աղերով ն հումուսով աղքատ հողեր: Հողը կյանքի գլխավոր բաղադրամասն է: Հողն առաջանում է շատ դանդաղ 1 սմ սնահողը 100 ն երբեմն էլ 300 տարվա ընթացքում:Հողի հետ անխոհեմ վարվող մարդը կարող է մի քանի րոպեումքայքայել մեծ քանակությամբ հող (նկ. 7): Մինչդեռ ոչ մի լաբորատորիայումն ոչ մի ձնով, բացի բնականից,հողը չի կարելի ստեղծել:

Աթա

Հա.

Ե

ԱԷ

կ

մ

ե

-

»

«

Է

ԱՅ

-

աՆ,

Հ

.

Պջ

--

ոա

ո.

127"4

-

ն

'.

,

լ

ն

՛

մ

լ

անզ Պ լ`

.

"` -

Լ

։

Ըս-

«ՀԻ

Ն-՞

լ

ԳԱԱ

:

Կ

ն ձ՛. կ ա

՝

լ'

կ

`.

«Ս

2.` -.

«..ն

-

Գ '-

Է`

աթ

-ծ.-

|

ՀԿ."

թ»...

Աժ

.՝

`

`

զ

Նկար 7. Լեռնային թեքությունները,զրկվելով անտառներից, ենթարկվում են էրոզիայի:

զն

-Է)

Պ'

|

ԿՊՖ 0`

ե

«

-

յ

ց

Աշխարհի մշակովի հողերի համար գոյություն ունի չորս գլխավոր վտանգ: Առաջինը էրոզիան, հողի մեխանիկական քայքայումը ջրից ն քամուց: Երկրորդը անապատացումը, հողի գիշատչաբար օգտագործման հետնանքով ավելի շատ հողը դառնում է ոչ պիտանի: Երհողի թունավորում, հողի վարակումը զանազան մարդածին րորդը նյութերով: Ռրքան տարօրինակ է, հողի թունավորումը կատարվում է նան հողի ոչ ճիշտ ոռոգումից: Չհամակարգված ոռոգման հետնանքով ավելի շատ ջուր է բաց թողնվում դաշտեր: Ջուրը գոլորշիանալով հողի խորը շերտերից դուրս է քաշում աղը ն մի քանի տարի հետո հողի վերին շերտը ծածկվում է աղաշերտերով: Նման իրավիճակ ստեղծվում է նան մեր Արարատյանհարթավայրի հողերի զգալի տարածքների վրա: Չորրորդը հողերի ուղղակի կորուստն է՝ կապված հողաշերտերի վերածվելուն քաղաքների, գործարանների, օդակայանների ն ճանապարհների: Այդ ձնով ամեն տարի Երկրի հողաշերտից օտարացվում է 6--7 միլիոն հա հող:

5. ԿԵՆԴԱՆԻ

ՈՐՊԵՍ

ՕՐԳԱՆԻԶՍՆԵՐԸ

ԲՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋԱՎԱՅՐ

Մի խումբ օրգանիզմների կողմից մյուս խմբերի օրգանիզմը որպես բնակության միջավայրի ծառայեցնող երնույթը շատ հին է ն բնության մեջ լայն տարածված: Գործնականումչկա բազմաբջիջ օրգանիզմների մի տեսակ, որը չունենա ներքին մակաբույծներ: Օրգանիզմների կազմավորմանը ն բարդացմանը զուգընթաց մակաբույծների բնակության միջավայրերը դարձել են ավելի բազմազան: Բնության մեջ մակաբույծների դերում ավելի հաճախ հանդիպում են միկրոօրգանիզմները ն պարզագույն բազմաբջիջները: Մակաբուծությունը տարբեր տեսակի օրգանիզմների միջն փոխհարաբերությունների այնպիսի ձն է, որն ունի հակամարտ բնույթ: Մակաբույծ կոչվում են այն օրգանիզմները, որոնք ուրիշ օրգանիզմնեե րի (տերերի) մարմինն օգտագործում են որպես սննդի աղբյուր բնակության միջավայր: Մակաբույծը ապրում է տիրոջ հաշվին ն իր զարգացման համար սերտորեն կապված է նրա հետ: Մակաբույծը սնվում է տիրոջ մարմնի հյութով, հյուսվածքներով ն մարսված սննդանյութերով: Ընդ որում մակաբույծը չի մահացնում իր տիրոջը, քանի որ հակառակ դեպքում նա կզրկվի գոյատնման աղբյուրից: Այն մակաբույծները, որոնք սնվում են տիրոջ մարմնի արտաքին մասում, կոչվում ՅՏ

արտաքին մակաբույծներ (էկտոմակաբույծներ): Դրանցից են ոջիլները,տիզերը, լվերը, տարբեր տեսակի լվիճները ն այլն: Այն մակաբույծները, որոնք բնակվում են տիրոջ ներքին հյուսվածքներում, խոռոչներում ն բջիջներում, կոչվում են ներքին մակաբույծներ (էնդոմակաբույծներ): Դրանցից են տարբեր վիրուսները, բակտերիաները, որդերը ն այլն: Մակաբուծությունը հայտնի է կյանքի կառուցվածքի բոլոր մակարդակներին՝ սկսած վիրուսներից ն վերջացրածբարձրակարգկենդանիներով ն բույսերով: Կարելի է ասել, որ մակաբուծությունը բնության մեջ լայն տարածված համընդհանուր երնույթ է: Գրեթե բոլոր կենդանի գոյաձները կարող են ենթարկվել մակաբույծների հարձակմանը:Նույնիսկ մարդը բնակության միջավայր է համարվում շատ մակաբույծների համար: Կենդանական շատ խմբեր գրեթե ամբողջությամբ ունեն մակաբույծ ապրելակերպ (տափակ որդեր, կլոր որդեր ն հոդվածոտանիների որոշ խմբեր): Մակաբույծները օգտվում են էկոլոգիական հատուկ առավելություններից: Ամենից առաջ նրանց գլխավոր առավելությունը առատ սննդով ապահովված լինելն է: Մակաբույծների արագ աճն ու զարգացումը ն դյուրամատչելի սննդով: ապահովվում է առատ Մակաբույծների մյուս առավելությունը պաշտպանվածությունն է անբարենպաստգործոններից ն այլ օրգանիզմներից: Բոլոր այդ առավելությունների շնորհիվ մակաբույծները կորցրել են ամբողջ օրգան համակարգեր: Մակաբույծներից շատերի մոտ հետ են զարգացել մարսողության, նյարդային ն մկանային հյուսվածքները: Վերջապես,մակաբույծներին հատուկ է մեծ բեղունությունը: Օրինակ` մարդու ասկարիդը օրական միջին հաշվով արտադրում է 250 հազար ձու, իսկ ամբողջ կյանքի ընթացքում ավելի քան՝ 50 միլիոն: Ասկարիդիկողմից մեկ տարվա ընթացքում արտադրված ձվերի ամբողջ զանգվածը 1700 անգամ գերազանցում է նրա սեփական զանգվածին: Մակաբույծների տիրոջ մարմինը թափանցելու ուղիները բազմազան են: Մարսողականօրգանները նրանք կարող են ընկնել սննդի հետ, կարող են ակտիվ կերպով թափանցել մաշկով, կարող են նան քափանցել փոխանցողներիմիջոցով: Օրինակ մալարիայի հարուցիչը մարդու օրգանիզմ է փոխանցվում մալարիայի մոծակի միջոցով: Նա քափանցում է էրիթրոցիտների մեջ ն քայքայում դրանց: Վերջինս հարավային երկրներում լայն տարածված ծանր հիվանդություն է: Օրինակ Աֆրիկայում մալարիա հիվանդությունից տարեկան մահանում է գրեթե 1 միլիոն երեխա: Վերջին տարիներին ՀՀ-ում նս գրանցվել է մալարիայիմինչն 1000 դեպք: Բույսերի ն սնկերի շրջանում նս հանդիպում են շատ մակաբույծ են

ձներ: Մեր հանրապետությունումլայն տարածված է գայլուկը, որն իր ծծիչները խրում է բույսերի հյուսվածքների մեջ ն ծծում նրանց պարունակությունը ու մեծ վնաս հասցնում մշակաբույսերին: Մեկ այլ մակաբույծ բույս՝ ճրագախոտը, ապրում է բույսերի արմատների վրա ն դարձյալ զգալի վնաս պատճառում բուսաբուծությանը: Ստորակարգ սնկերից ներբջջային մակաբույծներ են տարբեր տեսակի ժանգասնկերը,մրիկասնկերը, ալրացող սնկերը, որոնք մասսայական տարածման պայմաններում մեծ վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը:

6. ՕՐԳԱՆԻՋՍՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

ժամանակակից կարգաբանությունը կենդանի օրգանիզմների դասակարգմանհիմքում դնում է օրգանիզմների ազգակցականկապի չափանիշները: էկոլոգիական կարգաբանությունը օգնում է պարզել օրգանիզմների հարմարվածության ձներն ու ուղղությունները: էկոլոգիական կարգաբանության հիմքում կարող են դրվել ամենատարբերչափանիշներ սնման եղանակները,տեղաշարժմանձները, վերաբերմունքը ջերմության, խոնավության, լույսի, միջավայրի աղիության նկատմամբ, ըստ բազմացմանարագության, երկարակեցության, տարածվածության ն այլն: Պարզագույն էկոլոգիական դասակարգում կարող է լինել տեսակների բաժանելը էվրիբիոնտների, որոնք կարող են կենսագործել լայն փոփոխվող պայմաններում (գայլ, աղվես) ն ստենոբիոնտների, որոնք կարող են կենսագործել միայն նեղ, գրեթե չփոփոխվող միջավայրի պայմաններում (ներքին մակաբույծներ, անձավային կենդանիներ, խորջրյա օրգանիզմներ ն այլն): Մեկ այլ պարզ օրինակ. օրգանիզմների դասակարգումը ըստ սնման բնույթի բոլոր կենդանի օրգանիզմները բաժանվում են երեք խմբի ավտոտրոֆներ, հետերոտրոֆներ ն միքսոտրոֆներ: «Ավտոտրոֆ» հասկացությունը թարգմանաբար նշանակում է ինքնասնվողներ, ինքնակերակրվողներ(հունարեն «ավտո» ինքնուրույն ն «տրոֆե» սնվել): Ավտոտրոֆներըիրենց հերթին բաժանվում են լուսային պայմաններում սնվողների (ֆոտոտրոֆներ) ն քիմիական ռեակցիաներիընթացքում անջատված էներգիայի հաշվին սնվողների (քեմոսինթեզող բակտերիաներ):Ֆոտոտրոֆներ են բոլոր կանաչ բույսերը ն --

--

կանաչ բակտերիաներ (քլորոբակտերին), կապտականաչ օրգանիզմներ ն միաբջիջ որոշ կենդանիներ: Ավտոտրոֆ օրգանիզմների սինթեզած օրգանական նյութերի հաշվին սնվում են ոչ միայն իրենք, այլ նան կերակրում են մնացած կենդանի օրգանիզմներին: Քեմոտրոֆները օրգանական նյութերը սինթեզում են քիմիական ռեակցիաներիընթացքում անջատված էներգիայի հաշծծմբաբակտերիաներ): վին (երկաթաբակտերիաներ, Վետերոտրոֆներըայն օրգանիզմներն են, որոնք ընդունակչեն սինթեզելու օրգանական նյութեր, ն այն վերցնում են պատրաստի ձնով, որը նշանակում է ուրիշներով սնվողներ (հունարեն «հետերո» ուրիշ): Այդ օրգանիզմներին են պատկանում բոլոր կենդանիները,որոնք իրենց օրգանիզմը կառուցելու համար էներգիանվերցնում են կանաչ բույսերից կամ ուրիշ կենդանիներից: Այստեղ պետք է նշել նան անքլորոֆիլ մակաբույծ բույսերին: Գետերոտրոֆներնիրենց հերթին բաժանվում են սապրոֆիտների ն մակաբույծների: Սապրոֆիտներն այն օրգանիզմներն են, որոնք սնվում են մեռած օրգանականնյութերի հաշվին ն բնության մեջ ունեն մեծ նշանակություն, քանի որ նրանք քայքայում ն հանքայնացնում են օրգանական նյութերը: Մակաբույծներնայն օրգանիզմներն են, որոնք սնվում են կենդանի օրգանիզմների հաշվին: Կենդանի բույսերի հաշվին սնվողները կոչվում են ֆիտոֆագներ (բուսակերներ), զոոֆագները սնվում են կենդանիներիհաշվին (գիշատիչներ): Միքսոտրոֆները(կանաչ էվգլենա) ունեն քլորոֆիլ ն կարող են կատարել ֆոտոսինթեզ, իսկ մթության մեջ՝ սնվել պատրաստիօրգանական նյութերով: Դասակարգումը ըստ սնունդ հայթայթելու ձեի: Կենդանական աշխարհում սնունդ հայթայթելու ձները բազմազան են: Կենդանիների մի խումբ ջրից քամում ն յուրացնում է սնունդը (քամողներ): Այդ խմբին են պատկանում անատամները, որոշ խեցգետնակերպեր, կետեր ն այլն: Արածողների խումբը (սմբակավորներ ն կճղակավորներ, ն այլն), կենդանական տերնակեր բզեզներ, տերնակերթեփուկաթներ մեկ այլ խումբ սնունդ է հայթայթում արագ վազքի ն հետապնդման ձնով (գայլ, աղվես, վագր, առյուծ, վագրակատու, բորենանման շուն ն այլն): Այս կենդանիներըկառուցվածքի ընդհանուր գծերով իրար նման են (մկանների ուժեղ զարգացվածություն, ճարպկություն, արագ վազք ն այլն): Նշված կենդանիների մեջ կան դարանակալողներ (առյուծ, վագր) ն հետապնդողներ(գայլ, բորենանմանշուն): Որոշ կենդանական տեսակներ սնունդը հայթայթում են հավաքելու միջոցով (խլուրդ, փայտփոր,հավազգիներ): Դասակարգումն ըստ կենսակերպի ձների: Տարբեր միջավայրում որոշ

--

ապրելը ն տեղաշարժմանձնը խոր ազդեցություն է ունենում կենդանիների ձնի վրա: Ըստ կենսակերպի կաթնասունները բաժանվում են մի քանի խմբերի. 1) ցամաքային ձներ (գայլ, ազվես), 2) ստորգետնյա ձներ (խլուրդ), 3) ծառաբնակներ (կոալա, լայնաքիթ կապիկներ, օրանգուտան), 4) օդայիններ (չղջիկներ), 5) ջրայիններ (փոկեր, կետեր, դելֆիններ, ծովափղեր): Դրանցից յուրաքանչյուրն իր հերթին բաժանվում է ենթախմբերի:Այսպես, ցամաքայինկաթնասուններըտեղաշարժվում են քայլերով (փղեր), վազելով (գայլեր), ցատկելով (ագեվազներ, ճագարամկներ), որոնք աչքի են ընկնում ուժեղ զարգացած հետին վերջույթներով ն մեջքի մկաններով: ՎԻԴջիններսհնարավորությունեն տալիս ցատկել երկար տարածություն, իսկ երկար պոչը ցատկի ընթացքում ղեկի դեր է կատարում: Տեղաշարժման նման ձն են ունեցել անհետացած մի քանի մեզոզոյան դինոզավրեր:

թ

:

ծ--Հ

'ա-

՞

Զ

Պ

Փ Հ

-

:«

-«շջ

-

-՞Պ.-

ր»

|

ց

ԲԼ»ո-(25 արոր" "րոտ

Պ

-

«որր

Նկար 8. Կրծողներին նապաստակակերպերի ապրելակերպերիբազմակերպությունը: 1. Սպիտակնապաստակ,2. ճագարամուկ,3. սկյուռ, 4. կուրամուկ, 5. մշկամուկ, 6. քնամոլ:

Ապրելու կենսաձնի բազմազանությունը պարզորոշ ձնուվ արտահայտված է կենդանական մյուս խոշոր կարգաբանականխմբերում: Կենսաձնի ավելի մեծ բազմազանության են հասնում թռչունները: Յ9

Նշենք մի քանիսը. 1) ծառերի բնակիչներ (կկու, փայտփոր), 2) բաց տարածություններումապրողներ (արոսներ, ջայլամներ, կռունկներ), 3) ճահիճների բնակիչներ (եղեգնահավ, ջրահովիկ), 4) ջրային թռչուններ (սագեր, բադեր, կարապներ): Նշված յուրաքանչյուր խմբում առանձնացվում են յուրահատուկ թռչուններ, որոնք խմբավորվում են ըստ կեր հայթայթելու ձնի: Օրինակ` շատ աղավնիներ, թութակներ, կկուներ, փայտփորներ,որոշ ճնճղուկազգիներ կեր են հայթայթում ծառերի վրա, անտառում բվերը ն որոշ ճնճղուկազգիներ կերը որսում են թռիչքի ընթացքում, որոշ անտառային թռչուններ կերը հայթայթում են գետնի վրա (հավազգիներ, կազուարներ, կիվին): Բաց տարածությունում ապթռչուններ, գերազանցապես սնվում են բուսականությամբ րող (աֆրիկյան ջայլամ, նանդու, կռունկներ, արոսներ): Երկարասրունք թռչուններից ֆլամինգոն, արագիլները կերը հայթայթում են ճահիճներում ն դանդաղահոսգետերում: Թռչունների մի մեծ խումբ կերը հայթայթում է լողալու ընթացքում (սագեր, բադեր, պինգվիններ, ջրահավեր ն այլն): Ապրելու միջավայրը շատ հաճախ ձնավորում է նման կենսաձն, եթե նույնիսկ այդ տեսակները ապրում են տարբեր մայրցամաքներում (ճագարամկները Եվրոպայում, կենգուրային առնետը Ավստրալիայում, ցատկողները Աֆրիկայում): Բոլոր նշված տեսակներն ունեն կազմության ընդհանուր գծեր (նկ. 3): Կարգաբանական տարբեր խմբերին պատկանող տեսակները, ապրելով միանման պայմաններում, ձեռք են բերում այդ պայմաններին հարմարվելու ընդհանուր հատկանիշներ, որը հայտնի է համամիտում (կոնվերգենցիա) անունով: Ամբողջ կենդանական աշխարհի տեսակների թվի 7096-ը կազմում են միջատները: էկոլոգիական դասակարգմանտեսանկյունից միջատների ամենաընդարձակդասը աչքի է ընկնում իր ավելի մեծ բազմազանությամբ: Բավական է նշել, որ ցամաքի բոլոր ապրելատեղերը բնակեցված են միջատներով: Միջատները ներկայացված են սնման բոլոր շղթաներում: Նրանց մեծ մասը բուսակերներ են: Յաջորդ սնման շղթան կազմում են գիշատիչ միջատները ն մակաբույծ տեսակները, որոնք սնվում են բուսակերներով: Բարձր սնման մակարդակը կազմում են երկրորդային գիշատիչները ն մակաբույծները, որոնք ապրում են կենդանիների հաշվին (վագր, առյուծ, գայլ, արծիվ, բազե, տզեր): Հարկէ նշել, որ բույսերի ն կենդանիների մահանալուց հետո նրանց մնացորդներով սնվում են սապրոֆետ միջատները, օրինակ` դիակակերները:

7. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ի՞նչն է կոչվում բնակության միջավայր: 2. Ի՞նչնէ կոչվում էկոլոգիական գործոն: 3. Ո՞րն է կոչվում բարենպաստգործոն: 4. Ինչպե՞ս են առաջանում հարմարվածությունները: 5. Բերե՛լ օրգանիզմների կողմից միջավայրի վրա ազդելու օրինակներ: 6. Որո՞նքեն կյանքի հիմնական միջավայրերը:7. Ո՞րնէ կոչվում ջրոլորտ: 8. Ջրի ինչպիսի՞կիրառական նշանակություններ գիտեք: 9. Ինչո՞ւ են կրճատվում խմելու ջրի պաշարները: 10. Ի՞նչն է կոչվում միկրոկլիմա: 11. Որտե՞ղն ինչպե՞սէ առաջանում մթնոլորտի թթվածինը: 12. Ի՞նչ կկատարվի, եթե մթնոլորտում թթվածնիքանակը գնալով ավելանա: 13. Ի՞նչն է կոչվում հող: 14. Ինչո՞ւ է հողը դիտվում նան կենդանիօրգանիզմ: 15. Որո՞նքեն մշակովի հողերի վերացման վտանգները: 16. Ի՞նչն է կոչվում մակաբուծություն: 17. Որո՞նքեն մակաբույծներիէկոլոգիական առանձնահատկությունները: 18. Ինչպիսի՞կենդանական մակաբույծներ գիտեք: 19. Ինչպիսի՞ բուսական մակաբույծներգիտեք: 20. Որո՞նք են միջավայրի անկենդան ն կենդանի տարրերը: 21. Ինչո՞ւ է կենդանի օրգանիզմը համարվում բնակության միջավայր: 22. Որո՞նք են հողային միջավայրի առանձնահատկությունները:23. Որո՞նքեն էկոլոգիական դասակարգմանառանձնահատկությունները:24. Ո՞ր օրգանիզմներն են կոչվում էվրիբիոնտներ ն ստենոբիոնտներ: 25. Որո՞նք են կոչվում ավտոտրոֆ ն հետերոտրոֆ օրգանիզմներ: 26. Ո՞րօրգանիզմներն են կոչվում սապրոֆիտ ն մակաբույծ: 27. Օրգանիզմներիկենսակերպիինչպիսի՞ձներ գիտեք: 28. Ինչո՞ւ թռչուններն ունեն ավելի բազմազան կենսաձն: 1.

ԳԼՈՒԽ 3

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

1. ԳԱՂԱՓԱՐ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԳՈՐՍՈՆՆԵՐ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ

ՄԱՍԻՆ

էկոլոգիական գործոն է կոչվում կենդանի օրգանիզմների վրա ուղղակի կամ անուղղակի ձեով ազդող բնական միջավայրի ցանկացած տարրը: էկոլոգիականգործոնների ողջ բազմազանությունըբաժանվում է երկու մեծ խմբի: Մի խումբը իր մեջ ներառում է անկենդանբնության բաղադրամասերն կոչվում է ոչ կենսական (աբիոտիկ) գործոններ: Բազմաթիվոչ կենսականգործոններիցգլխավոր դերը պատկանում է կլիմայականին, հողայինին, ռելիեֆին, ջրայինին ն քիմիականին: Կլիմայականի մեջ մտնում են արեգակնայինճառագայթումը, լույսը ն լուսային ռեժիմը, ջերմությունը, խոնավությունը, մթնոլորտայինտեղումները (քամիներ, մթնոլորտային ճնշում ն այլն): Հողայինի մեջ մտնում են հողի մեխանիկականկառուցվածքը ն քիմիական կազմը, գազային բաղադրությունը, թթվայնությունը,խոնավությունը ն այլն: Ռելիեֆի մեջ մտնում են տեղանքի դիրքադրումը, բարձրությունները ծովի մակարդակից նայլն: Ջրայինի մեջ մտնում են ջրի թափանցիկությունը,հոսունությունը, ջերմությունը, թթվայնությունը,գազային բաղադրությունը,օրգանական ն հանքային նյութերի պարունակությունը: Քիմիականի մեջ մտնում են մթնոլորտի, հողի ն ջրի քիմիական կազմությունը: Սակայն ոչ միայն շրջակա միջավայրն է ազդում կենդանիօրգանիզմ42

ների վրա, այլն իրենք՝ կենդանիօրգանիզմները, նս ազդում են միմյանց ն շրջակա միջավայրի վրա: Մի խումբ օրգանիզմների ազդեցությունը մյուս օրգանիզմներիկենսագործունեությանվրա, ինչպես նան անկենդան միջավայրի վրա ստացել է կենսական գործոններ (բիոտիկ) անունը: Հիմնական կենսական գործոններից կարելի է նշել բուսականը, կենդանականը, սնկայինը ն միկրոօրգանիզմայինը: Այդ կենսական գործոններից կարելի է նշել նան մարդու ուղղակի կամ միջնորդավորված ներգործությունը կենդանի ն անկենդան բնության վրա, որն ստացել է մարդածին գործոն (անթրոպոգեն) անունը: Ոչ կենսական գործոններ են լույսը, ջերմությունը, ռադիոակտիվ ճառագայթները, խոնավությունը, ճնշումը, ջրի աղային բաղադրությունը, քամու տարբեր ուժը, ջրի հոսքը, տեղանքի ռելիեֆը: Անկենդան բնության այն բոլոր հատկությունները,որոնք ուղղակի կամ անուղղակի ձնով ազդում են կենդանի օրգանիզմների վրա, ստացել են ոչ կենսականգործոններանունը: Յուրաքանչյուր օրգանիզմ միշտ իր վրա կրում է մյուս օրգանիզմների ներգործությունը, կապի մեջ է մտնում իր ն ուրիշ տեսակների առանձնյակների հետ (բույսերի, կենդանիների, սնկերի, միկրոօրգանիզմների), կախված է նրանցից, ն ինքը ներգործում է նրանց վրա: Չնայած այն բանին, որ կենդանի բնությունը գրեթե միշտ հեշտ է տարբերել ն բաժանել ոչ կենդանականից,սակայն նրանք չեն գոյատնում անջատ, անկախ: Միանգամայնակնհայտ է, որ կյանքն առանց ֆիզիկական միջավայրի, անհնարէ:

2. ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՈՉ ԿԵՆՍԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐ

էկոլոգիական գործոնները տարբեր բնույթ ունեն ն յուրաքանչյուր գործոն յուրովի է ազդում օրգանիզմների վրա: Համառոտակինկարագրենք հիմնական ոչ կենսական գործոնների ազդեցությունը կենդանիօրգանիզմների վրա: Կլիմայական գործոններ: Կոնկրետ տեղանքի կլիման ձնավորվում է բազմաթիվտարիներիֆիզիկականերնույթների ամբողջությամբ, որն աննշան տատանումներովկրկնվում է տասնյակ ն հարյուրավոր տարիներ շարունակ: էկոլոգիականնշանակություն ունեցող հիմնական կլիմայական ցուցանիշներըհամարվում են արնային օրերի քանակը, գումարային արնային ճառագայթումը,օդի ջերմաստիճանի ամսական, տարեկան, սեզոնային տատանումներիմեծությունը, նրա բացարձակ նվազագույնըն առավելագույնը,տեղումներիքանակը ն բաշխվածու43

թյունն ըստ սեզոնի, գոլորշիացման աստիճանը, քամու ուժը ծությունը, օդի խոնավությունը ն այլն: Համառոտակի ոչ կենսականգործոնների մասին: 2.1.

ն

ուղղվա-

Լույսը որպես էկոլոգիական գործոն

Եթե ջերմությունը պարտադիրպայման է բոլոր օրգանիզմների համար, ապա լույսը որոշ ապրելակերպ ունեցող կենդանիների համար պարտադիր պայման չէ: Լրիվ մթության պայմաններում կարող են ապրել խորջրյա, ստորգետնյան անձավային կենդանիները: Ընդհանրապես մեծ է լույսի դերը կենդանական աշխարհի գոյատնման համար: Լույսը արտաքին հզոր գործոն է, որն ազդարարում է բուսական ն կենդանական օրգանիզմներում ընթացող կենսականգործընթացների սկիզբը, ընթացքը ն ավարտը: Այլ կերպ ասած լույսը կենդանիների կենսապարբերականությունըպայմանավորողգործոններից մեկն է: Շատ հաճախ հարց է առաջանում, թե ինչպես են թռչունները, ձկները, կաթնասուններըն այլ կենդանական խմբեր, որոնք կատարում են մեծ տեղաշարժեր (միգրացիա), որոշում թռիչքի ն տեղաշարժերի ժամկետները: Թե ինչպես է, որ կենդանիները բազմանում են, ձմեռելու են գնում գրեթե միշտ նույն ժամկետներին: Այս բոլոր կենսական գործընթացները մեծ չափով կախված են լույսից: Շրջապատի գոյության պայմաններըլրիվ օգտագործելու համար, երկարատն էվոլյուցիայի ընթացքում կենդանիները, ըստ լույսի նկատմամբ ունեցած պահանջի, տարամիտվել են երկու խմբի` ցերեկային ու գիշերային ապրելակերպ վարող կենդանիների: Կան մեծ թվով կենդանական տեսակներ, որոնք կերակրվում են միայն ցերեկային լույսի պայմաններում: Այդպիսին են հավազգի, ճնճղուկազգի, ցերեկային գիշատիչ թռչունների, կաթնասունների շատ տեսակներ: Կան տեսակներ, որ սեզոնի ընթացքում ցերեկային ապրելակերպից անցնում են գիշերայինի ն հակառակը:Այդպես են սողունների, երկկենցաղների, միջատների, կաթնասունների որոշ տեսակներ: Օրինակ դոդոշները բավարար խոնավության պայմաններում ակտիվ են նան ցերեկը, իսկ խոնավության պակասության դեպքում անցնում են գիշերային ապրելակերպի: Հայաստանում տարածվածքունավոր օձ գյուրզան գարնանը վարում է ցերեկային ապրելակերպ, իսկ շոգերն ընկնելուց հետո գիշերային: Կան նան տեսակներ, որոնք վարում են միայն գիշերային ապրելակերպ, օրինակ՝ գիշերային գիշատիչ թռչունները, սողունների, միջատների որոշ տեսակներ: Ցերեկային ապրելակերպ վարող կենդանիները գիշերը մտնում են

իրենց թաքստոցները, իսկ գիշերային ապրելակերպ ունեցողները ցերեկները: Կենդանիներիմեծ մասը լավ տարբերում է լույսի սպեկտրի բաղադրությունը,այսինքն՝ օժտված է գունային տեսողությամբ: Գունային տեսողությունը լավ զարգացած է թռչունների ն որոշ կաթնասունների, միջատներին որոշ այլ խմբերի մոտ: Օրինակ՝ կատուն տարբերում է 6 գույն: Նա հատկապես լավ է զանազանում գորշ գույնի երանգները: Կենդանիներիմոտ տեսողության զարգացումը կապված է եղել բուսական ն կենդանականաշխարհի բազմազան գունավորումների առաջացման հետ. գունավորումները օգնում են թշնամուց պաշտպանվելու կամ էլ տեսակի առանձնյակներինճանաչելու համար: Կենդանականորոշ տեսակների գունային տեսողությունը ն ծաղկավոր բույսերի գունային բազմազանությունըզուգահեռաբարեն ենթարկվել էվոլյուցիայի: Մթության պայմաններումապրելու պատճառով,երկարատն էվոլյուցիայի ընթացքում, տեսողությունը կորցրել է կենդանիներին առավելություն տալու իր նշանակությունը ն շատ կենդանիների մոտ այն հետ է զարգացել (խլուրդ): Գակառակդրան՝ մթության մեջ ապրող որոշ կենդանիների մոտ (խորջրյա ձկներ) տեսողության օրգանը գերաճել է: Արեգակիճառագայթման սպեկտրումիրենց կենսաբանական ազդեցությամբ տարբերում են երեք բաժիններ՝ ուլտրամանուշակագույն, տեսանելի ն ինֆրակարմիր (նկ. 9): Ամբողջ կենդանի օրգանիզմների համար կործանարար են 0,290 մկմ-ից պակաս երկարությամբ ալիքներ ունեցող ուլտրամանուշակագույն ճառագայթները: Երկրի վրա կյանքը հնարավոր է միայն, երբ այդ կարճալիք ճառագայթները բռնվում են մթնոլորտի օզոնային շերտում: Երկրի մակերնույթին է հասնում միայն ավելի երկար ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների (0,300-0,400 մկմ) մի չնչին մասը: Դրանք օժտված են քիմիական բարձր ակտիվությամբ ն մեծ չափաբաժնի դեպքում կարող են վնասել կենդանի բջիջներին, մինչդեռ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների փոքր չափաբաժիններն անհրաժեշտ են մարդու ն կենդանիների, մասնավորապես մարդու մաշկում գտնվող Ք նախավիտամինըՔ վիտամինի փոխարկելու համար: Տեսանելի ճառագայթները, որոնց ալիքի երկարությունը 0,400--0,750 մկմ է, որոնք Երկրի մակերնույթին հասնող արեգակնային ճառագայթման մեծ մասն են կազմում, առանձնապես մեծ նշանակություն ունեն կենդանիօրգանիզմներիհամար: Կանաչ բույսերն օրգանական նյութեր են սինթեզում սպեկտրի հենց այս մասի հաշվին: Ինֆրակարմիր ճառագայթները,որոնց ալիքները 0,750 մկմ-ից ավելի երկար են, մարդու աչքի համար անտեսանելի են, բայց դրանք ներքին էներգի45

այի կարնոր աղբյուր են: Բնության մեջ լուսային պայմաններն ունեն հստակ օրական ն սեզոնային պարբերականություն,որը պայմանավորված է Արեգակիշուրջը Երկրի պտույտով: Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման մարզ, որոնք մթնոլորտից Երկիր չեն թափանցում Սպիտակուցի ա

Վ

Գ.

Աթ.

Ժ Ծ.

Հ

բնափոխում

յ /

|

|

Ցորենի ֆոտոսինթեզի ինտեն`

|

|

0,500

0,600

սիվացում

Մարդու աչքի սպեկտրային զգայունությու ը

յ

Ց

Յ

ԷԼ

|

0,300

0,400

Ուլտրամանուշակագույն

արե»

գայթննր

0,700

0,800

0,900

|

Ինֆրակարմիր

Եմ

|

Ծառագայքներ

|

ԷՔ

Տեսանելի

լույս

Նկար 9. Արեգակնայինճառագայթմանսպեկտրիտարբեր մասերիկենսաբանականազդեցությունը:

Լույսի ազդեցությունը կենդանիների վրա: Միջատներիցգիշերային ապրելակերպունեն միայն մի քանի հնագույն խմբեր, ինչպես, օրինակ՝ խավարասերներըն տերմիտները:Մինչդեռ համեմատաբար«երիտասարդ» խմբերը՝ մեղուները, կրետները,թիթեռները,ակտիվեն միայն

ցերեկները,երբ բացվում են ծաղիկները:Միջատներիցերեկային ապրելակերպ ունեցող տեսակներիբազմազանությունը կապված է ծաղկավոր բույսերի ծագման ն բազմազանությանհետ: Գիտնականներըգտել են, որ շատ կենդանի օրգանիզմներիմոտ կան հատուկ ֆիզիոլոգիական մեխանիզմներ, որոնք արձագանքում են լուսայինօրվա տնողությանըն, ըստ դրան, փոխում են իրենց վարքը ն ապրելակերպը: Երկար ժամանակ գաղտնիք էր մնում, թե շերամի թիթեռի հարսնյակըբոժոժի մեջ ինչպես է զգում լույսի ազդեցությունը, գարնան ն բոժոժից դուրս գալու ժամանակը:Պարզվել է, որ լույսի ճագալուստը բոժոժում ռագայթը թափանցում է բոժոժի հաստ շերտով ն հասնում պարփակվածհարսնյակիգլխուղեղին ն տեղեկատվությունհաղորդում ցերեկվա տնողությանմասին:Քանի դեռ ցերեկվատնողությունը8 ժամ է, հարսնյակը հանգիստ քնում է, քանի որ դրսում դեռ ցուրտ է, բայց հենց որ ցերեկվա տնողությունը երկարում է, հարսնյակի գլխուղեղում գտնվող 26 հատուկ նյարդայինբջիջներ դրդվում են ն սկսում արտազատել բարձրակտիվնյութեր ֆերամոններ, որոնք հարսնյակներին արթնացնում են խոր քնից (նկ. 10):

Նկար 10, Շերամիթիթեռիբոժոժների զարգացումըկախվածէ լուսային օրվա տնողությունից:

Ապացուցված է նան, որ սեզոնային փոփոխությունները ազդում մորթատու կաթնասունների մազածածկույթի վրա, որը կախված է ոչ թե ջերմաստիճանից, այլ լուսային օրվա տնողությունից: էկոլոգները մորթատու գազանների վանդակում ամառվա կեսին աստիճանաբար կրճատել են լուսային օրվա տնողությունը, դրանով իսկ գազաններին տեղեկացնելով, որ աշունը վրա է հասել. հետնանքը եղել է այն, որ կզաքիսը ն աքիսը ժամանակից շուտ սկսել են փոխել իրենց ամառային գորշ մուշտակը ձմեռային սպիտակի: Երբ նորից ցերեկվա տնողությունը երկարել է, գազանները սկսել են գորշանալ: էկոլոգները սպիտակ նապաստակին հարկադրել են ընդհանրապես չմազաթափվել ամռանը, նրա համար ամբողջ տարին ստեղծելով «ձմեռվա» պայմաններ լուսային օրվա տնողությունը պահելով 9-ը ժամի սահմաններում, չնայած որ ջերմաստիճանը եղել է 21 աստիճան: Լուսնի ազդեցությունը կյանքի վրա: Բացի Երկրից ն Արեգակից, կա նս մեկ տիեզերական լուսատու մարմին, որը մեծ ազդեցություն ունի Երկրի կյանքի վրա, դա Լուսինն է: Ամենատարբերժողովուրդների մոտ ձնավորվել են ասույթներ կապված բույսերի բերքատվության, կենդանիների ն մարդու վարքի վրա Լուսնի ազդեցության մասին, ընդ որում, դրանց մեծ մասն ունի իրական շատ հիմքեր: Այսպես, մարդկանց տրամադրության բարձրացման գագաթնակետը համընկնում է լիալուսնի հետ: Լուսնի լույսի պարբերականուժեղացումը ամսվա ընթացքում ազդում է շատ կենդանիների բազմացման վրա: Շատ հնարավոր է, որ Լուսնի լույսի ուժեղացումը խթանում է բեղմնավորումը ն սաղմի զարգացումը: Լուսնի ազդեցությունը Երկրի կյանքի վրա ամենից առաջ պայմանավորված է Լուսնի ն Արեգակի համատեղ ձգողական ուժից, որը շատ դեպքերում պայմանավորում է մակընթացությունը: Լուսնի պտույտը Երկրի շուրջը հանգեցնում է նրան, որ գոյություն ունեն ոչ միայն մակընթացության օրական, այլե ամսական պարբերականություն: Մակընթացության առավելագույն բարձրությունը նկատվում է 14 օրը մեկ անգամ, երբ Արեգակն ու Լուսինը գտնվում են Երկրի հետ մեկ ուղիղ գծի վրա, ն առավելագույնազդեցություն են ունենում օվկիանոսի ջրերի վրա: Վաստատվածէ նան, որ մակընթացությանուժեղացման ու թուլացման պարբերականությունն ամենաուժեղ ձնով է ազդում մերձափնյա ջրերում ապրող կենդանիներին բույսերի վրա: Ընդ որում ջրերի մակարդակի բարձրացումն ու իջնելը ավելի ուժեղ գործոն է, քան ցերեկվա ն գիշերվա հերթագայությունը: են նան

ժամանակակից ուսումնասիրություններըվկայում են, որ օվկիանոսային ն ծովային շատ կենդանիներիբազմացումը, կյանքի պարբերականությունը մեծապես կախված է Լուսնի փուլերից ն ջրի մակարդակի փոփոխությունից: 2.2.

Ջերմությունը որպես էկոլոգիական գործոն

Բոլոր տեսակների համար ջերմությունը պարտադիր էկոլոգիական գործոն է: Սակայն ջերմության նկատմամբ բուսական, կենդանականն սնկային տեսակների ռեակցիան խիստ յուրահատուկ է: Ըստ ջերմության նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի՝ կենդանիները բաժանվում են երկու խմբի՝ սառնարյուն կամ էկզոթերմն տաքարյուն կամ էնդոթերմ:էկզոթերմ (էկզո արտաքին ն թերմ ջերմություն) կոչվում են այն կենդանիները,որոնք չունեն հատուկ ջերմակարգավորման օրգան ն նրանց մարմնի ջերմաստիճանը կախված է արտաքին միջավայրի ջերմաստիճանից:էկզոթերմկենդանիներըշրջակա միջավայրում ակտիվ կերպով ընտրում են իրենից հարմար ջերմաստիճանը:Ջերմակարգավորմանայս ձնը ստացել է էկոլոգիական ջերմակարգավորում անունը: Օրինակ` սողունները, միջատները, երկկենցաղները ն այլն, տարածությանմեջ ընտրելով իրենց հարմար ջերմաստիճանը, ակտիվ սեզոնի ընթացքում այն պահում են բարձր մակարդակի վրա, եթե շատ շոգ է, նրանք մտնում են թաքստոցներ,եթե ցուրտ է, պառկում են տաքացվող քարերի կամ ավազի վրա: Ուստի «սառնարյուն» հասկացությունը ոչ լրիվ է արտահայտումայս երնույթի իմաստը: Այս խմբի մեջ են մտնում բոլոր անողնաշարավորները,իսկ ողնաշարավորներից՝ձկները, երկկենցաղներըն սողունները: Կան բազմաթիվ փաստեր այն մասին, որ որոշ սողունների ու միջատների մարմնի ջերմաստիճանը կարող է 20 աստիճանով բարձր լինել միջավայրի ջերմաստիճանից: Տաքարյուն (էնդոթերմ,ներքինջերմություն) կոչվում են այն կենդանիները, որոնք ունեն հատուկ ջերմակարգավորմանօրգան ն նրանց մարմնի ջերմաստիճանըքիչ է կախված շրջապատի ջերմաստիճանից: Այս խմբին են պատկանում թռչունները ն կաթնասունները:Սակայնտաքարյունությունը տարբերձնով է արտահայտվածտարբեր տեսակներիմոտ: Սառնարյունությունըէկոլոգիական տեսակետիցմեծ առավելություն է, քանի որ նրանք մարմնիջերմաստիճանիպահպանման համար փաստորեն էներգիաչեն ծախսում: Տարվա տաք օրերին ակտիվ կենսագործում են տարածության մեջ ընտրելով իրենց համար հարմար ջերմաստիճան: Այնպես որ, մի քանի ամսվա ընթացքում նրանց մարմնի ջեր--

--

մաստիճանը մնում է օրգանիզմի համար բարենպաստ մակարդակի վրա: Դա հնարավորություն է տալիս բարձրլեռնային պայմաններում ն հյուսիսում ապրող սառնարյուն կենդանիներին սնվել, կենսագործել, բազմանալ ն այլն: Գարավայինշրջաններում ապրող սառնարյունների մարմնի ջերմաստիճանը 7-8 ամսվա ընթացքում շարունակում է մնալ գրեթե կայուն վիճակում: Այնպես որ, այս կենդանիներըայնքան էլ սառը չեն, ինչպես շատերին է թվում, կամ սառն են միայն տարվա ցուրտ ամիսներին: Տաքարյունների մեծ մասը ձմռանը քուն չի մտնում ն նրանք իրենց մարմնի ջերմաստիճանըկայուն պահելու համար մեծ քանակությամբ էներգիա են ծախսում: էներգիայի այսպիսի անտեղի ծախսը էկոլոգիական տեսակետից արդարացված չէ: Հաշվումները ցույց են տվել, որ 40 կգ կշիռ ունեցող վիշապը, եթե միանգամիցկուլ տա 40 կգ կշիռ ունեցող որս, որը միանգամայն հնարավոր է, ապա այդ որսը նրան կբավարարի ամբողջ տարվա ընթացքում նորմալ կենսագործելու ն նույնիսկ բազմանալու համար: Մինչդեռ 40 կգ կշիռ ունեցող կաթնասուն կենդանին միայն իր մարմնի ջերմաստիճանըպահպանելու համար կպահանջի 5-6 անգամ ավելի կեր: Գուցե էներգիայի խնայողությունն է, որ ստիպել է որոշ կաթնասունների ձմռանն անցնել հարկադրական քնի ն զգալի չափով իջեցնել մարմնի ջերմաստիճանն ու էներգիայի ծախսը: Եթե տաքարյուն կենդանիներից,օրինակ՝ գորշ արջը, ամռան ընթացքում բավարար ճարպ չի կուտակում, ապա նա քուն չի մտնում, այդպիսի արջերը ստացել են թափառողարջեր անունը: Նրանք ամբողջ ձմռանը թափառում են ն շատ վտանգավոր են մարդու համար, քանի որ նման քաղցած արջերը կարող են հարձակվել նան մարդու վրա: Իսկ ինչո՞ւ արջը բավարար քանակությամբ ճարպ չի կուտակել: Անտառիբարիքները կաղինը, ընկույզը, տխիլը, մասուրը, հաղարջը ն այլն, բառիս իսկականիմաստով,թալանում է մարդը՝ոչինչ չթողնելով ոչ միայն արջին, այլն մյուս կենդանիներին: Արջին մնում է երկու ուղի. կամ քաղցից մահանալ, կա՛մ էլ գոյությունը պահպանելու համար մոտենալ բնակավայրերին, մտնել այգիները, տանել մեղվափեթակները, հարձակվել անասունների վրա ն այդ ձնով մարդուց հեւո վերցնել այն ամենի փոխարեն,ինչը մարդը տարել է իր անտառից: Արջի ն մյուս կենդանիների հարնանությամբ կողք կողքի ապրելու համար մարդը, որպես բանական էակ, պետք է մտածի այդ կենդանիների գոյատնեմանմասին: Ձմռանը քուն մտնող կաթնասուններիմոտ (չղջիկներ, արջեր, միջատակերներ,կրծողների, գիշատիչների որոշ տեսակներ ն այլն) մարմնի

ջերմաստիճանըխիստ տատանվում է: Ձմեռային քունը միջավայրի պայմաններին հարմարվելու յուրահատուկ հարմարանք է, որը կենդանուն հնարավորություն է տալիս մարմնի ջերմաստիճանըկտրուկ կերպով իջեցնելու հաշվին՝ կրճատել էներգիայի ծախսը, որը ձմռանը չքնող կենդանիներիմոտ ծախսվում է ջերմակարգավորմանվրա: Թռչուններից մարմնի ջերմաստիճանի սեզոնային ն օրական փոփոխություն նկատվում է կոլիբրիների մոտ (ամենափոքր թռչունը), որոնք շատակեր են ն ակտիվ վիճակում ջերմակարգավորմանհամար շատ էներգիա են ծախսում: Եթե այս թռչունների մոտ չիջնի մարմնի ջերմաստիճանը, ապա, գիշերը չսնվելով, կարող են էներգիանսպառել ն ձահանալ: Մինչդեռ մարմնի ջերմաստիճանըիջեցնելու միջոցով կրճատում են էներգիայի ծախսը ն կենդանի մնում մինչն լուսաբաց, իսկ հետո սկսում են նորից ինտենսիվ սնվել: Բոլոր սառնարյուն կենդանիները տարվա ն օրվա ցածր ջերմային պայմաններում անցնում են հարկադրական քնի ն այդ ձնով առանց էներգիածախսելու, հաղթահարում են ցածր ջերմաստիճանը: Փորձերը ցույց են տվել, որ ձմեռային երկարատն քնի ընթացքում (երբեմն մինչն 9 ամիս) սառնարյուն կենդանիներըաննշան պաշարային նյութեր են ծախսում: Հյուսիսում ն բարձր լեռներում տարածված կենդանիները ցրտադիմացկուն են, իսկ հարավում ապրողները ջերմասեր ն միաժամանակ ջերմադիմացկուն: Այժմ հարց է առաջանում, թե տաքարյուն կենդանիները ինչպես են հարմարվում հյուսիսի ն բարձրլեռնայինպայմաններին:Կաթնասունների մի մասը, իսկ թռչունների մեծ մասը, ցրտերը վրա հասնելուց առաջ, շարժվում են դեպի տաք շրջաններ: Բայց կան տեսակներ, որոնք մնում են ձմեռելու հյուսիսի ցրտաշունչ պայմաններում: Հյուսիսում ձմեռող թռչունները ն կաթնասունները(սպիտակ կաքավ, սպիտակ արջ, բնեռային աղվես, բնեռային արծիվ) կուտակում են ճարպի մեծ պաշարներ: ճարպը ջերմամեկուսիչ է ն էներգիայի աղբյուր: Կաթնասուններըփոխում են իրենց մազածածկույթը, իսկ թռչունները՝ փետրածածկը,որը ձմռանըավելի խիտ է ն տաք: Հավազգի որոշ տեսակներ (աքար, խլահավ, մայրահավ) խիստ սառնամանիքներինմտնում են ձյան մեջ, որտեղ ջերմաստիճանն ավելի բարձր է, քան ձյան վրա: Կենդանիներիհամար պակաս վտանգավոր չէ նան բարձր ջերմաստիճանը: Չոր ն շոգ անապատայինպայմաններին կենդանիները հարմարվում են բազմաթիվձներով: Գամառոտակինշենք մի քանիսի մասին: Ինչպես տաքարյուն, այնպես էլ սառնարյուն կենդանիներըսեզոնի

օրվա ընթացքում փոխում են իրենց ակտիվությունը: Օրինակ՝ ամռան շոգ օրերին նրանք վարում են միայն աղջամուղջային ն գիշերային ապրելակերպ, իսկ ցերեկվա մեծ մասը թաքնվում են բներում: Անապատներում ապրող թռչունները ն կաթնասունները կատարում են տեղաշարժեր՝ հավաքվելով մերձափնյաշրջաններում (կուլան, ջեյրան): Անապատներումն կիսաանապատներումապրող կենդանիներիմեծ մասն ունի փորելու հատկություն (ավազամկներ,գետնասկյուռներ,սողուններից՝ագամաները,կլորագլուխներըն այլն): Բներումկենդանիների համար պահպանվում են յուրահատուկ միկրոկլիմայականպայմաններ, որտեղ կենդանիներըպաշտպանվումեն արնի կիզիչ ճառագայթներից: Չորային պայմաններում ապրող կենդանիներիհամարյուրահատուկ հարմարվածությանձն է օրվա տաք ժամերին, երբ ավազի վրա ջերմաստիճանը հասնում է 60--70"Շ, ծառերի ն թփերիվրա բարձրանալը(ագամաներ, վարան, մողեսներ, օձերի շատ տեսակներ, կաթնասուններ ն այլն): Ծառերի ն թփերի վրա միկրոկլիմանավելի բարենպաստէ, ն կենդանիներըբարձրանալով ծառերի վրա՝ խուսափում են մարմնիգերտաքացումից: 1971 թ. հունիսի 26--ին ժամը 13-ի սահմաններումԳոռավանի անապատումմենք հանդիպել ենք բավականինխոշոր (170 սմ) մողեսակերպօձի, որը թաքնվել էր գետնից 50 սմ բարձրությունունեցող թփի մեջ: Թփերի ն ծառերի վրա բարձրանալըսողունների (հատկապես Օձերի) համար հարմար է նան այն տեսակետից, որ հաճախ այդտեղ նրանք որսում են թռչուններ: Զորային պայմաններում ապրող կենդանիներըանհամեմատ ջերմադիմացկուն են, քան մյուս գոտիներում ապրողները: Որոշ անապատայինսողունների մարմնի ջերմաստիճանըկարող է հասնել մինչն 47--ի: Անապատներում ապրող ուղտը շարունակում է նորմալ կենսագործել նույնիսկ այն Ժամանակ, երբ նրա մարմնի ջերմաստիճանըհասնում է42--43--ի: Զորային պայմաններում ապրող բույսերը նս ունեն ջուրը խնայողաբար օգտագործելու շատ հաիմարանքներ տերնների փոխարկվելը փշերի, տերններիխավապատումըու մոմաշերտով ծածկվելը ն այլն: ն

2.3.

Խոնավությունը

որպես էկոլոգիական գործոն

Երկրի ցամաքի վրա խիստ անհամաչափ է բաշխված նան խոնավությունը, որը համարվում է կենդանական ն բուսական տեսակների աշխարհագրականտարածմանհզոր սահմանափակողգործոն: Խոնավության պակասի հետ կապված հարմարանքների առաջացումը հատկա82

պես հատուկ է չորային պայմաններումապրող կենդանիների ն բույսերի համար: Անապատայինկենդանիների մաշկը այնպես է հարմարված, որ կենդանին մաշկի միջոցով ջրի գոլորշիացումը հասցնի նվազագույնի, այլապես շատ կարճ ժամանակամիջոցումնա կջրազրկվի ն կմահանա: Հայտնի է, որ արտաթորության ժամանակկենդանիներըմեզի հետ մեծ քանակությամբ ջուր են հեռացնում օրգանիզմից: Անապատային կենդանիներիմոտ մեզը օրգանիզմից հեռացվում է առավելագույն չափով ջրազրկված վիճակում: Այս տեսակետիցառավել լավ են հարմարված սողունները, որոնց մեզը հաճախ նման է կավճանման զանգվածի: Ուղտի, կուլանի, ջեյրանի, սապատաքթի (սայգակ), ավանակի ն այլ անապատայինկաթնասուններիմեզը մի քանի անգամ ավելի խիտ է, քան այլ գոտիներում ապրող կաթնասուններիմոտ է: Այսպիսով` անապատային կենդանիների հարմարվածության ուղիներից գլխավորը եղած ջուրը արդյունավետ օգտագործելն է: Ահա թե ինչու անապատային կենդանիներըհանուն ջրի խնայողաբարօգտագործման՝փոխում են իրենց վարքը (անցնում են գիշերային ապրելակերպի, մտնում են բները ն այլն): Անապատայինսողունների ն մանր կաթնասունների շատ տեսակներ երբեք ջուր չեն խմում: Բայց չէ՞ որ ջուրը կյանքի հիմքն է: Ինչպե՞սեն այդ կենդանիներնապրում առանց ջրի: Առանց ջրի կյանք չկա: Անապատայինկենդանիներիջրի միակ աղբյուրը կերն է: Նրանք բավարարվում են կերի մեջ եղած ջրով (մետաբոլիկ ջուր): Բույսերով սնվող կենդանիներըամռանըզրկվում են հարմար կերից, քանի որ բույսերը խանձվում ն չորանում են, ն այդ կենդանիներնանցնում են հարկադրական քնի (կրիաների, կրծողների որոշ տեսակներ): Հայաստանում տարածված միջերկրածովայինկրիան հունիսի վերջից (Գոռավանում)անցնում է հարկադրականքնի: Ամռանըքուն մտած կենդանիներըակտիվանում են միայն աշնան կողմերը, երբ անձրններիցհետո նորից բույսերի կանաչ զանգվածըշատանում է: Շատերինէ հայտնի,որ ճարպի օքսիդացմանընթացքում անջատվում է ջուր, որը օրգանիզմը օգտագործում է կենսագործունեությանընթացքում ն դրա համար էլ շատերը կենդանիներիկուտակած ճարպըմիաժամանակ ջրի աղբյուր են համարում: Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ անապատայինպայմաններում ապրող կենդանիներիհամար ճարպը ջրի արդյունավետ աղբյուր լինել չի կարող:Ճարպերըէներգիայի է, քանի որ 1 գ ճարպի օքկուտակմանհամարավելի նպատակահարմար սիդացումիցերկու անգամավելի էներգիաէ անջատվում,քան ածխաջրերից ն սպիտակուցներից: Ճարպերիօքսիդացումից անջատված էներգիան,ցրելու համար երկու անգամ ավելի շատ ջուր է պահանջվում,քան առաջանումէ: Ավելին`ճարպըխոչընդոտումէ կենդանիներիջերմատվու53

թյանը: Ահա թե ինչու անապատներում ապրող ուղտը, ոչխարը, որոշ կրծողներճարպը կուտակումեն ոչ թե ենթամաշկայինճարպայինցանցաշերտերում,այլ հատուկ օրգաններում, ուղտերը՝ սապատներում,ոչխարները դմակում, նույնիսկ պոչում, իսկ սողուններնու որոշ երկկենցաղները՝ հատուկ ճարպայինգեղձերում, որոնք գտնվում են մարմնիխոռոչում:

2.4.

Միջավայրի քիմիական կազմը որպես էկոլոգիական գործոն

Կենդանի օրգանիզմներին անհրաժեշտ քիմիական տարրերը կոչվում են կենսածին տարրեր: Պարբերական աղյուսակի 54 քիմիական տարր բնության մեջ հանդիպում է զգալի քանակությամբ ն նրանց առնվազն կեսը կարնոր են կենդանիների ն բույսերի համար: Նախկինում նշվել է, որ բույսերի աճման ն զարգացման համար առաջնահերթնշանակություն ունեն ազոտը ն ֆոսֆորը, ն էկոլոգի դերն է հաշվի առնել այդ տարրերի բավարար քանակությունը հողում: ՅԴետագայումպարզվել է, որ կենդանի օրգանիզմներում պարունակվող տարրերից ֆոսֆորն ունի ամենամեծ էկոլոգիական նշանակությունը, քանի որ համեմատած մյուս տարրերի հետ, նրա քանակը կենդանի օրգանիզմներում ամենաբարձրն է, քան այն հարաբերությունը, որը կա միջավայրում, որտեղից բույսերը վերցնում են իրենց անհրաժեշտ տարրերը: Այսպիսով՝ ֆոսֆորի պակասը հողում մեծապես սահմանափակում է մշակաբույսերի արդյունավետությունը, քան ցանկացած այլ տարրի բացակայությունը, բացառությամբ ջրի: Պահանջվում է ֆոտոսինթեզի ինտենսիվության բարձրացման համար հատուկ ուշադրություն դարձնել ազոտի ն ֆոսֆորի փոխհարաբերություններին: Խ/Ք քանակական հարաբերություններըցամաքային բույսերի կենսազանգվածում կազմում է 16:1-ի, իսկ ջրայինում՝ շուրջ 28:1--ի: Երբ ջրավազաններ են մտցրել տարբեր քանակականհարաբերություններով ԻՄՔ, պարզվել է, որ այն ջրավազաններում, որտեղ ազոտի քանակը իջել է 5:1 հարաբերությամբ, այդ ջրավազաններում գերակշռել են ազոտ ֆիքսող կապտականաչօրգանիզմները, որոնք մթնոլորտից այնքան ազոտ են ֆիքսել, որը բավական է եղել Խ/Ք փոխհարաբերությունըբնականջրավազաններիպահանջվողմակարդակինհասցնելու համար: Նման փորձարարականաշխատանքներից պարզվել է, որ լճակային էկոհամակարգերումազոտի պակասըլրացնելու համար գործել են բնականայնպիսի մեխանիզմներ, որոնք ապահովել են Խ/Ք փոխհարաբերությունը,հետնաբար նան ջրային բույսերի նորմալ սննդառությունը, մինչդեռ ն՛ ջրային, ն՛ ցամաքային միջավայրերում բացակայում են ֆոսֆորի քանակը լրացնող օրգանիզմներ այն պարզ պատճառով,որ

մթնոլորտում ֆոսֆորը գազային վիճակում չի հանդիպում: Ահա թե ինչու, բնական ն արհեստական էկոհամակարգերում կենսազանգվածի արդյունավետությունըշատ հաճախ կախված է ֆոսֆորի պաշարներից: Թեն ազոտից ն ֆոսֆորից պակաս կարնոր, սակայն ուշադրության է արժանի նան կալիումի, կալցիումի, ծծմբի ն մագնեզիումի անհրաժեշտության հարցը: Ողնաշարավորներին ն փափկամարմիններինանհրաժեշտ են կալցիումի մեծ քանակություն, իսկ բույսերին մագնեզիումի, որը քլորոֆիլի անհրաժեշտ բաղադրամասէ, ն առանց որի ոչ մի էկոհամակարգ չի կարող կենսագործել: Այն քիմիական տարրերը ն նրանց քիմիական միացությունները, որոնք կենդանի օրգանիզմների կողմից շատ են պահանջվում, անվանում են մակրոտարրեր: էկոլոգների վերջին տարիների հետազոտությունները բնեռվել են հատկապես այն տարրերի ն նրանց միացությունների վրա, որոնք թեն կենսաբանական համակարգերի համար խիստ կարնոր են, սակայն պահանջվում են ծայրահեղ քիչ քանակություններով: Այդ տարրերըհաճախ մտնում են կենսականորեն անհրաժեշտֆերմենտների ն հորմոնների բաղադրության մեջ: Այդ տարրերը կոչվում են հետքային կամ միկրոտարրեր: Միկրոտարրերի նկատմամբ օրգանիզմների ոչ մեծ պահանջարկը հավանաբար կապված է բնության մեջ այդ տարրերիոչ մեծ, նույնիսկ չնչին քանակության հետ: Ահա թե ինչու, այդ տարրերը դառնում են սահմանափակող: Ժամանակակից քիմիական միկրոանալիզների մեթոդների զարգացումը լայնացրել է մեր հնարավորությունները, նույնիսկ ամենաչնչին քանակության նյութերի անալիզի համար: Միկրոտարրերինշանակության մասին փորձարարական ուսումնասիրությունների համար մեծ խթան է հանդիսացել, երբ հնարավորություն է ընձեռվել օգտագործել այդ տարրերից շատերի իզոտոպները: Գիտությանը արդեն հայտնի են այն հիվանդությունները, որոնք կապված են միկրոտարրերիբացակայության հետ: Համապատասխան հիվանդագին նշաններ նկատվել են նան լաբորատոր ն ընտանի բույսերի ն կենդանիներիմոտ: Արտաքինիցշատ բերրի թվացող, օրգանական նյութերով հարուստ Ֆլորիդայի սնահողերը երկար տարիներ չէին արդարացնում մարդու սպասելիքները: Երբ միկրոանալիզից պարզվեց, որ այդ հողատարածքների նստվածքային ապարները չեն պարունակում պղինձ ն կոբալտ, որոնք թեն չնչին քանակությամբ, սակայն խիստ անհրաժեշտ են բույսերի համար, մարդու միջամտությամբհողերի արդյունավետությունը կտրուկ բարձրացավ: Բույսերի համար հատկապես կարնոր են 10 միկրոտարրեր երկաթ (Էծ), մանգան (Խո), պղինձ (Շս), ցինկ (Հո), բոր (8), սիլիցիում (Տ), մո55

լիբդեն (/օ), քլոր (Շ), վանադիում (7) ն կոբալտ (Շօ): Ըստ գործառության բնույթի այդ տարրերը կարելի է բաժանել երեք խմբի 1) ֆոտոսինթեզի համար անհրաժեշտ հ/ո, Բ6, ՇԼ 2ո, Մ, 2) ազոտայինփոխանակության համար անհրաժեշտ հիհծ,8, Շօ, ԷՔ, 3) նյութափոխանակության այլ գործառույթներինանհրաժեշտ՝ հո, 8, Շօ, Տ: Բոլոր նշված տարրերը, բացի բորից, պահանջվում են նան կենդանիներիկողմից: Բացի նշվածներից, կենդանիներըպահանջում են նան սելեն, քրոմ, նիկել, ֆտոր, յոդ, նույնիսկ արսեն (ՃՏ), որը մտնում է մկնդեղի բաղադրությանմեջ: Միկրոտարրերիմեծ մասը վիտամիններինման գործում է որպես կատալիզատոր: Օրինակ կոբալտը մտնում է 842 վիտամինիմեջ, որի բացակայությունից մարդու օրգանիզմում առաջանում է չարորակ սակավարյունություն: էկոհամակարգիզարգացումը սահմանափակողգործոն կարող է լլչնել նույնիսկ մոլիբդենը: Լեռնային լճերում չնչին քանակությամբ մոլիբդեն ավելացնելով՝ կտրուկ բարձրացել է ֆոտոսինթեզի ինտենսիվությունը: Այլ լճակների միկրոանալիզը ցույց է տվել, որ հանդիպում են նան լճեր, որտեղ կոբալտի խտությունը բարձր է, որն արգելակում է ֆոտոսինթեզի ինտենսիվությունը: Դեռնս քանի --քանի էկոհամակարգեր կան, որ միկրոանալիզի չեն ենթարկվել: Այդ բացի լրացումը զգալի չափով կբարձրացնիէկոհամակարգերի արդյունավետությունը: Այսպիսով ինչպես քիմիական տարրերի պահանջվողքանակի պակասը, այնպես էլ ավելցուկը կարող է լիմիտավորել օրգանիզմների ն էկոհամակարգերիզարգացումը: 2.5.

Իոնացնող ճառագայթումը որպես էկոլոգիական գործոն

Իոնացնող Ծառագայթում է կոչվում բարձր էներգիայով օժտված

այն ճառագայթումը, որն ընդունակ է էլեկտրոններ խլել մեկ ատոմից ն այն միացնել այլ ատոմի, որն ուղեկցվում է դրական ն բացասական իոնային զույգերի առաջացումով: Լույսի ն արեգակի ճառագայթների մեծ մասը նման հատկություն չունի: Ենթադրվում է, որ ցիտոպլազմայի վնասվածքների հիմնական պատճառները ն վնասվածքների աստիճանը ուղիղ համեմատական է միջավայրի իոնային զույգերի թվին: Իոնացնողճառագայթմանաղբյուրներ են լեռնային ապարներում պարունակվող ռադիոակտիվ նյութերը, ինչպես նան տիեզերքից թափանցող ճառագայթները: Մարդու կողմից ատոմային էներգիայի օգտագործման հետնանքով շրջակա միջավայրում զգալի չափով բարձրացել է իոնացնող ճառա56

գայթների ինտենսիվությունը: Դրան մեծապես նպաստել են նան ատոմակայաններիվթարները ն ատոմային ռումբերի փորձարկումները: Ռադիոակտիվվառելիքի մնացորդների թաղումը մի շարք տարածաշրջաններում սկիզբ է տվել այսպես կոչված «թեժ բծերի», որոնք նս նպաստում են երկրի իոնացնող ճառագայթներիբարձրացմանը: էկոլոգիականնշանակությունունեցող կարնոր երեք տեսակիիոնացնող ճառագայթներիցերկուսը իրենցիցներկայացնում են մանրամասնիկային ալֆա ն բետա-ճառագայթներ, իսկ երրորդը էլեկտրամագնիսական գամմա-ճառագայթներ ն նրան մոտ ռենտգենյան ճառագայթներ: Իոնացնող ճառագայթները ճառագայթային էներգիան ցրում են մթնոլորտ, որտեղ հեշտությամբ թափանցումեն կենդանի օրգանիզմներ ն երկար ժամանակ հետք թողնում այնտեղ առաջ բերելով անցանկալի շատ հետնանքներ: Ճառագայթմանայլ ձն է խոշոր չլիցքավորված նեյտրոնների մասնիկներիճառագայթումը,որոնք թեն ինքնուրույն չեն ճառագայթում, սակայն ոչ ռադիոակտիվնյութերից ն հյուսվածքներից ատոմները կայուն վիճակից դուրս մղելով՝ ստեղծում են ռադիոակտիվություն: Վավասար քանակության ճառագայթային էներգիա կլանելու դեպքում «արագ նեյտրոնները»առաջացնում են տասն անգամ արագ վնասվածքներ, իսկ «դանդաղները» հինգ անգամ, քան գամմա-ճառագայթները: Նեյտրոնային ճառագայթումնկատվում են ատոմային ռեակտորների ն ատոմայինռումբերի պայթեցումների շրջակայքում: Հենց դրանք են, որ կարնոր դեր են կատարում ռադիոակտիվ նյութերի առաջացման ն բնության մեջ տարածմանգործում: Ռենտգենյանճառագայթումը իրենից ներկայացնում է գամմա--ճառագայթմանը շատ նման էլեկտրամագնիսական ճառագայթում, սակայն նպաստում է էլեկտրոնային արտաքին թաղանթներից էլ եկտրոնների հեռացմանը:Քանի որ ռենտգենյանճառագայթումըստացվում է հատուկ սարքերի օգնությամբ, ուստի հարմար է նրանց փորձարարական նպատակներովկիրառելը առանձին օրգանիզմների, տեղախմբերի, ինչպես նան կենսահամակարգերիվրա: Մեծ չափաբաժիններով ռենտգենյանճառագայթմանենթարկվելը հղի է ծանր հետնանքներով: Տիեզերական ճառագայթումը Երկիր է թափանցում տիեզերքից ն կազմված է մանրամասնիկներին էլեկտրամագնիսականբաղադրամասերից: Երկրի վրա տիեզերական ճառագայթման ինտենսիվությունը ցաօր է, սակայն նա իրենից մեծ վտանգ է ներկայացնում տիեզերական ճանապարհորդությունների ժամանակ: Տիեզերական ն իոնացնող ճառագայթներիարձակումըառաջացնում է այսպես կոչված ֆոնային ճառագայթում, որին հարմարված են Երկրի վրա ներկայումս գոյություն ունեցող տեսակները:

Ծովի մակարդակից բարձրանալուն զուգընթաց տիեզերական ճառագայթման ինտենսիվությունը մեծանում է: Զանազան ճառագայթների նկատմամբ հատկապես զգայուն են կաթնասունները, որոնց ոսկրաուղեղի արագ կիսվող արյունաստեղծ բջիջները ենթարկվում են ուռուցքային հիվանդությունների առաջացմանը: Շատ դեպքերում ուռուցքային գոյացություններն առաջանում են ճառագայթվելուց շատ տարիներ հետո: Կենդանի օրգանիզմների վրա իոնացնող ճառագայթներիազդեցության հարցերըպահանջում են խորը ն տնականուսումնասիրություններ: 2.6.

Հրդեհը որպես էկոլոգիական գործոն

Վերջին մի քանի տասնամյակների ընթացքում էկոհամակարգերի վրա հրդեհների ազդեցության հարցերի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մեր պատկերացումներըհրդեհների մասին որպես էկոլոգիական գործոնի, պահանջում են վճռական վերանայում: Պարզվել է, որ շատ դեպքերում հրդեհը կլիմա պայմանավորող կարնոր գործոն է, որը նպաստում է զանազան տարածաշրջաններիֆաունայի ն ֆլորայի ձնավորմանը:Ինչպես բնության վրա մարդու յուրաքանչյուր բացասական ներգործություն, այդ դեպքում նս մարդը խիստ կերպով փոխել է այս գործոնի ազդեցությանդերը. մի դեպքում ուժեղացնելով, մի այլ դեպքում` նվազեցնելով այն: Պարզվել է նան, որ կրակի ճիշտ օգտագործումըկարող է մարդու համարկարնոր էկոլոգիականգործիք դառնալ բարձրացնելու էկոհամակարգերիարդյունավետությունը: Հրդեհը նան կարող է դառնալ շատ կարնոր լիմիտավորող գործոն: Ուստի այն կարելի է օգտագործել թեկուզ այն բանի համար, որ նրանով հնարավոր է բարձրացնել էկոհամակարգերի արդյունավետությունը, ն այն ծառայեցնել մարդու շահերին: Շատ երկրներում դրսորդներընկատել են, որ անտառի առաջին հարկի խոտածածկն այրելուց հետո թռչնորսը շատանում է: Պարզվել է, որ խոտածածկն այրելուց հետո հատկապես ընդավորներըբուռն աճ ն շատ բերք են տալիս, որը թռչունների համար դառնում է կերի առատ աղբյուր: ն ԱՄՆ-ի արկմտյան հարավարնելյանտարածաշրջաններումդժվար է գտնել էկոհամակարգեր,որոնք վերջին 50 տարվա ընթացքումգեթ մեկ անգամ ենթարկված չլինեն հրդեհի ազդեցությանը: Հրդեհը որպես էկոլոգիական գործոն, լինում է տարբեր բնույթի ն իր հետնից թողնում է տարբեր հետնանքներ: Հաճախ հրդեհի պատճառ է դառնում կայծակի հարվածը: Բնական ծագում ունեցող հրդեհները շատ

ինտենսիվ են ընթանում ն հաճախ այրում են ամբողջ բուսականությունը, կենդանականտեսակների մի մասը ն հողի օրգանականծագում ունեցող զանգվածը, մինչդեռժամանակինկիրառվող հրդեհները շատ օրգանիզմների համար սահմանափակող գործոնի դեր են կատարում, ն կենսահամակարգըամեն ինչ սկսում է նորից: Արդյունքում` ձնավորվում են հրդեհադիմացկունտեսակներ, որոնք զգալի չափով բարձրացնում են էկոհամակարգերիարդյունավետությունը: Այն տարածքներում, որտեղ հրդեհի հավանականությունը շատ բարձր է, ոչ մեծ արհեստական հրդեհները, կանխում են ահավոր մեծ ուժի հրդեհների առաջացումը: Այսպես, ապացուցված է, որ սոճու անտառի ոչ մեծ արհեստական հրդեհները, այրելով առաջին հարկի բուսածածկը, բարձրացնում են սոճու արդյունքները, քանի որ սոճին հրդեհադիմացկուն է, ն նրա կանաչ զանգվածը կանխում է սոճու բների ն կոների այրումը: Ղյուսիսային Ամերիկայի հնդիկները իրենց կարիքների համար պարբերաբար այրել են անտառները: Այսպիսով` կրակի երկարաժամկետ օգտագործման արդյունքները վկայել են, որ այն խելամիտ ձնով օգտագործելով կարելի է բարձրացնել էկոհամակարգիարդյունավետությունը: ԱՄՆ--ի Ջորջիա նահանգում կես միլիոն հեկտար անտառ կառավարվում է «պլանային» հրդեհների միջոցով:

3. ԿԵՆՍԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐ

Որոշակի պայմաններում (կենսահամակարգերում) ապրող բոլոր կենդանականտեղախմբերըերկարատն էվոլյուցիայի ընթացքում բազմաթիվ թելերով կապվել են միմյանց հետ: Կենսական կապերի ձները բազմազան են: Ծանոթանանք մի քանիսի հետ գիշատչություն, մակաբուծություն, համակեցություն (սիմբիոզ), մրցակցություն ն այլն: Գիշատչություն: Ներկայումս էլ շատ շարքային մտածողների մոտ շարունակվում է իշխել այն գաղափարը, որ գիշատիչ կենդանիները վնասակար են: Հավանաբար, այդպես են մտածել նան անցյալ դարաշրջանի 30-40-ական թվականների կենդանաբանները, որոնք պատերազմ են հայտարարել գիշատիչների դեմ: Նրանց մտածելակերպը եղել է շատ պարզ ն վտանգավոր: Նրանք գտնում էին, որ վերացնելով գիշատիչ կենդանիներին, որոնք սնվում են բուսակեր ն որսի նշանակություն ունեցող կենդանիներով (եղջերուներ, նապաստակներ, կաքավներ, մայրահավեր, խլահավեր ն այլն), ապա որոշ ժամանակ անց որսի կենդանիների թիվը կտրուկ կավելանա, ն որ59

սարդյունագործությունը կզարգանա: Ամենուրեք սկսեցին հետապնդել գիշատիչներին, ոչնչացնում էին գիշատիչ թռչունների բները, կաքնասունների ձագերին: Արդեն ամբողջ Արնմտյան Եվրոպայում 22« դարի 50--ական թվականներիվերջում ոչ մի գայլ չէր մնացել: Իսկ հետնանքը.. Վետնանքըերկար սպասեցնել չի տվել: Առաջին մի քանի տարիներին որսի կենդանիների թվաքանակը արագ աճեց ն թվաց, թե մարդը հասել է իր ցանկալի նպատակին: Բայց, ավա՛ղ, շատ շուտով համաճարակ բռնկվեց ն բուսակեր կենդանիների թվաքանակը կտրուկ իջավ այն աստիճան, որ նրանց վերացման վտանգը իրական դարձավ: Պարզվեց, որ բնության «ներքին գործերին» միջամտելը այնքան էլ դյուրին գործ չէ, որ բնությունը մարդու յուրաքանչյուր սխալի համար վրեժխնդիր է լինում: Գիշատիչ կենդանիները բնության բաղկացուցիչ ն միանգամայն անհրաժեշտ բաղադրամասնեն: Պատահական չէ, որ բնության յուրաքանչյուր ապրելատեղում կան գիշատիչ կենդանիներ: Յուրաքանչյուր կենդանական խումբ ունի իր որոշակի թվով գիշատիչները: Մենք գիտենք, որ կան գիշատիչ միջատներ, փափկամարմիններ, օղակավոր որդեր, ձկներ, երկկենցաղներ, սողուններ, թռչուններ, կաթնասուններ: Մարդու սխալն այն էր, որ նա անդամահատել էր բնությունը, խախտել էր բնության մեջ ձնավորված դարավոր կապերը: Աշխարհահռչակ էկոլոգ Պ. Ֆարբը գիշատիչների ն նրանց որսի փոխհարաբերությանմասին ասել է. «Ոչ թե ժանիքների կռիվ է, այլ փոխօգնության» (նկ. 11):

Նկար 11.

Շ-

25.

դ»

ն կոբրայի մենամարտըավարտվել է Սանգուստի

առաջինի հաղթանակով:

Այնուամենայնիվ,պետք է նշել, որ բնության վրա մարդու ներգործության ընթացքում կենդանական աշխարհում ամենաշատը տուժել են գիշատիչ կաթնասունները ն թռչունները: Բավական է նշել, որ Յայաստանի գիշատիչ թռչուններից մոտ 20-ը գտնվում են վերացման վտանգի տակ ն ենթակա են պահպանության: Պահպանության ենթակա են նան օձերի շատ տեսակներ: Վերջիններս բոլորը գիշատիչներ են: Գիշատիչ միջատներ: Սովորաբարգիշատիչ կենդանիներինպատկերացնում ենք մարմնի մեծ չափերով, զարգացած ժանիքներով ուժեղ կենդանիներ, որոնք ցանկացած պահին պատրաստ են պատառոտել իրենց որսին: Թեն գիշատիչ միջատներըաչքի չեն ընկնում իրենց մարմնի չափերով, սակայն աչքի են ընկնում մեծ արդյունավետությամբ: Նրանք կարող են միանգամիցոչնչացնել տասնյակ, նույնիսկ հարյուրավոր վնասատու միջատների (նկ. 12): Միջատներիդասում գիշատիչները բավականինբազմազան են: Միջատների166 ընտանիքիր մեջ ընդգրկում է գիշատիչ միջատներծղրիդներ, աղոթարարներ,ուղղաթներ, կիսակարծրաթներ,կարծրաթներ,թաղանթաթներ,երկթներ: Առանձնապեսմեծ է թաղանթաթնգիշատիչ ն մակաբույծ միջատների թիվը, որոնք բնական կենսահամակարգերին արհեստական ագրոհամակարգերիվնասատուների թվաքանակի կրճատման գործում ունեն գործնականմեծ նշանակություն:

Նկար 12. Աղոթարարըխժռում է որսին:

Դարվինի պապը է. Դարվինը, գրել է, որ կաղամբի սպիտակաթիթեռըկբազմանար ն կտարածվեր ահավոր արագությամբ, եթե նրա մեծ մասը չոչնչացվեր հեծյալ թաղանթաթնանիներիկողմից, որոնք իրենց ձվերը դնում են սպիտակաթիթեռիթրթուրներիմարմնի մեջ ն ձվերից դուրս եկած թրթուրները ոչնչացնում են կաղամբի այդ սարսափելի վնասատուին: Հեծյալ թաղանթաթնանիների տեսակների թիվը ամբողջ աշխարհում կազմում է 30 հազար տեսակ, որոնց մեծ մասը ուրիշ, այդ թվում վնասակար միջատներիմակաբույծներ են: Սակայն հեծյալ միջատների ոչ բոլոր տեսակների ծառայությունն է մարդու կողմից արդյունավետ օգտագործվում: Թեն որոշ տեսակներ, օրինակ` հեծյալ տուրիոնելան մակաբուծում է 40--ից ավելի թիթեռների թրթուրների,որոնց տեսակների մեծ մասը անտառային տնտեսությունների ն գյուղատնտեսության վտանգավորվնասատուներ են: Թաղանթաթնանիմիջատներին են պատկանումնան մրջյուններն ու կրետները, որոնք որպես գիշատիչներ մեծ նշանակություն ունեն վնասատուների դեմ պայքարի գործում (նկ. 13): Մրջյունները հասարակական կենդանիներ են, ապրում են ընտանիքներով: Մրջյունների տեսակների մեծ մասը սնվում է միջատներով ն ուրիշ անողնաշարավորներով, միայն առանձին տեսակներ են բուսակեր: Անտառի վնասատու միջատների թվաքանակիկարգավորմանգործում մեծ նշանակություն ունեն անտառայինշեկ մրջյունները: Վերջիններս ակտիվ գիշատիչներ են ն որոշակի տարածքի վրա փնտրում են իրենց որսին, սպանում ն տեղափոխում են մրջնանոց, որպեսզի կերակրվեն ընտանիքիանդամները ն հատկապեսթրթուրները: Անտառային շեկ մրջյունի ընտանիքիանդամներիթիվը հասնում է մի քանի հարյուր հազարի, նույնիսկ միլիոնի: Մեկ սեզոնի ընթացքումմրջյուններիմեկ ընտանիքըկարող է հավաքել 3-8 միլիոն միջատ, որոնց կեսից ավելին վնասատու լվիճներ են: Կաղնու անտառիմեկ մրջնաընտանիքըմեկ օրում ոչնչացնում է կաղնու վտանգավորտերնակերի55 հազար թրթուր, 28 հազար հարսնյակ ն 25 հազար թիթեռ: Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ եթե կաղնու անտառում կան մրջյունների ընտանիքներ,ապա տերնակերներիվնասի չափը ընդամենը4,896 է, իսկ եթե բացակայում են մրջնանոցները՝84,306: Դեռնս 1800

թ. Չ.

Նկար 13. Կյանքըմրջնանոցում:

Լինելով այդչափ օգտակար կենդանիներ մրջյունները պետք է արմեր պաշտպանությանըն հոգատար վերաբերմունքին, մինչդեռշատ հաճախ մենք տեսնում ենք, թե ինչպես են քանդում ն ոչնչացնում մրջնաբները: Բավականին մեծ ընտանիք են կազմում կրետները, որոնք իրենց բները կառուցում են գետնի վրա ն չեն բազմանում, մինչն որ բնի մեջ չեն տեղափոխում իրենց կողմից կաթվածահարված որսը: Ռրսի մարմնի մեջ ձվեր են դնում, իսկ ձվերից դուրս եկած թրթուրները սնվում են որսի մարմնի հաշվին: Երնանում նկատել են մեղրաբեր մեղուների վրա կրետների հարձակման դեպքեր: Ընդհանրապես, կրետները ոչնչացնում են մեծ քանակությամբ վնասակար միժանանան

ջատներ:

-

Երկթեանի միջատները մեզ սովորաբար հայտնի են որպես վնասատուներ (սենյակային ճանճ, մալարիայի մոծակ, բոռ, քոռուկ ն այլն), մինչդեռ այդ կարգի տեսակների մեծ մասը բավականինօգտակար կենդանիներ են: Դրանց մեծ մասը հիմնականում մակաբույծներ են ն իրենց տերերի հաշվին սնվում են կամ հասուն ձները, կամ նրանց թրթուրները: Ոչնչացնում են մեծ քանակությամբ տերնակերթրթուրների ն նրանց թիթեռներին: Հայաստանիանտառներում մետաքսագործներիդեմ նրանց է մինչն :10-1792-ի: Մի քանի մակաբույծ պայքարի չափը հասնում երկթնանիներմետաքսագործ վնասատուների դեմ պայքարելու համար տեղափոխվել են ԱՄՆ ն այլ երկրներ: .. Օգտակար միջատների այս ցուցակը կարող ենք շարունակել, սակայն կարնորն այն է, որ մենք կարողանանք ճանաչել, գնահատել նրանց ն օգտագործել վնասակար միջատների թվաքանակի կարգավորման գործում: Մակաբուծություն: Անգլիացի թռչնաբաններիցմեկը՝ Շիպլին, պատկերավոր ձնով ասել է. «Յուրաքանչյուր թռչուն իրենից ներկայացնումէ մի թռչող կենդանաբանական այգի» (նկ. 14): Իրոք, թռչունների վրա մակաբուծող կենդանիների բազմազանությունը զարմանահրաշ է: Թռչունների փետուրները կեր են ոջիլների ն տիզերի համար, մաշկով սնվում են մի քանի ճանճեր, լվեր, ոջիլներ, տզրուկներ ն այլ կենդանիներ:

Է

սնկեր

փ

ստրակավորներ

Փ ամեոբաներ Ա պլազմոդիաներ

փ

ֆ Փ

Կաիրոխետներ

տրիպանասոմներ պարկուճավորված լիգուլիդներ

զ տրեմտյոդներ «

Թ-

կլոր որդեր

Է

ժապավենածնորդեր իգալիդներ

7 տզրուկներ

Ց.

»

Փ

ուներ լվեր ետրակերներ

ճանճերի թրթուրներ

ծ

արյունածուծ ճանճեր

'

էնցեֆալիտի տիզեր

տ փետրատիզեր

փշագլխավորներ

Նկ. 14. Թռչունը ներքին ն արտաքին մակաբույծներով:

Թռչունների արյունը ծծում են տարբեր միջատներ, տզրուկներ, մոծակներ, իսկ արյան մեջ ընկած մակաբույծների մի մասը քայքայում են էրիթրոցիտները: Թռչունների աղիքներ ընկած տափակ ն կլոր որդերը սնվում են թռչունների մարսված սննդանյութերի կամ արյան ն այլ հյուսվածքներիհաշվին: Թռչունների պատրաստածբները նս բարերար միջավայր են, որտեղ բնակվում են շատ անկոչ հյուրեր: Ուսումնասիրելով 56 տեսակի թռչունների բները այնտեղ հայտնաբերվել է 529 տեսակի տարբեր կենդանի: Ամբողջ կյանքի ընթացքում թռչունները ենթարկվում են հարձակման գրեթե բոլոր տեսակի մակաբույծ կենդանիների կողմից, սկսած միաբջիջներից ն վերջացրած այլ տեսակի թռչուններով, որոնք ձվեր են դնում ուրիշ թռչունների բներում, որը ստացել է բնային մակաբուծություն անունը: Դրա վառ օրինակն են եվրոպական կկուների, ամերիկյան դեղնուցիկների, աֆրիկյան մեղրացույցի որոշ տեսակները,որոնք իրենց ձվերը դնում են ուրիշ թռչունների բների մեջ, ն այդ թռչունները կերակրում, խնամում են օտար թռչունների ձագերին՝ շատ հաճախ մոռանալով իրենց իսկ ձագերի մասին: Արտաքին ն ներքին մակաբույծներով շատ վարակված են նան կենդանական մյուս խմբերը, հատկապես միջատները, ձկները, երկկենցաղները, սողունները ն կաթնասունները: Չնայած շատ կենսաբաններ մակաբուծությունը դիտում են որպես միանգամայն վնասակար երնույթ, քանի որ մի կենդանին սնվում է մեկ ուրիշի հաշվին, այնուամենայնիվ, չի կարելի չտեսնել այդ երնույթի էկոլոգիական կարնորությունը: էկոլոգի համար, որն ուսումնասիրում է բնական համալիրները, նշանակություն չունի, թե նյութերի շրջապտույտի գործընթացում նապաստակն ուտում է բույսեր, թե տիզը ծծում է նապաստակիարյունը, կամ ինչ-որ մակաբույծ կենդանի ապրում է այլ կենդանու հաշվին: Մակաբուծությունը նույնքան համընդհանուր երնույթ է, որքան գիշատչությունը: Միակ կենդանիները, որոնք չեն ենթարկվում մակաբույծների հարձակմանը, դրանք այն մակաբույծներն են, որոնք գտնվում-են երկար սնման շղթայի վերջում: Մակաբույծներ կան կենդանականաշխարհի բոլոր խմբերում, սակայն որքան կենդանին ցածր է գտնվում կենդանական աշխարհի կարգաբանական համակարգում, այնքան շատ է հանդիպում մակաբուծությունը: Մակաբուծությունըշատ տարածված երնույթ է նան սնկերի համար: էկոլոգները ապացուցել են, որ մակաբույծները բնության մեջ ունեն իրենց ուրույն նշանակությունը: Երբ որնէ կենդանական տեղախումբ արագ բազմանում ն բազմապատկվում է թվաքանակը, ապա տվյալ խումբը մակաբույծներով վարակվելու հավանականությունը մեծանում է, իսկ մակաբույծներով վա66

րակված առանձնյակները թուլանում են ն չեն դիմանում գոյության կռվին: Որոշ ժամանակ անց տեղախմբի թվաքանակը կարգավորվում է: Կան փաստեր նան այն մասին, որ մակաբույծները, ապրելով իրենց տերերի օրգանիզմում, «մտահոգվում են» նրա առողջության ն երկար գոյատնման մասին: Մասնավորապես մակաբույծները տիրոջ օրգանիզմում արտադրում են այնպիսի նյութեր, որոնք տիրոջը անընկալունակ են դարձնում հիվանդությունների նկատմամբ: Մակաբույծների միայն մի մասն է ոչնչացնում իր տիրոջը: Օրինակ, այսպես կոչված, հեծյալ թաղանթաթնանիները, իրենց ձվերը դնելով տերնակերների թրթուրների մարմնի մեջ, ամբողջությամբ ոչնչացնում են նրանց: Մակաբույծների ավելի մեծ խմբում էվոլյուցիայի ընթացքում իրենց տերերի հետ համատեղ մշակվել է յուրահատուկ փոխհարաբերություն: Մակաբույծների ներգործությանը հակադիր նրանց տերերի մոտ մշակվել է հակազդեցություն, որի հետնանքով տարիներ շարունակ նրանք ապրում են միասին: Հավանաբար շատերը գիտեն, որ մարդու արյան որոշ հիվանդությունների դեպքում օգտագործում են բժշկական տզրուկը: Վերջինս մարդու արյունը ծծելուց առաջ արյան մեջ է ներարկում հատուկ նյութեր, որոնք արյուն ծծելու պահին կանխում են արյան մակարդվելը: Կան շատ հիվանդներ, որոնց արյան մակարդելիութունը շատ բարձր է: Նշանակում է, կարելի է ուսումնասիրել տզրուկի ներգործության մեխանիզմները ն բուժել նման հիվանդներին: Մրցակցություն: Այնպիսի փոխազդեցություններ են, երբ երկու տեղախմբեր կամ երկու օրգանիզմներ կյանքի անհրաժեշտ պայմանների համար փոխազդում են միմյանց վրա, այսինքն փոխադարձաբար ճնշում են միմյանց վրա: Մրցակցությունը առաջանում է նան այն դեպքում, երբ այս կամ այն ռեսուրսը բավարարում է, սակայն նրա մատչելիությունը ցածրանում է մյուսի հակազդման շնորհիվ: Օրգանիզմները, որոնք օգտագործում են միննույն ռեսուրսները, համարվում են մրցակիցներ: Բույսերը ն կենդանիները իրար հետ մրցակցում են ոչ միայն կերի համար, այլ նան լույսի, խոնավության, կենսական տարածքի, թաքստոցի, բնակալման ն այլն: Եթե մրցակցող առանձնյակները պատկանում են նույն տեղախմբին, ապա նրանց փոխազդեցությունը կոչվում է ներտեսակային մրցակցություն: Նույն տեղախմբին պատկանող առանձնյակների մրցակցությունն ավելի ուժեղ է դրսնորվում, քանի որ նրանք պայքարում են նույն էկոլոգիական գործոնների համար: Ներտեսակային մրցակցությունը դրսնորվում է կյանքի զարգացման բոլոր էտապներում: Մրցակցությունը առավել ուժեղ է դրսնորվում, երբ տեղախումբը ունենում է մեծ խտություն ն

թվաքանակ: Այս դեպքում որոշ տեսակների մոտ (միջատներ, ձկներ, երկկենցաղներ, կրծողներ) դրսնորվում է սերնդակերություն, կռիվը առանձնյակների միջն, դանդաղում կամ լրիվ կանգ է առնում բազմացման գործընթացը: Հետնանքը լինում է այն, որ միավոր մակերեսի վրա նորմալ թվաքանակը պահպանվում է որոշակի դինամիկ հավասարակշռության սահմաններում: Ահա թե ինչու տեղախումբը դիտվում է որպես ինքնակարգավորվող համակարգ (տե՛ս գլուխ 87): Եթե մրցակցող առանձնյակները պատկանում են տարբեր տեսակների, ապա այդ մրցակցությունը կոչվում է միջտեսակային: Մրցակցության արդյունք կարող է լինել մի տեսակի կողմից մյուս տեսակի հաշվին տարածքի ընդարձակումը, եթե երկրորդ տեսակի բազմացումը դանդաղ է ընթանում: Միջտեսակային մրցակցությունը կարող է լինել ուղղակի, երբ գիշատիչը հարձակվում է իր զոհի վրա, կամ տարբեր թռչուններ կռվում են միննույն բնի համար: Սակայն շատ հաճախ մրցակցային պայքարը արտաքինից ընթանում է միանգամայն անարյուն: Օրինակ, երբ մի քանի գիշատիչ կենդանիներ սնվում են նույն կերով, ն մեկը սնվում է մյուսի կերի հաշվին, առանց նրա հետ ուղղակի ընդհարման, մրցակցության այսպիսի ձնը ստացել է անուղղակի մրցակցություն անունը: Գոյատնումը ե մրցակցության բացառումը: Բնության մեջ հաճախ է պատահում, որ գրեթե նույն էկոլոգիական խորշում ապրում են մի քանի տեսակներ, որոնց կերային պաշարները հիմնականում ընդհանուր են, մինչդեռ լաբորատոր պայմաններում երկու տեսակներ, որոնք սնվում են նույն կերով, տեսակներից մեկը մի քանի սերունդ հետո դուրս է մղում մյուսին: Առաջին անգամ լաբորատոր պայմաններում երկու մրցակցող տեսակների աճեցման հարցով զբաղվել է խորհրդային գիտնական Գ. Ֆ. Գաուզեն: Նա նույն սննդի վրա աճեցրել է ինֆուզորիաների պարամեցիում ցեղի երկու տեսակ: Երբ այդ տեսակները աճեցրել է առանձին-առանձին, նրանք բարգավաճել են, սակայն երբ այդ տեսակները աճեցրել է միասին, վերապրել է տեսակներից մեկը, իսկ մյուսը ոչնչացել է, թեն մյուս տեսակի կողմից նրա վրա հարձակում չի եղել, նրա դեմ թունավոր նյութեր չի արտազատվել (նկ. 15): Վետաքրքիր է, որ նման փորձեր կատարվել են պտղաճանճերի, մկների, միամյա բույսերի վրա, ն բոլոր դեպքերում արդյունքը եղել է նույնը. մի տեսակը վերապրում է, իսկ մյուսը 30--70 սերունդ հետո սովորաբար մահանում է: Մրցակցության մասին լաբորատոր փորձերը Գաուզեին բերել են մրցակցության բացառման օրենքին, կամ Գաուզեի օրենք, որի իմաստը հետնյալն է. եթե երկու տեսակ, որոնք կախված են որնէ սահմանա68

փակող գործոնից (կեր), չեն կարող համատեղ գոյատնել ցառում է մյուսին:

ն

մեկը

բա-

է տեսակ

...օ6

Նկար

15.

կ

տեսակ

Երկու տեսակի ինֆուզորիայի աճը առանձին (Ա)

ն

միասին (Բ):

Ինչպե՞սլաբորատոր փորձերի ադյունքները համաձայնեցնել բնության մեջ հանդիպողն կողք կողքի ապրող տեսակներիփաստի հետ: Մրցակցության բացառումը եՆտեսակների բազմազանությունը: Բոլոր դեպքերում, երբ էկոլոգները ուսումնասիրել են նույն պայմաններում ապրող կենդանիների սննդառությունը, Օրվա ակտիվությունը, նկատել են, որ թեն այդ տեսակները ապրում են նման պայմաններում, սակայն տարբեր են դրանց էկոլոգիական պահանջները: Օրինակ Հայաստանի Արարատյան դաշտում (Զվարթնոցի հարավ-արնելքում) հանդիպող մողեսի հինգ տեսակից մեկը (շերտավոր մողես) հիմնականում զբաղեցնում է ջրատարների մերձափնյա խոր69

շերը ն բաց տարածություններ քիչ է մտնում, պարսկական կլորագլուխը ակտիվ է լինում տարվա բոլոր բարենպաստ Օրերին ն զբաղեցնում է համեմատաբար քիչ բուսականությամբ ծածկված խորշեր ն սնվում է հիմնականում մրջյուններով, օձագլուխ մողեսը ակտիվ է լինում օրվա զով ժամերին (առավոտյան ն երեկոյան) ն զբաղեցնում է համեմատաբար խիտ բուսածածկով խորշերը, Շտրաուխի ն փոքրասիական մողեսիկները, թեն ազգակցական տեսակետից շատ մոտ են, սակայն ունեն տարբեր ջերմասիրություն. Շտրաուխի մողեսիկը պակաս ջերմասեր է ն օրվա շոգ ժամերին թաքնվում է բներում, իսկ փոքրասիական մողեսիկը նույնիսկ օրվա ամենաշոգ ժամերին վարում է ակտիվ ապրելակերպ: Ունենալով կերի, ջերմաստիճանի, ապրելակերպի նկատմամբ տարբեր պահանջներ այդ հինգ տեսակի մողեսները ապրում են կողք կողքի գրեթե իրար չխանգարելով: Ուստի բացատրությունն այն է, որ գոյության կռվի ընթացքում միմյանց չխանգարելու համար բնական ընտրությունը ընթացել է մրցակցությունը թուլացնելու կամ լրիվ բացառելու ուղղությամբ: Այսինքն էվոլյուցիայի ընթացքում տեսակների միջն բաժանվել է բնական ռեսուրսները այնպես, որպեսզի նրանք միմյանց չխանգարեն: Այդ ճանապարհով կենդանիները բաժանվել են ցերեկային ն գիշերային ապրելակերպի, բաժանվել են ըստ կերի օգտագործման նայլն: էկոլոգիական խորշերի նման տարամիտում նկատվում է կենդանական բոլոր խմբերում, նույնիսկ մակաբույծ որդերի մոտ: Օրինակ միջերկրածովային կրիայի մարսողական համակարգի հետնաղում հայտնաբերված են որդերի իրար ազգակից 8 տեսակ, որոնք թեն ապրում են նույն հաստ աղիքում, սակայն սնվում են տարբեր բաղադրություն ն խտություն ունեցող կերերով: Այսպիսով բնական ընտրության պայմաններում տեսակները հարմարվում են միջավայրի խիստ յուրահատուկ պայմաններին, որն ընթանում է մրցակցության թուլացման կամ բացառմանճանապարհով, որն էլ ապահովում է տեսակներիմեծ բազմազանությունը: Նման հարցերի ուսումնասիրությունները մեծ նշանակություն ունեն մշակովի բույսերի վնասատուներիդեմ պայքարի կենսաբանականեղանակի կազմակերպմանհամար: Համակեցություն (մուտուալիզմ): Լատիներենից վերցված այս բառը նշանակում է ոոսէսսՏ -- փոխադարձ,այսինքն՝ միմյանց հետ համակեցության (սիմբիոզ) մեջ մտնելու կենդանիօրգանիզմների կապի ձն, որը օրգանիզմներիցյուրաքանչյուրի համար հավասարապեսօգտակար է: Օրգանիզմների այսպիսի սերտ փոխադարձկապի դեպքում մեկի գոյությունը պայմանավորված է մյուսով: Բերենք օրինակներ: Բույսերի ն

ազոտաբակտերիաներիմիջն եղած համակեցությունը, որտեղ բակտերիաներըօդից ֆիքսում են ազոտը, որի կարիքը բույսերը շատ են զգում, իսկ վերջիններիս սինթեզածօրգանական նյութով սնվում են բակտերիաները: Բոլորին քաջ հայտնի է քարաքոսների կազմությունը: Վերջիններս կազմված են սնկաթելերից ն ջրիմուռներից, որտեղ սնկաթելերը կատարում են մազարմատներիդեր ն ջուր են կլանում միջավայրից, իսկ ջրիմուռները սինթեզում են օրգանական նյութեր, որոնցով սնվում են երկու օրգանիզմներ: Ընդ որում յուրաքանչյուր քարաքոսի տեսակ կազմված է միայն այդ տեսակին բնորոշ սնկի ն ջրիմուռի տեսակից: Հայտնի է, որ տերմիտներըկարողանումեն մարսել փայտը, քանի որ նրանց ստամոքսում բնակվում են միաբջիջ կենդանիներ, որոնք ընդունակ են մարսելու թաղանթանյութը: Կովերի ստամոքսում բնակվում են թաղանթանյութը մարսող բակտերիաներն միաբջիջ կենդանիներ, որոնք օժտված են հատուկ կենսաքիմիականմեխանիզմներով: Համակեցության նման սերտ կապերն հավանաբար առաջացել են մակաբույծ-տեր փոխհարաբերությունների հիման վրա: Ազոտաֆիքսող բակտերիաները,միկորիզային սնկերը, աղիքային միկրոօրգանիզմները սկզբում իրենցից ներկայացրել են հիվանդաբեր օրգանիզմներ, հետո երկարատնէվոլյուցիայի ընթացքում այդ հարաբերությունները փոխվել են համակեցության: Մեծ թվով մուտուալիստական հարաբերություններ կարելի է գտնել մի կողմից բույսերի, մյուս կողմից միջատների, թռչունների ն չղջիկների միջն, որոնք փոշոտում են ծաղկավոր բույսերին: Ծաղկափոշին հարուստ է սպիտակուցներով,իսկ նեկտարը շաքարներով: Թռչող կենդանիները սնվում են նրանցով ն կատարում փոշոտում: Երկարատն էվոլյուցիայի ընթացքում նրանց միջն այնպիսի սերտ կապ է առաջացել, որ առանց մեկը մյուսի չի կարող գոյատնել: Այս փաստերըմի անգամ նս համոզում են, որ կենդանիօրգանիզմների միջն այնպիսի փոխհարաբերություններեն ստեղծվել, որոնց խախտումը կարող է հանգեցնել ոչ միայն առանձին տեսակների, այլն ամբողջ կենսահամակարգերիվերացման: Այս տեսակետից հատկապես ուշագրավ են միջատների ն ծաղկավոր բույսերի փոխադարձ կապի բազմաթիվ ձները, որոնք ձնավորվել են երկարատն էվոլյուցիայի ընթացքում:

4. ՄԱՐԴԱԾԻՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐ

Երկիրն ունի թայլանթ., ն այդ թոաւղանթնու նի հիվանդություններ: Այդ հիվանդություննեյփց մեկը կոչվում է մարդ: Ֆ.

Նիցշե

Կենսական գործոնների խմբին են պատկանում նան մարդածին (անթրոպոգեն)գործոնները: Դա մարդու կողմից ստեղծած միջավայրնէ: Նրանում ընդգրկվում են սոցիալական միջավայրը ն ««երրորդ բնության»» միջավայրը: Սոցիալական միջավայրը՝ մարդու գոյատնման ն գործունեության համար շրջապատող հասարակական, նյութական ն հոգնոր պայմաններն են: Այն իր հերթին բաժանվում է մակրոմիջավայրի(արտադրողական ուժեր, հասարակական հարաբերություններ, հասարակականգիտակցություն, մշակույթ ն միկրոմիջավայրի (մարդու անմիջական շրջապատը. ընտանիք, աշխատանքային կոլեկտիվ, ուսումնական խումբ): ««Երրորդ բնության»» միջավայրը բնակեցվածմիջավայրնէ, մարդկանց արհեստականշրջապատն է (օրինակ` շենքերը, ասֆալտապատ ճանապարհները,արհեստականլուսավորումը ն այլն): Մարդըկամա թե ակամա հարմարվում է իր իսկ ստեղծած միջավայրի պայմաններին: Մարդն ունի հարմարվողականբարձր հատկություն, թեն այդ հարմարվածությունները կատարվում են մարդու առողջության հաշվին: Գրեթե մինչն վերջին հազարամյակըմարդը կախված է եղել բնությունա ն հաստատում են, նից եղած փաստերը որ գնահատել է իր կապը Նա հետ: է որսացել այնքանձուկ, որքան անհրաժեշտ բնության է եղել համայնքի պահանջները բավարարելու համար, գիտակցելով, որ եթե որսան բոլոր ձկները, ապա հետագայում կարող են քաղցած մնալ: Երբ զարգագել է հողագործությունը, մարդը անտառներըհատել կամ այրել է ն դրել մշակաբույսերի տակ՝ դրանով իսկ ոչնչացնելով կենդանական տեսակների ապրելատեղերը: Անասնաբուծության զարգացմանը զուԳընթաց վայրի կենդանիները դուրս են մղվել իրենց բնական ապրելատեղերից: Երկրի վրա իրավիճակըփոխվել է այն ժամանակ, երբ մարդը տիրապետել է էներգիայիտարբեր ձներին՝ միջուկային, էլեկտրական,ջերմային: Մարդը դարձել է բնությունը վերափոխող հզոր ուժ: Դժբախտաբար,

ոչ միշտ է, որ մարդը ճիշտ է օգտագործել իր հնարավորությունները: Շատ տեղերում մարդու միջամտությունը այնքան կոպիտ է եղել, որ

խախտվել են բնության մեջ հազարամյակներ շարունակ ձնավորված կապերը: Մարդը սկսել է աստիճանաբար կտրվել բնությունից: Նա ոչնչացրել է դաշտերը, անտառները, լճերը, գետերը, ձկնային հարստությունները ն այլն: Բնության վրա մարդու ներգործությունը դարձել է ուժ, որը համաերկրային բնույթ է կրում: հզոր վերակերպարանափոխող Տարբերում են մարդածինգործունեության չորս տիպի հետնանքներ. 1. Երկրի մակերեսի կառուցվածքիփուիոխություն, 2. կենսոլորտի բաղադրությանփոփոխություն նյութերի շրջապտույտի ն նրա մեջ մտնող տարրերի հավասարակշռության խախտում, 3. առանձինտարածաշրջաններին տարածքների էներգետիկու ջերմային հավասարակշռությանխախտում, 4. բնական ապրելատեղերի փոփոխություն. հիմնականում ոչնչացում: Բնական միջավայրի վրա մարդու ներգործությունը մի խումբ տեսակների բազմացման ն տարածման վրա բարերար է ազդում, այլ տեսակների համար անբարենպաստ,որի հետնանքով տեսակների միջն ստեղծվում են նոր հարաբերություններ: Դժբախտաբար, փաստերը վկայում են այն մասին, որ մարդածին ներգործությունը ավելի հաճախ առած է բերում էկոհամակարգերիքայքայում (դեգրադացիա): Այսպիսով` մարդու ներգործությունը հարստացնում կամ աղքատացնում է համակեցությունները:Ավելին ավելի խորը ուրբանիզացված տարածքները վերածվում են էկոլոգիական աղետների: Բնության վրա մարդածին գործոնների ազդեցությունը կարող է լինել ինչպես գիտակցված, այնպես էլ պատահական կամ չգիտակցված: Մարդը, հերկելով խոպան ն անբերրի հողերը, ստեղծում է գյուղատնտեսական անդաստաններ, դրանով իսկ ոչնչացնելով այդ տարածքների բուսական ն կենդանական տեսակները ներմուծելով նորերը: Մարդըչմտածված ձնով տարածում է շատ կենդանական,բուսական, սնկային ն մանրէայինտեսակներ,գիշատչաբար ոչնչացնում է մեծ թվով տեսակներ,աղտոտում է շրջակա միջավայրընայլն: Բնության վրա մարդու բացասականներգործության մասին օրինակները բազմազանեն: Բերենք դրանցից մի քանիսը. 1741 թ. Ալյասկայի ն Բերինգի կղզու ափերին, Բերինգի արշավախմբի անդամներից մեկը բժիշկ Գեորգ Ստելլերը, կղզու ափերին հանդիպել է մի անսովոր կենդանականտեսակի, որին անվանել են Ստելլերի ծովակով: Ստելլերի ծովակովը սնվում էր բացառապես ջրային բույսերով, ն մարմնի զանգվածը

կազմում էր մոտ 3,5 տ: Մեկ հասուն առանձնյակի միսը երկու շաբաթ կբավականացներ50 մարդուց բաղկացած արշավախմբին:Կենդանին մարդուց չէր վախենում: Ավելին` նա մոտենում էր մարդուն ն վստահում նրան: Հենց այդ էլ պատճառ է դարձել, որ հայտնագործելուց ընդամենը 27 տարի հետո այդ կաթնասուն տեսակը վերանա երկրի երեսից: Երկրի երեսից վերացել է նան վայրի ցուլը խոշոր եղջերավոր անասունների ցեղատեսակներինախահայրը, չվող աղավնին, դրոնտը, անթն թանձրահավը, կարոլինյան թութակը, զեբր կվագան, Ստելլերի ծովակովը ն այլն: Վերջին 300 տարում ամբողջությամբոչնչացվել է 300 տեսակիկաթնասուն ն թռչուն:

5. ՕՐԳԱՆԻԶՍՆԵՐԻ

ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ

ՎՐԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ

ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գերմանացիգիտնական, ագրոքիմիկոս Յու. Լիբիխը, ուսումնասիրելով բույսերի սննդառությանգործընթացումտարբեր քիմիական տարրերի ն գործոնների ազդեցությունը, եկել է այն եզրակացության,որ բույսերի բերքատվությունը շատ հաճախ սահմանափակվումէ ոչ այն տարրերով, որոնցից պահանջվումէ մեծ քանակություններով, ինչպես ածխաքթու գազը, ջուրը, ազոտը, կալիումը, կալցիումը, ֆոսֆորը, այլն այն տարրերով, որոնք անհրաժեշտեն նվազագույն քանակներով, որոնք հողում շատ քիչ են (օրինակ՝ ցինկը): 1840 թ. Լիբիխը գրել է. «Եթե հողում ն մթնոլորտում բույսերի սննդառությանըմասնակցողտարրերից որնէ մեկը գտնվում է ոչ բավարարքանակությամբ, կամ ոչ բավարարյուրացնելիությամբ, բույսերը չեն զարգանում կամ վատ են զարգանում: Լրիվ բացակայող կամ ոչ բավարար քանակությամբգտնվող տարրը նան խոչընդոտում կամ նվազեցնումէ մնացած տարրերիյուրացման աստիճանը»: Ավելի պարզ ձնակերպումով՝ Լիբիխի օրենքը հետնյալն է. «Բույսերի է սննդառության այն տարրերից, որոնք աճը ն զարգացումը կախված են գտնվում նվազագույն քանակությամբ»: ժամանակակից ձեակերպումով` Լիբիխի նվազագույնի օրենքը հնչում է այսպես. ««Օրգանիզմի դիմացկունությունը պայմանավորված է նրա էկոլոգիական պահանջների նվազագույնով)»»: էկոլոգիական գործոնները չափավորում են օրգանիզմի կենսական հնարավորությունները, որոնց քանակական ն որակական բաղադրությունները մոտ են օրգանիզմի կամ էկոհամակարգի անհրաժեշտ նվազագույնին: Այստեղից արվում է հետնություն. անհրաժեշտ գործոնի ազդեցության

հետագա իջեցումը հանգեցնում է օրգանիզմի մահացությանը կամ ամբողջ էկոհամակարգի քայքայմանը: Հարկ է նշել, որ Լիբիխի նվազագույնի օրենքը գործում է նան այն դեպքում, երբ խոսքը վերաբերում է անւսոխարինելի տարրերին: Օրինակ՝ եթե բույսին չի հերիքում ֆոսֆորը, ապա բարձրացնել տվյալ բույսի բերքատվությունը, անհնար է, եթե նույնիսկ ֆոսֆորը փոխարինենք ազոտով, կալցիումով, կալիումով կամ որնէ այլ տարրով: Իր ընդհանրացումները ձնակերպելիսԼիբիխն օգտագործել է «լիմիտավորող» (սահմանափակող)հասկացությունը: էկոլոգիայում «սահմանափակող գործոնի» տակ հասկացվում է ցանկացած գործոն, որը սահմանափակում է օրգանիզմի, տեղախմբի կամ համակեցության զարգացումը: Այն կարող է լինել բնության ցանկացած գործոն` խոնավությունը, ջերմությունը, լույսը, քամին, ռելիեֆը, բույսերի կենսագործունեության համար անհրաժեշտ քիմիական տարրերը, իսկ ջրային միջավայրի համար ջրի քիմիական կազմը, ջրի որակը, մատչելի թթվածնի ն ածխաթթու գազի քանակըն այլն: Այդպիսի գործոններ կարող են լինել նան տեսակների միջն եղած մրցակցությունը, գիշատիչների ն մակաբույծների առկայությունը ն այլն: ««Դիմացկունության սահման»» օրենքի էությունը: Ամերիկացի էկոլոգ Վ. Շելֆորդը (1913 թ.), ուսումնասիրելով միջավայրի էկոլոգիական տարբեր գործոնների ազդեցությունը, եկել է այն եզրակացության, որ սահմանափակողկարող է լինել ոչ միայն գործոնի բացակայությունան նրա նը, այլ ավելցուկը, ինչպիսիք են լույսը, ջերմությունը, խոնան վությունը այլն: Շելֆորդի ««Դիմացկունության սահման»» օրենքի իմաստը հետնյալն է. ««Օրգանիզմների զարգացումը սահմանաւիակող գործոն կարող է լինել ինչպես էկոլոգիական ազդեցության նվազագույնը, այնպես էլ առավելագույնը»»: Այդ երկուսի միջն եղած սահմանը որոշվում է օրգանիզմի դիմացկունության մեծությամբ: Յուրաքանչյուր օրգանիզմ կարելի է բնութագրել էկոլոգիական նվազագույնով ն էկոլոգիական առավելագույնով: Յուրաքանչյուր գործոնի նկատմամբ դիմացկունությունը սահմանազատված է նրա նվազագույն ն առավելագույն ցուցանիշներով, որի սահմաններում կարող է գոյատնել տվյալ օրգանիզմը (նկ. 16):

ԴԻՄԱՑԿՈՒՆՈՒԹՅԱՆ

ՍԱՀՄԱՆ

Եկ. 16. Օրգանիզմի կենսագործունեության կախվաժծությունը էկոլոգիական գործոնի ինտենսիվությունից:

էկոլոգիական գործոնի բարենպաստ ազդեցության սահմանը կոչվում է օպտիմալ (բարենպաստ կենսագործունեությանգոտի): Որքան զգալի է գործոնի շեղումը Օպտիմալից,այնքան տվյալ գործոնը ավելի է ճնշում տեղախմբի կամ օրգանիզմի կենսագործունեությունը: Այդ սահմանը կոչվում է ճնշման գոտի: Գործոնի նվազագույնից ն առավելագույնից կատարվողշեղումները առաջ են բերում օրգանիզմի մահացություն: էկոլոգիայում դիմացկունության սահմանները արտահայտելու համար օգտագործում են «նեղ» ն «լայն» նախածանցները: Այս կամ այն էկոլոգիականգործոնի նկատմամբ պակաս դիմացկուն օրգանիզմները, որոնք ընդունակ են գոյատնելու կայուն, նեղ ապրելու պայմաններում ստացել են ստենոբիոնտներ անունը: Սովորաբար այդպիսի օրգանիզմների թվին են պատկանում մակաբույծները, օվկիանոսի հատակին, քարանձավներում, արնադարձայինանտառներում ապրող օրգանիզմները: Հակառակ դրան` էկոլոգիական գործոնների լայն սահմանում հարմարված օրգանիզմները կոչվում են էվրիբիոնտներ: Նրանք ընդունակ են դիմանալու գործոնի լայն տատանումների սահմանում: Դրանց են պատկանում ցամաքային ինչպես կենդանական, այնպես էլ բուսական շատ տեսակներ, օրինակ աղվեսի ապրելու արեալն ընդգրկում է կիսաանապատիցմինչն ալպիականմարգագետնիգոտին:

Ճ

էվրիթերմ

|Ստենոբիոնտ

Ցուրտ

Նվազագույն ջերմաստիճան

Ստենոբիոնտ

Տաք

Առավելագույն ջերմաստիճան

Նկ. 17. Նեղտարածվածն լայնտարածված օրգանիզմներիդիմացկունությանսահմանը:

Այսպիսով, ըստ էկոլոգիական գործոնների նկատմամբ վերաբերմունքի՝ օրգանիզմները կարող են բաժանվել. ստենոթերմն էվրիթերմ(ջերմության նկատմամբ), ստենոհիդրատայինն էվրիհիդրատային(ջրի նկատմամբ), ստենոգալ ն էվրիգալ (աղիության նկատմամբ), ստենոֆագ ն էվրիֆագ (սննդի նկատմամբ), ստենոբատն էվրիբատ(ճնշման նկատմամբ) ն այլն: Ինչպես նշում են շատ էկոլոգներ, դիմացկունության սահմանի օրենքը միանգամայնհասկանալի է: Վատ է բույսերի ն կենդանիներիինչպես թերսնուցումը, այնպես էլ գերսնուցումը: Այդ օրենքից բխում է հետնյալը. ցանկացած նյութի նե էներգիայի ավելցուկը համարվում է վնասակար: Այսպես, չորային պայմաններում ջրի ավելցուկը վնասակարէ, ն ջուրը կարելի է դիտել որպես սովորականաղտոտիչ: Սահմանափակողգործոնի հայեցակարգը էկոլոգների համար դարձել է շատ օգտակար ն կարնոր: Ինչպես հայտնի է, միջավայրի ն օրգանիզմների միջն եղած փոխհարաբերություններըբավականին բարդ ն բազմազան են: էկոլոգի համար բավականինդժվար է ճիշտ որոշում կա«

"

.«

»

.

յացնել այս կամ այն իրավիճակում գործոնների սահմանափակողն լտանգավոր սահմաններիմիջն: Ուսումնասիրելով լճակում ապրող ձկների բարձր մահացության պատճառները, պարզվել է, որ լճակը էլեկտրակայանիցտաք ջուր է ստանում: Վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ջրի ջերմաստիճանըհամարվում է սահմանափակողգործոն: Ձկները հարկադրվածէին մեծ քանակությամբ էներգիա ծախսել ջերմային սթրեսը հաղթահարելու համար: Այդ պատճառով էլ ձկները չեն կարողացել կերակրվել ն բազմանալ: Այսպիսով`յուրաքանչյուր տեսակի համար գոյություն ունեն միջավայրի կենսականորեն անհրաժեշտ գործոններ, որոնք սահմանափակում են նրա դիմացկունությանաստիճանը: Կենդանի օրգանիզմը կարող է գոյատնել գործոնների միայն որոշակի սահմանների դեպքում: Որքան լայն են այդ սահմանները, այնքան բարձր է տվյալ տեղախմբի դիմացկունության սահմանը, ն այն համարվում է ժամանակակից էկոլոգիայի կարնորագույն սկզբունքներից մեկը:

6. ՕՐԳԱՆԻԶՄՆԵՐԻ

ԲՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐՄԱՐՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻՆ

էվոլյուցիան նան տեսակների կողմից տարբեր միջավայրի պայմաններին հարմարվելու գործընթաց է: Դրանում համոզվելու համար բավական է դիտարկել ցանկացած կենդանի օրգանիզմի արտակազմության, ֆիզիոլոգիական ն էկոլոգիական հատկանիշներ, ն դուք կտեսնեք կենդանի օրգանիզմների հարմարվածության զարմանահրաշ երնույթներ: Ցանկացած տեսակի բազմակողմանի հարմարվածությունը իր ապրելատեղի միջավայրի պայմաններին արդյունք է օրգանիզմների ժառանգականփոփոխականության ն բնական ընտրության, որն իրականանում է գոյության կռվի պայմաններում: Առանց էվոլյուցիայի տեսության գլխավոր դրույթների իմացության, անկարելի է բացատրել կենդանի օրգանիզմների հարմարվածության մեխանիզմները (նկ. 18):

Նկար 18. Թռչունների հովանավորողգունավորումը: Սպիտակկաքավըձմեռային ն ամառայինփետուրներով:2. Շոտլանդական կաքավը ձմռանըչի սպիտակում կապվածձյունածածկի բացակայությանհետ: 1.

8-րդ նկարի վրա պատկերված է կրծողների տարբեր տեսակների ապրելակերպերիբազմազանությունը,հետնաբար նան նրանց կառուցվածքային առանձնահատկությունները: Այսպես, միջավայրի պայմանները ն կրծողների ապրելակերպերըպայմանավորում են նրանց կառուցվածքայինհատկանիշները: Հարմարվածության լավ օրինակ է նան ոչ ազգակից ձների հարմարվածությանընդհանրությունները նույն միջավայրի պայմաններին,օրինակ՝ դելֆիններն ու ձկները ունենալով ջրային ապրելակերպ՝կառուցվածքի ընդհանուր գծերով շատ նման են իրար, քանի որ այդ երկու խմբերըհարմարվելեն նույն միջավայրիպայմաններին:

Նկար 19. Միջատներիհովանավորողգունավորումը ն մարմնիձնը: Արծաթափայլլուսնիկ, 2. թիթեռնիկ-քթային,3. քարաքոսային բվիկ, կալիմաթիթեռ, 5.տերնանման(թափառողտերն), 6. հարավամերիկյանմորեխիկ, 7. հարավասիականմորեխիկ, 8. հարավամերիկյանաղոթարար թրթուր, 9. քարաքոսայինաղոթարար, 10. աֆրիկական աղոթարար: 1.

4.

Տիրապետելով հարմարվածությունների առաջացման գիտական բացատրություններին` դուք կարող եք առանց դժվարությունների բացատրել կենդանի օրգանիզմների հարմարվածությանցանկացած ձն: Օրինակ՝ ինչո՞ւ կանաչ տերնի վրա ապրող թրթուրը ունի ոչ միայն կանաչ գույն, այլ նան տերնի ձն (նկ. 19): Այն բոլոր միջատները, որոնք

ունենումեն այլ ձն ն գունավորում, դրանց բնական թշնամիները, տվյալ դեպքում թռչունները, կտցում են ն վերցնում, որի հետնանքով միշտ մնում են առավել լավ հարմարվածները:Այդ գործընթացըկատարվում է տասնյակ ն հարյուրավոր տարիներ: Գունային հարմարվածությունը ստացել է հովանավորում, իսկ տերնի ձնին նմանվելը միմիկրիա անունները: Միմիկրիայիտիպիկ օրինակ է խայթ չունեցող կենդանիների մարմնի ձնի ն գույնի հարմարվածությունըխայթ ունեցող կենդանիներին (նկ. 20): Վարմարվածությանզարմանահրաշ օրինակ է ամերիկյան ոչ թունավոր օձի մի տեսակի՝ սիմոֆիսի գունային հարմարվածությունը թունավոր կայսերականասպիդին: Այդ օձերը այնքան շատ են նման միմյանց, որ նույնիսկ մասնագետը դժվարանում է զանազանել նրանցտեսակայինպատկանելությունը: Իսկ ինչո՞ւ են նման: Թունավոր կայսերականասպիդն ունի մարմնի շերտավոր վառ գունավորում, որտեղ կարմիր,դեղին ն գորշ շերտերը հաջորդում են իրար, բացարձակապես նման գունավորումն ունի նան ոչ թունավոր սիմոֆիսը: Կայսերական ասպիդի վառ գունավորումը նախազգուշացնում է նրա թշնամիներին, որ ինքը թունավոր ն.վտանգավոր է նրանց համար: Թռչունները, որոնք սնվում են օձերով, խուսափում են մոտենալ կայսերականասպիդին: Իսկ ինչո՞ւ սիմոֆիսն ունի նույն գունավորումը: Ինչ խոսք, սիմոֆիսի նախահայրերըանցյալում նման գունավորում չեն ունեցել: Բայց սիմոֆիսի տեղախմբումհայտնվել են առանձնյակներ,որոնք իրենց արտաքին տեսքով որոշ նմանություն են ունեցել ասպիդին: Թռչունները խուսափել են մոտենալ սիմոֆիսին:Հետնանքըեղել է այն, որ էվոլյուցիայի ընթացքում վերապրել ն սերունդ են տվել ոչ թունավոր այն սիմոֆիսները, որոնք արտաքին տեսքով ն գույնով նմանվել են թունավոր ասպիդին: Այն բոլոր սիմոֆիսները, որոնք չեն նմանվել ասպիդներին, թռչունները նրանց ոչնչացրել են: Հետնանքը եղել է այն, որ առավել հարմարվածսիմոֆիսները պահպանվել ն սերունդ են տվել, իսկ չհարմարվածները՝ոչնչացել են: Այժմ կարող է հարց առաջանալ. իսկ ի՞նչ կլինի սիմոֆիսների հետ, եթե հանկարծակի վերանան թունավոր կայսերական ասպիդները: Թռչունների նոր սերունդը կսկսի սնվել սիմոֆիսներով, ն նրանց միջն կստեղծվինոր փոխհարաբերություններ: Մի բան պարզ է, որ սիմոֆիսի վառ գունավորումը այլնս այդ տեսակինառավելություն չի տա:

ԼԱ

լ

1Վ1:Բ-Վ

լ"

Դ Խ

,

1.7

ջն, »՛

ւ

` Հ)յ

`

Է

-

«Ր

-

-՞

«Հք

.

.

շ"

զ

`

-

Է

"

2.

..7

-

ի

՛

Իջ "յ

«4՝

.

-՞

-

)Պ

, |

թ

Լ

/

,

յ

,

-

Լ-....0

"

Նկար 20. Օձերի միմիկրիան: Ոչ թունավորսիմոֆիս օձ (նմանվող): Թունավոր կայսերականասպիդ(մոդել):

1. 2.

Վերջին հարյուրամյակումամբողջ Եվրոպայումն հատկապեսԱնգլիայում, էապես փոխվել են բնական պայմանները: Արդյունաբերության բուռն զարգացումը առաջ է բերել շրջակա միջավայրիաղտոտում:Արդյունաբերության ծխի ն մրի ազդեցության տակ ոչնչացվել են ծառերի բների վրա ապրող քարաքոսները, որոնք չափազանց զգայուն են նույնիսկ միջավայրիաննշան աղտոտմաննկատմամբ:Իզուր չէ, որ քարաքոսները իրավամբ համարվում են լավագույն կենսաինդիկատորներ: Միջավայրիայն պայմանները, որտեղ քարաքոսներ չեն հանդիպում, նշանակումէ այն ենթարկվելէ արդյունաբերականծխի ն այլ անբարենպաստ գործոնների ազդեցությանը:Եվ ահա Եվրոպայում արդյունաբերականծխի ազդեցության տակ ծառերիբների վրա ապրող քարաքոսները, որոնք ունեին բաց գույն, ոչնչանում են: Ծառերի ֆոնը մգանում է,

իսկ բների սպիտակֆոնին հարմարվածսպիտակերկրաչափթիթեռները գոյության կռվում ոչ միայն առավելությունչեն ստանում, այլն դառ-

Նկար 21. Կեչու երկրաչափթիթեռի տիպիկ ն մգացածթիթեռներ: 1. Կեչու չաղտոտվածբունը ծածկվածքարաքոսներով: 2. Քարաքոսներից զրկված ծառի մուգ ֆոնը:

Այսինքն՝թռչուններըծառերիմուգ ֆոնի վրա նկատումեն բաց գունավորում ունեցող թիթեռներինն սնվում նրանցով: Կարող է թվալ, թե այդ պայմաններումթիթեռներիտեղախումբը կմահանա: Սակայն ոչ յուրաքանչյուր կենդանականտեղախումբ, այդ թվում նան երկրաչափթիթեռներինը,կազմված են բազմաթիվհատկանիշներովիրարից տարբերվող առանձնյակներից:Այսինքն`այն բազմաձն է: Եվ այդ բազմաձնությունը շատ կարնորնշանակությունունի բնականընտրությանհամար: Թիթեռի տեղախմբումսպիտակթիթեռներիկողքին հանդիպումեն նան մուգ գույնի թիթեռներ,որոնք անցյալում ոչ միայն առավելությունչունեին, այլն

անմիջապեսնկատվում էին ծառերի սպիտակ ֆոնի վրա ն ոչնչացվում թռչուններիկողմից: Այժմ իրավիճակըկտրուկ փոխվումէ ն, առաջին հերթին, թռչունների կողմից նկատվում ն ոչնչացվում են սպիտակթիթեռները, իսկ մուգ գույն ունեցողները, դառնալով աննկատ,վերապրում ն սերունդ են տալիս` զբաղեցնելով սպիտակ գույնի թիթեռների ապրելատեղերը: Հաջորդ տարիներինայդ գործընթացընորից է կրկնվում: Արդյունքը լինում է այն, որ որոշ ժամանականց սպիտակ գունավորումունեցող թիթեռներիբնականընտրությունը փոխարինվումէ մուգ գույն ունեցողներով: Նման օրինակներկարելի է շատ բերել, կարնորըճիշտ եզրակացությունն է, որ երկարատն էվոլյուցիայի ընթացքում տեսակներիմիջն ժառանգականփոփոխականությանն բնականընտրությանպայմաններում ձնավորվել են հազարավոր կապեր, որոնց խախտմանդեպքում վտանգիտակ ենք դնում տեսակներիհետագա գոյությունը: Այս սկզբունքը պետք է ընկածլինի բնապահպանությանն բնականհարստությունների արդյունավետօգտագործմանգործընթացներիհիմքում:

7. ԳԱՂԱՓԱՐ

ԿԵՆՍԱՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՍԻՆ

Ներկայումս ով կարող է ժիւտել, որ մեր նյարդերի ն զգայարանների միջն գոյություն ունեն առեղծվածային կապեր. որ մենք համարվում ենք «կենսոլորտի ցանկացածճնշման խաղալիք» ն փորձարկվում ենք տիեզերական արպաքին ն ներքին բազմաթիվ ազդակների կողմից: Ս. Ցվայգ

«Կպնելով ծաղկին դրանով իսկ անհանգստացնում ես աստղերին»,-- գրել է բանաստեղծ ն մտածող Ֆ. Թոմպսոնը: Նա, իհարկե, չափազանցրել է, բայց տիեզերական մարմինների ն Երկրի վրա ապրող կենդանիօրգանիզմների միջն, իրոք, գոյություն ունի սերտ կապ: Դեռնս 1801 թ. անգլիացի հայտնի աստղագետՎ. Գերշելը հայտարարել է, որ կապված Արեգակիակտիվությունից՝հացի գները հարյուրամյակների ընթացքում պարբերաբարփոխվել են: Իսկ 1930 թ. Ժամանակակից հելիոկենսաբանության(հելիոս արեգակ) հիմնադիր, ռուս գիտնական Ա. Չիժնսկին թվարկել է օրգանական աշխարհի այն երնույթնե--

որոնք կապվածեն Արեգակիակտիվությանհետ հացազգիների բերքատվությունը, բույսերի աճն ու հիվանդությունները, կենդանիների բազմացումնու ձկների որսը, արյանմեջ կալցիումի բաղադրությանփոփոխությունը, նորածինների կշռի փոփոխությունները, դժբախտ պատահարների թիվը, վարակիչ հիվանդությունները, ծննդաբերությունը, մահացությունըն այլն (մեջբերումը՝ Յագոդինսկի, 1978): Ներկայումս էկոլոգներին առաջին հերթին հետաքրքրում է տիեզերական երնույթներից կախված կենսոլորտում կատարվող պարբերականությունները վնասատուների մասսայական բազմացման պատճառները, մարդու արյան բաղադրության փոփոխությունները, հիվանդությունների կրկնությունների պատճառներըն այլն: Մարդը մինչն հիմա դեռնս չի կարողանում գոնե մեկ տարի առաջ կանխագուշակել երաշտները,գրիպի ն այս կամ այն համաճարակի բռնկումները: Իրադարձությունների կանխագուշակումը միշտ կենդանի հետաքրքրություն է առաջացնում, հատկապես երբ խոսքը վերաբերում է մարդու առողջությանը, նրան սննդամթերքներով բավարարելու խնդիրներին: Կանխագուշակումներընան սերտ կերպով կապված են տնտեսության պլանավորման հետ: Հարցն այսպես է դրված. եթե Երկրի վրա կատարվող գործընթացները, իրոք, կապված են արեգակնային ակտիվության պարբերականությունից, ապա նշանակում է նրա ազդեցությունը Երկրի վրա կարելի է կանխատեսել:Այսօր արդեն պարզ է, որ Արեգակնայինհամակարգի բոլոր մարմինները մասնակցում են տիեզերական պարբերականության, ապա նան կենսոլորտայինպարբերականություններիառաջացմանը: Սեզոնային պարբերականությունըդրսնորվում է ամբողջ կենդանի բնությունում: Բոլորին քաջ հայտնի է կենդանիների սեզոնային տեղաշարժերը ն հատկապես թռչունների չուն: Բոլոր տիպի տեղաշարժերին նախորդում է կենդանիների օրգանիզմների ֆիզիոլոգիական վերակառուցումը: Բնեռայինջրածիծառ թռչնատեսակըտարեկան երկու անգամ վերակառուցելով իր օրգանիզմի գործընթացները աշնանը Արկտիկայից չվում է դեպի Անտարկտիկա,իսկ գարնանը նորից Արկտիկատարեկան հաղթահարելով 35 հազար կիլոմետր տարածություն: Սպիտակ արագիլը ամռանն ապրում է Եվրոպայում, իսկ ուշ աշնանը չվում է դեպի ՀարավայինԱֆրիկա հաղթահարելով13 հազար կիլոմետր օդային տարածք: Կարմրաքուջկոլիբրին չվում է Մեքսիկական ծովածոցով հաղթահարելով մոտ 1000 կմ տարածք: Կարելի է միայն զարմանալ իմանալով, որ այդպիսիթռիչքն իրականացնումէ մի թռչնակ, որի մարմնի կշիռը ընդամենը 3 գրամ է: Կոլիբրին 25 ժամվա անընդհատ թռիչքի ընթացքում յուրաքանչյուր վայրկյանում իր թնիկներով կատարելով 75 թափահարը,

րում, իսկ ամբողջությամբ

մլն թափահարում, հաղթահարում է

այդ

տարածությունը: Պարբերականության գլխավոր հատկանիշները նրանց կրկնելիությունն է: Կենդանի բնության մեջ կատարվող պարբերականություններն անվանում են կենսապարբերականություններ: Կենսաբանական պարբերականությունները կենսաբանական գործընթացների ե նրանց հետ կապված որակական փոփոխություններն են, որոնք ընթանում են կյանքի կազմավորման բոլոր մակարդակներում: Ըստ արտաքին միջավայրից կախվածության աստիճանի կենսապարբերականություններըբաժանվում են էկզոգենների (արտաքին) ն էնդոգենների (ներքին): Արտաքին գործոններից կախված` պարբերականություններըկարգավորվում են երկրաֆիզիկական ն տիեզերականգործոններով (լուսապարբերականություն, արտաքին միջավայրի ջերմաստիճան, մթնոլորտային ճնշում, տիեզերական ճառագայթման պարբերականություն, ձգողական ուժ ն այլն): Ներքին գործոններով պայմանավորված կենսապարբերականությունները կոչվում են էնդոգեն: Ցամաքային ապրելակերպ ունեցող միջատների վարքը վերահսկվում են ներքին պարբերականություններով, որոնք կապված են գիշերվա ն ցերեկվա հերթագայության հետ: Օրինակ պտղաճանճը հարսնյակից դուրս է գալիս լուսաբացին, իսկ խավարասերները ավելի ակտիվ են մութը վրա հասնելիս ե լուսաբացից առած: Հարկ է նշել, որ կենսաբանականպարբերականություններիմեծ մասը խառն է, այսինքն՝ մասամբ էնդոգեն են, մասամբ էլ էկզոգեն: էնդոգեն ակտիվ պարբերականություններն իրականանում են արտաքին մշտական պայմաններում: Դրանց են վերաբերում շատ միկրոպարբերականություններ: Երկրաֆիզիկական հարաբերական կայունության պայմաններում հաստատվածեն կենսագործունեության պարբերականություններ ոչ թե 24 ժամյա ընթացքով, այլ որոշ չափով ավելի կամ պակաս: Այդպիսի օրական պարբերականությունները կապված են երկրաֆիզիկական գործոններով ն ստացել են ցիրկադային պարբերականություն կամ օրական պարբերականություն անունը: Օրական պարբերականությունը կենդանի օրգանիզմների համար հատուկ նշանակություն ունի: Դրանք ունեն այնպիսի խորը նշանակություն, ինչպես գենետիկական տեղեկատվությունը:24 ժամվա օրը հորինված չէ մարդու կողմից, բնությունը ինքն է սերտորեն կապված Արեգակի շուրջը Երկրի օրական ն տարեկանշրջապտույտից:

Ճիշտ է, մարդու օրգանիզմի սեզոնային փոփոխությունները խիստ ակցայտուն չեն արտահայտված,սակայն սեզոնի, եղանակի, Արեգակի տիվության,մագնիսականությաննկատմամբմարդու վիճակի փոփոխությունը ակնհայտէ: Վատկապեսլավ է զգացվում ներզատականգեղձերի սեզոնային փոփոխությունները,որոնց հետ է կապված ծննդաբերության բարձր տոկոսը տարեսկզբին,քան ամռանն ու աշնանը: Համաձայն բազմաթիվտվյալների հեմոգլոբինի, էրիթրոցիտների,արյան ճնշման փոփոխությունները ըստ սեզոնների տատանվումեն 15-20472--իչափով: Մարդը հատկապես զգայուն է մթնոլորտի էլեկտրականության փոփոխության նկատմամբ, որը հավանաբարկապված է Երկրի մագնիսականության փոփոխությունների հետ: Շատ օրգանիզմներ անմիջապես զգում են այդ փոփոխությունները, ն վատանում է նրանց վիճակը: (ցիկլ): Այն իրենից ներկայացնում Կյանքի տարեկան շրջապտույտ է մի շարք իրար հաջորդող փուլեր, որոնց ձնավորումը, ընթացքը ն ավարտը պայմանավորված է սեզոնային օրինաչափ փոփոխություններով: Կենդանական,բուսական ն սնկային յուրաքանչյուր տեղախումբ միջավայրի նկատմամբ դրսնորում է տարբեր պահանջներ, ընդ որում, զարգացման յուրաքանչյուր փուլին խիստ որոշակի պահանջ: Նշենք հիմնականշրջանները. Լ Բազմացմանը նախապատրաստվելու շրջան: Այդ շրջանը կապված է սեռական բջիջների հասունացման ն հակառակ սեռի հետ հանդիպելու հետ: Կաթնասունների շատ պոլիգամ (մեկ արու ն բազմաթիվ էգեր) տեսակների բազմացումը կապված է հարեմի ձնավորման հետ: Զույգեր ն հարեմներ կազմելու ժամանակ, որպես կարնոր ազդարարներ, հանդես են գալիս հոտառականգեղձերը: Հոտերի օգնությամբ իրար ճանաչում են տեսակի առանձնյակները,սեռերը ն, ընդհանրապես,ներտեղախմբային բոլոր փոխհարաբերություններըկարգավորում են հոտերի միջոցով: Կարնոր դեր են խաղում նան արտաքինգործոնները ջերմությունը, լույսը, լուսային օրվա տնողությունը ն այլն: |, Սերնդատվության ն ձագերի խնամքի շրջան: Նույնիսկ մեծ տեղաշարժեր կատարող կենդանիներն այդ շրջանում դանդաղեցնում են իրենց ընթացքը կամ դառնում են նստակյաց: Կաթնասուններիշատ տեսակներ այդ շրջանում հոտավետ շատ նյութերի միջոցով զբաղեցնում են տարածքներ,պատրաստում են բներ ն այլն: Ա. Ձմռանը նախապատրաստվելու շրջան: Այդ շրջանում գազանները նոր մուշտակ են հագնում, ընտրում են կերի առատ աղբյուրներ ն ճարպակալում են: Օրինակ արջերը գտնում են վարսակի դաշտեր ն սնվում վարսակով (վարսակի սերմերը շատ ճարպ են պարունակում): 8/

Հացահատիկայինդաշտեր են տեղափոխվումխոզերը: Ձմռանը նախապատրաստվելու շրջանում շատ կենդանական տեսակներ կատարում են տեղաշարժեր(միգրացիաներ): Լուսապարբերականություն (ֆոտոպերոդիզմ): Բուսական ն կենդանական օրգանիզմների ռեակցիան ցերեկվա տնողության նկատմամբ կոչվում է լուսապարբերականություն: Երկարատնէվոլյուցիայի ընթացքում բուսական ն կենդանական տեղախմբերըլուսային օրվա տնողության նկատմամբ որոշակի պահանջ են ձեռք բերում, եթե այդ պահանջըբավարարվում է, ապա օրգանիզմն անցնում է իր հաջորդ կենսականցիկլին, եթե պահանջը չի բավարարվում, ապա օրգանիզմի զարգացման գործընթացը կանգ է առնում: Իմանալով ցանկացած տեղախմբի, մասնավորապեսմշակովի բույսերի պահանջըլուսային օրվա տնողությաննկատմամբ`մարդը հնարավորություն կստանա կարգավորել լուսապարբերականությունը,հետնաբարնան բարձրացնել մշակովի բույսերի արդյունավետությունը: Իմանալով մշակովի բույսերին վնաս հասցնող միջատների պահանջը լուսային օրվա տնողության նկատմամբ մարդը կարող է կրճատել նրանց հասցրած վնասի չափը: Այսպիսով` ուսումնասիրելով յուրաքանչյուր տեղախմբի ռեակցիան լուսային օրվա տնողության նկատմամբ մարդը կարող է կառավարել էվոլյուցիայի գործընթացը, կրճատել վնասատուներիթվաքանակը, մեծացնել բնական համալիրների արդյունավետությունը: «Կենսաբանական ժամացույց»»: Կենսաբանական գործընթացների պարբերականությունը՝ կապված սննդառության, բազմացման, քնի, տեղաշարժման ն այլ գործընթացների հետ, կոչվում է ««կենսաբանական ժամացույց»: Մինչն հիմա գիտությանը հայտնի չէ, թե որտեղ է տեղադրված ն ինչպես է գործում այդ «կենսաբանական ժամացույցը»: Մեծաթիվ կենդանական տեսակներ տարբեր տեսակի կաթբնասուններ, թռչուններ, կրիաներ, ձկներ, մեղուներ, իրենց երկարատն ճանապարհորդություններիժամանակ կողմնորոշվում են տիեզերական մարմիններով: Դրա համար անհրաժեշտ է ոչ միայն ունենալ լավ հիշողություն, ըստ որի, կենդանին հնարավորություն է ստանում ոչ միայն հիշել Արեգակի ն մյուս տիեզերական մարմինների դիրքը, այլն զգալ այն ժամանակահատվածը,որի ընթացքում փոփոխվում է տիեզերական մարմինների դիրքը: Այսինքն ունենալ ինչ-որ ժամանակագրականմեխանիզմ, որը կապահովեր այդ կենդանիներին իրենց կենսական գործընթացներիպարբերականությունը համաձայնեցնելու կամ տեղավորելու այն ժամանակահատվածներում, որտեղ առավելագույն նպաստավոր է կյանքի այս կամ այն փուլի ընթացքի համար: Խոսքը վերաբերում է կենդանիների կողմից ժամանակը զգալու հատկությանը: Այդ

հատկությունը կենդանիներին հնարավորություն է տալիս «կանխազգալ» պարբերաբար կրկնվող իրադարձություններըն նախապատրաստվել գալիք արհավիրքներին: Օրինակ՝ մեղուներին«ներքին ժամացույցները» օգնում են թռչել ծաղիկների վրա, որոնցից երեկ նեկտար են վերցրել, ճիշտ այն ժամանակին, երբ նրանց մոտ բացվում են ծաղիկները: Ծաղիկները, որոնց այցելում են մեղուները, նույնպես ունեն ինչ-որ «ներքին ժամացույցներ», որոնք ազդարարում են ծաղիկներին պսակաթերթերիբացվելու ճիշտ ժամանակը: Ներկայումս էլ «կենսաբանական ժամացույցի» բնույթը մնում է առեղծվածլայինն գրավում բազմաթիվ մասնագետներիուշադրությունը: Մի քանի գիտնականներ գտնում են, որ «կենսաբանական ժամացույցների» գործունեությունը պայմանավորված է արտաքին գործոններով, այնպես, ինչպես սովորական ժամացույցները չեն կարող աշխատել առանց ժամանակ առ ժամանակ լարելու: Այդ տեսակետի օգտին կան բազմաթիվ փորձարարական ապացույցներ: Տեսակետներ կան նան այն մասին, որ «կենսաբանական ժամացույցների» գործունեությունը կախված է Երկրի մագնիսական ուժերից, մթնոլորտային ճնշումից, տիեզերական ճառագայթներից: Ըստ մեկ այլ տեսակետի կենդանի ցիտոպլազման իր մեջ պարունակում Է ներքին ժամանակաչափ, որը ձնավորվել է երկարատն էվոլյուցիայի ընթացքում, որպես պատասխան ռեակցիա արտաքին բազմաթիվ գործոնների ազդեցություններին: Փորձերը ցույց են տալիս, որ որոշակի պարբերականությունը կենդանիներիմոտ պահպանվում Է նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նրանց երկար ժամանակ կտրում են իրենց բնական միջավայրի պայմաններից: Այն փաստը, որ մեր այգիների սովորական բնակիչներ կողինջները տարիներ շարունակ ճիշտ նույն օրացույցով ձվադրում են, առաջին հայացքից անսովոր ոչինչ չի ներկայացնում, եթե հաշվի չառնենք, որ այդ երնույթների ճիշտ հերթագայությունը պայմանավորված է «ներքին ժամացույցներով»: Ինչպես արդեն նշել ենք, որոշակի ներքին պարբերականությունը բնորոշ է նան մարդուն նրա օրգանիզմում քիմիականռեակցիաներըընթանում են որոշակի պարբերականությամբ,նույնիսկ, եթե մարդը քնած է, ապա նրա գլխուղեղի էլեկտրական ակտիվությունը, առայժմ անհայտ պատճառներով,պարբերաբար փոփոխվում է յուրաքանչյուր 90 րոպեն մեկ անգամ: «Կենսաբանական ժամացույցները», որոնք վերջին տարիներին ինտենսիվ կերպով ուսումնասիրվում են, իրենցից ներկայացնում են յուրահատուկ էկոլոգիականգործոն, որը, ինչպես մյուս գործոնները (լույս,

ջերմություն, խոնավություն), սահմանափակվում են բուսական ն կենդանականտեսակների ակտիվությամբն տարածման արեալով: Որքան գիտնականները խորն են ուսումնասիրում ներքին «կենսաբանական ժամացույցները», այնքան նրանք բարդ ու նուրբ են թվում: Ի՞նչ մեխանիզմներեն կառավարումայդ ժամացույցների աշխատանքը: Տեղադրվա՞ծեն արդյոք այդ ժամացույցները որնէ օրգանում, թե՞ հատուկ են ամբողջական կենդանի օրգանիզմներին: Անկա՞խեն արդյոք միջավայրից, թե՞ կառավարվում են արտաքին ազդակներով: Այս բոլոր հարցերի պատասխանըկարելի է ստանալ միայն այն ժամանակ, երբ գիտնականները կուսումնասիրեն բուսական ն կենդանական շատ տեսակներիֆիզիոլոգիան, վարքը ն էկոլոգիան:

8. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ի՞նչն է կոչվում էկոլոգիական գործոն: 2. Որո՞նքեն կոչվում կենսական ն ոչ կենսականգործոններ: 3. (Թվարկել մի քանի ոչ կենսական գործոններ: 4. Թվարկել մի քանի կլիմայական գործոններ: 5. Ինչպիսի՞ լուսային ճառագայթներ գիտեք: 6. Ինչպե՞սէ լույսն ազդում կենդանի օրգանիզմի վրա: 7. Ինչպիսի՞ազդեցություն ունի Լուսինը Երկրի վրա: 8. Ո՞ր կենդանիներն են կոչվում էնդոթերմ ն էկզոթերմ:9. Ինչպիսի՞էնդոթերմ կենդանիներիխմբեր գիտեք: 10. Ինչպիսի՞էկզոթերմ կենդանիների խմբեր գիտեք: 11. Ինչո՞ւ է սառնարյունությունը էկոլոգիապես արդարացված: 12. Ինչպե՞ս են տաքարյուն կենդանիները ձմռանը հարմարվում հյուսիսի ն բարձրլեռնայինպայմաններին: 13. Բերե՛լ անապա1.

տային կենդանիների

Ինչո՞ւ այլ ոչ

ն

բույսերիհարմարվածության օրինակներ:

14.

ճարպը կուտակում սապատներում, ոչխարը՝ դմակում, թե մաշկի տակ, ինչպես խոզերը: 15. Որո՞նքեն գիշատիչ կենդաէ ուղտը

նիների նշանակությունը բնության մեջ: 16. Ո՞րն է բնային մակաբուծությունը: Դ7. Ո՞րն է մակաբույծների էկոլոգիական նշանակությունը: 18. Բացատրե՛լ մակաբույծների փոխհարաբերությունները: 19. Ի՞նչ եք հասկանում համակեցություն ասելով (բերել օրինակներ): 20. Մրցակցության ինչպիսի՞ձներ գիտեք (բերել օրինակներ): 21. Ո՞րն է մրցակցության բացառման երնույթի էությունը: 22. Ինչո՞ւ մրցակցության բա90

ցառումը նպաստումէ նոր էկոլոգիական պայմաններիյուրացմանը: 23. Ի՞նչ եք հասկանում «նվազագույնի կանոն» ասելով: 24. Ո՞րն է սահմանափակող գործոնը: 25. Ո՞րնէ դիմացկունության սահմանը: 26. Ո՞ր օրգանիզմներնեն կոչվում էվրիթերմ, էվրիբիոնտ, էվրիգալ: 27. Ո՞րնէ կոչվում սահմանափակողգործոն: 28. Որոնք են միջավայրի պայմաններին

օրգանիզմների հարմարվածության պատճառները: 29. Վարմարվածության ինչպիսի՞ձներ գիտեք: 30. Ինչո՞վ է պայմանավորվածկենսապարբերությունը: 31. Ի՞նչ է կենսապարբերությունը: 32. Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ բացահայտել կենսապարբերությանգաղտնիքները: 33. Որո՞նքեն կյանքի տարեկան շրջապտույտի փուլերը: 34. Ի՞նչ եք հասկանում լուսապարբերականությունասելով: 35. Ո՞րն է «կենսաբանականժամացույցի» էությունը: 36. Ո՞րնէ էկոլոգիական ջերմակարգավորումը:

ԳԼՈՒԽ 4

ՏԵՂԱԽՄԲԱՅԻՆ

1. ԳԱՂԱՓԱՐ

ԷԿՈԼՈԳԻԱ

ՏԵՂԱԽՄԲԻ

ՄԱՍԻՆ

«Տեղափսումը» հասկացությունը մեր աղենմ պեարքէ ասոցացվի ոչ որպես թանգաւրաեւին զմռսված հավաքածու, այլ մարդաշառր օդանավակայան, որտեղ մշտապես մարդկանց մխ իում ավելանում է, խակ ուրիշները ապեւկասումհնչ Ա.

Գիլյարով

«Տեղախումբ» (պոպուլյացիա) հասկացությունը թարգմանաբար նշանակում է ժողովուրդ, բնակչություն (լատիներեից՝ քօքսխՏ): Մինչն անցյալ դարաշրջանի60-/0-ական թվականներըօրգանական աշխարհի կառուցվածքի տարրական միավորը համարվում էր տեսակը: Սակայնհետագայումպարզվեց,որ տեսակըշատ բարդ կառուցվածքունի ն այն կազմված է բնական մեծ խմբավորումներիցենթատեսակներից ն տեղախմբերից: Ընդ որում տարբերտեսակներիտեղախմբերիթիվըխիստ տարբեր է: Մի տեսակըկարող է կազմվածլինել մի քանի հարյուր, նույնիսկ հազար բնական խմբավորումներից:Օրինակ` ճարպիկ մողեսը, որի տարածման սահմանն ընդգրկում է Վայաստանիցդեպի հյուսիս մինչն Մուրմանսկ ն Բայկալ լճից դեպի արնմուտք՝ մինչն Անգլիա ն Պորտուգալիա (նկ. 22): Միայն Վայաստանումայդ տեսակն ունի տասնյակտեղախմբեր: Մի այլ տեսակկազմված է ընդամենըմի քանի խմբավորումից:

Նկար 22.

Սեռահասուն Ծարպիկմողեսների գունայինբազմաձնությունը տեսակիընդարձակարեալի տարբեր տեղախմբերում:

ՎայրիոչխարըՀայաստանումունի մեկ կամ երկու ոչ լխարժեքտեղախումբ: Տարբեր է նան բնականխմբավորումներիզբաղեցրածտարածքը (արեալ): Մի տեսակիտեղախումբըկարող է զբաղեցնել մի քանի տասնյակ քառակուսիկիլոմետրտարածք(վագր, գայլ), մեկ ուրիշը ընդամենը կես հեկտար(մրջյուններ): Մի տեսակիխմբավորմաննորմալ թվաքանա93

կը կարող է հասնել միլիոնների(միջատներ),մի այլ տեսակինը՝ընդամենը մի քանի հարյուրի (եղջերու, վագր): Տեսակի բնական նշված խմբավորումները անվանեցին տեղախմբեր: Սակայն տեսակի յուրաքանչյուր պատահականխմբավորում դեռնս տեղախումբ չէ: Օրինակ՝ ոչխարի հոտը, տավարի նախիրը, որը մեծ խմբավորում է, տեղախումբ կոչվել չի կարող այն պարզ պատճառով, որ նախիրը ն հոտը բնական խմբավորումներ չեն, երկարատնժամանակաշրջանումչեն զբաղեցնում որոշակի տեղ, չեն ենթարկվումբնականընտրությանըն այլն: Տեղախմբերի էկոլոգիայի հիմնադիրներից մեկը ակադեմիկոս Ս. Շվարցը, «տեղախումբ» հասկացությանտակ հասկացել է անսահմանափակժամանակաշրջանումինքնուրույն գոյատնելու ն զարգանալու, արտաքինմիջավայրիփոփոխվելունհարմարվողաբարարձագանքելու օժտված օրգանիզմների տարրականխմբավորում (1980): Ներկայումս էկոլոգների մեծ մասը շատ մեծ նշանակություն է տալիս տեղախմբերի էկոլոգիային: Այսպիսով՝ ի՞նչ է տեղախումբը(մեր լրամշակմամբ): Տեղախումբը տեսակի որոշակի տարածքը զբաղեցնող, ինքնավերարտադրումն ապահովող առանձնյակների այնպիսի նվազագույն թվաքանակն է, որն ունի անսահմանափակ ժամանակաշրջանի էվոլյուցիայի պատմություն, յուրահատուկ գենետիկական համակարգ ն էկոլոգիական նկարագիր: «Նվազագույն թվաքանակ» հասկացությունը ցույց է տալիս, որ առանձնյակներիայդ քանակը տվյալ պայմաններումդեռնս կարողէ վերականգնել տեղախմբի նորմալ թվաքանակը:Եթե թվաքանակընվազագույնից ցածր է, ապա այդ տեղախումբը վտանգված է վերացման ն ենթակա է պահպանության: Հենց այդ տեսակներն են, որ գրանցում են «Կարմիր գրքի» մեջ: «Ունի անսահմանափակժամանակաշրջանիէվոլյուցիայի պատմություն» հասկացությունը ցույց է տալիս, որ այդ բնական խմբավորումըհազարամյակներշարունակ ապրում է տեսակիարեալի որոշակի մասում ն յուրովի է հարմարվում այդ պայմաններին:Յուրահատուկ «գենետիկական համակարգ» հասկացությունը ցույց է տալիս, որ երկարատն էվոլյուցիայի պայմաններում ձնավորվում է միայն այդ պայմաններին ն այդ տեղախմբին բնորոշ գենետիկական համակարգ (գենոֆոնդ): Վերջապես «էկոլոգիական նկարագիր» հասկացությունը ցույց է տալիս, որ յուրաքանչյուր տեղախմբում էվոլյուցիայի ընթացքում ձնավորվում է թվաքանակի յուրահատուկ դինամիկա,սեռատարիքայինկազմ, ծնելիություն, երկարակեցություն, աճ ն զարգացում, մահացությունն այլն: Տեղախմբի կարնորագույնհատկանիշըհամարվում է որոշակի ընդ94

հանուր տարածք զբաղեցնելը: Սակայն տեղախմբերի սահմաններում կարող են լինել շատ թե քիչ մեկուսացված խմբավորումներ,որոնք տեղախմբերչեն կարող կոչվել, եթե այդ խմբավորումներըժամանակավոր են: Նշանակում է ցանկացածտեղախումբտվյալ բնակության տարածքում պետք է ունենա երկարատնէվոլյուցիայի պատմություն`պահպանելով շատ թեքիչ դինամիկորոշակիթվաքանակ:Որոշ տեսակներիհատուկ են թվաքանակիուժեղ տատանումներըն համապատասխանաբար զբաղեցրածտարածքիսահմանիմեծացումը:Տիպիկ օրինակ են որոշ մորեխների տեղախմբերը,որոնք առաջացնում են թվաքանակի մեծ տատանումներ ն տեղաշարժվող մեծ խմբավորումներ:Օրինակ` Աֆրիկայում տարածվածկարմիրմորեխիբազմացմանփուլում, նրա համար բարենպաստ պայմաններումթվաքանակըն զբաղեցրած սահմանը կարող է ավելանալհազարավորանգամ: Այսպես, 1962 թ. Մարոկկոյումմորեխը5 օրվա ընթացքում ոչնչացրել է յոթ հազար տոննա նարինջ (ժամում 6 տ): Պատմությունիցհայտնի են փաստեր, որ մորեխներըոչնչացրել են ամն մարդիկքաղցից մահացել են: Մորեխբողջ ցանքատարածություններ, ների երամներումհաշվում են մինչն 2 միլիարդ միջատ, որոնց զանգվածը կարող է հասնել 3 հազար տոննայի:Սակայն նման խմբավորումների տարածմանսահմանի ընդարձակմանըհաջորդում է մասսայական ոչնչացում ն նախկինթվաքանակին տարածմանսահմանիվերականգնում: Յուրաքանչյուր տեսակ իր զբաղեցրած ամբողջ տարածքում երկարատն էվոլյուցիայի ընթացքում բաժանվում է նորանոր տեղախմբերի: Յուրաքանչյուր տեղախումբ բնութագրվում է միայն իրեն բնորոշ բոլոր վերը նշված ցուցանիշներով: ժամանակակիցտեղախմբայինէկոլոգիային բնորոշ է ձգտել ոչ միայն նկարագրելտեղախմբերիայս կամ այն գործընթացը,այլն տալ բավարար էկոլոգիական բացատրություն: Այժմ էկոլոգիայից պահանջում են փնտրել այս կամ այն էկոլոգիական աղետը կանխելու, բուսական, կենդանական,սնկային ն մանրէայինտեղախմբերիվերապրելն ապահովելու ն արդյունավետօգտագործելու ուղիներ: Այս բոլորն, ի վերջո, նշանակում է սովորել կառավարելէվոլյուցիայի գործընթացները:Օրինակ՝ եթե տեղախումբնունի մեծ տնտեսականնշանակություն, պետք է բարձրացնել նրա թվաքանակը,եթե տվյալ պահին վնաս է հասցնում՝ իջեցնել վնասակարությանաստիճանը: Գոյություն ունեն բավականինշատ դասական օրինակներ, երբ տեղախմբի թվաքանակիկտրուկ բարձրացումը հասցրել է ««էկոլոգիական պայթյունի»»: էկոլոգիական պայթյունը մյուս պայթյուններից տարբերվում է նրանով, որ դրանք մեծ աղմուկ չեն բարձրացնում,չեն ընթանում այնպես արագ: Սակայնդրանց հետնանքներըլինում են բա95

վականին տագնապահարույց ն առաջ են բերում տարածաշրջանային քայքայում ու պատճառ դառնում բազմաթիվ մարդկանց հարկադրական գաղթի: Դասականօրինակ է ծառայում ճագարների ներմուծումը ԱվստրաԼիա: 1859 թ. մարզական որսորդության նպատակով Անգլիայից Ավստրալիա են ներմուծել ճագարներ: Տեղի պայմաններըճագարների համար եղել են այն աստիճան բարենպաստ,որ ճագարները անկաշկանդ բազմացել են, իսկ դինգո շունը իր դանդաղ վազքով չէր կարողացել կաշկանդել ճագարների տարածումը: Ճագարները ամենուրեք ոչնչացրել են կանաչ բուսականությունը ն ոչխարներ բուծող ֆերմերները տագնապ են բարձրացրել, որ «ճագարները կերել են Ավստրալիան»:Ավստրալիան հայտարարվել էր աղետի գոտի: Միայն այն բանից հետո, երբ ճագարներին վարակեցին վիրուսային միքսոմատոզ հիվանդությամբ, հնարավոր եղավ պայքարել ճագարների դեմ: Տեղախմբերի էկոլոգիայում հատկապես կարնոր նշանակություն են ստանում այն հարցերի ուսումնասիրությունը, որոնք կապված են տեղախմբերի քանակական բնութագրին (թվաքանակ, կենսազանգված, խտություն) ն միավոր ժամանակամիջոցում նրանց փոփոխությունների արագությանը: Տեղախմբերի ուսումնասիրությունների նորմալ ընթացքը պետք է բաղկացած լինի հետնյալ էտապներից` դիտարկում-նկարագրություն, լաբորատոր կամ դաշտային փորձ, վերլուծություն, մոդելան վորում կանխագուշակում: Այսպիսով՝ տեղախմբերիուսումնասիրությունները շատ կարնոր են տեսական ն գործնական կենսաբանության համար: Առանց հասկանալու տեղախմբերի մակարդակով կատարվող գործընթացները, առանց տեղախումբն առանձնացնելու որպես կառուցվածքի, կառավարման, թվաքանակի կարգավորման ն շահագործման տարրական միավոր, անիմաստ է ներտեսակայինբազմազանության ն մոտ տեսակներիմիջն եղած տարբերությունների նկարագրությունը, որոնք այսօր խիստ անհրաժեշտ են՝ կապված գենոֆոնդի պահպանության հետ: Առանց տեղախմբային մոտեցման անիմաստ է ցանկացած բնական հարստության երկարատնշահագործումը՝ սկսած ձկնային հարստություններից, վերջացրած արնադարձայինանտառներով: Առանց տեղախմբային մոտեցման անհնար է միկրոէվոլյուցիայի մասին ուսմունքի հետագա զարգացումը, հետնաբար նան կենդանի բնության հարստությունների օգտագործմանգիտական հիմնավորված կառավարումը:

2. ՏԵՂԱԽՈՒՄԲԸ

ՈՐՊԵՍ

ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Յուրաքանչյուր տեղախումբ առանձնյակներիքաոսային հավաքածու չէ, այլ վերօրգանիզմային բարձր կարգի համակարգ, որն ընդունակ է ինքնակարգավորելուիր կենսականգործընթացները՝աճն ու զարգացումը, տեղախմբերիներսում փոխհարաբերությունները՝բազմացմանարագությունը, թվաքանակըտվյալ տարում կամ սեզոնում, սեռատարիքային հարաբերությունները,կերայինպաշարներիօգտագործումը նայլն: Ցանկացած տեղախումբ կազմված է իրար հետ բարդ փոխհարաբերությունների մեջ գտնվող առանձնյակներից, որոնց ամբողջությունը տեղախմբին պայմանավորում է որպես կյանքի կազմավորմանյուրահատուկ համակարգ: էկոլոգներն, ուսումնասիրելով գորտի մի տեսակի բահաոտքին (ի միջի այլոց այդ տեսակը ազգակից է Վայաստանումտարածված սիրիական սխտորագորտտեսակին), պարզել են, որ բահաոտքը ձվադրում է ժամանակավոր, արագ չորացող ջրավազաններում: Ձվերից դուրս եկած շերեփուկները, հատուկ «հրահանգի» համաձայն, տարբերակվում են երկու խմբի: Առաջին խումբ շերեփուկները, ինչպես մյուս տեսակների գորտերի շերեփուկները, սնվում են մանրըանողնաշարավորներով ն բույսերով, մյուս խումբը, որն աչքի է ընկնում մարմնի անհամեմատ մեծ չափերով, ցուցաբերում է սերնդակերություն (կանիբան լիզմ) սնվում է առաջին խմբի առանձնյակներով: Բարենպաստ պայմաններում, երբ կերը բավարար է, առաջին խմբի շերեփուկները բարեհաջող ավարտում են զարգացումը ն լրացնում տեղախմբերի թվաքանակը: Եթե ջրավազանում կերը պակաս է, ապա շերեփուկները կարող են դատապարտվել մահվան, եթե երկրորդ խմբի շերեփուկները կանիբալները, տեղախմբի թվաքանակի կարգավորման դերը չվերցնեն իրենց վրա: Նրանք սնվում են առաջին խմբի շերեփուկներով (իրենց քույրերով ն եղբայրներով), ավարտում զարգացումը ն փրկում տեղախումբը մահացումից: Մեկ ուրիշ օրինակ մկների տեղախմբերից:Ամերիկացիէկոլոգ էմլենը ուսումնասիրել է տնային մկների տեղախմբերըմի քանի լքված բնակարաններում: Ամբողջփորձի ընթացքում, ամեն օր մկների գաղութին տվել է 250 գ ցորեն: Մկներն արագ բազմացել են, ն տեղախումբնանընդհատ աճել է: Մի որոշ ժամանակաշրջանումմկները մնացել են իրենց բնակատեղերում: Սակայնթվաքանակիաճին զուգընթաց, կերը չի բավարարել, ն ամեն օր մի քանի մուկ արտագաղթել են իրենց բնակատեղից:էմլենը նկատել է, որ արտագաղթածմկների թիվը մոտավորապեսհավասար է ծնված մկների թվին: Փորձը վկայել է, որ կերը կարող է դառնալ տեղա»

խմբի թվաքանակըկարգավորողկարնորգործոն: Միաժամանակպարզվել է, որ արտագաղթը կարողէ սահմանափակելտեղախմբիթվաքանակի ավելացումը ն այն պահել դինամիկհավասարակշռությանվիճակում: Կատարվածերկրորդ փորձի էությունը հետնյալն էր. մկներըկերի ն ջրի պակաս չեն զգացել, սակայն մկներին զրկել են արտագաղթիհնարավորությունից:Մկները սկսել են արագ բազմանալ ն ավելացնել թվաքանակը: Սակայն թվաքանակի աճին զուգընթաց տարածքըսկսել է չբավարարել, որին հաջըրդել է տվյալ գաղութի մկներիգերբնակեցումը(նկ. 23): Դրանից հետո նկատվել է մի կենդանու հետապնդումը մյուսին, կռիվներ նրանց միջն, սերնդակերություն,էգերը դադարել են խնամել իրենց ձագերին: Այդ բոլորի հետնանքով մատղաշների մահացությունը հասել է մինչն 100:6-ի նույնիսկ այն դեպքում, երբ ծնելիությունը շարունակել է մնալ բարձր մակարդակիվրա: Այս դեպ-

քում, շնորհիվ սերնդակերության,կռիվների, սերնդի նկատմամբ խնամքի թուա. լացման, պահպանվել է տեղախմբի քանակականհավասարակքշռությունը: Մեկ օրինակ էլ սկյուռների տեղախմբից: Սկյուռների բարեհաջողձմեռումը կախված է կերի պաշարից: Առատ կերի պայմաններում տեղախմբի առանձնյակների միջն փոխհարաբերությունները մնում են նորմալ ն ոչ մի արտակարգ երնույթ չի նկատվում: Կերի պակասուոթ Լ թյան դեպքում տեղախմբի ներքին փոխի հարաբերություններըփոխվում են: Բնությունը տեղախմբին «հարց» է առաջադ23. Նկար էմլենի փորձերը րում. կա՛մ բոլորը պետք է մնան ն ձմռան տնայինմկներիտեղախմբիհետ կեսին քաղցից մահանան, կա՛մ պետք է մնան այնքան, որքան կերը կբավականացնիձմեռելու ն գարնանը հաջող բազմանալուհամար: Տեղախումբը որպես ինքնակարգավորողհամակարգ ընտրում է երկրորդ տարբերակը:Բայց ինչպե՞սէ այդ «հրա--

|

«ր»

զ

հանգը» իրականացվում: Սկսում են գործել տեղախմբի թվաքանակը կարգավորող ներքին մեխանիզմներըն տվյալ դեպքում առանց կռվի ու ընդհարումների թույլ, ծեր, շատ մատղաշ առանձնյակներլքում են տեղախմբի սահմանը ն իրենց դատապարտում մահվան: Տեղախմբում մնում են ամենաուժեղ ու երիտասարդ էգերն ու արուները, որոնք էլ հաջորդ տարինբազմանալով, կարգավորում են տեղախմբիթվաքանակը: Հետաքրքիրն այն է, որ նման օրինաչափություններնկատվել են, երբ այդ փորձերըկրկնվել են այլ տեսակի կենդանիներիվրա: Բոլոր դեպքերում, երբ կենդանականտեղախմբիառջն բնությունը դժվարին խնդիրներ է դնում, տեղախումբըգործում է որպես մի ամբողջական ինքնակարգավորողհամակարգ, ն բոլոր մեխանիզմները գործում են հանուն տեղախմբի գոյատնման: Թեկուզ վերցնենք սերնդակերությունը, երբ առնետն ուտում է իր ձագերին.նա ձագերին զոհաբերելով պահպանում է իր գոյությունը ն հետագայում արդեն բարենպաստ պայմաններում բազմանալու հնարավորությունը: Վակառակդեպքում առանց կերի բավարար քանակի կմահանար մայրը, կմահանային նան ձագերը, ն տեղախումբը կմահանար ամբողջությամբ: Անցյալ դարաշրջանիվերջին տասնամյակներումՌուսաստանիԵկատերինբուրգ քաղաքի տեղախմբային էկոլոգիայի լաբորատորիայում ջրային կենդանիներիվրա (մոծակների թրթուրներ, գորտերի շերեփուկներ ն ձկներ), Ս. Շվարցի ղեկավարությամբկատարածբազմաթիվ փորձարարականաշխատանքներից արել են այն եզրակացությունը,որ ջրային կենդանիներըարտազատում են ֆերամոններից մի քանի անգամ բարձր ակտիվություն ունեցող, այսպես կոչված, էկզոմետաբոլիտներ, որոնք առաջինհերթին իրենցցեղակիցներինազդարարումեն կարգավորելու ներտեղախմբային հարցերը (բազմացում, թվաքանակիկարգավորում, տարիքայինն սեռային կազմ ն այլն), ապա նան էկզոմետաբոլիտները տեղեկատվությունտարածելով` ջրային միջավայրում կարգավորում են նան մյուս տեսակների էկոլոգիականհարցերը:Օրինակ` ազդարարում են, որ այլ տեսակներ դադարեցնենկամ դանդաղեցնենիրենց բազմացումը,գցեն իրենցբեղունությունն ու սեռահասունությունըն այլն: Այդհայտնագործությանհիման վրա մենք արել ենք այն եզրակացությունը, որ Սնանա լճում իշխանի տեղախմբերիվրա ազդող բազմաթիվ էկզոմետաբոլիտներ խանգարումեն վերջիններիսնորմալ էկոլոգիական գործընթացներին:Տվյալ դեպքում էկոլոգիայի խնդիրն է ուսումնասիրել բոլոր այն մեխանիզմները,որոնք նպաստում են տեղախմբերինորմալ կենսագործունեությանը: Միայն այդ դեպքում է հնարավոր ակտիվ կերպով միջամտելն բարձրացնելտեղախմբերիարդյունավետությունը:

3. ՏԵՂԱԽՄԲԵՐԻ

ԲԱԶՄԱՁԵՎՈՒԹՅՈՒՆԸ

Վատկապեսլայն տարածման սահման ունեցող տեսակները կազմված են հարյուրավոր տեղախմբերից:Հասկանալի է, որ նման տեսակների տեղախմբերիապրելու պայմանները կարող են տարբեր լինել: Միաժամանակ հայտնի է, որ յուրաքանչյուր տեղախումբ յուրովի է հարմարվում միջավայրիպայմաններին:Այլ կերպ ասած՝ յուրովի են ենթարկվում էվոլյուցիայի: Եվ եթե դրան ավելացնենք, որ տեղախմբերնիրենց բնակությանպայմաններումապրում են հարյուրավոր, նույնիսկ հազարավոր տարիներ, ապա պարզ կդառնա, որ տեղախմբերըմիմյանցիցկտարբերվեն ամենաբազմաթիվհատկանիշներով՝մեծությամբ,մարմնաչափերով, գունավորությամբ, սննդառությամբ, բեղունությամբ, սեռահասունությամբ, երկարակեցությամբ, գենետիկական,ֆիզիոլոգիական հատկանիշներով, տարիքային կազմով, թվաքանակիդինամիկայով ն այլն: Վայաստանում ծովի մակերնույթից մինչն 2500 մետր բարձրությունները ամենուրեք բոլոր ջրավազաններում տարածված է լճագորտ տեսակը: Նա կազմված է բազմաթիվտեղախմբերից, որոնք մի շարք հատկանիշներով իրարից այնքան շատ են տարբերվում, որ դժվար է համոզվել, որ դրանք նույն տեսակն են: Պարզվել է, որ լճագորտը որքան բարձր է ապրում ծովի մակերնույթից, այնքան նրա մարմնի չափերը ն հատկապես զանգվածը մեծ են (նկ. 24): Այդ տարբերությունը հատկապես ցայտուն է արտահայտվածէգերի մոտ: Օրինակ Մարտունու շրջանի Արգիչիի գետաբերանում (2500 մ) ապրող լճագորտի սեռահասուն էգերը երեք անգամ ավելի մեծ զանգված ունեն, քան Արարատյանհարթավայրի ջրավազաններում ապրողները: Սնանի ավազանում (1900 մ) ապրող գորտերն ունեն միջին ցուցանիշը: Արգիչիում ապրող գորտերի սեռահասունությունը վրա է հասնում կյանքի 4-5-րդ տարում, իսկ Արարատյան հարթավայրում 2-րդ տարում: Արգիչիում ն Սիսիանի շրջանի Սպանդարյանջրամբարում (2350 մ) ապրող գորտերի կյանքի առավելագույն տնողությունը .11-12 տարի է (ընդ որում` էգերն ավելի երկար են ապրում, քան արուները), իսկ Արարատյանհարթավայրում՝ 4-5: Ուշագրավ է, որ այս օրինաչափությունը, այսինքն՝ ցածրադիր վայրերից բարձր լեռները տեղափոխվելուն զուգընթաց մարմնաչափերըն երկարակեցությանմեծացումը հատուկ է շատ տեսակների, բայց ոչ բոլորին: Նշանակում Է, որ յուրաքանչյուր տեղախմբի պատասխանռեակցիան շրջապատի նման պայմաններին յուրահատուկ է: Մի շատ հետաքրքիր օրինակ նս: Լճագորտի հարթավայրային ն միջին լեռնային պայմաններում ապրող գորտերը սնվում են միջատներով, մանր ձկներով ն իրենց շերեփուկներով: Այսինքն` այնպես, ինչպես բոլոր տեղե100

րում ապրող գորտերը: Սակայն Հայաստանի բարձրլեռնային ջրավազաններում ապրողները գերադասում են սնվել իրենց ցեղակիցներով ե դաշտամկներով:Հարց է առաջանում. ինչո՞ւ են այս կենդանիներըփոխել իրենց կերը: Պարզվում է, որ որակապես նոր կերին անցնելը էական նշանակություն է ունեցել բարձրլեռնայինտեղախմբերումապրելու համար: Այսինքն, եթե նրանք չփոխեին կերը, չէին ապրի այդ բարձրությունների վրա:

Նկ. 24ա. էգ գորտի չափերը երկու տեղախմբերում: 7. Կարճաղբյուր(Սնան) 7900 մ, 2. Արգիչի 2500 մ

-

-՞

«0 լ

2.33233 -

Է

`

յ

-

-

8.

Տ

,

ո

Խ

Մ

լ

Խո

Օ

/-

||

Տ

-

չ

Հ

Խե

--

յռ

"

արուներ Ջ

լ

մ

Ա

ԱԶ

Մ

Պլ

Կլ

տ

'

էգեր

Նկ. 24բ. Լճագորտի մի քանի տեղախմբերիմարմնի զանգվածըն երկարությունը. Սուրենավան,1 Մրգավետ, 11 Առինջ,/// Շամբ, Մ Քուչակ, Մ/ Զոլաքար, -

Մ

-

Երանոս, Մ)//-

-

Ծովագյուղ, 14

-

-

-

Գոռհայկ,74

-

-

Արգիչի:

Ինչպես արդեն գիտեք, գորտերը սառնարյուն կենդանիներ են, ն նրանց ակտիվությունը կախված է շրջապատի ջերմաստիճանից,ն այս կենդանիները տարվա ընթացքում ակտիվ են լինում միայն տաք օրերին: Քանի որ բարձր լեռներում տաք օրերին թիվը շատ քիչ է, իսկ բազմացման ն կյանքի այլ գործընթացների համար կարճ ժամանակամիջոցում շատ էներգիա է պետք, ուստի այս գորտերը ընտրել են ավելի առատ էներգիայի աղբյուր: Առանցուսումնասիրելու տեղախմբերի վերը նշված տարբերիչ հատկանիշներն անհնար է պարզելյուրաքանչյուր տեղախմբի տարածման սահմանը ն մյուս էկոլոգիական ցուցանիշները, որոնք խիստ անհրաժեշտ են պատկերացումներ ունենալու այդ բնական խմբավորումների մասին, հետնաբար նան շահագործման, պահպանության ն այլ խնդիրների լուծման համար: ,

4. ՏԵՂԱԽՍԲԻ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆ

ՈՒ ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ

Ցանկացածտեղախմբիմասինգաղափարկազմելու ն առավել նս շահագործելու համար պահանջվում է հաշվի առնել նրա մի քանի կարնոր կառուցվածքային ցուցանիշները տարածական, տարիքային, սեռային, կենդանական տեղախմբերիհամար վարքային կառուցվածքներըն այլն:

4.1.

Տեղախմբերի տարածական կառուցվածքը

Տեղախմբերի տարածական կառուցվածքի տակ հասկացվում է տեղախմբերիառանձնյակներիբաշխվածության բնույթը արեալում: Այն ունի կարնոր էկոլոգիական նշանակություն: Ամենից առաջ տարածքի օգտագործման որոշակի ձնը տեղախմբին հնարավորություն է տալիս արդյունավետ օգտագործել ինչպես տարածքի ռեսուրսները, այնպես էլ մրցակցության թուլացումը ն ամրապնդելիր տեղը մյուս տեղախմբերի նկատմամբ:Կարնոր նշանակություն ունի նան, որ տեղախմբերիհավասարաչափ տեղաբաշխումը ապահովում է առանձնյակներիփոխհարաբերությունները տեղախմբերի ներսում: Առանց ներտեղախմբային որոշակի մակարդակիշփման, տեղախմբերըչեն կարող կատարել ինչպես իրենց տեսակային գործառույթները(բազմացում, տեղաբաշխում), այնպես էլ գործառույթներ կապված էկոհամակարգի կենսագործունեության հետ (մասնակցությունը նյութերի շրջապտույտում, կենսաբանական արդյունքի ստեղծմանը ն այլն):

Տեղախմբերի տարածական կառուցվածքը պայմանավորող պայմաններից մեկը համարվում է տեղախմբերի թվաքանակը: Առանձնյակների թիվը տեղախմբում կոչվում է թվաքանակ: Ցանկացած նորմալ տեղախմբի թվաքանակը բնության մեջ գտնվում է դինամիկ հավասարակշռության պայմաններում: Թվաքանակը էկոլոգիական ուսումնասիրությունների համար շատ կարնոր բնութագրերից մեկն է, հատկապես երբ խոսքը գնում է վերացման վտանգի տակ գտնվող բուսական, կենդանական ն սնկային տեղախմբերի մասին: Եթե տվյալ տեղախումբը տնտեսական մեծ նշանակություն ունի, ապա նրա համար պետք է ստեղծել բոլոր պայմանները թվաքանակը բարձր մակարդակի վրա պահելու համար, իսկ երբ նկատվում է տեղախմբի թվաքանակի անընդհատ նվազում, որն անցանկալի երնույթ է, պետք է միջոցներ ձեռնարկել կանխելու տվյալ տեղախմբի թվաքանակի նվազման գործընթացը: Նախ պետք է սահմանել նման տեղախմբերի այն նվազագույն թվաքանակը, որից ցած իջնելու դեպքում վտանգվում է տեղախմբի հետագա գործունեությունը: Գիշատիչ կաթնասունների համար այն մոտ 200 առանձնյակ է, սմբակավորների ն կճղակավորների համար մի քանի հարյուր, անգղների համար մի քանի տասնյակ, միջատների համար մի քանի հազար: Եթե նվազագույն թվաքանակից իջնելու դեպքում տեղախմբի թվաքանակի վերականգնումըդառնում է անկառավարելի, ուստի նման տեղախմբերըվերցնում են պահպանության տակ: Տեղախմբի թվաքանակի որոշելը շատ բարդ խնդիր է, հատկապես, եթե այդ տեղախմբերըմանր են ն վարում են թաքնված ապրելակերպ: Ինչ վերաբերում է անտառի ծառերի տեղախմբին, ապա այն որոշելը դժվարություն չի ներկայացնում: Համեմատաբար հեշտ է նան խոշոր կաթնասուններիթվաքանակը որոշելը: Վերջին ժամանակներս թվաքանակի որոշման գործում լայն տարածում են ստացել կենդանիների նշման ն օղակավորման եղանակները: Հատկապեսարդյունավետ է կենդանիներինշման ն կրկնակի ու բազմակի անգամ բռնելու եղանակը: Վերջին եղանակը օգտագործելով մենք Արարատյան հարթավայրիՓոքր Վեդի գյուղի ւտռանձենու ն խնձորենու այգում մեկ հեկտարտարածքի վրա որոշել ենք շերտավոր մողեսի թվաքանակը, որը կազմել է 468 առանձնյակ: բավականին ամ բարձր թվաքանակ ն խտություն է: Տեղախմբերի խտությունը տեղախմբերի թիվն է միավոր մակերեսի վրա կամ միավոր ծավալի մեջ (ջրային միջավայրում): Առավելագույն խտությունը տարբեր տեսակների ու տեղախմբերի համար խիստ փոփոխականէ: Թռչունների մի քանի տեսակներ առաջացնում են, այս-

ցուցանիշը

պես կոչված, «թռչնաշուկաներ»: Տարբերում ենք միջին խտություն, այսինքն առանձնյակներիթիվը տեսակիկամ տեղախմբիամբողջ տարածքի վրա: Կենդանի օրգանիզմների առանձնյակները (բույսեր, սնկեր, կենդանիներ, միկրոօրգանիզմներ) տարածության մեջ անհավասարաչափեն բաշխված: Պատճառներն այստեղ կարող են բազմազան լինել. միջավայրի պայմաններիփոփոխությունը. մարդու ներգործությունը, կերա-

յին պայմաններըն այլն: Ընդհանրապես կարելի է տարածության մեջ առանձնացնել առանձնյակներիտեղաբաշխմաներեք ձն՝ պատահական, խմբակային (բծավոր, կուտակումներով) ն համաչափ: Պատահական տեղաբաշխումը լինում է այն ժամանակ, երբ տեղախմբի ապրելատեղը միատարր է (ջրավազանները, անտառի ծածկոցը ն այլն): Խմբակային (բծավոր) տեղաբաշխումը հատուկ է շատ տեղախմբերի, որոնք բնակվում են ոչ միայն ցամաքում, այլ նան ջրային միջավայրում: Տեղախմբերի տեղաբաշխմանայսպիսի ձնը կապված է միջավայրի միկրոկլիմայականպայմաններիբազմազանությունից(միջավայրի բծավորություն): Առանձնյակներիկուտակման հետնանքով ծագում են տարբեր մեծության խմբեր, օրինակ՝ բազմացմանխմբեր: Այդպիսիօրինակներըկարելի է բերել նան բույսերի համար.երեքնուկի բծավոր տեղաբաշխումըմարգագետնում, մամուռների ն քարաքոսների բծերը տունդրայում, մորու բծերը անտառիբացատներում նայլն: Յամաչափ տեղաբաշխումը բնության մեջ քիչ է հանդիպում, օրինակ` անտառում ծառերի բաշխվածությունը (գոյության կռվի պայմաններում) կատարվում է այնպես, որ հարնան ծառերը միմյանց վրա շատ ստվեր չգցեն: Համաչափ տեղաբաշխում հաճախ կարելի է հանդիպել մարդու կողմից ստեղծված պտղատու այգիներում, որտեղ ծառերը տնկում են հավասար հեռավորությունների վրա: 4.2.

Տեղախմբերի տարիքային կառուցվածքը

Տեղախմբերի ուսումնասիրման կարնորագույն բնութագիրը համարվում է նրա տարիքային կառուցվածքը, որն ազդում է ինչպես ծնելիության,այնպես էլ մահացության վրա: Տեղախմբերում տարբեր տարիքային խմբերի հարաբերությունը պայմանավորում է նրա բազմացման հնարավորությունը ն ցույց է տալիս նրա ապագան: Արագ

բազմացող տեղախմբերում մատղաշ առանձնյակները մեծ տոկոս են կազմում: Ժամանակակիցէկոլոգիայում տարիքային կազմի ուսումնասիրման ընթացքում առանձնացնում են երեք էկոլոգիական տարիքայինխումբ. վերարտադրական,հետվերարտադրական: նախավերարտադրական, Որպես կանոն, ամենամեծ կենսունակությունով աչքի են ընկնում այն որոնցում բոլոր տարիքային խմբերը ներկայացված են: տեղախճմբերը, Այդպիսի տեղախմբերըհամարվում են նորմալ: Եթե տեղախմբում գերակշռում են տարիքավոր առանձնյակները, ապա խանգարված է վերարտադրական գործառույթը: Այդպիսի տեղախմբերը համարվում են հետադիմական կամ մահացող: Այս դեպքում պահանջվում է շտապ միջոցառումներ ձեռնարկել տեղախմբի նորմալ տարիքային կառուցվածքը վերականգնելու համար: `Հիմնականում երիտասարդ առանձնյակներից կազմված տեղախմբերը դիտարկվում են որպես ներդրումներ կամ ներխուժումներ: Մեծ է հավանականությունը նման տեղախմբերի թվաքանակի կտրուկ աճի: Հատկապես վտանգավոր է, եթե այդպիսի տեղախմբերը ներկայացված են տեսակներով, որոնք անցյալում բացակայել են այդտեղից՝ Այդ դեպքում այդ տեղախմբերը սովորաբար գտնում ն զբաղեցնում են ազատ էկոլոգիականխորշեր ն իրացնում իրենց բազմացման հնարավորությունները ինտենսիվ կերպով ավելացնելով թվաքանակը: Եթե ուսումնասիրությունիցպարզվել է, որ տեղախմբի թվաքանակը հիմնականում կազմված է մատղաշներից, նշանակում է սեռահասուն առանձնյակներըորսացել կամ ոչնչացվել են: Այս դեպքում պետք է արգելել որսը, որպեսզիտեղախումբըվերականգնիիր նորմալ թվաքանակը: Բարենպաստպայմաններում տեղախմբերըունենում են բոլոր տարիքային խմբերը ն պահպանում են բավականին կայուն վիճակ: Տեղախմբերիտարիքային կազմի վրա ազդում են բազմացմանշրջանի երկարությունը, սերունդների քանակը սեզոնում, բեղունությունը ն մահացությունը տարբեր տարիքայինխմբերում: Օրինակ նկար 25-ից երնում է, որ արագ բազմացող տեսակների նախավերարտադրման տնողությունը կազմում է 9546-ից բարձր: Դաշտամկներիհասուն առանձնյակները տարվա ընթացքում կարող են 2-3 սերունդ տալ, իսկ մատղաշ առանձնյակներըընդունակ են բազմանալու 2-3 ամսականում: Մորեխների ն պտղաճանճերի նախավերարտադրությանշրջանը չի գերազանցում կյանքի տնողության 5096-ը: Այլ է պատկերը մարդու տեղախմբերում, որտեղ երեք շրջանները գրեթե հավասար են: Այդ ցուցանիշը տարբեր է տարբեր ազգերի ռասաների համար:

Ր

ծ Հ

տերնակեր

սոճու

օրաբզեզ

|

Սրրաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաաարայը

աաա

կաղամբի սպիտակաթիթեռ պաաաաաաաաաաաաաարաաարաատտտտտտտոը

Տ: | ծղրիդ

ատտատատաաաաատատտատտտտտտատտաատտտտտա

Զ Ց:| աղբաբզեզ Աարտատաաաաաատաաաաաաաատտտ Յ,| ամերիկյանխավարասեր աատաաաատաաաարրաաաաաաաատտ ԸՀԸ յ Յ.| տափաստանայինմորեխ աաատաատաաաատատ ` | պտղաճանճ Ը) արատը 3 վահանակիր արաաաաաաաաատաը

վահանակիրամերիկյան

Լ

Տ

ը

գորշ

Ց'

Ն

--

առնետ

մարդ խոտագորտ |

Լ

ճարպիկ մողես

սպիտակակող դելֆին

Ը------1

արորը

Ը

յ

ատա ատար

ՁՈ Հ

ՍՎ

Զ

ատ առար

Ը----) 3) ԼԸ 100օծ

"` Նկ. 25. Մի քանի տեսակի կենդանիների նախավերարտադրման(1), վերարտադրման (2) ն հետվերարտադրման(3) անհատական զարգացման տնողության հարաբերությունները տոկոսներով: (Մավրիշե, 2003)

4.3.

Տեղախմբերի սեռային կառուցվածքը

Տեղախմբերի սեռային կառուցվածքի տակ հասկացվում է սեռերի հարաբերությունը: Գատկապես բազմացող էգերի քանակը տեղախմբերում մեծ նշանակություն ունի թվաքանակի հետագա աճման համար: Կենդանական աշխարհում մեծ թվով տեսակների սեռը դրսնորվում է բեղմնավորման պահին, երբ արական ն իգական սեռական բջիջները միաձուլվում են իրար հետ: Սեռերի ձնավորման նման ձնը ապահովում է սեռերի հավասար քանակությունը (1:1), որը ստա106

անունը: ցել է սեռերի ձնավորման առաջնային հարաբերություն Սակայն այդ դեռնս չի նշանակում, որ տեղախմբերում սեռերի հարաբերությունը միշտ պետք է հավասար լինի: Այն կապված է նրանից, որ սեռին շղթայակցված հատկանիշները հաճախ պայմանավորված են լինում ֆիզիոլոգիական, էկոլոգիական ն վարքային առանձնահատկություններով: Յաճախ տեղախմբերում հանդիպում են այս կամ այն սեռի առանձնյակների մահացություն, որն ուղղակիորեն ազդում է սեռերի քանակական հարաբերությունների վրա: Սեռերի այդպիսի հարաբերությունը ծնվելու ժամանակ ն զարգացման վաղ շրջանում, երբ ժառանգականությամբպայմանավորվածության վրա ավելանում են տարբեր տեսակի արտաքին ու ներքին գործոններ, ստացել է սեռերի կառուցվածքի երկրորդային հարաբերություն անունը: Մի քանի տեսակի կենդանիների մոտ (օրինակ` երկկենցաղներ) միջավայրի ջերմաստիճանը ն հատկապես հորմոնների խտությունը սեռերի վրա կարող են այնպես ազդել, որ սեռերի գենետիկական ճանապարհով ձնավորված հարաբերությունը կարող է արմատապես փոխվել: Այսպես, խոտագորտի տեղախմբում մատղաշ առանձնյակները արտաքինից էգերի տեսք ունեն: Միայն կյանքի երկրորդ տարվա վերջում` նրանց կեսը կերպարանափոխված են արուների: Մրջյունների, մեղուների ն մյուս հասարակական կենդանիների մայրերի թիվը (սեռական բազմացման ընդունակ էգեր) տեղախմբում կարգավորվում են աշխատավոր մեղուների կողմից պատրաստված հատուկ սննդարար կերերի միջոցով: Բազմացող առանձնյակների սեռերի հարաբերության կառուցվածքի այս ձնը ստացել է երրորդային հարաբերություն անունը: Մարդու ն մյուս կաթնասունների համար նկատվում է ընդհանուր օրինաչափություն, որի դեպքում բարձր տարիքային խմբերում տեղախմբերում, կրճատվում է արու օրգանիզմների քանակը: Օրինակ մարդու մոտ սեռերի երկրորդային հարաբերությունը կազմում է 100 աղջիկ ն 106 տղա: 18 տարեկանում այդ հարաբերությունը հավասարվում է տղաների բարձր մահացության պատճառով: 50 տարեկանում սեռերի երրորդային հարաբերությունը կազմում է 885 տղամարդ ն 100 կին, իսկ 80 տարեկանում 50 տղամարդ ն 100 կին: Անտառային շեկ մրջյունները ձվադրելով ԺԷ20"Շ ջերմաստիճանից ցածր պայմաններում զարգանում են միայն արուներ, իսկ ավելի բարձր ջերմաստիճանում գրեթե ամբողջովին էգեր: Այդ երնույթի բացատրությունը կայանում է նրանում, որ էգերի ձվատար խողովակում արուների կողմից դրված սերմնաբջիջները ակտիվանում են միայն բարձր ջերմաստիճանում ապահովելով դրվող ձվերի բեղմնավորու107

մը: Թաղանթաթնավոր միջատների կարգում չբեղմնավորված ձվից զարգանում են միայն արուներ: Սեռային կառուցվածքի վրա միջավայրի ազդեցությունը հատկապես ցայտուն է արտահայտված սեռական ն կուսածին սերունդների հաջորդականությամբբազմացող կենդանիների մոտ: Օրինակ ջրալուն նորմալ ջերմաստիճանում բազմանում է կուսածնորեն, իսկ բարձր կամ ցածր ջերմաստիճանում` տեղախմբում առաջանում են արուներ: Մինչդեռ լվիճների մոտ երկսեռ սերունդի առաջացումը կարող է կապված լինել լուսային օրվա տնողության, ջերմաստիճանի ն տեղախմբի խտության հետ: Այսպիսով տեղախմբերում սեռերի հարաբերությունները հաստատվում են ոչ միայն գենետիկական օրենքներով (1:1), երբ բեղմնավորման ժամանակ քրոմոսոմները միաձուլվում են իրար հետ, այլն միջավայրի տարբեր գործոնների ազդեցության տակ:

"2

խր

յ Նկար 26.

Վայկականմողես

թ --

|.

-

յ

Նկար

Թ

Հաապ ՞

աաա

Սպիտակափորմողես

Կուսածնությունը հաճախ է հանդիպում նան ստորակարգ ողնաշարավորների ձկների ն երկկենցաղների մոտ: Ոչ շատ հաճախ այդ երնույթը հանդիպում է նան բարձրակարգ ողնաշարավորներից մողեսների մոտ: Ուշագրավն այն է, որ աշխարհում առաջին անգամ կուսածին մողեսների գոյությունը հայտնագործվել է Հայաստանում: 1936 թ. երկու բելգիացի կենսաբաններ Սնանի ավազանում բռնել են 40 մողես, որոնց մեջ ոչ մի արու չի եղել: Ընդ որում այդ գիտնականները հատուկ փնտրել են, որպեսզի գտնեն արու մողեսներ, սակայն չեն հանդիպել: Համարելով, որ Վայաստանում հանդիպած այդ փաստը աննորմալ երնույթ է, նրանք այդ փաստին ոչ մի նշանակություն չեն տվել: Հետագայում խորհրդային ականավոր սողունաբան Ի. Դարնսկին, որը մեծ ծառայություն ունի Կովկասի սողունների կենդանական աշխարհի ուսումնասիրման գործում, փորձարարական ճանապարհովապացուցել է, որ միայն հայկական մողեսի տեսակըչէ, որի տեղախմբում բացակայում են արուները. Հայաստանում տարած108

ված են այդպիսի չորս տեսակի մողես, որոնք կազմված են միայն էգերից ն բազմանում են առանց բեղմնավորման (կուսածնորեն), իսկ չբեղմնավորված ձվերից ծնվում են միայն էգեր, որոնք բացարձակապես նման են իրենց մայրերին: Հետագայում պարզվեց, որ կուսածին մողեսներ կան Հյուսիսային Ամերիկայում, Ֆիլիպիններում ն այլն: Առանց խորանալու այս երնույթի կենսաբանական մեխանիզմի մեջ միայն նշենք, որ մողեսների կուսածնությունը առաջանում է այն տեղում ն այն ժամանակ, երբ տեղախմբի համար ստեղծվում են ապրելու լավագույն պայմաններ, ն այդ պայմանները յուրացնելու համար մողեսներից պահանջվում է արագ բազմացում, թվաքանակի ավելացում ն արեալի ընդարձակում: Եվ քանի որ միայն էգերից կազմված տեղախումբը կարող է երկու անգամ ավելի արագ բազմանալ, քան էգերից ու արուներից կազմվածը, ուստի բնական ընտրությունը հանուն տեղախմբի թվաքանակի ավելացման վերացրել է արուներին: էկոլոգի խնդիրն է ուսումնասիրել սեռերի կարգավորման մեխանիզմները, որպեսզի տեղախմբում ավելի շատ պահպանել այն սեռը, որն ավելի շատ արդյունավետություն է ցուցաբերում:

5. ՏԵՂԱԽՄԲԵՐԻ

ԴԻՆԱՄԻԿ

ԲՆՈՒՅԹԸ

Տեղախմբերի դինամիկբնույթի տակ պետք է հասկանալ առանձնյակների թվաքանակիսեռատարիքային ն տարածական փոփոխությունները որպես պատասխան ռեակցիա արտաքին ու ներքին պայմանների նկատմամբ:Տեղախմբերի դինամիկան պարզեցված տարբերակով կարելի է նկարագրելայնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք ծնունդն ու մահացությունն է: Սրանք տեղախմբի կարնորագույն բնութագիրն են, որոնց վերլուծության հիման վրա կարելի է դատել տեղախճմբի կայունության ն առաջադիմականզարգացման մասին: Միավոր ժամանակամիջոցում տեղախմբում ծնված առանձնյակների թիվը, կոչվում է ծնելիություն: Ընդ որում «ծնելիություն» հասկացությունը վերաբերում է բուսական, կենդանական, սնկային ն մանրէային բոլոր տեսակներին,անկախ նրանց ծնվելու եղանակից, թեկուզ այն լինի ցորենի սերմի ծլում կամ մողեսի ձագի ձվից դուրս գալը, երեխայի ծնվելը ն այլն: էկոլոգիայում առավելագույն ծնելիության տակ հասկացվումէ իդեալական պայմաններումտեսականորենհնարավոր նոր առանձնյակներ առաջացնելու արագությունը:

Տարբեր տեսակներիծնելիության տեսական արագությունը կարող է շատ բարձր լինել: Եթե բազմացմանինտենսիվությունըչափենք Երկիրը նվաճելու արագությամբ, ապա խոլերայի բակտերիանԵրկիրը կծածկի 1,25 օրում, դիատոմայինջրիմուռները՝16,8 օրում, տնայինճանճը՝ 366 օրում, հավը՝ 6 հազար օրում, փիղը՝ 376 հազար օրում: Ինչպես երնում է, բերված ցուցանիշներից յուրաքանչյուր տեղախումբ տեսականորեն աճի ընդունակէ թվաքանակիանսահմանափակաճի: Անսահմանափակ ցուցանիշը ստացել է կենսական պոտենցիալ անունը, որը նշանակում է միավոր ժամանակամիջոցումմեկ զույգից կամ մեկ առանձնյակից ստացվող սերնդիքանակը: Սերունդների թվաքանակի ավելացման հնարավորությունըաճում է երկրաչափականպրոգրեսիայով: Ընդ որում որքան տեսակը պարզ կազմություն ունի, այնքան բարձր է նրա կենսականպոտենցիալը:Օրինակ եթե ոչինչ չխանգարի կապտականաչ ջրիմուռների բազմացմանը, ապա նրանք շատ մեծ արագությամբ կծածկեն երկրագունդը: Կամ վերցնենք խմորասնկերը,որոնք բազմանում են բողբոջմանեղանակով: Լավագույն պայմաններիդեպքում նրանցկենսականպոտենցիալըթույլ կտար Երկիրը նվաճել մի քանի Ժամում, իսկ անձրնասնկերը,որոնք միանգամից առաջացնում են 7,5 մլրդ սպոր, արդեն կյանքի երկրորդ սերնդում կնվաճեին Երկիր մոլորակը: Կենսականպոտենցիալը կարող է իրացվել միայն առանձին դեպքերում ն շատ նեղ ժամանակահատվածում,երբ միջավայրում առկա են ապրելու լավագույն պայմաններ ն բացակայումէ մրցակցությունը: Այս դեպքում տեղախումբը դրսնորում է իր կենսական հնարավորությունները, որը շատ դեպքերում կարող է հանգեցնել էկոլոգիական պայթյունների: Ի տարբերություն առավելագույն ծնելիության՝ էկոլոգիական ծնելիությունը բնութագրվում է տեղախմբիթվաքանակիաճով էկոլոգիական համալիր պայմաններում:էկոլոգիական ծնելիությունը մշտական մեծություն չէ, այն կախված է ոչ կենսական, կենսական ն մարդածին գործոններից: Միավորժամանակամիջոցումծնված առանձնյակներիթիվը կոչվում է բացարձակ կամ ընդհանուր ծճնելիություն: էկոլոգիայում կիրառվումԷ նան «տեսակարար ծնելիություն»» հասկացությունը, որի տակ պետք է հասկանալ տեղախմբի մեկ առանձնյակի հաշվով միավոր ժամանակամիջոցում ծնված առանձնյակների թիվը: Ենթադրենք, Երնան քաղաքում, որի բնակչությունը 1 մլն է, մեկ

տարում ծնվել է 80 հազար երեխա: Այս դեպքում բացարձակ ծնելիությունը կլինի 80 հազար երեխա, իսկ տեսակարար ծնելիությունը 896: Մահացությունը ծնելիության հակադարձ մեծությունն է: Տեղախմբում միավոր ժամանակամիջոցում մահացած առանձնյակների թիվը կոչվում է մահացություն: Տեղախմբի թվաքանակի անալիզի ժամանակ օգտվում են մահացության ցուցանիշից, անկախ այն բանից, թե ինչ պատճառով է եղել մահացությունը: Տեղախմբի մահացությունը ն տարիքային կառուցվածքը կախված է նրանից, թե առանձնյակներըտարբեր տարիքային խմբերում վերապրելու ինչպիսի հնարավորություն ունեն: Այս ցուցանիշները էկոլոգին հնարավորություն են տալիս պարզել, թե որ տարիքային խումբն է ավելի խոցելի, ն որն է մահացության պատճառը կամ պատճառները: Այս ցուցանիշները նան պետք է հաշվի առնել որսորդական աշխատանքները կազմակերպելիս: 5.1.

Տեզղախմբերիծերացման

ն

մահացության էկոլոգիան

Ինչո՞ւ է օրգանիզմը տարիքի հետ զուգընթաց ծերանում: Չէ՞ որ կարելի էր սպասել միանգամայն հակառակ արդյունքը. տարիքին զուգընթաց օրգանիզմը դառնում է ավելի փորձված, ավելի հեշտ է խուսափում թշնամիներից, դառնում է ավելի խելոք, օրգանիզմը հիվանդությունների նկատմամբ ձեռք է բերում մեծաթիվ իմունիտետներ ն բարձր դիմադրողականություն: Գուցե ֆիզիոլոգիական տեսանկյունից այս հարցը բացատրված է, սակայն էկոլոգիայի ն էվոլյուցիայի տեսանկյունից հարցը քիչ է պարզաբանված: Մինչդեռ այդ հարցը շատ կարնոր է բնական տեղախմբերի հետ ճիշտ վարվելու, նրանց թվաքանակը խելամիտ ձնով կարգավորելու ն արդյունավետությունը բարձրացնելու համար: Այսպես, եթե բնության մեջ որնէ տեղախումբ բնութագրվում է մեծ մահացությամբ, ապա այդ տեղախումբը վաղուց դատապարտված կլիներ մահվան, եթե չունենար մեծ սերնդատվություն: Միաժամանակ պարզ է նան, որ տեղախումբը աչքի ընկնելով բարձր սերնդատվությամբ, պետք է աչքի ընկնի զգալի մահացությամբ, այլապես տվյալ տեղախումբը կշարունակի աճել ն շատ շուտ կսպառի կերային պաշարները ն տեղախումբը կդատապարտվիմահվան: Փոքր սերնդատվության դեպքում տեղախումբը սովորաբար բնութագրվում է ցածր մահացությամբ, քանի որ սերնդի բարձր դիմադրողականությունը

հանգեցնում է սերնդատվության նվազմանը: Այնպես որ, հակադարձ կապ կա վերապրելու ն սերնդատվության միջն: Ծնելիությունը ն մահացությունը միասին են ենթարկվում էվոլյուցիայի ն միասին էլ պահպանում են տեղախմբի դինամիկ հավասարակշռությունը: Հայաստանում ծովի մակերնույթից տարբեր բարձրությունների վրա ապրում են շերտավոր մողեսի տարբեր տեղախմբեր: Արարատյանհարթավայրում ապրող մողեսները տարեկան ձվադրում են երկու անգամ ն միջին հաշվով դնում են 12 ձու, Սնանում ապրող մողեսները տարեկան ձվադրում են մեկ անգամՍնդնում են 6 ձու: Վակառակ դրան Սնանում ապրող մողեսների կյանքի տնողությունը միջին հաշվով 7-8 տարի է, իսկ Արարատյանհարթավայրում ապրողներինը 4-5 տարի: Հաշվումները ցույց են տալիս, որ երկու տեղախմբերում ամբողջ կյանքի ընթացքում դրած ձվերի քանակը գրեթե իրար հավասար է: Մի կարնոր հանգամանք նս: Մողեսները լինելով սառնարյուն կենդանիներ ցուրտ ամիսներին քնում են ն, քանի որ Սնանի ավազանում ձմեռն ավելի երկար է, քան Արարատյանհարթավայրում, ուստի Սնանում ապրող մողեսները տարվա ընթացքում երկու անգամ ավելի շատ են քնում, քան Արարատյան դաշտում ապրողները: Այս բոլոր փաստերից հետո կարելի է եզրակացնել, որ նույն տեսակի երկու տեղախճբերը, որոնք ապրում են տարբեր պայմաններում, ունեն ակտիվ կյանքի հավասար տկողություն ն գրեթե նույն քանակի սերնդատվություն: Արարատյան հարթավայրի մողեսների բարձր բեղունությունը ն կյանքի կարճ տնողությունը Սնանում փոխարինվում է կյանքի երկար տնողությամբ ն քիչ բեղունությամբ: Այդ օրինաչափությունը մենք հաստատել ենք նան Վայաստանում լայն տարածված լճագորտի ն կանաչ դոդոշի վրա: Հետագայում այդպիսի օրինաչափություն են հայտնաբերել նան հարավից դեպի հյուսիս տեղա-

փոխվելիս:

-

Երբեմն տեսակետներ հայտնվում այն մասին, որ այդ օրինաչափությունը տարածվում է նան մարդու վրա: Մինչդեռ հակառակն է, քանի որ բարձրլեռնային պայմաններում մթնոլորտային ճնշումն ավելի ցածր է, թթվածնի քանակը քիչ, ռադիոակտիվ ճառագայթները բարձր, ջերմային տատանումները բարձր են ն այլն: Ահա թե ինչու Տյան Շանում ն Պերուի բարձր լեռներում ապրող մարդկանց կյանքի տնողությունը հիսուն տարուց չի անցնում: Ուստի պետք է եզրակացնել, որ տաքարյուն ն սառնարյուն կենդանիներիհարմարվածությունը միննույն պայմաններին ընթացել է տարբեր ուղիներով:

են

վերջո, պարզվում է, որ յուրաքանչյուր տեղախմբի մոտ էվոլյուցիայի ընթացքում ձնավորվել է յուրահատուկ գենետիկական ծրագիր, որի հիման վրա օրգանիզմը որոշակի ժամանակահատվածում սպառում է իր պոտենցիալ հնարավորությունները, մասնավորապես ն ձճահանում: սերնդատվությունը, Ի

5.2.

Մի քանի տեսակների առավելագույն երկարակեցությունը

Վայտնի է, որ բնության մեջ հազվադեպ տեսակներ են ապրում մինչն առավելագույն տարիքը: Շնորհիվ առողջապահության զարգացման` զգալի չափով աճել է մարդու երկարակեցությունը, թեն այն անուժ է կանխել ծերությունը: Որպես կանոն՝ որքան խոշոր են կենդանիները, այնքան շատ է նրանց կյանքի տնողությունը, ցածր է սերնդատվությունը ն դանդաղ է սեռադառնալուց հետո շատ սառնարհասունությունը: Թեն սեռահասուն յուն կենդանիների աճը շարունակվում է, սակայն այն խիստ դանդաղում է: Սովորաբար բնության մեջ կախված գիշատիչներից, մակաբույծներից, հիվանդություններից ն այլ գործոններից, մահացությունն ավելի շուտ է վրա հասնում, քան նրանց կյանքի տնողության առավելագույն սահմանն է: Ստորն ներկայացված է մի քանի բուսական ն կենդանական տեսակների կյանքի առավելագույն տնողությունը տարիներով (աղյուսակ 1): Ինչպես երնում է աղյուսակից, հատկապես բարձր է երկարակեցությունը ծառերի մոտ: ԱՄՆ-ի Կալիֆոռնիայի նահանգի Սպիտակ լեռներ տարածքում 3000 մ բարձրության վրա գիտնականները հայտնաբերել են սոճու հատուկ տեսակ, որի տարիքը որոշելով պարզել են, որ այդտեղ տարածված սոճու մի քանի ծառատեսակների տարիքը գերազանցել է 4000 տարին, իսկ մի քանիսն էլ ապրել են մինչն 4600-4800 տարի: Սովորաբար երկարակեցության չեմպիոն են համարում սեքվոյադենդրոնը կամ մամոնտի ծառը, որի է 85 մ-ի, իսկ առավելագույն տարիքը բարձրությունը հասնում 3000--5000 տարի:

Մի քանի տեսակի բույսերի կենդանիների կյանքի առավելագույն տնողությունը ն

Տեսակ Բույսեր՝

ցորեն խաղող խնձորենի

կաղնի նոճի

Անողնաշարավորներ՝

մրջյուն անձրնաորդ

օմար

մարգարտաբեր

Ձկներ՝

գուպպի կարպ

թառափ ն սողուններ Երկկենցաղներ

լճագորտ հսկա սալամանդր

ալիգատոր փղային կրիա

Թռչուններ՝ ծիծեռնակ բնեռային ծիծառ տնային աղավնիներ ջայլամ բերկուտ անգղ

Կաթնասուններ՝

խլուրդ մուկ

ծովախոզուկ ճագար ոչխար շուն կով

վագրաձի գետաձի

հնդկականփիղ մարդ

Աղյուսակ

Կյանքի տնողությունը (տարի)

80-100

շ Յ

Յ0 Յ8

6. ՏԵՂԱԽՄԲԵՐԻ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կառավարելբնական տեղախմբերը, նշանակում է կառավարել էվոլյուցիայի գործընթացները, այսինքն` ապահովել նրանց երկրաչափական պրոգրեսիայով բազմանալու ն թվաքանակն ինքնուրույն կարգաբնական պաշարներն արդյունավետ վորելու, տարածման սահմանում օգտագործելու, նորմալ սեռատարիքային կառուցվածք պահպանելու հնարավորությունները: Բնական տեղախմբերի կառավարմանհամար ամենալավ ուսումնասիրված տեղախմբերը արդյունագործական կենդանիների տեսակներն են (որսարդյունագործականն ձկնորսական): Տեղախմբերի կառավարմանաշխատանքներիկազմակերպմանհամար անհրաժեշտ է հաշվի առնել հետնյալ կարնորագույնհանգամանքը կենդանիներիտեղախմբերիշահագործմանկենսաբանականհիմքը տեղախմբերի թվաքանակի կարգավորումն է: Ցանկացած շահագործվող տեղախմբիարդյունավետության բարձրացման հիմքը այդ տեղախմբերի երկրաչաւիփական պրոգրեսիայով բազմանալու ն ինքնուրույն թվաքանակը կարգավորելու հնարավորությունն է: Դեռնս ժամանակին Կ. Լինեյը, Թ. Մալթուսը, Չ. Դարվինը նկատել են, որ բոլոր տեսակները կարող են բազմաթիվ անգամ շատ սերունդ տալ, որոնք չեն կարող հասնել սեռահասուն տարիքին: Բնական պայմաններում այդ ավելցուկը խիստ անհրաժեշտ է, նախ որ պայմաններ լինելու դեպքում թվաքանակը կտրուկ աճում է, մյուսը, որ այդ ավելցուկը մշտապես ապահովում է կյանքի ճնշումը, որն, ի վերջո, հանգեցնում է բնական ընտրությանը: Երրորդը ն, ամենակարնորը, որ ավելի լրիվ է իրացվում տվյալ տեղախմբի ժառանգական հնարավորությունները ն տվյալ պայմաններում վերապրում են ամենալավ հարմարվածները: Կենդանիբնության ցանկացած շահագործման դեպքում մատղաշների ավելցուկը այն անհրաժեշտ ռեզերվն է, որի հաշվին արագ վերականգնվում է տեղախմբերի թվաքանակը: Պարզվել է, որ տեղախմբերի ինտենսիվ շահագործման դեպքում արագանում են տեղախմբերի վերարտադրման գործառույթները, արագանում է սեռահասունությունը, քչանում է մահացությունը ն մեծանում է բեղունությունը: Այսպիսով` կենդանի բնության հարստությունների շահագործման էկոլոգիականկառավարմանըայլընտրանք չկա: Դրա համար որքան էլ որ բարդ լինի շահագործվող տեղախմբերիբնութագիրըստանալը, այ118

նուամենայնիվ, պետք է ցուցաբերել տեղախմբային մոտեցում: Այդ մոտեցմանիրականացմանհամար անհրաժեշտ է չորս պայման. 1. Կառավարմանմիավոր ընտրելու ընթացքում պետք է հիմք ընդունել տեղախմբային մոտեցումը: 2. Ուսումնասիրել զարգացման տարբեր էտապներում կառավարվող տեղախմբերի էկոլոգիական առանձնահատկությունները հասունացման արագությունը, բեղունությունը ն սեռերի ու տարիքային հարաբերությունները, գեներացիաների երկարակեցությունը, աճի ն զարգացման օրինաչափությունները ն այլն: Յ. Կառավարմանռազմավարություննընտրելիս հաշվի առնել տվյալ տեղախմբի էկոլոգիական առանձնահատկությունները էկոլոգիական կապերը մյուս տեղախմբերի հետ, տնտեսական օգտակարության աստիճանը: Այդ նպատակիհամար հարմար է էՀՄ--ի կիրառումը ն մոդելավորումը: 4. Տեղախմբերի կառավարման մեթոդներ մշակելիս հաշվի առնել նան տեղախմբերի կենսազարգացման, տարիքային խմբերի, ժառանգական ն էկոլոգիական համակարգերի վրա ազդելու մեխանիզմները (հիմնականում ճիշտ ընտրողականորսի միջոցով): 6.1.

Տեղախումբը որպես թվաքանակի կարգավոքման տարրական միավոր

Տեղախումբը որպես կառավարման տարրական միավոր դիտարկեսկզբունքը կարնոր է ոչ միայն արդյունագործական տեղախմբերի, այլն այն տեղախմբերի համար, որոնց թվաքանակըզսպելու, կրճատելու անհրաժեշտություն է առաջանում: Դրանց թվին են պատկանում գյուղատնտեսությանը,անտառային,ձկնային հարստություններին, ինչպես նան առողջապահությանըվնաս հասցնող, աստիճանաբարշատացող տեսակները:Գյուղատնտեսությանըպոտենցիալ վնաս հասցնող միջատների թիվն այսօր հասնում է 10 հազար տեսակի, 1,5 հազար տեսակ կազմում են նեմատոդները, 5 հազար տեսակի սնկեր, 30 հազար տեսակի բույսեր, շատ միաբջիջ կենդանիներն վիրուսներ: Ըստ էության՝ մարդը ոչ հեռու ապագայում ստիպված պետք է լինի կարգավորել մի քանի տասնյակ հազար տեսակի թվաքանակը: Բոլոր այդ տեսակները համարում են «վնասակար», որը ճիշտ չէ: Գիտական տեսանկյունից ելնելով տեսակը վնասակար լինել չի կարող, այնուամենայնիվ, կան տեսակներ, որոնք այս կամ այն միջավայրում բազմանում են երկրաչափական պրոգրեսիայովն վնաս հասցնում տնտեսություններին:Հայտնի են լու

փաստեր, որ մի ժամանակ արաբականերկրները ենթարկվել են մորեխների հարձակմանըայն աստիճան,որ մորեխներըծածկել են ամբողջությամբ դաշտերն ու այգիները: Մորեխներիհարձակումիցտուժել են տափաստաններումապրող շատ ժողովուրդներ, այդ թվում նան Կովկասըն Հայաստանը: Մարդըենթարկվում է առնետների, կոլորադյան բզեզի ն այլ տեսակներիհարձակմանը: Ընդհանրապեսբոլոր կենդանական տեսակների մեծ կուտակումները հղի են վտանգավոր հետնանքներով: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կենդանականտեղախմբերի թվաքանակիգերաճը պարբերական բնույթ է կրում: Տեղախմբերի գերաճը շատ հաճախ կապվում է արեգակնայինակտիվության հետ (գլուխ 3): Երկրի վրա այս կամ այն վայրում տեղախմբերիթվաքանակը կարգավորող գործոնների բացակայության, կամ տեղախմբերի համար ստեղծված բացառիկ բարենպաստ պայմաններում նրանց թվաքանակը անկաշկանդ աճում ն մեծ չափերի է հասնում: Շատ դեպքերում դրան հաջորդում է նշված տեղախմբերիթվաքանակիկտրուկ կրճատումը, նույնիսկ այդ տեսակները դառնում են հազվադեպ: էկոլոգներն, ուսումնասիրելով լուսանի ն նապաստակիթվաքանակի փոփոխություններն ըստ տարիների, սերտ կապ են տեսել նրանց միջն: Նապաստակներիթվաքանակի կտրուկ աճը կատարվել է 9-10 տարին մեկ անգամ: Երբ նապաստակների թիվը հասել էր առավելագույնի, դրան հաջորդել է լուսանների թվաքանակի աճը: Վերջիններս մեծ ճնշում են գործադրել նապաստակներիտեղախմբի վրա, որի հետնանքով վերջինիս թվաքանակը կտրուկ իջել է, իսկ լուսաններինը ավելացել է այնքան ժամանակ, քանի դեռ կերն առատ է եղել: Դրան հաջորդում է լուսանների թվաքանակիկրճատումը մինչն նվազագույնի: Հազարամյակներ շարունակ տվյալ փոխհարաբերությունը կրկնվել է, որի հետնանքով ստեղծվել է դինամիկհավասարակշռություն: Նման հավասարակշռությունստեղծվում է տարբեր բնակլիմայականպայմաններում ապրող ամենատարբերկենդանականխմբերի միջն (նկ. 28): էկոլոգների համար ամենակարնորնայն է, թե կենդանիներիթվաքանակիդինամիկանինչպիսիկարնորագույնգործոններից է կախված: Դա հնարավորությունկտա խելամիտ կերպով միջամտել այս կամ այն տեղախմբի թվաքանակիկարգավորմանը,որն, ինչ խոսք, կնպաստի կենդանականտեղախմբերին ամբողջ բնականհամալիրներիարդյունավետության բարձրացմանը:

--

լուսան

Ը.

նապաստակ

--

70.000

`| 80.000

|

44.000

35.000

ւ

աօ

մո.

10.000 35.000

71.500

20.000

ռ

ո».

Ջ'

90.000

.-

71.500

|50.000

10.000

|

ոս

55.000

45.000

|65.000 25.000

60.000

40.000

80.000

55.000

90.000

|

Նկ. 28. Լուսան-նապաստակ փոխհարաբերությունը:

435.000

հասցնող տեղախմբերիթվաքանակըցանկալի մակարդակիվրա պահելու դեպքումվնասակարարությանաստիճանըկտրուկ կերպով նվազում է: Դժբախտաբար,այստեղ նս կիրառականէկոլոգիանհպարտանալու Քիչ բան ունի. շատ հաճախ այդ տեղախմբերինկատմամբտեղախումբ--էկոլոգիականոչ ճիշտ մոտեցումըմիայն կարճատնարդյունք է տալիս, իսկ հեռանկարայինառումով հանգեցնում է, այսպես կոչված,«գերվնասատուների» ն «գերմոլախոտերի»առաջացմանը:Ցանկացածուժեղ ազդող թունաքիմիկատինկատմամբտեղախմբում առաջանում են առանձնյակներ, որոնք թույնից ոչ միայն չեն ազդվում, այլն թույնի միջավայրում ավելի արագ են բազմանում:Ներկայումս մեկ կամ երկու տեսակի թույնի նկատմամբ դիմացկունությանհատկանիշներունեն գրեթե 500 տեսակիհազարավոր տեղախմբեր:Մալարիայիմոծակիտեղախմբերումմեկ կամ մի քանի թույնի նկատմամբ անընկալունակ են դարձել 84 երկրներում, որի հետնանքով մալարիայով հիվանդների տոկոսը աշխարհում սկսած 1972 թ., յուրաքանչյուր հինգ տարին մեկ կրկնվում է: 25 տեսակի կարծրաթնանիների,տիզերի,թեփուկաթնանիների բամբակենուվնասատուներ, սկսած 1985 թ-ից 36 երկրներումայլնս թունաքիմիկատներից չեն ազդվել: Տեղախմբային էկոլոգիայում չկան պատրաստի դեղատոմսեր, թե ինչպես կանգնեցնել թունադիմացկուն տեսակներինվաճումները: Ըստ երնույթին, ամենաարդյունավետ հեռանկարայինճնը կլինի թունաքիմիկատներից հրաժարվելը: Մինչն հիմա չի եղել պայքարի քիմիական մի որնէ ձն, որի ազդեցությունից չառաջանային թունադիմացկուն տեղախմբեր:Ներկայումս հույսը դրվում է նոր սերնդի թունաքիմիկատների, ֆերամոնների ն սնկաթույների վրա: Սակայն հաստատ կարող ենք ասել, որ բնական տեղախմբերումնրանց դեմ նս կգտնվեն գենետիկականռեզերվներ: Այսպիսով անկասկած է, որ այս կամ այն անցանկալի տեսակի թվաքանակը ճնշելու համար, կառավարման տարրական միավորը պետք է լինի բնական տեղախումբը: Դրա համար էլ այս կամ այն տեսակի թվաքանակն իջեցնելու գիտականորեն հիմնավորված եղանակը պետք է լինի տեղախումբըորպես թվաքանակիկարգավորմանտարրականմիավոր դիտարկելու սկզբունքը, այլապես թվաքանակի կարգավորման հսկայականաշխատանքները դառնում են անարդյունավետ: Վնաս

6.2.

Տեղախումբը որպես մշտադիտարկման տարրական միավոր

Բնության վրա մարդու ներգործության ուժեղացման հետ կապված շրջակա միջավայրի փոփոխությունները ն դրանց հետնանքները վա119

հատուկ ուսումնասիրությունների առարկա են դարձել ամենատարբեր տեսանկյուններից: Արդյունագործողինանհրաժեշտ է իմանալ շահագործվող տեղախմբիվիճակը, նրանց կերային պաշարները, կապը գիշատիչների ն մրցակիցների հետ: Նույն հարցերը ծագում են, երբ մարդը նախաձեռնում է այս կամ այն տեղախմբի պահպանությունը: Ներկա պայմաններումհսկայական Ընշանակությունէ ստանում ոչ միայն պահպանությանենթակա տեղախմբիդիտարկումը,այլն նրա հետ կապված ամբողջ համալիրի դիտարկումը (բուսականություն, մակաբույծներ, հիվանդություններ, մրցակիցներ, գիշատիչներ): Ընդհանրապես, շրջակա միջավայրի ամբողջական դիտարկումը դարձել է կարնոր հարց: Կենսաբանական դիտարկումը ստացել է կենսամոնիտորինգ անունը: Կենսամոնիտորինգիմեջ մտնում է բնական համալիրների դիտարկումը, այդտեղ ապրող տեղախմբերիէկոլոգիական, մասնավորապես թվաքանակիդինամիկային հետնելը: Շատ հաճախ կենսամոնիտորինգը կատարվում է կենսաինդիկատորներիմիջոցով: Վերջին տասնամյակներումսկսել է կիրառվել մաքուր տեղախմբայինկենսամոնիտորինգի մեթոդը, որը հիմնված է բնական տեղախմբերի ձնաբանական փոփոխություններիվրա: Բնական տեղախմբերը որպես ամբողջական գենետիկաէվոլյուցիային համակարգ ուսումնասիրելիս անհրաժեշտ է բավականին ճիշտ որոշել փոփոխականության աստիճանը: Մեր ուսումնասիրություններից պարզվել է, որ մողեսի երեք ազգակից տեսակները (շերտավոր մողես, միջին մողես, ճարպիկ մողես) ցածրադիր վայրերից բարձրադիրներն անցնելիս մարմնի թեփուկների ասիմետրիան կտրուկ կերպով ավելանում է: Եվ քանի որ բարձրլեռնային շրջանները համընկնում են տեղախմբերի բնական արեալների ծայրամասերի հետ, որտեղ պայմաններն անբարենպաստ են, ապա այստեղից արել ենք հետնություն միջավայրի անկայուն պայմաններում ուժեղանում է ասիմետրիան: Ու եթե բնության մեջ հանդիպում ենք նման փաստերի, նշանակում է կա՛մ տեղախումբը գտնվում է արեալի ծայրամասում, կա՛մ էլ տեղախումբն ընկել է միջավայրի աղտոտվածության ազդեցության տակ: Հետագայում բազմաթիվ փաստերով ապացուցվել է, որ ջրի աղտոտվածության պայմաններում ձկների թեփուկների ասիմետրիան կտրուկ կերպով բարձրանում է: Օրինակ՝ կարմրակն ձկնատեսակի տեղախմբում ջրի ջերմային աղտոտվածությունից մի քանի անգամ բարձրացել է թեփուկների ասիմետրիան: Պարզվել է, որ կենսադիտարկման այս մեթոդը ամենազգայունն է շրջակա միջավայրի փոփոխությունների նկատմամբ: Արդեն շատ կենդանական տեսակների տեղախմբերում հայտնաբերղուց

վել են միջավայրի ոչ մեծ փոփոխությունների հետ կապված նշված կենսաինդիկատորիփոփոխություններ (նկ. 29):

Նկ. 29. Երնանի աերացիայիաղտոտված տարածքում հայտնվում նման արատներ ունեցող դոդոշներ-

են

Հետնությունը պարզ է. այդ մեթոդովորնէ փոփոխություն հայտնաբերելիս պետք է մտածել, որ խախտվում է տեղախումբ-միջավայր հավասարակշռությունը,հետնաբարնան տեղախմբիվերացմանվտանգը: Այսպիսով տեղախումբը համարվում է նան կենսադիտարկմանտարրականմիավոր: 6.3.

Տեղախումբը որպես պահպանության տարրական միավոր

ժամանակակիցտեղախմբերի կիրառական էկոլոգիայում ամենագլխավոր խնդիրըհազվադեպ ն վերացման ենթակատեսակներիպահպանությունն է: Հաշվի առնելով, որ ներկայումս մեկ օրվա ընթացքում միջին հաշվով վերանում է մեկ տեսակ, դրա համար էլ կենդանի բնության պահպանությանհիմնախնդիրներըայսօր ոչ միայն կարնոր են, այլն գերկարնոր:Հայտնի է, որ վերացվածտեսակըվերականգնել հնարավոր չէ, յուրաքանչյուր վերացված տեսակի հետ աղքատանում է կենսոլորտը ն նեղանում է ամբողջ մարդկությանզարգացման հնարավորություններիսահմանը: Կենդանի բնության պահպանությանմասին գաղափարիզարգացումը նպաստել է բնության պահպանությանմասին գիտության զարգացմանը:

Բնության պահպանությանբոլոր հիմնախնդիրներըդարձյալ պետք է լուծվեն տեղախմբերի էկոլոգիայի սահմաններում: Այստեղ պահանջվում է լուծել երկու խնդիր տեղախմբի կառուցվածքի ն տեղախումբը կազմող առանձնյակների թվաքանակի փոփոխության դինամիկան:

Յուրաքանչյուր տեղախմբի թվաքանակիփոփոխությունըպատասխան ռեակցիա է կենսական ն ոչ կենսականգործոնների ազդեցությանը: Անհրաժեշտէ այդ փոփոխություններնօգտագործել բնության պահպանության խնդիրների լուծման ընթացքում: Պարզվել է, որ տեղախմբերիտարիքային տարբեր խմբերի ռեակցիանտարբերգործոնների նկատմամբտարբեր է: Մի դեպքում տեղախմբիվերացմանհամար բավական է ինչ-որ գործոնի միանվագ ազդեցությունը, որն արգելակում է սեռահասուն առանձնյակներիբազմացմանգործընթացը:Այդ ազդեցությունը հատկապես ուժեղ կլինի կարճ երկարակեցությունունեցող տեղախմբերի համար: Օրինակ ՀՀ կիսաանապատայինտարածքներում անցյալում լայն տարածված,ներկայումսսակավ թվաքանակովհանդիպող մի քանի խմբերում (այլ ոչ թե տեղախմբերում)հանդիպող պարսկական կլորագլուխ մողեսի գարնանային առանձնյակներըմիայն սեռահասուններ են, այսինքն` այլ տարիքային խմբեր չեն պարունակում, մինչդեռ ամռանըհանդիպում են երեք սերնդի առանձնյակներ:Աշնանը բոլոր ձմեռանոց մտնող առանձնյակները դառնում են սեռահասուն (նկ. 30): Նշանակում է պարսկականկլորագլխի գարնանայինբազմաց122

կանխումը կարող է տեսակի վերացման պատճառ դառնալ: ճիշտ հակառակը կարելի է ասել կոլորադյան բզեզի մասին, որ տեղախմբերի առանձին խմբեր մի քանի տարի «քուն» են մտնում ն քնից արթնանալուց հետո լրացնում տեղախմբի թվաքանակը: Ասվածին ավելացնենք, որ բնության վրա մարդու ցանկացած ներգործություն, այդ թվում նան շահագործում, տարբեր տարիքային խմբերի վրա տարբեր ձնով է ազդում: Տեղախմբերի պահպանության համար ոչ պակաս կարնոր գործոն է նան սեռական կազմի պահպանությունը: Մի քանի դեպքում մարդու գործունեությունը ուղղված է որնէ սեռի դեմ: Ընտրողաբար վերցնելով սեռերից մեկին՝ խիստ խախտվում է տեղախմբի սեռական կազմը: Վերջին տարիներին կուտակվել են շատ տվյալներ, միջավայրի պայմանների փոփոխման միջոցով սեռերի երկրորդային ն երրորդային հարաբերությունների արհեստական կարգավորման հնարավորությունների մասին: Այսպես, օրինակ այծյամի բազմացումից առաջ կերի ոչ բավարար քանակի դեպքում տեղախմբում ծնվում են ավելի շատ արուներ (3:1), կերի առատությանպայմաններում սեռերի հարաբերությունը դառնում է հակառակը: Բնության մեջ նման փաստերի հաճախ են հանդիպում: Այդ բոլորը ցույց են տալիս, որ բնական տեղախմբերում գործում են սեռերի կարգավորմանթաքնված հնարավորություններ: Մարդածին ազդեցությունները չեն կարող չշոշափել տեղախմբերի սեռատարիքային, տարածքային ն գենետիկական կառուցվածքները: Մարդու ազդեցությունից շատ հաճախ մասնատվում են տեղախմբերի արեալները, ընդհատվում առանձնյակների կապը միմյանց հետ: Այս ն նման շատ հարցերի իմացությունը նախապայմաններ են ստեղծում բնապահպանական հիմնական խնդիրների լուծումը դնել գիտական հիմքերի վրա: ման

6.4.

Տեղախումբը որպես շահագործման տարրական միավոր

Տեղախումբը որպես շահագործման տարրական միավոր դիտարկեէ տալիս, որ որսարդյունագործական ն ձկնորսության աշխատանքներըկատարվում են ոչ թե ամբողջ տեսակի սահմաններում, այլ տեսակի այն տեղախմբերում, որոնք գտնվում են էկոլոգիապես բարվոք վիճակում: Իշայծյամ կոչվող խոշոր կաթնասուն տեսակը, որը տարածված է գրեթե ամբողջ Եվրասիայում ն Հյուսիսային Ամերիկայում, ծառայում է լը ցույց

որպես որսի արժեքավոր առարկա ն տալիս է 100-250

կգ միս, իսկ մերձմոսկովյան արգելոցներում վերցված է պահպանության տակ: Ընդ ՛որում, նախապես նշվում են ոչ միայն որսի առարկա հանդիսացողտեղախմբերը ն տեսակները, այլն յուրաքանչյուր տեղախմբում որսացվող առանձնյակների քանակը: Այլապես գերորսը կարող է պատճառ դառնալ որսի առարկա տեսակի անդարձելի դեգրադացիայի, իսկ թերորսը կգցի տեղախմբի ն որսացվող տեսակի արդյունավետությունը:Այս բոլոր հարցերը կարգավորելու համար անհրաժեշտ են էկոլոգիականհիմնավոր գիտելիքներ: էկոլոգիականգրականությունից հայտնի է, որ այծյամի տեղախումբը զբաղեցնում է 10 հազար հեկտար տարածք, որտեղ հասունների թվաքանակը հասնում է մի քանի հազարի: Միայն այսպիսի տվյալներ ունեցող տեղախմբերից կարելի է կազմակերպել տնական որս: Ահա այստեղ է, որ անհրաժեշտ են էկոլոգիական բազմակողմանի գիտելիքներ, հակառակ դեպքում կարող ենք անուղղելի վնաս հասցնել բնությանը: Այստեղ հարկ է ընդգծել մեր լեռնաշխարհում տարածված այծյամի անմխիթարվիճակը: Մնացել են ընդամենը մի քանի տասնյակ ցաքուցրիվ խմբեր (այլ ոչ թե տեղախմբեր), որոնք գտնվում են վերացման վտանգի տակ: Այսպիսով՝ տեղախմբերիուսումնասիրությունները կարնոր են ն՛ տեսական, ն գործնական կենսաբանության համար: Առանց տեղախմբային մակարդակով հասկանալու կենսահամակարգերում կատարվող գործընթացները, առանց տեղախմբերը ինքնակառավարվող համակարգ դիտարկելու, անիմաստ է ներտեսակային բազմազանությաննկարագրումը, որոնք ներկապայմաններումշատ կարնոր են կենսաբազմազանությանպահպանությանն բնական համալիրների արդյունավետ օգտագործման համար:

7. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ինչո՞ւ է տեղախումբը տեսակի կառուցվածքի տարրական միավոր: 2. Ո՞րն է «տեղախումբ» հասկացության սահմանումը: 3. Ո՞րն է «նվազագույն թվաքանակ» հասկացության իմաստը: 4. Ինչպիսի՞թվաքանակ ունեն տեղախմբերը(բերել օրինակներ): 5. Ի՞նչ եք հասկանում յուրահատուկ գենետիկական համակարգ ասելով: 6. Որո՞նք են տեղախմբի էկոլոգիական նկարագիրը: 7. Ի՞նչ է էկոլոգիական պայթյունը (բերել օրինակներ): 8. Ինչո՞ւ ճագարները Ավստրալիան ենթարկեցին 1.

աղետի: 9. Ի՞նչ է թվաքանակիդինամիկ հավասարակշռությունը:10. Ինչո՞ւ է տեղախումբը համակարգ (բերել օրինակներ): 11. Ինչպիսի՞կենսահամակարգերգիտեք: 12. Ի՞նչ է սերնդակերությունը (բերել օրինակ-

Ի՞նչ նշանակություն ունի սերնդակերությունը էվոլյուցիայում: Որո՞նքեն տեղախմբի կառուցվածքային ցուցանիշները: 15. Ո՞րն է տեղախմբի տարածականկառուցվածքը: 16. Ի՞նչ եք հասկանում տեներ):

13.

44.

ղախմբի խտություն ասելով: 17. Առանձնյակներիտեղաբաշխման ինչպիսի՞ձներ գիտեք: 18. Ո՞րնէ կոչվում տարիքային բուրգ: 19. Որո՞նքեն սեռերի ձնավորման առաջնային, երկրորդային ն երրորդային հարաբերությունները: 20. Ի՞նչ եք հասկանում տեղախմբի դինամիկա ասելով:

Ի՞նչ եք հասկանում ծնելիություն ն մահացություն ասելով: 22. Ի՞նչ եք հասկանում տեսակարարծնելիություն ասելով: 23. Ինչո՞ւ շատ սառնարյուն ողնաշարավորներլեռները բարձրանալիս ունենում են բարձր երկարակեցություն: 24. Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ իմանալ տեղախմբի թվաքանակը: 25. Ի՞նչ է նշանակում «տեղախումբը էվոլյուցիայի» միավոր է հասկացությունը: 26. Ինչո՞ւ է տեղախումբը կառավարման միավոր: 27. Ի՞նչ եք հասկանում «կառավարմանմիավոր» ասելով: 28. Ի՞նչ եք հասկանում կենսադիտարկումասելով: 29. Ինչո՞ւ է տեղախումբը պահպանության ն շահագործման տարրական միավոր: 21.

ԳԼՈՒԽ 3

ԿԵՆՍԱԼԱՄԱԿԱՐԳ

Բնաշիւարհը մեյ լաբորատորիան ե մեր խաղահրապարակը ն միաժամանակ տաճատը, ինչպես նան մեր մթելանոցը, տնային դեդարկղիկը ն հումքանյութերի պահեարը: Նրան մենք ինքներս մեզ ն մեր այքատացնելով երեխիաւներինենք ալքատացնում: Ռ.

1. ԳԱՂԱՓԱՐ

ԿԵՆՍԱՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

Ալեն

ՄԱՍԻՆ

Կենսաբաններըբնության առանձինառարկաներնուսումնասիրելու ընթացքում եկել են այն եզրակացության, որ ամբողջական արդյունք ստանալու համար անհրաժեշտ է բնական համակարգերնուսումնասիրել համալիր ձնով: Առաջինը նման համալիրների ուսումնասիրման մասին ուշադրություն է դարձրել գերմանացի կենդանաբանԿ. Մյոբիուսը: Ռւսումնասիրելով խխունջների բնակավայրերիհամալիրները, որոնք առաջացնում են այսպես կոչված խխունջայինբանկեր, Մյոբիուսը կենսահամակարգէ անվանել կենդանիօրգանիզմների կենսաբանականհամալիրը: 1887 թ. Մյոբիուսը գիտական գրականությանմեջ մտցրել է «Կենսահամակարգ» հասկացությունը (հունարենից, «բիոս» կյանք ն «ցենոզիս» ընդհանուր):«Յուրաքանչյուր խխունջայինխումբը համարվում է կենդանի էակների համակեցություն, տեսակների ն առանձնյակների --

--

կուտակում, որոնք տվյալ պայմաններումիրենց համար գտնում են աճի, բազմացման բոլոր պայմանները, այսինքն` բավարարսնունդ, ջրի անհրաժեշտ քանակ, աղիություն ն ջերմություն»,--- գրել է Մյոբիուսը: Ներկա ժամանակաշրջանում «Կենսահամակարգ» հասկացության ամենահաջողձնակերպումը տվել է ամերիկացիէկոլոգ Ռ. Ուիտտեկերը իր հայտնի «Վամակեցություններ ն էկոհամակարգեր» աշխատության մեջ (1980): Կենսահամակարգը տվյալ միջավայրի սահմաններում իրար հետ փոխներգործող բույսերի, կենդանիների, սնկերի, մանրէների տեղախմբերի զուգորդումն է, որն իր սեփական կազմով, կառուցվածքով, փոխհարաբերություններով, զարգացումով ե գործառությամբ, միջավայրի հետ յուրահատուկ կենդանի համակարգի ստեղծումն

է:

Հարկ է նշել, որ կենսահամակարգերը,ինչպես ն մյուս կենսաբանական համակարգերը (բջիջ, օրգանիզմ, տեղախումբ, կենսոլորտ) բաց համակարգ են ն բնության մեջ մեկը անցում է կատարում մյուսին: Ոչ հազվադեպ տարբեր կենսահամակարգեր, անցնելով միմյանց մեջ, այնպես են միահյուսվում, որ հստակ սահմանների բացակայության դեպքում, երբեմն հնարավորչէ որոշել, թե որտեղ է ավարտվում մեկը ն սկսվում մյուսը: Կենսահամակարգիբաղադրության մեջ մտնում են որոշակի տարածության վրա ապրող բույսերի ամբողջություն` բուսահամակեցություն, նրա սահմաններում ապրող կենդանիները կենդանահամակեցություն, սնկերը` սնկահամակեցություն ն հողը բնակեցնող մանրէների համակեցությունը` մանրէահամակեցություն: Յուրաքանչյուր կենսահամակարգ զարգանում է որոշակի միատարրտարածքի վրա, որը բնութագրվում է ոչ կենսական պայմանների որոշակի համակցությամբ: Դրանց են վերաբերում արեգակնային ճառագայթների թափանցելիությունը, ջերմաստիճանը,խոնավությունը, լուսապարբերականությունը, հողի քիմիական ն մեխանիկականկազմը, նրա թթվայնությունը, տեղանքի ռելիեֆը ն այլն: Կենսահամակարգով զբաղեցված միատարր ոչ կենսական միջավայրի տարածքը կոչվում է կենսատարածք (բիոտոպ): Այդ միատարր միջավայրը կարող է լինել ցամաքի կամ ջրավազանի մի մասը, ծովի ափը կամ լեռան լանջը: Կենսատարածքըանկենդան միջավայր է, որն անհրաժեշտ է կենսահամակարգիգոյատնման համար: Կենսահամակարգի ն կենսատարածքիմիջն գոյություն ունի սերտ փոխներգործություն: Կենսահամակարգիմասին բերված սահմանման մեջ շեշտը դրվում է

որոշակի տարածքում ապրող օրգանիզմների սերտ կապերի վրա: Այլ կերպ ասած կենսահամակարգըտվյալ էկոլոգիական համակարգի գործառությունում (մշտական կամ պարբերաբար) էական մասնակցություն ունեցող բոլոր կենսաբանականտեսակների ն տեղախմբերիհամագործակցությունն է: Կենսահամակարգումներառվում են ոչ միայն տվյալ համակարգում մշտապես բնակվող բուսական, կենդանական տեղախմբերը, այլն պարբերաբար բնակվողները, որոնք էական ներգործություն են ունենում կենսահամակարգի գործառության վրա: Այսպես, շատ միջատներ բազմանում են ջրավազաններում, որտեղ կերային կարնոր աղբյուրներ են ձկների ն այլ կենդանիների համար, իսկ հասուն վիճակում վարում են ցամաքային ապրելակերպ, այսինքն՝ հանդես են գալիս որպես ցամաքային կենսահամակարգիտարր: Նապաստակները կարող են սնվել մարգագետնում, իսկ բնակվել անտառում:

Համակեցության կառուցվածքը ն գործառույթը պահպանելը կապված է մի շարք բարդ փոխազդեցություններից:Նման փոխհարաբերություններն իրականացվում են մրցակցության, համակեցության, գիշատչության մակաբուծության ճանապարհներով: Միջատակեր թռչունները չեն սնվում ծառերով, սակայն նրանք սնվում են շատ միջատներով, որոնք սնվում են տերններով կամ փոշոտում են ծաղիկներին: Սնվելով փոշոտիչ միջատներով թռչունները անուղղակի ձնով ներգործում են պտուղների առաջացմանը,որը կեր է դառնում պտուղներով սնվող կենդանիների համար, նրանցգիշատիչների ն մակաբույծների համար ն այլն: Կենսահամակարգըորպես բաց համակարգ, ստանում է արնի էներգիան, մթնոլորտիցվերցնում է գազեր, հողից ջուր ն հանքային աղեր ն պատրաստում օրգանական նյութեր, որոնք սնման շղթաների ձնով փոխանցվում են կենսահամակարգի բոլոր անդամներին` ընդհուպ մինչն մեռած օրգանական նյութեր քայքայողները:

2. ԿԵՆՍԱՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՏԵՍԱԿԱՅԻՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Յուրաքանչյուր կենսահամակարգկարելի է նկարագրել հիմք ընդունելով տեսակային համագործակցությունը:Որոշ կենսահամակարգեր գերազանցապես բաղկացած են կենդական տեղախմբերից, ինչպես օրինակ կորալյան խութերը: Այլ կենսահամակարգերում՝անտառներում, գլխավոր դերը կատարում են ծառատեսակները, օրինակ` կաղնու կենսահամակարգում՝կաղնին, համապատասխանաբար՝եղենու, սոճու, բո128

խու, հաճարենու կենսահամակարգեր:Տարբեր կենսահամակարգերում տեսակային հագեցվածությունը տարբեր է: Տեսակային բազմազանության ամենահայտնի օրինաչափությունը արնադարձերիցդեպի հյուսիս ն դեպիբարձրլեռները տեսակային կազմի աղքատացումնէ, ընդ որում, այդ օրինաչափությունըտարածվումէ ջրային ն ցամաքային բուսական, կենդանական ն սնկային բոլոր տեսակների վրա` սկսած որդերից, մրջյուններից, թռչող միջատներից, մինչն սողուններ, թռչուններ, կաքնասուններ, ծառատեսակներ ն այլն: Օրինակ՝ խոնավ արնադարձայինշրջաններում 1 հա անտառում կաանտառներում՝ րելի է հաշվել մինչն 200 ծառատեսակ. Հայաստանի 10-15 տեսակ՝ Դ հա--ում, հյուսիսի տայգայի գոտում 2-5 տեսակ: Տեսակային կազմով ամենաաղքատ կենսահամակարգերըհանդիպում են ալպիական ն արկտիկականանապատներում: Այստեղ նս կան բացառություններ: Պինգվինները Անտարկտիկայում ն փոկերը Արկտիկայում, հասնում են կենսահամակարգերիզգալի բազմազանության: Կենսահամակարգերիտեսակային բազմազանության ամենապարզ

ցուցանիշը համարվում է տեսակների ընդհանուր թիվը տեսակային հարստությունը: Եթե ինչ-որ բուսական կամ կենդանականտեսակ քանակական ն կենսազանգվածայինտեսակետից գերակշռում է, ապա այդպիսի տեսակըկոչվում է գերակշռող: Գերակշռող տեսակներ կան ցանկացած կենսահամակարգում: Կաղնուտներում հսկա կաղնիները, օգտագործելով լուսային ճառագայթների հիմնական մասը, զարգացնում են առավելագույն կենսազանգված, ստվեր են գցում հողի վրա, թուլացնում են օդի շարժումը ն անտառի մյուս բնակիչների համար ստեղծում են բազմազան բարենպաստ պայմաններ: Կաղնուտներում ապրում են նան մեծ թվով այլ տեսակներ, որոնք իրենց դերն ունեն կենսահամակարգում:Օրինակ անձրնաորդը ապրելով կաղնուտում՝ մշտապես բարելավում է հողի քիմիական ն ֆիզիկական վիճակը. իր մարսողականհամակարգովանցկացնելով բուսական մնացդրդները՝ն̀պաստում է հումուսի առաջացմանը: Սակայն այստեղ կաղնու նշանակությունըորոշիչ է, քանի որ նա է պայմանավորումմյուսների գոյությունը: Այսպիսով կաղնուտում հատկապես կաղնին է համարվում գերակշռող տեսակը(նկ. 31):

Նկար. 31.

Սնման

շղթաները կաղնուտում

Կենսահամակարգումտեսակային բազմազանությունը(տեսակների թիվը որոշակի տեղանքում)կրում է ալֆա-բազմազանություն անունը: Ալֆա-բազմազանությունը որոշելու համար առաջարկվածէ շատ ցուցանիշներ, որոնց մեջ սովորաբար օգտագործում են տեսակի քանակական ներկայացվածության աստիճանը: Սակայն ամենապարզ ն հուսալի ցուցանիշը համարվում է միավոր մակերեսի վրա տեսակների թվի հաշվարկը: Ընդ որում սկսած չափավոր կլիմայի գոտուց մինչն արնադարձային ցածրադիր շրջանները թռչունների տեսակային կազմը մեծանում է: Թռչնատեսակներիայդպիսի տեսակային կազմի մեծացումը հնարավոր է դարձել շնորհիվ ապրելատեղերիբազմազանության, այսինքն` համակեցությունների բազմազանության: Համակեցությունների բազմազանությունը կրում է բետա-բազմազանություն անունը: Բետա--բազմազանությունը համակեցությանֆլորիստական կազմի փոփոխականու130

թյան աստիճանն է՝ կապված կլիմայի, խոնավության, ծովի մակարդակի բարձրությանհետ ն այլն: Նրա գնահատականիհամար կարելի է օգտագործել տվյալ տարածաշրջանի դասակարգման արդյունքները ն գնահատել բետա--բազմազանությունը ելնելով հաստատված համակեցությունների տիպերի թվից: Եվ, վերջապես, գոյություն ունի համակեցությունների բազմազանության գնահատման նս մեկ եղանակ: Տարածաշրջանի ամբողջ տեսակային հարստությունը ալֆա ն բետա-բազմազանության գումարն է, որը կոչվում է գամմա-բազմազանություն: Գամմա-բազմազանությունը լանդշաֆտի տեսակային բազմազանությունն է, որը գումարվում է բազմազան համակեցություններից:

3. ԿԵՆՍԱՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՏԱՐԱԾԱԿԱՆ

ՀԱՐԿԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ,

ԵՎ ԽՃԱՆԿԱՐԸ

Կենսահամակարգերնունեն մի շարք հատկանիշներ ն հատկություններ, որոնք պատկերացումներ են տալիս նրանց կառուցվածքի ն կենսագործունեության մասին: Ցանկացած կենսահամակարգհամակարգ է միմյանց հետ բազմաթիվ տեսանելի ն անտեսանելի թելերով փոխկապակցված կենդանիների, բույսերի, սնկերի ն մանրէների մեծ թվով տեղախմբերից: Այդ բոլորը միասին պայմանավորում են կենսահամակարգի կառուցվածքը: Կենսահամակարգիկառուցվածքի մասին հասկացությունը պետք է դիտարկել որպես փոխենթակա տարրերից կազմված բաղադրամասերի,նրանց տարածական ն ձնաբանականփոխդասավորության, միմյանց հետ գործառութային հարաբերությունների, ինչպես նան այդ բոլորը տարածության ս ժամանակի մեջ դինամիկ փոխհարաբերությունների մեջ: Կենսահամակարգի տարածական կառուցվածքը ներառում է տեսակների ուղղահայաց ենհորիզոնական բաշխվածությունը: Կենսահամակարգիուղղահայաց կառուցվածքը առաջանում է նրա առանձին տարրերից, հատուկ շերտերից, որոնք կոչվում են հարկեր (նկ. 32): Յարկը, ըստ ասիմիլյացնող օրգանների (տերններ, ընձյուղներ, ստորգետնյա օրգաններ պալար, կոճղարմատ, սոխուկներ ն այլն), բարձրության ն կենսահամակարգում ունեցած դիրքի տարբերությունների, համատեղաճող բույսերի խումբն է: Ռրպես կանոն, տարբեր հարկեր կազմավորվածեն տարբեր կենսական ձներից:

Նկար 32. Օրգանիզմներիբաշխվածությունը սաղարթախիտանտառիհարկերում ԷՒ հողի վերին շերտերը, 1 հողի մակերեսը(8 մամռայինծածկույթ, Ե թփերի հարկ, թափվածտերններիշերտ), 11 խոտային հարկ, Բ Ն- ծառայինհարկ: 1. Միջատներիթրթուրներ, 2. սնկեր, 3. բակտերիաներ,4. կլոր որդեր, 5. միաբջիջօրգանիզմներ,6. անձրնորդ,7. բազմոտանի,8. թեփուկաթն Թրթուր, 9. այծյամ, 10. միջատ, 11. ճուռակ, 12. ծվծվիկ, 13. սարդ, 14. բու, 15. սկյուռ, 16. փայտփոր: -

-

-

--

--

--

Հարկայնությունը առավել ցայտուն արտահայտված է անտառային կենսահամակարգերումե̀ղննուտում, սոճուտում, կաղնուտում, բոխուտում ն այլն: Առաջինը անտառային հարկն է, այստեղ սովորաբար ձնավորվումեն բարձր ծառերը բարձր դասավորվածտերններով,որոնք լավ են լուսավորվումարեգակից:Չօգտագործվածլույսը կարող են կլանել ավելի ցածրգտնվող ծառերը, որոնքառաջացնումեն երկրորդհարկը: Լուսային ճառագայթներիմնացած1096-ը կլանում են անտառաթփերը: Այն կազմում են թփերը ն թփանմանծառերը, օրինակ` արոսենին, ուռենին,տխլենին ն այլն: Բաց տարածքներումն նորմալ էկոլոգիական պայմաններումշատ ծառաթփայինտեսակներ,ինչպես արոսենին,ուռենին, վայրի տանձենին,խնձորենինն այլն, կունենայինբարձր ծառերի տեսք: Սակայն բարձր ծառերի ստվերի տակ` ստվերային պայմաններում ն սննդային տարրերի պակասությանդեպքում այդ տեսակները դատապարտվածեն լինել ցածրահասակն շատ դեպքում սերմեր չառա132

ջացնող տեսակներ: Դրանով էլ նրանք տարբերվում են անտառային կենսահամակարգիհաջորդ հարկից: Յաջորդ հարկը կազմում են մատղաշները: Դրանց են պատկանում մատղաշ, ոչ բարձր (1-3,5 մ) ծառերը, որոնք առաջիկայում կարող են դուրս գալ առաջին հարկ: Նրանք պատկանում են, այսպես կոչված, անտառ առաջացնող ծառերին (եղննին, սոճին, կաղնին, հաճարենին, բոխին, հացենին ն այլն): Արեգակնայինճառագայթների 1--596-ը օգտագործում են խոտային բույսերը, որոնք առաջացնում են, այսպես կոչված, խոտաբուսաթփուտային հարկ: Այս հարկին են պատկանում պտերները, անտառայինխոտաբույսերը, թթվառվույտը, մորին, հապալասենին: Վերգետնյահարկը կազմում են մամռաքարաքոսայինտեսակները: են ծաԱյսպիսով՝ անտառային կենսահամակարգումառանձնանում մամռառային, անտառաթփային,մատղաշային, խոտաբուսաթփային, քարաքոսային հարկերը: Հարկ է նշել, որ հարկերը կարող են քիչ լինել (օրինակ` բացակայում են թփերը), կամ շատ լինել (խառը բարդ անտառներում սաղարթախիտ ն փշատերն): Անտառի հարկերի մեջ չեն ներառվում լիանները, էպիֆիտները (ուրիշ բույսերի վրա ապրող, սակայն ոչ մակաբույծ բույսեր, օրինակ՝ մամուռները ն քարաքոսները ծառերի բների վրա), ինչպես նան մակաբույծ բույսերը, որոնք պատկանում են արտահարկայինբույսերին, քանի որ դժվար է նրանց վերագրել որնէ կոնկրետ հարկի: Արնադարձային անտառներում հարկերը շատ դժվար է առանձնացնել, թեն տարբեր ծառատեսակներ ունեն տարբեր բարձրություններ: Խոտաբուսային համակեցություններում, թեն նրանք քիչ հարկեր են առաջացնում, նույնպես առանձնացվումեն հարկեր: Սովորաբարառաջին հարկը կազմում են հացաբույսերը ն այլ բազմամյա խոտաբույսեր: Այնուհետն գալիս է միջին բարձրության խոտաբույսերիերկրորդ հարկը: Այդ հարկը կարող են կազմել մարգագետնայիներեքնուկը, անհոտ երիցուկը ն այլ տեսակներ: Երրորդ հարկին կարելի է դասել սագաթաթը, ջղախոտը ն այլն: Գարկայնությունըբնորոշ է նան բույսերի ստորգետնյա մասերին: Այդպիսի հարկեր առանձնացվում են հողից սննդանյութեր կլանող արմատներիխորությունների հիման վրա: Կենսահամակարգի ստորգետնյա հարկայնությունը հնարավորություն է տալիս արդյունավետ օգտագործելու հողի տարբեր շերտերում գտնվող հանքային աղերը: Ստորգետնյահարկերը ոչ միշտ է հեշտ տարբերել, քանի որ արմատների հիմնական զանգվածը գտնվում է հողի ամենաբարձր`20-30 սմ շերտում: Այնուամենայնիվ,հաճախ կարելի է առանձնացնել2-3 ն նույնիսկ ավելի շատ ստորգետնյա հարկեր:

Ջրային համակեցություններումբացի արմատներիցն կոճղարմատներից տարբերում են հետնյալ հարկերը վերջրյա բույսեր, բույսեր, լողացող ջրային բարձր բույսեր, ջրային ցածր բույսեր, հատակային բույսեր (ջրիմուռներ): Վարկերովբույսերի դասավորության նման, կենսահամակարգերում տարբեր տեսակի կենդանիներ նույնպես զբաղեցնում են որոշակի մակարդակներ:Հողում ապրում են հողային որդեր, մանրէներ, հողափոր կենդանիներ:Թափված տերնների տակ ապրում են տարբերբազմոտանիներ, տիզեր, միջատներ ն այլ կենդանիներ: Անտառի վերին հարկերում բնադրում են թռչունները, ընդ որում, որոշները կարող են սնվել ն բնադրել վերին հարկում, մյուսները թփուտներում, իսկ երրորդները՝ գետնի մակերեսին: Հարկայնությունը բնորոշ է նան ծովերին ն օվկիանոսներիկենսահամակարգերին: Պլանկտոնային (ազատ լողացող) տարբեր տեսակներ ապրում են ջրի տարբերխորությունների վրա: Տարբեր խորությունների վրա են բաշխված նան տարբերտեսակիջրային կենդանիներ.դա կախված է, թե նրանք որ հարկում են իրենց համար սնունդ գտնում: Կենդանի օրգանիզմները տարածության վրա անհավասարաչափ են բաշխվում: Սովորաբար նրանք առաջացնում են խմբավորումներ: Այդպիսի խմբավորումները որոշում են կենսահամակարգի հորիզոնական կառուցվածքը. դա տեսակի առանձնյակներիհորիզոնական տեղաբաշխումն է, որի ընթացքում ձնավորվում են տարբեր տեսակի նախշավոր, խճանկարային, բծավոր դասավորություններ: Նման տեղաբաշխման օրինակները բազմազան են: Ծովային ձկները հսկայական մեծության վտառներովտեղից տեղ են տեղափոխվում: Մեծ երամներ են կազմում չվող ջրալող թռչունները: Հյուսիսամերիկյան հյուսիսային եղջերուները՝ կարիբուն, տունդրայի պայմաններումառաջացնումեն հսկայականհոտեր: Վարավամերիկյանարնադարձներումմրջյունների խմբերը, զինված հզոր ծնոտներով, խայթելով հարձակման են գնում իրենց ճանապարհին ոչնչացնելով բոլորին, որոնք չեն հասցրել կամ չեն կարողացել փախչել փրկվել: Նման օրինակներկարելի է բերել բույսերից. երեքնուկը մարգագետնում կարող է բաշխված լինել բծավոր, մամուռները ն քարաքոսները տունդրայում նս կարող են բաշխվածլինել բծերի ձնով, կամ թթվառվույտի հսկայականբծավոր կուտակումները եղննու անտառում, անտառի բացատներումմորու կուտակումները ն այլն: Բույսերի ն կենդանիների -

«

-

»

«

վերը նշված բաշխվածություններըհնարավորություններ են ստեղծում օգտագործել տարբեր տեսակիմիկրոապրելատեղերը:Խմբավորումներ առաջացնող առանձնյակներին հատուկ է բարձր վերապրելությունը, քանի որ նրանք առավել արդյունավետ են օգտագործում կերային պաշարները: Դա միաժամանակհանգեցնում է կենսահամակարգերումտեսակների բազմազանությանը,նպաստում է նրա կայունությանը ն կենսունակությանը: Բուսական կենսահամակարգի հորիզոնական կառուցվածքի տարրական միավորներեն միկրոհամակարգերըն միկրոխմբավորումները: Միկրոհամակարգը (հունարեն՝ «միկրոս» փոքր ն «կոյնոս» ընդհանուր) կենսահամակարգիհորիզոնական բաշխվածության ամենափոքր միավորն է, որն ունի յուրահատուկ բաղադրության կառուցվածք, դինամիկան ամբողջականություն: Միկրոխմբավորումը մեկ կամ մի քանի տեսակների առանձնյակների խմբավորումներն է հարկի ներսում: Օրինակ՝ մամռային հարկում կարելի է առանձնացնելմամուռներիտարբեր բծեր: Խոտաբուսաթփուտային հարկում կարելի է առանձնացնել մի քանի միկրոխմբավորումներ հապալասային, հապալասաառվույտային,առվույտասֆագնիումայինն այլն: Երբեմն «միկրոհամակարգ» ն «միկրոխմբավորում» հասկացություններն օգտագործվում են որպես հոմանիշներ: Տարբեր տեսակի առանձնյակների կենսահամակարգերում գոյատնում են ոչ մեկուսացված, սովորաբար միմյանց մեջ մտնող տարբեր տեսակի փոխհարաբերություններ: Այդպիսի ուղղակի ն անուղղակի միջտեսակային հարաբերությունները սովորաբար բաժանվում են 1) սննդային, 2) տեղանքային, 3) տեղափոխման, 4) կառուցողական տեսակների: Սննդային (տրոֆիկ) հարաբերություններն առաջանում են այն ժամանակ, երբ կենսահամակարգում մեկ տեսակը սնվում է մյուսով (կամ էլ նրանցմահացածմնացորդներով,կամ էլ կենսագործունեության մնացորդներով): Զատիկ բզեզը սնվում է լվիճներով, կովը մարգագետնում ուտում է խոտաբույսեր,գայլը սնվում է նապաստակներով:Այս բոլոր տեսակներիմիջն գործում են ուղղակի սննդային կապեր: Տեղանքային (տոպիկ) հարաբերությունները բնութագրվում են մի տեսակիապրելատեղերի փոփոխություններըմյուս տեսակիկենսագործունեության փոփոխմամբ:Եղննին, մթնեցնելով հողը, այնտեղից դուրս է մղում լուսասեր տեսակներին, մամուռներըն քարաքոսներըբնակվում են ծառերի բների վրա: Բոլոր այդ օրգանիզմները իրար հետ կապված են տեղանքային կապերով: Տեղափոխման կապեր են մի տեսակի մասնակցությունըմյուս տե--

--

սակի տեղափոխմանը:Այդ դերում սովորաբար հանդես են գալիս կենդանիները,տեղափոխումեն սերմեր, սպորներ, փոշեհատիկներն այլն: Այսպես, կպչելու հարմարանքներ ունեցող բույսերը կռատուկի, կատվալեզվի սերմերը, կարող են կպչել կաթնասունների բրդին ն տեղափոխվել մեծ տարածությունների վրա: Կառուցողական կապերը հարաբերություններիձն են, որի ընթացքում մի տեսակի առանձնյակներըիրենց կառուցվածքների համար օգտագործում են մյուս տեսակի կենսագործունեության մնացորդները,մեռած մնացորդները,կամ էլ նույնիսկ մյուս տեսակի կենդանիօրգանիզմները, օրինակ թռչունները կառուցում են բներ բույսերի չոր ճյուղերից, կաթնասունների բրդից, խոտաբույսերից ն այլն: Օրինակները բազմազան են:

4. ԳԱՂԱՓԱՐ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԽՈՐՇԻ

ՄԱՍԻՆ

«էկոլոգիական խորշ» հասկացությունը գիտության մեջ է մտցվել ամերիկացի կենդանաբան-բնասերՋ. Գրինելի (1914) ն անգլիացի էկոլոգ Չ. էլտոնի կողմից (1927): Գրինելը թռչունների ապրելատեղերը նկարագրելիս առաջարկել է «էկոլոգիական խորշ» հասկացությունը: Նա նկարագրել է թռչունների սնման առանձնահատկությունները, բնադրման ն այլ հարմարանքներ, որոնք պայմանավորում են տեղախմբերի տեղը համակեցությունում: «Խորշ» հասկացությանտակ Գրինելը բնորոշել է տեսակի տարածվածության ամենափոքր միավորը: Խորշը բնութագրելու ընթացքում նա մեծ նշանակություն է տվել միմյանց նկատմամբներտեսակայինփոխհարաբերություններին:էլտոնը խորշը նկարագրել է որպես տվյալ օրգանիզմի տեղը համակեցությունում,նրա դիրքը մյուս տեսակների հետ կապված նրա տեղը սնման շղթայում: Հատկապես նա մեծ կարնորություն է տվել օրգանիզմների սննդառական կապերին: էկոլոգիական խորշի դասական սահմանումը տվել է ամերիկացի էկոլոգ Ջ. Խատչինսոնը. համաձայն նրա ձնակերպման՝էկոլոգիական խորշը տարածության այն մասն է, որի գործոնները առավել բարենպաստ են տեղախմբի վերապրելու համար: էկոլոգիական խորշը կարելի է նան բնութագրել որպես բնության մեջ տեղախմբերիբնակատեղ հաշվի առնելով ոչ միայն նրա տեղը տարածության մեջ, այլ նան նրա գործառական դերը համակեցությունում (սննդառական ն տեղեկատվական կապերը, նրա դիրքը ոչ կենսական գործոնների նկատմամբ ն այլն): -

Յետնաբար, էկոլոգիական խորշը իր մեջ ներառում է այն դերը, գործառույթը, որը կատարում է տվյալ տեսակը միջավայրի որոշակի պայմաններում: Նշենք, որ անհրաժեշտ է «էկոլոգիական խորշ» հասկացությունը տարբերել «բնակատեղ» հասկացությունից: Երկու հասկացությունները հաճախ շփոթում են, սակայն «միջավայրի բնակատեղ» հասկացությունը նշանակում է միայն տարածությունը, որտեղ տարածված է ն ապրում է տվյալ տեղախումբը, այն դեպքում, երբ «էկոլոգիական խորշ» հասկացությունը իր մեջ ներառում է այն դերը, գործառությունը, որը կատարում է տվյալ տեղախումբը միջավայրի տվյալ ապրելատեղում: Տեղախմբի այն համալիր պայապրելատեղը տեսակի տարածման սահմանում է է, տեսակի տվյալ տեմանների ամբողջությունն որը բավարարում ղախմբի պահանջները: Բնակատեղըտեղախմբի էկոլոգիական խորշի կարնոր բաղադրամասն է: Ճագարներն Ավստրալիայում աննախադեպ մեծ արագությամբբազմացել են այն պատճառով, որ այդտեղ ազատ են եղել էկոլոգիական խորշերը, որոնք զբաղեցվել են ճագարների կողմից ն բոլորին հայտնի է, թե ինչպիսի աղետալի հետնանքներ է հասցվել Ավստրալիային: Սակայն թեն քիչ, բայց հանդիպում են նան դրական ներմուծումների փաստեր: Բերենք մի օրինակ. էկոլոգներն ուսումնասիրելով Հյուսիսային Ամերիկայում լայն տարածված Շնդատրա բավականին խոշոր կրծող տեսակի էկոլոգիական խորշեր եկել են այն եզրակացության, որ նման էկոլոգիական խորշերով շատ հարուստ են Ռուսաստանի հսկայական տարածքները: 224 դարի 20-ական թվականների վերջում այդ արժեքավոր մորթատու ն մսատու տեսակը ներմուծվել է Ռուսաստան: Ներկայումս այդ տեսակն ունի մեծ տարածվածություն ն արդյունագործական նշանակություն: Այդ տեսակը հանդիպում է նան Հայաստանում: Ըստ ակադեմիկոս Ս. Շվարցի (1980) օրգանական աշխարհի պատմական զարգացման ընթացքում ստեղծվում են նոր էկոլոգիական խորշեր, որտեղ ձնավորվում են կենդանի օրգանիզմների նոր էկոլոգիական խմբեր: Այդձնով կենսոլորտի նյութերի շրջապտույտի մեջ ներառվում են կյանքի համար նոր միջավայրի պայմաններ, բարձրանում է կենսահամակարգի արդյունավետությունը ն կայունությունը, ու նախխապայմաններ են ստեղծվում նոր էկոլոգիական խորշերի առաջացման համար, որն էլ իր հերթին ապահովումէ էվոլյուցիայի անընդհատությունըժամանակի ն տարածության մեջ: Հայտնի է, որ համակեցությանյուրաքանչյուր տեղախմբիհամար հիմնական խնդիրներիցմեկը միմյանց միջն կենսական տարածքներիբաժանումն է: Տեղախմբերըերկարատնէվոլյուցիայի ընթացքումժամանակի ն

տարածությանմեջ հարմարվել են` բաժանելով էկոլոգիականխորշերը: Թռչուններըբնակվելով ծառի սաղարթիտարբերմասերում՝հնարավորէ, որ երբեք չընդհարվեն թփուտներիվրա բնակվող թռչուններիհետ: Շատ կաթնասուններ,օրինակ` առյուծը, վագրը, գայլը իրենց տարածքները նշում են մեզի հետ արտազատվողհոտավետնյութերով,դրանովիսկ ազդարարումեն, որ այդ տարածքըզբաղեցված է, այլ տեսակներ,օրինակ՝ բիզոնը, զուբրը իրենց տարածքներընշում են՝ եղջյուրներովծառերիբների վրա հետքեր թողնելով կամ գետինը փորելով: Ծաղկավոր բույսերը իրենց ծաղիկները բացում են տարվա տարբեր ժամանակներումհարմարվելովմիջատներիակտիվությանըտարբեր սեզոններում: Բնության մեջ էկոլոգիական խորշերի չափերը կարող են լինել շատ տարբեր: Որոշ տեղախմբերկարող են գոյատնել ընդարձակէկոլոգիական խորշերում գայլը, գորշ արջը ն այլն, ուրիշները, հակառակը,հարմարվել են նեղ էկոլոգիական խորշերի պայմաններին մրջյունները, տերմիտները ն այլն: Պարզվել է, օրինակ, որ Թաիլանդումբնակվողմոծակի մի տեսակ (Ճոօքհծլ6Տ ժեստ) բազմանում է բացառապես փղերի ոտնահետքերում,անձրնաջրերովփոսերի մեջ: Նման սահմանափակէկոլոգիական խորշեր ունեցող տեղախմբերի համար միջավայրի որնէ անզգույշ փոփոխություն կարող է վերջ դնել տվյալ տեսակի գոյությանը:

5. ԿԵՆՍԱՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՍՆՄԱՆ

ՇՂԹԱՆԵՐԸ

ՍՆՆԴԱՅԻՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ:

ԵՎ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԲՈՒՐԳԵՐԸ

Յուրաքանչյուր կենսահամակարգիկենսագործունեության ն կայուն էներգիայի նության հիմնական պայմանը նյութերի շրջապտույտը է: փոխակերպումն Առաջնայինկենսազանգվածըստեղծվում է կանաչ բույսերի կողմից: Կանաչ բույսերիհամար էներգիայի աղբյուրը արեգակնային էներգիան է: Կանաչ բույսերը, ցիանային բակտերիաները, կապտականաչջրիմուռները արեգակնայինէներգիայի հաշվին սինթեզում են օրգանական նյութեր` արեգակնային էներգիան փոխակերպելով քիմիական կապերի էներգիայի, միաժամանակ արտազատելով թթվածին: Սինթեզված օրգանական նյութերը սնունդ են ծառայում ոչ միայն կանաչ բույսերի, այլ նան բոլոր այն տեղախմբերի համար, որոնք բնակեցնում են տվյալ կենսահամակարգը:Կենսահամակարգերում նյութերի շրջապտույտի գործընթացը իրականանում է երեք խումբ տեղախմբերիկողմից (նկ. 33):

33Պարզեցված կար: վերգետնյակենսահամակարգում սնման շղթա

1. Կենսահամակարգի հիմքը կազմում են պրոդուցենտները (օրգանական նյութեր սինթեզողները),որոնք սինթեզած օրգանականնյութերը սննդի ն էներգիայիաղբյուր են ծառայում կենսահամակարգիբոլոր տեղախմբերիհամար: Ֆոտոսինթեզի ընթացքում արեգակնայինէներգիայի հաշվին օրգանական նյութերի սինթեզի արագությունը միավոր մակերեսիվրա ընդունվածէ անվանել առաջնային արդյունք: Այն արտահայտվումէ կա՛մ էներգիայիմիավորով (ջոուլ 1 մ՛-ում մեկ օրում), կամ չոր օրգանականնյութերիմիավորով(կգ 1 հա-ում մեկ օրում): 2. Բացի օրգանականնյութեր սինթեզողներիցկենսահամակարգում

բաղադրամասեն կազմում ուրիշ օրգանիզմների կողմից սինթեզված Օրգանական նյութերով սնվողները:Սրանքընդունակչեն ինքնուրույն սինթեզելու օրգանականնյութեր: Այս օրգանիզմներըկոչվում են կոնսումենտներ (օրգանական նյութեր սպառողներ կամ օգտագործողներ):Այս խմբին են պատկանում բոլոր կենդանիները, որոնք իրենց օրգանիզմի համար անհրաժեշտ պատրաստիէներգիան վերցնում են բույսերից կամ ուրիշ կենդանիներից:Առաջնային կոնսումենտներ են համարվում բուսակեր կենդանիները,որոնք սնվում են խոտաբույսերով,սերմերով, պտուղներով, բույսերի ստորգետնյա մասերով` արմատներով, արմատապալարներով, սոխուկներով, պալարապտուղներովն նույնիսկ բնափայտով (որոշ միջատներ): Երկրորդային կոնսումենտներ են գիշատիչ կենդանիները: Կոնսումենտների շարքին կարելի է դասել նան անքլորոֆիլ որոշ ծաղկավոր բույսերի տեսակներ(ճրագախոտ, գաղձծ),որոնք իրենցծծիչներով ամրանում են քլորոֆիլավոր բույսերին ն ծծում նրանց հյութը: Շատ կոնսումենտներիրենց հերթին սնունդ են ծառայում այլ կենդանիների համար, որոնք սնվում են ուրիշ կենդանիների հաշվին: Սննդային մակարդակ կարելի է համարել նան մակաբույծ կենդանիներին,որոնք սնվում են ինչպես առաջնային,այնպես էլ երկրորդայինկոնսումենտների հաշվին: Կոնսումենտների կողմից կենսազանգվածի առաջացման արագությունը ստացել է երկրորդային արդյունավետություն անունը: Յ. Կոնսումենտների առանձնահատուկ խումբ են կազմում այսպես կոչված ռեդուցենտները (օրգանական նյութեր քայքայողները): Այս խմբի մեջ են մտնում մանրէները ն սնկերը, որոնք մեռած օրգանական նյութերը քայքայում ն հանքայնացնում են՝ օգտագործելով նրանց մեջ եղած էներգիան, անջատելով ջուր, ածխաթթու գազ ն հանքային աղեր, որոնց արդեն յուրացնում են պրոդուցենտները կանաչ բույսերը: Երբ կենսահամակարգում իջնում է ռեդուցենտների ակտիվությունը, օրինակ մարդու կողմից օգտագործված թունաքիմիկատներից,ապա վատանում են ռեդուցենտների պայմանները, որն իր հերթին բացասաբար է անդրադառնումպրոդուցենտների ն կոնսումենտներիվրա: Այսպիսով, իրականացնելով սննդային փոխազդեցություն` տեղախմբերըկենսահամակարգումկատարում են երեք գործառություն. 1. էներգետիկ, որը դրսնորվում է բույսերի կողմիցքիմիական կապերի ձնով արնի էներգիայի կուտակումով, որն իրականացնումեն պրոդուցենտները: 2. Սննդի էներգիայի վերաբաշխում, որն իրականացնում են կոնսումենտները: 3. Ցանկացած ծագում ունեցող օրգանական նյութերի քայքայումը ռեդուցենտներիկողմից մինչն պարզ հանքային նյութերի առաջա140

ցումը, որոնք նորից մտնում են կենսաբանականշրջապտույտի մեծ գործընթացիմեջ: Այսպիսով, օրգանական նյութերի ե նրանց մեջ կուտակված էներգիայի փոխանցումը ավտոտրոֆներից հետերոտրոֆներին, որն իրականանում է մեկ օրգանիզմի կողմից մյուսով սնվելու հետնանքով, կոչվում է սննդային շղթա: Նրանում սննդային օղակների թիվը կարող է տարբեր լինել, սակայն սովորաբար լինում է 3-5: Մեկ սննդային տիպով միավորված ե սնման շղթայում որոշակի դիրք զբաղեցնող տեղախմբերի ամբողջությունը կրում է սննդային մակարդակ անունը: Առաջին սնման շղթան զբաղեցնում են ավտոտրոֆները (պրոդուցենտները),երկրորդը բուսակերկենդանիները(առաջին կարգի կոնսումենտները), երրորդը գիշատիչները բուսակերներով սնվողները (երկրորդ կարգի կոնսումենտները) ն առաջին կարգի կոնսումենտների մակաբույծները,ն վերջապես, երկրորդային գիշատիչներ (երրորդ կարգի կոնսումենտներ) ն երկրորդ կարգի կոնսումենտների մակաբույծները առաջացնումեն չորրորդ սննդայինմակարդակը: Սննդային շղթաները կարող են էլ ավելի շատ լինել, եթե հաշվի առնենք նան այն մակաբույծներին, որոնք սնվում են կոնսումենտներինախորդ բոլոր խմբերով: Յուրաքանչյուր ձնավորված կենսահամակարգումնրա ավտոտրոֆ ն հետերոտրոֆ տեղախմբերի միջն գոյություն ունեն սննդային բարդ փոխհարաբերություններ(նկ. 34): Պարզագույն սննդայինկապի օրինակ կարող է ծառայել ջրային ֆիտոպլանկտոնների, մանրը խեցգետնակերպերի ն կետանմանների սննդային շղթան, որտեղ ֆիտոպլանկտոններովսնվում են խեցգետնակերպերը, իսկ վերջիններովս էլ կետանմանները: Ավելի բարդ է սնման շղթան ճահճային կենսահամակարգերում: Այն սկսվում է ծաղկավորբույսերից, որոնց նեկտարի հաշվին սնվում են թիթեռները, վերջիններս իրենց հերթին կեր են ծառայում ծղրիդների համար, սրանք էլ գորտերի, վերջիններս էլ լորտուների, իսկ լորտուները բազեների: Բազեները ն կետանմանները բնական թշնամիներ գրեթե չունեն, գուցե միայն մարդը: Կենսահամակարգերումսնման շղթաների բացահայտումն անհրաժեշտ է այս կամ այն տեղախմբիվրա ցանկացածներգործությանմասին կանխագուշակումներանելու համար:

Օրգանականնյութեր քայքայողներ

Նկար 34.

1. 4.

Կենսահամակարգիբաղադրամասերը. բուսակերներ,2. գիշատիչներ, 3. մակաբույծներ, լեշակերներ, 5. սապրոֆիտներ,6. ռեդուցենտներ, 7.

հանքային աղեր:

գյուղացիները Չ. Դարվինին հարցրել են, թե ինչ անեն, .կի բերքատվությունը աղետալի չափով չընկնի: «Բազմացներ»,-- պատասխանել է գիտնականը: Գյուղացիները կարՉ. Դարվինը կատակում է, սակայն նա գիտեր այն, ինչը այտ էր գյուղացիներին: Երեքնուկը փոշոտվում է կրետների ամ

միջոցով, իսկ վերջինիս բները քանդում ն ձվերով ու թրթուրներով սնվում են արագ բազմացող մկները, որոնց բազմացումը զսպելու համար խիստ արդյունավետ է կատուներ պահելը: Ահա ն սնման շղթայի մի յուրահատուկ օրինակ՝ երեքնուկ-»կրետներ-մկներ-» կատուներ: մի Կենսահամակարգերում սովորաբար գոյություն են ունենում շարք զուգահեռաբար գործող սնման շղթաներ, օրինակ խոտաբույսեր-»կրծողներ-»փոքրիկ գիշատիչներ, կամ խոտաբույսեր-կճղակավորներ»խոշոր գիշատիչներ: Զուգահեռաբար անցնող սննդային շղթաները հաճախ միավորում են տարբեր հարկերի բնակիչներին (հող, խոտածածկ, թփուտային, ծառային): Կենսահամակարգերում ձնավորված սննդային շղթաների օղակներից մեկի թվաքանակի կրճատման կամ վերացման դեպքում անխուսափելիորեն բերում է կենսահամակարգիամբողջականությանխախտման: Բնության մեջ մաքուր սննդային շղթաները հանդիպում են շատ հազվադեպ: Շատ դեպքերում նույն օրգանիզմով կարող են սնվել տարբեր գիշատիչներ: Մկնանման կրծողներով կարող են սնվել գիշատիչ թռչունները, օձերը ն մանր գիշատիչ կաթնասունները: Նույն տեսակը կարող է սննդի աղբյուր լինել տարբեր օրգանիզմների համար ն դրանով իսկ տարբեր սննդային շղթաների համար բաղադրամաս լինել: Դրա արդյունքում կենսահամակարգում ձնավորվում են սննդային ցանցեր, որոնք բաղկացած են ճյուղավորված սննդային շղթաներից: Սննդային շղթաների բարդությունը բազմակի անգամ կավելանա, եթե հաշվի առնենք, որ սննդային շղթաների յուրաքանչյուր տեղախմբի վրա ապրում են բազմաթիվմակաբույծներ, որոնք իրենց հերթին մտնում են այլ սննդային շղթաների մեջ: Օրինակ սովորական սկյուռը որպես տեր է ծառայում 50-ից ավելի տեսակի մակաբույծների համար, իսկ թռչունների վրա մակաբուծում են գրեթե 100 տարբեր տեսակի արտաքին ու ներքին մակաբույծներ: Իրար հերթագայող սնման շղթաներում կենդանի տեղախմբերից յուրաքանչյուրը էներգիայի փոխակերպմանգործընթացում ձեռք է բերում որոշակի սննդային կառուցվածք: Համակեցության սննդային կառուցվածքն արտացոլում է պրոդուցենտների, կոնսումենտների (առաջին, երկրորդ ն այլ կարգի) ն ռեդուցենտների հարաբերությունները արտահայտված կա՛մ առանձնյակների քանակով, կամ նրանց կենսազանգվածով, կա՛մ էլ նրանց մեջ պարունակվող էներգիայով հաշվարկված միավոր մակերեսի ն ժամանակի վրա: Սննդայինկառուցվածքները սովորաբարարտահայտումեն գծապատէ կերով, որն էլ ստացել էկոլոգիական բուրգ անունը:էկոլոգիականբուրգի գծապատկերիառաջին փորձըկատարել է ամերիկացիկենդանաբան

էլտոնը: Բուրգերի հիմքը կազմում են առաջին սննդային մակարդակը պրոդուցենտները,իսկ հետագա մակարդակներըկազմում եմ տարբեր կարգի կոնսումենտները: Ընդ որում, բարձրությունը բոլոր բլոկներում միատեսակէ, իսկ երկարությունըհամամասնականէ համապատասխան կամ էներգիային(նկ. 35): մակարդակիթվին, կենսազանգվածին Չ.

Դտ

կգ

ը

10տ

Նկար 35. Էկոլոգիականբուրգ

Տարբերում ենք էկոլոգիական բուրգերի կառուցման երեք եղանակ. 1. Թվային բուրգեր (թվաքանակներ). արտացոլում է առանձին օրգանիզմների թվաքանակըյուրաքանչյուր մակարդակում:Օրինակ, որպեսզի կերակրվի մեկ գայլ, անհրաժեշտ է առնվազն մի քանի նապաստակ, իսկ նապաստակներին կերակրելու համար անհրաժեշտ են բավական մեծ թվով բազմազան բույսեր: 2. Կենսազանգվածի բուրգ. տարբեր սննդային մակարդակների հարաբերություններն է արտահայտված նրանց կենսազանգվածներով: Սովորաբար ցամաքային կենսահամակարգում պրոդուցենտների ընդհանուր զանգվածը բազմակի անգամ մեծ է, քան նրան հաջորդող շղթաներում: Իր հերթին, առաջին կարգի կոնսումենտների զանգվածը բավականին մեծ է երկրորդ կարգի կոնսումենտների զանգվածից ն այլն: Եթե սնման շղթաներում օրգանիզմներըքիչ են տարբերվում չափերով, ապա գծապատկերի վրա սովորաբար ստացվում է աստիճանաբար նեղացող բուրգ: Այսպես, մեկ կիլոգրամ տավարի միս ստանալու համար անհրաժեշտ է 70-90 կգ թարմ խոտ: Թվերի ն կենսազանգվածիբուրգերը արտացոլում են համակարգի կանգուն (ստատիկ) վիճակը, այսինքն` բնութագրում են տեղախմբերի քանակը կամ կենսազանգվածը որոշակի ժամանակահատվածում: Նրանք լրիվ տեղեկատվություն չեն տալիս կենսահամակարգի սննդային կառուցվածքի մասին, թեն հնարավորություն են տալիս լուծելու մի շարք գործնական խնդիրներ, հատկապես կապված կենսահամակարգի կայունության պահպանությանհետ: Թվերի բուրգերը հնարավորություն են ընձեռում սահմանել որսի ենթակա առանձնյակների թվաքանակը տվյալ կենսահամակարգում՝ առանց խախտելու որսացվող տեղախմբի նորմալ վերարտադրությանգործընթացները: 3. էներգիայի բուրգ. արտացոլում է էներգիայի հոսքի մեծությունը սննդային շղթաներով անցնող սննդի զանգվածի արագությունը: Կենսահամակարգի կառուցվածքի վրա մեծ մասամբ ազդում է ոչ թե սինթեզված էներգիայի քանակը, այլ սննդի արտադրմանարագությունը: 1942 թ. Ռ. Լինդեմանը ձնակերպեց էներգիայի բուրգի օրենքը (10 տոկոսի էներգիայի օրենք), համաձայն որի մեկ սննդային շղթայից մյուսին անցնելիս էներգիայի կորուստը կազմում է 9090, կամ հաջորդ շղթայում մնում է ընդամենը 1046 էներգիա, իսկ մնացած էներգիան ծախսվում է կենսական գործընթացների համար: Այսպես, եթե նապաստակը կերել է 10 կգ բուսական զանգված, ապա նրա մարմնի զանգվածը կարող է ավելանալ ընդամենը մեկ կիլոգրամով: Եթե նապաստակը սնվեր ծառերի բնափայտով, ապա այդ տոկոսը ավելի ցածր կլիներ, իսկ եթե բուսակեր կենդանին սնվում է բակլազգի բույսերով կամ ջրի145

մուռներով, ապա արդյունավետ էներգիայի տոկոսը 10-ից բարձր կլինի, քանի որ դրանց մեջ բացակայում է չյուրացվող հյուսվածքների քանակը: Սակայն էներգիայի փոխակերպման ընդհանուր օրինաչափությունը պահպանվում է ն միշտ վերին սնման շղթայում էներգիան կրճատվում է բազմակի անգամ: Ահա թե ինչու սննդային շղթաները սովորաբար չեն կարող ունենալ 3-5-ից ավելի օղակներ, իսկ էկոլոգիական բուրգերը չեն կարող կազմված լինել մեծ թվով հարկերից: Այդ դեպքում սննդային շղթայի վերջին օղակում այնքան քիչ էներգիա կհասնի, որ վերջինս չի կարող ավելացնել տեղախմբի թվաքանակը: Նման եզրակացությանը կարելի է տալ հետնյալ բացատրությունը հետնելով, թե սննդի ձնով վերցրած էներգիան որտե՞ղէ ծախսվում (Շ). նրա մի մասը ծախսվում է հյուսվածքների կառուցման համար, այսինքն աճի համար (Ք): էներգիայի մի մասը ծախսվում է նյութափոխանակությունը կարգավորելու համար, այսինքն` շնչառության համար (Բ): Քանի որ սննդի յուրացումը չի կարող լինել լրիվ, այսինքն 100:96-ով, ապա սննդի չյուրացված մասը չմարսված սննդանյութերի ձնով հեռացվում է օրգանիզմից (Է): Հաշվեկշռային հավասարությունը կարտահայտվիհետնյալ կերպ. ՇՀՔՀԹՀԲ: Հաշվի առնելով, որ շնչառության համար ծախսված էներգիան չի փոխանցվում հաջորդ սնման շղթային ն դուրս է գալիս կենսահամակարգից, պարզ է դառնում, թե ինչու յուրաքանչյուր հաջորդ սնման մակարդակում էներգիան ավելի քիչ կլինի, քան նախորդներում: Ահա թե ինչու խոշոր գիշատիչ կենդանիները միշտ սակավաթիվ են: Դրա համար էլ չկան գայլերով սնվող գիշատիչներ: Այդ դեպքում նրանք չէին կարող հագեցնել քաղցը, քանի որ գայլերը սակավաթիվ են: Ահա թե ինչու կենսահամակարգերիսննդային կառուցվածքն ուսումնասիրելիս ամենահարմար ցուցանիշը էներգիայի հոսքիցուցանիշն է:

6. ԵՐԿՐԻ

ԿԵՆՍԱՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Եթե առաջիկայում չկանխվի բնության վրա մարդու հզոր ներգործությունը, ապա կարելի է կանխատեսել կենդանի բնության բազմազանության էլ ավելի արագ կրճատում, եթե զարգացած երկրները փորձեն պահպանելիրենց շռայլ տնտեսությունը, իսկ զարգացող երկրները՝ ազգաբնակչությաններկա աճի արագ տեմպերը, ապա տեսակներիվերացումից ն գենետիկականբազմազանությանկրճատվելուց բացի պետք է

սպասել կենսոլորտի մահացու ն անդարձելի այլ փոփոխությունների: Ներկայումս մշակված են էկոհամակարգերի պահպանության հիմնական էկոլոգիական հիմնախնդիրները,որոնք են՝ ա) կենսոլորտի կենսաբազմազանության աղքատացում, որի հետնանքով կյանքի բոլոր մակարդակներում(բջջային, օրգանիզմային, տեղախումբ-տեսակային, կենսահամակարգ-կենսոլորտային) տեղի կունենա կենսաբազմազանության ներկա ինքնավերակարգավորիչ գործառնության կորուստը, որը կհանգեցնի էկոհամակարգերիքայքայմանը, բ) կենսոլորտի գենոֆոնդի դեգրադացիա(աստիճանականանկում), գ) անտառների մակերեսի կրճատում, հսկայական տարածքներում խոնավ արնադարձայինանտառների ոչնչացում ն անապատացում, դ) Երկրի մակերեսի արմատական փոփոխություն, ե) մեծ թվով անոթավոր բույսերի ն առանձին կենդանականտեսակների թվաքանակի կրճատում ն ոչնչացում: Կենսոլորտի կառուցվածքային բաղադրամասերի կազմության, փոխազդեցության, դինամիկայի, ինչպես նան բուսակենդանական համակեցությունների կենսապարբերականությանգաղտնիքների իմացությունը էկոլոգներին հնարավորություն կընձեռի մշակել համալիր միջոցառումներ, կենսառեսուրսներըմարդու կարիքների համար առավելագույն չափով օգտագործելու ն միաժամանակ ապահովելու կենսաբանական համակեցությունների կենսագործունեությունը անսահմանափակ ժամանակաշրջանում ն կրճատել մարդու վերափոխիչ բացասական ներգործությունները այն աստիճան, որպեսզի չխախտվենէկոհամակարգերի վերականգնիչ մեխանիզմները, ինչը նշանակում է կառավարել կենսոլորտի էվոլյուցիայի գործընթացները:

7. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ի՞նչն է կոչվում կենսահամակարգ: 2. Բերել կենսահամակարգի օրինակներ: 3. Ինչպե՞սեն ձնավորվում կենսահամակարգերը:4. Ի՞նչ է բիոտոպը: 5. Ինչո՞ւ է կենսահամակարգըբաց համակարգ: 6. Բերել հարուստ ն աղքատ կենսահամակարգերիօրինակներ: 7. Ի՞նչ է անտառի հարկայնությունը:8. Ո՞րնէ «էկոլոգիական խորշ» հասկացությանիմաստը: 9. Ի՞նչեք հասկանում սնման շղթաներ ասելով: 10. Ո՞րնէ առաջնային կենսազանգվածը:11. Որո՞նքեն կոչվում Օրգանականնյութեր սպա1.

ռողներ: 12. Ի՞նչ նշանակություն ունեն ռեդուցենտներըբնության մեջ: 13. Որո՞նքեն կոչվում խխունջային բանկեր: 14. Ինչպիսի՞կենսաբանական համակարգերգիտեք: 15. Ո՞րն է կոչվում կենսատարածք:16. Ի՞նչ է կոչվում տեսակայինբազմազանություն:17. Ո՞ր գոտում է տեսակային բազմազանությունըբարձր: 18. Ո՞րն է կոչվում գերակշռող տեսակ (բերել օրինակներ): 19. Ո՞րն է կոչվում ալֆա-բազմազանություն: 20. Ո՞րն 21. Ո՞րնէ կոչվում գամմա--բազմաէ կոչվում բետա--բազմազանություն: 22. է Ո՞րն կենսահամակարգիուղղահայաց կառուցվածքը: զանություն: 23. Ի՞նչ եք հասկանում կենսահամակարգիհարկեր ասելով: 24. Բերե՛լ կենսահամակարգիհարկայնությանօրինակներ: 25. Որո՞նքեն կոչվում միկրոապրելատեղեր:26. Միջտեսակայինհարաբերություններիինչպիսի՞ձներ գիտեք: 27. Ինչո՞ւ ճագարներըԱվստրալիայումարագ բազմացան: 28. Կենդանիներիներմուծման ինչպիսի՞դրական օրինակներ գիտեք: 29. Վնարավո՞րէ նոր էկոլոգիականխորշերի առաջացումը:30. Բերե՛լ սնման շղթաների օրինակներ: 31. Որո՞նք են կենսահամակարգի կառուցվածքայինբաղադրամասերը:32. Ռրո՞նք են կոչվում պրոդուցենտներ:33. Կոնսումենտների ինչպիսի՞խմբեր գիտեք: 34. Ո՞րն է ռեդուցենտներիդերը բնության մեջ: 35. Որո՞նքեն առաջնային ն երկրորդային արդյունավետությունը:36. Բերե՛ք սնման շղթայի մի քանի օրինակներ: 37. Ի՞նչ է սննդային ցանցը: 38. Ի՞նչ եք հասկանում կենսազանգվածի, էներգիայի ն թվային բուրգ ասելով: 39. Ի՞նչ եք հասկանում էներգիայի հաշվեկշռային հավասարում ասելով: 40. Ի՞նչ կլինի, եթե չկանխվի բնության վրա մարդու հզոր ներգործությունը: 41. Ի՞նչ եք հասկանում կենսոլորտի գենոֆոնդի դեգրադացիա ասելով: 42. Ինչո՞ւ չի կարելի խախտելէկոհամակարգերիվերականգնիչմեխանիզմները:

ԳԼՈՒԽ 6

էԿՈԼԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Անցել են հազարամյակներ, մինչն որ մարյը բնության կաւրծեցյալ քաոսի մեջ նկարել է այն խորը միասնությունն ու կապերը. որոնք ունեն որոշակի պայմաններում գոյություն ապրող բուսական ն կենդանական փեսաւկնեզործոնների միջն: ոի ն նրանց շրջապատող Վ.

1. ԳԱՂԱՓԱՐ

ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

Վերնադսկի

ՄԱՍԻՆ

««էկոհամակարգ»» հասկացությունը համարվում է առանցքային բոլոր նրանց համար, ովքեր ձգտում են իմանալ, թե ինչպիսի կազմություն ունի կենսոլորտը: էկոհամակարգերըհամարվում են յուրահատուկ «աղյուսներ», որոնցից կազմված է Երկրի ընդհանուր կենդանի համակարգը կենսոլորտը: ««էկոհամակարգ»» հասկացությունը առաջին անգամ առաջարկել է անգլիացի էկոլոգ Ա. Թենսլին (1935): Կենդանիօրգանիզմների ն միջավայրի, ինչպես նան մարդու ն բնության միասնությանմասինգաղափարները կարելի է գտնել ամենահին գրականություններում:Սակայն միայն 1800-ի վերջում, գրեթե միաժամանակ,Ռուսաստանում, Եվրոպայում ն Ամերիկայումսկսեցին ավելի հստակ պատկերացումտալ այս մասին: Այսպես,ռուս գիտնականՎ. Դոկուչանըն նրա աշակերտ Գ. Մորոզովը, որոնք մասնագիտացելէին անտառային էկոհամակարգերիուսումնասի149

րություններով,օգտագործել են «կենսահամակարգեր»հասկացությունը: Այդ հասկացությանտակ հասկանալով, որ համատեղ ապրող կենդանի օրգանիզմները բույսերը, կենդանիները,սնկերը,մանրէներըկապված են միմյանց հետ: Հետագայում այդ հասկացությունըավելի է ընդարձակել ռուս գիտնականՎ. Սուկաչովը (1944)՝ օգտագործելով «կենսաերկրահամակարգ» հասկացությունը,որտեղ ցույց է տվել, որ միմյանց հետ սերտ կապվածեն ոչ միայն կենդանի օրգանիզմները,այլ նան այն միջավայրի գործոնները, որտեղ ապրում են այդ օրգանիզմները: Այսպես, անտառը՝ իր անտառածածկոցով,բուսական,կենդանական,սնկային ն մանրէային օրգանիզմներով, բուսակեր ն գիշատիչ կենդանիներով,բնորոշ ջերմային տատանումներով,օդի խոնավությամբ, լուսային ռեժիմով, հողի քիմիական կազմով, խոնավությամբ ն այլ գործոններով,ինչպես նան իրեն յուրահատուկ նյութերի շրջապտույտով ն էներգիայի փոխակերպումներով, դիտվում է որպես անտառային համակարգ: Սնանա լիճը իր մեջ ապրող ջրային բույսերով, միկրոօրգանիզմներով,անողնաշարավորն ողնաշարավոր կենդանիներով,հատակային նստվածքներով, իրեն բնորոշ ջերմային տատանումներով, ջրում լուծված հանքային աղերով ն թթվածնի քանակով, նս դիտվում է որպես լճային էկոհամակարգ: Ներկայումս ««էէկոհամակարգ», հասկացության տակ հասկացվում է համատեղ ապրող կենդանի օրգանիզմների ն նրանց շրջապատող ոչ կենսական գործոնների ցանկացած համակարգ, որոնք միավորված են մեկ ընդհանուր գործառության մեջ: էկոհամակարգն իրենից ներկայացնում է կենդանի օրգանիզմներից (կենսահամակարգ) ն նրանց միջավայրի գործոններիցկազմված բնական համալիր (նկ. 36): Մթնոլորտ

է

էՀ

|

Վ

Հ./՛

ՀՎողաշերտ

լ

`

Բուսականություն ,՛

էլ

)

` Ն

|

Կենդանական աշխարհ

ՆՄիկրոկենսահամակարգ

Նկար 36. էկոհամակարգերիգծապատկեր

էկոհամակարգը էկոլոգիայի հիմնական գործառական միավորն է, որն իրենից ներկայացնում է կենսական ն ոչ կենսական բաղադրամասերից կազմված ն կենսաբանականնյութերի շրջապտույտով ն էներգետիկ փոխակերպմամբմիավորված բարդ համակարգ: «էկոհամակարգ» հասկացությունը կարելի է կիրառել տարբեր չափեր ն տարբեր աստիճանիբարդություն ունեցող համալիրների նկատմամբ: Դա կարող է լինել հողի կտոր ն ջրի կաթիլ, ճահճի թումբ ն բուն ճահիճ, ջրափոս, լիճ ն օվկիանոս, մարգագետին, անտառ, հողն ամբողջությամբ: Այսպիսով,յուրաքանչյուր կոնկրետ էկոհամակարգ կարող է բնութագրվել որոշակի սահմանումով (սոճու անտառի էկոհամակարգ, ճահճի էկոհամակարգ): էկոհամակարգերին բնորոշ չեն տարածական սահմանափակումները:Սովորաբար էկոհամակարգերըսահմանազատվում են ոչ կենսական գործոնների առարկաներով, օրինակ լեռներով, տեսակային բազմազանությամբ, ֆիզիկաքիմիական ն սննդառական պայմաններով ն այլն: Ինչպես տեսնում ենք, էկոհամակարգերը չափերով կարող են լինել շատ տարբեր. մի քանի քառակուսի մետր ջրափոսը համարվում է էկոհամակարգ,իրենից էկոհամակարգէ ներկայացնում նան մի քանի հարյուր քառակուսի մետր մակերես ունեցող անտառը: Հետնաբար տարածքի մեծությունը չի կարող էկոհամակարգիհիմնական հատկանիշ լինել:

«էկոհամակարգ»հասկացությանհամար հիմնականչափանիշը նյութերի ն էներգիայի շրջապտույտով միասնական համակարգ լինելն է: Ահա թե ինչու էկոհամակարգասելով սովորաբար հասկացվում է կենսական ն ոչ կենսական գործոնների ամբողջությունը, որոնց փոխազդեցության հետնանքով կատարվում է շատ թե քիչ ամբողջական նյութերի շրջապտույտ, որում մասնակցում են պրոդուցենտները, կոնսումենտները ն ռեդուցենտները: «էկոհամակարգ» հասկացությունը կիրառվում է նան արհեստական համակարգերում, օրինակ զբոսայգու էկոհամակարգ, գյուղատնտեսական էկոհամակարգ(ագրոէկոհամակարգ): Ըստ մեծության`էկոհամակարգերըկարելի է բաժանել միկրոէկոհամակարգերի(նեխող կոճղի կամ ծառի էկոհամակարգ), միջին մեծության էկոհամակարգեր (մեզոէկոհամակարգեր) ճահիճը, սոճու անտառը, աշորայի դաշտը ն այլն, խոշոր էկոհամակարգեր(մակրոէկոհամակարգեր) ծովը, օվկիանոսը,անապատը,տունդրան նայլն: Բնական էկոհամակարգերինբնորոշ են երեք հատկանիշներ. 1) էկոհամակարգըանպլայմանորենիրենից ներկայացնում է կենդան նի անկենդան բաղադրամասերիամբողջություն: 2) էկոհամակարգի շրջանակներում իրականանում է նյութերի շրջապտույտի ամբողջ պարբերականությունը սկսած կանաչ բույսերի

կողմից օրգանական նյութերի սինթեզելուց ն ավարտված մեռած օրգանիզմների լրիվ քայքայումով ն հանքայնացումով: 3) էկոհամակարգը իր կայունությունը ե կենսաբազմազանությունը կարող է պահպանել որոշակի Ժսամանակահատվածում:

բ

2. ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱՐԴՑՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Կանաչ բույսերը, արեգակնային էներգիանփոխակերպելովքիմիական կապերիէներգիայի,սինթեզում են օրգանական նյութեր՝ արտազատելով թթվածին:Այս գործառույթըընկած է օրգանական աշխարհի զարգացման հիմքում: Այստեղից հետեում է, եթե բարձրացվիկանաչ բույսերի արդյունավետությունը, ապա էկոհամակարգը կունենա շատ կենսազանգված, ն կյանքն ավելի խիտ ու բազմազան կլինի: Բույսերի կողմից արեգակնային էներգիայի կլանման ինտենսիվությունը որոշվում է համակեցության արդյունավետությամբ: Ավտոտրոֆ օրգանիզմների արդյունավետությունը իրենից ներկայացնում է առաջնային արդյունավետություն: էկոհամակարգի մյուս սնման շղթաների արդյունավետությունը կազմում է երկրորդային արդյունավետությունը: Արդյունավետությանհիմնական ցուցանիշը էկոհամակարգիկենդանիների ն բույսերի օրգանիզմների կենսազանգվածն է: Կենսազանգվածը միավոր մակերեսի վրա միավոր ժամանակամիջոցում ստեղծված ամբողջ օրգանական նյութերի զանգվածն է, կամ նույն պայմաններում ստեղծված օրգանական նյութն է արտահայտված էներգիայի միավորներով (օրինակ հա/մշ, գ/մ5,կգ/հա, տ/կմշ) ն այլն: Տարբերում ենք բուսական զանգված (ֆիտոզանգված), կենդանական (զոոզանգված), բակտերիազանգված, կամ այս կամ այն բուսական կամ կենդանական խմբի կենսազանգված (օրինակ՝ մողեսների կենսազանգվածը 1 հա-ի վրա, անտառում այս կամ այն ծառատեսակիզանգվածը, կամ ամբողջ անտառի կենսազանգվածը ն այլն): Զանգվածի մեծությունը փոխվում է կապված տարվա եղանակից, տարբեր կարգի կոնսումենտների կողմից զանգվածի օգտագործման աստիճանից ն այլն: Օրինակ՝ 31 տափաստանայինգոտում բուսական զանգվածը ամենաբարձրնէ մայիս ամսին, որից հետո կենսազանգվածը քչանում է՝ կապված խոնավությանպակասի ն բարձր ջերմաստիճանի հետ: Արդյունավետություն: Կենսահամակարգիկողմից միավոր մակերե152

սի վրա միավոր ժամանակամիջոցումարտադրված կենսազանգվածը կոչվում է կենսաբանական արդյունք: Կանաչ բույսերի կողմից միավոր մակերեսի վրա միավոր ժամանակամիջոցումստեղծված օրգանականնյութերիքանակը կոչվում է առաջնային արդյունավետություն: Նրա մեծությունը որոշվում է տվյալ էկոհամակարգիհետերոտրոֆ օրգանիզմների սնման բոլոր շղթաների արդյունավետությամբ: Ֆոտոսինթեզի գումարային արդյունավետությունը կոչվում է առաջնային համախառն արդյունավետություն: Ընդ որում էներգիայիմի մասը ծախսվում է արտադրող օրգանիզմներիկենսագործունեության պահպանմանվրա: Եթե կենսազանգված ստեղծող օրգանիզմներից հանենք այն էներգիան, որը ծախսվում է կենսագործունեության (շնչառության) վրա, ապա կստանանք մաքուր առաջնային արդյունք: Կանաչ բույսերը կարող են օգտագործել ստացած արեգակնային էներգիայի 1--5:6-ը: Բույսերով սնվող կենդանիները կենսազանգված առաջացնելու համար օգտագործում են բուսական զանգվածի էներգիայի ընդամենը1496--ը: Բոլոր կենդանիներիցկենսազանգվածիէներգիան ամենաարդյունավետձնով օգտագործում են ընտանի խոզերը: Նրանց մոտ մսի ն ճարպի է փոխարկվում օգտագործված էներգիայի 2092-ը: Չնայած որ կանաչ բույսերը ակտիվ կերպով կլանում են արնի էներգիան, այնուամենայնիվ,նրանց ՕԳԳ-ն մեծ չէ: Օրինակ ցորենի դաշտի ամբողջ արդյունքը չոր նյութով վերահաշվարկված կարող է կազմել 8-10 տ/հա: Լայնասաղարթ անտառում արդյունավետության ելքն էլ ավելի քիչ է 4-5 տ/հա: էկոլոգները վաղուց են փորձել գնահատել մոլորակի առաջնային արդյունավետությունը: Մարդկությանը վաղուց է հետաքրքրել բուսական կենսազանգվածիբարձրացման հարցը: Մի կողմից անհրաժեշտ է եղել իմանալ մոլորակի կանաչ զանգվածի հուսալի ցուցանիշը, մյուս կողմից փորձել են նոր սորտեր օգտագործելու միջոցով ստանալ կատարյալ տեխնոլոգիան բարձրացնել արդյունավետության ելքը: Ազգաբնակչությանթվաքանակի աճը շարունակվում է, իսկ հողի բերքատվությունը շատ տարածաշրջաններում նույնիսկ իջնում է, դրա համար հողերի բերրիության բարձրացման հարցը դառնում է հրատապ հիմնախնդիր:

Աղյուսակ 2

Երկրագնդիառաջնայինարդյունավետությունըտարբեր էկոհամակարգերում(ըստ Պ. Դյուվինոյի) էկոհամակարգ|

Զբաղեցրած| Ֆոտոսինթեզի | Արդյունքը,| Չոր օրգանական տ/հա ելքը. «6 նյութի ընդհանուր տարածքը, մլն կմշ արդյունքը, մլրդ տ/հա

Անտառ

40,7

0,38

20,4

Տափաստան

25,7

0,1

3.8

0.25

5.6

Անապատ

54.9

0,01

0,2

1,1

Անտրակտիդա

12.7

0,05

0,8

Յ0

Մշակելի հող

Օվկիանոս Ընդամենը

14,0

60,9

Աղյուսակից երնում է, որ օվկիանոսի էկոհամակարգըտալիսէ մոլորակի ամբողջ արդյունավետությանկեսը, անտառները՝ե̀րրորդ մասը, իսկ մշակելի հողերը՝ մոտ տասներորդ մասը: Անհրաժեշտ է նշել, որ բերված տվյալները համաշխարհայինգրականության մեջ կարող են տարբեր լինել, քանի որ գնահատականներըտարբերեն: Օրինակ՝ամերիկացի էկոլոգները առաջնային արդյունավետությունը գնահատում են 100 մլրդ տ չոր օրգանական նյութ մեկ տարում: Այնուամենայնիվ,կարելի է պատկերացնել, թե էկոհամակարգերում առաջնային արդյունավետությունը ինչպես է բաշխված: Երկրորդային արդյունավետություն. միավոր մակերեսի վրա կենսահամակարգի բոլոր կոնսումենտների կողմից սինթեզված կենսազանգվածն է: Դրա հաշվարկի ժամանակ առանձին-առանձին հաշվի են առնվում սնման շղթաների բոլոր մակարդակներիկենսազանգվածը, քանի որ սնման շղթաներում էներգիայի տեղաշարժի ընթացքում կորուստը կազմում է 9096: էկոհամակարգի ընդհանուր արդյունավետության հաշվարկի ժամանակ չի կարելի այն գնահատել պարզ թվաբանական գումարով: Բանն այն է, որ երկրորդային արդյունավետության աճը միշտ զուգահեռ չէ առաջնային արդյունավետության աճին: Ստացվում է, որ երկրորդային արդյունավետությանն անցնելիս էներգիայի մի մասը կա՛մ չի օգտագործվում կոնսումենտների կողմից, կա՛մ այն ցրվում է էներգիայի ձնով: Դրա համար էլ էկոհամակարգի կենսազանգվածի գնահատականը տրվում է առաջնային արդյունավետության համար: Ամբողջությամբ վերցրած երկրորդային արդյու154

նավետությունը կապված կենդանու հատկանիշից, տատանվում է կից մինչն տասը տոկոսի սահմաններում:

3. ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

մե-

ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ

Ցանկացած էկոհամակարգ ենթարկվում է անընդհատ փոփոխության. նրա կառուցվածքայինբաղադրամասերի՝տեղախմբերիփոխհարաբերություններիընթացքում անընդհատփոխվում են նրանց թվաքանակն ու կենսազանգվածը: Տեսակների մի մասը աստիճանաբարմահանում է՝ իր տեղը զիջելով նոր տեսակների:Հաճախ այդ փոփոխություններըդժվար է նկատել, քանի որ այդ գործընթացներըկատարվում են երկարատն ժամանակաշրջանում: էկոհամակարգիներսում անընդհատ կատարվում է քայքայում ն վերականգնում: Ծերացած ծառերը մահանում ն քայքայվում են, իսկ նրանց կողքին ծիլեր են արձակում նոր ծառեր: Համակեցություններում արտաքին ն ներքին ուժերի ազդեցության տակ կատարվող բոլոր փոփոխությունները էկոլոգիայում կրում են անունը: էկոհամակարգի դինամիկա էկոհամակարգիդինամիկանսովորաբար ուսումնասիրում են բուսական համակեցություններիվրա: Դա պատահականչէ, քանի որ բույսերը ստեղծում են ամենամեծ կենսազանգվածը ն բացի դրանից, բույսերը նստակյաց են, որը հեշտացնում է նրանց ուսումնասիրությունը. կարելի է հաշվել ծառերը, որոշել տեսակներըն նրանց փոփոխությունները:Ընդ որում դիտարկվում են փոփոխությունների տարբեր ձներ: էկոհամակարգերի հիմնական սկզբունքային փոփոխություններիձներն են` պարբերական(ֆլուկտուացիա), աստիճանական(սուկցեսիա), արմատական (էվոլյուցիա): Համակեցության պարբերականփոփոխականությունըարտացոլում է օրական, սեզոնային, տարեկան ն բազմաթիվ տարիների պարբերա-

կանությունները:

Օրական փոփոխություններըկապված են ցերեկվա ն գիշերվա հաջորդականության հետ ն ուժեղ արտահայտվածեն լինում, եթե գիշերվա ն ցերեկվա ջերմային, խոնավությանն լուսային տատանումներըուժեղ են արտահայտված: Անապատներումգիշերը կյանքն ակտիվանում է: Շատ ցերեկայինկենդանիներամռանըանցնում են գիշերային ապրելակերպի (օձերի ն սարդերիտեսակներ): Օրական ակտիվությունընկատվում է բոլոր կլիմայականգոտիներում`սկսած արնադարձայինիցմինչն տունդրա: Տունդրայում նույնիսկ ամբողջ օրվա լուսավորվածության

պայմաններումնկատվում է օրական պարբերականություն՝ ծաղիկները բացվում են ցերեկը, թռչունների կերակրվելը կատարվում է ցերեկվա ժամերին: էկոհամակարգերի սեզոնային փոփոխականությունները արտահայտվում են ոչ միայն կենդանիներիակտիվությամբ,այլ նան քանակական փոփոխություններով՝կապվածնրանց բազմացման ն տեղաշարժերի հետ: Տարվա որոշակի պայմաններումշատ տեսակներ գործնականում ամբողջությամբ դուրս են մնում համակեցությանկյանքից՝ անցնելով խորը հանգստի շրջան ն այդ ձնով հաղթահարելով անբարենպաստ պայմանները (հարկադրված քուն, ձմեռում սերմերի ն ձվերի ձնով ն այլն): Սեզոնային պարբերականությունըհատկապես ուժեղ է արտահայտված այն գոտիներում, որտեղ ձմեռային ն ամառայինփոփոխությունները խիստ են արտահայտված: Սակայն այդ տատանումներըզգալի չափով արտահայտված են նան արնադարձային շրջաններում, որտեղ տարվա ընթացքում շատ քիչ են փոխվում ջերմային ն ջրային պայմանները: Բազմաթիվ տարիների փոփոխականությանպարբերականությունը գրանցվում է բոլոր տեսակի էկոհամակարգերում:Ամենացայտունփոփոխականությունը դրսնորվում է կենդանիների բազմացմանինտենսիվությամբ կամ բույսերին հիվանդություններ պատճառող համաճարակային մանրէներիմասսայականբազմացմամբ, որը կրկնվում է մի քանի տարին մեկ: Ծառերի տարեկան օղակներն ուսումնասիրելիս կարելի է պարզել, թե խիստ արտահայտված երաշտը քանի տարին մեկ է կրկնվել: Ապացուցված կարելի է համարել, որ գինու որակի փոփոխությունը կրկնվում է 11 տարին մեկ ն այն կապված է արեգակիակտիվությանհետ (նկ. 37): Ապացուցված է նան, որ սրտամկանիկաթվածը նս կապված է արեգակի ակտիվությանհետ (նկ. 38): Ուռուցքային հիվանդությունները նս կրկնվում են որոշակի պարբերականությամբ(նկ. 39): Վամաճարակային հիվանդությունները (քութեշ, խոլերա) նս կրկնվում են որոշակի պարբերականությամբ (նկ. 40): Պարբերական բնույթ է կրում նան մկնանման կրծողների, մորեխների, տերնակեր ն պտղակեր միջատների մասսայականբազմացումը: Պարբերաբար է կրկնվում նան տիզային էնցեֆալիտը (նկ. 41):

ՅԷ

2Է

1Է

|

լ

յ

լ

լ

լ

լ

լ

լ

--

Վ

լ

Նկար 37. Գինու որակի կախվածությունը Արեգակի ակտիվությունից:

յ

|

ւ

Նկար 38. Արեգակնայինակտիվության տատանումները(1), Արեգակի ռադիոճառագայթումը(3) ն սրտամկանիկաթվածության հաճախականությունը Սանկտ Պետերբուրգում (2):

180160է 140ի

120է 100Է 6040ի

0.54

Նկար 39. Արեգակնայինակտիվությունը (1) ն ընդհանուր ուռուցքային հիվանդությունները (2) Թուրքմենիայում:

19350

Վ

Ն

ծ

լ

Վ ՆԱ/Ն/մ

շ

ՀԱ ԱԱՄԿՎ.

ծ

50Լ

դԷ

Բէ

1958 1942 1946 1950 1954 1958 1962

Արեգակնայինակտիվությունը (1) ն տիզային էնցեֆալիտով հիվանդությունը Պրիմորիեի (2), Խաբարովսկի (3) երկրամասերում ն Եկատերինբուրգի(4) մարզում:

Նկար 41.

:12

Նկար 40. Քութեշի հիվանդությանտասներկուամյա դինամիկանՌուսաստանում (1) ն արեգակնայինակտիվությունը(2):

ՄԿ

100ի

Բերված փաստերը հիմք են տալիս ենթադրելու, որ իմանալով բնության երնույթների պարբերականությունը, մարդը կարող է խուսափել նրա աղետալի հետնանքներից ն միաժամանակայն ծառայեցնել իր կարիքներին: իրենց ստեղծագործություններում Կենսապարբերականությունները արտահայտելեն նան բանաստեղծները: Չոլւացուն իւնձորնենինեյլվ, կուրոլւվեցին անասունները թերկերակրվելուց: Անհաւնգիար էր այդ տարին սւրեզավկը... Մենք արթնացել ենք ոչ այն ոտքի վրու կիսաւչուրացած.. Գիիապըտապալում էր մեկը մյուսի եփեից կիսագեդելլւՍ. Կիրսանով

4. ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԱՍՏԻՃԱՆԱԿԱՆ

(ՍՈՒԿՑԵՍԻԱՆԵՐ)

Վամակեցություններումկատարվող աստիճանականփոփոխությունները, ի վերջո, կարող են բերել նոր համակեցությունների առաջագմանը նոր տիրապետողտեսակներով: Նման փոփոխությունների ն համակարգերի հերջափոխման պատճառներ կարող են լինել տարբեր գործոններ, օրինակ ճահիճների չորացումը, ջրավազանների աղտոտումը, դաշտերի ն մարգագետիններիուժեղացված արածեցումը, քաղաքների անտառապարկերիինտենսիվ շահագործումը ն այլն: Նման փուիոխությունների հետնանքով համակարգըաղքատանում է, իջնում է նրա արդյունավետությունը: Այսպես, արոտավայրերի գերարածեցման հետնանքով արժեքավոր հացազգի ն բակլազգի կերաբույսերը աստիճանաբար վերանում են, ն նրանք փոխարինվումեն փշերով, իշակաթնուկով ն այլ ցածրարժեք կերաբույսերով: Գամակարգերիվրա ազդող բացասական գործընթացիհետնանքով էկոհամակարգերիաստիճանականքայքայումը ստացել է սուկցեսիա անունը: Սուկցեսիա: Բույսերի հերքթագայությունընշելու համար «սուկցեսիա» հասկացությունըառաջինը կիրառել է ֆրանսիացի բուսաբան դե Լյուկը (1806): Սուկցեսիայի դասական տեսությունը մշակել է ամերիկացի բուսաբան Կլեմենտսը:Սուկցեսիայի հարցերը միշտ գտնվում են էկոլոգների ուշադրության կենտրոնում:

«Սուկցեսիա»հասկացությունըթարգմանաբարնշանակումէ հերթագայում, ժառանգում,համակեցությանաստիճանականզարգացում(նկ. 42):

Նկար 42. Սուկցեսիանլճի ճահճացմանժամանակ (ըստ Վ. Մավրիշնի,2003 թ.)

Սուկցեսիան կարող է առաջանալ համակեցությաննյութերի շրջապտույտի ն էներգիայի փոխակերպման խախտումների հետնանքով: Յուրաքանչյուր կենդանի օրգանիզմ իր կենսագործունեության ընթացքում փոփոխության է ենթարկում իր շրջապատը այնտեղիցվերցնելով նյութեր ն կառուցելով իր մարմինը ու միջավայր արտազատելով այլ նյութեր: Բավականին տնական գործունեության հետնանքով տեղախումբը աստիճանաբար փոխում է իր շրջապատը, շատ հաճախ դեպի վատը, որի հետնանքով դուրս է մղվում այլ տեղախմբերիկողմից, իսկ վերջիններիս համար այդ փոփոխությունը դառնում է օգտակար: Սուկցեսիայի գործընթացումտեղախմբերիմրցակցային փոխազդեցությունների հետնանքով աստիճանաբարձնավորվում է ավելի կայուն համակեցություն, որն ավելի շատ է համապատասխանումտվյալ միջավայրի պայմաններին: Բնության մեջ կատարվողսուկցեսիաները խիստ բազմազանեն: Այն կարելի է նկատել նույնիսկ փորձանոթիծղոտի նստվածքիմեջ, որտեղ

տարբեր միկրոօրգանիզմներ ն միաբջիջ կենդանիներ կարճ ժամանակահատվածումհերթափոխում են միմյանց: Սուկցեսիան կարելի է նկատել անտառի թափվածտերններում, խլուրդների բներում, հողմնահարվող ժայռերում, Լքված հողատարածքներում,ճահիճներում, մարգագետիններում, անտառներում ն այլն: Ամենատիպիկսուկցեսիայի օրինակ է լճերի աստիճանական ճահճացումը (էվտրոֆիկացիա): Նկ. 42-ում ներկայացվածէ լճի ճահճացման էտապները: Նույնիսկ համեմատաբար կայուն, լավ կարգավորված նյութերի շրջապտույտով,էկոհամակարգերումմշտապես իրականանում են բազմաթիվտեղականսուկցեսիային հերթափոխումներ, որոնք պահպանում են համակեցությաններքին բարդ կառուցվածքը: Տարբերում ենք սուկցեսիաների հերթափոխմաներկու տեսակ. 1) սուկցեսիաներինչպես ավտոտրոֆ, այնպես էլ հետերոտրոֆ օրգանիզմների մասնակցությամբն 2) միայն հետերոտրոֆներիմասնակցությամբ սուկցեսիաներ:Երկրորդ տեսակի սուկցեսիան կատարվում է միայն այն պայմաններում, որտեղ կուտակվում են օրգանական նյութեր, որոնց զանգվածիվրա էլ ապրում են ռեդուցենտներըօրգանական մնացորդներով հարուստ ջրավազաններ,կուտակվածքայքայվող բուսական զանգվածներ, աղբի կույտեր, քարանձավներումչղջիկների աղբի կուտակումներ ն այլն: Բույսերի հերթափոխմանհետնանքով առաջացած սուկցեսիաները կարող են լինել առաջնայինն երկրորդային: Առաջնային սուկցեսիաները սկսվում են կյանքից զուրկ տեղերում ժայռերում, սորուն ավազներում: Այդ վայրերը բնակեցնելով կենդանի օրգանիզմներով անդառնալիորենփոփոխվումէ նրանց պատկերը: Այսպես, քարաքոսները բնակեցնելով ժայռերը, նախապայմաններ են ստեղծում մյուս օրգանիզմների տարածման համար: Երկրորդային սուկցեսիաները իրենցից ներկայացնում են այն գործընթացները, որոնք կատարվում են արդեն ձնավորված համակեցություններում, երբ խախտված են օրգանիզմների հաստատվածփոխազդեցությունները, օրինակ, երբ անտառահատմամբհեռացվում են անտառի մեկ կամ երկու հարկերը: Այդպիսիսուկցեսիայի հետնանքով ձնավորվում են նոր, ավելի դիմացկուն տեսակային կազմով տեղախմբեր ն ժամանակի ընթացքումձնավորվում է նոր նախկինիցզգալի չափով տարբերվող կենսահամակարգ:Սովորաբարփոփոխված կենսահամակարգերը նախկինվիճակինչեն վերադառնում:Նոր կենսահամակարգերում էվոլյուցիայի ընթացքումներգաղթածտեսակներիհաշվին նրանցթիվն ավելանում է: Արմատական փոփոխությունները (էվոլյուցիա) իրականանում են

տասնյակ ն հարյուր հազարավոր տարիներում: Ընդ որում որքան շաէ տեսակների թիվը, այնքան արդյունավետ է օգտագործվում էկոհամակարգի էներգիան ն նույնքան էլ ավելի է կայունանում էկոհամակարգը: էվոլյուցիային են վերաբերում նան, երբ էկոհամակարգում վերանում է որնէ տեսակ: Սովորաբար նոր տեսակներ էկոհամակարգերում ավելի շատ են առաջանում, քան վերանում են, դրա համար էլ ամբողջությամբ վերցրած նրանց կենսաբազմազանությունըմեծանում է:

տանում

5. ԳԱՂԱՓԱՐ

ԱԳՐՈԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ՄԱՍԻՆ

Ագրոէկոհամակարգերը գյուղատնտեսական մթերքներ ստանալու նպատակով մարդու կողմից ստեղծված ն կանոնավոր կերպով պահպանվող ն վերահսկվող կենսական էկոհամակարգեր են: Ագրոէկոհամակարգերի ամենաէական առանձնահատկությունը նրանց ցածր էկոլոգիական հուսալիությունն է, այսինքն, եթե մարդը կանոնավոր կերպով չմշակի ն չպահպանիագրոէկոհամակարգերը,ապա մի քանի տարում նրանք կքայքայվեն ն կկորցնեն իրենց նշանակությունը: Ագրոէկոհամակարգերը ապահովում են մեկ կամ մի քանի մշակաբույսերի բարձր բերքատվությունը: Ագրոէկոհամակարգերից են հացահատիկային մշակաբույսերի դաշտերը, պտղատու ն խաղողիայգիները, ծխախոտի, բամբակի, շաքարի ճակնդեղի պլանտացիաները,խոշոր անասնապահական համալիրները իրենց կից արոտավայրերով ն այլն: Ինչպես բնական էկոհամակարգերում, ագրոէկոհամակարգերում կս ձնավորվում են սնման շղթաներ: Մեր հանրապետությունում կարնոր մշակաբույս համարվող խաղողի այգում հիմնական բուսական ծածկոցը համարվում է խաղողը, ոոտեղ հանդիպում են նան մոլախոտեր, որոշ կենդանական տեսակներ միջատներ, կրծողներ, դոդոշներ, թռչուններ, օձեր, ինչպես նան սնկային ն բակտերիալ հիվանդությունների հարուցոչներ: Ամեն տարի աշնանը խաղողի տերնները ն մյուս բույսերի մնացորդները անցնում են հողի մեջ ն կեր դառնում օրգանական նյութեր քայքայողների համար, սակայն ագրոէկոհամակարգերում սնման շղթայի գլխավոր բաղադրամասըհամարվում է մարդը: Ագրոէկոհամակարգերըբնական համակարգերից տարբերվում են մի չարք առանձնահատկություններով: Առաջին տարբերությունն այն է, որ բարձր բերք ստանալու նպատակով ագրոէկոհամակարգերումկտրուկ կերպով կրճատված է տեսակների բազմազանությունը: Ցորենի, եգիպտացորենիդաշտերում, բացի հացազգի մշակաբույսերից,կարելի է հանդիպել որոշ տեսակի մոլախոտե162

րի ն քիչ թվով կենդանականտեսակների, մինչդեռ բնականմարգագետնում կենսաբազմազանությունըզգալի չափով բարձր է, սակայն կենսաբանականարդյունավետությունը զիջում է արհեստականին: Երկրորդ տարբերությունը ագրոէկոհամակարգերումգյուղատնտեսական մշակաբույսերի սորտերի ն կենդանիների ցեղատեսակների ստացումը կատարվում է արհեստական ընտրության պայմաններում, որը զգալի չափով իջեցնում է գենետիկականբազմազանությունը:Վերջինս նախապայմաններէ ստեղծում հիվանդությունների ն վնասատուների զարգացման համար, որից գյուղատնտեսականարտադրությունը հսկայական կորուստներէ կրում: Մինչդեռ էկոհամակարգերըամբողջությամբ ենթարկվում են բնական ընտրությանը, որտեղ գոյության կռվի պայմաններում վերապրում ու սերունդ են թողնում տվյալ պայմաններում առավել լավ հարմարվածները: Ագրոէկոհամակարգերումընտրության կարնոր դերը պատկանումէ մարդուն, իսկ բնական ընտրությունը այստեղ երկրորդական է: Երրորդ տարբերությունն այն է, որ ագրոէկոհամակարգերում, ի տարբերություն բնական էկոհամակարգերի, մշակաբույսերի նորմալ կենսագործունեության համար մտցվում է լրացուցիչ էներգիա, որը կարող է լինել մարդու ն բանող անասունների մկանային էներգիա, պարարտանյութեր, ջուր, լրացուցիչ լուսավորվածություն (ջերմոցներում), թունաքիմիկատներ ն այլն: Չորրորդ տարբերությունն այն է, որ, ի տարբերություն բնական էկոհամակարգերի,որտեղ առաջնային կենսազանգվածն Օգտագործվում է բազմաթիվ սնման շղթաներում ն նորից վերադառնում նյութերի կենսաբանական շրջապտույտ, ագրոէկոհամակարգերումբերքի հետ վերցնում են նյութեր ն էներգիա, անասնապահականմթերքներ, որոնց մեծ մասը չի վերադառնում հող, որի պատճառով հողն աստիճանաբարաղքատանում է ն կատարվում է հողի բերրիության անկում: Թույլ զարգացած երկրներում գոմաղբը ոչ թե վերադարձնում են դաշտ, այլ այրում են աթարիձնով: Դրա հետնանքով խախտվումէ ագրոէկոհամակարգինյութերի շրջապտույտի գործընթացը: Գյուղատնտեսական արտադրության մնացորդները, մանավանդ գոմաղբը, պետք է վերադարձնել հող, որպեսզի այնտեղ ապրող օրգանիզմները սնվեն գոմաղբով, այն վերածեն հանքային աղերի, որպեսզի այն նորից վերադարձնենբույսերին: Հաշվումները ցույց են տվել, որ ամբողջ աշխարհում տարեկան այրում են 300-400 մլն տոննա աթար, որն էներգիայի տեսակետից համարժեք է 35-40 մլն տոննա քարածխի: Եթե պահանջվողքարածուխը տրվի գյուղացիներին, ապա հազարավոր հեկտարներիհասնող հողատարածքներըոչ միայն չեն վերածվի անապատի,այլ կդառնան

բերրի հողեր ն ազգաբնակչությանը կապահովեն սննդամթերքներով: Մեր հանրապետությունումէներգիայի ճգնաժամի տարիներինհողերի բերրիության կտրուկ անկում է նկատվել, քանի որ փոխանակգումաղբով պարարտացնենդաշտերը, այն աթարի ձնով օգտագործել են որպես վառելիք: Գյուղատնտեսական արտադրության համար հողը կարնորագույն բաղադրամասէ, որի արդյունավետությունըկախված է ոչ միայն հողի բերրիությունից ն նրա որակի բարձրացումից,այլ նան միջավայրի ամբողջականությանպահպամունից, օգտակար միջատներից (փոշոտիչներ) ն կենդանական աշխարհի .այլ ներկայացուցիչներից,այդ թվում գյուղատնտեսության վնասատուների մեծ թվով բնական թշնամիներից: Տիպիկ օրինակ է «հակաճնճղուկային» գործընթացը Չինաստանում, երբ ոչնչացրեցին ճնճղուկների միլիոնավոր առանձնյակներ,քանի որ նրանք վնասում էին ցորենի ն բրնձի դաշտերին: Մարդու այդ անխոհեմ քայլից հետո, հացազգիներիվնասատուներըարագ բազմացանն վնասը եռապատկվեց ու քառապատկվեց: Հայ աշխարհահռչակբուսաբան Ա. Թախտաջյանըժամանակինայն եզրակացությանն է հանգել, որ գոյության կռվում ծաղկավոր բույսերի հաղթանակի ապահովելը կատարվել է բարդ, բազմահարկ կենսահամակարգ առաջացնելու հատկությամբ: Ներկայումս գյուղատնտեսության մեջ ներդնելով միամշակութայնություն, մենք փաստորեն հակադրվում ենք էվոլյուցիայի օրինաչափություններին:Ասվածից հետնում է, որ ապագայի ագրոէկոհամակարգերըպետք է կազմված լինեն բազմազան տեսակներից:Վերջինս ագրոէկոհամակարգերըմոտեցնում է բնական համակարգերին ն բարձրացնում նրանց ինքնակարգավորման հատկությունը ն կայունությունը: Ագրոէկոհամակարգերումտեսակային բազմազանության ստեղծումը կարող է կանխել վնասատուների մասսայական բազմացումը, որն էլ իր հերթին կնվազեցնիթունաքիմիկատներ օգտագործելու անհրաժեշտությունը: Ագրոէկոհամակարգերումավանդականմիամշակույթիփոխարենկիրառելով բազմամշակութայնություն ամբողջ սեզոնի ընթացքում, կարելի կլինի ստանալ մի քանի տեսակի բազմակի անգամ բերք ն գյուղատնտեսական արդյունավետության բարձրացմանըզուգընթաց կբարձրացվի ագրոէկոհամակարգերիկայունությունը: Ագրոէկոհամակարգերիբարձր արդյունավետությունը ն կայունությունը պահպանելու համար պահանջվում է էկոլոգիացնել ամբողջ գյուղատնտեսական արտադրությունը:

6. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՄԵՋ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՆԵՐԴՐՄԱՆ

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գյուղատնտեսության էկոլոգիացում նշանակում է գյուղատնտեսության արտադրության մեջ էկոլոգիական,տվյալ դեպքում՝ էկոհամակարգային օրինաչափությունների ն գործառույթների ներդրում: Մենք (Մելքումյան, 2006) գյուղատնտեսության արտադրության էկոլոգիացման անհրաժեշտությանմասին բավականինբազմակողմանիքննարկումներ ենք կատարել: Այստեղ ձեր ուշադրությունը հիմնականում կբնեռենք գյուղատնտեսության հետագա զարգացման ընթացքում էկոլոգիական մոտեցումների ներդրման անհրաժեշտության վրա: Վազարամյակներ շարունակ գյուղատնտեսությունը թեն զարգացել է տարերայնորեն,սակայն հիմնվել է էկոլոգիական սկզբունքների վրա: Պրակտիկ գործունեության ընթացքում գյուղացին համոզվել է, թե որ դաշտում ինչ մշակաբույս աճեցնի, որ մշակաբույսը որից հետո է բարձր բերք տալիս ն այլն: Այնքան ժամանակ է այդպես շարունակվել, մինչն որ էկոլոգիական սկզբունքները սկսել են օգտագործել գիտակցաբար: Ընդհուպ մինչն վերջին ժամանակները գյուղատնտեսականարտադրությունըդրված էր էքստենսիվուղու վրա: Գյուղատնտեսությանմեջ հետապնդվել է մի նպատակ` որքան հնարավոր է շատ բերք ն կենսազանգված ստանալ: Գայաստանաշխարհըհամարվում է ագրոկենսաբազմազանության համաշխարհայինկենտրոններիցմեկը` մշակաբույսերի ն ընտելացված կենդանիների վայրի ցեղակիցների նախահայրենիքը ն գենոֆոնդի խոշորագույն օջախը: Հայաստանն արդեն 5-6 հազարամյակ ակտիվ օգտագործում է իր բնաշխարհիհարուստ կենսառեսուրսները,որի ընթացքում էականորեն փոխվել է նրա տեսակային կազմը, միաժամանակ ստեղծվել է մարդու ն բնության կենսաբազմազանության որոշակի փոխհարաբերություն, որի ընթացքում խախտվել են արհեստական էկոհամակարգերի էկոլոգիականօրինաչափությունները: ժամանակակից հզոր գյուղատնտեսական տեխնիկայի օգտս:Հործումը, գյուղատնտեսության լայն քիմիացումը ն բարձր բերքի ստացումը հակասում են բնության հավասարակշռության պահպանության են ազդում գյուղարտադրուսկզբունքներին ն, ի վերջո, բացասաբար ն թյան գյուղատնտեսական արդյունավետության վրա: Այսպես գյուղատնտեսական մեծ տարածքներիվրա հողի մշակությունը, քիմիական նյութերի բազմակիօգտագործումը խիստ կերպով ազդում են փոշոտիչների ն միջատակերներիվրա: Այսինքն՝ խախտվումեն էկոհամակարգերի (ագրոցենոզի) ինքնակարգավորմանմեխանիզմները: ժամանակակից էկոլոգիական գիտության զարգացումը հնարավո165

րություն է տալիս մշակել գյուղատնտեսությանզարգացման նոր մեթոդներ ն լրացուցիչ հնարավորություններ է բացում ինչպես բուսաբուծության, այնպես էլ անասնապահության զարգացման համար: Գյուղատնտեսությանզարգացման հիմնական ուղիները պետք է հիմնված լինեն էկոհամակարգային կենսագործունեության սկզբունքների վրա: Ցանքաշրջանառությանն ագրոլանդշաֆտային համալիրների կազմակերպումը այնպիսին պետք է լինեն, որպեսզի նրանք պահպանեն տարբեր սննդային մակարդակներիառկայությամբ էկոհամակարգայինամբողջական համալիրները: Դաշտերում միայն մշակովի բույսերից կազմված պրոդուցենտներից անհրաժեշտ է անցում կատարել ագրոէկոհամակարգերումբնական կարգավորիչների օգտագործման պրակտիկային: Ագրոցենոզներումտեսակայինբազմազանությանստեղծումը ամբողջությամբ կարող է կանխել վնասատուների մասսայական բազմացումը: Դա ոչ միայն պահպանում է բերքը, այլն նվազեցնում է թունաքիմիկատներօգտագործելու անհրաժեշտությունը,իսկ վերջիններս անկայունացնում են արհեստականէկոհամակարգերըն աղտոտում շրջակա միջավայրը: Օրգանական նյութերի սինթեզի գործընթացի կառավարումը մեր ժամանակի կարնեորագույն հիմնախնդիրն է: էկոլոգիական տեսանկյունից գյուղատնտեսական արտադրության ինտենսիվացումը հնարավոր է մի քանի միմյանց լրացնող ուղիներով: Դրանցից մեկը կարող է լինել բուսաէկոհամակարգերիկառուցվածքի վերակառուցումը: Ավանդականմիակուլտուրայինի փոխարեն դաշտում պետք է կիրառել բազմակուլտուրայնությունը՝ ըստ էկոլոգիական առանձնահատկության օգտագործելով տարբեր բուսատեսակներ: Այդպիսի դաշտերը էկոլոգիական տեսակետից ավելի շահեկան են, քանի որ նրանցից ամբողջ սեզոնի ընթացքում կարելի է ստանալ մի քանի տեսակի բազմակի անգամ բերք, ընդ որում, գյուղատնտեսական արդյունավետության բարձրացման հետ միաժամանակ բարձրանում է նան ցանքերի կայունությունը: Կենսոլորտային մակարդակով ագրոէկոհամակարգերը զգալի ներդրում ունեն առաջնային արդյունավետության ստեղծման, թթվածնիքանակի ավելացման ն տարբեր գազերի հարաբերությունների կարգավորման, կենսածին տարրերի գաղթի, ջրափոխանակությանգործընթացների մեջ ն այլն: Վնարավոր էկոլոգիական բացասական հետնանքներից խուսափելու համար գյուղարտադրության ինտենսիվացման բոլոր ձները պետք է նրբությամբ հետազոտվեն ն ենթարկվեն էկոլոգիացման սկզբունքներին: Գյուղատնտեսությանարդյունավետության բարձրացմանը զուգընթաց պետք է ապահովել կենսոլորտայինգործընթացներինորմալ գոր166

ծունեությունը ն, ամենից առաջ, նյութերի շրջապտույտի ն էներգիայի փոխակերպմանգործընթացները:

8. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ո՞վ է առաջինը առաջարկել «էկոհամակարգ» հասկացությունը: 2. Ո՞րն է «էկոհամակարգ»հասկացության իմաստը: 3. Բերե՛լ էկոհամակարգի օրինակներ: 4. Ինչպիսի՞չափեր կարող են ունենալ էկոհամակարգերը: 5. Որո՞նք են էկոհամակարգի կառուցվածքային բաղադրամասերը: 6. Որո՞նք են էկոհամակարգի բնորոշ հատկանիշները: 7. Որո՞նքեն կոչվում առաջնայինն երկրորդային արդյունավետություն: 8. Ի՞նչ է կոչվում կենսազանգված,բուսազանգվածն կենդանականզանգված: 9. Ինչպիսի՞գործոններից են կախվածզանգվածիփոփոխությունները: 10. Ո՞րն է կենսաբանական արդյունավետությունը: 11. Ի՞նչ եք հասկանում էկոհամակարգիդինամիկա ասելով: 12. Ինչո՞ւ էկոհամակարգի դինամիկան հարմար է ուսումնասիրել բուսական համակեցություններում: 13. Որո՞նք են էկոհամակարգերի փոփոխությունների ձները: 14. Բերե՛լ կենսապարբերականությանօրինակներ: 15. Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ իմանալ կենսապարբերականության գաղտնիքները: 16. Այլ կերպ ինչպե՞սեն կոչվում աստիճանական փոփոխությունները: 17. Ո՞վ է մշակել սուկցեսիայի մասին տեսությունը: 18. Բերել Սնանա լճում կատարվողսուկցեսիաներիօրինակներ: 19. Տիպիկ սուկցեսիայի ինչպիսի՞օրինակներ գիտեք: 20. Սուկցեսիաների հերթափոխման ինչպիսի՞տեսակներգիտեք: 21. Ի՞նչ եք հասկանում ագրոէկոհամակարգ ասելով: 22. Ինչո՞վ են տարբերում ագրոէկոհամակարգերը էկոհամակարգերից: 23. Բերե՛լ ագրոէկոհամակարգերիօրինակներ: 24. Ինչո՞ւ ճնճղուկների ոչնչացումը Չինաստանում կոպիտ սխալ էր: 25. Ըստ աշխարհահռչակբուսաբան Ա. Լ. Թախտաջյանի ինչո՞վ էր պայմանավորված ծաղկավոր բույսերի հաղթանակըԵրկրի վրա: 26. Ինչո՞ւ միամշակութային ցանքաշրջանառությունիցպետք է անցնել բազմամշակութայինի: 1.

ԳԼՈՒԽ 7

ՈՐՊԵՍ

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԸ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ

1. Վ ՎԵՐՆԱԴՍԿԻՆ

ԿԵՆԴԱՆԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԲԱՐՁՐ ՄԱԿԱՐԴԱԿ

ՈՐՊԵՍ

ՈՒՍՄՈՒՆՔԻ

)

|

|

ի»

ւ, '

Մ

`

լ

ՀԻՍՆԱԴԻՐ

Մենք պետք է ապրենք իաղաղ պայմաննեառանց պատերազմների ն մենք ամենաշտապ կարգով պետք է ինչ-որ բան անենք համահերկրային էկոլոգիական աղետների ղեմ:

,

.

ՄԱՍԻՆ

րում

|

՝ Դ ,

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԻ

Պ

Ա.

Յաբլոկով

Ա

Կենդանի բնության մասին ուսմունքը ստեղծվել ն զարգացել է անցյալ դարաշրջանների շատ ականավոր բնախույզներիկողմից: Սակայն այն ժամանակ գլխավորապես ուսումնասիրվել է բուսական ն կենդանական աշխարհները, իսկ կենսոլորտը, որպես նոր երկրաբանական, կենսաբանական ն էկոլոգիական ամբողջական համակարգ, չէր դիտարկվել: Ժամանակակիցպայմաններում անհրաժեշտ է կենսոլորտը դիտարկել որպես մարդկության հետ փոխներգործությանմիասնական ամբողջություն`բարձր կարգի համակարգ: Իր դասախոսություններում ֆրանսիացի բնագետ Ժ. Լամարկը 1800 թ. նշել է, որ կենդանի մարմիններըպարունակում են այն բոլոր

անհրաժեշտքիմիական տարրերը, որոնք գտնվում են բնության մեջ, ն այդ փաստը բացատրվել է բուսական ն կենդանական օրգանիզմների կողմից Երկրի կեղնի ակտիվ փոփոխությամբ:Ավելի ուշ նա եզրակացրել է, որ Երկրի կեղնի բոլոր հանքերը բացառապեսբուսական ն կենդանական օրգանիզմների կենսագործունեությանարդյունք են: Լամարկի կողմից կատարված ընդհանրացումներըն առաջարկված գաղափարներըկենսոլորտի մասին ուսմունքի ձնավորման սաղմեր են պարունակել: Գիտության մեջ ««կենսոլորտ»» հասկացությունը առաջարկել է ավստրիացի երկրաբան է. Զյուսը (1875): Նա գրել է. «Մթնոլորտի, քարոլորտի ն ջրոլորտի փոխազդեցության սահմանում կարելի է առանձնացնել ինքնուրույն ոլորտ կենսոլորտ, որը մինչն ջրային միջավայրից օրգանիզմների ցամաք դուրս գալը ընդգրկել է միայն ջրային միջավայրը, իսկ կյանքի ցամաք դուրս գալուց հետո նան ցամաքի վերին սահմանը»: Համաձայն ժամանակակից պատկերացումների` կենսոլորտը՝ գունդ) Երկրի բիոսֆերա (հունարեն՝ ««բիոս»» կյանք, «սֆերա»» բոլոր կենդանի օրգանիզմների ամբողջությունն է, ինչպես նան մոԼորակի նյութերի այն մասը, որը գտնվում է այդ օրգանիզմների հետ անընդհատ նյութափոխանակության մեջ: / Կենսոլորտի մասին ուսմունքի հիմնադիրը Վ. Վերնադսկին է (1863-1945): Կենսոլորտի մասին Վ. Վերնադսկու ուսմունքը 20-րդ դարի բնագիտական խոշոր ընդհանրացումներից մեկն է: Նա լինելով կենսերկրաքիմիայի հիմնադիր երկրի քիմիան կապել է կյանքի քիմիայի հետ:/ԸստՎ. Վերնադսկու կենսոլորտը Երկրի կեղնի այն մասն է, որը կապված է տիեզերական տարածությունների հետ, ն որ կենսոլորտի կենդանի նյութը տիեզերականերնույթ է:,Երկրի ամբողջ կենդանի նյութը Վ. Վերնադսկին դիտում էր որպես արեգակնային էնեգիայի փոխակերպումըքիմիական կապերի էներգիայի, որը կատարվում է ֆոտոսինթեզի ճանապարհով: «Կենսոլորտը իրենից ներկայացնում է որոշակի, յուրահատուկ երկրաբանական թաղանթ, որն արմատապես տարբերվում է մյուս թաղանթներիցոչ միայն նրա համար, որ այստեղ տարածված է կյանքը, որը Երկիրը վերափոխող հսկայական երկրաբանական ուժ է, այլն նրա համար, որ կենսոլորտ է թափանցում տիեզերական էներգիան, որի ստեղծած կենդանի նյութը ավելի ինտենսիվ է վերափոխում Երկրի կեղնը: Կենդանի նյութը թափանցում է ամբողջ կենսոլորտը ն որոշակի աստիճանում ստեղծում Ահա այն»,չ-գրել է Վ. Վերնադսկին: առանձնաէ թե ինչու, կենսոլորտըերկրի բոլոր ոլորտների մեջ գրավում հատուկ տեղ (նկ. 43): -

-

ՀՅՈՒՍԻՍԱՓԱՅԼ

ն

այով

Նկար 43. Կենսոլորտիկազմությունը

Կենսոլորտը ընդգրկում է Երկրի մակերնույթը՝լիթոսֆերայի (քարի շերտ) վերինսահմանը,ամբողջ ջրոլորտը, տրոպոսֆերանն ստրատոսֆերայի ստորին մասը: Կենսոլորտում ամենայն ուժով դրսնորվում է բույսերի, կենդանիների, սնկերի միկրոօրգանիզմներին հատկապես մարդու հզոր երկրաբանականգործունեությունը: Կենսոլորտի վերին սահմանըորոշվում է ուլտրամանուշակագույնճառագայթներիինտենսիվ խտությամբ, ստորինը՝ Երկրի ընդերքի բարձր ջերմաստիճանով: Կենսոլորտի ստորին ու վերինծայրագույն սահմաններին հասնում են ն սնկերի սպորնեմիայն ստորակարգօրգանիզմները:Բակտերիաների հասնում են րը մինչն կմ բարձրությանստրատոսֆերայիշերտերը, իսկ անաերոբ (անթթվածին)բակտերիաներըթափանցում են քարոլորտի 3 կմ նավելի խորությունները: Ըստ Վերնադսկու կենսոլորտը բաղկացած է մի քանի բաղադրամասերից, որոնցից կարնոր են չորսը. 1. Կենդանինյութը` բույսերը, կենդանիները,սնկերը ն միկրոօրգանիզմները:

Օրգանական ծագում ունեցող կենսածին նյութերը: Տարբերում ենք բուսական ծագում ունեցող` ֆիտոգեն նյութեր (քարածուխ, տորֆ, հումուս) ն զոոգեն նյութեր, որոնք կենդանիներիմնացորդներ են (կավիճ, կրաքար ն այլ նստվածքայինապարներ): 3. Անօրգանականծագում ունեցող մագմատիկ ապարներ, որոնք ծածկում են Երկրի կեղնը: 4. Կենսաանկենդաննյութեր, որոնք առաջացել են կենդանի օրգանիզմների կողմից լեռնային ն նստվածքային ապարների վերամշակման միջոցով (հող): Ինչպեսյուրաքանչյուրօրգանիզմին,էկոհամակարգին,այնպեսէլ կենսոլորտին բնորոշ են նյութերի մշտական փոխարկումները, այսինքն՝ կենէ: է, սոլորտը բաց համակարգ Այդ նշանակում որ կենսոլորտըշրջապատից նյութեր է վերցնում, վերամշակում ն քայքայված նյութերը նորից ուղարկում շրջապատ: Կենսոլորտումնյութերի ն էներգիայի փոխարկումները կատարվումեն ֆոտոսինթեզի, սնման շղթաների ն օրգանականնյութերի քայքայողների(ռեդուցենտներ)կենսագործունեությանշնորհիվ: Կենսոլորտի կենսազանգվածիքանակը կտրուկ աճում է բնեռներից դեպի հասարակած, որը սերտորեն կապված է տեսակների թվի աճի հետ: Այս տեսակետիցկյանքի ամենամեծ խտությունը հանդիպում ենք արնադարձայինգոտում: Օրգանական աշխարհի էվոլյուցիային զուգընթաց ընդարձակվում է կենսոլորտի սահմանները, քանի որ կենդանի նյութն իր հայտնվելուց սկսած փոխում է շրջապատող միջավայրը ն հարմարեցնում իր կենսագործունեությունը: Ներկայումս համաշխարհային տնտեսությունը ամեն տարի մթնոլորտ է արտանետում՝ ավելի քան 250 մլն տ օրգանական նյութերի այրման ընթացքում առաջացած գազեր, 200 մլն տ ածխածնիօքսիդ, 150 մլն տ ծծմբի օքսիդներ, 120 մլն տ մուր, ավելի քան 150 մլն տ ածխաջրատներ, 2,5 մլրդ տ ազոտի օքսիդներ: Մթնոլորտում ատոմների բնական շրջապտույտը ուղղակիորեն չի հասցնում յուրացնել տեխնիկական լայնածավալ արտանետումները: Միայն քարածխի այրման ընթացքում շրջակա միջավայր է մտնում տասնյակ անգամ ավելի արսեն (մկնդեղ), ուրան, կադմիում, բերիլիում ն հազարավորանգամ ավելի սնդիկ, քան ընդգրկվում է բնության կենսաքիմիական շրջապտույտի մեջ: 2.

«

"

.

.

»

.

Կենսոլորտում նյութերի շրջապտույտի մեծ գործընթացում հսկայական նշանակություն ունեն նան ոչ բջջային ձները՝ վիրուսները ն ֆագերը, որոնք բջջից դուրս ընդունակ չեն զարգանալու, ն դրա համար էլ ստացել են ներբջջային մակաբույծներ անունը: Հաճախ վիրուսները արտադրում են թույն (վիրա), որը վտանգավոր է շատ օրգանիզմների համար: Վիրուսները թափանցելով կենդանիների, բույսերի ն մարդու օրգանիզմ` քայքայում են նրանց բջիջները ն կարող են առաջացնել մահ: Վայտնի են տաքարյուն կենդանիներիհիվանդաբեր 500 ն բարձրակարգ բույսերի 300 տեսակի վիրուս, որոնք հարձակվում են կենդանիների ն բույսերի վրա ու ոչնչացնում նրանց: Մարդու հիվանդությունների կեսից ավելին առաջացնում են վիրուսները: Բավականէ հիշատակել մի քանի սարսափելիհիվանդություններ, որոնց հարուցիչները վիրուսներն են՝ գրիպի տարբեր տեսակները, վարակիչ հեպատիտները, ՁԻԱՀ-ը, քաղցկեղային հիվանդությունները, ջրծաղիկը ն այլն:

ՀՀ 2.

ՆՅՈՒԹԵՐԻ

ՇՐՋԱՊՏՈՒՅՏԸ

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏՈՒՄ

Բույսերը, կենդանիները,սնկերը ն միկրոօրգանիզմներըկենսոլորտի կապված են նյութերի շրջապտույտի ն էներգիայի փոխակերպման մշտական գործընթացով:Որպեսզիկենսոլորտը կարողանագոյատնել ն նրանում ընթացողգործընթացներըչդադարեն, պետք է անընդհատկատարվի քիմիական տարրերի շրջապտույտ: Կենսոլորտում կենդանի նյութի սինթեզը ն քայքայումը չեն կատարվում մեկը մյուսից անկախ: Նրանք ընթանում են ատոմների կենսաբանականշրջապտույտի գործընթացում: Երկրի վրա նյութերի կենսաբանականշրջապտույտի էներգիայի հիմքը համարվում է ֆոտոսինթեզիգործընթացը: Կենդանինյութը կենսոլորտում նյութերի շրջապտույտի շարժիչ ուժն է, ն միայն նրա շնորհիվ է, որ աստիճանաբարզարգացել է երկրի կենսոհետ

լորտը:

Կենսածին տարրերի ն ջրի շրջապտույտը կենսոլորտում պայմանավորված է օրգանական նյութերի սինթեզով ն քայքայումով, որը ստացել է նյութերի շրջապտույտ անունը: Դա նյութերի բազմակի մասնակցուէ թյունն մթնոլորտում, ջրոլորտում ն քարոլորտում կատարվողգործընթացներում:

(.

Քրի

շրջապտույտը

Լեռնային աւշվակից իւմած մի կում ջուրն իր պարունակում է մի կաթիլ Աբրամտամի ջրհորից, Կլեոպատրայի լողայաանից ն սրու մային ռնաւկտուրիսսւռեցման հաւմակարգիցմեջ

Ռ.

Էդբնրգ

էկոհամակարգերումն կենսոլորտում կատարվող կենսագործունեությունները պայմանավորվածեն ջրի որոշակի հաշվեկշռով: մեՋրի համաշխարհային չափաբաժինը բավականին հաստատուն ծություն է: կետաքրքիր է, որ ջրի քանակը ի սկզբանե մնացել է անփոփոխ: Ջրի մոլեկուլները մշտապեսշրջանառություն են կատարում օվկիանոսի, մթնոլորտի ն Երկրի մակերեսում (նկ. 44):

զ. ԱՏ

Արեգակնային էներգիա

2-5:

7/4ՀՏՀ //

Հ, 7272 ԳոլորշիացումԳոլորշիացում

/7 ՛

Օվկիանոս

Հանքային աղեր Նկար 44. Ջրի շրջապտույտը

կենսոլորտում

Նախքան կենսոլորտի առաջացումը, ջրի շրջապտույտը բնության մեջ իրականացել է միայն ջրավազաններից ջրի գոլորշացման ն տեղումների ձնով վերադարձովջրավազաններ:Այդ գործընթացներըիրականացնում են երկու շրջապտույտ փոքր, որում օվկիանոսից գոլորշիացված ջուրը նորից տեղումների ձնով վերադառնում է օվկիանոս, ն մեծ, երբ ամպերըքամու միջոցով քշվում են ցամաքի կողմերը, որտեղ թափվելովանձրնաջրերը,մի մասը ներծծվում են լիջոսֆերա, որտեղից

սկիզբ են առնում գետերը, ն ջրերը նորից վերադարձնում ծովեր ն օվկիանոսներ: Տեղումների մի մասը գոլորշիանում է, այդ թվում նան բույսերի միջոցով (կենսաբանական գոլորշիացում): Վերջապես, այդ բոլոր ջրերը նորից վերադառնում են օվկիանոս ավարտելով ջրի մեծ շրջապտույտը:

շրջապտույտը: Տ«Ածխածնի

Ածխածնի շրջապտույտը կենսոլորտում ավելի պարզ է, քան մյուս կենսածին տարրերինը: Նրանում մասնակցում են միայն օրգանական միացությունները ն ածխաթթու գազը: Ֆոտոսինթեզը ն շնչառությունը լրիվ համարժեք են: Ֆոտոսինթեզի գործընթացում սինթեզված ամբողջ ածխաթթու գազը, որը մտնում է Օրգանական միացությունների մեջ, շնչառության գործընթացում ամբողջությամբ անջատվում է միացություններից (նկ. 45): շատ

«Կ

ՀՀ

/

քայքայում.

հանքայնացում

Նկար 45. Ածխածնիշրջապտույտը

կենսոլորտում

Անօրգանականծագում ունեցող ածխածինը մթնոլորտի ածխաթթու ջրում լուծված ածխաթթու գազը ն կարբոնատայինմիացությունները մասնակցում են ածխածնի շրջանառությանը տարբեր աստիճանով: Օրինակ՝ կալցիումի կարբոնատըշատ քիչ է մասնակցում ածխածնի շրջապտույտին, մինչդեռքարածուխը, նավթը ն գազը այրելով, նրանից անջատվում է ածխաթթուգազ, որն անցնում է մթնոլորտ ն մասնակցում ֆոտոսինթեզիգործընթացին:Քարածխի ն նավթի այրումից առաջացած ածխաթքու գազը բարձրացնում է այդ գազի քանակը մթնոլորտում: Թեն էներգակիրներիօգտագործման ներկա փուլում մթնոլորտ անցած ածխաթթուգազը ամեն տարի շրջանառության մեջ գտնվող ածխածնի ընդամենըերկու տոկոսն է կազմում, այնուամենայնիվ, այդ քանակը գերազանցում է ֆոտոսինթեզի համար կլանվող ածխաթթուգազի քանակը: Փաստորեն, վերջին հարյուր տարվա ընթացքում ածխաթթու գազի քանակը մթնոլորտում բարձրացել է, ու եթե հաշվի առնենք, որ այդ քանակը գնալով ավելի արագ է աճելու, ապա պետք է պատասխան տալ այն հարցին, թե ինչ հետնանքների կհանգեցնի ածխաթթու գազի քանակի ավելացումը կենսոլորտի վրա, ու թեն գիտնականները այս հարցում միակարծիք չեն, միննույնն է, դարերի ընթացքում մարդը խախտում է կենսոլորտի բաղադրության հաստատված հավասարակշռությունը, որն արդեն տագնապալլիէ: շրջապտույտը: Մթնոլորտըպարունակում է 8056 ազոտ, որը Տ՛Ազոտի ազոտի շտեմարան է: էլեկտրական պարպումներիընթացքում մթնոլորտում սինթեզվում են ազոտի օքսիդներ, որոնք անձրնաջրերովթափվում են հողի մեջ, այնտեղ վերածվում ազոտական թթվի, ապա նրա աղերի, որը ծառայում է որպես պարարտանյութ: Այս ձնով հողի հետ տարեկան կապվում է 4-10 կգ ազոտ: Սակայն մթնոլորտի ազոտի կապվելը հողի հետ կատարվումէ ազոտ ֆիքսող միկրոօրգանիզմներիմիջոցով: Այնուհետն նրանք մահանալով՝ հողը հարստացնում են ազոտով: Այդձնով նս հողի մեկ հեկտարըստանում է տարեկան 25 կգ ազոտ: Սակայն ազոտը հողի հետ կապելու ամենաարդյունավետձնը պալարաբակտերիաներն են, որոնք ապրում են լոբազգի բույսերի արմատների վրա: Նրանց ֆիքսած ազոտի մի մասն անցնում է բույսերին, իսկ մյուս մասն էլ մնում է հողում, քայքայվում ն հողը հարստացնումազոտով: Մեկ տարվա ընթացքում 1 հեկտար լոբազգիների վերգետնյա ն ստորգետնյամասերում կուտակվում է 150--400 կգ ազոտ: Ահա թե ինչու լոբազգի բույսերից հետո ցանված ուրիշ մշակաբույսերըբարձր բերք են տալիս: Այսպիսով, հողի բարձր բերքատվությունըպահպանելու մեծ հնարավորությունկա մշակաբույսերի ցանքաշրջանառությանմեջ լոբազգիներ ընդգրկելու ն սելիտրա մտցնելու միջոցով, որը ստացվում է քիմիական գործարաննեգազը,

րում: Ազոտ ֆիքսում են նան ակտինոմիտերները, որոնք ապրում են որոշ բույսերի հետ սիմբիոզի մեջ (օրինակ տխլենու): Վերջապես, ջրային միջավայրում ազոտի անմիջական ֆիքսացիան կատարվում է կապտականաչ ջրիմուռների կողմից (նկ. 46): Այդ բոլոր դեպքերում, ի վերջո, սինթեզվում են սպիտակուցներ, որոնք անցնում են բուսակերներին, կամ նեխում են, ն ազոտը քայքայվում ու դուրս է գալիս: Ռեդուցենտ բակտերիաների յուրաքանչյուր խումբ մասնագիտացված է որոշակի օրգանական նյութ քայքայելու. Այդ շղթան ավարտվում է ամոնիֆիկացնող բակտերիաներով, որոնք, ի վերջո, սինթեզում են ամոնիակ, որն ընկնում է նիտրիֆիկացմանշրջան, որտեղ փոխարկվում են նիտրիտների ն նիտրատների, որոնք անցնում են բույսերին ն այսպես շարունակ: Մյուս կողմից դենիտրիֆիկսացնող բակտերիաներըքայքայելով սպիտակուցները, ազոտը անջատվում ն անցնում է մթնոլորտ: Ամեն տարի մեկ հեկտարից հողից մթնոլորտ է անցնում 50-60 կգ ազոտ:

մթնոլորտի ազոտ,

ԵԱՏՀՐՆ: Ե, Հո

ն"

թ

|

ԱԲՈ

մաճրէներ Հակա, Բ-

ՀԱ:

»:

80Չ6

Իշ

ւՁ

.-

ԼԱՑ

ամոնիֆիկացնող

Է,

բակտերիաներ

նիտրատներ

Նկար 46. Ազոտիշրջապտույտը

ա

կենսոլորտում

Ֆոսֆորի

Բացի ազոտի, ածխածնի, թթվածնի շրջապտույտը: շրջապտույտից, կենսոլորտում պակաս կարնոր նշանակություն չունեն ֆոսֆորը, կալիումը, կալցիումը, նատրիումը, ծծումբը, երկաթը, հավանաբար նան կոբալտը, ալյումինը ն մանգանը:Համեմատաբար լավ է որը կենդանի օրգանիզմնեուսումնասիրված ֆոսֆորի շրջապտույտը, րին անհրաժեշտ է մեծ քանակությամբ: Ֆոսֆորը մտնում է կյանքի համար շատ կարնոր օրգանական պոլիմերների նուկլեինաթթուների, ինչպես նան բջջի մեմբրանի, ոսկրերի, դենտինի բաղադրության մեջ: Փաստված է, որ ֆոսֆորի պակասությունը իջեցնում է բույսերի արդյունավետությունը: Հայտնի է նան, որ ֆոսֆորական պարարտանյութերով պարարտացվածդաշտերից ջուրը լվանալով ֆոսֆորը, այն թափում է գետերը ն ջրավազանները,խիստ բարձրացնում բույսերի արդյունավետությունը, ինչն անցանկալի է, քանի որ նա նպաստումէ «ջրի ծաղկմանը», ինչը կատարվում է Սնանա լճում: Ֆոսֆորի շրջանառությունը շատ ավելի պարզ է, քան, ասենք, ազոտինը:Բույսերը հողից կլանում են ֆոսֆատ իոնը (ՔՕ:): Կենդանիների օրգանիզմում ֆոսֆորի ավելցուկը մեզի հետ հեռանում է ֆոսֆատների ձնով: Ֆոսֆորը մթնոլորտ է թափանցում միայն մի ձնով փոշու տեսքով: Դրա համար էլ ֆոսֆորի շրջապտույտի աղբյուրը կենսոլորտում կազմում են հողն ու ջուրը: Մեռած օրգանիզմներիցանջատված ֆոսֆորը նորից մտնում է ջուր ն հող:

3. Վ ՎԵՐՆԱԴՍԿՈՒ

ՈՒՍՄՈՒՆՔԸ

ԲԱՆԱԿԱՆ

ՈԼՈՐՏԻ

ՄԱՍԻՆ

Մեր մոլորակի վրա բանականությամբ օժրված մարդու հայրնվելով՝ մոլորակի կենդաւնի նյութը իր գոյության ընթացքում աննում է նոր աստիճանի: Կենսոլոլորը փոխակերպվում է բանական ոլոլւտի: Վ. Ի.

Վերնադսկի

Կենսաքիմիայիմասին իր աշխատություններում Վ. Ի. Վերնադսկին հիմնադրել է Երկրի վերին շերտի էվոլյուցիայի ընդհանուր պատկերը ն եկել է այդ բոլոր գործընթացներում մարդ բանականի դերի վերլուծության անհրաժեշտությանը:Այդ արդյունքում ծնվել է գիտական ուղղություն, որը ստացել է ուսմունք բանականոլորտի մասին: Այսպիսով,կենսոլորտից բանական ոլորտին անցման հայեցակարգը մշակել է Վ.Ի. Վերնադսկին:Ըստ Վերնադսկու բանական ոլորտը մարդու կողմից է: Կենսոլորտի զարգացման բարձր ասկառավարմանկենսոլորտն

տիճանը՝ կապված քաղաքակիրթ մարդու հայտնվելու ն զարգանալու հետ, երբ մարդկային բանական գործունեությունը երկրի վրա դառնում է զարգացման գլխավոր ե որոշիչ գործոն, կոչվում է բանական ոլորտ (նոոսֆերա): Բանական ոլորտը մարդու բանականությամբկառավարվողտարածության մաս է, որի զարգացումը կատարվում է աննախադեպմեծ արագությամբ: Մարդկայինգործունեությունը անդրադառնումէ մթնոլորտի, հողի, ջրի, կենդանական ն բուսական աշխարհի վրա: Սակայն միշտ չէ, որ մարդը խելամտորեն է օգտագործել իր տրամադրությանտակ եղած

տեխնիկականհնարավորությունները: Մարդը,խախտելով բնության շատ օրինաչափություններ, չէր պատկերացնում բնության դեմ տարած իր «հաղթանակների» կործանարար հետնանքները: Բնական ռեսուրսներիոչ ճիշտ օգտագործմանշնորհիվ, հին աշխարհի շատ պետություններկորցրինիրենց հզորությունը, իսկ մյուսները (Խորեզմը, Ասորիքը,ՀյուսիսայինԱֆրիկայի երկրները)նույնիսկ բոլորովինանհետացան հողի նկատմամբգիշատաբար վերաբերմունքիհետնանքով: Բանական ոլորտի հայեցակարգի տեսանկյունից Երկիրն իրենից ներկայացնում է որպես կյանքի ամենաբարձր աստիճանի համակարգ: Կենսոլորտի զարգացման գլխավոր ուղղությունը դառնում է ավելի բարդ կազմավորված նյութերի հայտնվելը, որոնց հիման վրա կազմավորված բանականությունը վճռում է ամբողջ կենսոլորտի վիճակը ն կարգավորում այն: Մարդու գործունեությունն է որոշում կենսոլորտում ընթացող գործընթացները,նա փոխում է նյութերի քիմիական, ֆիզիկական, մեխանիկական հատկությունները, փոխում է էներգիայի հոսքի ուղղությունը ն ինտենսիվությունը: Կենսոլորտի նյութերի շրջապտույտը ն էներգիայի փոխակերպումներըկատարվել է նան նախքան մարդու հայտնվելը, սակայն մարդու կողմից կատարվողփոփոխություններըմիանգամայնայլ մակարդակ են: Բանականությունըզրկում է բնական համակարգերըինքնազարգացմանհնարավորությունից: Մարդու գործունեությանհետագա չվերահսկվող, չուղղորդվող զարգացումը իր մեջ անկանխատեսելիվտանգներ է պարունակում: Ակադեմիկոս Վ. Վերնադսկին հավատացել է մարդկային բանականությանը: Նա համոզված էր, որ մարդկությունը կգտնի մոլորակի կենսաբանական հավասարակշռությանպահպանության ուղիները: Կենսոլորտը, ըստ նրա տեսակետի, պետք է վերակազմավորվի նոոսֆերայի՝ բանական ոլորւտոի,ամենից առաջ գիտության զարգացման շնորհիվ: Միայն մարդն է ընդունակ ամբողջությամբ իր վրա կրելու մոլորակի էկոլոգիական զարգացման կառավարմանգործառույթը:

4. ԳԱՂԱՓԱՐ

ՏԵԽՆՈԼՈՐՏԻ

ՄԱՍԻՆ

Կապված մարդու համաերկրային տեխնիկական գործունեության կյանքը երկրի վրա արմատապեսվերակառուցվում է: Մարդու կողմից ստեղծված տեխնիկան կենսոլորտում կատարվող գործընթացներին այնպիսի արագություն է հաղորդել, որ այն արմատապես վերափոխվել է ն անցել նոր վիճակի: 224 դարին ամենից առաջ բնորոշ էր տեխնիկայիթափանցելըմարդկայինգործունեության բոլոր ոլորտները ն կենսոլորտը: Գիտատեխնիկականգործընթացը ծնել է հատուկ թաղանթ, որը գլխավորում է տեխնիկան, որին մենք այնքան ենք հարմարվել, որ առանց տեխնիկայի մարդկային կյանքն ուղղակի կանգ է առնում: Երբ մենք չենք կարողանում օգտվել հեռախոսից,տրանսպորտից, հեռուստացույցից, մեզ մոտ առաջանում է գրգռվածություն, իսկ էլեկտրակայաններիվթարների դեպքում մարդը դառնում է անօգնական: 1977 թ. հուլիսին հսկա Նյու Յորքում էլեկտրակայանը շարքից դուրս է եկել, ն ամբողջքաղաքը հոսանքազրկվել է: Վնասը կազմել է 5 մլրդ դոլար, իսկ բնակչությունը տագնապային վիճակ է ապրել: Մոտավորհաշվարկները ցույց են տվել, որ բոլոր տեխնիկական համակարգերի ն նրանց կողմից ստեղծված նյութերի զանգվածը տասնյակ անգամ գերազանցում է մոլորակի կենդանինյութի զանգվածը: Մարդը, աշխատանքային գործիքներ ստեղծելով, իր համար ստեղծել է նոր ոլորտ տեխնոլորտ: «Տեխնոլորտ» հասկացությունը ընդգծում է Երկիր մոլորակում ն տիեզերքում մարդու գործունեության ընթացքում տեխնիկայի որոշիչ դերը: Եթե նոոսֆերան մարդու ն բնության ներդաշնակ միասնությունն է, որտեղ տվյալ համակարգի գլխավոր դերակատարը մարդկայինբանականությունն է, ապա տեխնոլորտը տեխնիկայով հագեցած այն շրջապատն է, որում մենք ներկայումս ապրում ենք: Տեխնոլորտի բնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ մարդկային տեղախմբերը դուրս են եկել բնության էներգետիկ շրջապտույտից: Տեխնոլորտի զարգացումը տանում է ամենից առաջ երկրի սպառվող հարստություններիվերացմանը, որը մարդու համար կարող է աղետալի հետնանքներ ունենալ: Հատկապես ներկայումս մարդու տեխնածին գործունեությունը քայքայիչ ազդեցություն է թողնում կենսոլորտի վրա: Տեխնածին գործունեության հետ է կապված. արդյունաբերականարտադրության, տրանսպորտի,այրվող վառելանյութերի մնացորդներիհազարավոր ն միլիոնավորտոննաներով հետ

»

.

տեխնածին նյութերի թափանցումը կենսոլորտ, կենսոլորտումգազանման,հեղուկ ն պինդ նյութերի,թունաքիմիկատների, ծանր մետաղների,ռադիոակտիվնյութերի կուտակումներ,

երկրաքիմիական փոփոխություններ ն նորագոյացություններ հողում, ջրում, լեռնային ապարներում, օդում, երկրորդային աղակալում, երկրորդայինթթվայնացում, կենսոլորտի կենսածին գործառույթներիանկայունացում ն բարդ բաղադրամասերիքայքայում: Կենսոլորտի տեխնածին աղտոտման հիմնական աղբյուրները համարվում են՝ արդյունաբերական ն գյուղատնտեսական արտադրության ն կենցաղային նյութերից առաջացածհոսքաջրերը, արդյունահանող, վերամշակող ն օգտագործող ձեռնարկությունների կողմից պինդ մնացորդներիարտանետումները, հանքային պարարտանյութերըն թունաքիմիկատները, ատոմայինէլեկտրակայանների,ատոմայինմնացորդներին վթարներից ռադիոակտիվ աղտոտումը, արդյունաբերական ձեռնարկությունների ն էլեկտրակայանների տաք հոսքաջրերը, անօրգանական նյութերի` աղերի, թթուների, ալկալիների, արտանետումները, նավթով ն նավթամթերքներովաղտոտումը, լվացքի պարագաների ն հատկապես նրա բարձր խտություններով նյութերի արտանետումները, որոնք իջեցնում են կենդանի օրգանիզմների ն կենսահամակարգերիկենսունակությունը, աղմուկը, տատանումները,էլեկտրականն մագնիսական դաշտերը, թունավոր նյութեր, տարրեր ն միացություններպարունակողքիմիական նյութեր: Մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցության տակ ժամանակակից կենսոլորտում բնական-լանդշաֆտներում, էկոհամակարգերում, հողային ծածկույթում, բուսական ն կենդանականաշխարհում, սնման շղթաների կառուցվածքում, ֆոտոսինթեզի արդյունավետությունում ն այլն, կատարվում են խոշոր կենսաբանական,կենսաերկրաքիմիական փոփոխություններ: »

»

»

»

»

»

»

»

»

»

»

»

աաա

|

-.ւ5

Նկար 47.

լե

վ

Ե

-

Նկար 48. Արդյունաբերական քաղաքը ծխածածկի տակ:

Անտառներիմասսայական չորացումը մագնեզիումի փոշուց, ՏՕ.,-ից ն այլ գազերից:

Այդ փոփոխություններիգլխավոր պատճառը ուրբանիզացվածտարածքների ընդլայնմանհաշվին՝ բնականլանդշաֆտներիկրճատումն է: Թվում է, թե տեխնոլոգիականհնարքների, մեթոդների կատարելագործումը հնարավոր կդարձնիստեղծված իրավիճակիցելք գտնել: Սակայն պարզվում է, որ այդ ոչ բոլոր դեպքերում է հնարավոր: Վերջինժամանակներսշատ է խոսվում անմնացորդտեխնոլոգիաների ներդրմանանհրաժեշտությանմասին: Իհարկե,անմնացորդտեխնոլոգիաների ներդրմանանհրաժեշտությունըայլընտրանքչունի: Այն կարող է զգալի չափով կրճատել վնասակարնյութերի արտանետումները: Սակայն նման տեխնոլոգիաներիներդրումներն անընդհատձգձգվում են՝ կապվածհսկայականծախսերիհետ: Այժմ ելքը միակնէ՝ ներդնել ռեսուրսները խնայող, քիչ թափոններ ունեցող տեխնոլոգիաներ,ավելի շատ կենսատեխնոլոգիաներ: Դժբախտաբար,մեր օրերում բնության ն հասարակությանփոխհարաբերությունների անցանկալի զարգացումները մի շարք գիտնականների մոտ բերում են այն եզրակացության,որ կենսոլորտիզարգաղումը հանգեցնում է ոչ թե բանականոլորտի, այլ անկյանք ոլորտի (նեկրոսֆերա) առաջացմանը: Այն մասին, որ էվոլյուցիայի այդպիսի ընթացքը հնարավորէ, վառ կերպով վկայում են այն ամբողջ շարք հիմնախնդիրները, որոնց թիվը գնալով ոչ միայն չի պակասում, այլ աճում է, ն առանց այդ հիմնախնդիրներիլուծման անհնար է մարդու առաջադիմական զարգացումը: Ժամանակակիցկենսոլորտայինհիմնախնդիրներիառանձնահատկությունն այն է, որ ամենից առաջ նրանք համաերկրայինեն` անկախ նրանց սոցիալական, տնտեսականն գիտատեխնիկականմակարդա181

կից: Ինչպես հեռավոր ատոլային կղզիներում ապրող տեղաբնիկների (աբորիգեն), որտեղ ատոմային ռումբ է փորձարկվել, այնպես էլ բարձր զարգացած երկրների բնակչության համար ռադիոակտիվ վարակվածությունը վտանգավոր է: Դեռնս ժամանակին այդ մասին Վ. Վերնադսկինգրել է. «Մարդկությունը միասնական է: Մարդկայինկյանքը, իր բազմազանությամբհանդերձ, դարձել է միասնական»: Ահա թե ինչու ժամանակակիցէկոլոգիական հիմնախնդիրներինվազեցումը հնարավոր է միայն միասնականուժերով: Բնության պահպանությունը,բնական հարստություններիարդյունավետ օգտագործումն ու վերականգնումըհամամարդկայինհիմնախնդիրէ: Այսօր մարդկության վերապրելը հնարավոր է միայն բնության ն հասարակությաններդաշնակզարգացման դեպքում:

5. ՄՈԼՈՐԱԿԻ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԲԱԶՄԱՋԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՍՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ռիոդե ԺանեյրոյումՄԱԿ--իկողմից«Կենսաբազմազանության մասին» կոնվենցիայիընդունումը, որին անդամակցելեն աշխարհիշուրջ 180 երկրներ,այդ թվում նան ՎայաստանիՎանրապետությունը, պարտավորեցնում է. «Կենսաբազմազանության պահպանությունը համարվում է համամարդկային ն բոլոր երկրների առաջնահերթ հիմնախնդիրը: Այն չի սահմանափակվումառանձին երկրների սահմաններով ն պահանջում է համաերկրայինմոտեցումներն հոգատարություն»: Վայաստանը վավերացնելով «Կենսաբազմազանության մասին» կոնվենցիան՝ այսպիսով իր վրա է վերցնում երկրի տարածքում կենդանի բնության պահպանությանպատասխանատվությունը:Ելնելով կենսաբազմազանությանպահպանության վերաբերյալ կոնվենցիայի պահանջներից`Վայաստանը պարտավոր է օգտագործել բոլոր հնարավորությունները իր տարածքում բնակվող կենդանի օրգանիզմների անհետացումը կանխելու համար: Նախ ն առաջ այս պահանջըվերաբերում էր հազվագյուտ, էնդեմիկ կամ նեղ արեալ ունեցող տեսակներին, ինչպես նան հատուկ հետաքրքրասիրությանառարկահանդիսացող տեսակներին: Բոլոր էկոլոգիական վտանգներից մարդու համար ամենավտանգավորըգենետիկականբազմազանությանկորուստն է՝ գենոֆոնդի աղքատացումը: Կենսաբանական բազմազանության տակ պետք է հասկանալնախ 1992 թ.

ն առաջ երկրի վրա գոյություն ունեցող բուսական, կենդանական,սնկային ն մանրէայինբոլոր տեսակները, ինչպես նան բնության բոլոր էկոհա-

մակարգերը, որոնց մեջ ապրում են նշված տեղախմբերը: Այսպիսով, կենսաբազմազանությունասելով պետք է հասկանալ օրգանիզմների ն նրանց բնական համալիրների բազմազանությունը: Կենսաբազմազանությանտակ հասկացվում է նան էկոհամակարգերի բոլոր կենդանի օրգանիզմների փոփոխականությունը, ներառյալ հողային, ծովային ն մյուս ջրային էկոհամակարգերը:Այդ դեպքում այն ներառում է բազմազանությունը տեսակի սահմաններում (ժառանգական բազմազանություն), տարբեր տեսակների միջն (տեսակայինբազմազանություն) ն էկոհամակարգերում (էկոհամակարգային բազմազանություն): Կենսաբազմազանությունը բնութագրում է իրական էվոլյուցիայի գործընթացը,որն ընթանում է կյանքի կազմավորմանբոլոր մակարդակներում: Ըստ գիտնականներիգնահատականի կենդանիօրգանիզմների տեսակների թիվը կազմում է մինչն 30 միլիոն: Նրանցից ներկայումս նկարագրված է 2 միլիոնից ոչ ավելի: Ներկայումս ապրող բոլոր տեսակների մեջ ճնշող բազմազանություն ունեն միջատները ն բարձրակարգ բույսերը, սակայն բակտերիաների,սնկերի ն մյուս քիչ ուսումնասիրված տեսակներիբազմազանության հարցը մնում է բաց: Մարդու տրամադրության տակ կա ընդամենը 150 տեսակի մշակովի բույս: է լ ավելի քիչ թվով` կենդանական, սնկային, մանրէային տեսակներ, օգտագործվում են մարդու կողմից: Կենդանի բնության բազմազանությունը (չափաէտալոն) բնության վրա մարդու ներգործությանչափերի գնահատմանհիմնական ինդիկատոր է համարվում: Մարդու զարգացման վաղ շրջաններում հիմնականում ոչնչացվել են խոշոր կաթնասուններըն թռչունները, իսկ երբ ծագել է հողագործությունը, մարդը ներխուժել է բնության գործընթացների մեջ ն շատ դեպքերում խախտել բնության հավասարակշոռությունը: Բնության հետ մարդու չգիտակցված հարաբերությունների ընթացքում կրճատվել է Երկիր մոլորակի կենսաբազմազանությունը: Կենսաբազմազանության պահպանության անհրաժեշտությունը այլընտրանք չունի: Պետք է գիտենալ, որ յուրաքանչյուր էկոհամակարգ ն կենսոլորտ ամբողջությամբ վերցրած իրենցից ներկայացնում են այնպիսի բարդ միասնություն, որի կազմի մեջ մտնող բուսական, կենդանաոչ կենսական կան ու սնկային օրգանիզմները ն նրանց շրջապատող են կապված իրար հետ, որ գործոնները այնքան բազմաթիվ թելերով նույնիսկ ժամանակակիցհամակարգչայինտեխնիկան անկարող է հաշվարկել այդ բոլոր կապերը, մանավանդ որ բնության բոլոր համակար183

գերը միլիոնավոր տարիներշարունակ գտնվում են դինամիկ հավասարակշռվածվիճակում: Եթե ինչ-որ պատճառներովխախտվումեն օրգանիզմներին միջավայրի միջն ձնավորված կապերը, այսինքն` խախտվում են էվոլյուցիայի գործընթացները, ապա ժամանակի ընթացքում այն հանգեցնում է զգալի քանակական փոփոխությունների, որի հետնանքով էկոհամակարգըփոխարինվում է այլ որակական վիճակի, որը թենչի նշանակումէկոհամակարգերիլրիվ քայքայում, սակայն բազմաթիվ, մանավանդդոմինանտտեսակներոչնչանում են: Առաջինը պետք է գիտակցել, որ մարդն իր շարունակականգոյության համար կախվածԷ այն միջավայրի բարվոք վիճակից, որտեղ ինքը ծագել ու զարգացել է, որ այսօր այդ միջավայրի կենսաքիմիականփոփոխությունները կարող են մահացու լինել նրա համար: Այս կամ այն գործոնի նկատմամբ (օրինակ` ռադիացիայի) մարդու օրգանիզմի դիմացկունության աստիճանըզգալի չափով ցածր է, քան կարիճինը, խավարասերինը,կրիայինը ն ուրիշ այլ տեսակներինը: Հնարավոր է, որ բազմաթիվ այլ տեսակներ շարունակեն իրենց էվոլյուցիան այն Ժամանակ, երբ շրջակա միջավայրը մարդու համար կլինի մահաբեր:Երկրորդ էկոլոգիական հավասարակշռության պահպանության համար պահանջվում է ամենից առաջ պահպանել կենսաբանական բազմազանությունը: Մարդու կողմից տարբեր ճանապարհներով կենդանի օրգանիզմների վերացումը (ուղղակի ոչնչացում, շրջակա միջավայրի աղտոտում, տարածքների տնտեսականքայքայում) հանգեցնումէ լուրջ հետնանքների. վերանում են տեսակների միջն եղած կապերը, խախտվում են տեսակների թվաքանակի կարգավորման մեխանիզմները ն վերջապես բուն էվոլյուցիայի գործընթացը:Օրինակ` եթե «աղվես-նապաստակ» համակարգում նապաստակներիթվաքանակնաճում է, որը կարող է վտանգել բուսականության աճը, ապա ավելանում է նան աղվեսների թվաքանակը, որը թույլ չի տալիս, որ նապաստակներըարագ բազմանան:Եթե նապաստակներիթվաքանակըկրճատվում է, ապա աղվեսը սկսում է սնվել մկներով: Եթե ինչ-որ բան պատահիաղվեսներին,ապա նապաստակների թվաքանակը կկարգավորեն գայլերը, իսկ մկներինը` գիշատիչ թռչունները: Իսկ եթե էկոհամակարգը աղքատ է տեսակներով,ապա սնման հավասարակշռության խախտման պատճառ կարող է լինել վնասատու կենդանիներ ն հիվանդություններ հարուցող տեսակներիթվաքանակի կտրուկ աճը (էկոլոգիականպայթյուն), երբ այս կամ այն տեսակի թվաքանակը բազմակի անգամ ավելանում է՝ ավելացնելով նան վնասները (մանրէներ, կրծողներ): Գիտակցելով, որ կենսոլորտի կայունությունը կախված է էկոհամակարգերի կայունությունից, իսկ վերջիններիս խաթարման դեպքում անհնար է պահպանել տեսակներիբազմազանությու184

նը, ուստի ամբողջ գործընթացը պետք է ուղղված լինի բնական համալիրների պահպանությանը:

6. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԿԵՆՍԱԲԱՋՄԱԶԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀայաստանիՀանրապետությունըհամարվում է բուսական ն կենդանական տեսակներով բացառիկ հարուստ բնականթանգարան:Մամուռները հանրապետությանտարածքում հաշվվում են 430 տեսակի, գետնամոշկանմանները՝2 տեսակ, ձիաձետանմանները6 տեսակ, պտերանմանները՝ 38 տեսակ, մերկասերմերը՝ 9 տեսակ: Առավել մեծ բազմազանություն ունեն ծածկասերմ (ծաղկավոր) բույսերը շուրջ 3015 տեսակ: Ստորակարգ բույսերից քարաքոսները դեռնս լրիվ ուսումնասիրված չեն, ն առ այսօր ՎԳայաստանում հայտնի է 290 տեսակ, որոնցից Սնանի ավազանում՝ 190 տեսակ: Մեր հանրապետությունում ջրիմուռները նս համեմատաբար քիչ են ուսումնասիրված: Սրանց բազմազանությունը ներկայացված է 143 տեսակներով:Առավել ուշագրավ է հացաբույսերի բազմազանությունը: Հանրապետության ներկա տարածքում հանդիպում են շուրջ 3500 տեսակի անոթավոր բույսեր, որից 387-ը ընդգրկված են ՀՀ «Կարմիր գրքում»: Ընդհանուր առմամբ Հայաստանի տարածքում աճող վայրի տեսակների ներկա վիճակը տագնապալի է: Ավելի կամ պակաս չափով պահպանությանկարիք ունեն Հայաստանի բուսական տեսակների համարյա կեսը: Հայաստանի բուսական ն կենդանական աշխարհն աչքի է ընկնում ոչ միայն տեսակային մեծ բազմազանությամբ, այլ նան գիտության ն ժողովրդական տնտեսության համար մեծ արժեք ներկայացնող բազմաթիվ հազվագյուտ տեսակներով: Հայաստանը համարվում է հողագործության հնագույն կենտրոններիցմեկը ն շատ մշակովի բույսեր մեզ մոտ ունեն իրենց ցեղակիցները, օրինակ՝ տանձենին,խնձորենին,սալորենին, կեռասենին, փափուկ ցորենը, խաղողը, ձմերուկը, սոխը ն ուրիշները: Հարկ է նան նշել, որ երկրագնդի վրա հանդիպող վայրի ցորենի 130 տարատեսակներից118-ը հանդիպում են Գայաստանում: Գիտությանըհայտնի 60 տեսակի տանձենուց 20--ը աճում է մեր հանրապետությունում, որից 15-ը հայկական էնդեմիկներ են: Հայաստանի բուսական աշխարհի 180 տեսակներ համարվում են էնդեմիկներ, իսկ 400 տեսակի բույսեր համարվում են գիտական մեծ արժեք ներկայացնողներ: Հայաստանում հայտնաբերված է ցորենի վայրի ն մշակովի բուսաբանական 13 տեսակ ու 380 տարատեսակ: Տեսակային բազմազանու185

թյամբ հատկապես աչքի է ընկնում ներկայիս էրեբունի արգելոցը: Երնանից ոչ հեռու այդ վայրը ցորենի իր տեսակային բազմազանությամբ գրավել է աշխարհի խոշորագույն գիտնականներիուշադրությունը: Բույսերի սելեկցիայի ու գենետիկայի հիմնադիր, աշխարհահռչակ կենսաբանՆ. Վավիլովը մեծ հետաքրքրություն է դրսնորել Վայաստանի վայրի ցորենների նկատմամբ: Ն. Վավիլովը եղել է Գայաստանում ն հավաքել բազմաթիվմշակովի ն վայրի բույսեր: ատուկ ուշադրության են արժանի վայրի ցորենի խիստ յուրահատուկ ապրելատեղերը, որտեղ բացահայտվել է ցորենի ավելի քան 100 ենթատեսակ: Վայրի ցորենների մի շարք արժեքավոր արժանիքներ՝ երաշտադիմացկունություն,վաղահասություն, սպիտակուցներիզգալի պարունակություն, գործնական ու տնտեսական մեծ նշանակություն ունեն: Տեսակային մեծ բազմազանությամբաչքի է ընկնում նան Գայաստանի կենդանական աշխարհը: Նրա ոչ մեծ տարածքում հանդիպում են այնքան տեսակներ (17500), որքան ամբողջ Եվրուպայիմայրցամաքում: Մեզ մոտ միայն ողնաշարավորների տեսակների թիվը կազմում է 463 տեսակ, որից կաթնասուններ 83, թռչուններ՝ 353, սողուններ 53, երկկենցաղներ 8, ձկներ 39, միջատներ ավելի քան 10 000 ն այլն: Ավելի վատ է վիճակը կենդանական աշխարհիհամար:Միայնողնաշարավորներից հազվադեպ կամ վերացման ենթակա են 57 տեսակի թռչուններ, 10 տեսակի կաթնասուններ,11 տեսակի սողուններ, 1 տեսակի երկկենցաղ: Ամենացավալին այն է, որ Սնանի իշխանը մտցված է «Կարմիր գրքի» մեջ ն վերացման ենթակատեսակ է համարվում: Մի քանի տեսակի կենդանիներ (հայկական իժը, միջերկրածովային կրիան, սապսանը,սպիտակապոչարծիվը, գանգրափետուրհավալուսնը, մերձավորասիականընձառյուծը) մտցված են բնության պահպանությանն բնական հարստությունների արդյունավետ օգտագործման միջազգային «Կարմիր գրքում»: Տագնապի ազդանշանը արդենտրված է: Մեր ներկա սերունդը եղած տեսակները պահպանելու համար բարոյական պատասխանատվություն է կրում ոչ միայն մեր գալիք սերունդների, այլ նան միջազգային հանրության առջն, քանզի Հայաստանի տարածքում անհետացած յուրաքանչյուր տեսակ մեծ կորուստ է նան համաերկրայինմասշտաբով:

7. ՍԹՆՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Արդյունաբերական աղտոտում: Արդյունաբերականվառարաններում, շարժիչներում, կենցաղային տնտեսություններում այրում են

հսկայականքանակությանքարածուխ (մոտ 2 մլրդ տ 1 տարում), նավթ (1, 5 մլրդ տ ), գազ, մազութ, փայտ, տորֆ, որոնք զգալի ազդեցություն են թողնում մթնոլորտիօդի բաղադրությանվրա: Մթնոլորտիաղտոտումը հատկապեսզգալի է արդյունաբերականխոշոր քաղաքներում: Արդյունաբերությունը մթնոլորտ է արտանետում թունավոր գազեր, արդյունաբերականփոշի ն այլ թափոններ:Մթնոլորտիաղտոտմանարդյունաբերական հիմնական աղբյուրներն են ջերմաէլեկտրակայանները,մետաղամշակման,քիմիական, նավթավերամշակման, ցեմենտի արտադրության ն այլ ձեռնարկություններ: Ջերմաէլեկտրակայաններում վառելանյութերի այրումից մթնոլորտ են արտանետվում մեծ քանակությամբ ածխածնիօքսիդներ, ծծմբաջրածին, ծծմբի օքսիդներ ն այլն: Դոմնային վառարաններումառաջանում է մեծ քանակությամբ ածխածնի օքսիդ, որը խիստ վնասակարէ: Շատ հաճախքարածխիայրումից առաջանում են նան ծծմբի օքսիդներ: Այսպես՝ 1 տ չուգունի վերամշակման ընթացքում առաջանումեն 4,5 կգ փոշի, 2,7 կգ ՏՕշ, ինչպես նան արսենի, ֆոսֆորի, մանգանի, սնդիկի միացություններ: Գունավոր մետալուրգիայի ձեռնարկությունները արտանետում են բազմաթիվ թունավոր նյութեր պարունակողխառնուրդներ,որոնց բաղադրությանմեջ կան տնտեսության համար օգտակար շատ տարրեր: Այսպես 1 տ փոշուց կարելի է կորզել մինչն 100 կգ պղինձ, ոչ մեծ քանակությամբ արսեն, կապար ն այլն: Բոլոր արդյունաբերական ձեռնարկություններից վնասակար արտանետումներըկանխելու ն Օգտակարտարրերը կորզելու համար պահանջվում է թեկուզ մեծ ներդրումների գնով տեղադրել փոշեզատիչ սարքեր` կիրառելով մաքրման տարբեր եղանակներ (մեխանիկական, քիմիական, էլեկտրական, կենսաբանական):Փրկությունը տեխնոլոգիայի կատարելագործումն է, օդի աղտոտվածությանկանխումը ն թափոններիառավելագույն չափով օգտագործումը: Մթնոլորտի աղտոտումը փոշու միջոցով: Գոյություն ունի մթնոլորտը փոշիով աղտոտմաներկու գլխավոր ուղի բնական ն արհեստական (մարդածին): Բնական աղբյուրներից են տիեզերական փոշին: Ամեն տարիտիեզերքիցԵրկրի վրա է թափվում 2-5 մլն տ տիեզերականփոշի: Այն իրենից ներկայացնում է մանրագույն պինդ, օդում կախված մասնիկներ: Բնական փոշին ունի օրգանական ն անօրգանականծագում ու առաջանում է լեռնային ապարների ն հողի հողմնահարման, լավային ժայթքումների,անտառային,տափաստանայինն տորֆային հրդեհների պատճառով: Փոշու աղբյուրներից են նան տափաստաններնու անապատները:Բացի դրանից, փոշու աղբյուր կարող են ծառայել բակտերիաները, բույսերի սպորները,բորբոսային ն այլ սնկեր, նեխումից ն խմորումից առաջացած նյութերը, օդային հոսանքներով շարժվող փոշին

օվկիանոսների վրա իրեն է միացնում աղերի մանրագույն բյուրեղները ն տարածում ամբողջ կենսոլորտում: Որպես կանոն, բնական ծագում ունեցող փոշիները տեղախմբերի համար բացասական նշանակություն չունեն, թեն կարճատն բացասական հետնանքներ կարող են ունենալ: Երկրի վրա նյութերի կենսաբանական քայքայումը, այդ թվում նան հողի մանրէների կենսագործունեությունը, նպաստում է մեծ քանակության ծծմբաջրածնի, ամոնիակի, ազոտի օքսիդների, ածխածնի օքսիդի ն դիօքսիդի, ածխաջրատների առաջացմանը, որոնք, ի վերջո, անցնում են մթնոլորտ ն ըստ ակադեմիկ Վ. Ի. Վերնադսկու դրանք մեծ նշանակություն ունեն մեր մոլորակի քիմիայի համար: Այսինքն` նրանք մտնում են նյութերի շրջապտույտի մեծ գործընթացի մեջ: Մթնոլորտի մարդածին աղտոտմանաղբյուր կարող են ծառայել ջերմաէներգետիկ խառնուրդները, արդյունաբերությունը, նավթի ն գազի վերամշակումը, տրանսպորտը, ատոմակայանների վթարները ն այլն: Այդ աղբյուրներից յուրաքանչյուրը արտանետում է յուրահատուկ խառնուրդ, որոնք պարունակում են տասնյակ հազարավոր նյութեր: Նշենք մի քանիսը մոխիր, ցինկի օքսիդ, սիլիկատներ, կապարի քլորիդ, ծծմբական թթուներ, ծծմբաջրածին, ածխաջրատներ,ազոտի օքսիդներ, ֆտորաջրածին, քլորաջրածին ն այլն: Մեծ քաղաքների բնակիչները լավ գիտեն, թե արդյունաբերական փոշին, որը հավաքվում է բնակարաններում, որքան անհարմարություններ ն վնասներ է պատճառումմարդկանց:Տեղ-տեղ մեկ հեկտարի վրա նստում է 500 կգ, իսկ առանձին դեպքերում մինչն 6000 կգ փոշի: Մինչն 1990 թ., երբ Երնանում լրիվ բեռնվածությամբ աշխատում էին քիմիական, էլեկտրոնային, մեքենաշինական, մեքենատրանսպորտային ճյուղերը, 1 տարում մթնոլորտ էր արտանետվում211,5 հազար տ աղտոտիչներ, որը մի քանի անգամ գերազանցում էր հատկապեսծանր մետաղների համար սահմանված նորմաները: Մինչն 2001 թ. Երնան քաղաքի մթնոլորտի աղտոտիչների մեջ իր առյուծի բաժինն ուներ կապարը, որն առաջանում էր էթիլենացված բենզինի օգտագործումից: Այժմ արգելված է նման բենզինի օգտագործումը: Վերջին տարիներինզգալի չափով նվազել է ծանր մետաղներովԵրնան քաղաքի մթնոլորտի աղտոտումը (աղյուսակ 3):

Մի շարք

Աղյուսակ 3 ծանր մետաղներիպարունակությունը փոշու մեջ Երնան քաղաքում (մգ/կգ) (Սաղաթելյան,2004)

Նորման ըստ Միջին Տարրեր Կլարկի պարունակությունը

Կապար Պղինձ Քրոմ Նիկել

Կոբալտ Մոլիբդեն

Նորմայի

գերազանցում

17,5

1.0

2,0

Երնան քաղաքի կանաչապատ տարածքների ն ջրային մակերեսների խիստ սակավությունը, օդի բարձր ջերմաստիճանը ն պարբերաբար փչող փոշոտ քամիները քաղաքը հուլիս, օգոստոս ամիսներին դարձնում են պակաս հրապուրիչ: Աղմուկային աղտոտվածություն: Շրջակա միջավայրի աղմկային աղտոտվածությունը մեր ժամանակի բոլոր տեսակի աղտոտվածություններից ամենաանտանելին է: Եվ պատահականչէ, որ աղմուկի դեմ տարվող պայքարը դարձել է լուրջ սոցիալական, տնտեսական ն էկոլոգիական հիմնախնդիր: Մեծ քաղաքների կենտրոնականփողոցներում ն հրապարակներումնույնիսկ գիշերը 70 դԲ ցածր չի լինում այն դեպքում, երբ թույլատրելի սանիտարականնորման 30 դԲ է: Այդ թվերը ավելի հասկանալի դարձնելու համար բերենք հետնյալ տվյալները. նորմալ շնչառության ն կենսագործունեության համար անհրաժեշտ է մարգագետնի խոտի շարժման ձայնը, որը 10 դԲ է, բարձր խոսքը` 60-70, Վատն այն է, որ մեծ քաղաքներում տրանսպորտի աղմուկը` 80-100: է գնալով ուժեղանում աղմուկի բացասական ազդեցությունը: Գիտնականները,ուսումնասիրելով աղմուկի բացասականազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա, պարզել են, որ աղմկային գրգռվածությունը առաջ է բերում մարդու ամենատարբերն անսպասելի հիվանդություններ` լսողության վատացում, կենտրոնականնյարդային համակարգի խանգարումներ: Աղմուկը խանգարում է նորմալ հանգստին, աշխատանքին, խանգարվում է քունը: Աղմուկի բացասականազդեցությունը կանխելու համար նախ ստեղծվում է «քաղաքի աղմկային քարտեզ», որի համաձայն պլանավորվում է աղմուկի դեմ տարվող պայքարի գործը: Կազմվել է Երնան քաղաքի աղմկայինքարտեզը ն պարզվել է, որ քաղաքի բնակ189

չության զգալի մասը ապրում է աղմկային անբարենպաստ պայմաններում: Ընդ որում ամենաշատ աղմուկը ծագում է մայրաքաղաքի գլխավոր մայրուղիներում (8042): Մասնագետներըգտնում են, որ հատկապես Երնան քաղաքում աղմկային աղտոտվածությունը ոչ միայն չի նվազելու, այլն ավելանալու է` կապված քաղաքի կանաչ մակերեսի կրճատման հետ: Պետք է մշակել համալիր միջոցառումներ` կանխելու համար ազգաբնակչության վրա աղմուկի բացասական ազդեցությունը: Մեքենայական Աղտոտում մեքենայական տրանսպորտով: տրանսպորտը, հատկապես խոշոր քաղաքներում, մթնոլորտն աղտոտող գլխավոր աղբյուրն է: Ներկայումս աշխարհում կա շուրջ 350 մլն ավտոմեքենա: Հաշվարկված է, որ 1 տ բենզինի այրումից առաջանում են 60 կգ ածխածնի օքսիդներ ն այլ թունավոր գազեր: 1000 ավտոմեքենա օրական արտանետում է 3 տ ՇՕշ: Խոշոր քաղաքներում ՇՕշ ն ՇՕ գազերը այնքան են շատանում, որ շատ հաճախ շնչելը դառնում է վտանգավոր ն դրանից պաշտպանվելու համար մարդիկ կրում են հակագազեր: Պարզվել է, որ ավտոմեքենաներիցարտանետվողգազերը պարունակում են 200-ից ավելի նյութեր, այդ թվում նան քաղցկեղածին ածխաջրատներ(պենտան, հեքսան), կապարի միացություններ ն այլ թունավոր նյութեր: Բենզինային շարժիչով աշխատող յուրաքանչյուրմեքենա, հաղթահարելով 15 000 կմ ճանապարհ, օգտագործում է 1350 կգ թթվածին ն արտանետում է 3250 կգ ածխածնի երկօքսիդ, 530 կգ ածխածնի օքսիդ, 93 կգ ածխաջրատներ,27 կգ ազոտի օքսիդներ: Ներկայումս Երնան քաղաքի օդային ավազանի աղտոտման90492-ըբաժին է հասնում ավտոտրանսպորտին: Հատկապես քաղաքի կենտրոնական մայրուղիներում օդի աղտոտվածությունը սահմանված նորման գերազանցում է մի քանի անգամ: Բժիշկները գտնում են, որ մթնոլորտարտանետված կապարը կարող է խոչընդոտել հեմոգլոբինի առաջացմանը ն արգելակել մտավոր զարգացումը: Բժիշկները նան նյութեր են հրապարակել այն մասին, որ արդյունաբերականզարգացած երկրներում երեխաների 10--3096-ը այս կամ այն չափով իրենց վրա կրում են աղտոտված միջավայրի ազդեցությունը: Փաստորեն, աճող սերունդը տուժում է իրենց ծնողների գործած մեղքերի պատճառով: Ավելին՝ պարզվել է, որ են դեռնս սաղմնային զարգացման շրջանում: երեխաները տուժում Փաստեր կան նան այն մասին, որ աճում են անպտղությանծավալները: Մի՞թեսա բնության բողոքը չէ այն տեսակի հանդեպ, որը խախտում է կյանքի հիմքը կազմող բնական օրինաչափությունները: Մթնոլորտի աղտոտումը էլեկտրամագնիսական դաշտերով: Թեն կենդանի օրգանիզմներին մարդու վրա էլեկտրամագնիսականալիքների ազդեցության մասին քիչ բան է հայտնի, սակայն այն, ինչ հայտնի է,

անհանգստանալու տեղիք է տալիս: Եթե առնետներին ճառագայթենք այն էլ եկտրամագնիսականինտենսիվությամբ,որը հանդիպում է խոշոր քաղաքների շրջակայքում, ապա նրանց մոտ նկատվում է սաղմնային զարգացման խախտում: Կապիկների վրա ցույց է տրվել, որ նույն ինտենսիվության միկրոալիքային ճառագայթումը փոխում է նրանց վարքը. նրանք դառնում են ավելի գրգռված ն անհանգիստ: Առնետների ն ճագարների վրա ցույց են տրվել, որ էլեկտրամագնիսականդաշտերի ազդեցությունը խախտում է նրանց իմունիտետը, ն այդ կենդանիները ընկալունակ են դառնում շատ հիվանդությունների նկատմամբ: Շատ հնարավոր է, որ դրա պատճառով արդյունաբերական խոշոր համալիրների բնակիչների մոտ հանկարծակիվատանում է տրամադրությունը ն ինքնազգացողությունը: ԱՄՆ-ի բնակչության գրեթե 296-ը բնակվում է էլեկտրամագնիսականճառագայթման վտանգավոր շրջաններում, իսկ զարգացած երկրների բնակչության 2096--ը գտնվում է այնպիսի շրջաններում, որտեղ էլեկտրամագնիսականճառագայթման մակարդակըթեն վտանգավորչէ առողջության համար, սակայն նրա ազդեցությունը զգալի է: Ղայտնիէ, որ տրոլեյբուսների ն տրամվայներիընթացքի ժամանակ առաջացող էլեկտրամագնիսականտատանումները կարող են գրանցել մի քանի կմ հեռավորության վրա գտնվող սարքերը: Հայտնի է նան, որ այդ ալիքները նման են գլխուղեղի էլեկտրամագնիսականալիքների ակտիվությանը:Եթե դրան էլ ավելացնենք, որ կենդանի օրգանիզմները մի քանի անգամ ավելի զգայուն են, քան ոչ կատարյալ սարքերը, ապա պարզ կդառնա,որ նման ալիքների ազդեցությունը կենդանի օրգանիզմների ն մարդու վրա ավելի քան առկա է: Բնության վրա բացասական ներգործություն ունի նան խոշոր քաղաքների լուսային աղտոտվածությունը: Բույսերի ն կենդանիների վրա կատարած փորձերը ցույց են տալիս, որ լուսային ռեժիմի խախտումը ազդում է նրանց բազմացման ռիթմի վրա: Բացասաբար է ազդում նան ջերմային աղտոտվածությունը: Մթնոլորտի աղտոտումը ռադիոակտիվ նյութերով: Այս խնդիրըծագել է 1945 թ., երբ ամերիկյանինքնաթիռներըատոմային ռումբերը գցեցին ճապոնականԴիրոսիման Նագասակիքաղաքների վրա: Այդ օրվանից ատոմային ռումբերը կատարելագործվել են ն շատացել են նրանց ծավալները ն տարածվածությունը: Ատոմայինռումբի պայթյունից հետո առաջանում է ռադիոակտիվճառագայթում,որն ընդգրկում է մեծ ժամանակաշրջան:Ամբողջաշխարհովմեկ քամին տարածումէ ստրոնցիում-90 ն ցեզիում-137 ռադիոակտիվտարրերը,որոնք թափանցումեն բոլոր կենդանի օրգանիզմներիհյուսվածքներըն մոր կաթի հետ փոխանցվումԵրկրի նոր քաղաքացիներին:Մթնոլորտիցռադիոակտիվնյութերն ընկնում են հողի, ջրի վրա ն տարածվումկենսոլորտում(նկ. 49):

տ Ո |

|

Ցեզիում -

|

|

6...

'

|

|

|

ա

ֆ՛ է, «յ ,

:

ի`"

՞-

Ռադիոակտիվնյութերը խիստ բացաեն անդրադառնում բուսական, կենդանական ն մարդու օրգանիզմի վրա` առաջ բերելով ժառանգական նյութի խախտում (մուտացիա): Ուսումնասիրելով ատոմային ռումբի պայթյուհետնանքները Ճապոնիայում նի պարզվել է, որ մարդկանցմոտ ատոմային ռադիացիանառաջ է բերում ճառագայթային մահացու ծանր հիվանդություն, իսկ եթե մարդը կենդանի է մնաժառանգական նյութերն ցել, ապա (ԴՆԹ, քրոմոսոմներ) այն աստիճանեն սաբար

փոփոխվում, որ նորմալ սերնդի ստացումը գրեթեբացառվումէ: Կենդանիները, բնությունը, մարդը ռադիացիայի նկատմամբ չունեն հարմարվածություն: բ Տ. Բարեբախտաբար,ի շահ ողջ մարդկության՝ մեծ տերություններիկառավարություններ, պայմանագիր են կնքել օդում, ջրում ն ցամաքում ատոմային ռումբի պայթեցումը արգելելու մասին: Այդ պայմանագիրըստորագրել են շատ ի պետություններ: Առաջին անգամ մարդ7. կության առջնծառացածայդ մեծ վտանԳը ստիպել է միավորվելսոցիալ--քաղաքական տարբեր համակարգ ունեցող Նկար 49. Մթնոլորտիաղտոտում Օ։»`պետություններին: Ատոմակայանների ռադիոակտիվ նյութերով: պայթյունն ԱՄՆ-ում ն ԽՍՀՄ-ում նս զգալի չափով աղտոտեցին-կենսոլորտը: Բարեբախտաբար, մարդը շուտ համաերկրային վտանգը: Այժմ արգելված է նույնիսկ զգաց փորձնական ճանապարհով ատոմային ռումբերի օգտագործումը: Փաստորեն, մարդկության առջն ծառացած ատոմային ռումբերի .Օգտագործման աղետաբեր վտանգի գիտակցումը ստիպել է տարբեր սոցիալ--տնտեսականկարգ ունեցող պետություններին` հանուն մոլորակի էկոլոգիականհիմնախնդիրներիլուծման, ընդհանուր համաձայնության գալ: -

'

8. ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Մթնոլորտիաղտոտվածությունըայժմ հասնում է աղետալի չափերի: Օդի աղտոտվածությունըծխով ն փոշիով այն աստիճան է մեծացել, որ փոխվել է օդի թափանցելիությունը: Ըստ ամերիկացիներիտվյալների՝ դեռնս 1927 թ. արնի լույսի կորուստը Նյու Յորքի վրա կազմել է 2546, իսկ խոշոր գործարանների մանավանդցեմենտի ն մետալուրգիականգործարանների շրջակայքում, այդ ցուցանիշները ավելի տագնապալի են: Շատ դեպքերումարդյունաբերականծուխը քամու միջոցով տարածվում է ամբողջ մթնոլորտում, այլապես խոշոր քաղաքներում ապրելը կլիներ անհնար: Մթնոլորտիամենաշատաղտոտումը բաժին է հասնում ածխաթթվի օքսիդներին, ծծմբի միացություններին, ազոտի օքսիդներին ն արդյունաբերականփոշուն: Մեկ տարվա ընթացքում մթնոլորտ են արտանետվում200 մլն տ ՇՕ, ավելի քան 20 միլիարդ տ ՇՕշ, 150 մլն տ ՏՕշ, 53 մլն տ ազոտիօքսիդներ, ավելի քան 250 մլն տ արդյունաբերականփոշի, 120 մլն տ մոխիր, ավելի քան 50 մլն տ տարբեր ածխաջրատներ: Կենսոլորտիհագեցումը ծանր մետաղներովգիտատեխնիկականհեղափոխության ամենաէականհետնանքներից մեկն է: Հաշվարկված է, որ մարդկության պատմության ընթացքում ձուլվել է 20 միլիարդ տ երկաթ, որից 6 միլիարդ տ-ն է, որ գտնվում է մեքենաների ձնով, մնացած 14 միլիարդ տ--ն ցրված է բնության մեջ: Այլ մետաղներ արտադրության ն վերամշակման ժամանակ ավելի շատ են ցրվում բնության մեջ: Օրինակ սնդիկի ն անագի ցրվածքը տարեկան կազմում է 80-9096: Ածխի այրման ընթացքում մոխիրի ն ծխի հետ արտաքին աշխարհ են արտանետվում ավելի շատ տարրեր, քան արտադրվում է. մագնեզիումը 1,5 անգամ, մոլիբդենը 3 անգամ, արդենը 7 անգամ, ուրանը, տիտանը 10 անգամ, ալյումինը, յոդը, կոբալտը 15 անգամ, սնդիկը 50, լիթիումը, վանադիումը, ստրոնցիումը, բերիլիումը, ցիրկոնիումը հարյուրավոր անգամ, գալիումը, գերմանիումը 1000 անգամ ն այլն: Արդյունաբերական արտանետումները մթնոլորտ հսկայական չափով ավելացնում են փոշու մասնիկների քանակը, որոնք ջրային գոլորշիների ազդեցության տակ հավաքվում են ն շարունակ կախված մնում մթնոլորտում, որի պատճառովամպամածօրերի թիվը խոշոր քաղաքկներում ն արդյունաբերական կենտրոններում օրըստօրե ավելացել են: Ամենատհաճն այն է, որ ամպը միանում է ծխի հետ ն դառնում թունավոր կամ հիվանդածին: Այսպիսիթունավոր ծխի ամպը ստացել է ծխամշուշ («սմոգ») անունը (ծուխ-ամպ բառերից): Ծխամշուշի առաջացման դեպքում օդը դառնում է տհաճ հոտով, կտրուկ վատանում է տեսողությունը:

բացակայության դեպքում ծխամշուշի խտությունը օդում բարձրանում է ն մարդկանց ինքնազգացողությունը աստիճանաբար վատանում է ն մեծանում է հիվանդներիքանակը: Լինում է, որ վատ տեսանելիության դեպքում կանգ են առնում փոխադրամիջոցները:Ծխամշուշը ն այլ աղտոտիչ նյութերը ոչ միայն տհաճություն են պատճառում մարդկանց, այլն հաճախ մարդկանց մահվան պատճառ են դառնում: Ծխամշուշից հիվանդության նշաններն են կուլ տալու ցավազգացությունը, չոր հազը, սրտխառնոցը,շնչառության հաճախացումը,խեղդվելու զգացողությունը, արցունքազատությունը ն այլն: Ներկայումս հայտնի է դարձել ծխամշուշի նոր ձն լոսանջելեսյան ծխամշուշ: Այդ չոր ծխամշուշը ավելի վտանգավոր է ն կարող է հանդիպել միայն տաք օրերին: Պատճառը մեքենաների արտանետածգազերն են: Այդ ծխամշուշը ստացել է նան ֆոտոքիմիական ծխամշուշ անունը, որը շատ ավելի վնասակար է մարդկանց համար: ԱՄՆ-ում պաշտոնական հրատարակություններիցմեկում նկարագրված է ֆոտոքիմիական ծխամշուշի ազդեցությունը Նյու Յորքի վրա. «Ուժեղ աղտոտված օդի զանգվածը, որը հագեցած էր թույներով, իջել էր 16-միլիոնանոց քաղաքի վրա: 4 օր շարունակ փողոց դուրս եկող յուրաքանչյուր մարդ ներշնչում էր այդ թունավոր ծխամշուշը»: Գազարավորմարդիկ տառապել են շնչառական ուղիների հիվանդություններով: Օդի աղտոտումից տնտեսական վնասները ամեն տարի կազմում են տասնյակ միլիարդ դոլարներ, սակայն մարդկային տառապանքները շատ ավելի թանկ են նստում: Ոչ միայն ծխամշուշը, այլ նան մթնոլորտը աղտոտող յուրաքանչյուր գործոն բացասաբար է ազդում մարդու առողջության վրա: Աղտոտված օդում քաղցկեղային նյութերի առկայությունը (օրինակ բենզոպիրենը) թոքերի քաղցկեղով հիվանդանալու պատճառներից մեկն է: Պատահական չէ, որ Անգլիայում, որպես առավել աղտոտված երկիր, աշխարհում մարդկանցթոքերի քաղցկեղով հիվանդների թիվը ամենաբարձրն է: Նորմալ շնչառության ժամանակ յուրաքանչյուր ներշնչման ընթացքում մարդու օրգանիզմ է անցնում 0,5-2 լ օդ, ն եթե այն աղտոտվածէ, ապա առաջանում են շնչառական ուղիների տարբեր հիվանդություններ: Այսպես, եթե մթնոլորտը աղտոտված է քլորի միացություններով, են շնչառական ն տեսողականօրգանները: Մթնոլորտում ապա տուժում ֆտորիդների առկայության դեպքում վերջիններս անցնում են օրգամիզմ ն ոսկրերից ու արյան միջից լվանում ն հեռացնում են կալցիումը: Ավելի վտանգավոր է ծծմբի օքսիդներով մթնոլորտի աղտոտումը: Ծծումբը մթնոլորտ է արտանետվում շուրջ 5 հազար տարի ն նրա տնական ազդեցությունը մարդու վրա, առաջ է բերում մարսողական Քամու

ուղիների, լյարդի, շնչառական ուղիների ծանր հիվանդություններ: Խիստ վտանգավոր է նան սնդիկը, որը, թափանցելով գլխուղեղ, քայքայում է նյարդային բջիջները, թուլացնում է մտավոր ընդունակությունները, արագացնում է մարդու ծերացումը: Ազբեստի փոշին առաջացնում է թոքերի ֆիբրոզ ն, ի վերջո քաղցկեղ: Քաղցկեղածին տարրեր են նան քրոմն ու արսենը: Սելենով թունավորումներըսովորաբար վերջանում են մահով: Մթնոլորտի աղտոտվածությունը առաջին հերթին իջեցնում է օրգանիզմի ընդհանուր կենսունակությունը, որի հետնանքով ընկնում է հիվանդությունների նկատմամբ դիմադրողականությունը: Գերմանիայում ուսումնասիրելով մի քանի խոշոր թռչուններ ն չղջիկներ, որոնք տարբեր պատճառներով մահացել էին, պարզել են, որ նրանց օրգանիզմում գտնվել են հիսուն տեսակի քիմիական աղտոտիչներ: Քիմիական գործարանների հարնանությամբ ապրող մարդիկ սովորական հիվանդություններով հիվանդանալու դեպքում (մրսածություն), 5-10 անգամերկար են ձգձգում այդ հիվանդությունների բուժումը: Լյարդի, երիկամի, ենթաստամոքսայինգեղձերի հիվանդությունները 1,5-2,5 գործարաններումաշխատողնեավելի հաճախ են հանդիպել քիմիական րի մոտ, քան ստուգիչ խմբերում: Արդյունաբերականշրջաններում ապրող երեխաները3096-ով ավելի են հիվանդանում, քան մյուս շրջաններում: նրանց մոտ իմունային մեխանիզմը ընկճված է: Աղտոտվածմիջավայրում սաղմնային զարգացման վաղ շրջանում կարող են խախտվել նրա նորմալ ընթացքը ն սկիզբ տալ արատների ձնավորմանը: է ազդում Այսպիսով շրջակա միջավայրի աղտոտումը բացասաբար ն է մարդկանց նյութափոխանակության վրա հանգեցնում անցանկալի երնույթների:

9. ՋԵՐՄՈՑԱՅԻՆ

ԷՖԵԿՏԸ

ՀԱՍԱԵՐԿՐԱՅԻՆ

ԵՎ ԿԼԻՄԱՅԻ

ՏԱՔԱՑՈՒՄԸ

Ներկա ժամանակաշրջանումԵրկրի միջին ջերմաստիճանը կազմում Այս ջերմաստիճանիպայմաններումԵրկրի մակերեսըն մթնոլորտը գտնվում են ջերմային հավասարակշռությունում: Մթնոլորտը արեգակնային էներգիայովն ինֆրակարմիրճառագայթներով տաքանալով էներգիայի գրեթե համարժեք քանակությամբ վերադառնում է տիեզերք: Վերջին հարյուրամյակում մարդու գործունեությունը կապված տեխնիկական առաջընթացի հետ, խախտվել է ստացվող ն ճառագայթվող է 15"Շ:

Նախքան մարդու միջամտությունը, էներգիայի հավասարակշռությունը: Երկրի վրա ընթացող փոփոխությունները կապված են եղել բնության մեջ պարունակվողգազերով, որոնք մարդկանց կողմից կոչվել են «ջերմոցային»: Այդպիսի գազերին են պատկանում ածխածնի երկօքսիդը, մեթանը, ազոտի օքսիդները ն ջրային գոլորշիները: Ներկայումս այդ (ՔՖԱ): գազերին ավելացել են մարդածին քլորֆտորածխաջֆրատները Առանց Երկիրը փաթաթող գազային ծածկույթի, մոլորակի ջերմաստիճանը ցածր կլիներ 30--40:Շ-ով: Այդ պայմաններում կենդանի օրգանիզմների գործունեությունը կլիներ անհնար: Ըստ կլիմայի փոփոխության մասին միջկառավարականհանձնաժողովիտվյալների ջերմոցային գազերի ավելացման դեպքում, մթնոլորտի ստորին շերտերը ն Երկրի մակերեսը կգերտաքանան: Մթնոլորտի գազային կազմի ն աերոզոլների յուրաքանչյուր փոփոխություն առաջ է բերում կլիմայի փոփոխություն: Ընդ որում, գազերի ավելցուկը առաջ է բերում Երկրի ջերմաստիճանի բարձրացում(նկ. 50):

Հարածաղն»

ի

Նկար Ջերմոցային էֆեկտը. երկրի մակերեսիտաքացում: 2. Ջերմային էներգիայի ԾառագայթումըԵրկրից: 3. ՕԾառագայթման կանխումը աղտոտվածմթնոլորտում: 50.

1.

Դեռնս 1827 թ. ֆրանսիացի ֆիզիկոս Ժոզեֆ Ֆուրեն ենթադրել է, որ Երկրի մթնոլորտը կատարում է յուրահատուկ ապակու ն ջերմոցի գործառույթ. օդը բաց է թողնում արեգակիցեկած ջերմությունը, միաժամանակ թույլ չտալով, որ նա ճառագայթվիտիեզերք: Վերջին տարիների ուսումնասիրությունները հաստատելեն, որ ջերմոցային գազերի ջերմությունը ժամանակավորապեսպահում են մթնոլոր196

տում, որի հետնանքովստեղծվումէ, այսպեսկոչված, ջերմոցայինէֆեկտը:

ժամանակակից էկոլոգիական հիմնախնդիրներից մեկը կապված է մարդու տեխնածին գործունեության հետ, որի հետնանքով մթնոլորտ արտանետվողգազերը նպաստում են Երկրի ջերմաստիճանիբարձրացմանը: Այդ առաջին հերթին վերաբերում է ածխածնի օքսիդին, որի քանակը մթնոլորտում աստիճանաբարբարձրանում է: Ջերմոցային էֆեկտի առաջացման5022-ը բաժին է հասնում ածխածնի օքսիդին, ՔՖԱ-ի բաժինը կազմում է 15--2096, իսկ մեթանինը՝ 18442: Համաերկրայինծավալներով ածխաթթու գազի պարունակությունը մթնոլորտում կատարում է այն դերը, ինչը կատարում է ապակին ջերմոցում: Լուսային էներգիանմթնոլորտի միջով ազատ թափանցում է Երկիր: է՝ նան Ածխաթթուգազը տաքանում տաքացնելով մթնոլորտըամբողջությամբ: Հետնաբար, որքան մթնոլորտում շատ է ածխաթթու գազը, այնքան շատ են կլանվում ճառագայթներն շատ է տաքանում մթնոլորտը: շօ« դարի առաջին կեսում ածխաթթու գազի քանակը մթնոլորտում եղել է 0,0396, 1956 թ. այն կազմել է 0,028265, 1985 թ. աճել է մինչն 0,03496, 2000 թ. 0,03896:

Մթնոլորտում ածխածնի օքսիդների քանակի բարձրացումը կապված է մի կողմից ինտենսիվ կերպով վառելիքի այրման (գազ, քարածուխ, նավթ, տորֆ), մյուս կողմից անտառային մակերեսի կրճատման հետ, որը ածխաթթու գազի հիմնական կլանիչն է: Ըստ նշանակության`«ջերմոցային» գազերից երկրորդը մեթանն է: Նրա պարունակությունը մթնոլորտում ամեն տարի աճում է 19--ով: Մեթանի կենսաբանականփոխարկմանընդունակ են միայն որոշ յուրահատուկ բակտերիաներ:Մեթանի արտադրությանհիմնական աղբյուրներն են աղբանոցները,խոշոր եղջյուրավոր անասունները(գոմաղբ) ն բրինձը: Քաղաքների աղբանոցների մեթան գազի պարունակությունը կարելի է համեմատել մեթանի ոչ մեծ հանքահորերի հետ: Ինչ վերաբերում է բրնձի դաշտերին, ապա պարզվել է, որ չնայած բրնձից մեթանի մեծ ելքին, այն մթնոլորտ է թափանցում համեմատաբար քիչ քանակությամբ, քանի որ նրա մեծ մասը բրնձի արմատային համակարգի հետ կապված բակտերիաները քայքայում են: Մթնոլորտում մեթանի մեծ պարունակությունը հայտնաբերվել է հյուսիսային կիսագնդի լայնություններում: Գիտնականները բացահայտել են, որ տունդրայում ճմաշերտերի տակ բավականին շատ մեթան է կուտակված: Այնտեղ հայտնաբերվել են նան հատուկ բակտերիաներ, որոնք բավականին ցածր ջեմաստիճանում (45:Շ) մեթան են արտադրում: Այսպիսով, այսօր արդեն ոչ մի կասկած չկա, որ մթնոլորտում ածխածնի օքսիդների քանակի աստիճանական ավելացումը կապված է

քարածխի, նավթի, գազի ն այլ վառելիքների այրման հետ, որը հանգեցնում է կլիմայի համաերկրային փոփոխության: Այդ վառելիքների օգտագործման ժամանակակից քանակների դեպքում, ըստ կանխագուշակումների, 50 տարվա ընթացքում ջերմաստիճանը միջին հաշվով կբարձրանա 1,5"Շ--ից մինչն 3:Շ: Հյուսիսային լայնություններում նախկին սառնամանիքներըքչացել են, գարունը շուտ է գալիս: Երկրի ջերմաստիճանի բարձրացումը, ջերմոցային էֆեկտը սպառնում է էկոլոգիական, տնտեսական ն սոցիալական պայթյունների առաջացմանը: Ջրային մակերեսի բարձրացումը 1-2 մետրով կարող է նպաստել սառույցների հալմանը: Երկրագնդիմերձափնյատարածաշրջանների մի զգալի մասը կարող է կլանվել օվկիանոսներիկողմից, որը աղետալի կլինի գրեթե 50-60 մլն մարդու համար: Ջերմաստիճանի բարձրացումըկհանգեցնի հողի խոնավությաննվազմանը: Երաշտները ն հողմամրրիկները կդառնան սովորական երնույթներ: Ամենախոցելի վիճակում կհայտնվեն դեմոգրաֆիական պայթյուն ապրող Աֆրիկանն Ասիան: Ջերմաստիճանի բարձրացման պատճառով կկրճատվի գյուղատնտեսության արդյունավետությունը, կաճեն հիվանդությունները: Ավստրալիանկտառապի ծարավից: ԱՄՆ-ի արնելյան ափերը կընկնեն մրրիկի ավերիչ ազդեցության տակ, ափամերձշրջաններում հողը կենթարկվի քայքայման: Արկտիկայի ն Անտարկտիկայի սառույցները կկրճատվեն 1546-ով: Համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակի բարձրացումը կծածկի հսկայականտարածքներ ն ավելի քան 1 մլրդ մարդ կտեղահանվի: Այն մասին, որ այս փաստերը հիմնավորված են, բերենք մեկ օրինակ. 2002 թ. Խաղաղ օվկիանոսում գտնվող փոքրիկ կղզի-քաղաք Տուվալան (26 կմ, 11 հազար բնակիչ) օգնության տագնապ է բարձրացրել: Տուվալան դանդաղ անցնում էր ջրի տակ: Ամենաբարձրգագաթը ծովի մակերնույթիցբարձր էր ընդամենը5 մետրով: Արդեն մեր հարյուրամյակում Հյուսիսային կիսագնդում գետերի ու լճերի սառցակալումըերկու շաբաթով կկրճատվի: Ամենուրեք կսկսեն հալվել սառցաշերտերը: Համաերկրային տաքացումը կանդրադառնաԵրկրի անտառներիվիճակի վրա: Աղետալի չափով կկրճատվի տեսակային բազմազանությունը: Մթնոլորտի դիտարկման համաշխարհային կազմակերպությունը հայտնել է, որ 2001 թ. Երկրի միջին ջերմաստիճանը բարձրացել է 0,4:Շ-ով: 224 դարը դարձել է ամենատաք հարյուրամյակը: Եթե մարդը այսպիսի արագությամբ մթնոլորտ արտանետի ածխաթթու գազ ն այլ թափոններ, ապա 2100 թ. ջերմաստիճանըկբարձրանա մեկուկես աստիճանով: Կլիմայի համաերկրային փոփոխության համաձայնագրում

(Կիոտո, 1997), որին մասնակցել է 160 երկիր, պարտավորեցրել են առավել զարգացած 38 երկրների կրճատել ածխաթթու գազի արտանետումները մթնոլորտ:

10. ՕԶՈՆԱՅԻՆ

ԷԿՐԱՆԻ

ԽԱԽՏՈՒՄԸ

Օզոնային հիմնախնդիրըվաղուց է անհանգստացնումէկոլոգներին: Օզոնը ստրատոսֆերայում թթվածնի վրա ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցության արդյունք է (ՕՀՕշՀ-Օյ): Սակայն ամբողջ թթվածինը չի փոխարկվում օզոնի, քանի որ միաժամանակ թթվածնի ազատ ատոմները փոխազդում են օզոնի հետ ն տալիս երկու մոլեկուլ թթվածին (ՕգԺՕՀ2Օշ): Այսպիսով, օզոնի քանակը ստրատոսֆերայում հաստատուն չէ. այն իրենից ներկայացնում է այդ երկու հակադիրռեակցիաների հավասարակշռության արդյունք: Մթնոլորտի վերին շերտերում օզոնային էկրանի նրբագույն շերտը օզոնի մոլեկուլները Երկրի կյանքը պաշտպանում են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից (ՈՒՄ): Մթնոլորտում օգոնի պարունակությունը0,000195--ից էլ պակասէ, սակայն հատկապես նա է ամբողջությամբ կլանում Արեգակից եկող կործանարար ՈՒՄ-ճառագայթները: Երկրի վրա ազատ ընկնելու դեպքում այդպիսիճառագայթներըմարդու մոտ կարող են առաջացնել մաշկի քաղցկեղ ն լուրջ վնաս հասցնել բուսական ն կենդանականաշխարհին: Օզոնի խտության նվազումը 146-ով միջին հաշվով ավելացնում է Երկրի վրա ՈՒՄ--ը292--ով: Օզոնային շերտը բնեռներում սկսվում է 8 կմ բարձրությանվրա, իսկ հասարակածում՝ 17 կմ ն տարածվում է վերն մինչն 50 կմ բարձրություն: Օզոնի քանակի ամենամեծ խտությունը, որը հիմնականում պաշտպանում է ՈՒՄ-ճառագայթները,դիտվում է 20-25 կմ բարձրության վրա: Ահա թե ինչու էկոլոգներըտագնապեն բարձրացնումայն բանի համար, որ գերձայնայինհրթիռայինապարատներըթռչում են այդ բարձրության վրա ն արտանետելով ազոտի օքսիդներ արագացնում են օզոնի քայքայումը (2ԱՕՀՕ:ՀԱշՕՀ2Օշ): Օզոնային էկրանի վրա ազդում են նան ռազմականգերձայնային ինքնաթիռները, որոնց շարժիչներից արտանետվում են ջրային գոլորշիների հետ խառնված ազոտի օքսիդներ: Օզոնը քայքայում է ոչ միայն վառելիքի այրումից առաջացած գազերը, այլն գերձայնային ինքնաթիռների հարվածային ալիքը: Հաշվել են, որ ՏՈՒ--144 տիպիինքնաթիռըթռչելով Մոսկվայից Ալմա Աթա նրա հարվածային ալիքը ոչնչացնում է մի քանի տոննա օզոն: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, Անտարկտիկայիստրատոսֆերայում կտրուկ կեր199

պով իջնում է օզոնի քանակը: Այդ երնույթը ստացել է «օզոնային անցքեր» անունը: Ներկայումս օզոնային անցքերի առաջացումը հայտնա՛բերված է նան Եվրոպայում, Ասիայում, Վարավային ն Հյուսիսային Ամերիկաներում: Տեղ-տեղ օզոնային անցքերի քանակը հասել է ռեկորդային չափերի, օրինակ Հարավային կիսագնդում ԱՄՆ-ի չափ տարածքը օզոնային էկրան չունի, դրա պատճառն այն է, որ օզոնի առաջացումը հնարավոր է միայն ՈՒՄ-ճառագայթի առկայության դեպքում, ն քանի որ բնեռներում ձմռանը չկա արնի ճառագայթ, ուստի օզոն չի առաջանում, իսկ Երկրի մյուս տարածաշրջաններիցօզոնի թափանցելըԱնտարկտիկա խանգարվում է մշտապես գործող հողմաբուքի առկայությամբ: Նման հողմաբուքը բացակայում է Արկտիկայում, դրա համար էլ Արկտիկայում օզոնի խտության անկումը զգալի չափով պակաս է: Օզոնային շերտի կառուցվածքի ն հատկության վրա ազդում են տարբեր քլորֆտորօրգանական (ՔՖՕ) միացությունները: Երկրի վրա օգտագործվող քլորի մեծ մասը, որն օգտագործվում է ջրերի մաքրման համար, ի վերջո, անցնում են ստրատոսֆերան տեղումների ժամանակ նորից վերադառնում են Երկիր: ՔՖՕ միացությունները շուտ ցնդող են ն ջրում անլուծելի: Վետնաբար,նրանք մթնոլորտում չեն լուծվում ն շարունակում են տարածվել հասնելով ստրատոսֆերա,որտեղ ավելի ինտենսիվ արեգակնայինճառագայթներըազդելով նրա վրա, առաջանում է ազատ քլոր: Վերջինս կատալիզատորի դեր է կատարում ն օզոնից Օշ-ի անջատման գործընթացըխիստ արագանում է. (ՇՒՒ2Օգ-2ՕշԺՇԵ): Առաջացածքլորի օքսիդը ռեակցիայիմեջ է մտնում ատոմական թթվածնի հետ առաջացնելով թթվածնի մոլեկուլ ն քլորի ազատ ատոմ (2Շ|ՕշԷ2ՕՀ2ՇիՒՅՕ2): Եվ ամբողջը սկսվում է նորից: Այսպիսիհաջորդական ռեակցիաներիշնորհիվ մեկ մոլեկուլ քլորը նախքան չեզոքանալը կարող է քայքայել օզոնի հազար մոլեկուլ: ՔՖՕ միացություններիցքլոր անջատելու հատկությունը ֆրեոններին դարձնում է օզոնային շերտի համար շատ վտանգավոր: ՔՖՕ միացություններն արդեն քայքայել են 3-5՝օ Օզոնային շերտը: ՔՖՕ ճիացություններն օգտագործվում են բոլոր տեսակի սառցարաններում, օդի խտացուցիչներում ն ջերմային մղիչներում որպես քլորագենտներ (ֆրեոններ): Քանի որ այդ հարմարանքները վաղ թե ուշ քայքայվում ն դուրս են մղվում, նրանց մեջ պարունակվող ՔՖՕ միացություններն անցնում են մթնոլորտ: ՔՖՕ միացություններն օգտագործվում են նան այլ բնագավառներում: Ստրատոսֆերայում քլորֆտորքիմիական ակտիվ միացությունների քանակը ներկայումս 2-3 անգամ բարձր է 50-ական թվականներիմակարդակիհամեմատությամբ: Ինչպես կարող է Օզոնայինանցքերի առաջացումը ազդել մարդու օրգանիզմի վրա: Ուսումնասիրությունները

տվել, որ օզոնային շերտի քայքայումը կտրուկ կավելացնի մարդու տարբեր տեսակի քաղցկեղների ժամանակը: Այսօր ավելի քան 500 հազար ամերիկացիներամեն տարի ենթարկվում են մաշկի քաղցկեղի հիվանդությունների:Քաղցկեղի մի այլ ձն՝ սարկոման, հանդիպում է ավելի քիչ, սակայն սա ամենավտանգավորնէ: Ամեն տարի դիտվում է նման տիպի քաղցկեղի շուրջ 25 հազար դեպք: 5 հազարի դեպքում սարկոման բերում է մահացու ելքի, որը մաշկի քաղցկեղի բոլոր մնացած ձների համեմատությամբ կազմում է 6596: Սարկոմայի վտանգավորության աստիճանը ուղղակիորեն կախված է առանձին մարդկանցզգայությունից: ՈՒՄ-ճՃճառագայթումը կարող է վնասել նան աչքի եղջերաթաղանթը, ակնաբյուրեղը, ցանցաթաղանթը ն առաջ բերել, այսպես կոչված, ճյունային կուրություն: Բժիշկները կարծում են, որ ՈՒՄ ճառագայթներիբարձրացման դեպքում կտրուկ կբարձրանակատարակտովհիվանդ մարդկանցքանակը: Գիտնականներիկանխագուշակություններից մտահոգված 1987 թ. 93 երկրների բժիշկները Մոնրեալում ստորագրել են կլիմային վերաբերող առաջին համաշխարհայինպայմանագիրը նվիրված օզոնային շերտի պահպանությանը: Պայմանագիրը ստորագրող երկրները պարտավորվել են կրկնակի անգամ կրճատել օզոնաքայքայիչ ՔՖՕ միացությունները մինչն 1999 թ.. Սակայն իրավիճակի վատացման պատճառով 1990 թ. Լոնդոնում ընդունվել են նոր ուղղումներ: Յամաձայն լոնդոնյան ուղղումների մինչն 2000 թ. պետք է դադարեցվենՔՖՕ միացություններ առաջացնող հալոգենները ն քառաքլոր ածխաջրերիօգտագործումը, իսկ մեթիլքլորոֆորմը 2005 թ. Ցավով պետք է նշել, որ նշված պարտավորությունների կատարումը դանդաղում է: Մինչդեռուլտրամանուշակագույնճառագայթներըանվերջանալիհոսքով թափվում են Երկրի վրա: Չլիներ օզոնային էկրանը, մահացուճառագայթները անարգել կթափանցեինԵրկիր ն ահավոր ուժով կքայքայեին կյանքի հիմքը կազմող սպիտակուցներին նուկլեինաթթուների մոլեկուլները ն, ի վերջո, կոչնչացնեին կյանքը Երկրի վրա: Օզոնային էկրանըհուսալիորեն կլանում է ՈՒՄ-ճառագայթներիգերազանցապեսմեծ մասը ն թուլացնում է նրա մահացու ներգործությունը կյանքի վրա: Այնուամենայնիվ, օզոնային թաղանթով երկիր են թափանցում ոչ մեծ քանակության, երկարալիք ՈՒՄ-ճՃճառագայթները: Որպես կանոն այդ ճառագայթներըչեն սպանում կենդանիօրգանիզմներին,սակայն կարող են հարուցել ցավոտ այրվածքներ: Չմոռանանք նան, որ ՈՒՄ-ճառագայթներիչափավոր քանակը ոչ միայն վնասակարչէ կյանքի համար, այլն օգտակար է: ցույց

են

Օզոնային շերտի պահպանությանմասին կոնվենցիանբոլոր պետություններին պարտավորեցնումէ ձեռք առնել բոլոր միջոցները կանխելու համար օզոնային շերտի հետագա քայքայումը:

11. ԹԹՎԱՅԻՆ

ՏԵՂՈՒՍՆԵՐ

Արդյունաբերության, տրանսպորտիզարգացումը ն էներգիայի նոր աղբյուրների յուրացումը բերում են նրան, որ արդյունաբերականթափոնների քանակն աստիճանաբարավելանում է: Դա գլխավորապես կապված է ջերմաէլեկտրակայաններում,արդյունաբերականձեռնարկություններում, մեքենաներիշարժիչներում ն բնակարաններիտաքացման համակարգում`տաք հանածոների հանույթի օգտագործման հետ: Բրածո վառելիքների այրման ընթացքում մթնոլորտ են թափանցում ծծմբի, ազոտի, քլորի միացություններ ն մի քանի այլ տարրեր: Նրանց մեջ գերակշռում են ծծմբի ն ազոտիօքսիդներ (ՏՕշ, ԱշՕ, ԱՕշ): Միանալով ջրի մասնիկների հետ՝ ծծմբի ն ազոտի օքսիդները առաջացնումեն տարբեր խտության ծծմբական(ԷշՏՕլ) ն ազոտական (ՒԽՊՕ.)թթուներ: Սովորաբարջրային լուծույթները կարող են ունենալ Ք" 0-ից մինչն 14: Չեզոք լուծույթները ունենում են Ք՛՛, թթվայինլուծույթները՝ Ք"-ը, 7-ից ցածր է, իսկ ալկալիներինը՝7-ից բարձր: նախկինում թթվայինտեղումների հիմնախնդիրըհամարել են տարածաշրջանայինկ̀ապվածտվյալ տարածաշրջանի արդյունաբերության զարգացման հետ: Սակայն ծծմբի ն ազոտիբարձրքանակի արտանետումներըթթվայինտեղումների հիմնախնդիրըդարձրել են համաերկրային:Արդյունաբերականձեռնարկությունների արտանետումներըօդային հոսանքներով տարածվում են հազարավոր կիլոմետրերիվրա: Բացահայտված է, որ տեխնածինարտանետումներիբաժինը` կապված հանածո ածխի այրման հետ, կազմում է ընդհանուր քանակի շուրջ կազմում է 20--3092--ը,իսկ մնա60--7096--ը, նավթամթերքների բաժինը ցած վառելիքների այրումը` 1096-ը: Մեքենաներիցազոտի օքսիդների արտանետումների4096-ը կազմում է ավտոմեքենաների ծուխը, որը գնալով աճում է: Մթնոլորտայինտեղումները,որոնց Բ"--ը ցածր է, քան անձրնաջրերի միջին ցուցանիշը, որը հավասար է 5,6-ի, ստացել են թթվային անձրններանունը: Առաջինանգամ այդ հասկացությունըօգտագործել է անգլիացիքիմիկոս Ռ. Սմիթը(1872): Նա, զբաղվելով Մանչեստրքաղաքի աղտոտմանհարցերով, ապացուցել է, որ ծուխը ն գոլորշիները պարունակում են նյութեր, որոնք լուրջ կերպով փոխում են անձրնաջրերի

բաղադրությունը, ն որ այդ փոփոխություններըկարելի է նկատել ոչ միայն աղտոտիչների շրջակայքում, այլն մեծ հեռավորությունների վրա գտնվող դաշտերում: Նա նան բացահայտել է թթվային անձրնների բացասական ներգործությանմի քանի ձներ՝ հյուսվածքների գունազրկում, մետաղների ժանգոտում, շինանյութերի քայքայում ն բույսերի ու կենդանիներիոչնչացում: Ջրավազաններըսովորականանձրններից հետո դառնում են թույլ թթվային լուծույթ: Դա առաջանում է այն պատճառով, որ մթնոլորտի բնականնյութերը պարունակումեն ածխածնի երկօքսիդ, որը ռեակցիայի մեջ մտնելով անձրնաջրերի հետ, առաջացնում է թույլ ածխաթբու (ՇՕշՀԻշՕՀԱչշՇՕ)):

ՏՕշ ն ՎՕշչգազերըմիանում են մթնոլորտի խոնավությանհետ ն թթվի ձնով թափվում Երկրի վրա:

Ջերմաէլեկտրակայաք«՛՛

ները ն արդյունաբերական ձեռնարկությունները արտանետում են Ծծմբական ն ՏՕ, ԿՕշ ն այլ 5թուները քայքայում են հուշարգազեր: ձաններն ու շինությունները են հող:

ՀՀՀ

:

ազոտական ՀՀՀ

ո

Վնասվում են բույսերը:

Խր

Հ

ԾՕնը

լ

էՎԼԱԼ) Ր

Նավթը ն

ՑԱԱ0000 Շ0

1Ճել

քարածուխը պարունակում են ծծումբ, որն այրվում է առաջացնելովՏՕ,:

Է"

':

,.

Հողի թթվության(ք|) բարձրացումը խախտումէ կենսաքանական հավասարակշռու-

թյունը:

|Ե«իգՖ

|

Գ-ի

Հ-՞

Բաց ջրամբարներում ջուրը թթվում է, արդյունքում ձկները սատկում են:

Նկ. 51. Թթվային տեղումները,նրանց պատճառներըն վնասակարներգործությունը (Մավրիշն, 2003):

Չնայած, որ գիտնականներըդեռնս 100 տարի առաջ տագնապ են բարձրացրել թթվային տեղումների վտանգավորության մասին, միայն անցյալ դարաշրջանի50-ական թվականներինկանադականկառավա203

րությունը թթվային տեղումների ուսումնասիրման համար մշակել է հատուկ ծրագիր: 1960-ական թվականներին Սկանդինավյան երկրները հաղորդել են, որ մի քանի ջրավազաններումխիստ կերպովկրճատվել է ձկների վտառների թվաքանակը: Եվ միայն 1972 թ. թթվային տեղումների հիմնախնդիրըքննարկվել է շրջակա միջավայրին նվիրված ՄԱԿ-ի կոնֆերանսում, որը կայացել է Շվեդիայում: Այդ ժամանակաշրջանից շրջակա միջավայրի համաերկրայինթթվայնացման վտանգավորությունը դարձել է մարդուն սպառնացող սուր հիմնախնդիրներից մեկը (նկ. 51): Անձրնայինտեղումները վնասակարազդեցություն են ունենում ջրավազանների վրա բարձրացնելով նրանց թթվայնությունը մինչն այն մակարդակը, երբ նրա մեջ բույսերը ն կենդանիներըմահանում են: Ջրային բույսերը սովորաբար լավ են աճում թույլ հիմնային ջրերում (7-9,2): (Թթվայնությանբարձրացմանըզուգընթաց (7-ից ցածր) ջրային բույսերը սկսում են մահանալ կերից զրկելով բուսակեր կենդանիներին:Երբ թթվայնությունը (Ք") հասնում է 6--ի, մահանում են մանրախեցգետինները, իսկ 5,5-ի դեպքում հատակային բակտերիաները,որոնք քայքայում են հատակի օրգանական մնացորդները,առանց որի կենսազանգվածը կուտակվում է հատակին՝ խախտելով նյութերի շրջապտույտի գործընթացը: Օրգանական մնացորդները նեխվելով՝ առաջացնում են թունավոր նյութեր, որոնք ջրային միջավայրը զրկում են կենդանի օրգանիզմներից ն վտանգավոր են նան մարդու համար: Ջրի թթվայնացմանըզուԳգընթացսկսում են լուծվել նույնիսկ մետաղներ (ալյումին, կադմիում, սնդիկ, կապար ն այլն): Այս թունավոր մետաղները վտանգ են ներկայացնում մարդկանցհամար: Խմելով բարձր թթվայնություն ունեցող ջուրը, որի մեջ կապարը գտնվում է մասնակի լուծված վիճակում, մարդիկ կարող են ձեռք բերել լուրջ հիվանդություններ: Անձրնային տեղումների պատճառով Շվեդիայում լուրջ տուժել է ձկնարդյունաբերությունը 2500 լճերում: Նորվեգիայում 5000 լճերից 1750-ում ամբողջությամբ վերացել է ձուկը: Մնացած լճերում հանդիպում են շատ քիչ թվաքանակով ձկներ: Թեն հողը քիչ է ընկալունակ թթվայնացմանը,քան ջրավազանները, սակայն նրա մեջ աճող բույսերը ծայրահեղ վատ են զգում թթվայնացումից: Թթվային տեղումները ծածկում են մերկասերմերիտերնները, թափանցում սաղարթի մեջ, բնով հոսում մինչն արմատները:Բույսերը ենթարկվում են քիմիական այրման, դանդաղում է նրանց աճը, ընկճվում է անտառը ն աստիճանաբարմահանում:

12. ՍԹՆՈԼՈՐՏԻ

ՀԻՍՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԵՎ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Այսպիսով՝ամփոփելով մթնոլորտային օդի աղտոտմանուղիներն ու հետնանքները կարող ենք ընդգծել այն մի քանի հիմնախնդիրները, որոնք ծառացած են մարդու առջն. ա) քաղաքների ն արդյունաբերական կենտրոնների մթնոլորտի բարձր մակարդակի աղտոտվածությանկանխում ն նվազեցում, բ) մթնոլորտի աղտոտման անբարենպաստ ազդեցությունը մարդկանց օրգանիզմների, կենդանիների, բույսերի ն էկոհամակարգերի վրա, գ) ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից կենսոլորտը պաշտպանող, օզոնային շերտի հետագա քայքայումը, դ) ջերմոցային էֆեկտի առաջացումը ն կլիմայի գլոբալ տաքացման վտանգը, ե) թթվային անձրնների տեղումները ն բնական միջավայրի թթվեցման վտանգը` կապված ծծմբի երկօքսիդ ն ազոտի օքսիդների տարածման հետ. մարդածին զ) ֆոտո-քիմիական ծխամշուշի առաջացման վտանգը, է) կենսոլորտի կանաչ մակերեսի կրճատում ն մթնոլորտում թթվածնի քանակի աստիճանական նվազում: Վերը նշված խնդիրներիկատարմանհամար մշակվել են մթնոլորտի պահպանությանմի քանի հիմնականսկզբունքներ. ա) նվազագույնի հասցնել ցանկացած աղբյուրից մթնոլորտ արտանետվող վնասակար արտանետումները, բ) մթնոլորտի պահպանությանհամաերկրային օրենսդրության մշակում ն իրական կիրառություն, գ) մթնոլորտին վնաս պատճառող տեխնիկայի արգելում կամ սահմանափակում, դ) մթնոլորտի պահպանությանհամար ֆինանսավորման մեծացում, արդյունավետ ն նպատակասլացօգտագործում, ե) մթնոլորտում վնասակար նյութերի վերահսկողության ժամանակակից մեթոդների լայն ներդրում, զ) մթնոլորտի համաերկրային, տարածաշրջանայինն տեղական մոնիտորինգի կազմակերպում, է) էկոպահպանության տեխնիկայի նախագծման, պատրաստման ն արդյունավետ օգտագործման նպատակով ձեռնարկությունների ցանցի ն կազմակերպություններիստեղծում:

Միայն մթնոլորտիպահպանությանառաջարկվողսկզբունքի կիրառդեպքում է հնարավոր հուսալ, որ մարդուն սպառնացող աղետները կհետաձգվեներկար ժամանակով: ման

13. ՋՐՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՈՒՄԸ

ԵՎ ԿԱՆԽԵԼՈՒ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Տարբերում ենք ջրոլորտի աղտոտման երեք ձն. 1. Ջրոլորտի աղտոտումը ռադիոակտիվ նյութերով դարձել է աղետալի: Ստորջրյա, վերգետնյատարածքներումատոմայինռումբերի փորձարկումները ն ատոմակայանների վթարները զգալի չափով բարձրացրել են ամբողջ կենսոլորտի ն առաջին հերթին` ջրոլորտի աղտոտվածությունը:Բարեբախտաբար,միջպետականհարաբերություններում ընդհանուր համաձայնության եկան, ն այժմ արգելված են ատոմային ռումբերի փորձարկումներըն արտադրությունները: 2. Քիմիական նյութերով ջրոլորտի աղտոտվածությունը դարձել է ամենատարածվածըն ամենավտանգավորը:Օվկիանոսում են թաղել մեծ քանակությամբ թունավոր նյութերով լցված տարաներ, որոնք ժամանակիընթացքումշարունակում են քայքայվել, ն խիստ թունավոր հեղուկները ն գազերը լցվում են օվկիանոս ն մասսայաբար ոչնչացնում կենդանական ու բուսական աշխարհը: Համաշխարհային օվկիանոսը ամենիցշատ աղտոտվում է նավթով: 3. Խոշոր քաղաքների շրջակայքում կուտակվում են վարակայինաղտոտումներ,կենցաղային ն արդյունաբերական թափոններ,որոնք ի վերջո թափվում են օվկիանոս ն աղտոտում այն (նկ. 52): Առայժմ բնությունը թեն դժվարությամբ, սակայն տանում է այդ բեռնվածությունը, բայց դրա համար մնում է շատ քիչ ժամանակ, որպեսզի մարդիկ ուշքի գան ն կանխեն էկոլոգիական ճգնաժամերը: Բոլորին է հայտնի, որ ջրերե ունեն ինքնամաքրմանհատկություններ: Ջրերի մեջ ապրող միկրոօրգանիզմները,ջրիմուռները ն կենդանիները ջուրը մաքրում են զանազան մնացորդներից:Սակայն եթե ջրի աղտոտվածությանխտությունը բարձր է, ջուր մաքրիչները ոչ միայն չեն մաքրում այն, այլն ոչնչանում են: Նշանակում է՝ ջուրը աղտոտող ձեռնարկությունը ինքը պետք է ջուրը մաքրի թունավոր նյութերից, որից հետո ջուրը կսկսի իր ինքնամաքրման աշխատանքը: Ավելի արդյունավետ կլինի, եթե ձեռնարկությունըունենա ջրօգտագործմանփակ համակարգ` օգտագործված ջուրը մաքրի ն նորից մտցնի արտադրությանմեջ: Հոսող ջրերի մաքրումը դար206

ձել է դարի գլխավոր խնդիրը:Անհրաժեշտ է լինում մաքրել հսկայական քանակությամբ ջուր, մանավանդ,երբ այն Օգտագործվում է խմելու նպատակով,որը պահանջում է բարձր որակ: Գոյություն ունի ջրի աղտոտվածության դեմ պայքարի երկու ուղի: Առաջինը` արդյունաբերությանն գյուղատնտեսության վնասակարնյութերի արտանետումներիմաքրում ձեռնարկության կողմից: Երկրորդը` էկոլոգիապես ն տնտեսապես ավելի արդյունավետը անթափոն տեխնոլոգիաներիներդրումն է, որը պահանջում է արդյունաբերության փակ համակարգիստեղծում: Այս դեպքում, ձեռնարկություն մտնող հումքերը վերամշակում ն ստանում են օգտակար նյութեր, կամ մի մասը փոխադրումեն հաջորդ ձեռնարկություն:Մինչն վերջին ժամանակներսուշադրություն է դարձվել մաքրիչ կայանների ստեղծմանը,քանի որ անցյալում արդյունաբերությունը, նրա արտադրանքիչափերըպլանավորելիսհաշվի չի առնվել կենսոլորտի շահերը: Գլխավորը եղել է շահույթը: Այս տեսակետիցշատ է տուժել ամբողջ կենսոլորտը, իսկ մեր հանրապետությունը` առավել նս: Միայնվերջին տարիներինէ, որ համատեղ սկսել են աշխատել արդյունաբերողներըն էկոլոգները:

Նկար 52. Ամենուրեքջուրը ենթարկվում է աղտոտման:

14. ՋՐՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

Ջրոլորտի աղտոտումը այնպիսի չափերի է հասել, որ օվկիանոսը, կյանքի ծագման ն սկզբնականզարգացման օրրանէ եղել, կարող է վերածվել կյանքի գերեզմանոցի: Այսօր օվկիանոսի յուրաքանչյուր քառակուսի կիլոմետր մակերեսին տարեկան միջին հաշվով թափվում է 17 տ աղբ: Գետերը ամեն տարի հազարավոր տոննա թունաքիմիկատներ, ծանր մետաղներիաղեր (սնդիկ, մկնդեղ) են հասցնում Վամաշխարհային օվկիանոս: Այսպես միայն Հռենոսի ջրերը մեկ տարվա ընթացքում Հյուսիսային ծով են տեղափոխում 8 000 կգ սնդիկ, 9 000 կգ մկնդեղ, 9 000 կգ թունաքիմիկատներ:Լվացքի մեջ օգտագործվող միացությունները թունավորում են ամբողջ ջրավազանները: Գյուղատնտեսության մեջ Օգտագործվող ուժեղ թունավոր նյութերը ոչնչացնում են ոչ միայն վնասատու միջատներին, այլ նան չեզոք ն օգտակար կենդանիներին: Ջրավազանները ամենաշատը աղտոտվում են նավթամթերքներով: Նորվեգացի հանրահայտ ճանապարհորդ ն գիտնական Թուր ՎՀեյերդալըպատմում էր, որ ճանապարհորդությանժամանակ մի քանի անգամ նկատել են, թե ինչպես ջրի վերին շերտը ծածկված էր նավթով, որը երկնագույն Ատլանտյան օվկիանոսը դարձրել էր գորշ կանաչ ն մուգ գույնի, որ ամենուրեք ջրի երեսին լողում էին մազութի կտորներ: «Մենք համոզվել ենք,--- շարունակում էր ճանապարհորդը,-- որ մարդիկ թունավորում են կյանքի կարնոր աղբյուրը երկրագնդի հզոր ֆիլտրը` Համաշխարհային օվկիանոսը»: Այսպես Անգլիայի ափերի մոտ վթարի ենթարկված ամերիկյան «Թորի Կանիոն» նավթատարը, որը Քուվեյթից Անգլիա էր տեղափոխում 117 000 տ նավթ, ապականել է մերձափնյա տարածքները, որի հետնանքով ոչնչացել են աշխարհում հայտնի «Ոսկե ավազներ» ափերը: Նավթային ծագում ունեցող նյութերը ծածկում են ջրի մակերեսը ն խանգարում ջերմագազային փոխանակությանը, որը իր հերթին բուսական ն կենդանական աշխարհի` կետերի, փոկերի, ձկների, թռչունների կործանման պատճառ է դառնում: Ոչնչանում են նան մերձափնյա շրջանների հանգստի գոտիները: Նավթի աճող պահանջները ստիպել են պետություններիննավթը հանել օվկիանոսների ն ծովերի խորքերից, որն ավելի շատ է արագացրել ջրոլորտի վրա հասնող ճգնաժամերը: ճգնաժամերից մեկը Բալթիկ ծովի ավազանի ճգնաժամն է: Այդ գեղատեսիլ բնականհամալիրն այսօր այլնս մարդու համար Գրավիչ չէ: Բալթիկ ծուի ավազանում տեղադրված են խոշոր արդյունաբերական կենտրոններ ն քաղաքներ, ձկնային ն ծովային առնտրական որը

կենտրոններ: Բոլոր մերձբալթյան պետությունները` Ռուսաստանը,Լեհաստանը, Գերմանիան, Ֆինլանդիան, Դանիան, Շվեդիան, էստոնիան, Լատվիան, Լիտվան, ունեն բարձր զարգացած արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն, տրանսպորտ ն սպասարկման կենտրոններ:Դրա պատճառովջրերը, թափվելով Բալթիկ ծով, անընդհատ աղտոտում են ծովը մեծ քանակությամբ աղտոտիչ նյութերով: Անցյալ դարի 70-80-ական թթ. ամեն տարի Բալթիկ ծով են թափվել 1, 2 մլն տ օրգանական աղտոտիչներ: Շուտով ջուրն աղտոտող նյութերի քանակը զգալիորեն գերազանցել է սանիտարական ն ձկնատնտեսական չափանիշները գրեթե 5 անգամ: Այսպես` ֆենոլի պարունակությամբ, որը թունավոր նյութ է ն լուծում է սպիտակուցները,սանիտարականնորմանգերազանցել է շուրջ 20 անգամ: Ամեն տարի Բալթիկ ծովի աղտոտումը նավթամթերքներով գնահատվել է ավելի քան կես միլիոն տոննա: Ամենատարբեր մարդածին գործոնները առաջ են բերում ջրային կենդանիների բազմացման, աճի ն զարգացման խանգարումներ: Այսպես լճագորտի մարմնում մի շարք թույների կուտակումը (հիմնականում թունաքիմիկատներ) այդ տեսակի բնական տեղախմբերում (Հյուսիսային Կովկաս) նկատվել է սեռական գեղձերի զարգացման անհամաչափություն, որը բացառել է սեռահասուն առանձնյակների մի մասի բազմացումը: Քլոր օրգանական միացությունների ազդեցության տակ կաթնասունների բազմացմանծանր խանգարումներեն առաջացել: Կալիֆոռնիականծովառյուծի մարմնում քլորի օրգանական միացությունների խտության բարձրացումը հանգեցրել է վաղաժամծննդաբերության,ն կտրուկ աճել է նորածինների մահացությունը: Բալթիկ ծովի Բոտնիկական ծովածոցում 70-80-ական թվականներինսեռահասուն գորշ փոկերի միայն 27 56-ն էր հղիանում, մինչդեռ այլ ավազաններում, որտեղ ջուրը պակաս աղտոտվածէր` 90 92--ը:Ուշագրավ է նան, որ այդ 27 26 հղի փոկերի մայրերի 10-ից մեկն է ծնել նորմալ ձագ, իսկ մյուսները արգանդի գործառության խախտմանհետնանքով չեն կարողացել ծնել նորմալ ձագեր: Ջրային շատ կենդանիներ ջրերի անտանելի աղտոտման պատճառով իրենց դուրս են նետում ափ ն մահանում: Ջրոլորտի հետագա աղտոտումը անթույլատրելի է:

15. ԽՄԵԼՈՒ

ՋՐԻ ՊԱԿԱՍԻ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

Իր բնակության համար, սկսած հնագույն ժամանակներից, մարդը ընտրել է հոսող ջրերին մոտ տարածքները: Եթե մի պահ նայենք քարտեզին, ապա կնկատենք, որ մեծ ու փոքր քաղաքները կառուցված են գե209

տերի ափերին: Մարդկանցտարածվելը Երկրի վրա կատարվել է գետերի երկայնքով: Շուրջ 5-68 հազար տարի առաջ Տիգրիս ն Եփրատ գետերի հովիտներիբերրի հողերի վրա սկսվել է հողագործությունը: Այստեղ զարգացել են Ասորեստանի,Բաբելոնի, Շումերների պետությունները: Դեռնս այն ժամանակ մեր նախնիներըգիտակցել են, որ ջուրը կյանք է: Մարդու կենսագործունեությանհամար անհրաժեշտ է ոչ միայն ուղղակի ջուր՝ ոչ ամեն ջուր, այլ քաղցրահամ ջուր, որը բավարարումէ մի շարք պահանջներ,իսկ այդպիսի ջուրն օրըստօրե քչանում է (նկ. 53): Քաղաքակիրթհասարակությանցանկացածքաղաքացի գիտի, որ բավական է բացել ջրի ծորակը ն այնտեղից կհոսի մաքուր, սառը ջուր: Մեզ համար դա դարձել է սովորականբան: Մինչդեռ աշխարհի շատ տարածաշրջաններումխմելու ջուրը հիմնախնդրայինէ: Գերմանացիկենդանաբան ն ջրակենսաբան Հանս Լիբմանը իր «Մոլորակը մահվան ուղում» գրքում գրել է հետնյալ դեպքի մասին, որ երբ մի քանի տասնամյակառաջ ավստրալիացիպիգմեյին, որն ապրում էր քարե դարի պայմաններում, տարել են մեծ քաղաք ն ցույց տվել տեղիքաղաքակրթությանզարգացումը, նա զարմացել է ոչ թե երկնաքերերից,այլ այն փաստից, որ բնակարաՇում պտտելով ծորակը, մենք կարող ենք ստանալ պարզ խմելու ջուր: Տեղաբնիկի բնազդը անսխալ հուշել է, որ նախանձել է անհրաժեշտ ոչ թե բարձր շենքերին կամ ճանապարհներին,որոնք կառուցվել են քաղաքակիրթ մարդկության կողմից, այլ ջրին, որը կարող ենք ունենալ ցանկացածքանակությամբ,օրվա ցանկացածժամանակամիջոցինուղղակի ծորակի միջից: Ջրի պակասությունը ն նրա վատ որակը ուղղակիորեն ազդում են մարդկանց առողջության վրա: Մի քանի վտանգավոր հիվանդություններ հանդիպում են այն տարածաշրջաններում,որտեղ մեծ դժվարությունների հետ է կապված խմելու մաքուր ջրի հարցը: Խմելու ջրի պահանջարկները գնալով աճում են, իսկ քաղցրահամ ջրերի պաշարները սպառվում են: Եթե 274 դարի սկզբում արդյունաբերությունը պահանջել է 30 կմ:Հ-ջուր1 տարում, ապա 1975 թ. պահանջարկը մեծացել է մինչն 630 կմ, իսկ 2015 թ. (ըստ կանխագուշակման) այն կհասնի 2750 կմ:: Թե որքան մեծ է արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության պահանջարկը ջրի նկատմամբ, կարելի է դատել հետնյալ թվերից. 1 տ շաքարի ճակնդեղից շաքար ստանալու համար պահանջվում է 0,5--6 մ: ջուր, 1 տ թուղթը՝ 1,5--60, 1 տ հում կաշին մշակելու համար 20-50, 1 տ պողպատը՝ 25 հազ., 1 ավտոմեքենաթողարկելը՝ 300 հազ. լ:

այ

ՀԳ

ջրեր. 1,2 կմ»կամ 0,0000796

Հ-՛Գրունտային ջր Հ-

ջրեր. 75 կմ: կամ 0,00496

ր

Հ

կմ: կամ 0,0492

ապատաոր

30,000 կմ: կամ 1,6692

Հարար

ջրեր. 60,000 կմ»կամ 3,3396

Երկրակեղնին կենդանի օրգանիզմների ջրեր. 340,000 կմ»կամ 18,8896

Վամաշխարհայինօվկիանոս. 1,370.000 կմ: կամ 76,08Չ6

Նկար 53. Ջրոլորտի կառուցվածքը:

Աճող քաղաքները պահանջում են իրենց բաժին կենարար ջուրը: 1 մլն բնակիչ ունեցող քաղաքի 1 օրվա պահանջարկը բավարարելու համար պահանջվում է 0,5 մլն 03 ջուր: Ներկայումս բնական ջրերի աղտոտվածության պատճառով շատ քաղաքներ ստիպված են ջրի պաշարները լրացնել մեծ հեռավորության վրա գտնվող աղբյուրներից: Սակայն հիմնախնդիրըսրվում է նրանով, որ քաղցրահամ ջրերի ռեսուրսները անընդհատվատանում են: Ջրավազանները ն գետերը մեծ չափերով աղտոտվում են հոսքաջրերով ն տարբեր բնույթի աղտոտիչներով: Եթե հաշվի առնենք այս բոլորը, կարող ենք հանգել տխուր հետնության: Արդեն 2244 դարի առաջին քառորդում մեր մոլորակի քաղցրահամ ջրերի ռեսուրսները գործնականում սպառված կլինեն: Դրա համար էլ ջրի հիմնախնդիրը լուծելու համար պետք է գործել երեք գլխավոր ուղղություններով. սահմանափակել ստորգետնյա ջրերի պաշարների շահագործումը, ջրի տնտեսում ավելի արդյունավետ օգտագործելու ուղով, ինչպես նան վերակենդանացնել անցյալում մաքուր, իսկ այժմ աղտոտված բնական ջրավազանները:

16. ՋՐՈԼՈՐՏԻ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԵՎ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՍՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Այդ խնդիրները հետնյալներն են. 1. քաղցրահամ ջրավազանների ն ծովային էկոհամակարգերիաճող 2. 3.

աղտոտվածություն, ջրավազանների մարդածին ճահճացում կապված կենսածին ն տեխնածինտարրերի ներմուծման հետ, Դամաշխարհայինօվկիանոսի աղետալի չափերի հասնող աղտոտում,

4. 5.

6.

8. 9.

ջրային էկորռամակարգերիկենսաբանական արդյունավետության նվազում, աղտոտված ջրային միջավայրերում մուտացիածին ն քաղցկեղածին նյութերի ավելացում, ստորգետնյա քաղցրահամ ջրերի պաշարներիհյուծվածություն, մակերեսային ջրերի հոսքի թույլատրելի նվազագույնից անընդհատ իջեցում, փոքրիկ գետերի ն գետակների աղտոտում ն վերացում, ներքին ջրավազաններիկրճատում ն չորացում,

հարթավայրային խոշոր ջրավազանների ստեղծման էկոլոգիական վնասակարհետնանքների բարդացում: Խոշոր նշանակություն է ստանում մակերնութային ն ստորգետնյա ջրային պաշարների համալիր ն արդյունավետ օգտագործումը ու պայքարը ջրային միջավայրի աղտոտման դեմ: Ջրոլորտի պահպանության հիմնականուղիները. 1. մաքուր ջրերի ն բարերար ջրային միջավայրի քաղաքացիների իրավունքի ապահովում, 2. ջրօգտագործմաննորմալ պայմանների պաշտպանություն, Յ. սանիտարականն էկոլոգիականպահանջներինբավարարող՝մակերեսային ն ստորգետնյաջրերի որակի ապահովում, 4. ջրային ավազանների պահպանությունը աղտոտումից, խցանումից ն մաշվածությունից, 5. ջրի վնասակարներգործություններիկանխարգելումկամ վերացում, 6. ջրային էկոհամակարգերի կենսաբանական բազմազանության պահպանություն: 10.

17. ՀՈՂԵՐԻ

ԱՆԱՊԱՏԱՑՄՆՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

Հողերի անապատացումըԵրկրի վրա հասել է մեծ չափերի: Ամբողջ աշխարհում գոյություն ունի հողերի քայքայման ն անապատացման չորս գլխավոր վտանգ. 1. հողերի մեխանիկականքայքայումը (էրոզիա) ջրի ն քամու միջոցով, 2. հողերի չորացում ն անապատացում, որի հետնանքով գնալով աճում է օգտագործման համար ոչ պիտանի հողերի քանակը, Յ. հողերի աղտոտումը տարբեր տեսակի մարդածին նյութերով, 4. հողերի ուղղակի կորուստները, որոնք դրվում են քաղաքների, բնակավայրերի, ճանապարհների, օդակայանների ն գործարանների տակ, 5. հողերի բերրիությանանկումը սխալ ագրոտեխնիկայից: Հողերի մեխանիկական քայքայումը (էրոզիան) ջրի ն քամու միջոցով: էրոզիան հողի հատուկ քայքայումն է ու հողաշերտի հեռացումն է ջրային հոսանքներովկամ քամու միջոցով: Հողը շատ դանդաղէ առաջանում, որի համար պահանջվում են հազարավոր տարիներ, սակայն շատ արագ կարող է քայքայվել: Ահա թե ինչու հողի պահպանությունը դարձել է կենսական անհրաժեշտություն: Ամբողջ մոլորակում կորսված են 600 մլն հա գյուղատնտեսական հողեր: Սա մոտավորապեսհավասար է ամբողջ նախկին ԽՍՀՄ-ի հողային ֆոնդին: Լ

Հողի ջրային էրոզիան: Ջրային էրոզիանլայն տարածվածէ ն ավելի քայքայիչ է: Այն առաջանում է թեքություններում, զարգանում է հողի ոչ ճիշտ մշակումից, որպես կանոն հողի հետ անտնտեսվարվերաբերմունքի հետնանքով: 1950-ական թվականներինՎայաստանըսեփական հացով ապահովելու նպատակով կարգադրվեց հերկել տասնյակ հեկմեծ թեքության լանջերը: Մարդու անխոհեմ վերաբերմունքի տար հետնանքները երկար սպասեցնել չտվին: Վորդառատանձրններըքշեցին տարան հողը, իսկ լանջերը մերկացան: Ոչ հաց ստացվեց, ոչ էլ արուոավայրը մնաց (նկ. 7): 2Չ« դարում էրոզիայիհետնանքով Երկիր մոԱՄՆ-ում լորակը կորցրել է վարելահողի 2Ք442--ը: հողային ֆոնդի 6042--ը ենթարկվել է էրոզիայի: Հողերը էրոզիայի են ենթարկվում նան գարնանը ձյան արագ հալոցքից ն ամռանը հորդառատ անձրններից: Ամեն տարի այդ եղանակով լուծվում ն քշվում է հազարավոր տոննաներով հող, որի մեջ մտնում են կենսածին սննդարար տարրերը: Հայաստանում հողերի էրոզիայի ն անապատացման լուրջ գործոններից մեկը անտառահատումն է, հատկապես վերջին տարիներինանտառային մեծ զանգվածների ոչնչացումը Լոռու, Տավուշի, Սյունիքի ն Գեղարքունիքիմարզերում: Դրա արդյունքում ակտիվ էրոզիասելավային գործընթացներեն տեղի ունեցել հանրապետությանմի շարք քաղաքներում ն գյուղերում, որտեղ մեծ վնաս է հասցվել բնակելի տներին, բազմաթիվ այլ կառույցներին, ինչպես նան գյուղատնտեսականզգալի մակերեսով հողատարածքներին: Անհրաժեշտ է սանիտարականհատումները ճիշտ պլանավորել, ծառահատումներըկատարել միայն պլանավորված չափերով: Շատ հաճախ հողի էրոզիանչի սահմանափակվումմիայն հողի հեռացումով, այլ քշվում տարվում են նան մայր ապարները,որի հետնանքով առաջանում են ձորակներ: Այդ բոլորը, ի վերջո, հողը դարձնում են պակաս արդյունավետ: Հողերի քամու էրոզիան: Քամու էրոզիան առավել ուժեղ է դրսնորվում ցածրադիր տափաստանային,անապատային ն կիսաանապատային շրջաններում: Աշխարհումքամու էրոզիայի պատճառով հողատարածքները քայքայվել, վեր են ածվել անապատների: Անցյալ դարաշրջանի 30-ական թվականներինԱմերիկայի կենտրոնականշրջաններում տափաստաններըհերկել են ն դրել ցորենի տակ: Եղել են տարիներ, որ զգալի խոնավություն է եղել ն հաջողվել է ստանալ ցորենի բարձր բերք: Սակայն եղել են նան խիստ չորային տարիներ, որի ժամանակ ցորենի դաշտերը չորացել են, ն սկսվել են քամու փոթորիկներ, որոնք քշել տարել են հողի վերին շերտը, ն պարզվել է, որ նման տարածքներում չի կարելի հողը հերկել ն ենթարկել քայքայման: Քամու էրոզիան հատուկ է միայն չոր, մերկացած, փոշիացած հողե214

րին: Քանի որ քամու էրոզիան վտանգ է սպառնում այն շրջաններին, որտեղ տեղումների քանակը սակավ ն անկայուն է, ուստի մարդը չպետք է խախտիչորադիմացկուն բուսածածկը ն դրանով իսկ չնպաստի քամու էրոզիային:Քամու էրոզիան կարող է դեր խաղալ այն բոլոր հողերի վրա, որոնք զուրկ են բուսածածկից, նույնիսկ այն դաշտերում, որտեղ ծիլերը նոր են դուրս եկել: Քամու էրոզիայի ժամանակ տեղաշարժվում են հողի փոքրիկ մասնիկները, ու եթե ուժեղ քամի է, ապա այդ մասնիկները մեծ արագությամբ տեղափոխվում են տասնյակ հազարավոր կիլոմետրեր: Մթնոլորտում առաջանում է փոշու փոթորիկ: Քամու էրոզիան երբեմն կարող է մեկ օրում հողը զրկել 1--5 սմ հողաշերտից: Իսկ բնական պայմաններում մեկ սանտիմետր հողի ավելացման համար պահանջվում է 230-300 տարի: Պարզապես այնպես է ստացվում, որ հողաշերտի կորուստը, անդառնալի կորուստ է: Պայքարը քամու էրոզիայի դեմ կանխատեսում է` 1. դաշտերի պահպանությունը քամիներից, 2. հողի խոնավության պահպանությունը, Յ. հողի կառուցվածքի պահպանությունը, 4. ճիշտ ագրոտեխնիկայիկիրառությունը: Ւ|. Ձողերի չորացումը ե անապատացումը: Հայաստանի տարածքում առավել հաճախականությամբ կրկնվող այնպիսի վտանգավոր երնույթները, ինչպիսիք են երաշտները ն խորշակները, հողերի անապատացման պատճառ են հանդիսանում: Երաշտների հաճախականությամբ հատկապես աչքի են ընկնում Արարատյանգոգավորության ցածրադիր ն նախալեռնայինգոտիները: Արարատյան դաշտի ցածրադիր մասերում 100 մմ-ից պակաս տեղումների հաճախականությունը կազմում է տարիների 60--70:6-ը: Երաշտների հաճախականությունըզգալի է Վայոց ձորի ն Սյունիքի մարզերի առանձինշրջաններում: Ըստ ինտենսիվության՝ երաշտները բաժանվում են երեք խմբի` շատ ուժեղ, ուժեղ ն չափավոր: Հանրապետությունում ուժեղ երաշտի շրջաններ են նշված մ բարձրության գոտիները: Չափավոր երաշտի մարզերի 1000-1400 շրջաններ են հյուսիսարնելյան ցածրադիր ն միջին շրջանները` մ բարձրությունները: 1400--1800 Վերջին տասնամյակներում նկատվում է խորշակ քամիների աճ, որոնք կապված են արնադարձայինօդային զանգվածների ներխուժման հետ: Դրանք բարձրանում են մինչն ալպյան գոտի: Շատ ինտենսիվ խորշակներ դիտվում են Արարատյան դաշտում, Վայքում, Սյունիքում մ բարձրությունները): Խորշակների հավանականու(մինչն 1200-1400 հասնում է թյունը ըստ տարիների 30-50:46-ի, տնողությունը` հաճախ

Արարատյանդաշտում խորշակներովօրերի քանակը կազմում է տարեկան 120--160: Հայաստանում խոնավությանպակասըամռան երկրորդ կեսին անապատացմանառաջնակարգ բնականգործոններիցէ: Վանրապետության ցածրադիր գոտում տեղումների տարեկան քանակը 250 մմ է, միջին մմ, բարձր լեռներում՝ բարձրությունը լեռնային գոտում` 400-600 800--1000 մմ: Այդպաշարներըանհավասարաչափեն բաշխվածթե՛ տարածքային առումով, ն թե՛ սեզոնային իմաստով: Կուր գետի ավազանը Վայաստանի տարածքում ավելի շատ տեղումներ է ստանում, քան Արաքսի ավազանում: Սեզոնային իմաստով գետերը հորդանում են, ն տասնապատիկ անգամ մեծանում է դրանց ծավալը գարնանը, երբ ձնհալի ջրերը հանրապետությանսահմաններից դուրս են գալիս: Ամռան երկրորդ կեսին գետերը հիմնականումսնվում են ստորերկրյա ջրերից, շատերը չորանում են: Գետերի հոսքի շուրջ 5096-ը կատարվումէ գարնանային սեզոնին: Անապատացմանբնականգործոններից են նան տարածքի երկրաձնաբանական առանձնահատկությունները` ռելիեֆի մասնատման խտությունը, խորությունը, լեռնալանջերի թեքությունը, լանջերի կողմնադրությունը: Հանրապետությանտարածքում 10" թեքություններըկազմում են 6056, 10-15:--ը` 1596, 15-20:-ը` 14965, մնացած 117օ-ը ներկայացնում են 205-ից մեծ թեքությունները: Վանրապետությունումհարավահայաց լանջերը ստանում են ավելի շատ ջերմություն ն քիչ խոնավություն: Այս լանջերին բնորոշ է ինտենսիվ արտահայտվածմեխանիկականհողմահարումը,ն հողերը ավելի շատ են ենթակադեգրադացիայի: Վանրապետությունում հողերի աղակալումը չորային կլիմայական պայմաններումանապատացման դրսնորման տիպիկ ձներից է: Այն տեղի է ունենում հարթավայրերի ցածրադիր տարածքներում, որտեղ ստորգետնյա ջրերի մակարդակը մոտ է Երկրի մակերնույթին: Ջրի բարձրացման հետնանքով հողի մակերեսում կատարվում է ջրի գոլորշիացում` առաջացնելով աղակալված տարածքներ:Վանրապետությունում աղուտ-ալկալի հողերը զբաղեցնում են 25 000 հա կամ ամբողջ մշակելի հողերի 0,9 6-ը: Սակավահող հանրապետությանաղուտ ալկալի հողերի յուրացումը ն արտադրությանմեջ դնելը հրամայական պահանջ է: 1-2

օր:

18. ՀՈՂԵՐԻ

ԱՂՏՈՏՄԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Շրջակա միջավայրը, մասնավորապես հողը, աղտոտող, թունավոհամարվում բոլոր այն նյութերը, որոնք հայտնվում են ոչ այնտեղ, որտեղպետք է լինեն, ոչ այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ են, ն ոչ այն քանակությամբ, որքան պետք է գտնվեն: Այս տեսակետից լավ օրինակ է գոմաղբի օգտագործումը: Հազարամյակներ շարունակ մարդիկ գոմաղբով պարարտացրել են դաշտերը, այգիները, բանջարանոցները ն ստացել բարձր բերք: Սակայն այն բանից հետո, երբ մարդիկ ստեղծել են խոշոր անասնապահականհամալիրներ, որտեղ արտադրվել է հսկայական քանակությամբ գոմաղբ, վերջինս դարձել է միջավայրն աղտոտող լուրջ հիմնախնդիր: Ամեն տարի մարդիկ ստեղծում են նորանոր նյութեր, որոնք խորթ են բնությանը, ն շատերը բնության վտանգավոր աղտոտիչներ են: Յանրապետությունում հողերի աղտոտման աղբյուր են հանդիսանում տնտեսական գործունեության հետնյալ ոլորտները` գյուղատնտեսություն, արդյունաբերություն, տրանսպորտ, էներգետիկա, կոմունալ տնտեսություն ն այլն: 1. Գյուղատնտեսական աղտոտում: Սկսած 1980 թ-ից ՄԱԿ-ը գտնում է, որ կենդանի բնության աղտոտումը վտանգ է սպառնում նան գյուղատնտեսությանը: Հողերի աղտոտումը անասնապահական մնացորդներով (գոմաղբ, գոմաղբահեղուկ, թռչնաղբ, սիլոս), թունաքիմիկատներով` հերբիցիդներ ( մոլախոտերի դեմ պայքարի նյութեր), ֆունգիցիդներ (սնկային հիվանդությունների դեմ), ինսեկտիցիդներ(միջատների դեմ), սերմերի ախտահանիչներն այլն ամբողջ աշխարհում լայն տարածում է ստացել: 2. Աղտոտում անասնապահական համալիրներից: Կաթի ն մսի աճող պահանջներըբավարարելու համար շատ երկրներում կառուցում են խոշոր անասնապահական համալիրներ: Խոշոր տնտեսություննեէ միլիոնավոր տոննայի: Օրինակ րում գոմաղբի քանակը հասնում 10 000 գլուխ անասուն ունեցող ֆերմաներում օրական արտադրվում է 200 տ գոմաղբ: Այժմ կառուցում են անասնապահական համալիրներ 50 000 ն 100 000 գլուխ խոշոր անասունների ն խոզերի համար: Նման տնտեսություններում գոմաղբը կուտակվում է հսկայական քանակությամբ: Աղբի կուտակումները առաջացնում են շրջապատի հակասանիտարականվիճակ` աղտոտում են հողը, օդը, մակերեսային ն խորքային ջրերը: Նկարագրված է դեպք, երբ Ավստրալիայում փոքր քաղաքի ամբողջ բնակչությունը աստիճանաբարլքել է քաղաքը, քանի որ խոզաբուծության ֆերմայի ջրերը հոսել են քաղաքամերձ գետերով ն ապականել ամբողջ շրջապատը: Ներկայումս արգելվում է խոշոր անասնապահարող են

կան համալիրներ կառուցել քաղաքների շրջակայքում, ռեկրեացիային գոտիներումն գետերի վրա: Հողն աղտոտվում է, եթե նրա մեջ չափից ավելի աղբ է ներմուծվում: Այսպես՝ թռչնաղբի չափից ավելի ներմուծումը վարսակի դաշտ անասունների մոտ առաջացնում է ազոտայինթունավորումներ: Եվրոպական շատ երկրներում գոմաղբահորերից ն սիլոսահորերից ջրի մեջ անցած աղբը զգալի վտանգ է ներկայացնում ազգաբնակչության համար: Սիլոսային հեղուկից միջավայրի աղտոտման աստիճանը բազմակի անգամ բարձր է, քան կենցաղային աղտոտվածությունը: Գոմաղբահեղուկն ու սիլոսահեղուկը, անցնելով գետեր ն ջրավազաններ, կտրուկ իջեցնում են ջրի մեջ լուծված թթվածնիքանակությունը, քանի որ այդտեղ զարգանում է միկրոֆլորան: Կտրականապես պետք է կանխել նման թափոններիմուտքը Սնանա լիճ: Անասնապահական ֆերմաների մնացորդների ճիշտ օգտագործումը օգնում է մաքուր պահել շրջակա միջավայրը: Անասնապահականմնացորդների օգտագործման արդյունավետ մեթոդներըհետնյալներն են՝ 1) աղբի ն գոմաղբահեղուկի հավասարաչափ բաշխումը շրջակա

դաշտերում, 2) աղբի կոմպոստավորում, որն ապահովում է մաքուր շրջապատը տհաճ հոտերից: ԱՄՆ-ում անասնապահական համալիրների գոմաղբը ջրազրկում են, լցնում պարկերը ն վաճառում այգեգործական տնտեսություններին, 3) գոմաղբը վերամշակում են կենսաբանական եղանակներով: Ռուսաստանի Նովոսիբիրսկ քաղաքի գյուղինստիտուտի գիտնականները գոմաղբի վրա աճեցնում են մի քանի միջատների թրթուրներ, որոնցով կերակրում են ձկներին կամ պատրաստում են կերային ալյուր: ԱՄՆ-ում գոմաղբը մշակում են ջերմասեր բակտերիաների օգնությամբ, որի հետնանքով ստացված սպիտակուցայինհարուստ զանգվածով կերակրում են խոզերին, 4) սիլոսային հեղուկը որպես պարարտանյութ օգտագործելու համար այն մշակում են կերակրի աղով: Խոշոր անասնապահական համալիրների կառուցումը պլանավորելիս պետք է հաշվի առնել ստացված աղբի վերամշակման ն իրացման խնդիրները: 3. Թունաքիմիկատներով աղտոտում: Աշխարհում ամեն տարի օգտագործվում են շուրջ 2 մլն տ թունաքիմիկատներ,որոնց արտադրության համար ծախսվում է 20--25 միլիարդ դոլար: Միջին հաշվով յուրաքանչյուր մարդուն հասնում է 400-500 գ թույն, իսկ ԱՄՆ-ում՝ 2 կգ: Գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացած շրջաններում մեկ շնչին հասնում է մինչն 50 կգ թունաքիմիկատ: Տարիներ շարունակ օգտագործում

50-ից ավելի տարբեր տեսակի թունաքիմիկատներ` քլոր օրգանական, ֆոսֆոր օրգանական, նիտրոֆենոլային պատրաստուկներ,ծծմբի, պղնձի միացություններ ն այլն: Հետագայում այդ նյութերը տարածվել են ամբողջ կենսոլորտում: Օրինակ` ԴԴՏ թունաքիմիկատը, որն օգտագործելուց միայն տասը տարի հետո է քայքայվում, տարածվել է ամբողջ աշխարհում, նույնիսկ պինգվինների լյարդում, որոնք տարածված են Անտարկտիկայում,որտեղ այդ թույնը ընդհանրապեսչի օգտագործվել: Թունաքիմիկատների մեծ մասը ազդում է ոչ միայն այն տեսակների վրա, որոնց դեմ թույները օգտագործում են, այլն շատ այլ տեսակների վրա (ծղրիդներ, մեղուներ, կրետներ, թռչուններ, կաթնասուններնայլն): Թույներից առաջինհերթին տուժում են բարձր զարգացած կենդանիները` թռչունները ն կաթնասունները,քանի որ այդ կենդանիներինյութաիշայծյափոխանակությունըարագ է կատարվում: Սախկին ԽՍՀՄ-ում մի, վայրի խոզի, նապաստակի մահացության 8092-ը կատարվում էր թունաքիմիկատներից: Ջրավազաններում մահացած ձկների 30962-ը կատարվում էր թունաքիմիկատներիմեղքով: Թունաքիմիկատներընույնիսկ ամենացածրխտության դեպքում կարող են փոխել կենդանիների վարքը, ն կենդանիները դադարեն խնամել իրենց ձագերին: Ամենանուրբ ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ օգտագործվող թույների միայն 392-ն է հասնում նպատակին,մնացածը հեռանում է ջուր, հող ն մթնոլորտ: Ամբողջ աշխարհումթունաքիմիկատներիլայն օգտագործումը խախտել է տեսակների միջն հազարամյակներիընթացքում ձնավորված փոխադարձ կապը, որի հետնանքովշատ տեղերում խախտվել է դինամիկ, հավասարակշռված համակարգերիգոյությունը: Նույնիսկ թույների աստիճանաբար ավելացող չափաբաժիններըանկարող են արդյունավետ պայքար տանել վնասատուներիդեմ, քանի որ վերջիններիս մոտ աստիճանաբար ձնավորվում են թունադիմացկունության հատկանիշներ, որոնց հետնանքով վնասատուներըոչ միայն թույնից չեն տուժում, այլն բազմակի անգամ մեծանում է նրանց թվաքանակը, հետնաբար նան հասցրածվնասը:Հետնանքըլինում է այն, որ շատ դեպքերում այգիների բերքատվությունըիջնում է այն տեղերում, որտեղ շատ թունաքիմիկատներ են օգտագործում: Բազմաթիվփաստերկան այն մասին, որ թունաքիմիկատներիմի մասըքաղցկեղածին են: Վտանգը այն է, որ այդ վնասակար նյութերը ի վերջո կուտակվում են մի քանի սննդամթերքներում: Կաթի ն պանրի մեջ նրանց պարունակությունըգնալով ավելի է աճում: Ամենավտանգավորնայն է, որ այդ վնասատու նյութերը դանդաղթունավորում են մարդուն: Մեր օրգանիզմումթույնը կարող է երկար ժամանակ կուտակվել, որի ներգործությունը անմիջապես չենք զգում, իսկ հետո են

ինչ-որ մի ժամանակ, նա իր մասին զգացնել է տալիս, ն նրա զոհը կարող են դառնալ ն՛ առանձին անհատներ, ն ամբողջ ժողովուրդներ: Կարելի է վստահորեն ասել, որ կենսոլորտիդանդաղթունավորումըկենսաբանական աղետ է սպառնում ողջ մարդկությանը: Մի՞թեկարելի է նորմալ համարել, որ գնալով աճում է հոգեկան հիվանդություններիքանակը, որ մեծանում է զանազան արատներով ծնվող երեխաներիտոկոսային հարաբերությունը ն այլն: կԳատուկուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նորածինների երկու տոկոսն իրենց մեջ կրում են նոր ժառանգական հիվանդություն: Միաժամանակպետք է հաշվի առնել, որ այդ ժառանգական հիվանդություններըպահպանվում ն փոխանցվումեն հաջորդ սերունդներին: Սակայն թունաքիմիկատներըոչ միայնառաջ են բերում ժառանգականհիվանդություններ, այլն խախտումեն հղիությաննորմալ ընքանակը: Մեծ քանակությամբ թացքը, մեծացնում մահացած-Փծնվածների թունաքիմիկատներ օգտագործող տարածաշրջաններում ծնված երեխաներըաչքի են ընկնում դանդաղֆիզիկական ն ֆիզիոլոգիական զարգացումով: Որոշները կարծում են, որ ներկայումս գյուղատնտեսական շատ արտադրությունների մեջ աշխատելը դարձել է ամենավտանգավոր մասնագիտություններից մեկը: Պահանջվում է թունանյութերի նկատմամբ ցուցաբերել նոր մոտեցում: 4. Վանքային պարարտանյութերով աղտոտում: Գյուղատնտեսության արտադրության զարգացման համար ամեն տարի դաշտերում ցրվում են շուրջ 100 մլն տ հանքային պարարտանյութեր: Պարարտացման նորմաները պետք է օպտիմալ լինեն, այսինքն` հողը մտցնեն այն պարարտանյութերըն այնպիսի քանակությամբ, որպեսզի ապահովվի հողի բարձր արդյունավետությունը: Ցածր չափաբաժիններըչեն ապահովում բարձր արդյունավետությունը, իսկ շատ բարձր չափաբաժիններ օգտագործելու դեպքում ծախսված պարարտանյութիարժեքը չի վերականգնվում: Մի քանի տեսակի պարարտանյութերիավելցուկը դաշտերում կարող է ուղեկցվել բերքատվությանանկումով ն բերքի որակի իջեցումով: Օրինակ երկար ժամանակ մեծ չափաբաժնով ֆոսֆորական պարարտանյութերի օգտագործումը հանգեցնում է այսպես կոչված հողի ֆոսֆորականացմանը: Այս դեպքում հողում ֆոսֆորի ավելցուկը խախտում է սննդառական նյութերի հարաբերությունը ն գցում ցինկի ու երկաթի մատչելիությունը բույսերի համար: Դրա հետնանքով բույսերի մոտ առաջանում է քլորոզա, որն ուղեկցվում է բերքատվության անկումով: Ազոտի ամոնիակային ձնի սիստեմատիկ օգտագործումըսկզբում բարձրացնում է բերքատվությունը, իսկ հետո իջնում է, ն բերքատվության անկում է նկատվում: Հողի գերպարարտացումըհանքային պարարտանյութերով հանգեցնում է ստորջրյա ն մակերեսային ջրի աղ220

տոտմանը: Ազոտիաղերը լուծվում են ջրի մեջ ն անցնում խորքային շերտերը, որտեղ նկատվում է ազոտի քանակի բարձրացում: Հիգիենիստների կարծիքով` նիտրատների խտությունը 50 մգ/լ-ի դեպքում արդեն վտանգավոր է առողջության համար: Հողերի գերպարարտացումը վտանգավոր է նան մեկ այլ տեսակետից: Պարարտանյութերը, հողերից լվացվելով, անցնում են գետերը ն հասնելով ջրավազաններ նպաստում ճահճացման գործընթացին:Այդ գործընթացը հատկապես վտանգավոր է Սնանա լճի համար: Ներկայումս հանքային պարարտանյութեր են օգտագործում նան լճակային տնտեսություններում, որտեղ նպաստում են ջրիմուռների կենսազանգվածիարագ ավելացմանը: Ջրիմուռների կենսազանգվածիվրա արագ զարգանում են զոոպլանկտոնները, իսկ վերջիններս էլ կեր են դառնում ձկների համար: Ջրավազանները նորմայից շատ պարարտացնելու դեպքում զարգանում են կապտականաչ ջրիմուռները, որոնք նան թույն են արտադրում, որն անօգտագործելի է դարձնում բուսազանգվածը, կամ թունավորում են ձկներին, ն լճակային տնտեսությունների արդյունավետությունը կտրուկ կերպով իջնում է: Նման անցանկալի երնույթներից խուսափելու համար պարարտանյութերը պետք է օգտագործել չափավոր ն խիստ ընտրություն կատարել պարարտանյութի մեջ: 5. Արդյունաբերական աղտոտում: Ամբողջ աշխարհում ներկայումս ամեն տարի ընդերքից հանվում է շուրջ 100 միլիարդ տ հանքանյութ, վառելիք, շինանյութ, նավթ, բնական գազ, շուրջ 2 միլիարդ տ քարածուխ: Ամեն տարի մշակության համար ոչ պիտանի է դառնում 6-7 մլն հա հող: Բաց հանքերի շահագործման ժամանակ Երկրի մակերեսին հայտնվում են 600-900 մետրանոցփոսեր, որոնց հետնանքով տասնյակ կիլոմետրերի վրա չքանում են ստորգետնյաջրերը, ն մարդիկ ստիպված են լինում հեռանալ իրենց նախնիների բնակավայրերից: Հողի մեջ մեծ խտության մոլիբդենի, ցինկի, պղնձի, կապարի, ցեզիումի ն այլ վնասատու տարրերի առկայությունը կարող են ախտահարել բույսերի հյուսվածքները ն վնասել առողջությունը: Հողերի բազմաթիվ անալիզները ցույց են տվել, որ նրա մեջ կապարի խտության բարձրացումը ազդում է մարդու մտավոր գործունեության վրա: Պարզվել է, որ մտավոր թույլ երեխաների մազերում նորմայից մի քանի անգամ բարձր է կապարի ն կադմիումի պարունակությունը: Հայաստանում հողերի աղտոտման առավել վտանգավոր աղբյուրը լեռնամետալուրգիական ն լեռնաարդյունահանող արտադրություններն են (Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատ, Ագարակիլեռնահարստացուցիչ ֆաբրիկա, Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատ, Արարատի ոսկու կորզման ֆաբրիկա): Այդ բոլոր կազմակերպությունները աղտոտում են հողերը ծանր մե221

տաղներով(պղինձ, սնդիկ, արսեն, կապար,մոլիբդեն, նիկել, կադմիում, քրոմ ն ցիանական միացություններ): Հանրապետությունում կուտակված արդյունաբերականթափոններիծավալը կազմում է մի քանի հարյուր միլիոն խորանարդմետր: Միայն պոչամբարներիտակ գտնվող հողերը կազմում են 1400 հա: Միայն 1996 թվականիընթացքումոչ մետաղական հանքավայրերիշահագործման արդյունքում գոյացել են շուրջ 300 000 մ: արդյունաբերականթափոններ,չնայած այն բանին, որ տասն անգամ կրճատվել է արդյունաբերությանայդ ճյուղի արտադրանքիծավալը: Ալավերդու պղնձամոլիբդենայինկոմբինատիտարածքը՝3 կմ շառավղով, առավել չափով վարակվածէ ծանր մետաղներով,որոնց պարունակությունը 20-40 անգամ գերազանցում է թույլատրելի խտությունը: Առավել բարձր են պղնձի (32,3 անգամ) ն կապարի (16 անգամ) խտությունները: Արարատի ոսկու կորզման ֆաբրիկային հարող տարածքները նույնպես աղտոտվածեն ծանր մետաղներով:Լեռնահանքային ձեռնարկությունների մի մասը, գտնվելով բարձրլեռնային պայմաններում (Քաջարանի պղնձամոլիբդենայինբաց հանքերը` ավելի քան 2000 մ, Սոտքի ոսկու հանքերը՝ 2580 մ, Մեղրաձորի ոսկու հանքերը՝ 2000 մ ծովի մակարդակիցբարձր), իրենց հոսքաջրերով մեծ վնաս են հասցնում նան ավելի ցածր գտնվող լանդշաֆտներին:Արդյունաբերական ներուժի առավել զարգացման տարիներին (1985-1990 թթ.) Հայաստանում ամեն տարի արտանետվել է մոտավորապես36,7 մլն տ արդյունաբերականթափոն, որից քսան հազար տոննան եղել է վտանգավոր ն պարունակել է ծանր մետաղներ, ֆտորի, քրոմի միացություններ, լուծիչներ ն այլն: Վանրապետությունումօգտակար հանածոների արդյունահանումը բաց եղանակովբերել է խախտվածհողերի առաջացմանը,որոնք կազմում են մոտ 8 000 հա: Այդ տարածքներիվերականգնումը դառնում է կարնոր խնդիր, քանի որ դրա հետ մեկտեղ 1 հա այդպիսի խախտված տարածքը աղտոտում է միջին հաշվով ավելի քան 10 հա տարածք՝ առաջացնելովէրոզիայի նոր օջախներ: Հարկ է նշել, որ թունավոր արդյունաբերականթափոններիարտադրության ծավալների, կազմի, ինչպես նան դրանց պահպանմանու չեզոքացմանմասինվիճակագրությունը գտնվում է բարձիթողիվիճակում ն հավաստի տվյալներ չի տալիս: 6. Վողերի աղտոտման այլ աղբյուրներ: Հողերի աղտոտման տեսակներիցառավել վտանգավորէ ավտոմոբիլայինտրանսպորտիգործունեությունը: Պատճառը որպես հակադետոնատորբենզինի մեջ ավելացվող տետրաէթիլկապարն է, որը քայքայման գազային արգասիքների հետ շրջակա միջավայրէ ընկնում` աղտոտելով ոչ միայն ճանապարհաեզրերիհողը, այլն դրան հարող տարածքները:Քաղաքներումավտո222

մոբիլային տրանսպորտը պոլիքլորացված ածխաջրածիններիհիմնական աղտոտիչներիցմեկն է: Ավտոտրանսպորտըդիքլորէթաննայլ քլոր օրգանական միացություններ պարունակող էթիլացված բենզինի օգտագործման արդյունքում, նան գոյացած վտանգավոր դիօքսիդների է: Ներկայումս միտում կա իրավիճակի բարելավման ուղղուաղբյուր թյամբ, քանի որ օրենսդրությամբ սահմանվել է էթիլացված բենզինի ներմուծմանարգելքը: Քիմիական արդյունաբերության կազմակերպությունները աղտոտում են հողերը բազմաթիվ քիմիական աղտոտիչներով, որոնք տեխնոլոգիական գործընթացներումօգտագործում են քլորը ն նրա միացությունները:Դրանցիցեն «Նաիրիտ», «Պլաստպոլիմեր», «Պոլիվինիլացետատ» գիտաարտադրականմիավորումները:Լաքերի ն ներկերի արտադրությունում օգտագործվող քլորոֆենոլային ածանցյալների արտադրությանժամանակ, որպես կողմնակինյութեր, առաջանում են մեծ քանակությամբդիօքսիններ: Վերջիններսշատ արտադրական գործընթացներիանցանկալի կողմնակի արգասիք են: Իրենց կայունության պատճառովայդ միացությունները կուտակվում են ճարպային հյուսվածքներում ն ածխածնով հարուստ համակարգերում,որոնցից են հողը ն նստվածքները:Որպես մանրէակենսաբանական քայքայման հանդեպ կայուն միացություններ՝ այդ նյութերը կուտակվում են շրջակա միջավայրում, մասնավորապեսհողում ն տարիներշարունակ աղտոտման աղբյուր ծառայում: Լաքերի ն ներկերի արտադրությունում օգտագործվող քլորոֆենոլային ածանցյալների արտադրության ժամանակ որպես կողմնակինյութեր՝ առաջանումեն մեծ քանակությամբդիօքսիններ, որոնք դարձյալ աղտոտում են հողը: Շինանյութերի արտադրության ընթացքում(Արարատի,Վրազդանիցեմենտիգործարանների,ազբոշիֆերի ն ալեբաստրի արտադրությունը, ասֆալտի ստացիոնար ն շարժական գործարաններիաշխատանքը) առաջացնում են ծանր մետաղներ` դիօքսիններ, նավթամթերքներ, որոնք հողի աղտոտման պատճառ են դառնում: Քարերի մշակման կազմակերպություններընս հանդիսանումեն հողի աղտոտման աղբյուրներ:

19. ԵՐԿՐԻ

ԿԵՂԵՎԻ

ՀԻՍՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԱՆԱՊԱՏԱՑՄԱՆ

ԵՎ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՍԿՋԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Անապատացումը` որպես համաերկրային էկոլոգիական հիմնախնդիր,ներառում է շրջակա միջավայրումընթացողանցանկալի ն աղետաբեր գործընթացներին դրանց հետնանքներիամբողջությունը: Այդ է

պատճառը, որ անպայման դրա դեմ պայքարը ընդգրկում է ոչ միայն բնական էկոհամակարգերի, դրանց բաղադրիչների ն աշխատանքների արդյունավետ կազմակերպումը, այլ նան շրջակա միջավայրի էկոլոգիական հավասարակշռությանխախտմանընպաստող այնպիսի գործոնների ազդեցության մեղմացմանն ուղղված ջանքերը, ինչպիսիք են սոցիալական ն տնտեսական գործոնները: հիմնականէկոլոգիականխնդիրներնեն՝ կեղնի անապատացման անապատացումհողի չհամակարգվածօգտագործմանհետնանքով, 2. մարդածին անապատներիմակերեսների մեծացում, 3. հողերի քայքայում քամիներից ն ջրերից, 4. հողերի աղտոտումթունաքիմիկատներով,նիտրատներով,արդյունաբերական տնտեսությունների թափոններով, գյուղատնտեսական արտադրությանմնացորդներով ն այլ վնասատու նյութերով, 5. հողերի բերրիության իջեցում մինչն կրիտիկականմակարդակը, 6. հողերի ճահճացում ն երկրորդային աղակալում, 7 հողերի օտարացումըշինարարությանն այլ նպատակներիհամար, 8. սողանքների ակտիվացում, ջրհեղեղների, ջրածածկի ն այլ անբարենպաստ երկրաբանականգործընթացներով, բնական էկոհամակարգերի բացասական փոփոխությունը կապված ընդերքիյուրացման հետ (ռելիեֆի փոփոխությունը, փոշու ն գազի արտանետումները, լեռնային ապարների տեղաշարժեր ն նստվածքներն այլն), 9. հանքայինհումքի հսկայականքանակների անդառնալիկորուստը, 10. կարնորագույն հանքային պաշարների (հողի, ընդերքի պաշարներ) նվազում ն արժեքի բարձրացում ամբողջ աշխարհում: կեղնի պահպանությանհիմնականսկզբունքներըպետք է լինեն՝ ստորգետնյան վերգետնյահանքերը շահագործելուց հետո պետք է հողը նախապատրաստելն դարձնել մշակելի, 2. Երկրի կեղնի վրա պահպանվող բացասական ներգործություն ունեցող վնասատու նյութերի չեզոքացման համալիր միջոցառումների իրականացում, Յ. գյուղատնտեսական գործունեություն ծավալելիս իրականացնել բոլոր միջոցառումները հողի քայքայումը, աղակալումը ն աղտոտումը կանխելու համար, 4. կառուցվելիք տարածքում մարդածին գործունեությունը նվազագույնի հասցնելու նպատակով իրականացնել ճարտարապետապլանավորման, ճարտարապետաշինարարական,ճարտարապետաերկրաբանականօպտիմալ միջոցառումներ: Ամբողջ աշխարհում հողի պահպանության համար կատարվող հիմնական միջոցներն են՝

բորի 1.

Երկրի 1.

քամու ն էրոզիայի դեմ, արդյունաբերականաշխատանքներովխախտվածհողերի վերականգնում, 3. սողանքների ն ջրհեղեղների նախազգուշացում ն կանխարգելում, 4. սակավ արդյունավետ ն չօգտագործվող հողերի ներգրավումը գյուղատնտեսական արտադրության մեջ, 5. ջրամբարների ն գետերի ափերի ամրացում, 6. գյուղատնտեսության արտադրության մեջ ներառել արդյունաբերական նպատակներով նրանից վերցրած հողերը, այն ոռոգել ն դարձնել մշակելի, 7. խորը դրենաժավորմանճանապարհով հողերի աղակալման ն երկրորդային աղակալմանկանխարգելում, 8. գյուղատնտեսականարտադրության մեջ ներառելու ն Օգտագործելի դարձնելու նպատակովսելավներից առաջացած ձորակների հողալցում ն այլ տիպի աշխատանքներիիրականացում: Վայաստանում եղած հողային սակավ ռեսուրսները պահպանելու համար հողերի պաշտպանությաննշված միջոցառումների կատարումը պարտադիրէ: 1. պայքար

2.

20. ՍՏՈՒԳԻՉ

Ի՞նչ դեր

ՀԱՐՑԵՐ

ունեցել Ժ. Լամարկը կենսոլորտի մասին ուսմունքի ստեղծման գործում: 2. Ո՞վ է «կենսոլորտ» հասկացության հեղինակը: 3. Տա՛լ «կենսոլորտ» հասկացությանժամանակակիցբնորոշումը: 4. Ո՞վ է կենսոլորտի մասին ուսմունքի հիմնադիրը ն ինչո՞ւ:5. Ի՞նչ ոլորտներէ ընդգրկում կենսոլորտը: 6. Ո՞րն է ջրոլորտի սահմանը: 7. Ո՞րն է կենսոլորտի վերին սահմանը ն ինչո՞ւ: 8. Ո՞րնէ քարոլորտում կյանքի ստորին սահմանը: 9. Ինչպիսի՞կենդանի նյութերից է բաղկացած կենսոլորտը: 10. Ինչպիսի՞բուսական ծագում ունեցող նյութեր գիտեք: 11. Որո՞նքեն կենդանականծագում ունեցող նյութերը: 12. Ինչպիսի՞ծագում ունի հողը: 13. Ինչո՞ւ է գնալով ավելի ընդարձակվումկենսոլորտը: 14. Կենսոլորտի վրա մարդու ներգործության ինչպիսի՞ օրինակներ գիտեք: 15. Ինչպիսի՞արագությամբ կնվաճեին կենսոլորտը, եթե տեսակները անարգել բազմանային: 16. Ինչո՞ւ տեսակները անարգել չեն բազմանում: 17. Բերե՛լ նյութերի շրջապտույտի օրինակներ: 18. Ինչո՞ւ Երկրի վրա ջուրն անսպառ է, իսկ խմելո՞ւ ջուրը: 19. Ո՞րն է ջրի փոքր ն մեծ 1.

է

Ի՞նչ եք հասկանում բանական ոլորտ (նոոսֆերա) ասելով: Ի՞նչ եք հասկանում տեխնոլորտ ասելով: 22. Տեխնածին գործունեության հետ կապված` ինչպիսի՞հետեանքներգիտեք: 23. Ինպահպանությունը առաջնահերթ խնդիր է: չո՞ւ կեննսաբազմազանության 24. Ի՞նչ է կենսաբանականչափանմուշ (ինդիկատոր): 25. Ինչո՞վ է բնո26. Ինչո՞ւէ մթնոլորտիաղրոշ Հայաստանի կենսաբազմազանությունը: 27. է Ի՞նչ ծխամշուշը ն ինչպե՞սէ այն տոտվածությունը տագնապալի: ձնավորվում: 28. Որո՞նք են մթնոլորտի աղտոտման աղբյուրները: 29. Փոշու աղտոտմանինչպիսի՞աղբյուրներ գիտեք: 30. Որո՞նքեն աղմուկային աղտոտվածության աղբյուրները: 31. էլեկտրամագնիսական դաշտերովաղտոտմանինչպիսի՞աղբյուրներ գիտեք: 32. Որո՞նքեն ռադիոակտիվ աղտոտմանաղբյուրները: 33. Ի՞նչ եք հասկանում ջերմոցային էֆեկտ ասելով: 34. Ինչո՞ւ է վտանգավոր ջերմոցային էֆեկտը: 35. Ի՞նչ նշանակություն ունի օզոնային էկրանը: 36. Ինչպե՞սէ գոյացել օզոնային էկրանը: 37. Ինչո՞ւ է խախտվումօզոնային էկրանը: 38. Ի՞նչ եք հասկանում օզոնային անցքեր ասելով: 39. Ինչպե՞սեն առաջանում թթվային տեղումները: 40. Որո՞նք են մթնոլորտի աղտոտմանհիմնախնդիրները: 41. Որո՞նք են ջրոլորտի աղտոտման հետնանքները: 42. Որո՞նքեն ջրոլորտի աղտոտումը կանխելու ուղիները: 43. Սպառվո՞ղ է արդյոք ջուրը, իսկ խմելո՞ւ ջուրը: 44. Որո՞նքեն ջրոլորտի աղտոտման էկոլոգիական հիմնախնդիրները:45. Որո՞նք են հողերի աղտոտման աղբյուրները: 46. Հողերի անապատացմանինչպիսի՞ուղիներ գիտեք: 47. Որո՞նքեն Երկրի կեղնի անապատացմանհիմնախնդիրները: շրջապտույտը: 21.

20.

ԳԼՈՒԽ 8

ԼԱՄԱԵՐԿՐԱՅԻՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐ,

ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ, ԲՆԱՊԱԼՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

Անտառներից զուրկ լեռնային թեքություններ, ծիւածածկով թյւնավոլված օղ, թունաթքիմիկսարների չաղւաշաժոււմից ոչնչացած կեմլլանի նելւ սւյլ ն էլի շուր վԺԼԱԱԸ մռայլ վանել: Փասմ են կյււնթի հնտազա գայթ Երկրի իւմունզիշատրչական վարն վրաւ: Եթե մայ Քից չվի լ աւվուիմի`իր մորւր ակը պահպանու նաւ կեւլուլ է հայմաեվեյ վելա թնասելի, պա ա1եման ենթակա կենդանական տփնեսակնհրի՝ կետի. ամերիկյան հիկյաւն սնկի, կապու Աւե լոււի հեւ նույն ւցակոամ:

«Նյու Յորը թւսյմս». խմբագրական հոդված

1.

ՏԵՂԱԿԱՆ, ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ, ՀԱՄԱԵՐԿՐԱՅԻՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԻՍՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐ

Կենսոլորտի ն ամբողջական միջավայրի հնարավորությունները սահմանափակ են: Սահմանափակ են նրա ռեսուրսները, կենսական տարածությունը, նրա բաղադրամասերըսերտ փոխկապակցվածեն, ն դրա համար էլ ժամանակակից էկոլոգիական հիմնախնդիրներիցմեկը էկոհամակարգերիկայունությունը, նրա հավասարակշռությունը,տեսա227

կային բազմազանությունը

պահպանություննէ:

ն

ինքնակարգավորման հնարավորության

Քանի դեռ մարդկանց թվաքանակը երկրի վրա ն նրա ազդեցությունը կենսոլորտի վրա չէր հասել ժամանակակից մակարդակին, նյութերի շրջապտույտը պահպանում էր էկոհամակարգի հավասարակշռությունը: Ներկա ժամանակաշրջանում մարդու ներգործությունը կենսոլորտի ն նրա բաղադրամասերի էկոհամակարգիվրա սկսել է վտանգել տարածաշրջանային ն համաերկրային հավասարակշռությունը: Երբ 1972 թ. շաքարի եղեգի պլանտացիաների վնասատու առնետների դեմ պայքարելու համար Ճամայկա են տեղափոխել մանգուստ տեսակը, ոչ ոք չի կանխագուշակել, որ վերջիններս կոչնչացնեն ոչ միայն առնետներին, այլ նան տեղական կենդանական տեսակներին: Ընդամենը 10 տարվա ընթացքում դարերի ընթացքում ստեղծված էկոհամակարգըքայքայվել է, իսկ առնետները գտել են նոր էկոլոգիական խորշ ն առաջվա պես վնասում են շաքարեղեգի պլանտացիաները: Արնելյան Աֆրիկայում ոչնչացնելով ընձառյուծներին,որոնք կարգավորում էին պավիանների թվաքանակը, վերջիններս այնքան արագ են բազմացել, որ դարձել են ընտանի կենդանիների թշնամիները: Նման օրինակները բազմաթիվ են: Ներկա ժամանակաշրջանում էկոլոգիական հիմնախնդիրներըըստ իրենց ծավալների պայմանականորեն կարելի է բաժանել երեք խմբի տեղական, տարածաշրջանայինն համաերկրային: Տեղական հիմնախնդիրներ: Գործարանը առանց մաքրման հարմարանքների ներդրման,մարդկանցառողջության համար վտանգավոր, արդյունաբերականթափոններէ բաց թողնում գետեր ն մթնոլորտ: Հանրապետության ռելիեֆի խիստ կտրտվածության, սակավ անտառապատվածության ն էքստենսիվ հողագործության հետնանքով հողերի անապատացումըհանրապետությունումհասել է խոշոր չափերի: Հանրապետությունում անապատացմանգործընթացներիվերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հողային տարածքի շուրջ 81,946--ըենթարկված է տարբեր աստիճանի անապատացման:Վայաստանումանխնա հատթթ. վնասվել է վում են անտառային զանգվածներ: Միայն 1992-1995 ւ տ 27 000 հա անտառ կամ անտառածածկ տարածքի շուրջ 892-ը: Մոտ 7 000 հա հատվել է համատարած: Ներկայումս հանրապետության բնական անտառների 7096-ը կազմալուծված է: Վերացման վտանգի տակ են գտնվում շատ բուսական, կենդանականն սնկային տեսակներ: 17 500 տեսակիցամաքայինանողնաշարավորն ողնաշարավորկենդանական տեսակների մի մասը էնդեմիկներ են հայկական լեռնաշխարհի համար, սակայն նրանց վիճակը գնալով վատանում է (հայկական

մուֆլոն, բեզոարյան այծ, փոքրասիական ճագարամուկ ն այլն): Այդ ն էլի շատ տեսակների պահպանությունը էկոլոգիական հիմնախնդիր է: Տարածաշրջանի էկոլոգիական հիմնախնդիրներ: Այդպիսի էկոլոգիական հիմնախնդիր է առաջավորասիականընձառյուծի պահպանությունը, որը շատ քիչ թվաքանակով բնակվում է Անդրկովկասի բարձրլեռնային սահմանափակապրելատեղերում: Քադցրահամ ջրերի արդյունավետ օգտագործումը Անդրկովկասում համարվում է տարածաշրջանային հիմնախնդիր: Սնանա լճի քադցրահամ ջրերի պաշարների օգտագործումը տարածաշրջանի համար ունի մեծ հեռանկարներ, եթե, իհարկե, կարողանանք պահպանել նրա որակական հատկանիշները: Տարածաշրջանի միջպետական հակասությունները խոչընդոտում են էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծմանը, մինչդեռ բոլոր պետություններից պահանջվում է, հանուն բնության պահպանության ն արդյունավետ օգտագործման, առավելագույն ջանքեր գործադրել: Համաերկրային էկոլոգիական հիմնախնդիրներ: Կենսոլորտի ժամանակակիցիրավիճակըթելադրում է մարդու ն բնության փոխհարաբերությունների նոր մակարդակ: Գրեթե բոլոր համաերկրային հիմնախնդիրները արդյունաբերական, քաղաքական, աշխարհայացքային, դարձել են մեծ էկոլոգիայի հիմնախնդիրներ: »օ4/ դարի սկզբին համաերկրային հիմնական էկոլոգիական հիմնախնդիրներըհետնյալներն են. Երկիր մոլորակի կլիմայի փոփոխություն,ջերմոցայինէֆեկտ ն դրա հետ կապվածհամաերկրայինջերմաստիճանիբարձրացում,բնեռների սառույցներիհալում ն օվկիանոսի ջրի մակարդակիբարձրացում: Երկիրը ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից պաշտպանող վահանի դեր կատարող օզոնային շերտի քայքայում ն, այսպես կոչված, «օզոնային անցքերի» առաջացում: Մթնոլորտի աղտոտում քիմիական նյութերով ն որպես դրա հետնանք թթվային անձրնների առաջացում ու ամբողջ կենսոլորտի աստիճանականթունավորում: Վողի աղտոտում ն անապատացում,հողային տարածքներիկրճա«

»

"

"

տում:

»

"

"

Դեմոգրաֆիական պայթյուն, Երկրի տարբեր շրջաններում գերբնակչության ն անվերահսկելի ուրբանիզացում: Վամաշխարհայինօվկիանոսի աղտոտում նավթամթերքներով,թունաքիմիկատներով ն արդյունաբերության ու գյուղատնտեսության թափոններով: Երկրի անտառային մակերեսի ոչնչացում, մոլորակի թթվածնային

հավասարակշռությունը պահպանող արնադարձային ն տայգայի անտառներիկրճատում: »"Ցամաքի մակերեսային ջրերի աղտոտում ն քաղցրահամ ջրերի պաշարների կրճատում: Մոլորակի ռադիոակտիվ աղտոտում ն դրա հետ կապված վտանգավոր հիվանդությունների տարածում: Բուսական, կենդանական,սնկային ն մանրէայինտեսակների կենսաբազմազանության կրճատում ն էկոհամակարգերի կայունության խախտում: Լանդշաֆտների երկրաքիմիական փոփոխություններ, Երկրի մակերեսի քիմիական տարրերի վերադասավորություն`կապված լեռնամետալուրգիականարդյունաբերության հետ (օրինակ՝ ծանր մետաղների խտացումներ): Վամաերկրային ն տարածաշրջանային էկոլոգիական հավասարակշռության խախտումներ ն այլն: Մեր կարծիքով, նշված համաերկրային հիմնախնդիրներիցամենավտանգավորը կարող է լինել միջավայրի աստիճանական աղտոտվածության պայմաններում մարդու բանականությանաստիճանականկորուստը (Մելքումյան, 2006): Բոլոր վերը նշված փոփոխություններիհետնանքով փոխվումեն էկոլոգիական համակարգերը,որոնք փոխարինվում են ավելի ցածրարժեք համակարգերի,դրա հետ կապված առաջանում է սոցիալական անկայունության ուժեղացում, շատ երկրներում բնակչության էլ ավելի շերտավորում ն այլ բնույթի անցանկալի երնույթների առաջացում: Առաջադրված հիմնախնդիրներիլուծումը նշանակում է նան փրկել կյանքը Երկրի վրա, որը կախված է ոչ միայն արհեստավարժէկոլոգներից, այլ նան Երկիր մոլորակի ողջ բնակչությունից: Բնության ն հասարակությանդինամիկհավասարակշռությունըպահպանելու համար պահանջվումէ բնօգտագործումըն բնությանբաղադրամասերի ու ամբողջ բնությանպահպանությունըդնել գիտական հենքի վրա: "

"

"

»"

2. ԵՐԿՐԻ

ԱՋԳԱԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԹՎԱՔԱՆԱԿԻ

ԱՃԸ

Ներկա ժամանակաշրջանումԵրկրի բնակչությունըաճել հասել է մեծ չափերի, որի հետ միաժամանակաճել են քաղաքները, արդյունաբերական կենտրոնները,ճանապարհները, օդակայաններըն այլն: Տասը հազար տարի առաջ Երկրի վրա բնակվել է ընդամենը 10 մլն մարդ: Երկ230

հազարամյակիսկզբին այն կազմել է 200 մլն, արդյունաբերական հեղափոխության սկզբին՝ 500 մլն, 424 դարում` 1 մլրդ, »Չ« դարի սկզբին 2 մլրդ, 2000 թ. 6 մլրդ-ից ավելի: Այսինքն` վերջին հարյուրամյակում Երկրի ազգաբնակչությունը աճել է 4 մլրդ-ով: Որպեսզի ազգաբնակչության թիվը հասնի առաջին միլիարդի, պահանջվել է 1 մլն-ից ավելի տարի, երկրորդ միլիարդի աճը կատարվել է 100 տարում, երրորդը 40, վերջին մեկ միլիարդը ավելացավ 13 տարում: Ըստ որոշ կանխատեսումների 2241 դարի 40-ական թվականներին ազգաբնակչության թիվը կհասնի 10 մլրդ-ի: Ազգաբնակչության աճին զուգընթաց մեծացել են նան քաղաքները: Անցյալ դարաշրջանի սկզբին ազգաբնակչության միայն 1496--ն էր ապրում քաղաքներում, 1970 թ. 5092--ը, 2000 թ. 7096-ը: Զարգացած երկրների բնակչության 3/4-ը ապրում են քաղաքներում: Եթե 1950 թ. աշխարհում եղել է 5 մլն բնակչությամբ ընդամենը 5 քաղաք, ապա 1980 թ. այսպիսի քաղաքների թիվը 26--ն էր, 2000 թ. 60-ից ավելին: Կանխատեսվումէ, որ շուտով կլինեն 25-30 մլն բնակչությամբ քաղաքներ: Հարց է առաջանում. այս կանխատեսումները կիրականանա՞ն, թե՞ ինչ-որ պատճառներովմոլորակի ազգաբնակչության թվաքանակը կկարգավորվի խելամիտ ճնով: Մասնագետներըգտնում են, որ ազգաբնակչության անընդհատ աճը շարունակվել չի կարող, ահա թե ինչու: Մի դեպքում շատ երկրներ, որտեղ ազգաբնակչության աճը ընթանում է մեծ արագությամբ, գիտակցաբար կկարգավորենծննդաբերությունը, մի այլ դեպքում ազգաբնակչության մեծ խտությունը, ագրեսիվությունն ու սթրեսները, ՁԻԱՎ-ն ու էկոլոգիականաղետներնու ճգնաժամերը, որոնք մեծ վտանգ են սպառնում մարդուն, կկանխեն ազգաբնակչության աճը: Չմոռանանք մի շատ կարնոր հանգամանք նս. կենսոլորտը լինելով բարձր կարգի ինքնակարգավորվող համակարգ, ձգտելու է իջեցնել մարդու թվաքանակը այնպիսի մակարդակի, որպեսզի պահպանվի բնության ն հասարակության դինամիկ հավասարակշռությունը: էկոլոգները նան գտնում են, որ մարդուն խիստ անհրաժեշտ տեսակների մահացությունը, արժեքավոր էկոհամակարգերի արդյունավետության անկումը, մարդու կողմից շրջապատ արտանետվածթունավոր նյութերը, կենցաղային թափոնները ն բնությանը խորթ հազարավոր այլ նյութերի արտանետումները, որոնք չեն մտնում նյութերի շրջապտույտի մեծ ոլորտը, ի վերջո, կենսոլորտը կհակազդի մարդուն ն «կձգտի» որքան հնարավոր է, արագ կրճատել նրա թվաքանակը: Այսպիսով,ինչպես դժվար է կանխագուշակել, թե մարդու վրա հասանելիք աղետը առաջինը որտեղից կարող է գալ, այնպես էլ միանշանակ չի կարելի կանխագուշակել, թե քանի մարդու տեղ կա կենսոլորտում: րորդ

Սակայն ակնհայտ է, որ ազգաբնակչության աճը րի օգտագործումը հակասում են միմյանց:

3. ՍՆՆԴԱՍԹԵՐՔԻ

ն

բնական ռեսուրսնե-

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Ազգաբնակչությանաճը ուղիղ համեմատական է սննդամթերքների արտադրությանը: Ներկայումս Երկրի վրա միայն 500 մլն մարդ է, որ առատ սնունդ ունի: Երկու միլիարդից ավելի մարդ վատ է սնվում կամ քաղցած է: Յուրաքանչյուր տարվա ընթացքում քաղցից ն զանազան հիվանդություններից մահանում է 200 մլն մարդ: Եթե մահացության քանակը կրկնապատկվի, ապա մարդկության աճը կանգ կառնի: Ասիայում, Աֆրիկայում, Վարավային Ամերիկայում ապրում է Երկրի ազգաբնակչության 70965-ը,սակայն արտադրվում է համաշխարհային արտադրանքի ընդամենը 4396-ը: Ազգաբնակչության սննդի հիմնական աղբյուրը հողի մշակությունն է, որը զբաղեցնում է ցամաքի ընդամենը 10,546-ը: Հողը տալիս է սննդի 90:6--ը: Ցամաքի 1/4 մասը զբաղեցնում են լեռները, որոնք գրեթե պիտանի չեն գյուղատնտեսության համար, 1/7-ը սառցադաշտեր են: Այնպես որ մշակվող հողերի տարածքները շատ ընդարձակելու հնարավորություն չկա, մանավանդ որ ազգաբնակչությանաճին զուգընթաց՝ անհրաժեշտ են նան ռեկրեացիայի, արդյունաբերական քաղաքների ն գյուղերի, արգելոցների ն արգելավայրերի ընդարձակման տարածքներ ն այլն: Աճող ազգաբնակչությանը սննդով ապահովելու միակ հուսալի աղբյուրը հողի ն ֆոտոսինթեզի արդյունավետության բարձրացումն է, նոր բարձր բերքատու սորտերի ստեղծումը, պարարտանյութերի խելամիտ օգտագործումը, ոռոգման համակարգի կատարելագործումը ն ժամանակակից ագրոքիմիայի կիրառումը: Մի քանի տասնամյակ առաջ սննդամթերքների հուսալի աղբյուր էր համարվում նան Համաշխարհային օվկիանոսը, սակայն ջրային միջավայրի «աննախադեպ աղտոտումը ամենուրեք հանգեցրել է ջրային, սննդային հարստությունների բազմակի անգամ կրճատման: Հողի տնտեսման ն միաժամանակ բարձր արդյունք ստանալու գործում լայն կիրառություն կստանա հիդրոպոնիկան` բույսերի անաճեցումը առանց հողի, ջրային լուծույթների միջոցով: ՀՀ-ում մշակ, աղակալած հողերի վրա ստեղծվել էր հիդրոպոնիկայի հզոր ցանց: Հիդրոպոնիկայի առավելությունները շատ են, մանավանդ որ այդ եղանակով Հայաստանում աճեցվում են եթերայուղատու մշակաբույսեր, որոնք տնտեսական մեծ արժեք ունեն: Մեծ հեռանկարներ ունի միաբջիջ ջրիմուռ կանաչուկի աճեցումը, որն իր կերային արժե232

քով շատ բարձր է: Մեծ քանակությամբ անասնակերն սննդամթերքներ կարող են ստանալ միկրոկենսաբանական սինթեզի ճանապարհով: Ներկայումս նավթից ստանում են կերային միացություններ: Այս բոլորը հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ Երկրի պաշարները բարելավելու, արդյունավետ ն խելամիտ օգտագործելու դեպքում Երկիրը կարող է դեռնս կերակրել բազմամիլիոն բնակիչներ:

4. ԷՆԵՐԳԵՏԻԿԱՅԻ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Այս խնդիրըմարդու համար եղել է ն հիմա էլ համարվում է ամենաէականը: Զարգացնել էներգետիկանն միաժամանակ պահպանել բնական համալիրների կայուն ն արդյունավետ զարգացումը. ահա այն հիմնական խնդիրը, որն այսօր ծառացած է մարդու առջն: Հազարամյակներ շարունակ մարդնօգտագործել է իր մկանների էներգիան` դաժան գոյության կռիվ մղելով զանազան տարերքների դեմ: 724 դարի սկզբից էներգիայի հիմնական աղբյուր է ծառայում քարածուխը (6542), ն սկսում են օգտագործել նավթամթերքները:Աստիճանաբարքարածուխն իր տեղը զիջում է նավթին, գազին ն ատոմային էներգիային:Եթե հաշվի առնենք, որ յուրաքանչյուր 20 տարում կարող է գազի ն նավթի օգտագործումը կրկնապատկվել, ապա պետք է սպասել, որ գալիք 40-50 տարվա ընթացքում նավթի ն գազի պաշարները կսպառվեն: Միաժամանակպետք է նշել, որ նավթի, գազի, ծծմբի միացություններով, կապարով ն այլ աղտոտիչ նյութերով բարձրանում է մոլորակի ջերմաստիճանը (ջերմոցային արդյունք ն ծխամշուշ): Անհրաժեշտություն է առաջանում փնտրել ն

գտնել նոր աղբյուրներ: էներգետիկայի այլընտրանքային աղբյուրները: էներգիա ստանալու համար անհրաժեշտ է օգտագործել բնության ուժերը, ամենից առաջ` ձգողական ուժը (գրավիտացիայի ուժ): Այն լայն չափով օգտագործվում է հիդրոէներգետիկայում: Սա էներգիայի ստացման հարաբերական «մաքուր» եղանակ է: Այս դեպքում միայն արտաքին աշխարհ է թողնվում ջերմային էներգիան, երբ էլեկտրական էներգիան վեր է աօվում ջերմայինի: Այս տեսակետից մեզ մուռ հիդրոէներգիայի կեսն անգամ չի օգտագործվում: Այստեղ հսկայական ռեզերվ կա: Հաջորդ էներգիայի աղբյուրը մթնոլորտային օդի շարժման ուժն է: Այն շատ վաղուց օգտագործվում է մարդու կողմից: Սակայն բնության այս ուժը դեռնս լայն թափով չի օգտագործվում: ՀՀ-ում 2005 թ. գործարկվեց մթնոլորտային օդի շարժման ուժը ն կառուցվեց առաջին հողմաէլեկտրակայանը, որն ունի կիրառական մեծ հեռանկարներ: Այն Երկրի վրա անհավա233

սարաչափ է բաշխված: Զգալի էներգիայի աղբյուր կարող է դառնալ ծովերի ն օվկիանոսների ալիքների օգտագործումը: Աշխարհումկա 2 այդ՛պիսի էլեկտրակայան. մեկը` Մուրմանսկում, մյուսը` Ֆրանսիայում, որոնք օգտագործում են ծովի ալիքները: Երկրաջերմային էներգիան: էներգիայի այս աղբյուրը աստիճանաբար մեծ ուշադրության է արժանանում: Նրա օգտագործումը սկսվել է ջերմայինաղբյուրներիօգտագործումից: Երկրաջերմայինեռացած ջուրը ստանում են ընդերքից` փորելու հետնանքով:Այդ տաք ջրերն օգտագործում են նան էլեկտրաէներգիաստանալու համար, իսկ ընդերքում նման էներգիան ավելի քան բավական է: Վատկապեսհրաբխային տարածաշրջաններումերկրաջերմայինէներգիայիօգտագործումըշատ արդյունավետ է, քանի որ տաք ջրերը իրենք են ժայթքում գետնի մակերես: Կամչատկայում աշխատող երկրաջերմայինէլեկտրաէներգիանայնքան էժան էլեկտրաէներգիայիաղբյուր է, որ մի քանի անգամ գերազանցում է ջերմային էլեկտրաէներգիային,որն օգտագործում է մազութ, նավթ ն այլն: Իսլանդիայում երկրաջերմայինտաք ջրերով տաքացնում են ամբողջքա-

ղաքներ, բնակավայրեր ն ջերմատներ: ԱՄՆ-ում այդ ճանապարհով ստացված էլեկտրաէներգիանազգային էլեկտրաէներգիայիզգալի մասն է կազմում ն վերջին 25 տարվա ընթացքում աճել է 500 անգամ: Երկրաջերմայինզգալի պաշարներեն հայտնաբերված նան Հայաստանում: Արնի էներգիայի ուղղակի օգտագործումը: Արնի էներգիայի ուղղակի օգտագործումըքաղցրահամ ջուր ստանալու համար այնտեղ, որտեղ շատ է ն խմելու ջուր չկա, վաղուց է օգտագործվում: Օրինակ` Կասպից ծովի արնելյան պետություններում ստեղծված են արնային սալիկներ, շոգեկաթսաներ, արնային էլեկտրատաքացուցիչներ ն այլն: Սակայն այդ բոլոր սարքերը առայժմ շատ խոշոր են, քիչ արդյունավետ ն ունեն միայն տեղական նշանակություն: Սպասվում էր, որ կստեղծվեն նոր սարքեր, որոնք ավելի արդյունավետ կգործեն: Ջերմային ն էլեկտրական էներգիա: էներգիայի այս ձները կարող են ստացվել միայն ատոմի միջուկի տրոհման ճանապարհով: Գնալով աճում է ատոմային էներգիան խաղաղ ճանապարհով օգտագործման գործընթացը ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում, Ֆրանսիայում: Ճապոնիայի մայրաքաղաք Տոկիոյում ներկայումս գործում է մոտ 10 ատոմակայան: Ջերմամիջուկային ռեակտորների համար օգտագործվում են ծանր ջրածնի իզոտոպները (դեյտերիումը), որը վերցված է ջրից, որի պաշարները անսպառ են: Այս եղանակն ունի մի շարք առավելություններ: Այս դեպքում չեն պահանջվում հսկայական ծախսեր կատարել, լեռնամետաղային հանքեր օգտագործել, հսկայական միջոցներ ն մարդկային ուժ ծախսել: Այս դեպքում բացառվում է ռադիոակտիվաղտոտվածությունը,

որն առկա է ուրանով աշխատող ռեակտորների համար: Ջրածնային վառելիք: Ներկայումս մի քանի շարժիչներում օգտագործվում է ջրածնային վառելիք: Ջրածին ստանալու եղանակներից մեկը կրկնօրինակում է ֆոտոսինթեզը: Արհեստականֆոտոսինթեզ է կատարվում ՇՕշ-ի ն ջրի բազայի վրա` օգտագործելով արնի էներգիան

օրգանիզմից դուրս: Ինչպես ֆոտոսինթեզի ժամանակ այս եղանակով ստացվածթթվածինն անցնում է մթնոլորտ, իսկ ջրածինը չի գնում մասնակցելու օրգանական նյութերի սինթեզին, այն դարձնում են հեղուկ՝ տեղափոխումըհեշտացնելու համար, ն հետագայում օգտագործում են որպես վառելիք: 2ԻՒշԺՕշ»2Ւ-շՕն այդ ընթացքում առաջանում է էներգիա: ճիշտ է, այս մեթոդը (կենսաքիմիական) լայն ճանաչում չի գտել, սակայն փորձարարականարդյունքները հուսադրող են:

5. ԲՆԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

Բնական ռեսուրսները բնական օբյեկտներ ն երնույթներն են, որոնք օգտագործվում են ներկայում ն ապագայում անմիջականն ոչ անմիջական կիրառմանհամար, որոնք նպաստում են նյութական հարստության ստեղծմանը, մարդկանց գոյության պայմանների ապահովմանը ն աշխատանքային ռեսուրսների վերարտադրությանը: Օգտագործվում են կամ պիտանի են հեռանկարում կիրառման համար` որպես աշխատանքային միջոցներ, էներգիայի աղբյուր, հումք ն նյութ (միներալներ, անտառ, տեխնիկական ջուր, խմելու ջուր, վայրի բույսեր ն կենդանիներ, ձկներ), ռեկրեացիային ն գենետիկականֆոնդ, շրջակա միջավայրի մասին տեղեկատվությանաղբյուր: Մարդը չի կարող գոյատնել առանց բնության ռեսուրսներն օգտագործելու, առանց բնության վրա որակապես ն քանակապեսազդելու ն, հետնաբար, առանց շրջակա միջավայրը փոփոխության ենթարկելու: Բնության վրա մարդկայինհասարակության ներգործությունըընթանում է երեք ուղղություններով. 1. բնական ռեսուրսները վերցնելը, վերամշակելը ն նրանց վերափոխելը, 2. բնական պայմանների օգտագործումը ն ազդեցությունը նրանց վրա, 3. բնական համակարգերիհավասարակշռությանխախտումը ն վերականգնումը: Կապված մարդու աճող պահանջների ն արդյունաբերականծավալների մեծացման հետ` առաջին պլան են մղվում բնական ռեսուրսների

սահմանափակության հարցերը ն նրանց պահպանության ն արդյունավետ օգտագործման խնդիրները: Բնական ռեսուրսները դասակարգվում են ըստ աղբյուրների ն տեղադրության, ըստ սպառման արագության` արագ ն դանդաղ սպառվող ռեսուրսներ, ըստ ինքնավերականգնման հնարավորությունների, ըստ փոխհատուգման` նոր աղբյուրներ ն նոր տեխնոլոգիաներ, ըստ տնտեսության զարգացման, ըստ փոխարինելիությանմյուս ռեսուրսներիհետ: 1. էներգետիկ ռեսուրսներ` արնի, տիեզերական,մակընթացությանն տեղատվության, գեոթերմալ, Երկրի ձգողականության,մագնիսական դաշտի, կենսաբանական,մթնոլորտայինէլեկտրականության, գազ, նավթ, ածուխ, տորֆ, ատոմային, ջերմամիջուկայինն այլն: 2. Մթնոլորտային գազային ռեսուրսներ` մթնոլորտային գազեր, օզոնային շերտ, իոնային կազմ, հիդրոսֆերայի ն հողի գազերի կազմ ն այլն: Յ. Ջրային ռեսուրսներ` մթնոլորտի խոնավության, օվկիանոսի (ծովի) ջուր, գետերը, այլ ջրամբարներ, հողի խոնավություն, բույսերի ն կենդանիների խոնավություն: 4. Լիթոսֆերայի ռեսուրսներ` հող, հանածոներ, մետաղական ն ոչմետաղական: 5. Պրոդուցենտներ` բուսական ռեսուրսներ` բույսերի տեսակային գենետիկականկազմ, կենսազանգված`առաջնային արդյունավետություն, տնտեսապես արժեքավոր արդյունք, մաքրման հնարավորություններ: 6. Կոնսումենտների ռեսուրսներ` գենետիկականտեսակային կազմ (բույսերի ն կենդանիներիտեսակներ), կենսազանգված, երկրորդային կենսաբանական արդյունավետություն, տնտեսական արդյունավետություն, նույնը որպես սանիտարներ,փոշոտողներ, քիմիական նյութեր յուրացնողներ: 7 Ռեդուցենտների ռեսուրսներ` օրգանականնյութերքայքայողներ: 8. Կլիմայական ռեսուրսներ (տեղումներ, ջերմային տատանումներ): 9. դեկրեացիային ռեսուրսներ մարդաբանաէկոլոգիական (հանգստի կազմակերպմանգոտիներ, տուրբազաներ): 10. Կենսաբանական ռեսուրսներ` մարդկանց համար անհրաժեշտ նյութական ն հոգնոր բարիքներ ստանալու աղբյուրներ, որոնք պարփակված են կենդանի բնության օբյեկտներում (արդյունագործական,որսորդական,ձկնորսական,մշակովի բույսեր, ընտանի կենդանիներ,տեսարժան լանդշաֆտներ,միկրոօրգանիզմներ, փտող օրգանականնյութերից մինչն հանքային նյութեր): Փաստորեն կենսառեսուրսները կենսոլորտի միջավայրաստեղծ բո236

լոր կենդանի բաղադրամասերնեն՝ պրոդուցենտները, կոնսումենտները ն ռեդուցենտներըիրենց ողջ գենետիկական նյութով: Կենսաբանական

ռեսուրսներըքանակապես վերականգնվող են (բազմացման, աճի միջոցով) սակայն որակապեսգործնականում չվերականգնվող են, քանի որ կենդանի տեսակի կամ ավելի խոշոր էկոհամակարգիկորուստը անվերադարձ է: Ըստ սպառմանբնույթի բնական ռեսուրսները բաժանվում են երկու հիմնականխմբի` սպառվողն անսպառ (չսպառվող): Սպառվող ռեսուրսներ: Այն ռեսուրսները, որոնք չեն կարող վերականգնվել, համարվում են սպառվող, օրինակ ընդերքի հարստությունները: Նրանց պաշարները սահմանափակ են ն նրանց պահպանումը խիստ անհրաժեշտ է: Սպառվող ռեսուրսների շարքին կարելի է դասել նան վերականգնվող ռեսուրսները` բուսական ն կենդանական աշխարանտառը նորից աճում է, բռնված ձկների փոխարեն հը: ՎՀՎատված են հայտնվում նորերը: Սակայն չափից դուրս օգտագործելը կարող է բերել նրան, որ վերականգնվող ռեսուրսները դառնում են չվերականգնվող: Ստելլերի ծովակովը կամ ուրիշ այլ ոչնչացված կենդանական ու բուսական տեսակներչեն կարող նորից առաջանալ: Հողը առաջանում է հազարամյակներիընթացքում, սակայն մարդու օգնությամբ այն կարող է ստեղծվել շատ արագ: Այդպիսի ռեսուրսները ընդունված է անվանել հարաբերականորենվերականգնվող: Չսպառվող ռեսուրսներ: Այս ռեսուրսները լինում են տիեզերական (Արեգակիճառագայթները, Արեգակի ն Լուսնի ձգողականությունը), կլիմայական (օդ, քամի) ն ջրային: Այս բաժանումը նս հարաբերական է: Օրինակ քաղցրահամ ջուրը կարելի է դիտել որպես սպառվող ռեսուրս, այնքանով, որ Երկրի շատ տեղերում քաղցրահամ ջրի սուր պահանջ է առաջացել: Այստեղ խոսքը վերաբերում է ջրի բաղադրության փոփոխմանը, որը նրան դարձնում է օգտագործման համար ոչ պիտանի, թեն ջրային ռեսուրսներըԵրկրի վրա անսպառ են: Առայժմկարելի է թթվածինը Երկրի վրա համարել անսպառ:

ԲՆԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

ՍՊԱՌՎՈՂ

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ

ՉՍՊԱՌՎՈՂ

ՎԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆՈՐԵՆ

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ

7/

ՉՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՂ

որակապես հակապես

րէր,

6. ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ԾԴ

անակապես ԱԿ

ՃԳՆԱԺԱՄ

Անցյալ դարաշրջանիերկրորդկեսին մոլորակի բնությունը անճանաչելիորեն աղքատացել է, նրան ամենուրեք դուրս է մղում հրեշավոր ուրբանիզացիան ն ամենուրեք բնական ռեսուրսները հյուծվում են: Մոլորակի շատ տարածաշրջաններում,հատկապես քաղաքները Ս արդյունաբերական կենտրոնները մարդկանց ապրելու ն առողջության պահպանման համար դառնում են վտանգավոր: Ուրբանիզացված տարածքներում ազգաբնակչության տարածված հիվանդությունների507»--ից ոչ պակասը պայմանավորվածեն միջավայրի աղտոտման հետ: Հակասությունները առավել չափով սրված են հասարակության տեխնիկական հագեցվածությանարագացման,բնության վերափոխմանծավալների ն բնության ինքնավերականգնման հնարավորությունների կրճատման միջն: Բնական տարերային երնույթների ազդեցության ւոակ (կլիմայի փոփոխություն, ջրհեղեղներ, երաշտ, երկրաշարժ, ցունամի) կենսոլորտում հավասարակշռության էկոլոգիական խախտման հետեանքով առաջացած իրավիճակները կամ մարդածին գործոնների ներգործությամբ առաջացած միջավայրի աղտոտվածությունը, բնական էկոլոգիական համակարգերի ոչնչացումը, կոչվում է էկոլոգիական ճգնաժամ: ժամանակակից էկոլոգիական ճգնաժամի հիմնական հատկանիշներըհամարվում են՝ ա. կենսոլորտի վտանգա238

վոր աղտոտումը, բ. էներգետիկ պաշարների սպառումը, գ. տեսակային բազմազանության կրճատումը: Մարդկային գործունեության համաերկրային հետնանքները հղի են էկոլոգիական աղետներով: Ամբողջությամբ վերցրած մարդը ճերկայումս իր կարիքների համար օգտագործում է էկոհամակարգերիկենսազանգվածի 1026-ը ն դրան զուգահեռ ոչնչացնում է նս 3096-ըը,որը հանգեցնում է էկոլոգիականճգնաժամերի: Արդի դարաշրջանի մարդածին էկոլոգիական ճգնաժամը ստացել է օրգանական նյութեր քայքայողների (ռեդուցենտների ճգնաժամ) անունը, որն արդյունք է շրջակա բնության անթույլատրելի համաերկրային աղտոտման: Այսպիսի պայմաններում էկոհամակարգերի կառուցվածքային բաղադրամասերից մեկը` ռեդուցենտները, չեն հասցնում կենսոլորտը մաքրել մարդածին նյութերից, կամ այն անկարող են կատարել այն բանի համար, որ այդ մնացորդները ոչ բնական սինթետիկ նյութեր են: Այն, որ ժամանակակից էկոլոգիական ճգնաժամը համարվում է գիտատեխնիկականհեղափոխության հակառակ երեսը, հաստատում են այն փաստերը, որ Երկրի վրա առաջացել են հզոր էկոլոգիականաղետներ Թրիմոլ-ՆԱյլենդի(ԱՄՆ) ԱԷԿ-ի ն Չեռնոբիլի (Ուկրաինա) տեխնիկական աղետը, Արալյան լճի չորացումը, արնադարձայինանտառներիհատումը ն այլն: էկոլոգիական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ կենսոլորտը շարունակում է կայուն մնալ այնքան ժամանակ,քանի դեռ ընդունակ է վերականգնել բոլոր բացասականներգործությունները: Այսպես, եթե մարդը օգտագործել է էկոհամակարգի մինչն 127. զանգվածը, ապա մնացած 99926-ը կարճ ժամանակամիջոցում կարող է վերականգնել տվյալ էկոհամակարգիկայունությունը: Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս նան, որ 224 դարում մարդը գերազանցել է այդ թույլատրելի սահմանը ն առաջացել են համաերկրային էկոլոգիական հիմնախնդիրներ:

7. ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ

Բնօգտագործումըբնառեսուրսայինբոլոր պոտենցիալիշահագործձների ամբողջությունն ու նրա պահպանությանմիջոցառումներն են: Բնօգտագործումըներառում է, ա) բնական ռեսուրսների արտահանումն ու վերամշակումը,նրանց վերականգնումնու վերարտադրությունը, բ բնական պայմանների օգտագործումն ու պահպանությունը, ման

գ) բնՕգտագործմանբնառեսուրսային պոտենցիալի ն հասարակության հարաբերությունների օպտիմալացումը: Կապված բնական ռեսուրսների սահմանափակության հետ բնօգտագործումից պահանջվում է գործողությունների այնպիսի համալիր համակարգերի կիրառում, որոնք կոչված են ապահովելու բնական ռեսուրսների տնտեսավար շահագործումը ն բնության պահպանությունը: Անհրաժեշտ է գիտենալ, որ շրջակա բնական միջավայրի պահպանությունը համարվում է բնության պահպանության միայն մի մասը (նկ. 54):

Բնության

պահպանություն,

Բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում

Շրջակա միջավայրի պահպանություն

Նկ. 54. Բնօգտագործման ն բնության պահպանության

հարաբերությունը:

Օրինակ մարդու համար ոչ մի պարզորոշ նշանակությունչունեցող ն մի անգամ չօգտագործված առարկաների պահպանությունը համարվում է բնության պահպանությանառարկա, սակայն չի մտնում բնօգտագործման մեջ: ոչ

7.1.

էկոլոգիական նորմավորում

էկոլոգիական նորմավորումը էկոհամակարգերի վրա մարդու առավելագույն թույլատրելի ներգործության աստիճանն է, որն ապահովում է էկոհամակարգիցանկալի կառուցվածքը ն դինամիկ որակները: են ժամանակի ընԴինամիկ որակը բնության հնարավորություններն ն թացքում փոփոխվելու միաժամանակ պահպանելու կառուցվածքագործառութային բնութագիրը: Գլխավոր դինամիկ որակը էկոլոգիական հուսալիությունն ու կայունությունն է: էկոհամակարգի հնարավորուէկոլոգիական հուսալիությունը թյունն է ինքնավերականգնելու ն ինքնավերարտադրելու սուկցեսիայի կամ էվոլյուցիայի որոշակի հատվածում: էկոլոգիական հուսալիության պարզագույն մեխանիզմը ինչ-որ պատճառներով մեկ տեսակի անհետացումը էկոլոգիական մոտ տեսակով փոխարինելն է:

Եթե այդպիսի մերձավոր տեսակը բացակայում է, ապա նրան փոխարինում են ավելի հեռավորները,օրինակ շատ տեղերում գայլերին փոխարինումեն թափառող շները, իսկ տափաստաններումսմբակավորներին փոխարինում են կրծողները ն նույնիսկ բուսակեր միջատները: Հուսալիության հատկության կորստի դեպքում, օրինակ` անտառը հյուսիսում փոխարինվումէ տունդրայով, հարավում տաւիաստանով: էկոհամակարգի կայունությունը նրա հնարավորությանռեակցիան է համամասնաբար հակազդելու ներգործության ուժի մեծությանը: էկոհամակարգիանկայունությունը արտաքին, համեմատաբար թույլ ներգործությանը տրված անհամեմատ մեծ պատասխանռեակցիան է: Այսպիսով:էկոլոգիական նորմավորումը պետք է այնպես սահմանել, որպեսզի պահպանվի էկոհամակարգիկառուցվածքը, հուսալիությունը ն կայունությունը: Օրինակ Հայաստանի արոտավայրերի միավոր մակերեսի վրա այնքան կենդանի արածացնել, որպեսզի էկոհամակարգը չքայքայվի: Վամաերկրայինէկոլոգիական նորմավորումը մարդու կյանքի համար պիտանի կենսոլորտի ամբողջականության պահպանությունն է: էկոլոգիականնորմավորումըբնօգտագործման բնագավառում հատուկ նշանակություն ունի: Արդյունահանման նորմավորումը բնական շահագործվող ռեսուրսից վերցնելու այն սահմանն է, որն ապահովում է նրա ինքնավերականգնումը: Արդյունահանմանկամ որսի նորմավորումը կանխում է տեղախմբի ն էկոհամակարգի կառուցվածքային ու գործառութային խախտումները, նրանց սեռատարիքային կառուցվածքը ն ներտեղախմբային փոխհարաբերությունները:Գոյություն ունի մեզ արդեն հայտնի տասը տոկոսի կանոնը, համաձայն որի էկոլոգիական բուրգի սնման շղթայի որնէ մակարդակիէներգիայի կամ կենսազանգվածի 1072-ի կորուստը, որպես կանոն, չի հանգեցնում էկոհամակարգիանցանկալի հետնանքների: Փորձերը խոսում են այն մասին, որ կայուն տեղախմբերումնույնիսկ առանձնյակների30426--իորսը չի հանգեցնումտեղախմբիդինամիկ հավասարակշռությանխախտմանը:Այլ տեղախմբերումառանծնյակների 1096-ի որսը կարող է հանգեցնել այդ տեղախմբի լրիվ անհետացմանը: Օրինակ յուրաքանչյուր տեղախմբի արդյունագործական որսի չափերը պետք է էկոլոգիապես հիմնավորվի: Արտանետումների նորմավորումը ծեռնարկությունների կողմից շրջակա միջավայր,գազանման կամ հեղուկ մնացորդներիթույլատրելի գումարային նետումների քանակն է, որը հաստատվում է այն պայմանով, որ բոլոր ձեռնարկություններըչգերազանցեն վնասակարարտանետումների սահմանվածչափերը:

7.2.

էկոլոգիական խախտումներ

էկոլոգիական խախտումները սովորական վիճակից էկոհամակարգի շեղումներն են: էկոլոգիական խախտումները կարող են լինել էկոլոգիական բաղադրամասերից մեկում կամ ամբողջ էկոհամակարգում: էկոլոգիական խախտումներըդեռնս բավական չեն, որպեսզի հանգեցնեն էկոհամակարգի անդարձելի քայքայման, քանի որ էկոհամակարգն ունի ինքնավերականգնմանհատկություն: էկոլոգիական հավասարակշռության խախտումները էկոհամակարգերում տնական ժամանակաշրջանում նրա փոխարինումն է այլ էկոհամակարգերով:Օրինակ անտառների հատումը չորային պայմաններում կարող է առաջ բերել տափաստանիառաջացմանը: էկոլոգիական խախտումները չափվում են շրջակա բնական միջավայրի վրա բեռնվածության մեծության միջոցով: Բեռնվածությունը շրջակա միջավայրի վրա ազդող այն մեծությունն է, որը չափվում է մարդածին ներգործությունների աստիճանի ե բնության վերա: կանգնողական հնարավորությունների հարաբերություններով: Եթե բնության վերականգնողական հնարավորությունները մարդածին ներգործություններից ավելի մեծ են, ապա ընդունվում է, որ բեռնվածությունը շրջակա միջավայրի վրա թույլատրելի է, իսկ եթե հակառակն է, ապա խնդիր է դրվում չեզոքացնել բեռնվածությունը: Բնության վրա մարդածին ներգործությունների ուժերի ն բնության վերականգնողական հնարավորությունների հավասարակշռության խախտմանըզուգընթաց փոխվում է հավասարակշռության տնտեսական ն էկոլոգիական հարաբերությունների բնույթը: էկոլոգիական խախտումներիլայն տարածված տեսակներից մեկը համարվում է աղտոտումը: Աղտուումը նախկին քանակության համեմատ՝ ֆիզիկական, կենսաբանական ն տեղեկատվականտարրերի նորմայիցավելի պարունակություններն են, որոնք, ի վերջո,հանգեցնում են համակարգերիհավասարակշռության խախտմանը: Աղտոտում կարող են առաջացնել ցանկացած նյութերը, այդ թվում ամենամաքուրները, երբ նրանք բնական նորմայից ավելի են: Թեկուզ վերցնենք ոռոգվող ջուրը: Աղտոտիչները բազմազան են: Ֆիզիկական աղտոտիչներից են միջավայրի ֆիզիկական հատկության փոփոխությունները, օրինակ` ջերմային աղտոտում` ջերմոցային էֆեկտը, անձրնից հետո անձրնաջրերիպղտորվելը, քիմիական աղտոտում` քիմիական տարրերիթափանցելը ջուր, օդ, հող, կենսաբանական

աղտոտում, օրինակ հիվանդաբեր մանրէներով, մեռած կենդանիների մարմիններովաղտոտում, տեղեկատվականաղտոտում աղմուկ: Ֆիզիկապեսաղմուկին սովորել հնարավոր չէ, հնարավորէ միայն նրան չնկատել ձնացնելը: Սակայն դա չի պաշտպանում լսողության օրգանը քայքայումից: Ներկայումս նույնիսկ խոսում են աղմկային հարբածության, աղմկային թմրանյութի մասին: Աղտոտումըկարող է լինել բնական ն մարդածին: Բնական աղտոտումներն առաջանում են բնական աղետների հետնանքով՝լավայի ժայթքում, ջրհեղեղներ ն այլն: Մարդածին աղետներն առաջանում են մարդու տնտեսական գործունեության հետնանքով: Աղտոտումը կարող է լինել առաջնային ն երկրորդային: Առաջնային աղտոտում՝ աղտոտիչների թափանցելը միջավայր. ֆիզիկական, էլեկտրական, քիմիական նյութեր, կենսաբանականտեսակներ գլխավորապես մանրէները, որոնց քանակությունը գերակշռում է սովորական պարունակությունը: Երկրորդային աղտոտում` ֆիզիկաքիմիական գործառույթների ընթացքում վտանգավոր աղտոտիչների առաջացում, որն անմիջապես անցնում է միջավայր: Նման փոխազդեցություններից առանձիննյութեր կարող են վտանգավոր չլինել. ֆրեոնները, որոնք Երկրի մակերեսին վտանգավոր չեն, իսկ ստրատոսֆերայում ռեակցիայի մեջ են մտնում քլոր օրգանական միացությունների հետ առաջացնելով քլորի իոններ, որոնք քայքայում են օզոնային շերտը: Մեկ այլ օրինակ. ոչ թունավոր նյութերից մի քանի տեղերում առաջանում է թունավոր գազ ֆոսգեն: Աղտոտումը կարող է լինել համաերկրային ն տեղական: Համաերկրային աղտոտումները հայտնաբերվում են մոլորակի բոլոր անկյուններում: Օրինակ` ԴԴՏ թույնը հայտնաբերված է Անտարկտիկայում տարածված պինգվինների ձվերում ն լյարդում: Կենսոլորտը աղտոտված է ռադիոակտիվ տարրերով, ագրեսիվ գազերով ն ծանր մետաղներով: Ներկայումս կենսոլորտի աղտոտումը համատարած բնույթ է կրում: Սովորաբար աղտոտման չափերը սահմանվում են միջավայրի աղտոտվածությունից ամենազգայուն տեսակի բացասական ռեակցիայի հիման վրա: Դրանք կոչվում են չափանմուշային (ինդիկատոր) օրգանիզմներ: Ցամաքի պայմաններում ինդիկատորօրգանիզմներ կարող են լինել քարաքոսները, իսկ ջրային միջավայրում` ջրիմուռները, բնակավայրերում մարդը:

7.3.

էկոլոգիական կառավարում

Կենսոլորտի զարգացման ընթացքում բնությունը երբեք չի ենթարկվել այսպիսի անողոք շահագործման, ինչպես վերջին հիսունամյակում: Եթե մարդ բանականը չձեռնարկի անհետաձգելի միջոցառումներ կարգավորելու իր հարաբերությունները բնության հետ, ապա ամենաշատը, որ կարող է անել բնապահպանականշարժումը, այն կլինի, որ որոշ չափով կհետաձգվի աղետալի ելքը (Սուլեյա, Ուիլկոկսա, 1983): Ո՞րնէ ելքը: Պահանջվում է սովորել կառավարելբնության մեջ ընթացող գործընթացները: Կառավարումը բնության բաղադրամասերի, ինչպես նան մարդու ն բնության փոխկապակցվածությանայնպիսի կազմակերպումնէ, որն, ի վերջո, բերում է պլանավորվածցանկալի արդյունքի: Բոլոր տեսակի կառավարումները պետք է ուղղված լինեն պահպանելու կամ բարելավելու կառավարվող բաղադրամասերի գործառույթները:Կառավարումը, այդ թվում բնօգտագործումը,իրականացվումէ հետնյալ կանոններով. 1. Կառավարումը պետք է ուղղված լինի հասնելու որոշակի ցանկալի նպատակի: 2. Անհրաժեշտ է կանխագուշակել կառավարվող բաղադրամասերի դրական ն բացասական ռեակցիաները այս կամ այն ներգործությունների նկատմամբ: Այս սկզբունքի կիրառումն հատկապես կարնոր նշանակություն ունի էկոլոգիական գործընթացների կառավարմանգործում (նոր տեղախմբերի ներմուծում, ջրամբարների կառուցում ն այլն): 3. Վաշվի առնել բնառեսուրսների ն էկոլոգատնտեսականհնարավորությունների համապատասխանությունը: 4. Անհրաժեշտ է բոլոր գործընթացներն ուղղել, որպեսզի տնտեսական դրական արդյունքի ստացմանը զուգընթաց չխախտվեն հակադարձ կապի մեխանիզմները: Հակադարձ կապը բնության հակադարձ ազդեցությունն է նրա վրա կատարված բոլոր տեսակի ներգործությունների նկատմամբ: Տարբերում ենք դրական հակադարձկապ, երբ կառավարվող գործընթացի արդյունքը ավելի է ուժեղացնում այդ փոխազդեցությունը (օրինակ` կենդանական տեղախմբի խտության բարձրացումը մինչն ցանկալի սահմանը, որը կատարվում է բազմացումն արագացնելու միջոցով): Բացասական հակադարձ կապը, երբ կառավարվող գործընթացը թուլացնում է այդ փոխազդեցությունը,օրինակ՝ կենդանիներինորմայից ավելի խտությանբարձրացումը, կարող է հանգեցնել տվյալ տեղախմբի էկոլոգիական կառուցվածքի խախտմանը:

Կառավարումը պետք է բարենպաստլինի, այսինքն` հնարավորություն ընձեռի ցանկալի արդյունքի հասնել ամենաարդյունավետ ձնով: Օրինակ կառավարման նպատակին հասնել ամենակարճ ժամանակում կամ ամենաքիչ ծախսերի հաշվին: Նպատակահարմարության օրենքը այն մասին է, որ ցանկացած համակարգի մեծությունը պետք է համապատասխանի նրա գործառությանը: Օրինակ կենդանիներիթվաքանակըսահմանափակվումէ կերի քանակով կամ տարածքի չափերով: Բնօգտագործման գործընթացում, չիմանալով այդ սահմանափակումները, առաջ են գալիս անցանկալի շատ հետնանքներ:Օրինակ երբ մարդը ձգտում է մեծ տարածությունների վրա ստեղծել միամշակութային ցանքաշրջանառություն, որն, ի վերջո, բերում է նրանց արդյունավետության կորստին, այն դեպքում, երբ հողագործության բազմամշակութային ցանքաշրջանառության ժամանակ անընդհատ բարձրանում է արդյունավետությունը: Այսպիսով բնօգտագործման ընթացքում խնդիր է ծագում բացահայտել բոլոր շահագործվող բնական համակարգերի նորմալ չափերը: Բնության հետ փոխհարաբերություններում մեր անհաջողությունները պայմանավորված են առաջադրվածսկզբունքների անտեսման հետ: 5.

8. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԻՍՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Հայաստանի գեղատեսիլ բնությունը, մեր ազգային պարկերը, արգելոցները, արգելավայրերը, բնության կենդանի ու անկենդան հուշարձանները, բուսական, կենդանական ն սնկային տեսակների մեծ բազմազանությունը, մշակաբույսերի վայրի մեծ թվով նախահայրերը, կենդանիների գեղանի տեսքն ու վարքը, բույսերի գեղեցկությունն ու ծաղկավորների վառ բուրմունքը, էնդեմիկ ն ռելիկտային մեծ թվով տեսակները, մեր բնաշխարհի ձայները, գույները ն հոտերը, մեր լանդշաֆտների ու հանքային ջրերի բազմազանությունն ու առողջարանների բուժիչ մեծ արժեքները մեզ ձգում են դեպի բնություն, հիացմունք պատճառում, հուզում, արարումների մղում, ներշնչանք պարգնում երաժիշտներին,նկարիչներին ու դիզայներներին, դեղագործներին ու օծանելիքագործներին, մեր Գայաստանը սիրող օտարերկրացիներին ն, ընդհանրապես, բնությունը սիրող ցանկացած մարդու: Սակայն, այսօր այնպես են սրվել բնության ն հասարակությանփոխհարաբերությունները,որ բնությունը աստիճանաբարմեծ կորուստներ է կրում ն կարող է այնպես պատահել, որ մենք զրկվենք մեր լեռնաշխար245

հի բնության պարգններից: Ահա թե ինչու, պետք է բարձրացնել բոլոր էկոլոգիականհիմնախնդիրներըն դրանց հրատապ լուծումներ տալ: Ներկայումս ՀՀ-ի համար ամենամեծ հիմնախնդիրըբնության վրա մարդու տնտեսական գործունեության բացասական ներգործությունն է (արդյունաբերական արտանետումներ,մթնոլորտի, ջրոլորտի, հողի աղտոտում, անտառների հատում աղետալի չափերի), որի պատճառով պակասում է աղբյուրների ն գետերի ջրերի պաշարները, քայքայվում են բնական համալիրները, հողը ենթարկվում է էրոզիայի: է ազդում Մարդածին ներգործությունը հատկապես բացասաբար կենսաբազմազանության վրա՝ կրճատելով տեսակներիթվաքանակը: Վտանգված են նույնիսկ Հայաստանի «Կարմիր գրքում» գրանցված շատ բուսական ն կենդանականտեսակների գոյությունը (կենի, սոսի, հայկական մուֆլոն, ընձառյուծ, Սնանի իշխան, կողակ, բեղլու ն այլն): Բնակատեղերիվերացման ն կերային բազայի խախտմանպատճառով խիստ նվազել են Գայաստանիկենդանական,բուսական ն սնկային տեսակների տարածման սահմաններն ու թվաքանակը:Գեղազարդ, ուտելու, դեղատու ն այլ բուսատեսակների չկարգավորվող ն չվերահսկվող հավաքը, կենդանիների չկարգավորված որսը անդառնալի վնաս է հասցրել կենսաբազմազանությանը:Հայաստանի կենսաբազմազանության ն գենոֆոնդի հետագա աղքատացումնանթույլատրելի է: Ընդամենը 3 հազարամյակ առաջ հանրապետության անտառածածկ տարածքներնավելի քան 3 անգամ գերազանցել են ներկայիս ընդգրկման չափերը: Հայաստանի ընդհանուր տարածքի միայն 1196-ն է անտառածածկ,իսկ իրականում երկու անգամ պակաս: Անտառների անխնա հատումը հանգեցրել է նրան, որ ԳԴայաստանի յուրաքանչյուր բնակչին ընկնում է ընդամենը 0,11 հա անտառածածկ տարածք, որը ծավալային արտահայտությամբ կազմում է ընդամենը12 մ, բնափայտի կեն-

սազանգված: Պահանջվում է բարձրացնել հանրապետությանանտառների լիարժեքությունը, ընդարձակել արհեստականտարածքները: Տարիներ շարունակ, անհամակարգու անարդյունավետօգտագործման, ինչպես նան խնամքիբացակայությանհետնանքով, բուսածածկից են մղվել կերային բարձրարժեք տեսակները` իրենց տեղը դուրս զիջելով ցածրարժեք, վատ ուտվող, թունավոր բույսերին (աստրագազ, ոզնաթուփ, կաղմորի ն այլն): Միաժամանակ, անասունների չափից դուրս, անժամանակու անկանոն արածեցումը առաջացրել է ճմաշերտի քայքայում ն էրոզիայի գործընթացներիակտիվացում: Լեռնային մարգագետինները, անտառների նման, ունեն կարնոր ջրապահպանիչնշանակություն:

Կերային բույսերով հարուստ Հայաստանի կերահանդակներըպահպանության ն բարելավման խիստ կարիք են զգում: ՀՀ-ը ամենասակավահողն է տարածաշրջանում, որտեղ բնակչության մեկ շնչի հաշվով բաժին է հասնում 0,12 հա վարելահող: Վանրապետությունում անապատացման գործընթացների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ հողային տարածքի շուրջ 81,59--ը ենթարկված է տարբեր աստիճանիանապատացման:Հողերի աղտոտումը ծանր մետաղներով հանգեցրել է նրան, որ խիստ կերպով կրճատվել է հողի օրգանիզմների կենսագործունեությունը: Օանը մետաղներով աղտոտված այդ տարրերը հողերից գյուղմթերքների հետ անցնում են մարդկանց օրգանիզմ ն առաջ բերում անկանխատեսելի հետնանքներ (Սաղաթելյան, 2004): Տարբեր աստիճանիանապատացվածհողերը գյուղատնտեսությանը վերադարձնելու համար անհրաժեշտ է այդ հողերի շուրջ 1026--ը հատկացնել անտառմելիորատիվտնկարկներին: Նման միջոցառումների նպատակայինկիրառումը հնարավորություն կտա բարելավել շուրջ 1 մլն հա հողերի վիճակը: Հայաստանի տարածքի կեսից ավելին սելավաբեր է ն ինտենսիվ արտահայտված է միջին բարձրության լեռնային գոտում, որտեղ տեղատարափտեղումների հաճախականությունը տարեկան հասնում է 4--6--ի: Վանրապետության գլխավոր տրանսպորտային հաղորդակցուղիների վրա բացահայտված են 600-ից ավելի սելավավտանգ տեղամասեր: Սելավային հոսքերը ջրային էրոզիայի առավել ցայտուն դրսնորումներ են ն Վայաստանիտարածքում անապատացմանհզոր ազդակներից մեկը: Վատկապեսվերջին20 տարիներիընթացքումմերձգետափնյաանտառներիհատումը արագացրել են էրոզիա--սելավայիներնույթներիընթացքը: Վանրապետության ռեկրեացիայի տարածքային ոչ արդյունավետ կազմակերպմանպատճառով արդենշրջակա միջավայրում տեղի են ունեցել մի շարք անցանկալի փոփոխություններ հողածածկի տրորում ն պնդացում, տարածքների կենսաբազմազանության փուիոխություն ն դեգրադացիա ն այլն: Վանրապետությունումռեկրեացիային դեգրադացման ցայտուն օրինակներ են Ծաղկաձորի, Մարմարիկի հովտի, Դիլիջանի, Բյուրականի անտառայինհամակարգերը, որտեղ ընթանում են անապատացմանակտիվ գործընթացներ: Վանրապետությունում ռեկրեացիային տարածքների նորմալ բեռնվածությունը լուրջ էկոլոգիական հիմնախնդիր է: Մթնոլորտի աղտոտվածությունը այժմ հասնում է աղետալի չափերի: Օդի աղտոտվածությունըծխով ն փոշիով այն աստիճանէ մեծացել, որ հատկապեսԵրնանքաղաքում փոխվել է օդի թափանցելիությունը: Երնան քաղաքի կանաչ ն ջրային մակերեսների խիստ սակավությու247

նը, օդի բարձր ջերմաստիճանը, հարաբերականխոնավության անկումը ամառային ամիսներին քաղաքը դարձնում են պակաս հրապուրիչ: Լուրջ հիմնախնդիր է նան կենցաղային աղբյուրի մշակման բացակայությունը: Հանրապետությունում օգտակար հանածոների արդյունահանումը բաց եղանակով բերել է խախտվածհողերի առաջացմանը, որոնք կազմում են մոտ 8000 հա: Այդ տարածքների վերականգնումը նս կարնոր էկոլոգիական հիմնախնդիր է: Ներկայումս նախագծված է բաց եղանակով շահագործել Լոռու մարզի Թեղուտի հանքավայրը: Հանրապետությանէկոլոգները ն հասարակական կազմակերպություններըգտնում են, որ Թեղուտի հանքավայրի շահագործմաննախագիծըկազմվել է ՀՀ օրենքների կոպիտ խախտումներով ն այն կործանարար կլինի ողջ տարածաշրջանիհամար: Պետք է գիտակցել, որ մարդն իր շարունակական գոյության համար կախված է այն միջավայրի բարվոք վիճակից, որտեղ ինքը ծագել ն զարգացել է, որ այսօր այդ կենսաքիմիական փոփոխությունները կարող են մահացու լինել նրա համար: Դրա վառ օրինակն են Քաջարանի ն Ալավերդու տարածաշրջանների մահացու աղտոտվածությունը ծանր մետաղներով:

1993 թ. Վայաստանըստորագրել ն վավերացրել է Կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիան, դրանով իսկ պարտավորվելով օգտագործել բոլոր հնարավորությունները իր տարածքում բնակվող կենդանի օրգանիզմների անհետացումըկանխելու համար: Եթե մարդն իր տեխնոլոգիաները,բնական հարստությունների արդյունավետ ու խնայողաբարօգտագործումը չէկոլոգիացնի, ն տեխնոլոգիաները զարգանանինքնակամ, ապա դրանք ամենամոտ ապագայում կբերեն նոր էկոլոգիականհիմնախնդիրներ:

9. ՍԵՎԱՆԱ

ԼՃԻ ԷԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

լիճը աշխարհի բարձրլեռնային խոշոր քաղցրահամ բնական ջրավազաններիցմեկն է: Սնանի ջրային պաշարները նախքան մակարդակի իջեցումը կազմել են 58, 8 մլրդ մ:, որից օգտագործվել է ջրի ծավալի 44 օ6--ը կամ 26 մլրդ մ: (դրա մոտ 6596--ը օգտագործվել է էներգետիկ, իսկ 3692-ը` գյուղատնտեսական նպատակներով), մակարդակն իջել է 20 մետրով, լճի հատակից ազատվել է 25 000 հա տարածք, որը գյուղատնտեսական տեսակետից համարվում է ոչ լիարժեք հողատարածք, սակայն որպես անտառային տարածք միանգամայնօգտագործելի է: Լճի մակարդակի ն ծավալների փոփոխությունները ազդել են Սնանա

ձկան պաշարների վրա: Այսպես՝ 1934--40 թթ., մինչն լճի մակարդակի իջնելը, ձկան որսը կազմել է 10 402 ցենտներ, այդ թվում` իշխանիորսը` 50265,ն կողակինը՝ գրեթե 5046, իսկ սիգինը` 0,256, իսկ 1974 ք., թեն որսը կազմել է 12 444 ցենտներ, սակայն իշխանի որսը կազմել է ընդամենը 826, կողակինը` 2096, սիգինը` գրեթե 7095: Ութսունականներից իշխանը հայտնվել է «Կարմիր գրքում», ն աստիճանաբարնրան փոխարինել է արծաթափայլ կարասը: ՀՀ ԳԱԱ հիդրոէկոլոգիայի ն ձկնաբուծության ինստիտուտի կողմից վերջին տարիներին իրականացված ձկնային պաշարների հետազոտման արդյունքների հիման վրա բացահայտվել է սիգի տեղախմբիթվաքանակի ն կենսազանգվածիկտրուկ անկում: Այսպես վերջին տարիների հաշվարկային ցուցանիշների հիման վրա 3-4 անգամ նվազել է միավոր որսամիջոցի որսած ձկան քանակությունը: Զգալիորեն փոխվել են նան տեղախմբի այնպիսի էկոլոգիական ցուցանիշները, ինչպիսիք են տարիքային ն սեռային կառուցվածքը: Մասնագետները գտնում են, որ սիգի տեղախմբի բոլոր այս բացասական փոփոխությունները նրա պաշարների անխնա շահագործման արդյունք են: Սնանի ջրի հսկայական սափորը, մաքուր լեռնային օդը, արնոտ օրերի մեծ թիվը, հանքային ջրերի աղբյուրները, գեղեցիկ բնությունը, վերջապես` Երնանին մոտ լինելը, ժողովրդատնտեսական ն գեղագիտականտեսակետիցնրան դարձրել են շատ հրապուրիչ: Որքան էլ որ հիմնավոր լինի ժողտնտեսության զարգացման համար Սնանի ջրերի օգտագործման անհրաժեշտությունը, այնուամենայնիվ, թույլատրվել է էկոլոգիական մեծ սխալ: Ջրի մակարդակի իջեցումը հանգեցրել է այս յուրահատուկ էկոհամակարգի հազարամյակների ընթացքում ձնավորված բնական կապերիխախտմանը:Փոխվել է լճի ջերմային ն գազային ռեժիմը: Ամռանը լիճը արագ տաքանում է, ն բարձր ջերմաստիճանը նպաստում է ջրիմուռների արագ աճին (լճի ծաղկմանը), որը անցանկալի է, քանի որ ջրիմուռների մեռած մնացորդները սկսում են նեխել, սա էլ իր հերթին բացասաբար է անդրադառնում գազային ռեժիմի վրա: Գաէ ազդում նան լճի մշտական զային ռեժիմի վրա խիստ բացասաբար սառցակալումը` սկսած 1971 թ-ից: Լճի սառցե զրահը խոչընդոտում է ջրի մեջ օդի թափանցելուն, որը կործանարար ազդեցություն է թողնում լճի կենդանականու բուսական աշխարհի վրա: Սնանա լիճ է թափվում 28 գետ, որոնք իրենց հետ լիճ են բերում կենսածին տարրեր, որոնք ամենամեծ քանակներով լիճ են թափվում գարնանային ն աշնանային վարարումների շրջանում: Գետերից լիճ են թափվում ազոտի ն ֆոսֆորի տարեկանքանակի կեսից ավելին: 1980 թ-ին 1929 թ. համեմատությամբ լիճ թափվող ազոտի հանքային ձների քանակությունը մեծացել է 7 անգամ, Արփա գետի խառնվելուց հետո 90-ական թթ. 10 անգամ: Ներկանան

յումս տարեկան լիճ է լցվում 1440 տ ազոտ, 180 տ ֆոսֆոր: Սնանիավազանի 50 արդյունաբերական,կոմունալ--կենցաղայինձեռնարկություն000 մ: ներից մեկ օրվա ընթացքում լիճ է թափվում մոտ 40-60 մ: է կեղտաջուր, որից միայն մաքրվում: Գոմաղբի ձնով լիճ թափվող ազոտի ն ֆոսֆորի քանակը 1945-1990 թթ. ընկած ժամանակահատվածում աճել է 1,5, ֆոսֆորինը` 1,6 անգամ: Այսպիսով`կենսածին տարրերի ներթափանցմանգործում առանձին աղբյուրների հարաբերական մեծությունը տոկոսով արտահայտված՝ հետնյալն է. Աղյուսակ 4

Աղբյուրները

Բնակ.

ն

արդյունաբ.

լիճմուտքգործած

Լ

Ազոտ (տոկոս)

Անասնապահությունից30 Բուսաբուծությունից

Սնանա

| Ֆոսֆոր (տոկոս)

լճում տեխնածին ծագում ունեցող թունավոր նյութերի քաեն նակությունների ցույց տվել, որ ուսումնասիրությունները 1971-1990 Սնանա թթ. լճի ջրավազանում օգտագործվել են շուրջ 30 անուն թունաքիմիկատներ,որոնցից տարեկանլիճ են թափվել 5,0--10,0 տ տարբեր թունաքիմիկատներ:Այդ ընթացքում գետային հոսքերով լիճ են թափվել տարեկան 100 տ ծանր մետաղներ, իսկ տեղումների միջոցով` 33 տ: Հրազդան գետով լճից դուրս է բերվել տարեկան 40-50 տ ծանր մետաղ: Լճում մեծ քանակներով հանդիպում են երկաթ ն ցինկ (Ռ. Վովհաննիսյան, 1996): Սնանա լճի բնական ռեսուրսներինկատմամբ տարվող սպառողականքաղաքականության հետնանքով լիճը սկսել է ճահճանալ: Եթե նույնիսկ Սնանա լճի մակարդակըբարձրանա 6 մ, ն բան ցառվեն լիճ թափվող տեխնածին կենսածին թափոնները,միննույնն է, վստահ չենք կարող խոսել Սնանա լճի բնական պաշարների վերականգնման ն արդյունավետ օգտագործման հեռանկարներիմասին այն պարզ պատճառով, որ 1924 թ. սիգ ձկնատեսակի,իսկ 1982 թ. արծաթափայլ կարաս ն գետի խեցգետին օտար տեսակների ներմուծումը Սնանա լիճ կարող է անկանխատեսելիհետնանքներունենալ: Սակայն մի կարնոր հիմնախնդրիլուծումն անվիճելի է, դա այն է, որ Սնանա լիճը խմելու ջրի շտեմարան դարձնելը հրամայականպահանջ է:

10. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՏՈՒԿ ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐԸ

Որքան էլ որ մեծանա ներգործությունը բնության վրա, մարդն ընդունակ է ոչ միայն պահպանելու, այլն բարելավելու բնությունը, վերականգնելու վերացման վտանգի տակգտնվող տեսակներիթվաքանակը: Ներկայումս հատուկ պահպանվող տարածքները աստիճանաբար ընդարձակվում են: Այնուամենայնիվ, միայն այդ տարածքները անկարող են պահպանել ողջ կենսաբազմազանությունը: Դրա համար էլ առաջնահերթ նշանակություն ունի մարդու ն բնության կողք կողքի համերաշխ ապրելը: Սակայն հարց է առաջանում. հնարավո՞րէ արդյոք պահպանել այն ամբողջ բազմազանությունը, որ մարդը ստացել է իր տրամադրության տակ, թե՞ պետք է պատրաստ լինել ականատես լինելու, թե ինչպես է կյանքն աղքատանումմեր շրջապատում, մեր աչքի առաջ: Կենսաբազմազանությանպահպանությանհնարավորության մասին ամենագլխավոր տեսականհիմնավորումն այն է, որ սկզբունքորեն հնարավոր է բացարձակապեսբոլոր տեսակների գոյությունը ն էվոլյուցիան մարդու կողքին: Բնության հատուկ պահպանվողտարածքների ստեղծումը ունի այլ խնդիրներ նս` նախ, որ տարբեր բնակլիմայական պայմաններում ստեղծված ԲՀՊՏ-ը ծառայեցվում են որպես բնական չափանմուշներ (էտալոն), որոնց ուսումնասիրությունների օգնությամբ գնահատվում են չպահպանվող տարածքների էկոլոգիական վիճակները: Արգելոցները ն մյուս ԲՎՂՊՏ-ըկարելի է օգտագործել որպես հազվագյուտ կենդանիներիբուծման վայր՝ հետագայում այլ ապրելատեղեր տեղափոխելունպատակով: Այսպիսով, Բ3ՊՏ-ը պետական օրգանների որոշումներով՝ ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն տարեկան գորժունեությունից վերցված ն դրանց համար հատուկ պահպանության ռեժիմ սահմանած երկրի ցամաքային, ջրային տարածքներն ու դրանց օդային ավազաններն են, որոնք ունեն բնապահպանական, գիտական, մշակութային, գեղագիտական, ռեկրեացիային ն առողջապահական նշանակություն: Հայաստանի ԲՀՊՏ-ի համակարգը ձնավորվել է 1958 թ-ից: Ներկայումս Հայաստանում գործում են երեք պետական արգելոց (Խոսրովի, Շիկահողի, էրեբունու), երկու ազգային պարկ (Սնան, Դիլիջան) ն 23 պետականարգելավայր: Պահպանվող տարածքներիընդհանուր մակերե251

կազմում է մոտ 311 000 հա, որը հանրապետությանտարածքի մոտ 1055-ն է: Այստեղ պահպանվում է հանրապետությանֆլորայի ն ֆաունայի տեսակային կազմի 6055-ը: ԲՎՊՏ-ից յուրաքանչյուրն ունի իր կոնկրետ խնդիրները: սը

11. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԱՐԳԵԼՈՑՆԵՐԸ

Պետական արգելոցը էկոլոգիական, գիտական, պատմամշակութային արժեք ներկայացնող,առանձնահատուկբնապահպանական,գեղագիտականհատկանիշներով օժտված տարածք է, որտեղ բնական համալիրի զարգացման գործընթացներնընթանում են առանց մարդու անմիջական միջամտության: Արգելոցներում մարդու միջամտությունը սահմանափակվում է գիտական հետազոտություններով ն այնպիսի միջոցառումներով, որոնք ուղղված են արգելոցի կայունության պահպանությանը: Խոսրովի արգելոց: Ստեղծվել է 1958 թվականին,գտնվում է Ազատ ն Խոսրով գետերի ավազաններում 1400-2250 մ բարձրությունների սահմաններում ն գրավում է 29196 հա տարածություն: Այստեղ պահպանվում են կենտրոնական Հայաստանի չոր նոսրանտառայինու կիսաանապատային լանդշաֆտները` դրանց բուսական ու կենդանական

եզակի համակեցություններով: Արգելոցի բարձրակարգ, անոթավոր ֆլորան պարունակում է 1500 բուսատեսակ, որը կազմում է Հայաստանի ֆլորայի մոտ 505--ը: Դրանցից 146--ը գրանցված են ՀՀ ն նախկին ԽՍՀՄ-ի «Կարմիր գրքերում»: Այստեղ պահպանվում են մշակաբույսերի վայրի ցեղակիցները, պտղատուներից`վայրի տանձենին, սզնին, նշենին ն այլն, հացազգիներից` աշորա Վավիլովի: Արգելոցում պահպանվում են գիհու ն կաղնու նոսր անտառները,լեռնային քսերոֆիտները ն այլն: Արգելոցի տարածքում կաթնասուններըներկայացված են 55 տեսակով, որոնցից են անդրկովկասյան գորշ արջը, վարազը, լայնականջ ոզնին, հայկականմուֆլոնը, բեզոարյան այծը, լուսանը, գայլը, աղվեսը, ընձառյուծը ն այլն: Վանդիպումեն նան թռչունների 142, սողունների 33 ն մի շարք երկկենցաղներիու ձկների 5 տեսակներ: Արգելոցում անողնաշարավոր կենդանիների հատուկ հաշվառում չի իրականացվել, սակայն հանդիպում են միջատների, սարդակերպերի, խեցգետնակերպերիզանազան տեսակներ: Թիթեռների մի քանի տեսակներգրանցված են նախկին ԽՍՀՄ «Կարմիր գրքում»: Շիկահողի արգելոց: Ստեղծվել է 1958 թվականին,գտնվում է հան252

րապետությանհարավային մասում` Ծավ ն Շիկահող գետերի ավազաններում: Զբաղեցնում է 10330 հա տարածություն` 700--2400 մ բարձրությունների սահմաններում: Պահպանությանօբյեկտներն են կաղնուտաբոխուտայինանտառները ն դրանց բնորոշ բուսական ն կենդանական համակեցությունները: Կաղնու ն բոխու հետ հանդիպում են կեչին, արնելյան հաճարենին, մ բարձընկուզենին ն այլն: Անտառիվերին սահմաններում` 2400-2600 րության վրա, աճում են ենթալպյան կաղնու, կեչու, արոսենու, գիհու խառը համակեցություններ: Արգելոցում աճում են հազվագյուտ ռելիկտային պտերներ` իժալեզու սովորական, արծվապտեր ղրիմյան, ձնծաղիկ անդրկովկասյան, խոլորձի, հիրիկի, կակաչի, շնդեղի, խլոպուզի տարբեր տեսակներ:Աճում են էնդեմիկ շատ տեսակներ` տանձենիԶանգեզուրի, մորենի Թախտաջյանի, վարդակակաչ խճճված ն այլն: ՀՀ «Կարմիր գրքում» ներառված է շուրջ 70 բուսատեսակ: Արգելոցի ֆաունայի հաշվառում դեռնս չի իրականացված: «Կարմիր գրքում» գրանցված տեսակներիցեն կասպիականհնդկահավը, գառնանգղը, սն անգղը, սպիտակագլուխ անգղը ն այլն: Սողուններից հանդիպում են դեղնափորիկը,գյուրզան, ջրային լորտուն: Կաթնասուններից տարածված են գորշուկը, գորշ նապաստակը, կզաքիսը, անտառային կատուն, այծյամը,գայլը, շնագայլը, աղվեսը, բեզոարյան այծը ն այլն: էրեբունի արգելոց: Ստեղծվել է 1981 թ., գտնվում է Կոտայքի ն Արարատի մարզերի սահմաններում Երնանի շրջակայքում: Զբաղեցնում է 89 հա տարածք: Այստեղ պահպանվումեն լեռնային քսերոֆիտ, էնդեմիկ ն եզակի բնական համալիրներ, վայրի հացազգիներիգենոֆոնդի պահպանության օջախներ: Արգելոցն ունի հարուստ ու բազմազան բուսականություն` կազմված 293 տեսակներից: Բուսական համակեցությունները հիմնականում կազմված են միամյա հացազգիներից` աշորա Վավիլովի, ցորեն Արարատյան, ցորեն վայրի միահատիկ, ցորեն Ուրարտուի ն այլն: Ղանդիպումեն նան այլ հազվագյուտ անհետացող տեսակներ, որոնք գրանցված են ՀՀ «Կարմիր գրքում»: Դրանցից են հիրիկ ցանցավորը, արմատագլխիկարնելյանը ն այլն: Կենդանական աշխարհն այստեղ ներկայացված է 17 տեսակի սողուններով` մողեսակերպ օձը, գյուրզան, սահնօձի տարբեր տեսակներ, ոսկեգույն մաբույան, երկարաոտ սցինկը նայլն: Երկկենցաղներիցհանդիպում են լճագորտը, կանաչ դոդոշը, փոքրասիական ծառագորտը: Թռչուններից այստեղ հանդիպում են գրեթե 50 տեսակ, որոնցից ուշագրավ են լորը, մոխրագույն կաքավը, սովորական տատրակը, սո253

վորական բազեն, մկնաճուռակը, տնային բվիկը, ներկարարը ն այլն: տարածված են աղվեսը, աքիսը, կզաքիսը, գայլը, Կաթնասուններից ն գորշուկը այլն:

12. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱԶԳԱՅԻՆ

ՊԱՐԿԵՐԸ

Ազգային պարկերը էկոլոգիական, պատմամշակութային, գեղագիտական արժեք ներկայացնող բնական համալիրներ են, որտեղ բնապահպանական խնդիրների լուծումները զուգորդվում են ազգաբնակչության կուլտուրական հանգստի,լուսավորչական ն տնտեսական աշխատանքների կազմակերպման հետ: Ազգաբնակչության կուլտուրական հանգստի, լուսավորչական աշխատանքներիկազմակերպման համար անց են կացնում ճանապարհներ, տուրիստականերթուղիներ, հիմնադրում են բնության թանգարաններ: Ազգային պարկերի գլխավոր խնդիրը շարունակվում է մնալ բուսական, կենդանական ու սնկային տեսակներին բնության համալիր պահպանությունը, որի համար առանձնացվում են բնության հատուկ գործառնական գոտիներ: «Սնան» ազգային պարկ: «Սնան» ազգային պարկը հիմնվել է 1978 թվականին: Ընդգրկում է Սնանա լճի հայելին ն լճի մակարդակի

իջեցումից ազատված տարածքները: Զբաղեցնում է 151,1 000 հա տարածք, որից 24,8 000 հա ցամաքային է: «Սնան» ազգային պարկի տարածքում ն նրա պահպանական գոտում հաշվառված են ավելի քան 1600 տեսակի բարձրակարգ բույսեր: Լճից ազատված հողատարածքներիվրա հիմնադրվել են արհեստական անտառներ,որոնք իրենցից ներկայացնում են սոճու, բարդու, փշատենու, չիչխանի ն մի շարք այլ ծառերի ու թփերի համակեցություններ: Այստեղ բավական շատ տարածված են գազերը, ոզնաթմբերը,որոնց թվում կան բազմաթիվ հազվագյուտ ն անհետացող տեսակներ: Կատարվել է Սնանիավազանի հազվագյուտ ն անհետացող բուսատեսակներինախնական հաշվեգրում (Ա. Բարսեղյան, 1996): Բացահայտվել են պաշտպանություն հայցող շուրջ 165 ծաղկավոր բուսատեսակներ, որոնցից 60--ը գրանցված է ՀՀ «Կարմիր գրքում»: Որոշվել են Սնանի ավազանի հազվագյուտ բույսերի հետնյալ կատեգորիաները.անհետացած տեսակներ` 9, անհետացող տեսակներ` 40, հազվագյուտ տեսակներ` 60, կրճատվող տեսակներ` 56: Ազգային պարկի կենդանականաշխարհը ներկայացված է ջրային ն ցամաքային կենդանիներով: Հանդիպում են 34 տեսակի կաթնասուն254

ներ, 267 տեսակի թռչուններ, 17 տեսակի սողուններ, 3 տեսակի երկկենցաղներ ն 5 տեսակի ձկներ: Հայաստանի «Կարմիր գրքում» գրանցված թռչուններից ազգային պարկի տարածքում առանձնացվածեն մեծ ձկնկուլը, փոքր ձկնկուլը, մեծ սպիտակ տառեղը, քաջահավը, սովորական ֆլամինգոն, կանչող կարապը, խայտաբղետ բադը, հայկական որորը, ոտնացուպիկը: Կաթնասուններիցհանդիպում են գորշ արջը, աղվեսը, շնագայլը, ոզնին, աքիսը, կզաքիսը, ջրասամույրը ն այլն: Սողուններից հանդիպում են սպիտակափոր մողեսը, նաիրյան մողեսը, Ռոստոմբեկովի մողեսը, հայկական մողեսը, օձերից՝`ջրային ն սովորական լորտուները, պղնձօձը, երնանյան տափաստանայինիժը: Երկկենցաղներիցլայն տարածված են կանաչ դոդոշը, լԼճագորտըն փոքրասիական գորտը: Ձկներից գրանցված են կարմրախայտը,Սնանիիշխանը՝ իր 2 ենթատեսակներով (գեղարքունի ն ամառային իշխան, մյուս երկու ենթատեսակները(ճմեռային իշխան ն բոջակ), արդեն վերացել են լճից), սիգը, Սնանիբեղլուն, Սնանի կողակը ն արծաթափայլ կարասը: Պարկը բաժանվում է Յ գործառականգոտիների` արգելոցային, ռեկրեացիային, տնտեսական: Պարկի տարածքումառանձնացվածեն 4 արգելոցներ` 3700 հա ընդհանուր մակերեսով, 10 արգելավայրեր`գետերի բերաններից սկսած 500 մ երկարությամբ, ինչպես նան 7200 հա ռեկրեացիային տարածք, որից 3000 հա ցամաքային է: թթ. ունեցել է պետական ««Դիլիջան»»ազգային պարկ: 1958-2002 արգելոցի կարգավիճակ, թ-ից ազգային պարկ է: Գտնվում է Փամբակի, Արեգունու, Միափորի, Գուգարաց լեռնաշղթաների լանջերին, Աղստն ն Գետիկ գետերի ավազաններում`զբաղեցնելով27995 հա տամ բարձրությունների րածք: Գտնվում է ծովի մակարդակից 1000-2300 սահմաններում: Այստեղ պահպանության են վերցված կովկասյան տիպի մեզոֆիլ անտառները,հաճարենու ն կաղնու համակեցությունները,կեչու եզակի պուրակը, անտառայինհազվագյուտ ֆաունան ն պատմաճարտարապետական ու բնության եզակի հուշարձանները: Ազգային պարկի բուսական աշխարհը կազմված է մոտ 900 տեսակից, որոնցից 35-ը գրանցված են Հայաստանի ն նախկին ԽՍՀՄ-ի «Կարմիր գրքերում»: Դրանց թվում կան հազվագյուտ խոլորձներ, հիրիկներ, արքայապսակ ն այլն: Անտառակազմողծառատեսակներն են հաճարենին, տանձենին,սոճին, լորենին, իսկ վերին սահմաններում` կենին: Անտառաթփուտներումհանդիպում են ցախակեռաս,հոն, ծորենի, զկեռ, մասուր ն այլն: Որպես ռելիկտային տեսակ` ներկայացված է կե255

նին: Ազգային պարկի կենդանական աշխարհը ներկայացված է ձկների 10, երկկենցաղների4, սողունների 13, թռչունների 147 ն կաթնասունների 43 տեսակներով:Ձկներից կարելի է նշել կարմրախայտը,Կուրի բեղլուն, լերկաձուկը ն այլն: Թռչուններից կովկասյանմայրահավը,կասպիական հնդկահավը, քարարծիվը, գառնանգղը: Կաթնասուններիցայստեղ բնակվում են խլուրդը, գորշուկը, կզաքիսը, լուսանը, անտառակատուն, պարսկական սկյուռը ն այլն: Հաճախակիհանդիպում են վարազը ն այծյամը, իսկ գետամերձ տարածքներում Հայաստանի ն նախկին ԽՍՀՄ «Կարմիր գրքերում» գրանցված ջրասամույրը:

13. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱՐԳԵԼԱՎԱՅՐԵՐԸ

Պետական արգելավայրերը մշտապես կամ ժամանակավորապես առանձնացվածայն տարածքներն են, որտեղ ապահովվում են բնական չափանմուշային, գիտական, պատմամշակութային, տնտեսական արժեք ներկայացնող համալիրների ն դրանց տարրերի պահպանությունն ու վերարտադրումը: Արգելավայրերի տարածքում սահմանափակվում կամ արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որը հակասում է արգելավայրերի նպատակին: Արգելավայրերը կազմավորվել են սկսած 1950-ական թվականներից, դրանց առանձնացումը հիմնականումկրում է ձնական բնույթ, հիմնավորված չեն դրանց տարածքային սահմանները: Այսօրվա դրությամբ արգելավայրերիվիճակն անմխիթարէ: Հանրապետությունում գրանցված են 23 արգելավայրեր: 1. «Ախնաբադի կենու պուրակ» արգելավայր: Կազմավորվել է թ. 28հա տարածության վրա: Գտնվում է Հայաստանի հյուսիս-արնելքում Միափորի լեռնաշղթայի հարավարնելյան լանջերին, մ բարձԳետիկ գետի ավազանում ծովի մակարդակից 1400-1800 է րության վրա: Պահպանության օբյեկտն ռելիկտային կենու եզակի պուրակը: 2. «Սոսու պուրակ»» արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ., 60 հա տարածության վրա: Գտնվում է Ծավ ն Շիկահող գետերի ափին՝ 700--800 մ բարձրության վրա: Պահպանության օբյեկտն է կովկասյան պուրակը, որը պահպանվում է հնագույն ժամամիակ բնական սոսու նակներից: 3. Արջատխլենու արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ. 4000 հա տարածության վրա: Գտնվում է Տավուշի մարզի Խաչաղբյուր գետի

1 բարձրության վրա: Պահպանության օբյեկտավազանում 1500-1800 ն ներն են արջատխլենու կենու պուրակները: 4. «Գիհու նոսրանտառներ»» արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ. 3310 հա տարածության վրա: Գտնվում է Արեգունու ն Սնանի լեռնամ բարձրության վրա: շղթաների հարավային լանջերին` 2000-2300 Պահպանության օբյեկտներն են ռելիկտային գիհու տարբեր տեսակներ` գիհի բազմապտուղ, գիհի գարշահոտ, գիհի կազակական ն գիհի երկարատերն: 5. Մրտավարդենու արգելավայր: Կազմավորվել է 1959 թ. 1000 հա տարածությանվրա: Գտնվում է Փամբակի ն Ծաղկունյաց լեռնաշղթաների հյուսիսային լանջերին՝1900--2200 մ բարձրության վրա: Պահպանության օբյեկտներն են՝ռելիկտային մրտավարդ կովկասյան տեսակը ն ուղեկցող այլ հազվագյուտ տեսակներ: 6. «Արագածի ալպյան»: արգելավայր: Կազմավորվել է 1959 թ. 300 հա տարածության վրա: Գտնվում է Արագած լեռան ամենավերին մ բարձրության վրա: Պահպանությանօբյեկտներն մասում` 3200-3500 են սառցադաշտային Քարե լիճը ն հարակից ալպյան մարգագետինները: 7. Մարգահովտի արգելավայր: Կազմավորվել է 1959 թ. 5000 հա տարածության վրա: Գտնվում է Փամբակի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերին`1900-2200 մ բարձրության վրա: Պահպանության օբյեկտներն են խիստ դեգրադացված մեզոֆիլ անտառները ն դրանց բնորոշ ֆաունան` այծյամը, գորշ արջը, կովկասյան մայրահավը նայլն: 8. Գյուլագարակի արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ.` 2590 հա տարածության վրա: Գտնվում է Բազումի լեռնաշղթայի Քարհանք--ջուր մ բարձրության վրա: գետակի հովտում` 1300-1850 9. «Գոռավանի ավազուտներ», արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ. 200 հա տարածության վրա: Գտնվում է Արարատյանգոգավոմ բարձրության վրա: րությունում, Վեդի գետի ձախ ափին` 1100-1200 Պահպանության օբյեկտներն են ավազային անապատներինբնորոշ կենդանական աշխարհը ն տիպիկ պսամոֆիլ (ավազասեր) բուսականությունը: 10. Բանքսի սոճու արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ. 400 հա տարածության վրա: Գտնվում է Մարմարիկ գետի ավազանում Ծաղմ բարձկունյաց լեռնաշղթայի հյուսիսահայաց լանջերին, 1800--2000 րության վրա: Պահպանությանօբյեկտն է սոճի Բանքսի տեսակի տնկարանային պուրակը: 11. Հերհերի նոսրանտառային արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ. 6140 հա տարածության վրա: Գտնվում է Արփա գետի վտակ

մ բարձրության վրա: ՊահպանուՀերհեր գետի ավազանում 1600-1800 թյան օբյեկտն է քսերոֆիտ լեռնատափաստանայինբուսականությունը՝ ներկայացված գիհու նոսը անտառների ն տրագականտայինգազերի

զանգվածներով: 12. Ջերմուկի արգելավայր: Կազմավորվել է 1958 թ. 3865 հա տարածության վրա, գտնվում է Վայքում` Արփա գետի վերին հոսանքում, 2000-2500 մ բարձրության վրա: Պահպանության օբյեկտներն են կաղնու անտառները՝կազմված կաղնի խոշորառէջ տեսակից ու մի շարք էնդեմիկ ծառատեսակներից, իսկ կենդանական աշխարհից` հայկական մուֆլոնը, բեզոարյան այծը, վարազը ն արջը: 13. Ջերմուկի հանթային ջրերի արգելավայր: Կազմավորվել է 1983 թ. 7000 հա տարածությանվրա: Գտնվում է Արփագետի վերին հոսանքում: Պահպանության օբյեկտներն են հանքային ջրերի տաք աղբյուրների սնման ավազանները: 14. Արզաքանի են Մեղրաձորի արգելավայր: Կազմավորվել է 1971 թ. 1450 հա տարածության վրա: Գտնվում է Կոտայքի մարզում՝ Դամ բարձրության լարիկ ն Մարմարիկ գետերի ավազանում, 1600-2100 են վրա: Պահպանության օբյեկտներն այծյամը, գորշ արջը, կովկասյան մայրահավը,լեռնային հնդկահավը ն այլն: 15. Իջնանի արգելավայր: Կազմավորվել է 1971 թ. 7800 հա տարամ ծության վրա: Գտնվում է Իջնանի լեռնաշղթայի լանջերին 900--2100 բարձրության վրա: Պահպանության օբյեկտներն են անտառային կենդանիներնու թռչունները: 76. Գանձաքարի (Վերին Աղդանի) արգելավայր: Կազմավորվել է 1971 թ. 6800 հա տարածության վրա: Գտնվում է Աղստնգետի աջափնյա մ բարձրության վրա: վտակ Պայտաջուր գետի ավազանում՝ 1500-2700 են Պահպանության օբյեկտներն անտառային կենդանիները: 17. Գետիկի արգելավայր: Կազմավորվել է 1971 թ. 6000 հա տարամ բարձրության ծության վրա, Գետիկ գետի ավազանում` 1500-2700 վրա: Պահպանության օբյեկտներն են անտառային կենդանիները: 18. Եղեգնաձորի արգելավայր: Կազմավորվել է 1971 թ. 4200 հա տարածության վրա: Գտնվում է Վայքում, Արփա գետի աջափնյա վտակ մ բարձրության վրա: Եղեգիս Եղեգիս գետի ավազանում, 1200-2800 կիրճը հարուստ է բուսական զանազան հազվագյուտ տեսակներով: 79. Հանքավանի արգելավայր: Կազմավորվել է 1981 թ.` 3400 հա տարածության վրա: Գտնվում է Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի լանջերին: Պահպանության օբյեկտներն են հանքային աղբյուրների սնման ավազանները: 20. Որդան կարմիրի արգելավայր: Կազմավորվել է 1987 թ. 217 հա

տարածության վրա: Գտնվում է Արարատի գոգահովտում, Արգավանդ, Արազափ ն Սովետական գյուղերի միջն: Պահպանության օբյեկտն է աղուտ անապատը,որտեղ հանդիպում է որդան կարմիրը: Որդան կարմիրը էնդեմիկ միջատ է, որը գրեթե երեք հազարամյակ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում օգտագործվել է կարմիր ներկանյութ` կարմին ստանալու համար: Արարատյան դաշտի աղուտների յուրացման հետնանքով միջատի զբաղեցրած երբեմնի 11 000 հա տարածքից այժմ պահպանվել է ընդամենը217 հա: 21. Բողաքարի արգելավայր: Կազմավորվել է 1989 թ. 2790 հա տարածության վրա: Գտնվում է Մյունիքի մարզի ծայր հարավում` Զանգեմ բարձրության զուրի լեռնաշղթայի հարավային լանջերին, 1400-2100 են այնպիսի էնդեմիկ, հազվագյուտ տեսակվրա: Այստեղ հանդիպում ներ, ինչպիսիք են վարդակակաչ Սոսնովսկու, արկանի քրդականըն ուրիշներ: Կաղնու նոսրանտառներումհանդիպում են կաղնի Արաքսի տեսակը ն մի շարք հազվագյուտ խոլորձներ: Առավել մեզոֆիլ անտառներում աճում են խազեզ յուրահատուկի ն սագասոխուկի հազվագյուտ տեսակներ: Այստեղից է նկարագրված խլածաղիկ Թախտաջյանիլոկալ էնդեմիկը: 22. Գորիսի արգելավայր: Զբաղեցնում է 1900 հա: Գտնվում է Որոտան գետի ն նրա վտակ Վարարակնի ավազանում 1400-2800 մ բարձրության վրա: Ստեղծվել է այս շրջանի կենդանական աշխարհի պահպանման համար: 23. «Սն լիճ», արգելավայր: 1987-2001 թթ. ունեցել է պետական արգելոցի կարգավիճակ, ներկայումս արգելավայր է: Գտնվում է Սյունիքի հրաբխայինբարձրավանդակի Մեծ Իշխանասարիարնելյան մասում 2658 մ բարձրության վրա ն զբաղեցնում է 240 հա տարածք: Պահպանվող օբյեկտներն են բարձրլեռնային հրաբխային ծագում ունեցող ջրավազանը ն նրան հարակից բնատարածքի բուսական ն կենդանական համակեցությունները: Ֆլորան ներառում է 102 բուսատեսակ: Լճում վերաբնակեցված է Մնանի իշխան (գեղարքունի) ձկնատեսակը:

14. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԸ

Բնության հուշարձանները բացառիկ կամ տիպիկ, գիտական ե պատմամշակութային հատուկ արժեք ներկայացնող բնական օբյեկտներ են: Հայաստանի լանդշաֆտային համալիրների ն դրանց առանձին բաղադրամասերիծագումնաբանական,տարիքային,ձնաբանական մեծ բազմազանությունները ստեղծել են բնության կենդանի ն

անկենդան բազմաթիվ հուշարձաններ,որոնցից շատերն ունեն միջազգային նշանակություն ն ճանաչում: Բնության հուշարձանների ստեղծման նպատակն է տեխնոգեն ակտիվ ներգործությունիցզերծ պահել բնական բոլոր այն փոքրատարածք գիտաճանաչողական,գիտական բարձրարժեք համալիրները, էկոհամակարգերը, նրանց առանձնահատկությունները, բնության անկենդան հրաշակերտ գոյացումները, որոնք ներգրավված չեն բնապահպան ավելի բարձր կարգավիճակունեցող տարածքներիմեջ: Բնության հուշարձանի կարգավիճակըն ռեժիմի սահմանումը տրվում է կառավարության որոշմամբ, համաձայն որի հաստատվում է նրա անձնագիրը, որտեղ նշվում է պահպանության ապահովման պատասխանատուն` ի դեմս տեղական ինքնակառավարմանմարմինների,ինչպես նան տվյալ տարածքի հողօգտագործողների: Բնության կենդանի հուշարձաններիցկարելի է նշել դարավորռելիկտային ծառատեսակները,որոնցից են լայնատերն սոսիները, հուդայի ծառը (Ծավ գետի հովիտ, Մեղրիիշրջակայք), վրացականկաղնին (տարիքը` 350-400 տարի, տրամագիծը`1,5 մ): Լոռու մարզի Խարամ գյուղի տեղամասում, սովորականբոխուԱն լորենու բների համատեղ աճ նկատվում է Բերդի մոտն այլն: Անկենդան հուշարձանները նս շատ բազմազան են, դրանցից հիշատակենք մի քանիսը՝ ռելիեֆի հողմահարման եզակի գոյացություններ (Գորիսի բնական հողաբուրգերը ն տարբեր հրաշակերտ գոյացումներ), բազալտի սյունաձն ն ճառագայթաձն գոյացումներ, որոնք հանդիպում են Ազատ, Արփա, Հրազդան գետահովիտներում ն ունեն հրաբխային ծագում, բազալտային սյուներ, բազալտային արն, բազալտային ժայռեր, սյունավոր բազալտներ ն այլ բազալտային գոյացություններ հանդիպում են հանրապետության տարբեր շրջաններում, ինչպես նան բազմաթիվ բարձրլեռնային լճակներ, հանքային ն քաղցրահամ աղբյուրներ, ջրվեժներ, սահանքներ ն այլն: Ամենաբարձր ջրվեժը գտնվում է Սյունիքի մարզի Շաքի գյուղի տարածքում, Արարատիմարզում, Ազատ գետի վրա, գտնվում է երկու ջրվեժ 30 ն Ց մետր բարձրությամբ, Ջերմուկի գմբեթաձն ջրվեժը՝ 50 մ բարձրությամբ: Ներկայումս հանրապետությունում հայտնաբերված են մոտ 600 բնության հուշարձան:

15. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ

Բնության պահպանությունը զուգակցելով ազգային պետականքաղաքականությանմյուս հիմնահարցերի հետ` Հայաստանի Հանրապետությունը պարտավորվում է՝ բոլոր քաղաքացիների համարապահովելնրանց Վանրապետության սոցիալական,գեղագիտականու մշակութային պահանջներըբավարարող անվտանգ,առողջ ն բարենպաստբնականպայմաններ: Վասնել բնական միջավայրի առավել արդյունավետ օգտագործմանը` բացառելով նրա վատթարացումը, մարդկանց առողջության ն էկոլոգիականանվտանգությանհամար սպառնալիքի առաջացումը: Հասնել հավասարակշռության ազգաբնակչության աճի ն բնական պաշարների օգտագործման միջն, ապահովել բնության առանձին կամ մի քանի բաղադրիչ մասերի ընդհանուր էկոլոգիական հաշվեկշիռը: Այս բնագավառումզուգակցել ազգային ն միջազգային շահերը: .

.

.

16. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԳԱՎԱՌՈՒՄ

Գնալով ավելի շատ ենք համոզվում, որ էկոլոգիական խնդիրների լուծումը պետականսահմաններ, սոցիալ--՛տնտեսականկարգեր, տարբեր Գաղափարախոսություններչի ճանաչում: Ավելին համաերկրային էկոլոգիական հիմնախնդիրների լուծումը բոլոր երկրներից պահանջում է միավորել ջանքերը ն միասնականուժերով, հանուն ներկա քաղաքակրթության պահպանության, պայքարել մարդուն սպառնացողաղետների դեմ: Հարկ է նշել, որ հատկապես համաերկրային էկոլոգիական հիմնակարգեր խնդիրների լուծումն է ստիպել տարբեր սոցիալ--՛ տնտեսական սենստել ունեցող, նույնիսկ թշնամի պետությունների ղեկավարներին ատոն որոշումներ կայացնել ռազմական մրցակցության, ղանի շուրջ մային ռումբերի փորձարկումներին, ընդհանրապես,ատոմային աղետը կանխելու վերաբերյալ: Այժմ միջազգային համագործակցություննայնպիսի բարձրության վրա է, որ կարելի է վստահ լինել, որ ատոմային աղետը երբեք չի սպառնալու մարդուն:

Ավելին կենսոլորտի համաերկրային աղտոտման ուղիների բացահայտման, բնական ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համար անհրաժեշտություն է առաջացել կազմակերպել դիտարկումներ, որոնց

խնդիրն է հայտնաբերել կենսոլորտում կատարվողյուրաքանչյուր փոփոխություն, պարզել պատճառներըն դրանք կանխելու միջոցներ ձեռնարկել: Ամբողջ կենսոլորտի դիտարկմանհամար, միջազգային համագործակցությանշնորհիվ, Օգտագործում են արբանյակներ ն այլ բարձր տեխնիկական միջոցներ: Միջազգային մակարդակով կատարվող ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ նավթային աղտոտվածությունից օվկիանոսի կենսազանգվածի կորուստն ավելի շատ է, քան կատարվող գերորսը: Բավական է նշել, որ ներկայումս աշխարհում գործում են ավելի քան 160 բազմակողմ համաերկրային ն տարածաշրջանայինն երեք հազարից ավելի երկկողմանի համաձայնագրեր` ամբողջությամբ կամ մասնակի նվիրվածշրջակա բնության պահպանությանն բնական հարստությունների օգտագործման կարգավորմանը: Բնապահպանության ոլորտում ձեռնարկվողանհրաժեշտմիջոցառումների իրականացմանարդյունավետությանբարձրացմանն էկոլոգիական անվտանգության սկզբունքների ամրապնդմանկենտրոնական նախապայմանը տարածաշրջանայինն ենթատարածաշրջանայինհամագործակցությանզարգացումն է: Դրա կարնորություննարտահայտվածէ նան ՄԱԿ-ի «Անապատացման դեմ պայքարի» կոնվենցիայում,որտեղ նշված է, որ այդպիսի համագործակցությունըկարող է ընդգրկելանդրսահմանային բնական պաշարների կայուն կառավարման,գիտության ն տեխնիկայի, համապատասխան ինստիտուտներիամրապնդմանբնագավառները:

17. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻՆ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

Դայաստանի Հանրապետությունում բնապահպանական գործընթացներումնպատակաուղղվածգործողություններնանհնար է լիարժեք իրականացնելառանց բազմակողմանիմիջազգային համագործակցության: ԳամաձայնՌիո դե Ժանեյրոյիհռչակագրի պահանջվում է առանձնահատուկ նշանակություն տալ ավելի քիչ զարգացած ն էկոլոգիապես խոցելի երկրների վիճակին ն կարիքներին: Այս տեսակետից մեր հանրապետությունըդիտվում է որպես բնապահպանականկարնոր, բայց խոցելի տարածաշրջան:

Բնապահպանությանբնագավառում Հայաստանի երիտասարդ հանրապետությունը ներկայումս միջազգային համագործակցության մեծ փորձ ունի, որը ձեռք է բերվել ՄԱԿ-ի կառույցների, համապատասխան կոնվենցիաների քարտուղարությունների ն Համաշխարհային բանկի ներդաշնակն արդյունավետ գործունեության արդյունքում: Այսպես Հայաստանում անապատացմանդեմ պայքարի կոնվենցիայի շրջանակներում միջազգային համագործակցությունն իրականացվում է հետնյալ մակարդակներով. 1. Բնապահպանականնշանակության միջազգային կոնվենցիաների քարտուղարություններ. 2. Միջազգայինկազմակերպություններ. 3. Զարգացած երկրներ. 4. Տարածաշրջանային, ենջատարածաշրջանային ն միջտարածաշրջանային երկրներ. 5. Անդրսահմանայինկապեր: Միջազգային հիմնադրամների ն բանկերի աջակցությամբ հանրապետությունում կենսաբազմազանությանպահպանության ն կայուն օգտագործմանվերաբերյալ իրականացվել են մի շարք ծրագրեր: Նշենք մի քանիսը. 1. Անտառայինսեկտորի զարգացման ծրագիր. 2. Սնանա լճի էկոլոգիական հավասարակշռության վերականգնման գործողությունների ծրագիր (այդ ծրագրի շրջանակներում վեր է հանվել Սնանի ջրահավաք ավազանի կենսաբազմազանության ներկա վիճակը, մշակվել է նրա պահպանության ն վերականգնման համար համալիր միջոցառումների ծրագիր): Այդ ծրագրի շրջանակներում վեր է հանվել Սնանի ջրահավաք ավազանի կենսաբազմազանության ն վերականգնման համար համալիր միջոցառումների ծրագիր. 3. Շրջակա միջավայրի պահպանությանգործողություններիծրագիր. 4. Միջազգային նշանակություն ունեցող Հայաստանի խոնավ տարածքներիգույքագրման ծրագիր. 5. Գիլի լճի վերականգնմանծրագիր. 6. Անտառների գենետիկական պաշարների պահպանությունը ն արդյունավետ օգտագործումըԱնդրկովկասում: Գլոբալ էկոլոգիական ֆոնդի կողմից ֆինանսավորվող «Հայաստան. կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը երկրում» ծրագրի շրջանակներում գնահատվել է կլիմայի փոփոխությանազդեցությունը բնական էկոհամակարգերի, բուսական աշխարհի (անապատային-կիսաանապատային, տափաստանային,մերձալպյան, ալպյան անտառայինգոտինե263

րի, գյուղատնտեսական սեկտորի (արոտներ, գյուղատնտեսականմշակաբույսեր), հողային ն ջրային ռեսուրսների, մարդու առողջության վրա: Մշակվել է փոփոխություններըմեղմացնողմիջոցառումներիծրագիր: Միայն միջազգային ակտիվ համագործակցությանշնորհիվ է հնարավոր իրականացնել բնապահպանական հիմնախնդիրներիլուծումը:

18. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԿՈՂՄԻՑ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԿՈՆՎԵՆՅՑԻԱՆԵՐԻ ԸՆԴՈՒՆՈՒՄԸ

Միջազգայինհարաբերությունների վառ ապացույց է ՀՀ կողմից միջազգային կոնվենցիաների ընդունումը, որոնցով պետություններին երաշխավորվում է էկոլոգիականօրենսդրությունմշակել շրջակա միջավայրի որակի մասին ն ապահովել նրանց կատարումը, սեփական տնտեսությունը վարել առանց բնականմիջավայրին վնաս հասցնելու ն խախտելու բնապահպանականօրենսդրությունը, ունենալ վնասատու գործունեության հետնանքներինախնականգնահատականայն մասին, որ տվյալ ձեռնարկությունը կարող է վնաս հասցնել բնությանը, ն ապացույցներ այն մասին, որ այդ գործընթացներից օգուտը զգալի չափով մեծ է, քան մարդկությանը հասցրած վնասը, ն պարտավորությունվերցնել աղտոտումիցվնասը վերականգնելուհամար: 1. Վամաշխարհայինհանրության կողմից նման մոտեցմանարդյունքը հանդիսացավ Ռիո դե Ժանեյրոյում 1992 թ. ՄԱԿ-ի կողմից «Կենսաբազմազանությանմասին» կոնվենցիայի ընդունումը, որին անդամակցել են աշխարհի շուրջ 180 երկրներ, այդ թվում՝ նան ՀՀ-ը: 2. ՄԱԿ-ի «Անապատացմանդեմ պայքարի» կոնվենցիան ընդունվել է Ռիո դե Ժանեյրոյի գագաթաժողովի ընթացքում, որին միացել է նան Հայաստանի Հանրապետությունը: 1997 թ. Ազգայինժողովը վավերացրեց սույն կոնվենցիան: 3. Վայաստանի ստանձնած ճիջազգային պարտավորություններիցէ նան «Համաշխարհային մշակութային ն բնության ժառանգության մասին» կոնվենցիայի պահանջների իրականացումը: Հայաստանում արտաքիներկրաբանականակտիվգործընթացներընույնպես սպառնալիք են հանդիսանում մի շարք պատմամշակութայինհուշարձանների պահպանությանհամար: Այստեղ մեր պետությունիցպահանջվումեն հսկայականմիջոցներ ն ջանքեր ներդնել կենդանի ն անկենդանբնության, ինչպես նան պատմական եզակի հուշարձանների պահպանությանուղղությամբ:

«Ջրաճահճայինտարածքներիպահպանությանմասին»Ռամսարիկոնվենցիայի ցանկում ընդգրկվել ն միջազգայիննշանակություն են ձեռք բերել Արփի ն Սնանա լճերը՝ իրենց ջրահավաքավազաններով:Հետնաբար, բնապահպանությանգործողություններըայս ոլորտում վերաբերումեն. 1. Ջրային ռեսուրսների պահպանությանն ն կայուն օգտագործմանը. 2. Գիլի լճի ջրաճահճային էկոհամակարգիվերականգնմանը. 3. Սնանա լճի էկոլոգիական հավասարակշռությանվերականգնմանը: Դժբախտաբար,այդ ծրագրերի իրականացումը ձգձգվում է: ՀՀ վավերացրել է նան «Օզոնային շերտի պահպանությանմասին», «Կլիմայի փոփոխության մասին», «Արդյունաբերական վթարների անդրսահմանայիններգործության մասին»,«Վտանգավոր թափոնների անդրսահմանայինփոխադրմանն դրանց հեռացման նկատմամբ հսկողություն սահմանելու մասին», «Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատականիմասին» կոնվենցիաները: ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից վավերացվել են բնապահպանական բնույթի 12 կոնվենցիաներ, որը մեկ անգամ նս ապացուցում է, որ մեր հանրապետությունը մեծ նշանակություն է տալիս բնապահպանական միջազգայինգործընթացներին,որոնցով պարտավորվում է ձեռք առնել բոլոր միջոցները բնապահպանական միջազգային կոնվենցիաների պահանջներըկատարելու ուղղությամբ: Թեն ՀՀ սոցիալ-տնտեսական ներկա վիճակը թույլ չի տալիս լիովին իրականացնել ստանձնած միջազգային կոնվենցիաների պահանջների իրագործումը, սակայն ձեռք են առնվում հնարավոր բոլոր միջոցները ռազմավարականնշանակություն ունեցող բնապահպանականխնդիրների լուծման համար:

19. ՍԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

«ԿԱՐՍԻՐ

ԳԻՐՔԸ»

Տարբեր երկրների բուսաբաններ, կենդանաբաններ ն առաջավոր մարդիկ վաղուց են նկատել այն աղետալի վտանգը, որը սպառնում է Երկրին: Դեռնս 1948 թ., երբ աշխարհը ուշքի չէր եկել ամենաավերիչ պատերազմից, երբ առաջնային խնդիրը մարդկանց քաղցի ն ավերածությունների դեմ պայքարն էր, այդ մարդիկ կարողացել են նայել ապագային ն կանխագուշակել, թե Երկիրը ինչ նոր վտանգի առաջ է կանգնելու: Այդ թվականինստեղծվել էր բնության պահպանությանմիջազգային միությունը (ԲՊՄՄ), որը ներկայումս իր շարքերում ընդգրկում է 500-Իից ավելի պետություններն մեծ թվով հասարակականկազմակերպություններ: Բազմաթիվայլ առաջնահերթխնդիրների լուծման հետ միաժամա265

1966 թ. հրատարակվել է «Կարմիր գիրքը»` հազվադեպ ն վերացվտանգի տակ գտնվող բույսերի ն կենդանիներիտեսակների ցանկը: Այդ ողբալի ցուցակում ընդգրկված են 768 տեսակի ն 371 ենթատեսակի կաթնասուններ,264 տեսակի ն 167 ենթատեսակիթռչուններ, 250 տեսակի բույսեր: Այդ գրքում ներկայացված են լեմուրները, օրանգուտանը, գորիլան, ճապոնական ն սպիտակ կռունկները, կոնդորը, կոմոդյան վարանը, ծովային կրիաներ, կոկորդիլոսներ ն այլն: Ցավալի է, որ մեր հանրապետության կենդանականաշխարհից 6 տեսակ` միջերկրածովային կրիան, հայկական իժը, գանգրափետուր հավալուսնը, սապսանը, առաջավորասիական ընձառյուծը ն սպիտակապոչ արծիվը ընդգրկված են միջազգային «Կարմիր գրքում»: Դժբախտաբար, այդ ցուցակը գնալով ավելի է ընդարձակվում:

նակ ման

20. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

«ԿԱՐՍԻՐ

ԳԻՐՔԸ»

Ֆլորա: Ամբողջությամբ վերցրած` Վայաստանումտարածված բուսատեսակների ներկա վիճակը տագնապալի է: Պահպանության կարիք է զգում Գայաստանի Ֆլորայի գրեթե կեսը: «Կարմիր գրքի» մեջ գրանցված է ընդամենը 387 տեսակ, որը կազմում է բուսատեսակների1296-ը: Այդ տեսակների ներկա վիճակը առավել տագնապալի է: Գրեթե 35 տեեն առանձին սակներ կա՛մ վերացել են Յայաստանից, կամ պահւպվանվել անմատչելի վայրերում, օրինակ` Շոբերի բորակաթուփը, Ֆյոդորովի փշաբարձը, որոնք մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում գիտության համար: Լրիվ անհետացած տեսակներից կարելի է հիշատակել դեղին ջրաշուշանը, խնկեղեգը, որ չափազանցարժեքավոր դեղաբույս է, Ֆիշերի ստերնբերգիան,տետրադիքլիսը,էնդեմիկհովանոցավորՉեդելմեյերի մարգացնծուն ն ուրիշ տեսակներ: Մերկասերմերիցվտանգման տակ են մի քանի տեսակի գիհիներ, կենին: Պտերանմաններից են՝ իժալեզու հասարակը, չորապտեր արծվապտերայինը ն այլն: Ծածկասերմերից վերացմանվտանգի տակ են մեծ թվով տեսակներ, այդ թվում` թխկիներ (որոնք չորանում են), ձնծաղիկներ, խնկենիներ, տերեփուկներ, զանգակներ, վայրի մեխակի տեսակներ, վայրի ձմերուկ, խուրմա, կովկասյան գազեր, ոսպ արնելյան, կաղնու որոշ տեսակներ, հաղարջենի, Քրաշուշաններ, եղեսպակներ, սոխերի տեսակներ, շուշաններ, կակաչներ, կտավատներ, թզենի, սոսի, արնելյան նշենի, ալոճենի, վայրի տանձենի, արոսենի, թեղի, մանուշակ, խաղող անտառային ն այլն: ԽՍՀՄ «Կարմիր գրքի» երկրորդ հրատարակությունում (1984), որը խմբագրել է ակադեմիկոսԱ. Թախտաջյանը,ընդգրկված են տեսակներ,

որոնց տարածման արեալները Հայաստանում գտնվում են ծայրահեղ օրհասական վիճակում: Ցուցակում ընդգրկված բույսերը խմբավորված են հետնյալ 5 կատեգորիաներում. Անհետացած տեսակներ, որոնք տարիներ շարունակ չեն հանդիպում բնության մեջ (35 տեսակ): 7. Անհետացողտեսակներ,որոնցհետագագոյությունըանհնարէ առանց պահպանմանհատուկմիջոցառումներիիրականացման(129 տեսակ): 2. Դազվագյուտ տեսակներ, որոնք անհետացման ուղղակի վտանգի ենթակա չեն, սակայն հանդիպում են ոչ մեծ քանակություններով` կամ սահմանափակտարածությունների վրա, կամ էլ աճման խիստ մասնագիտացվածվայրերում ն կարող են արագ անհետանալ (155 տեսակ): 3. Կրճատվող-պակասող տեսակներ, որոնգ տարածման սահմանները որոշակի ժամանակահատվածումնվազում են բնական պատճառներով կամ մարդու ն այլ միջամտության հետնանքով (59 տեսակ): 4. Անորոշ տեսակներ, որոնք հնարավոր է, որ ենթակա են վտանգի, սակայն չկան հավաստի տեղեկություններ, նրանց ներկա տարածման արեալի մասին (8 տեսակ): Բույսերի«Կարմիրգիրքը» վարվում է հազվագյուտ.անհետացմանեզրին գտնվող բուսականտեսակներին համակեցությունների հաշվառման, պահպանության, վերարտադրության ն օգտագործման գիտականորեն հիմնավորված հատուկ միջոցառումների մշակման ն իրագործման, ինչպես նան դրա մասին բնակչությանն իրազեկ պահելու նպատակով: Բույսերի «Կարմիր գրքում» գրանցման հիմք են դառնում բույսերի տեսակների թվաքանակի ն տարածման սահմանների կրճատման, գոյության պայմաններիվատթարացմանն անհետացմանվտանգի վերաբերյալ տվյալները: Բույսերի «Կարմիր գիրքը» կազմվում է` հիմք ընդունելով բուսական աշխարհի պետական հաշվառմանարդյունքները: ՀՀ բույսերի «Կարմիր գրքում» բույսերի տեսակները գրանցելու ն դուրս գրելու վերաբերյալ եզրակացությունըտալիս է ՀՀ բույսերի «Կարմիր գրքի» հանձնաժողովը: Ֆաունա: Նույնքան տագնապալի է նան Հայաստանի ֆաունայի բազմազանության ներկա վիճակը: Ներկայումս Հայաստանում հանդիպող 17000 տեսակիանողնաշարավորներիու 493 տեսակի ողնաշարավորների, ֆաունայի 48 տեսակներ գրանցված են նախկին ԽՍՀՄ-ի «Կարմիր գրքում», իսկ ողնաշարավոր կենդանիներից 99-ը հանրապետության, 6-ը միջազգային«Կարմիր գրքում»: Այժմ անհրաժեշտություն է առաջացել մոտ ապագայում հանրապետության «Կարմիր գրքում» գրանցելու ողնաշարավոր կենդանիների 97 նոր տեսակ: Հայաստանի «Կարմիր գիրքը» դեռնս հրատարակվածչէ, սաանողնաշարավորների

կայն նախատեսվածէ այդտեղ ընդգրկել շուրջ 100 տեսակ: Վատ է հատկապես «Կարմիր գրքի» մեջ գրանցված տեսակների վիճակը. Հայաստանի կաթնասունների18 տեսակներ, այդ թվում` հայկական մուֆլոնը, բեզոարյան այծը, վայրենակերպը (մացառախոզ), լայնականջ ոզնին, առաջավորասիական ընձառյուծը, կովկասյան ջրասամույրը, հարավ-ռուսական խայտաքիսը:Ինչ վերաբերում է մանուլին (տափաստանային կատու), շերտավոր բորենուն ն կովկասյանմկնիկին, ապա մենք ստիպված ենք ընդունել, որ այդ տեսակները մեր ֆաունայի համար անվերադարձ կորսված են: 353 տեսակի թռչուններից «Կարմիր գրքի» մեջ գրանցված է 57 տեսակ, այդ թվում` մոխրագույն կռունկը, կասպիական հնդկահավը (ուլար), կովկասյան մայրահավը, մեծ թվով բազեներ, սպիտակագլուխ անգղը, սն անգղը, մի քանի տեսակի արծիվներ, բադեր, կարապներ, սագեր, սովորական ֆլամինգոն, ձկնկուլը, վարդագույն ն գանգրափե-

հավալուսնը ն այլ թռչնատեսակներ: տեսակի սողուններից «Կարմիր գրքի» մեջ գրանցված է 11 տեսակ, այդ թվում` հայկական իժը, կովկասյան կատվածձը,միջերկրածովային կրիան ն այլն: Ց տեսակի երկկենցաղներից«Կարմիր գրքի» մեջ գրանցված է 1 տեսակ` սիրիականսխտորագորտը:39 տեսակի ձկներից «Կարմիր գրքում» գրանցված է 2 տեսակ` Սնանի իշխանը ն Սնանի բեղլուն: Կենդանիների«Կարմիր գիրքը» միջազգայինպահանջներըբավարարող համահավաք փաստաթուղթ է, որում գրանցվում են տեղեկություններ հազվագյուտ, անհետացող տեսակների, կենդանիների տեսակների կարգավիճակի, աշխարհագրականտարածվածության,էկոլոգիական պայմանների ներկա վիճակի ն պահպանման միջոցառումների մասին: Կենդանիների«Կարմիր գիրքը» վարվում է հազվագյուտ ն անհետացող կենդանիների տեսակների ն համակեցությունների հաշվառման, պահպանության, վերարտադրության,օգտագործման ն գիտականորեն հիմնավորվածհատուկ միջոցառումներիմշակման ն իրագործման,ինչպես նան դրա մասին բնակչությաննիրազեկ պահելու նպատակով: Կենդանիների«Կարմիր գրքում» գրանցմանհամար հիմք են հանդիսանում կենդանիների տեղախմբերի թվաքանակի ն տարածման սահմանների կրճատման, գոյության պայմանների վատթարացմանն անհետացման վտանգի տվյալները: Կենդանիների «Կարմիր գիրքը» կազմվում է հիմք ընդունելով կենդանական աշխարհի պետական հաշվառման արդյունքները: Կենդանիների«Կարմիր գրքում» կենդանիներիտեսակների գրանցման ն դուրսգրմանվերաբերյալ եզրակացությունըտալիս է ՀՀ կենդանիների «Կարմիր գրքի» հանձնաժողովը: տուր

21. ՍՏՈՒԳԻՉ

ՀԱՐՑԵՐ

Ինչպիսի՞ տեղական էկոլոգիական հիմնախնդիրներ գիտեք: Ինչպիսի՞ տարածաշրջանային էկոլոգիական հիմնախնդիրներ գիտեք: 3. Թվարկե՛ք մի քանի համաերկրային հիմնախնդիրներ: 4. Ինչո՞ւ հնարավոր չէ երկրի ազգաբնակչության անընդհատ աճը: 5. Ինչո՞ւ ազ1.

2.

գաբնակչության աճի ն սննդամթերքներիարտադրության միջն ծագել է հակասություն: 6. Ի՞նչ է էկոլոգիական ճգնաժամը: 7. Ինչպիսի՞խոշոր էկոլոգիականճգնաժամեր գիտեք: 8. Ինչո՞վ է պայմանավորվածէներգետիկ ճգնաժամը: 9. Ինչպիսի՞սպառվող ռեսուրսներ գիտեք: 10. Որո՞նք են ռեկրեացիոն ռեսուրսները: 11. Սպառվո՞ղռեսուրս է արդյոք տեսակային բազմազանությունը: 12. Ի՞նչ եք հասկանում ռեդացենտների ճգնաժամ ասելով: 13. Ի՞նչ եք հասկանում էկոլոգիականնորմավորում ասելով: 14. Ի՞նչ է էկոլոգիականհուսալիությունը: 15. Բերե՛լ էկոլոգիական խախտումներիօրինակներ: 16. Ի՞նչ եք հասկանում էկոհամակարգի ինքնավերականգնումասելով: 17. Ի՞նչ է էկոլոգիականկառավարումը: 18. Որո՞նք են կառավարման կանոնները: 19. ՀՀ-ի համար ո՞րն է ամենամեծ էկոլոգիական հիմնախնդիրը:20. Թվարկեք ՀՀ-ի մի քանի էկոլոգիական հիմնախնդիրներ:21. Սնանա լճի ինչպիսի՞էկոլոգիական հիմնախնդիրներգիտեք: 22. Բնության հատուկ պահպանվողտարածքների նշանակությունը: 23. Ինչպիսի՞ ԲՀՊՏ--ներ գիտեք: 24. Ի՞նչ եք հասկանում արգելոց ասելով: 25. Ինչպիսի՞ ազգային պարկեր գիտեք: 26. Թվարկե՛ք մի քանի արգելավայրեր: 27. Որո՞նքեն ՀՀ-ի պարտավորությունները բնության պահպանությանբնագավառում: 28. Միջազգային համագործակցությանդերը բնության պահպանության բնագավա-

Բերե՛լ օրինակներ բնապահպանականմիջազգային գործընթացներին ՀՀ-ի մասնակցության մասին: 30. ՀՀ-ն ինչպիսի՞բնապահպանականմիջազգայինկոնվենցիաներ է ընդունել: 31. Որո՞նքեն «Կար32. միր գրքերի» նշանակությունը: Ի՞նչ եք հասկանում «Կարմիր գրքի» սն ն կանաչ էջեր ասելով: ռում:

29.

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ

ՀԱՐՑԵՐ

Ի՞նչն է համարվում էկոլոգիայի ուսումնասիրման առարկան: 2. Որո՞նք են ժամանակակից էկոլոգիական ճգնաժամերի ընդհանուր գծերը: 3. Ի՞նչն է կոչվում օզոնային անցք ն ի՞նչ վտանգներեն կապված նրա հետ: 4. Երկրի բացարձակ գերբնակչությունը իրականությո՞ւնէ, թե՞ տեսակետ: 5. Գոյություն ունեն արդյո՞քքրեական պատիժներէկոլոգիական հանցագործներիհամար: 6. Ի՞նչ ծավալի արտանետումներէ կատարումքաղաքի մեքենայական տրանսպորտը:7. Ինչո՞վ են տարբերվում էկոլոգիական ճգնաժամերը ն էկոլոգիական աղետները: 8. Վնարավո՞ր է արդյոք վերականգնել Սնանա լճի էկոհամակարգերը: 9. Ի՞նչ է կոչվում այլընտրանքայինէներգետիկա: 10. Ինչո՞վ է պայմանավորված գիտության էկոլոգիացման անհրաժեշտությունը:11. Ինչո՞ւ 1.

էկոլոգիական ուսումնասիրություններում կարնոր դեր է կատարում մոդելավորումը:12. Ինչո՞ւ է վտանգավորկենսաբազմազանությանաղքատացումը: 13. Ինչո՞ւ մարդու տնական զարգացումը հնարավոր է միայն բնական միջավայրում: 14. Վողառաջացմանգործում ի՞նչ դեր ունեն կենդանի օրգանիզմները: 15. Ի՞նչ եք հասկանում ռեդուցենտների ճգնաժամ ասելով: 16. Ինչո՞ւ է Երկրի ջրոլորտը աստիճանաբարթթվայնանում: 17. Ի՞նչ եք հասկանում` ասելով «Օվկիանոսը կյանքի ծագման ն սկզբնականզարգացմանօրրանն է»:

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Գյուղատնտեսական մթերքներ ստանալու Ագրոէկոհամակարգ նպատակովմարդու կողմից ստեղծված արհեստական ոչ կայուն համակարգ: Հատուկ պահպանվողընդարձակ տարածք նախաԱզգային պարկ տեսված ոչ միայն բնական համալիրներըանձեռնմխելիպահպանելու գլխավոր խնդրին, նան առողջապահական(ռեկրեացիային) էսթետիկականն լուսավորչական նպատակներով: տագնապ, վախ) Գիտական հոսանք, որի Ալարմիզմ (անգլ. 8/ոո ներկայացուցիչները մարդկանց ուշադրությունը հրավիրում են այն փաստին, որ բնության վրա մարդու ներգործությունը աղետալի հետնանքներ ունի, որ մարդու հետագա զարգացման համար բավարար բնական ռեսուրսները բացակայում են: Այլընտրանքային էներգիա էներգիայի ստացում՝ հիմնված ոչ միայն ավանդական օգտակար հանածոների (ածուխ, նավթ, գազ ն այլն), այլ Արեգակիէներգիայի,երկրաջերմայինաղբյուրների, ծովային հոսանքների ներհոսման ն անդրհոսման, քամու,Երկրի ձգողական ուժի էներգիայի վրա ն այլն: Անսպառ բնական ռեսուրսներ Բնական ռեսուրսներիքանակական մաս տեսակետիցչսպառվող (արեգակնայինէներգիան,քամին, մակընթացությունները,ջուրը (բացառությամբխմելու ջրից): Ինքնուրույն օրգանականնյութեր սինթեԱվտոտրոֆ օրգանիզմներ զողներ, որոնք Արեգակիէներգիայիկամ քիմիական ռեակցիաների ընթացքումանջատված էներգիայի հաշվին, անօրգանական միացություններից սինթեզում են Օրգանականնյութեր: Արգելավայր Մշտական կամ ժամանակավորապեսառանձնացված տարածք, որտեղ ապահովում են բնական չափանմուշային, գիտական, պատմամշակութային տնտեսականարժեք ներկայացնող համալիրների ն դրանց տարրերիպահպանություննու վերարտադրությունը: Արգելավայրերի տարածքում սահմանափակվում կամ արգելվում է ցանկացած գործունեություն, որը հակասում է արգելավայրի նպատակին: Արգելոց էկոլոգիական, գիտական, պատմամշակութային արժեք ներկայացնող, առանձնահատուկ բնապահպանական,գեղագիտական հատկանիշներով օժտված տարածք, որտեղ բնական համալիրի զարգացման գործընթացներն ընթանում են առանց մարդու անմիջական միջամտության: Արգելոցներում մարդու միջամտությունը սահմանափակվում է գիտական հե--

--

--

--

--

--

--

--

տազոտություններով ն այնպիսի միջոցառումներով, որոնք ուղղված են արգելոցի կայունության պահպանությանը: Աուտոէկոլոգիա Օրգանիզմի (առանձնյակ, տեղախումբ, տեսակ) ն միջավայրի փոխազդեցություններն ուսումնասիրող էկոլոգիական գիտության բնագավառ: Բնակության միջավայր Ոչ կենսական ն կենսական պայմանների ամբողջությունը, որում ապրում է տվյալ առանձնյակը, տեղախումբը ն տեսակը: Բնության պահպանություն Բնության ռեսուրսամիջավայրավերարտադրողականգործառույթի, կենսոլորտի գենոֆոնդի, ինչպես նան չվերականգնվող բնական ռեսուրսների պահպանության ապահովմանմիջոցառումների ընդհանուր կանխորոշվածհամակարգ (տեխնոլոգիական,տնտեսական, վարչաիրավական, միջազգային, կենսատեխնիկական,լուսավորչականն այլն): Գաուզեի մրցակցության բացառման օրենք Երկու տեսակներ չեն կարող գոյատնել միննույն ապրելատեղում, եթե նրանց էկոլոգիական պահանջները համընկնում են, այսինքն` եթե նրանք զբաղեցնում են միննույն էկոլոգիական խորշը, ապա նրանց միջն առաջանում է մրցակցություն, որը հանգեցնում է մի տեսակի բացառմանըմյուսի կողմից: Դեմոգրաֆիական պայթյուն Ազգաբնակչության կտրուկ ավելացում` կապված կյանքի սոցիալ--էկոլոգիականփոփոխությունների կամ ընդհանուր էկոլոգիական պայմաններիհետ: էկոլոգիական բուրգ Բնական էկոհամակարգերում պրոդուցենտների, կոնսումենտներին ռեդուցենտների միջն հարաբերությունները արտահայտված նրանց զանգվածով կամ էներգիայով պատկերված գծանկարային բուրգի ձնով, որտեղ յուրաքանչյուր նախորդ սնման շղթայից հաջորդին անցնելով՝ էներգիայի կամ զանգվածի կորուստը կազմում է 9057: էկոլոգիական խորշ Միջավայրի բոլոր գործոնների ամբողջությունը, որի սահմաններում հնարավոր է տեսակի վերապրելը բնության մեջ: Համատեղ ապրող էկոլոգիական համակարգ (էկոհամակարգ) ն ոչ կենսական նրանց շրջապատող կենդանի օրգանիզմների գործոնների ցանկացած համակարգ, որոնք միավորված են ընդհանուր գործառության մեջ: Մարդկությանն բնության միջն փոխհարաէկոլոգիական ճգնաժամ բերությունների լարված իրավիճակ, որն առաջացել է մարդկության ինտենսիվ չվերահսկվող գործունեությունից, որը ն --

--

--

--

--

--

բնութագրվում է կենսոլորտի համաերկրային աղտոտումով, անտառներիհատումով, բուսական ն կենդանականտեսակների ոչնչացումով ն այլն: Կենսահամակարգիաստիճանականանէկոլոգիական սուկցեսիա դարձելի (հազվադեպ դարձելի) ուղղորդված հերթափոխում, որն ընթանում է բնական գործոնների կամ մարդու ներգործությամբ: Վամակեցություն,ապրելատեղ. տվյալ տարածքի ոչ կենսաէկոտոպ կան (անօրգանական)պայմաններիամբողջությունը: Կենդանի բնության անդարձելի պատմական զարգացէվոլյուցիա ման գործընթաց: Շրջակա միջավայրի գործոնների լայն փոփոխուէվրիբիոնտներ թյան պայմաններում գոյատնելու ընդունակ բուսական, կենդանական ն սնկային տեսակներ: Բարձրակարգօրգանիզմներ, որոնց բջիջները պաէուկարիոտներ րունակում են հատուկ ձնավորված կորիզ իր թաղանթով, որը նրան սահմանազատում է ցիտոպլազմայից: էուկարիոտներին են պատկանում սնկերը, բույսերը ն կենդանիները: Թթվային տեղումներ Մթնոլորտայինտեղումներ, որոնք իրենց մեջ պարունակում են արդյունաբերականարտանետումներ (ՏՕշ, ՏՕ, ՎՕչ, ԷԼ(Շ| ն այլն): Դրանք թթվեցնում են ջրամբարները ն հողը, որը տանում է ձկների ն այլ ջրային կենդանիների ոչնչացման, ինչպես նան անտառներիաճի կտրուկ նվազման: Լիբիխի նվազագույնի օրենք Բույսերի բերքատվությունը կախսնման է ված այն տարրից, որը հողում առկա է նվազագույն քանակով: Լիմիտավորող գործոն էկոլոգիական գործոն, որը որոշակի պայմաններիդեպքում սահմանափակում է (լիմիտավորում) օրգանիզմի կենսագործունեության ինչ-որ դրսեռրում: Լուսապարբերականություն Օրգանիզմների ռեակցիան օրական լուսավորվածության պարբերականությանը. ցերեկվա ն գիշերվա տնողության հարաբերություն, արտահայտված աճի զարգացման գործընթացների փոփոխությամբ: Ծնելիություն Միավոր ժամանակամիջոցումծննդաբերության հաշվին տեղախմբերում հայտնված նոր առանձնյակներիթիվ: ««Կարմիր գիրք»» Հազվագյուտ ն վերացման վտանգի տակ գտնվող տեսակներիկարգաբանվածցուցակ` պաշտոնականփաստաթուղթ, որտեղ ցույց է տրված այդ տեսակներինախկին ն ժամանակակից տարածվածությունը, թվաքանակը, կրճատման

--

--

--

--

--

--

--

պատճառները, վերարտադրմանառանձնահատկությունները ն պահպանության համար ձեռնարկվող համալիր միջոցառումները: Կենդանի նյութ Երկիրը բնակեցնող կենդանի օրգանիզմների ամբողջությունը անկախ նրանց կարգաբանականպատկանելությունից: Կենսաամբողջություն (բիոմ, անգլ. բիոմե, կյանք ոմե-վերջավորություն, որը նշանակում է կյանքի ամբողջություն) Տարբեր խումբ օրգանիզմների ն նրանց բնակության միջավայրի ամբողջությունը որոշակի լանդշաֆտաաշխարհագրական գոտում (օրինակ անապատում, տունդրայում, փշատերն անտառում): Կենսաբանական արդյունավետություն Միավոր մակերեսում կամ միավոր ժամանակամիջոցում տեղախմբի կամ համակեցության կողմից սինթեզված կենսազանգված: Կենսաբանական բազմազանություն Երկիրը բնակեցնող բուսական, կենդանական, սնկային ն մանրէային տեսակների բազմազանությունը ն նրանց բնական ներդաշնակությունը: Կենսաբանական ««Ժամացույցներ»» Ֆիզիոլոգիական մեխանիզմներ, որոնք պայմանավորում են օրգանիզմների հնարավորությունները արձագանքելու ժամանակահատվածը ն երնույթները: Բնական տարրերի միաԿենսաերկրահամակարգ (բիոգեոցենոզ) տարր ամբողջությունը Երկրի մակերեսի որոշակի հատվա--

--

--

ծում:

ԿենԿենսաերկրահամակարգաբանություն (բիոգեոցենոլոգիա) ն սահամակարգերի ծագման, գործառույթների զարգացման մասին էկոլոգիականգիտություն: Կենսազանգված Այս կամ այն օրգանիզմի կամ համակարգի կողմից միավոր մակերեսի ն ծավալի վրա սինթեզված կենդանինյութի քանակը արտահայտվածզանգվածակշռով կամ էներգիայով: Մեկ տեսակի առանձնյակների խմբեր կամ հաԿենսաինդիկատոր մակեցություններ, որոնց առկայության վիճակի ն վարքի միջոցով դատում են միջավայրի փոփոխությունների մասին, այդ թվում աղտոտիչների ներկայությունների ն խնտությունների մասին: Կենսաինդիկատորների միջոցով միջավայրի Կենսաինդիկացիա որակի գնահատում: Կենդանի օրգանիզմներիկողմից սինթեզվածքիԿենսածին նյութեր --

--

--

միականմիացություններ: Ըստ Վ. Վերնադսկու օրգանիզմների կողմից ստեղծվող ն վերամշակվող նյութեր: Կենսական ձն Տարբեր խումբ տեղախմբերի հարմարվածության ընդհանուր ձնը, որոնց արտաքին տեսքը, էկոլոգիան առավելագույն չափով են արտացոլում նրանց հարմարվածությունը նման միջավայրի պայմաններին (անապատում ապրող բույսերն ունեն հարմարվածության ընդհանուր ճն): Կենսակոս (բիոկոս) նյութեր Միաժամանակկենդանի օրգանիզմնեն րի կողմնակի գործընթացներիմիջոցով ստեղծվող նյութեր հողը): (օրինակ՝ Կենսահամակարգ Տվյալ միջավայրի պայմաններումմիմյանց հետ փոխներգործողբուսական, կենդանական, սնկային, մանրէային տեղախմբերի ամբողջություն: Այն բաղկացած է օրգանական նյութեր սինթեզողներից (պրոդուցենտներ), օրգանական նյութերով սնվողներից(կոնսումենտներ), օրգանականնյութեր քայքայողներից (ռեդուցենտներ): Կենսատեղ (բիոտոպ) Միատարր էկոլոգիական պայմաններով տարածք զբաղված որոշակի կենսահամակարգերով (օրինակ տայգան կարող է ունենալ բազմաթիվ բիոտոպեր): Կենսոլորտ Երկրի թաղանթ, որի կառուցվածքը, բաղադրությունը ն էներգիան պայմանավորված է կենդանի օրգանիզմների կենսագործունեության ամբողջությամբ, որի մեջ ներառվում են Երկրի մթնոլորտի ստորին մասը, ամբողջ ջրոլորտը ն քարի շերտի վերին մասը: Կենսոլորտային արգելոց Չափորոշիչային (էտալոն) տեղամասերով պահպանվող տարածք Երկրի որնէ հիմնական բնակատեղում (սաղարթախիտանտառում, տունդրայում ն այլն): Տվյալ միջավայրի պայմաններում էկոհամակարգի կայուն, Կլիմաքս վերջնական,անդարձելի զարգացմանփուլ է, որում նա բավականին երկար ժամանակաշրջանում գտնվում է հավասարակշռված վիճակում: Կլիմաքսային համակեցություն Շրջակա միջավայրի համեմատությամբ հարաբերականորեն կայուն, հավասարակշռված բուսական համակեցությանվիճակ: Կենսական հարաբերությունների ձն. տարբեր տեսաԿոմենսալիզմ կի առանձնյակների մշտական կամ ժամանակավոր համաբնակություն, որի ընթացքում կողմերից մեկը սնվում է մյուսի սննդի մնացորդների կամ արտազատված նյութերի հաշվին, առանց նրան վնասելու: --

--

--

--

--

Կոնսումենտներ Պատրաստի օրգանական նյութերով սնվող օրգանիզմներ: Դրանց են պատկանում բոլոր կենդանիները, մանրէների մի մասը, մակաբույծ ն միջատակերբույսերը: Հետերոտրոֆ օրգանիզմներ Օրգանիզմներ, որոնք ընդունակ չեն սինթեզելու օրգանական նյութեր ն իրենց սննդառության համար օգտագործում են այլ օրգանիզմների կողմից սինթեզած օրգանական նյութերը: Վետերոտրոֆներինեն պատկանում բոլոր կենդանիները,մակաբույծ բույսերը, սնկերը ն միկրոօրգանիզմներիգերակշռող մեծամասնությունը: Հիդրոֆիտներ Խոնավ կամ գերխոնավ միջավայր նախընտրող ցամաքային բույսեր (ճահճային բույսեր, խոնավ արնադարձային անտառների բույսեր): Հոմոյոթերմ (տաքարյուն) Կենդանիներ,որոնց մարմնի ջերմաստիճանը քիչ է կախված շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանիփոփոխություններից (թռչուններ, կաթնասուններ): Մակաբույծ Ուրիշ առանձնյակներիհաշվին ապրող ն իր զարգացման ընթացաշրջաններով նրա հետ սերտ կապված տարբեր օրգանիզմների փոխհարաբերություններիձն: Մահացություն Տեղախմբում առանձնյակներիմահացության ինտենսիվության գործընթացը. միավոր ժամանակամիջոցում տեղախմբում մահացած առանձնյակների թիվը, այդ թվում մարդկանց: Մարդածին գործոն Բնության մեջ ընթացող գործընթացներ`կապված մարդու ծագման ն գործունեության հետ: Մարդածին ներգործություն Շրջակա միջավայրի վրա մարդու ուղղակի ն անուղղակի ազդեցությունը: Բույսեր, որոնք գերադասում են օդի ն հողի խոնավուՄեզոֆիտներ թյան միջին պայմաններ.միջանկյալ տեղ են գրավում չորադիմացկունների ու ջրային բույսերի միջն: Մոնիտորինգ--- Մարդուն շրջապատող միջավայրի պարբերաբարկրկնվող դիտարկումներին վերահսկմանհամակարգ, ինչպես նան մարդու առողջությանն կյանքի համար կրիտիկականվիճակների, անբարենպաստկամ վտանգավոր իրավիճակների կանխում: Գոյություն ունեն մոնիտորինգիտարբերտեսակներ կենն այլն: սաբանական, համամոլորակային,տարածաշրջանային ն Մրցակցություն Նույն տեսակի (ներտեսակային) տարբեր տեսակի (միջտեսակային) օրգանիզմներիմրցակցությունըմիննույն ռեսուրսների համար, որը տվյալ միջավայրում բավարարչէ: Համակեցության ձն. օրգանիզմների փոխադարձ, Մութուալիզմ --

--

--

--

--

--

--

փոխշահավետ գոյատնում, որի ընթացքում կողմերը (կամ նրանցից մեկը) չեն կարող գոյատնել առանց մյուսի: Նոոսֆերա (բանական ոլորտ) Կենսոլորտի զարգացման բարձրագույն աստիճան` կապված մարդու ծագման ն քաղաքակիրթ մարդու զարգացման հետ: Դա այն ժամանակաշրջաննէ, երբ երկրի զարգացմանընթացքում բանականմարդու գործունեությունը դառնում է գլխավոր որոշիչ գործոն: Շելֆորդի դիմացկունության օրենք Օրգանիզմի (տեսակի) ծաղսահմանափակող որը կարող է լինել էկոլոգիակումը գործոն, կան ինչպես նվազագույն, այնպես էլ առավելագույն ներգործությունը: Տեղախումբ Տեսակի ինքնավերարտադրումնապահովող առանձնյակների բնական խմբավորում, որը տվյալ բնակլիմայական պայմաններում էվոլյուցիայի է ենթարկվել անսահմանափակ ժամանակաշրջանում ն ունի ինքնուրույն գենետիկական համակարգ ու էկոլոգիականնկարագիր: Արեգակնայինէներգիայի հաշվին հանքային նյուՊրոդուցենտներ թերից օրգանական նյութեր սինթեզող օրգանիզմներ (կանաչ բույսեր): Պրոկարիոտներ (նախակորիզավորներ) Բջջի ցիտոպլազմայից բջջապատովչսահմանազատված իսկականկորիզի բացակայությամբ օրգանիզմներ (բակտերիաներ ն կապտականաչ ջրիմուռներ): Ջերմոցային էֆեկտ Մոլորակի ջերմաստիճանի աստիճանական տաքացում կապված մթնոլորտում մարդածին գազերի (ածխաթթու գազ, մեթան, ֆտոր ն ածխաջրածնաքլորիդներ)կուտակումներ: Մեռած օրգանական նյութերով սնվող ն նրանց քայՌեդուցենտներ ու քայող հանքայնացնող օրգանիզմներ (գլխավորապես բակտերիաներ ն սնկեր): Սահմանային էֆեկտ Կենսահամակարգերի սահմաններում օրգանիզմներիբազմազանությանն խտությանավելացմանձգտում: Սառնարյուն կենդանիներ (ոօտճոոօ-օթո) Մարմնի անկայուն ջերմաստիճանովկենդանիներ,որը փոփոխվում է կապված միջավայրի ջերմաստիճանից:Դրանց են պատկանում բոլոր անողնաշարավորները, իսկ ողնաշարավորներից ձկները, երկկենցաղները ն սողունները: Սիմբիոզ Երկու ն ավելի տեսակի օրգանիզմների համատեղ գոյություն, փոխշահավետհամաբնակություն: --

--

--

--

--

--

--

--

--

--

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՑԱՆԿ

Ազգային գնահատման զեկույց, Երնան, 2002: ԳրիգորյանԳ., Բնական միջավայրի բարելավման լանդշաֆտագիտականհիմունքները, «Հայաստան» հրատ., Երնան, 1988: Յ. Իսկոյան Ա., ՅՑայաստանի Հանրապետությանէկոլոգիական իրավունք, Նորմատիվ իրավական ակտերի ժողովածու, Երնան, 2000: 4. Խորոզյան Ի. ն ուրիշներ, Հովազը մեր բնության հրաշքն է, «Պոլիթայփ», Երնան, 2004: 5. Վայաստանումանապատացմանդեմ պայքարի գործողությունների ազգային ծրագիր, Երնան, 2002: 6. Վայաստանիկենսաբազմազանություն, Առաջինազգային ծրագիր, 1999: 7 Հայաստանիկենսաբազմազանությանպահպանության համար հզորությունների գնահատում, Երնան, 2002: 8. այաստանի ֆլորայի ն բուսական ծածկույթի վիճակն ու պահպանությունը, «Հայաստան», Երնան, 1984: 9. Մարուխյան Ռ., Յովհաննիսյան Ա., Անձի էկոլոգիական կուլտուրան, Երնան, «Արնիկ», 2005: 10. Մելքումյան Լ., Բնության պահպանությանհիմունքներ, Երնան, 2006: 11. Մելքումյան Լ., Կենդանաբանություն կենդանիների էկոլոգիայի հիմունքներով (քորդավորներ), Երնան, 1988: 12. Մելքումյան Լ., Կենդանաբանությունկենդանիների էկոլոգիայի հիմունքներով, Մաս |, Երնան, 1990: 13. Մուլքիջանյան Յ., Հայկական ՍՍՀ արգելոցները ն արգելավայրերը, «Հայաստան» հրատ., Երնան, 1975: 14. Մուրադյան Ա. ն ուրիշներ, էկոլոգիական բացատրականբառարան, Երնան, 1.

2.

2001:

Ռոբերտ Ալեն, Ինչպես փրկել Երկիրը, «Հայաստան» հրատ., Երնան, 1986: Սնանա լիճ: Հիմնահարցեր ն գործողությունների ռազմավարություն: Միջազգային գիտաժողովինյութեր, Սնան, «Հայաստան» հրատ., Երնան, 1996: 17 Վարդանյան Մ., Հայաստանի կենտրոնականն հյուսիսարնելյան տարածաշրջանների դեղաբույսերը ն դրանց մշակման հեռանկարները,«Գիտություն» հրատ., Երնան, 2003: 18. Շահինյան Ս.Մ., Թահմազյան Ն. Կ., էկոլոգիա, Երնան, 2003:

19. ՃՐՅՈԵՅԻՑՒ ՒԼ, ՎՇՈՕՑՏԲԿմ ԾԲօՇՓճքՅ,ՅԻՅ:Մ6", ՕՇԵՑՔ, 1987.

20. Ճեղծքօ6ո /., ՅոօՈոօրոտ 7 ԽԵՅԿՃ օ6 օեքյթօճօաճք Շքողծ. Ծ/ՕՇՓճքճ, ՅԿՕՇՀՇԼ615. 16.

ԽԵԼ

ՎԲՈՕՑԲԵՅ,

7., 1985.

Ի., 1986. ԽԿՅոքձտոՇհաճ քՅ33821482 ՈտքշոճոմաՑիելք 8 ՔՕՇՇ/, ԻՔ3, 1993. "3եօոօոոտ", "Էտ",

ՔՇՇՈՇՈՕԲՅԻԻԸ

չգյք. 1978. 23. 8ճքիռղօւաա8. 11., 2(աօ6 8Շալ6օՇ18օ, հ,

21. ԾոօոՕՈ/ՂՎԲՇԿՈՄՅԽԱԿԿՈՉՈՑԱՂՈԿՇՇԽՀԱՆ

ՇՈՕԲՅքԵ,

22.

Քօոեաձեօտ

8.

ո

տք.,

ՅԿԾՈՕՐՈՎՇՇԽԵՑ

24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31.

32. 33.

ԹճքեոՇստն 8. /., ԵւսօօՓֆճքճ,Խ., 1967. 8. 1., /36քՅԻԻԵ ՇՕԿ., | ՓԽ, ԿԼ Թճքեոճոօնտտ ՅՑ", 8., Ոքոսոճղոճք 3«օոօՐՈՔՑ, ՔօՇԼօՑ հ/մ, 1996. 8քօեՇշատտ 3ՅեօՈօՐոՔ, Ի/., 1990. Ոոճքօտ /Ճ., ՈՓոյոճԱՈՕԻԻՑՃՑ ԽՅո Աօքօր »ի., ԱԾ օօ ոքոքօոտճ, Մ., "Մոք", 1968. ոքօլ 3«ՕՈՕՐԵՎՇՇԿՈՇ ՇտօմեօտոխեօՈ., ԼՅոր Մ., ՔոօօՓօքոճտ ՄԹ6ՇԼՕ 8 ԻՇՈ ԿՇՈՕՑՇԵՅ. ՄՏԽԵլԼ Բ 6/օՇՓօքել, Խ., 1973. ԿՃխատոօտ Ի/., 25օՈօԱո: Ծ/օՇՓօքել, ԻՅ7ո1", ԽԼ, 1974. 1987. ԿքոօԽԿքճշհճքԿԻՄ. ՃքոոՇաօր ՇՇՔ. 7 տ8օ1-Ե6, էքՇՅՅԻի,ճճճօՅո", Իռ, «ԵԱՑ ՇՇՔ. Քոճշրճո

ՃքԿՔԻՇԿօՔՈ

տտ,ԷքօՅՅի, /Ճճճօա8"", 1989. Մ.Ի ՇՀ, 2003.

8., ՕՇԻՉՑԵԼ 3«օՈօՐՅՎ,

ԽՈճտքուլօՑ տ Ծ/օՇՓտքճ,ԽՇՇԵՅՅ, "/Ճքօոքօաոտոու",

ՇՏԿԾՅԵԼՇ

Ծ., Է|

ԽոքՅօՋԻ Շ., ՅԽՅ6Ց

"

1989.

34. 35. 36. 37.

Օոխ էՕ., 3ոօոօրատ,2 7., ՍօՇԵՑՅ, "Ինք", 1986. /Ճ., ԱՈոքՑովոՅ",Բ/., 1978.

ՈՅքՅՃԽՕԻՕՑ

Ոօոօտ 8., ԾոօօՓօքճ ճ ոքօճոՓտԵլ 1981.

ԿՅՅՅՃԻԵ,

օ«քՅԻԵլ, ՈօՅոօՑ /Ճ., ԼլԵւոոՔ է., 3Կօոօոմտ (/ՎՇԾԻՕ6Շ ոօօօ6ածօ),ԸՇճԽա--ՈՇոօք6»քո,

2003.

38. ՔՅՈԽԿԾՑՔԿ

8., 3«օոօրոք, ՌԻՇԿ, 1987. 39. Ք6ռուօքՇ Է|., ՈքոքօոօոօՈԵտՕՑՅԻ

6. ՇոՕ88թե--ՇՈՔՅՑՕՎԻՀԵ,

1990.

ՔոտծՓօ Ք., ՕՇԻԾՑԵԼ օԾալծտ3եօոօրտտ, Խ., 1970. 41. ՔոտծՓօ Ք., ՕՇԽՕՑԵԼ օԾԼլ6. 3եՕոօրտտ, Խ., 1989.

42. ՔՕԽՎԻՃ Էէ., ՕՇԻԾՑԵԼ 3«օՈՕՐՈՒ,

ԻՈՕՇԵՑՅ,1996. 40.

43. ԸՅՈՅԼՇՈՑԿ /Ճ., ՕՇՕԾՇԻԻԽՕՇՈՃ

քՅՇոքօոծՈՇԻոՑ Ճքե Հոտ, ԷքօՅՅԻ, 2004.

44.

Շյոճք Խ., 7տուօսՀռ

45. Նազար» 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54.

Քի Ճ.

7826ՇՈԵՍ:

5., Ծոօոօոճտ. Օչքճխել ոք/ճքօղել, Ո., Ոքօաօշ«օշ«ղ6Ի

6 ՈՕեքելՕՇՏՈՑԻԱԵՐԸ

ՄՇԼՅՈՈԾՑ

"նք", քոյ»

ԻՃ

Լճքքուօքոտ

1983. ՇՇաՅ, մմ, ԿԼ, "՛ԹեւՇաոտ

ասօոճ", 1961.

է 3ՕՇՈՇՐՇԻՑ,

1980. .,

Մ/166ք Ք., ԸՕՕԾԱլՇՇՅՑՕ

Փոքճ Ո., Ոօոյոտքոճտ3օօոօրոտ, Խ., 1971. Ւ|., Ծելոօ88 7Ճ., 3Օոօրոտ, ՄՕՇԵՑՅ, /Ոքօօտծւալտո

ԿԱՅքԿՕՑՅ

6", 1988. ԻՅ., 1980.

Այ8ճքպՇ., 3ԿօոԾՈՈՎՇՇԽՃ6 38Յ4օԽՕԽՇքԽԵՕՇՐՀ 38օՈԾԱՅԾ,

Այտոօտ Ռ., 3«օոօրոտ, Ռ., 1997.

81օՈՈԻՇԽԿԵՑ

8., ԿՕՇԽՈՎՇՇԿՈԼ ո/ոեՇ ԾճօՇՓճքելւ,., 1978. 1987. Զ6ոօաօ8 Ճ., ՈօոյուլոօեԻճտ 6.Օոօոմտ, Խ/ՉՇԵՅՅ,"ԹԵւլՇաճտ ախպօոճ", Ջ6ոօեօՑ /Ճ., ՕՇմքօյօ8 Շ., 3քօ8Իլտօքճխելւ »ոտօք ոքոքօրել, ԻՈՇՇԵՑՀ,ՒԲ)1", 1985. Ք6ՈԾԽօՑ Ճ., 3ղ6օք Ք., Լքյղիետ ոյ րե Բ 8օ9ՇքճՇ6ԻԵԾ,

ԽՄԾՇԽՑՅ,

"Ոքօրքօօօ", 1988.

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՔՆՆԱՐԿՈՒՍՆԵՐԻ

ԵՎ ՌԵՖԵՐԱՏՆԵՐԻ

ԹԵՄԱՆԵՐ

«էկոլոգիայի հիմունքներ» առարկայից ուսումնական պլանը իրականացնեհամարանհրաժեշտ է կազմել ծավալուն ռեֆերատ ստորն առաջադրվածթեմաներից, ինչպես նան գրավոր ձնով պատասխանելստուգիչ հարցերին: լու

Ձեր քաղաքի, մարզի, բնակավայրիէկոլոգիականիրավիճակը Վերջին տարիներին բնության մեջ կատարվածփոփոխությունները 3. Մի որնէ ձեռնարկությանէկոլոգիականիրավիճակը 4. Փոքրիկ գետերը ն նրանց փոփոխություններըվերջին տարիներին 5. Սնանա լճի էկոլոգիականիրավիճակը 6. Վողագործությանն անասնապահությանէկոլոգիացումը 7 Թունաքիմիկատների ն հանքային պարարտանյութերիազդեցությունը շրջակա միջավայրի ն գյուղմթերքների վրա 8. Երկրի ռադիոակտիվությունըն կյանքի հեռանկարները 9. Վամակարգչամոլությունը ն մարդու առողջությունը 10. Շրջակա միջավայրի արդյունաբերականաղտոտվածությունը 11. էկոլոգիան ն էկոնոմիկան՝միասնությունը ն հակադրությունը 12. էներգետիկայի էկոլոգիացումը 13. Բնական հարստություններիօգտագործման էկոլոգիացումը 14. Մաքուր տեխնոլոգիաներիներդրման անհրաժեշտությունը 15. Բնության հատուկ պահպանվողտարածքների (ԲՀՊՏ) նշանակությունը 16. 14Բ1ՂՊ տարածքները 17 էկոլոգիական քաղաքականություն 18. Ջրի աղտոտմանաղբյուրներըն հետնանքները 19. Վողիաղտոտմանաղբյուրները ն հետնանքները 20. Հայաստանի բնապատմականհուշարձանները 21. Ինչպե՞սեն օգտագործվում Հայաստանիռեկրեացիայինռեսուրսները 22. Ինչպե՞սեն օգտագործվումՎայաստանիջրային ռեսուրսները 23. Ինչո՞ւ է տագնապալիՎայաստանիանտառայինռեսուրսների ներկավիճակը 1.

2.

Առաջարկվածթեմաները կարոգ են ընդարձակվել կամ նեղացվել, ներկայացնել նոր թեմաներ: Կարնորվելու է ստեղծագործականմոտեցումը ն ինքնուրույնությունը:

ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

ԵՎ ՍԵՄԻՆԱՐ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎՈՂ

ԵՐԱՇԽԱՎՈՐՎՈՂ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐԻ

ՏԵՍԱՆՅՈՒԹԵՐԻ

ՑԱՆԿ

2030, (ՇքԽՃԻտտ,1994, 54 Մքհ. 663 ոքՕԽճղոճԻ տք,ՃԵւուտտ,1995, 18 Ծմհ.

3. ԹՕՈՒԵՍՇ

8ՕՄԽԵԼ,ՃԻոտտ, 1996, 30 ԽՔո. 4. 8Եւղքել տ ԻՇՓԼե, Ճուուճտ, 1996, 30 Խտհ. 5. Այառ Խճքռ, Մյռուտտ,1991, 30 ԽՔԻ.

6. Ծ.յՕԾԱՇԻԽՕՅԵԼ.

3Ո«ՔՅ/ԻՅ, 1992, 20 Կտի.

7. Զ.ՕոՕՈ4ՎՇՇԽՕՇ ՇճՈԵՇԿՕ6

203816180, (ՇքԽճոտՔ, 1996, 15 ոք. էմ օ6ք23 8. ՔՅո, օթթաաօաոտ Մ, (Շքոճիտտ, 1996, 43 Շքողճ »«4ՅԻ 1.

ճուուքօՓճ

2. ՇՈՅՇՑԻԼ

ՕՅՕՒ

9. ՖԿՅՇԼԵ ՈճՇՅ, ՃԽԵԼուՔ, 1996, 30 Մ.Ի. 10. ՃՈԵԼՇթոճյոՑԻՅՑ 3Ի6քոոտ, (օքոՅԻտտ, 1991, 24 11. ԽԱՇՈՕՆԻԵԸ Ոօշօղտ,

1989, (ՇքՅԿՅԻտտ,

Ժմտ.

Խո.

որի.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԲԱՆ ԳԼՈՒԽ

է ԿՈԼՈԳԻԱՆ

ՈՐՊԵՍ

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

էկոլոգիան որպես կենսաբանական ն սոցիալականգիտություն, կապը մյուս գիտությունների հետ 2. էկոլոգիայի ուսումնասիրման առարկաներըն մեթոդները Յ. էկոլոգիայի կապը բնապահպանությանհետ 4. Ժամանակակիցէկոլոգիականհիմնախնդիրներիլուծման անհրաժեշտությունը 5. Բնության ն հասարակությանէվոլյուցիան 6. Վտանգված է մարդու ժառանգականլիարժեքությունը 7. Ստուգիչ հարցեր 1.

ԳԼՈՒԽ

.

Յ5

է ԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐ

Գաղափար էկոլոգիական գործոնների մասին 2. Միջավայրի ոչ կենսական գործոններ 2.1. Լույսը որպես էկոլոգիական գործոն 2.2. Ջերմությունը որպես էկոլոգիական գործոն 2.3. Խոնավությունը որպես էկոլոգիական գործոն 2.4. Միջավայրի քիմիական կազմը որպես էկոլոգիական գործոն 2.5. Իոնացնող ճառագայթումը որպես էկոլոգիական գործոն 2.6. Վրդեհը որպես էկոլոգիական գործոն 3. Կենսականգործոններ 4. Մարդածին գործոններ

ՄԻՋԱՎԱՅՐ

Գաղափար բնակության միջավայրի մասին 2. Ջուրը որպես բնակության միջավայր 3. Ցամաքաօդային միջավայր 4. Վողը որպես բնակության միջավայր 5. Կենդանի օրգանիզմները որպես բնակության միջավայր 6. Օրգանիզմների էկոլոգիական դասակարգման սկզբունքները 7. Ստուգիչ հարցեր 1.

1.

ԲՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԳԼՈՒԽ

5. 6. 7. 8.

ԳԼՈՒԽ

Օրգանիզմների վրա միջավայրի գործոնների ազդեցության ընդհանուր օրինաչափությունները Օրգանիզմների հարմարվածությունըբնակության միջավայրի պայմաններին Գաղափարկենսապարբերականությանմասին Ստուգիչ հարցեր

ՏԵՂԱԽՄԲԱՅԻՆ

էԿՈԼՈԳԻԱ

Գաղափարտեղախմբի մասին 2. Տեղախումբը որպես համակարգ 3. Տեղախմբերի բազմաձնությունը 4. Տեղախմբի կառուցվածքն ու դինամիկան 4.1. Տեղախմբերի տարածականկառուցվածքը 4.2. Տեղախմբերի տարիքային կառուցվածքը 4.3. Տեղախմբերի սեռային կառուցվածքը 5. Տեղախմբերի դինամիկբնույթը 5.1. Տեղախմբերի ծերացման ն մահացության էկոլոգիան 5.2. Մի քանի տեսակների առավելագույն երկարակեցությունը 6. Տեղախմբերիկառավարմանռազմավարությունը 6.1. Տեղախումբը որպես թվաքանակի կարգավորման տարրականմիավոր 6.2. Տեղախումբըորպեսմշտադիտարկմանտարրականմիավոր 6.3. Տեղախումբը որպես պահպանության տարրականմիավոր 6.4. Տեղախումբը որպես շահագործման տարրականմիավոր 7 Ստուգիչ հարցեր 1.

ԳԼՈՒԽ

ԿԵՆՍԱՀԱՄԱԿԱՐԳ

1. Գաղափար կենսահամակարգիմասին

2. 3. 4.

5. 6. 7.

ԳԼՈՒԽ

Կենսահամակարգիտեսակային կառուցվածքը Կենսահամակարգիտարածականկառուցվածքը, հարկայնությունը ն խճանկարը Գաղափարէկոլոգիական խորշի մասին Կենսահամակարգիսննդային կառուցվածքը: Սնման շղթաները ն էկոլոգիական բուրգերը Երկրի կենսահամակարգերի պահպանությանանհրաժեշտությունը Ստուգիչ հարցեր

էԿՈՎԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

1.

2.

Գաղափարէկոհամակարգիմասին էկոհամակարգերիկենսաբանականարդյունավետությունը

էկոհամակարգի դինամիկան էկոհամակարգերիաստիճանականփոփոխությունները

Գաղափարագրոէկոհամակարգերիմասին Գյուղատնտեսությանմեջ էկոլոգիական օրինաչափությունների ներդրման անհրաժեշտությունը Ստուգիչ հարցեր

3. ձ.

5. 6.

8.

(սուկցեսիաներ)

ԳԼՈՒԽ

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏԸ

ԲԱՐՁՐ

ՈՐՊԵՍ

ԿԵՆԴԱՆԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ

ՄԱԿԱՐԴԱԿ

Վերնադսկինորպես կենսոլորտի մասին ուսմունքի հիմնադիր շրջապտույտը կենսոլորտում -3. Վ. Վերնադսկու ուսմունքը բանական ոլորտի մասին 4. Գաղափար տեխնոլորտիմասին 5. Մոլորակիկենսաբանական բազմազանության հիմնախնդիրները 6. Յայաստանիկենսաբազմազանությունը 7 Մթնոլորտի աղտոտման աղբյուրները 8. Մթնոլորտի աղտոտման հետնանքները 9. Ջերմոցային էֆեկտը ն կլիմայի համաերկրայինտաքացումը 10. Օզոնային էկրանիխախտումը 11. Թթվային տեղումներ 12. Մթնոլորտիաղտոտմանէկոլոգիական հիմնախնդիրները ն պահպանությանսկզբունքները 13. Ջրոլորտի աղտոտումը ն կանխելու ուղիները 14. Ջրոլորտի աղտոտման հետնանքները 15. Խմելու ջրի պակասի հիմնախնդիրը 16. Ջրոլորտի աղտոտման ն պահպանությանէկոլոգիական

«-1.

Վ.

Հ-2. Նյութերի

.

.

ԳԼՈՒԽ

հիմնախնդիրները

.

ՀԱՄԱԵՐԿՐԱՅԻՆ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

.

.

.

Տեղական, տարածաշրջանային,համաերկրայինէկոլոգիական

հիմնախնդիրներ

4.

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐ, ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ,

2, Երկրի ազգաբնակչության թվաքանակի աճը Յ.

էԿՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

1.

Հողերի անապատացմանուղիները 18. Հողերի աղտոտման աղբյուրները 19. Երկրի կեղնի անապատազման էկոլոգիական հիմնախնդիրները ն պահպանությանսկզբունքները 20. Ստուգիչ հարցեր

Սննդամթերքիխնդիրները էներգետիկայի խնդիրները

.

Բնական ռեսուրսները Բնության ռեսուրսների ճգնաժամ 7 Բնօգտագործում 71. էկոլոգիական նորմավորում 7.2. էկոլոգիականխախտումներ 7.3. էկոլոգիական կառավարում 8. Վայաստանիէկոլոգիականհիմնախնդիրները 9. Սնանա լճի էկոլոգիական հիմնախնդիրները 10. Վայաստանիբնության հատուկ պահպանվող տարածքները 11. Վայաստանիպետական արգելոցները 12. Վայաստանիազգային պարկերը 13. Վայաստանիարգելավայրերը 14. Վայաստանի բնության հուշարձանները 15. Վայաստանիպարտավորություններըբնության պահպանության 5.

6.

բնագավառում

բնագավառում

գործընթացին

16.

Միջազգայինհամագործակցությունը բնապահպանության

Հայաստանի մասնակցությունը բնապահպանականմիջազգային

Վայաստանիկողմից միջազգայինկոնվենցիաներիընդունումը 19. Միջազգային «Կարմիր գիրքը» 20. Վայաստանի«Կարմիր գիրքը» 21. Ստուգիչ հարցեր 18.

ՍՏՈՒԳՈՂԱԿԱՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՔՆՆԱՐԿՈՒՄՆԵՐԻ

ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

ՑԱՆԿ

ՑԱՆԿ

ԵՎ ՌԵՖԵՐԱՏՆԵՐԻ

ԵՎ ՍԵՄԻՆԱՐ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎՈՂ

ԵՐԱՇԽԱՎՈՐՎՈՂ

ԲԱՌԱՐԱՆ

ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՐՑԵՐ

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԹԵՄԱՆԵՐ

ՊԱՐԱՊՄՈՒՆՔՆԵՐԻ

ՏԵՍԱՆՅՈՒԹԵՐԻ

ԼՅՈՒԴՎԻԳ

ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

ԷԿՈԼՈԳԻԱՅԻ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

Դասագիրքբուհերի ոչ կենսաբանական մասնագիտությանուսանողներիհամար

Հրատարակչությանտնօրեն՝

է.Ս.

Խմբագիր՝

Մ.Վ.

Տեխնիկականխմբագիր՝

Ն.Ն.

Գեղարվեստականխմբագիր՝

Սրբագրիչ՝

Մկրտչյան

Մնացականյան Բաղդասարյան

Ա.Ա.

Փարսադանյան Ս.Մ

Համակարգչայինձնավորումը՝

Լ.Շ.

Համակարգչային մուտքագրումը՝

Ս.Ս.

Մելքումյան

Հովսեփյանի Ավետիսյանի

ISBN 978-99941-1-419-1 SUjwqpmpJmu[!' o,1,ubp: !>wlf\u[!' 60x84 1/16: @nu1111!' o,1,ubp Owl{wt[!' 18 U1Uj. llwllmt: SU1w11wuw4[!· 500 ori�uw4 q�u[!' UjWJ llwuwqpwJ�U

«flu1,qu'4-97• =irusurul4:rnt@antu

0051, bpl.wu, '4nll�u,wu� Ul"I\· 49/2, hbn.' (+37410) 23-25-28 �w11u· (+37410) 23-25-95, t[. lf\nuu,' [email protected], t[. 4w J11' www.zangak.am qriwtuwunLp' bpl.wu, luwu21 wu lf\n11. 29. hbn.' 54-06-07. t[. 4w111· www.book.am