Երկիր մոլորակը և նրա աշխարհագրական թաղանթը

»-

|

գ-- 73

կ, ԳԱՌԲԻԵԼՑԱՆ

Խրկիր ՄՈԼՈՐԱԿԼ `

րն:

Եվ ՆԻԱ.

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԹԱՂԱՆԹԸ

՛.ւ

աԼ

ԱՆԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Հ» Կ. ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

լ:

ՄՈԼՈՐԱԿԸ

սՐԱ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱ

ԹԱՂԱՆԹԸ.

լ

ԵՐԿԻՐ

՝

Եշ-`.

Է

ՊԵՏԱԿԱՆ

-

աաա.

Ուսումնաօժանդակ ձեռնաոկ

Ւ

«ՀԻ-

`

ՍՊ «աղատի՞՝

յ

՛--յ88 արար

ՀՀԿ

ՀրՏՑ"

Լ2

--Հ

-

--

-

էՎԱՆԻ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՅԻՆ

ա

ԵՐԵՎԵՆ-Տ

արքն»

լ

Վ

ԲՐ

«Հ

-

`

Է

Հ:

--

-

,

":

ԳՄԴ 26.2

-

ՀՎ

-

Ք

Գ 124 Գ.

Խմբագիր՝ աչխ. գիտ. թեկն. Գրախու՝ աշխ. գիտ. թեկն.

Ս Կ.

:

-

Հ

տտատատատատտաատոշապտատաա աաաթագաաաաւաթ»ե ԳՀ ԳՐԷ

ՎՆ

Գ

ՏՈԾՈՒՕԷՒՃ

Ե

-ո

.2-

:

՞

Գ 124 ԼՄ

ՀՒ

մն

«բ

Հ«(/Բ/ 34.29

Հ. Գաբոիելյան,

կ,

`

ն ղրանցում տեղի վուլթների ու պրոցեսների Հարցերը Քննարկվոմ է հրկրի աշխարճագրականթաղանթի վերափոխման,բնտա',

:

ւ

օգտագործման դործում: դրա ռացիոնալ Հարա շպանության, նախատեսվածէ աշխարճագրության ֆակովտետիու աշխարչճագրությանուսուցիչների ճամար: Ճ.

աՆ

՞

՞

ՎՀ»

ու

`

-

Ե-Ն

ֆ

190503000000--35 Գ------ԸՅ

«ե.

Ի-

ՀԵՐ ՀՀ.

ՅԷ

րդղ

ռ

աան

ԵՈ)

ո

ՐՃԵԹԱՐՈՎՒԼ ԸԹՃՎՅՅ

ՐԸ:

ՒԷԼՐՃ ՅԷԳՈՋ

Է

Է:

ԲՃՔՃՈԲՂՕՑԱՎ

ՐԷՕՐԹՃՓԱԻՎԷՇԵՒՃՁ

ԼԱՀա

ՖԿՀՆՈ40-8ՇՈՕԽՕՐՅՈՇՈԵՒՕՇ

ՈՕՇՕ6ԻՇ

Ի

(ոճ 8քխՎԱՇՑՕԽ Ջ3եՆ6) 11502161Ե6180 Իքօթճկըւ010 ՄԱԽՔՇքԸԱԼԵՒՏ

լր

Եք6ճՅյ

Հ

--զբ

:

(05)--83

Է

:

Գրքում նոր ծրագրին Համապատասխան շարադրվծագման, մթնոլորտի, չրոլորտի, կենսոլորտի, քարոլոր"

Նպա

Քու -

է

նյութերի շրջապտույտի ՀԵ", վածքի,

-Հ

ԵՈ

Ն

երկիր մոլորակը ն նրա աշխարձճագրակս Թը: Ուս. օժանդակ ձեռնարկ|Խմբ.Գ. Ս. Աբ. Հ --եր.: երնանիճամալո. Հրատ. 1983.-- 320 ։ Վնրնախորադր:՝ նրնանիպետ. Համալս. Հ

-

-

տ

Է Բ7

--

:

Հ

Եր.

'

Պամալսարանի Գոռարրակլոթյո, եՎ » «.-Յ-Է»

Երբնանի

Է.

Է

Պ"»-.

՛

ՅԻ.

Հ-Ի

ց»

«

-՞

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

մոլորակըե ՖՐկիո

աշխաբճագբական թաղանթըմի շարք բնականգիտությունների,այդ թվում նան ընդնանութ է, իսկ վերջինս Եբկբագիտության ուսումնասիրման առառոկան աշխաոբձագբության մի բաժիննէ: Աշխաոճագոությունը ձեավոոբվեց դեռնս անտիկաշխաոԲում: Առաջինանգամ «քՇ0քոնթհլշ» տերմիննօգտագործեց 111 դ. վերջՆ 1 դ. Բույն գիտնական էբոտոսթենեսը (մ. թ. նբա

.

լ

'

ա.

սկիզբ):

Գիտությունների ճամակարգում ուրբ մայր աջխաբճագոութ է, գիտություն դասվում է դասականգիտությու Եշի շարքը: Լ, Այն բնականե ճասաբակական ճամակառգ գիտությունների ե տաբածքտ"որն ուսումնասիբումէ բնական արտադրական յին Քամալիոներն դբանցբաղադրբամասեոը: | է.-: բաժանվում որբ Երկու ճիմնականճյուղի՝ ֆիզիկական աշխարճագրություն, ն է ,ոնոտհսա-. շարքին պատկանում բնականգիտությունների կան աշխարճադրություն,որը հասարակական գիտություննե՞ի ճամակառգումէ: Նշվածայս եոկու ճյուղեոինզուգընթաց նճյուղը՝ ճամակաոգի ԵԽԵրբորդ զարգացավաշխաոճագզբական '՝ `

ու

:

..

քարտեղզագրությունը:

չ

ռեր ումԵն Այժմ աշխաոճագոություն մայո օրինակ,ընդճանուրջբաավելի նեղ մասնագիտություններ. բանությունը(ճիդոոլոգիա), իսկ նբանիցէլ` գետաբանությու` նը, լճաբանությունը,ճաճճաբանությունը, սառցադաշտաբաիէ նությունը (գլյացիոլոգիա), ջոաչափությունը

գիտությունից"

|

:

:

(Բիդոոմետշիաթ

ն այլն: Նույնըկաբելի ջբակենսաբանությունը ֆՐաֆիզիկան,

(գեռմոքթ՞ մ

"Է ասել կլիմայագիտության, եբկբաձնաբանության

ֆոլոգիայի)ն

:

լ

մագիտություննեբի նեղ մասնագիտական

սին: կամ նույնն ԵՐկբագիտության Ընդճանուր

Է

է.

այլ

ր

բնդճանուբ լ"

է՝ '

յ

աշ-խնդիոըԵրկիրմոլոբակի աշխաոճագոության ֆիզիկական

թաղանթիճանաչումնէ, խարբճագոական

նբա

կառուցվածքի

Աշ-բացաճայտումը: զաշգացմանօբինաչափությունների մասն է կազմումաշխաբճագոբական թաղանթի խարճագրբական ճետ մարդէ մարդունե որբի որբը շջշապատում միջավայոըր, կապվածէ իո կյանքովու աբտա-կային ճասաբակությունը

ու

գործունեությամբ: դրական

մայո գիտությունըայժմ նանաչողաԱշխաբճագոություն մի կանու բացատբականփուլից թնակոխելէ զաոբգացման նոբ՝ կառուցողական-կոնստոուկտիվ փով, աշխաբճագճոության ռա-Երբ ուսումնասիովումեն բնականԲարստությունների կոնկրետ. կամբնությանվեբափոխման ցիոնալօգտագործման խնդիոբներ: ն տնտեսա-ֆիզիկական Ստոկատիբական դարաշրջանում բաժանվածչէին. այն իբարբից կանաշխաոբճագոություննեոը խնդիոնէՐ եբկոներինանաժամանակաշխարճագոության ձեավոբվեց Եբկոիգնդաձնության «ումը: Այս դաբաշոջանում էբատոսթենեսը առաջինանգամբավականնըշգաղափաոը, `

ԼՈ.

չ չափե ց ---11 դդ. մ. թ.

-տաությամբ թյամբ

ԵՐկոագն գ

ա.):

Բջանագծ գ

ՖԵՐկարություն թյունը

(11-ԼՄ դդ. մինչե Ճ7-.Ֆեռդալական դաբաշոջանում 171 ղդ.) աշխարճագոությունը, ինչպես նան բոլոր գիտու:-թյունները, անկում ապոեց. անտիկաշխաբճի գիտական չԷ

հայտնագոոծությունները մռռացվեցին, նրանց փոխաոինեցին

կբշռնական դոգմանեոը: Աոնելքումգիտությունն ֆեոդալական դ նույնժամանակ էր: վբա բարձր ճայերը, պարբմակաոշդակի ԱՐաբնեոը, սիկները. չինազինեորմեծ ավանդմուծեցինաշխաոճագբության,աստղագիտության, մաթեմատիկայի զարբգացման գոբծում: ՄԱ դ. Անանիա Շիբակացին ընդունումԷՐ ԵոկբիգնդաՃեության գաղափառը, ճայկականճամալսամիջնադառյան բԲաններում ավանդվումէր աշխարճագբոություն: Պաճպանվել հն սխեմաներ նկարներ,ոբոնցովՀովճանՈՐբոտնեցին աշէՐ ուսուցանում: Չնայածինկվիզիցիան ւ. գիտության զարգացմանճանամեծ խոչընդոտ էր, այնուամենայնիվ Եոկբիճանաչե ման փաստեոը կուտակվում էին ն չէին կարողնոր ոբակչրս-

ՓպրըԼ .

ու

ՀԵրաճագոություն վարճին

ԷԶ

կողմնացույցի գյուտիցճետո վըստեղծել: Ծովագնացնեբը տաճոռեն նոր ուղիներէին բացում, նոբմանները11 դ. հայաՀյուսիսայինԱմեշինաբեբեցինԻսլանդիան,Գոենլանդիան, կան: 17 դ. վեոջիննե 171 դ. սկզբինտեղիունեցավաշխաորճագոբությանվեբածնունդը,Եոկբիգնդաձնությանգաղափաոը նոբից ճաղթանակեց՝Կռլումբոսըճայտնագործեց Ամերիկան, Վասկոդա Գաման՝ շուր՞ջաֆոիկյան ծովայինուղին, Մագելլանը կատարեցառաջինշուջեոկոյա ճանապառրհոոդությունը Եայլն: 171 դարիցսկսվում է կապիտալիզմիդառաշոջանի աշնոր Եբկըոոբի խնդիրնէՐ ճայտնագործել խարճագբությունը, ճեր ու ճանապարճներ,ճանաչել Եոկիոը,ապա՝ բացատոել աբտաբազմաթիվբնականեբնույթներ:Կապիտալիստական նոբանոր պաճանջումէին դոաճաբաբերություննեորը բնաղբյուրներ ու շուկաներ.Իսպանիան, Պոբտուգալիան, Անգլիան, սկսումեն նվաճումներ Ասիայում, Նիդեոլանդնեոը, Ֆոանսիան Աֆոիկայում,Ամեբիկայում:ՃՄԼ-ՆՄԱ դարերում Ռուսաստանում նս նվաճողական մեծ արբշավանքներ են կազմակեոպԱՐնելք,ՄիչինԱսիա: վում դեպիՍիբիո,Հեռավոր Աշխարբճագոության զաոգացումըճատկապեսբեղմնավոր ն Լազաբներ եղավ Ճ11 դարում: Բելինսգաուզենը ճայտնագործեցինԱնտաոբկտիդան, Ռուսաստանի Աշխաբճագճոության ընջանքեբովուսումնասիրվեցինՄիջին Կենտրբոկերության նականԱսիան,Արնմտյան Եվոոպայումու Ռուսաստանում մեծ ընդճանբագումներ Վ. Վ. Դոկուտեսական կատարվեցին, չանը ձենավոբեց ճամաշխարճային զոնայականության օբինաՆ այլն: չափություննեոը 11 դ. սկզբինտեղիունեցանաշխաբճագբական նոբ ճայտնագործություններբնեռային չշոջաննեոում(Ռ. Ամունդսեն, Ռ. Փիբի, Ֆ. Նանսեն Ն ուբիշնեո), որոնք ճանաչողական-բընույթ ունեին, էին բնության միննույն ժամանակ բացատբում բառրդ եռնույթնեոը: ու

դարբաջոջանի աշխաոճագբոությունն սկրսՍոցիալիստական ճետո: տաՍՍՀՄ վում է Հոկտեմբերյան ճեղափոխությունից Րածքում ցամաքիվբա կազմակեբպվեցին բազմակողմանի էՐ պաոզաբանել ճետազոտություններ, որոնցնպատակն բնա6

զարգացմանառանձնաճատկություննեբը, կան ճամալիբնեբի ի սպաս դնել ժողովոդական տընբնականհառստություննեոը ա յս, լայն ծավալիհետազոտեսությանզաոգացմանը: Քացի Արկտիկայում, սկսած 1930տություններկազմակեոբպվեցին են ստեղծվել «Հյուսիսայինբնեռ» կոչականթվականնեոբից Անտառկտիդայում թվականներից վող 24 կայան: 1950-ական Բիմնադովեցին մշտական գործող կայաններ, ծավալվեցին ճետազոտություններ: օվկիանոսագիտական ՍՍՀՄ տարածքում ռաումնասիռություններ ծավալվեցին ոչ ասպառեզում, այլե լանդմիայնընդհանուրեբկբագիտության ռելիեֆի, կլիմայի, ջրշաֆանեբիառանձինբաղադոիչնեոի՝ աջԲազոության,հողաբուսականծածկույթի, կենդանական օբինաչափություննեբի ուղղությամբ: խանի տեղաբաշխման ակադեմիայիճամակառգումբոլոր միուԳիտությունների ստեղծվեցին թենականճանբապետություններում աշխաոռճագրՐության ինստիտուտներ, բուճեոում նեղ մասնագիտական գերատեսչական ամբիոններ,կազմակեոբպվեցին ինստիտուտոբոնք ներ լաբորատոբիաներ, ուսումնասիոում են թե՛ լանդշաֆտնեոն ամբողջությամբ,որպես բնականճամալիոներ, ե թե՛ նրանցառանձին բաղաղբիչնեոը: Սոցիալիստական դաբաշոջանի խնդիրն աշխաոճագոության է բացահայտել թաղանթի օբինաչափուաշխաբճագոական թյունները, ուսումնասիրելսոցիալիստական եբկբնեբիբնականճամալիոնեոը,նրանցբնականոեսուոսնեոը՝դրանքռահամար: 11 դ. աշխառհազբուցիոնալկերպովօգտագործելու թյան առջե դովել է նան մեկ այլ լոսջչ խնդիոբ՝ բնության պաճպանության հարստացման պ»ոբլեմը, ոբը մտաճոգում է ճամայնաշխարճին: ու

ու

-ՏՑԼՎԱՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԵՐԿԻՐ

ՏՎՅԱԼՆԵՐ

ՄՈԼՈՐԱԿԸ

ԱՐԵԳԱԿՆԱՑԻՆ

ՈՐՊԵՍ

ՄԱՍԻ

ԵՐԿՐԻ

ՏԻԵՋԵՐԱԿԱՆ

ՄԱՐՄԻՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ, ԵՐԿՐԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

երկիրըտիեզերականմարմին է, ԱրեգակնայինՀամակարգի մոլորակներից մեկը ԱրեգակնայինՀամակարգըկազ-

մբված է կենտրոնական «Դեղին թզուկ» աստղից (Արեգակ), նրա շուրջը պտտվող Ջ մոլորակներից, 32 արբանյակներից, ն ասուպային մարՀ փոքրը մոլորակներից, գիսաստղերից միններից։ Համակարգի զանգվածի99,86 00-ը կենտրոնացած չ

մեջ: Արեգակի

|

Արեգակիշուրջը ժամացույցի պտտվում Մոլորակները սլաքին Հակառակ ուղղությամբ (եթե դիտելու լինենք աշխարՃի Ճյուսիսային բնեռից): ՈրքանՀեռու են նրանք Արեգակից, են պտտվում են այնքան դանդաղ պտտվում: Մոլորակները են

նան

իրենց առանցքի

շուրջը

նույն ուղղությամբ, բացառուպտտման ուղղությունը

ն Ուրանի, որոնց թյամբ Վեներայի

մյուսներին Հակառակ էւ Մերկուրին ն Վեներանարբանյակ-

ներ չունեն, Երկիրնունի մեկ արբանյալ՝ լուսինը,Մարսիարչ 10, 12, Սատուրնինը՝ քանյակները երկուսն են, Ցուպիտերինը՝ սակայն նրա շուրջը նան օղակ կա, Ուրանը ունի Տ արբանյակ, նեպտունը՝ 2, Պլուտոնիարբանյակներիգոյությունը ադայժմ պարզված չէ:

ԱրեգակնայինՀամակարգի մտնում է Գալակտիկայի՝ Ծիր կաքնի մեջ, Վերջինսունի երկուռուցիկ ոսպնյակի ձն, որի տրամագիծը100 Հաղար, իսկ Ճաստությունը12 Ճաղար լույսի տարի է, զանգվածը Հավասարէ Արեգակիզանգվածի 1011 մեծությանը: ԱրեգակըԳալակտիկայի շուրջը ալտ տվումէ մուտ 250 կմ/վոկարագությամբշուրջ 200 միլիոն տարում: Արեգակը ՀակայականՀրե գունդ է, որի զանգվածը 21,42 գ/սմ3, .1033գ Է, իւտությունը՝ տրամագիծը՝1,392 մլն կմ: Արեգակիմակերնույթին ջերմաստիճանը6000 է, ընդերՉ

մասերոսի լությունը 2ասՀխորքային ջում20 մլն աստիճան, գ/սմ: Արեգակիմթնոլորտիստորինշերտը մինչն 400 կմ կոչվում է լուսոլորտ, 400-ից մինչն 14000 կմ բարձր՝ գունոլորտ: Արենում

է 100

դակի արտաքիննոսր մասը կոչվում է արնապսակ, որի ճզոբությունը Հասնում է մի քանի արեգակնայինշառավղի' մինչն 25, երբեմն մինչե Արեգակիմերձճասարակածային՝ 45: լայնություններում դիտվում են մութ բծեր. սրանք աստիեն մինչե 230000 կմ-ի։ Բժերթ ճանաբար աճելով Հասնում տվւողությունըտարբերէ՝ մի քանի ժամից մինչն մի քանի միս: Արնաբծերում տեղի է ունենում նյուքի արտավիժում 2,7 կմ/վոկարագությամբ, նրանց շրջակայքում առաչանոմ է 1, է որը շատ ուժեղ մագնիսական դաշտ, աղդեցություն ն նենում դրա երկրի մագնիսականության վրա Հետնանքով նան օրգանականաշխարճի վրա. Բժերի առաջացումը ունի մոտավորապես11 տարվա ոիթմ, Արեգակիսկավառակիեզրին ժամանակ առ ժամանակ աՀ ս ռաջանում են Հրվիժակներ (պրոտուբերանց),որոնք ղազային են մի քանի զանգվածներիարտավիժումներեն ն Հասնում ճարյուր Ճազար, երբեմն նույնիսկ Հազար կմ բարձրության: Զորեղ Հրվիժակները տնում են ամիսներ, նյութի արէ 700 կմ/վոկ: Գունոլորտավիժման արագությունը Հասնում տոս առաջացող բոնկումների ժամանակ դգոլանումեն մազնիսական դաշտի փոթորիկներ, իսկ ռւսդիոճառադգայթումն Ճում է 100 փիլիոն անգամ ա-

ու-

ա-

ճառագայթումները(արեգակնային Արեգակի ակտիվուօժտված մադթյուն), նրա արձակած մասնիկների Հոսքերը՝ նիսական դաշտերով: էական ազդեցություն են ունենում Արե-

դակնայինՀամակարգիբոլոր անդամների զարդացման վրաս Արնապսակից անընդՀատ դեպի միջտինզերական տարածուչթյուն է արձակվումպլազմա՝ պրոտոններ էլեկտրոններ, որոնք ունեն 300--400 կմ/վոկ արագություն: Պլազմայի րբածումըկոչվումէ արեգակնայինքամիւ ՎերջինսՀասնում է մինչե Երկիր, սակայն երկրի մագնիսականության շնորչիվ ուղղությունը փոխում է, փոխազդելովօդի մասնիկների Հետ, առաջացնումէ բնեռափայլն այլ երնույթներ: Արեգակնային Քամին, մթնոլորտի վերին մասերում կորցնելով էներգիան, ու

տա-

մինչն երկրի մակերնույթ չի ճասնոսր դեպքում Հակառակ երկրի մակերնույքին կլանք ստեղծվել չէր կարող, պլազման կյանքի Համար մաճացու է: Արեդակնանընդճատ լուլս ու ջերմություն է առաքում:

ԳանվելովԱրեգակից150 մլն կմ Հեռավորությանվրա՝ երկրի

մթնոլորտի վերին սաճմանում յուրաքանչյուր 1սմ2 մակերե 2 կալորիա էներդիա, որին ստանում մուտ է սը մեկ րոպեում երկրաանվանում են արեգակնային Ճաստատուն: Ամբողջ գունդը մեկ րուլեում Արեգակիցտատանում է 2,5:10148 կալո1024 կալորիսու րիա, տարեկան1,327 օդիմիջով այն Անցնելով մասամբ կլանվում է փոշու, գոլորշիների կողմից, ն նրկրի մակերնույթ է Հասնում էներգիայի միայն մի մասը: 0րինակ ՀայկականՍՍՀ-ում՝ 1,2--1,2կալ/սմ2րոպե երկրագնդիառաջացումըպետք է դիտել ամբողջարհդակնային Համակարգի առաջացման Հնտյ որր ժամանակակից կարնոր պրոբլեմներից տիեզերագիտության ((ոսմոգոնիայի) մեկն է: Աշխարձագրական շատ պրոբլեմներ նույնպես կապվում են երկիրմոլորակի առաջացման եղանակի Հետ: նրկրակեղնում տեղի ունեցող պրոցեսներն երնույքները անպայմանորեն առնչվում են երկրի սկզբնական վիճակիՃեռո ն մեկնաբանվում այս կամ այն դրույթով: '

ու

Մինչե 11 դարըԱրեգակնային ճամավարգիառաջացման վերաբերյալ առավել Հայտնի էին կանտի-Լապլասի, Ջինսի գիտաննթադրությունները: երկար տենց կապլասինը: Առավել կանտիցանկախ,չիմանալով նրա մտաՀղացմանմասին, Լապ1796 լասը թ. առաջարկեց ֆր տարբերակը, որը բավական նըմանություն ուներ Կանտի առաջարկածին,ուստի ճետադաՀչ չում այն անվանեցին կանտ-լապլասյան զիտաննթադրուԲյու:

Գիտաննթադրությունը մշակելիս կապլասըելակետ է ընդունել շիկացած դաղից բաղկացած ն կենտրոնական խտացում ունեցող մբգամածությունը,որն իր չափերով գերազան-չ ցել է Արեգակի ամբողջ ընտանիքի տարածման չափերին ն փոքր անկյունային արագությամբ պտտվել է իր առանցքի շուրջը՝ ունենալով որոշակի սեղմվածություն: ԾՍանրաճակ ուժի միգամածություննսկսել է սեղմվել. պտտման ներգործությամբ մոմենտի պաճպանման օրենքի չետնանքովայդ միդամածուչ

թյան անկյունային արագությունը մեծացել է, մեծացել է նան գծային արագությունը Հասարակածում: Ստեղծվելէ մի այնպիսի վիճակ, երբ միգամածության Հասարակածային մասում պտտման գծային արագությունն այնքան է մեծացել, որ կենտրոնախույսուժը Ճավասարվել է միգամածության կենտրոնաձիգուժին: ԴրաՀետնանքովմիդամածությանզանգվածի մի մասն անջատվել է 4իմնական զանգվածից ն ստեղծել է պտտվող օղակ, որից էլ առաջացել է խտացման կորիզ: Հերքով անջատվելեն նան ուրիշ օղակներ, որոնցից ստեղծվել են ճամակարդի առաԱյսպիսովԱրեգակնային մոլորակները: ջացման հլակետը չիկացած միգամածությունն է: Քանի որ երկնային մեխանիկայի,նյութերի ֆիզիկայի շատ Ճարցեր այս չէին բացատրվում, ապա 111 դարի վերզիտանհնթադրությամբ ջին այս վարկածըշարքից դուրս եկավ: դարի վերջին 14 դարի սկզբին ծագեց մի նոր՝Ֆինսի գիտանհնթադրությունը, ըստ որի մոլորակներն առաջացել են Արեգակիմոտով անցնող վիթխարի երկնային մարմնի ազդե111

ցությամբ ստեղծված մակընթացայինալիքից: Արեգակիցանչատվել է մակընթացային վիթխարի շիթ ն այդ շիթից անջատվել են մոլորակներ. Այս գիտաննթադրությանգլխավոր թերությունն այն է, որ մեկ ամբողջ երկնային Ճամակարգի ստեղծումը կապվում է պատաճական պատճառի ճետ: Շուտով պարզվեցին նեղ մասնագիտական շատ այլ թերություններ էլչ որոնք Ճերքեցին այս վարկածը։ ն այն պաշտպանողներ այժմ այլնս չկան:

ժամանակներս տիեզերագիտությունում սովետաՎերջին կան գիտնական0. 8. Շմիդտը առաջ քաշեց հրկնաքարային

դազափոշու ամպից մոլորակների նրանց արբանյակների առաջացմանգիտաննթադրությունը: նլակետն այն է, որ մոլորակները կազմավորվելեն սառը նյութից, տաքացումը կաու սեղմման տարվել է Հետագդայում՝ ղադիոակտիվնյութերի տրոճումից առաջացած չերմության անջատման 4ետնանքով: Շմիդտիգիտաննթադրություննունի թերություններ. դեռնս չէ եհրկնաքարային ռ"լարզաբանված ամպի առաջացմանՀարցը ու

ն շատ ն ոչ

լ0

այլ Հարցեր: Սակայն հղած գիտանհնթադրություններից մեկը այնքան ճայջող չի բացատրոս երկրի բնդերբքոսք

կատարվողերնույթները, որքան սա, ուստի Շմիդտինըւսմենարնդունելինէ աշխարճադետների երկրաբաններիՀամար: 1920-ական թվականներիվերջերից առաջացան նոր տեսություններ, որոնք քննադատությանեն ենթարկում Շմիդտի տնսակետը. կան կարծիքներ, որոնք Հնարավորչեն Համարում սառը մարմինների խտացումից երկրի առաջացումը: Սա երկրի ծագման ամենաճիմնային Հարցն է, դեռես լուծված չէ ն կարիք ունի խորագույն ուսումնասիրության: Այժմ ԱրեգակնայինՀամակարգի տարիքը ընդունված է 5 միլիարդ տարի: Այդ ամբողջ ժամանակաշրջանումերկիր մոլորակը էվոլուցիա է ապրել, նրա վրա առաջացել է օրդաՀչ նական նյութ: Արեգակնային Համակարգում միակ մոլորակը, է' որի վրա կյանք կա, երկիրն ու

ԵՐԿՐԻ

ՋԵՎԸ, ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ունեն գնդի ձն: Մինչն Մ դ. Բոլորերկնայինմարմինները թ. ա. Երկրի ձնի մասին գաղափարը Հիմնված էր անմիջական Ճճայնհցողության վրա. դաշտում կանգնած մարդը տեսնում էր միայն ուստի երկիրըճարթ էր պատկեՀարթություն, Շատ առաչ րացնում, որը շրջապատված է գնետ-օվկիանուսով: ջադիմական էր Պյութագորասին նրա դպրոցի տեսությունը երկրի դնդաձնության մասին (17 դ. մ. թ. աւ)»հսկ էրատոսթենեսը (11 դ. մ. թ. ա.) չափեց այդ դնդաձնմարմնի շրջագծի երկարությունըն տտացավզարմանալիորենճիշտ մի թիվ՝ մոտ 40 Հազար կմ: մ.

էրատոսթենեսը միջօրեականիհրկարությունը չափեց

ճետնելալեղանակով: նա նկատեց, որ նույն միջօրեականի վրա գտնվող Ալեքսանդրիան Սիննա քաղաքներում կեսօրին ճառադայթներընույն անկյան տակ չեն ընկնում, Արեգակի եթե Սիննայում ուղղաճայաց են, ապա Ալեքսանդրիայում ուղղաճայացի նկատմամբ 751427 անկյուն են կազմում: Ալնքսանդրիայի Սիննայիմիջե ճեռավորությունը չափելով ստացավ 5 Ճաղարստադիոն, այդ նշանակում է երկրի2512-ին ՀամաՀչւ ատասխանում է 5 ճազար ստադիոն, 3606-ի ճամարստացավ 250 ճաղզար ստադիոն, որը ճՃամապատասխանում է 39,5 Հաու

ղար

կմ-ի: երկրիգնդաձնությունըաշխարճագրական երքբազմաթիվ

.

Ի

Ի

-

ՊՃ՞

:9:

վույթներում վճռականդեր ունի. թվենք դրանցիցմի քանիսը: երկրի գնդաձնության շնորչիվ նրա տրամագծորեն ճակառակ ճառագայթներիկողմից միաժամանակ լումասերըԱրեգակի սավորվել չեն կարող, ուստի գիշերվա ու ցերեկվա ռիքմ է առաջանում: Գնդաձնությանշնորճիվ երկրի մակերնույթին ամենուր նույն անկյան տակ չեն ընկնում, աշճառադգայքները խարճագրականլայնության մեծացմանը զուգընթաց փոքրա-չ նում է ճառագայթման լարվածությունը: Դա նշանակում է, որքան 4Ճեռու Ճասարակածից,այնքան տարեկան միջին չերմաստիճանը իջնում է, ն մերձբնեռային շրջաններում կլոր տարիլինում է ցուրտ ու սառնամանիք: Այստեղիցէլ առաջանում են ջերմային գոտիները, որոնք Ճասարակածիերկու կողմերում սիմետրիկ դասավորություն ունեն: երկրի գնդաձնության պատճառով մեր մոլորակի (ինչպես նան այլ երկնային ծանրաճակ(գրավիտացիոն) մարմինների) դաշտը կենտրոնաճամաչափ է: Բոլորընկնող մարմինները ուղղվում են Երկրի կենտրոն. Սանրաճակդաշտի ազդեցության շնորձճիվնույնիսկ ամենաաննշան թեքությամբ գետերը բարձր նիշերից Հոսում են դեպի ցածր նիշեր (դեպի երկրի կենտրոնամերձնիշեր):

երկրիկենտրոնաչամաչափությանշնորՀիվ մոլորակն ունի

միջուկ, մանթիա, քարոլորտ ճամակենտորոն ոլորտներ՝ (ւեջրոլորտ մթնոլորտ: թոսֆերա), (ճեդրոսֆերա), Համակենտրոն ոլորտների(թաղանթների)գոլությունը մոլորակների ճիմնական Ճատկանիշներիցմեկն է:

Քանիոր երկրագունդըպտտվում

ամենա-

է իր առանցքիշուրջը»

չի կարող իր ազդեցությունը չունենալ նրա ձեի վրա: Այն Հանգամանքը, որ, մերձբնեռային շրջաններիցդեպի ճասարակած շարժվելիս ճոճանակավոր ժամացույցը ետ է ընկնում, ճայտնի էր ՃՄ/Ա դարից: Այս երնուլթն իր բացաՀ տըրությունը տտացավՆյուտոնի ե Հյուգենսի կողմից: նրանք ճանդգեցինայն եղրակացության, որ իր առանցքի շուրջը պվըկենտրոնախույսուժի շնորձժիվպետք տրտվողերկրագունդը է բնեռներից սեղմված լինի, ուստի նրկիրըոչ քե իդեալական պունդ է, այլ ատտման էլիպսոիդ (կամ սֆերոիդ): նքն ալսպես է, ապա միջօրեականիկորությունը Հասարակածիմոտ պետք է ավելի մեժ լինի, քան մերձբնեռային շրջաններում: ապա

սրոուրբոր

որ Հասարակածիշրջանում միչջօրեաՀետագայում պարզվեց, Վանի մեկ աստիճանի երկարությունն կազմում է 110,6 կմ, 405-իլայնության տավ՝111,0 կմ, 80-ի տակ՝111,7 կմ: Ցուպիտերմոլորակը, որն իր առանցքի շուրջը պտտվում է 10 ժամում (երկրիցմուռ 2--5 անդամ արագ)բնեռներում ավելի շատ է սեղմված, ն դա երկում է նույնիսկ նրա լուչ սանկարիվրա: երկիրը«ֆերոիդ է կամ պտտման էլիպսոիղ (նկ. 1): նրա ԿՍեծ (ճասարակածային) կիսառանցքի (8) կազմում է 68278160 մ, փոքր (բնեռային) կիսառանցքը (Ե)՝ 63562277մ, մոտ

8--ԵՀ-31383

մ, իսկ սեզմվածությունը՝ գ

Հ

-»1:298,3:

երկրիշառավղի միջին մեծություն ընդունված է մի Որպես «այնպիսի զնդի շառավիղը՝6321,03 կմ, որի ծավալը Հավասար է սֆերոիդի ծավալին: երկրայինսֆերոիդի մակերեսը Հավա-

510,2մլն կմշ, ժծավալը՝1,083-1012կմ3. զանգվածը կգ, խտությունը՝ 5,52 գ/սմ), միջօրեականիերկաբությունը՝ 40008,548 կմ, Հասարակածինը՝40025,7 կմ: աար

է

976.102

Հաաա.

.օ65օօօօօ

Նկ. 1--

Երկրի ձեի պատկերացումը գունդ, 3-- էլիպոոիդ, 3-- դեսիդ (կարդիոիդ):

Վերջին ժամանակներս կատարվածճշդրիտ չափումները են տալիս, որ Երկիրըոչ միայն բնեռներից է անղմված, այլ նան՝ ճասարակածի կողմից, այսինքն ճասարակածըոչ Քե շրջանագիծ է, այլ էլիպա, որի երկար առանցքը կարճ ա-

ջույց

ռանցքիցՄեժ է

մետրով

1958 թ. մարտի 17-ին ուղեծիր դուրս բերված «Ավանդարդ--1» արբանյակը սկզբում պտտվում էր էլիպաային ուղեծրով. երկրիցՀեռակետում՝3968 կմ ն մերձակիտում՝658 կմ Հեռավորությամբ: Պարզվեց,որ մերձակետում երկրից ունեցած Հեռավորությունը 9 մետրով պակաս էր: Հաշվումները տվեցին, որ երկիրնիրոք տանձաձն է: ցույց Երկրիիրական տեսքը գնդաձն(«ֆերոիդ)կլիներ այն դեպջում, եթե նրա մակերնեույթը կազմված լիներ միայն չրից» ցամաքի ռելիեֆի ձներ չլինեին: երկրի մակերնույթի տարնըբեր մասերում օվկիանոսիցդուրս ցցված ցամաքներն մի ձնե, ոթ րանց ոհլիեֆը ստեղծում են գեռիդ (երկրակերոլ), Հատուկ է միայն Երկիրմոլորակին: Երկիրնիր առանցքի շուրջը պտտվում է 23 ժամ 56 րոպե 04 վայրկյանում, արնի շուրջը՝մեկ տարում (365,06օրում), մեկ վայրբկյանոմ ուղեծրով անցնում է 29,76կմ արագությամբ: ու

ԵՐԿՐԻ

ԽՏՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԾԱՆՐՈՒԹՅԱՆ

ՈՒԺԻ ԱՐԱԳԱՑՈՒՄԸ

ինչպես նշվեց, երկրի միջին խտությունը 552 է, ալսինքն՝երկրի 1 սմ3 ծավալի մեջ 5,52 գրամ զանգված կա: Քարոլորտի(լիթոսֆերայի) վերին շերտերի խտությունը տանվում է 2--3-ի միջն: ինչպե՞ս է ապա, որ երկրի միչին խտությունն այդքան մեծ է: Պարզվումէ, որ մոլորակի զարգացման ողջ պատմության ընթացքում տեղի է ունեցել նյութերի տարբերակում(դիֆերենցում )՝ ծանր տարրերը ձգտել Էն Երկրի խորքը, թեթնեները՝ բարձրացել են, որի Հետեիչնել կոորվածքումպարզորոշ արտաճայտված վանքովերկրագնդի քաղանթներ են առաջացել: Դրանք իրարից տարբերվում են երկրիմիջուկում կուտակվել են ծանր նյութերը՝ խտությամբ: երկաթ, նիկել ն այլն, որոնք մեծացնում են երկրիմիչին խրտությունը: Արեգակնային Համակարգիերկրային խմբի մոլորակները Վեներա,Երկիր,Մարս)մյուս մոլորակներից (Մերկուրի, տարբերվում են ճամեմատաբարմեծ խտությամբ: մեծ խտության շնորչիվ (ամենաերկրի Համեմատաբար մեծը Արեգակնային Ճամակարգում)ստեղծվում է ծանրաճակ մեծ դաշտի լարվածություն: Վերչինս չափվում է ծանրուտա-

Քյան ուժի արագացումով, որը երկրի ծանրաճակ ն կենտրոուժի արադացուՖախույս ուժերի Ճամազորն է: Ծանրության մը ծովի մակարդակինՀավասար է 981 գալ կամ 981 սմ/վոկշ: ուժի արագացումըբնեռներից դեպի Հասարակած Ծանրության է սիոխվում գալ-ից մինչն 978 գալ: Տիեզերական ձգողության օրենքի Համաձայն երկրի կենտրոնից ճեռանալիս (լեռները բարձրանալիս)ծանրաչճակուժը փոքրանում է, իսկ դեպի Երկրիխորքը՝ սկզբում աճում է ՀասՆելով 1037 գալ-ի (միջուկիսաճմանում), ապա պակասելով Երկրի կենտրոնում Հավասարվում է0-ի: երկրակեղնիտարբեր մասերում ապարների տարբեր խբմության պատճառովնկատվում են ծանրաճակուժի տարբերություններ: ժամանակակիցերկրաֆիզիկանզինված է այնպիսի սարքերով, որոնց միջոցով չափվում են ծանրաճակ ուժի ամենափոքր անկանոնությունները(անոմալիաները)ն մեկՖֆաբանվումդրանց պատճառները:երիտասարդ ծալքավոր երԱըրներում նկատվում է ծանրաճակ ուժի բացասական անկաՖոնություն։ Բանն այն է, որ լեոնային երկրներում տեղի է ունենում Հողմաճարված նյութի արագ տեղատարում դեպի օվկիանոս, որտեղ նստվածքները ավելացնում են հրկրակեղնի զանգվածը: Օվկիանոսայինկեղնը ծանրանալով ստորջրյա է պետք թաղվի վերին մանթիայի ասթենոսֆերայի մեջ ե այստեղից պետք է կատարվի նյութի Հոսք դեպի լեռնաշղթա-Հների արմատները: Լեռնաշղթաները տեղատարմանճետնանջով թեթնանալով սկսում են բարձրանալ, իսկ նրանց տակ նյութերի ներճոսը դեռես դանդաղ է ն չի Հավասարակշռում ԱՀա սրա պատճառով, որպես ընդշժանուր փարձրացմանը: օրինաչափություն, լեռնային երկրները ունեն ժծանրաճակ Կւժի բացասական անկանոնություն: -

ԵՐԿՐԻ ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

երկիրը,ինչպես

մեծամասերկնային մարմինների Ֆությունը, օժտված մագնիսականությամբ: էլեկտրալիցՔավոր երկիրը պտտվելով երկաթյա միջչուկի շուրջը առաչաց|

նան

են

է մագնիսական դաշտ: Արեգակը կԼնույնպես իր շուրջը մագնիսական դաշտ է տտեղծում, ն նրա մակերնույթին կաՆում

տարվող երնույթները՝բծերը, գունոլորտի բռնկումները, մազ-

նիսական փոթորիկներ են առաջացնումն ազդում են երկրթ մաղնիսականդաշտիվրա: երկրիմագնիսականդաշտում նըշլարվածություն, խոտորում կ. վում են երեք կարնոր տարրեր՝ Խոնարչում: Ազատքողնվաժ մագնիսականսլաքը Երկրիվրա որոշակի: գիրք է ընդունում՝ Համընկնում է մագնիսականմիջօրեականի ճետ: չեն երկրագնդի վրա մագնիսական միչջօրեականները ճամընկնում աշխարճադրականմիջօրեականներին, մագնիսական բնեռներն էլ աշխարճագրական բնհոներից բավական ճեռու են ն միշտ նույն տեղը չեն զբաղեցնում, նկատվում եֆ տեղաշարժեր: Հլուսիսայինկիսագնդում մագնիսականբնեռբ գտնվում է ՀյուսիսայինԱմերիկայի ճյուսիսային մասում, Հարավայինկիսագնդում՝ Անտարկտիդայիափամերձ Հատվածում, արնեելյան երկայնության մոտավորապես 142՝-թ տակ: Այն անկյունը, որը ստացվում է մագնիսականսլաքի ուղղության ն իրականմիջօրեականիմիջն, կոչվում է մագնիսական խոտորում. այն կարող է լինել արնելլան կամ արահրտան: երկրագնդիմակերնույթի վրա այն գիծը, որը միացնում է ճավասարխոտորում ունեցող կետերը, կոչվում է իղոգոն: Հանգիստվիճակում դտնվող մագնիսական սլաքը Հորիզոնական վիճակում կարող է լինել միայն մագնիսական ճասարակածիվրա: նրանիցՀլուսիս ու ճարավ սլաքի ծայրը անպայման կճակվի ճորիզոնական ճարթության նկատմամբ որոշակի անկյուն կկազմի, որը ն կոչվում է խոնարճում: Այդ մագնիսականճակումը, ամենից մեծ կլինի մազանկյունը՝ նիսականբնեռներում: ու

Մագնիսական դաշտի ուժը բնորոշվում է նրա լարվածուչ թյամբ: Լարվածության միավորն է էրստեդը (երկրաֆիզիկոս Հ. կ.

էրստեդի անվամբ): էրոտեդր այնպիսի լարվածություն

է, որի ուժը մագնիսականզանգվածիմիավորի վրա կազմում է 1 դին։ Երկրիմագնիսականդաշտի լարվածությունը մեծ չէ.

մագնիսականՀասարակածի վրա՝ 0,3--0,5

0,6--0,2

է:

է, իսկ բնեհռներոտ՝

երկրի մակերնույքի վրա նկատվոմ էեն մագնիսական դաշտիլարվածությանմեծ տատանասաճմաններ (ամպլիտուդներ). եթե դրանքընդգրկում են մեծ մակերես, ապա դրանք

սոեղատարածքային (ռեգիոնալ)անկանոնություններն ենչ կան ն ինչպես օրինակ Արնելա-Միբիրականը: մեկուսացած»

տեղային(լոկալ) անկանոնություններ,ինչպեսօրինակ, Կուրսմի մագնիսականանոմալիան (անկանոնությունը): երկրի մակերնույթին նկատվում են մագնիսական ղաշտթ լարվածության փոփոխակներ (վարիացիաներ) տարբեր պարբերականությամբ՝տարհկան, օրական, լուսնային, 11ամյա` կապված արեգակնային ակտիվության ճետ ն այլն» ուժեղ են պլազմայի՝ արեգակնայինքամու 4եմ. Հատկապես կապվածմագնիսականփոթորիկները: երկրի մագնիսականդաշտը տարածվում է մքնոլորտուփ մինչն 90 Հազ. կմ:Մինչն44 Ճազարկմ դաշտի լարվածությունը թուլանում է, ապա՝ մինչն 80 Ճազ. կմ դառնում է անկայուն, որից բարձր արագորեն ինկնում է 90 Հազ. կմ վրա մագնիսական դաշտն արդեն անկարող է լիցքավորված մասնիկներ խլել. Այժմ շատ գիտնականներ մթնոլորտի վերին սաճմանըՀամարում են այդ բարձրությունը՝Արնիցեկող լիցքավորված մասնիկները, ընկնելով երկրի մագնիսական դաշւտի ոլորտը, խլվում են նրա կողմից: Հենց այլս ոլորտն ան-

վանում են մագնիսոլորտ.(մագնիտոսֆերա ): լիցքավորված մասնիկը մագնիսոլորտում շարժվում է այնքան, մինչն ոթ ճանդիպի Հակալիցք մասնիկի. նրանց բախումից ատեղծվու է չեզոք մասնիկ: Մեծ

էներգիայով օփովածլիցքավորված մասնիկներըկա-. րողանում են ավելի շսաո մոտենալ երկրին ն առաջացնումեն երնույքը։ Մագնիսոլորոր անընդճատփոփոխչբնեեհռափայլի վում է, սակայն Ճուսալի կերպով պաճում է դեպի երկրիմակերնույթը սլացող բարձր էներգիայով պրոտոններիու էլեկո-

րոնների Հոսքը: Մագնիսականդաշտի լարվածության փոփոն կլիմայական պայմանների48խակների (վարիացիաների) վավորման մեջ որոշակի կապ է նկատվում: երկրաբանական պատմության ընթացքում երկրի մագնիսականությունըենթարկվել է մեծ փոփոխությունների: Մնացորդայինմազնիսականության ուսումնասիրությունից պարզվել է, որ չոր-

Երկրիմագնիսականբննոնեբորդականժամականաշրչանում մի քանի անդամփոխել են իրենց տեղերը:

Բը

2--1061

ԵՐԿՐԻ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ՏԱՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ֆրկրի աշխարչագրական տարածությունըըստ կ. Կ. Մարկովի ն Ի. Ա. Սուետովայի(1978) ընդգրկում է աշխարճագը-

բական թաղանթը, ամբողջ մթնոլորտը մինչն մագնիսոլորտի սաճմանը ն ծանրաճակ դաշտի սաշմանները՝մի տարածու տիեզերական էներգիայի, թյուն, որտեղ տեղի են ունենում էներգիայի փոխակերպումներ: ԱշՖրկրի ներքին նյութի արճագրական տարածությունը ասիմետրիկ է. դեպի Արքզակը նրա ընդգրկած տարածությունը փոքր է, մինչն 80 Հապար կմ, իսկ ճակառակ կողմում` Հարյուրավոր անդամ մեծ ու

ԵՐԿՐԱԳՆԴԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ԿԱՋՄԸ

երկրագնդիտարբեր ոլորտներ ունեն քիմիական տարբեր կազմ: Միջուկում կուտակվել են ծանրըմետաղները, ճիմնավանում երկաթը, նիկելը:Մանքիայումտիրապետող տարրեր միացություններ են՝ Ո19Օ, ԷշՕ, ՏԼՕչ։ Երկրակեղնը կազու

մլբված է ավելի քեթն տարրերից. Հիմնականում թթվածնիք՝ 42 զե, սիլիցիումից՝29,5 զն, ալյումինիումից՝ 8,05 զը, երկա2,96 գն, նատրիումից՝ 2,500, կաԹից՝ 4,65 ւ կալցիումից՝ 1,82 ե. Բացի այդ Հիմնալիումից՝2,5 00, մագնեղիումից՝ կան տարրերիցքարոլորտում գտնվում հեն՝ տիտան, մանգան, ֆոսֆոր, ֆտոր, բարիում, ժծումբ, տորոնցիում, քլոր, ցիրկոնիում, ռուբիդիում, որոնց քանակությունը տատանվում է -0,45-ից մինչն 1,5-102 0-ի միջն: Կան քիմիական տարրեր էլ, որոնց քլարքները արտաճայտվումեն չնչին մեծությամբ՝ ւռադիում, ակտինիում, պոլոնիում, պլուտոնիում, ղադոն՝ 1,1-:10-16--7.10-6 ցե, Այն քիմիականտարրերը, որոնց քլարքները 0,01-ից ցածր հն, կոչվում են Հազվագյուտ: կան այնպիսիներ էլ, որոնք նըման քլարքներ ունեն, բայց կուտակումներ չեն առաջացնում, նն դրանք կոչվոս՛ Ճազվագյուտ,ցրիվ տալրեր: ինչպես տեսանք, քարոլորտի գրեթե կեսը կազմված է թթվածնից (ֆլարքը 47), իսկ թթվածինը սիլիցիումի, ալյու2ետ կաղմոսէ է 84,5 Գր, հթե սրանց մինիխումի գուփարենքնակ Թլարջըքիմիական աարրերիքանակականարտաճայտմանժիավոր է' Գ. արդպմաէ կոչվում ի պատիվ ամերիկացիգիտնական Ֆ. Քլարքի:

ձրկաթը, նատրիումը, կալցիումը, մադգնեղիումըն կալիումը, ապա կստացվի 99,03 (ը, նշանակում է Մենդելենիաղյուսակի մնացած տարրերինբաժին է Ճասնում 1 Կն-ից էլ պակաս: Վերը բերված քլարքները ճաշվարկված են կշռային ճարաբերությամբ. եթե տրվեն ծավալային տոկոսները, այսինքն զանազանտարրերիատոմներիբռնած ծավալը տարածության տիրապետողըթթվամեջ, ապա կնկատենք, որ քարոլորտում ծինն է (91,840), որի խոշոր իոնները ուղղակի ճպվում եՄ միմյանց, իսկ մնացած իոնները տեղավորվում են թթվածնի իոնների արանքներում: Ֆրոլորտն ամբողջությամբ կազմված է ջրից, որի մեջ թթվածին 8881 «ե» լուծված են տարբերՔիմիական տարրեր՝ ջրածին 11,19 օն լուծված աղեր, որոնցում մեծ բաժին են ՎՇԼ-169 Վ, Գ, կազմում ԱաՇԼ-78,29, ԽՇԵ--9,44 ն ՇՅՏՕգ--3,94 օօ, այլն: ՂքՏՕ.--6,4 Այլ քիմիական կազմ ունի մթնոլորտը: նրա ստորին չերտում՝ ստորին ոլորտում գրեթե ամենուրեջ ) (տրոպոսֆերա դազերի նույն Հարաբերությունն է՝ ազոտ՝ 78,08 00, Քքվածին՝ 20,94 0ե, արգոն՝ 0,93 00, ածխաթթու գազ՝0,030 ն այլ գական նան փոշի: Բարձր զեր՝ 0,020: ջրային գոլորշիներ շերտերում այդ Հճարաբերությունըփոխվում է. 10--20 կմ-ից մինչե 50--60 կմ թթվածինը առաջացնում է օզոնի չերտ: 80կմ-ից բարձրԱրեգակի ուլորամանուշակագույն ն կորպուսկուլային ճառագայթման ազդեցության տակ դոլություն ունեն թթվածնի ն ազոտի լիցքավորված ատոմներ, ազոտի լիցքավորվածմոլեկուլներ ն ազատ էլեկտրոններ» 1000 կմ-ից բարձր շերտերում մքնոլորտր 4իմնականում կազմված է 4ելիումից, իսկ 2000 կմ-ից բարձր՝ ջրածնից: երկրի մթնոլորտի քիմիական կազմը մշտապես փոխվել է։ Մոլորակիզարգացման անկենսածին (աբիոգեն) փուլուՐր ռրանից մոտ 3--8,5 միլիարդ տարի առաջ թթվածինը բացակայել է. տիրապետելեն ածխաթթու գաղը, ազոտը ն այլ գզազեր: Բուսական ծածկույթիստեղծմամբ ԷԱԼչշՕն ԸՇՕշմոլեկուլները տրոճվել են, ֆոտոսինթեզի պրոցեսում ածխածինը |

ու

Ս.

միացել է ջրածնի ճետ, թթվածինն մուտք են գործել ջուրը է մթնոլորտ, օդը ճարստացել թթվածնով, իսկ ածխածնիմի մասը մտնելով ածխաջրերիկազմի մեջ առաջացրելէ քարածխի ու

.19

վիթխարի պաշարներ: Այսպիսովմթնոլորտի ժամանակակից Քիմիական կազմը երկրագնդիէվոլուցիոն զարգացման արՃասիք է:

նքն ընդճանրացնենքծրկրագնդիմիջին քիմիական կազ(մթնոլորտի ճետ միասին), ապա կատացվիՃետելալպատՎլերը՝երկաք՝ 34,6 00, թթվածին՝ 29,5, սիլիցիուվ՝ 15,2, մազՖեղիում՝12,7, նիկել՝ 2,39, ծծումբ՝ 1,9, կալցիում՝ 1,13, ալ0,520 ն այլնւ Ինչպեստես» յումինիում՝1,09, նատրիում՝ Ֆում ենք երկրի քիմիական կազմը արմատապեստարբերչրածինն վում է աստեղանյութից, որտեղ տիրապետողները են: ու ճելիումն ը

ԵՐԿՐԻ

ՈԼՈՐՏԱՑԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ճամասեո երկրագունդը

չէ: Սկսածնրա կենտրոնիցմինչե մթնոլորտի վերին սաշմանը՝ այն կազմված է Համակենտրոն տլորտներից:Մոլորակիէվոլուցիայի առաչին փուլում այդ ովորտները բացակայել են, այն կազմված է եղել տառը պլանետեզիմալներից, իսկ սկզբնականմժքթնոլորտը՝ ջրածնից ու մեթանից: Արեգակիբոլոր տեսակիճառագայթներըՀասել են Երկրի մակերնույթին: Շուրջ4,5 միլիարդ տարի առաջ, երը ԵրկրագնդիղանգվածըՀասել է մոտավորապեսայժմյան չաէ խորքային մասերի Տաքացման փերին,ավավել տաքացումը: էներգետիկ աղբյուրներն էին՝ ծանրաճակ (գրավիտացիոն) անհղմումըն ռադիոակտիվ տրոճումը: երկրի խորքային չերմաստիճանն այնքան է բարձրացել որ տեղի է ունեցել մետաղների Ճալում, երկրի ձգողական ուժի Հետնանքով ծանր նյութերն սկսել են իջնել կննտրոն, իսկ քեթնները, ՀատկաՀ«պես կայծքարատները(սիլիկատները)բարձրացել ծեն, կատարվել է նյութերի վերադասավորություն՝ րատ խտության: Այսպես են առաջացելերկրիոլորոները՝ ներքին միջուկը, արտաքին միջուկը, ներքին մանթիան, միջին մանթիան, վերին .Մանթիան (ասքենուֆերան), քարոլորտը, մթնոչրոլորտը,

երկրիկենտրոնիցմինչն քարոլորաոիմակերնույք եղած ոլորտներըպայմանականորեն կոչվում են ներքին երկրոլորտՖեր (գեոսֆերաներ): Ներքին երկրոլորտներիուսումնասիրմամբ զբաղվում են երկրաբանությունը,երկրաֆիղիկան, երկրաքիմիան: ՖՓրոլորտն մթնոլորտը արտաքին երկրոլորտՀվոբտը:

ու

Խերն են, որոնց ուսումնասիրմամբ զբաղվում են չրաբանությունը (ճիդրոլոգիան),մթնոլորտի ֆիզիկան, օդերնութաբաՖությունը: Քարոլորտի,ջրոլորտի ն մթնոլորտի շփման զոնայում ռանձնացվում է աշխարճագրականոլորտ-թաղանթը: Սրա սաճմաններում, այնտեղ որտեղ տարածվում են կենդանի Փրգանիղմներ, առանձնացվում է կենաոլորտը(բիտսֆերան), .որը կենսաբաններիուսումնասիրման առարկանէ: կենսոլորտն փր սաճմաններով փաստորենՃամընկնոմմէ աշխարճադրավան թաղանթին: կենաոլորտնայն ոլորտն է, որտեղ կոշսո, Ճեղուկ ն գաղաներթափանցում են միմպինքաղանթներըփոխադարձաբար յանց մեջ։ Աշխարճագրական ոլորտը ավելի լայն Հասկացություն է, ընդգրկում է նան ոչ օրգանականգոյացությունները, Քանի որ նրա սաճմաններում ուսումնասիրության օբյեկտներ են ոչ միայն կենսական պրոցեսները, այլն «անկենդան» բըբՖֆությունը: ա-

ՖՐԿՐԻ

ՆԵՐՔԻՆ

ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԱՅԻՆ

ԵՎ ՑԱՄԱՓԻ

ՌԵԼԻԵՖԸ

(ՍԵՅՍՄԻԿԱԿԱՆ)

ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Երկրիներքին կառուցվածքի մասին մեր տեղյակությունը շատ սաճմանափակէ: երկրիմակերնույթն ուսումնասիրելիս,

մենք Հնարավորություն ունենք զննել այն անմիջապես, Հեստազոտելերկրակեղնի ապարներըլաբորատորիաներում,օղգտագործել բազմաթիվ մեքոդներ՝ երնույթների պրոցեսների օրինաչափությունները մեկնաբանելու Համար: Անչճնարէ ծրկրիխորքում կատարվողերնույթները անմիջականորենդիտել: նյութի վիճակի վերաբերյալ մեր իմացությունը սաճմա-Հնափակվում է սեյսմիկ ալիքների Հաղորդած տեղեկությամբ: երկրաշարժիժամանակ առաջանում են երկայնակի, լայնակի ն մակերնութային ալիքներ Սրանքտարբեր խտության միջավայրում տարբեր արադություն ունեն: Ամենամեժ արա-չ պություն ունեն երկայնակի ալիքները (Ք) Լայնակի ալիքների (Տ) արագությունը ավելի պակաս է, ն դրանք անցնում ճն միայնպինդ միջավայրով, Հեղուկ ն դազային միջավայու

-

բում անմիջապեսմարում են: Մակերնութայինալիքները (Ն) տարածվում են միայն քարոլորտի մակերնույթով, ունեն ամենափոքրարադությունըն տարածման ուղղությամբ աստիճանաբար մարում են: Սրանքեն, որ ավերածությունների պատճառեն դառնոսի: Ակներնէ, որ երկրաշարժի օջախիցորոշ «եռավորության հն մեծ վրա զոնվող սեյսմիկ կայան ամենից շուտ Հասնում արագություն ունեցող երկայնակի ալիքները, ապա՝ լայնակի ն վերջում` մակերնութային: իմանալով տարբեր ալիքների անցման արագությունը, նրանց տեղ ճամնելու ժամանակամիչջոցների տարբերությամբկարելի է որոշել երկրաշարժի օջախի ճեռավորությունը: երկրի վրա տեղադրված հրեք կայանններիտվյալներով ճշտությամբ որոշում նն երկրաշարժի օչախի տեղը:

ժամանակակից հրկրաշարժագիտությունը (սեյտմոլոգիան)

երկրաշարժի ալիքները տարածվում են ոչ միայն կարծր քարոլորտում, այլ նան մանթիայի երկրի միջուկի մեջ ն Հատելով երկրագունդը նորից դուրս են դալիս երկրիմակերնույթի ճակառակ կողմը: ելնելով այն փաստից, որ տարբեր խտություն ունեցող միջավայրում երկրաշարժի ալիքները տարբեր արագություն ունեն, դժվար չէ կռաճել, թե երնրիխորքում նյութի վիճակնինչպիաինէ: երկրիտարբեր մասերում տեղի ունեցող ուժեղ երկրաշարժերի գրանցումներըբավականաչավ տվյալներ են Հաղորդոսք երկրիխորքում նյութի խտության ֆիզիկական Վիճակիմասին դաղափարկաղմելու Համար: Ընդ որում, տարբեր խտության միջավայրձրի սաճմանում սեյսմիկ ալիքների մի մասը անդրադառնում է ն վերադառնալովգրանցվում է երկրաշարժի օջախին մերձակա սեյսմիկ կայանում: Վերջին ժամա-Հն նակներս հրկրակեղնեի ավելի խորը շերտերի ուսումնասիեն րությունները կատարվում ոչ միայն բնական, այլն արչ ճնստականծրկրաշարժերվ՝ պայթյունների միջոցով: երկրաշարժագիտությանտվյալների վերլուծությունից պարզվել է, որ երկրաշարժի երկայնակիալիքները, Հասնելով հրկրակեղեի է տալիս,

ցույց

որ

ու

ու

Հիմթին՝ ՄոՀորովիչիչի" մակերնույթին (լարճ՝ Մոչշոյիմակերնույք), իրենց արագությունըմիանգամից մեծացնում

Հարավալավացի գիտնականԱ. Մաճորովիչիչի անվամբ.է կոչվում

կմ/վոկ-իցմինչն 8 կմ/վոկ, այնուծետնարագությունն աս«ոիճանաբար աճելով՝ 2900 կմ խորության վրա Ճասնում

է

Այս արագությունը քռիչքաձն նըկմ/վոկ-ի, վաղում է ն կազմում 8 կմ/վոկ ու նորից աստիճանաբարաճեվով մինչե երկրի կենտրոն, Հասնում է 11 կմ/վոկ-ի։ կայնակի 13,6

սաշմանում

սաշ«ալիքները2900 կմ խորությունից (Վիխներտ-Գուտենբերգի են ն ավելի խորը չեն թափանցում: ման) անդրադառնում Այոպիսով,Երկրիխորքում կարելի է առանձնացնել երեք ՀիմՖական ոլորտ՝քարոլորտ՝5--20 կմ, մանթիա՝ մինչն 2900 կմ

ժիջչուվ՝2900--6370 կմ: երկրի միջուկ բաժանվում է երկու ենթոլորտների ներքին միջուկ ն արտաքին միջուկ (նկ. ներքին միջուկում նյութը կազմված է նիկելային երկաՔից ն ունի 12 գ/սմ8 խտություն: ներքին միջուկի վիճակի մասին «լենք միայն դատողություններ կարող ենք անել: նյութն այնտեղ ունի մեղ Համար անճայտ ճատէ, որ կություններ: ենթադրվում Հասնում այնտեղ ջերմաստիճանը 1 5000-ի, ճնշումը՝ 3,5 մլն մոթմ

Ֆոլորտի'

Արտաքինմիջուկը գտնվում է 2900--4980 կմ խորություննե-

Նկ.

Երկրի ոլորտնքրը:

այստեղ ճնշումը կազմում է 1,37--2,2 մլն մթնո9,4--10,8 գ/սմ3:Այն նույնպես նյութի իոտությունը՝ կազմված է երկաթի ու նիկելի խառնուրդից: Արտաքինմիջուկը ունի նյութի պլաստիկվիճակի Հատկանիշներ: Մանթիաներկրի կտրվածքում միջանկյալ ոլորտն է՝ կազմբվաժ մազնեղիումից, թթվածնից, երկաքի ենքօքսիգից, սիլիկաթթվից,որոնք առաջացնում են մազմա։ Այս նյութերին խառնված են ջուրչ քլորչ ֆտոր ե ցնդող այլ տարրեր: Մանթիան ֆիզիկաքիմիական Հատկանիշներով բաժանվում է երեք ենթոլորտիչ։. Ստորին մանթիան տարածվում է րում. լորտ,

կմ-ից մինչն 1000 կմ խորությունները,միջին մանթիան՝ 1000 կմ-իցմինչն 300 կմ, վերին մանթիան՝ասթենոսւֆերան թույլ ոլորտ) 300 կմ-ից5--70-քարպմանությամբ՝ (բառացի --80 կմ խորությունները(մինչն Մոչճոյիմակերնույթը կամ Քարոլորտիստորինմակերնույթը): Մանթիայումջերմաստիճաննըստ խորության աճում 3 Քարոլորտի տակ 500--1000", վերին մանթիայում՝ 1400---17004, միջին մանթիայուի՝ 1700--2400", ներքին մանթիափափկած, կիսափափկած, յում՝ 2400--54005: Մանթիայում

Ճճալվածու կիսաճալվածզանգվածներում դործում են կոնվեկտիվ (ուղղաձիգ) Հոսանքներ.ծանր նյութերը դանդաղիջնում

թեթնները՝ բարձրանում: ԿոնվեկտիվՀոսանքները Թենոսֆերայում վերածվում են Հորիզոնական շիթերի: Մաղմայի շիթերի շնորճիվ երկրակեղնի սալերը տեղաշարժվում են տարբեր ուղղություններով. մի դեպքում բարձրանում են միմյանց վրա, մյուս դեպքում՝ Հնռանում իրարից: Թույլ ոլորտում պլերիդոտիտային ն բազալտային նյութը գտնվում է ակտիվ վիճակում, այստեղից են սկիղբ առնում ճրաբխային արչ տավիժումները,բույլ ոլորտում մասամբ միջին մանթիայում են առաջանումխորաֆոկուսերկրաշարժերը: են,

աս-

ու

ԵՐԿՐԱԿԵՂԵՎ

Երկրիկտրվածքում ասթենոսֆերայից վեր տարածվում է սրան անվանում են երկրակեղնեք Այա պինդքարայինոլորտը. ոլորտի վերին մասը կոչվում է քարոլորտ (լիթոսֆերա), իսկ ներքին մասը անվանում են տտորինքարոլորտյ որտեղ նլու՛

թերը բարձր ջերմաստիճանիշնորճիվ փափկածվիճակում են: Եերկրակեղնի ուսումնասիրմամբ զբաղվում է երկրաբանությունը: Երկրակեղնի մակերնութային ձենրը ուսումնասիրում աէ երկրաձնագիտությունը (գեոմորֆոլոգիան):Երկրակեղնի

ռաջացման ու զարգացման վերաբերյալ կան ճակադիրտեսություններ:

շատ,

երբեմն

Մինչն 1Ճ դարը, երբ գիտության մեջ իշխում էր Երկրի առաջացման կանտ-Լապլասյան դիտաննթադրությունը,ենթադրվում էր, որ մոլորակի զարգացման առաչին փուլում ծրաճեղուկ Երկրագունդը չներմությանճառագայթման ճետեվանքով մակձրնույթից տկսել է պաղել, ն նրա վրա առաջացել

է երկրակեղն, այստեղից էլ մնաց «երկրակեղն» տերմինը,

Պաղելու Հետնանքովերկրի մակերնույթի ծավալը փոջրացել 4, հրկրակեղերկծկվել է, ն այդ կերպ էլ նրա վրա առաջացել ծն լեռնաշղթաներ: դարի երկրորդկեսին, երբ Երկրիծագման ավելի Ճավանականգիտաննթադրությունընդունվում է Շմիդտիտեսակետը, երկրակեղնի առաջացումը դիտվում է որպես քիմիական տարրերիանընդճատշրջապտույտի ոլոր:

՛Երկրի կեղնի երկու Հիմնական տիպ են առանձնացնու՝ մայրցամաքային (կարճ՝ ցամաքային) ն օվկիանոսային:Մըրանց միչե տարբերում հն նան ռոիֆտային անցողիկ զոչ Նաները Ցամաքային կեղեր կազմված է հրեք ճիմնական նտտվածքային, գրանիտային, բազալտային: 0վշերտերից՝ կիանոսային տիպի կեղնում գրանիտայինշերտը բացակայում է կամ շատ աննշան է, ուստի բազալտներիվրա անմիչապես դտնվում են նատվածքայինապարները(նկ. 3): ու

կեղե մայրվամաքային կեզն Թվկիանոսային )

|

լեռնաշղթե

պլատֆորմ

ՄՈԽՑի էթխրնութ մ». ////՛:7

Է:3յ Բ.՞)շ 1--

"5

Նկ. 3. ծրկրակեղեիտիպերը. 2-դրանիտներ,3-- բազալտներ, 4-նստվածքայինապարներ, ոլորտ

(ասթենոսֆերա ):

թույլ-

"Այս երկու կեղեները տարբեր Հառտություն ունեն. օվկիանոսային կեղներշատ բարակ է, ընդամենը3--10 կմ, տարածվում է օվկիանոսներիտակ: Ցամաքայիներկրակեղերպլատֆորմներում ունի 30--40 կմ Հաստություն,իսկ լեռնային Հա25

մակարգերում մինչն 60--80 կմ: Օրինակ,Մեծ կովկասուվ՝ ՍՍՀՄ-ում՝ 50--2 կմ ն աղն, մինչն կմ, Հայկական դրանիտայինն բաղալտային շերտերըմիմ«-՛՛ՍՖրկրակեղնում յանցից անջատվում են Կոնրադիմակերնույթով, որը պարղոԼեորոշ արտաճայտվումէ երկրաֆիզիկական մեթոդներով: նային երկրները սովորաբար բարձրանում են, ն չրբաժանային մասում գրանիտայինշերտը Ճաճախճարոնվում է երկրի մակերնույթին:

շ՛՛՛Ցամաքային տիպի երկրակեղնումգրանիտայինչերտի

ա-

դաջացման վերաբերյալ կան մի գիտաննթադրություններ: Այս Հարցը դեռես իր վերջնականլուծումը լի տտացել, Ոմանք գրանիտներըդիտում են որպես մազմատիկ ծազման շարք

ապարներ, մլուսները՝ փոխակերպային (մետամորֆային):

Ս. Մ. է բոլոՎերջինժամանակներս Գրիգորնը առաջարկել բովին նոր տեսակետ, րատ որի գրանիտները առաջացել ԷՖ բազալտներից՝ դրենաժայինթաղանթումչրի ն գոլորշիների շրջապտույտի միջոցով: Ըստ վերոչիշյաչ տիսության՝այսպիսին է գրանիտների ռաջացման Համառուտ սխեման: նրկրակեղնումորոշ խորության տակ գոյություն ունի ջրի ն ջրային գոլորշիների ուղղաձիգ շրջապտույտ. բարձր Ճնշման ճետնանքովջուրը չի կարողանում գոլորշիանալ» իր մեջ լուծում է տարբերքիմիական տարրեր ն Ճճասնում է ՄոՀոլիմակերնույթին, որւոռեղն ջրային Հաղզեցած լուծույթների կրիտիկական չերմաստիճանի ա-

է: Քիմիական ծանր տարրերը, որ Հորիզոններում էին մեջ, վերին լուծվել յրի ալժմ անջատվում են, մեծացնում Մոխոլի շերտի խտությունը: ցրային գոլորշիները սկսում են բարձրանալն քանի որ Տ1Օշ-ը ջրային գոլորշու մեջ ավելի լավ է լուծվում, քան ջրում, ուստի վեր բարձրանալիս գոլորշին իր Հետ տանում է նան սիլիկաքթու Հասնելով Կոնրադիմակերնույթին, որտեղ ջերմաստիճանը374" է (Թորաժ ջրի կրիտիկականաստիճանը), գոլորշին նորից Վերածվում է չրի, ն ջանի որ սիլիկաթթուն չրի մեջ լավ չի լո'ժվում, անջատվում է ն միջավայրը Հարստացնում է ՏԼՕչ-ով: Հեղուկ ագրեգատայինվիճակի անցնելիս՝ ջուրը լուծում է Համեմատաբարծանր տարրերըն նորից իջնում ցած Անվերջ տեղի ունեցող ալս շրջապտույտի միջոցով ՄոՀօյիՀորիզոնը

(4506)տակ գոլորշիանում

է ՏՕշ, իսկ ԿոնՃարստանում է ծանր տարրերով, կորցնում բադի մակերնույթը կորցնում է ծանր տարրերը, Ճարստանումվ 4 ճամեմատաբար քեթն ՏԼՕշ-ով:Այսինքնկոնրադի մակերեվերածվում է ավելի թեթն գրանիտիւ վույքում բազալտր Բարձրացողլեռնային երկրներում միլիոնավոր տարիների ընթացքում բազալտները կոնրադիմակերնույթում վերածվում են դրանիտների ն Ճետադայում Ճճասնելովերկրի մակեբնույթին՝մերկանում են, ճողմաճարման ենթարկվում, տե-

ղատարվում, գետերովճասնում տակին:

են

օվկիանոս

ու

նստում

ճա-

տիպի երկրակեղնում շերտի դրանիտային Օվկիանոսային

փացակալությունը բացատրվում է նրանով, որ այստեղ երկրակեղնեըանընդճատթաղվում է վերին մանթիայի մեջ նըստվածքային ապարներըորոշ խորության տակ ճարստանում են ջրային լուծույքներից անջատված նյութերով ն ի վերջո դառնում բազալտներ: Ուշագրավէ այն Հանգամանքը, որ օվկիանոսային տիպի երկրակեղնում նստվածքային ծագման չշերտերի Ճճաստությունըմեծ չէ Ընդամենըմի ջանի կիլոմետր Հզորություն ունեցող նտտվածքներիտակ Ճճայտնվումէ րբաՀարց է առաջանում.ի՞նչ են լինում Հարյուր միլիողալտը: նավոր տարիներիընթացքում կուտակված նտտվածքային պարները։ Պարզվում է, որ դառնալով բազալտներ նրանք թաղվում են մանթիայի մեջ, Հալվում են ն Մոչոյի մակերեվույթով դանդաղ Հոսում են լեռնային երկրների տակ,լրացնելու նրանց բարձրացման 4Ճետնանքովառաջացած ծանրաՀակ բացասական անկանոնությունը (անդմալիան): ա-

-

Օվկիանոսայինն ցամաքային տիպերի հրկրակեղնների Հաստության տարբերությունը սովորաբար բացատրվում է այսպես կոչված իզոստազիայի հրնույթով:" շ"իզոստազիայի երնույթի էությունն այն է, որ երկրակեղեր վերին մանթիայում Ճիդրոստատիկիմաստով ճավասարակըշրոված է: Որոշ խորության տակ քարոլորտի Հիմքում ճրնշումը միավոր մակերեսի վրա ամենուրեք Հավասար էւ՛հղուտատիկՃավասարակշոությունստացվում է շնորձճիվայն բանի, որ նախ՝երկրակեղնի«ՀզորությունըՃակադարձՀամեմաւական է նրա խտությանը (օվկիանոսային կեղեր խիտ լինելով ճանղերձ ավելի բարակ է, քան ավելի փոքր խտու21

թյուն ունեցող ցամաքային կեղնը), ապա՝ վերին մանթիայի նյութի խտությունը տարբեր է:՛հղոստազիանձդտում է կեղնի ճավասարակշիո վիճակի անցնել, սակայն Հճավասարակշիռ վիճակ չի ճաստատվումայն պատճառով,որ ցամաքներնանընդչատ տեղատարվումեն, թեթնանում, բարձրանում, իսկ օվկիանոսներիՀատակում կեղեր ծանրանում է նստվածքային շերտերով: 0Օրինակ՝Մեծ Կովկասը տարեկանբարձրանում է 8--12 մմ, մինչդեռ Հարնան Կոլխիդայի դաշտավայրը իջնում է, Սկանդինավյան թերակղզին բարձրանում է, Նիդերլանդների ափերը իջնում են: Պարզվելէչ որ խոշոր շինարարական աշխատանքներիճետնանքով բերված շինանյութերի ծանրության ազդեցության տակ նս նկատվում է երկրակեղնի իջեցում: Վերընշվեց, որ երկրակեղնի Հզորությունը ՀակադարձՀամեմատական է նրա խտությանը, այսինքն մեծ խտության կեղեր լինում է բարակ, իսկ փոքրը խտության կեղնը՝ Հատոչ եթե Համեմատենք կեղնի Հշղորուցյան տարբերություններթ խոռությանտարբերությունների Հետ, կստանանք «Հետեյալ պատկերը:Ամենաճաստ ցամաքային կեղնը լեռներում 10--15 անդամ մեծ է օվկիանոսային կեղնի «ատտությունից (10 ն կմ), մինչդեռ օվկիանոսային կեղնի խտությունը մեծ է ցամաքային կեղնի խւոությունից ընդամենը 1,3 անդամ (խտու2,2 ն 3,5 գ/սմ3), թյունը Ճամապատասխանաբար Այստեղւսնէ տտացվում, որը միայն իզոստաՃամապատասխանություն ղիայի երնույթով բացատրել Հնարավոր չէ: Ըստ երնույթին այլ ազդակներես կան՝ վերին մանթիայի նյութի տարբերխըտությունը, որը նպաստում է ցամաքային կեղնի Հղորացմանր' Այդ երնույթը բավական Հաջող մեկնաբանվում է դրենաժային թաղանթի գոյությամբ: Բանն այն է, որ բարձրացող լեռնային երկրներում ցամաքի բարձրացման 4Հեւո մեկտեղ ճում է նան ատորերկրյաջրերի Հիդրոստատիկ ճնշումը,ն ալդ ջրերը ավելի խորն են թափանցում պաղեցնում են լեռների արմատները: ա-

ու

ՊԼԱՏՖՈՐՄՆԵՐ ԵՎ ԳԵՈՍԻՆԿԼԻՆԱԼՆԵՐ

երկրիկեղեր անճամասհո

Լեր» ն՛ ավելի շարժուն

ու

է. Հանդիպում են կ՛ ամուր

ճկուն Հատվածներ:

սա-չ-

Այժմսուսնձ-

նացնում են Հետեյալտալերը՝խաղաղօվկիանոսյան,ամերիկյան, անտարկտիկական,աֆրիկյան, Հնդկական, եվրասիական: Սրանցիցլուրաքանչյուրն ունի տարածությանմեջ շարժման իր ուղղությունը: Եթե սալերն իրարից Ճեռանում են, են պա առաջանում ոիֆտային ճովիտներ.-քարոլորտր ճեղքվում է իր ամբողջ Հզորությամբ: ննթադրվումէ, որ պալեոզոյում նրկրագնդիվրա գոյություն են ունեցել երկու մեդացաՀ Ամերիկա, մաքներ՝ՃյուսիսումԼավրասիան (Հյոսիսային ա-

եվրոպա,Ասիա), (Աֆրիկա,ԱրաբաՀարավում՝ Գոնդվանան կան թերակղզի, Հնդկականթերակղզի, Ավստրալիա, ԱնԱյս երկու մայրցամաքների միջն տարածվել է տարկտիդա.):

Թետիս օվկիանոաը:

Մեզոզոյանդարաշրջանից մայրցամաքները տրոչվել են, տե(այժմյան Աֆրիկայի Այսպես, Գոնդվանայի կենտրոնում

վերընքաց շարժման ն այդ ղում) ծրկրակեղնիտակ մազմայի Ճճոսանքի ցրման Հետնանքով ցամաքը տրոճվել է, նրա բաղադրամասերը Հեռացել են միմյանցից՝ ձնավորելով առանձին մայրցամաքներ:

Ցամաքներիմիմյանցից Հեռանալու երնուլթի առաջին 1912թ. բացատրությունըտվել է երկրաֆիզիկոսԱ. Վեգեները սկզբում շատ 4ետնորդներ ունեԱյդ դիտաննթադրությունը ցավ, իսկ Հնտագալում, Հատկապես 1930-ական թվականնեբին փորձեցինժխտել այն: Վերջին երեք տասնամյակներիընՔացքում, անժխտելի փատտերիՀիման վրա, որոշակի ճրշտումներ մտցնելուց Հետո ապացուցվեց տեսության ճշտությունը ն այժմ այն ստացել է Համընդչանուր ճանաչում:

տարիներինկատարվածուսումնասիրություններից Վերջին լ պարզվել է, որ խոշոր սալերը կարող են մեկը մյուսի վրա բարձրանալ, այնպես, ինչպես Սառուցյալ օվկիանոսում կուտրատված պակի (մակերնութային սառցի դաշտը) առանձին կտորներիրար վրա են բարձրանում: Անժխտելիէ, որ խաղաղէ ամերիկյան սալի տակ. այդ օվկիանոսային սալը մտնում Հանդիպմանզոնայում առաջացել է Ատակամայիգեոսինկլիէ նալը: Մբնչդնռ ամերիկյան սալն իր Հերթին Հեռանում ու Եվրոպայից Աֆրիկայից,դա նշանակում է, որ Ատլանտյան օվկիանոսըլայնանում է, իսկ Խաղաղօվկիանոսը՝նեղանում: նշված խոշոր սալերի տաճմաններումպարզորոշ Երկրակեղեի

արտաճայոված են կառուցվածքային միավորները պլատֆորմներն գեոսինկլինալները: ֆրանսերեն բառ է, նշանակում է «ճարթ ձե»: Պլատֆոոմը երկրակեղնի այն ամուր ճատվածներն են, ոՊլատֆորմնեոր ճրաբըրոնց սաճմաններում տեկտոնականշարժումներն խային երեւույթները մարել էն (Ռուսական Ճճարքությունը, ու

ու

ՀյուսիսայինԱմերիկայի մասը,Սիբիրական Ճյուսիսային արըն վատֆորմը այլն), Պլատֆորմիուղղաձիգ կտրվածքի Հիմ-

քում ընկաժ են խիստ ծալքավորված ն բյուրեղացած ապարՖեր, դրանց վրա դարսվել են ճորիզոնականկամ գրեթե աննըշան ժալքավորված նստվածքային ծագման ապարներ: Դա Ֆշանակում է, որ պլատֆորմները մեկ անգամ ծալքավորվքզով վերածվել են ամրակուռ (կոծսոլիդացված) մարզերի հ այլես չեն ծալքավորվել: Պլատֆորմներիտարածման շրջաններում տեղի ձն ուննցել երկրակեղնի դանդաղ, ղարավոր տատանումներ(եպեյրոդենային շարժումներ), որոնց աղդեցության տակ ցամաքը իջել է, ծածկվել ծովով ն միլիոնավոր տարիների ընթացքում ծովային նստվածքները կուտակվելով քողարկել են ժալքաէ, որ պլատֆորմների սաշմաններում վոր 4իմքը: Հնարավոր տեկտոնական շարժումները որոշ չափով ձնափոխեն պլատֆորմի նախնականձնը:

Քարձրացողմասերը կոչվում են անտեկլիղներ(օրինակ, Միջին Ռուսականրարձրության շրջանըՌուսականպլատֆորմի սաճմաններում),իսկ իջած ճատվածները՝սինեկլիղզՆեր (օրինակ, Վիլյույի սինեկլիզը Սիբիրական պլատֆորմի ՝

կենտրոնում): չէ, որ պլատֆորմներ, անպայման ծածկվեն Պարտադիր

ծովով. պլատֆորմներիշատ Հատվածներ միլիոնովոր տարիՆերի ընքացքում ծովից դուրս են մնում ն ենթարկվում Հողկոչվում են վաճաններ (Բալթյան, մաճարման: Դրանք Ուպն րաինական, Անաբարի,կանադական այլն): Քանիոր վաճաններն անընդշատ մաշվել են արտաքին ազդակների ներե Հողմաճարվածնյութը Հճետնանքով, զործության գետերի միէ չոցով տարվել օվկիանոս, ակներն է, որ վաճանները թեթիէ վացելեն, իզոստազիայի շնորչիվ բարձրացել: նշանակում Ճնագույն վաճանների տարածման շրջաններում ծալքավոր

ճիմքի արմատներըբարձրացել են ու մոտեցել երկրիմակերե-վույքին։ Այդալիսինէ, օրինակ, Ֆինլանդիայիտարածքը: Պլատֆորմների ծալքավոր Հիմքերը ամենուրեքմիաժամանակ չեն առաջացել: կան պլատֆորմներ, որոնց ծագումը իսկըսվում է մինչպալեողոյան դարաշրջանից: Դրանք մինչ-Քեմբրյան պլատֆորմներն են (Ռուսական, Սիբիրական).կան նան ավելի երիտասարդ պլատֆորմներ (Արնմտասիբին րական,Թուրանի այլն), որոնք առաջացել են պալեոզոյի՛ վերջում՝ Հճերցինյանժալքավորության Հետկանքով։ ննթադըրություն կա, որ երկրի նրկրաբանական պատմության ընթացքում պլատֆորմներն աճում են ի Հաշիվ գնոսինկլինալների: Վերջիններիս տեղում առաջանում են լեռնաշղթաներ ն հն ձուլվում պլատֆորմներին(օրինակ, Ղազախական ծալքավոր երկիրը միացել է Արեմտասիբիրական պլատֆորմին)։ երկրակեւլնի այլաձնումը (դեֆորմաՊլատֆորմներում ավելի ակտիվ արտաճայտվում է պատովածքների-ցիան) խզվածքներիձնով: Դրացայտուն օրինակն է աֆրիկյան բեկվածքը սկսած Մեռյալծովից, մեժ լճերի վրայով մինչե գետաբերանը: նույն կարգի է Բայկալ Զամբեղիի լճի խղզվածՔոն այլն: երկրաբանական տարբեր ժամանակաշրջաններում են ժայթքել լավաները ե այդ Ճսկայական ճեղքերից դուրս առաչացրել են ընդարձակ ծածկույթներ Այս կարգի ծածկույքները Միջին Սիբիրում առաջացել են պալեողոյի վերչին՝ մեղզոզոյիսկզբին ն կոչվում են տրապներ:

կան, որ պլատֆորմների որոշ, «ասոԵնթադրություններ կապես սաճմանայինՀատվածներժամանակիընթացքում կարող են վերածվել դգեոսինկլինալների:

երկրակեղնի ամենաճկուն ն շարժուն Գեոսինկլինալնեոը այն զոնաներն են, որոնց տեղում առաջանում հն լեռնաշրղՎերջերսւպարզվելէ, որ դրանք սովորաբարզոնվում Թաները: են երկու սալերի սաչմանում, ն սալերից մեկը բարձրանում է մյուսի վրաճժամանակակից դգնոսինկլինալները խործովյա են ն մեծամասամբ դոոնվումեն ցաերկարավուն իչվածջներ մաքայիներկրակեղնի եղրին։ Գեոսինկլինալներում երկրակեղնի իջնելուն զուգընթաց կատարվում է ուժեղ նստովածքա-չ կուռակում: ՊատաՀում են շրջաններ, որտեղ գեոսինկլինալային ոնժիմի պայմաններում միայն մեկ ժամանակաշրջանի 3է

ՖատվածքներիՀզորությունը անցնում է 10 Հաղար մետրից: Օրինավ՝Դոնեցկի,կուղնեցկիավազաններումկարբոնինրատունեն ավելի քան 10 ճազ. մ Հզորություն: «Վածքներն Գեոսինկլինալներըբնորոշվում են խզման ն ճմյման այչ երկրաշարժային գաձնություններով (դնեֆորմացիաներով), Ճրարբխային երնույթներիմեծ ակտիվությամբ, ծանրաձճակ Չե անկանոնությամբ, ապարների փոխակերպությամբ, նծրԺա յթուկների լայն տարածմամբ: անցնում հն զարգացման տարբեր փուԳեոսինկլինալներն վեր. ժամանակիընթացքում նրանց տեղում երկրակեղնի ծալտեկտոնականբարձրացումների շչնորչճիվ ավորման տաջանում են բարձրաբերձ լեռնաշղթաներ: Աշխարչճիբոլոր Վեռնաշղթանհրըմի ժամանակ խորը ծովային գեոսինկլինալՖեր են եղել. ունեն խիստ ծալքավորվաժ ձ4իմք,մաղմային Ժազման ներժայթուկներ: Գնոսինկլինալները բարդ տեկտոնական կազմավորումներեն: նրանցղարդացման, ծալքավորման փուլում առաջանում են ծալքերի բարդ Համակարգեր՝ անտիկլինորիումներ ն անտիկլինորիումներիԽժբեր՝մեգաՀ անտիկլինորիումներ, սինկլինորիումներ ն այլն: Վերջինժամանակներս ծագեց ծալքավորությունների վեբաբերյալ մի նոր տեսություն, որը ղրանց պատճառէ ճամաչում եհրկրակեղնում նյութի խտությունների շրջադասությունը (ինվերսիան), երբ ապարների փոխակերպության(մետաէ, խտուՃ,որֆիզմի) պրոցեսում նրանց ծավալը մեծանում Թյունը՝ փոքրանում, ն տեղի է ունենում կոնվեկցիա: զոնաներ.1920-ական թվականներիըգիտուՌիֆտային թյան մեջ մոցվեցին «ռոիֆտ»տերմինը ն նրա ածանցյալննրը: «Ռիֆտ» անգլերեն նշանակում է «նեղ կիրճ». Այժմ դրանք են մեծ հրկրակեղնի այն ճեղքվածքներն են, որոնք ճասնում խորության: նույնիսկ Ռիֆտերը լայնչեն (30--70 կմ, երբեմն՝ 5--20 կմ), սակայն երկարաձգվածեն (մի քանի ճարյուրկմ, Նույնիսկ 1000 կմ ն ավելի): Ռիֆտերըառաջանում են երվտակեղնիձգվելու Հետնանքով ն ներկայացնում են քարոլորսոի վիթխարի պատովածքներ: Հաճախպատովածքների մեջ էն դրաբեններ(երկրի կեղնի խզումներովիջած Ճճատվածներ) աառայջանում,որոնք լցվում են չրով (աֆրիկյան մեծ լճերը, կարմիր ծովը ն այլն): Ռիֆտայինզոնաներում նկատվումէ ու

ու-

ու

ա-

ճրաբխային ակտիվ գործունեություն, ճաճախակի են երկրաՀշարժերը: Ռիֆտալին գրաբեններում նկատվում են ծանրա են ներցամաՀակ դրական անկանոնություններ: Տարբերում Փային, միջմայրցամացային, ներօվկիանոսային ոիֆտային զոնաներ: Վերջիններնառաջանում են օվկիանոսատիալոչ Ճաստ երկրակեղնիմեչ' Ուշագրավեն օվկիանոսային ստորջրյա լեռնաշղթաները, որոնց երկարությամբ որոշ անկյան տակ երբեմն անցնում են ռիֆտային խորը իջվածքներ։ Հենց այս ռիֆտերի առկայությամբ էլ այդ զոնան կոչվում է ռիֆտային Ռիֆտային ստոր5--շ Հասնում է Հովիտների խորությունը ջրա կմ-ի, լանչերի 10--205, տեղ-տեղ՝ նույնիտկ 9052,0վկիանոսաԲեքությունը՝ յին ստորչրյա լեռնաշղթաների վրա, ռիֆտային զոնայի սաճմանում, բացի երկայնական ռիֆտերից, նկատվում են նան լեռնաշղթան ուղղաճայաց Ճճատողոիֆտեր։ Ստացվումէ, որ ռիֆտային զոնաները երկայնակի ն լայնակի ոիֆտերի բարդ են: Ճճամակարգեր երկրակեղնի կառուցվածքայինտարԽորջոյա իջվածքնեոը են, բերից օվկիանոսների խոր մասերը: Սրանք զբաղեցնում ծն օվկիանոսի մաՀիճը (ճատակը) 4000 մ-ից ավելի խորը ժասերում: 6000 մ-իցխորը Հատվածներըկոչվում են գերխորքային իջվածքներ (խորջրյա անդունդներ): Վերջիններա մեծ մասամբ ժամանակակից գեոսինկլինալներ են (Ատակա-

Դապոնական ն. այլն): Խորքամայի»Ալեության, կուրիլյան,

ին ն դերխորքային իջվածքներում առաջացած ծովային նստվածքներն իրենց բնույթով տարբերվումեն ոչ խորը ժովային նստվածքներից:

ՄԱՆԹԻԱՑԻ

ՈՒ ԹԱՐՈԼՈՐՏԻ ԴԵՐԸ ԵՐԿՐԻ

ՄԱԿԵՐԵՎՈՒՑԹԻ

ԶԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ

նախորդբաժնից

քարոլորտի տակ գոնվող մանթիան ունի այնքան բարձր չերմաստիճան, որի պայմաններում նչութերը պետք է դոնվեն 4ալված կամ փափկած վիճակում: Այդ էն վկայում այնքան Հաճախ կրկնվող ճրաբխային արտավիժումները,երբ Ճրաճեղուկ, բարձր չերմաստիճանով լավան, մոխիրը կամ շիկացած գազերը դուրս են դալիս հրկրի մակերնույթ։ երկրի խորքում բարձր ջերմաս-

8.-1061

պարզ

դարձավ,

որ

Ն

տիճանը ռադիոակտիվտարրերի տրոշման արգասիցէ, իսկ օվկիանոսային տիպի հրկրակեղնի տակ չերմության աղբյուր է նան մանթիայի մեջ թաղվող նստվածքային ապարներում պարունակվող օրգանական նյութերի այրումից (օքսիղացումից) անջատվածջերմությունը: երկրիխորքային չերմությունը թափանցում է երկրի մակերնույթ, սակայն Արեգակիցըստացած ջերմության Համեմատ այն ունի չնչին մեծություն (5--6 Հաղ. անդամ փոքր): Փերմայինարտաճոսքիմիչին արժեքը ամբողջ երկրիՀավոկ է (միկրոկալորիա). ճազվադեպ մար 1,2--1,5 մկկալ/սմ2

մկկալ/սմ2վոկ: երկրակեղնիմեջ խորանալիս չհրմաստիճանը Հշհտղճետի

ճասնում

է մինչն 8

բարձրանում է՝ օվկիանոսատիպերկրակեղնում արագ, ցամաքատիպ կեղնում՝մասնավորապեսպլատֆորմներուվ՝դանդաղ: Այն ճատվածձիմեծությունը, որի չափով երկրակեղնում ապարներիչերուղղաձիդորենխորանալիս տեղի է ունենում մաստիճանի բարձրացում 1--ով, կոչվում է նրկրաջերմային մ սաճ(գեոթերմիկ) աստիճան: Այն տատանվում է 5--150 մաններում (Հայկական ՍՍՀ-ում՝ 20 մ), երկրի կտրվածջի ջերմաստիճանիբարձյուրաքանչյուր 100 մ-ում ասպլարների րացումը կոչվում է եհրկրաչերմային (գեոթերմիկ) դրաղդիննու Այնսոատանվումէ 0,5--20-Հ-ի սաշմաններում: Մանթիայիցդեպի երկրի մակերնույք արտաճոսող ջերմային էներգիան 4Հսվայականնշանակություն ունի երկրակեղնի կազմության մեջ: Այդ էներդիայով են պայմանավորված բազմաթիվ երնույթներ ու պրոցեսներ. դրանցից են փո-

խակերպությունը(մետամորֆիզմը), տաք աղբյուրներն ու գեյզերները, օրգանական նյութի այրումը երկրի խորքում ե

այլն:

՝

այն երնույթն է, երբ Փոխակերպությունը (մետամորֆիզմ) քարոլորտի ճնշման ու բարձր ջերմաստիճանիպայմաններում միներալների բյուրեղային ցանցը քայքայվում է, ն ստեղծժվում է տվյալ թերմոդինամիկական պայմաններին բնորոշ ավելի կայուն, մի նոր ցանց, այսինքն ապարներըվերաբյու1

Հայնրձն դրականությանմեջ Հաճախ Հանդիպում է «ճէյգնր»,

ճիշտ չէ.

բառը

ծագում է իսլանդականքՇՆՏ|Լ տծրմինից:

բթ

`

րբեղանումեն: Այսպես, կրաքարը դառնում է մարմար, կավերը վերածվում են բյուրեղային թերթաքարերին այն: Հետաքրքիր է նշել, որ փոխակերպված ապարներն էլ երկրի մակերնույթի վրա ցածր ջերմաստիճանին աննշան արտաՔին ճնչման (1 մթնոլորտ) պայմաններում նույնպես անկայուն են դառնում: Հատիկավոր բյուրեղային ապարները, չդիմանալով ջերմաստիճանայինոչ մեծ տատանումներին, ճողմաճարվում նն:

Այսպես ուրեմն, մանթիայում ջերմաստիճանըբարձր է ն է 500--1000--1400"-ի: նման բարձր ջերմաստիճանի պայմաններումնյուքերը փափկում էն կամ լրիՎճալվուսփ: Հաճախէ պատաճում, որ դարերի ընթացքում ջչերմամիչուկային ոնակցիաների ն օրգանական նյութի այրումից անջատՃասնում

ված չերմությունն այնքան է կուտակվում, որ Հրաբխային օջախներում մաղդմանսկսում է եռալ, ն լավային արտավիժումներ են տեղի ունենում: Մանթիայում Հալված զանգվաժը մազմա է կոչվում, իսկ րբ դուրս է գալիս երկրի մակերհվույթ ն աղատվում գազերից, ընդունված է անվանել լավա: Հրաբխայինակտիվդործունկությունը Հատուկ է որոշակի շրրտակ մազգման ավելի ճանդիստ է ջանների:Պլատֆորմների նրաբուռն ղործունեությունը ծավալվում է երկրակեղնի այն որտեղռիֆտային ճեղքեր են բացվում, կամ այն մատերում, մասերում, որտեղ ցամաքային երկրակեղներբարձրանում է օվկիանուսատիպ երկրակեղնիվրա: Ուշագրավէ, որ օվկիանոսատիպ կեղնում Հրաբխականությունըշատ ավելի ակտիվ է, ջան ցամաքատիպկեղնում, կամ նույնիսկ՝ երիտասարդլեռնային զոնաներում:։ Այդ ճանդամանքըբացատրվում է այն բանով, որ օվկիանոսային կեղեր իջնելով քաղվում է մանքիայի մեջ, ն օրգանական նյութերը այրվելով ճրաբութներին սնում

են

լրացուցիչ էներդիայով:

Վերըարդեն նշվել

քարոլորտիիզոստատիկճավասարակշռության մասին. սրա ճետ ճարկ ենք Ճամարում ավելի Հանգամանորհենկանդ առնել երկրակեղնիուղղաձիգ շարժումների վրա: Այդ շարժումները լինում են դանդաղ՝դարավոր-էպեյն տատանումրբողեն ավելի արադ՝ տեկտոնական: Դարավոր ն ունեն ներն շատ ընփոքրարագություն, Հաղզարամլակների Քացքում ծովափի գիծը աննշան չափերով արշավում է կամ է

նաճանջում: Այս կարգի շարժումները լուրաճատուկ են պլատֆորմներին. երիտասարդլեռնային երկրներում ուղղաձիդ շարժումները ավելի ցայտուն են արտաճայտված.երբեմն մի Քանի վայրկյանի ընքացքում առանձին բեկորներ բարձրանում կամ իջնում են տասնյակ ու ճարյուրավոր փետրերով, խզվածքների միջոցով առաջանում են ճորատեր դրարբենունենում են երկրներում անընդատ տեղի ներ: Լեռնային ու իջեցումներ,տարեկանմի քանի կամնույնբարձրացումներ իսկ տասնյակ միլիմետրերով: Թվում է քն սա մեծ թիվ չէ», սակայն եթե տվյալ տեղամասը Ճարյուր Հազար կամ մեկ միլիոն տարի անընդճաստ բարձրանում է, ապա արդյունքը լինում է զգալի: Տեկտոնական այս շարժումները բաժանվում են ն նորագույն ժամանակակիցտիպերի: նորագույնը ընդգրկուի է մի ժամանակաճատված,որն սկսվում է նեոդենից (25 մլն տարի): Սրանքայն շարժումներն են, որոնցով պալմանավորված է լեռնային երկրներիմակերնույթի այժմյան տեսքը: Նոշարժումների միջոցով մի շարք լեռրագույնտեկտոնական նային երկրներ, որոնք Համաճարթվել, վեր էին ածվել պենեպլենի, աճեցին, նրիտասարդացան(Տյան-Շան, Մերձրայքչ լեռնային ճամակարգերը, Սայանները կալի»Անդրբայկալի այլն), չնայած այն Հանդգամանքին,որ դրանց կառուցվածքը Ճին է (բայկալյան, կալեդոնյան, Հճերցինյան): ու

տեկտոնական շարժումները վերջին Հա-Հժամանակակից

զարամյակներում ն այժմ տեղի ունեցող շարժումներն են: Դըրանց թափը որոշվում է կրկնակի Հարթաչափությանմիջոցով: Օրինակ, պարզվել է, որ Արագածը,Գեղամալեռները տարեկանբարձրանում են մի քանի միլիմետրով, իսկ Սնանի գոգավորությունը, Արարատյան, դաշտերը իջնում Շիրակի են: Մեծ Փոքրկովկասըբարձրանում են, մինչդեռ կովկասը, ն Ռիոնի կուրիիջույքներն իջնում: Վերջինժամանակներսկատարված ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ Երկրի կեղնի տարբերՀատվածները(բլոկները) կարճ տարածու թյան վրա կարող են ունենալ Հակադիրշարժումներ ն լնոնային երկրների կյանքում վճոսկան դեր են խաղում: Հայկական լեոնաշխարճի առանձին բլոկներ այժմ իջնում են կամ բարձրանում, որի Հետեանքովայդ լեռնային երկիրն ունի ծալքաբեկորային կառուցվածք: նրկրիմանթիայում, Ճատվապեսվե-

ՅՑ

րին մանքիալում տեղի ունեցող շարժումները վճռական նշաՖակություն ունեն ցամաքի ծովի տեղաբաշխման, լեռնալին Համակարգերի առաջացման կառուցվածքային այլ տարրերիտտեղծմանՃամար:։Հարոնիէ, որ հրբ բազալտային լավան պաղում է, նրա մաղդնիսականությունըՃաստատվում է Երկրիմագնիսական դաշտին Համապատասխան:ՀետադգաՀչ յում երկրի մագնիսական դաշտի փոփոխությունը այլնս չի խախտում այդ վիճակը: Այսպիսի մագնիսականությանն անվանում են մնացորդային: իմանալովլավաների արտավիժո ման ժամանակը, մնացորդային մագղնիսականությանմիջչոցով որոշում են այդ ժամանակամիչոցում երկրի մագնիսա-՝ կան միջօրեականներիուղղությունը: Քարոլորտիտակ Հայտնաբերված են բազմաթիվ, արդեն սառած, բաղզարտայինշիքեր-չոսքեր. սրանց մնացորդային է տալիս, մագնիսականության ուսումնասիրությունը ցույց որ չորրորդական ժամանակաշրջանում մագնիսական բնհռները շատ անդամ փոխադարձաբար տեղերըփոխել են: Մանթիայում տեղի ունեցող պրոցեսների արգասիք են մազմային ներդրումները Ճատկապեսդեոսինկլինալայինմաահրում։ Հրաճեղուկմազման Մեծ ճնշման տակ թափանցում է քարոլորտի մեջ ն ելք է որոնում դուրս գալու երկրի մակերե-Հ վույք, սակայն չկարողանալով լրիվ պատոել մեծ ՀղորուԹյան երկրակեղնը, մնում է նրա ներսում: Սրանցանվանում ձն ներժայթուկներ (ինտրուզիվներ):ներժայթուկներում սառեցման պրոցեսն ընթանում է շատ դանդաղ, այդ ընթացքում տեղի է ունենում մագմայի տարբերակում (դիֆերենցում), քեթն նյութերը բարձրանում են վեր, ժանրերը՝ իջնում:Այա օրինաչափությանճիման վրա մաղմային ծագման ճանքա-չ վայրերում որոնման աշխատանքներըկատարում են որոշա կի ծրագրով: Ակներն է, որ թեքն մետաղները տեղադրված կլինեն ներժայթուկի բարձրադիր մասերում, ծանրերը՝ցածրադիր: ու

ու

մազմային օջախները՝բաթոլիտները, լակոլիտները, հրակները իրենց շրջապատի վրա որոշակի ազդեցությունեն թողնում. տեղի է ունենում մասնակի փոխակերպություն, մագմալից անջատված ջրային գոլորշիները, գազերը ոնակցիայի մեջ են մտնում շրջապատի ապարներիՀետ: Օրինակ, նման

կրիտիկականինմոտ չերմաստիճան ունեցող չրերը լուծում հն բազմաթիվքիմիական տարրեր. դրանցանվանում են չրաջերլուծույթնել: Ջրերի բարձրանալուն մային (ճիդրոթերմալ) զուգըրնթաց՝ չերմատտիճաննիչնում է, լուծված բաղադրամաերը անջատվումեն, նստում ճեղքերի պատերին՝սկիզբ լով չրաջերմալին ծազման Ճանքավայրերի: Ներժալթուկներիշրջապատումտտորերկրյաչբերի տաքաալով ՃաճախՀասնում են կրիտիկական չերմաստիճանին ու դոլորշանում: Այդպիսիտաք մարմինների շրջանում առաջանում են տաք աղբյուրներ ավելի նուրբ գոյացություններ' Գեյզերներ, որոնք որոշակի պարբերությամբգործող տաք չրի ու զոլորշիներիշատրվաններեն: Ինչպեսնշվեց, արտաժայթուկ (էֆուզիվ)2րաբիխականուՔյունը մանթիայում տեղի ունեցող պրոցեսներիուղղակի արտաճայտությունն է: Մազման,Ճաղթաճարելովքարոլորտի դիէ երկրի մակերեմադրությունը, ճեղքերի միջոցով ճասնում ամեն ճոսոմ վույք, տարածվում կողմ։ քեքության ուղղուՔյամբ ն առաջացնումլավային ծածկույթներ: տա-

ու

Հրաբխային նյութերը՝ լավան, մոխիրը, խարամը, Հրաբըխային ռումբերը, երկրի մակերնույթին առաջացնում են երբեմն մի քանի Հարյուր նույնիսկ Հազար մետր ճաստությամբ ծածկույթ. նշանակում է երկրակեղնենայս դեպքում Քում է ոչ թե ներքնից» այլ Վերնից:Դուրսժայթքած նյութերը Վիթխարի ճնշում են գործադրում քարոլորտի վրա, վերջին» ժանրանում է կ ճետնաբար, պետք է սուզվի ասթենոսֆերալի . մեջ: Սուզվելուպրոցեսում Ճրաբխային երկրի արմատները ճալվոմ հն, իսկ նրկրակեղնի կտրվածքում լուրաքանչյուր կետին յուրաճատուկ նախկին չնրմաստիճանը՝բարձրանում: նշանակում է Հրաբխային պրոցեսն արտաճայրտվում 4 ոչ միայն ճրաբխային նյութի արտաճոսքով, այլ, ինչպես տեսանք, նան ուրիշ երնույթներով: ու

ա-

ունեն կավաներն տարբեր էլաբաղադրություն. Ճաշվվում վայի մուտ 700 տեսակ: Սրանք, ըստ սիլիկաթթվի սլարունա-

փության, բաժանվում են Հճիմնային, չեզոք ն թթու խմբերի: Հիմնային լավաները ), ունհնալով բարձր չերմաս(բազալո Հոսուն տիճան (1200--13004), են, լավային ծածկույթի մակերնույքը Հարք է լինոսք: Թքուլավաները(դացիտ, օբսիդիան

այլն), ունենալով ՏԼՕշ-ի մեծ պարունակություն, մածուցիկ են, դժվարությամբեն Հոսում, կուտակվում են Հրաբխակամ առաջացնումէն խառնարանի շուրջը, յին ելքի մոտ, էքստրուղզիԻխառնարան չունեցող ճրաբուխներ, որոնցում լավան ուղղակի կուտակվում է Հրաբխային անցքի գլխին ն (Արտենի,Սպիտակասար այլն): ե

Չեզոքլավաները միջինդիրք են գրավում(անդեզիտա-չմեծ թեքութցյամբ բազալտ), լանջերչեն առաջացնում,ինչպես թթու լավաները: Հրաբխային արտավիժումների Հետնանքով գետաշովիտներումլավային պատվարներեն գոյանում, ն գետերը լճանում են: Այդպիսիլճեր կան Հայկական լեռնաշ-

Վան (Արփի, Սան, Փարվանա, խարճում

Մանքիայի, բարոլորտի, ջրոլորտի

ն

այլն):

մթնոլորտի փոխներգործությանոլորտում են ընթանում լեռնակազմականպրոցեսներո: Լեոնակազմությունը տեկտոնականշարժումների ու տեղատարման (դենուղացիայի) Համագործակցությունկամ Հանիագումարէ: Հաճախլնոռնակազմությունըդիտվում է լոկ ու

որպես ապարների շերտախմբերի ծալքավորման ճետնանք: Այսպիսի մոտեցումը թերի է, որովճետն«լրեռների գոյացումը ներծին ու արտածին ազդակներիփոխներգործության արզասիք էվ Աշխարչում չկա մի որեէ լեռնաշղթա, որը միայն տեկտոնական շարժումների արդյունք լինի: երկրի մակերնույթի ձնավորմանը մասնակցում են նան 4Ճողմաճարմանու տեղատարման պրոցեսները: Լեռնակազմական պրոցեսներըթարտլոլոոում տեղի են ունեցել սկսած արխելյանդարաշրջանիցն

կլինեն նան ապագայում: լեռնակազմության անընգՍակայն ճատ-ընդչճատպրոցեսում դիտվում են ուժգին զարգացման կ կ պրոՀարաբերականՀանգստի փուլեր: Այսպեսթժարխեյան տերոզոյան դարաշրջաններումտեղի ունեցած լեռնակազմական պրոցեսները անվանում են մինչքեմբրյանցՓալեողոյում տեղի են ունեցել լեոնակազմական երեք փուլեր՝ բայկալյան (Հերին պրոտերողոյ-քեմբր),կալեդոնյան (շիլուր-դնոն ժամանակաշրջաններում)ն ճերցինյան (կարբոն-պերմ ժամա-Հ Սկսած մեղողոյան դարաշրչանից մինչն նակաշրջանում), ,

պլիոցեն

ծալքավորման լեռնակազմության փուլը կոչվում է ալպյան, որը բաժանվում է մի շարք ծնթափուլերի՝ տնած

ու

ճին իիմմերյանչ Ֆոր կիմմերյան, լարափյան, մեղողոյում՝ իսկ բուն ալպյան (իր ենթափուլերով): կայնողոյում՝ Մանթիայի քարոլորտի փոխազդեցությանճնետկանքով ու

օվկիանոսիմակարդակի իջեցում կամ բարձ-

առաջանում հն

շարժումներ: Դրանքլինում բաջում՝ հվտտատիկ

հն՝

ՕվկիանոսիՀատակի ոնհլինֆիձենախախտման (դեֆորմաճիճի ծավալի փոմացիա)Հնտնանքով՝ օվկիանոսային Դա կարող է տեղի ունենալ օվկիանոսափոխման դեպքում: տիպ երկրակեղնի իջեցման բարձրացման կամ նստտվածքների կուտակման4ճետնանքով: 2. Օվկիանոսներումչրի զանգվածի ավելանալու կամ պակասելու դեպքում: Դա կարող է տեղի ունենալ երկրի մակերեվույթին սառցադաշտերիարշավի կամ նաճանջչի4ետնանքով: փուլերում դեպի օվկիանոս Հոսող չրի ցքաՍառցապատման նակը պակասում է, չրի մակարդակնիջնում է, իսկ միջսաոցապատման փուլերում, սառցադաշտերիծախսի (աբլացիայի2ետնանքով դեպի օվկիանոս Ճճոսողջրի քանակն ավեՃալքի) լանում է, Հնտնաբար ծովի մակարդակըբարձրանում է: Երկ1.

ու

:

բակեղնի տարբերմասերի բարձրացում-իջչջեցումների, օվկիանոսի մակարդակի էվատատիկ տատանումների ճետնանքով

առաջանում են ծովի առաջընթացներ (տրանսգրեսիա)ու Հետընթացներ(ռեգրեսիա): այն Առաչջընթացն

բարձրանում է,

ն

երնույքն է, երբ ծովի մակարդակը ծովը արշավում է ցամաքի վրա, ցամաքի

ցածր մասերը սուղվում են ծովի տակ: Հետընքացիժամանակ ճակառակպրոցեսն է՝ ծովի մակարդակնիջնում է (ծովի մա-

կարդակը կարող է բացարձակորենչփոխվել, այս դեպքում ցամաքն է բարձրանում ն ափագիծընաճանջում է դեպի ծով): նաճանջիցՀետո առաջանում է ծովափնյա դարավանդ: ՕՍրինակ,Սկանդինավյան թերակղզին վերչին Ամեն անգամ ծովի

սառցապատմաննաճանջիցՀետո թեթնացավ, ակսեցբարձրաՀնալ, տեղի ունեցավ ծովի Հետընթաց, ն նրա ափերին առաչ ջացան դարավանդներ:

Մանթիայի քարոլորտի փոխազդեցություններն արտաչ ու

2Ճայրովումեն ջացմամբ

ու

նան

մայրցամաքների օվկիանոսների տեղաբաշխմամբ,ռելինֆի տարբեր կարգի ձեու

առաՀ

վերի տտեղծմամբ:Այժմքննարկենք ալդ ները:

ՄԱՑՐՑԱՄԱՔՆԵՐ

երկրի ներծին

փոխազդեցություն-

ԵՎ ՕՎԿԻԱՆՈՍՆԵՐ

արտածինուժերի ազդեցությամբերկրաէ կրում: կեղեր զգալի ձեախախտումներ (դեֆորմացիաներ) են Երկրիմակերնույքին առաջանում ռնհլինֆիդրական (ուռուն չեղոք Տի), բացասական (դոգավոր) (ճարթ)ձներ:Ռելինֆ ասելով Հասկանում ենք երկրի մակերնույթի անչարթությունների ամբողջականություն-միադումարությունը: առանձնացնում «ելնելովռելիեֆի ձների մասշտաբներից՝ են ռելիեֆի Հետնյալ դասերը՝ Համամոլորակային, մեգառելիեֆի, մակրո կամ խոշոր ոռնլիեֆի,մեզո կամ միջին ռնԼինֆի, միկրո կամ մանը ռելիեֆի: ու

՛

են կոչվում մայրցամաքներն ու օվՀամամոլորակային կիանոսները: Մեդառելինֆըառաջացնումէ ռելինֆի երկրորդ կարգի ձներ՝ խոշոր լեռնաշղթաներ, բարձրավանդակներչ

խորջրյա իջվածքներ (Կորդիլիերներ, Տիբեթ, Միջերկրական ժովի իջվածքը ն այլն):

-

Խոշորռելինֆը (մակրոռելինեֆ)կազմվում է մեգառելինֆի

լեռնաշխարչների առանձին մասեր, լեռնաշղթաներչ մասնրից՝ Սիերաննադայ Բայկալի դգո(նուծն-Լուն, դոդավորություններ ե ձննդավորությունը այլն): Միջին ռելինֆի (մեզոռելինֆի) րը առանձնացվում են խոշոր ռելիեֆի սաճմաններում՝ ոչ մեծ լեռնաբազուկներ, ճովիտներ,դարավանդներն այլն: Մանրառելիեֆ (միկրոռելինֆ) ձները ամենամանր ձներն են, սովոառաչանում են արտածին ազդակների ներդգործու-

րաբար

թյամբ՝փոքր ձոլակ, կարստային ձագար, դյուն ն այլն Ծագումնաբանական տեսունկյունից ելնելով՝ի. զ. Գերուաիմովըն 8. Ա. Մեշչերյակովը (1964)առանձնացնում են ոհ-

լինֆի Ճճորինվածքային(ստրուկտուրային) երեք տարրեր՝1.

2. ձնաճորինվածք հրկրատեկտուրա(գհոտեկտուրա), (մոր-

3. ֆոստրուկտուրա), ձնաքանդակ (մորֆոսկուլպտուրու): ՛

երկրատեկտուրաները այնպիսի Հորինվածքներեն, որոնք

տիեզերականուժերի շնորչիվ: ատեղծվումեն երկրի ներծին 'Ձնաեն Դրանցից երկրի Համամոլորակային ու մեգա ձնեերը: Հիմնականում երկրաբանականկառույցներ Ճճորինվածքները են ներծին ուժերի միջոցով, աակայնմասնակեն, տտնեղծվել քություն ունեն նան արտածինուժերը (խոշորռելիեֆ, միջին ռելինֆի քանդակված ձկներեն, որ ռելիեֆ), Զնաքանդակները են (միջին ռելիեֆ, ատեղծվել արտածինուժերի ազդեցությամբ ու

մանրառելինֆ)։

առաջինճայացքիցքարտեղիվրա Մայբցամաքներ--արանք պատկերվածխոշոր կղզիներ են, որ ցրված են Ճամաշխարչային օվկիանոսի տարբեր մասերում, սակայն ճայեցական այս պատկերացումըշատ թերի էչ Մայրցամացները ծագմամբ օվկիանոսից միանդամայն տարբեր կառուցվածքային տարրեր

Մայրցամաք կոչվելու ճամար անճրաժեշտ են չճետնյալ Հատկանիշները՝ 1. Մայրցամաքում երկրակեղեր ցամաքային տիպի է, ալսինքն՝ մանթիայի ն մթնոլորտի միջն երկրակեղնիմեջ առկա հն՝ բազալտային, գրանիտային շերտերը: նատվածքային 2. Յուրաքանչյուրմայրցամաք, որպես միջուկ, պետք է ունենա մեկ մինչքեմբրյան պլատֆորմ (եվրասիան առնեվաղն ունի վեցը՝Թարիմի, ՍիԱրաբական, Հնդկական, Ռուսական, են,

բիրական, Չինական):Պլատֆորմին արակից դեռսինկլինալային զոնաները, ուր բարձրացել Համակարգեր ն Համակցվել մայրցամաքի մասըո 3.

Մանթիայիվրա

են

լողացող

են, են

նախկին լնոնային

պլատֆորմի Հետ՝ դառնալով երկրակեղնը մայրցամաքի

Ճատվածում դտնվում է իզոստատիկ ճավասարակշոռության մեջ: 4.

Մայրցամացն ունի առնվազն մի քանի միլիոն

մակերես:«

քառ

կմ

Եթե վերոճիշյալ ճատկանիշներըՀիմք ընդունենք, ապա մայրցամաքների ն օվկիանոսների միջն սաճմանը չի ճամբնկնի կիսագնդերիքարտեզի վրա պատկերվածմայրցամացքների սաճմաններին (Հյուսիսային կիսադունդ): կառուցվածքային տեսակետից ծովիճատակի մինչն

4շ

մ

խորություն

նճրում երկրակեղնը ցամաքային տիպի է, ճետնաբարմայրՀ ցամաջքներիիրական տարածքն ավելի ընդարձակէ, քան քարտեզի վրա է պատկերված:Այսպես,ՍՍՀՄ-իՀյուսիսային սա4ճմաններում Բարենցի, կարայի, Լապտեների,Արնելա-Միբի`

րական, Ջուկոտյանծովերի Հարավային մասերը ծանծաղ են, հրկրակեղնն այստեղ ցամաքային է ն կազմում է եվրասիա մայրցամաքիշարունակությունը: Եքե մտովի պատկերացնենք, որ

օվկիանոսիմակարդակը իջել է

մ-ով,

սաճմանը: Այն մայրցամաքները,

որ

դեպքում

այդ

օվկիանոսի առաջացել են Լովրա-

կտա մայրցամաքների

ծովի ափագիծը ցույց

ն

սիայիտրոճումից (Հլուախաալին Ամերիկա, եվրասիա),

ա-

ռափնյա մասերում ընդարձակ ծանծաղուտներունեն, մինչդեռ տրոչված մայրցամաքներիսաճմանները դրեԳոնդվանայից թն Համըոնկնումեն ժամանակակիցծովափնյա գծին (Աֆրիկա, Հարավային Ամերիկա,Ավատրալիա, Անտարկտիդա): ժամանակակիցաշխարճագրականթաղանթում տեղի են ունենում

այնպիսի երեույքներ, որոնք ցամաքում

ու

ծովում

ընթանումեն տրամագծորեն Հակառակ ուղղություններով: , Այսպես,ցամաքների ընդճանուր տենդենցն է տեղատարվելըչ ծովերինն ու օվկիանոսներինը՝ծածկվելը ծովային նստվածքվրա օդի ներու: Ցամաքի

ոլորտն է, օվկիանոսներում՝ ջրի

Ցամաքիվրա ալ լանդշաֆտներ՝ենձնավորվում, ծովերում ու օվկիանոսներում՝ար' Մարդուդործունեությունը դրսնորվոմ

է ցամաքում, նա ցամաքի վրա է ապրում, ծովը նրա Համար

անցողիկ միջավայրէ

ելնելով

ն

աղն:

բոլորից՝ մասնավորապես մարդու աշխա-չտանքային դգործունեությունից, Հարմար է, որ ցամաքի ու ծովի սաչմանը՝ ափաղզիձը պայմանականորեն Համարվի այս

աճման, մայրցամաքների

չմոռանալով, որ կառուցվածքային տեսակետիցայն մի փոքբ այլ է: Այսպիսիսաշմաններում ն օվկիանոսներըկունենան տարածքիՀետնեմայրցամաքները վալ մեծությունները(ազչուսակ1):

Ազյուսակ

ն օվկիանոսների տարածքը Մայոցամաքնեբի ըստ 1. Պ. Շուբանի(1977)

Տ

մլն լ

ամաջնե Մայրցամաքներ

|0վկիանոսնքր

կմ:

Եվրասիա Աֆրիկա ԱմերիՀլոաիսային

53,45

|Մեժ կամ

խաղաղ

30,30

| Ատլանտյան

կա

24,25

|Հնդկական

կա

18,28

Հյուսիսային

ԱմերիՀարավային Անտարկտիդա ՕվկիաԱվատրալիա նիայի ճետ

Ընդամենը

13,97 8,89

Սառուցյալ

|Հարավային

149,14

ԷԷ:

Հր

.3 Ր

Տ

ՀՀ

179,68

151,22

Տ

ռ

Ն5 4 ՀՀ.

ՏՀՀՀՊ| 43

93,36

74,92

|

13,10 --

'

73,36

53,65 13,10 69,33

361,06

361 մլն կմշ2 երկրագնդի ընդչանուր մակերեսից ցամաքնեբին բաժին է ընկնում ավելի քան 149 մլն կմ2 (29,2 0), օվծ. Ակներնէ, որ 161 մլն կմ2--70,8 կիանոսներին ծովերին՝ մեր մոլորակի վրա ծովային տարերքն ավելի ընդարձակ է, նքե ցամաքները Հանդես են գալիս կղզիքան ցամացքայինը։ ու

օվկիանոսըմիասնականէ: են օվկիանոսայինտիսլի երկ0վկիանոսնեոը տեղադրված րակեղնի վրա.սրանց Ճատուկ են նստվածքային շելոտերըչ րոնք խորքում վերածվում են բազալտների առանց միչանկյալ գրանիտայինշերտի: Արդեն նշվել է, որ օվկիանոսային կեղնը շատ բարակ 1՝ 5--10--20 կմ: Այստեղ անընդչատ նստվածքաղոյացման 4նտնանքով երկրակեղնը սուզվում է մանթիայի թույլոլորտի (ասքենոսֆերայի)մեջ, որտեղ նշված խորություններումջերմային Հաշվեկշիոն այնպիսինէ, որ վելցուկ ջերմություն կա ն նյութը (բազալտը) պետք է գտնվի ճրաճեղուկ վիճակում: Օվկիանոսայինկեղնում ես իղզոստատիկ ծավասարակշոությանակում կա, բայց այդպիաինվերչների ձեով,

ապա

ո-

ա-

տարբեր սրանց Օվկիանիայի Ալոորալիա/ից

կղզիները ծագմամբ պայմանական է. միացումը Ավատրալիային )

նն,

վիճակին

նականապես Ճաստատվել ու Հաստատուն ստատիկ չի անցնել կարող նստվածքագոյացման ծետնանքով: Այսպիսովմանթիա-քարոլորտփոխազդեցությանոլորտում «օվկիանոսներումերկրակեղնի իջեցման, իակ ցամաքներուԲ փարձրացմանընդճանուր տենդենց կա. այդ ֆոնի վրա աճախ կարող են նկատվել մեկուսացած (լոկալ) բնույթի Հակառակ շարժումներ, որոնք տեղական դործոնների արդասիք են: Օվկիանոսների կառուցվածքային տարրերից են ծովերը: Ճաշվի են առնում մի շարք «Վերջիններս առանձնացնելիս՝ գործոններ, մասնավորապես ջրաբանական վարքը ն երկրաՎվեղնիտիպը ՛Ծովերը Հաճախ առաջանում են երկրակեղնեի այնպիսի դոդավորություններում,որոնք իրենց ծագմամբ անմիջապես առընչվում են թույլոլորտի ն քարոլորտի կերդործության Հետո

Օվկիանոսների մայցամաքների աշխարչագրական տեզաբաշխման ուշադրավ ճանդամանքներկան: Ցամաքները մենամեծ տարածում ունեն ճյուսիսային կիսադնդում, չնայած տր այս կիսագնդում էլ ծովերը գրավում են 61 նը, իսկ ցամաՔԸ՝ 39 0 ն միայն 50--70" լայնությունների տակ է, որ ցաճաքը գերակշռում է ծովին։ նույն լայնությունների տակ Հաճակառակը՝ ցամաքը բացակայում է: րավայինկիսագնդում Հետաքրքիրփաստերիցմեկն էլ այն է, որ Հյուսիսային մերձփնեռային լայնություններում ցամաքը բացակայում է, ճակիսագնդում ճակառակը՝օվկիանոսն մ բացակայում. րավային արդյունքում ստացվում է Հակաճամաչավփություն (անտիսիու

ա-

Եթե փորձենք զլոբուսը բաժանել երկու կիսադնդերիայն«վես, որ ցամաքները կնենտրոնացվենմեկ կիսագնդում, իսկ «օփկիանոսները՝ մյոա, ապա որպես բնեռ պետք է ընդունել ԱրեմտյանեվրոպայիԲրիտանականկղզիները: Այս դեպքում Անտարկտիդան, Ավատրալիանամբողջությամբ, Աֆրիկայի, ԱմերիկայիՀարավային ծայրամասերը ն ՀբնդՀարավային մեջ, մրՎաչինիմի մասիկընկնեն օվկիանոսային կիսագնդի նացած մայրցամաթները՝ Ամերիկան,Հարավա-Հ Հյոաիսային յին Ամերիկայիմեծ մասը, Եվրասիանգրեթե ամբողջությամբ» ինծ մասր կկուտակվեն ցամաքային կիսագնդում: Աֆրիկայի նս Այստեղ տոտացվումէ ճակաշամաչափություն. Միննույն

ժամանակնշենք, որ Հակաճամաչավփություն նկատվումէ ԵրՎ-. րի առանցքի ներկա դիրքում նս՝ արնելլան կիսագնդում ավելի շատ ցամաքներ կան, քան արհմփտյանում: Ցամաքներիու օվկիանոսներիտեղաբաշխմանմեջ կան ալ փաստեր նս, սակայն առայժմ սաճմանափակվենք Ճճետաջրքիր արանովն տեսնենք, քն ցամաքների օվկիանոսներիտարՔեր բարձրություններն տարբեր խորությունները ինլ տաեն զբաղեցնում: Ալդ նպատակովպետք է կառուցենք րածքներ ն խորագրական բարձրադրական(Ճիպսոգրաֆիկ) (բաթիգրաֆիԼ) կորեր (երկուսը միասին մեկ զժադրիվրա (նկ. 4): ու

ու

մ ա00

կամա

օվկիանոս

0մ

Հ----Ե----

-

449-10"կ

կմ

10"

՞

Ֆկ. 4. ծրկրի Ժակքրեութիբարձրագրական(Հիպոռգրաֆիկ) ն խորադրական(բաթիգրաֆիկ)կորը:

Երկրիմակերնույթիբարձրագրականհ խորադրականփո-

կազմելու ճամար պետք է ձեռքի տակ ունենալ տեղագրական քարտեզ, որի վրա լինեն Հորիզոնականներ (իզոգիպսծր) ն իղոբաթներ: որնէ Հատույք՝ Ընտրելով այսինջն էրկու ՃաչջորդականՃճորիղզոնականների միջնբարձրությունը, մակերհաաչափիչի(պլանիմետրը) միջոցովչափում էն այն բոլոր մակերքաները,որոնք գտնվումեն հրկու ճարկան Հորիզոնականչ Խերի կամ իղզոբաթների միջն, Ի վերջո ատացվոսմմ է մի աղրը

/

`

,

-

ուսակ, որի առաջինսյունակում տրվում են բարձրությունների միջակայքները(ինտերվալ), իսկ երկրորդում՝ այդ բարձըրությունների (կամ խորությունների)բռնած տարածությունը, մակերեսը (մշ): Ստորնբերվող աղյուսակում տրվում են տվյալներ ամբողջ երկրագնդիվերաբերյալ (աղյուսակ 2): Աղյուսակ

վբա բառձոռւթյուննեին խորությունների բռնած ԵբկՐազնղի ըստ Լ. Պ. Շուբանի (1971) տառածություննեոը

լ

Փամաջիբարձրությունները մ-սվ ժովի մակ.0-

3000-ից բբձր

աֆ,

ե

աժ

48Թ

.

'

|0վկիանոսխի խորություն-| ննրը՝մ-ով

:-ով

կմ

0,8

20077

200--500 500--1000 1000--2000 2000--3000

Տբ

33,9 27,9 24,0 10,0

6,0

0---200

200--1000

1000-2000 2000--3000

-

5000---6100 6000--7000 7000--8000

8000-ից բարձը

Տ--

ՀԸ՝

Բ ըաֆ

մլն

կոչով 27,2 16:3 16,3 30,5 76,7 117,6

72,1 4,2 0,26 0,09

Այժմ վերը բնրած աղյուսակի տվյալները կարտաճայտենք գրաֆիկի միջոցով՝ Հորիզոնականառանցքիվրա կտեղադրենք տարածքը (կմ2), ուղղաձիգիվրա՝ բարձրությունները:Ուրեմն, բարձրագրականկամ խորագրականկորը ցույց է տալիս, քե ո՛ր կարգի բարձրությունները կամ խորությունները որքա՛ն ՍՍՀ բարձրագրական տարածություն են գրավում: Հայկական ՍՍՀ կորը ներկայացված է «չալկակաֆ ատլասում» ն բազմաՔիվ այլ աղբյուրներում: Ամբողջերկրագնդիմակերնույթի Համար կազմած բարձրագրական կորի (նկ. 4) վերլուծությունը ցույց 4 տալիա ճետնյալը։ Ցամաքը գրավում է 149 մլն կմշ, օվկիանոսը՝ 961 մլն կմ2: Ցամաքիբարձրագրականկորի վրա մեժ բարձրությունները չնչին տարածություն են գրավում, ճամեմատաբար մեծ տարածք ունեն դաշտավայրերն միջին բարձրուՔյան լեռները: Ցամաքիմիջին բարձրությունը կազմում է ու

870մ։ կորը ջույց Խորադրական

է տալիս, որ օվկիանոսիՀատա47

/

նը մինչն 200 մ խորություններըզբաղեցնում է բավական մէժ՝ մինչն 27 միլիոն կմշ տարածություն: 200 մ-ից մինչն 3000 մ խորությունը, որին անվանում են մայրցամաքային լանջ, ջատ ընգարձակ տարածություն չի գրավում, ուտտի կորն արագուԱյոթյամբ իչնում է դեպի մայրցամաքային լանջի ստորոտը: տեղից կորը թույլ թեքությամբ իչնում է մինչն 6000 մ խորուվրա այս խոթյունները: Կորըցույց է տալիս, որ նրկրագնդի բությունները (3000--6000 մ) ամենից ընդարձակ տարածություն են գրավում (ավելիքան 266 մլն կմշ),6000 մ-ից մինչե 11 Հազ. մ խորություններ ունեցող Հատվածները՝ խործովյած անդունդները մեծ տարածություն չեն դրավում: ինչքանխորությունը մեծ է, այնքան դրաված տարածությունը փոքր Հ ցած: ուտտիկորը միանդամից իջնում 3794 մ է.(այլ "Օվկիանոսի միջին տե՛ս մ, րով՝ աղյուսակ Փ) եթե բոլոր ցամաքները ՄտոՎի կտրեֆքմինչն ծովի մակարդակը ն ազատված զանգվածը տեղավորենքօվկիանոսիխոր մասերում, ապա օվկիանոսնէլթ կունենա 3000 մ խորություն: կորի միջին մասում գծագրի վրա սխեմաՀ Խորագրական տիկորեն պատկերվածէ մի ելուստ, որը ճամապատասխանում է ստորջրյա լեռնաշղթաներին: Սրանց ուսումնասիրությունը վերջին տասնամյակներումճետաքրքիրտեղեկություններտրվեց քն երկրաբանությանը,քն աշխարճադրությանը: Պարզըվեց, տր բոլոր օվկիանոսներում կան ստորջրյա լեռնաշղքաներ, որոնք ունեն մի քանի տասնյակիցմի քանի ճարյուր կիլոմեւտը լայնություն ն Հազարավոր ու մուսնյակ ճաղարավոր կիլոմետրերկարություն:Այդշղթաների Ճարտբերականբարձեն Չ000---3000 րությունները Հասնում մ-ի. բարձի գագաքեն ները դուրս դալիս ծովի մակարդակիցվեր մի քանի Հարյուր ուճաղար մ, առաջացնում են ճրաբխայինկղզիներ(Սուրթ

խորությրմնը

,

ովլալնե-

Հեղինեի,Համբարձման, հսլանդիան այլն): Ատլանտյանօվկիանոսի կենտրոնում Ճլուսիսից Ճարավ Տ տառի ձնով ձրգվող լեռնաշղթան ավելի երկար բարձր է (ճաշված օվկիանոսի ճատակից),քան Կորդիլիերյան ճամակարդրԱփերիկաչում (ճաշված ծովի մակարդակից): Նշվածտտորջրյա լեռնաշղթայիկենտրոնականառանցքագին դոտում ձգվում հն խոր ռիֆտեր. ալդ ճատվածումնրստու

վածքները շատ Քիչ են, նույնիսկ բացակայում են: Այստեղ երկրակեղնիխորքից ծովի Հատակ են դուրս գալիս բազալտներ: Լեռնաշղթայի առանցքիցՀեռանալիսնստվածքների ճղոէ, մեծանում է նան նրանց Հասակը. ամերությունը մեծանում նաշին նստվածքներըձեավորվել են 160 մլն տարի առաջ: Ատլանտյանօվկիանոսիլայնացումը տեղի է ունեցել ն այժմ էլ տեղի է ունենում այս լեռնաշղթայի ոիֆտային Հովիտների լայնացման Ճաշվին, ե ճեղքերից դուրս ժայթքած բազալտային լավան քողարկում է ծովային երիտասարդնստվածքները: ՍտորջրյալեռնաշղթաներիՀանդիպում ենք նան Հնդկաօվկիանոսներում կ ական,Խաղաղ, Հյուսիսային Սառուցյալ ռիթ ենք ունեցել նշելու, որ այս լեռնաշղթաները խիստ բարդված են ոիֆտային ճովիտներով: «Օվկիանոսներիամենախորըմասերը կոչվում են անդունդներ« սրանց տեղաբաշխումն ծագումը մեր ժամանակների ամենաճետաքրքիր կարնոր ճարցերից մեկն է: ԽաղաղօՎկիանոսում անդունդներըդասավորված են նույնանուն սալի Ճաեղրերում. դրանք են՝ Ալեության, կամչատկա-կուրիլյան, պոնական, Ռյու-կյու, Ֆիլիպինյան,Մարիանյան,Տոնգա, ԿեիՕվկիանոսիբուն ճատակին մադեկ,Բուգենվիլի, Սանդվիչյան: ոչ մի անդունդչկա: Հնդկական օվկիանոսում ամենախորը անդունդը Ճավայաննէ, Ատլանտյան օվկիանոսում՝ Պուհրտոու

ու

Սառուցյալ

Ռիկոյի ե Հարավային Սանդվիչյանը:Հյուսիսային օվկիանոսըանդունդներչունի:

ԵՐԿՐԻ ՄԱԿԵՐԵՎՈՒՑԹԻՌԵԼԻԵՖԸ, ՄԻ ՔԱՆԻ

ՀՈՐԻՆՎԱԾՔԱՅԻՆ ՏԱՐՐԵՐԻ ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ

'

Մանթիայի

քարոլորտի փոխներգործությանոլորտում առաջանում մի քանի ճորինվածքային (ստրուկտուրային) տարրեր, որոնք պարզորոշ արտաճալրովումեն երկրի մակերեվույթին՝ թե՛ ցամաքներում ն թե՛ օվկիանոսի Հատակին: Սըրանք ենթարկվելով արտածինուժերի ազդեցությանը զգալի չափով փոփոխվում են, մշակվում են ճոսող ջրերի, քամու, ու

են

պառցադաշտերին այլ ազդակներիներգործությամբ, կամ օվկիանոսների ծովերի Հատակին ծածկվում են նստվածքնեբով Այսպիսով երկրի մակերնույթի ռելիեֆը ձնավորվում լ ինչպես արտածին, այնպես էլ ներծին ուժերի ու գործոնների ու

4-- 1061

ազդեցությամբ: Ռելինֆի մեգզաձներիստեղծման մեջ առաչնայինը ներծին ուժերն են (տեկտոնականշարժումները),որէ արտածինաղքան ռելինֆի ձեր փոքր էչ այնքան մեծանում դակի դերը: Վիթխարիլեռնաշղթաների առաջացումը կապվում է ներծին ուժերի ճետ, իսկ էրոզիոն ձորակինը՝արտածին՝ ջրի քայքայիչ աշխատանքի4ետ: Որքաններծին ուժերը ձգտում են երկրակեղնը բարձրացնել, ստեղծել բարձրաբերձ լեռնաշղթաներ, այնքան արտածին ուժերը մասնատում, ճամաճարթում են բարձրացող երկիրը: նշանակում է ներծին ու ճարտաքինուժերը միմյանց ակադիր են ու միաժամանակ միաանականն ներկայացնում են ՃակադրություններիմիասԴություն:

Ցամաքիոելինֆը Թե՛ արտաջինձենրու, թմ՛ ծուլի մակարդակից ունեցած բարձրությամբ ն Թո՛ ծազմամբ շատ բազմա-Հպան՛է, դրանց դասակարգման ճարցերով զբաղվում են երկրաձնագետները(գնոմորֆոլոգները):Այս գործում մեծ ավանդ են մուծել սովետական գիտնականները, Հատկապես Ի. Ս. Շչուկինը (1946): Ռելիեֆի դասակարգումըտրվում է երկրաձնագիտության ձեռնարկներում. այտոեղ մենք կնշենք երկրի. մակերնույթի ռելինֆի ընդճանուր գծերը: Սկզբում անդրադառնանք ցամաքի ռելիեֆին:

ցամաքի մակերնույթի ամենաընդարձակ Դաշտավայբեոը տարածություններն են, ունեն Հարթ ռելինֆ, ծածկված են մեծ մասամբնստվածքային ծագման ապարներիշճղորշերտերով, ծովի մակարդակիցբարձր են մինչն 200 մ: Սրանքծագումնա-

բանականտեսակետիցկապվում են ինչպեսցամաքային, այնՀեռ աես էլ օվկիանոսայինպլատֆորմների (շրինակ՝Ասհա-

զոնի, Միսիսիպիի, Մերձկասպյան դաշԱրեմտասիբիրական»

տավայրերը): Հարկէ նշել,

որ

Ճաճախ «դաշտավայր»,«ճար-

Քություն» կամ «Հարթավայր» տերմինները շփոթություն են առաջացնում: Հչարթությունը կամ ճարթավայրըկախված չէ բարձրությունից,այն կարող է լինել մեծ բարձրության վրաս Հարթությունըցույց է տալիս երկրի մակերնույթիձել՝ Հարթ

մինչդեռ դաշտավայրը անպայմանորենկապմոարածություն, 200 մ բարձրություն ունեցող Հարթությունների ճետ. Այստեղիցէլ՝ սխալ է օգտագործել«Արարատյան դաշ-

պում է մինչն

տավայր», պետք է ասել Արարխտչան դաշտ

լան 4արթություն:

կամ Արարատ-

Դաշտավայրերը ճաճախ առաջանում են երկու իրարիջ տարբեր ճորինվածքայինմիավորներիչ ասենք լեռնաշղթայի ու կուՀարք պլատֆորմի միչջն՝ ցամաքային նատվածքների տակման Հետնանքով: Դրանցիցեն Միջագետքի,Ինդոս-Գանդեսի ն այլ դաշտավայրերը, որոնք չափերով ավելի փոքրըեն, քան պլատֆորմներիվրա տեղադրված դաշտավայրերը: Լեռնային երկրներիցտեղատարված4ողմաճարմաննյութերը նըման դաշտավայրերում կուտակվելով մեծ ծանրաբեռնվածություն են տւոհղծում, ն երկրակեղնի այդ Հատվածը իջնում է, քարոլորտի այդ մասը թաղվում է մանթիայի մեչ, ինչպես օրինակ, Պո գետի դաշտավայրը: կան փոքր դաշտավայրերէլ, որոնք առաջանում են խոշոր գետերի ստորին ճուտանքներուվ՝ զնետարավզուկների կուտակման ծետնանքով: ցամաքի ռնլինֆի երկրորդՀարկն են կազՔառձրավայբեոը մ բարձրությունննրի սաճմում, տարածվում են Չ00--500 մաններում: Սակայնայս տերմինը 4աճախ օգտագործվում Է ավելի ազատ, արտաճայտում է ընդճանրապեսռելիեֆի մեն տեսակի դրական ձե Այստեղես պետք է Հոտակություն փոցնել: առաջանում են երկրակեղնեիտեկտոնաՔարձրավայրերը կան չարժումներիչ ՖլմնականոսԻ բարձրացումների Պետեվանքով: ընդգրկում են մի քանի Հարյուր ն Հազարավորքառակուսի կիլոմետրեր (Ստավրոպոլյան,Միջին-Ռուսական, բարձրավայրեր ն այլն): Սրանքառաջանում են Մերձվոլգյան ինչպես պլատֆորմների, այնպես էլ ծալքավոր զոնաների սաճմաններում, օվկիանոսային պլատֆորմներոս ն այլն: Յածոլեռները(500--1000մ) «ուսրածվում են ծալքավորչ ծալքա-բեկորավորլեռների նախալեռներում:Առաջանումեն նան պլատֆորմների սաճմաններում՝ էրոզիոն մասնատման Հետնանքով։0րինակ՝ Միջին Սիբիրականպլատֆորմի վրայով Հոսող Ստորին,ՄիջինՏունգուսկագետերը ն նրանց վրտակներըխորանալով առաջացրելեն լայնարձակ Հովիտներ, նրանց միջն մնացել են մնացորդային ջրբաժանային ցածբ ա-

լեռներ: Միջինբարձրության լեռնեոր(1000--2000, երբեմն մինչն `

-

2500 մ) տարածվում են մեծ մասամը գեոսինկլինալներում: Վոաջացելեն լեռնակազմական պրոցեսների չնորչիվ։ Աչքի հն ընկնում խորը մասնատվածությամբ, տեղատարմանպրոցեսների ուժգնությամբ: Բարձր լեռնեբը(ավելի քան 2000--2500 մ) ուժեղ տեկտոեն, նական բարձրացումներիարդյունք աչքի են ընկնում էրոզիոն մասնատվածությամբ, տեղատարմանթափով, սառցադաշտային ոռնլինֆիձնեերով:կոշտ տեղումների առատության դեպքում սառցադաշտերով են պատվում: Բոլոր լեռնային երկրներում տեղատարումնավելի ուժգին Հ ընթանում, քան դաշտավայրերում ու բարձրավայրերում, ուստի ժամանակի ընթացքում լեռնային երկրները մաշվում են, վերածվում ճարթ տեղանքի: այսպես կոչված պլենեպլենի (գրեքե Հարթության )։ եքե տեկտոնականշարժումները դադարեն, ապա Ալպերիկամ Մեծ կովկասինման լեոնային մի միլիոն տարվա ընթացքում կդառնա ծոՀամակարգ 15--25 վի մակարդակից ոչ շատ բարձր երկիր-պենեպլեն, ինչպիսին տարածքնէ: Ֆինլանդիայի ԱյտտեղՀարկ է նշել, որ երկրի մակերնույթի վերը նշված Հարկերը ամենուրեք շարժման ու ղարդացման մեջ են: Արտաքուստ կայուն վիճակում գտնվող ոնլիեֆի ձները ղարդանում են, ն եթե մարդր այղ երնույթը չի նկատում, պատճառը մարդկային կյանքի կարճ տնողությունն է, որի ընթացքում նա ռելինֆի փուիոխություններըչի կարող ընկալել: Շատ

լեռնային ճամակարդերպենեպլենի փուլին Հասնելուց կարող են նորից վերածնվել: Դա կարող է տեղի ունենալ նոր տեկտոնականբարձրացումների շնորճիվ։ Բարձրացման ճետնանքով գետերի էրոզիոն դործունեությունն աշխուժանում է, պենեպլենը փասնատվում, առաջանում են խորը ճովիտներ ու էրոզիոն ծագման լնեոնաշղթաներ,անտեցեդենտ ճովիտներ(նախորդածճովիտճեր). դրա տիպիկ օրինաՀամակարդնէ: կը Տյան-Շանի Հետո

երկրակեղնիիջեցումներն

բարձրացումները առաջացերկրի մակերնույթի ձնախախտում(դեֆորմացիա), տրի ճետնանքովգետայինցանցը վերադասավորվումէ: Փոքր Հոսում գետերը մի ժամանակ էին կուրին ղուղակովկասում Ճեռ, սակայն վերին պլիոցենում տեկտոնականբարձրացուվնում

Ֆ2

են

ու

ների Հետնանքով դետային ցանցը վերակառուցվեց,ընդունեց այժմյան տեաքը: Տեկտոնական շարժումների մանթիայի վարքագծինուրբ ցուցիչները (ինդիկատորներ)գետերն են: Ամենաչնչին շարժումներն անդամ ռելինֆում արտածայտվում ծն ոչ բարձր դարավանդներիձնով: Ստորնքննարկենք ռելիեֆի Հորինվածքային տիպերը ծագումնաբանականտեսանկյունից: ու

կարող են Ջնեաճոբինվածքնեոը (մորֆոստրուկտուրաները) գլինել՝պլատֆորմային ն տնոսինկլինալային:Պլատֆորմային ձնաչճորինվածքներըՀիմնականում ստեղծում են բաշտավայբեր ուբարձրավայրեր. նրանց բնորոշ ձները ճարթություններն ճարթությունները կազմում են ցամաքի են: Պլատֆորմային մակերնույթի 55 Օ0-ը, որոնցից միայն 17 «0-ը բաժին է ընկում տեղատարման (դենուղացիոն)կամ մնացորդային ճարՃարթություններիմեծ մասը քՔություններին: Պլատֆորմային առաջնային Հարք մակերնույթն է, որը գտնվում է նստվածջային ապարներիՃարթ, ճորիզոնական դասավորությանջշերտերի վրա. դրանց անվանում են շերտավոր Ճճարթություններ, ունեն որոնք սովորաբար մինչչորրորդական Հասակ: Բացիշերտավոր ճարթություններից կան նան կուտակային (ակումովացիոն) ճարթություններ: Սրանց մակերնույթը Հարք է ճողմաճարման նյութերի գետերի միջոցով կուտակման չետնանքով: ճիմնականում արԳրոսինկլինալային ձնաճորինվածքները տաչտայտվածեն լեռնային ոնլինֆի տեսքով: Բայց, ինչպես «լերը նշվեց, բացառված չէ, որ դրանք արտաճայտվեն մնացորդային ճարթությունների տեսքով (օրինակ՝ Ղազախական

մանրաբլուրը):

Բոլորլեռնային

ըեռնաշղթաները

երկրները, մեծ փոքր Ճնաճորինվածքներեն, որոնք կարող են լինել հրիտասարդ՝ կայնոզոյան տարիքի(ալպյան ն խաղաղօվկիանոսյանճասաՎի), կամ Հին լեռներ (մինչմեղովզոյան, մասամբ մեզոզո-չու

յան): երիտասարդ ծալքավոր լեռներին Հատուկ է կառուցվածՔով-ճորինվածքովպալմանավորված ոնհլիեֆը. այսինքն՝ լեոնաշղթաները Ճճամապատասխանումեն անտիկլինալներին, Ճովիտները՝սինկլինալներին, գերակշռում են բարձր լեռնա5Տ

վին, գծային դասավորությանլեռնաշղթաները: երիտասարդ լեռնային Հորինվածքներըիրենց տտարածությամբ (41 (ն) մի փոքրըզիջում են Հին՝ «վերածնված» (59 40) լեռներին: լեոները ճիմնականում շետպլատֆորմա«Վերածնված» յին լեռներն են, այսինքն գսոնվումեն պլատֆորմներիեզրային մասերում ն մեծ մասամբ ծալքա-րեկորավոր ենչ ծրկրակեղեր արստեղտեկտոնականբարձրացումների-իչեցումների Հետնանքով վերածվում է առանձին կոշտերի-բլոկների(օլեռնաշխարչՀը):Կոշտերիտարբեր բարձՀայկական րբինավ՝ րացումների Հետխանքովառաջանում են ճորատեր(կտրուկ բարձրացածմասեր) ն գրաբեններ (իջած մասեր): Վերջիններս Հաճախ լցվում են ջրով ն դառնում իշորը լճեր (Բայկալ, նլյասան այնյխ Ըմ ճասակի «վերածնված» Տանգանիկա, լեռները լինում նն՝ մեզոզոյան, պալնհողոյանն մինչքեմբրյան: երկրի ընդերՀրաբխային մարզեբիձնաճոբինվածքնեոր Քից դուրս մղվող մագման, գազերը, մոխիրը ն այլն առաջացնում նն ոնլինֆի շատ ձներ, նույնիսկ երկրի մակերնույթ լրՀասնելու դեպքում էլ կարող են որոշակի ձներ տտեղծել: ռհլինֆի ամենաընդարձակտարածությունգբՀրաբխային րավող ձկերից են լավայինծածկույթնեորՍրանքառաջանում են մազմայի մասսայականարտավիժումներից,երբ ռնլինֆի բոլոր անճարքությունները մնում են լավային ծածկույթի տակ, ստեղծվում է լավային Հարքություն: ԱռաջներումալդԴԵպիսի վիթխարիարտավիժումներեն եղել Հնդկաստանի կանի սարաճարթում, Միջին Սիբիրում(սիբիրական տրապ-

ներկա փուլումայդոլիսի ներ), Հայկական լնոնաչխարճում:

մասսայականարտավիժումներտեղի չեն ունենում, գործող ճրաբուխներըմեծ մասամբ կենտրոնականտիպի են, լավան է առանձին կննտրոններիցն ընդարձակտարաՀչ ալրստավիժում ծություն չի գրավում: երբ մազման մինչե երկրի մակերնույթ չի ճասնում ն երկփակեղնում որոշ խորության տակ սառչում է, առաջացնումէ ներժայթուկ: նրկրակեղնիտեղատարման Հետնանքով ներժայքուկները ժամանակի ընքացքում մերկանում են ն դուրս գալիս երկրի մակերնույթ դայկերի, նեկկերի, լակոլիտների, բաքոլիտներիձնով: Հրաբխայիներկրներում շատ տարածվածեն չերտավոր ւ

Հրաբուխները. սրանքբազմիցսժայթքածՃրաբուխներեն (պոՎիգեն), որոնց լանջերին կարելի է տեսնել տարբեր փուլերում ժայթքած լավաներ, մոխիր, ոոսմբեր, ճրաբխային ավազ ն Արագած այլն (Ջիմբորասո,կոտոպախի,էլբրուս,Արարատ, ն այլն)։ Այն երկրներում, որտեղ արտավիժում են Հիմնային տարածված են լավային լեռնաշատ լավաներ-բաղզալտներ, Գեղամալեռներ, Մաունա-վոտ, Ռինգվլաճանները(Արագած, ն դետ այլն): Թքու լավաները առաջացնումեն ղառիթավ լանջերով ռեն Սիս, Արմաղան լինֆի ձներ՝Ճճրաբխային կոներ (Աժդաճակ, ն այլն): յլն), էքստրուղիվ կոներ (Արտենի, Սպիտակասար են խառնաՀրաբխայինկոները մեծ մասամբ պաակավորվում բանով, որոնք ճետադայում Հաճախ լցվում են չրով ն դառնում խառնարանայինլիճ Արմաղան): (Աժդաճակ, Արտածինուժերի ներգործությամբ Հրաբխային դոլացությունների մակերնույթին առաջանում են քանդակային (ւկուլպտուր)ձներ, ճոսող չրի միջոցով գոյանում են մանը 4որակներ-բարանկոսներ, Ճրաբխայինծածկույթների մեջ ռաջացածգետաճովիտներըներկայացնում են խնձաճովիտներ (կանիոններ),որոնց լանջերի վերին մատերըզառիթակ են ու կախված: ձներ. արտածին Զեաքանդակավոր (մոբֆոսկուլպտուր) պործոնների խումբը ներդործելով երկրի մակերնույթիվրա՝ առաջացնում է քանդակային ձներ: Զկաքանդակները բաժանվում են մի քանի խմբի՝ ծանրաճակ,ֆլլուվիալ, սառցադաշտային, ձնագո (նիվալ)չ սառցույթային,ճողմային, ափավին ձներ: են կոչվում այն բոլոր ձները, որոնք առաջա-ՀԾանբաճակ Ֆում են ծանրաճակ(գրավիտացիոն ձգողության)ուժերի ներպործության տակ: Դրանցիցեն՝ քարային քթափվվածքները, փլվածքները,սողանքները: Այստեղ բացի ծանրաճակ ուժից մասնակցությունունեն նան Հոսող ջուրը, սառնամանիքային, կարստային,ներլվացման (սուֆողիա) երնույթները: ա-

`

Ֆլյուվիալ(ջբային)էն կոչվում այն

բոլոր

«ճտեղծմանմեջ ՀիմնականըՀոսող ջուրն է: Հ

ձները, որոնց

Երկրիմակերնույթի վրայով Ճոսող ջուրը, որ առաջանում մթնոլորտայինտեղումներից,կատարումէ էրոզիոն աշխա65

տանք՝մակերնութային Հունային էրոզիա: Մակերնութայի էրոզիայի (Հողի էրոզիա) Հետնանքովլվացվում, տեղատարվում են լեռնալանջերը, իսկ Ճունային կամ զծային էրոզիայի ու

միջոցով առաջանում են գետաճովիտներ,ձորակներ: Հունային էրոզիայի Հետնանքով լեռնային երկրները փասնատվում՝ են, ոռնլինֆի ձների էրողիոն-տեղատարայինբնույթ ունեն, լեռնալանչջերըկոչվում հն տեղատարային (դենուդացիոն)Ւ Դրանցտիպիկ օրինակէ Փոքրկովկասը: դետակամ զծային էրոզիան տեղի է ունենում Հունային են ն առանձնանում Հունի մեջ, որտեղ խորքային կողայիծ էրոզիան: Առաջինիմիջոցով Հովիտը խորանում է, առաջաեն անդնդախորկիրճեր: հսկ երկրորդի միչոցով Հովիտը նում լայնանում է, գետը գալարներ (մեանդրներ) առաջացնելով թափառում է 4ովտի Հատակին ն այսպես աստիճանաբարայն լայնացնում: Խորքայինէրողիա կատարող գետերը սովորա-չ բար հրիտասարդեն, նրանց երկայնակի կտրվածքում կողապատկերը(պրոֆիլը) դնհոնսմշակված չէ, այդ դետերի վրա Հանդիւում են ջրվեժներ (նրբ զետի Ճոսանքըզառիթափիէ Ճճանդիպում,ն ջուրըդգաճավիժում (նրբ մեծ է), սաճանքներ թեքության 4ատվածոսք ջուրը սրընթաց արշավում է խութերթ

միջոցով):

Գետաճովիտները դասակարգում

տարբեր Հատկանիշների. րստ տեկտոնականճատկանիշի ճովիտները լինում են հրկայնադիր լայնադիր, շեղադիր։ երկայնադիր Ճովիտները ձգվում են տեկտոնական կառույցների անտիկլիեն

րատ

նալներիչ սինկլինալների, խզվածքների ուղղությամբ: կայեն լրիվ կամ նադիր ճովիտները այդ կառույցները Հատում Հատում են սուր Համարյա ուղղաճայաց: ՇնղադիրՀովիտները անկյան տակ: 0թն Հովիտն առաջացել է սինկլինալի մեջ, կոչվում է սինկլինալային,անտիկլինալիմեչ՝ անտիկլինալայինչ կամ սինկլինալի թներում հ փսկեթե դտնվում է անտիկլինալի ունի ծալքերի տարածման ուղղությունը, կոչվում է մոնոկլի-

նալային: '

Հաճախէ պատաճում, որ. պենեւպլենիվիճակիճասած լեռնային երկիրը տկսումէ նորից բարձրանալ՝ծերացած գետերի ընթացքին ուղղաչայաց կամ Համարյա ուղղաճայաց, իսկ դետը նրան սղոցում է: ժամանակի է ընթացքում առաջանու

ՏՏ

-.

Խոր կիրճ. այդպիսի ճովբտները կոչվում են անտեցեղենտ (խախորդած), ինչպես օրինակ Բաոմի կիրճը Կիրգիզական Գյուլադագենի կիրճըԲազումիլեռներում ն Ալա-Թաուոսք, լինում ԷԱ այրն:Ը ձնաբանականտիպերիդետաճովիտները Մ-աձն, արկղաձն, Ս-աձե, լայնարձակ ողողատայինծովիտներ ն այլն: Լեռնայիներկրների մասնատման պրոցեսում գետերի միջոցով Ճողմաչարված նյութերը դուրս են բերվում, որոնք կուգետի ճովտակվում են արտաբերման կոներում: Փամբակ Կռում Բազումիըեռնաշղթայիցիջնող ձորերի ուձորակների ելքերի մոտ առաջացել են արտաբերման կոներ, որոնք միանալով կազմում էն արտաբերմանկոների գոտի: Շատ լեոնային երկրների նախալեոնային մասերում առաջանում են կուպեդիմենտներ: գոակումային Ճճարթություններ՝ Ռելիեֆի յրային-ֆլյուվիալ տիպերից է կարստային ոհգինեֆը,նրբ ճեշտ լուծվող ապարները ջրի միջոցով քայթայեն, տեղում առաջանում են քարանձավներ, վում ճեռանում կարստայինձադարներ,կարրեր(երկրի մակերնույթի վրա խոր ակոսներ ցցվածքներ), կարստային ճորհր, չթաքարեր ն այլն: պտկաքարեր (ատալագմիտներ) (ստալակտիտներ), ու

կարստայիներնույթներին մոտ են ներլվացման (սուֆոզիոն) երնույթները,երբ դետնի սոսկ Ճոսող ջուրը տանում է

նյութերը, ապա ժամանակիընթացքում ապարմանրաՀատիկ ների Հարակցականությունըթուլանում է, տեղի էն ունենում փլուզումներ, սողանքներ ե այլնս Ռուսաստանիտափաստանային շրջաններում շատ տարածված են ներլվացման ոչ մեծ գոգավորություններ(ափսեիկներ): .

ձների մեջ Քանդակավոր

սառցաքերման (էկզարացիակուտակումային, ձնադոյացուկ սառցույթային ձնեըը Սառցաքերմանմիչջոցով ստեղծվում են կրկեսներ, կառոիդներ, քարլինգներ, տրոդներ, խոյան ճակատներ, գանզբաճեր ժայռեր, ռիգելներ։ Սառցադաշտային բերուկները (մոըենները) ն Հաղոցքային ջրերի բերած նյութերը կուտակվելով առաջացնում են զանդրային դաշտեր, մորհնային թմբեր քմբաշարքեր(օզեր, դրումլիններ ն այլն) Սառցադաշտերի եզրային շրջաններում գոյացող լճային ավազաններում կուտակվում են ժապավենաձնկավեր, որոնք Հետադայումդառ-

յի)

ն

են

ու

ու

Ֆում

են

Հարքուջչրասառցադաշտային (Ֆլլուվիոգլլացիալ)

Թյուններ:

տարածման շրջաններում տեղի ԶՁնարբծերի

նն

ունենում

Այն հրկրնեզողդավորություններ: ձնագոյացուկ (նիվացիոն)

բում, որտեղ բազմամյա սառածություն կա, զարգացած են ռելինֆի սառցակալմանձենրը՝ ջրալակոլիտներ(բուլգունյախչերմակարստային գոդավորություններ,ցեխաճոսքային ններ),

(սոլիֆլյուկցիոն) դարավանդներ: Ռելինֆի ջանդակման չրային-ֆլյուվիալ տիպին է

պատ-

կանում ափաքերումը (աբրաղիան), որի շնորճիվ ծովափերն ու լճափերը մշակվում հն, առաջանում հն ծովափնյա ափաՓերման պլատֆորմներ (աբբազիոն լողափեր, պլատֆորմ), դարավանդներ,բարեր: Զկաբանականառանձնաճատկությունների,ծագման ու ճատակիտեսակետիցծովափերը բաժանվում են հրեք "ոիպի՝ 1. Երիտասարդափեր, որոնք ձնեավորվել են ներծին ն արտածին պրոցեսներով ն ծովի կողմից քիչ են ձնափոխվել: 2. Ափեր, որոնք ձնավորվում են առավելապես ոչ ալիքավին պրոցեսներով: 3. Ափեր, որոնբ ձնավորվել են ալիքային պրոցեսներու։ խմբում առանձնացվում են ենքախմբելր: Ցուրաքանչյուր Առաջինխմբում առանձնացնում նն առաջնայինճարթ ն ռաջնային մասնատված ափեր:ԱռաջնայինՀարթ ափերը ճատուկ հն երիտասարդ չոավաղաններին, որոնք ունեն տեկտոնական ծագուխ Ափերնուղիղ են կ տելյոոնական խզվածքի արդյունք են (հոլո քնրակղղու, կարմիրծովիափերը): ափերը շատ բազմազանեն, այսմասնատված Առաջնային է տեղ կարելի առանձնացնելտեկտոնական,էրոզիոն-տեկտոնական, էրոզիոն, սառցադաշտային, սառցադաշտային-տե տոնական, ճողմային, Ճրաբխային ն այլ ափեր ՛

ա-

Տելտոնականն էրողիոն ափերը առաջանում նն ցամաքի բնկոմվելով: Դրանցիցեն դալմաթյան ափերը: երբ ընկղմվող Ճովիտներըծովափին վուդգաճեր են, առաջանում են ծովափին զուգաճեո կղղիներ ծոցեր (Ադրիատիկծովի ափերը)/ ու

երբ դնտաճովիտներըծովափին ուղղաճալաց են, ն ափերը սուզվում են, ասլա ճովիտները լցվում են ջրով, առաջանում էն ռիասային ափեր՝ ծովափին ուլղաճայաց ծոցեր ու կղզի-

ԵՏ

ներ (Պիրենեյանթերակղզու 4յուսիս-արնեմտյանափերը): երբ ցածրադիր կուտակումային ափերը մասնատվում են էրողիայե միջոցով,կոչվում են լիմաններ (Սն ծովի Հյուսիսային ա-

փերը): ն սառցադաշտային-էրոՍառցադաշտային-տեկտոնական

զիոն մասնատման շնորճիվ առաջանումեն շխերային ն ֆիորդային ափեր: Շխերներըմանր կղզիներ են, իսկ ֆիորդներընեղ ու հրկար ղիգղադաձե, ծովի Հատակ սուղված նախկին սաոչ ցադաշտային Հժովիտներեն: Սոդնե ֆիորդը Սկանդինավյան մ խորություն քերակղզում 220 կմ երկարությունն 1000--1350 ունի: ՕվկիանոսիՀատակին նս տեղի է ունենում ռելինֆագոյաեն ցամաքի զում. այստեղ առաջացած ձները տարբերվում մակերնույթի ձներից, տրի մառին արդեն նշվել է «0վկիանոսների» բաժնում: Միայնասենք, որ օվկիանոսայինհրկրաձեվաբանության զարգացման գործում մեծ ավանդ են մուծել սովետական գիտնականներՎ. Գ. Ձենկնիչը, 0. Կ. Լեոնտնեը ն ուրիշներ: Ռելինֆիքանդակվածն կուտակայինձներից են Հողմային ձենրը, որոնք առաջանում են քամիների գործունեության ճետնանքով (ժայռերիսիակերնույթին առաջացած խոռոչները՝ յարդանգները, սնկաձն ժայոերը, ավազաթմբերը, դյունհրը»

այլն): բարխանները ն

ԵՐԿՐԻ

ՋՐՈԼՈՐՏԸ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

երկիրմոլորակի ամենաշարժուն նյութերից է, նրա /9ուրը է միջոցով կատարվումքիմիական Համարլա բոլոր տարրերի

Դ

ն նրանով են պայմանավորՃամաշխարտճային շրջապտույոը, ված չրակցումը (ճիդրատացիա),էրողիան, նստվածքների ռաջացումը, սառցածին (կրիոգեն) պրոցեսները, ներլվացումբ ն շատ երնույթներ։ Ջուրը կյանքի Համար այլ կարստային բացարձակ անճրաժեշտություն է. բույսերն կենդանիները են չրային լուանճրաժեշտՀանքային նյութերն ստանում ժույթներից,չուրը մասնակցում է ֆոտոսինթեզի պրոցեսին ն ա-

ու

այլն: ուրը մարդու կենսական պաճանջներումառաջնակարգ

դրավում վրա ջուրը (երկրագնդի

տեղ է

առաջացնումէ ոլորտ, որինանվա(ճիդրոսֆերա)։ Այն տարածվում է սկսած մանթիայից մինչն մթնոլորտ ն բաժանվում է երկու ենթոլորտի՝ ա) Ճամասեո ենքոլորտ՝օվկիանոսներ,ծովեր, լճեր. այատեղ ոլորտի ամբողչ ծավալում ջուրն անընդմեջ է. բ) ընդմ

նում

Են ջրոլորտ

Հատվող ոլորտ, որտեղ ջուրն ընդմիջվում է, Համատարած չէչ մանԱյս ենթոլորտին են պատկանումամբողջ քարոլորտը,

թիայի վերին մասը

ֆերան):1

ն

մթնոլորտի ստորին ոլորտը

(տրոպու-

ելակետ ունենալովերկրիառաջացման վերաբնրյալ/Շմիդտի գիտաննթադրությունը՝ Ճանգում են այն /գիտնականները հզրակացության, որ մոլորակի արտաքին ոլորտում կուտակված

ջուրը

արտաճոսել է ներքին մասերից: Ս. Մ. Գրիգորնը է տալիս, որ երկրիտաքացումը սկավելէ կենտ-

(197Լ) ցույց րոնից ն ջրի դրենաժային թաղանքն աստիճանաբարդուրս մղվել երկրի մակերնույթ, իր

ճետ

բերելով ամբողջ ջուրը,

է ն.

հրկրի միջուկում այլես ջուր չկա: Ֆուրը վերընթացքի ժամանակ իր ճետ բերել է լուծված նյութեր, ճատկապեսռոադիուկտիվ տարրեր, որոնք կուտակվել են մանթիայում տային կեղնում:

'ԼՄառմայիուսումնասիրությունները ցույց

են

ն

գրանիւ

տալիս,.որ

Բազալտայինլավայի 5--8 զանգվածի 00-ը ջուր է, գործող Հրաբխայինշրջաններում մազմայից լուրաքանչյուր տարի անջատվում ն մթնոլորտ է մտնում ավելի քան 1 մլդ մ3 ջուր: Ըստ Ա. Պ. Վինոգրադովի այստեղ ջրի դերը բավական մեծ

է:

մազմայում գտնվող ջրի քանակը առնվազն 10 անդամ ավելին է, քան ճամաշխարճայինօվկիանոսի ջրի ծավալն է: Ի

Ֆրոլորտիջրի գումարային պաշարները (առանց մանջրի) կազմում են 1,4--1,6 մլոդ կմ: (1 կմ3»-1 մլոդ մ3) թիայի ն Երկրի վրա բաշխված նն անճավասարաչավփ:Ամենամեծ բաժինն ընկնում է օվկիանոսներին--94 (ը, մնացած ջրային երը միասին՝ 6 զը (աղյուսակ3)Ծ

օբլեկան

Ջրոլորտիծավալը ըստ

Մ.

Ի.

2...

Ը

ՔԱՎ...

ՀԱԼԱ

Հողաշերտի

.

չրեր

2ՎՈՎՎՈՎՎՎՎ

Մթնոլորտիջրեր

60000

ԱԱԱԱՆԱՆԱ

ՔԱ.Կ.Վշ...

2.

2.

2....Զ..Զ...

Ընդամենը

ՄԻ

1,310000

Վ|

՛

Սառցադաշտեր

Գետեր

«

Ֆ

Լվովիչի (1969)

| ո.

Ֆրոլորտի բաղադրամասերը Օվկիանունծի կաորերկրյաջրեր (որոնցից ակտիվ)

ՍԱզյլուսակ

24000

1,2

1,5 մլրդ կմ3|

94,2

4.12

0,27 1,62 0:16 0, 0,

:0001 "005 0:001

(Ջրոլորտիբոլոր

բաղադրիչները (չրաբանական օբյեկտմեկ ընդճանրություն, ն ժամանակի ընքացքում ջուրը մեկ բաղաղրիչից անցնում է մյուսին. ստոր-երկրյա ջուր դառնում է գետաջուր ն ճոսելովօվկիանու" է նրան, դառնում է օվկիանոսային ջուր, ապա գոՀ խառնվում լորշանալով վերածվում է մթնոլորտային չրի. վերջինս ան-. միջապես կարող է դառնալ ինչպես սառցադաշտ այնպես էլ: ն դետաջուր, օվկիանոտայինջուր այլն: Ջրոլորտի ջուրն անՀ ընդճատ շարժման Ճճամաշխարճային շրջապտույտի մեջ է,. ն ջրի մոլեկուլը զտանվումէ այդ շրջապտույտի օղակներից` որնէ մեկում» ջրածնից, եչռային միակազմված է թթվածնից է 88,81 0» չըվորներով արտաճայտած "

ները) կազմում

են

-

ու

(Նջուրը

ու

թթվածինը կազմում

«ասիմետրիկ

40, Ջրի մոլեկուլը կառուցվածքուծի, որն աշխարճաղզրական թաղանթում վճռականնշանակություն է տանում (նկ. 5): Թթվածնի ատոմը ն ջրածնի զույգ՝ ատոմները դասավորված են այնպես, որ նրանց միջն ստացվում է մուտ 105--ի ճանդամանքըբնության կատարնհլությանզարմանալիարտաճայտություններիցմեկն է: դասավորության դեպքում մոլեկուլի մի մասում կենտինման րոնանում են ջրածնի դրական, իսկ մյուսում թթվածնի բացասական լիցքերը, ն մոլեկուլը դառնում է բնեռացված: Այն օժտված է դիպոլային մոմենտով, ուստի կարող է շրջապատում դտնվող նյուքերի բյուրեղային ցանցից իոններ պոկել: Այսծրնույքին անվանում են ճիդրատացումջ̀րակցում, որլԻ 11,19 րածինը՝

անկյուն) այս

6Է

-

Պա»

ՕՕԿ5

Ը

հիդրոլ

Նկ.

5.

նրկհիդրոլ

եռհիդրոլ

Ջրի տարբեր ագրեգատայինվիճակներումմոլեկուլների դառավոբությունը:

բնության մեջ շատ տարածված ն օրգանական աշխարճին Խիստ անձճրաժեշտպրոցես է։ եթե թթվածնի ատոմի չուրչը ֆրածնի ատոմները ճամաչավ դասավորություն ունենային, ապա չրի մոլեկուլը կլիներ չեզոք, չէր կարողանանյութեր լուԺել։ բույսերն կենդանիները չէին կարողանասնվել, կյանք ու

չէր

լինի

ուրն

ունի նան այլ զարմանալի Հատկանիչներ, որոնք շատ կարնոր են աշխարճագրական թաղանթի, մասնավորաեն չրի ամենախիտ վիպես կենսոլորտիկյանքում: Դրանցից ճակի ջերմաստիճանը (-Ւ4:), ծավալային փոփոխությունները՝ տարբեր ագրեգատային վիճակի անցնելիս, էներգիայի

ան, էեկտրաճաղորդականություն լությունը, ե

ժ

ն, ռր ՆՀայոնի

-

նյութերը ջերիատոիճանիբարձրացումից ընդարձակվումեն, իսկ իջեցումից՝ սեղմվում. ջուրը նույնոլես օժտված է այդ Հատկությամբ,սակայն 0--4:-ի տակ Հակառակն է նկաովում: յս անբնականոնությունը(անոմավիան) բնության Հրաշալիքներից մեկն է, նրա շնորչիվ չրավաղզաններումտեղի է ունենում կոնվեկցիայի տակ չրերը ամենից խիտ են, այդ պատճառովիջնում են ավազանի խոր մասերը, իսկ թեթն ջրերը վեր են բարձրանում, ե ջրավազանների տաքացումն ու սառեցումը կատարվում է կոնվեկցիայի միջոցով:|նառելիս ջուրն ընդարձակվում է իր ծավալի 1/10 չափով: Այս ՀատկանիշընույնպեսԵրկրիկյանէ. Թեթն լինելով սառույցը քում ամենակարնորներիցը բարձբոլոր

տաքի"

րանում է չրի մակերնույթ. նշված 4ատկանիշի բացակայուջրից ծանր կլիներ, կիջներ Հատակ, թյան դեպքում սառույցը ն կսաոցակալվեիխ ամբողջովին ծովերն պինդ (սառույց) վիճակից ճեղուկի ն Հեղուկից գո«(ԼՖուրը լորշու վնրածվելիս՝շրջապատից կլանում է Հակայականքանակի թաքնված ջերմություն: Հալման թաքնված չերմություէ, գոլորշացմանը մոտ՝ 539 կալ/գ: նր մոտ 80 կալ/գ Այդ ջերմությունը ծախսվում է մորեկուլների վերադասավորմանվրա` սառցի հոչիդրոլը դառնում է չրի երկչիդրոլ, իսկ վերջինս գոլորշանալիս՝ Հիղրոլ: Հակառակպրոցեսի դեպքում թաքնված: ջերմային էներգիան անջատվում է հ ճաղորդվում շրջապա տին: ուրը կարող է գոլորշանալ սովորական վերնածին (52էպերգեն) բնական պայմաններում 100--ից ցածր չերմաստիչճանում. այս դեպքում դոլորշացման թաքնված ջերմությունը: բարձրանում է 580--600 կալ/գ: Ջրի տարբեր ագրեգատայինանվիճակներիանցնելիա՝թաքնված ջերմության կլանումն ջատումը վիթխարի ղեր ունի: Անապատում ջուր չկա, ն դոլորշացումը դրեքն բացակայում է, Արեգակիցստացված ամէ երկրի մակերնույլթին, վերբողջ ջերմային էներգիան մնում Ջրառատերջինիս ջերմաստիճանը բարձրանում է 70--755: կրրներում Արեգակիջերմության մեծ մասը ձախսվում է գոլորշացման վրայ, ճողի մակերնույթի ջչներմատոիճանը շատ չի փարդուբնակության ճամար ստեղծվում են նրբարձրանում, պաստավորպայմաններ ու

Ջջուրն ունի աինքն՝1 գ ջուրը Ղ

մեծ

1".

չերմունակություն (1 կալ/գ. աստ),այ-

տաքացնելու Համար անչրաժեշտ է 1 կալ նյութերի մուտ չերմունակությունը մի քանի անդամ փոքր է: ԱյաՀանգամանքըաշխարճագրականթաղանքում այն նշանակությունն ունի, որ ջրավազաններըդառնում են արեզակնային չերմության Հսկայական կուտակիչներ: Զմեռայինամիսներին, երբ շրջ ատում ջերմաստիճա-չ նր ցածր է, այն աղորդվում է շրջապատին: Բավականէ Հոսանքի ջրի ջերմաստիճանըբարձրանա0,55-ով, Գոլֆատրիմ որ ձմեռային ամիսներին Արեմտյանեվրոպայում օդի չերմաստիճանիմի քանի աստիճանովբարձրանած

ջերմություն:|Այլ

Նժուրնունի

շատ կարնոր կենսաբանական4ատկա-չ Պիշ։ Արեգակիլույսի ջվանտի ազդեցության տակ նան

Ետ շ

Հատիկներում չրի մոլեկովը տրոճվում է ջրածնի թթվածնի: Հրածինըմասնակցում է ածխաջրերի սինթեզին, իսկ աղատ Թթածինը մտնում է մթնոլորտ: Վ վրա բացարձակ մաքուր ջուր չկա: րդեննշել Սծրկրագնդի հնք, որ ջրի բնեռացված մոլեկուլները, մոտենալով նյութի Ջրի մեջ ցանցին, նրանից իոններ են պոկում: փյուրեղային էւ| մի լուծվում քանի վայրկյանում աղի կտորը գցած կերակրի են: Քայց բոլոր նյութերը չե՛ն, որ ջրում անմիջապեսլուծվում եթե նյութի բյուրեղային ցանցը շատ ամուր է ջրի մոլեկուլնե0րինավ՝ քվարցը (Տ1Օչ) ունի րը ազդեցություն չեն ունենում: շատ ամուր բյուրեղային ցանց. նրա կտորը տարիներովկմնա շշերում ջրի մեջ, բայց չի լուծվի: Ապակյա անոթներում դոնվող ջուրը նրանց վրա գործնականորենչի ազդում, ն անոՍակայն այս պնդումը բացարձակ չէ. Թը անվնաս է մնում: նույնիակ թվարցը, եքե փոշու աստիճանի մանրացնենք ն խառնենք ջրին, այնուսմենայնիվ նրանից ինչ-որ քանակ գուծվում է, որը կարելի է ճայտնաբհրել քիմիական նուրբ նալիզների միջոցով: Ուրեմն, եթե ասում ենք, թե նյութը ջրրում անլուծելի է, ապա դա ճարաբերականկամ միայն գործնական իմաստ ունիչ ելնելով սրանից կարող ենք նշել, որ ջրոլորտիջուրը անպայման պարունակում է քիմիական տար փերի որոշ քանակ: Մի տեղ լուծված նյութերն այնքան շատ են, որ կարող են լուծույթից անջատվել, առաջացնել աղերի մե Ֆատվածքներ, յլ այլ տեզ՝այնքան քիչ, որ Հազիվ կարելի է Ճայտնաբերել քիմիական անալիզներիմիջոցով: ու

ու

ա-

Որբջրի վրա ճնչումը մեծանում են: 217

է, եուման ճալման ջերմաստիճաններըփոխվում մթնոլորտ ճնշման դեպքում եռում է ն գոլորշանում 324--ում, ջուրը որին անվանում են կրիտիկականչերմաստիճան: Սրանիցբարձր ջերմաստիճաներում, որքան էլ ճնշումը մեծացնենք, միննույն է, ջուրը կդտնվի գոլորշի ագրեգատային վիճակում: ելքն չրի մեջ լուժված են զանազան նյութեր, կրիտիկական չջնրմաստիճանը բարձրանա մինչն 4505: ու

երկրակեղնիմեժ խորություններում, որտեղ ջուրը զոնվում ջերփաստիճաններում,այն ունակ է Բր մեջ լուծել ամենատարբերմիներալներ, որոնք երկրի մակերնույթին անլուծելի են: Խորքային ջրային լուծույթները մոտ է կրբոտիկականին

շրաչերմային (ճիդրոթերմալ)ջրերը վերն բարձրանալովաստիճանաբար ոսոչում են, նրանց վրա ճնշումն ընկնում է, լուծված նյութերը աստիճանաբարանջատվում են, բյուրեզանում,նատում անցքերի ճեղքերի պատերին: Այս եղաՖակով աղաչանում են ջչրաջերմայինծագում ոմնեցողճանքավայրեր: Փրոլորտիտարբեր օբյեկտներում ջուրը գտնվում է տարբեր ագրեդատայինվիճակներում կ ունի ֆիզիկա-քիմիականՍտորնքննարկենք այդ Հատկանիշներ: տարբեր ու

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՑԻՆ

ՕՎԿԻԱՆՈՍ

տրլեկաները: /| Ե"

երկրագնդի

մաՆախորդբաժիններից պարզ դարձավ, որ մեծ մասը (մոտ 0ե-ր կամ կերեսի մլն կմ2)բաժին է ընկնում օվկիանոսներին,որոնցում կուտակված է 1,37 մլոդ կմ չուր: Ջ ՛

:

Աղյուռակ

Օվկիանոսների մակերեսը,ծավալը ե խորությունը քաոտեզաշափական 1ՊԻ-ի տվյալնեի, 1970) լաբոբաոորբիայի (րօտ Մակերեշր | Ծավալը ճաղ. կմ մլն կտ

Օվկիանոս Աոլանոյթան Վ

Հնդկական

|

Վ

Սառուց. Հյուսիսային Խաղաղ

91655 76175 14788 178684

Համաշխարճային «Վկ. 361302 .

|

|

330,1 284.6

խորությունթ միջին

մ

աոավիլագույ

707,1

3.57

1338,5

11022

16,7

11022

օվկիանցաըբաժանվում է չորս մեծ օվՀամաչխարձՀային կիանոսների(աղյուսակ 4): Այդպիսի բաժանումը պայմանավորվածէ Հատակի ոելիեֆով, չրի զանգվածիինքնուրույն շրջանառությամբ: Սրանցմիջե ժովային սաճմանները պայն Հընդմանականեն: ՈրոշՀեղինակներխաղաղ,Ատլանտյան

կական օվկիանոսներիճարավային մասերի միացումից փորհեն առանձնացնել նան 4ճինգերորդ՝ օվկիաՀարավային նոաը,որը շատ պայմանական է հ ո՛չ ամենքի կողմից ըն-

ձում

դունված:

Տ--1061

Սառուցյալ Խաղաղօվկիանոսի սաճմաններըՀյուսիսային օվկիանոսիՀետ անցնում հն Ջուկոտյանթերակղզու Ունիկին Հծրվանդանիցմինչն Շիշմարյովի ծոցի մուտքի Հրվանդանն անցնող դծով: Հնդկականօվկիանոսի ճետ՝ Մալակկայինիարշիպելագի ղուցի Հյուսիսային եզրով, Արնելա-Հնդկական ճարավ-արեմտյան եզրով մինչն ԱվստրալիայիԲուգենվիլի Հրվանդանը (ճար. լայն. 146, արնել. երկ. 120"),Ավստրա-չ լիայի ափերով, Բոսսի նեղուցով մինչն Թասմանիակղզու Սաութ-իսթ-ՓոյնթՀրվանդանը ն վերջինիս միջօրեականով՝ Անտարկտիդա:Ատլանտյանօվկիանոսի «ետ Հորն Ճրվանդանից մինչն Անտարկտիդա անցնող միջօրեականով։ Որոշ Հեղինակներ այս սաշմանն անցկացնում են Ֆոլկլենդյան, չարավային Գեորդիայի,ՀարավայինՍանդվիչյանկ Հարավացին 0րկնեյան կղզիներով մինչն Անտարկտիդա: Ատլանտյանօվկիանոսի ն Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի միջն սաշմանն անցնում է՝ նորվեգիայիՍտադլանդ կղզիներովմինչե իսթնրակղզուց Շեթլանդական, Ֆարերյան լանդիա, այստեղից մինչն Անգմասալիկ (Դրենլանդիա),այնուչետն՝ Սուկերտոսլենից մինչն Բաֆֆինիերկրի Մերսի Հբրվանդանը, այնտեղից Հուդսոնի նեղուցի Հարավային՝Չելդի Հրվանդանը:Հնդկականօվկիանոսի Հետ՝ ԱսեղիՀրվանդանից արնել. նրկայնության 204միջօրհեականով մինչն Անտարկոիչ դա

.

վկիանոսի մասերն են կազմում ծովերը, ծոցերը, իսկ երկու ջրային ավազաններըմիմյանց միանում են նեղուցնեչեն մեծ մասամբ բատ Հաբի միջոցով: Մովերնառանձնանում ն տակի բնույթի, ջրաբանականոռնհժիմի զամաքների կրղգիների միջոցով մեկուսացման սկղբունքիջ Սակայնկան ծովեր, որոնք պատմականանցյալում ծով են կոչվել ն այդպես էլ միջազգային ճանաչում ստացել: Օրինակ, Հնդկական օվճյուսիսային մասում Արաբական կիանոսի ծովը ն Բենգալյան ծոցը միմյանց շատ նման են, բայց մեկ, պատմականորնն ծոցէ կոչվում: մյուսը ծու: ու

Ըստ առանձնացման տարբերում էն՝

Եզրայինծովեր. սրանք օվկիանոսի Հետ լայն կապ են կղզիներով(Բարենցի, կավերջինիցս բաժանպում ե բայի, Լապտնների, Արնելաչինական այլն): 1.

նեն

օօ

ն

ու-

ծովեր. սրանք գտնվում են առնբՄիջմայրցամաքային վազն երկու մայրցամաքների միջն (Կարմիր, Միջերկրական, 2.

կարիբյան): 3.

ն

ներցամաթայինծովեր. զոնվում

օվկիանոսիՀետ

Մե, Ազովի): 4.

կապվածեն

են

ցամաքի խորքում նեղուցների միջոցով (Բալթիկ,

Միջկղզայինծովեր. երբ կղզիների խմբերը

Հոժ

օղակ

(ՅաԲ անդա Մուլու, վայան,Մուլավնսի, նայն): | Օվկիանոսին ծովերի ալն մասերը, որոնք որոշ չափով խոբանում են ցամաբի մեյ, բայց լայն կապ ունեն Հիմնական Ճետ, կոչվում են վաղզանի այստեղ էլ կան չշեղումներ, որոնք պատմականորենեն առաջացել, ավանդականեն Օրինավկ՝ չուդսոնի ծոցը ծով կոչվելու բոլոր պայմաններն նիչ սակայն տկղբում այն ծոց են անվանել ն այդպես էլ կոչվում է: ջրային զանգվածները,ի տորբերություն մյուս ՀԱվլիանոսի ֆրային օբյեկտների, լուծված քիմիական տարրերի ն քանաեն: Դա կազմի տեսակետիցՀամեմատաբար ճամասհո կի բացատրվում է այն բանով, որ օվկիանոսային 4ճղզոր ոսանքների միջոցով ջրերն անընդճատխառնվում ենվնվկիանոսային չրերի աղիությունը 35 ւվրոմիլե) է, այսինքն մեկ տարբերությունլիտի չրում լուծված է 35 գ ները տարբեր աշխարձագրակա' լայնություններում առացանում են մթնոլորտային տեղումների, գոլորշացման, գետերի Ճոսքի ն տեղական ար գործոններիազդեցությամբ: Եթե լճերում աղիության տարբերությունները կարող են լինել Հազարավոր անգամ, ապա օվկիանոսներում կազմում քն մի բանի պրոմիլ միայնվնվկիանոսի չրի աղիության աղբուրը քարոլորտն է, մասամբ նան մանքիան։ արոլորտում ու թույլոլորտում անընդճատ շրջապտույտ կատարող յուրը շփվելով շրջապատի նյութերի Ճետ ճարստանում է քիմիական տարրերով: Գետերնիրենց Հետ ճամաշխարճային օվկրանոս են տանում զանազանլուծված նյութեր (տարեկան 1,5.1016 տ), մինչդեռ օվկիանոսից գոլորշացող չուրը ազատվում է լուծն ված նյութերից գնում դեպի ցամաք որպես ճամեմատաբար մաթուր ջուր (եթն Հաշվի չառնենք իմպուվերիզացիան,որի ծն

տտեղծում

ն

օվկիանոսի մի մասը մեկուսացնում

են

ա-

ծոցերվբայց

ու-

ու

«ովեատր

` .

նշանակում է օվկիանոսի գոյության մասին տե՞ս ստորն): սկզբից այս ճակա ավազանը դարձել է մի այնպիսի միչավայր, որտեղ կուտակվել են ցամաքից լվացված Քիմիական տարրերը:

եթե օվկիանոսային աղիության Հիմնական աղբյուր ընտարեկան քանակը, դունենք դետերիբերած լուծված նյութերի ապա 1 լիտրում 35 գ կուտակվածությունըտտեղծվելէ 120-200 միլիոն տարվա ընթացքում: իսկ դրանից առաջ գետերը ժի՞թե լուծված նյութեր չեն բերել: Բանն այն է, որ օվկիանոսում կուտակվողքիմիական տարրերըսնընդճատ շրջապտույտի մեջ են, նրանց մի մասը չոր կլիմայական պայմաններու ժովածոցերում առաջացրել է աղերի կուտակումներ: նրկանի սաճշմաններում միոցենում գոյություն է ունեցել կիսափակ ծոց, որտեղ կուտակվել են աղեր, ն այժմ այստեղ ունենք Ավանի աղաճանքը։ Մովի ճատակին կուտակված կրաքարային նատվածքներըառաջացրել են Հսկայական շերտախմբեր, ն յուրաչ այժմ աշխարճի շատ լեռնաշղթաներ (Շվեցարական Մեծ կովկասի արեիտյան մասը, ե այլն) ւուհքբողջությամբ կազմված են ծովային ծագման կրաքարերից:

Այսպիսով օվկիանոսը իմիական տարրերի ՀամաշխարՃային շրջապտույտի այն օղակն է, որտեղ դրանք ժամանակավորապեսկանդ են առնում ն ապա տալիս են մեծ կուռակումներվՕվկիանոսիչրում լուծված 4ճիմնականիոններն են՝

ԸՇՒ՛, ՏՕ,

ԷՒԼՇՕ»-,ՇՕ:2-, 8ո-, ԽռՒ, ՀՒ, ՈՂջշ-, ԸՅ2Ւ, ՏՈՒ ե մինչն 65-ի Հասնող այլ տարրեր, նույնիսկ ոսկի, արծաթ, չրի քիմիական կազմում գերակշոում պլատինդրվկիանոսային են քյորիդները, մզատչդնո այն սնող դնետերու՝ կարբոնատները (աղյուսակ 5)/ Դա բացուտրվումէ նրանով, որ օվկիանոսներում ապրող օրգանիզմները իրենց պատյանը կամ կրմախքը շինելու ճամար եռանդուն կերպով կլանում են կալցիում, մինչդեո ԷՈՒ, ի1ջ2-,Շ1Լ-, ՏՕ.2- չեն օդտադործվում,. են չրի միներալացումբ արանք ավելացնում լայնությունների ծանծաղ ծովերում ապրում 2 կորալյան պոլիպներ, որոնց պատյանը կազմված է կալցիումի կարբոնա-

Արնադարձային

տից (ԸՅԸՕյ)ո Դարեր ճազարամյակներշարունակ կորալյան պոլիպների պատյանները կուտակվելով առաջացրել էն է, որ օվկիանոսի չըկորալյան կղզիներու խոեր ու

կնական

Աղլո«սակ

տոկոսներով

գետայինչոբեբիաղային կազմը,կշռային ե Ն. Գ. Կռնկինայի, Ա. Ա. Դմիտոինայի 1973) Դավիդովի,

Ծովայինե

(ըստԼ.

Կ.

Միացություններ

.

Քլորիդնե

ԱԱ

ր

կարբոնատներ

Ազոտի, ֆոսֆորի, ռիլիցիումի նյութնրի միացություններ

ն

Թ-ր

ջրում |Գետիջրում

|

օրգանական

88,7 10,8

0,3

0,2

պաբում կալցիումի կարբոնատի քանակը ատտիճանաբար

կրելու

է'

Րոտ աշխարչադրական լայնության՝ օվկիանոսային չրի

աղիությունը (36--32 նց) նկատվում է արկադարձային լայնություններում, պասսատների աղաջացման գոտում, որտեղ մթնոլորտային տեղումները քիչ են, իսկ գոլորմերձբննուսյին շրջանները՝գոլորշացուշացումը՝ան մը պակասում է, տեղումներն ավելանում են, ուստի աղիությունը նս պակասում է (35--34 0): Սառուցյալ օվկիանոսի ծովերում 31--33000է, իսկ մեծ դետերի դգետաբերաններում ու նրանց Ճարող ծովերուվ՝ ավելի պակա կարմիր ծովում, ժովի ճարավային մասերում, որտեղ գետեր չեն Միջերկրական է 40 նզ-ի: թասիվում, չրի աղիությունը Հասնում ամենամեծ

թաւ

Ըլուտ աղիության ւտարբերություններըմեծ Հեն՝ խորության՝

մերձբնեռային շրջաններում րստ խորության աղիությունը 1---2 գջ-ով մեծանում է, որովճետն Հարավից եկող աղի չրերը մտնում են Համեմատաբար պակաս աղի ջրերի տակ: Ցածր աշխարճագրականլայնություններում, որտեղ օվկիանոսի կրտրբվածքում նկատվում է չրերի վերընքաց շարժում, աղիուբստ խորության 1--2499-ով պակասում է|. Դ0վկիանոսի յրերում բացի աղերից, լուծված են նան գադտնվող զաղզերըջրում լուծվում են իրենց Հառլարցիալ ճնշմանը 4ամապատասխան(այն տոկոսային բաբերությամբ, որպիաին կազմում է տվյալ գաղի ճնշումը Ճնշման մեչ): Սակայն նրանց ծախսը յրում բոչ «մթնոլորտի որովին այլ է: Օրինակ, թթվածինը օզտագործվում է կենդանիներիշնչառության Համար, մինչդեռ ազոտը, ածխաթբուն ն

լոն

զեր:կՐքնոլորտում

գաղեր չեն օգտագործվում,Հետնաբթբարչրի մեչ գազերը թթվածինը) լավ են լուծվում, ն պատաճա(մառնավորապես կան չէ, որ ձկների վտառները ձգտում են դեպի սառը չրելթ չրում լուծված գաղերի մեջ բացի թթվածնից կյանքի ճամար կարնոր նշանակություն ունեն նիտրատներբ (ԱՕչշ), ամոնիումի աղերը (ԻՒԼ (ՈՋՕ:)» նիտրիտները Շովի չրի մեջ կա ԸՕչ, որը մուտք է գործում նրա մեջ թույլոլորտից։ երբ այրվող օրգանականնյութերից ածխաթթունւսն.չատվում է: Անցնելովերկրակեղնի միջով այն դեռես գտնվում է Հեղուկ վիճակում, սակայն ծովի չրում, որոշ խորության ստակ,վերածվում է գազի ն Հաճախ դուրս է գալիս մթնոլորտ: Կան ծովեր, որտեղ գոյություն ունի նան ծծմբաջրածին: Մն ծովը 200 մ-ից խորը վարակված է ՒԼշՏ-ով, ուստի կյանքը նտեղ գրեթե բացակայում է: այլ

(0զիանուի

Օվկիանոսի կտրվածքում, ըստ խորության, գազերի պարունակությունը պակասում է, որովչետն խորը շերտերում, ճատկապես թթվածինը օգտագործվում է կենդանիներիկողԱա

նշանակություն ունի ջրի ուղղաձիգ շրջանառուդեպքում թթվածնի բանա-

թյունը:Ֆրի վերընթաց շարժման

կբ խորը շերտերում ավելին է, քան մակերնույթին մոտ շերտերում, միայն մակերնույքին 2ասնելիս թթվածնի քանակը միանգամից ավելանում է:

ՆԾովի

նյութի խտությունվ Խտությունը

ջուրն ունի վածի ճարաբերությունն է

ո

զանդջրի խոոությունը

ծավալին:վԹո ած

է, այսինքն՝ նրա 1 սմ3-ը կշռում է 1 գ: Գրանի որ ծովի չուրը աղեր է պարունակում, ուստի նրա խտությունը 1-ից մեծ

Որքան աղերի քանակը ջրում շատ լինի, այնքան խտությունը կմեծանա: Չնայած թորած աղիացածժ ջրերի խտությունների տարբերությունըշատ մեծ չէ, բայց որոշակի նբշանակություն ունի: Օրինակ, երբ նավը գետաջրերից ծով է է:

ու

անցնում, կարծես թեթնանում է

ն

մի փոքր վերն է մղվուխ

տարբերություններըշատ են ազդում սուղաԽտությունների նավերի վրա: Ծովիչրերի խտությունները տատանվում են

1,000--1,04 գիսմ: միջն, Այսինքն մեկ խորանարդ մետր Քաղցրաճամչուրը կշռում է 1 տոննա, իսկ աղին՝ մինչն 40 կգ-ով ավելի: Սովի չրի խստության վրա ազդում է նան չեր-

մաստիճանը. սառը տաջ

ջրերն ավելի

մեծ

խտություն ունեն, քան

չրերը:

չրի խտությունը փոխվում է Պնվկիանոսի

թե Հորիզոնական թե ուղղաձիգ ուղղությամբ, որը կապվում է ջներմաստիճանա-չ յին տարբերություններիու ճնշման Հետ. ՕվկիանոսիՀատա-Հ.. ճնշման տակ (մինչե 500-կի չրերը դտնվում են Ճակայական --1000 մթնոլորտ), ն ջուրը որոշ չափով սեղմված է: Պետք է նշել, որ չնայած չրի սեղմվածությունը չնչին է, բայց այնուն

ամննայնիվ, նկատելի է: Թորած չրի սեղմվածության գործակիցը Հավասար է 0,0000480, 35 գօ աղիություն ունեցող ջրինը0--ում 0,0000442, սեղմվածությունը ազդում է չերմաստիճանի վրա. ընդարձակվելիս ջուրը չերմաստիճանը կորցնում է: Այս կարգի ջերմաստիճանային փոփոխությունները (առանց չերմափոխանակման) կոչվում են ադիաբատիվկԴ «նովի ջուրն ունի թափանցիկություն, գույն ն ակուստիկ ճատկանիշներ: Հասնելովջրին՝ Արեգակիճառագայթների մի մասն

անդրադառնում է (ալբեդոյի

երնույթ), մյուս

մասը

մտնելով չրի մեջ ցրվում է: Ամենիցխորը թափանցում են ուխորամանուշակագույնճառագայթները,երկարալիք ճառախորը չեն գալյթներըկլանվում են ամենավերին չերտում մ խորության տակ մարգու աչքի Հաքափանցում: Չ00--300 մար խավար է, սակայն լուսազգայուն թիթեղը սնանում է, նշանակում է՝ այնտեղ ուլտրամանուշակագույնճառադայքներ ծն թափանցում: Ուլորամանուշակագույն ճառագայթները Հասնում են մինչն 500 մ խորություն: ԳործնականնպատակՖերով թափանցիկությունըորոշում ենն 30 սմ տրամագծով ւ.սպիտակսկավառակիմիջոցով Այն սուղում են ջրի մեջ ն դիտում 2 մ բարձրությունից: երբ սկավառակն անճետանում է, այլ խորությունն էլ արտաճալյտումէ քափանցիկության սաճմանը: Ամենամեծքափանցիկություն առայժմ նկատված է Սարգասյան ծովում՝ 66,5 մ: 0մկիանոսում ճասարակածից դեպի բնեռներ քափանցիկությունըփոքրանում է.., ու

.

Սովի ջուրը ն ծովը գույն ունեն. սրանք տարբեր Հասկացություններ են: Ֆրի գույնը որոշելիս Հենց տեղում նմուշներ են վերցնում ն Համեմատում են տոանդարտգունավորված Հետ նմուշների (գունաչափական եղանակ).այնինչ ծովի գույնը դիտում են ափից։ Ծովի գույնը կախված է եղանա71

կից: Պարզեղանակի դեպքում ծովը կապուրո նրանդ է ունենում, իսկ ամպամած եղազակին՝մոխրաղդույն: 0վկիանոսներումու ծովերում գիշերային ժամերին երբեմն Հատվածներումլուսավորություն է նկատվում: Աղի չրերոշ բում ապրող որոշ միկրօրգանիզմներ լույս են արձակում ն լուսավորում ծովը: Այս երնույթը կոչվում է ծովի լուսարձա-

կուր

՝

նովի չուրն ունի ակուստիկճատկանիշներ.այն իր միջով անց է կացնում ձայնի ալիքներ: Ալիքի անցման արագությունը կախված է չրի խտությունից. որքան խտությունը մեծ լինիչ այնքան ձայնն

արազ

կանցնի:

տատանվում Արագությունը

մ/վոկմիջն: Վերջինժամանակներսուլորաձայնի միջոցով որոշում են ծովի խորությունը ն Հայտնաբերում

է 1140--1550

ծովում դզոտնվող առարկաները: Արեգակնէ: չերմություն տվող աղբյուրը «0վկիանոսներին ն Երկրիներքին այլ ջերմային աղբյուրները գործնականորեն նշանակություն չունեն: Արեգակիչերմությունից չրի չերմաստիճանն այնպես արագ բարձրանալ չի կարող, ինչպես ցամաքինը, որովճեւտնչրի մեջ կոնվեկցիա է կատարվում, բացի դրանիցչրի ջերմունակությունըմի քանիանդամ մեժ է ապարների չերմունակությունից. եթե ցամաքում դետնի մակերնույթին նկատվել է մինչն 80", ապա ծովի վրա ոչ ավել քան 405: են

Ցածր աշխարճադրականլայնություններում տաքացած օվկիանոսայինջրերը տեղում չեն մնում, օվկիանոսայինճոաանքներիմիչոցով տեղափոխվում են դեպի մերձբնեռային Հջրջանները ն այնտեղ ջերմությունը Հաղորդում են շրջապաոին: Այստեղջրերը պաղելով ծանրանում են ն իջնում օվկիանոսի Հատակը ունենալով 1--2՝, նույնիսկ 0--ից ցածր չերԱյդ նույն չրերը օվկիանոսի մերձճշատակամաստիճաններ: վին մասով վերադառնում են դեպի Հասարակած: Զարմանա-չ լի չէ, ոք արնհադարձային լայնություններում մերձճատակա1--3--ՏՀ մին չրի ջերմաստիճանը է: Արնադարձային լայնությունների տակ օվկիանոսների արնելյան մասերում չրերը բարձրանալով տաքանում են ն նորից տեղափոխվումմերձբնեռային շրջանները: Այս շրջապտույտի մասին ավելի Հանդամանորեն կանգ կառնենք օվկիանոսայինճոսանքները ուսումնապիրելիս: Աշ

Պետքէնշել, որ միննույն աշխարճադրականլայնության

տակ օվկիանոսիբոլոր մասերում չրի չերմաստիճանընույնը չէ: Դա պայմանավորվածէ ծովային Հոսանքներով: Այսպես, Հասարակածային հ արնադարձայինլալնություններում օվկիանոսի արեմտյան փասն ավելի տաք է, քան արնելյանը: Բարեխառն լայնություննենրում պատկերը աստիճանաբար

փոխվում է, ն օվկիանոսի արնելյան մասն է ավելի տաք: Ֆրի չերմաստիճանը փոխվում է նան րատ խորության. արնադարձային ն բարեխառն լայնություններում մակերեույթից դեպի խորքը, չրի ջերմաստիճանըսկզբում իջնում է թըռիչքով, ալնուճետն մինչն Հատակնվազում է աստիճանաբար: Մերձբնեռայինլայնություններում օվկիանոսըսառցակալված է, ուստի մակերնութային չրի ջերմաստիճանըցածր է: Այտեղ որոշ բորությունում ճայտնաբերվում են 1--2--Յ«-ով վելի բարձր չերմաստիճան ունեցող ցածր լայնություններից հկած աղի չրեր, իսկ ավելի խորքում՝ջերմաստիճանընորիցը ընկնում է, սակայն աննշան չափով 0վկիանոսներում չերմության բաշխումը քարտեզի վրա արտաճայտում են Ճավասարաջերմերի (իզոթերմեր) միջոցով (ճավասարաչերմըճավասար ջերմաստիճանունեցող կետերը միացնող գիծն է) Ինչպես մթնոլորտում, որտեղ գոյություն ունեն տարբեր տխպիօդային զանգվածներ, այնպես էլ օվկիանոսում տարբերում են չրային զանգվածների տարբեր չ տփալեր, որոնց միջն նս կան ֆրոնտներ-ճակատներ։ ա-

Ջրայինզանգվածների դասակարգումըկատարվում է են առնում րոշակի սկզբունքներով: Հաշվի չրի չերմաստիճանըչ աղիությունը, թրվածնի պարունակությունը, ֆիզիկական ո-

Հատկանիշները,կենսաբանականցուցանիշները ն այլն: Օվկիանոսիչրի շերտը բաժանում են երկու Հիմնական մասի. վերին՝ շարժուն շերտ (օվկիանոսային վերնոլորտ) ն ներքին՝ թույլ շրջանառության շերտ (շվկիանոսային ներքնոլորտ): Փրային զանգվածներըճիմնականում չորսն են՝ մակեբնութային,միջանկյալ (300--1200մ), խորքային ն մերձՀատակային.սրանցից յուրաքանչյուրն ունի նան տեղական Այս զանգվածները իրենց ճեր(ոնգիոնալ) ճատկանիշներ: հն ճասարակածային, Քին բաժանվում արնադարձային,մերձբնեռային ե բնենռային տարատեսակների (արկտիկականն ՝

անտարկտիկականչրերը պատկանում են բնեռային

տարա-Հ-

տեսակին): 0վկիանոանիր ամբողչ ծավալով կյանքի զարգացման միջավայր է: նրա կենսաբանականարդյունավետությունը ցամաքի Համեմատությամբ ավելի մեծ է։ 0րգանիզմներն այստեղ սնվում են չրի մեջ լուծված քիմիական տարրերով: Միայն ֆոսֆորիտներն նիտրատներնեն, որ օվկիանոսում պակա-չթորդային են: Օրգանիզմներին անճրաժեշտ կենսածին տարբերը բերվում են գետերի միջոցով (50--60 ձե), ափաքերման միջոցով (10--20 Գե), փոշու միջոցով (10:40): Նյութերի մընացած 20 զը-ը ստեղծվում է Հենց իրենց՝ օրգանիզմներիմիու

ջոցով:

՛

Բուսականօրգանիզմներն ապրում են մինչե 150 մ խորություններում, իսկ կենդանիները չրի ամբողջ շերտում: կյանքը մեր մոլորակի վրա սկսել է զարգանալ օվկիանոսնիբում: կենդանիների դասերն ննթադասերըքանակական ռումով ծովում եռակի ավելի նն, քան ցամաքոսխ Օրգանիզմներիկյանքի պայմաններիտեսակետիցօվկիաու

ա-

Ֆոսններումառանձնացնում են Հետեյալ զոնաները.

Նեբիտային--ներկայացնում է ցամաքային ծանժաղուեն սնունդը տը: կույսը ն Հանքային (միներալային) ներիտայինզոնան բաժանվում է երկու ուղղաձիգ մասերի: Վերին մասր կոչվում է լիքորալ (քարատիռւ)կամ մակըն1.

առատ

քացային զոնա, որտեղ ցամաքը պարբերաբար ծածկվում է ջրով: Ստորինմասը մերձլիթորալն է, որը չրից երբեք չի ազատվում: ՛.

զոնա Քաթիալ--անցողիկ

է ցամաքային լանյի վրա,

որտեղ օրգանիզմներըՀարմարված են անցողիկությանը: Յ. Աբիսսալ--խործովային զոնա. Հավիտենական խավար է, որտեղ ջերմաստիճանըցածր էչ ճնշումը՝ մեժ, քթվաժինը՝ քիչ: 0վրիանոսներիտարբեր մասերում ձնավորվում են տվյալ պայմաններին ճարմարված բույսերի ու կենդանիների որոշակի խմբավորումներ, որտեղ բոլոր օրգանիզմները մեկ ընդճանուրկապակցություն են տտեղծում:ԱյդպիսիՀչամակեցություններին անվանում են կենսացենողներ: ին չպես նշվեց,օփկիանոսների շատ արդյունավետությունը մեծ է: Գլանկտոնի (չրում կախվածվիճակում ապրող մանր

պաշարները կազմում են 36 միլիարդ տչ նեկօրգանիզմներ) տոնի (ազատ շարժվող օրդանիղմներ, Հիմնականում՝ ձկներ) 18 միլիարդ տչ իսկ բենթոսինը ռպլաշարները՝ (ճատակաբնակ)՝ 8 միլիարդ տ: Այս պաշարներիմի փոքր մասն է մարդու կողժից օգտագործվում. տարեկան որսում են 50 մլն տ ձուկ, 3 մլն տ կետանմաններ, 1 մլն տ փափկամորթներ խեցդետնանմաններ, 1 մլն տ ջրիմուռներ: Ուշագրավէ այն Հանդամանքը, որ Հասարակածային ու արնադարձայինչրերը տեսակներով Ճճարուստեն, բայց արդյունավետությունըմեծ չէ (ճատը քիչ է), իսկ բարեխառն ն ավելի բարձր լայնությունների չրերում տեսակներըքիչ են, սակայն ճատը չատ է, ե արդլունավետությունըմեծ է: Զկներովճատկապես Հարուստ ու

ծանծաղուտները(Դոգեր Բանկը,նյու-Ֆաունլենդի բանչ նան տաք ու սառր ծովային Հոսանքներիշփման զոնաները: օվկիանոսըմարդու սննդի ապադա շտիՀամաշխարձճային մարանն է: Այժմ արդեն պարղ է դառնում, որ ցամաքն ապագայում ի վիճակի չի լինելու մարդուն սննդամթերքներովբաՀչ վարարել ն նա արդեն Հայացքն ուղղել է օվկիանոս: Սննդից բացի օվկիանոսը տալիս է նան արժեքավոր չրիմուռներ, են բրոմ, յոդ ն այլ քիմիական տարրեր: բոնցից ստանում Օվկբանոսներիճատակինվերջերս Հարոնաբերվելեն մեՀ տաղներիբազմաթիվ ճանքավայրեր, մանդան, ե ճատկապես՝ այժմ միջոցներ են մշակվում դրանք շաճագործելու Համար Վերջերսպարզվեց, որ նավթային պլխավորՀարոտություննեԲը գտնվում են ցամաքային ծանծաղուտիզոնայում: Տե

կը) ինչպես

ոչ

Օվկիանոսըէներգիայի խոշոր աղբյուր էւ Մակընքացաիննալիքային ուժերը էներգիայի անսպառ ռնհսուրաներ են, ե մարդն արդեն օգտագործում է դրանք: ՕվկիանոսըտրանսՀպորտայինոլորտ է, որից մարդն օգտվում է Հազարամյակներ շարունակ:

0վնիանոսն աշխարճադրական քաղանքջիբաղադրիչն է, նրա անքակտելիմասը: Երկրիվրա ունի մեծ տարածում կն Համամոլորակային կլիմայի ձեավորման գործում վճռական դեր է կատարում: Չլիներ օվկիանոսը, կյանջը ցամաքի վրա անչճնարկլիներ: Քանի դեռ բնակչությունըմոլորակի վրա բիչ էր, օվկիանոսըինքնամաքրմանմեխանիզմով կարողանում

Ֆ-

Ն

Հ:

էր չեզոքացնել մարդու բացասական ազդեցությունը: Այժմ մարդու ներգործությունը այնպիսի չափերի է Հասել, որ ծովային կենդանիներիմասսայականոչնչացման, որոշ տեսակների իսպառ անճչետացման փաստերը ճաճախակի են դար-

ձել:

Օվկիանոսը ներկայումա աղտոտված է: Բազմաթիվճեղուկատար նավերի աղետներիՃետնանքովջրի մակերնույթին առաջացել է նավթի բարակ թաղանք, ն օդի թթվածինը «նարավորություն չունի թափանցելու ջրի մեջ, որի «ետնանքով կենդանականաշխարճի արդյունավետությունըզգալի չափով պակասում է։ Օվկիանոսքափած ռադիոակտիվնյութերը լուրջ ապառնալիքեն մարդկանց առողջությանը: Միակ ելքն է, որ միջազգայինճամագործակցությանՃճուսալիճամակարգի միջոցով ճսկողության վերցվի օվկիանոսի անաղարտությունը այն Ճաշվով, որ այս 4ոկա ավազանըչդառնա դժբախտության աղեւոիօջախ: ու

ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՑԻՆ ԾԱԳՄԱՆ ՋՐԵՐ

րի Համաշխարչային շրջապտույտի ընթացքում դոլորշիները չրոլորտից դուրս դալով թափանցում են մթնոլորտ: Շատ ջրաբաններ ստորին ոլորտում գտնվող չուրը հս դասում հն ջրոլորտի չրին։ են Օդում պաոնվողջրի ուսումնասիրությամբ վզբաղզվում ն մթնոլորտի ֆիզիկան օդերնութաբանությունը: Մենք մթնոլորտի ջրերին անդրադառնում ենք այնքանով, որքանով որ դրանք կաղմում են ջրի ճամաշխարճայինշրջապտուրոի օղակներից մեկը: Մթնոլորտումչուրը կենտրոնացած է ստորին ոլորտում, որտեղ Ճարաբերականորենժամանակիցանկացած պաճին առկա են միջին Հաշվով 14 ճազար կմ3 չուր: քուրը ճանդես է գալիս պինդ, Ճեղուկ, գազային ագրեդատայինվիՃակներով ն Ճճեշտությամբմեկից անցնում է մյուսին՝ այդ պրոցեսում խլելով կամ անջատելով մեծ քանակի չերմային էներգիա (Թաքնվածջերմություն),

Մթնոլորտային չրի աղբյուրը երկրի մակերնույթն է, գրլԱմեն խավորապես՝ օվկիանոսները: տարի օվկիանոսներից ն ցամաքի մակերնույթից գոլորշանում է 520--525 Հազար կմ) ն բնականաբարնույնքան էլ քափվում է մթնոլորտային ջուր,

Աշ

օղի վերին շերտերում, նույնիսկ ձնով: Սակայն տեղումների Ֆրկրի մակերնույթին (մերձրնեռայինշրջաններում)չերմաստիճանը02-ից կարող է իջնել, որի դեպքում ջուրը սառչում է: Ջրային գոլորշիները սկզբում անցնում են Հեղուկ փուլի ե ապա սառչում: Ջրի անբնականոն ն զարմանալի Հատկանիշների շարքում կա նս մեկը, որի մասին Հարկ է նշել: ՍառՓից Հեղուկ ն Հեղուկից գազային վիճակների անցնելիս ջերմաստիճաններըշատ որոշակի են, Համապատասխանորեն՝ 0» ն 100", ուստի սովորական ճնշման (1 մթե.)պայմաննե րում Ճնարավորչէ սառույցը պաճել 0--ից բարձր ջերմաստի"՛Քաններում: Հակառակերնույթը անբնականոն է, ն գոլորշին ու ջուրը կարելի է պաճել դգերսառած վիճակում: Սովորական է Հանդիպել ջրային գոլորշիպայմաններում օդում կարելի ների, սակայն չրբայինգոլորշիներ Հանդիպում են նույնիսկ 0-ից ցածլ ջերմաստիճաններում:Օրինակ, սառնամանիքային եղանակին ծառերի ճյուղերի ու էլեկտրական ճաղորդավարերի վրա ճենճառ (չենջառ) է առաջանում, նշանակում է օդում դոլորշչներ կան, որ տառում, բյուրեղանում են. ուրը նույնպես գերյառած վիճակում կարող է մնալ ճեղուկ ագրեպատային վիճակում. նրա սառելու ամար անճրաժեշտ են խտացման (կոնդենսացիոն)միջուկներ,

ՄԺնոլորտայենչրերը ակտիվ շարժում ունեն, Մի քանի Փրում օվկիանոռկերիցդգոլորշացած ջուրը, անցնելով Ճազաէ րավոր կիլոմետրեր,ճայտնվում ցամաքի խորքում ն թափվում մթնոլորտային տեղումների ձով: Մթնոլորտումգտնվող ջրային գոլորշիներ, գազերի դիֆուզիայի օրենքի Համաձայն ձգտում են Հավասսրաչափ տեղաբաշխման, սակայն բնության մեջ այդպիսի ճավասարակչոությունհրբեք չի Հաստատգոտում, որտեղ միշտ օդի վերընթաց վում: Հասարակածային շարժում կա, գոլորշչները բարձրանում են մթնոլորտի վերին շերտերը ն խտանալովթափվում առատ տեղումների ձեվով: Այստեղմթնոլորսային տեղումների տարեկանքանակը Ճասնում է մի քանի Ճալարմիլիմետրի' Մթնոլորտիընդճանարշրջանառության սխեմայում արհվադարձայինլայնությոնների տակ տիրապետում են վարընքաց ճոսանքները: Այատեղ, մթնոլորտում շատ քիչ գոլորշիներ կան, որոնք խտանսլուպայմաններ չունեն: Այդ պատ717

-

Ճառով էլ տեղումներն աննշան են, օդի ճարաբերականխրյնիսկ երբեմն՝ նավությունը նվազագույն է՝ 20--40 իոկ 10 գ-ից պակաս ն Բարեխառնլայնություններում գոլորշիների տեղումների առաչացման ճամար նորից բարենպաստ պալմաններ են ստեղծվում,ն դրանցքանակն ավելանում է. Մերձցածր չերմաստիճանիպատճառով բնենռոատյին շրջաններում դում խոնավությունըքիչ է, գոլորշացման պրոցեսըթույլ է արտաճայրտված, տեղումներըքիչ են: Մթնոլորտայինտեղումները, որ առաչանում են գոլորշիների խտացման ճանապարճով,այնուամենայնիվ պարունաչ կում են որոշ քանակի լուծված նյութեր: 0դում եղած փոշին, են երկրի մակերնույթի պազերը,լուծվելով ջրի մեջ, Հասնում ՀայկականՍՍՀ-ում կատարած Հնտաղոտությունները (Հ. Կ. Հ. Հ. Բողոյան,1964) ցույց են տալիս, Գաբրիելյան, որ մըթնոլորտային տեղումների միջոցով մեր Հանրապետության տարածքի լուրաքանչյուր 1 կմշ2-ը տարեկան ստանում է 10---80 տոննա քիմիական տարրեր:Ծովափնյա շրջաններում ալերբախմանժամանակ ծովի չրի կաքիլների մի մասը օդի մեջ գոլորշանում է, իսկ լուծված աղերը փոշուձեով օդային ճոսանքների միջոցով տեղափոխվում են Հայարավոր կիլոմետրեր ն մթնոլորտային տեղումների ժամժնակ նորից ջրի մեջ լուծվելով Ճասնում են գետնին: Ծովային ծագման աղեչ է շաղացըայս Ճանապարճով տեղափոխությունը կիչվում) Բի՝ րում (իմպովվերիզացիա):Ծովերին Հարակիցշրջաններում ներշաղացրումըբավական ուժգին է արտաճարոված (մինչե

Ֆ,

յո

բռայման օ-

100-150

/

տ/կմ2):

ՑԱՄԱՔԱՑԻՆ

/ ՋՐԵՐ:

ջրոլորտիմի մասը անջատ-անչաժ ջրային օբյեկտների ձնով գտնվումէ ցամաքի վրա, կամ Քպրոլորտի խորքում: Սբրանք ընդճանուր առմամբ կոչվում էն ցամաքային ջրեր. դըրանցից են՝ գետերը, լճերը, ճաշինները, սառցադաշտերը» ն բազմամյա սառածության ոլորտի, տի չրերը:

կենսոլորտոորերկրյա

մնընդճատ. չարժման

Ցամաքայինջրերը: պտնվում են մեջ: Երկրագնդիծանրաճակ ուժի ազդիցությամբ նրանք թեքու-

.

Քյսն ուղղությամբ շարժվում են ն ի վերջո ճայոնվում են օվկլանոսում: Ցամաքիցդեպի օվկիանոս Ճոսող դետերի ջրի Փանսկր տարեկան կազմում է 38 հազ. կմՀ, որը եթն Հավազարաչասիբաշխենք ցամաքի մակերկույթին, կկազմի 294 մմ մի շերտ: Ցամաքից օվկիանոս տեղափոխված Ճճաստությամբ ջրի քանակը՝Հոսքը, կարող է արտաճայտվելինչպես ժավավային միսվորներով(մ3,կմ3),այնպես էլ Հոսքի շերտի բարձբությամբ՝ մմ: Վերջինսմեծ մասամբ 1 մ-ից պակաս է, ուստի արտաճայրտումեն մմ-ով: Վերը բերած թվերը ընդդրկում են դետելի, ստորերկրյաջրերի ն սառցադաշտերիայն ջրերը, որոնք նոլից մտնում են գետերի մեջ: եքե այս ճոսքին դումարենք նսկ անմիջապեսօվկիանոսի ափամերձշրջաններում բնոնաթավվողստորերկրյաջրերը, ապա ցամաքից դեպի օվկիանոս Ճուող ջրի քանակը կավելանա 2000--3000 կմ3-ով, նան դրան պետքէ ավելացնել անմիջապեսօվկիանոս իջնող 2500--3000 այսբերգներիջրի պարունակությունը՝ կմ): ԸնդՀանուր ճոսքլ ցամաքից կկազմի շուրջ 44--45 Ճճազ.կմ: Ի գեպ նշենք, ոլ մարդու Համար առայժմ գործնականնշանակություն ունեն միայնայա ջրերը:Այժմ Ճամառուռակիծանոթանանք չրոլոլղի ցամաքային ջրերին: Ա) Գետեր. փո է կոչվում երկրի մակերնույթի վրա որոչակի ճունով մշսապեսՀոսող չջրճոսքը: Եթե Ճոսքը ընդճատվող է, ապա դրսնց անվանում են ժամանակավոր դգետերս Գետերըմարդկան, կյանքում եղել հն ամենակարնորչրային օբյեկտները. նրան ափերին են ծադել Հնադույն քաղաքակրթությունները (եպրատ, Տիգրիս, Նեղոս, Գանգես, Ցան-

ձզի,Խուան-Խի

ն

այն):

Յուրաքանչյուր գես ունի ակունք՝ այն տեղը, որտեղից գեձա կարող է լինել աղբյուր, սոր սկիզբ է առնում: լճակ, ճան ծիճ այլն: Այնտեղ, ։րտեղ գետի չուրը խառնվում է այլ ջրային ավազանի յրի, կոչվում է գետաբերան, որտեղ էլ գնվում է գետի էրոզիչյի Հիմքը՝ բազիսը: Ակունքիցմինչն գետաբերանգետը էրոզին աշխատանքէ կատարում կ միայն այստեղէ դադարեցնումրբոզիոնգործունեությունը: ԳետրՀոսում է Ճունու որն ունի վերին, միջին ն ստորին Հոսանքի Հատվածներ:Վոին ճոսանքում դետը աովորաբար կատարումէ Քայքայիչ ախատանք։միջին ճոսանքում տեԱԶ

/

ղափոխում է կոշտ նյութերը, իսկ տտորինճոսանքոմ նստում

են,

կուտակվում:

դրանք

Գետըձախ ն աչ ափերիցընդունում է վտակներ: Այ վըտակները, որ Թափվում են ճիմնական գետի մեչ կոչվում էն առաչին կարգի. առաչին կարգի մեջ թափվողները՝Սրկրորդ մը ունեն կարգի ն այլն, կան գետեր (օրինավ՝ Ամազոնը), մինչն 12--17 կարգի վտակներ: Գետն իր բոլոր փոակներթ Հետ կաղմում է գետային ցանց: Վերչինիսերկարությոմը կլինի բոլոր ծիմնական դետի երկարութբւննելդի վտակների ու

գումարը:

ժամաքի այն տարածությունը, որի վրա ձնավփրվումէ գետային ցանցը ն այդ տարածքից չրերը Ճոսում հն դեպի այդ գետը, կոչվում է չրչավաք ավազան, որը չափվում 1կմշ միավորներով։ Երկու Հարնան ջբճավաք ավազաններիմիջն սաշմանը կոչվում է չրբաժան գիծ: Վերջինսլեռնային երկրնեու է արտաճայրոված,իսկ Հարթավայրային րում պարզորոշ ճՃաշճային շրջաններում բավական անորոշ է: ելն դետի աջան կողմյան ձախակողմյան ավազաններըմիմյսնց ճՃավասաթ են, ապա ավազանն ամբողջությամբ սիմետյիկէ: Սակայն կան գետեր, որոնց ավազաններըերկու ափում ճավասար անճչամաչեն զարգացած (օրինավ՝կուբանը): Գետավալանի չափությունը արտաճայտում են անչամասփությանդործակցի միջոցով, որը ցույց է տալիս, թե մկ ափի ավազանը Քանի անդամ է մեծ մյուս ափի ավազանից Գետածովիտբ Ցուրաքանչյուրգետ ունի Հովիտ ն երկրի մակերնույթի այն երկարավուն, լոր իջվածքն է, որի է գետը: ձատակային մասով ճոսում կարող են ն լինել տեկտոնական էրոզիոն:

21ն,

Հլկիտները է, Հունը գետաճովտիՀատակայինալնմասն ծածկված որ

ու է չրով Հորդացման վարարման ժմանակճունը լայնանում է, զբաղեցնում է ՀովիտիՀատակընդարձակտարածու

թյունը,իսկ

ռաակավաչուրժամանավ՝ մի նեղ շերտ: Հովտի ոչ միշտ, այլ երբեփք՝ ճատակի այն մասր, որ չրով է վարարումների կոչվում է ողողաճորդացման ու

ճուն(ողողատ,պոյմա): Գրտերըդարերի

Հազարամյաների

սղոցում ընթացքում իրենց Հունը, խորանում երկր/կեղնիմեչ, առաջացնոսՒ ու

են

ծածկանծ, ժաժլնավ, / /

անդնդախորկիրճեր, սրանց լանջերը ժամանակիընթացքում աստիճանաբարմաշվում են ն վերածվում) լայն ճովիտներիչ Շատ գետաճովիտներումպարզորոշ արտաճայոված են դետային դարավանդները:Դրանքճին Հունի ն ողողատի մրնացորդներնեն. դետը խորացրել է ճունը ն ճին չունը մնաՓել է ավելի բարձր նիշերի վրա: Դարավանդներն առաչջանում հն ինչպես երկրի մակերնույթի բարձրացման ճետնանՓով, այնպես էլ երբ էրոզիայի ճիմքը՝ բազիսը իջնում է (ծովը նաճանջում է): կան դգետաճովիտներ,որոնց Մեջ դարավանդների սանդուղք է առաջացել (Արաքս, կուր, Դնեպր ն

այն): ( Յուրաքանչյուրգիտ ժամանակիընթացքոմմ մշակում է իր ճունը ն ձգտում է երկայնակի կողապատկերը(տրամատը, պրոֆիլը) մոտեցնել Հավասարակշոության տրամատին (նկ. 6)

նկ.

6.

Գետիրկայնակի

ն

լայնակի կտրվածքները:

Գետիերկայնակի կտրվածքիկողապատկերը սկզբում անաստիճանաձնտեսք է ունենում: ընժամանակի Քացքում սաճանջները,չրվեժները վերանում են, ստեղծվում է մի այնպիսի տրամատ, որը մոտենում է իդեալականին. ճավասարակշոությանտրամատն է: Տրամատիվերին ճատկանոն

ու

սա

վածում կորը ձրտում է ուզլղաճայացին, իսկ տտորինճոսան-

ՓոսԻ՝ չճորիզոնականին: տրամատ է Հավասարակշոության ն արաալն պատճառով, որ գիտի չրի ղանգվածի կոչվում

գության միջն Հաստատվում է մի այնպիսի ճամաղործակցություն, որտեղ գետի կենդանթուժը ամբողչ երկարությամբ -

6--1061

Հաստատուն

է մնում:

Բ, ջրի զանգվածը՝Ո,

Եթե գետի կենդանի ուժը իսկ արագությունը՝մ, ապա Ի-

-

ո:

-

բանանք ԵՈՈՄ

,

նշանակում է, որ գետի վերին Հոսանքում չրի փոքր ղանգվածին Համապատասխանումէ մեծ արագություն, իսկ տտորին Հոսանքու| մեծ ղզանդվածին՝ փոքր արագություն: Գետի ակունքի ն գետաբերանիբացարձակբարձրությունների տարբերությունըկոչվում է անկում, որ արտաճայովում Դ մետրերով. օրինակ, Հրազդանի ակունքը Սնանն է, ուջի 1898 մ իսկ գնտաբերանը՝ Արաքսը՝ 800 մ, բարձրություն, մ է: Գետն ունի նան թեքություն, Ղշանակում է անկումը գետի որնէ ճատվածի անկման ճարաբերությունն է երորը վարությանը: եթն գետի երկարությունը 1500 կմ է, իսկ անվլումը՝ 600 մ, ապա թեքությունը՝ 1-ն կարտաճարովիճիտեԴա

մալ

կերպ`

` "`

1500-1000

««0,0004 կամ 0,4

գջ

դետերիթեքությունը ՁՃարթավայրային

փոքր է. որքան թեքուլինի, այնքան գետը ճիդրուներգետիկ պաշարՔյունը ններշատ կունենա: Այստեղիցէլ առաջանումէ գետերի էներգիան: Գետի պոտենցիալ էներգիայի Հզորությունը արտաՃարովում է «ետկալ բանաձնով. մեծ

Ւ--1000

ՕՒԼկգ-մ/վոկ

տրտեղՒ-ր Հղորությունն է, Օ-ն՝ դետի ջրի ծախսը,ՒԼ-ը ւնկումը, 1000-ը՝ 1 մ3 ջուրն է արտաճայտածլիտրերով: Սակայն գետերի Հզորությունը սովորաբար արտաճայոում են

յ կՎտ վՎիլովատերով »--102կգ-մ/վոկ:ՍՍՀՄ բոլոր գետերի

պոտենցիալ Հզորությունը կազմում է 500 մլն կՎտ:էլերտրաՎայանի 1 ժամում արտադրած էլեկտրաէներգիանկոչվում է

ճիլովատ ժամ

`

(ԿՎտժ)'

Գետի լայնակի կտրվածքն անվանում են կենդանի կրտրրվածց, որովճետնայնտեղովանընդճատջուր է անցնուխ կենդանիկտրվածքիմակերհաը(Բ) ճավասար է գետի լայ-

-.Լ

:

նության (1)

ն

միջին խորության (հլ)

արտադրյալին

Բ--1-հ,յք

Գետիկենդանի կտրվածքի մակերեսը ուղիղ կապի մեջ է դետի մակարդակի Հետ, մակարդակի բարձրացմանըզուգընթաց մեծանում է կենդանի կտրվածքիմակերեսը: Գետի կենդանի կորվածքում չրի մակերնույթը ճորիզոնա-

կան է, սակայն ղանազան ազդակների ազդեցությամբ փոխվում է: Այսպեւ՝ճյուսիսային կիսագնդում Ճոսող գետերի մու աջ ափին ավելի բարձր է, քան ձախ ափին, որն առաչ ջուրը ջանում է Երկրի պտտման ճետնանքով: Այս երկույքն առաչին անդամ նկատվել է Ռուսաստանում ակադեմիկոս Կ. Մ. Բերի կողմից: Բերընկատեց, որ գետերը ճյուսիսային կիսագնգում ավելի շատ քանդում են իրենց աջ ափը, ն այդ օրի նաչափությունը կոչվեց Բերի օրենք: Հետագայումայն մրչակվեց ֆրանսիացի Գ. կորիոլիսի կողմից ն անվանվեց կոբիոլիսյան ուժ: Այս ուժի ազդեցությանտակ Հյուսիսային կիռադնդում շարժվող մարմինների անկախ շարժման ուղղությունից (բացառությամբշասարակածով չարժվողներիի) շեղված են աջ, իսկ Հարավային կիսագնդում՝ձախ: Գետերի կենդանի կտրվածքում մակարդակի տարբերություններ նկատվում են նան գետի դալարների Ճատվածնեբում: Արուեղ ջրի կորադիծշարժման ընթացքում առաջացած փենտրոնախույսուժերի շնորձճիվգոգավոր ափերում ջրի մակարդակըբարձրանում է, ն այդ ափերը քայքայվում են, իսկ ուռուցիկ ափերում չրի Հոսանքի ուժը թուլանում է, ն նրա բնրած նյութերը նատում են: Գետիգալարները(ժեանդրերը) աստիճանաբարլայնանում են, ն Հաճախ է պատաճում, որ երկու դալարների միջնորմը պատովում էչ ն դնտը կարճ ճաէ անցնում: Գալարի մնացած ճատվածր վերածնապարձճով վում է ճնաճուն լճակի' Այդպիսի շատ ճնաճուներ (ստարիցա) վան Հարթավայրային զետերի ողողատներում(նկ. 2): րի շարժումը բնության մեջ երկու տարատեսակ ունի՝ լամինար ն տուբբուլենո: Լամինարշարժման դեպքում արագության վեկտորը մեծությամբ ուղղությամբ ամենուրեջ ճաստատուն է մնո: դեպքում շարժումի քաոՏուրբուլենոի սային է՝ մրրկային. չրի լուրաքանչյուր մոլեկուլ ունի իր ուղղությունը ն արադությունը:։Այդ տիպիէ լեռնային գետերի ու

Նկ.

7.

Հնաճուներիառաչացումըբո

գետերի մերձճունային մասում ջրի շարժումը: Դանդաղաճոս շարժումը լամինար է, վերին մասերում՝ մտուբբուլենտայինս,

Փորձերովապացուցված է,

որ

լամինարից տուրբուլենտ կ

տուրբուլենտիցլամինար շարժումներին անցումը կատարվում է Հոսանքի որոշակի արագության ն խորության պայմաննե-

(ամինար շարժման արագությունը (Կ) որոշվում է Դարսիիբանաձնով՝

բում:

Մէկ

իոկ տուրբուլենտ շարժման արադությունը՝Շեղիի բանաձնով

Մ»-Ը)/

ֆիլտրացիայի գործակիցն է, 1-1՝ խորդուբորդությանգործակիցը, Խ-ը՝ ՃիԴ-

որտեղ Լ-ն՝

թեջությունը,

Շ-ն՝

տավլիկ շառավիղը (կենդանի կտրվածքի մակերեսի ճարա-

բերությունը

այդ

թյանը):

գետեր ունեն Տարբեր

տարբեր արագություններ: Լեռնա-

արագությամբ են Ճոսում, ճարթքավայրացինները՝դանդաղ: Որքանգետի թեքությունը մեծ լինի» այնՔան արագությունը մեծ կլինի: Գետը որոշակի քանակի ջուր է տանում: Ցուրաքանչյուր վայրկյանումդետի կենդանի կտրվածքովանցած չրի քանակը կոչվում է դետի ծախս, որը չափվում է մյվոկ միավորնեբով: Գետի ծախսը արտաճայտում են գրաֆիկորեն. Հորիզոնական առանցքի վրա նշում են ժամանակը, ուղղաճայացի վրա՝ ծախար(նկ. 8): Որքանգետի մակարդակըբարձրանա, յին

:

կտրվածքում թրջված պարազծի երկարու-

գետերը մեծ

Գ. 4

Ֆ

Վ4 Նկ.

8.

ծ

ո

Գետիժախսի գրաֆիկը:

այնքան ջրի ծախսը կմեծանա: րի ծախսի ն մակարդակի փոխճարաբերությունըժամանակի ընթացքում կոչվում է ջբրային ոնժիմ:

Գետերիչրաբանության մեջ Հոսող ջրի քանակական արտաճայրտությունըվճռական նշանակություն ունի. այդ պատՃառովէլ, քանի դեռ պարզաբանվածչէ դետի Ճոսքը, ճնարաՎոր չէ որնէ շինարարականաշխատանք կատարել ն ջուրն օգտագործելտնտիսականնպատակներով:

Գետի Հոսք ատելով Հասկանում ենք գետի կենդանի կըտրրվածջով ժամանակի որնէ Հատվածում անցած չրի քանա85

կը (ամիս, տարի ն այլն): Ակներն է, որ ճոսքի մասնավոր դեպքը գետի ծախանէ՝ մեկ վայրկլանում անցած ջրի քանա-չ կը: ԳետիտարեկանՀոսքը ստացվում է չրի ծախսի ն տարվա վայրկյաններիքանակի(31,6:106) Սոտացարոադգրյալից: ված ջրի քանակը կտա ճոսքի ծավալը: Բայց ճոսքը կարելի է արտաճայտելնան Ճոսքի շերտի բարձրությամբ, այսինքն քե՝ ջրի որչա՛փ Հաստության շերտ կստացվի (մմ-ովարտաճարտած), եքե ճոսքի ծավալը Ճավառարաչափբաշխենք գետաչվաղանիմակերեույթին: Ջրաբանությանմեջ Հոսքի արտաճայտմանմնկ այլ միա) էլ կա: Դա 4ոսքի մոդուլն է, որը ցույջ վոր (բնութագրություն է տալիս, թե գետավազանիլուրաքանչյուր միավոր մակերեսը (կմ1) 1 վայրկյանում քանի լիտր ջուր է տալիս գետին: Մթնոլորտայինտեղումների մի մասը գոլորշանում է կամ ներժծվում, իսկ մյուս մասը երկրի մակերնույքին ճոսք է ռաջացնում: Տեղումներիայն մասը, որը Հոսք է առաչացնում, կոչվում է Հոսքի գործակից: Հյուսիսային երկրներում, որտեղ գոլորշացումը թույլ է, ճոսքի գործակցի մեծությունը ճանում է 0,8--0,9-ի (80--Ջ0 ծե), իսկ Հարավի տաք կամ անապատային երկրներում Հոսքի գործակիցը փոքրանալով մոտենում է 0-ի: ա-

Գետերըսնվում

անձրնաչրերով, ձյան ճալոցքային, ստորերկրյաջրերով: Տարբերերկրներում բաղադրիչներիճարաբերությունը տարընր է: Հձասարաեն

սառցադաշտայինն այդ

կածայիներկրներում ձյուն չկա, այստեղ գիսառցադաշտ են անձրնաջրերովու ստորերկրյա ջրերով, ու

տերը սնվում

մերձբեհռայիներկրների գետերում մեծ է ձնճալքի ուսառքա-չ դաշտերիչրերի բաժինը: Գետերիսնման մեջ մեծ է կլիմայի դերը, ն ինչպես Ա. ի, է նշում գետը կլիմայի ածանցյալը կամ արգաՎոլեյկովն աիքնէ: Վոլեյկովըտվեց գետերի կլիմայական դասակարգումը ն առանձնացրեցճետեյալ տիպերը՝ 1. Գետեր, որոնք իրենց չուրը ստանում են. դաշտավալոչ բարձր լեռների (մինչն 1000 րերից մ) ձնչալքից (4յուսիսային Սիբիրի,ՀյուսիսայինԱմերիկայիՀլուիսային մասի գետերը): ,

ու

:

Վ--

շրջանների ձնճալքից սառքադաշտերիք Լեռնային անվողգետեր(Ամու-Դարյա, Սիր-Դարյա): 3. Անձրններիցսնվող գետերչ որոնք Հորդանում հնս1«անը(Ամազոն, կոնդո,Ամուր): 4. Գետեր,որոնք սնվում են գարնանձնչալթից ե անձրեա..

ու

ջրերից ն Հորդանում

Դոն,

Դնեպրն

են

այլն):

գարնանն ու

Գետեր, որոնք սնվում

ամռան

սկզբին (Վոլգա,

անձրնաչրերից ն որոնց չրի մակարդակը բարձր է ձմռանը, բայց տատանումներըմեծ չեն Տ.

են

(Արեմոյան եվրոպայիգետերը): 6. Տարվացուրտ ժամանակաշրջանումանձրններիցսնվող գնտեր (միջերկրածովյանտիպի): 7. Գետազրկություն. կլիմայի չորության պատճառովզե-

տեր չկան (Սաճարա, Գոբի,կարա-կում): 8. ժամանակավոր գետեր, երբ անձրնային ժամանակամիջոցը կարճատկնէ, գետերը ժամանակավորեն (Հյուսիսային Ղրիմ, Կութ-Արաքայան դաշտավայր ն արնի 9.

Գնտազրկությունսառցապատման պատճառով(Գրեն-

զանդիա։ Անտարկտիդա): Մ.

Այժմ գետերի դասակարգման ամենաընդունվածսխեման

Ի.

է, որը Լվովիչինն

ծագումնաբանականսկզբունքից է ելԴասակարգման Հիմքում ընկած է գնտը սնող աղբյուրների մասնակցությունըճոսքի ձեավորմանմեջ: Յուրաքանչաղբյուրի Համար երեք աստլճան է ընդունոսր ձյան, յուր անձրնեին ստորերկրյա ջրերի ճամար ալդ աստիճաններնեն՝ 60 ն 50 00-ից պակաս, իսկ սառցադաշմինչն 80 0, 50--80 ն 25 0-ից պակաս: տայինի ճամար՝ 50 00-ից ավել, 25--50 ծթն դետի տարեկանՃոսքում 0-իցավելին թված առաջին երեք աղբյուրներից որեէ մեկին է ճասնում, գետը ապա պատկանում է ամբողջությամբ ձնճալքային կամ անձրնային կամ ստորերկրյա սնման գետերի տիպին: եթե նշված աղբուրներից մեկը տալիս է Հոսքի 50--80 00-ը, ապա դետը պատկանում է այսպես կոչված առավելապես ձնճալքային,ասնման անձոնայինն առավելապես ռտավելապես ստորերկրյա «տիպին:Եթե սնման աղբյուրը տալիս է ճոսքի մինչն 50 ԳԵ-բ, ապա դետը պատկանումէ խառր սնման տիպին: Գետիայս կամ այն տիպին պատկանելըսնման սառցանում:

Հ

-

ՀՀ:

բաղադրիչի մասնակցությամբտեղի դաշտային

է ունենում

դեպքի ճամար վերը բերած աստիճանավորմամբ:Այսինքն, եթե գետի սնման մեջ 50 ԳՆ-ից ավելին տալիս էն տառցադաշտային ճալոցքային չրերը, կոչվում են սառցաղաշանման գ-ի դեպքում՝ առավելապես տային դետեր, 25--50 25 ե -ի իսկ մինչն դեպքումխ̀առը սընսառցադաշտային, արդ

ման

գետեր:

Աշխարչճում շատ Քիչ նն այն գետերը, որոնք ոնվում են միայն մեկ աղբյուրից. գետերի մեծ մասը խառը սնում ունի» դաշտում Մեծամորգետը սկսվում է Մե0րինավ՝ Արարատյան ժամոր (Այղր) լճից ն ունի տտորերկրյասնում։ Այդպիսի գետեր Հազվադեպեն պատաճում: ՀայկականՍՍՀ գետերը սրնվում են ձնչալքից։չ ստորերկրյա չրերից անձրեներից: Հըրաբխային ծածկոցների գոյության շնորճիվ ստորերկրյա են ն սնման րերն մեյ զդալի տեղ են գրավում: Գետերիջրի զգալի ավելացումը տարվա որոշ եղանակին սնման վ»չվում է Հորդաքում։ Այն տեղի է ունենում փոփոխու

առատ

ճետնանքով: Տարբեր երկրներում 4որդացումը կատարվում է տարվա տարբեր եղանակներին: Օրինակ, Ճճասարակածային երկրներում մթնոլորտային տեղումները ճավասա-

ման

րաչավ են քաշխված, ն ցարտուն արտաճարովածՀորդացումներ չեն նկատվում. ամռանը չրի քանակը մի փոքր ավելաէ: Սավաննաների զոնայում ցայոուն արտածարովածէ ամառային ճորդացումը՝ զենիթային անձրեների ժամանակ, նում

իսկ ձմռանը տեղումները խիստ նվազում են, ն գետերը դաոհում են սակավաջուր: Միջերկրական ծովի ավազանում մրթ-

նոլորտային տեղումների առավելագույն ցջանակըքափվում այդ ժամանակ, իսկ են, ամոանը՝ նույնիսկ իբապառ չորանում Բարեխառն լալնություններում ձմռանն առաջանումէ կայուն ձնածածկույթ, որը

Հ ձմռանը, ուստի գետերը ճորդանում են

ճալվում է գարնանը. սրան գումարվում են նան անձրնների ամռան Ֆֆրերըչն Ճճորդացումըտեղի է ունենում գարնանն սկզբին: Մուսսոնայիներկրներում (Հնդկաստան,Հնդկաչին, շրջաններն այլն) Հեռավոր Արնելք» ԱՄՆ-իՃճարավ-արնելյան են գետերը Ճորդանում ամոռանը՝ մուսսոնային անձրեներիժաԱմռանըՀորդանում են նան այն գետերը, մանավամիչոցում: ու

որոնք սնվում

են

բարձր լեռների սառցադաշտերից(Կուբան,

ն Թերեք, Ամու-Դարյա այլն): նկատվում են նան Գետերում

վարարումներ, որոնք պաս։աճական պատճառներիճետնանք են (տեղատարավանձրեները, լճային պատվարներիպատովելը ն արնի Վարարումները Հաճախբուռն բնույթ ունեն ն շատ վտանգավորեն: Վաբարուփների մի տեսակը սելավներն են, երբ չրի զանգվաԺում զգալի տեղ են դրավում կոշտ նյութերը (40--60գ0 ն ավելի): Սրանք աղետալի երնույթներ են ն ճակայական են կատարում: Սելավներսովորաբար լիվՎվերածություններ ձում են չոր կլիմայական պայմաններ ունեցող տեղերում, ունեն որտեղ տեղումները տեղատարափ բնութ (Միջին ա-

ն Ասիականճանրապետությունները, Անդրկովկասը այլնի

ԳետիՃոսքի բնութագրիչների փուխոխություններըտարվա կոչվում էն դետի ռեժիմ (վարք):Այստեղսռանձընթացքում նացվում հն մի քանի փուլեր, դրանցից գլխավորները երկուսն

Հորդացման ն սակավաջրության փուլերը: Հայկական ՍՍՀ-ումդետերի 4ճորդացմանՀիմնական փուլը գարնանն է, հրկրորդ ավելի թույլ արտաճայտվածը՝աշնանը: Սակավաջրությունը Հիմնականում ամռանն է, երկրորդը՝ձմռանը: ՄիուՏարբերգետեր տարբերոռնժիմունեն: Սովետական Թյան գետերի ջրային ոնժիմով զբաղվել են շատ գիտնականԲ. Դ. են 4ճատկապես ներ: ծայտնի Զայկովի,Չ. Մ. կուզինի ողմից առաջարկվածսխեմաները: Ցջ՝

ինչպես արդեն նշել ենք, գետերը կատարում են էրոզիոն աշխատանք, անդադար սղոցում են ունը, իտկ ավազանում թափված մթնոլորտային տեղումները լվանում են լեռնալանչերը ն կոշտ հյութերը Ճասցնում են գետին: Ստորերկրյա չըրերը շրջանառություն կատարելովապարներիշերտախմրերի մեջ լուծում են որոշ միներալներ ե Հարստանում լուծված փոններով։Գետերըջրի Հետ ստանում են լուծված, կախված ե պլորվող նյութեր, որոնք միասին կազմում են գետերի կոշտ Ճոսքը:

Գետի քիմիական ծախս ատելով ճասկանում ենք նրա

կտրվածքով 1 դենդանի

վայրկյանում անցած լուծված նյուԲերի քանակ՝ արտաճայլտածկշռային միավորներով:Գետի Քիմիական ծախսը որոշելու ճամար պետք է որոշել գետաչրի

մբներալացումը, այսինքն 1 լիտր չրում պարունակվողիոնների դումարը ն այն բազմապատկելչրի ծախսի արժեքիՃետւ Օրինակ. եթե ջրի ճանքայնացումը 300 մգ/լէ, իսկ ջրի ծախսը 12 մՅ/վոկ,ապա ակներն է, որ իոննական ծախսը Օ չս »Պ Հ-300-1000-12»--3600000 մգ»--3,6 կգ/վոկ: նշենք, որ ջիէ միական ծախսը կարելի արտաճայտելնան չոր նստվածքի ձնով:հոննականձնից չոր նստտվածքինանցնելիս՝ բոլոր իոնները գումարվում են, իսկ ԼՇՕչ իոնը կիտովպակասումէ: Գետի կախվածնյութեբի ծախսը ստանալու Համար նախ 1 լիտր ջրում պարունակսլետք է որոշել չրի պղտորությունը՝ վող կախվածնյութերի քանակը մգ կամ գ արտաճայտությամբթ ն այն բազմապատկել ջրի ծախսի արժեքի ճետ:

Գլոբվողնյութերի քանակըորոշվում Է Հատուկ որսիչ սարՔերի օգնությամբ: Ուսումնասիրություններից պարզվել է, ոբ պետիճատակում գլորվող մասնիկների մեծությունը կախված է ջրի Հոսանքի արագությունից, որն արտաճայտվումէ էրիի

բանաձնով՝

Ս/»2Մն-Մ64

որտեղՄ/-ն մասնիկի զանգվածնէ, Մ-ն՝ չրի արագությունը, հսկ Ճ-1՝ դործակից է ն ցույց է տալիս, որ եթե Ճճոսանքի ապա րադությունը կրկնակի մեծանա, դլորվող ղանգվածը ա-

կմեծանա 26-ով, այսինքն՝ կդառնա 64 գ: Աշա թե ինչու (լնոնային Հեղեղներն ու սելավները,ունենալով ընդամենը մի

քանի մ/վոկ արագություն, այդպիսի ավնրածություններ կատարում: է գետերի դերը Բացառիկ վրա կառուցում են մեջ: Սրանց ռո

են

ժողովրդական տնտեսության Հիդրոէլեկորակայաններ, ո-

օդտագործզիչ ջրանցքներ,ջրմուղներ, շլլուզներ: Գետերն

վում

են

որպես տրանասլորտայինուղիներ, ձկնորսական

ա-

վազան: Գետերիջրի ռացիոնալ օգտագործմանն Ճոսքի կարգավորման ճամար ստեղծում են չրամբարներ, որպեսզիՃճորժամանակամիչոցի չրերը կութակեն՝ սակավաջուր ժամանակաշրջանում օգտագործելու ճամար: 20-րդ դարում դառատ

աշխարճի շատ երկրներում գետերի վերափոխմանշատ մեֆ աշխատանքներ են կատարվել: Ռուսական ճարթության մի

չ

գետեր (Վոլգան,Դոնը, Դնեպրըն այլն) լրիվ կարգավորված 4ոսք ունեն ն ծառայում ին մարդուն: Անճրաժեշտէ նշել, որ բնակչության աճին ու տեխնիկայի առաջընթացինզուգընթաց մեծացել է գետաջրերիաղտուվաձեռնարկություններիը,խոշոր ժությունը:Արդյունաբերական քաղաքներիկոյուղիներից գետերի մեչ բաց են թողնվում կեղորոնք երբեմն այնքան շատ են, որ գետաջրի Ճեսռաջրեր, տադա օգտագործումըվտանգավորէ դառնում: ԳՖՀ-ում Ռութ գետի ջուրը այժմ թունավոր է, մեզ մոտ ՍովետականՀայաստանումՓամբակ, Հրազդան, Դեբեդ, Ողչիդետերի չրերը խիստ են: աղտոտված Միննույն ժամանակ գետաջրերնաղտոտվում ծն նան դյուղատնտեսությանկողմից (ճանքային պարարտանյութերի, թունաքիմիկատների օգոռագործումից ): Գետաջրերիանաղարտությունըպաճպանելու նպատակով են ու մեխանիկական,քիմիական կենստեղծվել կեղտաջրերի սաբանականմաքրման կայանքներ: Աշխարձիբոլոր քաղաՓակիրթ երկրներում այժմ դետաջրերիմաքրման ճարցերին առաջնակարգտեղ է տրվում, ն ստեղծվում են մաքրման կաանքներ: Մեղ մուռ այդպիսի մեծ կայանք է տեղադրվել Հբբազդան գետի վրա Քաղսիգյուղի մոտ:

շարք

ձն

Բ) Լճեր Ցամաքիջրերի մեջ կարնոր ջրային օբյեկտներ լճերը: ճեր են կոչվում ցամաքում գտնվողջրավազաննե-

որոնք կամ անճոսք են, կամ էլ կապը օվկիանոսի ճետ միակողմանի է: Սրանց դումարայինմակերեսը կազմում է 230 Հազ 2,7 մլնկմ2, ջրի ծավալը՝ կմ3:Լճերըցամաքում դըտնրվող դանդաղջրափոխանակմանավազաններեն, որոնց վերաբերում են նան ջրամբարները:Ըստ ջրափոխանակման՝ լրՍնան,Լադոգա, Ճերը լինում են Հոսուն (Բայկալ, Ամերիկայի Մեծ ն յճերը)ն անչճու լճեր (Վան,կապուտան, Արալյան այլն): են, որ ավազաններ լճերը դանդաղչրափոխանակման Քանի մեծ նրանց ջրի մասը մարդու Համար անօդտադործելիէ: 0ղտագործվում են միայն շարժուն (դինամիկ) պաշարները: Հաստատուն (ստատիկ)պաշարները օգտադործելու դեպքուվ՝ ջրի մակարդակըկիջնի, ինչպես այդ տեղի ունեցավ Սնանում: Ըստ ծագման լճերը լինում են տեկտոնական, ճրաբխային խառնարանների,լավային արգելափակման, սառցադաշտավին, մետեորիտային-երկնաքարային, յչրաէրոզիոն,ջչրակուրը»

՛

սոակումային, փյվածքային,ճողմային, պատվարային,օրգանածին:։ Ամենից մեծ լճերը պատվանում են տեկտոնականտիպին: Ցուրաքանչյուրլիճ ունի մաճիճ-ճուն, որտեղ կարելի է մա-.. ռանձնացնել ափամերձ (լիթորալ) ն խոր (պրոֆունղդալ) սերը: 1ճի ձնաչափականտարրերն են՝ մակերեսը, երկարությունը, լայնությունը, միջին ն առավելագույն խորությունները, ծավալը ն այլն: Տնտեսականօգտագործման տեսակետից շատ կարնոր է ջրի ծավալի Ճաշվարկը: Դրա Համար անճրաժեշտ է ունենալ լճի Հատակի տեղադրականքարտեզը: Ընտրելովորոշ ճատույք՝ Հաշվում են երկու Հաջորդականիզոբաքների պարփա-չկած մակերեսները ն պրիզմաների կամ Ճատած կոնի ծավալի բանաձնով որոշում են երկու Ճաջորդականիզոբաքների միջն ընկած չրի ծավալը: Պրիզմաներիմեթոդով ստացվումէ ա-

Հետնյալը՝ Կ-Ի Հատած

ԷԲ)

լ

ԻՈՆՒԲ)

լ

լ

հՐոԷԲՉ

կոնի բանաձնով՝ հ

Մ/-- 3 (Բ.-Ի 7՛Բւ Ի,) ԼԸաաաաաշաթ

որտեղ Ա-ը Հատույթն է, Բլ, Իշ, Բո ն այլն իրար ճաջորդող իզոբաթներիպարփակածմակերեսները: (ճի ծավալի ն մակարդակիմիջն ֆունկցիոնալ կապ կաորքան մակարդակըբարձրանայ ծավալը կմեծանա: 1ճերր ունեն սնման ն ջրի ծախսի բաղադրիչներ, որոնք միջոցով կազմվում է ջրի ՀաշվեկշռիՀավասարոսմմը՝

2-23

Ի-«Ի

-Է)»-ԻԳԻ

մա

որտեղՃ-ը տեղումներն են ըճիվրա, Նգ-1՝ գետերի ճոսքը դեպի լիճ, Լա-ը՝ ատորերկրյաչրերի մուտքը դեպի լիճ, Է-1՝ խտացած դոլորշիների քանակը (լ(ոնդենսացումը)անմիջասլես լճի վրա, 2-ը՝ գոլորշացումը լճից, Լ -ն՝ գետերի Հոսքը

լճից, Լտ-1՝ ֆիլտրումը լճից, զ-ն՝ մարդկանցկողմից օգտաց2

դորժաժ չրի քանակը, ՃՆ-ն՝ դիտարկվող ժամանակամիչոքում լճի ջրի պակասումըկամ ավելացումը: Միշտ չէ, որ լճի չրի Հաշվեկշոի բանաձենեն այդ տեսքն ունի: Կան լճեր, որոնցից գետներդուրս չեն գալիս, ջուրը ժախասվում է միայն գոլորշացման վրա: 0րինակ՝ անճոսք լճերի 4ամար բանաձեր Ճետլյալ տեսքըկընդունի՝

Ի.»Հ-2

Լճերի ջրի Հաշվեկչիոր կապվում է լճավազանիբնակլիմայական պայմանների Հետ ն ունի սեզոնային բնույք: Ջրառատ

սեզոնում մուտքը դրական է, տեղումներով աղքատ սեզոնուվ՝ բացասական, որի ճնետնանքով էլ լճի մակարդակի տա-տանումներ են տեղի ունենում: լճերի մակարդակը, կապված սնման ու ծախսի «ետ, անբնդճչատփոփոխվում է: Դա արտաճայտում են գրաֆիկորեն՝՝ ճորիզոնական առանցքի վրա նշում են ժամանակը, ուղղաՀ ճայացի վրա՝ մակարդակը. գրաֆիկի կորը ցույց կտա մակարդակիտատանումներիընթացքը (Նկ. 9): Վերլուծելովլճբ

--զ

8.

-

աաաւթ

ծ

-

՞

ծ

-՛

41.

(ճի մակարդակի տատանումների գրաֆիկը:

մակարդակիտատանումների գրաֆիկը, կարելի է գաղափար կազմելլճավազանիֆիզիկա-աշխարճագրական պայմանների՛ մասին:

Աճերիջուրը, ըստ քիմիական կազմի, շատ բազմազան է. կան բարձր լեռնային լճեր, որոնց չրի աղիությունը չափվում է մի քանի տասնյակ մդյլ, կան լճեր էլ, որտեղ 1 | չրում լուժ95

ված է մինչն

գ աղ,

ն

ավելցուկը նստում

է ինջնանիա»

աղի ձնով (Բասկունչակ, կարա-Բողազգյոլ): Բատ աղիության՝ լճերի ջուրը տարբերակվում է 3 խմբին Փաղցրաճավ՝մինչն 3 գյ աղի պարունակությամբ,աղիացաժ՝ մինչն 24,7 Փե աղի՝ավելի քան 24,7 ցը: Ըսչո աղային կազչ «Ւի՝ լճերը լինում են՝ սոդային կամ կարբոնատային,սուլֆա-չտային ն քլորիդային։ Առաջիններըբնորոշ են Հլուսիսային կամ բարձրլեռնային երկրներին, սուլֆատային լճերը Հատուկ Ֆն բարեխառն լայնությունների Հարավային մասի երկրնեփին (տափաստանային,կիսաանապատային զոնաներ), իսկ Փլորիդային լճերը մեծ մասամբ գտնվում են անապատային շրջաններում: աղերի անջատմանմի շատ կարնոր օրավաղաններում բինաչափություն կա, սկզբում նատում են վատ լուծվող աղեփը՝ կարբոնատները(ԸՅԸՕ»,Խ2ՅշՇՕգն այն), այնուճետկ՝ սուլֆատները (ՀոշջՕլ) ն ապա՝ ամենալավ լուծվող քլորիղՖերը (ՀոՇ1, ԽՇ1)։ եթե որեէ լիճ անցել է աղիության տարբեր փուլեր, ապա նրա նստվածքների 4իմքում կլինեն կարփոնատներ, նրանից վեր՝ իսկ վերին շերտոսիԻ կերակրի աղ:

Ժուլֆատներ,

Լճերի աղիությունը ջրի մուտքի-ելջի

արգասիքն է, Այն աղի լինել չեն կարող (մնանը, մեծ լճերը): Մեծ աղիուԲայկալը, Հյուսիսային Ամերիկայի ունեն անճուս նն ն չրի ելքը միայն զոՔյուն այն լճերը, որոնք Մեծ է (Վանա, Վորշացումն Բալխաշ, Աղի,Մեռյալծովն այլն): ԲարձրաշխարՀագրականլայնություններումձնավորվածԼոճերում աղիությունը մեծ լինել չի կարող, որովճետն գոլորշացումը ավելի քիչ է, քան տեղումների քանակը: Մեծ աղիուՔյուն ունեն այն լճերը, որոնցավազանում խոնավացմանգորժԺակիցը1-ից փոքր է: Այս օրինաչափությունը կարող է խախտվել այն դեպքում, երբ լիճը սնվի աղերի մեծ կութակում ունեչցող ջրերով (աղաճանքերի ջրերով): որոնք զճերըչ,

Ճոսուն

են, շատ

Լճերըտաքանում են Արեգակիմիջոցով. տաքացումը կամ աառչելը տեղի է ունենում է, կոնվեկցիայիշնորճիվ: Հայրոնի ու որ ամենախիտ 4-ի տակ է: Գարնանը ծանր ջուրը կամ աշնանը, երբ ջրի ն օդի ջերմաստիճանային պայմանները աբագ փոխվում են 4-ի, խիտ ջրերը իջնում էն, իոկ ավելի ն-

Քն չրերը բարձրանում վեր: մինչն որ ավազանումՀճաստատվում է Համաչերմություն (Հոմոքերմիա)։ ԴրանիցՃետո չրերի շարժումը գրեքե դադարում է, ամռանը Հաստատվում է ուղիղ ջրաչերտավորում, այսինքն՝ վարից վեր ջերմաստիճանը բարձրանում է, իսկ Արեգակիչերմությունը թափանցում է խորքը ջերմաճաղորդականության միչոցով։ Ձմռանը Հասճատակում 4"-ի տատվում է ճակառակ ջրաշնհրտավորում՝ ջուր է, դեպի վեր ջերմաստիճանն իջնում է մինչե 05, ն առաչանում է մակերնութային սառույց: Գարնանըսառույցն Հալվում է, լիճն սկսում է տաքանալն տաքացած չրերը ավելի ծանր լինելով, իջնում են ցած, խորքային թեթն ջրերը բարժձէ այնքան, րանում են, կոնվեկցիանշարունակվում մինչեոթ ամբողջ ավազանի չջուրը Հասնի 4-ի ն ճաստատվի «ամաչերմություն, «ետագա տաքացումը արդեն կատարվում է ջերմաճաղորդականությանմիջոցով ն այսպես շարունակ: 1(Ճիչրի կտրվածքումջերմաստիճանայինկորը երեք մասի մ էպիլիմնիոնի է բաժանվում մակերնույթին՝մինչե 4--6 (Վերնաչուր)շերտն է, որտեղ ջերմաստիճանըամռանըբարձթ է, նրանից ներքն մետալիմնիոնի (միջչնաչրի)շերտն է. սա ճաստ չէ, կազմում է 1--3 մ, որտեղ ջերմաստիճանիթռիչք է Ավելի խորը՝մինչե Հատակ, ջրի ջերմաստիճաՀչ կատարվում: նը դանդաղ է իջնում. այս շերտին անվանում են 4ճիպոլիմնիոն

(խորաջուր): Բու"ջերմային Հաստկանիշներ|՝ տարբերում են տիա. 1.

լճերի երեք

Սառ

Լճեր. սրանք այն լճերն են, ռրոնք տարածվում են վերձրնեռային երկրներոմ ն տարվա մեջ, մեծամասամբ, ունեն ջերմաստիճանային ճակադարձ ջրաշներտավորում: երկրների լճեր, որոնք ամռանը ունեն ուԲարեխառն ղիղ, իսկ 3.

ձմռանը՝ Ճակադարձ չրաշերտավորոսի:

Տաք լճեր. սրանցում տարվա մեծ

Հ ուղիղ ջչրաշերտավորում:

Ձմեռայինամիսներին բարեխառն

ու

մասում

նկատվում

երմերձրբնեռային

կըրներում նկատվում սառցային երնույթներ: լճային սառցի ամենատարածված տեսակը մակերնութային սառույցն է: Լինում է նան խորքայինն Հատակայինսառույց: Վերջինս առաջանում է գերսառեցածլճերում, որտեղ եռանդուն ջրահն

Տ5

շրջանառություն կա, որի ճՀետնանքովմակերեսային չրերը չեն սառչում, Հատակամերձմասերում չրի շարժումը թովլաՖոսք է, ն Հատակի առարկաներն ապարներըսառցակալվում են: որ լճի չուրը Պետքէ եՂՈի գտնվում է մշտականշարժմանունի թն Հորիզոնական ն թնեուղղաձիգ չջչրափեջ։Գոյություն շրջանառություն: Մէծ լճերում նկատելի են Հոսանքները: (ճերում նկատվումէ ալիքավորում, ափամերձ շրջաններում տեալնրբախումայնպես, ինչպես ծովերում, որին Ղի է ունենում դործուանվանում հն ափաքերում (աբրազիա): Վերջինիս են Ֆեությամբ լճափերին ձնավորվում ափաջեր պլատֆորմՆեր՝լողափեր:երբ լճի մակարդակնիջնում է, ն նոր ափաքեր սվլատֆորմ է ձնավորվում, նախկինը մնում է ավելի վեր ն ներկայացնում է լճային դարավանդ: Լճերիվրա Ճաճախ առաջանում են կանգնած ալիքներ՝ անյշեր: Սրանք սովորաբար առաչանում են մթնոլորտային ճնշման տարբերություններից:Երբ մեկ ափում ճնշումը բարձր Հ, չրի մակարդակը իջնում է, մյուս ափին՝ բարձրանում: Սեսմ բարձրության սելշեր: վանում նկատվում են մինչն 20--Չ5 լճային ավազաններըկենսական միչավայր ենյ ն այստեղ պենդանիօրգանիզմներն ավելի շատ են, քան նույն ֆիզիկաաշխարճագրականպայմաններում ձնավորված գետերում: ճի կենսական պայմանները տարբեր խորություններում տարբեր ձն: Այսպես, լիքորալ զոնայում լույսն սնունդը շատ է, ապրում են բույսեր, որոնցով սնվում են կենդանիները: Հչասռակային խորը մասերում պրոֆունդալ զոնայում լույսը քիչ Վ, բույսեր չկան, թթվածինը նույնպես պակաս է. այա պայմաններում կենդանական աշխարճը Համեմատաբարաղքատ է: (ճի չրի մնացած ղզանգվածում՝պելագիալ զոնայի վերին մասերում (էպիլիմնիոնի շերտում) ապրում են բուսական օրգանիզմներ(չրիմուռներ), որո՛նք ֆուտոսինթեզեն կատարում: է (ղոոպլանկտոնը), մասերում Խորը որն կենդանապլանկտոնն է բուսական պլանկտոնը։ Աճերինեկտոնը շատ Փդգտագդործում բազմաղան է, արտաճայտվածէ ձկների տարբեր տեսակնեբով, որոնք ունեն արդյունագործականնշանակություն: Ամեն տարի լճում ստեղծվում է որոշակի Քանակի կենսական զանգված, որին անվանում են կենսաբանականարդու

'

,

ու

Չ6

լունավետություն: եթե նույն քանակությամբէլ կենսազանգված քայքայվում է, ապա կենսաբանական շրջանառությունը Հավասարակշովում է: կան լճեր, որտեղ կենսազանգված փելի շատ է առաջանում, քան քայքայվում է, ուստի կենսաէ: Օրինակ, տալդգայիզոնայի զանգվածի ծավալը մեծանում են ն վերածվում` լճերում բուսական զանգվածներըմեծանում տորֆի' Լճերը,բոտ կենսաբանականպայմանների, լինում 23 1. 0լիգոտբոֆ. պարունակում են քիչ քանակի կենսածին տարրեր, աղքատ են պլանկտոնով, ջուրը թափանցիկ է, Քըթվածնի քանակը շատ է: Սրանցխմբին են պատկանում բարձր լեռնային ն մերձբնեռային լճերը (կարելիայի, Շվեդիայի, լճերը, Սնանը, Տելեցկոյեն ն այլն): կանադայի Հյուսիսային 2. Դիստբոֆ լճերըաղքատ էն սննդանյութերով, օրգանական նյութերի մեջ գերակշռում են ճումինային թքուները, չրի գույնը գորշ է, ֆիտոպլանկտոնըն բարձրակարգ չրային բուասկանությունը թույլ նն զարդացած, լճի Հատակին կուտակվում է տորֆային տիղմ, որը տնունդչի կարող լինել կենդաոնիներին, թթվածինը ջիչ է։ Այդպիսիլճեր կան Մերձբալթյան երկրներում, տայգայի զոնայում: 3. էվտոոֆլճերը Ճարուստտ են կենսածին սննդանյութերով, ն Հատկապես ազոտի ֆոսֆորի միացություններով, խորը չեն, բուսական ն կենդանականաշխարչը փարթամ է, չրի թափանցիկությունը փոքր է, մերձճշատակայինմասում թթվածնի պակասորդ կա, չրի գույնը գորշ է, գարնանըլիճը ծաղկում է: էվորոֆլճերը տարածվածեն ՍՍՀՄ եվրոպականմասի կենտկենտրոնում ե այլ: րոնում,Սնաչճողային ա-

ւ

լճերը իրենց զարգացման ընթացքում անցնում են երիտառարդության, Ճասունության, ծերության փուլերը, ն վերջում չորանում են կամ բուսածածկվում: 0րինակ՝ անտառացին զոնայի շատ լճեր դարձել են ճաճիճներ, ապա՝ մարգաչ զետիններ: (ճի Հառտակումանբնդծատնստվածքներ են կոստակվոսք: Ալիքներիպատճառովլիթորալ զոնայում ատում են խոշորաՃատիկ նստվածքները, իսկ պրոֆունդալոսր մանրաճատիկ Նյութերը: 1ՃիՀատակի մեժ մասը ծաֆկվաֆ է լճային աբղմով, որն օրգանականու անօրգանական նյութերի խառնուրդ

4-1061

Տիղմի վերին Հորիզոնը կիսաճեղուկ զանգվածէ, որն թա խորության խտանում է: Անօրգանական բաղադրիչը տիղմի մեջ որքան շատ լինիչ այնքան մոխրայնությունը մեֆ կլինի: Սապրոպելայինտիղմը ունի մեծ մասամբ մոխրի փոքր պաէ,

րունակություն, բնորոշ է էւլխորոֆլճերին, կազմված է ճիմ: նականում մեռած պլանկտոնից: Տորֆային տիղմերը Հատուկ էն դիստրոֆլճերին, որոնց նյութը դրսից է բերված: Բացի տիղմից լճնրում նատում են նան աղեր, որոնք ննն արդյունաբերականնշանակություն կան լճեր, որտեղ օրՃատակի անօդակյաց պայմաններում տեղի է ունենում են գանական նյութերի քայքայում, առաչանում ծծմբայրածին, մեթան, էթան ն այլն, որոնց շնորՃճիվէլ այոոլիաիտիղմը քուժիչ Ճատկանիշներ ունի ն օզոագործվում է բժշկության մեչ: Գ) Ճաճիններ.ճաչշիճ է կոչվում երկրի մակերնույքի այն ճատվածը, որն ավելցուկ խոնավություն ունի ն ծածկված է տորֆի շերտով: Տորֆի շերտի գոյությունը անճրաժեշտ պայ-` ման է, այլապես Ճասարակածայիներկրներում նս կան ավելցուկ խոնավություն ունեցող շատ տեղամասեր, որտեղ չուրը կանգնած է, սակայն սրանք իսկական ճատիճներչեն, այլ խո-:. նավության ավելցուկով տարածքներ: Ճածիճներըառաջանումեն երկու ճանապարճով՝ցամաքի ճաշճճացմամբկամ ջրավազանների ճաճճացմամըբ:Ցամաքի ճաճճացում տեղի է ունենում այն դեպքում, երբ փոխվում են տոսրածքի ֆիզիկա-աշխարճագրական պայմանները, ջրաչերմային ոնժիմը։ Օրինակ, անտառային 4Հրդեճիցճետո ջրի տրանսպիրացիան(բույսերի կողմից չրի գոլորշացումը)վերանում է, բարձրանում է գրունտային (գետնաճողային)չըբերի մակարդակը, ն ճաշիճ է առաջանում: Ջրավաղանների Ճաճճացումըտեղի է ունենում այն դեպքում»երբ լիճն արտտիճանաբարծանծաղում է (վերածվում է ճաճճի): ու-

Ճաճիճներըբաժանվում են երկու մեծ խմբի՝ բարձրադիր կամ օլիգոտրոֆ ճաշիճները դգրտցածրադիր: Առաջինները նրվում հն ոհլինֆի դրական (ուռուցիկ) ձների վրա: Այստեղ աճող բույսերի արմատները գետնաճողային չրերից խորվաժ են, միներալային սնունդը կարող է մուտք գործել միայն մըթԽոլորտից, տեղումների Հետ միասին: Հանքային աննդի«ովի: ն

ալայմաններում բուլսեհրի աճը դանդաղ է կատարվում, Ճում էն ճիմնականում քիչ պաճանչկուտ սֆադնաւմային չրիմուռները: երկրորդխումբը քածրադիր կամ էվորոֆ ճաՀիճներն են: Սրանքտեղադրվածեն ռելինֆի բացառական ու է, աճում են ցածրադիր ձների մեչ, Հանքային սնունդն առատ սննդի նկատմամբ պաճանչկոտբույսեր՝ Հիպումնֆային կանաչ մամուռներ, կեչի, բոշխեր։ եղեգն ն այն: Ցաչշտիճները դանդաղ չրաշրջչանառության չրային օրյեկ»Ֆեր են: նշենք, որ դրանք փոքր չրատվություն ունեն, ուստի նրանցից սկիզբ առնող գետերը չրառատ լինել չեն կարող: Ջըբային զանգվածի մեծ մասը առաչացնում է մեռյալ զոնա, սմ խորություններում է, աիայն մակերնույթից մինչն 20--30 է կատարում: որ չուրը շրջապտույտ ա-

`

Ճաճիճներըմնծ տարածում

բարեխառն լալնությունների ճլուսիսային մերձբնեռային շրչաններուվ՝ տունդրալում, անտառային զոնայի Հատկապես Հլուսիսալին մասեունեն

ու

՛

րում(Արնմտա-Սիբիրական Ռուսական դաշտավայր, ճարթու-

թյան ճյուսիսային մաս, Մերձբալթյան երկրներ ն արն): Ճաճիճների ավելցուկային խոնավություն ունեցող տարածքների ընդչանուր մակերեսը երկրագնդի վրա կազմում է 2350 մլն Հեկտար: այդ բում ՍՍՀՄ-ում 210 մլն Հեկտար: (լանդշաֆտներըմարդուն քիչ պիտանի են, ոաԾաճճային տի պայքար է տարվում ճաճիճները չորացնելու, դրանք մար.ագետիններ կամ վարհլաճողեր դարձնելու Համար: Ճաճճի չորացումը կատարվումէ ցամաքուրդման--դրենաժայինցանՔի միջոցով՝ փորում են խորը չրանցքներ, որոնցով զետնաեն, ն գետնածողըչորանում ճողային չրերը ճոսելով Հնռանում մեծ է։ Ճաճիճների չորացման աշխատանքներեն կատարվում: ու

ԿոլխիՄերձբալթյան ճանրապետությունն երով, Պոլեսինում, դայում:

Դ) Ջուրըկենսոլոոտում Բոլորօրգանիզմներըջուր

հն պա-

բունակում սնունդը ստանում են ջրի մեջ լուծված վիճակում: կան չրիմուռներ, որոնց մարմնի 99 (ե-ը ջրից է կազմված օրգանիզմում ջուրը կազմում է 65 Գն, ուրը օրգաՓՄ'արդու Ֆիզմներիսննդառության պրոցհսում ոչ միայն տրաՖսպորտի դեր է կատարում, այլն որպես բաղադրամաս մառսնակջումէ Փրգանական հյութի ստեղծմանը՝ ֆոտոսինթեզի պրոցեսին: ն

րի

քանակ գոլորշանում է ինչպես բույսերի տերնեների միջոցով, այնպես էլ կենդանիների մարմնից: Այսպիսով, չրի շրջապտույտի մեջ օրգանիզմները մի մեֆ Համաշխարձճային են տալիս, ոի օրեն առաջացնում Հաշվումները ցույց օղակ գանական աշխարձի գոյության ընթացքում օվկիանոսի չուանդամ անցել է բույսերի ու կենդանինիբը առնվազն տասն րի մարմնով: ջրոլորտի շատ դանդաղ չրաշրջանաՀե) Սառցադաշտեր. ռության օղակը սառցադաշտերն են: Սառցադաշտըցամաքում սառցային ղանդվածներիբնական կուտակումն է, առաջացած պինդ տեղումներից, որոնք օժտված են ակտիվշարժմամբ: Այատեղջուրը երկար ժամանակ կուտակվում է, կանգ մեծ

(ճարաբերականիմաստով)հ ապա ձալվելով՝ նորից մասնակցում է շրջապտույտին:երկրի սառցադաշտհրում ամբարվածէ24 մլն կմ3քաղցրաչճամչուր: առաջանում է այնտեղ, որտեղ մթնոլորտաՍառցադաշտն յին կոշտ տեղումներիՀաշվեկշիոր դրական է. արսինջն՝ձյուն ավելի շատ է գալիս, քան կարող է ճալվել, ուտի ավելցունը կուտակվումէ ն տտեղծում սառցադաշտեր: լեռնային երկրներում, 4եռվից դիտելիս, պարզ նբԲարձր է կատելի մի սաճման, որից բարձր մասերում ձյուն է վուշ տակված: Այդ սաշմանը ձմռանն իջնում է, իսկ ամռանը՝ է ամենաբարձրդիրքին, որին ձյան բարձրանում նե Հասնում կլիմայականսաճման կամ ձնագիծ են անվանում: Զնագիծըտարբերերկրներում տարբեր բարձրությանվրա է դոնվում: Ամենաբարձրդիրք ընդունում է արնադարձային պասսատննրիգոտում, որտեղ մթնոլայնությունների տակ, լորտային տեղումները քիչ էն: Օրինավ՝Տիբեթում, Պամիրի արնելյան մասերի լեոներում ձնագիծը բարձրանոսի է մինչն 5500--6000 մ: Բուն Հասարակածում ձյան սաճմանը շատ բարձր չէ (4000--4500 մ), որովճետն լեռներում ձյուն շատ է դալիս բացի այդ ամպամածությունըմեժ է, իսկ արլացիան (ճալքը) այնքան ուժգին չէ, ինչպես արնադարձներում։ Արեվադարձներիցդեպի բնեռներ ձյան սաճմանը նորից իջնում է կ Հասնում երկրի մակերնույլթքին։Արարատիվրա ձյան սամանը 4200 մ-ի վրա է' Թարմ ձյունը շատ օդ է պարունակում: նրա խտությունը է առնում

"Դ00

բնդամենը 0,1 գ/սմ: է: Սակայներկար ժամանակ նատելով, ժաֆրաճակ ուժի ազդեցությամբ, աստիճանաքխար խտանում է, բնրմաստիճանային տատանումների չնորչիվ ստանում է ն Ճճատիկավոր կառուցվածք դառնում է Ճատիկաձյուն(ֆիոն) է: Խտացմանպրոցեսը շաՎերջինիսխտությունը 0,3 գիխմ3 րունակվում է, 4ատիկաձյունը դառնում է ճատիկասառույք-` ֆիոնային սառույք՝ մինչն 0,6 գմ) խտությամբ: Հատիկա-քիչ է, մանը Հատիկներըքայքայվում են, Ճճա-՛ է մեծ Հատիկների կողմից։ Այդ ժակլանվում լոջքի չուրը ունենում մանակ տեղի է ռեժելացիայի (սառցջազողման) Հապրոցեսը, երբ Հատիկները իրար են կպչում ն սառում: տիկասառցի 4ետագա խտացումից առաչանում է սառցադաշ0,9 է։ Սաորի խտությունը տային (օլետչերային) սառույց, է Հոսել, ԸՆռույցնունի պլաստիկ Ճատկություն, կարողանում դունել Ճունի ձենը: Լեռնայիներկրներում սառցադաշտերառաջանոսմեն գոպավորություններիմեջ: րբաժանալին բարձր մասերից ձյունը քամիների միչոցով տեղափոխվում է ն կոստակվում գոդավորությունների մեջ, երբ քամու ուժը թուլանում է: Գոատոցիմեջ

օդը

դգավորությունների մեջ կուտակվում են նան ձյան 4լուսերիք առաջացած ձնազանգվածները: լեռնային երկրներում ձնաչյուսերը շատ տարագԲարձր վաժ երնույքներից են։ Մեծ թեքություն ունեցող լանջչերիցք ժերպերիցձյան վիթխարի ղզանպվածները պոկվում են դաՃճավիժում ցաժ՝ ավերելով ճանապարծինՀանդիպած արգելքները, մարդու ձեռքով շինված կառույցները: Ձյան 4չուսերը ճաճախ հեն լինում դարնանը (նույնիսկ ամենաչնչին կրակոցից, բղավոցից ն արն): Արպերում, պատճառից, կովկասում, Միջին Ասիայի լեոներում, կորդիլինրներումձնաՃյուսերը ճսկայական դեր են կատարում՝ սառցադաշտերին սնելու տեսակետից: Զյան մեկ ժամանակ միլիոնավոր ճյուսի է իջնում լեռներն ի վար: մետրերովձնազանպված խորանարդ Լեռնային սառցադաշտերը առաջանում են ձյան սաճմաչ նից վեր ընկած դողզավորություններուվ սառցադաշտային ու

ու

կրբկեսներում: Այստեղիցդուրս

գալիս լեզվակներ իջնում ձյան գծից շատ ցած, որտեղ Հալվում են: Կան սառցադաշտեր, որոնք ընդունում են սառցաղդաշտ-վտակներ: Դրանցրեն

ու

ն

Ճառնում կարությունը

է մի քաճի տասնյակ կիլոմետիի (Ֆեդչենկոյի, հՖիլչէկի, հիշպարի ն այլ): ունեն սնման ն բնոնաքափման Սառցադաշտերն (ճալման) մարզեր: ՍՖման մարզը ձյան գծիցվեր է, իակբեռնաքավփմաՋբ՝ներքն: ինչպեսնշվեց, սառցադաշտն ունի ակտիվ շարժում: նրա սնման մարզից սառցային Հոսում են դեպի լեզզանգվածները վՎավը: Շարժման ընթացքում շփվելովւտրողայինճովտի Ճճառոակին՝ սառույցն նրա մեջ սառած ՓՔարաբեկորներըՃրաքայքայիչ աշխատանքեն կատարում, որին անվակայական ում են սառցաքերում (էկզարացիա)։ Սառցաքերման շնորՃիվ առաջանում են կրկեսներ, կառեր, կառոիդներ, սառցադաշտայինտաշտակաձնտրողներ(տաշտաճովիտ ): Սառցադաշտերը տեղափոխումհն քայքայված ապարները հ կուտակում լեզվակի եզրին: Սառցադաշտային նստվածքներին անվանում են մոռրեններ-ատոցաբերուկներ, իսկ սառցադաշտային ջրերից անջատված նատվածքներին՝ ջրասառցադաշտային (ֆլուվիոգլացիալ նստվածքներ): Մեր ճանրապետությունում ատառցարբերուկների խոշոր կուտակումներ կան ԱրաԱրագածիվրա, իսկ ջրասառցադաշտայիննատվածքներ՝ Ս առցաՎարդենիսի տտորոտներին: լեռների գածի»Գեղամա, բեր Հակա կուտակումներ կան նան Ռուսականճարթության ճյուսիսային մասերում (Վալդայան, կլին-Դիմիտրովյան նար բարձրավանդակներ ցմբաշարքեր): ու

ու

Սառցադաշտի ծախսը կոչվում է աբլացիա, որը կատարչ վում է Հիմնականում ճալվելու միջոցով, որոշ դեպքերում սա-են նան խոշոր բեկորներով՝ պոկվելով ռույցները Հեռանում սառցադաշտիցն սաճելով դեպի օվկիանոս առաչացնում են սառցասարեր (այսբերդներ): Այդպիսի սառցասարեր պոկու վում են Անտարկտիդայի Գրենլանդիայի ծժծածկութային սառցադաշտերից: Հարվում են Սառցադաշտերը

Արեդակիջերմության շնորճմվ: գերազանցապես ամռան ամիսներին, որը նպաստավոր ճանդամանց է չորային երկրների Համար: Միջին Ասիայում, օրինակ, չրի մեծ պաճանջարկկա ամառային ամիսներին ն ալդ ժամանակ էլ տեղի է ունենում սառցադաշտերի Ճալքը: Վերջինժամանակներս փորձերեն կատարվումկարգավորելու

աբլացիան. եքե աֆճրաժիշտ է ատոլի հռանդուն 4արք, ապ ԻՌՖքնաթիռիցսն փոշի Են ցանում սառցադաշտի վրա, իկ ճալջը թուլացնելու ճամար օգտագործում եՆ սպիտակ փոշի, Լ: որից ալիհդոն մեծանում երբ սառցադաշտում սառցային զանդվաժիմուտքը գերազանյում մ Ճալքին (դրականՃաշվեկշիո),ապա լեզվակի շր ջանում սառցադաշտն աճում է, արշավում, իսկ հհ ստառջի՞ էբր-՛ փուտջի-հլքի ճաշվեկշիոր բացասականէ, սառցադաշտը ճատվում է ն նաճանջում: Արշավին նաշանչի պատճառկա-է դառնալ մթնոլորտային կոշտ տեղումների քանակի 1 րող օդի ջերմաստիճանիփուխոխությունը:

երկրի զարգացման պատմության բնթացքում հղել էն սառցապատմանմի քանի դարաշրջաններ, որոնք բնդմիչվել

միջսառցապատման ղարաշրջաններով: Սառցաղդաշտերի արշավներըհղել են Երկրիզարգացման բոլոր դարաշրջաննե-

նե

րում: Դրանցապացույցները Հնագույն սառցաբերուկներնեն (տիլլիտները): կայնողոյում վերին պլիոցենից սկսած Ճաշվում են չորս սառցապատուվ՝դյունց, մինդել, ռիս, վլուրի

Վերջինսառցապատումը՝վլուրմյանը (Վալդայանը) վերացել Հազար տարի առաջ: նշված սառցապատումների մեջ ամենազորեղըեղել է ոիսյանը (Ռուսական Հարթության վրա այն կոչվում է դնեպրյան), որը ծածկել է լեզվակներով իջել է Դնեպրի ամբողջ Հյուսիսային եվրոպան, ն Դոնի Հովիտները: Սովետական պաճպանվել Հայաստանում են վերչին երկու՝ ռիսլան վյուրմյան սաառցապատումների է ընդամենը 8--10

ու

Հետքերը:

.

պատճառներըկապված են ինչես արՍառցապատման ։տաքին՝տիեզերական (Արեգակիճառագայթմանլարվածության փոփոխման), այնպես էլ երկրի վրա տեղի ունեցող ւեկտոնական շարժումների, ծովի ցամաքի փոխճարաբեբության փոփոխման, մքնոլորտում ԸՕշ գազի քանակի փոփոխման(ջերմոցայինէֆեկտի փոփոխման)կ այլ երեույթնեու

հի

«ճետ:

դասակարգման Սառցադաշտերի

վերաբերյալ կան բազուղղությամբ զգալի աշխատանքեն բերվում է Հոբսը,Ս. Վ. կալեսնիկը: Սւտորն

մաթիվ սխեմաներ. վ. կատարել

Գ.

այս

Խառցադաշտների դասակարգման Ճամառոտ

ըստ 1. Գ. Շուբանի սոումներով|), (1922 Քոլոր սառցադաշտերըբաժանվում հն 11 տիպի

1 դաս. "7.

սխեման

(Վբճա-

դասի՝ դրանք էլ՝ Ր

սկզբնական սառցադաշտեր

-

սառցադաշտեր. զբաղեցնում են կառակառային յին գոգավորություններըն ձյան գծից ցաժ չեն իչնու:

կոների Հրաբխային

էշ

դաշտերը դտնվում ներն իջնում են ցած:

են

Յ.

4.

սառցադաշտեր, ֆիռնային

խառնարաններում,լեզվակ-

սառցադաշտեր.ղրաղեցնումին (եռնագագաթների տաք զոտու ամենաբարձըլեռնադագաքներիգոդավորությունները. անջատ-անջատ,միմլանցից մե-

կուսացած են, կախված սառցադաշտեր.գտնվում են զառիքափ լանջերին, սնման ն Հճոսքի մարզերը դոգավոբությունների մեջ չեն, այլ ուղղակի լանջին, կարծեռ կախված են, նրանց ծայրամասերից սաղցային ղանդվածներըպոկվում են ն թավոտ ճովիտների մեջ:

Ա ղաս. 5. 6.

սառցադաշտեր» ճովտային

Ալպյանտիպի.

սնման

լեզվակ:

մարզից դուրս է գալիս մեկ

Քարդ Հովտային (կովկասլան) տիպ. կազմված է գլխավոր սառցադաշտից ն նրան միացող վտակնե-

րից: 7.

՞

Միջինասիական տիլ. տնվում է ոչ միայն ֆիոնանան ձյան Ճյուսերից (Քուրքնս-

Ց.

յին դաշտից, այլ տանյան տիպ):

Հիմալայան(դենդրիտային) տիպ. սառցադաշտե-

հը

11 դաս.

Ժիանալով ծառանման

պատկերեն ստեղծում:

սառցադաշտերի միակցությունկամ մառցադաշտասինկոմպլեքսներ 9. Սառցադաշտային սարավանդ(օ«կանդինավյան տիլ). սառցադաշտը ծածկումէ ոչ միայն գոգզավորությունները, այլն ջրբաժանները,նրանից դուրս

գալիս մի քանիլեզվակներ: նախալեռնային սառցադաշտեր(մալյասպինյան տիպ). լեռներից իջնող չովտային սառցադաշտերը միանում են, նախալեռներում տտեղծում են մեկ (սկանդինավյան ընդշճանուրխոշոր սառցադաշտ տիպին 4ակառակ)': 11. Շպիցբերգենյանտիպ. ծածկում է լեռնային երկիրն ամբողջությամբ,տեղ-տեղ սառցադաշտի են դալիս սրածայր լեռնագազաթներ, կից դոլա սառցադաշտի մակերնույքին արտաճայլտվածէ սառցատակ ոելինֆի ընդճանուրպատկերը: 17 դաս. կղզայինն մայոցամաքհային սառցադաշտեր Այս դասի մեջ տիպեր չեն առանձնացվում. բնորոշվում է նրանով, որ սառցադաշտերը ծածկում են մայրցամաքը կամ կղզին ամբողջությամբ (Անռնհլինֆը տարվոիդա, Սառցատակ Գրենլանդիա): սառցադաշտի մակերնույքին արտաճայտված չէ, մեծ սառցադաշտը Հզորություն ունի, վաճշանաձն է ծածկում կղզին կամ մայրցամաքը: Աշխարչիլեռնային խոշոր սառցադաշտերիցեն եվրոպաՎատնա, Սվալբարդ, յում՝ ԱլեչիչԳորներ, Ֆիշեր,Ցուստեդալ, կովկասում՝Դիխսու, Բեզինգի, Տվեբեր, Ցաններ։ Միջին Աեն

10.

տա-

հնիլչեկի, Ալքայոմ՝ՄլոնԶներավշանի, սիայուվ՝ Ֆնդչենկոյի, սու, Պրժնալասկու, Բալտորո,Բիաֆո, Խիսկարակորումուի՝ պար,Հլոմալայներումվ՝ Ռոնգբեկ: Հյուսիսային Ամերիկայում սառցադաշտայինմեծ կենտրոն է Ալյասկայի լեռնաշղթան: Մթնոլորտային տեղումներն այստեղ շատ են, ն առաջացել են Մեծ ճղզոր սառցադաշտեր՝ Մալյասպին,

Վանսառցադաշտ,

Նոր ԼՔ Ձոլերաս, Հորն,Հարավային Խունկալ, Ամերիկայում՝ Մուրչիսոնի, Գոդլի սառցադաշտերը: լանդիայուվ՝ Թասմանի,

Աֆրիկայումսառցադաշտերկան Քիլիմանջարո,Քենիա, Ռու-

վինզորիգզադաթների վրա, սակայն մեծ չեն: Սառցադաշտեբի ընդարձակ զանգվածներ կան կանադական արշիպելաՑան-Մայեն, նոր երգում, Շպիցբերգենի, Ֆոանց-իոսիֆի, կիր, Հյոաիսային երկիրկղզիներում: սառցապատ ժամանակակից

երկրագնդի տարածհւթյունը

վբա կազմում է 14,5 մլն կմշ (ցամաքի տարածքի10

Ե-ը)

սառցի ժավալը 24 մլն կմՀ,որի 98,6 0-ը գտնվում Հ բննոային երկրներում: եթ: բոլոր սառցադաշտերը Հալվեն, ապա օվկիանոսի մակարդակը կբարձրանա60 մ-ով: Սառցադաշտերում կուտակված քաղցրաճամ չրի վիթխարի պաշարները, մարդու ճամար մեծ պաշար-ռեղերվ են, որոնց օգտադործումը ապագայում գործնականմեծ նշանակություն է ունենալու

Զ) Բազմամյասառաձություն(ճավեորժական սառցույթ): Ֆրոլորտիդանդաղջրաշրջանառությանօղակներիցմեկը բազ-

է: Այներկրներում, որտեղ օդի տարնեմալա սաղռածությունն կան միջին ջերմաստիճանը --Ց--5՞-ից ցածրէ, որոշ խԽորության տակ գնտնաճողը-դրունտըշուրջ տարի սառած է: Քազմամյա սառածությանտարածման շրջաններում(ցամաքի տարածքի 20 ե-ը) ամառային ամիսներին երկրի մակերնույթի է Այդ շերտը կոչվում է գորամենավերին մասը չալչոմ Ամեն ծունյա շերտ: տաիի ճալչող շերտի Հաստությունը կազմում է 30 սմ-ից մինչն 3 մ, որը կախված է ամռան տնողությունից ն ջերմության մուտքից: Տունդրայի զոնայում ամաոր կարճատնէ, գործունյաշերտի ճաստությունը Հազիվ Հասնում է 30--50 սմ-ի: ԴեպիՀարավ գործունյա շերտը Հաստա-

ՍիբիրիՀարավայինշրջաններում ՀյուսիսայինՄոնղոլիայում Հասնում է 2,5--3 մ-ի: Այս շերտում փշատերն ծա-

հում

է,

ու

ռատեսակներըկարողանում են ճաջողությամը զարգանալ:

ՍառցույքիՀլորությունը (Հաստությունը)էրկրի տարբեր մասերում տարբեր է՝ սկսած մի քանի տասնյակ սանտիմետմ: Միջին ՍիբիրիՃյուսիսային մաեՐից մինչն 700--800 բում նկատվում է ամենաճզոր սառցույթը։ Բազմամյա(ճավերժական) սառցույթի մեջ Հանդիպում են չճալված ճատդրանք կոչվում են Հալույքներ (տալիկներ): Հալույվածներ. թը կարող է միջանցիկլինել, ընդգրկել ամբողջ սառցույթը: Այդ դնպքում ենթասառցութայինչրերը ճալույթի միչջովդուրս են դալիս երկրի մակերնույքի: Բազմամյասառած գետնաճողերիտարածման մարզերում առաջանում են վտանգավորերնույթներ՝մակասառույք(նա(եդ), ջերմակարստիերնույքներ։ Մակասառույցնառաջանում գետնաճողի տակիցջրերը ելք գրտգալիս երկրի մակերնույթ ն նույն տեղոսիէլ

է Հետնյալ կերպ.

նելով

դուրս

են

սառած

` -

`

`

ռառչում,առաջացնելով սառցի

՛

«ճակայականկուտակումներ, որոնք կարող են խափանել երկաթուղիների, խճուղիներիշաՀագործումը: Հաճախէ պատաճում, որ չուրը դուրս է գալիս շենքի մեջ ն սառչում: Ֆերմակարստը այն երնույթնէ, երբ սառած գետնաճողըտեղ-տեղ 4ալվելով ձւախախոման պատճառ է դառնում, շենքեր են քանդվում, առաջանում են մանր սազոգավորություններ, որոնք լցվում են չրով: Քաղզմամյա Են ռածության շրջաններում ռելիեֆի տարածված ձներից ջրալակոլիտները (լակուտերեն՝ բուլգունլախ), ցեխասածճքիկամ ցեխաճոսքի (սոլիֆլյուկցիա) դարավանդները (որոնց մասին արդեն նշվել է): Բազմամյա սառաժության շրջաններում չինարարական աշխատանքներըկապված են մեծ բարդությունների Հետ: ՍՍՀՄ-ում մշակվում են նոր մեքոդներ, որոնց օգնությամբ Ճաջողությամբլուծվում են սառցույթի ճետ կապվածդժվարու-

թյունները:

՛

՛

է) Ստռորեոկոյա չբեր ընդչանուր անվան տակ Հասկանում ենք այն բոլոր ջրերը, որոնք գտնվում են հրկրի մակերնույթի տակ: երկրակեղնի վերին շերտերում չուրը գտնվում է հրհք պինդ, Ճեղուկ, գազային վիճակներում, կամ մտնում տարբեր՝ է նյութերի բյուրեղային կազմի մեջ ն կամ բավական ամուր կերպով միացաժ է ղանազան նյութերի Հետ ու նրանցից անջատվել կարող է միայն 100"-ից բարձր ջերմաստիճաններում: Ստորերկրյա չրերը մթնոլորտային տեղումների արգասիթ առաջանում են հրկու ճանապարճով՝ներծծանցման(ինֆիլտրացիայի) ն խտացման (կոնդենսացիայի)միջոցով: են.

դեպքում գետնինթափված մթնոլորտայինտեներծծանցման ղումները գետնաճողերիմիջով քամվում են կամ ճեղքերի միջոցով քափանցում են երկրի խորքը (ինֆլուացիոն չրեր) Խոացումը (կոնդենսացիան)այն երնույթն է, երբ ապարների ծակոտիներումու ճեղքերում գտնվող օդի միջի գոլորշիները շփվելով սառն ապարներին՝առաջացնում են կաթիլներ այնպես, ինչպես որ ամռանը սառը ջրով լցված անոթի պատերը դրսից ծածկվում են չրի մանր կաթիլներով:ներժծանցմանն խտացմանջրերը միասին կոչվում են վադոզային (մքնոլորտային ծազման չրեր): Կան չրեր էլ, որ ունեն մազմային ծաղոսք, անջատվումհն

մազմայից: Սրանցանվանում են կուսական (լուվենիլ) չրեր, որովճետն առաջինանգամ են դուրս գալիս երկրի մակերնույք: ջրերը լայն տարածոսմ|չունեն, արտաճոսում են կուսական ճրաբխային շրջաններոսէ,այն էլ ոչ մեծ քանակությամբ: երկրիկեղնում ջրի քանակը Հիմնականում պայմանավորված է ապարների ծակոտկենությամբ ճեղքալնությամբ. նան է արանցով պայմանավորված ջրունակությունը: Վերջինս մի քանի տարատեսակ ունի՝ 1. Աիվ Սա ջրի այն քանափնէ, որ զըջրունակություն: րունտը կարող է ընդունել ծակոտիներիլրիվ Հագեցման դեպու

քուր

-. կապիլյար կամ մաղզականջրունակություն: Ջրի այն

ջանակը, որ ապարիմազական անցքերը կարող հն ընդունել: 3. Մոլեկուլային Ջրի այն քանակը, որ չրունակություն: ապարը կարող է պաճել մոլեկուլային ձգողական ուժի միջոցու

Ապարներիժակոտիներում տվյալ պաճին գոյությունունեցող ջրի քանակը կոչվում է ապարներիբնական խոնավություն, որը սովորաբար արտաճայտվումէ ապարի զանգվածի նկատմամբ ունեցած տոկոսային Հարաբներությամբ՝

գ--Բա-քջ լ0006 ք Ֆ

որտեղ Քլ ն Քշ-ը ապարի կշիոն է մինչն չորացումը ն չոբացումից Ճետու Լրիվ ջրունակ ապարներըբնդունակ են ազատ Ճճոսքիմիջոցով որոշ քանակությամբ ջուր տալ: Այս երնույթը կոչվում է ջրատվություն: Մեծ ջրատվություն ունեն խոշորաճատիկ ն ճեղքավորված գետնաճողերը, իսկ մանրաճատիկ ծակոտկեն գնտնաձճողերը,չնայած մեծ ծակուտկենությանը,ունեն փոքր է մոլեկովային ջրատվություն, որովճետն նրանց մոտ մեժ ջրունակությունը: կազմող ապարներն նրանք շերտախմբերը Եերկրակեղնը որոշակի ջրային Հատկանիշներունեն ն բաժանվում են երկու ճիմնական խժբի՝ ջրաթափանց(Խիճ, ավազ, ճեղքված լավաներ ն այլն) ն ջրամերժ (2ոծ գրանիտ, մարմար, քվարցե): Այս երկուսի միջն կան կիսաթափանցներ,որոնք դրժվարությամբ են անցկացնում չուրը (ոչ շատ մանրածատիկ ու

Հ

տորֆ, մերգելներ կավատվազներ, են, լյոս,

ն

այլն):

կան ապար-

Ֆեր, որոնց բեկորներըջրամերժ սակայն ամբողջ շերտաջրաթափանց է խիստ ճեղքոտվածության շնորչիվ: խումբը Օրինակ Հայկական ՍՍՀճրաբխայինծաժկույթները կազմված են ճեղքվածլավաներից, ն մթնոլորտային տեղումները նրանց միջով արադությամբքամվում են լեռնեթի ստորոտներում դուրսա են ճորդում ճղզորաղբյուրների ձնով: կան ստորերկրյա ջրերի մի քանի տեսակներ. Ապբարներում ու

1.

կապվածկամ կոնստիտուցիոն ջուբը մրոՔիմիասես

է նյութի մոլեկուլի կազմի մեջ, ջրի Հեռացման դեպքում

կում

միներալը քայքայվում է (օրինակ, 2.

ջոտը Բյուտեղացած

մտնում

կազմի մեջ, տաքացնելիս ջուրը փոխում է, բայց Ճճատկանիշները

Ի6չՕչՀ-ՅՒԻՆՕ-2Բ6(ՕՒլ):

է մի

Ճեռանում

շարք

միներալների

է, իսկ միներալը

չի քայքայվում, օրինակ,

գիպսը (ՇոՏՕլ: 2ՒԷկՕ ՇՏՏՕւ-Հ2ՒԼ,Օ): 3. Գոլորշակեպջուրը գտնվում է ապարի ծակոտիներում ն շարժվում է գազի առաձգական ՀատկանիշներինՀամապատասխան: 4. Հիգոոսկոպիկ նատած է ջուրը ապարի մակերնուլթին ն մոլեկուլների մեկ շերտի Հատտությամբ պաշվում է կլանման (սորբցիոն) ուժերի (մոլեկուլային ձգողական ուժի) միչոցով, է միայն գոլորշացման միջոցով: ապարից Հեռանում 5. ջուտը շրջապատում է ապարի մակերնույԹաղանթային թը թաղանթի ձնով, թուլ է միացած ապարին, բույսերը դբժ»

վարությամբ են յուրացնոաի: 6.

Մազական (կապիլյաո») ջուրը գտնվում

է մազական

անցքերում, երկրի ձգողական ուժերին չի ենթարկվում, ալլ Հաղթաճարելով դրանց՝շարժվում է մազական (մենիսկային) ուժի միջոցով: Շատ կարնոր նշանակություն ունի բույսերի

Համար: 2. Սիսնրաճակային չոտը՝ ապարների (գոավիտացիոն) -

ճեղքերում ազատ Ճոսող ջուրը, որ ննթարկվում է երկրի ձդգողական ուժի օրենքներին: 8. Ֆուրը պինդ վիճակում (սառույց): 9. Նեբբջջայինջուտ՝ Հողի մեջ զոնվող բույսերի դեռնաս չքայքայված բջիջներում պարունակվողջուրը: երկրիմակերնեւյթիտակ առաջինչրատար չերտի չրերը

անվանում են գետնաչճողային(գրունտային)չրեր, նրանցից ավելի խորը գտնվող ջրատար Ճորիզոններում գտնվող չրերը՝ Մինչն գետնաճողային չրին Հասնելը՝ ճողի միջշերտային: գետնաճողի մեջ կան Հողաշերտի չրեր: նրկրագնդիվրա այդ. չրերի քանակը Հասնում է 25 Հազ. կմ, որը մոտ երկու անտամ չատ է տարվա ընթացքում գետերի միջոցով դեպի օվկիանոս տարվող չրից։ Հողաշերտիչրերի քիմիական Ճճատկանիշները ամբողջությամբ կախված ենն ճողագրունտների ճատկանիշներից։ Օրինավ՝տայգայի զոնայում չրերը քաղցրաճամ են, բայց օրգանական թթուների առատության պատՃառով թթու են: Անապատայիներկրներում տարածված ղուոներում Ճողաշերտիչրերը աճախ ունեն Հագնեցմանսաճմանին մոտ աղիություն ն այն: Հողաշերտիչրերը բացառիկ դեր ունեն ճողագործության մեջ։ Մազականանցքերն ի վեր գնացող չուրը ճանքային սրհունդ է մատակարարում բույսերին, մասնակցում է լուսասինթեզին (ֆոտոսինթեզին): Գետնաճողային ջրերի ազատ մակերկույթին անվանում են գետնաճողի չրի ճայելի: ՎերջինսՃազվադեպէ լինում ճորիզոնական. սովորաբար որոշ թեքություն ունի, ն չուրը ճոսում է այդ թեքությամբ: Այն միջշերտայինչրերը, որոնք պարփակված են ջրամերժ շերտերի միջն ն ունեն ճիդրոստատիկճնշում, կոչվում են արտեզյան: Որպեսզի արտեզյան չրերը երկրի մակերնույք շատրվանեն, անճրաժեշտ է, որ այդ ջրերի ազատ մակերնույթը (պիեզոմետրիկ մակերնույթ) ավելի բարձր լիՃի, ջան երկրի մակերնույթն է (կ. 10): Ավելի քան 1000 ու

ա-

Նկ.

10.

Արտեզյանչրերի

ոխեման: առաջացման

ւ լ

'

Հ

Հորատանցք փորված Արարատյանդաշտում, Արտեզյան բռեց չրերը լայնորեն օզտադորժվում ժողովրդականտընէ

ո-

են

տեսությանմեջ:

Ստորերկրյա չրերի շարժումր

նույթ

ուի,

ն

մասամբ լամինար բըրծակոտիների մեջ չրի շարժման արագությունը մեծ

բանաձնով՝ որոշվումԴարսիի

`

Մէ

Այսինքն արագությունն ուղիղ Համեմատական է ժֆանց(ֆիլտրացիայի)գործակցի (ԽՃ) ն թեքության (ն) արստադրյալին։Սծանցման գործակիցը ապարի ծակոտիներում չրի անցման տարածությունն է օրվա ընքացքուվ՝ մետրերով Հաշված (մ|օր)։ Թվապեսայն Հավասար է ժծանցման արաման

ՄՀ«Հ)Նեթե 1-ին ճավասար է դությանը:

քամվում է ուղղաճայաց

ուղղությամբ:

1-ի,

ջուրը այսինքն՝

Ստորերկրյաչրերի ելքերը երկրի մակերնույթին կոչվում

աղբյուրներ, առաջանում են այնտեղ որտեղ ջբատար Ճորիզոնները Հատվում են երկրի մակերնույթով: Սովորաբար աղբյուրների ելքերը լինում են լեռնալանջերոսի ու գետաճոչ վիտներում։ Աղբյուրներըլինում են վերընթաց ն վարընթաց: Առաջինդեպքում չրատար ճորիզոնից ջուրը ճնշմամբ է վեր բարձրանում, իսկ վարընթաց աղբյուրում՝ ազատ ճոսելով: Հաճախաղբյուրների չրերը դուրս են դալիս մեծ խորություններից ն ունեն բարձր ջերմաստիճան, Հատկապես 4րաբխային շրջաններում, ն բխում են տաք աղբյուրների ու գեյղերծերի ձնով: են

Գեյզերները,ի տարբերությունսովորականտաք

ների, գործում

աղրբյուր-

որոշակի պարբերությամբ. մեկ անգամ Ճետո շատրվանելուց դադարում են ն որոշ ժամանակ է անոր երկրի խորքում ճավաքվող ջուրը տաքանա, ճբրաժեշտ, ճասնի կրիտիկականչերմաստիճանին, եռա ն գոլորշիները մեժ ճնշմամբ դուրս մղեն դգեյզերիանցքում կուտակվածյուբլ: Գեյզերներընուրբ գոյացություններ են ն լայն տարածում չունեն: ՍՍՀՄ-ում գեյզերներիտարածման միակ օջախըկամչատկայում է՝ Գեյղերնայագետի Հովիտը: ջրերի վարքը (ռեժիմը) կախված է կլիմաՍտորերկրյա յից, քանի որ դրանք սնվում են տեղումներից: Տարվաընթաջքում ստորերկրյաջրերի մակարդակը տատանվումէ, որն են

՛

Հորիզոնական առանցքի մրարտաճայտումեն դգրաֆիկորեն՝ են ժամանակը, ուղղաձիգի վրա՝ մակարդակը: Գրրա նշում ըբնթացջըժարաֆիկը ցույց կտա մակարդակի տատանման մանակի մեջ (էկ. 11): վք -

յ

ծ

) |

«ՀՀ

"

ԵՍ.

11.

2.

ԻՀՀ«Վ

1.

Մաորէրկրյաէրէրի մակարդակիտատանումներիգրաֆիկ:

Հայաստանումգետնաձճողիչրերի Սովետական

ամենա-

բարձր մակարդակը գարնաննէ, ձնձչալքիժամանակ, իոկ մենացածրմակարդակը՝ամռանը ն ձմռանը, երբ սնումը դադարում է, կամ մթնոլորտային տեղումները լինում են ձյան ձնով: գետի ն գետնաճողիչրերի միջն որոԳետաչովիտներում շակի կապ է Հաստտատվասի: երբ տեղումները պակասում են, ն դգնտի մակարդակն իջնում է, գետնաճողիջրերը Հճոսում են դեպի գետը: Տեղումներնավելանալու դեպքում դետի մակարդակըբարձրանում է, գետնաջրերըթափանցում են ջրատար ճորիզոն ն լրացնում գետնաճողի ջրերի պաշարները: Ստորերկրյաջրերի միներալացումն ուքիմիական կազմը մեծապես կախված են ապարներիՀատկանիշներից ձար կական լեռնաշխարճի «րաբխային ծածկույքների տակից եկող աղբյուրների ջրերը շատ թույլ միներալացում ուդուրս նեն 50--100--200 մգ/լ ն աշխարչճիլավագույն ջրերի շարքն նն դասվում: Փոքրմիներալացման պատճառն այն է, որ Ճբբրաբխայիներխոասարդլավաները ջրի մեջ վատ են լուծվում, ն մթնոլորտային ծազման չրերը լուծված բաղադրիչներով շատ չեն Ճարստանում: երկրի մակերնույթին կան շրջաններ, ա-

`

`

թեր

կազմված են Հեշտ լուծվող կրաքարերից, սրանց մեջ 2րջուլնառությունկատարող ջրերը Ճարստանում են լուծված

Վրաստանիկարստային (շրինավ՝Արեմտյան նյութերով.

.

կատաշրջանների ջրերը): Որքան երկարատն շրջապտույտ րեն տտորերկրյաջրերը, այնքան նրանց միներալացումը կրմեծանա: Օրինակ, Արարատյան արտեզյան ավազանում վեՇին Հարկերի ջրերը պիտանի են խմելու ն ոռողման ճամար, մինչդեռ ստորին Հորիզոնների ջրերը երկար ժամանակ այնտեղ մնալով, աղիացել են ն պիտանի չեն: Ստորերկրյաջրերը ապարների ծակոտիներում շարժվելով աստիճանաբարազատվում են վնասակարբակտերիաներՐից։չուստի ջրամատակարարմանճամար ավելի ուսալի աղբյութներ են: Լեռնային երկրներում տարածված աղբյուրները այս տեսակետից անփոխարինելիեն: մեծ խորություններում, դանդաղ շրջանաոուՔարոլորտի թյան ոլորտում զտոնվողջուրը մեծ ճնշման տակ է, ուստի մինչն 374"-ում այն կարող է դեոնս Հեղուկ վիճակում մնալ, իսկ Ճաղեցած լուծույթները մնում են Հեղուկ 450«-ում։ Այդ չրերը ունակ են իրենց մեջ լուծելու շատ միներալներ, ուստի երկրի մակերնույթ բարձրանալով առաջացնում են Հանքային

աղբյուրներ:

|

աղբյուրների Հանքային

ելքերը Համընկնում են երկրակեղնի խոշոր բեկվածքների Հետ ն այդ պատճառովշատ տարածված են ծալքավորված Ճրաբխայինշրջաններում: Հանքային աղբյուրներով շատ Հարուստ է ՍովետականՀայաստանը(Արզնու, Հանքավանի, Բջնիի,Ֆերմուկի, Սնանի ավաղանի ն այլ աղբյուրներ):Դրանք Հիման վրա ստեղծվել են առողջարաննելը ՄԵ է տտորերկրյաչրերի դերը մի շարք ֆիզիվկաաշխարՃադրականպրոցեսներում, ինչպես օրինակ, ներլվացումը կարստային երնույթները, սողանքները: Ներ(սուֆոզիան), չվացումը այն երնույթն է, երբ ջրատար Հորիզոնում Հոսող է մանրաճատիկմասնիկները, որի ջուրը իր ճետ տանում ու

Հետնանքովնրա Հարակցականությունը թուլանում է, ն Լա շերտերը իրենք սեփականծանրության Ճճաճախ, ազդեցության տավ նստում հն, առաջացնում են ներլվացման ոչ մեծ դոդաչ վորություններ:

8--1001

կարստային երնույթները կապված են չրի լուծողունակրաքարը, գիպսը կության ճետ: Հեշտ լուծվող ապարները՝ են՝ ճեռանում քարանձավներ, առաջացնելով միջոցով ֆրի անունն ն է Ադրիատիկ ստացել լբոռոչներ այլն: կարստրիր ծովի ափին գտնվող կարտտիսարավանդից,որոոեղ այդ երեվերջերս Ճալտվուլթները շատ են: կարստայինքարանձավներ են շրչաՀայաստանինղնեգնաձորի Սովետական նաբերվել նում, որոնք Ճանաչողականմեծ արժեք են ննրկայացնում: Սողանքայիներնույթները ներլվացման արդյունք են՝ գետաճովտում, լեոնալանչերի վրա, ժովափերումջչրատար Ճորիզոնը Հաճախ թեքված է լինում ն չրերը թեքությամբ ճոԻրենց ճետ բերեանլով ղուրս են գալիս երկրի մժակերնույք՝ մասնիկներ: Վերինշերտերի Ճարակցակաով մանրաձճատիկ ն նություն խախտվում է, զանգվածներըթեքությամբ Հում են ցած: Սողանքայիներնույթները զարգացած են Վոլսա-

ՍովետականՀայասԿովկասում, գայիաջ ափին, Ղրիմում, սոտանի տարածքումն այլն: Մեր «Հանրապետությունում

ղանքներ տարածվածեն

Հովիտներումն Աղատնի

Ախուրյանի, Հրազդանի, Շաղափի,

այլն:

ՄԹՆՈԼՈՐՏ

Երկրի ոլորտների մասին խոսելիս նշեցինք, որ Երկրի կարծր կեղնից՝ քարոլորտից ն ջրոլորտից բարձր տարածվում մոլո(ատմոսֆերա):լնրկիր ոլորտը՝ մթնոլորտը բակի զարգացման--Տմլոդ տարիներիընթացքում մթնոլորտի միշտ եղել է: Այդ ոլորտը պաճպանվում է երկրի շուրջ մեծ ուժի, իսկ վերջինս նրա շնորճիվ մոլորակի ձգողական է գազային

խտության արգասիքնէ։ կաս լիներ,

ապա

օդը

եթե խտությունը 5,52-ից

շատ

պա-

վաղուց ցնդած կլիներ այնպես, ինչպես

տեղի է ունեցել Սանիվրա:

եթե Սակայն

Երկրիցչի փոփոխություններեն կատարվել, Մթնոլորտի այժմյան կազմն կառուցվածքն այնպիսին են, որ ներկայիս օրգանականաշխարճիգոյության դա

Հեռացել,

ապա

նրա կազմի մեջ

մեժ

ու

:.

օդը

`

Հ

զարգացմանճամար ամենաբարենպաստպայմաններն են

ու

քննարկենք այդ Համառոտակի ստեղծվել:

ճարցերը:

ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ ԿԱԶՄՆ ՈՒ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ժամանակակից մթնոլորտի

ներքին շերտը՝ տտորինոլոր-

Հետնյալ կազմն ունի (տրոպոսֆերան) երկրի մթնոլորտը անկանոն

տր

(անոմալ)կազմ ունի. այստեղ Ճամարյաբացակայում են տինզերքում գերիշխող ջրածինն ու

ճելիումը:

երկրիզարգացման մինչքեմ-

բըրյան

Գազը Ազոտ

Թթվածին

Արգոն

Ածխաթթուգազ ժամանակաշրջանում Այլ գազեր

Ծավալը,

Յե-ով 78,08 20,94

0,93 0,03

0,02

մթնոլորտը լցվածէ եղել ջրածնով, ամիակով, ածխաթթու դազով, բավական շատ են եղել ջրային գոլորշիները: Ֆրածինը ժամանակի ընթացքում ցնդել է, ուրորամանուշակագույն ճառագայքների ազդեցությամբ չուրը քայքայվել է՝ տալով ջրաժին թթվածին: Վերջինսմիանալով ամիակի 4ետ անջատել է ազատ ազոտ իսկ ածխաթթվի բաղադրությանմեջ ջուր, հղած ածխածինը կուտակվել է օրգանական նյութի մեչ՝ ռաջացնելով Հանքային վառելանյութի պաշարներ: Մթնոլորտիթթվածնի անջատման Հզոր ազդակ եղավ ֆոտոսինքեզի երնույթը, որն օվկիանոսում սկսվեց դեռես արխեի դարաշրջանում, իսկ ցամաքի վրա դեոնի ժամանակաշրչանից ն, անընդճատավելանալով, ճասավ մոտ 21 0-ի: Մքնոլորտում չնչին քանակով կան կրիպտոն, քսհնոն, նետն, Հելիում, ջրածին, օզոն, յոդ, մեթան, ամիակ, ժծմրաչրածին: կան նան ջրային գոլորշիներ, որոնց քանակը ստորին ոլորտի շերտում կարող է Հասնել մինչն 4 0-ի: Բացի վերը նշվածներից, մթնոլորտը պարունակում է անրողոլեր (կախված վիճակում գտնվող փոշին, գործարանայինծուխը, ծովային ծագման աղեր ն այլն): Սրանցդերը մեժ է ջրային գոլորշիների խտացման ժամանակ: Ի տարբերություն Երկրի այլ ոլորտների՝մթնոլորտն ըստ բարձրության նոսրանում է ն աստիճանաբարանցնում է միչմոլորակային տարածությանյայդ անցումն այնքան աննկատ է, որ դժվարէ սաՀման դնել: եթե մթնոլորտի ոաճմժանը Հաու

ու

ա-

մարենք նրա մագնիառլորտիսաճմանը, ապա Ճաստությունը կկազմի 90 Հազար կմ, իսկ այն սաճմանը, որտեղմարդը կակմ, ուստի գրականության մեջ բող է շնչել ու ապրել՝ 6--2 ու ճանդիպող սաճմաններն մթնոլորտի Հաստության տվյալները պայմանականեն: Մթնոլորտնուղղաձիգ ուղղությամբ կազմվաֆ է մի բանի շերտից (նկ. 12): ա. ամենաներքինշերտն է՝ Ստորին ոլորտը (տոոպոսֆերա) 8--18 են կմ Հաստությամբ. այստեղ կատարվում մթնոլորտեղումներ, ամպամածություն, ցիկլոնտայիներնույթները՝ ներ ն այն: Այստեղ է կենտրոնացած մթնոլորտի զանգվածի 80 եե-ը:երկրի մակերնույթի վրա օղի ճնշումը կազմում է սնդիկի սյան 260 մմ,.այաինքն՝ 1013 մբ (միլիբար), որը Հավասար է 1013: 102Փա (պասկալ):1 Պա»-10 3 մբ, կամ 1 մբ«100 ն 1սմ2 մակերեաիվրա կազմումէ 1 կգ-ից մի փոթր Փա) ավելի: Ստորինոլորտի վերին սաճշմանում ճնշումը կազմում է 280 մբ (28.105 Պա),Այսպիսիցածր ճնշման պայմանձնիբում մարդը չի կարող ապրել: բ. Ստոբջնադաղաբի չեոբտըստորին ո(տբոպոպաուզա) լորտից վեր, մոտ 1 կմ Հաստությամբ անցումային շերտ է: գ. Վեբնդլոբտը տարածվումէ մինչն 50-(ստոատոսֆեբա) 55 կմ բարձրությունները: Ստորինվերնոլորտում մինչն 20 կմ գրեն անփոփոխէ՝ --Շ0--70", որից վեր ջերմաստիճանը աստիճանաբարբարձրանում է, անցնում է 0"-ից' Այստեղ օղը տաքանում է անմիջականորենԱրեգակից, օզոնի (0:) է շերտը կլանում ճառագայթներիմի մասը(ՀատկապեսկարՃալիք),ինչպես նան կորպուսկուլային, ռենտգենյան ե այրին, որոնք սպանիչ են օրգանիզմներիՀամար: ՛

դ-

Միջնոլորտը (մեզոսֆեբա)տարածվումէ

55--80

կմ,

անցումային շերտ է, որտեղ ջերմաստիճանընորից նվազում է մինչն --90«Ըչ հ.

80--90 զ.

Միջշնաղդադաոռի շեբտը(մեզռպաուզա)տարածվում է է՝ 180", կմ-ի Միջն. ջերմաստիճանըՀաստատուն 90--1000 ՋԵբմոլոբտր կմ-ի միջն ըն(թեոբմոսֆեոա)

կած ոլորոոն է, որտեղ չերմաստիճանն ըստ բարձրության է. այն 600 կմ-ի վրա Հասնում է 1500-ի, որից Հետո իչւ-

ճում նում

է։

Այստեղմոլեկուլներն

ու

ատոմներըուլորամանուշա-

ՈւՈՐՏ

ԱՐՏԱՔԻՆ

|

-

Տ

ՀՀՊ

ԺՊ»:

աբ `

Վ

Ֆ

թ

|

Բ-Ը

-

ՁԻ

Հ250 ՁԵՌՅՄ

մա

Հ 180

է

ՀՀԼՏ0 -

: վա "5120 Հ

ի

։

վ ||

լ

մեած վմ

իճ

հ

լ

լ ի ճ

|Ր

ե

ե

ասո

իտա

լ

|ք

ւ լ խողորտ ՈնՆՈլորտի

1--

-՞

Հ

Հ Ը

10.

Տ

Ի"

440. -

՛

՛

՛

Իր տի ոլո

ի

ած

2ւ

՛

տ

Ժ

ո՛

`

|օօօ4

-

օօ.

.

։:

ոճ8 ն.

-

հ

օ

աան

":

ՆՏ

,

ՀՀ Թ2-7 մածարդակր

-Փ`

."

Գ

|

|

-120`

եկ.

Ր

ժ

Մ

2:

`

Լ

8 Վ.երՆ ո1 տ իթ» ստորնագագար

.

|

"Ոլ Ռւ՛ԼՈՐՏ

.

Հ

ւ

շերած իոնոլորտի

շա Տ

ի"

Ք

0Ը

ն Զ. Ն Մթնոլորաի կառուցվածքիսխեման (րոտ Խ. Գ. Փողոսլանի Տուրնէտիի): Առներիամենամեծ բարձրությունը, Ֆ-. օվկիանոսի ամենամեծ խո13.

բությունը,

8--

Բավոբ ամպեթ,

ստորին ամպեր, 4-կոնվեկցիայի ամպեր, 5-փետ6-. սադափյա ամպեր, 7-արծաթագույն ամպեր, 8--

10-Պիկարիօտրատաոստատը, 9-- «Սոոավիաքիմի»ստրատոստատը։ Գիթգոնդեր,11-օ«դերնուքարանական երկրաֆիզիկական «Հրթիոնէր, 12-. 13-- Երկրի արչեստական արբանյակներ, 14-ճրթիռներ, ձայնի ալիքոա-

Ֆերի անդրադարձում,15-. կարճ միջին ալիքների անդրադարձում, 16-ալիքներիանդրադարձում,17-- բենռափայլը ստորին իոնոլորտում, 18--

վերին Բենռափայլը

թոռնոլորտում,19-. նամեծ

երկնաքարեր, 90-կուտակումը:

օզոնի ամե-

կագույն, էլեկտրականչ ոննտգենյան ճառագայթների աղզդեցության տակ տրոճվոմք են, առաջանում է պլազմա՝ լիցքապրոտոններիխառնուրդ: 0դն ալսվորված էլեկտրոնների է, ուստի կոչվում է նան իոնոլորտ լիոնոստեղ իոնացված ֆերա)։ իրնացումնրատ բարձրության թուլանում է, առավել կմ բարձրության վրա է: Ռափոնացվածոլորտը 300--400 դիոալիքները, Հասնելով սրան, անդրադառնումեն, իոնոլորմեծ մասը: տր կլանում է ոննտգենյանճառագայթների է. Աբշտոսքին ոլոբտը (էկզոսֆերա) տարածվում է 2000--3000 կմ. այստեղ գազերի մոլեկմ-ից բարձր՝ մինչն է կրիտիկակակուլների շարժման արագությունը մոտենում է մթնոմասը պոկվում ուստի մի նրանց ճին (11,2 կմ/վոկ), ն լորտից անցնում միջմոլորակային տարածություն: ու

ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ ԴԵՐԸ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԹԱՂԱՆԹՈՒՄ

Բացառիկէ օդի դերը աշխարճագրականթաղանթում: 0դը առանց Թափանցիկէ, ն նրա միչով Արեգակիճառադգայքները են Հասնում սակայն այդ երկրի մակերնույթ, դժվարության Ճառագայթներիմի մասը ցրվելով մթնոլորտում ցերեկային ժամերին լուսավորում է երկիրը: երկրի վրա լույսի ցրման Հետնանքով նույնիսկ Արեգակի բացակայության դեպքում` արնածագից առաչ ն մայրափուէ, ն կարելի է ատից Հետո, երկար ժամանակ դեռես լույս 8րվածճառագայթներն այնքան լույս են ռարկաներընշմարել: անտառում տալիս, որ բարձր ծառերի ստվերում կանաչ բույսեր են աճում, ն Արեգակիուղիղ ճառագայթներիբացակայության պայմաններում ֆոտոսինթեզ է կատարվում:։ ՄայրամուտիցՀետո Հորիզոնի վրա երնում է զոդիակային լուլոը՝ կոնաձն տեսքով: գլուխը կլորացած ն անչայտանում է, երբ բոլորովին մուք է։ Այս լուսավորումը տեղի է նենում, րստ հրնույթին, պլազմայոսՐԱրեգակիՃադագայքների աֆդրադարձման Հետնանքով: Բացի զոդիակային լուսավորումից Հորիզոնի Հակառակ կողմում նկատվում է նան Հակալուսավորում: Վերչին ժամանակներս կատարված ռումնասիրություններից պարզվել է, որ երկրից 1,5 մլե կմ ճեռավորության վրա, Արեգակի Ճճակառակկողմում դոյուՔլուն ունի ծանրաճշակթաքստոց, որտեղ գտնվում է մանրաու-

ու-

յ

ձրկնաքարային(միկրոմետնորխոային)փոշի, որը Երկրիճետ միասին մեկ տարում պտտվում է Արեգակի շուրջը: Այս թաՓրստոցում գտնվող փոշին ազատ կերպով լուսավորվում է ն Երկրիվրայից նշմարելի է: երկնակամարիլուսավորման Հետաթրքիրերնուլթ է բենոր երնում է բնեռային գիշերջետավփայլը (ճյուսիսափայլ)։ բին աշխարճագրականբարձր լայնություններում: Բենռափայլը լուսավորում է շրջապատը Լուսնի նման: Մթնոլորտիերկրի ամենաշարժուն տարըն է. երկրի մակփրեույքին նրա արագությունը ճասնում է վայրկյանում մինչն 100 մ, իսկ մքնոլորտի վերին շերտերուտ՝ավելի թան 250 մ: Մւղղաձիգչարժումները կազմում են մինչն 10--20 մ/վրկ: Այսւլիսի արագ տեղաշարժերն են պատճառը, որ մթնոլորտն ամենուրեք ունի նույն բաղադրությունը:լ 0դը Հիմնականում թափանցիկ է Արեգակիճառագայքների ճամար, ճատկապեսսպեկտրի տեսանելի նըստվխրույթում, են մինչն երկրի մակերնույք ն տաքացնոսի: բանք ճասնում Իսկ օդը տաքանում է Հիմնականում գետնինշփվելով: Մթնոլորտն այն միջավայրն է, որտեղ տեղի են ունենում օքսիդացման պրոցեսները, որոնք շատ տարածված են երկրագնդի մակերնույթի այն շերտերում, որտեղ թթվածին կա: 0դը կյանքի միակ միջավայրն է, ն այն կենդանիները, որոնք Քոքերով են շնչում, օգտադգործումեն օդի թթվածինը: Բուլսերը նս օդի միջավայրում են ապրում, նրանից վերցնում էն ՇՕշ գազը ն լուսասինթեզկատարում:. 0դի միջավայրում է կատարվում ապարների Ճողմաճարումը, երկրորդական միՄքնոլորտում հն կազմավորվում տեսինթեզը: ներալների ն ղումները բազմաթիվ շրջանառականպրոցեսներ՝ ցիկլոններ, անտիցիկլոններ, պասսատներ, մուսսոնհեր, բրիզներ նե այլն: Մթնոլորտիմիջոցով է կատարվում (ժովազեփյուռ) Տան քիմիական տարրերիօդային տեղաշարժը (միգրացիան): Մթնոլորտումչրային գոլորշիներն ՇՕց դաղը առաջացՖում էն այսպնա կոչված չերմոցային էֆեկտ՝ մթնոլորտբ իր միչով բաց է քողնում ԱրհգակիՇառագայքների շիմնական մասը գրեթե ամբողջությամբ, սակայն դժվարությամբ է անցկացնում Երկրիցկատարվողերկարալիք ճառագայթումը:Այնպես, ինչպես չերմոցում ապակին պաճում է ներոի չերմուու

`

էֆեկտը ստեղծվում է մթնոլորտում: Թոմը, նույն է,

որ

Պարզվում

տեսակետից բացառիկ է ածխաթթու գազի դերը:

այս

գազը օդում ավելանա, ապա չնրմոցային էֆեկաը կուժեղանա, ն երկրագնդիմակերնույթին ջերմաստիճանը կբարձրանա: Այժմ աշխարճում տարեկանայրում հն մուտ 8--8 մլոդ տ վառելիք, ն այրումից ստացված ածխաթթու գազը մուտք է զորժում մթնոլորտ, մեծացնում է չերմոցային էֆեկտը: եթե Երկրագնդիվրա չլիներ չերմոցային էֆեկտը, ապա երկրի մակերնույթի միջին ջերմաստիճանը, այժմյան 15-ի փոխարեն, Հավասար կլիներ--Ֆ՞-ի: )

եթե ածխաթքու

ՄԹՆՈԼՈՐՏԻ

ՋԵՐՄԱՑԻՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

երկիրնԱրեգակիցստանում է ջերմային, լուսային ն կորԱրեգակիզանգվածում տեղի պուսկուլայինճառադգայքներ: ու-

նեցող միջուկային ոնակցիաներից ստացված ջերմային էներգիան փոխարկվումէ Ճառապալթայինի:Արեգակի սպեկտրը կազմված է տարբեր երկարության Ճատապալթներից:Երկրի մթնոլորտից դուրս 1 սմշ մակերեսը 1 րոպեում ստանովսք է նեն աղրե198 կալորիա, կամ 1,381 կվտ/մշ2, որին անվանում

Հաստատուն: Մթնոլորտիցդուրս դա Ճաստատուն գավընալլին Հասած Ճար է, բայցերկրի մայերնույթի միավորմակերեսին ռազալյթային էներգիայի քանակությունը միանդառմակն տառրբնր է՝ կալխվածվայրի ֆիղիկաաշխարճագրական պարմաններից, օդի թափանցիկությունից, աշխարճադրական լայնությու-

նից,

:

երկրագունդըԱրեգավիցտոնում

է տարեկան 5,24:1024

այս քանակությունը ջոուլ (1,302 1024)կալորիա:էներգիայի -

բավական է

մ

Հաստությամբ սատցի շերտը Պալեցնելու

Ճառմ ար: մեֆ մառը Պարպկա եղանավին Արեգակիճառողգայթների

է երկրի մակերեույթ, սրան անվանում են արեզգավհային ուղիղ Ճատադայթում:Ճառագայթների մի մասը կլանվում է փոշու, օդապոլերի(ամրոլոլերի) ու գոլորչիների կողմից, ցրվում է, գետին է Հասնում տարբեր անկյունների տալկ. արդպիսիՃատադալթումըանվանում են ցրիվ: Օրինակ, ամած հղանավին Արեգակը չի ներնում,բայց ցրված ճՃառաարամ գայքների շնորճիվ շրջապատում լույս է: Դեպիբնեոները՝ցըճամնում

ե ցրիվ ճաէ: Ուղիղ բիվ ճառագայթների բաժինը մեծանում գումարից ստացվում է միագումար ճատագայռագաղյթների Քումը, որից կախված է երկրագնդի,ավելի ճիշտ աշխարձագրական թաղանթի չերմային ոնժիմը։ մեծանում Ըստ բարձրության միապումարճՃառապայթումը չ։ 0րինակ՝ Արարատյան դաշտում այն կազմումէ 1,4 կալ/սմ2 բոպե, իսկ Արագածիկամ Գեղամալեռների բարձր մտսերում՝ 1,2 կալ/սմ2րույն: երկրի մակերնույթը Հիմնաշկամումտաքանում է Արնիուղիղ ճառապալյթներից։Որքանճառագայթներիանկման անկչունը երկրի մակերնույթի նկառոմամբ90-ին մոտ լինի, այեքան ճառագայթային էներգիան մեծ կլինի: Արնեադալրձային լայնություններում երկրի մակերնույթբ շատ է տաքանում, մինչդեռ մերձբննռային շրջաններում ճառագայթների անկման անկյունը երկրի մակերնույթի նկատմամբ փոքրանում է, այդ պատճատով էներգիան թուլանում է: երկրագնդիմակերնույթի վրա միապաւմարՃճառապայքմանարժեքը արնաչ դարձային լայնություններում կազմում է տարեկան 180---220 կկալ/սմշ, ճառարակածային հերկրներում՝100--140, 80--100, մերձրնեռային երկրներում՝ երկրներում՝ Բարեխառն 80 կիլոկալորիայիցպակաս: Հասարակածայիներկրներում ջերմության քանակը պակատում է մեծ ամպամածության պատճառով: Ջերմության մուտքը տարվա ընթացքում միշտ նույնը չէ, ենթակաէ սեզոնային տատանումների:

երկրի մակերնույթ Հասատծ ճառադգայքներընրա կողմից մի մասը անդրադարձէրեվ չեն կլանվում: Ճատագայքների

Հարավում է։ Անդրադարձածն ստացվածճառդագայթներբ է է կոչվում ալբեդո, որր արտաճարովում բերությունը է, 00 անտառինը՝ թարմ ձյան ալբեդոն կոաներուր Օրինակ, 15--20 գե, վալրուծՀողինը՝ 10 00. ջրի մակերնույթին ալբեդոն խիստ տարբեր է (2--80'Գ.), վլախպլած ճառագայթների աֆկման անվ յունից: տո-

Մթնոլորտըչերմություն ստանում է թե անմիջականորձն Արետակից, թե գետնից, այդ էներգիան ճառագայթարձակոսք է դեպի միջմոլորակային տարածություն ն, միննույն ժամա-

նակ, նորից դեպի երկրի մակերնույթ։ Այս վերջինին անվա-

նում

են

ՀանդիպակացՃառագայթում: երկրի մակերնույթից

Աո"

կատարված ճառագայթման ն Հանդիպակացճառտաղայթման տարբերությունը կոչվում է էֆեկտիվ ճՃառագայթարձա կում: Զառագայթային էներգիայի մուտքի ու ելքի տարբերությունը կոչվում է ճառագայթային Հաշվեկշիռ կամ մնացորբադային ճառագայքում. այն արտաճայտվումէ ճետավրակ

Տաձնով՝

Ք--ՕՀԾ-ՎՔ--ԸՇ--Ս է, Օ-ն՝ ուղիղ Ճատւաորտեղ Ջ-ը ճառագայքման Ճճաշվեկշիռն գայթումը, Ծ-ն՝ ցրիվը, Բ-1՝ Հանդիպակացը,Շ-1՝ անդրադարձ Ս-ն՝ երկրի մակերեսի ճառադալյքումը: եքե ճառագայթումը, Է-ն ն Ս-ն էֆեկտիվ ճառագայթարձակմանծ արտաճարտենք միջոցով (Մ(")չառա բանաձեն ավելի պարզ տեսք կատանա՝

Ք--ՉՀ-Շ--Շ

Ամբողջ նրկրագնդիՀամար Ճառագայթային Հաշվեկշիռ գրականէ, բացի մերձբնեռային որոշ շրջաններից(ԳրենլանԾովի վրա արդ ճաշվեկշիոն ավելի մեծ դիա,Անտարկտիդա): արժեք ունի, քան ցամաքում, որովճետնեցամաքի ալբեդոն Ճաշվեկշիռըդեռես ավելի մեժ է, քան ծովինը: Սակայն դրական չի նշանակում թե չերմության ավելցուկի կուտակվում է ն բարձրացնելու է երկրի մակերնույթի չերմաստիճանը։ Այդ ավելցուկը ծախսվում է գոլորշացման վրա' կամ 4Ճաղոլբդվում է շրջապատին: Այսպես, օվկիանոսային տաք ճոսանքները արնադարձայինշրջաններից մերձբնեռային երկրներ են նում ջերմային էներգիայի մեծ պաշարներ ն էն մեղմացնում այդ վայրերի կլիման: տա-

Ճառագայթման Հաշվեկշոի ամենամեծ արժեքունեն Արաբավան ծովը (140 կկալ/սմշ),Հնդկականօվկիանոսի ավատրալական ծովափը (120--140 կկալ/սմ2)։Բարեխառն երկրրէ 30--50 Խերում Հաշվեկշիոր ճասնում կկալ/սմշ2.Մովեւաաֆ Հայաստանի ճառագայթայինՀաշվեկչշիոր50 կկալ/սմշէ: Դառագայթային Հաշվեկշիոն ունի ինչպես տարեկան,այնէլ՝ պես օրական ընթացք: Բարեխառն երկրներում ամենամեժ Ճաշվեկշիո նկատվում է ամռանը, իսկ օրվա մեչ՝ կեսօրից մի փոքր անց: Գիշերն ձմռանը Ճաշվեկշիորդառնում է բացաու

սական:

Ճառագայթային Հաշվեկչիոր ջերմային ճաշվեկչոի կարեէ տավորագույն բաղադրիչն է: Ֆերմայինճաշվեկչիռը ցուլ, լիս, թն արեղակնային ճառագայթային էներգիան ինչպես է փոխարկվումչերմայինի՝

ԽՎԼԲ-ԻՔՎՆ

-

որտեղ Զ-ը ճառագայթային Հաշվեկշիոն է, ԼԷ-Տ՝ դոլոբշացթաքնված ջերմությունը, Ք-ն՝ տուրբուլենտ ջերմավփո-չ երկրի մակերկույթի ն մթնոլորտի միջն, Խ-1՝ խանակությունը չջերմափոխանակությունըերկրի մակերնույթի հ ատորադիր դետնաճողիմիջե: Երկրի մակերնույթի տարեկան չերմային «աչվեկչիոը Հետնյալ պատկերնունի՝ մ. ԱրեգակնայինՃառադգայքումը մթնոլորտի ման

2. 3.

4. 5. Շ.

վերին

սաճմանում

.

2.

.

.

.

.

.

.

.

.

Հասնում է երկրի մակերնույքին

.

.

ն

նրա

կողմից կլանվում էֆեկտիվ Ճառագայքարձակում Ջերմային ճառագայթային մնացորդ .

7.

8.

կկալ/սմ

Ստորին ոլորտի գնդաձնության շնորչիվ է 250 կկալ/սմ32 նրա միավոր մակերեսին Հասնում Անդրադառնում է (ալբեղո) 3306 կկալ/սմ2 Ստորին ոլորտը յուրացնում է Ստորին ոլորտը կլանում է

.

.

.

(ճաշվեկշիռ) Տ. Գոլորշացման ճամար կատարվող կո60 բրոստ . 10. Տուրբուլենտչերմափոխանակություն

«

.

11.

.

Երկրի երկարալիք (չերմային)

Ճառադգայքումը ..Զ

Երկրիմակերնույթի կողմից

փոխվում է

ման,

ու

վ

ստացած ջերմությունը

վերաբաշխվում: Այն

ձեա-

ծախսվում է գոլորշաց-

օդի տուրբովլենտ չջերմափոխանակման վրա: Ամենից

ջերմություն ծախսվում է գոլորշացման վրա (արնկադարձային օվկիանոսներում մինչե 120--140 կկալ/սմ2տարի) մինչդեռ անապատայինշրջաններում ջրի պակասության շատ

-

Վատճառով դգոլորչացմանվրա չնչին ջերմություն է Փախավում. Ամբողջ Երկրագնդիմասշտաբով գոլորշացման վրա ծախսվում է Արեգակիցստացած ճառագայթայինէներգիայի -ը, վրա՝ 30 ծ. բսկ տուրբուլենտ ջերմափոխանակման Այն ջերմությունը, որ ծախվել էր գոլորշիների խտացման ժամանակ նորից վերադարձվում է մթնոլորտ, որպես խաաքչ ման ՀատՀ թաքնված չջելոհություն:Վերջինս ((ոնդենսացման) է կապես ակնառու ճասարակածային շրջանի տտորին ոլորն առատ տում, որտեղ կան օդի վերընթացՀճոսանքներ տեղոմներ: Արնադարձային գոտիներում տեղումների բացալկայուչ թյան պատճատովայդ կարգի ջերմության անջատում դրեթե չկա, իակբարեխառն լայնությունների տակ տեղումների ավելացման Հետ մեկտեղ գոլորշիների խտացումից անջատվող էներգիան նորից ավելանում է: Մթնոլորտը Արեգակիճառազայթներից անմիջականորեն Քիչ է տաքանում։ Այդ ճանապարճովստացվում է նրա չջերմության միայն ||3-ը: Ջերմության 25-ը մթնոլորտն ստանում է գեւտնից՝վերջինիս «ճետ շփվելով տուրբուլենտային չերմափոխանակմամբ:Այս Հանգամանքըվճռական նշանակություն ունի օվկիանոս-մքնոլորտե աալա՝ մթնոլոլրյո-ցամալք ջերմափոխանակմանմեջ: Օվկիանոսից անջատված յերմությունը տաքացնում է օդը, որը տեղափոխվելովցամաց՝ մեծ դեր է խաղում կլիմայի ձնավորման մեջ: Բավական. է ասել, որ 1 մ3 1" ջուրը սրաղելու դեպքում օդին Ճաղորդում է այնքան ջերմություն, որ Յ000 մ3 օդի ջերմաստիճանը15-ուվ բարձրանում է: Գոլֆատրիմ ճոաանքիվրա մեկ օրվա ընթացքումչոուրբուլեն ջերմափոխանակման օդը կարող է տաքանալ շնորՀիվ մինչե 205-ով: ԱՀա Քն ինչու Գոլֆատրիմը Ճոկա վառարանի նման ջչերմացնոմէէ ամբողջ Հյուսիսային եվր ուան:

Երկրագնդի մթնոլորտիտարբեր մասերի միջն Հտրիպզոնա-

կան ուղղությամբ

կատարվումէ ջչերմասփոխանակությունը

դայինզանգվածների տեղաշարժերիմիչոցով,

բակի վրա Ճաճախադեպ երնույթ է:

որը

օ-

մեր մոլո-

Ջերմափոխանակությունը, ցամաքի մակերնույթից դեպի դետնի խորքը, կատարվումէ ջերմաճաղորդականության միջոցով: Որքանմակերնութային խորքային չհրմաստիճանների տարբերությունըմեժ լինի, այնքան ջերմաճաղորդաակաչ ու

նությունը կմեծանա: Ֆնրմաստիճանիօրական տատանում ները կարող են Հաղորդվել մինչն 1 մ խորության, իսկ սեզո10--15 նայինները՝

մ:

Գոյություն օդի ջերմային վարքի (ռեժիմի) արտաՀայտման մի քանի ցուցանիշներ, որոնցիցՀիմնավաններնճն՝ մ. օրվա միջին չերմաստիճանը, 2. միջինօրականյչերմաստիճանները ըտտ ամիսների, 3. միջինամսական չեհրմաստիճանը, 4. բազմամյա միջին ամսական ջերմաստիճանը, 5. տարեկան միջին ջերմաստիճանը, 6. բազմամյա տարեկանմիջին ջնրմատտիճանը, շ. բացարձակ առավելագույն ն բացարձակ նվազագույն չնրմաստիճան (ամսական, տարեկան, բազմամյա): Փներմուքյան վարքի նշված տարրերիդիտարկումներըկատարվումեն օղդերնութաբանական կալաններում: ունեն

Ամբողջ երկրագնդի Համար բացարձակ առավելագույն

ստվերում եղել է 527,85Շ (Աբիա՝ Էլ-Ազի, ջերմաստիճանը 535. ԱմերիկայուՐ՝ Մաճվան Հովիտ),իսկ Թարանապատում՝ ՍՍՀՄ-ում

առավելագույնը եղել է 50՞ (Միջին ԱսիայիՀարա42- (Արարատյանդաշտ, վում), իսկ ՀայկականՍՍՀ-ում՝ Մեղբի)։ Բացարձակնվազագույն եղել է Անտարկտիդայում «945

--715, Հյուսիսային Բ., ՍՍՀՄ-ում՝0րմլակոնում

--642,8:, ՀայկականՍՍՀ-ում Ամերիկայոսի՝

ափին՝Շուրաբադում ):

--46«

(Արփիլճի

եթե Երկրագնդի մակերնույթին օդի չերմային վարքը կախՎա լիներ միայն արեգակնայինճառագայթումից,ապա 4ա-Հ սարակածում չերմաստիճանը կլիներ 395, իսկ բննոներում` --44:, չհրմաստիճանները կնվազեին Հասարակածից բնեռ շարժվելիս, իսկ Հավասարաչջերմերըկդասավորվեին զուգաճեռականների ուղղությամբ (սոլյար-արնային չերմաստիճաններ): Բայցչնրմության բաշխումը բացի ճառագայթմանլար-ծովի տեղաբաշկախված է նան ցամաքի վածությունից խումից,օդային զանգվածների շարժումից, լեռնաշղթաների ուղղությունից ու բարձրությունից, ցամաքի մակերնույքի բբնաւյքից։օդի խոնավությունից, մարդու աշխատանքայինդորժունեությունից: ԱՀա այս ազդակները փոխում են արնային ն Հավասարաջերմերը ջերմաստիճանները, ցամաքներում ուու

126:

Չովերում այլ ուղղություններ են տոանտամ, նկատվումեն նաշն «փակճավասարաչերմեր: չճունվարյան ն Հուլիսյան Հավասարաչերմերի Վերլուծելով արտեզները, կարող ենք գտնել մի քանի օրինաչավփությունՖեր. Հունվարին Հլուսիսային կիսագնդում ձմեռ է, ճարավաՀյուսիս մինչե ճյուսիսային վինում՝ ամաս Հասարակածից է, քան ցամաքը, ուստի տաք բնե ամենուրեք ծովն ավելի

Հավասպարաչերմերը օվկիանոսում բարձրանում են Հլուսիս, իոկ ցամաքում իչնում են չարավ. Ատլանտյանօվկիանոսի Հյուսիսային մասում կորերը շատ ցայտուն արտաճայտվաժ ֆունկ կն առաջացնում: 0"-ի Հավասարայերմը Կենտրոնափան Եվրոպայովկտրուկ իջնում է Հարավ: նորվեգիայիՀյուաիսային մասն նույն ճավասարաֆերմիտակ են, Կովկասը չնարաՓ որ նորվեգիանՀազարավոր կիլոմետրերով ավելի Հյուսիս է: Այսպիսիոլատկեր ստեղծվում է Գոլֆատրիմիաղդեցության շնորճիվ։ Գրեքե նույն պատկերն է Խաղաղ օվկորուկ կիաձոսի Հլուսիսային մասում: Հավասարաչերմերը ծունկ հեն առաջացնում:Սիբիրում կանադայումՀավասարաջերմերը փակ կորեր են ստեղծում որովճետն օվկիանոսի պակաս ջերմաստիճաններչին նկատվում: վրա --Տ5--40"ն Մայրցամաքներիարեմտյան ափերինարնադարձային լայնություններում չերմաստիճանը իջնում է օվկիանոսային սառը Հճոսանջներիպատճառի ու

ու

կթսագնդումՀավասարաջերմերըկտրուկ արՀարավային տաճայտված ծովածքներ առաջացնում են օվկիանտաների արհելյան ափերին, որտեղ աղդում են փոխճատուցման( կոմՀոսանջները (Պերուական, Բենգուելյան,Արեմըպենաացիոն) մինչդեռ արնմտյան ափերին տաք Հոտա-ավստրալական), շնործիվ ջերմաստիճաններըբարձր են: չունվարին սանքների Հարավային կիսագնդում ցամաքներում պարզ արտաճայտվաժ են փակ Հավասարագծեր. վերջիններս ցույց են տալիս, Բարձր տը ամենաբարձր չերմաստիճաններըցամաքում են: չերմաստիճաններով (ավելի քան ՅՏ")աչքի է ընկնում Ավստբալիան: տր

Հովիսյան Հավասարաջերմերիքարտեղը ցույց է տալիս, Հյուսիսայինկիսագնդում ցամաքի վրա ավելի տաք է, թան

ժՓովոսմ, ուստի Հավասարաչերմերը ցամաքում բարձրանումԷՆ

է Հյոաիսային Հյուսիս, որն ավելի ցայտուն արտաճալտվածֆ Ամերիկայի արեմտյան ն Ասիայի արնելլան ափերին: 8ամաքում նկատվում են փակ Հավասարաջերմեր (մինչն 35"), մինչդեռ ժովում այդչափ բարձր չերմաստիճաներ չկան: Մովային սառը Հոսանքների շրջանում (Կալիֆոռնիական,կաՃարյան) Հճաավասարաչերմերը ժունկ են առաջացնում գեպի Ճարավ Հարավայինկիսագնդիչերմային վարքի վրա մեժ աղդեցություն ունեն օփկիանոսայինՃոսանքները: Տաք Հոսանքնիիի շրջաններում (Բրազիլական,Ասեղի, Արեելա-Ավոտրալակա ճոսանքներ) Հշովիսյան Հավասարաջհրմերը իչնում ԷՖ Հարավ: հսկ սառը Հոսանքների տարաժման շրջաններում ճչակառակը,բարձրանում են Հյուսիս: Հարավային կիսաղզնդի բարեխառն բուտում, որտեղ Համատարաֆ օվկիանոսէ, ճավաատրաչերմերը ունեն զուգաճեռականներիուղղությութ: երկրագնդիվրա առանձնացվում են Հետնյալ ջերմային

պատիները՝ մ. Տաք գոտինտարածվումԷ Հառսարակածիերկու կողմերում մինչն 30" լայնությունները. որպես սաճման ընդունվում հն տարեկան միջին 20" Հավասարաչերմերը ճյուսիսային ու

ճարավային կիսագնդերում: 2. Բաբեխառն գոտինտարածվում է տարեկան միջին 205 Հավասարաջերմիցմինչն ամենատաք ամսվա 10" Հավասպարաջերմերը (ճյուսիսային կիսագնդում մինչն տայդգայիճլուսիսային սաչմանը)։ Հարավայինկիսագնդում գոտին ցալտուն արտաճայտված չէ: 3. Ցուրտ զտտին տարածվում է ամենատաքամռվա Վ-10՝ մինչն 05 Հավասարաջերմը: ճավասարաֆերմից 4. Մշտականսառնամանիքի գոտին տարածվում է ամեԽատաքամավա05-ի ճավասարաչերմից մինչն բնեռ, որտեղ` տարին խոլոր սառնամանիքէ:

Գետքէ նշել,

որ ճլուսիսային կիսագունդը ճարավալինից՝ Երկրիջերմային Հասարակածըաշխարճազրբականիցք «Հյուսիսէ տեղադրված: Երկրիչերմային վարքում մայրցամաքներն ունեն ցամաՔային կլիմա: Վերչինս աչքի է ընկնում ջերմաստիճանային՝՝ ինչպես սեզոնային, այնպես էլ օրական մեժ տատանումնե-

ավելի

տաք

է,

ե

բով, տեղումների աղքատությամբ,չորա յնոււթյամբ: Սովային կլիման յուրաճատուկ է օվկիանտաների ցամաքների մերձժավյան մասերին, որտեղ ջերմաստիճանայինտատանումնեեն, խոնավությունն բը փոքրը տեղումները՝առաւ 2երմային վարքա իիննց ազդեցությունն են թողնում լեռները, լեռնային ոնհլինֆը: Ըւսոբարձրության՝ ջերմառտիճանը լուրաթանչյուր 100 մետրին իջնում է 0,6--ոի Աոռեավին զոգավորություններում, Հատկապես ձմեռային ամիսնեբին չնրմաշնրտավորումր Ճակառակբնույք է ստանում, ռաչանում է շրջադամտություն (ինվերսիա )՝ ջերմաստիճանի բարձրացում բոտ բաիխձրության: ու

ու

ա-

ՕԳՓՏԻԵԱԿԱՆ,

ԶԱՑՆԱՑԻՆ, ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆԵՐԵՎՈՒՑՅԹՆԵՐ

Մքնոլորտումտեղի ունեցող օպտիկական երեհույթներից Ֆն՝ երկնքի գույնը, լուսաբեկումը (ռեֆրակցիան), օղատեսի(Ի (միրաժը), գալոն, ծիածանը, կեղծ արնը, լուսային օյու-

Ֆերը, լուսային խաչերը ն այլն: երկինքը լինում է երկնագույն, կապտավուն, սպիտակավուն, մոխրադույն ն այլն: Պարզերկնքի դեպքում այն երկՖազույն է. Արեգակի ճառագայթներիմոլեկուլային ցրում է կատարվում, որի դեպքում ավելի շատ ցրվում են կարճալիք ճՃառագայքները:նրբ օդի մեջ փոշին շատ է, առկա են օղաղոլեր ն խոշոր մասնիկներ, ապա ճառագայթների ցրումը կախված չէ ալիքի հրկարությունից, ն երկնակամարը սպիտակավուն է երնում։ Ամպամածերկինքը երբեմն դառնում է մոխրագույն: Որքանբարձրանում ենք լեռներն ի վեր, երկինմուգ մանուշակագույն ն Քը կապտավուն է դառնում, ապա՝ ան Արնածադի ու մայրամուտի ժամանակ Արեգակըկարմրավուն է երեում այն պատճառով,որ օդի Հաստ շձրտի միջով անցնելիս կարճալիք ճառագայթներըկլանվում են, ն մեզ Վելի շատ 4Ճատնում են հրկարալիք կարմիր ճառագայթները: ա-

Մթնոլորտիմեջ տարբեր խտության միջավայրեր անջցնիԼս ճառագայթները բեկվում են, առարկան երնում է ոչ այլնտեղ, որտեղ իրականում դոնվոսմ է. այդ երնույքին անվաֆամ ձն լուսաբեկում (ւնֆրակցիա): Օպտիկականերնույթներից է օդատեսիլը (միրաժը): Սա երեում հն դապվում է անկանոն լուսաբեկման 4Հհտ: 4Հէովում

Դ28

առարկաներ, որոնք բոլորովին այլ տեղում են գտնվում։ 0դատեսիլը ճաճախ է լինում անապատներում. մարդիկ տեսեն օազիսներ մում լճեր, որոնք ամեննին էլ այդտեղ չկան. է օաղզիսին,օդատեսիլը անճետանում է: մարդը մուտննում Գալոն այն երնույթն է, երբ Արեգակիկամ Լուսնի շուրչը երնում են լուսավոր օղակներ: Սրանքառաջանում են, երբ երկնակամարում շերտավոր ամպերի բարակ շերտ կա կամ Քույլ մառախուղ: Ծիածանըօպտիկականերնուլթներից ամենացալյտուննու Հաճախադեպնէ: Առաջանում է այնտեղ, որտեղ Արեգակիճաեն անձրնի մանը կաթիլները. Ճառագայթներըլուսավորում են անձրնի կաթիլների մեջ՝ առաջացռադայթները բնկվում նելով դիսպերոիա՝տարամիտում (ինչպես եռանկյուն պրիզու

մայիմեչ):

նյութական միջավայրում մասնիկների երկայնակի տանումները, Հասնելով մարդու ականջին, առաջացնումեն ձայնի զգացում: Բնության մեջ կան շատ երնույթներ, որոնք ձայնային ալիքներ են նղծում՝ամպրոպը»քամին, ջրվեժը, միջավայրում նս ալնբախությունն ն այլն: ձասարակական են ձայնային ալիքներ արձակվում՝մարդու բղավոցը, կրոկոցը, մեքենաների ձայնը, ինքնաթիռի Հոնդյունը ն այլն: Մթնոլորտումձայնի ալիքի միջին արագությունը մեկ վայրկյանում 338 մ է, ջերմաստիճանի բարձրացմանդեպքում ամեծանում է, րագությունը խոնավությունըես ազդում է ձայնի արագությանվրա: երբ ձայնի ալիքը մեկ միջավայրից անցնում է մյուսը, տեէ ղի ունենում բեկման ու անդրադարձմաննրնույթը: Անդրադարձման երնույթին անվանում են արձագանք,որ շատ տաբածված է լեռնային երկրներում, երբեմն ձայնը արձագանքվում է մի քանի անգամ: տա-

սո

գոյություն Մքնոլորտոսք

ունեն

էլեկտրական երեվույթներ, որոնք լիցքերի լիցքավորված մառՀետ: նինների՝իոնների Մթնոլորտիիտնացումըտեղի է ունենում արեգակնային կարճալիք, ռադիոսկտիվ ն տիեղդերական ճառագայթմանազդեցության տակ: Վերջիններիսներգործությամբ օդի մոլեկուլին ճաղորդվում է էներգիա, որի չեորչիվ ատոմի միջուկի ազդեցության ոլորտից արտաքին կապված են

խան ն

9--1061

էլեկտրոններից մեկը, օժտված բացասական լիցքով, ճեռանում է: Սրա Հետնանքով ատոմը ստանում է դրական լիցք: ՄՔնոլորտի իոնացումը նպաստում է էլելորաչաղորդակա-

է: 7--Ց կմ 15--20 անբարձրության վրա էլեկտրաճաղորդականությունը գամ ավելի է, բան երկրի մակերնույքին։

Ֆությանը,որն,

ըստ

մեծանում բարձրության,

ն Մթնոլորտիէլեկտրական դաշտի բարձր լարվածության օդի իոնացման պայմաններում ճաճախ սրածայր առարկաների ծայրին առաջանում են էլեկտրական պարպումներ ն վլոաարձակում:։Այդ տեսանելի պարպումներինանվանում են

«էլմիկրակներ»:

Մթնոլորտի էլեկտրական երնութներից ամենատարաժվածը կայծակն է, որ կապված է ջերմային ու դինամիկ շատ բարդ պրոցեսների Հետ. Ամպրուղայլինամպերում էլեկտրակուկան լիցքերը անջատվում են, ամպի տտորին մասում մոա կվում են բացասականլիցքերը, իսկ վերին մառտում դրական: Ստեղծվումէ էլեկտրական ուժեղ դաշտ թե նույն ամպի տարբեր մասերում, քե տարբեր ամպերի միջն: նրբ լարվաէ սաշմանային չափին, կատարվում է ժությունը ճասնում պարպում: չինում են գծային, տափակ, գնդային ն այլն: կայծակները Ամպրոպ կայծակ ամենից Հաճախ լինում է արնադարձային ճատարակածայիներկրներում: 0րինակ, Ճավակղզում տարեկան220 օր ամպրուային է: է բնեռափայլը, որ տեղի է էլեկտրական երնույթներից նենում խիտտնոար օդում 80--1000 կմ բարձրության վրա: երկիրճասնող պրուտոններն էլեկտրոնները գրԱրեգակից րբավվումեն երկրիմագնիտականդաշտի կողմից ն շարժվելով դաշտի ուժագծերի ուղղությամբ, մագնիսական բնեռնեայդ րում փոխազդելովօդի ատոմների վրա, առաջացնումեն լույսբ ճառագայթում: Բննեռափվայլի երնույքն ամենից մեծ կրրկբնելիություն ունի մազնիսական բնեռների շրջանում ն բեվեռային դիշերներին միակ լուսատուն է դառնում: ու

ու

ու-

ու

ԽՈՆԱՎՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՔԸ, ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՅԻՆ ՏԵՂՈՒՄՆԵՐ

կան ջրային ՄՔնոլոլրտում չոր

-

գոլորշիներ: նույնիսկ ամենաանապատում օդը բացարձակ չոր չէ: 0դի խոնավության

օվկիանոսնէ. այտտեղիցջուրը դոլորշանալով մրտէ տտորին ոլորտ, որտեղ վեր բարձրանալիս, չերմաստիճանի անկման ճետնանքով, գոլորշիները խտանում են, դառնում տեղումներ ն թափվում են օվկիանոսի վրա՝ կազմելով խոնավության տեղական փոքր շրջանառություն: Սակայնխոնավությանմի մասը օդային Հոսանքների ճետ դնում է դեպի ցամաքի խորքը, թափվում է տեղումների ձնով ն առաջացնումցամաքային ջրեր, որոնց մասին արդեն խոսել է: Գոլորշացում ասելով Հառտկանումենք ֆիզիկական այն երնույթը, երբ ջուրը ճեղուկ ագրեգատային վիճակից անցնոսմ է ցազայինի: Գոլորշացումտեղի է ունենում նան բույգ0-ը սերից (տրանսպիրացիա):ձաճախտեղումների 20--40 է նորից մթնոլորտ անցնում տրանսպիրացիայիմիջոցով: Գոլորշացումկարող է տեղի ունենալ ջրի առկայությամբ: կան շատ չոր անապատներ, որտեղ ջուր չլինելու պատճատով զոլորշացոսմր գրեթե բացակայում է: 0դերնութաբանուզործածական«դոլորշունակություն» թյան մեջ ընդունվածէ տերմինը, որի տակ Ճասկանում են գոլորշացման ունակությունը չրի առկայության պայմաններում: Ակներն է, որ նապատայինշրջաններում դոլորշունակությունը շատ մեծ է, մմ ն ավելի ջրի տարնհկանկարող է դգոլորշանալ2000--3000 շերտ (Սաճարայում՝ մինչն մմ): Ցուրաքանչյուրտարի երկրագնդիմակերնույթից գոլորշանու է 520 Ճազ. կմ3 ջուր, որը կազմում է 1020 մմ մի շերտ, ընդ որոճմ օվկիանոսից վելի շատ է դգոլորշանում, քան ցամաքից: Որքանօդի ջնրմաստիճանըբարձրանում է, այնքան օդը շատ գոլորշիներ է ընդունում: 0դի խոնավությունն արտաճարոհլուՀամար կան 4ետվյալ աղբյուրը նում

ու

ա-

ա-

Քնուագրիչները. 1. Քացարձակ խոնավությունը՝(6)

1 մ3

օդի մեջ պարունակվող ջրային գոլորշիների քանակն է՝ արտաճայտածգրրամներով կամ առաձգականությամբ(սնդիկի սյան ճնշմամբ՝

մմ կամ

մբ): Տեսակարար խոնավությունը (Տ), 1 գ կամ կգ խոնավ օդում գտնվող ջրային գոլորշիների քանակը՝արտաճայտվաժ Պրամներով: 2.

2.

այն (Է) խոնավության առաձգականությունը Հագզեցման

անչրաժեշտ է տվրալ ջերմաստիճանում օդը ինչ Համար, նույն միավորներով արտաճայտած, ճագեցնելու բացարձակխոնավությունը: 4. Հարաբերական (շ) օդի բացարձակխոխոնավությունը Խավության Հարաբերությունն է Հագեցման առաձգականությանը՝արտաճալտածտոկոսներով

Քանակն է,

որ

2-00 բ

5. Խոնավությանպակասորդը՝ (4), օդի Հագեցման

ռաձգականության թյունն է

ն

ա-

բացարձակ խոնավության տարբերուզ--Ի--6

Ցողի կետը՝ (6) այն չերմաստիճանն է, որի դեպքում օղում եղած չրային գոլորշիները Ճագեցնում են օդը: Ինչպեսկլիմայական մյուս գործոնները, այնպես էլ խոնավություն ունի ղզոնայական բաշխում: Առավելագույն խոնավություն դիտվում է Ճասարակածայինխոնավ անտառների զոնայում. այստեղ Հարաբերականխոնավությունը մըշն արնադարձայինգոտապեսբարձր է: Մերձարնադարձային սոիներում այն պակասում է, որոշ չոր անապատներում ճասնում է նվաղագույնի՝5--10--15 (ն-ի: Այնուշետն՝ բարեխառն երկրներում ավելանում է, մերձրնեռային շրջաններում Հասնում է առավելագույնի: Սակայնդա չի նշանակում, որ է: Բաննայն է, որ ցածր խոնավությունն այտտեղշատ առատ չերմաստիճանի պատճառով ամենաչնչին քանակի բացարչ ձակ խոնավությունըկարող է ճագեցնել օդը: Բացարձակ խոնավությունն ամենից բարձր է Հասարաչ կածային խոնավ անտառներում, դեպի բնեռները այն տիճանաքարպակասում է: Չնայած անապատներումՀարաբերական խոնավությունը փոքր մեծություն ունի, սակայն բացարձակխոնավություննավելի մեծ արժեք ունիչ քան մերձխոնավություբնեձռայիներկրներում, որտեղ ճարարբրերական Դա մհժ է է օդի ամբողջովինկախված Ֆը ջերմաստիճանից: տարհկան ըն0դի բացարձակխոնավության օրական 6.

աս-

ու

ըֆթացջը ճամապատասխանում է օդի ջերմաստիճանների թացքին. ցերեկը ն ամոանը՝ բարձր, գիշերը ն ձմռանը՝ ցածրո Հարաբերական խոնավությունն ունի Հակառակընթացքը՝ամ-ռանը ն ցերեկը այն ցածր է, ձմռանը ն գիշհրը՝ բարձր (ջձրմաստիճանի ցածր լինելու պատճառովանգամ թիչ բանակի՛ Լ դոլորշիները կճաղեցնեն օդրի' Այն երնույթը, երբ գոլորշիները վերածվում են կաթիլների, կոչվում է խտացում (կոնդենսացիա),իսկ երբ վերածվում ձե սառցի (ձյուն, կարկուտ )՝ սուբլիմում (սուբլիմացիա): Գոլորշիների խտացման ճամարանճրաժեշտ է երկու բան՝ ջերմաստիճանիիջեցում մինչն ցողի կետի Հասնելը ն խտացման միչուկներ կամ կորիզներ (օդազոլեր,փոշի), որոնց շուրչը ձեավորվում են կաթիլները: Գոլորշիներիխտացման ամենատա-Հչ րածված եղանակը օդային զանգվածների վերընթաց շարժումն է, որի ընթացքում օդը, երկրի մակերնույթից վեր բարձրանալիս, ընդարձակման պատճառովպաղում է, ն խտացման մակարդակին ճասնելու դեպքում գոլորշիները խտանում են: Ցողի կետի վիճակը կարող է ստեղծվել ոչ միայն ստորին ոլորտի վերին շերտերում, այլն երկրի մակերնույթին, երբ գիշերը ճառադայթարձակմանՃճետնանքով գետինը պաղում է: Այսդեպքում առաջանում է ցող, եղյամ, ճենճաու Եթե խոնավությունը խտանում է օդի գետնամերձշերտում, առաջանում է մառախուղ (ցրտեցմանն գոլորշացման տարբերակներով): Ֆրայինգոլորշիները տտորինոլորտում որոշ բարձրության վրա խտանալովառաջացնում են ամպեր: Սրանք կարող են կազմվածլինել ջրի կաթիլներիցկամ սառցի բյուրեղիկներից, կարողեն լինել նան խառը:Ամպերը բաժանվում են Հարկերի՝ սռորին՝մինչե.2 կմ բարձրությունը, ժիջին՝մինչե2---6 կմ ն վերին՝ կմ-ից բարձր: դասակարգվումեն ըստ բարձրության ն արտաԱմպերը Քին տեսքի: Ըստ բարձրությանբաժանվում են չորս ընտանիՔի, սրանք էլ 10 դասի:

Առաջինընտանիք`վերին հաշկ (6000մ-իցբարձր) 1. Ը11ՒԱՏ Փետրավոր-(Ը) կազմված են սառցե

բյուրեղներից, երկրնակամարըծածկում են սպիտակ, բարակ շերտով, ունեն թելային կառուցվածք, տեղումներչեն տալիս:

2.

Փետրա-կույտավոր--ԸՇ1ԼԼՕՇԱՈԱԽՏ (Շճ) կազմը-

ված ծն սառցե բյուրեղներից. սպիտակ բարակ շերտով կամ թմբային ամպեր են, տեղումներ չեն տա-

լիս: 3.

:

Փետրա-շերտավոր--ՇՆԼՕՏէՐՅԱԱՏ (Շտ) -ռհարակ,

ամպեր են, ապիտակաշերտ

տեղումները

գետնին

չեն ճասնում:

, '

)ոկոոոդըրետանիք՝ միչին ճառկ(2000--6000 մ) 4. Բարձր կույտավոր--ՃԱՕՇնտսլխՏտ (ՃՇ) կազմված մանր կաթիլներից, սպիտակ, երբեմն մոխրաեն: թմբավոր ամպեր կույտավոր, դույն,ալիքավոր, են կազմված Բարձր շերտավոր-ՃԱԼՕՏէՐՅէԱՏ (ՃՏ) ու մանր կաթիլներից. Արեգակնու փաթիլներից Լուսինըերեում են, սրանք ծածկում եկն ամբողչ երկնակամարը, ամռանը անձրնեըգետնին չի ճասչնում, ձմռանը թույլ ձյուն է գալիս են

5.

ՑՐՐոՐրդ ընտանիք`ստոբին հարկ (2000 մ-ից պակաս) 6. Շերտա-կույտավոր--ՏէՐՁէօՕՇնոսինտ (Տո) կաղմրված են միննույն չափի կաթիլներից, առաջացնում նն մոխրագույն շերտեր ն թմբեր, սովորաբար ՛ տեղումներչեն լինում: ՛. Շերտավոր--ՏԼԼՅԷԱՏ (Տե) միատարը մոխրագույն է մառախուղի. ծածշերտ է առաջացնում, նման կում է երկնակամարը, կարող է թույլ անձրն կամ ձյուն տեղալ: (ՀՏ) կազմՑ. ված է ներքնում խոշոր, իշկ վերնում մանը կաթիլներից. մուգ մոխրագույն շերտ է առաջացնում)լինում են Համամաղ տեղումներ: : ամպեր Վոբբոոդընտանիք` ուղղաձիգզարգացման են 8. կույտավոր--ՇԱՈԱ)ստ կաթիլ(Շս) կազմված ններից. կայուն Համակարգ է առանց տեղումների: Խիստբարձր ամպեր են՝ կուլյտավոր ու գմբեթավոր ռաղաթներղվսովորաբար տեղումներ չեն տալիս: 10. կուրլտոա-անձրկաբեր (Շե) Շսոսքօուռեստ ջացնում են խիտ կուլտեր, ներքնում կազմված են կաթիլներից, վերնուսԲսառցե բյուրեղներից. տալիս

Շերտա-անձրնաբեր--ԻԱողեօՏէճէս

առա-

են

առատ

տեղումներ, կարկուտ, ուղեկցվում

ամպրուվներով:

են

«3

երկնակամարի արտաճայովումէ բա-ամպամածությունը 1 բալը սերով (10-բալյան Համակարդ): Համապատասխանում

է հրկնակամարի10 00-ին: Երբ երկնակամարըլրիվ ամբալ է: նրկրագնդի Համար-

պամած է, ամպամածությունը10 5,4 միջին ամպամածությունը

րերն

են

բալ

է:

Ամենաամպամած վայ-

ն Ատլանտյան Խաղաղօվկիանոսների ճյոաիսային.

մասերը, իսկ ամենափոքր բնորոշ է ահաամպամածությունը ռպլատներին: Ամպամածության ուսումնասիրությունըե նրա մեծ գործնական կանխատեսումը նշանակություն ունի տեղումներ են կոչվում Մթնոլորտային տացված ճեղուկ կամ պինդ ագրեգատայինվիճակներիպատկանողչրերը: Դրանքլինում են Հորիզոնական(ցող, եղյամ, ճենճառ)հ ուղղաձիգ (անձրն,կարկուտ, ձյուն, բանջարբուսուկ): Մթնոլորտային տեղումներըդասակարգում նեն ըստ արտաքին ձնի ն բստ ծագման: Ըստ արտաքին ձնի լինում հն. 1. Մանրամաղ է ՛ կազմված անձրն՝մանրըկաթիլներից (0,25 մմ) ն Համասեռ տեղումներեն: ՉՀ. Անձրն՝ կազմվածէ 0,25 մմ-ից ավելի մեժ կաթիցերից, գալիս է շերտա-անձրնային, կույտաանձրնային ամպերից: 3. Զյուն՝ թափվում է փաթիլների ձնով: Է 4. Թաց ձյուն՝ ձյան անձրնի խառնուրդ է: 5. առաջանում է գերպաղածչրի կաԲանջարաբուսու՝ Թիլներիպնդանալու կամ ձյան ճատիկավորվելու Հնտնանքով: 6. շերտային կառուցվածք կարկուտ՝ ունեցող սառցային գունդ է 1--25 մմ, երբեմն ավելի մեծ. առաջանում է կույտաանձրնաբերամպերից՝ մեծ բարձրություններում՝ օդի ուժեղ վերընթացճոսանքիդեպքում: Ծագման տեսակետիցտեղումները լինում են՝ 1. տնական տեղումներ են ն կապվածեն մրքՀամամաղ. նոլորտային ճակատներիՀետ: 2. Հորդառատկամ տարափայինտեղումներ. Հատուկ են անկայուն ջչերմաշերտավորում ունեցող օդային զանգվածներին ն մթնոլորտային ցուրտ ճակատներին: Այս տեղումներն ունեն վեծ ու կարճատն են, ճաճախ ուղեինտենսիվություն են կըցվում ամպրոպներով:

մթնոլորտից ըս-

ու

անձրեն կամ ձմռանը՝սառցայինբյուրեղնեւո Մանրամաղ Սրանքթափվում են կայուն ջերմաշերտավորմանօդային 3.

շերտի շրջադասական (ինվերսիոն) զանգվածների

ներում առաջացած խիտ շերտավոր են նակ պերից:Զանազանում

չին տեղումներ:

սաճշման-

շերտակուլտավորամներզանգվածայինն ճակատան

Պետքէ նշել,

որ ծովային կլիմայի պայմաններումճիմնազանում շատ հն մանրամաղ, ճամամաղ տեղումները: 0րեռ շարունակ երկնակամարըամպամած է, ն անձրն է մաղում: Չոր ցամաքայիներկրներին Հատուկ են տեղատարափանձրեհիշի, եղելեն դեպքեր, երբ դրանցինտենսիվությունը Ճասել 10--15 ն է մմ/Րոպե ավելի: ՀայկականՍՍՀ-ում դիտվել են ՍՍՀ-ում մինչե 9 մմ/բոպե մինչն 6 մմ/բոպե,Ադրբեջանական ն այլնւՄեֆ ինտենսիվությամբաչքի են ընկնում նան արնաթափվում են ճիմՍրանք անձրեները: դարձային զենիթային նականում կեսօրից ճետո, երբ օդի վերընթաց շարժումները Հասնում են առավելագույնի: տեղումներավեԸնդճչանրապես լի շատ լինում են օրվա երկրորդկեսին: Քարտեզի վրա այնդծերը, որոնք միացնում են նույնքանակն ունեցող տեղումների վայրերը, կոչվում են իզոգինտներ

պարզ իզոգիետների (ճավասարատեղումներ) քարտեզը

պատ-

է տալիս տեղումների մտարածական կերացում մթնոլորտային

բաշխման մասին: Աշխսարճում ամենից շատ տեղումներգաեն լիս Հնդկաստանի Չիրապունջակայանում (Բրաճմապուդրա դետի ավազանում),Աֆրիկայիկամերունլեռան վրա, չավա10--11 յան կղզիներում(տարեկան Հազ մմ): ունեն՝ Ատակամա, Սաճարա,ԱԱմենիցՔիչ տեղումներ

րաբական,նեֆուդ, Վիկտորիան այլ անապատներ (տարեկաս 50 մմ-ից պակաս): ՍՍՀՄ-ում տեղումներ դաամենից առատ լիս են Աջարական ԻՍՍՀ-ի Սն ծով ուղղված լեռնալանչերում ւնա 3000 (տարեկան2500--մմ), ամենիցՔիչ՝ կարակում

(80 մմ-իցպակաս պատում

Տեղումներիբաշխումը ըստ սեզոնների տարբեր երկրնհխոնավանտառներում մրթրում տարբերԷ Հասարակածային են, որովճեւտնայսՀավասարաչաի տեղումները նոլորտային շարժում ունեն: վերընթաց տեղ միշտ օդային զանգվածները Սավաննաների զոնալում տեղումների առավելագույնքանակը

ամռանն

է, ձմռանը տիրապետում են

չոր

օդային զանդված-

ները (ցամաքային պասսատները),տեղումներ չկան: ինչպես արնադարձային, այնպես էլ մերձարնադարձային ու բարեխառն գոտիների սաշմաններում մթնոլորտային տեղումները ճաճախ ւտեղատարավանձրեների բնույթ ունեն ն կարճատն են: Միջերկրականծովի ավազանում տեղումները թափվում են ձմռանը, ամռանը դրեթե չեն գաճիմնականում Առատ լիս։ տեղումներ են թափվում ցամաքի մուսսոնային կլիմա ունեցող երկրներուվ՝ Հնդկաստանում, ՉիԱրնելյան նաստանում, Հնդկաչինում, Բրազիլական բարձրավանդակի ծովից :ճարավում, ԱՄՆ-իՃարավ-արնելլանմասում: Ամռանը փչող օդային զանգվածները,անցնելով ցամաքի վրայով, լիս են առատ տեղումներ: են երբ Տեղումներըառատ ճատկապես, են զանգվածներըբարձրանում լեռնալանջերն ի վեր (օրիյին Մեծ նավ՝Հիմալայանլեռներում,կորդիլինըներում, կովկասի սնծովյան լանջերին, Ճապոնիայում, չավայան կղզիներում ն տա-

ո

-

այլն):

Քարեխաոնգոտում մթնոլորտային տեղումները կազմում

մմ, սակայն բարենպաստ ոհլինֆային պալմաններում կարող են Հասնել Չ000--3000 մմ-ի: Մերձբննռային երկրներում տեղումների քանակը նորից պակասում է մինչե

են

500--800

200---400

մմ:

Քարեխառնու ցուրտ երկրներում ձմեռային ամիսներին տեղումներըգալիս են ձյան տեսքով, ն առաջանում է կայուն ձնածածկույթ:Զյուն է գալիս նան տաք գոտու բարձր լեռնային շրջաններում կան շատ երկրներ, որտեղ լեռներում ձյունը պաճպանվում է նույնիսկ կլոր տարին, առաջանում են սառցաղաշտեր։ Որքանմուտ բնեռներին, այնքան ձնածածկույթի է: 0րինավ՝ ԹայՃՀաստությունն տնողությունը մեծանում միր թերակղզում երկրի մակերնույթը ձյան ծածկույթից աղատ 2-3 է մնում ընդամենը ամիս: Շատ տնղերում ձյունը կուտակվում է ն առաջացնում է ծածկութային սառցաղաշտեր (Շպիցբերգեն,Գրենլանդիա,Անտարկտիդա): կլիմաների ձնավորման մեջ վճռական դեր երկրագնդի ունեն վերը քննարկված ջերմությունն ու խոնավությունը:Այս «ոու հրկու տարրերըճանդես են գալիս տարբեր փոխճարաբերուու

`

եէ՛ խոթյամբ: Կան վայրեր: որտեղ ե՛ ջերմությունն է առատ, առատ է, խոնավունավությունը. այլ տեղերում ջերմությունն թյունը՝ պակասորդային(անապատներ).մեկ ուրիշ տեղ՝ խոնավությունն է առատ, բայց ջերմություն պակասորդայինէ

(տունդրա):

արտաճալտմա

րա-ջերմային փոխճարաբերությունների մի քանի եղանակներ բանաձներ կան, որոնցից առավել մեծ դործածություն ունեն հրկուսը՝ 1. խոնավացմանգործակիցը, որը մթնոլորտայինտեղումների քանակի(2) ն գոլորշունակության(2) ճարաբերությունն ու

է՝

Է-- Հ, շ

եթե Է-ն

1-ից մեծ է, նշանակում է վայրը խոնավությամբ ապաճովվածէ, լրացուցիչ խոնավությանկարիք չկա: Օրինակ տունդրայում տեղումների քանակը 400 մմ է, իսկ գոլորչաց200 ունակությունը՝

ման

մմ, էօ»

8-8,Չորերկրներում,

դաշտում, տեղումների քանակը ինչպես օրինակ Արարատյան մմ է, մինչդնո գոլորշունակությունը 1000 մմ-ից 250--300 ն պակաս: Այդպիսիշրջանները արճեստական ավել,Է-0,3 ոռոգման կարիքունեն: շ

Ը. որտեղ ԱԽ-ը

ինդնքսը՝7 Չորության

տարվա ճառա-

դայթային ճաշվեկշիոն է, Լ-ը գոլորշացման թաքնված չերմությունը, 1-ը տեղումների քանակը: Ցուրտ գոտուց Հարավ է. տունդրայում՝0,3, անտառայինզոնաինդեքսը մեծանում 1:1--48,3, կիսաանապատտափաստաններում՝ լու՝ 0,3--1,1, է, երկիրն իսկ եթե ինդեքսը 3,4-ից մեծ Խերում՝ 2,3--3,4, է: անապատային 7՛ Արդեն նշվել է, որ ստորին ոլորտում օդը գտնվում է անբնդճատշարժման մեջ: 0դի շրջանառականպրոցեսներըկքըննարկվենՃաջորդգլխում։ Այդ պրոցեսներում կարկոր դեր են խաղում օդային զանգվածները: Օդային զանգված է կոչվում ընդարձակ տարածքի վրա օժտված օդը: Ստոմիատարրջրա-ջերմայինՀատկանիշներով բին ոլորտում առանձնացվում են չորս 4իմնական օդային

ղանդվածներ,որոնցիցլուրաքանչյուրն ունի երկու տարբերակ՝ են՝ ծովային ն ցամաքային: Այդ օդայինզանգվածներն 1.

անտարկտիկիսադնդում՝ ԱՐռկտիկական (Ճարավային

կական). կազմավորվում են Արկտիկայումկամ Անտարկտիկալում, օժտված են ցածր չերմաստիճաններով,մեծ ճարաբերական խոնավությամբ, ստեղծում են սառնամանիքային ԱմեԱսիայի, եվրոպայի, Զմռանը ներխուժելով եղանակներ: են ընդարձակ տարարիկայիՃճյուսիսայինմասերը գրավում կ ցամաքային տարատեսակները իրածություններ: Սովային

րից բիչ են տարբերվում: Ձմռանը ՍՍՀՄ-ոսմ ղանգվածներնեն:

գերակշռող

գրաԲարեխառն լայնությունների օդայինզանգվածներ.

2.

կան 4ին աղբյուրներումսրանց անվանում էին նան բնեռային կամ բորեալ: Զմեռը մեղմ է, ամառը՝ ոչ շատ տաք,խոնավությունը բավարար: Տարբերությունըծովային ն ցամաքային տարատեսակների մեջ մեծ է: Ծովային տարատեսակըձնավորվում է օվկիանոսի վրա ն շարժվելով դեպի ցամաք, տալիս է առատ տարատեսակը ՃամեՑամաքային տեղումներ: չոր մատաբար

ամենամեծ

3.

է: ՍՍՀՄ-ում

կրկնելիությունը:

այս

օդային զանգվածներնունին

ձնավորվում Աբնադարձային.

արնադարձային լալնություններում: Ցամաքայինտարատեսակըշատ չոր է, ունի բարձր ջերմաստիճաններ,աննշան խոնավություն, որի պատճառովձնավորվում են անապատներ:Սովային տարատեսակը անցնելովօվկիանոսի վրայով ճարստանում է խոնավությամբ ն տեղափոխվելովցամաքի վրա տալիս է առատ տեղումներ (Բրազիլականբարձրավանդակի եզրային մասերը): 4. ձնավորվում է ճասարակածային Հասաբակածային. զոն նայում նրան Հարակիցլայնություններում: Փերմաստիճանըբ ու միշտ բարձր է՝ 23--306, խոնավությունն Ծովային ցամաքային տարատեսակները գրեթե նույնն են, Վերը նշված օդային զանգվածներիչորս տիպերիցառաչին երեքըՍՍՀՄ տարածքում ունեն մեծ զարգացու: Օդայինզանգվածներնիրենց առաջացման տեղում չեն մնում: նրանքտարածվում են այս ու այն կողմ: Շարժման ընթացքում Հաճախփոխղւմ են իրենց Ճատկանիշներըն վերածվում այլ օդային զանգվածի: նման երնույթին անվանում են

առատ:

՝

են

Օրինակ, չայլկական (տրանաֆորմացիա): փոխաձնություն

լեռնաշխարճում բարեխառն լայնությունների օդային զանգվածները փոխաձնվելովձմռանը վերածվում են արկտիկականի, իսկ ամռանը՝արնադարձայինի: երկու օդային զանգվածների սաշմանը կամ անջատման գիծը կոչվում է ճակատ: հրականումայն գիծ չէ, այլ թեք ճարթություն, երբեմն այդ Հարթությունը տարածվում է մինչե ստորին ոլորտի վերին սաճմանը ն կարող է ունենալ մի քանի ճարյուր կիլոմետըլայնությումո: Ճակատիգիծը քարտեզի վրա ուղիղ չէ. այն առաջացնում' է զիգզագներ լեզվակներ,որոնցում էլ ձնավորվում են ցիկու

լոններն

ու

(Լճրջիններս կուսումնասիրվեն անտիցիկլոնները

շրջանառականպրոցեսներիբաժնում): երկրագնդիվրա յուրաքանչյուր վայր ժամանակի որեէ կարճ ճատվածում (օր, ժամ) ունի օդերնութաբանականտարընրի որոշ կոմբինացիա-զուգակցություն։Մի տեղ անձրն է դալիս, մյուսում արնոտ եղանակ է, մեկ այլ վայրում մրրիկն է մոլեգնում: Մթնոլորտիստորին շերտի ֆիզիկական վիճակը տվյալ վայրում ժամանակի որոշ պաճին կոչվում է նղանակ։ Մարդնապրում է աշխարճագրականթաղանթում, մթնոլորտի մեջ, ուստինրա տնտեսական գործունեությունը շատ դեպքնբում պայմանավորվածէ եղանակով(ցանքը, բերքաչճավաքը, օդային Ճաղորդակցությունը,նավարկությունըն այլն): Կանխագուշակելով սպասվելիք եղանակ՝ Հնարավորություն է ստեղծվում վնասազերծել տարերային աղետները(կարկուտը,

ցրտաճարությունները): Տեղի եղանակիերկարամյավարքը (ռեժիմը) կլիման է: կլիման ձնավորվում է մի շարք գործոնների ամագործակցությամբ, որոնցից «իմնականներն են՝ ճառագայթային Ճաշվեկչիռը,մթնոլորտի շրջանառությունը ն երկրի մակերնվույքի բնույթը Տարբեր երկրներում կլիմայագոյացնող գորեն ստեղծում, ուստի ն ծոնները տարբերճամադրություններ տարբեր կլիմաներ։ Աշխարճումկլիմաները շատ տարբնր են: Ամենիցճայտնի են կլիմալագետներՎ. Գ. կյուպենի, Լ. Ս. ն Բ. Պ. Ալիսովի դասակարգումները Վ. Կյոպպենը ՔԲերգի առանձնացնում է կլիմայական ճինգ գոտիներ՝ Ս-ն բարհխառն-ցքուրտ, Ճ-շոգ, Թ-չոր, Շ-բարհխառն-տացք,

Է ,

`

|

Է.-ցուրտ: Գոտիներիսաճմաններում առանձնացնում է11 տիպ՝ դրանք են՝ 1. Ճխոնավ արնադարձայինանտառների 2. նա-սավաննաների 3. ԹՏ-տավաստանների 4. Թա-անապատների, 5». ԸՏ-միչերկրածովային 6.

Շա-չինական

7. Շ1-բարեխառնչտաք,խոնավ 8. ՕԿ-անդրբայկալյան 9. ձմեռներով Էցուրտ-խոնավ 10. Է՛Լ-տունդրալի 11. ԲԲ-ձյան Զարգացնելով կյոպպենի դրույթներ Ն Ս. Բերգը նրա դասակարգմանըտվեց ավելի աշխարճագրականբնույթ, որտեղ ճաշվի են առնված ռելիեֆի, Ճողաբուսականծածկույթի կապըկլիմայի Հետ, սրանքդիտվում են որպեսմեկ ամբողջություն: |. Բերգը առանձնացրեց կլիմայական 11 զոնաներ՝ տունդրայի, տայլգայիչ բարեխառն զոնայի լայնատերն անտառների, բարեխառն զոնայի մուսոնների, տափաստաննեբիչ արտաարնադարձայինանապատների,միջերկրածովային, մերձարնադարձային անտառների։ արնադարձային անաւպատների, սավաննաներիչ խոնավ արնադարձային անտաոների: հռներում, բացի վերը նշված զոնաներից, առանձնացվում է կլիմայի 12-րդ տիպը՝ ճավերժական սառնամանիքի կլիման: Վ, Գ. կյոպպենին 1. Ս. ԲերգիդասակարգումներումՀիմք են ընդունված կլիմաների արտաքին Հատկանիշները: նրանց ժագման ճարցերը մնում են ստվերում: Աճա ճաշվի առնելով Բ. Գ. Ալիսովր առաջարկեց կլիմաների իր այս Ճանդամանքը դասակարգումը, որը ճիմնված էր կլիմաների ձնավորման, ծագումնաբանականսկզբունքի վրա: Այստեղճիմնական գործոնը դարձավ օդային զանգվածներիտիպը ն դրանց շրջանառությունը: Յուրաքանչյուր կիսագնդումնա առանձնացնում է յոթ կլիմայական գոտի՝ չորս ճիմնական՝ 4ճասարակածային, արնադարձային, բարեխառն կ արկտիկական(անտարկտիկական)

մերձարնադարձահրեք միջանկյալ՝մերձճասարակածային, ն մերձարկտիկական(մերձանտարկտիկական յին ): Հեմնական գոտիներն ունեն իրենց Հատուկ օդային զանգվածները,ն են ձնավորում կլիման: շուրջ տարի այդ օդային զանգվածներն ունեն «մերձ» նախաժանցը) գոտիներում (որոնք Միջանկյալ են մեկ Հարան տարվա ցուրտ տաք կեսերում տիրապետում Ճճարնանդոտու օդային զանգվածվային,մեկ Ճյուսիսային՝ նները:նշված գոտիների կլիմաննրի մանրամասն նկարագրությունը տրվում է կլիմայագիտականդասընթացում: ն գետնի մակերնույթիփոխազդեցությանոլորՄթնոլորտի տում ձնավորվում են նան մանրակլիմաները (միկրոկլիմաները):Մանրակլիմանտեղանքի փոքր ճատվածի վրա տեղական առանձնաչատկությունների Հանրագումարն է: 0րինավկ՝ ձորակի մանրակլիման տարբերվում է շրջապատի կլիմայից՝ այստեղ քամիներըթույլ են, ջերմաստիճանը բարձր է: Պուրակի մանրակլիմանզգալիորեն տարբեր է նրա շուրջը տարածվող տափաստանիկլիմայից ն այլ պայմանները կարնոր գործոն են քաՄանրակլիմայական կաարդյունաբերական ղաքաշինության, ձեռնարկությունների ռուցման գործում: Օրինակ, Հաշվի առնելով քամիների ուղղությունը՝գործարանը պետք է կառուցել այնտեղ։ որտեղից ծուխը բնակելի թքաղամասերին չի ճասնի: իր աշխատանքայինգործունեության ընթացքում, Մարդը, կլիման պետք է օգտադործի լավագույն ձնով: կլիմայական ռնսուրաներիռացիոնալ օգտագործումըմեր ժամանակի ամենակարնորպրոբլեմներիցմեկն է: Մարդըոչ միայն պասիվ ձնով է օգտվում կլիմայական պայմաններից, ճարմարվում է դրանց, այլն ակտիվ կերպով ներգործում է նրա վրա. մանրակլիման փոխում է ցանկալի ուղղությամբ: ՃաՀիճներիչորացումը, անապատներիոռոգումը, անտառայինզանգվածներիստեղծումը, պայքարը կարկտաճարության դեմ, արճեստականչրամբարների ստեղծումը ն այլն զգալի կերպովփոխում են տվյալ վայրի չրաջերմային ն

պայմանները:

Միաժամանակ պետք է նշենք, որ գիտատեխնիկական առաջընթացինզուգընթաց տեղի է ունենում մթնոլորտի, օդային զանգվածների աղտոտում: Գործարանների ծուխն վնաու

ւ

սակար գազերը, ավտոմեքենաներիարտազատումները շատ թունավորում են մթնոլորտն այն աստիճան, որ "վայրերում այնտեղապրելը դառնում է վտանգավոր: Խոշոր քաղաքներում հկատվում է թունավոր սմող՝ ծխի գազերի այնպիսիխառճուրդ, որը խիստ վնասակարէ մարդու առողջությանը: ժամանակակիցգիտությունը մշակել է անթափոն արդյումեթոդները, ն այնաբերություն ստեղծելու սկզբունքներն ժըմ քաղաքակիրթ շատ երկրներում պայքար է տարվում օդային ավաղանը մաքուր պաճելուուղղությամբ:Մի ժամանակ Մոսկվան տառապում էր գործարաններիծխից. ալժմ դարձել է աշխարճի ամենամաքուրքաղաքներիցմեկը: ու

ու

ԿԵՆՍՈԼՈՐՏ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

կենսոլորտ է կոչվում երկրագնդիայն ոլորտը կամ թաղանթը, որտեղ օրգանիզմներ են ապրում: կենսոլորտ(բիոսֆերա)տերմինը առաջարկել է երկրաբան է. Զյուսը 1875 իսկ կենսոլորտի ուսմունքը ստեղծել է Վ, ի. Վերթվականին, նադսկին (1967) 11 դարի 1920--30-ական թվականներին: է. Զյուսի պատկերացմամբ կենսոլորտը վերաբերում է Վ, ի. Վերնադսկին,ղարգացմիայն օրգանիզմներին: Ակադ. գաղափարները, կենսոլորտին տվեց նելով վ. Վ. Դոկուչանի շատ ավելի խոր իմաստ, կենսոլորտ ասելով՝ նա Հասկանում էր ոչ միայն կենդանի օրգանիզմները, այլն նրանց բնակու-

թյան միջավայրը: կենսոլորտըընդգրկում է քարոլորտիվերին շերտը, չրոլորտը՝ ամբողջությամբ ն մթնոլորտը՝ մինչն օղոնի շերտր (20-30 ճեռանում ենք (Թե վեր, կմ), Որքաներկրի մակերնույթից թե վար),այնքան օրգանիզմներիթիվը պակասում է: կենսոլորտում կենսական նյութի ղանդգվածըկաղմում է 1,4.107 տ ն վերջին 1 մլոդ տարվա տոննա, տարեկան աճը՝ 2,3.10 2.1020 տ, ընթացքում ստեղծվել է այսինքն՝ երկրի կեղզնից10 մեծ անգամ զանգված: կենսոլորտը երկրագնդիվրա Համամոլորակային, ահընդանաէ, մեջ որը չոր մերձբնեռային լայնություններում պատնիերում շատ ընկճված է, օրգանիզմներիքանակըչատ չէ, ու

հսկ մնացած զոնաներում4Ճադեցնումէ միջավայրը: նույնիսկ Անտարկտիդայի կենտրոնականմասերում, որտեղ կլիմայական պայմաններըխիստ անբարենպաստեն, ալնուամենայնիվ մանրըօրգանիզմներեն անդիսլում, իսկ ամենաբարձր ու խորքում ապրում նն բակլեռներում, ձյան մակերնեույթին տերիաներ։ Արագածի կատարից վերցրած ապարի 1 գ-ի մեչ տասնյակճազարավոր մանրօրգանիզմներեն Հայտնաբերվել: կննսռլորոր մանրօրգանիղզմներիթագավորություն է. դրաձթ Ճճասարակ աչքով չեն երկում, բայց ամենուրեք կան, իսկ բարենպաստ պայմաններում ճողի մեջ 1 սմՀ-ում 4աշվվում են միլիարդներով: Երկրագնդիվրա օրգանիզմներըունեն զարգացման ճամար օպտիմալ պայմաններ: նրանք 0--400 ջերմաստիճաննեբում շատ լավ աճում են զարգանում, բայց ապրում են նակ շատ ու շատ բարձր ցածր ջնրմաստիճաններում: Այսպես, մի շարք բակտերիաների բեղմնիկներ (սպորներ) կանՖ դիմանալ մինչե --Չ53", րող այլ բեղմնիկներ եռացնելու դեպքում կենսունակությունը չեն կորցնում ն դիմանում են 140--ի տակ, նրանք դիմանում են նան ճնշման մեծ տարբերությունների՝ սկսած մեկ Հազարհրորդականմիլիրար ճընշումից մինչն 10 մթն. ճնշումը,իսկ ծովային կենդանիների մեջ կան այնպիսիները (շրինավ՝կետերը), որոնք մեկ ժամվա ընթացքում կարող են իջնել մինչն 1000 մ խորություննեըը: որտեղ ճնշումը 100 մթն. է: Ֆիլիվինյան անդունդիցդուրս են մեժ քանակությամբ բերած գետնաճողի մեջ ճայտնաբերվել բակտերիաներ,որոնք դիմանում են 1000 մթն. Ճնշման տարԲերություններիւ ու

եննսոլորտը լայն փոխճարաբերություններ ունի մթնոլորտի, ջրոլորտի, քարոլորտի Հետ. երկրագնդիվրա չկա որեէ արտածինպրոցես, երնույթ, որին օրգանիզմներըմասնակցություն չունենան, Հողադոյացումը, ճողմաճարումը,նստված-

Քադոլացումը, միներալների սինթեզը կատարվում է օրդանիզմների ու օրգանականնյութի ակտիվ մասնակցությամբ: երկրներում կան կրաքարեր, Լեռնային դիատոմիտներ, ռա-չդիոլլաբների մնացորդներ,ճասպիսներ,կորալների պատյան-

ների մնացորդներ, քարածուխ, նավթ, արվող թերթաքարեր ՄՄ" զոյացություններ, որոնք օրգանիզմների կուտակման

արգասիք են: «կյանքը,--գրում է Վ. հ. Վերնադսկին,--իրենից ներկայացնում է երկրի մակերնույթի վրա ոչ թե արտաքին, պատաճական եհրնույք, այլ այն սերտորեն կապէ ն նրա ված է երկրի կեղնի կառուցվածքի ճետ, մտնում մեխանիզմի մեջ ն այդ մեխանիզմով կատարում է մեծա գույն կարնորության ֆունկցիաներ»: Օրգանիզմներիդերը Սրկրի կեղնի ու ջրոլորտի «որինվածքում ակնճայտ դարձավՀատկապեսմանրադիտակիգյուտից Հետո (12-րդ դարի վերչ): ԱՀա հրեք Հարյուրամյակ է մանրէակենսաբանությունըզարգանում է ն մեծ ծառայություն է մատուցել կենսոլորտի Ճանաչման գործին: Բացառիկէ օրգանիզմների ն օրգանականթթուների դերը լանդշաֆտային թաղանթում: Օրգանիզմներ, նախ ն առաջ էներգիայի կուտակիչներեն։ Դեռնս կարբոնի ժամանակաշըլջանում քարածուխներիմեջ կուտակված արեգակնայինէներդիան այժմ մարդըլայն չափով օգտագործում է իր կարիքնեբի ճամար

Հատկապես արագ բազմացմանՀակում ունեն մանրօրգանիզմները:0րինակ՝ դիատոմեան ութ ժամում կարող է ստեղծել այնպիսի զանգված, որպիսին երկրագունդնէ։ Մեկ բակտերիան անարգելզարգանալու դեպքում 4--5 օրում կլցներ օվկիանոսը: Այդ պոտենցիալ4նարավորուՃճամաշխարճային. թյունները երբեք չեն իրագործվում, այլապես նրկրագունդը վաղուց ոչնչացած կլիներ մանրըօրգանիզմների Հարձակումներից: Կենսոլորտիղարգացումն ունի իր օրինաչավփությունները.շրջակա միջավայրը ունի, ն օրգաիր ազդեցությունն նիզմներիզարգացումն բազմացումը կարգավորվածբնույթի է։ Բնությունըինքնակարգավորման մի զարմանալիմեխանիզմովէ օժտված: Բոլորօրգանիզմները փոխպայմանավորված են միմյանցով, ն ավելորդոչինչ չկա: Օրգանիզմների կարնորՀատկանիշներիցէ սերտ փոխ«ճամիջավայրի ճետ ն նյութափոխանակությունը: րաբերությունը օրգանիզմ կարողանում է նյութեր (քիմիական Յուրաքանչյուր տարրեր)ընդունել, յուրացնել(ասիմիլացիա)ն արտանետել Օրգանիզմնիր մարմինը կառուցում է միչա(դիսիմիլացիա): ու

"8.

Լ.

8շքոճուաք, Ծոօօֆօքտ,1926, .

27.

19-1061

ճետ վայրից վերցրած նյութերով: Միջավայրիփոփոխության ն փոխվում է նան օրգանիզմի վարքագիծը, այդ ընթացքում մի Հիմնական միտում է նկատվում՝զարգացում պարզից բարդը: կենսոլորտիզարգացմանսկզբնական փուլում տիրապետելեն ցածրակարգօրգանիզմները, միլիարդավոր տարիների էվոլուցիայի շնորձիվ է միայն, որ առաջացել են բարձրակարդ կենդանիներն դատողունակմարդը: Օրգանիզմըբազմացման մեխանիզմով է օժտված: Ծնված անչատները ժառանգում են ծնողների Հատկանիշները: կենսաբանականայս իներցիան կոչվում է ժառանգականություն: օժտված է օրգանիզմը բացի ժառանգականությունից Սակայն նան փոփվոխականությամբ՝ զարգացմանընթացքում ձգտում Հ նոր ճատկանիշներ ձեռք բերել, Հենց ալդ նորն էլ էվոլյուցիայի խքան է: Բնության մեջ գոյություն ունի օրգանիզմներիբնական ընտրություն. միջավայրում դիմանում նն այն անճատները, որոնք ավելի լավ կարող են Հարմարվել միջավայրի փոփոխություններին, նվազ Հարմարվածներըոչնչանում են: Մարդը դնոնս վաղուց է սովորել ջոկել օրգանիզմների՝ իրեննանչճրաժեշտ Հատկանիշները ն օգտագործելով ժառանգականության ու փոխանակությանօրինաչափությունները արճեստական ընարություն է կատարել, որին անվանում են սելեկցիա: կննսոլորտիկազմի մեջ են մտնում ճողը, բուսական ն կննդանականօրգանիզմները, որոնք գտնվում են ցամաքի վրա կամ նրա ոչ մեծ խորություններում, օվկիանոսներում, ծովերում, մթնոլորտում: Քանի որ օրգանիզմներըմիջավայրի ծնունդն են, ապա ոչ օրգանականծադում ունեցող միջավայրը նս կենսոլորտիբաղադրիչն է դառնում, ուստի ծավալային Համկենսոլորտն աշխարճագրականքաղանթը իմաստով են ընկնում միմյանց: ու

ՀՈՂԸ

Հողը լյուրաճատուկբնապատմականգոյացություն է, որը ժամանակի տարածությանմնջ անընդճչատփոփոխվում է բերրիությամբ, որի շնորձիվ զարգանում է: Բնութագրվում ու

ու

է արտադրամիջոց։Դեռնա անճիշելի ժամանալայն դառնում ներից մարդը օգտագործելէ Հողը ն ատտիճանաբար ճանաչել

զարգացման օրինաչափություններըչ սակայն գիտականՀողադիտության«Հիմնադիրը«Համարվում է Վ. Վ. Դոկուչանը (1846--1909): նա Հողը դիտում էր որպես մի շարք բնական գործոնների՝կլիմայի, ռելիեֆի, երկրի ճասակի, ինչպես նան մարդու տնտեսական դործուննության փոխազդեցությանարգասիք: Հողը կազմված է երեջ՝ պինդ, «եղուկ ն գազային բաղաեն: Հողի կազդրիչներից, որոնք խորապես փոխթափանցված մեծ մում է, փոփոխունախնականնյութը մայր ապարն որը թյուններ կրելուց Հետո՝ ի վերջո դառնում է Հող: Մայր ապարը սկզբում ծածկվում է մանը օրգանիզմներով(բակտերիաներ, բորբոսասնկեր, ճառագայքասնկեր), որոնց կենսագործութթուները քայքայում են նեությանՀետնանքովարտանետված ապարը, ճնարավորություն է ստեղծվում ավելի կատարյալ օրգանիզմների՝քարաքոսներիզարգացման Համար: Հողագոյացման առաջին փուլում ֆիզիկական Հողմաճարման շնորճիվ ապարներիմիներալային մասնիկները միմյանցից անջատվում են. դրա Հետնանքովապարի Ճողի ճետ շփման մակերեու է հրկրաչափականպրոգրեսիայով: Ֆիզիկական սը աճում կենսաքիմիականՃճողմաճարմանՃամատեղ ներք րծությամբ

է նրա առաջացման

ու

զանգվածայինապարներըժամանակի ընթացքում վերածվում են մանր-մասնատված(դիսպերս) մասնիկներից կազմված մի զանգվածի, որտեղ մանրը օրգանիզմների կենսագործունեությունը Հասնում է առավելագույնչափերի: նշենք, որ Հողի մակերեսին մանրը օրգանիզմների կենսադործուննությունը սաճմանափակէ. Արեգակիուղիղ, մասնավորապես ուլտրաճառագայթումը սպանիչ է նրանց Համար, մանուշակագույն ուստի Հողի ներքին շերտերում է, որ միկրոօրգանիզմներն ունեն բուռնաճ մեծ զանգված: Հողի քիմիական կազմը շատ կարնոր է բույսերի Համար, քանի որ նրանք անճրաժեշտՀանքային նյութերը վերցնում են Հողից: ու

Մայրապարներումայս կամ այն տոկոսային ճարաբերությամբպարունակվումէն՝ ՏԼՕ,, Ճ|վչՕլ.ԷճչՕլ, ԸճՕ, 81ջ0Օ, ՒրչՕ, էյՕ, ՔչՕչն շատ այլ օքսիդներ, որոնք մտնուժ են միներալների կազմի մեջ: Սակայնդրանք երբեմն այնքան պինդ

բյուրեղային ցանց են ստեղծում, որ ջրի մեջ չեն լուծվում, Հետկաբարն չեն կարող օգտագործվելբուլսերի կողմից Հնարավոր է, օրինակ, որ ԽջչՕ-ի քանակը 4ողում լինի 1--345, Դա այն պատբայց բույսերը տառապենկալիումի պակասից: է դժվարալույծ ճառով, որ կալիումը մտնում միսերալների կազմի մեջ: իրենց կնիքն են դնում նրանց վրա Ապարատեսակները ձնավորվող ճողերի վրա: Այսպես, կրաքարերի վրա Ճճողերը ճարուստ են կալցիումով, սակայն շատ աղքատ՝ կալիումից, ֆոսֆորից, մինչդեռ մագմածին ապարների վրա ձնավորված Ճողերում այդ տարրերի քանակըբավարար է լինում պրոցեսումառաջնայինմիներալներիքայՀողառաջացման քայման ժամանակ առաջանում են նոր՝ երկրորդականմիներալներ, որոնց սինթեղի պրոցեսում մեծ է մանրօրգանիզմների դերը: 0րինակ, ՀայկականՍՍՀ Հրաբխայինբարձրավանեն մոնտմորիլոնիտ, բելդելիտ, ջրափայդակումսինթեզվել օպալ, կալցիտ ն այլն: Սրանքարտածիներնույթների լարներ, արգասիք են: Հողի կազմում գտնվում են նան օրգանականմիացություններ՝ ազոտ պարունակողմիացություններ, ճարպեր, ածխաֆրեր, սպիտակուցներ, ամինաթքուներ, դաբաղանյութեր ե այլն: Սրանցքանակը Հողում կարող է ճասնել 15 ճը-ի: 0րգանական նյութերի մեծ մասը՝ 80--85 (յ-ը, մասնակցում է՛ միացություններիմի ճատուկ տեսակի առաջացմանը,որին անվանում

են

Սրա Հիմքը Հճումուսայինթթուներն են՝ Հումուս:

Ճումինային, կրենովյան, օպոկրենովյան ն այլն: Հողի մեջ ապրող մանրօրգանիզմներըբաժանվում են երկու խմբի՝ օդակյաց(աէրոբ) ն անօդակյաց (անաէրոբ):Առաֆիններըապրում են թթվածնի առկայության պայմաններում, բացակայության ն շնչառության ամար օգհբկրորդները՝ անտագործում են շրջապատում քիմիական ոնհակցիաներից մեռած ատված թթվածինը: 0դակեցիկ պայմաններում բուսական կենդանականօրգանիղմներիքայքայումը կատարվում է մինչն վերջ՝ առաջանում են Հիդրատներ աղեր: Անօղդակեցիկ պայմաններում քայքայումը կիսատ դանդաղ 1, ու

ու

ու

առաջանում է

մեթան,ամիակ,ծծմբաջրածին, ածխաթթու

գազ:

Ը«Ժ),

ծրկաթը առաջացնում է չրոմ լավ լուծվող ենթօքսիգ

Մանրօրգանիզմներիդերը շատ մեծ է Ճողում օդի ազոտը կլանելու-կապելու գործում: Ազոտ ֆիքսող բակտերիաները կարողանում են օդից ազոտը կլանել մասնակցել սպիտակուցների սինթեզին. այդ բակտերիաներիշնորճիվ ՃճողըՃաբըստանում է ազոտով: Հողի ամենակարնոր Հատկանիշներից մեկը կլանողունակությունն է, որի շնորճիվ կարողանում է կլանել գազեր, Ճեղուկներ, լուծված նյութեր ն պինդ մասնիկներ: Այս երնույթի Համակողմանիուսումնասիրությունը կատարել է կ. կ. Գեդրբոլցը։ նա Ճճողի կլանունակությանմի քանի տիպ է առանձնացնում կենսաբանական,քիմիական, ֆիզիկաքիմիական, ու

ֆիզիկական, պրոցեսում Հողառաջացման

շատ

մեծ

|

է Հողային կոլոիդ-

ների նշանակությունը: ՍրանքՀողի մանր մասնիկները ցեմենտացնում են, առաջացնում են Այս պրոցեսում մեծ է կալցիումի դերը: կազՀողի ֆիզիկական Հատկանիշներիցէ մճխանիկական մը՝ տարբեր ֆրակցիաներին նրա փոխճարաբերությունը:

կնձիկներ:

Տարբերումեն Հեհտնյալֆրակցիաները՝ա) Հողի կմախքային (քարային)մասը կազմված է 3 մմ ն ավելի մեծ մասնիկնեմմ, գ) փոշի --0,5--0,001 մմ, դ) րից.Ւ) ավազ --Տ--0,5 տիղմ --0,001 մմ: Մեխանիկականկազմի տեսակետիցՃողերը բաժանվում են՝ 1. ավազային Հողեր(90--100 «ը կազմված է ավազից):Հ. ավազակավային (80--90 00 կազմված է -բ ավազից, մնացածը կավ է), 3. կավատվազային(50--8048 է, իսկ ավազ մնացածը՝ կավ),կավային՝ (50--2040 -ավազչ 50--80

Գ0-կավ):

Հողերը դասակարգվում են

ծագման ն առանձնացվում են Հետնյալ տիպերը՝ սնաչողեր, ենթամոխրային Հողեր, լատերիտային,շագանակագույն,մոխ(պոդզոլային) րագորչ, մոխրաճողեր,Հիդրոմորֆ (աղուտներ), ալկալի Հողեր, ճաճշճաճողեր։ Սրանք տեղաբաշխված են զոնաներով: Խիտ բնակչություն ունեցող երկրներում Հազարամյակներ շարունակ Ճողն օգտագործվում է դաշտավարությանու այդոգործության ճամար. Ամեն տարի բերքի ճետ միասին Հողից նան

ըստ

Հանքայիննյութեր, ն, բնականաբար,Ճողն աղնույէ սննդարարնյութերից: Բացիայդ»տեղանքի քատանում դեքում մակերնութային թեքության ամենաաննշան նիսկ են մանրաճողի որոշ տեղի Հետ տանում ջրերը իրենց ունենում է Հողիէրոզիա: ԼեռնայիներկրներումՀողի վարը պետք է կատարելճորիուղղությամր։ որպեսզի լանջով իջնող ջուրը ղոնականեերի էրոզիան թուլանա: Սակայնշատ մեջ, ակոսների կուտակվի են Հաճախ ագրոկանոններիխախտվում են, լանջը վարում ուժեղացվերից վար, իսկ դա նպաստում է Հողի էրոզիայի մանը: Հողի էրոզիային նպաստում է նան լեռնալանջերի վրա Առաջանում են անասուններիչափից ավելի արածեցումը: բուսականությունից զուրկ կածաններ, Հողը քայքայվում է: Մարդու գործունեության ազդեցության արդյունք են նան ճանապարճային էրոզիան: ոռոգիչ (իռիգացիոն) Աշխարճիբոլոր երկրներում ճողի էրոզիայի պատճառով գրեթե անպետքացելեն զգալի տարածություններ:Հճողիվերին՝ բերքատու Հորիզոնի տեղատարմամբնրա արդյունավետությունն ընկել է. խնդիր է դրվում բարձրացնելճողի բերքատվությունը, պայքար ծավալել Հողի էրոզիայի դեմ, Ճողին լրացուցիչ խոնավություն տալ: Աշխարճում ոռոգվող ողատարածություններիմակերեսը Հասել է 500 միլիոն Հեկտարի' Հեռանում

են

քանակ,

ու

ու

ԲՌԻՍԱԿԱՆ

ԾԱԾԿՈՒՑԹ

Քուսական ծածկույթը, որպես կենսոլորտի բաղաղրիչ» ուսումնասիրվում է երկրաբուսաբանության(գեռոբոտանիկայի) կողմից: Բուսականծածկույթը թր տարողությամբ կենսոլորտում առաջինն է:

ուսումնասիրման Հիմնական երկրաբուսաբանության են, բուսական Ճճամակեցություններն

օբ-

յեկտը որոնց անվանում են բուսացենող (ֆլոոցենոզ),սրանց կառուցվածքը, փոխներգործությունը միջավայր Հետ, տարածման օրինաչափուճամասեռ տարածքի վրա աճող բությունները: Քուսացենոզը սական ծածկույթի այնպիսի խմբավորումն է, որին բնորոշ է միօրինակկազմը, կառուցվածքը,Ճճամադրությունը, փոխճամարգագետին, լ եռնային 0րինավ՝ րաբերությունը: տայգա, մանգրայինանտառ, սավաննան այլն:

Բուսականծածկույթի ամենաչճիմնականգործուննությունը ֆոտոսինթեզի (լուսասինթեզ)երնույթն է՝ երկրի վրա զարմանաճրաշ երնույթներից մեկը: Ֆոտոսինթեզիմիջոցով ըս-

տեղծվումէ օրգանական նյութ, ն կուտակվում է արեգակնավին էներգիայիվիթխարիքանակություն: Ֆոտոսինթեզիերնույթը ամենաընդճանուրգծերով բացատիրվում է ճետնյալ կերպ. լույսի ճառագայքնընկնելով քլոփոֆիլի ճատիկիվրա, տրոճում է նրա մեջ գտնվող ջուրը, միննույն ժամանակ օդից վերցնելով ԸՇՕչ գազը՝ այն նս տրոճում է, ն բաղադրամասերից սինթեզվում են ածխաջրեր, իսկ ազատ թթվածինը ն ջրի մնացորդը արտանետվում են ճետեվալ

ռնակցիայով

600,-Է6էնՕ

լուլս ------Հ

Քլոր"ֆել

ԿՕՒկՕ:--60,--674

կկալ

կանաչ բույսերը ստանալով վիթխարի քանակության արեգակնային էներգիա, ստեղծում են միլիարդավորտոննաներով օրգանական նյութ, օդ է արտանետվում գազային թթվածին, ն արմատապես փոխում են մեր մոլորակը, ՏիմիրյազնիխոսՓերով ասած, նրա վրա տիեզերական գործոնի դեր են կատարում:

Բույսերըյուրաքանչյուր տարի օդի ածխաթթուգաղից կաեն

միլիարդ տոննա ածխածին, որի զգալի մասը կլանում է ծովային բուսապլանկտոնը:նման կլանման դեպջում մթնոլորտի ածխածինըբույսերին կբավարարերմիայն 300--400 տարի, սակայն այրման նեխման Ճետնանքովօրգանական նյութի ածխածինը, նորից միանալով թթվածնին, պում

ու

մտնում

է

մթնոլորտ, լրացնում ՇՕշ-ի

պաշարները: Սրան

է ճրաբխային նպաստում անջատված ածխապրոցեսներից

Քքու

գազը, որը թույլոլորտից (ասթենոսֆերայից)օվկիանոսային կեղնի միջոցով դեպի օվկիւնոս ն ապա մթնոլորտ է դուրս գալիս: ւ

Բույսն ապրում ն իր կեննսագործուննությունը ծավալում է միջավայրում՝Հողի, օդի, չրի, ջերմության, այլ բույսերի շըր-

չապատի մեչ, որոնց որոշակի ազդեցությամբվերջին Ճաշվով պայմանավորվում է ն բույսի աճլո Այս բոլոր գործոնները

միասին կոչվում են էկոլողիականպայմաններ, իսկ ալն գիտությունը, որ ուսումնասիրում է բույսերի աճման միջավայմիջավայրի փոխճարաբերությունը,կոչվում է րը» բույսի միջավայրի բույսերի էկոլոգիա: Համառոտակի քննենք այդ ու

տարրերը:

ֆոտոսինթեզը

կատարԼույսիդերր Վերնում նշվեց, որ վում է լույսի քվանտի ազդեցությանտակ: լիակատար մթության մեջ բույսը ապրել չի կարող: Տարբերբույսեր լույսի նըՕրինավ՝խեկատմամբ տարբեր պաճանջկոտությունունեն: առատ եղննին կամ Հաճարենինկալույս, ժափիճինսիրում է են բող են ապրելստվերում: Բակտերիաները խուսափում լույսից, նրանք մթության մեջ շատ լավ են աճում: կան բույսեր էլ, որոնք լավ են աճում երկարատե օրվա ընթացքում՝ ցորենը, տարեկանը, ճակնդեղը ն այլն: Այլ բույսեր շոստ են Հասունանում Համեմատաբար կարճատն օրվա լուսավորության պայմաններուվ՝ ծխախոտ, սոլա, եգիպտացորեն,բամբակենի։ Եթե լուսավորությունը տվյալ բույսի պաճանջչից պածր է, ապա այն ոչնչանում է: Չափից ավելի լուսավորուԹյունը, ովլտրամանուշակագույնճառագայթոսմը նույնպես վնասակարէ: կլանում է նրա վրա ընկած ճառագայթների25 0կՏերնը ից ավելին, որից ֆոտոսինթեզի Համար օգտագործում է 1--5 մնացածըծախսվում է տրանսպիրացիայի 40-ը», վրա, որպես գոլորշացման թաքնված ջերմություն, մասամբ նան տերնի չտաքացմանվրոո

Ձեոմությանդեռր Ցուրաքանչյուր բույս

ապրում է ջեր-

որոշակի սաշմաններում (սովորաբար0-մաստիճանային 70"): Ամենացածր բույսերի մեժ մասի Համար չերմաստիճանը

ջրի սառչելու աստիճաննէ՝ 0"-ը, որի դեպքում նյութափոլխա-

նակությունըդադարում է: Ամենաբարձրը այն ջերմաստիճանն է, որի դեպքում սպիտակուցներըմակարդվում են: բուսական

Յուրաքանչյուր բույս ունի ղարգացման օպտիմալ չերմաստիճան: Սա այնպիսիչերմաստիճան է, որի դեպքում բույսն ունի ամենալավ աճը: Բույսերի մեժ մասի մոտ այդ են չերմաստիճաններն 10--30"-ը: Պատաճական չէ, որ Հասարակաժայինու արնադարձային անտառներում բուսականությունն այդքանփարթամէ. այստեղ բուսաճեցողությունը(վե152

գետացիա)կատարվում է կլոր տարի, մինչդեռ բարեխառնու

մերձբնեռային երկրներում`միայն ամռանը: Զոիդերը Ջուրըբուսական ծածկույթի Համար ստեղծում է այն միջավայրը, որտեղ ճնարավորէ պրոտոպլազմայիկենաադործունեությունը:Մինչն որոշակի աստիճանտաքանալով՝ բույսը ջրի մեծ չերմունակությանշնորչիվ դանդաղ է պաղում, ն ջերմաստիճանային տատանումները մեծ լինել չեն կարող: Ջուրը մակերնութայինմեծ լարվածությանշնորչճիվ կարողանում է ցողունի մազական անցքերով բարձրանալ մի քանի նույնիսկ Հարյուր մետր: Փուրն այնքան ուժեղ տասնյակ լուծիչ չէ, որ լուծի ամեն մի պատաճականնյութ, նյութերը նրա մեջ չափավոր կերպով են լուծվում, որը բույսի ճամար շատ է, ն այդ վիճակում ջուրը կարնորու նպաստավոր4Ճանգամանք է անճրաժեշտքանակի իոններ: բույսին մատակարարում Բույսը Հողից իր սնունդն ստանում է ջրի մեջ լուծված վիճակում: Փուրն այստեղ խաղում է նան փոխադրիչիդեր. Հասնելով կանաչ տերններին՝մասնակցում է ֆոտոսինթեզի երեվույթին, որը բույսերի կենսագործունեությանամենակարնոր պրոցեսն է: նգիպտացորենի մեկ անձճատըբուսաճեցողության շրջանում Հողից ծծում է 200 լ ջուր, որիցֆոտոսինթեզինմասնակցում է ընդամենը 400 գ, մնացածը գոլորշանում է: եթե Հողի մեջ բավարարքանակությամբ չուր չկա, բույսերը թոշնում են ու ոչնչանում, Սակայն պատաճում է, որ ճողի մեջ ջրի բավարար քանակությանպայմաններում բույար ջրի կարիք է զգում, վրա է Հասնում այսպես կոչված ֆիզիոլոգիականչորությունը՝ բույսն ավելի շատ է տրանսպիրացիա կատարում, քան գետնիցջուր ծծելու ն տերններինՃասցնելու ճնարավորություննէ: Պատաչում է խոնավ անտառներում լիանները ծայրամասում չորանում են, չնայած արմատմեջ են: ներըբավարար խոնավության բույսեր ջրի նկատմամբ տարբեր պաճանջ ունեն: Տարբեր կան բույսեր, որոնք խիստ չորադիմացկուն են՝ սրանքքսնրոֆիտներնեն (չորաբույսերը), անապատայինբույսերը (սաքսաուլ, սարսազան,ուղտավփուշչօշինդր ն այլն):Միջակխոնավության պայմաններում աճող բույսերը կոչվում են մեզոֆիտներ (լաղնի,Հաճարենի, սոճի ն այլն): Այն բույսերը, որոնք սիրում են խոնավություն ն ողի մեջ ջուրը միշտ պետք է ու

լինի, կոչվում են խոնավասեր (Հիգրոֆիտներ).դրանցից են պտերները,եղենին, ձիաձետը ն այլն: Այն բույսերը, որոնք աճում են ջրով Հագեցած Հողի մեջ (ցողունը օդի մեջ էչ իսկ արմատներըջրում են), կոչվում են ջրասերներ(ճիդրոեղեգն, բրինձ ն այլն: Վերջապեսկան բույսեր էլ, ֆիտներ)՝ որոնք ամբողջապեսչրի մեջ են աճում ն կոչվում են ջրաբույսեր (Հիդրատոֆիտներ)։Սրանց տերեները երբեմն փովում նն րի վրա (ջրխոտ, ջրաշուշան, վիկտորիա ոռհգիան այլն): Շատ բույսեր ձեռք են բերել ջրառատ սեզոնում ջուր կուտակելու ունակություն՝ չոր սեզոնում օգտագործելու ճամար. դրանք կոչվում են սուկուլենտներ(ագավա, ալոէ, կակտուս ն այլն): Բույսերի որոշ տեսակներ կարողանում են արագ աճ կատարելն 3--4 շաբաքում այն ավարտում են. չոր ժամանակաշրջանում կենսագործունեությունը դադարում է, բայց չեն ոչնչանում, եթե դրանք միամյա են, կոչվում են կարճակեցներ (էֆեմեր), եթե բազմամյա են՝ էֆեմերոիդներ: ճարուստերկրներում բուսական ծածկույխոնավությամբ թը Հարուստ է քե՛ տեսակներով,թե՛ քանակությամբ:Օրինակ, աճում է 13 ճզ. տեսակ, իսկ Ճճասարակածային Աֆրիկայում 300: Սաճարայում՝ Սակայնտեսակներով արուստ լինելը դեռես չի նշանակում բուսականության Ճարստություն: 0րիգոգավորությունը տեսակներով Ճարուստ նավ՝ Արարատյան է, սակայն չի կարելի ասել, որ այն Հարուստ բուսականություն ունի: Դրան ճակառակ, Սիբիրում կան անտառներ, որտեղ դաուրյան խեժափիճի է աճում, բուսականությունը Ճարուստ է, մինչդեռ տեսակները շատ քիչ են: Վայրի խոնավություննազդում է բույսերում կատարվող ածխաջրերիու սպիտակուցների քանակի վրա: Որքան վայրը խոնավ լինի, այնքան ածխաջրերըշատ կլինեն, իսկ սպիտակուցները՝ քիչ։ ՍՍՀՄ եվրոպականմասում ՃյուսիսարնմուոՔից դեպի Հարավարնելքբույսերում կուտակվող ածխաջրերը պակասում են, իսկ սպիտակուցները՝ավելանում: Հասարակածային խոնավ անտառնեիում ածխաջրեր ավելի շատ են կուտակվում, քան բարեխառն գոտու անտառներում: Չոր կլիմա ունեցող երկրներում ուժեղ գոլորշացման շնորչիվ պտուղներն ավելի քաղցր են լինում: Օղիդերը 0դի գազային կազմի նկատմամբբույսն անառատ

|

է, բացառությամբ ածխաթթու գազի:Մնացած դազետարբեր բը՝ ազոտն թթվածինը բույսի կողմից չեն յուրացվում: ՇՕջ-ի պարունակությունն օդում 00300 է, 1 00-ի պայմաններում բույսերն արդենթունավորվում են: Օդի շարժումը բույսի ճամար ունի այն նշանակությունը, ուժեղանում է, իսկ ուժեղ քամու դեպռր տրանսպիրացիան քում ցողունը ծովում է, բույսը ծուռ է աճում: Քամու դերը շատ մեծ է նան ու ծաղկափոշու տարածման տեսակետից: սերմերի Բոլոր ծաղկավոր բույսերի 10 Գե-ը բեղմնավորվում է քամու միջոցով: Հողի դեռր Բույսն ապրում է Հողից վերցրած Հանքային բույսեր տարբեր Ճողերում են աճում: կան սննդով:Տարբեր են լավ աճում բույսեր,որոնք թթուՃողերում (ս"ֆագնումային ջրիմուռները), մեկ այլ բույս՝ կարմրաճողի վրա (թեյի թուփը), երրորդը՝ ավազային ճողի վրա (սոճին), չորրորդը՝ ան այլն: Սեղակալած Ճճողիվրա՝ աղաբույսեր (ճալոֆիտներ), աճում են վաճողի վրա լավ ճացաճատիկները,շաքարի ճա-Հ կընդեղը, արնածաղիկը: ու

Կենդանական աշխաոճի դերը կենդանականօրգանիզմնե-

չեն կարող անօրգանական նյութից օրգանական նյութ ըստեղծելհ որպես պատրաստիսնունդ օգտագործում են բույսը,

րը

կլանում են օդի թթվածինը, որը բույսն է արտադրել: Այս սակետից կենդանին բույսի Հակամարտիկն է. միննույն

տեժա-

մանակ կենդանի օրգանիզմներըմեծ դեր են կատարում փոն սերմերի տեղափոխմանգործում:

շոտման

երկրիբուսական ծածկույթի տեղաբաշխմանմեջ կարելի է նշել մի շարք օրինաչափություններ։ Ամենից առաջ ղզոնայականությունը, որն ունի ճամամոլորակային բնույթ: Արկտիկայի սառցային անապատներիցմինչն Հասարակած կլիմայի

տունդրա, փոփոխմանՀետ փոխվում են բուսական զոնաները՝ տայդգա, խաոն անտառներ, լայնատերն անտառներ, անտառատափաստան, տափաստան, կիսաանապատ, անապատ, անտառներ, արնադարձայինանապատմերձարնադարձային ներ, սավաննաներ, խոնավ ճասարակածայինանտառներ:

Բուսականզոնաների երկարությամբ կարելի է նշել նաճանգական (պրովինցիալ) Հատկանիշների չիոփոխություն155

ներ՝մերձծովյան

մասերում բուսականությունն ունի, ցամաքի խորքում՝այլ

այլ

բնույթ

արտաչայտված է եռնային հրկրնեհրում պարզորոշ Որքան լեռնային երկիրը բարձրադիր գոտիականությունը: մուտ է ճասարակածինչ այնքան զոնաների սպեկտրը Ճճարուստ

է:

են, Բուսականությանտարածմանօրինաչակվություններիցք անզոներղոնալականությունը, արտաղզոնայականությունը, նայականությունը: ներզոնայական(ինտրոզոնայական)են կոչվում այն բուսական Համակեցությունները, որոնք ինքնուրույն զոնա չեն ստեղծում ն կարող են գտնվել այլ զոնաների մնջ, օրինավ՝ աղուտները, ճաճիճները

ն

այլն:

Արտազոնալականություն (էքոտրազոնայականություն)է կոչվում այլն երնույթը։ երբ բուսական Համակեցությունը է գալիս իր զոնայի սաշմաններից ն թափանցում է այլ դուրս զոնա: Օրինակ, յակուտական տայդայի զոնայում տարաժվել է տափաստանայինլանդշաֆտ, կամ կաղնու պուրակները տարածվում են տափաստանային զոնայում ն այլն: Անզոնայականեն այն բոլոր բուսական ճամակեցությունները որոնք ինքնուրույն զոնա չեն տտեղծում, տարածված ձն աշխարճով մեկ, օրինավկ՝ ջրիմուռները):

երկրագնդիբուսական ծածկույթը բաժանվում է 6 բումարղզերի՝Նեուրո(ֆլորիստիկական) սաաշխարճագրական պիկական (նորարնադառրձային), Պալեոտրոպիկական (ՀեէԱվստրալական,կապի, Անտարկտիկաարնադարձային), կան, ժոլարկտիկական:

ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԸ

կենսոլորտիամենաակտիվբաղադոիչը կենդանականօրգանիզմներն են: Սրանց առավելությունը բույսերի նկառոմամբ այն է, ռր ճնարավորություն ունեն փոխելու իրենց տեղը ե բնակության Համար ավելի ճարմար միջավայր որոնելու: կենդանիների կյանքը, ինչպես բույսերինը, կախված է էկոլոգիական պայմաններից: կույսը կենդանին օզտագործում է սննդի որոնման պրոցեսում ն իր կենսագործունհությանընթացքում: կենդանի156

ների մեծ մասը լույսի պայմաններում է սնվում. բայց կան կենդանիներ, որոնք ուժեղ լույսի դեպքում թաքնվում էն են կամ ցերեկային ժամերին մտնում չղջիկները), (օրինավ՝ են ն դուրս բները գալիս սնվելու գիշերը կամ արհամուտից Հետո (օր.՝ անապատայինՃճողաբնակկենդանիները): Ֆերմությունը շատ կարնոր ազդակ է կենդանիների ճամար ն ֆիզիոլոգիական պրոցեսների գործոն է ինչպես բույսերի, այնպես էլ կենդանիների Համար գոյություն ունեն օպտիմալ չերմաստիճաններ: Ցածր ջերմաստիճանների դեղջում բջիջների մեջ աղային սպիտակուցայինլուծույթները կարող են սառչել: Բարձր չերմաստիճանների դեպքում մի շարք ֆերմենտներքայքայվում են: իսկ սպիտակուցներըմակարդվում են: Կենդանիներիայն տեսակները, որոնք կարողանում են ջերմաստիճանների մեծ տարբերություններ տանել, կոչվում են էվրիթերմ կենդանիներ, այն կենդանիները, որոնք շատ զդայուն են ջերմաստիճանների նկատմամբ՝ ունեն մարմնի ստենոթերմ կենդանիներ: կաթնասուններն կայուն ջերմաստիճան, որը պաճպանվում է ՃամապատասՀչ խան օրգանների միջոցով: ուրը կենդանիներիՃամար ամենակենսական նյութերից մեկն է, Ոչ մի կենդանի առանց ջրի չի կարող ակտիվ վիճակում լինել: 0րդանիզմներըսնվում են չրի միջոցով: Այն կենդանիները, որոնք տանում են խոնավության մեֆ տարբերություններ, կոչվում են էվրիճիգրոբիոնտներ(կաթնասուններ, թռչուններ, միջատներ): հսկ տտենոշիդրոբիոնտները կարող են ապրել միայն որոշակի խոնավության պայու

մաններում:

0դը կենդանական աշխարճի Համար շատ կարնոր է, քանի որ բոլոր կենդանիներըշնչում են Թթվածինն այն օգտադործում ֆիզիոլոգիական այրման Ճամար: 0դի շարժումը նշանակություն ունի մարմնից ջուրը զոլորշացնելու տեսակետից։ (գրունտը) Գետնաճողը

կենդանուն ծառայում է որպետ բնակության վայր. շատ կենդանիներ բները շինում են Հողի մեջ, միջատներիմի մասը կլանքի զգալի ժամանակամիջոցի անց է կացնում ճողում: Հողն այն միջավայրն է, որտեղ տեղի մեռած է ունենում օրգանիզմների նեխման պրոցեսը:

օրգանիզմի կենդանի

զարգացում: կախված է աննդից: կենդանիներիսնունդը բազմազան է, այս բաղզմապանության մեջ կարելի է առանձնացնել երկու խումբ՝ բուն կենդանաստուն սասուն կենդանիներ: Բոլոր կննդանիները են Կփոխչճարաբերվում միմյանց ն բուսական աշխարճիճետ, ընդ որում, այդ Հարաբերության 4իմքում րնկած է սննդի պրոբլեմը: կենդանականաշխարչում շատ է զարգացած մաաճն

ու

կաբուծությունը (պարաղիտիզմ):

կննդանականաշխարճը շատ ավելի լայն տարածում ֆի օվկիանոսում: Մովային կենդանիների առանձնաձճատկուԹյունը ջրում շնչելու ունակությունն է: նրանք կարողանում են չրում լուծված թթվածինը յուրացնել: կենդանիներիմի մասը նստակյաց կյանք է վարում, ամու-

րանում է ծովի Հատակին, մյուսները կախված են ջրում, երրորդները օժտված նն ակտիվ շարժմամբ ն սնունդ Ճայքայքելու ճամար ճարյուրավոր ճաղարավոր կիլոմետրեր են կտրում-անցնում. Մեծ խորություններում կենդանիները օզտագործում են պատրաստի սնունդ. կամ գիշատիչներ են ն կամ լուրացնում են վերնից ընկնող մեռած օրգանիզմների օրգանական նյութը: Լողացող կենդանիներն ունեն լողալու Հարմարանքներ,բացի այդ նրանց տեսակարարկշիոր պետք Հ մուտ լինի չրի տեսակարար կշռին, այլապես կենդանին կամ կսուզվի, կամ դուրա կգա չրի մակերնույթ: րում Հավասարակշովելու ճամար կենդանին ճչարմարանքներունի: ու

Օվկիանոսի ամբողջ կտրվածքում կենդանիների ամենաքանակությունը վերին՝ մինչե 200մ խորություններում առատ է, որտեղ բուսապլանկտոնը զարգացած է: Ջրաեն կենդանիների երյին կննսացենողներում առանձնանում կու խումբ՝ բենթքալ(ճատակաբնակ)ն պելագիալ (ջրի շերմեծ

ու

ապրողներ): կենդանիների այն ճամակեցությունը, որը ատուկ է որեէ քիչ թե շատ միատարր տարածքի(բիոտոպի), կոչվում է է վենդանացենով (զոռցենող): Այն բնականաբար մտնում տրոշակի կենսացենոզի մեջ: հսկ կենսացենողր բուսական կենդանականօրգանիզմներիօրինաչափ խմբավորությունն է տվյալ տարածքի վրա, որտեղ գոյության պայմանների էկոլոգիական ֆիզիոլոգիական առանձնաձճատկությունների ստում

ու

ու

ընդճանրություն կա: Ցամաքի վրա կեխսացենողի կազմում տիրապետողը բույսերն են, ժովլում՝ կննդանիները: Բուսացենոզը, կնենդանացենոզը(երկուսը միասին՝ կենսացենոզ) երկրի մակերնույթի մթնոլորտի, ջրոլորտի, «ողի տվյալ Հատվածի Հետ միասին ստեղծում են մի փոխադարձ կապակքվոածՃճամալիրչ որին անվանում են կենսաերկրացենող (բիոգեոցենու): Այս տերմինը գիտության մեջ մտցրել է ակադ. Վ. Ն. Սուկաչնը, ն ըստ էության իրենից ներկայլացնում է լանդշաֆտը, միայն կենսահրկրացենողի Հասկայության տակ շեշտը դրվում է կենսացենոզի վրա: Բույսերի կենդանիներիտեսակները միասին կազմում են ավելի քան 2 միլիոն: Սակայն միայն տեսակների քանակով չէ, որ օրգանիզմներն աչքի են ընկնում, նրանց կաընոր Հատկանիշը կենսական ակտիվությունն է: երկրի ոլորտների մեջ կենսոլորտը ամենից կենդանին ու կատարյալն է: Ակադ.վ, ի, Վերնադակին իր կյանքի մեծ մասը նվիրեց կենսոլորտի ուսումնասիրությանը, ն կենաոլորտի ժամանակակից պատկերացմամբ մենք նրան ենթ պարտական: նա Ցպույց տվեց, որ ժամանակակիցօվկիանոսն մթնոլորտի թթվածինն ունեն օրգանական ծադում, ավելի քան 3 միլիարդ տարվա ընացքում օրգանիզմները մի քանի անդամ իրենց մարմնով անց են կացրել ամբողջ օվն մթնոլորտի կազմում կիանոսի չուրը ստեղծել են 21 0. հի. վ. բուսական օրդաթթվածին: Վերնադսկին բացատրեց նիզմների բացառիկ նշանակությունն արեգակնային էներդիայի պաճեստավորմանդործում, ապացուցեց, որ չկա արտածին որեէ պրոցես, որտեղ կենդանի օրդանիզմները մասնակցություն չունենան: նա Հանդեց այն կարնոր եզրակացության, որ քիմիական տարրերի կազմակերպվածության ամենակատարյալձեր կենդանի օրգանիզմներն են: պատկանելով օրգանական աշխարչին, միննույն՝ Մարդը, ժամանակիշխող դեր է խաղում, իր գիտակցությամբ ղեկավարող դզործոնէ, ուղղություն է տալիս կենսական պրոցեսներին։ Վերջիներկու-երեք Հարյուրամյակներում կենսոլորտ կրել է մարդու ազդեցությունը ն զգալի չափով փոփոխվել է: Այդ ժամանակամիջոցումաշխարճի անտառային տարածություններըկրճատվել են 70 զե-ով, շատ կենդանիներ ու ու

ու

,

բույսեր իսպառ վերացել են։ Օրինակ, Գեղամալնոների ժայռասվլատկերներումկան բազմաթիվ կենդանիներ եղյջերուներ, վայրի ձի, առյուծ, քարայծ ն արն, որոնք այժմ չՀայկական լեռնաշխարճում չկան: ու կենդանականու բուսական աշխարչճը ւ աճպախության պաշտպանության կարիք ունի: Դա Հատկապես Ճրատապ է խիտ բնակչություն ունեցոդ երկրներում: Տարբեր երկրների ու ամբողջ աշխարձի Համար կազմված է «կարմիր գիրք», որտեղ նշված են անչետացման եզրին ճասած կենդանինեբը: Մարդը պետք է օգնի այդպիսի կենդանիներիբազմացմանը: կենդանական բուսական տեսակների աճի ն բազմացման նպատակովմարդիկ կատարում են տեղափոխություններ բնությունը Հարստացնում են նոր տեսակներով: Այսբերվեց սիգ կոչվող ձուկը, որն այժմ սպես,Չուդ(Ճից Սոնան անտաարդյունազործական նշանակություն ունի: Խոսրովի ռում է բազմանում ուսուրական բծավոր եղջերուն, իսկ Մեծամար լճում Արգենտինայիցբնրված ճաճճային կուղբը ու

ու

հ

այն:

կենսոլորտըկուսական վիճակում պաճել Հնարավոր չէ, աակայնկարելի է որոշ Հատվածներճանել մարդու օգտադործման ոլորտից ն թույլ տալ, որ բնությունըզարգանա բնականոն ճանապարճով։ Այս նպատակովշատ երկրներում աղզշատեղծվել են պետական արգելոցներ, արգելավայրեր մարդու տնտեսականԱրգելոցներում դային պարկեր:` արտադրական գործունեությունն արգելված է, (մարդկանց Թույլ է տրվում մոսոք գործել միայն դիտելու ամար): Դրանցից կարելի է նշել՝ Աֆրիկայում՝ Սերենգետիիարգեու

ն ԱՄՆ-ում` Ցելոսթոունյանը, Բանֆը՝կանադայում Ղրիմի արգելոցը, Ասկանչյա-նովան,Բելոայլն: ՍՍՀՄ-ում՝

լոցը։

ն ուրիշներ, Թեբերդայինը վեժեցկայա-Պուշչան,

որոնց թիէր: ՍովետականՀայաստանիարվր թվականին Խոսրովի անտառի կամ Գառնիի, գելոցներից են՝ Դիլիջանի, Շիկաճողի, Սնանի ազգային պարկը (իր մի քանի արգելոցՖերով արգելավայրերով): կենսոլորտի պածպանությունը մասնավոր Հարց չէ: է կենաոբարեկեցությունը մեծապես կախվաֆժ Քնակչության

ու

չորտից, ն մարդը իր գիտակցականներգործությամբ պետք է կենսոլորտը պաճի ամենաբարվոքվիճակում:

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԹԱՂԱՆԹ

Աշխարճագրականթաղանթ տերմինը գիտության մեջ մոցրել է ակադ. Ա. Ա. Գրիգորնը1932 թվականին: նա ռանձնացրեց հրկրի մթնոլորտի, ջրոլորտի, քարոլորտի ն կենսոլորտի փոխադարձ. ազդեցության ն փոխներթավփանցման, միմյանցով պայմանավորված ինքնուրույն աշխարթաղանթը: Ճագրական թաղանթն րնդգրկում է մթնոլորտի Ներքին շերտը մինչն օզոնի էկրանը, ջրոլորտը ամբողջությամբ ն քարոլորտի վերին շերտը, մինչն ուր մարդը ծավալում է իր աշխատանքայինգործունեությունը: Այս աա Փմաններում աշխարձճագրական թաղանթը 4ամմընկնում է Սակայն աշխարճագրական թաղանքն ավելի կենսոլորտին: լայն Հասկացություն է այն իմաստով, որ պարունակում մ ոչ միայն կենսոլորտը, այլ նույն ծավալում պարունակվող ոչ օրգանական ոլորտը (մայր ապարներ, ջուր, օդ): կ. Կ. Մարկովը (1928) աշխարճագրականթաղանթ ն կենսոլորտ ճասկացությունները նույնացնում է: նա գրում է. «կենսոլորտք ոչ միայն ինքը կենդանի նյութն է, այլն ամբողջ չերմադինամիկական թաղանթը (տարածությունը), որի մեջ կենտրո նացված է կյանքը: Կյանքի տարածումը աշխարձճադրական քաղանթում՝ կենսոլորտում ամենուր է, այսինքն միջանցիկ ա-

Լմ4չխարճագրական

4» (էջ 53):

թաղանթից այն կողմ, Աշխարճագրական

ըստ

Մարկովի,

աշխարչագրականտարածությունն է, որի մասին արդեն վել է,

աս-

շխարճադգետի տւսումնասիրությանանմիջականօբյեկթաղանթն է, Այն հեռաչափէ՝ ծավա|աշխարճագրական լայ բաղադրիչներն ն նրա կարնորագույն կառուցվածքային են օվվիանուը՝ օվկիանոսները, գային մայրցամաքները, մասնատման դեպքում առանձ- ատորին ոլորտը: Ավելիխոր են աշխարճագրական գոտիներ, զոնաներ, նրանց, ացվում միավորներ, մինչն հնքակա տը

ավելի 41--1061

այլ Ալ Ճորինվածքային

(մորֆոլոգիական) լանդշաֆոր ն լանդշաֆտի ձնաթանական

ասերը:Մինչե

այժմ բազմաթիվ փորձեր են կատարվել աշխարչադրական թաղանթում տոեղծելու աշխարչադգրական

սակայն ճորինվածքների ստորակարգություն (ճինրարխիա), ն տսսոմչեն ճասեր դեռես որոշակի կոնկրեւո արդյունքների ենւ նասիրությունները շարունակվում նրա քաղանթում ծոաչավ, աշխարչադրական

ոլորտները որ չրոարդեն տեսանք, Մենք քափանցել: լորտը խոր կերպով մտել է քարոլորտի խորքը, մասնակցում է ալնտեղ տեղի ունեցող երնույքներին (լուծում, կարստային Օդային հրնույքներ, ներլվացում, ցեխասաճք, սողանքներ): ոլորտր մասնակցում է օքսիդացման քափանցելով քարոլորտ (Վերականգնման)պրոցեսներին, օդի դոլորշիները մասնակցում են ստորերկրյա ջրի առաջացմանը, մթնոլորտի մեջ մեժ ծավալ գրավող ազոտը ազոտ ֆիքսող բակտերիաների միջոցով մասնակցում է կենսական պրոցեսներին, կենդանի օրզանիզմները կենսաքիմիական ծողմաճարմամբ քայբայուփ հն մայր ապարները, ստեղծում են երկրորդական միներալներ ն այն Օվկիանոսների ճատակին կուտակվում են նստվածքների շերտեր, որոհղ ծնվում են ցամաքների մարմինը կազմող նստվածքային ապարներ: եվ այսպես, կաբելի 4 թվել բազմաթիվ երնույթներ, որոնք ցույց կտան, թե Քարոլորտը, ջրոլորտը, մթնոլորտը ն կենսոլորտը որքան են սերտորեն միմյանց կապված: կ. կ. Մարկովը, 0. Պ. Դոբրոդեեր, Ց. Գ. Սիմոնովը, Ա. Ի. Սուհտովան(1978) աշխարճադրությանմեջ նոր տերմին են մտցրել՝«միջանցիկ ֆիզիկական աշխարճագրուն ցույց են թյուն» (Ըճ8031Յ1 ՓԵՅՔԿՇԸԽՑՑ ԻԷճՕՐքճֆրա) լիս, քն աշխարճադրականթաղանթում երնուլթներն պրոեն: տարբեր ոլորտներում որքան միջանցիկ ցեսները կամ բքաղանթընյուքական ոլորտը Աշխարճագրական են միմյանց մեջ

տա-

ու

այնտեղ

բոլոր

են Մենք ճանդիպում

Ա աղուակում

թիմիական Ալդմասին մենք Համառոտակի տարրերը

ակնարկել ենք նախորդ բաժիններում: Այստեղ ամփոփ ձնով տալիս հնք քիմիական տարրերի թլարքները: Վերոճիշյալաշն ուրիշներ, խատության մեջ (է. կ. Մառրկով 1978) բերված Հ 92 քիմիական տարրերի տարածումը աշխարճագրական

թաղանթի տարբեր ոլորտներում: Ստորն բերվում է վուսակը կրճատումներով(աղչուսակ 6): Ա զ

աղ-

այղ

"Լ.

ա

կ

:

Աշխարհագրական թաղանբիմի քանըքիմիականտաբոիշի միչին կաղմը քառռլոոտում, ճողո'մ, օոզանիզմնեբում, ջբոլաբտում, մթնոլոբտում`կշռայինտոկռոէեոով(ըստՔլաոքի,Գոլդշիդի,

Ֆեոսմանի, Վինոզոադովի) Լ

: "

:

-|ա1

-. Լ

|

`

ճ

Ւ,

51| 14

Հ

Տ

.

ո

-

`

ՀՀՀՏԱ|Տ|Ր

` Գ

|

Հ

Տ

|

ռ՝

|

Հ

Տ

(10,990| 10,05 | 11,10 | 10,722 | 3.10-: | 1,2-10-3 3-10-3| 1-10-5 1,5-10-9| | 4)| | 0,35 '(ո-10 18.0Ք 2.10-:|-224.10-: |՝ օ 0:04 | 1.0-Կ| | 1.100-վ| 2:65 |6,710-ի 1 :10-5| 75,51 0 49:13 49.0 | 70,0 18: 79 (5.04 35.82 | 23,01 Իո | 2.4 1,056 | 0,63 | 2-10-ղ|2,6-10-:յ103-:0-:| 7.10 4.10-2/6,1-10-Վ1,4-10-վ ԽՋ| 2.35 | 0,6 ՃԼ| 7,445 | 713 | 2.10-| 1.10-Վ-ո--Պ1:2-10-Վ Տ ո.10 5-10-ի |1,5.10-| :3|9:6.10-Վ 26.00 | 33:00 Ք | 0:12 | 8.10-| 7-10-| 810-/|-5-10 Տ |010 18,5.10-պ 5-10-12,1.10-:|7,2-10Վ8,8-10-Վ Շլ 2140| 189 | ո.ւ10-« Է: 92 1-10-վ ո.10-վ2,5-10-/ 3-10-)|2,7-10 Խե 1,00 ԷԹ| 1:0-Վ. 5-10 Ն: 4.10

-

--

-

|-

|

-

--

-

-

--

-

-

.-

--

|

--

--

--

ԸՅ Ղ|

|

|

3,25

0,61 4,2

1,36 1,37 4,6.10-1| Յ,Ց

1|

3-10-Վ 1-10-/ 2.10-վ

Աղյուսակի տվյալները

1,4

ո.10-5|

3.8.10-4:3,8.10-:| 4.10-շ| 363-10-3|

--

-

1-10 -« 5.10-:վ

--

2.10-|2,6.10-Վվ

--

-

որլքիմիական

են

տալիս, տարրերը աշխարձճադրական թաղանթի տարբեր ոլորտներում ոլորանճավասարեն բաշիսված,|ընդ որում յուրաքանչյուր է մի քանի տարրերի գերակշոություն. տում ցույց

նկատվում

Զ, Տոճե Էտ.Ըշ,14.Վր,Բջ, կենդանի Փարոլորտում՝ որոնք միասին կազմում օրդանիղմներումվ՝

գե-բ:

9, Ը, ԷՆԻՆ,

օրգանիզմներում Բուսական գը,

կազմում էն

են

Օ,

Ը,

Է

տարրերը

Աշխարչագրական թաղանթում նյութերի Համաչխարչա163

յին շրջապտույտի ընթացքում (տե՛ս Հաջորդ գլուխը) խորքային սսպզարները բարձրանալով երկրի մակերնույք ճողմաճարվում են, որն ուղեկցվում է թթվածնի, մասամբ նակածխածնի, ջրածնի կլանմամբ. առաջանում են նոր միներալներ երկրորդականմիներալները, որոնք ստեղծվում են վերնածին(ճիպնրգեն)պայմաններում(այսինքն՝երկրի` մակերնույթի վրա), Ճարուստ են նշված քիմիական տարրերով: Կքնդանի օրգանիզմները միջավայրից վերցնում են. 9--4 քիմիական տարը ն նրանցից ստեղծում շատ բարդ օրգա-չնական նյութեր: Սակայն ախալ կլիներ կարծել, թե կենդանի օրգանիզմը միայն նշված չորս քիմիական տարրերով կաէ ապրել բող գոյություն պաճպանել: Մնացած քիմիական: փոքր է, բայց ունի կննսատարրերի Քանակնօրգանիզմում կան նշանակություն: Առանց աղոտի, ֆոսֆորի, կալիումի. կալցիումի ն մանրատարրընրի(միկրոէլեմենտների)՝բույսը՝ Հի կարող լիարժեք զարգանալ ն ոչնչանում է: ու

թաղանթի բոլոր լնշեարճագրական

բաղադրիչները միննույն արժեքն նշանակությունը չունեն: կան բաղադրիչներ, որոնք առաջնային են, մյուսները՝երկրորդային, սա-. կայն որոշակի պայմաններում կարող են դառնալ առաջնաբոլորտիպի ցամաքային լանդշաֆտների ձնավորման գործում կլիման առաջնային է, ն չննք կարող գրտնել մեկ այնպիսի բնական Ճճամալիր,որտեղ կլիման վճոռական նշանակություն չունենա:Ուրեմն,կլիման ղեկավարող կամ առաջնային բաղադրիչ է. Քննենք մեկ ուրիշ բաղադրիչ` Հողը. արդյո՞ք ամենուրեք ճող կա ն այն բնության Համալիրի կազմակերպման մեջ առաջնային է: Պարզվում է, որ կան վայրեր, որտեղ ճող չկա, ինչպես օրինակ Անտարկտիդայում կամ քարքարոտ անապատներում: նշանակում է ռանց Ճողի էլ կարող է լանդշտաֆտը ձնավորվել, Հետնաբար կլիմային Հավասար նշանակություն չունի ն տվյալ դեպքում հրկրորդականբաղադրիչ է' ու

յին: Այսպես,

ա-

լնան

այնպիսի բաղադրիչներ,որոնք մի դեպքում երկրորդական են, այլ դեպքում՝ Վերը բծրվածօրիառաջնային: նակում Հողբ երկրորդականէր, տափաստանային զոնայի ձնավորման մեջ վճռականգործոնի դեր է կատաբում. առանց սնաճողի տափաստան անճնար է պատկերացք-

սակայն

նել: Մեկ

օրինակ՝ սառցադաշտը

բազմաթիվ զոնաներում մենեին ժլ չեն չոուժումմ դրաՀ զոնաները է Ֆից. նշանակում երկրորդական բաղադրիչ է, սակայն երբ է, ապա այսուսումնասիրության օբյեկտը Անտարկտիդան տեղ բնականաբար սառցադաշտը դառնում է առաջնային այլ

Վ, բացակայում

ն

բաղադրիչ: Այսպիսով աշխարչագրական թաղանթի բաղադրիչներից մի քանիսն առաչնային են (կլիման, ոնլինֆը, երկրաբանականՀիմքը), մյուս մասը՝երկրորդական, որոչ շակի պայմաններումդառնում են առաջնային(ճողի, բուսա-

այլն): թաղանթի ամենակարնհոր4ատկանիշը Լ Աշխարչագրական ամբողջականությունն է, նրա բոլոր բաղադրիչների միասԱյդ միասնականության մեջ նյութերը կանականությունը:| զարգացման տարբեր ոլորտներում փոբող են շարժման Խել իրենց ադրեդատայինվիճակր. դա ճատկապես վերաՀչ բերում է երկրագնդիվրա այնքան մեծ տարածում ունեցող ագրեգատային վիճակներում գտնվող նյութը չրին: Տարբեր կանությունը,չուրը

ն

ու

տարբեր որակական ճատկանիշներ ունի: Անտարկտիդայում ավելի քան 20 միլիոն կմ: սառցային զանգվածը բոլորովին

տարբեր է օվկիանոսային ջրի չատկանիշներից, վերջինս էլ տարբերէ օդում պարունակվող չրի գոլորշիների Հատկանիշերից:

Քաղանթը միասնական է, լԱշխարչագրական

կապված բաղադրիչները սերտորեն

փան)

միմյանց

նրա բոլոր ն պայմա-

ունենում անընդատ տեղի իրարը Այստեղ Շրջապտուրոիէներգետիկ շրջապտույտ:

նավորում են նյութի շարժում աղբյուրներն

են

են

է

ու

Արհդակիէներգիան

ու

երկրի ներքին էներ-

Եթե որնէ պրոցեսի վրա էներգիա է ծախսվում, ապա մեկ այլչ նրան ճակառակ երնույթի կամ պրոցեսի ընթացքում այդ էներգիան անջատվում է. Ածխաջրերի կուտակման ժաէ, մանակ արեղակնայինէներգիան պաճեստավորվում նույն ածխաջրերի քայքայման փտման պրոցեսում կամ այրման ժամանակ էներգիան անջատվում է: Ուրեմն, աշխԽարչագրական թաղանթում տեղի ունեցող պրոցեսները կլանման անջատման պրոցեսներ նեն. ընդ էներգիայի ու

՛

որում գրեթե բոլոր արտածին պրոցեսներիշարժիչ ուժը Արեդակի էներգիան է: Աշխարձագրական թաղանթում արեդակնային էներդիայի մի մասն է մասնակցում երկրային պրոցեսներին. նրա մի է մթնոլորտի վերին շերտերի կողմից(ուլտմասը կլանվում րամանուշակաղույն ճառազայթները, պլազման կ այլն): Անան բեղզակի ճառագայթներից բացի, երկիր են Հասնում ն այլ տիեզերական (կլոսմիկական) ճառադայքներ։ ԱշխարՀագրականթաղանթի «որինվածքի մասին ավելի մանրամասն կանգ կառնենք ճինգերորդ զլխում:

ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԹԱՂԱՆԹԻ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ

ՆՏՈՒԹԵՐԻ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ՇՐՋԱՊՏՈՒՅՏԸ

ԹԱՂԱՆԹՈՒՄ

Աշխարչագրականքաղանքում, ինչպես տեսանք, բոլոր պրոցեսները փոխկապակցվածեն: Անընդհրնույքներն Հատ տեղի է ունենում նյութի ն էներգիայի փոխանակոսԻ Այդ շրջապտույտում ամենից ավելի ակնառու շրջապտույտ: է երնույթների միջանցիկ բնույթը, Աշխարճագրական թաու

ղանքի միասնականություն, պայմանավորված է ճենց այդ շրջապտույտուխ Ամենամեծ շրջապտույտը տիեզերականն է: Ց8ուրաքանէ երկնաքարեր ե չյուր տարի տիեզերքից երկիրը ստանում երկնաքարային փոշի՝ 106 տ. ՄիննույնՆ ժամանակ Սրկրի են ջրածնի ն ճելիումի ատոմներ: մթնոլորտից Ճեռանում այս շրջապտուրոր, նյումական կազմի տեսակետից, Սակայն տարբեր է՝ հրկնաքարային նյուքն իր քիմիական բաղադրությամբ նման չէ Հելիումին ու ջչրածնին, երկրիմակերնույթից դեպի մանքիան ն ապա դեպի միջուկ անցնում են ծանր տարրերը, իսկ միջուկից ն մանթիայից դեպի մթնոլորտ արեն տանետվումեն թեթն նյութերը, որոնք ի վերչո ճեռանում դեպի տիեզերք. Այսպիսով, միննույն ծավալի մեջ Երկրի է. խտությունըաստիճանաբարմեծանում

Քացի տիեզերք--երկիր շրջապտույտից գոյություն ունեն երկրային շրջապտույտներ՝երկրաբանական (քարոլորտա,

լին), մանթիայի մեջ, ցամաքից դեպի օվկիանոս, օվկիանո-չ սից դեպի ցամաք, կենսաբանական շրջապտույտ: Ավելի փոքրշրջապաույտներ կան ցամաքի տարբեր մասերի միջն, ցամաքի մքնոլորտի միջն, օվկիանոսի մթնոլորտի միչն ու

ն

ու

(նկ. 13): նշված բոլոր շրջապտույտների մեջ ամենից մեծը այն շրջապտույտն է, որ տեղի է ունենում ցամաՓից դեպի օվկիանոս, օվկիանոսի ճատակից դեպի մանթիա, այնտեղիցերկրակեղնի տակով դեպի ցամաք ն քարոլորտի այն

՝

-

լՊ

զ

.-2

աաա

«Վ1

Ն/. 18. Նյութերի ճամաշխարձայինչրջապտուլտի սխեման: մանքիայի նյութ, 2-պինդ նյութեր, Ֆ-- չուր, 4-ջրային գոլորՀիներ, 3-- Ֆյուի արտանետում դեպի տիեզերք, 6-Ֆլութի մոսոք տին» ղերբից' 1--

վերընթաց չարժումով՝ դեպի երկրի մակերնույթ: նչվաժ շըրջչապտույտիմասին արդեն առիթ ունեցել ենք խոսելու, միայն ավելացնենք, որ ցամաքից դեպի օվկիանոս տարեկան տեէ 1,5.1010տնյութ, որից 1,3:1010 տ՝ կախված ղափոխվում ու զլորվող վիճակում, իսկ 0,2.1019 ա` լուծված վիճակոսռ Նշված 1,3-1010 տ կոշտ նյուքերին գումարվում են օրդանական նյութեր, ն յուրաքանչյուր տարի. օվկիանոսի Հատակին նատում է 1,5:1010 տ նստվածք: չաշվումները ցույց են տալիս (Դոբրոդեն,1978), որ երկրագնդինստվածքայինապարտ. ները կազմում են 2:10 այդքան նստվածք ծովի Հատակին կարող էր առաջանալ ընդամենը 130 միլիոն տարվաընթացքում: իսկ ո՞ւր են դրանից առաջ կուտակվածները: Պատասխանն արդեն տրվել է հրկրորդ գլխում: Դրանք թաղվել են մանթիայի մեջ, վերածվել մանթիայի նյութի ն ճրարբրխացին ապարների ձնով մասնակցել քիմիական տարրերի Ճամաշխարճայինշրջապտույտին:

Երկրի ներջին վիճակը քննարկելիս մծնջ առիթ ունեցանք խոսելու մանթիայի քարոլորտի փոխճարարբեու

Րությունների, ցամաքային սալերի, պլատֆորմների, գեոմասին: Այստեղ սաինկլինալների ավելի Հանգամանորեն կանգ նյութերի այն շրջապտույտիվրա, որի շնորճիվ տեկառնենք տեկտոնականշարժումները: դի են ունենում 147 դարում ապացուցված է ճամարվում այն փաստը, որ Փարոլորտիշարժումները, ծալքավորումները, տեկտոնական բարձրացումները, 4ճրարբխականությունն կապվում են մանԹիայում տեղի ունեցող շրջանառական պրոցեսների Հետ: Երկրի մակերնույթը փոփոխող ներքին ուժերի արգասիքը տեկտոնականշարժումներն են, որոնց մասին, սկսած ՃԵԼ1 դարի վերջից, կան բազմաթիվ տեսություններ: ՃԵԼԱ դ. վերջին հ 111 դարի սկզբին ձնավորվեցին երկրաբանականերկու դպրոց` պլուտոնականներ ե նեպտունականներ:Առաջինները տեկտոնական շարժումների դրդապատճառ ճամարում էին ուրբ»: ՆեպտուչԵրկրիներքին չերմությունը՝ «ատորդետնյա նականները ժխտումէին ներքին չերմությանդերը, գտնում էին, որ բոլոր տեսակի ապարները, նույնիսկ դրանիտըծովային ծադում ունեն ն եթե Հանդիպում են նստվածքային ապարներիթեքված շերտեր, ապա նրանք այդպես էլ թեք առաջացել են: 411 դարի սկզբին պլուտոնականներիկողմնակիցները շատ ավելի Հետնորդներունեին, քան նեպտու-

նականները:

Բոմոնը

թվականին ֆրանսացի դիտնականէլի դը առաջարկեց կոնտրակցիոն տեսությունը, որը Հենվում էր Երկիրմոլորակի առաջացման կԿանտ-Լապլասյան գիտաննԹադրության վրա: կոնտրակցիոն տեսության Համաձայն՝

ծալքավորություններըառաջանում են Երկրի կեղնի սեղմՀետնանքով։ Այս տեսությունը Ճամընդճանուրճանա-Հ

ման

չում ստացավ

ն

իշխում էր մինչն

ՃՃ

դարի սկիզբը:

Սակայն

դարասկզբին գիտանհնթադրության ժըրխկանտ-լապլասյան

ե տումը մեծ շարված Հասցրեց կոնտրակցիոն տեսությանը այք նրա դեմ կան լուրջ փաստարկներ:Տեսությունը ժխտված եջ ավելին՝ նրանից սերվել է նոր ուղղություն, որին անվա-

նում

են

կողմնակից-

նեոկոնտրակցիոնիզմ:Այս ուղղության ները վերցնելով կոնտրակցիոն տեսության ռացիոնալ կողմերը ցույց են տալիս, որ Երկրի կեղեը ալնուամենայնիվ

սեղմվում է, ն սրա վրա էլ կառուցում են տեսության Հիմնական դրույթները: 421 դարի սկզբին չայլտնի դարձավմանթիայում ռադիոակտիվ նյուննրի տրոճչման պրոցեսը ն դրա 4ետնանքով ատացվող էներգիան: Բնականէ, որ տեկտոնականչարժումների մեկնաբանման ասպարեղում առաջացան նոր պրոբլեմներ, Հետնաբար կ նոր տեսություններ: Դրանցից մեկը ճգնում էր ապացուցել, որ Երկրագունդը ոչ թե սեղմվում է, այլ ընդճակառակը՝ընդարձակվում է (շսցիլիացիոն դիտաառաջ քաշվեց տրուային (պուլսացիոն) ենթադրություն), ւտեսությունը, որի Ճամաձայն Երկրիկեղնի ընդչանուր սեղմման ֆոնի վրա տեղի են ունենում լայնացման կարճ փուլեր: դարի առաջին քառորդում Ճրապարակ եկավ Ֆոլիի դիտաենթադրությունըայն մասին, որ Երկրիկեղնի տակ ոադիոակտիվ նյուքների տրոչման ճետկանքով յերմություն է կուտակվում, որը ճալեցնում է բազալտային մաճիճը: Սակայն այդ տեսությունը ֆիզիկայի տեսանկյունից անճիմն էր: նյուքնրի տրոշճումը դրանիտային շերտում Ռադիոակտիվ ավելի ուժգին է, ուստի գրանիտներն ավելի շուտ պետք է Ճալվեն, քան բաղալտները: Սագեցին նոր տեսություններ՝ ն ասթենոլիտային, ռադիոմիգրացիոն (Վ. վ. Բելոուսով) այլն, որոնք նույնպես տեկտոնական շարժումները կապում էին ռադիոակտիվտարրերի տրոճման ճետ: ունԲեմելենը առաջարկեց Ըստ Հեղինակի՝ դացիոնդիտաննթադրությունը: մանթիայում

1930-ական թվականներին վ.

տեղի ունեցող կոնվեկտիվ շարժումները չեն կարող կապված (ինել միայն ջերմաստիճանային տարբերությունների Հետ. այստեղ խոշոր դեր ունի նյութերի ծանրաճակ տարբերակումը (գրավիտացիոն որի շնորճիվ առաչադիֆերենցում), են ուղղաձիգ շարժումներ, որոնց նում էլ՝ ։տեկՀետկանքով մոոնական բարձրացում-իջեցումներ: 1950-ական թվականների վերջին տինզերականթոիչքնեբի կապակցությամբ առաջացավ մի նոր գիտություն՝մոլոկ ծագեց նոր տեկտոչ րակագիտությունը (պլանետոլոգիա), նական՝ ռոտացիոն գիտաննթադրությունը,որը ն տեկտոնաՀամարում է երկրիիր առանցկան շարժումների պատճառը Փե շուրչը պրտտվելը, նրանից առաջացած մակընթացության

Հետնանքով երկրի հրնույթը:Մակընքացության

պտույտը

երկրի աստիճանաբարդանդաղում է, ուստի տեղի է ունենում ձնի փոփոխություն, սա էլ առաջացնում է երկրակեղնիսեղմման ձգման երնույթներ։ Ըստ այս տեսության՝ երկրի պտույտի ամենակարնոր ճետնանքներիցմեկն այն է, որ Ճասարակածայինդոտում երկրակեղնիտակ նյութի շարժման է, որբ ցամաքների տեղաշարժի արագությունը մեծանում մեկն է դառնում: պատճառներից Վերչին տարիներս երկրի ծագման մասին Շմիդտի գիտահնթադրությանՀիման վրա մոբիլիստական ըրմբոռնողությունը նոր քայլ կատարեց՝ստեղծվեց մի նոր՝ նեոմոբիլիզմի Այս ըմբոնմամբ՝ մայրցամաքային կոշտերի (սալեդպրոց. րի) Հորիզոնական տեղաշարժը մեկնաբանվում է ձեքակհղեվալին նյութի ինչպեռ ուղղաձիգ, այծպես էլ Ճորիզոնական շարժումներով, որի մասին մենք արդին նշել հնք ձրկրորդ ու

զլխում(ոէ՛ս Վեգձներիգիտահնթադրուքյունը):

Այսպիսով, նՍրկրագնդիվրա սալերի չարժման, գեռսինկլինալային ղոնանհրում երկրակեղեի սուլման, լեռհաշղթաների բարձրացման ն Հրաբխայինպրոցեսներըկապվաժ հն մանթքիայինյութի շրջապտույտի ճետ, որը արտաճայտմեժ ն է վում ռելիեֆի միչին ձների ստեղծման միջոցոի

շրջապտույտի մեջ լճո-` նադոլյացման պրոցեսը երկու իրար Հակադիր երնույթների արտաճայտությունէ: Դրանցիցմեկը լեռնային երկրի բարձբացումն է, իսկ մյուսը բարձրացող երկրի քայքայումն ու Առաջին պրոցեսը մարդու ւոեղատարումը (դենուդացիա): է ճամար աննկատ թվում, որովՀետ շատ դանդաղ է կան շարժումը ուղղաձիգ ուղղությամը է՝ տարեկան տարվում, մի քանի կամ մի քանի տասնյակ միլիմետրը:Միայն բարձր ճշտության Հարքաչափության Հիման վրա կարելի է ալդ շարժումը «որսալ»: Մինչդեռտեղատարման պրոցեսը չափա-չ ղանց ակնառու է, որովճետն կատարվում է Հորիզոնական կամ մերձտճորիզոնականուղղությամբ «աղզարավոր կիլոմետրեր: Այսպես, Ալքայան լեռնային Համակարգից «ողմաեն կարայի Հարված նյուքերը 0բ զետի միյոցով Հասնում ժով, կամ Հաբեշական բարձրավանդակիցլվացած նլուքնրը նեղուըտանում է մինչն Միջերկրական ժով ն այլն:

Նյութերի Համաշխարճային մեծ

նշենք,որ երկիրմոլորակիվրա Ամփոփելով

նենում

ապլտույտչ

տեղի է ունյութերի «ամամոլորակային անընդճատ չշրջաորը աշխարճագրականթաղանթի գոյության ձենն է,

ՀՈՂՄԱՀԱՐՈՒՄ ԵՎ ՏԵՂԱՏԱՐՈՒՄ--

Մայրցամաքիմարմինը կազմող կարծր ապարներըմըք-

կենսոլորտային գործոնների ազդեցության տակ նոլորտային,

են: կերպարանափոխվում

մաճարում:

Այս երնույքն անվանում

էն

ճող-

Խորքային(աբիսալ) պայմաններում առաջացած ապարները Հիպերգեն (վերնածին) միջավայրում (երկրի մակերեԱյս ապարների բյուրեղային վույթի վրա) անկայուն են։ ցանցի ձեավորման ժամանակ շրջապատում եղել են բարձր ճնշում (մի քանի Հազար մթնոլորտ) ն բարձր ջերմաստիճան: Վերնածինոլորտում ճնշումը կտրուկ իջել է մինչն 1 մթնոլորտ (իսկ լեռներում ավելի պակաս),չերմաստիճանը՝նույնպես: Այս պայմաններում մայր ապարը ներքուստ վերակառուցվելու Ճակում ունի, ձգտում է ստեղծել տվյալ ջերմադինամիկական պայմաններում կայուն բյուրեղային ցանց: Սակայն ապարները իրենք, առանց արտաքին միջամտության, չեն կարող վերակազմավորվել: Արտաքինազդակները՝Արհգակի ջերմությունը, ջերմաստիճանայինտատանումները, պարի ծակոտիներում ջրի սառչելը, մանըօրգանիզմներից արտաթորվածթթուները, օրգանիզմների մեխանիկական ներգործությունը, ջրի լուծիչ ճատկությունը, այն ուժերն են, որոնց միջոցով մայր ապարը կերպարանափոխվումէ: Տեապարի մանրացում, քայքայում, այն լուծվում ղի է ունենում են, է ջրի մեջ, մի շարք քիմիական տարրեր Հեռանում միջավայրում մանրօրգանիզմների ակտիվ մասնակցությամբ աինթեզվումեն երկրորդական միներալներ: ա-

ու

Սովետական գրեթե Հայաստանի

բոլորճրաբխայինծած-

Հողմաշճարման կեղե, կույքներն այժմ իրենց վրա կրում ինչպես նան Հողի շերտ: Ոչ ոք չի տարակոսում, որ սրանք լավաների Ճողմաճարմանարգասիք են: են

Հողմաճարմանպրոցեսը Համամոլորակային է, միալն թե տվյալ ֆիզիկաաշխարչագրականպայմաններում գերակջոում են ալս կամ այն գործոնները: Անապատօւմօրական

` ջնրմաստիճաններիմեծ տատանումներիճետնանքով զերակշռում է մեխանիկական Ճճողմաճարումը,Անտարկտիդայում՝

սառնամանիքայինը, ասարակածային խոնավ անտառնեբուվ՝ կենսաքիմիականը: նրբ զանգվածային մայր ապարները ժամանակի ընթացքում վերածվում են կավի, տեղի է ունենում լատերիտացում, գրանիտի տեղում ի վերջո մնում Վ բոքսիտ: (դենուղացիա)մանրացված նյուքի տեղաՏեղատարումը փոխման երնույթն է, որը կատարվում է օդի, չրի, սառցադաշտերի, կենդանի օրգանիզմների միջոցով, ծանրության ուժի ներգործությամբ: Տեղատարմանպրոցեսի էներգետիկ աղբյուրը Արեգակնէ: Պետք է նշել, որ Հողմաճարման ու տեղատարման սաճմանը բավական անորոշ է. այլս երկուսը միասին են ճանդես դալիս: 0րինավկ՝ջուրը մոնելով ժայռի ճեղքի մեջ, սառչելով լայնացնում է ճեղքը ն բեկորը պոկվում է, տեղաշարժվում: ծենց այդ շարժումը նշանակում է ՍՍՀ-ի Հրաբխային ծածկույթնե Կոեղատարում: Հայկական են բում շատ տարածված քարացրոնները (չինգիլները): են տալիս, որ թեքության ցուլց Ոաումնասիրությունները սառչելու գտնվող քարաբեկորները ճետկանքով շարժվրա են վում տարեկան մի քանի միլիմետր: Այս պրոքեսը ե ճողմաճարում է ն տեղատարում: Քամին գետնից բարձրացնելով ավաղի ծատիկները Հարվածում է ժայռին, մաշում է, ժամանակի ընթացքում ժալյոհրը սնկի տեսք են տատանում: Սրանք այսպես կոչված էոլային (ճողմային) երնույքներ են: Ուրեմն, այստեղ էրկու պրոցեսը՝ ապարի քայքայումը ն քայքայված Ֆյութի տեղափոխությունն միաժամանակձն տեղի ունհՖում:

ճողմաճարվածնյութերի օղային տեղաշարժը (միդրաչցիան) երկրագնդիվրա շատ տարածված երնույթ է, օդի մի-

ջոցով նյութերը տեղափոխվում են Ճճազարավոր կիլոմետրեր: Հայոնիեն դեպքեր, երբ արնադարձայինթայֆունները կործանել են տներ, արմատախիլ են արել Ճաստաբունծառերը» ճողաշերտը մի քանի սմ, նույնիսկ տասնյակ սմ ՀատտուՓյամբ տեղաճանվելէ, տեղափոխվելու հատել է այ տեղ: ու

էն ավազի Փամիները վերադասավորում Անապատներում փոշու շերտը, առաջացնում են փոշու մրրիկներ: ՍՍՀՄ-ի

Մերձկասպյանդաշտավայրում, Ղազախատանում ճաճախա-Հ էն են սն կի մլրիկները». ղրանք ճսկայական վնաս ճասցընում ժողովրդականտնտեսությանը: Քամիների միջոցով Հողաշերտը տարվում է (Հողմային կամ քամու էրողիա) ն նրսայդիներում առաչացնումէ անկատելով դաշտերում -

ու

ճողի շերտ, ռուցվածք (անստրուկտուր)

նույնպես վնաս է բերում դաշտավարությանը: Քամին կուտակում է փոշի, ոբից առաչջանումէ լյոսի շերտ: ՍՍՀՄ եվրոպականմասում, որը

կենտրոնականնվրոպալում, Չինաստանումլյոսը լայլնորեր տարածված է, ն ըստ վերջին ուսումզասիրությունների՝ շող-

ծագում ունի: մային

Տեղատարման պրոցեսներում շատ մեծ է չրի դերը: Շարժունակության տեսակեւտիցչուրը օդից Ճետո երկրորդն է ն է էրողիոն վիթխարի աշխատանք կատարում: Ջրի կողմից կատարած էրոզիան տեղատարմանոլորտներից մեկն է. այն Հիմնականում բաժանվում է երկու տարատեսակի՝մակերեվութային էրոզիա (ճողի էրողիա) ն ճունային էրոզիա (գետային էրոզիա): Հունային էրոզիան անընդշատ պրոցես էւ Հոսող ջուրը քայքայիչ աշխատանք է կատարում գետի կունքից մինչն գետաբերան: Աշխարչի բոլոր գետերը դեպի օվկիանոս են տանում տարեկան 1,5-1016 տ կախված, գլորվող ու լուծված նյութեր:Գեոհրի խորքային էրողիայի 4նտեվանքով լեռնային երկրները մասնատվում են, առաջանում ծն անդնդախոր կիրճեր: `

ա-

1Ֆ Տղատարման պրոցեսների մեչ զգալի աշխատանք նստած է երհրի կատարում սառքադաշտերը: Սառցադաշտր

մակերնույթին ն իր շարժման ընթացքում ճուծր մաշում է: չի կարող անմիջականորեն ապարները քայքալել» Սառույըը որովճետն դրանք ավելի կարծր են. սառցադաշտի ճիմքում գտնվող քարաբեկորը շարժվելով սառցի ճետ միասին ճղկում է ճունը, միննույն ժամանակ ինքն էլ Հղկվում է: Սառցալեռնային երկրից դուրս է բերում լեռնալանչերից նրա դաշտը վրա քափված քարաբեկորները: Սառցադաշտային բերվածջները՝ սառցաբերուկները կոչվում են մորեններ, իսկ սառցադաշտի ճալոցքային չրերի բերվածջները ջրասառցադաշտային (ֆլյուվիոգլացիալ) նստվածքներ: Սրանք մեծ րածում ունեն նախկինում սառցապատվաժլեռնային հրկբր-. տա-

լ Լ

ի Ֆերում:

հտալիայում մորենային կուտակումներն առաջացարգելափակմանլճեր՝ Կոմոն, Գարդանկ(ագոմաջիորհ. Կարդիայդպիսի լճեր կան Կովկասում, Միչին Ասիայում, իերներոսի: նյութի ճամաշխարճայինշրջապտուիոի օղակներից մեկը ֆատվածջագոլացումնէ: նստվածքներըզոլանում են օվկիանոսում ու ծովում, լճերում, ցամաքի գոգավոր մասերում, լանջերի ստորոտին: 0վկիանոսներում նստվաֆքները առաջանում են դետերի բերվածքներից, ափաջերումից, ճրաբխային արտավիժումներինյութերից, տիեզերականփոշուց, օվկիանոսում ապրող օրգանիզմների մնացորդներից: Օվկիանոսի ճատակին ամենից մեֆ տարափում ունեն պելագիալ նատվածքները,ցափաքներին մուս ղզոնալում՝4էմիպելագիալ, իսկ ցամաքալիւ ժանժաղուտում՝ ցամաքածին են նատվածքները:0վկիանոսներում ճանդիպում (տերրիգեն) նստվածքների ծաղզումնաբանականրոլոր խմբերը ցամաթածին, կենսածին, Հշրաբխածին, քիմիածին (քեմոգեն ),

: բել նն

բազմածին (պոլիգեն)։ Սակայն տիրապետող են պելագիալ ծագման կենսածին ու բաղզմածիննստվածքները:

կրային կենսաժին նստվածքները(ոլխավորապեսֆորամինիֆերային) կուտակվում են թաց օվկիանոսում՝ կարբոնատազոյացման կրիտիկական խորությունից վերն: Սիլիռ"կենսածին նստվածքները (դիատոմային, են որկուտակվում այն լայնություններում, դիոլլարային)

Ցիումային

տեղ օրգանիզմների կենսական ակտիվությունը մեժ է: 0Վկիանոսում առաջանում հն նան կարմիր կավ, քիմիածին (գլխավորապես կիսափակծոցէ(Քեմոգեն) նատվածժքներ ժամանակի ընթացքում եզթարկվում բում): Նատվածքները հն դիազենեզի, կատադենեղի ն մետագենեզի: Դիագենեզըապարների առաջացման առաջին փուլն է, ձրբ օվկիանոսի Հատակում տիղմը աստիճանաբարկերպարանափոխվում է, որոշ բաղադրիչներ լուծվում են, տեղի է ունենում իոնների փոխանակություն: Դիագենեղին աջորսկսում են խտադում է կատագենեղը, երբ նսատվածքներն նալ, վերածվել քարային նյութի, ավելի ուշ մնետագհնեզի փուլում ապարներիմեջ խոր փոփոխություններ ին կատար/

սկսվում է փոխակերպության(1նտամորֆիզմ) երե-

վում, ույթ,

ճային Խոտվաժֆքների մասին խոսվել է Համապատասխան բաժնում, այստեղ միայն նշենք, որ շրջապտույտի ընքացջում նյութերը լճային նստվածքներում երկար ժամաեն գալիս ակտիվ շարժմաֆ ծակ կանգ են առնում, դուրս է, որ էրոզիոն երնույթենՀնարավոր ոլորտից:Հետագայում րը ընդգրկեն լճային նստվածքները նսչ ն նորից ալդ նյուԼ.թերը մտանեն շրջապտույտի ոլորտը: 0րինակ՝ Շիրակում, նստած կինականյան դոդավորությանմեջ վերին պլիոցենյած լճային նստվածքները Ախուրյանդետի միջոցով ։եղատարՀ վում

հն:

ծամաքայիննատվածքներնառաչանում են թե՛ քամու աշխատանքների ե քե՛ ծանրաճակ ուժի «Հետնանքով։ Այ» նստվածքներըշատ բազմազան են, կուտակվում են լեռնան կոչվում նն լանչակուտակ լանջերին կամ ստտորոտներին չեն, լեռնալանչերիք (դելլուվիալ)։ Սրանք տեսակավորված իջնում են չրի շիքերի կամ ծանրաճակ ուժի ազդեցության տակրԲոլոր լեռնային երկրներում քույլլ թեթության լանչիրին ստորոտներինկճանդիպենքլանչակուտակ նստվածք-

'

|

ու

խատվածքներ գոյանում Ֆերիո(անջակուտակ

վիալ)

8աճեղեղաբերուկ (Վրոլյուվիալ)նստվածքները: մաքային ծագման նստվածքների շարքին նեն դասվում նախ տորֆը: Ճաճշճայինտիղմն ու օրգանական այլ նոտվածֆքներ:

|

ն,

'

Է:

լանջա-

ծամաքայիննստվածքներիցեն գետարբհրուկային (ալյու-

|

ի,

նան

սաճքի (դեֆլյուկցիա)միջոցով, երբ չերմաստիճանային տատանումների ու սառելու ճետնանքով նստվածքներում առաջանում են ժավալային փոփոխություններն փխրուն ցած են սաճում: նատվածքներըլանչով առտտիճանաբար

Է

:

են

ն

ՖԵՐՄՈՒԹՅԱՆ

ՇՐՋԱՊՏՈՒՑՏԸ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԹԱՂԱՆԹՈՒՄ

երկրադունդը տիեզերքից ստանում է երկու տեսակի էնիրգիա՝ արհղակնային տիեզերական: Արեգակնային ճառաղայքումբ կազմում է 5,8:1044 ջոուլիտարի(1.32: ն մոտ 10 Հազ. անդամ գերազանցում է երկրիխորքիք կալ) է ատացաֆ էԼներդիային։ Տինզերջիք Երկիրը ստանում Ֆ,8.:1016 չոուլիտարի։Վերը բերաֆ թվերից ակներե է, ոթ ւ 0 ու

ստացած էներգիան Արեհղակի տվածի ճամեմատ տինվերքից է, մոտՃճարյուրՃիսուն միլիոն անգամ փոքր ուստի գործնա-

կանորեն վերնածին (ճիպերգեն)պրոցեսներումոչ մի նշանակություն չունի: «Մթնոլորտ»քաժինը քննարկելիս մենք Ցույց տվեցինք» որ Արեգակիցճառագած էներգիան ամբողջովին երկրի մաՕրգանականաշխարճի ճամար վտանկերնույթ չի Հասնում: մասը կլանվում է տարբեր գավոր ճառագայթների մեծ է 2,3-1074 ոլորտների եկրանների կողմից: երկրին Հասնում

(5:5 1018կալ),տրի մեծ մասը ջոուլիտարի

`

վորշացմանվրա:

ծախսվում է

գո-

երկրիմակերնույք Հասած էներդիան, Համաղործակցելով Երկրի ծանրաճակ ուժի ճետ, պալմանավորում է մթնոլորտի ն ջրոլորտի շրջապտույտները Արեգակնային ճառագայքումը, ծրկրի վրա գործի դնելով շրջանառականտարբեր ոլորտ-

Ֆեր, դրեթե ամբողջությամբ վերածվում է չերմուքյան ն ճառադայթաարձակմանմիջոցով նորից վերադառնում է տինփակ չէ. ճառագայթների զերթ. Սակայն այդ շրջապտուրոը մի մասը ֆոտոսինթեզի միչոցով թիմիական էներգիայի ձեվով կուտակվում է կենսաղանգվածիմեյ: կենսոլորտում մեն տարի կուտակվում է 3,3-1027 չոուլ, իսկ կենսոլորտում կենտրոնացած կենսազանգվածը պարունակում է 4,2: 1022 ջոուլ. այդ նշանակում է, որ օրգանական աշխարճում կուտարում նորողտակված էներգիան յուրաքանչյուր 10--15 վում է: Օրգանիզմների մեռնելուց ճետո տեղի է ունենում օքսիդացման պրոցես, նրանց մեչ կոստակված քիմիական էներգիան վերածվում է չերմայինի, ն միայն մի փոջր մասը կուտակվելով դառնում է ճումուսային նյոժի քիմիական էներգիա: Օրգանական նյութի մի մասի, օվկիանոսի ճատակում սուղվելով մանքջիայիմեյ նհ այնտեղ օքսիդանալով, վերածվում է յչնրմային էներգիայի: Վերջինժամանակներիուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ ճողմաճարման էնթարկվելիսմի քանի միներալների բյուրեղային ցանցը էներգիա է կլանում: Երկրի խորքում այդ միներալների վերաբյուչ բեղացմանժամանակ էներգիան անջատվումէ ն մտնում չըրֆապտույտիմեջ: ա-

12--1061

աղբյուրների մեջ էներգետիկ

վերջին ժամանակներս ար-

դեն զգալի տեղ է գրավում մարդկային Հասարակության տնտեսական գործունեության4Հետնանքով արտադրվողէներգիան: 1970 թ. այն կազմում էր 109 յջոուլ, իսկ 2100 թ.

կկազմի 1072 յչոուլ (ո. նկ. Մարկով, 1928). Արդ էներգիայի մի մասը նորից արեգակնայինէներգիան է, որ կուտակվել է աուստոբիոլիտների (վառելանյութերի) մեչ, մյուս մասը՝ աճում է միչուկաչ քափվող չրի էներդիան է: Աստիճանաբար վին ոհակցիաներից ստացած էներդիայի արտադրությունը, Հետ անմիջականկապ չունի: տրը Արեգակի Ըատ էներգետիկների Համաշխարճային 2-րդ կոնֆերանսի նյութերի՝ 2000 բ. էլեկտրաէներգիայի 50 'Ե-ր կատացվի միջուկային ոնհակցիաներից:Գիտնականների մի մասը գրտՖում է, որ մարդու կողմից արտադրածէներգիան բարձրացելու է երկրի մակերնույթի ջերմաստիճանը: Քազմամյա դիտումներից պարզվել է, որ ինչպես երկրի մակերնույթի, այնպես էլ մթնոլորտի չերմաստիճաններըչեն փոխվում: երկիրըն մթնոլորտը գտնվում են էներգետիկ ճավասարակշոության մեջ: Փերմությանայն քանակը, որ ստաեն երկիրն նոս մթնոլորտը, ի վերջո վերադարձվում է տինզերական տարածություն. երկրի մակերնույքին Հասնում է արեգակնային ճառադայթման 50 00-ը, այս քանակի 0,3 մասը ճառագայթվում է, 0յ55 մասը մթնոլորտ է մրտու

նում

ջրային գոլորշիների

վով, իսկ 0.15

Հետ՝

թաքնված չերմության

ձե-

մասը մթնոլորտ է անցնում կոնվեկտիվ ջեր-

մափոխանակմանմիջոցով: Մթնոլորտըերկրի Համար տաք վերմակի դեր է կատարում. Մթնոլորտի բացակայության դեպքում երկրի մակերնույթի չերմաստիճանը 33՞-ով ցածր կլիներ, քան այժմ է նկատվում:

երկրի մակերնույթը տարբեր լայնությունների տակ տարբեր չափով է տաքանում: Վ. Վ. Շուլեյկինը այս երնույթը անվանում է առաջին կարգի7չերմային մեքենա. երկրորգ է երկրի մեքենա Համարում կարգի չերմային Շուլեյկինը օվկիանումակերնույթի տարբեր բնույթի՝ ցամաջների ների տարբեր կերպով տաքացմանճետնանքով առաջացած, օդային ղանգվաժներիՀորիզոնականշարժումը ն ալդ շարժու

մանՀետնանքով չերմուցյան

տեղաշարժը՝ծովից ցամաք

ե

ցամաքից ծով (մուսսոններբ): շրջապտույտները սերտորեն կապվաժ էն «վՋերմային ն մթնոլորտային շրջապտույտների ճետ. Ալկիանոսային սինքն,թե՛ օվկիանոսայինն թե՛ մքնոլորտային շրջապտույտները ջերմաստիճանայինտարբերությունների արգասիք հն. Հասարակածայինե արննդարձային գոտիներում տաքացաժֆ են ջրերը արեգակնային էներգիան տանում մերձբնեռային է շրջաններ, այստեղ այն Հաղորդվում շրջապատին, օդը տաքանում է:

Մուսսոնայիներկրներում ամառային ամիսներին օդային զանգվածներըծովից թափանցում են ցամաք, չնայած ցա-

մաք փոխադրվող օդը ավելի ցածր ջերմաստիճանունի, սակայն իր ճետ բերում է մեծ քանակի խոնավություն, որբ պարունակում է դոլորշացման թաքնված ջերմության վիթխարի պաշար: Ցամաքիվրա գոլորշիները խտանալու՝ այդ ամբողջ ջերմային էներգիան Հաղորդում հն օդին: Ձմեռային ամիսներին ցամաքից ծով փչող օդային զանգվածներըճառագայթային ցրտեցման Հետնանքովունեն ցածր չնրմաստիճան: են, բնդուդեպի ծով մասամբ տաքանում շարժվելով Սրանք նում հն գոլորշիներ ն բարձրանում վեր՝ իրենց Հետ տանում են գոլորշացման թաքնված չերմություն, որի Հաղորդվում է շրջապատին (երբ գոլորշիները խտանում են): Ջերմությունից վերին շերտերով խոնավությունից զրկված օդի է ուղղվում դեպի ցամաք. Այսպիսովմուսսոնային շրջապտույտի ընթացքում ամոանը ցամաքի վրա, ձմռանը ծովի "վրա, մթնոլորտի վերին մասում (որտեղ տեղումներ են ձնավորվում) չերմության մեծ պաշարներ են կուտակվում: նույն մեխանիզմովչերմաշրջանառություն է կատարվում օրական բրիզների(ժովազեփյուռ)միջոցով՝ երբ ցերեկը քամին փչում է ծովից ցամաք, գիշերի՝ Հակառակը: ու

Ֆերմությանշրջապտույտը

երկրի մակերնույքի ն մքնոլորտի միջն կատարվում է ոչ միայն ճառագալքմամբ, այլ նան գոլորշացման թաքնված չերմության անջատման ժիջոէ, ցով: Բնական որ տաք երկրներում, որտեղ դոլորշացումն ինտենսիվէ արտաճայտված, այդ պոոցեսում չատ չերմություն է կլանվում, մինչդեո ցուրտ հրկրներում, որտեղ գոլոր179

ացումը թույլ է, չերմության ծախսը փոքր է: Անապատային շրջաններում չրի բացակայության պայմաններում երկրի մակերնույթին գոլորշացման վրա չերմություն չի ծախսվում, էլ օդի վերին Ճամապատասխանարբար չերմուՔյուն չի անջատվում:

շերտերում

ՄԹՆՈԼՈՐՏԱՑԻՆ ՇՐՋԱՊՏՈՒՑՏՆԵՐ

ինչես

արդեն նշվել է, երկրագնդիվրա ամենաշարժուն օդն Հ, որը երկրի մակերնույթի վրա կարող է շարժվել վայրկյանում մի քանի տասնյակ ն նույնիսկ 100 մ արագուՔյամբ: 0դի ճորիզոնականշարժումը կոչվում է քամի: Վերջինս առաջանում է մթնոլորտի ճնշման տարբերության 4եբարձր ճնշման վայրից քամին փչում է ցածր տնանցքուԻ տարրը

Ճճեշմանվայրը:

Մթնոլորտի ճնշումը օդի սյան ճնշումն է երկրի մակերեվույքի վրա, նրա կշիոր։ Պարզվելէ, որ ճազարավոր կիլոմետրեր ճաստություն ունեցող օդի շերտը երկրի մակերհվուլթի վրա ունի սնդիկի 760 մմ բարձրության շերտին Հատակ, ծովի մակարդակին, վասար ճնշում (455 լայնության 0"-ի դեպքում): Այտինքն,եթե երկիրը շրջապատված լիներ անդիկով, ապա այդ շերտի Հաստությունը լիներ 26 սմ: Մթնոլորտի ճնշումը չափում են նան միլիբարերով մմ սնդիկի սյան (1 մբ»-0,75 ճնշմանը): Փ--ի տակ անդիկիխատությունը13,395

՝

է, 200

մմ

բարձրություն

սմշ

ունեցող ոնդիկի այունը Հիմքի վրա կկշոի 1033,2 զ, 4էտեվարար մթնալորտի կշիոթ 1 սմշ-ի վրա կազմում է 1 կզ 33 (Պ Մթնոլորտի քնչումբ արտաճալտում են նահ դիներավ կամ յուտաններով: նորմալ ճնշումը կլինի 101250 դին/սմշչկամ 1,013250.105 ե/մ2: 1 մլէ դինը Հավասար է 1 բարի: 1 բարբ --106 ն/մշ.բարի մեկ ճաղարձրորդականը կոչվում է միլիբար, 1 մբ-«107 ն|մշ,կամ մմ անդիկի ալան ճնշման, 1 մմ սդիկի ոլունը --1,33 0,6 մբ: Օդկալաններում ճնշումն արտաճալտաամեն միլիրբարերավ:Վերչերո մրնոլորտի Ճեչումբ արտաճայտում են նահ պառկալներով:։

Հարոնիէ,

որ

մթնոլորտի ճնշումն

րատ

բարձրության

ֆվազում է. թանի որ մթնոլորտի բարձր շերտերում օդը շատ Ֆոսը է, ուստի վերնում` մթնոլորտի շերտի պակասեցմանը զուգրնքաց, ճնշումն ընկնում է երկրաչափական պրոդրեաիայով: Ալդ փոփոխությունը արտաճայտվումէ բարոմետ-

:

բիկ աստիճանով (բարոմետրիկ աստիճանը մետրերի այն զանակն է, որի դեպքում ըստ բարձրության ճնշումն ընկնում է 1 մմ-ով կամ 1 մբ-ով։ Ծովի մակարդակինայն Հավասար է 8 մ/մբ կամ 10,5 մ/մմ, 5 կմ բարձրության վբա՝ 15 մ/մբ Ճ այլն: Մթնոլորտիճնշման տարածումը երկրի մակերնույթի վրա վոչվում է բարիկական կամ ճնշման դաշտ, որը փոփոխվում է քե՛ տարածության, թէ՛ ժամանակիմեջ: երկրիմակերնույՔի վրա ճավասար ճնշում ունեցող կետերը միացնող գծերն անվանում են իզոբարներ (ճավասարաճնշում):Բայց ցամացածր մասեր. իղոՔի մակերնույթը ճարթ չէ, ունի բարձր բարներ կազմելու ճամար ոռելինֆիբոլոր բարձրությունները բերվում են ծովի մակարդակին: Օրինակ, եթե երնանում Ճնշումը 670 մմ է, ծովի մակարդակին բերելով՝ կատացվի 2765,2 մմ: երնանիբարձրությունը ծովի մակարդակից1000 մ է. 1000:10,5 (բարոմետրիկ աստիճան)6852, գումարելով Փ20-ին՝ կստանանք 2765,2մմ:

|

ու

ման

ինչպես նշեցինք, օդի դինամիկայի՝քամիների առաչաց--ճամար անճրաժեշտ է Ա ը

տարբերություն. ՃճՃեշումների

-տարբերություն ստացէ մակերնույթի ծձրկրի վում ' անճավասար տաքացման 4եինչպեսցույց է տասոնանքով: լ է ։ Վիս նկ. 14-ը, էթքե մթնոլորտի փրկու իրար Հարնան սյուները հն տաքանում (Ա), Ճճավասար ապա նրանց մոտ ծավալային նկ. 14. Քամիների առաչացման տարբերություններչկան: Մեկ «Խմած: այլ դեպքում (Բ), աջ կողմի այունը տաքացել է ն ընդարձակվել,բարձրացելէ վեր, այնտեղ օդի մի մասըտեղափոխվում է ձախ սյան վրա, որի Ճետնանջովվերջինիս ճնշումը երկրի մակերնույթին բարձրաում է, իսկ աջակողմյանիճնշումը` պակասում: Ակներնէ, ասյդ

"

ձախակողմյան սյունից օդի մի մասը գետնի մակերնույփով պետք է տեղափոխվիդեպի աչ, որը ն քամին է: Որքան տարբերությունները մեժ լինեն, այնքան քամին Ճեշումների տր

|

| `

| |

ը | |

|

| |

ուժգին կլինի. ուրեմն ամու արագությունը ուղիղ Համեմատական է ճնշման գրադիենուխմեծությանը: իղոբարների քարտեղի վրա քամու ուղղությունը միշտ իզոբարի գծին ուղղաՃայաց էչ Այնտեղ, ուր իզոբարների գծերը միմյանցշատ հեն մոտենում, ճնշումների տարլյերությունները մեժ հն, ն քամիներն ուժգին են: Քամիների առաջացման այս նախնական պատկերացումից «ետո այժմ ցույց տանք մթնոլորտի ճամաշխարճային շրջապտույտի սխեման: 0դի Համաշխարճայինշրջապտույտր ընդգրկում է ամբողջ ստորին ոլորտը: Սդային զանզվածները մի շարք «օղակներ անցնելով, ճասարակածաեն բնեռային շրջաններ: Ստորին յին շրջաններից ճասնում ոլորտում օդի վիթխարի շրջանառության շնորճիվ նրա բաղադրության մեջ եղած ամենաաննշան տարբերությունները Համաճարթվում են: Այս շրջանառության էներգիայի աղբյուուժերն են Կորիորը Արհգակնէ, իսկ պրոցեսի վրա ազդող լիսլսն ուժը ն երկրի մակերնույթի տարբեր ջերմացման 48տնանքով առաչաքած ճնշումների տարբերությունները: ՛

Քննարկենքշրջանադության

պատկերը այն դեպքում, պայմանականորհնընդունենք, որ երկիրը իր առանցքի հրբ է տալիս գծագիրը (նվ. չի պտտվում: ինչպեսցույց շուրջը 15), մերձբնեռային շրջաններում ցուրտ է, գոյություն ունի բարձր ճնշում, իսկ Հասարակածայինշրջաններու: լածր:` նշանակում է գետնի մակերնույթի վրա բնենռներից «դը պետք է ուղղվի դեպի ճասարակած, այնտեղ բարձրանա վեբն՝ ատորին ոլորտի վերին չեձրտերը, այնտեղից ճակառակ ուղղությամբ կշարժվի դեպի բնո, ն շրջանառությունը շատ տեսթ կատանա:Բայց երկրագունդը պտտվում է իր պարզ առանցքի շուրչը ն կորիոլիսյան ուժի շնորճիվ ճյուսիսայլին կիսագնդում շարժվող մարմինները շեղվում են դեպի աջ (անկախ չարժման ուղղությունից), իսկ Հարավային կիսազնդում՝ ձախ: Հենց այս ուժն էլ մեֆ բարդություն է ա-

բնեռի ճասարակածի միջե շրջապտույտի մէկ օղակի փոխարեն առաջանում են էրեքը (նկ. 15): Հասարակածում տաքացած ու թնքնացած օդը բարձրան ուղղվում է ճյուսիս կամ ճաՖում է վեր՝ ստորին ոլորտ անտիպասսատներնեն, որ անքնում էն 4--6--8` րավ:Սրանք

ռայջացնում, ն

ու

մթնոլորտր

Եթե Կ(թկրսգունգր,զտվնթ Բր

Փռանչթի

Ֆ(.

7"

իրական չրզակտույտը

"գը

18.

Հ

պասսատ

թո»

.անտիպասմատ

ՄքԴոլորտիչբյապտույլտի սխֆմոն,

կմ

բարձրության վրաչ սակայն ճանապարճին չեղվոմ հն աջ (ճյուսիսային կիսագունդ)չՀասած 35: լայնությանը, այնեն արեմտյան քան են շեղվում, որ ունենում ուղղությունն նշանակում է անտիպասսատներըչկարողացանթնեռ Հասնհլ հ կուտակվեցին ՅՍ0--35 աստիճան տախ Այտեղ, բնականաբար մթնոլորտի ճնշումը երկրի մաէ ե քանի որ ճասարակաժում ճրնֆՖերնույքին մեժանում չումը ցածը է, քամիների մի մառը շարժվում է դեչ պի «Հասարակաժ ե շեղվելով դեպի աջ ունենում Հյուսիս արնելյան ուղղություն (ճշարավայինկիսագընդում ձախ շեղվելու պատճառով քամու ուղղությոմնը Ճարավ արնելյան է): Մրանք պասսատներն են, որոնք ըադոտում օդի մաքի վրա շատ չոր քամիներ են: Փասսատների մի մասը ուղղվում է դեպի Հասարակած, իսկ մյուս մասը ուղղվում է դեպի Հյուսիս: Սրանք,Հասնելով մինչե 50--Շ60" կիսազայնությունները, այնքան են չեղվում աջ (ճյու. են արեմտյան ուղղություն. Ատլանտգունդ)չ որ ունենում յան օվկիանոսից այդ քամիները բերում են խոնավություն

լայնությունների

հարանն

ԺՓամիների ուղղությունը բնդունվաժ է անվանել Հորիզոնի այն կողմի

որանզիքփլու անունով,

են,

Ա

ջերմություն: Ուրեմն բարեխառն լայնություններում տիմինիմուրապետաղէն արակայան քամիները: իսլանդական մի չրչանից ցիկլոնները արեմտյան քամիների միչոցով թափանցում են եվրոպա ճասնում մինչն Արնելյան Սիբիր: 50--60" լալնություններում նորից ցաժր ճնշում է. վերե խարձրացաժօդի մի մասը ստորին ոլորտի վերին շերտերոԻ ուղղվում է դեպի պասսատների գոտին, իսկ մյուս մասը` բենո։ Այստեղվարընթաց Հոսանքի միջոցով իչնում է երկրի մակերեույթ ն ուղղվում դեպի 5Օ--Շ0" լայնությունները՝ ճաՖապարճիե շեղվելով դեպի աջ։ Սրանով փակվեց երրորդ օղակը:նույն օղակներն առաջանում են ճարավային կիօագնդում: Այստեղ կորիոլիսյան ուժի ազդեցությամբ քամինէր ամենուրեք շեղվում են դեպի ձախ: Այսպիսով, մքնոլորոի ընդձանուր չրջապտույտի ախեմայում ստացվում է րկու ըածր ճեշման գոտի (Հասարակածային, բարեխառն) հ կթկու՝ բարձր ճնշման՝ պասսատնիրի արկտիկական(անու

ու

| ՝

ու

տարկտիկական): ՓՄքնոլորտի վերը նշված

լ է

առանձին օղակներում կարող է խախսովելտեղական պատճառներից:0րինակ՝ ցամաքի ու ծովի տեղախաշխմանպատճառով հրանի ճարավում, Թար անապատում ամռանը պետք է բարձր Ճնշում լիներ, այստեղից պասսատներըապետ է փչեին դեպի ծով, սակայն պատկերըբոլորովին ճակառակն է. Հաստատվում է ճնշման իրանական մինիմումը, որն իրեն է ձգում ՀնդկակաՖ օվկիանոսիխոնավ օդը: .

":

: ,

Է, ւ

Հե

| ,

՛

ջ' :

Հարավային կիսագնդում պասսատները այնքան զորեղ

Հաճախ «Հասնում հն Հասարակաժ անցնում 4յուաիսային կիսագունդ: Այատեղնրանք շեղվում են դեպի աջ, միանում էն մուսսոններին ն ներխուժում Հնդկաստան, Հընդկաչին,դրա ճամար ձլ այստեղի մուսսոնները այդքանղորեղ 11, հն,

-

ն

շրջապտույտը

՝

ար

ու

ԺՔՆոլորտիբնդշանուր շրջապտույտում առանձնացնում

քաժր 1Ֆշման մարզեր: Բարձր ճնշումթ լուրաճատուկէ Աղոթյան կալիֆոռնիական մարսիմումնեԲին, Այս չթչաններում ձեավորվում են պասսատներ, ն, բնափաֆարտր,ճնչումբ բարձթ է: Բայի դրանից նպաստող ճանգամածց են Ֆան ատր ժովային ճոանքները՝ Կանարյանու ՖՆ

թարձր ճնշման ու

ու

՛ -

Կալիֆոռնիականփոխճատուցման Ճոսանք(նոմալենսացիոն) Ֆերըչ որոնք չփվող օղը սառչելով ծանրանում է, ճնշումը մեժանում է, ն այստեղ միշտ չեձրմաստիճանային շրջչադասույուն (ինվերսիա) է լինում, մառախուղը սովորական երե«Վույ է: Ցածրճնշման պարզորոշ արտաճայտված կենտրոններնէն փոլանդական Ալեությանկենտրոնները. սրանք առաջաեն այն պատճառով, որ օվկիանոսայինտաք ՀծոսանքՖում ները մեծապես փոխում հն իսլանդիայի ԱլեությանկղզիՖերի շրջանների սոլյար (արնային)չերմաստիճանները, պՊրանից էլ ճնշումը փոքրանումէ Հաճախակիձեավորվում ու

ու

ու

հն

ցիկլոններ,

Արնադարձային լայնությունների տակ ձնավորվում են փարձր Ճնշման կենտրոններ, ՀատկապեսԱզորյանու Հավավան մացքսիմումները: Հարավային կիսագնդում զուգաչափո-չ ն են ցածր տեն դասավորվում բարձր ճեշման գոտիները: ճնշումն արտաճայտողքարտեզները կաՄքնոլորտոային բելի է կազմել ոչ միայն երկրի Դակերնույթի Համար, այլն ցանկացած բարձրության մակարդակի «ամար: Ասենք թե ճիմբ է ընդունվում 9 կմ բարձրությունը, այսինքն 500 մբ, փզոբարայինմակերնույթը. այոտեղ ստացված իզոբարերը Ճնշումների զգալի տարբերություններեն տալիս:Արնադարձների տակ մինչն 588 մբ, իսկ բնեռային շրջաններում 500-505 մբ. ուրեմն 500 մբ իզոբարիկ մակերնույթը չորիզոնական չէ, այլ ոնլինֆի ինչ-որ պատկեր է տտեղծում, ուստի պայմանականորեն այն անվանում են բարիկական կամ ճնշումաչափականոնհլինֆ: Այդպիսիքարտեզի օգնությամբ ճնշտությամբ կարելի է որոշել, քե քամիներն այդ բարձրության վրա ինչ ուղղություն ունեն: ՄԺնոլորտի Համաշխարձճայինշրջապտույտի ընդծանուր ֆոնի վրա կան տեղականբնույթի ավելի փոքր շրջապտույտՖեր. դրանցից են՝ մուսսոնները, ցիկլոնները, անտիցիկլոնՖձրը, բրիզները, բորան ն այլն' օվկիանոսի շրջապտույտը Մուսսոնային տեղի է ունենում ու ցամաքի միջն: Ձմեռայինամիսներին ցամաքն ավելի աւսռն է, մթնոլորտային Ճնշումը՝ բարձր, ուստի քամիները ուղղվում են դեպի ծով (էկ. 16): Ամռանըծովի վրա է Ճըն.

.-

|

Ի»

|

Արար ո

՛

.

յ

Ֆկ.

16.

ոխնմած: Մուռոնների տռաչաքմոան

շումն ավելի բարձր, ուստի քամիներն ուղղված են ծովից շատ զարդացած են Հնդկաստանում, ցամաք:Մուսսոնները

Հեռավոր ԱրնելԱրնելյան Չինաստանում, Հնդկաչինում,

ն այլն: Հայկական ջում, ԱՄՆ-ի Հարավ-արնելյան մասում է լնանաշխարճում նույնպես նկատվում մուսսոնային թույլ չֆիջանառություն.. ձմեռային ամիսներին լեռնաչխարձճում Հատտատվումէ բարձր ճնշում, մինչդեռ Սն ն Կասպից ժովերի վրա օդը Ճամեմատաբար տաք է, նկատվում է վերընքաց շարժում. Հայկական լեռնաշխարչից քամիները ուղղվում են Սե ն Կասպիցծովեր։ Ամռանը նշված ծովերի վրա ճնշումը բարձր է, մինչդեռ լեռնաշխարճում տաք է, օդի վերընթաց շտռրժում կա, ուստի ն ծովերից քամիները ուղրղեն դեպի լեռնաշխար ամռան սկզբին տալիս են տեվում ղումներ, ճատկապես ղեպի ծով ուղղված լանջերին: Ամռան երկրորդ կեսին տեղումները խիստ պակասում հն այն պատճառով, ռր այդ տարածքի վրա արնադարձային օդային զանգվածներ են ճաստատվուվ: ու

Մուսսոնայինկլիմա ունեցող երկրներում ցայտուն արտաճայտված է կլիմայական տարրերի - սեզոնային ռիթմը՝

ամռանը խոնավության առատություն է, ձմռանը ղումների նվաղագույնքանակ:

չոր

(ժովազեվփյուռ)քամիների մեխանիզմը Քրիզային

է՝

տե-

նույնն մուսսոններինը. այստեղ քամիները ուղղությունը փոխում են օրակաճ երկու անդավ՝ գիշերը ցամացջիցծով, ցերեկը՝ Հակառակը: Բրիզներիերնույթը նկատվում է ծովի է, ինչ

որ

միայն ափամերձ մասերում՝ 20--40 կմ զոնայում: Բրիզներ նկատվում են նան լճերի ափերին (շրինալ՝Սնանի ափին), 0դի տեղական շրջանառության տարատեսակներիցմեկը ֆյոն քամիներն են, որոնք տարբեր երկրներում ունեն իրենց Հատուկ անունները. նրա առաջացման մեխանիզմն այսպիսին է (նկ. 12). երբ (լեռնաշղթալի երկու կողմերում մթնոլորտի ճնշումները տարբեր են, ապա բարձր ճնշման մարզիք Քամիները քամաճար լանյով բարձրանում են, բամատավ լանջով իչնում: Բարձրացողօդը պարունակում է խոնավության որոշ բանակ ն վեր բարձրանալովադիաբադիկ(անչերմանց) սառեցման է հնթարկվում, լուրաքանչյուր 100մ բարձրանալիս ջերմաստիճաննիջնում է 0,6--ով: եքն լեռան բարձրությունը 2 Հաղ. մ է,-- 105 ունեցող օդը մինչն կատար Բայց վերե բարձրանալիս կորցնում է 12" ն դառնում --22-: բարձրացող օդի մէչ խոնավությունը խտանում է, ն տեղում2 ներ են առաչանում, անչատված քաքնված չերժությունը է ղորդվում շրջապատին, որի շնորճիվ լանջով վեր բարձրացող օդի չերմաստիճանըշատ չի իչջնոսէ:

-22՝

,.---.-շ.-Օշ..«Օ.«-շ-ծ-ծշ.--«շծ.-ծ.--.--Հ

բ

Նկ. 12. Ֆլոն ցամիեձրի առաչացմանսխեման»

Քամատակլանջով իչնող օդի չերմաստիճանն արադությամբ բարձրանում է լուրաքանչյուր 100 մ-ին 15-ով, որովճետն օդն արդեն չորացել է, ապա 2000 մ իջնելիս 8 կետում չերմաստիճանը բարձրանում է Հ0"ով ն դառնում է --85: ժակադիրլանջում նուլն բարձրության վրա --10" էր: նշանակում

է ֆյոն քամիները սովորաբար տաք

են ն ձմեռային ամիսնեեն կարող ուժեղ ձնճալք րին առաջացնել: Քիչ չեն դեպքերը, երբ ֆյոն քամիները Արարատյանգոդավորությունից Գեղաժա լեռների վրայով թափանցում են Սնանի ավազան ն ձրմռան կեսին կԿամոլումձ4ՏՀչալք առաջացնում: Ֆյոն քամիներին եման է բորան Այս քամին առաջանում է լեռնաշղթայի երկու կողմերում չերմային Հատկանիչներով տարբեր օդային զանգվածների Ճնշումների տարբե|

րությունից: 0րինակ՝ նովոռոսիյոկիմոտ Կովկասյանլեռնաշղթան Հազիվ 500 մ բարձրություն ունի. եթե Հյուսիսային կովկասումտիրապետում է սառն օդային զանգվածը --Տ0 ջերմաստիճանով,իոկ Սլ ծովի վրա տաք Է` 105, ապա լեոնաշղթան Հաղթաճարողօդի ջերմաստիճաննընկնում է 3--ով ն դառնում է --Չ3՝, Հակառավ՝ քամատակ լանջն իջնելիս ջերմաստիճանըբարձրանում է 5--ով, ն ծովին Հասնելիս օդն ունի ---185, այն դեպքում, հրբ տեղում օդի ջերմաստիճանթ 28:-ով բարձր է (105 Բնականէ, Հանկարծակի փչող այժ սառր քամին ավերածությունների պատճառ կարող է դառկանգնած նավենար եղելեն դեպքեր, երբ Եռվոռոսիյլսկում են ՛րը արագ սառցակալվել խորտակվել, կամ Ճեռադրաայուների վրա սառցի այնպիսի շերտ է գոլացել, որ սյուները այդ ծանրությանը չեն դիմացել: Նման քամի ձմռանը փչում է նան ն կոչվում է Բաքվի Նորդ, Սարմաչ Բաքվում Բայկալուվ՝ Ռոնա ն Ֆրանսիայում, դետի Հովտում՝ Միստրալ այլն: :

ու

Տեղական քամիներից են լեռնաճովտալին քամիները, որոնք չայկական ՍՍՀ-ում լավ զարգացած հն: Ցերեկային

ժամերին, ժինչն կեսօր «Հովիտնեձրըտաքանում են ավելի շատ, քան Հարթության վրա գտնվող աղատ օդը: Մինչհ կեսօթ օդր վերբնթաց շարժում ունի՝ Հովիտներովդանդաղբարձրա-Հ նում է: կեսօրից Հետո լեռան բարձրը մասերից ավելի ծանբթ օդը Հովտով իջնում է դեպի ճարթություն՝ Հովտի Հատակը՝ բերելով զովություն: Ամոանը այդ քամին Սնանիցերնան է բերում թարմ օդ, ն ջերմաստիճանի զգալիորեն իջնում էլ

0դի շրջանառության կարեոր տարրերից են ցիկլոններն անտիցիկլոնները։ Ցիկլոնը ճնշման (բարիկական) այնպիսի Համակարգ է, որի կենտրոնում նկատվում է նվազաՀ գույն ճնշում, իսկ հղրերոսՐ բարձր: նշանակում է քամինքու

եզրերից ուղղվում հն կենտրոն: նկ. 18-ում պատկերվաժֆ Համակենտրոն ճավասարաճնշումեեր-իղոբարհր, կենտբոնում ճնշումը ցածր է, հեզրերում՝բարձր: Քամինձրը ձգտում են կենտրոն. եթե երկրադունդնիր առանցքի շուրջը չպտրտՔԻՆթֆի կենտրոն ե ցիկվեր, ապա քամիները փճշառնեին

րը

են

անտիսիկլոն

Ծ5

ՄՄՄ7

Մ

Դւղղոյիգկտրվազջը Նկ.

18.

Մո

ՄՄ

ուզղայիվկտրվազջը

հ անտիցինլոնիոխեժան։ ծինկլոնի

լոնը կփակվեր: Բայց մենք գիտենք, որ լուսիսային կիԽադնդում շարժվող մարմինները շեղվում են դեպի աջ. աճա այոտեղ է ցիկլոնի առաջացման րբարղությունը։ իկլոնի կենտրոնում օդի Հորիզոնական շարժոսմ դրեթե չկա, դոլություն ունի վերընթաց շարժում, իսկ շրջապատիցեկող ջամիներն այնքան են չեղվում աջ, որ ստացվում է ժամացույցի սլաքին Հակառակ ուղղությամբ քամիների Համակարգ: Ցիկլոնի կենտրոնում օդի վերընքաց Հոսանքի շնորճիվ տեղումներ ձն դալիս: Ցիկլոնի այն մասում, որտեղ քամիները Ճարավային կողմից են գալիս, չերմաստիճանը բարձր է, իսկ Ճյուսիսիցեկող քամիները լինում են սառը (ճյուսիսային կի-

աազնդում ): Ցիկլոններըօդային զանգվածների Հետ շարժվում

են:

նթե

տբեէ վայրի վրայով ցիկլոն է անցնում, ապա սկզբում տաք ճետո ցիկլոնի կենտքամիներձն փչում (չՀարավ-արնելքիցը),

բոնն է անցնում, տեղումներ են զալիս, իսկ վերջում Հյուսիսարեմուտքից փչում են թիկունքային, սառը քամիներ: Ցիկոնները սովորարար առաչանում են երկու տարբեր «դային ղանգվաժների սաճմանենրի ճակատներում, հրբ այդ ՔՃակատներըլեզվակներ հն առաջացնում: Տար օդի լեզվակը պառն օդային զանգվածեհրի շրջապատում անպայման ցիկլոն է տոռաջացնում,Բերհնք իսլանդականմինիմումի օ«րիակր

Գոլֆատրիմտաք օվկիանոսային ճոսանքը իսլանդի այի շրջանում տաքացնում է օդը, մինչդեռ Գրեծնլանդի այում,Սաօվվիանոսում կամ Սկանդինավյան թերակղզում օդը Ճուցյալ պառն է: Նշանակում է իսլանդիայից «Հեռանալիս ճնշումն է, ստեղծվում է իսկական ցիկլոնասարագորեն բարձրանում վին իրադրություն: Զմեռային ամիսներին, երբ չերմաստիճՃանային ճնշման ղրադիենտներն ավելի մեծ են, գրեթե ամեն շաբաթ հսլանդիայիշրջանում ցիկլոն է ձնավորվում կ արնմուտք-արնելք տեղաշարժի միչոցով տեղափոխվում է արնելք (արնմտյան քամիների միջոցով): նույն պատվերը տեսնում ենք նան Ալեության մինիմումի շրջանում: իսլանդիան ցիկլոնների իսկական ծննդավայր է, այատեղիցէ, որ Փինկլոններնարշավում են եվրոպա: ու

ցիկլոնեերին անվանում Արբնադարձային

արաք ձնավորվում Ֆերի արագություն

էն

5--20"

թայֆուններ. լայնությունների տակ, քամիեն

է, երբեմն Հասնում է 60 մ/վոկ: որոշակի ուղղություն՝ Խաղաղօվկիանոպում սկսվում հն արնադարձների տակ, անցնում են օվկիաեն Չինաստանու Ճապոնիտ, Ֆոսի արեմտյան ափ, Հասնում մինչն Կարիլյանկղզիներ Բերինգիծով: Ատլանտյանօվմեժ

ունեն Թալյֆուններն

ու

կիանոսում՝ Անտիլյանկղզիների վրայուԻ ՀլուսիսայինԱմեփիկայի արեծլյան ափերով մինչն Նյու-Ֆաունլինդ:կենտրոՖական Ամերիկայում քայֆունը կոչվում է Խուրրադանես,

ԱՀյուսիսային Ամծրիկայում՝ Տորնադո, Հարավ-արնելյան

:

պիայում՝Թայֆոսն,Ավստրալիայից ՎիլիՃյուսիսարնեմուտե՝ Վի.

քալֆուննհրը շատ վտանդավոր են թէ՛ Արնադարձային ցամաքի ն թե՛ ծովի վրա. նրանք քանդում էն շենքեր, խորտակում Նավեր ե, ի տարբերություն բարհխաոն լայնությունների

ցիկլոնների, փոթրչափեր ունեն Շատ թայֆունների տալիս հՖ անուններ՝օնենսի», «ժաննետ» ե արլ: Սրանցառականացի ջացմանպատճառնայն է, որ խոնավությամթ Ճագհքաժ օդային զանգվածներում լինկլոններիօդի վերընքաց շարժման ընթացքում գոլորշիները խտանում էն ն անջատումթաքնվաժ ջերմություն, որն իր «երքին խժանում է վերընթացշարժումը: Մթնոլորտի ճնչումն բնկնում է, առաջանում Էն փոբորկալի Քամիներ:Որոշ թալֆուննհրում խուռն վերընեքաց շարժման Հետնանքով լինում հն առատ տհղումեհր։ Դրան, քանակը մեկ օրվա ընքացքում 4Ճասնում է 1000--1100 մմ-ի (Մանիլայում՝մինչե 1168 մմ): Թայֆունի կենտրոնում 15--30 կմ տրամագծով օգի վարընքաց շարժում է նկատվում, հղաձաճանգիատ(քայֆունի ճաք): կը պարդկա է ՄԹնոլորտումերբեմն առաչանում են մրբկաձն պտոտաճողմեր, որոնք ծազում են ամպրոպային ամպերում ն ձաեն նման ձգտում դեպի երկրի մակերնույթ ն, երբ Հասպարի նում են այնտեղ, ատորին մասում լայնանում էն: Պատտածողմերում օդը մեծ արագությամբ պոտվում է կենտրոնի շուրմասամբ ժամացույցի սլաքին Հակառակ ուղղու ջը, մէժ թյամբ: երբեմն քամու արազությունն վեոընքաց շարժումը ալնքան ուժգին են լինում, որ այն քանդում է շենքեր, մարդկանց կենդանիները բարձիացնում վեր: Ծովում պտտամ: Սրանց Հողմերը ջուրը բարձրացնում են մինչն 800--1000 են ԱՄՆ-ում, ամենից Հաճախ լինում Ասիայի արնելլյանմասերում,ՍՍՀՄ-իճՃարավայինշրջաննիռում: ու

`

ու

ու

նման են փոշու մրրիկները («Սատանի Փոտտաճողմերին Փամիո»),որ Հաճախ առաջանում էն ՍՍՀՄ Հարավային շրրչաններում, Հատկապես Մերձկասպյան դաշտավայրում ու Սրանքտեղական չատ փոբի «ցիկլոններ»: Ղազախստանում: են, նույն մեխանիղմն ունեն, ինչ որ ցիկլոնները. վերընթաջ

շարժման 4ետնսանքովմեծ քանակությամբ փոշի րացնում ու տեղափոխում այ վայրեր:

էն

բարձ-

Ի

տարբերություն ցիկլոննձրի՝ անտիցիկլոններըբարձր ճնշման Համակարդեր 17 կենտրոնում է, ի"կ ճնշումը բարձր շրջապատում ցածր: Այս դեպքում բամիների կենտրոնիք ձգտում ձն դեսի եղրերը, սակայն քանապարճին չքղվում 1Ֆ դեպի աչ Հյուսիսային կիսագնդում, դեպի ձախ՝ Հարավային 1ջի

Փիսագնդում, հ ստաքվում է քամիների Համակարգ ժամացույյի սլաքի ուղղությամբ ճյուսիսային կիսագնդում (ճարավային կիսաղնդուվ՝ Հակառակը):Անտիցիկլոնիուղղաձիգ փորվածքի կենտրոնում նկատվում է օդի վարընթաց շարժում: Մենք արդեն գիտենք, որ վարընթաց շարժման դեպՓում գոլորշիների խտացում չի կատարվում, ներքն իջնող օդթ տաքանում է, նշանակում է երա մեջ գտնվող գոլորշիները խատնալու փոխարենընդարձակվում են, ճարաբերականխոՖավությունն բնկնում է։ ԱնտիցիկլոնիտիրապետմանշրջաՖում ամովերչհն դոլանում, երկինքը պարղ է, գիշնրային ժամձրին ուժգին ճառազայքարձակում է կատարվում, ձմռանը տառնամանիքներձն առաջանուր Զմհռային ամիոֆերին ստացիոնար անտիցիկլոններ տաջանում են Ասիայի հ Կանադայիամենացամաքային շրիԱսիականանտիցիկլոնին անվանում են նան Սիջաններում: բիրական կամ Մոհղոլական.ֆրա կենտրոնըդտնվում է Բայկալ լճից Հարավ-արնելք ե իզորարների ճամակենտրոն կոբերը դասավորվում են երա շուրջը: Այդ կորերը առաչացՖում են հրկու մեկը դեպի Ձուկոտյանքեճյուղավորություն՝ Բոռերի, փոկ մրուսը՝ Հլոախային Ղաղախստանիվրայով գեպի Արեմտյան նվրոպա: ի պատիվ այն Հայտնաբերողի՝ այս ճյուղին անվանում հն Վոյհյկովի բարոմետրիկ առանցք: Վ/գ առանցքից Հյուսիս քամիները ունեն Հարավարնմոսոքից Հյուսիսարնեելք, իսկ առանցքից «Հարավ Հյուսիսարնելքից Հառրավարեմուտքուղղություն: Ձմեռայինամիսներին ալս առանցքից արկտիկականօդային զանդվածներըՀաճախքափանցում են նան Անդրկովկառ ու Հասնում Հայաստանգ Վաիականկամ Սիբիրականանտիցիկլոնից թամիները ուղողվում էն դեպի Խաղաղօվկիանոս (4մեռային մուսսոն), որոնք բերում են սառնամանիքային եղանակներ: աչ

Անտիցիկլոնիդեպքում տեղումներ չեն լինում: 0րինակ, 4Լմուր գետի ավազանումՍիբիրական անտիցիկլոնի տա-

րածման մարզում ձյուն գրեթե չի գալիս, այստեղ Ֆեր զալիս են ամառային մուսսոնի ժամանակ

Մթնոլորտում,ինչպես նշեցինք, քամիներն

ւոհղում-

Հորիզոնական բնույք, բայց օդային զանգվածներիշարժում կաանտարվում է նան ուղղաձիզորեն: Ուղղաձիգ շարժումներն

ունեն

վանում են կոնվեկտիվ շարժումներ: Դրանցպատճառը Հիմնականում երկրի մակերնույքի անչամաչափ տաքացումն է: Գետինը տարբեր տեղերում տարբեր չափով է տաքանում: Սն գույնի գնտնաճողը շուտ է տաքանում, բուսածածկ ճուր են օդի կոնվեկտիվ ճոսանքԱյստեղից էլ առաջանում ուշ. ներ: Բույց կոնվեկտիվ շարժումների առաջացման մեջ մեծ նշանակություն ունի նան ռելինֆը։ Օրինակ, չովիտներով օդային ղանդվածր բարձրանում է մինչն չրիաժան, ապա շարունակում է վերընթուց շարժումը: կոնվեկտիվշարժումների մեծ խթան է գոլորշիների խբրտացման թաքնված ջերմությունը: Գոլորշիների խտացման դեպքում անջատված չերմության շնորճիվ շրջապատի օդը տաքանում է ն ավելի ուժգին է բարձրանում վեր: 0րինակ՝ նկատվել են դեպքեր, երբ կալկաթայիշրջանում կոնվեկտիվ Հոսանքների բարձրությունը ճասել է 18 կմ-ի, ն տեղացել է խոշորաճատիկ կարկուտ: Մթնոլորտիուղղաձիգ բարձրացումը կամ իջեցումը կախված է ջերմաստիճանային ուղղաձիգ գրադիննտիցու անջերմթնոլորտում մանց(ադիաբատիկ) գրադինենտից: ենթադրենք, ըստ բարձրության. լուրաքանչյուր 100 մետրին չերմաստիճանը ընկնում է 1", վերն բարձրացող օդը անջերմանց(ադիաբատիկ)կերպով յուրաքանչյուր 100 մետրին կորցնում Լ: 1", նշանակում է այդ օդը իր ուղղաձիգ կտրվածքի լուրաքանչյուր կետում ունի նույն ջերմաստիճանն ու խտությունը, ինչ որ շրջապատում է: Այս դեպքում առաջանում է օդային զանգվածի անտարբեր Ճավասարակշոություն:

Մեկ այլ դեպքում, ննթադրենք ուղղաձիգ ջերմաստիճանային դրադիենտը 100 մերին 0,6" է. եքե վեր բարձրացող օդը ենթարկվում է անջերմանց սառեցման 12--ով, նշանակում է նրա խտությունն ավելի մեծ է, քան շրջապատիօդինը. այս դեպքում օդի մասնիկը կձգտի իջնել ցած, մինչն որ Ճավասարվիիրեն Համապատասխանխտության օղի ճետ, ուստի ստեղծվում է կայուն Հավասարակշոություն:

երրորդդեպքում, եթե օղի չնրմաստիճանային գրադիենտը

մեծ

ավելի

է անջերմանցից, ապա վեր բարձրացող ամբողչ օդը թեթն է, ուստի բարձրանում է, իսկ ներքն իջնող

զանգվածը՝շրջապատի օդից ավելի ծանր 4, ուստի իչնելու

13--1081

Հակում ունի Այս դեպքում մենք զգործունենք օդային զանգվածի անկայուն Հավասարակշռության ճետ: ՎերընթացՃոսանք ունեցող օդի ջերմաստիճաննիջնում է ն պայմաններ են ստեղծվում տեղումների առաչացման ճամար: երբեմն ֆոքը տարածության վրա արագոլ'են ձնավորպատճառ վող կոնվեկտիվ Հոսանթները կարկտաճարության են դառնում, որն ավելի ակնառու է լեռնային երկրներում: 1983 թ. մայիսի վերջին ն Հունիսի սկզբին կոնվեկտիվ շարժումները Սովետական Հայաստանիտարածքում առաջացրեՋին կարկտաճարությանբազմաթիվ դեպքեր: Մինչն այժմ մենք քննարկեցինք մթնոլորտային շրջանաանընդճատ ռության ղանաղան Հարցեր: Տեսանք, որ օդն շարժման մեջ է: Այդ շրջանառասկան պրոցեսները միայն օդի շարժումներ չեն, այլ նան ջերմության ու խոնավության վերաբաշխման ճղոր ազդակներ: Օրինակ, պասսատները օվեն դեպի Հասակիանոսի վրայից խոնավությունը տանում Հետ՝ րակածային շրջան, բայց խոնավության վիթխարիքանակի թաքնված չերմություն, որն ազատվում է Հասարակաօվկիանոսի ժային դոտու օդի վերին շերտերում: Ատլանտյան մասում Ճյլուսիսային ձնավորված ցիկլոնները, տեղափոխվելով եվրասիա, իրենց Հետ բերում են նախ՝ մեծ թանակությամբ խոնավություն է ապա` թաքնված չերմություն, որը է ցամաքի վրայի օդի վերին շերտերին: Հաղորդվում Համաշխարճային մեծ շրջապտույտը կաԽոնավության է մթնոլորտի ընդչանուր ն մասնավոր շրջանառուտարվում թյունների միջոցով: 0դի ամեն տեսակի շրջանառություն միաժամանակ յջրային գոլորշիների շրջանառություն է, որի տարբեր օղակներում արտաքին ազդակների ներգործությամբ գազային ագրեգատային վիճակից անցնում է Հեղուկ չուրը կամ պինդ վիճակի ն թափվում է տեղումների ձնով

ՐՈԼՈՐՏԱՑԻՆ

ՇՐՋԱՊՏՈՒՑՏՆԵՐ

Շարժման ակտիվությանտեսակետից,մթնոլորտից Հետո երկրորդն է, Ջրոլորտի քննարկելիս տեսանք, որ ջրոլորտը ջուրը անընդծատշարժման մեջ է: Գոյությունունեն չրի տեղական (փոջր) ն ՀամաշխարՀային(784) շրչապտույտներ: Փոթր կամ տեղականէ կոչվում այն շրջասիոույտը, երբ ցա194

մաքից կամ ծովի մակերնույքից տեղի է ունենում չրի դոլորշացում, ն այդ գոլորշիները բարձրանալով վեր խտանում են ու թափվում երկրի մակերնույթին։ Ալս դեպքում գոլորշացումը (2) Հավասար կլինի տեղումների քանակին (Դ), ինչէ նկ. 19-ի Ա-ում: Ֆրի մեժ շրջաայլեսդա պատկերված ավելի բարդ է (նկ. 19, Ք): 0վկիանոսից գոլորշիպտույտը ները բարձրանում են մթնոլորտ, մի մասը տեղումների ձնով թափվում է օվկիանոսի վրա (Ճշ, իսկ մյուս մասը (5) տեղավփոխվումէ ցամաք ն այնտեղ առաջացնում մթնոլոլոուային տեղումներ (Ճո): Սրանց մի մասը նորից գոլորշանում է ն ճեռանում ցամաքի խորքը (26), մի մասը ներծծվում է ն առաջացնում է ստորերկրյա չրեր (1), մի գետնի մեջ

Նկ.

19.

Ջրի շրջապտուլտը աշխարչագրական թաղանթում: Բ-մեժ չրջապտույտ: փոքր շրջայտույո,

Ա--

էլ գետերի միջոցով Ճեռանում է դեպի օվկիանոս (Օւ): Այն մասը, որ նորից դոլորշանալով գնացել էր ցամաքի խորքը (2գ)»այնտեղ առաջացնում է տեղումներ (Ճջ), նրանից առաջանում են ստորերկրյա չրեր (12), դետեր (Օչ), նորից գոլորշացում, եհ այսպես ցամաքի վրա խոնավությունը շարունակում է շրջանառական օղակներ առաջացնել: Այս դեպքում շրջանառությունը կարտաճայտվի եւտնյալ կերպ՝ մասն

Պարզվելէ,

ն

շ.--Վ.«ք

ի վերջո Հավասար է Օ-Պ-ի, իսկ Օ-ն Վ-ը Համապատասխանաբարառաչանում են Օւ--Օչ-Լ... որ

Ս-ն

գումարներից: ԷՕղկաժԷՆՄ,Դ..--Մո

Ըստ Մ.

Ի.

Լվովիչիչ

գետերըցամաքից օվկիանոս են տանում տարեկան41,8 ճազար կմ3 ջրային զանգված: երկրիվրա յուրաքանչյուր տարի ջրի ընդՀանուր շրջանա195

ռությանը մասնակցում է 520 Հազար կմՅ ջուր, այդքան էլ վերադառնում է երկրի մակերնույթ: Ջրի շրջասրտույտի վրա ծախսվում է արեզակնային էներգիա, որը դժվար չէ Հաշվարբկել: Մեզ Հայտնի է, որ յուրաքանչյուր 1 գ ջուր գոլորշացնելու Համար անճրաժեշտ է մուտ 600 կալ: Գոլորշացողջրի քանակը 520 Ճազ. կմժ է, այսինքն 5,2- 1070գ, որը բազմապատ3,1: 1023կալ, կամ 3,1.1020 կկալ կելով 600-ով կստանանք (Արեգակիտված չերմության մոտ 60 0-ըի

Խոնավության ներցամաքային շրջանառության Հարցը ունի կարնոր ժողովրդատնտեսականնշանակություն: Նույն քանակի խոնավության դեպքում, եթե Հնարավոր է կրկնակի տհարագացնել խոնավության տեղական շրջապտույտը, Դա ղումների քանակը կավելանա երկու անգամ: նշանակում է, որ օդում եղած խոնավությունը քհրկրորդ անգամ կայցելի բույսերին: Խոնավության շրջապտույտի արագացումը չոր երկրներում կավելացնի տեղումների քանակր, իսկ Ճաճճային խոնավ երկրներում շրջապտույտիդանդաղեցումը կալակասեցնիդրանք, ն ճաշճիճները կյչորանան, Այժմ այդպիսի փորձեր կատարվում են, ն կան որոշ Հաջողություններ: ու տեխնիկայի զարգացումը կստեղծի «ՀնաԳիտության րավորություններ մթնոլորտային տեղումների առաջացման դարձնելու, ստիպելու խոնավությանը պրոցեսըկառավարելի ավելի Հաճախ իջնել երկրի մակերնույք՝ դյուղատնտեսության մեջ ավելի ուսցիոնալ օգտագործվելու Համար: Այժմ քննարկենք օվկիանոսում տեղի ունեցող շրջանառական հրկույթները։ 0վկիանոսում ջրի անընդճատշարժում կա ուրը տեղափոխվում է թե Հորիզոնական ն թե ուղղաձիգ ուղղությամբ:Քրի շարժիչ ուժերն հն՝ խտության տարբերությունները, որ առաջանում են ջերմաստիճանիու ւսղիության փոփոխություններից, քամիները, մակընթացության տեղատրվության երնույթները, մթնոլորտի ճնշման տարբերու թյունները, չրի մուտջի-ելքի «աշվեկշիոը, գետերի ճոսքը ճ

այլն,

Մկզբում անդրադառնանքյրի ուղղաձիգ շարժումներին: Այստեղջրի չերմաստիճանը,աղիությունը ն խտությունը այն բնութագրիչներն են, որոնց տարբեր զուգակցման դեպքում

չրի մոլեկովների ուղղաձիգ շարժումներ: նշված բնութագրիչների անճավասար փոփոխությունների ճետնանքով առաջանում են դրանց ուղղաձիգ ն Հորիզոնական գրադիենտները,միաժամանակ ն այնպիսի երնույթներ, են վերացնել որ ձրտում այդ գրադիննտները. այսպես է առաչանում չրի խառնվելու երնույթը: Թված բնութագրիչների գրադիննոները կարող են լինել դրական ն բացասական: Օրինակ, եթե խտության գրադիենտը դրական է (այսինքն՝ ըստ խորության խտությունը մեծանում չրային է), ապա ղանդվածները գտնվում են Հավասարակչշոված վիճակում, իսկ թացասական գրադիենտի դեպքում ծանր չրերը կլինեն վերհում ն կակսեն իջնել ցած, թեթն ջրերը կբարձրանան. նշանակում է՝ ջրային զանգվածներըգտնվում են անչճավասարակշիովիճակում: րի ուղղաձիգ շարժումները լինում են երկու տեսակ՝ փոլեկուլային ն տուրբուլենտային (վերջինիս մեջ էլ՝ կոնվեկՄոլեկուլայինշարժումտիվ ն ֆրիկցիոն տարատեսակները): քաոսային, չերմային շատ աննշան շարները մոլեկուլների ժումներն են ն գործնականնշանակություն չունեն, 0վկիանոսային ուղղաձիգ շարժումներում չրի արագությունը մակերնութային շերտում Հավասար է մեկ վայրկյանում սանտիմետրի Հազարերորդական մասին, խորքուվ տասճազարչ երորդ մասի մեծությանը (1 բ |վկ--0,01 րբ/վոկ)։ Տուրբուլհնտշարժումն առաջանումէ չրի ներքին չփման (մածուցիկության) ն մրրկաձն շարժման (ֆրիկցիոն տեղափոխություն) Հետնանքով: նվկիանոսներում ֆրիկցիոն տեղաշարժը կապված է ալիքավորման Ճետ: Քամումիչոցով առաչացած ալիքավորումըտարածվում է մինչն ալիքի երկարության կեսի չափ խորությունները: ինչպես արդեն նշել ենք, կոնվեկտիվ շարժումներն առաջանում են ջրի մակերնութային շերտում՝ նրա խտության մեծացման տեղի

են

ունենում

Ըստ տուրբուլննտականության՝ Հետնանքով: օվկիանոսում

առանձնացնումեն երեք շերտ: Վերին, որտեղ չրերն անընդխառնվում են քամիների, օվկիանոսայինՀոսանքների կոնվեկցիայի Հետնանքով: Այս շերտը միատարը է: նրկրորդը է մինչն Հատակամերձ շրջանը, ներքին շերտն է, Հասնում որտեղ տուրբուլենտականությունը թույլ է ն արտաճայտված ճատ

ու

է առանձին օջախներով: նրրորդրը մերձճատակայինշերտն է 10 մ Հաստությամբ, որը զտնվում է ամբողջովին մակ-

շուրջ

ընթացային ուժերի ազդեցության տակ ն ունի բարձր տուրբուլենտականություն: մոլեկուլային ն կոնվեկտիվ շարժումՏուրբուլենտային, Խերի դերը շատ մեծ է տարբեր տիպի ջրային զանգվածների ձկավորման մեջ. Այնպես, ինչպես օդային ղանդվածները՝ մթնոլորտում, օվկիանոսում կս տարբերում են չրային զանդվածներ:Այդ զանգվածների առանձնացման մնջ ճաշվի են առնվում ջերմաստիճանը, աղիությունը, քրվածնի պարունակությունը, օատիկական Հատկանիշները, կննսաբանական ցուցանիշներըն այլն: Ամենից առաչ օվկիանոսներում առանձնացնումեն երկու շերտ ըստ խորության՝ 1. օվկիանոսայինվերնոլորտ, 2. ստո,րին ոլորտ. Առաջինըշարժուն շերտն է, որտեղ տեղի են նենում կոնվեկցիոն երնույթներ։ Երկրորդըխորը մասերն են թույլ չրափոխանակությամբն կոնվեկցիայի երնույթների բացակայությամբ: են Հետնյալ ջրային զանդվածները՝մաԱռանձնացվում կերնութային, միջանկյալ, խորքային ն մերձչատակային: Չնայած նրան, որ մակերնութային չրային զանգվածները մ խորությունները, նրանցից է կախընդգրկում են 300--500 ված մնացած ջրային զանդվածների ձնավորումը: Նշված չորս ղանդվածները օվկիանոսների տարբեր մասերում տարբեր բնույթ ունեն: րային զանգվածները փոխվում են նան Հասարակածից դեպի բնեու Այոտեղէլ առանձնացվում են Հասարակածային, մերձրբնեռային, բնեռային չրային ղանդարնադարձային, վածները: Սրանքտարածվում են ոչ միայն մակերնութային, ջրային զանգվածներիվրա, այլն ընդգրկում են մնացած բոէ զանդվածլոր խորքային ղանգվածները:։Ստացվում Ֆերի 16 տնսակ: ու-

չրային ղանդվածներն Հասարակածային մակերկութային ջրային

տարբեր ջերմաստիճան ն Ճճամեվմատաբարպակաս աղիություն, ոչ մեծ խտություն. ալտտեղգոյություն ունի չրի

ունեն

բարդ

շրչանաոռություն:

մակերնութային չրերին Հատուկ է բարձր Արնադարձային

աղիություն, բարձր ջերմաստիճան ն չրի ուղղաձիգ իչեցում օվկիանոսի արեմտյան անտիցիկլոնայինմարզերում: Սրանք են դեպի բարեխառն լալնությունմասերից տեղափոխվում ներ, իսկ արնելյան մասու՝ դեպի Հասարակած: Մերձբնեռայինմակերնույթալին ջրերը դտնվում են արեհվադարձային ու բնեռային չրերի միչն, ունեն բնութադրիչխտություն ն այլն) մեծ խայտաբղեների (ջերմաստիճան, տություն: Հլուսիսային կիսագնդում սրանք ամենից շատ տարածված են Խաղաղօվկիանոսում, իսկ Ատլանտյան օվմիայն ծայր Ճյուսիսարնեմուտքում: կիանոսում՝ ջրերը ՔԲենոռային անտարկտիկական) (արկտիկական, սառն են (-Ն4-15՞), պակաս աղիությամբ (325 --34,60)» ձնավորվում են արկտիկական ճակատից (ֆրոնտից) դեպի բննո ընկած տարածությունում, դեպի շատակ իչնող ջրային ղանդվածներիըց, որոնք ալնուչետն օվկիանոսների մերձշատակային մասով վերադառնումեն Հասարակած: Միչանկյալ մ-ից ցածր մինչե ջրային զանգվածներըդրավումեն 300--500 1000--1400 մ խորությունները ն առավելադույն Հզորություն

օվկիանոսում: Սառուցյալ Համաշխարճայինօվկիանոսի խորքային ջրային զանդվածները ձնավորվում են բարձի աշխարչագրական լայնություններում, մակնրնութային միջանկյալ ջրալին ղանգունեն

ու

այնտեղ, որտեղ ծավալվում վածներիմիախառնումից,

է

նիմումներ)։ Այս ջրերը միատարր են,

մ

ցիկլոնային գործունեություն (իսլանդական, Ալեության մի2000--2500

ունեն

ճզորություն:

ջրային Մերձճչատակային

զանգվածները ձնավորվում են իջնող ջրային զանգվածներիփոխակերպումից (տրանսֆորմացիա)Հատկապես բարձր աշխարչադրական լայնություններում ((ոե՛սօվկիանոսային չոսանքների ախեմ է: Ինչպես խորման): ՍրանցՀզորությունը 1000--1500 վերնից

Փային, ալնպես էլ մերձճատակային չրային զանգվածները շարժվում են դեպի Հասարակած: ձամաշխարձային օվկիանոսում

անտարկտիկական մներձճատակային չրերը, որտեղ յերմաստիճանը ցածր է, մեծ: ՍրանքԽաղաղօվկիանոժթլածնիպարունակությունը՝ ամենից

մեծ

զանգված

ունեն

'

սում թափանցում են նան կիսագունդ (մինչն Հյուսիսային Ճյուսիսային լայնության 10---206:

ջրաշրչանառությանամենաւրոլորտում-օվկիանոսում,

ցայտուներնույթը օվկիանոսային Ճոսանքներն են, Ջրի

Հո-

րիզոնական շարժումը օվկիանոսում կոչվում է շվկիանոսաեն լին Հոսանք (ծովերում ծովային): Սրանք առաջանում տարբեր պատճառներից (քամին, մթնոլորտային ճնշման տարբերությունը, չրի խտության տարբերությունը, Լուսնիու Արեգակիմակընթացային ուժերը, գետերի ճոսքը, դոլորշացումը ն այլն): ՕվկիանոսայինՀոսանքները դասակարգվում են ըստ տարբեր Ճճատկանիշների՝ ըստ կայունության (կլայուն, անկայուն, ժամանակավոր), ըստ խորության (մակեբնութային, խորքային, մերձճատակային,մերձափնյա), ըստ ը ստ քաղցաղիության (ղի ջերմաստիճանի սառը), (ոաջ, րաճամ), ըստ շարժման բնույթի (ուղղաձիգ, կորագիծ, ցիկ-

լոնային,անտիցիկլոնային): Մինչեօվկիանոսային Հոսանքների սխեմայի քննարկումը էկմանի օրենքը: 20-րդ դարի սկզբին վ. Վ. մեկնաբանենք երկու տարբեր խտություններ էյլմանը,ուսումնասիրելով ու-

նեցող միջավայրերի շարժման օրինաչափությունները, զըմեկ տավ, որ երանց շփման մակերնույքում չարժումը է միջավայրից մյուսին Հաղորդվում որոշ անկյան տակ: Դա ունենում տեղի է կորիոլիսյան ուժերի ազդեցությամբ: որ Հյուսիսային կիսագնդում օվկիանոսային ՃոՊարզվեց, սանքները քամու ուղղության նկատմամբ 45--ի տակ դեպի ձախ: աջ են շարժվում, Ճարավային կիսագնդում՝ Ապացուցեց, որ օվկիանոսի մակերնույթից դեպի խորքը շարժման փոխանցումը ուղեկցվում է շեղումոլ, անընդճատդեպի աջ ու որոշ խորության տակ ստանում է Հակառակ ուղղություն: Այս Հանգամանքըմեծ բարդություն է մտցնում օվկիանոսացին Հոսանքներիմեխանիզմի մեջ:

Օվկիանոսային չրերի շարժման ամենաչճիմնականգորՓոնը մշտական, մեկ ուղղությամբ փչող քամիներն են (դրելֆային Հոսանքներ)։ Եթե Համաշխարճային օվկիանոսը մտովի կոտրենքմիջօրեականի Հարթությամբ, ապա Հոսանքները կարելի է պատկերացնելՀետնյալ կերպ (նկ. 20): Հասարակածային լայնություններում ու արնադարձներում ֆ00

վերընթաց շարժում, (նկ. 20, Ա) Հառտակից չրերն ունեն են մակերնույթ, այստեղից ուղղվում են դեպի բարձրանում բնեռային շրջաններ՝իրենց Հետ տանելով ջերմություն: Բնե-

`

:՛ ՆՄ/2----Հ

Ա

90'

,՛

ւ2չ

Ն

--Ա---

`

:

Հ|

Ժ

ՀԷ ը

ՎՐ

Նկ.

Ա--

20. ՕվկիանոսայինՀոսանքներիսխեման: ոսլզաձիգ կտրվածքում, Բ-- վերնից դիտելիս:

ղային շրջաններում ջերմությունը Հաղորդվում է օդին, ջրերը պաղում են, խտանում, ծանրանում են ն իջնում Հատակ, ապա այդտեղից նորից վերադառնումեն Հասարակած:Սրանց ջերմաստիճանըցածր է, ն երբ բարձրանալովդուրս են դգալիԿ օվկիանոսի մակերնույթ, շրջապատի Ճամեմատ սառն են: Նշված պաղ ջրերը նկատվում են օվկիանոսի արնելյան մասանրումարնադարձային լայնությունների տակ, որտեղից պասսատների ազդեցությամբ տեղափոխվում են արնմուոք, որի 4ետնանքովօվկիանոսի մակարդակնիջնում է: Հենց այս ստիպում է, որ ջրերը Հատակից բարձրանան ճանդամանքը ն լրացնեն պասսատներիկողմից տարած ջրերի պակասորդը ն կոչվում են փոխչճատուցման (կոմպենսացիոն)ճոսանքներ

կալիֆոռնիական, Կանարյան, Բենգուելյան, (Պերուական,

Աթեմտաավստրալական):

Այժմ քննարկենք օվկիանոսային Հոսանքների սխեման Հորիզոնական Հարթության վրա (նկ. 20, Բ): Պատկերացնենք մի օվկիանոս, որը ձգվում է երկու բննռային շրջանների

էն միջն: Հասարակածի երկու կողմերում պատկերված պաս`

սատները (1, 2), սրանց ազդեցությամբ օվկիանոսայինչրերը շարժման մեջ են մտնում 45 անկյան տակ (էկմանի օրենք) ն ուղղվում են դեպի արնեմուտք:ՍրանքՀյուսիս-պասսատային (3) ն ճարավ-պասսատային (4) Հոսանքներն նն: չասնելով օվկիանոսի արնեփոլանափին՝ Հոսանքները 4եռանում հն ճասարակածից(5» 6) կ շարժվում ափին վուղաճեռ, բայց կորիոլիսյան ուժի ներգործությամբ չեղվում են արնելք ն վերադառնում օվկիանոսի արկեելլան ափը, որտեղ առաջացել էին՝ փոխճատուցման «ոսանքները (9, 10), միանում ՝ են նրանց ն լրացնում պասսատներիկողմից տարած չրերի պաէ երկու օղակ. ճյուսիսային կիսագընկասորդը:Ստացվում դում ժամացույցի սլաքի ուղղուցյամբ, Հարավային կիսագընայս ընդճանուր ֆոնի վրա կարելի դուվ՝Ճակառակ: Սակայն է առանձնացնել նան մանրամասներ: Հարավայինկիսագընդում բարեխառն լալնություններում տիրապետում են արնմլոյան դրելֆային քամիները, սրանց ազդեցությամբ առաչանում է Հզոր դրելյֆային ճոսանք, որին անվանում են Արեմրտյան դրեյֆի Հոսանք (8): Սա ցամաքների չչանդիպելով է կատարում Փամաշխարճային օվկիանոսով շրջապտույտ ն առանձին ճյուղերով խառնվում փոխճատուցման Հոսանքներին:

Հյուսիսային կիսագնդում օվկիանոսի Ճճլուսիսում արնմուտքից արնենլքընթացող Հոսանքները (Գոլֆստրիմ, կուրոու սիո) դառնում նն Հյուսիս-Ատլանտյան Հյուսիսխաղաղն օվկիանոսային Հոսանքներ (7) բարձր լայնություններում առաչացնում հն երկու փոքր Հակառակ ուղղությամբ պտտվող ճոսանքներ(Իրժինդերյանը՝ Ատլանտյանօվկիանոասում, Ալյասկայինը՝ Խաղաղ օվկիանոսում (11): Հյուսիսնորվեգականըթափանատլանտյան Հոսանքի մի ճյուղ ենքացում է նորվեգականծով (12), որից Շպիցբերգենյան կղզեխումբը։ իսկ նորդՃյուղը ուղղվում է դեպի ճամանուն կապինը՝դեպի Բարենցիծով: Սառուցյալօվկիանոսումայս մեծանում է, տաք Ճոսանքի ջրերը պաղում են, խտությունը են ն այդ չրերը սուզվում օվկիանոսի խորքը: Հասարակածայինշրջանում, երկու պասսատային ոաանջներիմիջն առաջանում է Հասարակածային ակաճոսանք, որն ուղղվում է արնմուտթից արնելջ (18):

Խաղաղօվկիանոսի Հոսանքներնեն. ա) 4լուսիսային կիռսադնդում՝Հյուսիս-պասսատային, կուրոսիո, Հյուսիս-խաղաղօվկիանույան, Ալյասկայի, Բերինգի նեղուցից իջնող՝ 0յասիս կամ կամչատկայի,բ) Հարավային կիսադնդուՐ 4ադրԱրեմտյլան րավ-պասսատային,Արեմտա-Ավատրալական, երկուկիսագնդերի միջն զարգանում է րեյֆի, Պերուական: ճՀակաճոսանքը: Ճճասարակածային են. ա) ճլուսիսաԱտլանտյանօվկիանոսի Հոսանքներն՝ յին կիսադնդում՝Ճյուսիս-պասսատային, Անտիլյան,ՖլորիԳոլֆստրիմ, Հյուսիս-Ատլանտյան, նորվեգական, դայի Շպիցբերգենի, Սնորդկապի, Իրմինգերի Գրենլանդական, Բ) Հարավային կանաբյան,Գվինեական. Լաբրադորական,

Հարավ-պասսատային, Բրաղիլական, կիսադնդում՝ Ֆոլկլենդ-

յան, Արնմտյան դրեյֆիչ Բենդունլական: Հնդկականօվկիանոսի Հոսանքներն են՝ Հարավ-պասսատային, Սոմալիի, Մուսսոնային, Մողամբիկի, Ասեղի, Արնօվմրտյան դրեյֆի, Արեմտա-Ավստրալական: Հնդկական կիանոսը Ճյուսիսային կիսագնդում մեծ տարածություն չի դրավում:Այստեղ Ճյուսիս-պասսատային Հոսանքը ղարգաքած չէ:

Օվկիանոսային շոսանքներն ունեն տարբեր արագություններ: Մերձչասարակածային շրջանում արագությունը Ճասնում է սմ/վոկ (ժամում մ), իսկ Ֆլորիդայինեղուցում ժամում մինչն 8 կմ, սա առավելագույն արագությունն է, որ նկատված է ծշամաշխարճայինօվկիանոսում: Բարնխառն լայնություններում սկզբում արագությունը պակասում է 1--2--սմ/վոկ, իսկ 50--605 լայնություններում նորից աճում է 10--20 սմ/վոկ:Օվկիանոսի ճատակում մերձշատակային ճոսանքների արագությունը փոքր է՝ 0,2--1,0 սմ/վոկ:

ՕվկիանոսայինՀոսանքները ջերմափոխանակմանտեսակետից Հսկայական նշանակություն ունեն: Արնադարձային է մերձբնեռալայնություններում տաքացածջուրը Հասնում յին երկրներ, որտեղ ջրի ջերմությունը Հաղորդվում է շրջապատին: Տաք օվկիանոսային Հոսանքների չնորչիվ նորվեդական ն Բարենցի ծովերը ձմռանը չեն սառչում ժինչն ափերը: Բոլոր երեք օվկիանոսներում էլ ՀոՇպիցբերգենի սանքներն առաջացնում են չերմային անբնականոնություն

(անոմալիաներ):Բացասական անկանոնություն ստացվում է

փոխճատուցման Հոսանքների ազդեցության ոլորտում, որովայդ ճոսանքներում չրերը խորքային ծագում ունեն, են է, դալիս բննոռայինշրջաններից, ջերմաստիճանը 17--Հ0՝ ուստի մթնոլոլոոում ստեղծվում է չերմաստիճանային շրջադասություն (ինվերսիա):։ 0դը վարընթաց շարժում ունի, ն մթնոլորտային տեղումներ չեն գալիս, ցամաքի ափամերձ շրջաններում տարածվում են անապատներ: Տաք Հոսանքները, որ ցածր աշխարճագրական լայնություններից անցնում են բարձր լայնություններ, կլիմայի մեղմացման շատ մեժ ազդակներ են, մինչդեո սառը Ճոսանքները»որ բարձր լայնություններից են գալիս, ցրտեցնում են շրջապատի կլիման: Օրինակ, Լաբրադորն Սկոնեթերակղզիները գտնվում են նույն լայնության տակ: Սկոնեն(Շվեդիա) Գոլֆատրիմիազդեցության տակ այնքան դած է, որ այստեղ ճամանուն ճոսանխաղող է աճում, իսկ (աբրադորում, սառը է: Քի պատճառով, Համատարած տունդրա Ալյասկայի ճարավային ափերին չուրը ձմռանը չի սառչում, անտառներ են աճում, իսկ կամչատկայում նույն լայնության տակ տունդճետն

րա

է:

"

Ջրոլորտի շրջանառական պրոցեսների մեջ ուրույն տեղ զրավում մակընթացությունն տեղատվությունը: Մակէ, ընթացությունն այն երնույթն երբ Լուսնի կամ Արեգակի ձգողության ուժի Հետնանքով երկրի մակերնույթին չրային զանգվածները բարձրանում են (լրիվ ջուր) ն իջնում (փոքր չուր): երբ Լուսինը, ծրկիրըն Արեգակըլինում են մեկ ուղիղ են

ու

գժի վրա, մակընթացությունն ավելի ուժեղ է լինում, որով-

Հետն

վում

Լուսնի ն Արեգակի մակընթացային ուժերը դումար-

են:

Մակընթացությունըերկրի վրա առաջանում է (ոտանիդիմաց ն 4Ճակառակկողմում, իսկ տեղատվությում՝ ալն բոլոր մասերում, որտեղ լուսնից եկող ճառագայթները շոշափում

երկրի մակերնույթը կետերը): (նկ. 2, ՃնԵ Մակընթացությաներնույթի բացատրությունը շատ դյուրին դարձավ, երբ 171մ դարի վերջին Ի. Նյուտոնը ճայտնադործեց Համաշխարճային ձգողությանօրենքը, այն է՝ երկու երկնային մարմինների փոխադարձձզողության ուժն ուղիղ են

Նկ.

21.

Մակընթացության-տեղատվության սխեման,

Համեմատական է այդ երկու զանգվածների (Ո, ո) արւտադրյալինչՀակադարձՃճամեմատական՝ նրանց 4եռավորության 1:7 ՓՔառակուսուն:

Ճամեմատ Չնայած Լուսինը շատ փոքր է, սակայն Արեգակի մոտ լինելով Երկրին՝ նրա կողմից առաջացրած մակրնթացությունն ավելի քան երկու անդամ ուժեղ է Արեգակիկող-

մից առաջացրածմակընթացությունից:

ճամակարգում ճանդես երկիրը ե Լուսինը Արեգակնային

զալիս որւլես մեկ ընդծանուր մարմին, ունեն մեկ ընղՃանուր ծանրության կենտրոն, որի շուրջը նրանք պտտվում են: Բայց քանի որ երկրի զանգվածը 81,5 անգամ մեծ է Սանի ղպանգվածից,ապա նհրկու մարմինների ծանրության են

կենտրոնը գոնվում է երկրի մեջ՝ կենտրոնից 0,723 երկրային շառավղի (1) Հճեռավորությանվրա: Համատեղ ատւտւվան ընթացքում առաջանում են կենտրոնաձիգ ն կենտրոնախույս ուժեր: Կենտրոնախույս ուժը երկրագնդիվրա ամենուբնք Լանին Հակառակ ուղղություն ունի, նե ուժագծերը միմյանց զուգաճնեոեն: հը (անի ձգողականուժի ուժագծերը կենտրոնախույսուժի նկատմամբ որոշ անկյուն են կազմում, ուստի կարելի է գտնել նրանց Համաղորը (նկ. 21):

Ինչպեսգծագրից երկում է, երկրագնդիաջ կեսում ջրերը ձգտում էն Ծ կետ, իսկ ձախ կողժում՝ Ը կետ: Ը ն Ծ մասերում մակընթացություն է, իսկ Ճ ն Թ մասերում ու այդ կետով անցնող շրջագծի բոլոր մասերում` տեղատվություն: ԱյսպիսովԼուսնի դիմաց ն Հակառակ կողմում երկրիվրա բարձրացած է, իսկ նրկրագունդըպտովում է այլ հրչուրը կու սապատներիտակով, փաստորեն մակընթացության ալիՔը անընդճատ արնելքից անցնում է արեմուտք: Պարզվածէ, որ լուսնային օրը երկրի վրա 50 րոպեով ավելի երկար է, քան արեգակնային օրը, ուստի լուրաքանչյուր Հաջորդական մակընթացության ու տեղատվության միջին ժամանակամիջչոցը կազմում է 6 ժամ 12 րոպե 30 վայրկյան: Մակընթացության երնույթը ոչ միալն «վկիանոսում է նկատվում, այլ նան քարոլորտում ու մանթիայում: 0րական երկու անդամ երկրակեղներ բարձրանում ու իջնում է, ճասաէ 50 սմ-ի: Մակընրակածում այդ բարձրացումը ճասնում թացային ալիքի ազդեցությամբ Երկրի կեղնում մանրադիտային ճեղքեր նն առաջանում, որոնցով ջրերը ձգտում են դեպի արնմուտք (երկրի պատմանը Հակառակ): Այս շրրջապտույտը օվկիանոսի գոյության ողջ ընքացքում դանդաէ ղեցրել երկրի պտույտը. ենթադրվումէ, որ պալեոզոյից ինչն մեր օրերը երկրի պտույտի արագությունը 4 ժամով պակասել է, այսինքն պալեոզոյի սկզբում Երկիրըպտտվում էր 20 ժափում,իսկ այժմ՝ 24: Մինչն վերջերս մակընթացային ալիքի ուժը ճնարավոր չեր օգտագործել։ Այժմ արդեն մշակված է այդ ուժի օդտադործման սկզբունքային սասեման։ ՍՍՀՄ-ում կառուցված է մակընթացային էլեկտրակայան կոլա թերակղղում:

Փրոլորտիշրջապտույտի կամ շրջանառական պրոցեսնեամենուրեք ճանդիպող երնույքներից են ալիքները, ալիքավորմաներնույթը:։ Ալիքներնառաջանումեն մի քանի պատճառներից, որոնցից առաջինը քամին է, ապա՝ երկրաշարժը: Ալիքներում չուրը ուն տատանողական շարժում ուղղաձիգ ուղղությամբ, շրջանաձն ուղեծրով. Հորիզոնական ուղղությամբ այն չի տեղավպոխվում:Ալիքի շարժումը թվարում

ցող '

է, իրականում շարժվում է ալիքի ձերը

Ամենից վտանդավորը երկրաշարժից առաջացած ալիք-

հեն՝ քերն ւ.

ցունամին,

կարող է մեկ, մեկ ն կես օրում պտտվելերկրագնդիշուրջը: նման ալիքների բարձրությունը Հասնում 18 մ-ի: է 10--15 մետրի,երբեմն նույնիսվ՝ Ալիքներիմիջոցով ջրավազանի վերին չերտերի ջուրը խառհվում է, իսկ ափի մուտ ալիքները կատարում են վիքխարի ափաքերման(աբրազիոն) աշխատանքը:Առայժմ ալիքների էներդիան դեռնս չի օգտագործվում:1 մ2 ուղղաճայաց մակերեսի վրա ալիքի արվածի ուժի կարող է Հասնել տասնյակ տոննայի ն եթի տեխնիկապես նարավոր լինի ուժը որսալ, ապա այդ մարդկությունը կստանա էներդիայի անսպառ աղբյուր: որ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՇՐՋԱՊՏՈՒՑՏՆԵՐ

Քիմիականտարրերի Համաշխարճային շրջապտույտի մեջ օրդանիզմները Հատուկ օղակ են ներկայացնում ն իրենց միջով անց են կացնում բազմաթիվ նյութեր:, Արդեն նշել ենք, օրգանական ծազում ունի, իսկ որ մթնոլորտի թթվածինը ջրոլորտի ջուրը մի քանի անդամ անցել է օրգանիզմների միջով, Բոլոր լեռնային երկրներում կարելի է Հանդիպել օրաշզանական ծագում ունեցող կրաքարերի: Օ00րդանական է խարճի տարեկան արդյունավեաությունը կազմում 2,32-101 տ, երն վերչին մլոդ տարում արդյունավետությունն ընդունենք անփոփոխ, ապա անցած ժամանակամիտ ջոցում օրգանիզմների միջով անցել է 2.102 քիմիական տարը, անգամ զերաղզանցումէ երկրակեղնի զանզորը վածին: ւ

տերեներիք անցնելով ճյուղերին, Աժխաջրերը

ապա

ար-

ավելի բարդ ոնակցիաների մեջ, ,ատեղժվումեն սպիտակուցներ, ճարպեր, ալկալոիդներն այլն: Բույսերի կառուցված են ոչ միայն ածխաջրերից:նրանց մարմնի կառուցման Համաջ' անճրաժեշո են նան ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում, կալցիում, ծծումբ ն այլ տարրեր, որպիմատին,

մտնում

են

շատ

տարրերը սիք բույսը վերցնում է Հողից: Այս Քիմիական բույսի մեջ կուտակվում են բարդ միացությունների ձնով: Նշված պրոցեսն անվանում են միներալային միացությունների կենսական կուտակում, որը ճետազա փոփոխման տեսակետից դառնում է գրեքե անշարժ: Քիմիականտարրերը

Ճճարյուրավոր,նույնիսկ Ճաղարավոր ապրում է 6 ճաղ. տարիչ նրա մեջ քիմիական տարրերիմի մասը նույնքան տարի Ճարաբերականանշարժությանմեջ է: Շատ օրգանիզմներ (կենդանիները, մանրօրգանիզմների մեֆ մասը, անքլորոֆիլ բուլսերը, ինչպես օրինավ՝ սնկերը) ճետերոտրոֆ են, այսինքն անընդունակ են անօրգանական միներալներից ստեղծել օրգանականնյութ. նրանք օդտագործում են պատրաստիօրգանական նյութր ն նրանով կառուցում իրենց մարմինը: բույսի մեջ

մնում

են

մայրին տարիներ:լիբանանյան

կենսոլորտիշատ կարնոր բնութագրիչներից մեկը նրապարունակվողկենսազանգվածնէ, նրա տարողությունը, որ սովորաբար արտաճայտում են ցենտներներով՝մեկ 4եկտարին: Շատ կարնոր բնութագրիչ է կենսազանգվածիզար-

հում

գացման արագությունը, այսինքն, թե որքան կենսազանգչ ված է ստեղծվում մեկ տարվա ընթացքում մեկ եկտարի վրա։ Այդ տեսակետից կարնոր դեր ունի բուսական ծածկույթը, որ մեծ աճ է տալիս: կենդանականաշխարչի տարեկան աճի արագություն կազմում է ընդամենը 1-20. կան լանդշաֆտներ, որտեղ մեծ է կենսազանգվածի ինչպես Փարքամորեն տարողությունը, այնպես էլ արագություն: աճող Ճասարակածային անտառներում կենսազանգվածը կազմումէ մի քանի Հազար ցենտներ մեկ Հեկտարի վրա: Մեծ է նան տարեկան աճը՝ մի քանի Ճճարյուրցենտներ: Ակներն է, որ Ճողից վերցրած ու կենսաբանականշրջապտույտի մեջ մտած քիմիական տարրերը նույն արադությամբ էլ բույսի մեռնելուց 4ետո անցնում են Ճող։ Այստեղմեռած օրգանիղմների քայքայումը տեղի է ունենում զարմանալի րագդությամբ: ա-

կան

լանդշաֆտներ, որտեղ կենսազանգվածի տարողությունն արագությունը միմյանց Հավասար են: Դրանքտափաստանայինլանդշաֆտներն են: կան այնպիսի լանդշաֆտներ էլ, որտեղ կենսազանգվածիտարողությունը մեծ է, սակայն արադությունը՝փոքր (օրինավ՝ Տայդայիլանդշաֆտը): ե՛ կենսազանգվածիտարողությունն է փոքր ե՛ Տունդրայում արագությունը: կենսազանգվածի տարողության (Ճ) ն արագության (8) միչն գոյություն ունի որոշակի ճարաբերուու

լ յ

`

`

100. Այն թյունԾ̀--բ-

ցույց

է տալիս, թե կենսաղանգ-

վածի ստեղծման արագությունը ամբողջ կենսազանգվածիոր տոկոսն է կազմում: Բոլորլանդշաֆտներում կենսազանդվածներումամենից մեծ կուտակում ունեն թթվածինը, ածխածինը, ազոտը, այսինքն՝ օդային գաղթիչները (միգրանտները) Թթվածինը կազմում է 20 զը, որի մեժ Մասը միացած է ջրածնին որպես ջրի բաղադրիչ: Կենդանիօրգանիզմները ն բույսերը ունեն որոշ քիմիական տարրերի կուտակման 4ակում: Ռրոշջրիմուռներ կու-

տակումեն

բրոմ,

յոդ,

երկաթ,ստրոնցիոսի: Դիատոմային

ջրիմուռները կուտակում են սիլիցիում Ուրեմն բուսական աշխարչը քիմիական տարրերիշրջապտույտի ոլորտում կենսաքիմիական պատնեշի դեր է կատարում: նշենք նան այն, որ բուսական ն կենդանականօրգանիզմների տարբեր մասեր միաժամանակ չեն կլանում տարբեր քիմիական տարրեր: Օրինակ, ծառերի մոտ մետաղները ամենից շատ տերններում են կուտակվում, ավելի Քիչ՝ արմատներում, ամենից Քիչ՝ փայտանյութիմեց: Այն Քիմիական տարրերը, որոնց պակասության պատճառով բույսը կոչվում են պակասորդային. լավ չի աճում, դրանց ավելացումը աշխուժացնում է բույսերին: եթե քիմիական տարրերը լանդշաֆտում այնքան շատ են, որ վնասում են բույսերին, այդ դեպքում կոչվում են ավելցուկային, Պակասորդայինկարող են լինել Ք, Ի, Խ Շս, Ըօ, 1, ի1ք ն այլն. ավելցուկային՝ Խ2, Տ, Ըս, ԿՆ ԷՇ, ՇՅ

ն

Շ1,

այլն:

Բույսերնիրենց կենսագործունեությանընթացքում մթնո-

են արտանետում զանազան քիմիական տարրեր`ԻՑ, ք, ԸՑ, ինք, Է, Ըս, ՒԼ, մ, շոն այլն, որոնք անձրնեների մի-

լորտ

Բույսերն արտանետումեն ցնդող նյութեր՝ ֆիտոնցիդներ(Հոտ, բուրմունք): Սրանք բարեկամներին գրավելու ն թշնամիներին վանելու Համար

ջոցով լվացվում

ու

Հեռանում

ենչ։

նան

են:

բուրմունքից Ծաղիկների

են նըմիջատները մոտենում ճոտ արրանց ուժեղ փոշոտում կատարում, կամ բույսը ձակելով՝սպանում է վնասակար բակտերիաներին:Հայտնի ն

Ա.-1061

4` սոխի, սխտորի ֆիտոնցիդները մարդկանց որոշ Հիվանդությունների Համար սպանիչ են: կննսականզանգվածի կուտակման ճետ տեղի է ունենում մեռած օրգանիզմների նեխման, քայքայման պրոցես, որը կենսաբանականշրջապտույտի օղակն է: Քալքտյման ժամանակ տեղի է ունենում Ճակառակ պրոցես, թթվածինը կլան|՝ վում օքսիդացմանժամանակ արտադրվում է ԸՕջ: 0րգանական նյութի քայքայմանը մասնակցում են մանրօրգանիզմները, որոնք լանդշաֆտըմաքրում են օրգանական մնացորդներից ն բարդ օրգանական միացություններից ստեղժում են ավելի պարզ միացություններ: Այս պրոցեսում կաէ տարվում քիմիական տարրերի միներալացում, ն անջատվում է այն քիմիական էներգիան, որը կուտակվել էր ֆոտոաինթեզիժամանակ:

կենսոլորտըքննարկելիս նշեցինք, որ մանրըօրգանիզմնե-

րի միջոցով տեղի է ունենում որոշ քիմիական տարրերի ու միացությունների կուտակուվ՝ զանազան միներալների ձնով: Օրինակ, կալցիումի կարբոնատըկամ նատրիումի սուլֆատը չոր կլիմայական պայմաններում կուտակվում են: Այս կարգի միներալների առաջացումը (կալցիտ, գիպո ն այլն) ջիմիական տարրերի կենսաբանական շրջապտույտի օղակնեբիցմեկնէ կազմում:

Օդային գաղթիչների (միգրանտների) թթվածնի, ածխաԹթու գազի կենսաբանական շրջապտույտի մասին արդեն խոսվել է: Շատ կարնոր է նան ազոտի շրջապտույտը: Սպի-

տակուցներին այլ բարդ օրգանական միացությունների մեջ ազոտը անճրաժեշտ բաղադրիչ է: Բայց բույսերն ու կենդանիները չեն կարող օդի ազոտը անմիջականորեն կլանել, նրանք աղուտր ձեռք են բերում ճողիցչ որտեղ ապրող աղոտֆիքսող բակտերիաները, պալարաբակտերիաներըկարողանում են օդի ազոտը մատչելի դարձնել բույսերին: կլանել ու

Այն բակտերիաները,որոնք կարողանում են ամիակը օքսիդացնել ն դարձնել աղոտային թթու, կոչվում են նիտրիտային բակտերիաներ: Այդ ոնակցիանընթանում է Հետնեյալ կերպ՝ կկալ

ՉԽԷԼՎ-30,շաՉԷԼԿՕ,-ԷՉԷԼՕՎ-148

՛

-

ազատվածէներգիան (148 կկալ)օդտադործվում է ածխաթթու դազից կամ կարբոնատների ածխածնից օրգանական նյութի սինթեզի պրոցեսում: Ամիակի օքսիդացումը մինչն ազոտային թթու կոչվում է աղզոտաֆիքսման պրոցեսի առաջին փուլ: Այն բակտերիաները, որոնք ազոտային թթուն օքսիդացնում են դարձնում ազոտականթթու, կոչվում են նիտրատային բակտերիաներ (ԻԱԷԼՉԵՀՇԷ6ւԼ)։ Այդ ոնակցիանընքանում է Հետնյալ կերպ՝ ն

ու

2ԷԼՎՕ,--Օ,--2ԷԼՎՕ.-48

կկալ

նիտրոբակտերըաղատվող էներգիան կարողանում է օդտադործել օրգանականնյութի քիմսինթեզի Համար: նիտրոբակտերիաների կողմից ազոտային թթվի վերածումը ազոտա-

կանի կոչվում է ազոտաֆիքսման երկրորդ փուր նիտրատային նիտրիտային բակտերիաներն ունեն 1--1,8 միկրոն մեծություն: նիտրիտային բակտերիաները շատ շարժուն են, ունեն մինչն 30 միկրոն երկարության բեղիկներ, ապրում են լավ օդաշրջչանառությունունեցող ճողերում. նիտրատայինբակտերիաները րբեղիկներիցզուրկ են ն շարժունակ չնն, սակայն նույնպես ապրում են օդակեցիկ (աէրոբ) պայմաններում, երբ օպտիմալ չերմաստիճանը ու

28--306

է

Հողում ստեղծված նիտրատներըջրի մեջ լուծված վիճակում անցնում են բույսի մեջ ն մասնակցում նրա կենսական սպիտակուցների սինթեղին: պրոցեսներին, մասնավորապես՝ ունենում է վերականգնման ոնակցիա, որը կլանում է Տեղի արեգակնայինէներդիա. ավոտի միջին քանակը սպիտա-կուցներում կազմում է 15--18 0,

Ազոտաֆիքսբակտերիաների

բույսերի արմատային ճամակարդիմիջն սերտ կապ ստեղծելու նպատակովցանքից առաջ ազոտաբակտերներով: սնրմերը վարակում են է, որ մանրօրգանիղմների կննսագործունեության Պարզվում շնորչիվ յուրաքանչյուր տարի մեկ Հեկտար Հողում, ճատկապես սկաճողերում, կարող է կուտակվել մինչն 300 կգ ազոու

տայինթթու:

Հողի ազոտի ավելացմանը մեծապես նպաստում են '

ամխպրուները,կայծակը: Բարձր չերմաստիճանի տակ ազուտն ու թթվածինը միանում են, անձրնի 2նտ թափանցում Հող են ՒՕչ կամ Օդ միացությունների ձնով ն լուրացվոմ բակտնրիաների կողմից. Ազոտական թքուն նպաստում է նան ճողում դժվարալույծ ֆոսֆատների լուծմանի, ն ստացված դյուրաշարժ ֆոսֆորը մատչելի է դառնում բույսերին: Հողում ազոտի կուտակմանը մեծապես նպաստում են նան պալարաբակտերիաները: Սրանք Համագործակցության մեջ մտնելով թիթեոնածաղկավորբույսերի Ճետ՝ 1 Հեկտար տարածության վրա տարեկան ֆիքսում են 150--200 կգ ա-

ղու:

Քիմիականտարրերի կենսաբանական շրջապտույտի օղակը Հող-բույս-կենդանի-մարդ օղակն է. իրենց կնենսադործունեությանճամար օրգանիզմները կատարումեն նյուցափոխանակություն. նյութափոխանակման պրոցեսը բաժանվում է երկու մասի՝ լուրացում՝ ասիմիլացիա ն արտաննհտում՝ դիսիմիլացիա: Ասիմիլացիան այն նհրնույթն է, ա-

մենամեծ

հրբ օրգանիզմը շրջապատիցվերցնում է իրեն անչրաժեշտ նյութերը ն դրանք յուրացնում: Դիսիմիլացիանճակառակ երնույթն է՝ օրգանիզմը իրենից «եռացնում է այն բոլոր նյութերը, որոնք այլնս պետք չեն: Ասիմիլացիանն դիսիմիլացիան միասին կազմում են նյութերի կենսաբանական շրջապտույոը:

Բուսականօրգանիզմները Հողից կլանում

են

անճրաժեշտ

Ճանքային նյութերը, իսկ օդից՝ածխածին: Խոտակեր կենդանիները օրգանական նյուժ սինթեզելու Հնարավորություն չունեն ն օգտագործում են պատրաստի ածխաջրեր, սպիտակուցներ,ճարպեր, այսինքն՝ բուսական սնունդը: կան շատ կենդանիներ, որոնք որպես մնունդ օգտագորժում են ոչ թե բուսական զանգվածը, այ՝ կինդանական: Դրանքզիշատիչներն ենւ բոլոր

Մարդն օդտագործում է ինչպես կենդանականծադման սնունդ:

քուսական, այնպես էլ

կենսաբանականշրջապտույտը աշխարճագրականթաղանթի կյանքում ամենակենտրոնական,ամենակարնորւտեղն է զբաղեցնում, կենսաբանական շրջապտույտը ենց ինքը է, կյանքն կենսոլորտի գոյության ձնը:

ՇՐՔՋԱՊՏՈՒՑՏՆԵՐԻ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

թաղանթում տեղի ունեցող վերոճիշյալ Աշխարճագրական

շրջապտույտներըոչ թե մեկուսացած են, այ միմյանց սերտորեն կապված են, լիացնում են միմյանց, մեկը պայմանավորվածէ մյուսով: Օրինակ, օդային ն օվկիանոսային շրջապտույոների կապը: Հասարակածային շրջաններից օդը ուղղվում է դեպի բնեռ ն ի վերջո այնտեղ է ճասնում հրեք խոշոր շրջապտույտներիոլորտներանցնելուց Հետու Այնտեղից օդը բարդ շրջապտույտներովՃասնում է Հասարակած: նույն միտումն ունեն օվկիանոսայինՃոսանքները,որոնք Ճամաշխարճային շրջապտույտի ընթացքում բնեռներից շարժվում են ճասարակած: Արդեն նկարադրել ենք, թե պասսատ քամիների ազդեցությամբ օվկիանոսի ջրերը ինչպես են դըրվում շարժման մեջ, կամ դրեյֆային քամիները բարեխառն լայնություններում ջրային զանգվածներինինչպես են շարժման մեջ դնում: Այստեղիցակներն է օդային ն ջրային շրջակապ կարելի է տեսնել մուսպտույտների կապը: Այդպիսի սոններիմիջե: Այժմ տեսնենք, թե ծովային ճոսանքներնինչպես են ազդում մթնոլորտի շրջանառական պրոցեսների վրա: Փոխճատուցման (կոմպենսացիոն)սառը ճոսանքների շրջաններում բոլոր Հետ

(նանարյան, Բենգուհլական,կալիֆոռնիական, Պերուական, զգասառր ծովին օդր շփվելով Արնմտա-Ավատրալիական) Հաստան է է լիորեն պաղում ծանրանում: Հաստատվում տուն-ստացիոնարանտիցիկլոն, քամիներն ուղղվում են դեպի բարձր ճնշման մարզի եզրերը՝ օգնելով պասսատներին: Այս փոխճատուցմանճՀոսանքները,ծնունդ առնելով պասսատ քամիների ազդեցությունից,իրենք էլ նպաստումեն պասսատների ճղզորացմանը,որից էլ Հզորանում են ճյլուսիս-պասսատային ն ճարավ-պասսատայինճոսանքները: սառը ճոսանքի շրջանում ձնավորվող ճնշման կանարյան Ազորյան մաքսիմումը, երբեմն ընդարձակվելով, ընդգրկում է

Եվրուղան: ամբողջ Հարավային անտիՁմեռային ամիսներինԱսիական(Սիբիրական)

ցիկլոնի Հետնանքովքամիները Ճապոնական,0խուի ծովերում սառույցները մղում են դեպի Հարավ-արնելք: նույնաճոնման երնույթ է նկատվում նան (աբրադորական սառը

Հոսանքի շրջանում, որի ազդեցության տակ Գոլֆստրիմ սանքը մի փոքրըծովում է, ծունկ է առաջացնում: մթնոլորտի ն օվկիանոսի շրջանառականպրոԱյսպիսով, են ն միմյանց շարունակուցեսները փոխպայմանավորված են Քյուն կազում: տեՄենք դիտեցինք ջրի մեժ ն փոքր շրջապտուրոտները, սանք, որ Արեգակիչերմային էներգիայի միջոցով տարեկան 520 Հազ. կմ ջուր դոլորշանում է ն նույնքան էլ վերադառնում է երկրի մակերնույթ: Սակայն գոլորշիների շարժումն ու առանց օդային զանդվածներիչի կաշրջապտույտը կատարվել: 0դային զանգվածները գոլորշիների տեղարող փոխմանմիջոց են: -

ինչպես տեսնում ենք, ջրի ն մթնոլորտի շրջապտույտների միջն դոլություն ունի սերտ օրգանական կապ: եթե օդը տեղափոխում է ջրային գոլորշիներ, ապա գոլորշիներն էլ իրենց Հերթին տեղափոխումեն թաքնված չերմություն։ Այստեղ ես առկա է շրջանառական պրոցեսների փոխադարձ կապն

ու

փոխպայմանավորվածությունը: Սերտ կապեր դոյություն ունեն ջերմության ու խոնավուքյան շրջապտույտների ն կենսաբանական շրջապտույտների միջն,

որտեղ

դրանք ավելի

կեկսաբանականշրջապտույտր

բազմակողմանի: քիմիական տարրերի շրջա-

քարդ

են

ու

Բույսը տոեղծում է օրգանականնյութ, որը Հետագայում կարող է ընկնել դանդաղշրջապտույտի ոլորտը ն միլիոնավոր տարիներ մնալ շերտերի մեջ ((առւստոբիոլիտնեաղա րի ձնով): եթե սրանով ավարոենք չրջապտույտը, պտույտ

այն

շատ

է:

թերի

ու

կիսատ կմնա:

սպիտաՖոտոսինթեզի,

կուցների Ճարպերի սինթեզի ժամանակ կլանվել է արեգակնային էներգիա, որի շրջապտույտը կատարվում է բի-. միական տարրերի շրջապտույտի ճետ միաժամանակ, նրան ու

զուդգաճեռ,կ ազատվում է այն ժամանակ, երբ օրգանական նյութը քայքայվելով (օքսիդանալով)նորից Հանքայնացվում

նույնը տեղի է

Քիմիականտարրեէ ջրի միչոբի կննսաաբանական շրջապտույտը կատարվում է:

ունենում

նան

ջրի

Հեւ:

ցով, առանց չրի այն տեղի ունենալ չի կարող:կենսաբանական շրջապտույտը քիմիական տարրերի էներգիայի ու չրի

շրջապտույտի անանջատելի զուգորդությունն ձ,- նրանց միմյանցից անջատել Հնարավոր չէ: նյութերի էներգիայի շրջապտույտների միջն ավելի բարդ կապակցություններկանչ որ տեղի են ունենում քարոլորտի խորքում մանթիայում: Դրանցմասին արդեն նշել ենք նրկրի ներքին վիճակը նկարագրելիս: նյութերի շրջապտույտը երկրի վրա նրանց դոյության ձեն է։ նյութը այլ կերպ գոյություն ունենալ չի կարող, քան՝ շարժման մեջ: երկիր մոլորակի վրա քիմիական տարրերի շրջապտույտները ինչպես ոլորտների ներսում, այնպես էլ նրանց միջն կարող են լինել' մեխանիկական (ֆիզիկական), քիմիական, ագրեդատային, կենսաբանական: Մեխանիկական(ֆիզիկական) շրջապտույտի ընթացքում նյուժը տեղաշարժվում է առանց Հատկանիշների փոխելու: 0րինակ՝գետը իր վերին Հոսանքներում գլորում է Հակա քարաբեկորներ, առանց ապարի ներքին Հատկանիշներըխախտելու, կամ քամին մի վայրից մյուսն է տանում ավազի Ճատիկներ. այդ ընքացքում ավազի Հատիկների ներքին՝ կաւ"ԲուցվածքայինՀատկանիշներըմնում են նույնը: Շրջապտույտիքիմիական ձնի դեպքում նյութերի Հատ-՝ կանիշները փոխվում են: Այս ձնը մեծ մասամբ տեղի է ու

ու

ունենում

երկրի մակերնույթին՝չրի միչոցով։ Նյութը կարող Սկզբումկա-

է շրջապտույտի ոլորտն ընկնել իոնական ձնով:

տարվում է չրակցում (2իդրատացիա), նյութի բյուրեղային ցանցից իոնները պոկվելով անցնում են չրի մեջ ն լուծված վիճակում մասնակցում են շրջապտույտին: նյութերի շրջասրտույտիջիմիական ձեր գոյություն ունի նան մանթիայում, քարոլորտում. Մանթիայում բարձր չերմաստիճանի ճնչման պայմաններում տարբեր նյուքերի ատոմները լուծված են մանթիայի նյութի մեջ: շրջապտույտն ընդգրկում է նյութերի երեք Ագրեգատային տարբեր ագրեգատայինվիճակները: Մանթիայումնյութերը Հեղուկ, պինդ ն դազայինվիճակում են. բնական է, եթե միկատարվել չի չավայրն ամբողջովինպինդ է, շրջապտույտ ն գաղային Հեղուկ միայն կարող Այդ պինդ միջավայրում ու

բաղադրիչները կարող են շարժվել, իրենց ճետ տանելով նան պինդ նյութեր: երկրի մակերնեույթի վրա ամենաշարժուն տարրերը օդն ու չուրն են, որոնք գտնվում են գազային ու Հեղուկ ագրեդատային վիճակներում ն շարժման ոլորտում իրենց ճետ տանում են նան պինդ նյութեր:

Նյութերի շարժման

շրջապտույտի կենսաբանականձեվի դեպքում քիմիական տարրերի ճատկանիշները փոխվում են, առաջանում է նյութի նոր՝ կատարյալ ձն՝ ածխաջրեր, սպիտակուցներ, Ճարպեր ն այլն: Վերչիններսշարժման ու շրջապտույտի ընթացքում կլանք են ստեղծում: ու

ԳԼՈՒԽ

ԵՐՐՈՐԴ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԹԱՂԱՆԹԻ

ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐ

ՌԻԹՄԻԿ

Ռիթմը երնույթների առարկաների օրինաչափ, որոշակի Հաջորդականությամբ կրկնելիությունն է: Ռիթմը կարող է լինել երաժշտության, ճարտարապետության, կննսաբանուչ ու

թյան մեջ

ն

այլն: Օրինակ կենդանիներիշնչառությունը, սրտի

բաբախյունը, ծովի ալեբախությունը, մարդու ամենօրյա

աշ-

խատանքայինպրոցեսը ն այլն: թաղանթում բազմաթիվ երնույթներ Աշխարճագրական պրոցեսներ որոշակի կրկնելիություն ունեն՝ երկրի օրական ու

պտույտն իր առանցքի

Արեգակի շուրջը,

շուրջը,

երկրի տարեկան

պտույտը

մակընթացություն-տեղատվությունը, ալի-

ալեբախությունը, գետերի ճորդացումը, բույսերի աճեցողությունը (վեգետացիան), աղուտների առաջա-

ջավորումը ցումը,

ն

ջրավազաններում պլանկտոնի գաղթը, գեյզերների նաճանջը, լճե-

գործունեությունը, սառցադաշտերիարշավն

ու

րի

երնույթներ:

մակարդակիտատանումներըն շատ կան

այլ

ոիթմեր, որոնք միանդամայն կանոնավոր սպլարբե-

րություն ունեն,

որը

կարելի է որոշել վայրկլանի Հաղարերոր-

դականի ճշտությամբ (օրը, տարին ն այլն). սրանց անվանում են կանոնավոր ոիթմեր կամ պարբերական ոիթմեր: կան ն

այնպիսիք, որոնք

պարզորոշ

արտաճայտվածեն,

սա-

կլիկայն պարբերությունը որոշակի չէ (սառցապատումները, տատանումմայական փոփոխությունները, լճերի մակարդակի ները). սրանց անվանում են փոփոխականկամ ցիկլային ոիք-

մեր: Քննարկենքկանոնավոր կամ պարբերականռիթմերը:

ԵՐԿՐԻ ՕՐԱԿԱՆ

ՊՏՈՒՅՏԸ

իր առանցքի շուրջը երկրագունդն

պտտվում է 28 ժամ, րոե ճիմքերը կան կարծելու, որ ավելի մեր մոլորակը իր կենսագրության առաջին է պտտվել: արագ երկրագնդիօրական պտույտը կատարվում է երնակայական առանցքի շուրջը, որի ծայրերը երկրի վրա առաջացնում են Հյուսիսային ն ճարավային բնեռները: երկրի նդաձնուքյան ն օրական պտույտի Ճիման վրա ստեղծվում է աստիորոնց զուգաճնեռականները, Ճանացանցը՝ միջօրեականները, միջոցով ճեշտությամբ կարելի է որոշել երկրագնդի վրա զոոնվողցանկացած կետի կոորդինատները: կոորդինատներն արտաճայտվում են աշխարճադրականլայնությամբ ու երկայնությամբ: Աշխարճագրական լայնությունը երկրագնդիվրա գտնվող որեէ ձ կետից դեպի երկրի կենտրոն (Օ) տարած շառավղի (ծանրության ուժի ուղղության) ն ճասարակածայինՃարթության (8, 8լ) միջն կազմվող անկյունն է (գ): Աշխարճչագրաէ տալիսՃճկետի Հեռավորությունը կան լայնությունը ցույց Հասարակածից՝աղեղի աստիճաններովարտաճայտած:Քանի որ ղուգաճեռականները Հասարակածի նկատմամբ զուդգաճեռ հն, ապա նրանց վրա գտնվող ցանկացած կետից դեպի ծրկրի կենտրոն տարած շառավղի ն Ճասարակածայինճարթության միջն նույն անկյունը կատտացվի:Օ6Հասարակածից «յուսիս ն մինչն բնեո աշխարճադրական լալնություններն աճում ճասնում հն Ջ0--ի. սա է: Նույն լայնությունն ամենաբարձր ձնով էլ լայնությունները աճում են նան Հարավային կիսագնդում Հասնելով 906-ի՝ Հարավային բնենեռում: Հչասարակածից «Հյուսիս լայնությունները կոչվում են Հյուսիսային լայնության, դեպի Ճարավ՝ ճարավային լայնության: Բայց միայն լայնությամբ Հնարավորչէ ծրկրագնդիվրա կետի տեղը որոշել, անճրաժեշտ է իմանալ նան աշխարՃճագրականերկայնությունը: Աստիճանացանցում երկայնուեն թյունների պատկերում միջօրնականները: եթե երկրաՄի այնպիսի ճարթությամբ,որն անցնի գունդը ՀՃատենք երկրի առանցթով, ապա մոլորակըՀնարավոր կլինի մտովի կիսել երկու Հավասար մասերի: Այն գիծը, որ կստացվի

վայրկլանումք,ն բոլոր

փուլում

միջօրհականիճարթության ն երկրի մակերնույթի «ատումից, կկոչվի միջօրեականիգիծ: Ակներնէ, որ բոլոր միջօրեականները կշատվեն աշխարճագրականբնեռներում:Պայմանականորենընդունված է սկզբնական (0") միջօիեականՀամաբել Գրինվիչի (Լոնդոն) աստղադիտարանիվրայով անցնող միջօրեականը, որտեղից էլ կատարվում է երկայնության ճաշվարկըը

երկայնություն ասելով Հասկանում ենք սկզբնական (0-ի) միջօրեականիՀարթության ն ցանկացած կետով անցնող միջօրեականի «Հարթությանմիջն կազմված երկնիստ անկյունը: Հասարակածային Հարթության վրա այդ անկյունը ներկայացված կլինի միջօրեականներից սկավող ն երկրի կենտրոնում Հատվող շառավիղներով (նկ. 22): 0" միջօրեականից արնելք մինչն 180" երկայնությունը կլինի արնելյան

դեպի արնմուտք1805՝արնեմտյան: երկայնության,

երկրի օրական պտույտի Ճետնանքովմեր մոլորակի վրա երնույթներ։ Ստորն քննենք այդ առաջանում են մի շարք մի քանիսը: երնեույթներից Գիշերու ցերեկ ծրկրագունդը պինդ, անթափանցմարմին է, ուստի Արեգակիճառագայթները կարող են լուսավոբել այդ գնդի այն մասը, որն ուղղված է դեպի լուսատուն, իսկ Հակառակ մասում կլինի մութ: Մեկ օրվա պտույտի ընթացքում երկրի վրա գտնվող որեէ կետը մեկ անդամ անցնում Է Արեգակիդիմացով (ցերեկ), մեկ անդամ Հակառակ կողմով (գիշեր), նթե Երկրագնդիառանցքը Արեգակիճառազայթների նկատմամբ ուղղաճայաց լիներ, ապա բոլոր զուգաչճեռականների վրա գտնվող կետերը 12 ժամ կլինեին

Արեգակի դիմաց,

ժամ Հակառակ կողմում, ուստի ցեգիշերը կունենային Հավասար տկողություն: Բլեոմիշտ կսաճեր ճորիզոնի վրայով: Քանիոր Արեգակը երկրագնդիառանցքը ուղեծրի Հարթության նկատմամբ թեքերկնույթը ված է 66,55, ապա վերը նշված գիշերաճչավասարի տարվա մեջ միայն երկու անդամ է նկատվում մարտի 21-ին ն սնպտեմբերի 23-ին. Մերձբնեռային լայնություններում ամռանը ն ձմռանը օրական ոիքմը խախտվում է ն վերածվում սեզոնային ոիթմի՝ ցերեկը երկարելով ընդգրկում է մի քանի ամիս, այդ նույն ժամանակ գիշեր չի լինում, կամ Ճճակառակը՝ առաջանում է բնհռային գիշեր, ն Արեգակըբոլորովին չի երնում (տե՛ստարեկան ոիթմերը բաժինը),

բեկն ներում ու

ԳՈՏԻՆԵՐԸ

ԺԱՄԱՅԻՆ

երկրագունդըգնդաձն է,

նրա տարբեր մասերում օրվա նույն ժամը լինել չի կարող: Մի մասում կեսօր է, մեկ այլ տեղ՝ ժատալ ցույց մայրամուտ, արնածագ կամ գիշեր: Ինչպե՞ս մանակը: նշենք, որ միջօրեականի վրա բնեռից բնեո ամե24 ժաժվա ըննուրեք օրվա նույն ժամն է։ նթե երկրագունդը է քացքում մեկ պտույտ կատարում, ապա լուրաջթանչյուր անցնում է 155(360:24), ուրեմն միջօրեականմեկ ժամում կունենա 24 ժամային գոտի, Այդ գոտիները ՓՖրկրագունդր ձրվում են բնեռից բնեռ, ն ժամային գոտու միջին ժամաէ ծակը ընդունված դոտու միջին մասով անցնող միջօրեականի ժամանակը Սովետական Միության տարածքով անցնում է 11 ժամային գոտի, սակայն միշտ չէ, որ ժամային դուռին երկու կողմից անպայման սաճմանափակվածէ միչձաճախպետությունների կամ վարչական օրհականներով: միավորների տարածքից մի փոքրիկ Հատված ընկնում է Հաբնան ժամային գոտու մեջ Այդ դեպքում ժամերի Հաշվարկի բարդություններից խուսափելու Համար տարածքն ամբողջովին պայմանականորեն մտցնում են մեկ ընդճանուր ժամային գուտու մեջ: Օրվա սկիզբը Ճամարվումէ 180"-ի միջօրեականը: Ուրեմն մեր երկրում նոր տարին առաջինը դիմավորում են Չուկոտյանթերակղզու բնակիչները: որոշ

ն

Սովետական Միության վեջ ժողովրդական տնտեսության ժամանակով (ձրՃյուղեր ղեկավարվում են Մոսկվայի

կաթուղին,օդային տրանսպորտր ե այլն): Տվյալ ժամվա ն յին գուռու Մոսկվայիժամանակների տարբերությունը իմանալու ճամար պետք է իմանալ Մոսկվայի երկայնության ն տվյալ /վայրի երկայնությանտարբերությունը: 0Օրինակ՝ -

Մոսկվան գտնվում է երկրորդ ժամային դոտում (արնելյան իսկ իրկուտսկը՝ 7-րդ (արնելյան երկ. 1054) երկ. 3274), նրանց տարբերությունը 5 ժամ է: (105--37 68: 15-4,5, եթե 4-ից ավելի է, նշանակում է ընկնում է Հաայսինքն՝ ջորդ՝ 5-րդ գոտու մեջ): եթե Մոսկվայում ցերեկվա 12-ն է, հրկուտակումկլինի 17-ը: ՍովետականՀայաստանը ապա ն ամբողջ Անդրկովկասըդտնվում են երրորդ ժամային դգոտում, որտեղ միջին ժամանակը Մոսկվայիժամանակից է 1 ժամով, իսկ Լոնդոնից՝ 3 ժամով: ԱյստեղՀարկ է առաջ նշել դեկրետային ժամանակի մասին: Դեկրետայինժամանակը պայմանական է. տնտեսական նպատակներովՍովետական Միության մեջ դործածության մեջ գտնվող ժամանակր 1930 թվականից մեկ ժամ առաջ է գոտու աստողաբաշխական ժամանակից: 1982 թ. ամառային ամիսներին ժամանակը 1 ժամով նս առաջ է տարված (ապրիլի 1-ից մինչն նս ճոկտեմբերի 1-ը), նշանակություն ունի էլելտրատնտեսական առումով: էներգիայի խնայողության այլ է կոչՏարբերգոտիների ժամանակը տարբեր անուններով վում. օրինակ, |(ոնդոնիժամանակը (զրոյական ժամային դոտի) կոչվում է Ճճամաշխարճայինկամ արնեմտահվրուական, առաջին գոտունը՝ Միջինեվրուական,երրորդ դոտունը՝Արեգոտին՝ Մոսկովյան վելաձվրոպական,իսկ ՍՍՀՄ-ում այդ ն այլն: սա

ու

ԿՈՐԻՈԼԻՍԻ ՈՒԺԸ

երերի իր առանցքի

պտտվելու Հետնանքովառա-. չանում է ուժ, որը շարժվող մարմիններին Հյուսիսային կիսագնդում շեղում է դեպի այ, Հարավայինում՝ձախ: Այդ մասին մենք բազմիցս ակնարկել ենք, սակայն բացատրություն չենք տվել. Այժմ քննենք այդ ուժի ներգործության երէվույթը՝ այն դիտելով աշխարճի Ճյուսիսային բնեռից: Շարժվողմարմինների ուղղությունը աշխարճի առանցքի Ֆկատմամբ ուղղագիծ է, բայց երկրի մակերնույթի վրա այդ շուրջը

29:

մարմնի շարժումը տեղի է ունենում պտտվող ոլորտի մեջ, որտեղ Հորիզոնը շարժվող մարմնի տակ Հյուսիսային կիաաղնղում պտտվում է դեպի ձախ, իսկ Հարավալինուվ՝աջ: Եթե դիտողը դտնվում է Հորիզոնի կենտրոնում, ապա մարմնի շարժումը ճյուսիսային կիսագնդում շեղվում է դեպի աչ, ձախ: Հարավայինուվ՝ կորիոլիսյան ուժի պատկերավոր արտաճայլյտությունը ւոնսնում ենք Ֆուկոյի ճոճանակի տատանումների մեյ: ՃոՔանակը աշխարճի առանցքի նկատմամբ միշտ նույն Հարթության ուղղությամբ է

ջթաբակաջ

տանվում, մինչդեռ

տա-

ճոճա-

նակի տակ գտնվող երկրի "

մակերնեույթը պտտվում է. Թվում է, թե ճոճանակն է շարժվում դեպի աջ (ճլուսիսային կիսագունդ)կամ ղե-

:

5)

Նվ.. 33.կարթոլիսյանուժի Ւ

-

բրա 2--

Լ.

պի ձախ (ճարավային կի-

սագունդ) (նկ. ազդնքու-

24): Հասա-

րակածից բնեեռգնալիս կո-

րիոլիսյան ւթյան, էչ

շեղման ուղղությունը:

ուժը

մենծանում

տակշեՀասարակածի

ղում չի կատարվում: Կորիոլիսյան շեղող ուժը արտաճայտվումէ Հետեյալ բա-

Ղֆաձնով՝

Ւ--2օ-Մ-Տլոջ

է, որտեղ Ժ-ն Երկրի պտտման անկյունային արագությունն Մ-ն՝ շարժվող մարմնի արագությունը, Փ-ն աշխարձճագրաՎան լայնությունը: Այս ուժի ազդեցության տակ գետերը «լուաիսային կիսագնդում քանդում են աջ ափը, ն այն լինում է «զառիքափ(Վոլգա, ենիսելն այլն) Մի ժամանակ, երբ երկուժն ավելի րադունդն ավելի արագ է պտտվել, կորիոլիսյան է պորեղ եղել, շատ Հնարավոր է, որ մթնոլորտի ընդճչանուր է ունեցել: շրջապտույտի սխեման մի փոքր այլ լթպատկեր ավեԲարձր ճնշման (պասսատների)գոտին Հասարակածին

լի մուտ է եղել, գուցե 3-ի փոխարեն4 ունեցել: ՕՐԱԿԱՆ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

շրջապտույտ

է տեղի

ՌԻԹՄԸ

Օրավան ռիթմերի մեջ կենսաբանականոիթմը շատ ցայէ արտաճայտված: կենդանիներիմեծ մասը գիշերը քուն է մտնում, որը շատ կարնոր կենսականպրոցես է. բայց կան կենդանիներ, որոնք ցերեկը խուսափում են լույսից ն աշխուժանում են գիշերը (օրինավ՝ բաղլիճները, ուտիճները ն այլն): Բույսերի ֆոտոսինթեզը կատարվում է ցերեկային ժամերին. մայրամուտից ճետո այդ պրոցեսը կանգ է առնում: 1ճավաղզաններում ցերեկային ժամերին պլանկտոնը է գիշերը՝ շերտերը, բարձրանում: կենդանինեիջնում խոր ունեն սնման րից շատերը որոշակի ժամանակ նե ամեն օր են սնվում: նույն ժամին Մարդու ճամար բնությունը նույնպես ստեղծել է օրական ոիթմ՝ գիշերը նա Հանգստանում է, ցերեկը արթուն վիճակում ծավալում իր աշխատանքայինգործունեությունը: Աղ ռիթմեր Օրական ոռիթմերնարտածայտված հն նան տուն

ատպարեզներում: Օրինակ չջերմաստիճանիօրական ռիթմը: Եթե կազմելու լինենք ջերմաստիճանի օրական ընթացքի գրաֆիկը, աղա կնկատենք, որ ամենաբարձրչջերմաստիճանըկլինի ժամը 13--14-ին, կորը գիշերը կիջնի, առավոտյան կնկատվի նվաղագույն ջերմաստիճանը: 8այտուն արտաճայտվածօրական ոիթմ ունի Հարաբերական խոնավությունը՝ ունենալով ջերմաստիճանին ճակառակ ընթացք 0րականոխթմ ունի մթնոլորտի Ճնշումը՝ գիշերը՝ բարձր, ցեբեկը ցածր ն այլն: Օրական ռիթմեր ունեն գոլորշացումը, լեոնաճովտայինքամիները, տեղումները (զենիքային անձրններ) ն բազմաթիվ այլ երնույթներ: այլ

ԵՐԿՐԻ ՏԱՐԵԿԱՆ

Երկրագունդը պտտվում

բնքացքում՝ 365

օր,

ՌԻԹՄԵՐԸ

է Արեգակիշուրջը մեկ տարվա` 9,6 րոպե, վայրկյանում(աստ-

6 ժամ, 9

կատարվում է էլիպսաձն ուղեծրով, ղային տարիս Փտույտը Հլիպսի ֆոկուսներից մեկում գտնվում է Արեգակը: Երկիրը լինում է Հունվարի 3-ին արնկամերձ կետում (պերիճելիում) 228`

147 մլն կմ), ամենաճեղու (ոճռավորությունը

կետում

(«ֆե-

վեումԻ «Հովիսի 5-ին (ճչնռավորություն՝ 152 մլն կմ): Ուղեծրի երկարությունը 940 մլն կմ է, այդ ճանապարչը երկիրն անցնում է 29,8 կմ/վոկ միջին արագությամբ: Արնա-

մերձ կետում արագ է անցնում, ամննաչՀեռու կետում` դանդաղ: Այս բանը իր արտաճայտությունն է դտել Կեպլերիօրենքում` մոլորակի վեկտոր շառավիղը Հավասար ժամանակամիջոցում գծում է Հավասար մակերես: երկրիպտույտը Արեգակիշուրչը տարվա սեզոնների-եղանակների առաջացման պատճառ է դառնում: Տարվա եղանակները առաջանում են այն պատճառով, որ նրկրադնդի առանցքը ուղեծրի Հարթության նկատմամբ թեքված է 66,5": Քննարկենք այդ երնույթը (նկ. 24), Մինչ այդ նշենք, որ է

Նկ.

24.

։

դիրջը ն Արեի ճաէղանակների առաջացումը. Երկրադնդի Տարվա

ռագալթներիուղղությունը Հունիսին:

Հեռու Արեգակի մեծության լինելու Հետնանքով դեպի երկիր եկող ճառագայթները միմյանց նկատմամբ զուդաճեռ Ա Այս ճառագայթներըմերթ Հյուսիսային կիսագունդն են շատ տաքացնում, մեկ՝ Հարավային: Դեկտեմբերի 22-ի դիրքում ճառագայթները երկրի մակերնույթը շոշափում են Արեգակի Ճ, կետերում, նրանց միջն անցնող կետագիծը ծրկրագունդը բաժանում է երկու մասի՝ Արեգակի դիմաց լուսավորված, իսկ Հակառակ կողմում՝ մութ մասն է: Երկրագնդի ու

առանցքի թեքության պատճառով լույսը մութից բաժանող շրջագիծը երկրագնդիվրա ոչ քե անցնում է բնեռներով, այ լայնության 66,5--իցճարավային լայնության Հյուսիսային Արեգակի ճառագայթները ուղղաճայաց ընկնում են 66,55-ը, տակ (ճարավային արնածարավային լայնության 23,5-5-ի դարձ):Ակներն է, որ յուրաքանչյուր զուգաճեռական յուսիսային կիսագնդում ավելի երկար ժամանակ անցնում է գիշերային, իսկ Ճարավային կիսագնդոսԲցերեկային կեսով: բնեռային շրջագծից Ճյուսիս ինչն բնեռ ԱրեՀյուսիսային գակը չի հրնում, բնեռային գիշեր է, իսկ ճարավային բնեռային շրջագծից արավ մինչն բնեռ բնեռային ցերեկ է, Արեգակըերբեք մայր չի մտնում, Այսպիսով, այս դիրքում՝ դեկտեմբերին 4Ճյլուսիսայինկիսազնդում ձմեռ է, Հարավայիկում`

ամառ:

Այյմ քննարկենք մարտի 21-ի դիրքը:նայած

նրկրագնդի

առանցքը թեթ է, բայց Արեր լուսավորում է բնեռից բննու Գծագրի վրա երնացող կիտսդգունդըլուսավորվածն է, մյուս կողմում` մութը: Քանիոր լույսը մութից բաժանող չշրջագիծը անցնում է բնեոների վրայով, նշանակում է նրկրի վրա

գտնվող յուրաքանչյուր կետ 12 ժամ անցնում է լուլսի միէ, նշանակումէ՝ չով, 12 ժամ՝ խավարի՝ գիշեհրաճավասար գարուն է: նան

է նան նույն պատկերն

դիշերաճավասարի օրը:

սեպտեմբերի

23-ին՝ աշ-

Հունիսի 22-ին երկրի դիրքը Արեգակինկատմամբ այնպիսին է, որ Հյուսիսային կիսագունդն ավելի շատ է լուսաԱրեգակի վորված ն ավելի շատ չերմություն է ստանում: են ուղղաճայաց Հյուս. լայնության 23,5--ի ճառագայքներն տակ (ճյուսիսային արնադարձի Լույսը մութից բաժանող շրջանագիծը անցնում է Հյուս. լայնության 66,5--ից մինչն ճար. լայնության 66,5--ը այնպես, որ Հլուսիսային բնեռավին շրջագծից մինչն բնեո Արեգակը մայր չի մտնում՝ բնեռային ցերեկ է: ԴրանՀակառավ՝Հարավային բնեռային չրր-

չազծից մինչե բնեռ

գիշեր է։ Ակներն է,

բնավչի երնում՝ բնեռային Արեգակը

որ

Հյուսիսային կիսագնդում գտնվող

որեէ կետ երկար ժամանակէ անցնում լուսավորված մասով՝ ցերեկը երկար է, մինչդեռ Հարավային կիսագնդումգիշերն է

15--1081

երկար: Վեց ամիս անցնելուց Հետո Հակառակ պատկեր է՝ Հարավային կիսագնդում է ամառ, Հյուսիսայինում՝ ձմեռ: Բենոային գիշերվա ն բննռային ցերեկվա տնողությունը է վեց ամսվա, իսկ բնեռային շրջազծի բնեռներում ճասնում վրա տարվա մեջ միայն մեկ օր է, որ Արեգակըբոլորովին ենք բնեռներին, բնհռաչՈրքան մոտենում մայր չի մտնում: է: ին գիշերվա ն ցերեկվա տնողությունը մեծանում «Հերթափոխությունը Տարվա եղանակների (սեզոնների) ամեն տարի կանոնավոր ձնով կրկնվող երնույք է, շատ ցայտուն արտաճայտվածռիթմ: Տարվաոիթմը կենսոլորտում,Թէ՛ բուսական ն թե՛ կէնդանական աշխարճը ունեն սեզոնային վարք, ն ամեն տարի նույն երհնույն սեզոններին նրանց մոտ տեղի են ունենում վույթները: Գարնանըսերմը ծլում է, զարգանում է բուսաճեցողությունը (վեղետացիան),շարունակվում է մինչն աշուն, բույսը պըէ տալիս ն մաճանում տուղ (միամյա բույսեր): Բազմամյա ծառերը դարնանը զարթոնք են ապրում, բույսերը, պտղատու սկսվում է Հլուքաշարժը, ամառվաընթացքում տեղի է ունենում օրգանական նյութի՝ ածխաջրերի, սպիտակուցների, ճարպերիսինթեզ, սպրողակալում, աշնանը՝ւտոերնաթավի, Փյութաշարժը դադարում է: Այս փուլերը շատ ցայտուն են արտաճայտված մերձարնադարձային,բարեխառն, մերձրեվեռային գոտիներում: խոնավ անտառներում պատկերնայլ է: Հասարակածային այստեղ տարվա եղանակներ չկան, միշտ տաք է խոնավ, բուսաճեցողության պրոցեսը յուրաքանչյուր անճատ բույսի մուռ իր ընթացքն ունի, այնուամենայնիվ տարվա ռիթմը, թեն թույլ, արտաճայտվածէ: Շատ ցայտուն ծն արտաճայոված սավաննաների սեզոնային փուլերը ամռանը բույսերի բուռն աճ, ձմռանը՝ ամեն ինչ չորանում, խանձվում է։ ու

կենդանական աշխարՀը նույնպես ենթարկվում է սեղոնային ոիթմին։ կան շատ կենդանիներ,որ ձմռանը քուն հն մրտնում, նրանց կենսագործունհությունը տարվա տաք կեսին է Շատ ծավալվում: կենդանիներ միայն գարնանն են բեղմնավորվում, մյուսները տարվա ընթացքում փոխում են աղվաամեն տարիգարնանը տաք հրմազը» մորթը:Թոչունները

կըրներից չվում են մերձբնեռային երկրներ, այնտեղ դնում, ձազեր ճանում ն աշնանը վերադառնում:

են

ձու

Ռիթմըմթնոլոբտումն ջոոլոշտում: Տարվա ընթացքում

նկատ(ցիկլային) երնույթները պարզորոշ մթնոլորտում ն չջրոլորտում։ Մենք տեսանք, որ մուսսոնները տարվա ընթացքում երկու անգամ իրենը ուղղուերկրներում տեթյունը փոխում են: Բարեխառն ցուրտ են ձնով, ղումները ձմռանը լինում ձյան առաջանում է կայուն ձնածածկույթ, որը գարնանը Հալվում է. Արնադարձային մի շարք երկրներում տեղումների առավելագույն քանակը թափվում է այն ժամանակ, երբ Արեգակիճառագայթները ուղղաճայաց են ընկնում երկրի մակերնույթին (ամռանը): ռիթմը ցայտուն է արտաճայտվածտվյալ վայՍեզոնային րի ջերմաստիճանների, խոնավության ն օդերկութաբանական այլ տարրերի տարեկան ընթացքում: Կան շատ Խրնույթներ, որ կապված են տարվա միայն մեկ սեզոնի Հետ (օրինակ՝ կարկտաճարությունը, բենռավփայլը, Սիբիրականանտիցիկլոնը, ջերմաստիճանայինշրջադասությունըն այլն): Սեզոնայինոիթմը Հատկապես լայն տարածումունի ջրոլորտում: Գետերիմեծ մասում սեզոնային ոիթմը ցայտուն է արտաճայտված: ծչայկական լեռնաշխարճի գետերը Հորդանում են գարնանը, իսկ ամռանն ձմռանը դառնում են սա-Հկավաջուր: Մեկ այլ տեղ, օրինակ Ամուրի ավազանում, Հորդացումն ամռանն է, Միջերկրական ծովի ավազանում՝ձըմտանըն այլն: Սկսած մերձարնադարձայինգոտուց մինչն բեփեռայինշրջանները ձմռանը ջրավազաններումնկատվում են ռառցային ծրնույթներ։ 1ճերում ձմռանը ճակառակ ջրաշերտավորում է, ամռանը՝ ուղիղ (տե՛սլճերի բաժինը): Սառցադաշտերի ճալքը կատարվում է ամռանը, ստորերկրյա չրերի (աղբյուրների)ելքը տարվա տարբեր սեզոններին նույնը չէ: բոլորապտույտ վում են նան

ու

ու

ԱՐԵԳԱԿՆԱՑԻՆ ԲՈԼՈՐԱԳՊՏՈՒՑՏՆԵՐ(ՑԻԿԼԵՐ)

Արեգակնային ճառագայթմանպրոցեսը միշտ նույնը չէ,

տարվա բոլորապտույտով,որն իր ազերկրի վրա: Օրինակ, 1980 թվականին արեգակնայինակտիվությունը մեծացավ ն զղալի ազդեցություն ունեցավ եղանակիվրա:

արտաճայտվածէ

գեցություննէ ունենում

`.

Աշխարճագետէ. Բրուքները ուսումնասիրելով աշխարճի մի շարք լճերի մակարդակներիտատանումները,ճանդգեցայն եզրակացության, որ դոլություն ունի կլիմայական փոփոխությունների 35 տարվա բոլորապտույտ: Գոյություն ունեն նան բազմադարյան բոլորապտույտներ: Դրանց ընթացքում կլիման մեկ խստանում է, մեկ՝ մեղմանում. Ճառագայթային լարվածության մեծացման դեպքում սառցանաշանչջում են, տեղիՀ ունենում սառցադաշտերը դաշտերի ինտենսիվ ալք, ճառագայքման լարվածության փոքրացման դեպքում` սառցադաշտերի արշավ: երկրի սառցապատման բոլորապտույտներիմասին մենք նշել ենք սառցադաշտերի բաժնում: երկրագնդի երկրաբանական պատմության րնթացքում տեղի են ունեցել տեկտոնական բոլորապտուլտներ, որ գիտնականներից շատերը կապում են Գալակտիկայի բոլորապտույտների Հետ: նրանք գտնում են, որ ԱրեղակնայինՀամակարգը Գալակտիկայիկենտրոնի շուրջը պտտվում է մոտ 200 միլիոն տարվա ընթացքում, ճենց ալդ ժամանակամիջոցում էլ լինում են ծալքավորությունների ն Հարաբերական Հանգստի ժամանակաշրջաններ: կալեդոնյան, 4Հերցինյանն ալպյան ծալքավորություններըՀամապատասխանումեն այդ

զոլորապտույտներին: կան գիտաննթադրություններ,որ Երկիրըմեր Գալակտիկայի կենտրոնիշուրջը պտտվելիս անցնում է տարբեր խտության միջավայրերով ն Արեգակիցստացվող ճառագայթների լարվածությունը փոխվում է, որն անպայմանորեն ազդում է Երկրիջերմային ռեժիմի վրա, Շատ գիտնականներսառցապատումների պատճառ են Համարում Արեգակիճառագայթային էներգիայի մերթ ընդ մերթ նվազումը: Աշխարչագրական թաղանթում տեղի ունեցող ոիթմային հրնույթներն ունեն իրենց օրինաչավություններն կրկնեու ճանալիության որոշակի կարգ ւպարբերություն: Մարդը, չելով այդ օրինաչափությունները, կարողանում է կանխադուշակել աշխարճչազրականքաղանթի զարդացման րնթացիսկ դա չափազանց կարնոր է ժողովրդական տնտեսու Քը, ու թյան, բնության վերափոխման պաշպանության շատ խընդիրներ լուծելու ճամար: ու

`

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԹԱՂԱՆԹԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

թաղանթը, որպես օբյեկտիվ ռնալակաԱշխարճադրական նյութական նություն, անընդճատղարդանում է: Զարգացումը օբյեկտների անշրջելի, որոշակի ուղղվածությամբ օրինաչափ փոփոխություն է, շարժման բարձրագույն ձնը: Զարգացումը բնորոշվում է ստորինից(պարզից) բարձրը (բարդը), ճին րակից դեպի նոր որակը օրինաչափ անցումով: Զարգացումը կազմության այնպիսի փուփոօբյեկտների կառուցվածքի խություն է, որի «Հետնանքովառաչանում է որակական նոր վիճակ: Զարգացումը նյութի ն գիտակցության շարժման ընթանում է ժամանակի բարձրագույն ձնն է: Զարգացումը է տալիս երնույթի մեջ, ն միայն ժամանակն է, որ ցույց ո-

ու

ուղղվածությունը:

առաջադիմակա

Զարդացումնամբողջությամբ վերցրած ուղղվածություն ունի, վերընթաց սլարուրաձն շարժում է, դըրսնորվում է էվոլուցիայի ն Հեղափոխության ձնով: երկրի անցած ամբողջ ուղին էվոլուցիայի ճեղափոխությանուղի է եղել: ու

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԹԱՂԱՆԹԻ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԻ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

"

թաղանթում գոյություն ունեցող չորս Աշխարձագրական ոլորտները՝քարոլորտը, ջրոլորտը, մթնոլորտը ն կենսոլորտը են ղարգացել փոխադարձկապի ներգործության մեջ: Երկու

րի բացարձակ ճասակը մոտ 5 միլիարդ տարի վ՝ քարոլորտում ամենից Հին ապարների բացարձակ Հասակը 8,5 միլիարդ տարի է, դրանից առաջ մոտ 1--1,5 միլիարդ տարի երկրիմակերնույթին առաջացել է կեղն, բայց ըստ երկույքին այն սուզվել է մանթիայի մեջ, կամ ճրաբխային ուժդին արտավիժումներիժամանակ ամրացած կեղեր թաղվել է բազալտային նոր ծածկույթի տակ ու սուզվել մանթիայի մեջ: Այդ մասին մենք շատ քիչ բան գիտենք,

ավելի երկրակեղնի

Հավաստի պատմությունն սկսվում է արխեյան դարաշրջանից: նրան Հաջորդում են պրոտերողոյան, սլալեոզոյան, մեղողզոյան, կայնոզոյան դարաշրչանները: Արխեյանն պրուռերոզոյանդարաշրջաններընախորդում են Երկրիերկրաբանականպատժությանը ն միասին կոչվում

մինչքեմբր։ Չնայած պալեողոյից մինչն մեր օրերը անցել միլիոն տարի (ֆաներովոլ), սակայն այդ ժամանակաՀատվածում միաբջիջ օրգանիզմների Հետագա զարգացումից ատեղծվեցամենաբարդ, մտածող օրգանիզմը՝ մարդը իր ժամանակակից տեխնիկայովու մշակույթով: Արխեյանդարաշրջանըսկսվել է ավելի քան 8,5 միլիարդ ` տարի առաջ, տնել է 1--1,5 միլիարդ տարի: Այդ դարաշրջա նում առաչացած գերաղանցապես բյուրեղային ապարները այժմ մերկանում են Հնագույն վաճաններում՝ Կոլա թերականադական վաճանում ն այլն: կղզում, Ֆինլանդիայում, : Ձրի Հեղուկ ագրեգատայինվիճակի անցնելու Համար պայ- | մաններ առաջացել են արխեյում, ն այս դարաշրջանում է. ձկավորվել Համաշխարճային օվկիանոսը Արխեյի ամենա. է: կարնոր իրադարձությունը օրգանական նյութի սինթեզն Կյանքըսկսվում է արխելից։ դարաշրջանըսկսվել է 2,6 միլիարդ տաՊրուտերոզոյան րի առաջ, տնել է մոտ 2 միլիարդ տարի (մինչն քեմբրի ժա- | մանակաշրչանը, որ սրանից 570 միլիոն տարի առաջ է եղել): Այդ դարաշրջանում ձնավորվել են Ռուսական, Սիբիրակա են

|

է 570

'

:

ւ

'

:

՞

|

| Հնդկական,Չինա-Կորեական,Հձարավ-Ջինական, Աֆրիկյան

Բրազիլական, Կանադա Անտարկտիկական, Ավստրալական, կան պլատֆորմներն վաճանները: Պրոտերոզոյիապարնե- | ու

բը՝ գրանիտները գնեյաները, բյուրեղային թերթաքարերը Խիստ ծալքավորվածեն: անցած ավելի քան 3 միլիարդ տարվա Մինչքեմբրում, ընթացքում երկրակեղնի տարբեր մասերում եղել են ծալքա6), ցամաքները տրոչվել են, վորման պրոցեսներ (առնվազն՝ սկզբում եղել է Մեգագել Հշակայականցամաքաղանգվ : միջին սլրոտերողոչում տրոչճվել է: Սաշմանազատվ որը են ննոգելի պլատֆորմներն գեոսինկլինալները: | է տարի միլիոն Պալեողոլյանդարաշրջանըսկսվել | տնել է 340 միլիոն տարի ե բաժանվում է 6 ժամանա- ' ռաջ, կաշրջանի (աղյուսակ 2): Պալեողոյումմեծ իրադարձություն| ներ են տեղի ունեցել: Ստորինքեմբրում եղել է բայկալյա )՝ կալեղոնյան, ապա՝ Հեր-. միջին պալեողոյում («իլուր-դեոն ցինյան (կարբոն-պերմ)ծալջավորությունները: ՍրանքմինչՔեմբրյան պլատֆորմների եզրային մասերում դտնվող գեո230 |

ու

ա-

4.

առաջացրել բարձրաբերձ լեռնաշղթաԿինկլինալներում Հետագայում դրանք քայքայվել, տեղատարվել են ձն

ներ:

ու

Հարքթվել։ Սակայն այդ շղթաներից շատերը ենթարկվել տեկտոնականշարժումների (միոցենից մինչն ժեր նորադույն բարձրացել են, նորից մասնատվել՝ գետերի ն որից օրերը), էրոզիոնաշխատանջի ճետնանքով։ Սալքավորումներըուղեեն

Վղյլյուսակ Երկբաբանական աղյուսակ ժամանակազոության

|

Ֆարագրություն

ի

թյանը |մլնեո | մլն : ցան, ( Լնողու-' կաշրջանը, րի ոիառաջ '

Տնողու-

Իզորա- |

|Ս

ժամանա

թյունը

`

Է

ւմլնտաբի ՝

| յ

ինդեքսը

Լ

.

|

| |

1,5--0

ժամանակակիը կձնդանական աշխարճը, սառցաՀ-

պատումներ, էրողիա, տեղատարում,մարդու

(պոստպլիո"-

ցեն)

առաջացումը Ալպյան ծալքավոր գոտու լեռնային էրկրնձրի կազ:

Ներդեն (Հ)

23,5

/

(պլիրցենի

ի

բաժիններով)

ի

ձությունները

'

կայնողո- Աֆթբոսլոդեն

Կարնորիրազար-

տա-

վոն (նոր (Ջ) չ"րբորկյոնբ) դական :

-

ն

Չ5--1 ,5

միոցենում՝

նություն,

կլիմա, ջերմասեր կենդանիներ, բույսեր պլիոցենում ցրտեցում ն տաք

՛

ու

|

չորացում,

'

վ

,

ի

Փալեոգեն

|

(օլեգոցենի, էոցենի, պա-

։

լեոցենի

67--27 ՛

,

ժամս

շնակաՀչ

կից կենդանական աշխարճի ձնավորում: տեկտոնական ինտենսիվ շարժումներ (ալպյան դո-

տի), Հբաբխականությունչ էոցենում՝ժովի առաչըե-

բա-

Հետքաց, օլիգոցենում՝ ընքաց, կաթնասունների, ծածկասերմ բույսերի,

ժիններով)

ի

քԼրքախոչկավորների, փորուռանինեծրի զարդա

|

'

Մեզոզոչ | կավիճ (Հ)

ջն Ի

(Հէջին

Խեր)

|

ցում:

137--67

|Լարամյան

թյուն,

ծալջավարու-

ժածկասերմերի

առաջացում, ծոմի

Լ

-ՐԱՔաջ,

առաչ-

|

Լ

16316

,

|

Հ

ՌՈ)|

ոուչ-

Տրիաս (1)

Փալեողո-

|

1, 12)" :Զ

|

195--137Նոր ն ճին կիմմերյան ծալծրաքավորություններ,

բխականություն, բոչունների առաչացում:

230-195Սողունների

առաչացում,

ժովի ճետընրաց, Գոնղդվանալի տրո՞ման ակիզ-

ԲԸ, ճրաբխականություն: 285-230 28րջինյան Դալջավորո թյուն, ճրաբխականու-

| 55

Գերմ (5)

սիբիրական

թյուն,

բապնէրի

կարբ"ն (Ը)

|

ցամաջալին ձրնան գալը:

տը-

առաչացում,

սողունների

ծալբավորու356-285|28րցինյան

բյուն,

Փառարբույածրի, ձարխոտերի հրկկենցաղ-

ների զարգացում,Քա-

հածխի կուտակում, ծալքավորու405--350|Կալեդոնյան շդովյ բ

յ

1)

Դեոն

թյուն, թյուն,

բույ-

միջատներիառաջացում:

-

Սիլ"-ր (Տ)

Հրաբխականու-

ցամաքային

440--405|Կալծդոնյան Փալքավորու-

«|

թյուն,

ճրա ճն «ՏառուՀ Թյուն, կորալնս", ձյեճՐիչ՝ ճատվածոտահիների

աջվցում: ԱԵ ավորների,կոչ առ

Լ

(Օ)| ՕբԴովիկ

580-440

570--500Եովի առաջընթաց, չրի-

ՑՄ աաֆաւոդ-Կ

Քեմբր (Է) ՞

Ուչ«ո"տերողո-

80--110

Վենգ

լան

|

բարդի զարգացում:

զարգացում, մուռների տրիլորիտնեբ, րբրսխիպողներ, պտերուպոդներ, Սառցապատում: 680--570|Ծալբա Հրբաբխականություն, պր-

վորություններ,

լատֆորմների ձնավո-

(Ք.)

րում,

Ռէֆյ Ր

|

յուն

րար Րն

գույն,ՃՔ)

րս-

տանիների առաջացում:

|1600--660|լատֆորմների ձնավորում, ոտորանարդ

ների

տերողո-

լրիմուռնեերի,

ւկունգների, Ճատվածո-չ

վում

--

օրգանիզմ-

առաջացում:

րաբխականություն, պարզագույն օրգանիզմների

1006.3800-2600

առաջացում: Երկրակեղնիձեավորում, ցում, կլանքի ծագումը:

ներարկումներով, որոնք կցվել են ներժայթուկ (ինտրուզիվ) են բազմաթիվ ճանքային ճարըսմեջ այժմ Հայտնաբերվում տություններ (Ուրալ,Ղազախականծալքավոր երկիր, Ալթայ, ն այլն): Ուժեղ Հրաբխականություն է եղել ՀատԱղպալաչներ կապես կարբոնի ժամանակաշրջանում, առաջացել են բազմաթիվ ներժայթուկներ: Պալեոզոյում երկրակեղնի տատանումների շնորճիվ պըլատֆորմների շատ Հատվածներ ծածկվել են չրով, ծովի ճատակին առաջացել են նստվածքների շերտախմբեր, որոնջ են 10--15 տեղ-տեղ ճասնում կմ Հաստության։ Պալեողոյը ցամաքում բուսական ու կենդանական աշխարճիբուռն զարգացման դարաշրջան է եղել: Մեզողոյի դարաշրջաննընդգրկում է 163 միլիոն տարի: (եռնակազմական պրոցեսները շարունակվել են: Տրիասում տեղի է ունենում սիբիրական տրապների ձնավորումը, ոբ---սկսվել էր դեռես պերմում:. Նկատվում է ծովերի Հետբնքաց, սկսվում է Գոնդվանա մայրցամաքի տրոճումը. Միջին մեղոզոլում (լուրա) տեկտոնական շարժումներն ուժեղանում են (ճին կիմմերյան, նոր կիմմերյան ալքավորություններ), նկատվում են ճրաբխային վերչում Մեզոզոլի (կավճի ժամանակաշրջան)եղել է լարամյան ծալքավորուն Հեթ/ Կորդիլիերները թյունը, որի Ճետնանքովառաջացել ռավոր Արնելքիմի շարք լեռնաշղթաներ:

երնուվ ԱՑԼ

.

կայնոզոյանդարաշրջանը տնել է 67 միլիոն տարի ն ոտորաբաժանվում է պալեոգենի, նեոգենի, չորրորդական կամ անթրոպոգեն (պոստպլիոցեն) ժամանակաշրջանների: Ամբողջ կայնոզոյի ընթացքում երկրակեղեր կրել է ալպյան ծալքավորուցյան տարբեր փուլերի աղդեցությունը: Ծալքավորություններն ուղեկցվել են Հրաբխականությամբ. առաջացել են Ալպ-Հիմալայանծալքավոր գոտին ե Խաղաղօվկիանոսայինօղակի մերձծովյան լեռնաշղթաները: Տեղի են ունեցել նորագույն տեկտոնականշարժումներ ոչ միայն ալպյան ծալքավոր գոտիներում, այլե ավելի 4ին՝ Ճճերցինյան, կալեդոնյան, բայկալյան ծալքավորությունների մարզերում: Ակներն դարձավ, որ երկրակեղնի ձնավորման սկզբից մինչն մեր օրերն ընկած վիթխարի ժամանակաճատվածում (3,5 միլիարդ տարի)երկրակեղնն անընդչատ ենթարկվել է

՞յ, զ

,

-

`

՝

փոփոխություններիառաջացել

գեռսինկլինալներ լեռճարթքվելեն ն նոնաշղթաներ, վերջիններս տեղատարվել րից ըբնղգրկվելավելի ուշ ժամանակների տեկտոնականշարժումների ոլորտը: Այդ ամբողչ ժամանակամիջոցումերկրի ընդերքից դուրս են ժայթքել Հրաբխային նյութեր, ներարկվել են ներժայթուկներ, տեղի է ունեցել տարբնրակում՝ մագմայի դիֆերենցում: Քարոլորտիզարգացման նման ընթացքը կշարունակվի նան ապագայում: են

ու

ու

չննդանոներ

Բույսեր

տար:

ո

ո

նովզոյ/

դրրմնրոլ» երին

գ

մտորին

Դոոտնրու ոյ

/900

Մրխե/

(ատարյխնյ

ծ

ո" բլրի -

ոլորան

Նկ.

ՇԻ, / րկրակեղնի Հաղացումը

38.

ոլո

ավորու

փուլ

//

Հ

::

մ

փուլերի սանդղակ (բոտ Երկրի երկրաբանական ւ)

կ,

10869

Կ.

Մարկովի

է այն պատից,երբ երկրի սկսվել Ջրոլորտիզաբգացումը

վիճակ է կարծր կեղնի վրա չրի Ճեղուկ ագրեգատային Վ

.

առա-

-

Այդտեղի է ունեցել Հավանաբարշուրջ ջաֆել։

միլիարդ րի առաչ: Անցած ամբողջ ժամանակաշրջանում ջրոլորտի շրջապտույտը քարոլորտիմիջով Հսկայական դեր է կատարել վերջինիս լվացման ու աղազերծման գործում: Այն քիմիական տարրերը: որոնք Հեշտությամբ են լուծվում ջրի մեջ, այդ շրջապտույտիընթացքում Հեռացել են դեպի Համաշխարչճային օվկիանոս, ինչպես օրինակ քլորը: ՕվկիանոսներիՀատակում կուտակվել են Հսկայականքանակության նստվածքներ. նրանց մի մասը, գեոսինկլինալներում ծալքավորվելով, դուրս է եկել լեռնաշղթաներիձնով, իսկ ավելի պինդ կառուցվածք ունեցող օվկիանոսային կեղնի Հատվածներում նստվածքները սուզվել են մանթքիայիմեյ: րոլորտի զարդացման ընթացքում օվկիանոս մուտք դործած աղերը կուտակվելով առաջացրել են աղաճանքեր(կիսափակ ծովերում) կամ օրգանածին նստվածքներ:0վկբանոսը դարձել է օրգանականաշխարճի օրրան, որտեղից էլ օրգանիզմները տարածվել են ցամաքի վրա: Մթնոլորտիզարգացումըավելի երկար ժամանակամիջոց է ընդգրկում: Սկզբում, շուրջ 3--5 միլիարդ տարիառաջ, մըթնոլորտը բոլորովին այլ կազմ ուներ, թթվածին գրեթե չի եղել, գերակշռել են ԷԼչՕ, ՇՕջշ, ՎԷԼ։ Արխելիվերջից սկսած առաջանում են օրգանիզմներ, որոնք օգտագործում են մբքնոլորտում գտնվող ԸՕջշ ն ԿՒԼ: դգաղերը:

տա-

՝

Դեռես

պրոտերողոլում առաջացած չջրիմուռներն այլ օրգանիզմները ֆոտոսինթեզ կատարելով, օդը Ճարստացրել են թթվածնով, սակայն թթվածնի ուժեղ ճոսքը դեպի մքնոլորտ տեղի է ունեցել սկսած դնոնի ժամանակաշրջանից,երբ բույսերը ցամաքի մակերնույլքին մասսալական տարածում են ստացել: ԿարբոնիժամանակաշրջանըՃայտնի է բուսական ծածկույթի փարթքամությամբ:Շատ Հավանականէ, որ Հենց այդ ժամանակաշրջանում էլ մբնոլորտում Ճաստատվելէ դազերի ժամանակակից փոխճարաբերությունը: Մթնոլորտում գոյություն ունեցող ածխաթքու գազը ֆոտոսինթեղի միջոցով տրոճվել է, ն ածխածինըկուտակվել է կաուստոբիոլիտների ձնով ազատելով օդը կենդանականաշխարՀի Համար վնասակարայդ գազից: Ֆերմամիչուկային, քիմիական, օրգանականոհակցիանեու

բի շնորճիվ երկրակեղնիցդեպի մթնոլորտ, այնուճետն դեպի միջմոլորակային տարածություն են անցնում թեթն գազեր, կնչպես ջրածինն ու Հելիումն են: Երկրագունդըամեն տարի որոշակի քանակությամբ գազեր է կորցնում, բայց դրա փոխարեն նոր նյութ է ստանում երկնաքարերի տիեզերական փոշու միջոցով: Մանթիայիցյուրաքանչյուր տարի շուրջ մեկ միլիոն տոննա գազ է արտանետվում դեպի մթնոլորտ ն լըրացնում վերջինիս պաշարները: Ըստ երնույթին մթնոլորտում է մնում, դազերի ընդճանուր քանակությունը ճաստատուն ու միայն մուտքի ելքի դղաղայինկազմը տարբեր մ. կենսոլորտիզարգացումը շատ ավելի բարդ ընքացք է ունեցել: Մուտ 3 միլիարդ տարվա ընթացքում միաբջիջ պարզագույն օրգանիզմներից ստեղծվել են միլիոնավոր տեսակի բուսական կենդանականօրգանիզմներ, վերջապես ստեղծվել է բանական մարդը: կենսածին փուլի սկզբում (3 միլիարդ տաՔարոլորտում րի առաջ),ուժեղ կատիոնների գերակշռությունը (98340) ուժեղ անիոնների նկատմամբ (01629400) ստեղծում էր միջավայրի ուժեղ ճիմքբայինռհակցիա, որը մեծ խոչընդոտ էր օրինչպես ենթազանիզմների զարգացման Համար: Սակայն, Ա. Ի. է ժամանակաօրգանիզմներն դրում այդ Գերելմանը, են միջոցում ձեռք բերում ընտրություն կատարելու ունակություններ ն միջավայրից կլանում են ավելի շատ անիոններ, ջան կատիոններ, որով ն Հիմքային ոնակցիան մասամբ ի«ենց մարմնի մեջ չեզոքացնում են: ու

ու

պարզունականապատայինլանդշաֆտներում Մինչքեմբրի մինչն 570 մլն տարի, մինչե ւալեոզոլ) միլիարդ տարուց Ց ցամաքի վրա գոյություն ունեին միայն բակտերիաներ, չրիմուռներ։ Պրոտերողոյի վերջում առաջանում են առաջին պսիլոֆիտները, որոնցից ճետագայում առաջանում են բարձրակարգ բուսական օրգանիզմներ: Այս էտապում ճողմաճարման պրոցեսներն ընթանում Լին վերականգնման ռնհակցիայիմիջավայրում, իսկ այդ պայմաններում կատարվումէ Բ:-ի ն հԼո-ի ջրային տեղաշարժ(միգրացիա):

Ծովային միջավայրում ապրող կապտականաչ չրիմուոները կուտակում էին Շ2ՀԸՕչ՝ մթնոլորտիցխլելով ՇՕշ ն արտաթորելովՕյ,

նչքեմբրի պարզունակ անապատային լանդշաֆտների ման ողջ ժամանակամիջոցըԱ. Ի. Պերելմանըբաժանում է երկու մեծ փուլի՝ վերականդնման միջավայրի փուլն փուլ: Վերջինս Հանդես է գալիս օքսիդացմանչՎմիջավայրի մթնոլորտում ազատ թթվածին է ճայտ-

պրոտերողոլում,-ձրբ նբվում: Հ

Պալեոզոյանդարաջրչանը օրչանական աշխարՀի ն կենսոլորտի բուռն զարգացման դարաշրջանեղավ: Քեմբրից սկըսած մեծ զարգացում ապրեցին տրիլոբիտները, իափկամորթները, կորալները (բուստերը): Ծովերում ապրում էին նան դրապտոլիտներ, որոնք ոչնչացան օրդովիկում: Պալեոզոյի սկզբում` օրդովիկ-սիլուրում ցամաքի վրա առաջացան կենդանիներ (բազմոտանիներ), այնուճետն՝ առաջին անողնաշարները (մասնավորապես ձկները), որոնք դնոնում արդեն եկան ցամաք (ստեգոցեֆալներ): Պալեոզոյի վերջում ղուրս առաջանում են խոտակեր ու զիշատիչ սողուններ: Բուսական ծաժծկույցը «ճատկապեսբուռն զարգացում ապրեց դնոնից, ձրբ առաջացան ծառանման պտերները, կալամիտները, ձարխոտերը, ձիաձետները, գետնամուշկերը, սիդելյարները ն ն է 30մ շատ բույսեր, որոնց բարձրությունը Հասնում այլ ավելի, սրանց ածխացումից առաջացանքարածխի զոր կուտակումներ։ Պերմում առաջանում են առաջին փշատերնաղզիները:

Մեզոզոյանդարաշրջանըտնեց 163 միլիոն տարիչ Դեռնես ւլալեոզոյում (պերմ), նլիմայի չորացման 4ետնանքով, կարբոնում

առաջացած բուսատեսակները մասամբ ոչնչացան:

Մեզոզոյիսկզբում տիրապետող էին փշատերնազգիները,պը-

տերները, ձիաձետները: Յուրայի ժամանակաշրջանումկլիդառնում է ավելի խոնավ, կավճում տեղի է ունենում մերկասերբուսական ծածկույթի ամենամեծ փոփոխությունը՝ մերին փոխարինում են ծածկասերմերը, որ սկսել էին ձնեավորվել ղեռես լուրայում. մեզ են Հասել սոսին, դանին, ֆիկուսը, մադնոլիան, լոբազգիները: Դրանց զուգաճեռ զարդացան նան փշատերնները(Հատկապեսսեքվոլան, կարմրա-

ման

ծառը,սոճին):

կենդանական աշխարճում նս մեծ փոփոխություններտեղի ունեցան: Խոշորերկկենցաղները՝ ստեդոցեֆալներըոչնչա237

՛

՛

ցան, արտակարգ զարգացում ապրեցին խոշոր սողունները (պտծրոդակտիլ)։Յուրայում առաջացավ առաջին ատամնա վոր թոչունը արխեոպտերիքսը,ծովերում՝ ձկների նոր տեսակներ։ Մեղոզոյի«ենց սկզբից առաջացան կաթնասուններ, սակայն մինչն դարաշրջանի վերջը նրանք մեծ զարգացում չունեցան, ուժեղ առաջադիմեցինմիայն կալնողոյում: Պալեոգենում ուժեղ զարգացում են ապրում ծածկասներմերը: Ծառայինբուսականությունը ձեռք է բերում ժամանակակից տեսք: Հյուսիսայինկիսագնդում ձնավորվել էին երկու Հիմնական բուսաաշխարչագրականնաճանգներ (պրովինցիաներ). մեկը զբաղեցնում էր ՀյուսիսայինԱմերիկայի

Հյուսիսային մասերը,Շպիցբերգենը,Սիբիրի «լուսիսային Այստեղաճում էին կաղնի, բոխի, մասը,Հեռավոր Արնելքը:

շագանակենի, կեչի, բարդի, ճունական ընկուղենի կ այլն: Երկրորդ նաչանգը ընդգրկում էր Արեմտյան եվրոպան,

Ուկրաինան, Ղազախստանը, ԱսիայիարնադարՀչ կովկասը,

ձային մասերը, Մեքսիկան.այստեղ տարածվածէին մշտադալար արնադարձային բույսեր՝արմավենի, դափնի, եղեգն, պտերներ։ Փալեոգենիվերջում կլիմայի ընդչանուր չորացբուսական աշխարի չոմանը զուգընթաց տեղի է ունենում մեծ տարածում են ստանում բայլնացում (թսերոֆիտացում), տերնաթամվի անտառները:

Պալեոգենիսկզբում մեզողզոյիբոլոր սողունները ոչնչացան. դրանց փոխարեն զարգացանկաթնասունները: Հատկապես էոցենում առաջացան իսկական գիշատիչներ, սմբակավորներ, կրծողներ, միջատակերներ, կետանմաններ: Աֆրիկայում առաջանում են կնճիթավորներ ու կապիկներ: Ավստրալիայում, որ կավճի ժամանակաշրչանում արդեն անջատված էր, լուրաճատուկ պարկավորներառաջացան, էոցենում Ամերիկանէ լրիվ անջատվում, որտեղ օրգանաՀարավային կան աշխարճի զարդացումն ընթանում է ինքնուրույն ուղիով: Պալեոգենիծովային կենդանական աշխարչծինչատ բնորոշ են ֆորամինիֆերներն ու նումուլիտները, կորալները (բուստերր),

Ներգենում բուսական ծածկույթը ձեռք բերեց ժամանաչ խոկակից տեսք: Հյուսիսային կիսագնդիկլիման տաք էր Որոշ Ֆավ։ Հեղինակների կարծիքով Հասարակածն անցնում ու

Հ.

Սիբիրումայդ վրայով:

քր-գրեթե Հայկականլեռնաշխարճի

պլիոցենի սեզբում նկատվում է կլիմալի կոչված պոլտավայի բուսականությանը գայան տներնաթասվի բուսականությունը: կննդանական աշխարճում մեծ զարգացում են ապրում վաթնասունները, ընդ որում Հյուսիսային Ամերիկանարդեն ն լրիվ առանձնացածէր զարգացում ուներ: Միոքնուրույն քենի վերջում Ամերիկայիու Ասիայի միջն ցամաքային կապ ն Հակառակ ուղղությամբ չ Հաստատվում, ԱսիայիցԱմերիկա կենդանական աշխարճի խոշոր դղաղթէ կատարվում: չարա-չ Աֆրիկանու Ավստրալիան վային Ամերիկան, ղարգանում են ինքջուրույնաբար: Անթրոպողենը բավական մանրամասն է ուսումնասիրված: բրածո մնացորդները, բույսերի ծաղկափոշին, կենդանիների բեղմնիկները (սպորները) բավական թարմ են պաշպանված: Անթրուոգենի կլիմայաշերտագրական բաժանման Հիմթ ճիմնականում Համարվում է Ա. Փենկին է. Բրուքների1909 թվակաֆին կազմած սխեման, որտեղ առանձնացված են սառցա-

ցենի վերջով խստացում.

ա

ու

ես

պատումների 5 փուլեր (գլացիալներ), որոնջ ըբնդմիչվել են տաքացումներով (ինտերդլացիալներ),Սառցապատումներից

երկուսը (Դանուբին Գյունցի) վերագրում են վերին պլիոցենին, իսկ երեքը (մինդել, ոիս, վյուրմ)՝ անթրոպոգենին։ Սառ-

ցապատումները մեծ ազդեցություն են ունեցել օրգանական աշխարձճիվրա. Կլիմայի ցրտեցման ժամանակամիջոցում

լանդշաֆտայինզոնաները մոտեցել եին Հասարակածին,իսկ 4եռացել Հասամիջսառցադաշտային ժամանակամիջչոցում՝ րբակածից։Սառցապատումների ճետնանքով միջին լայնություններում մերձարնադարձայինբուսականությունն իր տեղը զիջել է տերնաքափ անտառներին տափաստաններին: Հարավայինեվրոպայիծովերն են թափանցել Արնեմտյան փափկամժորթների Հյուսիսային տեսակներ: նեռգենի կենդանական աշխարճի շատ ներկայացուցիչներոչնչացել են, զարդգացելեն մամոնտները, փղերը, ոնգեղջյուրները, Ստենոնի ձին ն այլն: ՍՍՀՄ-ումընդունված է Ճետնյալ սխեման՝0կաու

ու

վե, դնեպրլան, մոսկովլան, վալդալան սառցապատումների փուլերը: Սառցապատումների Հետնանքով Համաշխարշայինօվկիամ դանդաղ (էվստատիկ) նոսի մակարդակըմինչն 100--120 տատանումներ է ունեցել. Բերինգինեղուցի տեղում Ալյառկան թերակղզին միացել են, ԱսիայիբնակիչՉուկոտյան ները գաղթել են դեպի Ամերիկա(մուտ 20--30 Հազ. տարի ու

Խուա): Անթրոպոգենըստորաբաժանվում է պլելստոցենի (ստորին, միջին, վերին) ն Հոլոցենի։ ԳլելստոցենումԱլլ-Հիմազոտում լյան Խաղաղ օվկիանոսի եզրային լեռներում ու

տեկտոնականշարժումները շարունակվել են, որոնք ուղեկցվել Հրաբխականությամբ.Հրաբութներից շատերը գործում էն

ծն առ

այսօր:

Անթբոպոգենում առաջացել

է ժամանակակից մարդը, ե

նրա ծագման պրոցեսն անվանում են անթրոպոդենեզ-մարդաժնություն, Վերչինս ընդգրկում է երեք շրջան. Առաջինը հղել 2-3 միլիոն տարիառաջ, երբ գոլություն ունեին մարՀ դու նախաճայրերը՝բարձրակարգ պրիմատները Սրանք որվես գործիք օգտագործում էին քարը, փայտը: կենդանու ոսկորները երկրորդշրջանում մարդիկ պատրաստումէին գործիքներ, օգտագործում էին կրակը, կառուցում էին պարզունակ բնակարաններ(շելյան ն աշելյան մշակույթի ժամանա-

կաշրջաններ)։երրորդ շրջանում մարդիկ (նեանդրոպոս) նեին ժամանակակիցմարդու ֆիզիկականկառուցվածքը:40--

ու-

4ճաղզար տարի առաչ զարգանում է կոլեկտիվ Համախըմբվածությունը ն լեզվով ճաղորդակցվելը:

Հայկականլեռնաշխարճում անթրոպոգենում տեղի են

նեցել տեկտոնական բարձրացումներ

ու

ու-

իջեցումներ, Հրաբը-

խային արտավիժումներ, որոնք 4ճնտնանքովառաչացել սպատվարայինլճեր. Լեռնային բարձր մասերում տեղի

էն են

ունեցել սառցապատումներ(միջին վերին չորրորդական ժամանակաշրջաններում): Երկու սառցապատումչորրորդական ն

ները անժխտելիեն, իսկ ավելի վաղ սառցապատումներիճետՔերը որոշակի չեն:

Հայկականլեռնաշխարձչըմարդու առաջացման օրրաննք-

ինչպե՞տեսանք,Երկրիաշխարչագրականթաղանթը սկրսել է ձնավոխվելդեռկս արխելան դարաշրջանի սկզբում ն մեծ փովոանցած 8,9--4 արդ տարվա ընթացքում շատ խություններ է ինչպես նշվել է, տեղի է ունեցել թե էվոլուցիոն ն քե Հեղափոխիչ ճանապարճով: Աշխարճագրական թաղանթիզարդացման ընթացքում 4եավելի կարճատն են, քան էղափոխիչ գալարապտույտներն կամ Հրաբխայինպըվոլուցիոնը: 0րինակ՝ ծալքավորումները րբոցեսներըկատարվել են Հեղափոխիչբոնկումների ձնով: 0րղանական աշխարճում եղել են այնպիսի բոնկումներ, երբ որոշ օրգանիզմներ մասսայաբարոչնչացել են, ն Հաջորդ ժամանակաշրջանում նրանցից ճետք անդամ չի մնացել: Հեղա-

կրեբչ Ճարգացումը,

փոխիչ մեծ իրադարձություն էր, օրինակ, ծածկասերմ բուլսերի առաջացումը կավճի ժամանակաշրջանում: թաղանթի զարգացումը, մասնավորաՀԱշխարճադրական լես օրգանականաշխարտճինը, կապված է իմպուլսների ճետ. Աշխարճագրական գրականության մեջ երկար ժամանակ վիճաբանություններեն եղել այդ իմպուլսների վերաբերյալ Մի շարք ճեղինակներ դտնում են, որ դրանք արտաքին են, իսկ մյուսները կապում են ներքին ուժերի Հետ. Ս. Վ. կալեսնիկը (1955) վերլուծելով եղած տեսակետները,տալիս է այդ զարղացման 4ետնյալ երկու կողմերը՝ 1. Զարգացման Հիմքը առարկաների մեջ է. արտաքին ներգործությունըսոսկ զարգացման պայման էւ

ներքին ն արտաքին ազդեցությունների փոխճարաբեբությունը արտացոլում է ոչ թե երնույթների մեկուսացումը, այլ նրանց Հչամընդչանուր կապը: Միչուրինյանկենսաբանության կողմից Հաստատված օրգանիդմների ն միջավայրի միասնությունըայդ կապի ամենացայտուն օրինակներիցմե2.

կըն է,

1անդշաֆտային կամ աշխարճագրականթաղանթը

զար-

ուժով: Արտածին Հճակադրությունների ազդեցությունները(օրինակ՝ արեգակնային ճառագայթումը) զանում այդ

է իր ներքին

զարգացման սոսկ պայմաններնեն, որոնք, անշուշտ,

կարնորեն:

շատ

Սակայն արտաքին ներգործությունք ազդում է

16--1061

Գ.

-

միայն ներքին գործոնների միջոցով: Փերմությանազդեցքությամբ ձվից ճուտ է դուրս զալիս, բայց այդ նույն չերմությունը փայտից ճուտ ստեղծել չի կարող ուստի ներքին ն արտաքին ազդեցությունները պետք է դիտել միայն միասնության մեջ: կամ աշխարձադրական թաղանթի Լանդշաֆտային այսօրվա վիճակը ու միայն ժամանակակիցբաղադրիլներիփոխներգործությանճետնանք է, այլե երկրի ամբողջ զարգացման արգասիքը: ելնելով սրանից՝ լանդշաֆտների ժամանակակից ըբմբոնելուՀամար անրաժեշտ է փմանալ նան նըրպատկերը րանց անցյալը:

ԳԼՈՒԽ

ՉՈՐՐՈՐԴ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՖ

ԹԱՂԱՆԹԻ

ՀՈՐԻՆՎԱԾՔԸ

Աշխարչագրականքաղանթի նյութական կազմի, ոլորտների փոխճարաբերության,Հորինվածքի տեսական Ճճարցերով զբաղվեց ակադ. Ա. Ա. Գրիգորնը: Աշխարչագրականթաղանթը (գեոսֆերա) ամբողջական» ինքնազարգացող նյութականճամակարդգէ, որը դտնվում է ճարաբերական ճավասարակշոության վիճակում: Աշխարճադրական թաղանթում կառուցվածքային միավորների առաջացման պրոցեսին մասնակցում են երկու՝ ներծին ն արտածին ուժեր: Ներժինուժերը առաջանում են ղադիոակտիվտարրերի տրոճչման ճետնանքով, որի ընթացքում առաջանում է չերմային էներգիա։ Քարոլորտիխորքում, Հատկապեսթույլոլորտում, օրգանական նյութի այրման ժամանակ անջատված էներգիան (կուտակվածարեգակնային էներգիան), գումարվելով ռադիոակտիվ տարրերից անջատված էներգիային, առաջացնում է տեկտոնական շարժումներ

թյուն:

ու

Ճրաբխականու-

-

ներծին ուժերը ձգտում են երկրի մակերնույթին առաջացնել անճարթություններ, լեռնաշղթաներ, բարձրավանդակներ: Այդ ուժերի միջոցով տեղի են ունենում երկրակեղնիբարձրացումներ, իջեցումներ: Արսոածին ուժերը Արեգակիէներգիայի ածանցյալներնեն: ջերմաստիճանայինտատանումները չողմաճարման Այսպես, պատճառ են դառնում. այդ նույն էներգիան է մթնոլորտային

տեղումների, օդային զանգվածների շարժման, սառցադաշտերի զարգացման, գետերի էրոզիոն աշխատանքի շարժիչ ժը: նում

ու-

ներծինն արտածին ուժերի փոխներգործության մեջ տեսենք ղիալեկտիկայի Ճիմնական օրենքի արտաձճայտու.

թյունը՝ Հակադրություններիմիասնությունը: Որքան ուժգին տեղմհոարվումլեռնային երկիրը, այնքան շատ

է

է թեթնանում,

ավելի շատ է դուրս մղվում մանթիայի կողմից: Աշխարճապայմադրական թաղանթի նշված էներգետիկ աղբյուրքերը նավորում

են

կառուցվածքների ձեավորման

այդ

ու

ղարգաց-

երկրի ներծին ուժերի արգասիք են մայրցամաքները,օվկիանոսի Հատակը, երկրատեկտուրաները(գեռտեկտուրանեԵրկրի բը), ձնաճորինվածքները (մորֆոստրուկտուրաները): ներքին ուժերն նրանց արգասիք Ճճորինվածքներըզոնայական տարածում չունեն, սրանք անզոնայականեն: ու

երկրի արտածին ուժերը զոնայական դասավորություն նեն, որի պատճառը, ինչպես նշվել է, Երկրագնդի գնդաձնուու-

թյունն է.

սրանից էլ ծագում է Հորիզոնական ղոնայականության երնույթը: Այսպիսով,նրկրի ներծին ն արտածին ուժերի

աղդեցությամբ աշխարճագրականթաղանթում ստեղծվում է կառույցների մի բալդ Հորինվածք, որտեղ ղոնալական ն ան-

զոնայականտարածքայինմիավորներիսաշմաններըՀատվում են՝ առաչացնելով աշխարչագրական տեղատարածքներ(ռե-

դիոններ): Աշխարչագրական թաղանթը զարգացել է ներքին ն արտաքին՝ թե՛ նյունական ն թե՛ էներգետիկ պաշարների (ոեսուրսների) Հաշվին, կ պատմական զարգացման ընթացքում նրա զանգվածը

մեծացելէ, իսկ կազմը՝բարդացել:Նրա

ղարգացման որոշակի փուլում տեղի է ունեցել ամենանշանակալի իրադարձությունը՝երկրի վրա կյանքի առաջացումը,

որից փոփոխություն կրեցին Երկրիօդային, ջրային ոլորտնեբըչ

քարոլորտը։

Աշխարճագրականթաղանթում ամենակա-

րնոր իրադարձություններիվերաբերյալ

պարզ

պատկերացում

տալիս է նկ. 25-ը:

Աշխարձճագրական թաղանթը բացի ոլորտներից ունի նան Ճճորինվածքայինտարրեր՝ մայրցամաքների բաժիններ (սեկտորներ), աշխարճագրական գոտիներ զոնաներ, ավելի փոքրըմիավորներ՝ձնաճորինվածժքներ, լանդձնեաքանղդակներ, ու

կարնորներիմասին ն այլն: Սրանցից շաֆաներ

խոսենք մի փոքը «Ճանդամանորեն։ 0Սվկիանոսներիու մայրցամաքների մասին երկրորգգլխում արդեն խոսվել է, կրկնությունից խուաափելու ճամար անցնենքռելիեֆի ամենախոշոր տարրերին:

ա ԵՐկրի

ՄԵԳԱՌԵԼԻԵՖԻ

ԱՌԱՆԶՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

երկրի աշխարճագրականթաղանթում, ինչպես արդեն նըշվել է երկրորդ գլխում, ամենակարնորՃճորինվածքայինտարրերից մեկը ռելիեֆն է, Այն առաջացել է Երկրի ներծին ն արտածին գործոնների փոխադարձ ներգործությամբ երկրի քարոլորտի մակերնույթը ունի անչարթություններ՝բարձրացված մասեր մինչն 2--Ց կմ բարձրությամբ (Ֆոմոլունգմա-8848 ն ցածրադիր մասեր, որոնք ծովի մակերնուլթից մ) ցածր են 9--11 կմ (Մարիանյանանդունդ՝ 11022 մ) ուրեմի՝ քարոլորտում երկրի շառավիղը ամենուրեք նույն երկարությունը չունի: Բացի այն, որ երկրագունդըհռառանցք պտբտվող էլիպսոիդ է, ռելինֆի անճարթությունների պատճառով շառավղի երկարության տարբերություններընուլնպես մեժ են

կմ): Ցամաքների

(մինչն

ծովերի բաշխման օրինաչափությունների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ այս երկու կառուցվածքային տարրերը իրար Հակառակ են դասավորված: եթե երկրագնդիմեջ տարբեր ուղղություններով տանենք անճաու

մար տրամադծեր, ասպա դրանց ծայրերը ճակոտնյա կլինեն, այսինքն՝ ծայրերից մեկը 9500 «ավանականությամբ դուրս կգա ցամաքի վրա, իսկ մյուս ծայրը՝ ծովի, ն միայն 5-ով այդ ծայրերը միատիպ կլինեն: Այնուճետն, ցամաքները մե-

ժամասամբՓյուսիսային կիսագնդում են նկ արնելյան: Ցամաջներըդեպի Հարավ վերջանում են սեպաձն: Հարավային մայրցամաքներում գոյություն ունի ուրվագծերի զուգաչեռաթե ցամաքում, քե օվկիանոսում կեռնաշթքաները կանություն: ունեն կամ միչօրնականիուզմեծամասամբ զուղգաճեռականի ղություն, վերջապես հրկրատեկտուրաների,դաշտավայրերի լեռների ծագումն տեղաբաշխումըծրկրագնդիվրա որոշակի օրինաչափությունունի (Ա. Մ. Ռլաբչիկով,1922): ու

ու

երկրագնդիՀորինվածքայինտարրերից լեռնային երկրնիզբաղեցնում են 4300, իսկ դաշտավայրա-պլատֆորմային 5700. եռնային երկրները եվրոպայում կազմում երկրները՝ են 3000, Ասիայում՝ 5200, Աֆրիկայում՝ 16, ՀյուսիսայինԱ-

րը

23, ԱնտարկտիԱմերիկայում՝ Հարավային Մ. դայում՝260 (Դ: Բելյավսկի, 1867)»

մերիկալում՝ 44,

Վերը նշված Ճորինվածքային առանձնաձճատկություններթ

իրենց բացատրությունը, կապված են որոշակի երկրաքանականպայմանների ճետ: Ինչպեսարդեն նշվել է, Վեգեներիդրիֆտային տեսությունը (կամ մոբիլիզմժիտեսություն) այժմ Համընդճանուր ճաՖաչում է ստացել ն ապացուցվում է դիտարկումներով: Այդ դրիֆտի (տեղաշարժի) շնորձիվ ցամաքներն անջատվել են միմյանցից, ստեղծելով խոշոր կառուցվածքայինմիավորներ: «ՓեոմորՋելլենջեր»ամերիկյան Հետազոտականնավից վերջերս կատարած դիտումները ցույց են տալիս, տր որքան Հաենք դեպի Ատլանտյանօվրավային ԱմերիկայիցՀեռանում կիանոսի կենտրոնական ստորջրյա լեռնաշղթան, ապարների Հասակը փոքրանում է՝ 100--140 մլն տարվանից մինչն 1 մլն է տատարի: ՀարավայինԱմերիկանԱֆրիկայիցՀեռանում 6 սմ: րեկան սմ, իսկ Հյուսիսային Ամերիկան եվրոպալից՝ Խոշոր Հորինվածքային միավորների տրոճումն սկսվել է 200 մլն տարի առաչ: Ծվրասիանլողում է արնելք, Ավատրալիան՝ Հյուսիս-արնելք, Անտարկտիդան՝Հարավ: Միայն Աֆրիկանէ Հարաբերականորենանշարժ: Հորինվածքայինայս պատկերի բացատրությունը առ այսօր վիճելի է: կան նույնիսկ Հակադիր կարծիքներ Ա. Մ. Ռյաբչիկովը(1922) առավելություն է տալիս Գ. Ն. կատերֆելդի (1964) ռոտացիոն գիտանհղրակացությանը: Համառոտակիանդրադառնանքնրա դրույթներին։ ունեն

ելնում է Հետնլալ սկզբնական Գիտաննթադրությունը փաստացի նյութից: Բնօրեն (նորմալ) էլիպսոիդը երեք առանցք ունի՝ երկու իրար Հավասար առանցքներՀասարակա-

ժային Հարթության վրա ն մեկ կարճ՝ բնեռայլին առանցք: Մեր մոլորակն ունի սրտաձն (լ(արդոիդալ) էլիպսոիդի ձե Այս էլիպսոիդում Հասարակածայինառանցքները իրար Ճամեժ առանցքը անցնում է Աֆվասար չեն: Հասարակածային

լ

'

րիկայից (արնելյան երկայնության 15`) մինչն Խաղաղ օվ-կիանոս (արնմտյան երկայնության 1654):Փոքր առանցքը նրան ուղղաճայաք է, անցնում է արնելյան երկայնության դեպի արնեմտյաներկայնության 75-ը. նրանց տար105--ից բերությունը կազմում է 425 մ (այլ տվյալներով 213 մ): Պարզվում է, որ Հյուսիսային բնեռային շառավիղը (ցամաՔի մակերնույթից Հաշված, այսինքն՝ Սառուցյալ օվկիանոսի Հատակը)100 մ-ով ավելի երկար է, քան Հարավային բննռային շառավիղը: Ստացվում է, որ երկիրը մի փոքր տանձաձն է՝ Հյուսիսում դուրս է փքված, իսկ Հարավում՝ ներս նհ, որպեսզի ճավասարակշոությունստացվի, ստեղծընկած ծձասարակածային միջին շառավիղը վել է Անտարկտիդան: 21382 մետրով երկար է բնեռային միջին շառավղից: կատերֆելդըվերը նշված ճանզամանքներըբացատրում է (լուսնի ազդեցությամբ: Ըսւո այս ճեղինակի, երկիր--Լուսին կրկնակի երկնային մարմնի զարգացման առաչին փուլում երկրի օրական պտույտի պարբերությունն ու լուսնի՝ Երկրի պտտվելու պարբերությունը Հավասար են եղել, ն Մոշուրջը սինը գտնվելիս է եղել Խաղաղ օվկիանոսի դիմաց: Խաղաղ առաջացել են օվկիանոսում ն նրան ճակառակ Աֆրիկայում մակընթացայինալիքներ: Հետագայումերկրի զանդվածիխրտացման ն ծրկրի շառավղի փոքրացմանՀետնանբով պտրտման արագությունը մեծացել է, օրը՝ կարճացել: Մյուս կողմից Խաղաղօվկիանոսյան մակընթացային սապատի ազղդեցությամբ մեծացել է Լուսնի՝ Երկրի շուրջը պտտվելու արագությունը, ե Լուսինն աստիճանաբար Ճերացել է Երկրից: Երկրի՝ իր առանցքի շուրջը պտտման պարբերությանե Լուսնի՝ նրա շուրջը պտտման պարբերությանխախտման4ետնանքովմիակողմանի մակընթացային ձնախախտումը(դեֆորմացիան)այլես Լուսնի կողմից չէր կարող պաճպանվել, ն Խաղաղօվկիանոսյան ուռուցքը (սապատը)սկսել է իջնել ու ծածկվել ջրով. Աֆրիկյան ուռուցքը ավելի քիչ է իջել: Այսպիսով երկրիՀորինվածքայինտարրերիցերկուսը՝կաղաղօվկիանոսյան ն Աֆրիկյան ուռուցքները (սապատները)առաչացել են դեռես երկրի նրա կեղնի զարգացմանարշալույսին: Հետագայում,երկրի պտտման Հետնանքով Հասարբրակածային տարբեր շառավիղներիՀամաճարթմանպրոցեսը ՛

ու

(200 մլն տարվա տիեզերականբոլորապտույտ)կեղնի ղզանգվածների լարվածությունների տեղիք է տվել, առաջացել են նոր ակտիվ գոտիներ՝ էպեյրո-տալասոգեն (դարավոր տանումների-ծովածին)ն Համադրական կրիտակական կամ լեռնագրական (ամենամեծ կողային լարվածություն): բերելով իր տեսությունը՝ Հեղինակը երկՀանրագումարի րի մակերնույթի վրա առանձնացնում է լայնական ակտիվ գոտիներ, միջօրեական ակտիվ գոտիներ, ակտիվ կենտրոններ ու նրանց Հակոտնյան(անտիպողդներ): Օրինակ, Սառուցէ: չալ օվկիանոսի ՀակոտնյանԱնտարկտիդան երկրի սրտակերպ (կարդոիդալ) էլիպսոիդի անճամաչատա-

վությունը(ասիմետրիան) ցույց է

տալիս, Թե յուրաքանչյուր ցամաքին ինչու է Համապատասխանում Հակառակ կողմի Հակոտնյան՝օվկիանոսը. Այստեղգործում է պտտվող մոլորակի ինքնաճավասարակշոման 4ճղզոտր Համակարգը, երբ աէ ռաջանում ավելի կայուն նորմալ էլիպսոխիդիձն ձեռք բերելու ձգտում:

կատերֆելդի ռոտացիոն գիտաննթադրությունը անշուշտ ունի թույլ կողմեր, դեռես կան շատ չպարզաբանվածՃարցեր: Ապացուցվածչէ, որ երկրի պտույտը գնալով արագանում է, ապացույցներ արագության պակասեցման է մոբիլիզմի վարկածին, մեր օրերում շատ Հետնորդներունի'

կան ավելի

շատ

օգտին:նրա Հիպոթեզը Հակասում որը

երկրի կեղնի զարգացման ամբողջ ընթացքում, ըստ Վ. է. Խաինի(1964), տեղի է ունեցել բաբախում, տրոփում (պուլսացիա)։ նրկրակեղեըմերթ ընդարձակվելէ, մերթ՝ սեղմվել,

ընդ որում տիրապետողը եղել է սեղմման պրոցեսը: Հեղինակը նրկրի տեկտոնական զարգացման պատմությունը բաժանում է 5 խոշոր ցիկլերի-բոլորապտույտներիւ

Կատաոխեյ (3500--2700

մլն տարի առաչ). զարգացել միայն օվկիանոսային (բազալտային) պլատֆորմները Օվկիանոսըխոր չի եղել, սկսել են (տալասոկրատոնները), ձնավորվել լայն էվգեոսինկլինալները, որտեղ փուլի վերջում 1.

են

ակսվել է մագմայի գրանիտացում ն փոխակերպում-մորֆիզմ,առաջացել է ֆոտոսինթեզի երնույթը: 2.

մետա-

Ա՞խեյիսկիզբը(2200--1900 մլն տարի առաջ). ձնա-

վորվել են առաչին ցամաքային պլատֆորմները. տեղի է նեցել մագմայի գրանիտացում:

ու-

4. ՊՐոտեոոզոյ (1900--1350մլն տարի առաչ). նեղ գեոսինկլինալների միջոցով կատարվելէ ցամաքային պլատֆորմների՝պրակրատոններիտրոճումը: 4.

Բայկալյան(ուշ պրոտերոզոլան,1350--600

մլն բի առաջ). բնորոշ է վաշանների ընդարձակումն միացումը (էվ ն միոգեոսինկլինալներիՀաշվին) ծալքավորությունների տա-

ու

երեք փուլի ընթացքում ստեղծվում են ժամանակակիցմայրն ցամաքների պլատֆորմային իմջեր շարժուն գոտիներ

օղակ,Միջերկրական (Խաղաղօվկիանոսյան գոտի):

Պալեոզոյանդարաշրջանից սկսվում է Հինգերորդփուխոշոր բոլորապտույտ (մեզացիկլ) է ն բաժանվում է կան լեդոնյան, Հերցինյան ալպյլան բոլորապտուլտների, Այս մեգացիկլի ընքացքում է, որ ցամաքները ձեռք բերեցին ժամանակակից պատկերը: երկրի տրոփայինզարգացումըարտաճալտվումէ նրա բոլորապտտմամբ: Լեռնակազմական(օրոգեն) բոլորապտույտները (կալեդոնյան, Հերցինյան, ալպյան) ն երկրի բննռային անհղմմանոիքմերը շատ լավ ճամըբնկնումեն «տիեզերական Համակարգի ԳՓալակտարվա 4ետ, այսինքն՝ Արեգակնային տիկայի շուրջը պտտվելու ժամանակամիջոցիճետ (190--200 է Գալակտիկայի կենտրոմլն տարի): ծրբ երկիրը Հեռանում նից։ փոքրանում է մոլորակի սեղմվածությունը, իսկ մոտեէ նալու դեպքուվ՝ մեծանում Հարցը Հանգամանորեն քննարկված է Սեկտոբայնության Ա. Մ. Ռյաբչիկովիկողմից (1924): Ստորն սեկտորալնությունը մեկնաբանվում է ըստ այդ Հեղինակի: 5.

լը,

լայնակի գոտիներն առանձնացվել են Աշխարչագրական ջերմության ոնժիմի, օդային զանգվածներին նրանց շրջա-

պտույտի ճիման վրա ն ներքին կառուցվածքովՃճամասեոռ չեն, Այս Հարցն առաչին անդամ մեկնաբանվել է Ա. Ա. Գրիզորնի կողմից (1966): Արդեննշել ենք, որ ցամաքների մեծ մասում առանձնացվումեն երեք սեկտոր՝ երկու մերձծովյան ն մել՝

ցամաքային,

Հետ ճաոչ թե գոտիականության Սեկտորայնությունը Ճճորինվածքէ, այլ երկրորմաճավասարաշխարճշագրական

դական: Բնեռայինն մերձբնեռային շրջաններում ջերմության պակասը առաջացնում է գերխոնավություն, ուստի սեկտո-

րայնությունը թույլ է արտաճայտված:Հյուսիսամերիկյանն մերձարկտիկայում առանձնացվում են երկու եվրասիական մերձօվկիանոսյան ն մեկական ցամաքային սեկտոր: Բարեխառն գոտու ճամար բնորոշ են օդի արեմտյան տեղաշարչ ժերը, որոնք, ինչպես ն ցիկլոնային գործունեությունը, դեպի արնելք թուլանում էն: ցամաքի չերմային Ցամաքի արնելյան ափին, ծովի պայմանների խիստ տարբերություններիպատճառով առաջա-չ նում է անդրարնհադարձային ցամուսսոնային շրջապտույտ, մաբից փչում է ցուրտ քամի: Ամռանը ճնշման դրադիենտը Հակառակ ուղղություն ունի, քամիները փչում են ծովից ցամաք: Բարեխառնգոտում նես երեք սեկտոր է նկատվում՝ երկու օվկիանոսային,մեկ ցամաքային: Արնելյանմերձօվկիանոսյան սեկտորում զոնաները միջօրեականիուղղություն ունեն, ցամաքայինում՝ լայնակի:Այդ երնույթը ցույց է լիս, որ ծովափից ճեռանալիս ջերմության խոնավության դրադիենտները ավելի արագ են փոխվում, քան միջօրեականի ուղղությամբ, ուստի զոնաները ափին զուգաճեռ են դասավորվում (ԱՄՆ,Հեռավոր Արնելք)։Այնտեղ, որտեղ Ա՛ զուգաճեռականի, ն՛ միջօրեականի ուղղությամբ դրադիննտները նույնն են, զոնաները կամայական դասավորություն ունեն, դրա պատճառն այն է, որ որպես Հիմնական դործոն Հանդես ծն գալիս այլ գործոններ, ինչպես օրինակ, ձնաճորինվածքային առանձնաչատկությունները (օրինակ՝ Արեմտյանեվրոպան): Ցամաքայինսեկտորում, որտեղ զոնալականության Հիմքում ընկած է չերմության գրադիենտը (խոնավության Քիչ Թե շատ միօրինակության պայմաններում),զոնաներն նեն լայնակի (ՌուսականՀարթությու, Ադասավորություն ընմտյան Սիբիր,ՀյուսիսայինԱֆրիկա): ու

տա-

ու

ու-

Մերձարնադարձային գոտիներում տեղի

է ունենում

օդա-

զանգվածների սեզոնային փոփոխություն Փովոխությունները տարբեր սեկտորներում տարբեր կերպ են արտաՀայտված: Զմռոանըամբողջ դոտում տիրապետում կամ դերբակշռում է բարեխառն լայնությունների օդի, տեղի է ունենում արեմտյան տեղաշարժ, ցիկլոնային դորժունեություն,

յին

տրը դեպի արնելք թուլանում է. Աշնանը ն գարնանը ցիկլոակտիվանում է նան արնելքում (թայֆունշատ ՖԽՖածնումը ներ): Ամռանըամենուրեք տիրապետում է արնադարձային արնելյան ափերում, բարեխառն գոտում, օդը: Ցամաքների Հ անդրարնադարձային մուսսոնը, որի ճետնանզարգանում են. գոտու մնացած քով ամռանը տեղումներն առատ այս է մասերում տիրապետում անտիցիկլոնայինվիճակ: Այստեղ նս պարզորոշ արտաճայտվածեն երեք սեկտորներ՝արեմըտյան (միջերկրածովային),ցամաքային (շուրջ տարի չոր) ե րնելյան (մուսսոնային): Երնադարձայինգոտում ճնշման գրադիենտը ուղղված է դեպի Ճասարակած, տիրապետում է բարձր ճնշումը (պասսատային գոտի): Անտիցիկլոնների արնմտյան ծայրամասեեն բում (խոսքը ցամաքի մասին է) անապատներըճասնում ծովափ. չնայած ծովը մոտիկ է, Հարաբերականխոնավությունը մեծ է, բայց օդի վարընթաց ճոսանքի պատճառով տեղումներ չեն գալիս: Արնելյանծայրամասերումծագում է ուստի արնադարձայինգոտում մուսսոնային շրջապտույտը, առանձնանում է երկու սեկտոր՝ ցամաքային (անապատային) ն արնելյան մուսսոնային՝ զոնաների միջօրեականդասավորությամբ: Մովափինդասավորված են անտառներ, իսկ ցանոսրանտառ, թփուտներ: մաքի խորքում՝ գոտիների Համար շատ բնոՄերձճասարակածային զույգ ձմռանը՝ րոշ է օդային զանգվածների սեղոնայնությունը՝ ցամաամռանը` սակայն Հասարակածային, բնաղդարձային, Քի արնելլան ափերում պասսատները անցնելով օվկիանոսի գովրայով խոնավություն են բերում: Մերձճասարակածային տում կա երկու սեկտոր՝ արնելյան (չուրջ տարի խոնավ) ն արեմտյան (ամառը՝ խոնավ, ձմեռը՝չոր): Հասարակածային գոտում նշվում է արնելյան ափի սեզոնային խոնավ սեկտոր ն մշտականխոնավ արնեմտյանսեկտոր: ա-

ա-

ԵՐԿՐԻ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԳՈՏԻԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԶՈՆԱՑԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

երկրի մակերնույթի երկչափ տարածման Հիմքում ընկած

է Հորիզոնականզոնայականությունը,որի դիտականճիմնավորման պատիվը պատկանում է Վ. Վ. Դոկուչանին։Դոկու251

չանի կամ նույնիսկ Լ. Ս. Բերդի ժամանակներում (20-րդ դարի առաջին քառորդ) աշխարճչադրականղզոնայականությունը միայն մեկ նշանակություն ուներ. երկրագունդըբաժանվում էր զոնաների: 20-րդ դարի երկրորդ կեսին զոնայականության մեջ Հանդես եկան արդեն երկու ճասկացություններ՝ աշխարճազրականգոտիներ ն աշխարճագրական զոնաներ, տրոնք միմյանցից տարբեր են, ընդ որում, գոտին իր մեջ կարող է ընդգրկել մի քանի զոնա: Աշխարճադրական թաղանթի Հորիզոնական մասնատման մեջ ամենախոշոր միավորը դոտին է: երկրագնդիաշխարճագուիդրական թաղանթը բաժանված է 18 աշխարճչագրական ների (աղյուսակ 4): Աշխարչադրականգոտիներն ունեն ղուդաճնեռականների ուղղություն ն առաջին Հերթին պայմանավորվածեն Արեգակի ճառագայթայինէներգիայի քանակով: Այնուշետնդրանք պայմանավորված են մթնոլորտի ընդճանուր շրջապտույտով: Ցուրաքանչյուր գոտի ունի իրեն Հատուկ օդային զանգվածը: Աղզյուտակ աշխաոճագբական զոտինեոր(ըստ Կ. Մառկովի, ԵՐկրազգնդի Ց. Սիմոնովի,Ի. Սույետովայի, 1978) 0. Դոբոոդենի, Գոտու

անվանումը

Արկտիկական Մերձարկտիկական

Բարեխառն Մերձարնադարձալին Արնաղարձային Մերձճասարակածային Հասարակածային Մճրձճասարակածային Արնադարձային Մէրձարկադարձային Քարեխառն Մէրձանտարկտիկական Անտարկտիկական

Տարածքը մլն կմշ

14,45

17,62

53,22 Յ9,72 80,77 38 65

22.07

30, 11

«5,10 33,78

34,47

Յ Յ

26,19

Տ

510,08

23,93

ունեն Աղյուսակում բերված դոտիներից երեք զույգը «մերձ» մասնիկը մերձարկտիկական,մերձարնադարձային, մձրձճասարակածալին, Սրանքչունեն իրենց ինքնուրույն օ-

դային զանգվածները կ տարվա տարբեր եղանակներին ընդունում են իրենցից Հյուսիս կամ Հարավ տարածված Հարհվան գոտուն բնորոշ օդային զանգվածները: Ամռանը ընդուեն Հասարակածին մոտ նում դոտու օդային զանգվածները, ձմռանը՝ բնեռամերձ գոտունը։ Այսպիսի տեղաշարժերիարդասիքն այն է, որ մերձ» մասնիկով դուտումկլիմայական ցայտուն արտաճալտված սեղոնայնուպայմանները ունեն թյուն՝ նայած որ օդային զանգվածներնեն տիրապետում: Գոտիների կազմում ամենամեծ բաղադրիչները (ճորինվածքային միավորները) զոնաներն են: Ա. Ա. Գրիգորեր (1964) գրում է, որ աշխարճագրականզոտիներիառանձնացման Հիմքում բնկած են Երկրի մակերնույթի ջերմային պայմանների տարբերությունները, իսկ զոնաների առանձնացման ճիմքում՝ ճառագայթային Հաշվեկշոի տարբերությունները ն երկրի մակերնուլթի խոնավությունը (տեղումների քանակը)» ջրա-ջերմային ռեժիմը: Ընդ որում օվկիանոսներում այսինքն՝ խոնավությունը չունի այն նշանս կությունը,ինչ՝ ցամաքում: Այդ պատճառով էլ օվկիանոսների գոտիներում գրեթե չկան ջրա-ջերմային տարբերություններ, որոնք զոնաներ առաջացնեին, ուստի օվկիանոսներում ղտնաներչկան: Ջոնան բնական գոտու մի մասն է, որն առանձնացվում է ռեժիմի «Համեմատաբարմիատարը ճատկանիշներտվ. Զոնաների բնութագրության մեջ օդտագործում են խոնավացման գործակիցը, չորության ճառագայթայինինդեքաըն այլ գործակիցներ:

չրա-ջերմային

եթե գոտիներն ունեն լայնակի ուղղություն, ապա զոնաները, չորության գործակցի մեծությունից կախված, կարող են ունենալ այլ նս, երբեմն նան միջօրեակաուղղություններ նի ուղղություն, ինչես այդ նկատվում է ՀյուսիսայինԱմերիկայում (պրծրիաներիզոնա): ելնելով սրանից գոտիները անվանում են «լայնակի գոտիներ», իսկ զոնաները՝ «չորիղոնականզոնաներ»:

Ձոնաներիկլիմայական պայմանները ամբողչ երկարու-

թյամբ միատարր չեն, ցամաքի ափամերձ մասերն ավելի մեղմ են, մինչդեռ կենտրոնականմասերում չոր է: Այստեղից էլ ծագում է սեկտորայնությանգաղափարը,որի մասին արդեն նշել ենք:

Այժմ ջննարկենք սեզոնայնությունը եռաչափ ճՀամակարգում (ինչպես մթնոլորտում, այնպես էլ ջրոլորտում ու քա-

թաղանթում տեղի ունեցող ոլորտում): Աշխարճագրական ՖՓրնույթներնու պրոցեսները փոփոխվում են ոչ միայն ճորիպոնական, այլ նան ուղղաձիգ ուղղությամբ, ն պյդ փոփոխություններն ավելի լավ են ուսումնասիրված չրոլորտում ու մթնոլորտում: գործունեության Համար կարնոր երնույթ է բարձՄարդու րադիր գոտիականությունըլեռներում: Ի տարբերություն Հոբիզոնական զոնալականության՝ լեռնային երկրների զոնայաՃճարմարէ անվանել «բարձկանությունը: ըստ բարձրության, բբադիրգոտիականություն», սակայն այս գոտին չպետք է շը«իոթել լալնակի գոտիների Հետ: գոտիականությունըշատ աղբյուրներում անԲարձրադիր նան վանվում է «ուղղաձիգ գոտիականություն», կամ շուղղաձիգ զոնալականություն»: Բարձրադիրգոտիականությունը լեռներում արտաճալտված գոտիականություննէ, իսկ ուղղաձիգ գոտիականությունի վերաբերում է թն ցամաքին ն թե ծովին, այսինքն ընդ«գրկում է նան բարձրադիր գոտիականությունը:ինչ վերաբերում է ուղղաձիգ զոնալականությանը, ապա ալն պետք է գործածությունից ճանել, որովճետն ուղղաձիգ գոտիականությունն արտաճայտում է երնույթի էությունը: Որքան լեռնային երկիրը մոտ է Հասարակածին, այնքան բարձրադիր գոտիների սպեկտրը ընդարձակ կլինի՝ գոտիները շատ կլինեն: Այսպիսով, աշխարճչագրականթաղանթի եռաչափ վերլուծությունը ցուլց է տալիս երեք անշամասեռություն՝Հճորիպզոնական զոնայականություն, սեկտորայնությունն բարձրագիր գոտիականություն:

ԹԱՂԱՆԹԻ ՀԱՄԱՋԱՓՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄՈՏԱՀԱՄԱՋԱՓՈՒԹՅՈՒՆԸ

ը(ՍԻՄԵՏՐԻԱՆ),

(ԴԻՍԻՄԵՏՐԻԱՆ),

ՀԱԿԱՀԱՄԱՋՉՋԱՓՈՒԹՅՈՒՆԸ

(ԱՆՏԻՍԻՄԵՏՐԻԱՆ),

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԱՆՀԱՄԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆԸ

(ԱՍԻՄԵՏՐԻԱՆ)

Աշխարձչագրական թաղանթում նկատվում

են

երնույթներ,

որոնք ճամաչափորեն կամ ղուգաչափորեն կրկնվում

են

եր-

կու կիսագնդերում, երնույթներ էլ կան, որոնք Ճակադիրենչ Համաչափությունը, նույննվ՝ զուգաչասիությունը (սիմետ-

րիան), այն երնուլթն է, երբ առարկան կամ երնույթը որնէ առանցքի կամ Հարթության երկու կողմերում Համաչափորեն կրկնվում է: Գունդը Համաչավ է, եթե այն կիսենք ն մուտեցնենք Հայելուն, ապա գնդի մեկ կետի չՀայելանմանպատկերը գունդը կամբողջացնի։ ԳնդիՀամաչափությունըկատարյալ է, որովճետնցանկացած ուղղությամբ կիսելու ղեպքում ստացված կիսագնդերը Համաչավփկլինեն: կան շատ առարկաներ, օրոնք ունեն Համաչափություն որոշակի չարթությամբ կըրտըելու դեպքում: Օրինակ, կոնը կարելի է Համաչափորենկիսել միայն գագաթից դեպի ճիմջը իջնող ուղղաճայաց Հարթություններով: Պարզվում է, որ աշխարչագրական թաղանթում նս դգոյություն ունի Համաչափություն, որն արտաճայտվում է չերմության բաշխման, մթնոլորտի Համաշխարճայինշրչապտույտի, աշխարճագրականգոտիների ն այլ բնութագրիչներիմեյ: կիսագնդի արնադարձային գոտուն Օրինակ,Հյուսիսային Հարավային կիսագնդում Համապատասխանումէ նույնանուն գոտին, բարեխառն դոտիները Համապատասխանումեն միմյանց ե այլն:

Սակայն Համաչափությունը ընդչանուր աոմամբ արտաճչայտվում է խոշոր ընդչանրացումների դեպքում, երբ երեվույթները դիտում ենք ճամամոլորակային տեսանկլունիցը: Ավելի մանրակրկիտ (մեծ մասշտաբի) ուսումնասիրության դեպքում 4Ճամաչափությունը զգալի չափով խախտվում է: այն երնույթն է, Մոտաճամաչափությունն (դիսիմետոիա) հրբ ճամաչափության ընդճանուր ֆոնի վրա նկատվում են շեղումներ, որոնցից առարկայի երնույքի «ամաչափությունը զգալի չափով խախտվում է: Մուտաճամաչափության ցայտուն թաղանթի օրինակ կարող է լինել աշխարչագզրական Հյուսիսայինն Հարավային կիսագնդեզոնալականությունը:։ րում աշխարճագրականզոնաները տարբեր հն, որոշ զոնաներ Հարավալին կիսագնդում նույնիսկ բացակայում են: Մոտաճամաչափությունըցայտուն արտաճայտվածէ սառցոլորտում (կրիոսֆերայում) ն չրոլորտում։ Այսպես, երկու կիսագնդերի բննաային շրջաններում կան սառցածածկտարածուու

2655.

ճամատասառցադաշտը Անտարկտիդայում առանձին օջախներով, Հյուսիսային կիսագնդում՝

թյուններ,բայց

րած է, իսկ կամ Հյուսիսային կիսագնդում բարեխառն մերձբնեռային իսլ շրջաններում բազմամյա սառածություն կա, ճարավային կիսագնդում այն շատ սաշմանափակ տարածում ունի: Մուռաճամաչափությունը ցայտուն է օվկիանոսների տարածման մեջ: Հարավայինկիսագնդում որոշ լայնություննեբի տակ օվկիանոսը ճամատարած է, մինչդեռ նույն լայնությունների տակ լուսիսային կիսագնդում օվկիանոսները ընդմիչվում են մայրցամաքներով: (խաղաղ ն Ատլանտյան) Շատ տեղերում օվկիանոսի մոտաճամաչափությունըվերածվում է Հակաչամաչափության: (անտիսիմետրիա)այն վիճակն է, Հակաճամաչափություն հրբ առարկաների երնույթների դասավորությունըկենտրոնական ճարթության կամ առանցքի նկատմամթ ճակառակ ։վատկերն ունիչ 0րինավ՝ երկրագնդի մի մասում բարձր լեոնաշղթա է, իսկ տրամագծորեն Հակառակ կողմում՝ խոր գնոսինկլինալ: Դրա ամենացայտուն օրինակը Անտարկտիդան օվկիանոսն են: Վերջինիս գոգավոՍառուցյալ Հյուսիսային րությանը ճամապատասխանում է նույն մեծության ցամաթ: ու

ու

ու

թաղանքում կան նան անչամաչափ Աշխարճչագրական դեպքում իերնույթներ. Անճամաչափության (ասիմետրիկ) բերի առարկաների դասավորություննայնպիսին է, որ Ճբու

տարը նարավորՀէ Համաչափության

գտնել: 0րինավ՝ձն

քարաբեկորի վրա ոչ մի ճամաչափություն չի գտնվի: Աշթաղանթում անճամաչավփերնույթներից են փարչճագրական ծովերի բաշխումը ծրկրազնդիվրա՝ կղզիների ձեր, Ճենց ինՔը՝ գեռիդը իր մանրամասներով, ճյուսիսային կիսագնդի մի քանի զոնաներ՝ տունդրան, տայգան, որոնց նմանակները Հարավայինկիսագնդում չկան:

Համաչափության

մոտաճամաչափության տեսության զարգացման գործում զգալի ավանդ մուծեց հ. ի. Շաֆրանովսկին (1968): նա գտնում է, որ Երկրի մակերնույթի յուրաքանչյուր մեծ փոքր Հատվածներում գոյություն ունի Երկրի ձզողական ուժի կոնաձն դաշտ, ն երկրի վրա բոլոր մարեթե մարմինը մինները կրում են այդ դաշտի աղդեցությունը: աճում է վեր, ապա ձեռք է բերում կոնաձն տեսք, եթե աճում ու

ու

է Հորիզոնական ուղղությամբ, ապա ձգողական ուժը նրան թերթաձն (տերնաձն) տեսք է տալիս: Կոնաձկ են ճրաբխային գագաթները, էրոզիոն լեռնաշղթաները, կարստային ձադարները: Տերնաձն են արտաբերման կոներն ու տեղատարման ՃՀարթությունները,դելտաները ն այլն: 6՛

ԵՐԿՐԻ ՄԱԿԵՐԵՎՈՒՅԹԻ ՀՈՐԻՆՎԱԾՔԱՅԻՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԳԾԵՐԸ

երկրի ներքին կառուցվածքին ծանոթանալիս(գլուխ երկբորդ) արդեն անդրադարձել ենք մայրցամաքներին, օվկիանոսներին ն այլ կառուցվածքային տարրերի: Այս բաժնում մեկնաբանվելու է մայրցամաքների օվկիանոսների ճատակի մակերնույթի բնույթը: Գեոիդի մակերնույլթը խիստ խորդուբորդ է. նրա մասերը, ու

՝

որոնք ծովից դուրս են եկել ն ունեն դրանիտայինմիջուկ, ցամաքային կեղնի Հատվածներ են (մայրցամաքներ): Այն մասերը, որոնք գրանիտային միջուկներ չունեն ն կազմված են բազալտային նստվածքային շերտերից, ներկայացնում են օվկիանոսային երկրակեղնեը,որի վրա էլ տեղավորված են ու

օվկիանոսները: Բացիայն,

կառուցվածքային այս խոշոր տարրերըտարբերվումեն ներքին «որինվածքով, տարբեր են նան արտաքնապես: Քննարկենքօվկիանոսի Հատակի ու ցամաքի ռելիեՖֆընառանձին-առանձին: որ

Ծովի Հատակի ռելիեֆը շատ բանով է տարբերվում ցամաքի ռելինֆից։ Ցամաքիանճարթություններըկարելի է տեսնել, շոշափել: Յուրաքանչյուր ոք ցանկացած պաճին կարո-

ղանում է դիտել ու ընկալել շրջապատը: 0վկիանոսի կամ ծոէ վի Հատակը քողարկված չրի շերտով. նրա անձճարթությունների մասին մենք գաղափարհնք կազմում միայն խորաչափականքարսոհզներիօգնությամբ:

Հնարավորություն (էքոլոթի) գյուտը Զայնախորաչափի տվեց շատ մատչելի ձնով կազմել նավի անցած ուղու Ճատակի տրամատը (պրոֆիլը): Քազմաթիվ տրամատներիմիջոցով Հնարավոր է դարձել բավական ճշգրիտ պատկերացում ստանալ օվկիանոսի Հատակի ոնլինֆի մասին: Ինչպեսցամաքի, այնպես էլ օվկիանոսի Հատակի կա257

17--1061

ռուցվածքային խոշոր տարրերի առաչացումը կապվում է տեկտոնական շարժումների Ճետ, ուստի ն դրանք ունեն բավական շատ ընդշանուր դծերյ, սակայն երի ուսումնասիրությունները կատարվում են խոշոր մասշտաբով, այսինքն՝ փոքբըտարածությունները՝ավելի մանրակրկիտձնով, պատկերը փոխվում է, որովճնտն ռելինֆադոյացնող գործոնները ծովի Հատակում այլ են, իսկ ցամաքում բոլորովին տարբեր: Օվկիանոսիճատակում տեղի է ունենում նստվածքագոլացում, ն երկար ժամանակաճատվածումռելիեֆի ձնեերը քողարկվում են նատվածքային շերտախմբերի տակ: Ուրեմն, ընդչանուր ուղղությունն այն է, որ օվկիանոսի ճատակում տեղի է ունենում ուհլինֆի Հճամաճարթում,քողարկում նստվածքային չերտերի տակ, մինչդեռ ցամաքում ոնլինֆադոլացնող գործոններն այնքան շատ են, որ տեղի է ունենում ոռելինֆիքանդավման անընդատ պրոցես. 4ճետնապես,օվկիանոսի Հատակի ռելինֆը ցամաքի ճամեմատ ավելի թույլ է մասնատված: Օվկիանոսի Հատակում կան բաղմաթիվ լեռնաշղթաներ» խորջրյա ավազաններ, բարձրավանդակներ, ոիֆտային Ճովիտներ։ ԴրանքՀանգամանորեն րւսումնասիրվեցին ճատկասպես20-րդ դարի երկրորդ, երրորդ բառորդննրում, Հճայտնաբերվեցին Հազարավոր կիլոմետրերի լեռնաշղթաներ, 4Ճրաբխային սարավանդներ ու առանձին գագաթներ:

ՀյուսիսայինՍառուցյալ օվկիանոսում սովետական զիտնականները Հարոնաբերեցին կոմոնոսովի Մենդելենիլեոնաշղթաները, ն դրանց երկու կողմերում էլ՝ խորըբնկաավաղանները: Հայտնաբերվեցնանսենի ստորջրյա շեմթը, որով օվկիանոսի կենտրոնական մասի ավազանը անՍառուցյալ ջատվում է նորվեգական Գրենլանդական ծովերի դոգավորություններից: ու

ու

Ատլանտյանօվկիանոսի Հատակի ռելիեֆի ամենաբնորոշ կառուցվածքայինտարրը Տ տառի ձնով գծվող ստորջրյա լեոնաշղթան է (Ատլանտյանլեռնաշղթա): Մի ջանի տեղերում լեռնաշղթայի բարձր գագաթները ջրից դուրս էն գալիս (Ազորյան կղզիներ, Համբարձման կղզի ն այլն): Լեռնաշղթայից արբեմուտքհ արնելթ տարածվում են խորը ջրային ավազանԱջներ (4յուսիսամերիկյան, Բրազիլական, Արգենխոինյան, դոլական,կապի): Աֆրիկայիճարավայինծայրամասից մին268

չն Ատլանտյանշղթայի Հարավային ծայրը ձգվում է կետայի լեռնաշղթան: ծնրկուս միացման տեղում Տրիստան-Դակունյա ն Գոֆ կղզիներն են. Ատլանտյանօվկիանոսում խորն Հչարաանդունդները երկուսն են՝ Պուերտո-Ռիկոյինը ջրյա վային Սանդվիչյանը: Հնդկականօվկիանոսը ռելիեֆի տեսակետիցբաժանվում է փրկու մասի՝ արնեմտյան ն արնելյան Դրանց միջն սաճմանն անցնում է Շրի-Լանկայիցմինչն Կերգելենկղզին ձըգ-

Հնդկականլեռնաշղթայով: Արնելյանմավող կենտրոնական սի Ճատակը միապաղաղ է, բարձրացումներ ու կան կամ քիչ

են:

Ճավա կղզուց

վայան խորջրյա անդունդը,

որը

ոչ

Հեռու

կղզիներ չըգտնվում է ճա-

ծչնդկականօվկիանոսում

միակն է:

Հնդկական օվկիանոսի արնմտյան մասի ճատակը շատ կան բազմաթիվ կղզեխմբեր, որոնց միջն էլ՝

տարասեռ է,

մի քանի գոդավորություններ:

Խաղաղ օվկիանոսի Հատակի կառուցվածքն ավելի բարդ նս է, օվկիանոսի արնելյան կեսն Ուշագրավ որ այստեղ ունի ավելի Հարթ Ճատակ, Ամերիկայի ավերի մոտ գտնվում

է,

են

խորջրյա անդունդները: 0վԳվատեմալայի Ատոկամայի,

կիանոսի արնմտյան

մասում

ճակադրություններըմեծ

հեն:

Այստեղ կան բազմաթիվ կղզեխմբեր, նրանց միջն՝ խորջրյա

անդունդնհի՝ Ճապոնական, Ռյուկլու,ՖիլիպինԿուրիլյան, յան, Մարիանյան, Տոն ցաւ,ԿերԲուգենվիլի, Նոր-Հերբրիդյան,

մաղեկ, Ստորջրյալեռնաշղթաներիցեն՝ Հավայանը,Ֆաննինգը

(նննտրոնականռլոլինեզական սպորադներ): Վերջչինինզուդաչեռ՝ Մարշալյանն Փիլբերտիկղզիներիշարքով Ռոսսի ծովից Հյուսիս ձգվում է մեկ այլ լեռնաշղթա՝Հարավ-հաղազլեռնաշղթան ն այլն: օվկիանոսյան Ատլանտյանն ՀնդկականօվկիանոսներումՃաԽաղաղ, տակի ռելինֆում կարելի է նկատել մի քանի օրինաչափություններ. օվկիանոսների կենտրոնական մասերում խորու-

թյուններն ավելի փոքր

են, քան

եզրերում, որտեղ

ն

դանըՁԵ9

վում են անդունդները: Այնուճեւտն, ոչ մի տեղ անդունդների կողբին ստորջրյա լեոնաշղքաներ չկան, սակայն կան ցամաքային լնոնաշղթաներ: Ցամաքիոնլիենֆը շատ բազմազան է: նախ նշենք, որ բոլոր մայրցամաքները բացի Անտարկտիդայից,զույգ-զույգ

են՝ Հյուսիսային--Հարավային եվրոպա--Աֆրիկա, Ամերիկա, Ասիա--Ավստրալիա:Ցուրաքանչյուրմայրցամաք ճարավում վերջանում է հռանկյունաձն Ցամաքներնարնմուտքում ու-

ծոցեր, իսկ արնելքում՝ ելուստ-թերակղզիներ: Ցամաքների արնելյան մասերում կան բազմաթիվ կղղեամբեր, արեուռուցիկ մամուտքում դրանքբացակայում են: կղղզեխմբերը են սով ուղղված դեպի արնելք, իսկ միջօրեականի ուղղությամբ ձգվող կառուցվածքային խոշոր տարրերը ճյուսիսում տեղաշարժված են դեպի արնեմուտքն ստացել են Տ տառի նեն

ձեր (Վորդիլինրներ,Միջին-Ատլանտյանստորջրյա

լեռնաշրղ-

այլն), Յուրաքանչյուրմայրցամաքում առանձնացվում ն եզրային-բարձրադիր: Այսպիսիպատկերը ճակադիր է օվկբանոսի ճատակի բնույթին, որտեղ ամենաբարձրըկենտրոնական մասն է: Ցամաքիոելինֆի ամենացարտուն տարրերը լեռներն դաշտավայրերնեն: Աչքի են ընկնում լնոնաշղթաների երկու Հիմնական զոնաներ՝ Խաղաղօվկիանոսյանօղակը նե Ալոլքա

ն

են

երկու գոտի՝ միջին-ցածրադիր

ու

Հթմալայանգոլին: Երկրի կեղեի զարգացման պրոցեսում, ինչպես նան ճաՀեւտկանմաշխարճայինօվկիանոսի ճետ փոխներգործության քով առաջացել են կղզիներ: Դրանցընդճանուրտարածությունը 9,9 մլն կմշ է, խոշորները, որ ունեն ավելի քան 200 4ազար քառ

կմ մակերես, Ըստ ծագման

կերպ.

`

տասն

բոլոր

(աղյուսակ 4) կղզիներըխմբավորվում են

են

ճետելալ

պլատֆորմային, մայրցամաքայինլանՄայբգամաքային՝ չի, լեռնագրական, կղզիների խմբերի, մերձափնյա, չխերա-

յին, դալմաթյան, ֆիորդային, ցամաջալեզվակնհրի ն ների, դելտային:

ոլաջ-

կղզիները ամենախոշոր Աշխաոբճի

Ազյլուսակ

Տազ. կմշ Տարածքը,

Հա Ֆոր Գրենլանդիա

կալիմանտան (Բորնեո)

Մադապասկար Սաֆֆինի երկիր

Սումատրա

Մճծ

ԲՔրիշանիա

Ճոնսյու

Վիկտորիա էլամիրի երկիր

՝

ճրաբխային, լավային ճեղքային արտավիժԻնքնութույն՝ ման-վաճանաձն ն կոնային, կորալական, մերձափնյախութեր, պատնեշային (բարինրային) խութեր, ատոլներ։ Մայրցամաքային կղզիները ծագումով կապված են մայրցամածքների ճետ, նրա շարունակությունն են կազմում, իսկ ինքնուբույն կղզիները մայրցամաքների ճետ անմիջականկապ չունեն, նրանք ինքնուրույն ծագում ունեն: ճաԱրշտածին ազդակնեոով ստեղծվածկառուցվածքներ

մաջի վրա արտածին ազդակների ներգործությամբ առաջանումեն ռելիեֆի մի քանի ձներ, որոնք խմբավորվում են ջչրաէրողիոն, սառցադաշտային,4ողմային (էոլային) ն գրավիտացիոն(ծանրաձակ)տիպերում: ձները Ճանդես են գալիս մակերնութային լը«րաէրողիոն ն վացման ճունային էրոզիայի ձներով: Մակերնութային 1Ըվացման ձնին անվանում են ճողի էրոզիա. Վերջինստեղի է ունենում մթնոլորտային տեղումներից առաջացած մակերեվութային Հոսքից՝ չրաշիթերի միջոցով: Մանրաչողըլանջեէ գետերին ն նրանց միջոցով Ճերից լվացվելով ճասնում ռանում օվկիանոս: Հունային էրոզիան առաջացնում է Հովիտների տարբեր ճաձներ։ կան Հովիոտներ,որոնք ունեն մի քանի Հարյուր ղար մետր խորություն չավասարակշոությանտրամատին («րոֆիլին) Հասած գետերը ձգտում են Հովիտը լայնացնել: էն դետաճովիտներ, որոնք ունեն մի քանի տասՀանդիպում ու նյակ Հարյուրավորկիլոմետր լայնություն: ու

Հովտի մի տեսակը ձորակն է: Վերչինիսլայնակի կտրըվածքը ունի «Մ» տառի ձն. Միջին-Ռուսական,Մերձվոլգյան բարձրավայրերում ձորակները զգալի վնաս են պատճառում տարածքը անպնտքանում գյուղատնտեսությանը՝ է, Ճճողը՝տեԴա ղատարվում: ավելի արագ է տեղի ունենում այնտեղ, որտեղ սնաճողի տակ գոյություն ունի լլոսի շերտ: րաէրողիոն ձների մեչ կան ոչ միայն քանդակված, այլն կուտակումային ձնհր՝ ճարթություններ, գնետաբեր-ալյուվիալ դաշտավայրեր, սելավային եղեղաբեր (պրոլյուվիալ) նատվածքայինչարթություններ, գետային դելտանեձր,արտաբերման կոներ ն այլն: ուժերի կողմից ստեղծված ռելիեֆի ձներից են Արտածին ասոցաղաշտայինսառցաքերման (էկզարացիայի)ձները՝ կառերը, կրկեսները, կարոիդները, գանգրաշնր ժայռերը, տրողկուները (տաշտաձն4ովիտները) ն այլն: Սառցադաշտային տակման ձնձր՝ղանդրային դաշտեր, սառցաբերուկ (մորեննծրի) տարբեր տիպեր, ջրասառցադաշտային (ֆլյուվիոգլյացիալ) նստվածքներ ն այլն: Սրանքբնորոշ են բնեռային երկամ բարձր լեռներին, որտեղ կա ապոցադաշտային կբրներին, դործունեհություն: ու

(էոլային) ձեերը տտեղծվում են քամու միչոՀողմային են ավազային դյուները, բարխանները, թմբացով: Դրանցից

վոր ավազները, Հողմային ճողմաճարման ձները՝ սնկաձն ժալյոնրը, Հողմախոռոչները (լարդանգները): Որտեղ զարգաքած են Ճճողմայիներնույթներն ձները, այնտեղ ջրաէրոու

դիոն ձները լայն տարածում չունեն: Հողմայինն ջրաէրոզիոն ձններըՀակամարտիկներեն ն Հազվադեպ են միասին գոր-

ժում:

|

Գրավիտացիոն(ծանրաճակ) ուժի միջոցով առաջացած ձները ինքնուրույն, առանց այլ ազդակների ներգործության,

նախադրյալներեն ըսստեղծվել չեն կարող: ուրը, սառույցը շարժման մեջ դրվի ն ծանրաճակ տեղժում, որ դզետնաճողը տւժի միջոցով շարժվի: Այդպիսիերնույթներ են սողանքները, ն «խլվածքները,ցեխասաճքը ("ոլիֆլուկցիան), ձնաճյուսերը այլն: Սանրաճակուժի միչոցով շարժման մեչ են դրվում զակամ մերձճոռիքափ լանջերի գետնաճողերը: Հորիզոնական

,

րբիզոնականՀարթություններում ծանրաձչակուժերը ռելիեֆի ձներ առաջացնել չեն կարող:

ԹԱՂԱՆԹԻ ՉՈՆԱՑԱԿԱՆ ՀՈՐԻՆՎԱԾՔԸ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

Արդեն նշել ենք,

զոնայական հրնույթները Երկրագնդի վրա նրա դգնդաձնությանարգասիքն Էն, այսինքն՝ արեղակՖՆայինէներզիան աշխարճագրականտարբեր լայնություններում տարբեր քանակական արտաճայտություն ունի, որի «ետնհանքովառաջանում են ջերմային արնային (սոլյար) գոտիներ, դրանով էլ պայմանավորված են ճնշման, տեղումների դոտիական ն Հողաբուսական ծածկույթի ու կենդանականաշ`

որ

խարչի ղոնայականարտաճայտությունները:

ման

Աշխարձագրական զոնայականությանպարղ

Ե. Ն.

Համար մի խումբ աշխարճադետներ(8. Մ.

Ռյաբչիկով, Ռ. մ. Միխայլովա, Ալեքսանդրովսկայա, 1963)այդ զոնաներն

Լուկաշովա, Գ.

Ն. Երեմով,

Վ.

պատկերաց-

Մ.

Ն իգնատնե,

Ա.

ու

գոտիները խոշոր ընդճանրացումներով տեղադրել

կայական ցամաքի վրա, որն ունի

26):

ինչպեսցույց

շուռ

տված

են

երնա-

տանձի ձն

տալիս սխեման, ցամաքն ամենից տարածում ունի Հյուսիսային կիսագնդում, որի շնործիվ է

(նկ. մեծ ցա-

Հառովածներին-սեկտորներինճամապատասխանող մաքային զոնաներն ընդարձակ ենչ

Հարավայինկիսագնդում

այդ

զո-

նաները սեպավորվում են: Հարավային կիսագնդի զոնաները ընդճանուր գծերով կրկնում են Հլուսիսային կիսագնդի ղո-

նաններին։Պարզվումէ, որ շատ զոնաներ դասավորվածեն ոչ Թե լայնակի, ինչպես մենք սովոր ենք տեսնել ՍՍՀՄ Եեվրոպական մասի ջարտեզի վրա, այլ՝ միջօրեականի

ուղղու-

թյամբ:

«իմնված է Երկրագնդիչրա-ջերմաԶոնայականությունը յին վարքի վրա, ուստի Հասարակածիցմինչն բնեռ զոնաները փոխվում են Հետնյալ Հերթականությամբ՝Հասարակածային

մերձչասարակածայինփոփոխականԽոնավուանտառներ, անապատքյամբանտառներ,սավաննաների,արնադարձային անտառա աա ների,մերձարնադարձային տափաստանների, փաստանների, խառը,փշատերե), անտառների (լայնատերեյ

ծ0

ԳՈՏիներ

22.2

«շշ

լ

դրան

ՇՆ

ԵՆ.

Էչ

արկտհ ՆԱՆԱ ՎԼ.-

ԱՏաաաաաՆ ԿԱՀ //1թարեխառն յ

։

ք

ՀԱՒ

/

շն

1--Մերյարնա դարչային

(50

-

/

Արնադար

ԺԻՆ

ջը

--

Իր կած: ԳՄ8րյհասարա ժա.

մ

՛ 23Հասարակածային

ՀՐ

"`

Պո: ոյհամարակածային

/

Արնադարչային

Ք0

`

Մերյարնադարչային «0

-՞ զարնխառն ն

Մնրջանտարկտիկակ" ն

-

(«նտառկտիկակայ

ՀՀ ՇՀԱեշարգտրկայաք անապատ

ՍԱՌՑԱԴԱՇՏ

ՑԱՄԱՔԱՅԻՆ

.----1 Հա

4,7 Նկ.

96.

7Ր

,

ար

գ

ՊՅ՞

Հ»

Հիպոթեզային րամացի վրա գոտիներըե զոնաները (րոտ

Ռլաբչինովի մյուսների, 1969),

Ա.

Մ.

ւ

գոտիների սաշմաններ ցամաքում ն ծովում, 2--. զոնաներիռաճմանները,ֆ-- տիրապետողքամիները, Տեր, Ֆ-- սառք ճոռանքներ, 1--

4-.

աշխարճչագրական տաք

ճոստնց-

անտառատունդրայիչտունդրայի, բնեռային սառցային անապատներիզոնաներ: Ստորն Համառոտակի քննենք աշխարչադրականթաղանԹի բնական դուիները, իսկ նրանց սաշմաններում՝`բնական զոնաները:

գոտի Տարածվումէ ԱմազոնիդաշտաՀասարակածային վայրում,կենտրոնականԱֆրիկայիարնեմտյանմասում (նոն-

կրղգոյի ավազան), Գվինեական ծովափին, ինդոնեզական զիներում. Ամբողջությամբծածկված է խոնավ Հասարակածային անտառներով (գիլեյներ): ՃառագայթայինՀաշվեկշիոր 70--80 կկալ/սմ2տարի, շուրջ տարի ջերմաստիճանը24-225 է, չուրն առատ է, գումարային խոնավացումը, այսինքն տեղումների ն Հոսքի տարբերությունըմուտ 1400 մմ է: Ջերմության, խոնավության, կենսաբանական պրոցեսների սեղոնային ոիքմը արտաչայտված չէ: Շատ ուժզին է ընթանում կենսաքիմիական Ճճողմաճարումը, տեղի է ունենում քիմիական տարրերի ջրային տեղաշարժ (միգրացիա) մանրըօրդանիզմների անմիջական աջակցությամբ: Ձնավորվումէ ալիտ Ճճողմաճարման կեղեն,տեղում մնում են ալյումինի ն մասամբ երկաթի օքսիղները, որի ճետնանքով ճողի գույնը կարմրադեղնավուն է, ճողերը լաստերիտայինեն: Ջրաջերմայինվարքը շատ նպաստավոր է օրգանիզմների զարգացման ճամար. ուստի կենսաբանական շրջապտույտի ն տարողությունն է մեծ ն արագությունը, ՎերջինսՀասնում Աճում են է մշտադալար ծառատեսակներ,բնագ/հա: կան պայմանները թույլ են տալիս ստանալ տարվա ընթացքում երեք բերք: Մեծ Հարաբերական խոնավության ն ֆոտոսինթեզի փոքր ուժգնության պայմաններում (ամպամածության անտառներում ծառերի ստվերի տակ լուսավո րության պակասությանպայմաններում)բույսերի մեջ սպիու

տակուցներըքիչ են (8--104.): Այս գոտու պտուղներըարնանման դղարձայինի չեն. Բարձր խոնավության պատքաղցր ճառովգյուղատնտեսականկուլտուրաներիթիվը մեծ չէ, սաճէ խոնավասերներով՝բրինձ, կաուչուկպտու մանափակվում ժառչկոկոսյան արմավենի, եգիպտացորեն,բանան ն այլն:

հնականբուսական ծածկույթն աչքի

ներիբազմազանությամբ:

Շատ

է ընկնում տեսակ բնորոշ է բուսականության

գոտու զոնաներն են՝ բաղզմաճարկությունը: Հասարակածային

Ճճասարակածայինխոնավ անտառներ տերնաթքափի անտառներ:

ն

Հասարակածային

Մերշձճասաբակածային գոտին երկու կողմից եզերում

է

ճասարակածայինգոտին: Բաժանվումէ երկու զոնայի՝ վաննաների ն մուսսոնային անտառների: Ճառագայթային Հաշվեկշիռր 70--75 կկալ/սմշտարի է, Ամռանըամբողջ դոէ տին գտնվում Ճճասարակածային օդային զանգվածների աղդեցության ստակ,ուստի նույն կլիմալական պայմաններն են, փնչ որ ճասարակածի վրա: Զմռանը ճասարակածային օդը քաշվում է մյուս կիսադունդ, ուժեղանում է արնհադարձային օդային զանգվածների՝պասսատների աղդեցությունը. գոտին չորային է, տեղումները բիչ են, ըտտ որում սավաննաներում սեզոնն ավելի երկարատն է, բան խոնավը, այնինչ մուսչոր սոնային անտառներում դիտվում է ճակառակը:Կննսաքիմիակա՞ն ճողմաճարմանթափը մեծ է, ընթանում է ճողերի լատերիտացման եռանդուն պրոցես, որն ունի սեղոնային ոիթմ. ձմռանը թուլանում է, ամռանը՝ուժեղանում: Մուսսոնայինանտառներում կենսաբանականշրջապտուլտի արագությունը կազմում է 2000--3500 ց/հա,իսկ սավաննաներում՝ 1200--1700 ղանդված: չոր գ/նա սա-

անտառատափաստաններ Սավաննաները արբրնադարձային

հն, որտեղ

բուսականությանընդճանուր ֆոնի վրա խոտային

ծառատեսակներիպուրակներ կամ առանձին-առանձին ծառեր (բառբար, ակացիա, արմավենի, իսկ Ավստրալիաւյում՝էվկալիպաներ ն այլն): Չոր սեզոնի շնորչճիվ պըտուղների շաքարայնություեը ն սպիտակուցների քանակը մեծ է: Չոր ժամանակ արձչեստականոռոգում կատարելու դեպքում կարելի է տարեկան երեք բերք ստանալ: Բերքատվության բարձրացումըկախվածէ պարարտանյութերիօգտաԱֆրիկական,բրազիլական, ավստրալականսագործումից: վաննաներում դեռնս կան ճատվածներ, որոնք յուրացված չեն չրի պակասի պատճառով:Սավաննաների խոտային ծածֆվույթը նույնիսկ դալար ժամանակ կոշտ է: աճում

են

գոտի. տարածվում Հ Աֆրիկայում(ՍաԱրնադառձային Նեճարա, կալաճարի, նամիր),Ասիայում (Ռուբ-էլ-Խալի, ֆուդ, Թար), Ավստրալիայում(Մեծ Ավազային,Վիկտորիա):

-.

Հիմնականումանապատներեն, որտեղ շուրջ տարի տիրապեանաեն պասսատները: Մերձարնադարձային տում գոտու ճետ են որը զոնա, լայն կազմում մի Ճսկայական պատների գրավում է ցամաքի մակերնույթի 17-րդ մասը: Ճառագայթային ճաշվեկշիռոը60--70 կկալ/սմշտարի է. ամբողջ տամմ: Արնաքանակը 50--200 բին տաք է ու չոր: Տեղումների դարձայինանապատներում միշտ շոգ է, ամռանը միչին յերմաստիճանը կազմում է 30--37", երբեմն ավելի քան 50---556, ջերմաստիճանայինօրական տատանոսիներըմեծ են, ճարաբերական խոնավությունը միշտ փոքր ձ՝ 20--4040, երբեմն եջնում է 1040-ից: Անապատումկենսական պրոցեսներըթույլ են ղարդացած: Բույսերն ունեն խոր արմատային ցանը, որպեսզի կարողանան խոնավություն գտնել: Խոնավառատամիսներին աճում են կարճակեցներ (էֆեմերներ) ու բազմամյա կարճակեցներ Կենսաբանական շրջապտույտիարագությու(էֆեմերոիդներ): է 0-ի կամ Հեկտարինմի քանը անապատներումմոտենում նի ցենտներ, կիսաանապատներումմի փոքր ավելին է: Բույսերի ստորգետնյա մասերն ավելի մեծ զանգված ունեն, թան վՎերգետնլա:Օժտված են ավելի մեծ օսմոսային ճնշմամբ ն կարողանում են ճողից կորզել խոնավության նուլնիսկ ամեկաչնչինքանակը: գոտու Արնադարձային արնելլան մասերը մայրցամաքներում ունեն մուսսոնային կլիմա, որտեղ տարածվում են սեղոնային առատ խոնավությամբ անտառներ: Սրանքքիչ են տարբերվում մերձճասարակածալյին մուսսոնային անտառնեբից: եթե արնադարձային անապատներիզոնայում Հողերը կմախքային են, պարզունակ գորշաճողեր ու մոխրաճողեր, աղուտներ, ապա մուսսոնային անտառներոսի՝կարմրաճողեր

դեղնաչճողեր:

ու

Արկադարձային գոտինյուրացման կարիք ունի: Դրա Հա-

-

մար անճրաժեշտ է լուծել քաղցրաճամ չրի պրոբլեմը: Մինչե այժմ յուրացված ոռոգելի տարածություններում մշակում Ֆն՝ բամբակ, բրինձ, արնադարձայինպտուղներ: ՛

Մեոբձաբեադառձային գոտի. Ճյուսիսայինկիսագնդում

բնդդրկում է ընդարձակ տարածություններ:Ճառագայթային Հաշվեկշիռը50--60 կկալ/սմ2տարի է։ Ամառայինամիսնե207

-

՛

անգվածները,

բին գերիշխում են արնադարձային օդային պասսատների գոտին չարժվում է ճլուսիս, ն մերձարնադարեն ձային երկրները ամբողջովին Հայտնվում ալդ օդային զանգվածների տակ. ամռանը ջներմաոտիճանը բարձրանում է այնքան, որքան արնադարձային գոտում (30--32",-«առանձին դեպքերում՝ 45--50:), մթնոլորտային տեղումները շատ են, կավ Զմռոանըպասսատներիգոտին քաշվում է դեպի Հշասարակած, ն մերձարնադարձայինգոտին ճայտնվում է բարեխառն օդային զանգվածների գերիշխանության տիրույթում, առաջանում են ցիկլոններ, տեղումներ: Ջմեռային չերմաստիճանները շասո ցածր չեն (5--10"), բայց պատաճում են մինչն 20" սառնամանիքներ: են միմյանգոտում առանձնանում Մերձարնադարձային ցից տարբեր արեմտյան, կենտրոնական ն արնելյան սեկտորներ, որոնք զոնաներիարժեք ունեն: Արնելյանսեկտորը մուսսոնային է՝ անտառային ծածկույթով: Ամառայինմուսսոնը բերում է առատ խոնավություն (ԱրնելյանՉինաստան,կոբնա, Ֆլորիդա, ԱՄՆ-իճարավ-արնելյան մասերը, Հարավսա-

արնելյանԱվստրալիա, ԲրազիՀարավ-արնելյան Աֆրիկա,

լական բարձրավանդակիծայր ճարավր ն այլն), այս գոտու արնմտյան սեկտորը ամենից լավ արտաճայտվածէ Միջերկբական ծովի ավազանում՝ Հարավային Եվրոպայում, Փոքր մասերում, ափամերձ Ասիայի Հյուսիսային Ամերիկայում

ճարավ-արնեմտյանմաԱվստրալիայի (հալիֆոռնիայում),

ու ունի խոնավ մեղմ կլիմա, ամռանը՝ չոր շոգ, բուսականությունը Ճարմարված է սեզոնային ռիթմին, վոշտատերն |՝ չորակյաց ճատկանիշներով:

սում:

Ձմռանն

Գոտու

կենտրոնականսեկտորը կլոր տարի չոր է, բնդարձակ տարածությունեն գրավում անապատներնու կիսաատնապատները (ճարա-կում, Տակլա-Մական, Գոբի,իրանական, Մեծ

Ավազանին այլն)' Մուսսոնայինշրջաններում տարածված են դեղնաճողեր, կարմրաչճողեր. չոր մերձարնադարձներու՝ տորշաճողեր, դարչնագույնՀողեր, մոխրաչճողեր,աղուտներ։ Միջչերկրածովյան մերձարնադարձներումգ̀որշ-վամրավուն, գորշ դարչնագույն, դեղնավուն Հողեր. կենսաբանական շրջապտույտիա/

րագությունը անապատներում 4եկտարի վրա մի քանի ցենտավազանում ներ է, կամ ավելի պակաս. Միջերկրածովային 40--100 ցչ իսկ մուսսոնային անտառներում՝մինչն 130--200

գ/հա: Մուսսոնայինանտառները մարդու դործունեության շնոր՝

4իվ մեծ մասամբ վերածվել են ցանքատարածությունների, որտեղ մշակում են բրինձ (Արնելյան Չինաստան): Քաբեխառն գոտի.ճյուսիսային կիսագնդում ցամաքը մենից ընդարձակ տարածություն է զբաղեցնում, Հարավային կիսագնդում գոտու մեջ սեկփոքր: Հյուսիսային կիսագնդումվ՝ է զարգացած, ն կենտրոնատորայնությունը ամենից լավ կան՝ ցամաքային սեկտորում դոնայականությունըստանում է իր դասական արտաճայտությունը: կիսագնդի բարեխառն դոտում, բացառուՀյուսիսային Քյամբ արնելյան ծայրամասի, տիրապետումէ օդային զանգվածների արնեմուտքից արնելք տեղաշարժը, ցիխիկլոնները շարժվում են արնելք, տեղումների բանակը արնեմտյանսեկտորում շատ է, դեպի արնելք՝ նվազում է: Արնելյանսենկտոբում օվկիանոսային սառը ճոսանքներիազդեցության պատճառով (1աբրադորական, աշխարճագրական կամչատկայի) ղոնաներն իջնում են չարավ: Արնելյան սեկտորներն ունեն Ճառա-չ կլիմա, քան արնեմտյանները: ավելի Հանբարենապաստ գայքային Հաշվեկչիոը 40--20 կկալ/սմ2տարի է: գոտու ցամաքային սեկտորը նվրասիայում Բարեխառն մեծ ունի շատ ղզարղացում։Այստեղ Հարավից Ճյուսիս տաեն՝ րածվում անապատային, կիսաանապատային,տափաստանային, անտառատափաստանային, լայնատերն, խառը ն փշատերկանտառները, որոնցից լուրաքանչյուրը ինքնուրույն զոնա է կազմոսի: ա-

.

չոր, Հուլիսի Անապատայինզոնայում ամառը շող է է, առանձին դեպքերում՝45՝. միջին չերմաստիճանը 28--30« ձմռանը ցուրտ է, Հունվարին --5--10`, երբեմն՝ --3Յ0", տե100--200 մմ: Ճողեր են, դումները՝ Հողերը անապատային մոխըաճողեր,աղուտներ. բուսականությունըթույլ է զարգացած, կենսաղանգվածիտարեկան աճը 2--10 ց/հա է: ու

վլիման կիսաանապատային

ձմռանըավելի

ցուրտ

մի փոքր ավելի մեղմ է,

բայը

է, քան անապատներում:Հողերը գրեթե

է օշինդրով, ուղտավշով, կարճակեցներով (էֆեմերներով)։ կենսազանդգվածի արագությունը 10--30 ց/ճատարի՛է: է ՄիջինԴանուբյան զոնան Տափաստանային տարածլում Ամառն այստեղ դաշտավայրիցմինչն Արնելյան9քնաստան: է (18--24"), երբեմն ջերմաստիճանը տաք բարձրանում է 40", ձմեռը արնմուտքում մեղմ է (3--4`), արնելքում՝ --10---.Վ0--455, տեղումների 205. առանձին տարեկան դեպքերում: Ճճաստատ300--600 մմ: է գալիս, քանակը ձյուն "Զմռանը կարվում է կայուն ձնածածկույթ: Ամառվա չորությունն ճատնությունը Հնարավորություն չեն ստեղծում մանրօրգանիզմների կողմից բուսական մնացորդների արադ քայքայմանը, ն Հումուսը կուտակվում է: Այստեղ տարածված են սնաչողեր կամ շագանակագույն Հողեր, Բուսականությունը խոտային է, վերերկրյա մասը՝ միամյա: Աճում են՝ փետրախոտ, շյուղախուտ,սիվզախոտյ տիպչակ: Սակայնբնական բուսածածկույլթըխախտված է. մշակվում հն չացաճատիկներ, ն այլ կուլտուրաներ: Տափասշաքարի ճակնդեղ, արնածաղիկ է բնական վիճակում տանայինբուսականությունը ծ

'

ու

տալիս

ց/հա զանգված: է նան Հյուզոնան լավ արտաՀչայտված Տափաստանային (պրերիաներ), որը ձգվում է ժայոուտ սիսայինԱմերիկայում լեռներին ղուգաճեռ՝ Հլուսիսից Հարավ: ՀարավայինԱմերի40--100

կայում տափաստաններըտարածվում կոչվում է Պամպա'

են

ն Արգենտինայում

եվրասիայում տասիաստաններիքճյուսիս տարաժվում են անտառատափաստանները: Այս զոնայում տափաստանային անտառային լանդշաֆտները միմյանց միաճյուսվում են: է, Հունվարին --3-Հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը18--205 --15--205 4"-ից ինչն (Արնեմտյան Սիբիր),տեղումների քամմ: Անտառատափաստանի նակությունը 400--600 վրայով է անցնում խոնավացմանգործակցիՀավասարաբիծը՝ այն իզոՊիծը, որի արժեքը 1,0 է։ Այդ զոնայից Հարավ 1-ից պակաս է, իսկ Հյուսիս՝ 1-ից բարձր: Շատ գիտնականներիկարծիքով խոնավացման գործակցի 1 արժեքը այն սաչճմանն է, որտեղ դեռկս կարող նն ծառեր աճել: ցածր արժեքի դեպքում անտառներչեն աճում:

տու

Ավելի

Անտառատափաստանում Հողերը սնաճողեր են, մարգադետնային սնաճողեր, տեղ-տեղ անտառային դորչշաչճողեր: Ձոնայում նպաստավոր պայմաններ կան ճացաճատիկների, շաքարի ճակնդեղի մշակման ճամար: ղոնաչից ՊՃյուսիստարածվում նստառատավփաստանային է անտառային զոնան, որի մեջ առանձնացնում են հրեք հնթաղոնաներ (որոշ ճեղինակներդրանք ինքնուրույն զոնաներ են Համարում)՝ չայնատերն անտառների,խառը ն փշատերն անտառների (տայգա) ենթազոնաներ։ Արնմտյանեվբոպայի մասում մեժ լայլնատերն խառն անտառներեն, փշատերհ աճում են Ռուսաանտառներն Սկանդինավյան թերակղզում, կան Արեմտա-Սիբիրական Ճարթություններիճյուսիսային `

ու

ու

Անտառա-չ ձեռավոր ՄիջինՍիբիրում, Արնելքում: վին զոնան Արնեմտյան եվրո չում ունի մեղմ կլիմա, ճունմասում

ու

է, Կենտվարին միջին չնրմաստիճանը արնմուտքում 2--4" ն --2--Շ6՝, ըոնական նվրոպայում՝ Արնեմտյան Արնելյան Սիբիրում` --15--25-: Ամռանը ջերմաստիճանայինտարբերությունները մեժ չեն (10--20")։ եթե ձմռանը ջնրմաստիճանների.անկումը կատարվում է արնմուտքից արնելք, ն ամենացածր ջերմաստիճանները նկատվում են 8ակուտականԻՍՍՀում, ապա ամռանը ջերմաստիճանիանկումը կատարվում է Հարավիցղեպի ճլուսիս:

Անտառայինզոնայում տեղումներն ամենուրեք բավարար մմ, դեպի արնելք նվաԱրեմտյանմասոսԻ 800--1000 ղելով Հասնում են 750 մմ-ի, սակայն, ամենուրեք խոնավաց-

են:

զորժակիցը 1-ից բարձր է, երբեմն Հասնում է Հ--8-իխ: անտառների տակ ձնավորվել են դորշ անտառա(ալնատերն վին Հողեր, իսկ փշատերն անտառներում՝պոդզոլային (ենքամոխրային)։Վերջիններսունեն թթու ռեակցիա. այդպիսի Ճճոռերըօգտաղործելու Համար անճրաժեշտեն ճողաբարելավման միջոցառումներ, ճատկապես կրայնա(մելիորատիվ) ցում, Անտառներիարդյուն շատ տարբեր է՝ սվետությունը ման

տարեկան 50-ից մինչն 120 գյճա: Արեմտյանեվրոպայիանտառների մեծ մասը ոչնչացված է, նրանց տեղում այժմ են: Համեմատաբարբնական վիցանքատարածություններ ճակում են Արեմտյան Սիբիրի, Միչին Սիբիրի ն Հեռավոր

Արնելթի անտառները:

Քարեխաոռն գոտին ՀյուսիսայինԱմերիկայումունի նույն զոնաները, որոնք բնորոշ են նվրասիայիասկայն նրանք այլ դասավորություն ունեն: Ամերիկա լոմ նրանց ճերթափոչ ձգվում են Հյուխությունը արնելքից արնմուտք է, զոնաները ու ռիսից ճարավ. դա շատ ակներն է ննտառատափաստանում տասխաստանում:Տայլգանարդենձգվում է Հլուսիս-արնմուտՔից «արավ-արնելք: ,

'

(մեշճանտաոշկտիկակաճ)

գոտին բնոՄեջձաոկտիկական րոշվում է ջերմության պակասորդով. Հյուսիսայինկիսագնդի ցամաքում այն լայն գոտի է կազմում, ճարավային կիսադնդում ղբաղեցնում է աննշան տարածք: երմության անբավարարության պատճառով ծառային բուսականությունը բացակայում է, ամենուրեք տարածվում է ստունդրան։Անտառի տունդրայի սաճմանում ստեղծվել է պրոանցողիկ՝ անտառատունդրայիզոնան: կենսաքիմիական ճմաեն են շատ ցեսները ընթանում, տարածված դանդաղ ճաճճային ճողեր, բուսականությունն աղքատ է (բարաքոսեր, մամուռներ, բոշխնր): Անցողիկ զոնայում թղուկ ծառատե-չ սակներ ու թփուտներ են տարածված: Ամենուրեքբաղմամյա սառածություն կա. բուսաճեցողության (վեգետացիոն) ժամանակաշրջանըշատ կարճ է՝ Չ2--8 ամիս: ու

գոտի. ճառագայթային Աշկտիկական (անտարկտիկական) Հաշվեկշիոր ձմռանը բացասականէ, ամռանը՝դրական. տարէ նան ծովա միջինը՝ բացասական: ցերմություն ստանում օդային Հոսանքների միջոցով. Ամոանը ճաճախ վալին բավարար չէ ջերմաստիճանը 0-ից բարձրանում է, բայց ծագման սաո-Հ սառցի շերտը ճալեցնելու Համար: Ցամաքային ցաղդաշտերըծածկում էն 16, մլն կմշ մակերես: ունի ավելի դաժան կլիմա, քան ԱրկտիԱնտարկտիդան կան: Այստեղ1965 թվականին գրանցվելէ -94,5": ու

ԶՈՆԱՑԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՆՋՈՆԱՑԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐՈՎ

Եթե Երկրի մակերնույթը

լիներ, ապա զոնանեզուգաչեռականներիուղղությամբ: Սակայն իբականում երկրի մակերնույքըանճամասեռ է, հ բացի զոնալականություն առաջացնող գործոններից գոլություն ուԻբ

ձգվեին

Համասեո

անղոնալական գործոններ, որոնք մեծապես աղղում են ղոնալականության վրա: Դրանքայն ուժերն են, որ ծնվում հն երկրի ընդերքից, ե նրկրի գնդաձնությունը նրանց վրա չի ազդում: Դրանցից ամենազորեղըտեկտոնական շարժումներն

ննն

են:

Տեկտոնական շարժումների Հետնանքով ստեղծվում են բարձրաբերձլեռնաշղթաներ ու ամբողջականլեռնային երկըբներ, որոնք խախտում են բնական զոնաների տարածումը, առաջացնում են բարձրադիր գոտիականությունտվյալ ղոնայից սկսած դեպի բնեո զոնաների սպեկտրով: երբեմն տեկտոնական բարձրացումների փոքր չափերի պատճառով սպեկտր չի ստեղծվում: Այս դեպքում նրա վրա ձնավորվում են դեպի բնեռ ընկած ճարնան զոնային Հատուկ լանդշաֆտները: Այս ծրնուլթը տվյալ զոնայի ֆոնի վրա ալնուամենայնիվ զզալի շեղում է: Ստավրոպոլյան բարձրավայրը Մերձկասպյանդաշտավայրի կիսաանապատայինլանդշաֆտային զոնայի նկատմամբ մեկ աստիճան բարձր է, ե նրա վրա ձնավորվել են տիպիկ տափաստաններ: նման օրինակներ կարելի է տեսնել Ղազախական ծալքավոր երկրում, ՄիջինՍիբիրում ն այլն: Անղոնալականզործոն է Հրաբխականությունը:Հրաբխային զոիժունեությանշնորչշիվ տտեղծվում են վիթխարի ծածժկույթ-տրապներ, որոնք ոչնչացնում են, այրում երկրի այդ Հատվածի կենսացենողը, ստեղծում են լավային ծածկոց: Որոշ ժամանակ անց ստեղծվում է բոլորովին նոր՝ երիտասարդ կենսացենող, որը միանգամայն տարբերվում է տվլալ ղոնային 4ատուկ կենսացենողներից:

գործունեության Հրաբխային

4ետնանքով 4րաբխային

դազերի ազդեցությանտակ բավական ընդարձակ տարածու-

թյան վրա օրգանական աշխարչճըոչնչանում է, ն երկար ժամանակ է պաճանջչվումնրա վերականգնման Համար: Վերա-

կանգնումըկատարյալ չի կարող լինել,

չանում են առչշավետ:

որոշ

տեսակներ ոչրն-

անղզոնալականգործոնները Այսպիսով

աշխարձագրական դեպքում լանդշաֆտային)ղզոնա(վյալ ների դասակարգման ձնավորման մեջ շատ խոշոր նշանակություն են ստանում: ու

18--1041

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԹԱՂԱՆԹԻ ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՑԻՀ՛ ՀՈՐԻՆՎԱԾՔԸ

գլովսներում Մինչն այժմ տարբեր առիթներով, տ. րբեր Փննեցինք Համամոլորակային մասշտաբի աշխարճագրական կառուցվածքները. այս բաժնում խյբճսքըգնալու է աշխարճաջրական թաղանքի ավելի փոջյ՛ կառուցվածքայինմիավորների՝ լանդշաֆտներիմասին: Վերջինմի քանի տասնամյակներում լանդշաֆտագիտությեւնը խոշոր առաջընթաց է կա-

տարել:

«վանդչաֆտձ տերմինը ծազում է գերմաներեն Լոոմոր նշանակումէ տեղամաս, բնապատկեր։ Աշխարճադրությանմեջ, գրական տարբեր աղբյուրներում օգՏՇհճքէ բառից,

տագործվել են տարբեր տերմիններ (գեռխոր--երկրատարածք, բնատեղամաս, աշխարձադրական ասպեկտ, տարրականլանդշաֆտ, բնական շրջան, տարածքայինճամալիրչ երկրացենոզ ն այլե), որոնք լանդշաֆտի արտաճայտություններնեն՝ ժամանակներս լանդշաֆտի րածքային չամալիրնելոը Վերջին ճասկացություննաստիճանաբարբյուրեղացել է՝ բազմիմաստ նշանակությունից դարձել է օբյեկտիվորեն գոյություն ունետող կոնկրետ ճՃասվացություն: բնորոշման բապմաժիվ ձնակերաումներ կան Լանդշաֆտի տա-

(Լ.

Ս.

Բերդ, Ն. Ա.

Սոլնցն,Ա.

Ֆ. Ն. նֆրեփով,

Գ.

Դ, իսաչենկո,

Լ.

Արմանդ,

Ա. ուրիշներ): Այստեզկարնորը ձնակերպման բովանդակությունն է: Բաղմաթիվ ձնակերարումներից կարելի էչ դուրս բերել մեկ ընդճանուր միչին ձնակերպում՝ լանդշաֆտը երկրի մակերնույքին գոնվող այնպիսի տպրածքայինՀամալիր է, որտեղ միօրինակ երկրաբանականՃիմջը, ռելիեֆի տիպը, կլիման, չրբսրբերըչՀողը, բուսականությունը, կենդանական աշխարտճը չոհղծում են մեկ ընդշանուր միասնություն, որն իր լուրաճատկություններով տարբերվում է ճարնան լանդշաֆտներից: Հարկ է նշել, որ լանդշաֆտազիտությանմեջ ստեղծվել են երկու ճիմնական տւղղություններ՝ «տեղատարածքային» (ճռնգիոնալ) ն «տիպաբանական»:Առաջինուղղության ներկայացուցիչները լանդշաֆտի տակ ճասկանոս են կոնկրետ տարածք (օրինակ՝ Արարատյանդաշտը, Կոլխիդայի դաշԱրագածիմերձկատավալրը, կարագին գոգավորությունը, տարային սարավանդը, Լոռվասարավանդը ն այլն): Տիպա8.

կ.

Միլկով,

Ն.

Գմոզդեցկին

բանական ուղղության ներկալացուցիչները լանդշաֆտի տակ Հասկանում են լանդշաֆտի տիպը առանց որեէ կոնկրետ տարածքի ճետ կապելու: Օրինավ՝ տայլդայի, տունդրայի, ն նապատային այլ լանդշաֆտներ: Այս երկու ուղղությունները միմյանց Ճակադիրչեն, այլ լրացնում են միմյանց: Լանդշաֆտը կազմվաժ է բաղադրիչներից, նրա կազմում են՝ երկրաբանականՀիմքը, ռելիեֆը, կլիման, ջրերը։ ճողը» բուսականությունը, կենդանական աշխարճը. (լանդշաֆտի կազմում մարդը բոլորովին ուրույն՝ ղեկավարող դեր ունի: է լանդշաֆտի մեջ, բալ Ռրոզեսկենդանի էակ նա մտնում միննույն ժամանակ այն բաղադրիչն է, որ ուղղություն է լիս նրա զարգացման ընթացքին: Որքանզարգանում է գիէ: տությունն տեխնիկան, այնքան մարդու դերը մեծանում նան Լանդշաֆտըբաժանվում է ավելի փոքր տարածթա-չ յին միավորների, որոնց անվանում են լանդշաֆտի ձնաբանական (մորֆոլոգիական) մաս. դրանք են՝ ֆացիան, բնատեղամասը, տեղանքը: ա-

տա-

ու

Ֆացիանֆիզիկա-աշխարչադրականամենափոքր ն այլես չմասնատվող միավորն է: Լանդշաֆտադետների մի խումբ ն. կ է, (1. Անենսկայամյուսները, 1963) գտնում որ ֆացիան

այնպիսի բնական տարածքային ճամալիր է, որի երկարությամբ պաճպանվումէ մակերնուքային ապարներիմիննույն քարապարալին (լիքոլոգիական) կառուցվածբը, ոնչինֆի ն խոնավությանմիննույն բնույթը, մի մանրակլիմա, մի ճողատեսակ ն մի կենսացենող։ Ֆացիաներըկարող են լինել արմատական (երբ մայր ապարներըառաջնային են, դեռնս չձեվափախված)ն ածանցյալ (մարդու կողմից վերափոխված, Ֆացիանկարող է լինել ձորակի լանջը, ճաշերկրորդական): ճային մի փոքր Հատված, քարակարկառը, գետի ողողատը, ձնաբիծը,չկարստայինձագարը ն այլնւ ավելի Լանդշաֆտիձնաբանական

միավոր է բնատեղամասը, որը կազմված է երկու ավելի ֆացիաներից։ Միջին ոնլինֆի լուրաքանչյուր ձկ իրենից ներկայացնում է բնատեղամաս(գոգավորություն,գետաՀովիտ,Հրաբխային ղզանզված),իսկ բնատեղամասը միավորում է ֆացիաների լուրօրինակ Համակարգ: Բնատեղամասերը լինում են Հիմնական (կամ տիրապետող)ն հրկրորդական(կամ ենթակա): Առամեծ

ն

անա

ավելի չինները կազմում ձն լանդշաֆտի ճիմքը ն մեծ մակերես ստեղծում են լանդշաֆտի Ճիմնականֆոնը: բնատեղամասերը ճազ դեպեն ճանդիպում երկրորդական ն մեծ մակերես չեն զբաղեցնում: Համալիր է, ոՏեղանջը այնպիսի բնական տարածքային ունի, քաշնբնատեղզամարը չնայած ավելի բարդ վառուցվածք սը, դեռնս լանդշաֆտ չէ: Օրինակ, ենթադրենքլավաբայց որպես մնացորդային ոռելինֆ պին սարավանդի մի մասոսվ, կա վատաճողային (բեդլենդային) մի Հատված, որը միանէ մնացած ճատվածներից: դամայն պարզորոշ անջատվում Այն կներկայացնի տեղանք, որի լուրաքանչյուր մանը ձորակը մի բնատեղամաս է, իսկ նրանց ստարբերլանջերը՝ ֆաքիաներ: Հաճախտարածքի բնական պալմաններն այնքան բարդ ու բազմազան են լինում, որ ֆացիան, բնատեղամասն ու տեղանքը բավարար չեն, կարիք է զգացվում մտցնելու միջանկլալ միավոր նս՝ ենքատեղամաս: ինչպես նշեցինք, լանդշաֆտից փոքր միավորները ընդունված է անվանել ձնաբանական մասեր: Լանդշաֆտից մեծ միավորներին անվանում են կարգաբանական միավորներ, Ֆիզիկա-աշխարձագրական շրջանացման մեջ գոլություն ունի կարգաբանական միավորների երկու Համակարգ զոնայլական անզոնայական(ազոնայական ): ու

Լանդշաֆտիուսումնասիրություննունի գործնական նշանակություն՝ լանդշաֆտային ճանուլքը պարզում է տարածքի պիտանելիության աստիճանը ժողովրդական տնտեսության մեչ, Մանրակրկիտ ճանույթի միջոցով բացաճայտում են պան կասորդային ավելցուկային քիմիական տարրերը, որի Ճիման վրա կազմակերպումեն արչեստական պարարտացում, սարզաբանում են տարածքի չջչրա-ջերմային վարքը (ռեժիմը), ճողերի էրոզիայի ն բազմաթիվ այլ Հարցեր: Լանդշաֆտային Ճանույթի օգնությամբ Հեշտանում է տարածքի ման ուղղության որոշումը: Մերձերնանյան շրջանում (մինչն Գառնի)1950-ական թրվականներինանտառատնկմանաշխատանքներկատարվեցին, բայց անտառը չաճեց այն պատճառով, որ նախքան անտառատնկումըլանդշաֆտային4ճետազոտություններ լկատարվե-

օգտագործ-

տարածքի չջրա-չերմային վարքի մասին տվյալները որ այստեղ խոնավացման դգործաշատ թերի էին: Պարզվեց, է, որի պայմաններում առանց արճեստական կիցը 0,25--0,8 տոոդման անտառը չի կարող աճել: եթե լանդշաֆտային Ճանույթ կատարվեր, ն պարզվեր տարածքի բնության իսկական պատկերը, նման կոլիտ սխալ թույլ չէր տրվի երբ պարզ դարձավ սխալի էությունը, ձեռնարկեցին այլ միջոցառումներ արձճեհստական ոռոգում)որոնք, ան(դարավանդավորում, կտան դրական արդյունքներ: Մի շարք առաչավոր շուշտ, տնտեսություններում արդեն կատարվել են խոշոր մասշտաբի լանդշաֆտային ճանույքներ ն լանդշաֆտային քարտեզի օգնությամբ ավելի Ճաջողությամբ են տեղաբաշխում դաշտավարության ճյուղերը, անասնապաճությունը:

ցին,

ն

ԼանդշաֆտայինՀանույքն օգնում է ոչ միայն դյուղատընտեսությանը, այլն ժողովրդական տնտեսությանմյուս ճյուղերին՝արդյունաբերության տեղաբաշխմանը, տրանսպորտին

ճանույթի միջոցով պարզաբանվում Լանդշաֆտային բնության պաճպանության Հարստացմանշար Հարցեր՝ էրոզիայի դեմ պայքարի ուղղությունը, ճողերի բարելավումը, ջրային պաշարների, բուսական կենդանականաշխարչճների պաշտպանության Հարցերը: Հ ն

են

այլն:

ու

ու

ա

ԳԼՈՒԽ

Ն

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ,

ն

ՄԱՐԴԸ

՛

՛

՛

ԹԱՂԱՆԹԸ.

ԵՎ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ՄԱՐԴՈՒ

-

ԾԱԳՈՒՄԸ

ժամանակակիցկենսաբանության

մարդը ն տվյալներով

կապիկը ծագել միննույն նախաճորից: Ընդ որում մարդու ծագումը ոչ միայն նոր քայլ է էվոլուցիոն զարգացման ընթացքում, այլն քանակական ու որակական թռիչք: Մարդու առաջացմամբ ստեղծվեց նան նախնադարյան ՃասարակուԹյուն, որն արդեն ընդունակ էր ստեղծել արտադրության ոլորտ, աշխատանքային գործիքներ, որոնց միջոցով կարողացավ ներգործել բնության վրա: Մարդու իսկական նախաճայրը դեռես չի Հայտնաբերվել: մարդկանց են պատկանում պիտեկանտԱմենապարզունակ ն րոպուսը սինանտրոպուսը, որոնք միավորում էինԹե կապիկների ն թե մարդու ճատկանիշները։ Առաջինըճայտնաբերվել է Ճավա կղզում, երկրորդը Չինաստանում՝Պեկինի մոտ, այնուշետն բազմաթիվ վայրերում: Հետադայում էվոլուցիոն զարգացմանընթացքում ծնվեց նեանդերթալյան մարորին անվանում են ԷԼօրօ քուուքծոլստ։ Վերջինսմարդը, դածնման ամենացածրաստիճանն է ն գոյություն է ունեցել 200 Ճազ. տարի առաջ: են

Ննանդերթալյանմարդուց անցումը դեպի ժամանակակից մարդը (1080 ՏՅքլ6ճոտ) տեղի ունեցավ 60--100 Հազար տարի առաջ բավական ուժեղ թռիչքով: Փոխվեցնրա թե՛ ձնաբանական տեսքը ն թե՛ գիտակցականությունը,նյութական կուլտուրան: Վերջինս ստորին պալեոլիթից անցնելով միջին քարեդարը(մեզոլիթ), ապա վերին քարեդար, Հասավ այսօրվան: Մարդն առաջացել է ոչ թե մեկ, մեկուսացած, կենտրոընդարձակ տարածության վրա սկսած Եվրոպայի այլ Հարավային մասից, ՓոքրԱսիայի ՀայկականլեռնաշխարՀի վրայով դեպի Հարավային Ասիաանցնող գոտում, ընդդըի-,

հում,

ու

Միջին Ասիան, կելով նակ Կովկասը, ԱֆՀյուսիս-արնելյան Ավոտրալիան բնակեցվել Են մարդկանք բիկան։ Ամերիկան գաղթի չնորճիվ, Ամերիկան՝Ասիայից(Բերինգինեղուցի տեղում առաջացած կամրջով (10--25 Ճազ. տարի առաչ), իսկ Ավառրալիան՝ինդոնեզիայիվրայով: ժամանակակից մարդր (ՌՉՈօ տՏճքլճոՏտ) տարածքային առումով առաջացնում է անթրբոպոլոգիական (մարդաբանական) խմբեր Ապրելով տարբեր ֆիզիկատշխարճագրական պայմաններում` մարդը կրեց որոշ փոփոխություններ: Այդ խմբերից առաջացան ռասաներ: տարբերությունՌասայական ներն արտաճալյտվումեն մազերի կ մաշկի գուլնով, շրթունքների քթի ձնով ն այլնլ Այժմ տարբերում են հրեք ճիմնական մեծ ուսսաներ, որոնք ստորաբաժանվում են լոթ փոքր ռասաների: Մեժ ռասաներն եհն՝ 1. Հասարակածայինկամ նեգրո-ավստրալոիղճեր, Չ. եվրասիական կամ եվրուոիդներ, 3. ասիական կամ մոնղոլոխիդներ: ռասայի ներկալացուցիչներնունեն գանՀաստ: գուր մաղեր, մուղ մաշկ, բիթը լայն է, շրթունքները՝ են՝ Այս ռասայի ներկայացուցիչներն նեդրոիդները,ավոտրալոիդները: նվրուսիականոասային պատկանողներըունեն փափուկ մազեր, մաշկը սպիտակ է կամ ցորնադույն, աչքերը՝ մուգ կամ մոխրա-երկնադույն, շրթունջները՝ բարակ, ջիթը՝ նեղ: Այս ռասայի մեջ առանձնացվում են՝ Հարավ-եվրոպեռիղդական, կամ 4նդ-«միչերկրականն ճլուսիս-եվրոպեռիդական կամ բալթյան փոքր ռասաները: Հայերըպատկանում են եվրոպեոփդ ռասայի աբմենռիդ մարդաբանականտիպին: ու

ու

Հասարակածային

Առիսկանռասայի ներկայաքուցիչներն ունեն ուղիղ մազեր, մաշկը դեղնավուն է (տարբեր երանգներով),աչքերի բացվածքը՝նեղ: Ասիականռասայի մեջ են մտնուվ՝ Հյուսիս-

մոնղոլոիդական կամ ցամաքային, ճարավ-մոնղոլոիդոկան կամ խաղաղօվկիանոսյան,ամերիկյան փոքր ռասաները:

Ռասայականտարբերությունները առաչացել

են

մարդ-

կանց բնակության վայրի ֆիղիկա-աշխարձչագրական պալ-մաններիտարբերություններից:Բոլոր ռասաներնուղեղի զարգացման տեսակետից գտնվում են միննույն մակարդակիվրա:

՛ `

ՀԸ

Սովետական Միությունում

ժողովրդա-դեմոկրատական երկրներում ռասայական տարբերությունների ամեն մի դրսեվորում պատժվում է օրենքով: Բոլոր ռասաների ներկայա-ցուցիչները օգտվում են Հավասար իրավունքներեց: Ռասալականանճավասարության «տեսությունը ոչ մի՛ քննադատության չի դիմանում: Առաջավորգիտությունն պրակտիկան ցույց տվեցին, որ «ցածր» ճամարվող ոասպները այժմ առաչադիմության մեծ քայլեր են կատարում, ստեղծել են ժամանակակից մակարդակի գիտություն, մշակույթ, արվեստ: Հինքարեդարի (պալեոլիթի)վերջում մոտավորապես 5Ժ Հազար տարի առաջ Երկրագնդիբնակչությունը ենթադրաբար կազմում էր մոտ 3 մլն մարդ, աճը շատ դանդաղ էր՝ 10007 12--7 տարվա ընթացքում 1540: Նեոլիթում-նորքարեդարոսմ, ճազ. տարի առաչ մարդիկ սկսեցին տեղաշարժվել իրենց առաջացման օրրանից նե բնակեցնել բոլոր բնական զոնաները» որը տարաբնակեցման ամենակարեորփուլն է եղել: Հենց այդ ժամանակ կատարվեց 4Ճնդեվրուլական ժողովուրդների մեծ ու գաղթը՝ նրանց բնակության կենտրոնից՝ Փոքր Ասբթայից լեռնաշխարչճիցդեպի եվրոպա Ասիա: Հայկական Մեր թվականությունից երկու ճազարամյակ առաջ նրկթիվը Հասավ 50 մլն, իսկ աճի տեմրագնդիբնակչության սպը 1000 տարում` 4040-ի: Մեր թվականության 1000 թվին երկրի վրա ապրում էր 275 մլն մարդ: Գնալով աճի տեմպերը մեծացան: 1650 թվին բնակչության թիվը Հասավ 550 մլն-ի, ն բնակչության կրկնապատկման Համար բավական էր 200 տարի: 1900 թվին երկրագնդի վրա ապրում էր 1617 մլն մարդ, 1940 թ.՝ 2295 մլն մարդ. եթե 19-րդ ն 20-րդ դարերի հաճմանում բնակչության կրկնապատկման ծշամար անճրաժեշտ էր 100 տարի, ասա Հ0-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ 50 տարիչ 1980 թ. Երկրագնդիբնակչության թիվր ճասավ 4,5 միլիարդի, դարի վերչին վՀասնի Տ միլիարդի' ու

ու.

ու

/

ԵՎ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԲՆՈՒԹՅԱՆ

Մարդըբնության մեջ նոր

նիզմները բնության թյան տված բարիքներով

ուժ

ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

է:

Բոլոր կենդանի օրգա-

բաղադրիչներն են

ն

ապրում

են

բնու-

Բնությունը Հավասարակշոված

Համակարգ է. Հնարավոր չէ, որ մեկ օրգանիղմ այնքան ղզարդանա, որ ոլնլացնի մյուսներին, եղել են դեպքեր, երբ 4եանբնակաղափոխիչբոնկումների ձնով որոշ օրգանիզմներ են նոն (անոմալ)կերպով բազմացել մորեխը, թի(օրինավ՝ քնոները,առնետները ն այլն) ավերել են շրջապատում ամեն փնչ, թվում է թե նրանցից այլնս փրկություն չկա, սակայն ճենց այդ բոնկումն էլ պայմանավորեց նրանց ոլնլացումը աննղի սպառման, Ճճիվանդությունների տարածման ն այլ

քաղանթում պատճառներով: Այսպիսով, Սճշխարճագրական

բաղադրիչները գտնվում են փոխադարձ կապի մեջ ն պայմանավորում են միմյանց: Այս բազմաբաղադրիչ Համակարգում մարդը ձեռք է բերել ուրույն ու ղեկավարող դեր: եթե քարեդարում մարդը բավարարվում էր բնության տրված բարիքներով, ապա 4Հեւտռագայում մարդկային ուղեղի կատարելագործման ն տեխնիկայի զարգացման շնորճիվ նրա դործունեությունը դարձավ ավելի ակտիվ, ներգործությունը բնության վրա դարձավ ավելի ղորեղ, քան անցած դարաշրջաններում. Անցած միլիարդավոր տարիների ընթացքում բոլոր

բնությունը ղարգացելէ բնականոն, դանդաղընթացքով: Վերին Հաղարամյակներում, ճատկապես 20-րդ դարում, բնության վրա ներգործման ճղոր միջոցներով մարդու ազդեցու-

է առաջնակարգ ղեկավարող դործոն. մարթյունը Հարձել է, որն առաջներում չի եղել: դը բնության մեջ մի նոր ուժ ելնելով սրանից Վ. հ. Վերնադսկինմարդկության զբաղեցրած ոլորտին անվանում է նոոսֆերաչ գիտակցությանոլորտ: երկրաբանականճիմքը, շրջապատող Մարդուն բնությունը՝ տելիեֆը, կլիման, ջուրը, Հողը բուսականությունը, կենդանական աշխարչը, երկրի ընդերքի Հարստությունները, էներդիայի աղբյուրները ե այլն վերառնելով Հասարակական արտադրությանոլորի մեչ՝ մարդիկ ստեղծում են աշխարճազարդրական միջավայր, որը ճասարակության գոյության Վ. Կալեսնիկը գացման բնական անչրաժեշտ Հիմքն է։'Ս. աշխարձագրականմիջավայրին վերադրում է չորս Ճատկանիշ՝ 1. Աշխարճագրական միջավայրը մարդկային Հասարակությանըշրջապատող երկրայինբնությունն է. 2. Աշխարճչագրական միջավայրը մարդկային Հասարակության բնական շրջապատն է. 3. Աշխարչադրական միջավայրը բնության ն ու

ու

Հասարակության փոխադարձ ազդեցության ոլորտն է. 4. Աշխարճապրականմիջավայրը ժամանակի ընթացքում ընդար6՛ ձակվում է: կան Հեղինակներ, որոնք նույնացնում են աշխարձճագրական թաղանթը ն աշխարճագրական միջավայրը: Այդպիսի պնդումը ճիշտ չէ, որովճետն աշխարչագրական թաղանթի ոչ բոլոր մասերն են մտնում մարդու աշխատանքային դործունեության ոլորտի մեջ: Հ՛ Գիտությանու տեխնիկայիզարգացումը խթանում է աշխարձճադրականմիջավայրի սաճմանների ընդարձակմանը: / Հազար տա(նեոլիթում) ընդամենը 7--10 նորքարեդարում ընդամենը մի բի առաջ մարդը ճանաչում էր իր շրջապատը, քանի տասնյակ, ու ճազվաղեպ՝ Ճճարյուր կմ տրամագծով: Արդեն ստրկատիրականճասարակարգումաշխարճագրական միջավայրի սաճմանները մարդու Համար շատ ընդարձակվեՀասան ցին: նդգիպտացիները մինչն Ջիբրալքար, Ալեքսանդր Մակեղոնացին՝չունաստանիցմինչն Հնդկաստանու Միչին Ասիա: կապիտալիզմիզարգացման փուլում մարդու ճամար այլնս չճանաչված տարածքներ չկային։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին մարդը խորախցիկով(բաքիսկաֆով) քափանցեց օվկիանոսի անդունդները, ճորատանցքերը շասան 10 կմ խորության, տիեզերական նավերը Հասան ուսին, Վեներա,Մարս:

Մարդը ոչ միայն աշխատում է թափանցել երկրի խորքետիեզերականտարածությունները, ալլն՝ ատոմի միջուկ այնտեղից կորզել վիթխարի էներգիա: Աշխարճագրական միջավայրն մարդը գտնվում են որոշակի փռխճարաբերությանմեչ: Մարդը բնությունից վերցընում է նյութեր, որոնցից ստանում է սնունդ, ճազուստ, տինային գործածության իրեր, մեքեննաներ։Այս Ճանգամանքը բոլորին Հայտնի է, ն ոչ ոք չի կարող ժխտել աշխարճագրական միջավայրի դերը մարդու ճամար, սակայն, աշխարճագրական միջավայրի ն Հասարակության զարգացման միչնե եղած կապի գնաճատմանըցուցաբերվում են տարբեր մոտեցումներ: Այս Հարցում երկու Հակադիի խմբեր կանչ Գիտնականների մի խումբ ճարում է աշխարձագրական մառտերիաաշխարչագրական դետերմինիզմին, իսկ ամերիկզմին յան որոշ գիտնականներ՝ էնվայրոնմենտալիզմին: Սրանքաշ-

բը

ու

ու

ու

ու

խարչադրականմիջավայրը դերադնաճատում են, տալով Ֆրրան վճռական դեր ճասարակությանզարդացման մեջ: Շ. |. Մոնտեսքյոն աշխարճագրականմատերիալիզմի խո-

չոր ներկայացուցիչ

էր ն գտնում էր, որ կլիման է որոշում կլիման ազդում է մարդու ՀոՀասարակությանղզարդացումմը: դեկանի վրա, Հոգեկանը՝ կենցաղի, սովորուլթների, Հշառարակության կառուցվածքի, օրենքների վրաւ Ամերիկյան ու անգլիական ժամանակակից փիլիսոփաներիցշատերը, Ճետեվելով Մոնտեսքյոյին, կլիմային տալիս են վճուսկան դեր: Գ. Տ. Բլոկը՝աշխարճագրականմատերիալիզմի մյուս խոչոր ներկալացուցիչիչ գտնում է, որ մարդկային կուլտուրայի վրա ներզործում են կլիման, չողը, բուսականությունը, սընունդը, իսկ Հոգեկանաշխարչի վրա՝ բնության ընդՀանուր ոտ նրա՝ տաք երկրներում սննդի նշանակություպասոկերը: նրն այնքան մեծ չէ, որքան ցուրտ երկրներում, բնակչության աճը տաք երկրներում ավելի մեծ պետք է լինի, աշխատանքային ոնսուրսները ավելի մեծ աճ ունենան, Հետնաբարաշխատավարձը պետք է ցածր լինի: Ի վերջո՝ աշխատավարձի չափը կախման մեջ է կլիմայից:

Աշխարճագրական դետերմինիզմի ներկալացուցիչները(Կ. Ռիտտեր,է. Ռեկլյու,լ. Մեչնիկով ե ուրիշներ) կլիմայի փոխարեն րդկային Հասարակությանզարգացումը կապում էին ամբողջ լանդշաֆտի Հետ, ոչինչ չավելացնելով Մոնտեսքճգնում էին ապացուոյի տեսությանը: Դետերմինիստները մարդկանց ապրելակերպը, ՀասարակականՃարաբեբությունները մեկընդմիշտ կանխորոշված են բնության կողմից։ Ստացվումէ, որ սոցիալական անձավասարությունըաշ-

ցել,

որ

խարճադրականմիջավայրի արգասիք է, րավոր չէ'

ն

ալն փոխել

Հնա-

Աշխարձագրական դետերմինիստները 19-րդ դարի վերջին պնդում էին, է

աշխարճագրականմիջավայրը վճռական դեր ներքին զարգացման խաղումմարդկային Հասարակության որ

գործում, իսկ Չ0-րդ դարի առաջին կեսին արդեն, շեշտը

դըր-

վում էր պետությունների արտաքին քաղաքականությանվրա, արն էլ կանխորոշված է բնության կողմից. Աշխարճագրաան դետերմինիզմիցծնվեց հրկրաքաղաքականությունը (գեո285

պոլիտիկան) քաղաքական ձրնույքնեձերիաշխարչագրական մեկնաբանման «տեսությունը»:

Աշխարչագրականմիջավայրի դերի գնաչատման փլուս ուղղությունը քնրագնաճատում է աշխարճագրական միջչավայբի դերը, գտնելով, որ Հասարակությանզարգացումը միչավայրից կախվածչէ, Սա էլ մյուս ծայրաճեղությունն է՝ աշխարճագրականնիճիլիզմը, որը նույնքան վնասակար է, որՔան դետերմինիզմը: Մբայն դիալեկտիկական մատերիալիզմն է, որ աշխարճագրական միջավայրին տալիս է իրեն պատշաճ դերը ճասաթակության զարգացման մեջ. Աշխարչագրականմիջավայրը ճասարակականկյանքի զարգացմանընպաստում է կամ խանղարում: Հասարակության զարգացման գործում նա չէ՛ որոշիչր: Վճռականըարտադրությանեղանակն է, որն ընդգրկում է թե՛ արտադրողականտւժերը, քն՛ մարդկանց արտադրական ճարարերությունները: Արտադրությունը փոփոխվում է ն իր Ճճետ փոխում է Հասարակականկարգը: Հասարակությու-

-՛

նը բնությունից վնրցնում է այն ամենը, ինչ անճրաժեշտ է կյանքի,նյութական բարիքների ստեղծման Համար: Առանց

աշխարձճագրական միջավայրի Հասարակությունը գոյություն ունենալ չի կարող. Միննույն ժամանակ աշխարճագրական միջավայրը չի կարող պատճառ լինել ՀասարակականկյանկյանՔի արմատականփոփոխման Համար: Հասարակական ունենում են մինչՔի փոփոխություններըտեղի արագ, չատ աննկատ: դեռ բնությունը փոխվում է շատ դանդաղ ու

Աշխարչագրականմիջավայրը տարբեր ձեով է ազդում զարգացման տարբեր մակարդակ ունեցող Հասարակության

բացակայության պայմաններում Վրա: Տեխնիկայի

մարդը բնությունից վերցնում էր այն, ինչ անմիջականորենմատչելի

էր: Այժմ, ծզոր տեխնիկայի դարում, առաչներում

անմատ-

բերվում մի քաչելի նավթային ճարատությունները դուրս նի կիլոմետր խորությունից, էլեկտրական էներգիանՃճաղորդեն

վում է Հազարավոր կիլոմետրեր, օվկիանոսային Ճճարստությունները մատչելի են դառնում մարդուն, արդեն օդտադործվում է ատոմի խորքում թաքնված էներգիան ե ապագայում տիրապետողէ դառնալու այն:

որքան զարգանում է, մարդն այնջան ծչասարակությունը անկախէ դառնում տարերայինաղետների նկատմամբ: Միննույն ժամանակ աշխարճագրականմիջավայրի Հետ ունեցած նրա կապերը ընդարձակվում են: Այսպիսով, աշխարճագրա-չ կան միջավայրը ոչ մի դեպքում չի կարող որոշել Հասարակության ղլարգացումը. ճասարակությունն իր «Հերթինմիչավայրից անկախ գոյություն ունենալ չի կարող։ Ն/ ՄարդկայինՀասարակությաններգործությունը աշխարճագրական միջավայրի վրա «մարդ-բնություն» փոխճարաբերության երկրորդ կողմն է Մարդկության զարգացման տարբեր փուլերում մարդու ազդեցությունը բնության վրա տարբեր չափեր է ընդունել, Կա մեկ ընդճանուր միտում` որքան արտադրության եղանակի կատարելագործվում է, 'այնքան էւ Այժմ մարդու ազդեցությունը բնության վրա մեծանում երկրի ընդերքից չանվում է միլիոնավոր տոննաներով քարածուխ,նավթ,երկաթ, գունավոր մետաղներ, ամեն տարի մարդը վարում է 3 մլոդ մ3 վարելաճող, օգտագործում է մոտ 5 ճազար կմՅ ոռոգում ջուր, փոխումէ գետերի ուղղությունը, է միլիոնավոր քառ կմ կիսաանապատներ չոանապատներ, րացնում է ճաշիճներ, տնկում է անտառներ:Մարդրկարողապել է ստեղծել օգտակարբույսերի կենդանիներինոր տեն աակնեի, արմատապես անդարձելիորեն փոխելով լանդշաֆտները՝ստեղծել է վիթխարի քաղաքներ: Վերը նշված բոլոր կարգի փոփոխություններն ու աղդեցություններբ աճի շատ մեժ տեմպեր ունեն,

:

ու

ու

ժամանակակիցգիտատեխնիկական առաջընթացնիր «ետ բերում է նան մի շարք նեղատիվ երնույթննր, որոնք անխութաղանթը կրում է այնպիսի սափելի են. Աշխարճագրական «ղդեցություններ, որոնց շնտնանքները երբեմն անդարձելի փոփոխություններեն առաչացնում ն կարող են խախտել բընության Հավասարակչոությունը,Քննարկենքդրանցից մի Փանիսբ:

Ն

Ն ԵՐկՐակեղեք Մարդնիր Մարդր

աշխատանքայինգորմիջավայրում. ժունէությունը ծավալում է աշխարճագրական ձները մարդու ազդեցությամբ ռելինֆի փոխվումկն, առաԽն Սրինակ, Գոնեքջանում անթրոպոգեն(մարդածին) ձ4նեծր։ կի ավազանումանարդլունավետ,ճանքիցդուրս բերված«դա3գն.

«տարկ» ապարները կուտակում են Ճսկայականբլուրների ձեՎով։ Արեդակի Ճառագայթների տակ ապարը չորանում Ժէ, «իշրվում, քամու դեպքում բանձր փոշի է բարձրանում:ողչի դետի ավազանում, Ղափանին Քաջարանիպղնձա-մոլիրդեային ճանքերիշրջանում անարդյունավետապարներիթասիեն գրավում ն սելավների ավածքները մեծ տարածություն ռաջացման լուրջ վտանդ են ներկայացնում: նույն գետի ավաղզանումկամ վտակներիվրա կառուցվել են «պոչապաճեստներ», որոնք նս մարդածին ձկեր են ն կարող են սելավներին կոշտ նլութ տալ: Լեռնային երկրներում ՀողատարածությունՖերը ֆպատակային օգտագործելու նպատակով լեռնալանջերին ստեղծում են դարավանդներ։ Ճանապարճներ կառուցելիս են ն շատ կտրում լանչերի Հատվածներ վերին մասերի փրխրուն նստվածքների ճնշման տակ լանջասաչճք(դեֆլուկցիա) Հ առաջանում: Քաղաքներու բնակավայրեր կառուցելիս ռեՎինֆի անճարթություններըՀամաճարթվում են ն այլն: Տեխնիկայիզարգացման չնորչիվ մարդը թափանցել է Քարոլորտ. փորում է թունելներ, ճանքաճորեր, ճորատանց-

Քեր: Խոշորկառույցների՝ ջրամբարների ծանքաղաքների, բության տակ երկրակեղնի այդ Հատվածը կքվում է: Հանթաճորերից դուրս բերած նյութերի տեղը մնում են դատարկ շատ Հաճախ դրանց առաստաղը փլվում տարածություններ, նավթաճանէ, Կոեղիքտալով ավերածությունների: Բաջվի իջնում Փերի շաճաղզործմանչետնանքով երկրի մաակերնույքն է, Մարդկայինգործունռության Հետնանքով սողանքայիներե-

վույքներն աշխուժանում են, Մեժ է մարդածինազդեցությունը Հողի ն ընդշանրապես, ձրկրի ժակէրնույթի էրոզիայի պրոցեսում: Հողը փխրունացՖելու դեպքում այն ավելի մատչելի է դառնում ինչպես չրալին, այնպես էլ Հողային էրողզիային։երբ լեռնալանչը վարում ծն թեքության ուղղությամբ, յուրաքանչյուր ակոս անձրնաչրի Համար ճարմար ուղի է դառնում, ն մանրաճողը արագու Քյամբ լվացվում է, լեռնալանչերն արագ մերկանում են, ատաջանում են ձորակներ ն էրոզիոն այլ ձներ, ,

Մաոդըն

Մթնոլորտըբնական վիճակում ունի մթնոլորտը

մարդու գործունեության Հետնանջով որոշակի կազմ, բայց զգալի չափով փոփոխվում է, ն դս այժմ չատ լուր) վտանգ

4 ներկայացնում:

Այժմ աշխարճում այրում

են

մոտ

մլող

պայմանականվառելանյութ, ընդ որում յուրաքանչյուր տարին մեկ արտադրական կարողությունները կրկնապատկվում ձն. Արդյունաբերությունը յուրաքանչյուր տարի մբքՖոլորստ բաց է թողնում 2 մլոդ ա օդաղոլ (աէրողոլ): Մթնոլորտն աղտոտող աղբյուրներից են՝ տրանսպորտը» արդլունաբերությունը, չեոուցիչները, գյուղատնտեսությունը, «ճրդեչները, ճրաբխային երեույլթները, տիեղեանաոապռային րական փոշին, չրավազանների ալիքավորման պրոցեսները: Մարդածինաղտոտիչներիմեջ տրանսպորտըառաչին տեղում է: Համաշխարճային ավտոպարկնայժմ ունի ավելի քան 300 մլն ավտոմեքենա ն մթնոլորտ է արտանետումտարեկան ավելի քան 60 մլն տ աժխաչյրածիններ,260 մլն տ շմոլ գաղ» Չ շնչին մեկ ավտոմեքենաէ ընկնում, ն այդ երկԱՄՆ-ում րում մթնոլորտը ամենից աղտոտվածն է: Մեկ ինքնաթիոր 1000 կմ տարածությանվրա ծախսում է այնքան թթվածին, որքան մարդը մեկ տարվա ընթացքում: Մթնոլորտիաղտոտման մեջ մեծ է Հատկապես մետաղաձու(ական ն քիմիական գործարաններիբաժինը. Շմոլ գազի տ

(ԸՕ)

միայն 1/3 մասն է տալիս բնությունը, 2/8-ը ստացվում Հ մարդու գործունեությունից։ Շմոլ գազը, նրա ածանցյալ-

թա

ները օրգանիզմի մեյ՝

մարդու ճամար թունավոր

են.

Ընկնելով

խլում է արյան թթվաժինը, առաջացնում է կարբոքսիճեմոգլոբին, ն մարդը շուտով մաճանում է: Մքնեոլորտում գոլություն ունեցող 140 մլդ տ ածխաայդ

գապը

ՔՔու գաղի 1000-ը մարդածին է, վելանում 1:

որը

Հարաճուն կերպով ա-

Մի շարք ածխաջրածիններԱրեգակի լուլսի ազդեցությամթ ազոտի օթսիդների ճետ. դրա 4եոնակցիայի մեջ են մտնում տնանքով անջատվում են գազեր, որոնք պարունակում եջ Օ: (օզոնիդներ), դրանք ավելի թունավոր են, քան ԸՕ-1։ կողմից մթնոլորտ նետվող ծծմբային Արդյունաբերության (ՏՕչ) թունավոր է: եթե մեկ խորանարդ մետր օղում մգ ՏՕչշ, ապա այդ օդի արդեն պարունակվում է 400--500 ն կենդանական քունավոր է թե մարդկանց թե բուսական օրգանիզմնիրի ճամար, Շատ ճաճախ ծմթային գազի 4ետ դազը

ու

մեկտեղ մթնոլորտ է արտանետվում ծծմբային անճիդրիդ որն արագությամբ վերածվում է ծծմբական թթվի: Քիմիական արդյունաբերությունը մթնոլորտ է արտանեստում քլոր, ֆտոր, ամիակ, օդազոլեր, ծուխ, ցեմենտի փոշի (ոարեկան 120 մլն տ) կ այլն. Մթնոլորտ նետվող տարատեսակ փոչու տարեկան քանակությունը կազմում է մոտ 8 մլոդ տ, որը 2000 թվին կարող է կրկնապատկվել: Մթնոլորտի աղտոտվածությունը իր կնիքն է դնում կլիմայի վրա: Ածխաթթուղազը առաջացնում է յչերմոցային էֆեկտ, ն նրա ավելացումը տանում է դեպի տաքացում: Վերջին 100 տարում ՇՕշ-ի քանակր ավելացել է 1000Ե-ով,ն 2000 Թվին երկրի ջերմաստիճանըկբարձրանա0,5--ով: Մբքնոլորտ է արտանետվում 200--400 մլն տ օշդազոլ, որը փոքրացնում է Արեդակիճառագայթմանլարվածությունը, ն Երկբի ջերմաստիճանն իջնում է: Մթնոլորտիչերմային ոռնժիմի վրա ազդում են նան վառելիքից արտադրվածջերմությունը ն էլեկտրական էներգիայի փոխարկումըջերմային էներգիամի: Ջերմայինու ատոմային էլեկտրակայաններումօգտակար գործողության գործակիցը 20--3500 է: Այստեղջերմության զգալի մասը «Հաղորդվումէ շրջապատին, ն ստեղծվում է մրքնոլորտի ջերմային աղտուռում: Մեծ քաղաքներում չնրմաստիճանը մի քանի աստիճանով ավելի բարձր է, քան շրջակա տարածություններում, որը մարդու գործունեության արգասիՓՔընէ: Նշված բոլոր ճանգամանքները, անշուշտ, գործոններ են, որոնք ազդում են երկրի կլիմաների վրա:

(ՏՕ),

Մթնոլորտի աղտոտումը ամենից ավելի ազդում է բուսականությանվրա, թուլանում է ֆոտոսինթեզիակտիվությունը, խանգարվում է ֆերմննտատիվ պրոցեսների ճամաձալնեցումը, փոքրանում է երաշտադիմացկունությունը,ցրտադիմացկունությունըն այլն. Բավականէ ասել, որ եթե մըթնոլորտում 1 միլիոն մասի մեջ ծծմբային անչճիդրիդի0,01-0,02 մաս ոյություն ունի, ապա քարաքոսները տչնչանում են:

կենդանականաշխարՀը ն մարդիկ նուլնպես մթնոլորտի են տուժում. շատ առաջանում են շընաղտոտվածությունից չառական օրգանների «Հիվանդություններ,թունավորումներ: դեմ պայքարելու ճամար մշակում են վնաԱղտոտվածության

սակար տարրերի սաճմանային կուտակվածության գործաՎիցներ (ՍԿԳ)ն որոշակի նորմաներ, բնակավայրերի մթնոլոլոթի աղտոտվածության աստիճանին չճետնելու ճամար վայրի կլիմայական պայմանները նպաստում են կամ խանդարում մթնոլորտի աղտոտման երնույթին։ Ամենից մեծ աղտոտվածություննկատվում է անտիցիկլոնային եղանակի դաշտում, մասնավորապես երնանում, դեպքում:Արարատյան ձմռանը ճաստատվում է ջերմաստիճանային չրջադասություն չի (հնվերսիա)։ Սառը օդը, լցվելով գոգավորության եյ, շարժվում, գործարանների ծուխն ու մթնոլորտը աղտոտող բոլոր բաղադրիչները մնում են տեղում, մեծացնում են աղտոտման աստիճանը: ՄԹթնորորտի աղտոտման պայմաններում առատ տեղումները լվանում են վնասակար, թունավոր նյութերը: ՄԺնոլորտի աղտոտվածություն ամենից մեծ է խոշոր քաղաքներում (նորմայից 150 անգամից ավել), իսկ գյուղական վայրերում ընդամենը 10 անգամ ավել, քան օվկիանոսների վրա: Ամենից մեծ աղտոտվածությամբաչքի են ընկնում

ԱՄՆ-ը,ԳՖՀ-ն, Ճապոնիան:

խը

մեծ քաղաքներում գործարաններիծուԱրդյունաբերական ն

ավտոմեքենաներիցարտազատված գազերը խիստ

աղ-

առաջանում է սմոգ։ ելնելով աշտոտում են` միջավայրը, խարճագրականպալմաններից՝8. Գ. երմակովը(1923) ռանձնացնում է սմոդի երեք տիպ՝ 1. սառցային, որ Հատուկ ա-

մերձբնեռային ն բնեռային երկրներին, 2. լոնդոնյան, երբ ցածր ջերմաստիճանին առատ խոնավության պայմաններում է

վառելիքի այրումից մթնոլորտ նետվող վնասակար ու թունավոր նյութերը մեծ կուտակում են «ռալիս,նկատվումե մաճացության դեպքեր: նման տիպի սմողդ ճաճախ է լինում եվրոպալիքաղաբներում, ԱՄՆ-ում,Ճապոնիայում Արեմտյան (աշնանը ն ձմռանը), 3. լուտաքիմիական(քիմիական) սմոդի այլս տիպը առաջանում է մեծ մասամբ մերձարկադարձային

երկրներում, իսկ բարեխառն երկրներում` ամռանը, ս։որանսլորտի ու արդլունաբերությանկողմից արտանխտված գազեբից: ուսաքիմիականոնակցիաների ժամանակ առաջանում են նոր թունավոր միացություններ (ֆոտոօքսիդանտներ): սմոզ չինում է Լոս-Անջելեսում: Այսպիսի

19--1061

Մթնոլորտն ունի ինքնամաքրման ունակություն: Փոշու այն մասնիկները: որոնք 10 միկրոնից մեծ են, օդի մեջ բարձրանում են ոչ ավելի քան մի քանի ճարյուր մետրըն նստում նեն աղտոտող միկրոն մեծության աղբյուրից ոչ «նեռու: 4--10 մասնիկները օդի տուրբուլենտականությանշնորչիվ բարձրանում են մինչն 1 կմ ն, ընկնելով օդային Հոսանքներիմեյ, տեղափոխվում են ճազարավորկիլոմետրեր: ԴԴՏ փոշին ճա. 3--4 սել է Անտարկտիդա: միկրոնի մասնիկները չատ կայու. են, անձրնեների միջոցով դժվար են լվացվում։ 1 միկրոնի մե ծության մասնիկները շարժվում են գազանման ն 4եշտությամբ մտնելով թոքերը՝ կուտակվում են: դտնվող ածխաջրածինները,ընկնելով օզոնի Մթնոլորտում շերտը, արագությամբ օքսիդանում են: Օզոնի շերտը ոչ միայն պաշտպանում է օրգանիզմներինուլտրամանուշակագույնճառագայթների մաճացու ազդեցությունից, այլն մաքրում է ստորին ոլորտը որոշ վնասակարմիացություններից: Ստորին ոլորտում էլ ինքնամաքրման երնույթներ են կատարվում: 0բինավ՝ՇՕշ գազի կյանքի տնողությունը չորս ամիս է, տաք երկրներում այն արագ միանում է թթվածնին։ ԸՕ-ի ն ՇՕշ-ի ժի մասը լուծվում է օվկիանոսի չրի մեջ, Հետագայում ռաջացնում է կարբոնատներն այլ միացություններ: ՑամաՔի վրա բազմաթիվ մանրօրգանիղզմներ կարողանում են կլանել մթնոլորտում գտնվող վնասակար տարրերն ու միացությունները:Սակայն մթնոլորտի ինքնամաքրման ունակուչեն: 20-րդ դարում աղտոտման պրո թյուններն անսաճման ցեսն այնքան է մեծացել, որ ինքնամաքրման մեխանիզմլ անզոր է դառնում: ա-

լ

են տալիս, որ օրինակ, այրման պրոՀաշվարկները ցույց ցեսների վրա ծախսվող թթվածնի քանակը Հարյուրավորանգամ ավելի է, քան ֆոտոսինքեզից ստացվող թթվածնի քանակն է: Այս ն նման Հանգամանքներըայժմ արդեն անչանդիստացնում են մարդկությանը:Մքնոլորտումթթվածնի պա-

կասը կարող է Հանգեցնել շատ անցանկալի ն անդարձել երնույթների։ Արդի գիտության խնդիրն է մշակել միջոցա ռումներ՝ մթնոլորտում կատարվողայդ կարգի փոփոխությունների դեմ: ժամանակակիցգիտությունը մշակել է մթնոլորտի աղ290

Կոոտվածությանղեմ պայքարի միջոցառումներ, որոնք բաժանվում են երեք խմբի՝ 1. Աղտոտողների թիվը պակասեցնել: աշ մթնոլորտըաղտոտումից՝ վնասակար Պաշտպանել չեղոքացման ճանապարձճով։ նստվածքների ցրման, Հ. Միջոցառումներ, որոնք ուղղված են խելացի ձնով տեձեռնարկություններն աղբյուրները: աբաշխելու աղտոտող Վերջին ժամանակներում մթնոլորտի անաղարտությունը պաշճպանելուուղղությամբ որոշակի աշխատանք է կատար-

.

,

' --

ու

ված

`

Լոս-Անջելեսում, ԲիրմինգԼոնդոնում,Բուդապեշտում,

ն Համտավ,Բրլուսելում

այլուր:

Սովետականձայաստանում

աղտոտվածություն նկատվում է երնանում, Կիրովականում,Ալավերդում: Այժմ կոնկրետ միջոցառումներ են մշակվում այդ քաղաքների օդը մաքրելու Համար: Մարդըն ջբոլորտը Մարդր չատ չուր է օգտագործում: Ինչպեսբնության մյուս բաղադրիչները, այն նս աղտոտվում է երբեմն այն աստիճան, որ անպետք է դառնում Ճճետագա օգտագործման Համար, Պատաչշում են դեպքեր, երբ չուրն այնքան է թունավորվում արդյունաբերական թափոններով, տր գետի մեջ լողանալը մաչճացու է դառնում: օդի

՝

ամենամեծ

Այժմ

երկրներում բոլոր մոտ 5

միասին վերցրած տարեկան օղՀազ. կմ: չուր: Ջրի ամենախոշորսպառողբ գյլուղատնտեսություննէ, այտտեղ օգտագործվող 8 Ճատ զար կմ3 չուրն ամքողջովին գոլորշանում է: Կոմունալտնտփության մեջ ամեն տարի օգտագործվում է մոտ 1,5 ճաղ. կմ, որի 2000-ը անվերադարձ կորչում է, իսկ 1 Հազ. կմ3 ջուրը աշխարճագրականմիչավայր է վերադարձվում կեղտա«` Հանս մենծ չրերի ձնով։ Արդյունաբերությունը քանակությամբ մեծ է օգտագործում, որի ջուր (500 կմտ) մասը նորիք աշԽարճագրականմիչավայր մուտք է գործում կեղտոտված 4ձեվավ (360 կմ3), որի վնասազերծման Համար անՀրաժեշտ է անզամ ավելի չուր: առնվապն 12--15 Արդյունաքերության զարգացման արդի տեմպերի պայմաններում 2000 քվականին կեղտաջրերիբանակը կբազմապատկվի: սռագործում են

`

Այն գետերն

է

ի

՛

ւ.

լճերըչ որոնք 3--4 տասնամյակառաջ մաթութ էին, ներկալումս աղտոտվածությանպատճառով ան2զտագործելի են դարձել: ու

ի

Արդյունաբերությունը գետերի մեջ է բաց թողնում այսսմոՊ կոչված դետերգենտներ--սինթետիկ, մակերնութային ակ- ` տիվ թունավոր նյութեր, որոնք դժվարությամբ են քայքայվում երկար ժամտոակպաճշպանվում են՝ առաջացնելով փրփուրի Հաստ շերտ: Սրանք օրգանական աշխարչճիՀամար թունավոր են Արդյունաբերական թափոնները պարունակում են նան ծանր մետաղներ՝սնդիկ, կապար, ցինկ, պղինձ, քըրոմ, մանգան ն այլն: Այդ թասիոններիմեջ կան նան ռադիոակտիվ տարրեր, թույաքիմիկատներ, պեստիցիդներ: երբ Հանքային սննդանյութերի ավելորդ քանակությունը Հասնում է լճերին, խախտվում է նրանց բնության Հավաստրբակշոությունը,ուժեղ զարգանում են բուսապլանկտոնը, ինչպես նան այլ բարձրակարգ օրգանիզմներ: Բուսապլանկտոնի մեռնելուց Հետո օրգանական նյութերի օքսիդացման ճամար պաճանջվումէ թթվածնի մեծ քանակ, կուտակվում է ծծմբաջրածին: Պայմաններնայնպես են փոխվում, որ լիճն սկսում է «մեռնել»: 41 դարի սկզբում ճամաշխարճայինօվկիանոսը դեռնս անաղարտ էր, այժմ արագորեն աղտոտվում է: նավթայինարդյունաբերությունը, նավթատարտրանսպորտըտարեկան 15 մլն տ նավթանյութ է բաց թողնում, ն ջրի մակերնույթն ամենուրեք ծածկված է նավթի յուղի բարակ շերտով, որը է խանգարում գազափոխանակությանը, բուսապլանկտոնի աճը կաշկանդվում է, նվազում է թթվածնի արտադրությունը: Դա Հանգեցնում է մթնոլորտի թթվածնի պակասեցմանը: Բնական ջրերի անաղարտության պաճպանումը մարդու / ճամար մեծ նշանակություն ունեցող Հարց է, այն այժմ կենսական նշանակություն է ստացել: ու

ու

:

.

,

Գոյություն ունի կեղտաջրերիմաքրման հրեք ճիմնակաջ մեթոդ՝ մեխանիկական, քիմիական, կենսաբանականն սիԻ-

.

րանց կոմբինացիաները, Ճճամադրությունները:

.Յ կեղտաջրերիմաքրման պրոբլեմի լուծման հեղանակներիցը մեկր արդյունաբներության մեջ տեխնոլոգիականպրոցեսների

կատարելադործումնէ, որի շնորճիվ «Հնարավորկդառնա կեղտաջրերի օգտագործումը փակ բոլորապտույտի՝ցիկլի ձեով: մեջ պետք է Հնարավորինչափիքիչ ջուր Արդյունաբերության օգտագործել, աստիճանաբարանցնել «չոր» արտադրության: .

/

նավթի մշակման ճամար օգտագործվումէր իսկ ժամանակակից նավթավերամշակմանգոր-

Առաջներում1

Յ5

մ3Յ ջուր,

տ

ժարաններում՝0,4 մ3: մեծ նշանաԲնստկան ջրերի խնայողությանՃանապարձճին ստանում ջրի օգոռոգվող ւտարածություններում կություն է տակար գործողուքյան գործակցի բարձրացումը. շատ դեպէ, պետք է Հասցնել 0,7-քերում այդ գործակիցը 0,4--0,5 է փակ խողովակներով Հասնել Դրան չուրը կարելի 0,8-ի, տեղափոխելու, ավելի կատարելագործվածոռոգման մեթոդներ կիրառելու միջոցով

րերի նպատակային օգտագործման ճանապարճին կաչրոլորտի մի քանի դժվար րբնորնշանակություն է ստանում յուրաքվող օբյեկտների յուրացումը, ենչպես օրինակ քարոլորտում խորադիր արտեզյան ջրերի, սառցադաշտերի չրի օգտադործումը ն այլն: զանգվածի՝օվկիանոսի ջրի օգտարոլորտի ամենամեծ գործումը դեռես շատ սաճմանափակէ: 1960 թվականին աշխարչի բոլոր այն սարքերի, որոնք աղազերծումեն ծովի ջում3 ջուր, ըը, տվել են օրական 40 Հազ. թ.՝ 950 ճաղ. մ3: Առայժմծովիջրի աղազերծումը լրայն մասշտաբներ չունի, անճրաժեշտ է կատարելագործելաղազերծման տեխնոլողիան, իջեցնել չրի ինքնարժեքը: Ծովիջրի աղազերծումը մասսայական ու էժան կդառնա կառավարվողչերմամիջուկայինոնակցիաների յուրացումից Հետո, երբ մարդը կունենա շատ էժան էներգիա: Մարդըն բուսականաշխաոճըԱշխարչագրական միջա-

վայրում մարդն ամենից ուժգին ներգործել է բուսական ծաժՅ00 տարվա ընթացքում աշխարձճիանկույթի վրա: Անցած տառների2/3-ը ոչնչացել է մարդու ձեռքով: Համեմատաբար անաղարտեն փնացելԱմազոնիավազանի, Արնմտյանե Արեվելյան Սիբիրի անտառները: Անտառի ոչնչացումի տեղի է ունենում ոչ միայն անտառանյութ ստանալու Համար, այլե տտեղծելու նպատակով: Միջինդացանքատարածություններ մեծ ըերում եվրուղայի մասը անտառածածկէր, այժմ միայն անտառներիպատառիկներեն մնացել: Ս. Վ.

է,

որ

կալեսնիկը(1955),վկայակոչելով Գ. Մարշին, գրում թվականին պորտուգալացիները Հայտնաբերեցին

ԳՇԳ

Մադելրակղզին, որն այն ժամանակ ամբողչությամբ անտա-

ռածածկ էր Անտաչո Հրդեչեցին ցանքատարածություններ ստեղծելու նպատակով: Յոթ տարի շարունակ Հրդեճը մոլեգզնում էր, Հնռվից կղզին երնում էր որպես ճակախարույկ, անտառը

լրիվ ոչնչացավ:

Մարդըգիտակցաբարթե՛ անգիտակցաբարազդում է բուսացենոզների տեսակայինկազմի վրա: Մուրբ Հեղինեի կրղ-

զին ճայտնաբերելուտարում՝ 1501 թ., այնտեղ աճում էր բույսերի 60 տեսակ, այժմ դրանց թիվը Հասել է 750-ի։ Ավստրալիայում կակտուսներ չկային, մարդն այնտեղ կակտուս տարավ, վերչինս բազմանալով չարիք դարձավ այդ աշխարճատափաստաննե-չմասի Համար: Անտառատափաստաններում, բում ն այլ լանդշաֆտային ղոնաներում բուսականությունը մարդու ձեռքով ոչնչացել է, նրա տեղը այժմ կուլտուրական բույսեր նեն աճում. Մշակվող Հողատարածություններըերկբագնդի վրա կազմում են 1200 մլն Բա, որտեղ մշակում են տեսակ բույսեր: Մարդու կողմից ցանվող բույսերի մեծ մասը Հիբրիդներ են, որոնց մոտ զարգացել են ճարմարվածության Հատկանիշներ: է բուսական Բնակչության աճին զուգընթաց մեծանում աննդի պաճանջը: Խոպան տարածություններ Քիչ են մնացել, ուստի բուսական սննդի ավելացումը պետք է տեղի ունենա կուլտուրական բույսերի արդյունաբերությանբարձրացման

Ճանապարճով:,.

Մարդը կենդանական Մարդըե կենդանական աշխարնճհը

աշխարչից օգտվում է սնունղ, ճագուստ ստանալու ճամար ն կենդանիները օգտագործում է որպես տրանսպորտայինմիթթվեցման, մակարդման,քայջոց, իսկ մանրօրգանիզմները՝ Քայման ն այլ նպատակներով: կենդանականաշխարչի շատ տեսակներ մարդու կողմից ոչնչացել են: Գեղամա լեռներում ն բարձր լեռնային այլ զանգվածների վրա պաշպանվածժալոապատկերներումկան շատ կենդանիների պատկերներ, որոնց բնորդները վնրացքել քն ձայկականլեռնաչշխարճում։ Ամերիկայիյուրացման ժամանակաշրջանում այնտեղ ապրում էին մոտ 20 մլն զուբրեր. անխնա որսի Ճետնանքով այդ կենդանիներըիսպառ վերացվեցին, մի կերպ պաճպանված2--Տ տասնյակ զուբրեր պաշտ294

`

Ի.

| |

պանության տակ առնվեցին, ն այժմ դրանք բազմանում են մարդու Հակողությամբ: նույնը կարելի է ասել եվրոպական կովկասյան զուբրերի մասին: «ՍՍՀՄ-ում ոչնչացման եզրին էին Հասել իշալծլամը, սան շատ այլ կենդանիներ.պետության միջամտությամբ մույրը դրանք այժմ բազմանում են: Մարդըերբեմն մեկ աշխարչամասից մլուսն է տանում կենդանիներ առանց Հետնանքների մասին մտածելու: 0րինավ, ճագարները Ավատրալիայում չարիք դարձան: Մտածված տեղասիոխությունը,անշուշտ, դրական արդյունք է տալիս: Օրինակ, սիգ ձուկը Սնան է բերվել էադոդան Ջուդ լճերից, Հաջողությամբ բազմանում է կ արդյունագործականնշանակություն ունի: Սանի իշլսանը իսիկ-Կուլ (լճում շատ նպաստավոր պայմաններ գտավ, ն առանձին ճատեր կշռում են ու

14--16

կգ:

աճին Բնակչության

զուդրնթաց վայրի կենդանիներիքաերկրներում վայրի կենդանական աշխարձճիպաճպանության ճամար օրենսդրական միջոցառումներ են կիրառվում, կազմվել է «Կարմիրգիրք», որտեղ գրանցված են այն կենդանիները, որոնց որսն արգելված էչ ն այդ կենդանիները պետության պաշտպանության տակ են առնված: կենդանիների բույտերի պաշպանության պաշտպանության լավագույն օջախներըազգային պարկերն արգելոցներն են: նակը պակասում է,

ն շատ

ու

ու

ու

Մարդը նորքարեդարումընտելացրեց մի շարք կենդանիներ, ն նրանց խաչաձնումից ստացվել են խոշոր հղջերա250 տեսակ, 150 տեսակի վորների մինչն 400, ոչխարների՝ տեսակներ,ճավերի 100 տեսակ ն այլն: ձիեր,շների Բնտանիկենդանիների մեծ բազմազանությունըխաչաձնման արգասիք է: Ելնելով բնակլիմայական պայմաններիը են այնու կենդանիներիարդյունավետությունից՝ստանում ն են լավ Հարմարվում աշխարճաորոնք պիսիՀիբրիդներ, գրական միջավայրին ն բարձր արդյունավետություն ունեն ն լանդշաֆտնեոր Մաոդը Մարդնապրում է լանդշաֆտում, ոստի պետք է Հետնի այդ միջավայրի պաշպանությանը: Շատ դեպքում տնտեսական գործունհության Հետնանքով խախտվում է լանդշաֆտների էկոլոգիական դինամիկ Հաու

օրինակներ ցույց վասարակշոությունիԲազմաթիվ լիս,

են

տա-

չափից ավել ծանրաբեռնվածլանդշաֆտները կորցրել են իրենց Հավասարակշիո վիճակը: Դրա օրինակներից մեկը Սնանն է, նրա ավազանը: 1ճի մակարդակը 18 մ իջեցնելու Հետնանքով խախտվեց բնության ավասարակշոությունը, չրի զանգվածի (դարավոր պաշարների)փոքրանալու Հետեվանքով՝ ջերմային պաշարները նս փոքրացան, լիճն այժմ ամեն տարի սառցակալվում է, որի Հետնանքով գազափոխանակությունը նս խախտվեց, առաջացավ թթվածնի սով, որն էլ իր Հերթին կործանարարէ իշխան ձկան Համար: Ֆրի շերտի նվազելու պատճառովՄեծ Սնանի Հատակը Արեգակի կողմից լուսավորվում է, որի Հետնանքով նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվել ջրիմուռների զարգացման ճամար, ն լիմասամբ վերաՃը գնում է դեպի էվտրոֆացում: Որպեսզի կանգնվի Սնանի Հավասարակշոությունը, անչրաժեշտ է ռաջին Հերթին բարձրացնելլճի մակարդակը: ներկայումսգորժում է Արփա--Սնանջրատարը, որը տարեկան տեղասիոխում է 250 մլն մ3 ջուր, որը սակայն լճի մակարդակը կարող է նիշի վրա: ՄակարդակիՀետագա բարձսպաճելճաստատուն րացման նպատակովկառուցվում է Որոտան--Սնանչրատարըչ ն մի շարք այլ միջոցառումներ են մշակվում: Մարդուկողմից լանդշաֆտում կատարվածյուրաքանչյուր է իր ազդեցությունը: եթե ղեկավափոփոխություն ունենում է լանդշաֆատնամբողջովին ապա խախտվում, րող գործոնն կարող է փոխվել: երբ անչրաժեշտություն կա ներգործել բըհության վրա, ապա ամենամանրակրկիտձնով պետք է ուսումնասիրվեն ներգործող ազդակները, որպեսզի կանխագուշակվեն լանդշաֆտի Հնարավոր այն փոփոխությունները,ոոր

ա-

րոնք կարող են ունենալ անուղղելի ու վնասակարՀետնանքներ: ՀլուսիսայինԱմերիկայի մեծ լճերում մի ժամանակ միլիոնավոր տոննաներով ձուկ էին որսում, բնական պայմաններում ձուկը ճաջողությամբ բազմանում էր: ծրբ կառուցեցին նիագարաչրվեժը շրջանցող նավարկելի ջրանցք, ոչ մեկի մտքով չէր անցնում, որ դրանով ձուկը կանչետանա' Պարզվեց, որ Օնտարիո լճում ապրում են այսպես կոչվող

քարադյացներ,որոնք խժռում են ձկնկիթը: Մինչն ջրանցքի կառուցումը նրանք չէին կարող ճաղթաճարելՆիագարաչֆրր-

վեժը, իսկ ջրանցքով բարձրացան դեպի էրի լիճը, այնտեղից մյուս լճերը ն ոչնչացրին ձկներին. Այդպիսի օրինակները բազմաթիվ են: Մի ժամանակ ակտիվ պայքար էր ծավալվել գայլերի դեմ, ամենուրեք նրանց ոչնչացնում էին. Պարզվեց, որ դրանիք է: Տունդրայում եղջերուննկենդանական աշխարձճըտուժում րի մեջ Հիվանդություններ տարածվեցին, Պատճառն այն է, տր զայլերի Համար ավելի մատչելի էին թույլ Հիվանդ եղչերուները, որոնց ն ոչնչացնում եին: Այժմ շատ երկրներում վայրի կենդանական աշխարճը առողջացնելու նպատակով գայլեր են ներմուծում: Վերը շարադրածիցակնառու է դառնում այն, որ աշխարՃճագրական թաղանթում բոլոր բաղադրիչները սերտորեն կապեն վաժ միմյանց, ն, փոխելով մի բաղադրիչը, կարող է փոխվել բնությունն ամբողջությամքւյ/ ու

,7

ՔՆՈՒԹՅԱՆ

է

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՓԱՀՋԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՊՐՈԲԼԵՄԸ ԵՎ ԲՆԱԿԱՆ

ԽՆԱՑՈՂԱԿԱՆ-ՌԱՑԻՈՆԱԼՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄԸ

Աշխարչագրական թաղանթի նյութական

էննրգետիկ որոնք օգտագործվում մարդու կողբաղադրիչները, մից, կոչվումեն բնական ռեսուրսներ (բնաղբյուրներ): Այդ ռեսուրսների շրջանակը գիտության ու տեխնիկայի առաջընթացի շնորձիվ անընդճատ լայնանում է: Քարածուխըդասվեց էներգետիկ ռեսուրսների շարքը կապիտալիզմիդարաչրջանում. ատոմային էներգիայի օգտաղործման գյուտից «ճետո միայն ուրանը դարձավ շատ կարնոր բնական ոհսուրս: եթե Հնում մարդիկ օգտագործում էին Մենդելենիաղյուսակի տարբերից 18-ը, 18-րդ դարում՝ 29, 19-րդ դարում` 54, ընթացիկ դարի կեսերին արդեն՝ 80: միջավայրում բնական ռեսուրսներըշատ ԱշխարՀագրական են ն բաժանվում են երեբ Հիմնական խմբի՝ անսպառ, վերականգնելի ն անվերականգնելիբնապաշարներ։Անսպառէն Արեգակի էներգիան, քամու, մակնքացայինէներգիան ն այլն: են կոչվում այն բոլոր Վերականգնելի որոնթ ոնհսուրսները, օգտագործման ոլորտում նորից առաջանում են ն չեն սպառչվում (օրինակ՝ գետերիջուրը, բուսական ու կենդանական օրեն գանիզմները,ինքնանիստ աղը հ այլն)։ Անվերականգնելի այն

ու

են

այն ռեսուրսները, որոնք մեկ անգամ օգտագործելուց Ճետո քարասպառվում են, այլես չեն վերականգնվում (օրինավ՝ ծուխը, երկաթաճանքը, գուրաողորմետաղների Հանքանյութե-

րը):

ընդլայնման շնորճիվ՝ բնական ոնսուրսԱրտադրության ներից շատերը այնպիսի թափով են օգտագործվում, որ շուտով սպառվելու են: 20-րդ դարում աշխարճի մի շարք ճանքավայրեր արդեն սպառվել են նավթային ռեսուրսներն աշխարճում 1980 թվականինկազմում էին 20--80 մլոդ տ, աղզդանշաններ կան, որ դրանք 21-րդ դարում կսպառվեն, ուստի մարդը պետք է գտնի էներգիայի ուրիշ աղբյուրներ: Բնականռեսուրսներըըստ բնույթի բաժանվում են Մի քանի խմբերի՝ 1. էնեոգետիկ ոնսուրսների խմբին են պատկանում արեգակնային, ջրային, Հողմային, մակընթացային,ջրավազանների ալիքավորման, վառելիքային (քարածուխ, նավթ, գազ, փայտ, տորֆ, այրվող Թերթաքար), երկչերմամիջուկային, բի ներթին էներգիան: 2. Հանքայինոնսուրսաները մետաղային, ոչ մետաղային ճանթային ճարստությունները,շինանյութերն են. 3. Կլիմայական ռեսուրսները ջերմային, խոնավության, կուրորտային, Հանգստի կազմակերպման (ռեկրեացիոն) ռեսուրսներն են. 4. ՋՐայինոնսուրսները օվկիանոսներիու ծովերի, գնտեբի, լճերի, ստորերկրյա, ճանքային, սառցադաշտերի, տաք աղբյուրների,գեյզերների չրերն են, 5. Հողայինռնսուրսները Հողերի տարատեսակներնեն: 6. Բուսական ոնսուրսներըանտառներնեն, մարգագետինն ները այլ բուսացենոզներ, մշակովի կուլտուրաները: 7.

Կենդանական ոնսուրաներըկենդանացենոզներնեն

ու

ընտանի կենդանիները:

երկրի զարգացման մակարդակնալժմ Ցուրաքանչյուր

ո-

րոշվում է էներգետիկ ռեսուրսների օգտագործման չափով: աշխարճուժ աղբյուրներըբազմազան են: Առայժմ էներգիայի նրանցմեջ առաջին տեղը գրավում է վառելիքային էներգիոն: երկրադնդիվրա էներգիայի օգտագործումը տարեցտառի աճում է: Շատ Ա. 8. Արբատովի (1922) այժմ աշխարչճում

արտադրվումէ տարեկան9--10 մլոդ ՏՋՎ (տոննա պայմանական վառելիք): 2000 թվականին էներգիայի արտադրու թյունը կչասնի 16--24 մլոդ ՏՊՎ-ի: ռեսուրսների Համաշխարչային պաշարների էներգետիկ ըստ Արբատովի,ճետնյալ պատկերնունեն (10:2 ՏՈՎ). 6Հ-ՅՑ Օրգանական վառելիք 8-25 Ուրան (ռեակտորներումօգտագործելուՀամար) Հ.Զ...

Ծովիջրի

Վ.

ուրանը Ծովաջչըի լիթիում (ջերմամիջուկայինսինթեզում օգտագործելու ճամար)

Դ.

ԶՈ

ԸՁՉ..Վ

,

«

.

.

ՎՈՎ.

Վ

.

.

.

800000

ԾՄովաջրի դեյտերիում (ջերմամիչուկայինսինթե600 000 զում օգտագործելու ճամար) Պոտենցիալ էներգիայի այս պաշարներըառայժմ լրիվ .

.

.

օգ-

տագործվել չեն կարող. մասսայական չափերով օգտագործվում է միալն օրգանական վառելիքը, ուրանի օգտագործումը նոր է սկսվել: Աղլուռակ

Ոչ սոցիալիստական աշխաորճի վառելիքային պաշարնեոը Ն ճանույթը մլոդ ՏՊՎ (ըստ Ռ. Ռ. Սիմոնյանի,1980) վայել

Նավթ

Բնականգազ Քարածուխ

Գաշարները

Հանույթը

ամա ա 75,3 40,6

740,0

ԱԼ"ԵԷ. թյունը Ապաճովվաֆուչ

2.26 0,97

Վ

Իր գոյության ամբողջ ընթացքում մարդկությունըօգտա80--85 մլոդ ՏՊՎ, որի կեսը՝ վերջին 25 տարում: Ինչպեսցույց է տալիս աղյուսակը, վառելիքային պաշարները (նավթը ն գազը)մեծ Հեռանկարներչունեն: Եթե մինչն 21րդ դարի սկիզբը էներգիայի այլ աղբյուրներ չգտնվեն, մարդկությունը կկանդնի էներգետիկլուրջվտանգի առջե: դործել է

Բ

Համաչխարձային էներգաճաշվեկշոումիշխողը նավքն

ե

1923 թ. 74,3 մլոդ ԸստՄԱԿ-իտվյալների՝ է: սլաշարները մեֆ թռիչք է երկու տասնամյակում Վեոմջին նրա չճանույթում տ

հատվում: Հետագայումգլխավոր տեղերն զբաղեցնելու են յ

էներգիան, նավթը, գազը: Վերջին վես դարում միջուկային նավթի օդտա՛.ործումը լուրաքանչյուր 14--15 տարում կրրկնապատկվում է, Հանույթի աճը եռակիավելին է, քան բնակչության աճը: նավթի գազի արդյունաբերությունըէներգնտիկ ճլուղերի մեջ ամենից դինամիկն է: Եթե 1960-ական թվականներին կոշտ վառելիքի օդտագործումը աճել է 1540 -ով, Հիդրավլիկ ն ատոմային էներգիաների13000-ով։ նը՝ 80գ0-ով,ապա նավթինը՝ 118, իսկ գաղինը՝ Ընդ որում, Համաշխարճայլինէներգետիկայի կենտրոնները զարգացած կապիտալիստականերկրներից տեղափոխվեցին զարգացող երկրները(Մերձավորն Միչին Արնելք). այստեղ է կապիտալիստականաշխարչի նավթի Հետախուղված պաշարների 60--65Գ0-ը։ 1980 թ. աշխարճում արտադրվել է ավելի քան 3 մլոդ տ նավթ. նման տեմպերով օգտագործմանդեպջում 3--. տասնամյակ անց ածխաջրածիններըկսպառվեն: Քարածովխը ամենից մեծ պաշարներունեցող վառելիքն է, Հատկապեսարժեքավոր է վերին պալեոզոյան (կարբոն) քարածուխը՝ անտրացիտը, որի պաշարները կաղմում են 1027 մլոդ տ: 20-րդ դարի առաջինքառորդում քարածուխը ն փայտը ամենից ավելի գործածականվառելանյութերնէին (900.), առայժմ ոչ ավելի է, քան 3040: Քարածխիօգտագործումն Ճում է չերմակայաններում, կոքսաքիմիական արդյունաբեբության մեջ ն սինթետիկ, Հեղուկ վառելանյութեր ստանալու ու

ա-

պրոցեսում:

ռեսուրսների մեջ այրվող թքերթաքարծրի, Վառելիքային տորֆի, փալտի դերը մեծ չէ: Դրանքունեն տեղական նշանավություն: Օրինակ, տորֆ օգտագործվումէ միայն ՍՍՀՄ-ում:

էներգետիկռեսուրսների մեջ արեգակնայինէներգիան, մեծ պոտենցիալ ունենալով ճանդերձ (6,4:1017 կվտժ), դեռես Քիչ է օգտագործվում: Աշխարճիշատ երկրներում ստեղծվել են սարքեր, որոնց օգնությամբ արհգակնային էներգիան օգտագործվում է, սակայն ալդ սարքերի ճղորությունը փոքր է, դեռես մասսայական չափով չի օգտագործվում. այդ էներցիալի օգտագործումըդեռես գտնվում է փորձնականփուլում: Ըստ արեմտահվրոպացիմի շարք ճեղինակների 2 ԲայնՀաուեր, է. Շմակե,1923), էներգետիկ ռեսուրսների օգտագործումը ՏՊՎ-ով 1977 թ. եղել է՝ 5,8 մլոդ տ, 1980 թ.՝ 10,9

մլդ տ, 2000 Թ. կլինի 25,5 մլոդ տ, իսկ 2050 թվականին բնակչությունը մեկ տարում կօգտագործի այնքան էներգիա,

մինչն տրքուն

այժմ օգտագործվել է էներգիայի գյուտից

Հե-

տո:

էներգիան (100 մլդ կվտ) Հայտնի է շատ վաղուց երկրներում այն օգտագործվել է ճողմաղացներում: Այժմ արտադրվում են Հողմային շարժիչներ, որոնց Հզորությունը մեծ չէ: Քամու էներգիայի օգտագործումը նպատակաճարմար է այն երկրներում, որտեղ քամին մշտական է: Վիքխարիչափերի պոտենցիալ էներգիա ունի մակընթացության ալիքը (1 մլոդ կվտ): Մինչն վերջին ժամանակներս ադ աղբյուրը յուրացված չէր. Օգտագործմանճամար այն մատչելի դարձավ միայն 20-րդ դարում. Աշխարճում առակոլա ջին մակընթացային կայանը կառուցվել է ՍՍՀՄ-ում՝ թերակղզում (Կիսլոյե Գուբա), երկրորդ Հլեկտրակայանը կառուցել է Ֆրանսիան:Դրանքմեծ Հզորություն չունեն, առայժմ շաճագործումը թանկ է նստում: Մեծ արոռենցիալէներգիա են պարունակում քամուց առաջացած ծովային (դրելֆային) ալիքները: Առ այսօր դեռես Հնարավորչէ այն օզտադործել. ապագան ցույց կտա, թն ինչ ձնով յուրացնել այդ էներգիան: Քամու

ն

շատ

Հիդրուներգիայի պաշարները կապմում են

կվտ,որը

Տ,6--6

մլոդ

1012 կվտ ժ, սակայն դործտարեկան կտա «0--25Տ նականում կարող է օգտագործվել մոտ 5-1012 կվտ ժ: Հթդբոէներդիայի արտադրությունն աճում է. 1980 թ. աշխարճի ձներգետիկ Ճճաշվեկշռումայն կազմում էր 500, սակայն էներռիայի այլ տեսակների արտադրությանավելի արագ աճի շրնորձճիվ «իդրոէներգիայի տեսակարարկշիոն աստիճանաբար իջնելու էւ

-

20-րդ դարի երկրորդ կեսին Ճամաշխարճայինէներգետիկայում կատարվեց կարնոր Հեղաշրջում. սկսվեց ատոմային էներգիայի խաղաղ օգտագործումը: Աշխարճիշատ երկրներում այժմ դործում են բազմաթիվ ԱէԿ-ներ, ատոմային էներգիայով աշխատող առնետրականնավեր, սառցաճատներ, սուզանավեր։ ԱԷԿ-ներիտված էլեկտրամներգիայիտեսակաէ. եթե 1980 թ. այն 8 րար կշիոն արագորեն աճում էր, ապա թ. կկազմի 2600.

--

է կառավարվողջերմաէներգիայիավելի Հզոր աղբյուր միջուկային ռեակցիաներից ստացվող էներգիան: Ֆիղզիկոսների երազանքն- դեյտերիումի ն տրիտիումի (ջրածնի իզոսոուլներ) սինթեզը: Ակադ. ի, վ. կուրչատովն այն միտքն էր արտաճայտում, որ չերմամիջուկային էներգիան ապագայի էներգետիկայի ճիմքն է: Դեյտերիումը,որպես վառելիք, նույնիսկ էներգետիկայիամենաբուռն զարդացմանդեպքում կբավարարի Ճարյուր միլիոնավոր տարիներ ՁՋներմամիչուկային վառեռեակտորների ստեղծումով, ըստ ի. Վ. կուրչատովի, իի նկատմամբ ունեցած ճողսը գործնականորեն ընդմիչտ կվերանա: Պարզվելէ, որ միջուկների սինթեզը Հարյուր անգամ շատ էներգիա է արտադրում, քան ուրանի տրոճման ժամանակ: Գիտնականների կարծիքով 21-րդ դարի առաջին Փառորդում մարդկությունը կտիրանա էներդիայի այղ տեսակին, կվերանա վառելիքային էներգիայի անձճրաժեշտություն էներգիայի աղբյուր երկրի ներքին ջերմությունը, որը է է դնոնս օգտագործվում սաճմանափակ չափով, այն էլ միառաջարկել է այն ճրաբխային շրջաններում: Ս. Մ. Գրիբգորեր օգտագործել դրենաժային թաղանթիէներգիան, սակայն դեոհս գործնականքայլեր չեն կատարված: Հումք են կոչվում Հումքայինբնաղբյուրներ(ռեսուրսներ) այն բոլոր նյութերը, որոնք օգտագործվում են մարդու կողմից արտադրությանմեյջ՝ գործածության իրեր, բնակարուններ, սնունդ պատրաստելու ճամար: Հումքի զգալի մասը ստացվում է օգտակար ճանածոներիցչ որոնք մեծ մասամբ վերականդեվողչեն, Հումքի մի մասն էլ օրգանական ծագում ունի. դրանք են' բույսերը, կենդանիները կամ նրանցից ըստացվածնյութերը, որ գործարանայինմշակումից Ճետո դառնում են սնունդ, Հագուստ ն այլն:

Հփէջն ռեսուրսները արդյունաբերության Հումքային

ենչ

աշուստի նրանք տիրանալու ճամար կապիտալիստական մեծ ն ծնում Լէ է խարճում պատերաղմգնում, որը պայբար ներ:

Հումքայինոնսուրսները բաժանվում են մի քանի խմբերի ճանքային (միներալային) օգտակար ճանածոներ, կենսաբա-չ նական ռեսուրաներ,ջչրալինն օդային ռեսուրսներ: մեջ օգտագործվում են Հիմնականում Արդյունաբնրության

Հ

միներալային օգտակարՀանածոներիամենատարբերտեսակներ. Սրանք ֆիզիկական Հառոկանիշներովլինում են պինդ գունավոր մետաղների Հանքաքարածուխ, (երկաթաճանք, ջար, աղեր ն այլն), Հեղուկ (նավթ, Հանքային չրեր), զազաԸստ կազմի ն օգտագործմանբնույթի լիվին(այրվողդազ են՝

նում

ածուխ, գորշ վառելիքային Հանածոներ (քարածուխ, տորֆ, նավք, գաղ ն այլն), 2.մետաղային (շն ն գունավոր, Հազվագյուտ, ազնիվ, ռադիոակտիվ մետաղների Հանքաքարեր), 3. ոչ մետաղային Հանածոներ՝շինանլութեր (շինաքար, ցեմենտի, կրի Հումք, ավաղ, կավ), 4. ոչ մնտաղային արդյունաբերական 4Հանքաճումք(ասբեստ, դրաֆիտ, կորունդ, մագնեզիտ, քվարցային ավազ), 5. քիմիական արդլունաբերության Հումք (աղեր, ծծումբ, սելիտրա, միրաբիլիտ), 6. Ճումք պարարտանյութեր ստանալու ճամար (կալիական ակիսազեր, ապատիտներ,ֆոսֆորիտներ), ՞. թանկարժեք Քանկարժեք քարեր (ալմաստ, տուպազ, Վզմրովատ,ռուբին, ամետիստ, մարմար ն այլն), 1.

ու

ՀանքայինՀանածո

Հարստությունները կազմված են միներալային ագրեդատներից, որոնք ստեղծվել են նուլն ճանապարճով,ինչ ճանապարճովառաջացել են ապարները (6ընստվածքային, փոխակերպական(մետամորֆարբաբխալին, յին): Սրանքձնավորվել են երկրակեղնի զարգացմանամբողջ ժամանակաշրջանում:

Գիտության

տեխնիկայի զարգացման արդի փուլում Ճանածոների ճանքավայր են կոչվում որեէ ՀանաՉՓգտակար նն շաճադործման ծոլի այն կուտակումները, որոնք ձեռնտու է ալլումին, իր պարունակում Համար: 0րինավ՝բազալտը մեջ ն ծրկաթ, տիտան, մանդան շատ մետաղներ, բայց առ այլ ալդ մետաղների Հանքաքարչի Համարվում, այսօր բաղզարոր որովչետն ավելի Հարուստ Հանքաքարեր կան: Ուրեմն, Հանաքար ճասկացությունը պայմանական է, Այն ճանքաքարը, տր այսօր չի օգտագործվում, վաղը տեխնոլոգիայիկատարելագործման շնորչիվ կարող է օդտագործվել: Այսպիսովկարելի է պնդել, որ Հանքային ճարստություններիսլաշարների մեծ Հեսաճմանները լալնանալու են. Գիտատեխնիկական ղափոխություն կկատարվի, երբ իրականանա կառավարվող ու

ջերմամիջուկայինէներգիայի գյուտը: Այդ դեպքում կորզվող նյութի ամծնաչնչին պարունակությանդեպքում անգամ 4նարավոր զլինի օգտակար նյութերն անջատել, ն ապարներիայն տեսակները, որոնք այժմ ճանքաքարչեն Համարվում, կդաոնան ճանքաքար: Այստեղիցկարող ենք Հանգել մի շատ կարնոր Հետնության՝ աշխարճում Հանքային Հարտոությունների սպառման վտանգը ն տագնապը այնպիսին չէ, բնչպես պատկերացնում են բուրժուական մի շարք գիտնականներ: երմամիջուկային էներգիան Հնարավորություն կտա ցանկացած նյութով բավարարելումարդկության պաճանջները: Ստորնբերվում են մի շարք կարնոր ճանքային Հարստությունների Հանածոների պաշարները, որոնք Ճաշվարկված են այսօրվա տեխնոլոգիայի Հնարավորությունների Հիման վրա' Աղյուսակ

Մ

Մի չաոք միներալայինոհսուրսներիապաճովվածությունը Եբկոնեբում՝ըստ Ռ. Ռ. Սիմոնյանի(1980) ոչ սոցիալիստական

Ռեսուրսի տեսակը

`-

երկաթի ճանքաթար Ալյումինիում

Պղինձ կապար Ցինկ '

ԳՓաշաբները բստ| Հանույթը ըստ 1979-ական թթ.| 1970-ական թթ. մլրդ տ մլնտ

|

Ապածովվա-

ծությունը, աարիներով

'

86,4 4,8

0,34

0,11 0,135

5,8 2,4 4,4

Հանքայինռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը ամե-

նալավ դրավականն է, որ մարդկությունը կարողանա 4արուստ Հանքերն ավելի երկար ժամանակ օգտագորժել։ Այսպես, ալժմ աշխարճի արծաթի Հարուստ Հանքավայրերը սպառվելուն մոտ են։ Այդ մետաղի կորզման տեխնոլոդիայի կատարհլագործմանդեպքում պաշարների սաշմանները անակրնդարձակվեն,բայց այժմ արծաթի պփաճանջարկի շուշտ ճի տեմպերն ավելի մեծ են, քան մետաղի կորզման տեխնոՀ լոգիայի զարգացմանտեմպերը: Այդ առումով Ճարուստ ճանՓերի ռացիոնալ օգտագործումը շատ կարնոր նշանակություն է ստանում:

՛

.

Հանածոների սպրաշարների ընդարձակման մեջ 4անքային կարնոր դեր ունի օվկիանոսը: 20-րդ դարում օվկիանոսի Ճճատակին Հայտնաբերվել են շատ օգտակար ճանածոներ: Կասկածից վեր է, որ էներգետիկ ռեսուրսների ավելի լայն օգտագործման ն կառավարվողչերմամիջուկային էներդիայի կայուքյան պայմաններում ճնարավոր կղառնա օգտագործել ւ

աո-

օվկիանոսի ճատակի ճարստությունները:՞ 0վկիանոսներում քիմիական շատ տարրերգտնվում են չրի մեջ լուծված վիճակում՝ ոսկի, արծաթ, պլատին, զունավոր մետաղներ, Մենդելենի աղյուսակի ավելի քան 60 տարը, սակայն ժամանակակից տեխնոլոգիանՀնարավորություն չի տալիս դրանք էժան ձնով կորզել: Փորձ է կատարվել օվկիանոսի չրից ոսկի ստանալ, սակայն ստացած ոսկին 250 անզամ ավելի քանկ է նստել, քան ոսկու իրական արժեքն է: ոնսուրսներին են պատկանում ճողային Կենսոլորտային ֆոնդը, բուսական կենդանական ծագման ռեսուրսները: նան

ու

Աշխարչում մշակվող ճողատարածություններըկազմում մլնկմշ(1900 մլն ճեկտար), որից մաքուր ցանքատաբածությունննր՝ 3,2 մլն կմշ(Միլանովա, Ռյաբչիկով, 1979), Հողերի ռացիոնալ օգտագործումը վճոական նշանակություն ունեցող ճարց է: Այստեղկարնոր է պայքարը էրոզիայի դեմ, ճողերի բարելավումը, ճամեմատաբարչոր կլիմայական պայմաններ ունեցող երկրներում, որտեղ լանջերը բուտածածկով պաշտպանվածչեն, մթնոլորտային տեղումները թափվում են տեղատարափանձրնեներիձնով, ն Հողի էրոզիան չարիք է դարձել:էրողիան մեծ չափերի է ճասել ԱՄՆ-ում, Հարավա-չ յին եվրոպայի երկրներում, Չինաստանում, Արգենտինայում, ն այլուր Ավատրալիայում Աշխարճիմշակովի Հողատարածությունների մոտ կեսը էրողացվում է, իսկ մեկ քառորդը ենթակա է ուժգին էրոզիայի: էրոզիայի ճետնանքով յուրաքանչյուր տարի դեպի օվկիանոս է գնում ճարյուր միլիոնավոր տոննա ճանքային սննդանյութ: էրոզիայիդեմ պայքարը միննույն ժամանակպայքար է բերքատվությանբարձրացման են

|

'

է

ճամար:

-

ւ

Կան

վայրեր, որտեղ ճողերը մինչն այժմ չեն օզտագորժ-

գում(Բրազիլականբարձրավանդակիմեծ լական սավաննաներիզգալի մասը

շ

20-- 1061

ն

մասը,

այլն),

ավստրա-

Չեն օգտագործ306

վում Կան անապատայինշատ

տարածություններ:Դրանցլու-

կապված է քաղցրաճամ չրի բացումը մի լուծումից

Հետո

կարելի է

մլն կմշ: Պետքէ ենթադրել,

պրոբլեմի

«նետ.

Պրոբլե-

վրա լուրացնել երկրագնդի

եզ

ջերմամիջուկային էժան էներգիայի առկայության պայմաններում Հնարավոր կլինի քաղցրաճամ ջուր տեղափոխել Աֆրիկայի, Ասիայի, Ավստրալիայիանադարերում անապատները սպլատային շրջանները ե Ճ41-14Ա կդառնան կուլտուրական լանդշաֆաններ:Դրանով կլուծվի ոչ միայն սննդի պրոբլեմը, այլն մթնոլորտի թթվածնի պրոբլեմբ: Բուսական կենդանական ոնհսուրսներըմարդու Ճամար կենսական նշանակություն ունեն: Դրանք օգտազործվում են նախ՝ որոլես սնունդ, ապա՝ Հագուստ, տնային գործածության իրեր ստեղծելու ճամար, շինարարության, բիմիական արդյունաբերության ն շատ այլ ճյուղերի Համար որ

ու

որպես Ճոսժք:

Քուսական կենդանական ռեսուրսների պաճանջարկը է: Այդ պաճանջարկըբավարարելու Ճաարագորեն մեծանում է մար անձճրաժեշտ բարձրացնել բուսական ու կենդանական ու

աշխարճի արդյունավետությունը: Առաջավորտնտեսությունները, օգտագործելով գիտության նվաճումները, այս թյամբ ճասել են զգալի Հաջողությունների:

ուղղու/

Կլիմայական ոեսուոսներըօգտագործվում են մարդու կող-

մից գյուլատնտեսականկուլտուրաներ մշակելու ճամար, ինչպես նան՝ արդյունաբերությանմեչ, Հանգստի ոլորտում (ռեկ-

բեացիա),

|

բույսի Համար անձրաժեշտ նեն որոշակի Ցուրաքանչյուր Բաաաագարան օպտիմալպայմաններ՝ անսառնամանիք

|

ջերմաստիճաններիգումար, խոնավության քանակ, ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ ն այլն: Միչուրինյանվեն- . սաբանությունը աշխատում է սելեկցիայի միջոցով այնպիսի ' բուսական սորտեր ստեղծել, որոնք կլիմայական ավելի լայ շրջանակներում կարողանան աճել, ճետնաբար կուլտուրական Բույսերի արեալեերն ընդարձակվում են. Մեր երկբում մել շարք բույսեր ճյուսիս են շարժվել մի քանի Հարյուր, նույնիսկ Ճազարկմ' կլիմայականռեսուրսների դերը մեծ է նան անասնաբու:

.

|

էի

`

-

ծության մեջ: Յուրաքանչյուրբնական գոտի ունի իրեն Հատուկ կենդանիները Այս ասպարեզում կս որոշակի աշխատանք է կատարված, ստեղծվում են այնպիսի ցեղեր, որոնք ավելի դիմացկուն են, առավել արդյունավետ: կլիմայականռեսուրսները օգտագործվում են բնակավայրերի կառուցման, առողջապաճականն ոնկրեացիոն (ճանու գըստի կազմակերպման) նպատակներով:Առողջարաններն են տուրիստական օբլեկտները Հիմնադրվում այնտեղ, որտեղ կլիմայական պայմաններն առավել նպատակաճարմարեն, որտեղ գոյություն ունի կլիմայի Հ«արմարավետություն: երկրագնդիվրա շատ սաչմանաՋբայինռեսուրսները փակ են, չնայած մեր մոլորակը շատ ջրառատ է: Մարդը կաէ օգտագործել միայն վերականգնվողջրի պաշարները՝ րող գետերի Հոսքը: Լճերի ջուրը լիովին օգտագործվելչի կարող, այլապես այն կսպառվի. ծովերի ու օվկբանոսներիջուրը աղի է, պիտանիչէ ոչ խմելու, ոչ էլ ոռոգման ճամար: տնօրինությանտակ շատ քիչ քաղցրաճամ ՎՄարդկության ջուր կա, Աշխարճիգետերի ն մատչելի ստորերկրյաչրերի տարեկան Հոսքը կազմում է ընդամենը 38--42 Հազ. կմ: Ճ/ ՄԱԿ-ի տվյալներով մարդուն մատչելի չրի տարեկանքանակը կազմում է 20 ՀազՀկմ3, տրից 5--6 Հազ. կմ: արդեն օգտագործվում է:՝ Թվում է, Թե եղած պաշարներըլիովին կբավարարեն մարդուն, սակայն դրանք բաշխված են շատ անճավասարաչափ: Ամենից ջրառատ մայրցամաքը չարավայինԱմեըբկան է, իսկ ամենասակավաջուր՝ Ավստրալիան: Անջուր .1 Աֆրիկալի Ճճյուսիսային կեսը (Սաճարա մերձ), Ասիայի արնադարձայինոտին ն այլն: -

ջրի պաշարները կբավարարենմարդուն, եթե Քաղցրաճամ Հավասարաչավ բաշխվեն: Այստեղից էլ առաջանում է չրի վերաբաշխմանպրոբլեմը: Շատ երկրներում կառուցվում են ջրանցքներ, փոխվում է գետերի Հոսանքի ուղղությունը, ըստեղծվում են ջրամբարներ,որոնք ամբարում են ջրառատ ժամանակաշրջանի ջրերը՝ սակավաջուրամիսներին օգտագործելու ճամար:

Քաղցրաճամ ջրի պրոբլեմը Համակել

շատ երկրների. սաբազմաթիվ քաղաքներում խիստ ջրամատակարարումը ի է: Ֆրի պաճանջարկըավելի արագ է աճում, մանափավված '

է

քան բնակչության աճն է. Այժմ արդեն խսնդիրէ դրվում մեկ չրերը տեղափոխելմեկ այլ մայրցամաք: Համայրցամաքբքյց աունանում է ՀարավայինԱմերիկայիջրերը Աֆբիկա տեղափոխելու սլրոբլեմը, որի լուծումը Հնարավորէ էժան էներգիա՝

գի առկայության պայմաններում: Փորձեր են կատարվում անտարկտիկականայսբերգները (չառցասարերը) ճյլուսիսային կիսագունդ տեղափոխել: Աշխատանքներ են կատարվում ծովի ջրի աղազերծման ուղղությամբ, սակայն այս միջոցը մասսայական կդառնա չերմամիջուկային սինթեզի գյուտից «ետո միայն, երբ մարդը կունենա էժան էներգիա: չրի պրոբլեմի լուծման ուղիներից մեկը խոՔաղցրաճամ նավության տեղական շրջապտույտի արագացումն է, որի մասին արդեն նշվել է: Փորձերեն կատարվում արճեստակա-չ նորեն խթանելու մթնոլորտային տեղումների առաջացումը, ավելացնելու նրանց քանակը:

ՔՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԱՃԸ ԵՎ ՄԱԼԹՈՒՍԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Նախորդգլխում մենք տեսանք, որ բնակչությունը Հարակերպով ավելանում է. Առաջներում, երբ երկրագնդի վրա բնակչության թիվը փոքր էր, նրա կրկնապատկմանճամար անձճրաժեշտ էր մի քանի Հճարլուր տարի: Այժմ, վերջին տասնամյակներում դրա ճամար պաճանջվում է ընդամենը 30--40 տարի: Ցուրաքանչյուր րոպեում երկրագնդիվրա ծըն225 մեռնում՝ 93: 2000 թվականին մեր մոլորաէ վում մարդ, կի Վրաբնակչության թիվը կՀասնի 7 միլիարդ մարդու Բնակչությանաճլ: մեծ է Հատկապես զարգացող երկրներում. Վերչին 25 տարում Աֆրիկայում, ԱսիաՀարավային տարեկան բնակչության աճր (ատինական Ամերիկայում յում, կազմել է 2,760,իսկ Արեմտյանեվբուվայում ն Սովետական ընդամենը 100: Միությունում՝ եթե բնակչության աճի ժամանակակից տեմպերը պաՀպանվեն, ապա 3000 թվին մարդկանց թիվր կՀասնի 500 մլոդ մարդու, ն բնական է, որ նրկրագունդըչի կարողանակե- : րակրել այդքան բնակիչ, նույնիսկ դրա կեսը: : Շատ գիտնականներ գտնում նեն, որ բնակչության աճը: ճուն

/ :

ՈԷ

:4

տարերայնորեն կկարգավորվի, մյուս մասը առաջարկում է դիտակցաբար կարգավորելայն: Ֆ. էնգելսը Հայտնել է այն միտքը, որ երբ կոմունիստական Ճասարակարգըստիպված լինի, ապա այն կարող է կարգավորել մարդկանց արտադրուիրերի արտադրությունը: Այս Ճճարթյունը այնպես, փնչոլես՝ սոցիալական պրոբլեմ է ն դուրս է գալիս մեր ՑՋը շատ բարդ դասընթացի սաճմաններից: Բուրժուականտնտեսագետները, մասնավորապես Տ. Ռ. Մալթքուսը,գտնում են, որ սննդի միջոցներըծրկրի վրա աճում են թվաբանական պրոգրեսիայով, իսկ բնակչության թիվը՝ երկրաչափականպրոգրեսիայով: Սրանից ելնելով Մալթուսը գտնում է, որ աղքատությունն սովը օրինաչափերնույթեն: կարեներ Մարդկանցբարեկեցությունը, ըստ Մալթուսի» Ըսչո նրա, էի է բարձրացնել բնակչության թվի կրճատմամբ: սպվատերաղմները, Ճամաճարակներըանճրաժեշտ են մարդկությանը, ուստի պետք է օգնել բնությանը, մաճացությունը մեծացնելու ճամար: ու

Ըս Մալթուսի՝ աղքատությանպատճառըբոլորովին կախված չէ երկրի Ճասարակարգիբնույթից. աղքսորությունըբնականոն երնույթ է: Ըստ շատ մալթուսականների, ուժեղ դեոր իջեցնում է մաճացությունը, օժանղանյութերի գյուտը։ դակումէ ժողովրդական (դեմոգրաֆիական) պայթյունին: Մալթուսը ն նրա 4ճետնկորդները գերբնակչությունըդիտում են ոչ թն որպես սոցիալ-տնտեսական երնույթ, այլ որպես բնությունից տրված երնույթ: Մալթուսի «տեսությունը» որդեդրեցին ոնակցիոն բուրժուական քաղաքագետները:

յուրաքանչյուր Մարդը

2250--2800 կալ պրարունակողսնունդ. Այժմ երկրագնդի վրա բնակչուօր

պետք է

տտանա

թյան կեսը թերասնեվում է, այդ կեսի կեսն մլ մատնված է սովի: Դրա պատճառը մի շարք երկրներում դեռես ցածր արտադրողականությունն է: նրկրագնդիվրա ճավելաբնակչուԹյուն չկա, եղած սննդի միջոցները կարող են բավարարել բնակչության պաճանջմունքները, եթե Ճողային ֆոնդը օգբարձտագործվի ռացիոնալկերպով: Արտադրողականության րացման միչոցով Հնարավոր է բնակչությանըլիովին բավարարել սննդի միչոցներով: Այսպես, Արեմտյաննվրոպայում 19-րդ դարում ցորենի բերքատվությունըկազմում էր 7--8

ցենտներ: ՖրովիՀոցենտներ մեկ Հշեկտարին,այժմ՝Հ5--30 Ճասնում 60--100 է ղերում բերք:«տվությունը գ/ճա: եթե գյուդատնտեսության մեջ ձեռք բերած պոաջավոր մեթոդները տարածվենբոլոր երկրներում, ապա կարելի է լիովի բավաբարել 3 անդամ ավելի բնակչության պաճանչմունքները: եթե երկրագնդիՀողային ֆոնդը ռացիոնալ օգտագործվի, ապա մեր մոլորակը կարող է կերակրել 40--55 մլոդ բնակիչ: Առայժմ օփկիանոսիսննդային ոռնսուրսներըշատ փոքր չափով են օգտագործվում, եթե ռացիոնալ կերպով օդգտագործվեն նան սրանք, ապա ճնարավոր է երկրի վրա բնակեցնել ավելի շատ բնակիչ:

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՔՆՈՒԹՅԱՆ

ՊՐՈԲԼԵՄԸ

19-րդ դարում բնության պաճպանության պրոբլեմը ճամարյա չէր Հուզում լայն ճասարակայնությանը.միայն գիտնականներն էին ճետնում բնական երնույթների ընթացքին ե կանխատեսում մեծ փոփոխություններ. 20-րդ դարում այդ երկրների ժողովուրդների Հոդար: պրոբլեմը դարձավ բոլոր Երկրորդ Համաշխարճային պատերազմից Պետո բնության պաշպանության Հարցերով զբաղվում է Միավորվածազգերի կաղմակերպությունը: գիտա-կոնտտրուկտիվ թ. ստեղծվեց գիտական ((լառուցողական)միջազգային օրգան՝ Բնության ն բնական ռեսուրսների պաշտպանության միչազգային միությունը թվից ալդ միությունը երեք տարին մեկ Հրա(ԲՊՄՄ), ԲՈՄՄ է վիրում Գլխավորասամբլեայի նստաշրջան ն գիտատեխնիկական խորճրդակցություն. գիտական տեղեկուԹյուններիփոխանակման խոշոր քայլ է ու

սա

Բնությանպաշպանության Հարցերին շատ ն ՄԱԿ-ի թյուն են դարձնում ՑՈՒՆԵՍԿՈ-ն

մեծ այլ

ուշադրու-

օրգաններ:

Փարիզում կազմակերպեցփորձագետների միջկառավարական կոնֆերանս՝կենսոլորտի ռեսուրսնեբի պաճպանության ռացիոնալ օդտադործման գիտական Հիմքերի քննարկման Համար, որին մասնակցում էր նան ո:

թ. ՑՈՒՆԵՍԿՈ-ն

ու

ՍՍՀՄ-ը։ Բնության պաշպանության պրոբլեմով պետք է զբաղվեն Համագորբոլոր երկրները:Միայն միջազգայինչանքերով ու

Լ

-

.-

ժակցությամբ է Հնարավորբնության պաճպանությանգործը առաջատարիղեր պետք դնել պատշաճ 4իմքերի վրա: Այստեղ է կատարենԱՄՆ-ը, ՍՍՀՄ-ը, ԳՖՀ-ն, Ճապոնիանն այլ զարգացած երկրներ, որոնք ավելի շատ Ճումքային ռեսուրսներ են

օգտագործում:

Տարբեր հրկրների միջն այդալլիսիճամագործակցություն-

ներ արդեն կան: ՍովետականՄիության ու ԱՄՆ-ի միջն մի շարք ճամաձայնագրեր են կնքվել, որոնք վերաբերում են

բնության պաճպանությանը: թ. ՏՓԽ-ի երկրների միջն Համաձայնագիրէ կնքված «Բնության պաշպանությանմիջոցառումների» մշակման ուղեն բնության պաճպանության, ղությամբ, որի մեջ մտնում առողջապաճության(ճիգիննիկ) տեսանկյունը, էկոլոգիական Ճամակարգերի (կենսանրկրացենողներ)ն լանդշաֆտների ւլաշպանությունը, մթնոլորտի պաշտպանությունը վնասակար նչութերից, ջրային ռնհսուրսներիպաճպանությունը, կենցաղային թափոններիլուծարքը ն նրանց օգտագործումը(ուտփլացումը),բնության պաճպանությանսոցիալ-տնտեսական ու կազմակերպչական-իրավական տեսանկյունները:

ԲնությանպաշպանությանՀարցերը պաճանջում են կոմպ-

վեջս լուծում. առանձին-առանձինկամ մեկուսացած միջոցառումները արդյունավետ լինել չեն կարող: Այս տեսակետից առցիալիստականսիստեմի առավելությունները ակնճայտ են: սեփականության պայմաններում, նույնիսկ շատ Մասնավոր մեծ ցանկության դեպքում էլ Հնարավոր չէ կոմպլեքս միջոցառումների կիրառումը: Սոցիալիստական սիստեմիպալմաններում, երբ բնական ոնսուրսների օգտագործման բոլոր վրծակները պետության ձեռքում են, բնության վերափոխման, նրա պաշտպանությանճարցերի լուծումը անչամեմատ Ճեշտանում է. Այսպես, 1950-ական թվականներին ՍՍՀՄ եվրոու պական մազի տափաստանային չոր տափաստանային շըրչաններում ստեղծվեցին դաշտապաշտպանանտառաշերտեր: Ժեծ մասշտաբի աշխատանքներմասնավոր սեփաԱյդպիսի կանության պայմաններում ճնարավորչէր կատարել:

Այժմ նախատեսվում է Սիբիրիգետերի չրի մի մասի (տարեկան20--30 մլոդ մծ) ուղղությունը փոխել դեպի Միջին Ասիա`ոռոգել միլիոնավոր ճեկտար անջրդի տարածություն311

պաճպանման Պարցը

ներ, լուծել Արալյան ծովի մակարդակի կ շատ այլ Ճամալիրային Հարցեր: Բնության Հարստացման ցայտուն օրինակներից է Մերձերնանյան շրջանում (Դետառի ավազան) Հչամալիրայինմիչոցառումների կիրառումը: ԱռաջներումԳետառիսելավը Հաճախակի էր փլվում երկանի վրա՝ պատճառելով նյութական վնաս, մարդկային զոճեր: 1940--50-ական թվականներին Գետառ զնետակիավազանում բուսաբարելավման (ֆիտոմելիոջրատեխնիկականմիջոցառումների շնորճիվ րացիա) րածքը դադարեց սելավաբեր լինելուց, կանաչապատվեց, այժըմ այստեղ այգիներ մարգագետիններեն: Բնությանպաճպանության գործում զգալի դեր ունի աշխարճագրությունը, եթե այլ գիտություններ բնությունը դիեն առանձին բաղադրիչների ձնով, այսինքն՝ զբաղվում տում են լանդշաֆտային բաղադրիչների ուսումնասիրշությամբ, պա աշխարճագրությունը դրանք դիտում է Համալիրի մեջ, տւստի բնուքյան պաՀչպանության Հարցերը աշխարճադրությունը քննարկում է ճամակողմանիորեն: տա-

ու

ու

ա-

Մարդուներգործությունը բնության

վրա օրեցօր դառնում խնդիրն է այդ ներգորԱշխարչագրության ծության դգնաճատումը:Խնդրի իրականացումը 4նարավոր է միայն մոնիթորինգի (Հսկողության) Համամոլորակային ճամակարգի ստեղծմամբ: է ավելի զորեղ,

Մոնիթորինգըբնական միջավայրի վիճակի Հսկողություն որի նպատակն է բացաճայտել էկոլոգիական Համակարդերում մարդածին գործոնի ազդեցությանՀետնանքով բնության դինամիկ Հավասարակշռությանխախտման երնույթմշտական դիտարկումներըՀնարավորություն ները: Այդպիսի կտան պարզելու միջավայրի բնության մարդածին ձնստիոխությունը, շրջակա միջավայրի աղտոտիչների կլանման ու չեզոքացման արագությունը,բնությանը Հասցրած վնասի չափր. Ստացված տեղեկություններըՀնարավորություն կտան մշակելու նյութերի ու էներգիայի շրջապտույտի սխեմաներ: Մոնիթորինգիկայանների ցանցի տեղաբաշխման ն գործունեության ծրագրերը մշակվում են Համատեղ՝օտարերկրյա ն սոցիալիստական երկրների մասնագետների միջոցով: Ննախատեսվում է ստեղծել չորս տասնյակ է,

ու

Համամոլորակ `

մոնիթորինգի կայան, որոնք տեղարաշխված պետք է լինեն տարբեր զոնաներում, տարբեր զարգացում ունեցող երկրներում:

ե.

՛

Վ. Միլանովան, Ա, Մ.

(1978) Ռյաբչիկովը

նշում են մոնիթորինգի կայանների ուսումնասիրությունների Հետնյալ շրջանակները: 1. նյութերի շրջապտույտի ն միջավայրի ջիմիական ճավասարակշռության խախտման Հետնանքով շրջապատի փոփոխությունների ուսումնասիրություն. 2. րային Հաշվեկշոի խախտումները: Այս պրոբլեմն ունի երկու տեսանկլուն՝ քանակական ն որակական: Ֆրոլորտում ֆիզիկաքիմիականճատկանիշների ուսումնասիրությունը նպատակաճարմարէ կատարել աղտոտիչների (պոլյուսանտների) կուտակումային շրջաններում (գետերի գետաբերաններ, ցամաքային ծանծաղուտ, լճեր): 3. Մարդածինեկոլոգիական Համակարգերում էներգետիկ Հաշվեկշոխիփոփոխությունները: 4. Մարդածինլանդշաֆտներում տեղի ունեցող պրոցեսների դինամիկայի ուսումնասիրությունը: Ստանալովբնական միջավայրի մասին ախճրաժեշտտհղեկություններ, մշակելով դրանց տվյալները Համամոլորակային (գլոբալ) ինֆորմացիոն կենտրոնում, Հնարավոր կլինի գնաճատել մոլորակի աշխարճագրականթաղանթի վիճակը ն ձեռնարկել անցանկալի երնույթները կանխելու միջոցներ:

Բնության պաշպանության ն ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման ասպարհղում աշխարճագրությանառչն դրվում ծն մի թանի խոշոր պրոբլեժներ՝ բնությունը ի վիճակի է ապագայում պաճպաԱրդյո՞ջ նել իր քիմիական Ճավասարակշռությունը, որ ստեղժվել է մոլորակի զարգացմանընթացքում: 1.

նպատակասլաց օգտագործել երկրագնդի Խելացի մակերնույթը:Այժմ ցամաքի տարածքի 560կ-ն է օգտագործ2.

ու

վում. պիտանի Հողերի ռեզերվները մեժ պետք է նպատակասլաց օգտագործել:

չեն, ուստի դրանք Տ

աաա,

Տնտեսազանպրոբլեմը. անծրաժեշտէ մշակել մեքոդների այնպիսի Համակարգ, որի շնորճիվ պարզվի միջավայրի աղտոտման աստիճանըն պատճառած վնասի արժեքը: Այս ուղղությամբ աշխարճի մասշտաբով դեռնս շատ թիչ գործ է 3.

արվում: 4.

կանխագուշակման մշակումը, որն Աշխարչագրական

այժմ ավելի շատ որակականտվյալներ ունի. անճրաժեչշտէ ղարգացնել նան քանակականկողմը:

ԸնդճանուրերկրագիտությանՀամալիրալին բնույթը մեծ առավելություն է տալիս այս գիտությանըբնության երնույթ-

ների Ճանաչողության ճարցում, ուստի նրա Հանդամանալից ուսումնասիրությունը մեծապես կնպաստի աշխարճագետներ ոզատրաստելուգործին:

«ՀՏ:-

է `

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԽծոռո Օ.

մ, Լատքօաշայտոու,1953. Ծոօշֆօքճ. 81, 1973. հոտսաուօտօԽաշօր Ե. Ո, Ղքօտոօտ Օ. Ճ., Թյճատաւծնոէ. Շ. Էք թա. 1982. 71, ԼաղքօաօաաՅոշր, օ ԹՇշղուաօն. Եքօետք ան4քԱՖԵՑԻ 8. Ճ. Փոաղօօօֆոտիճ 8օոքօշւմ Ճ.

ՃՂՇԵՇՇ6Ց 8.

2,

ոճն

ուտքօմաայա,

ԱՇՈՉՏՇՃ

Խտ

1973.

Է. հՎՇՑ

Աքօճոճու օաքյշաճօւաժրօքծղեո, 316քղրհ հ ոթոքօրոաւ ՀՇՌՇԵՐ ի, 1974. ՌՆՏՈՄԻՅքօրաան ԷԼ, Ցարաո Ճ. Ճ., )8յԿաօ8258 ԷԼ. ՆՇքֆՓօդօՕրագՇունռ

8.

քօշՄքԸՕ8.

ՃեհճկշոատցՐ

ԼՇՕՐքՅգԱՎՇԸ2(0Ր0

տասնմճՓճ. 81, 1962. ՊՕրդատաօ-ՅԱՇՔԻՇՒԹԿՇԱԱ

Մ Ո0ՂՇՔԱՑՑՃ

ՕՀթյույքճ

Ճուքօոօտ Ո.

տ ՅԱ.

Վ.

1976.

,

Օտա

8.

ՖԼ,

ՕՇԱՕՑԽ Րօօրքճֆչու 81, 1972.

ԽԱՍԿԻԿ8. /. 7ՇՕքՇղԱՎՇՇԵՔՇ

Ճք68705 Ճ. Վ. ԷՊոծշաղիւ Ճ. 8. ՂՕՇողոտՕ-ՏԱՇքԻՇԴՐՎՇՇԽԽԸ քշօքշե: Պօողատօ. 1977. Ք

ՇՕՇՐՕՋԱԽԸ

Լ, ՈծքՇՈծարմՑե. ՉՅածշքոօրտաշ, Ճթաող Ո. մ. ԷԼուռ օ ճճստաճՓծ. ՒԼ, 1975, Ը. 286.

ՃԼԱՂՏԸ 1ՇՈՈՕԹՕՐՕ

ԾՏՈՅԱՇՑ ՅՇԿաօՐրօ աճքճ. Ող քշրղ. Ծյդաօ հԼ 1., մԼ, ոՅ.. ՃՒԼ ՇՇՇՔ, 1963. ԻՎ, 1973. Ֆռոտյտք 1., ԼԱԽոանե 3. աք 5 2000 օո. Ֆճքբ մ. Շ. Փայտոօ-Լ60ՐքՅՓքսծճաաճ (ոճմտառֆյոճ) 3օտա. ՇՇՇՔ.մ.,

եՅո.

Եծքո մ. ԵԽշք մ.

17,

1936.

Շ. ՕՀոօՑԵ Շ.

աղքա 20108.

ՐԼՇօրքմֆիԿծաւա6

ՄԼ, ՄՎոՇորիՑ,1938.

ՇՕ8ՇՊՇԽՉՐԾ Ըօօ38,

1952, 510

1--2, Լ,

1.

ՅՕԱԵ:Վ

6.

Մ. Շ. Աքոքօոռ ՇՇՇՔ. ԽԼ, 1955, 494 Ը. ԵՖՀքո

ԱՇՈՕՑՇՐ ս

օ1 ւ5՞քոգաղլ ւ Է. Յոաաոտ Յ8ՂԵՕՇՓօքեա 38Րթա3ռծճեում. Շք6րշ. 71, ԼՇօւք. օճա., 1974. 8. ԷԼ. Օշքոոտ ՖՈՏՐՕՇԽոօիօՑ Ւ. ՒԼ, ԼԱ1ճոօտետոօ6 Ճ. Ճ., Նառօատթօտ --

ԽԼ., 1967. ոքոքօոե. ՖՕօՐՈՅոօՑՃ. Շ. ԾԱՕՂՕԼՈՎՇՇԽԵՇքշըքՇել ԴԵԹՅ

Ֆոաաօ

8Շոօոթ3յօ88խտ:.

ւ

Լ

Է.

ճուաշ՞

Բ

Օխօաճ հԼ1աքօ80Ր0 Ոթաքօոտ,1976, 7Ք 11.

28:ՅԱԵ.

Ճ. ՔՀՐՇԵՇք

մԼ, Ըռռքօսօուոջ

1,

մ

Ոճքշոծա-

1971.

ԹՕՅՏՈԿՈՕԹՇԱՆ» ԽՅՂՇՔՅԵՕՑ ք ՕոՏՅԱԹՑ.

Լ, ՐՕՇաոտ, 1925. Թօթոճունոը 8. Ա. ՃՈԿԽԱԿՇՇՃՕՇՇԼքՕՇԵՍԸ ԾԱՕՇֆօքչ Յճաղի ս 66 Օռքաշւաուտ.

ԿԼ, «ԷԼոյուճ»,1965. `

'

է. Ծաօօֆօքճ.Լ, 8օքաոճոօնոն-8՛

1967.

«ՈՂԱՇՈԵ»,

`

Թծքուճունոն Ծսօօֆօքռ. 71, 1926. Ո. Ճ. Ցուօրքձոօտ ՈքօաշօշտրծրաՇօՇՕՌՕՎՇԽ 3Հողմ. է.

8.

ՇՇք.

1962, 36 11.

Ի6Օղ.

ՇՇՇՔ

Թօղիամ ծոոշաօ

ԹօՇԽՅԻՑԽ Ճ.

82.

քօտո 1965.

Ե քՇՑՅ

ԻօքմշսԽօո Ս. Ո. ԷՇքնշխոօտՄ. Ո,

«ՒԼոյատ»,1969.

Լ, դքօօճքոտոտճոտծ. Րօօրքաֆոսօաօօր Շքճյղա 8 ՇՐօ

մ

Օ

Լ.

ՇՕթՇրաւճտ

ՃԷԼՇՇՇՔ»,

«13».

օծԾո"լԹ1-

քոր

տոտ Խռաօրթյւ

հՆմաշքզոօտԷՕ.

Ճ.

ՐծօՐքոֆազ.ՒԼ, 1976. 3օատո. Լ, «ԷԼեշ», ՔոաղեօՓ

:

Լ967.

ԼՈՅուօտ

ԷԼ Ճ. Օչքոոռ ոքոաքօրա. իՂ1.,1969. ՕշաՕՑկաւ ոոօր Օրեր ոտքաւրծքիօրում ՓայւուօՐքարօքԵօթՃ. Ճ. ոեո. «Աքօճոճաթմ Փոյոզօշաօր Րօօրքճֆու»

ԼՇՕՐքՅՓՈԿՇԸԵօՈ

Շքողե. Մ ս ՄԼ ու ՃԷԼ ՇՇՇՔ, 1938. Էքորօքեօտ/Ճ. Ճ. ՔշՅՑՒՈՈՇ 71ՇՕքՇրԻԱԿՇԱԱՆոքՕճոծմ ՓաՅոզՇԸնօր ԷՇՕՐքՔՓոտ (1917--1934). հԼ, 1965, 246 Շ. Շքշրւլ. 81, 1968 ԻքուրօքօրՃ. Ճ. Ղու: ՐՇՕՐքշֆազծաաօհ Րքուօքեօտ Շ. Բ. Քօոծ 80ղա 8 Փծճքտ30824ու360 աօքել. «ԷՇոքտ»,

փ1., 1971.

Ս ՏԽՏԽՒԱՅՅՑ 5. 1.

Աօոջզ866

8.

Հ

8.

Բօքշ

ՅՇԵտաւ.ԽԼ, 1967,

ԽՈՒԴԻՏ

ո

ՈՅՄԿ6ոաԾ

օ.

280.

1156թ.ՇօԳ., ԻԼ, Շ6տե-

ոքոքօոեւ.

Օօ 30184

1949.

103Ր83,

Ր. ՀՇՈՇԵՐԻ Էքոճոօտ Փչագուօ-ՐՇՕՐքՅՓԱՎՇԸԽՈՇ 38Րթ:3Ա6 ուտ 21ՀԹ 6. ոճ «ւ. 1973, ՌՂՐՄ, Խ(ՕՇՓֆՇքել. ՒօօՐք., 8ճՇ 1971. ԽԼ.. «ՒԼ», յեճքոօտ 8. ԷԼ Փատառ Յշստմ ու ողճաօյ.

էՕ.

Յ3866ում

մ.

Յ866ղամ

Ս.

ԴՈ.

Ո.

Լ, Փոյազծուօր ԼԷօօրքմֆաա. ՂՇօքուտ

ՅՅՈԾՑՇՈՒՄՅԱ Բ

էան

ՀՏԿ

ՊԼ, 0682. Ճ.

Ր.

Փաոսօօաճտ

ՐՇՕՐթֆոպհ

ԽՅԱԽՕԵՅՈԵՍԵՇ

ոճքճս

օո

1969.

տամաճՓ0ՕՑՏՈծումՍ

ՕԹ:

ք2իօաքքօտուտ. ԽԼ, 1965.

ՇեօՐօ

Սշօոամ

1Օ. 8. Օոշճաօտօրատ. 71,

Է3քՅ5տԵ 10. Ճ. Ե2ո6Հսու

Շ.

8.

է1:ծքֆօղեռ

Ր. Է.

8. ԽԵՀօՅքօտ

8.

.ՓայաւՕ-Ր60ՐքՓոզծ-

Յոշճցւած

քոտամ

ամու

ՈՉՎՅԵ ՖոօօՕֆոքճ,

տ

ՈՇ86Ղ6էու6.

19.-պ

ՐՇօրքշՓու:, 1962.

տուտ 36ոտտ. ԻԼ,

Ճ. Ճ. Օ61166

է.

ԼԱտոօ

1969. Րոտքօոճտոտոտը,

տւ

ՅՀԿՎղա մ

ԽՇՈԺՈԵՑՕԵՏԱԽՇ.

Ղ., ՄԼ, ՄԿոճԱՊ,

Թ. Ո. Խրաքաւ 4. հԼ, Քշուզծաւօ Օքոաւռ ՌքօծճԹե էլ օՕՏքՓԽՀՈւօՇՂԱ. մ1., 1974.

մուծ»

Ւ. տ.

բզ

--

«ԷԼՇոքտ»,1967.

Խօտոտ 8. Ճ.

1959.

67ոալծրօ. ԽԼ, 1970.

ՕՕՇՐՉՏՈՒ

մ

Խ0ՇԱ:ՒՕքԴՈՄ

քորցտաքօոճւաա ԽՏՎՇԸԼԲՏ Թօռքօշել ԼօօրքոՓոաւ1978, տատ. 108. Օշոօտել ՕծՇմԱ6րօՅՇԽՂՇՑՇղՇԻԽՑ. 31, ՄՎՈՇ/ԱՀՈ»,

ոքթեքօոսօր օշքօղե..

Եք66ք

աք.

հշգուտ

Ո. 1ՇօքՇՐԱԿՇԱԼԱՇ

ՕՀՇԽՉՑԵԼ

օղքճձով

օօուաւ

ոքոքօւե.

ոտտետ.

Լ,

Խ.,

1974.

1938. քօշյքօօտ

--

10Կաւ, 1915.

տյոռաշտ է.

է.

ՂՇԱԱՍԳՇՇՅԱւՄոքօրքօօը

Ս.

ԹօՈԱՇ Ո1աքօտեթ

Ոքօճոծեւշ`բծօ)յքօօ6. Խնոլծո,

հ

1968.

-Վտօոկզ

հ.

թօօրքշա

ս

աւ

ծյոյււծծ.

Բ.,

1974.

448. հուօօռ Ո. Շ. Շ.

"

Լ, 1956. Ոքոօրւեօ օսմա «. տամԱմմՓրա. 1960. ԽՆ, Խո. 17, հտքոօո Կ. հ. ԱՅոՇօՐՇօրթաֆաւգ. Շոոօոօտ Օ. Ը, Օ. Ո, ԸՇյօօ66 Է. Ճ.ոճրաօռ Կ. Կ. Պօռճբօոշօռո 1978.

ԾՅՇՈՇԵՑՇ 8 ՓաՅԽԿՇՇԿՈՕ

81, ատող. ՎՐ, Րօօորթաֆաաօ. Խոտճիօու

Է.

ՔգՇԿԱւօթ

8,

1974. ոքոքօոա. Լ, Մւտեսօտ Փ. Է|. ԱՇՈՕՅՇ:

Ճ.

հն.

ՅՇՈԾԵՐԻԼ

ԼՇօրքոՓասօտութ

օքճրե

տճմոոոՓոռ. 81., 1979. 1967.. Ռ6ԹՇոժմուճ. Լ, «Աքօշտաւղժուտ», ՕճալօՇրտօ Լ Օեքաշոճօումմ Շքճոշ. Շ6. հ, 1976. ՈՀքծոծխճիՃ. Է. ԸՇօոխուՈՅ. ՈօՐօՇՏԻ Ճ. Ո. Օճառ, մաթոտոտատտ 71, 1972. 27140օօֆօքեւ. ՈՐ 4. Ո, 7յքաօ« 3. տ. Ճոաօշֆօքռ Յօաւ Լ, 1970, 320 Ը. 10. Ր. Ոքոքօոշ ՅՇխաու հ Ոքօշճօշւոծաած

ԳՇՈՕՑՇ22.

Քաշյօտ ԽԼ, 1966. Շոխօացի Թ. Թ. նաաւյան. Լ, Շխաքեօտօն աքատո օՕտքեաոսացոօ Խա ո

Օճաօտ 36

ԷՇաաոօաօոճ ՒԼ.

Ո.

1980. ՇՀՀՈՅԵՑ

ոճոօոճքիեՇ

Լ,

8.

ԷԼ.

ոքօաճշշե

1970.

Ֆօքո Ե., /նօ66

Ք. Յճոտտ

10օԵռօ

օղքո.

Բ

1ՅԱՇԱՇՅԵՇ

ոքոքօրւմ

1975. 8Յ1.,«ԼԱքօրքծօօ»,

81., «ԷԼՇոքո»,1964. Ո. Քճոօոյօաատ Ը Հղ., 8 261թօսօեմու. օր ԿԼ, 1972. ՈԱՇՔ. 1. 8. Շսոխքոց 8 դքաքօոծ. 81, 1968. ԼԱՅՓքօաօտշսստ ԽԼ, 1777, 346 Ը. Ա16865 տ. Ո. Օճաշշ 3Շխտ6Ցօրոծմոծ. ԱՍոռո Է. Շ. Օճաճը օՕաօքֆօոօոստ.ՃԼ, Մո. ԱՐ, 1964. ճու

8.

Է. Օճառ,

ՐՇԾԻՇԿՒՕԵու2.

3ծաու.

Հ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՖԽՖԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

.

-

մասին ԵՐկՐի տվյալներ .

.

.

.

.

.

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ. Հիմնական

մաշմին ԵՐկիբմոլորակըոբպեստիեզերական

Արեգակնային ճամակարգը, երկրի ծազումը ծրկրի ձեր, մեծությունը երկրի խտությունը, ծանրության երկրի մագնիսականությունը Երկրի աշխարչագրականտարածությունը երկրագնդիքիմիական կազմը Փրկրի ոլորտալին կառուցվածքը

Ս

.

ա արագացումը .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ի

Է...

.-

ն ցամաքի ռելիեֆը ԵՐկՐիներքինկառուցվածքը Երկրաշարժային (սնյսմիկական) ուսումնասիրություններ .

ծրկրակեղն

Պւատֆորմներն

Մանթիայի

ու

գեուինկլինալներ .

.

:

.

.

.

.

օվկիանոսներ .

.

.

.

երկրի մակերնույթի ոելիիֆը, մի ջանի

առաջացումը

.

.

.

.

.

.

.

ԵՐկոիչոոլորտբ

Ընդչանուր տեղեկություններ օվկիանոս ՀամաշխարՀային ծագման չրեր ՄՁթնոլորտային Ցամաքայինչրեր

ձեավորմ

.

.

.

-

Բ

տարրնր Հորինվածքայի .

.

ս

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

քարոլորտի դերը երկրի մակերնույթի

զարծում ե Մայրցամաքներ

|

.

|

1.

.

.

-

.

.

Հ -

-

65:

.ԱԳԱՐՎՐԱՐԱՆԱՆԱՆ

Մթնոլորտ

.

.

.

.

.

ու

.

.

.

ֆերմային Մթնոլորտի

պայմանները Օպտիկական,ձայնային, էլեկտրական Խոնավությանվարբը, մթնոլորտային տեղումներ

.

.

.

Մթնոլորտիկազմն կառուցվածքը Մքնոլորտի դերը աշխարծճագրական թաղանթում

.

-.

.

.

.

.

.

.

էրնույթներ .

.

.

.

..

.Հոզի

ՄԱղորոժքյուննր "Վ

Հաժկութ,

Բուսական

.

.

.

.

"Կենդանականաշխարձճը Աշխարճագբական թաղանթ

.

ւ

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ի

.

..

.

`

..

.

.

՛

.

.

չրջապտույոր

`

.

.

ա)

.

.

.

,

.

.

ոռ

թաղանթի դինամիկան, .

.

.

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ. Աշխաոճագբական

Նյութերի

120.

"Կենսոլոոտ

ԸնդՀանուր

:1

աթ)

.

.

աշխարճագրականթաղանքում

Հողմաչարումն տեղատարում 2էրմության չրջապտույտը Մքնոլորտային չրջապտույտներ Փրոլորտալին չրջապտույտներ

162.

|

.

.

ԼՐ՞

աշխարճագրական Փաղանքում

.

.

.

.

.

.

.

`

.

.

.

.

..

.

.

.

.

ՖԻ

-

բ

կենսաբանականչրջապտույոներ փոխճարարբերությունը Փրչապտույտնկրի .

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ.

.

.

ԴԻդե հոաայրա» .

Աշխաբնագրական թաղանթի

`ծրկրի օրական պտույտը ժամային դոտիները կոռրիոլիսիուժը.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ռիթմը .

.

.

.

:

.

.

.

.

.

0րական կենսաբանական երկբի տարեկան ռիթմերը Արձգակնայինբոլորաղպտույոներ Աշխարճագրական թաղանթի զարղացումը Աշխարձճագրական թաղանթի բաղադրիչների

.

-

(ենչեր) զարգացումը Աշխաշճագբական թաղանթիճոբինվածքը .

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ.

.

.

.

Բ

ՈԿՈՈ.

.

.

:

.

երկրի մեդառելիեֆի առանձնաճատկությունները երկրի աշխարճագրականգոտիականությունըն Աշխարճչագրական թաղանթի ճամաչափությունը, մոտաճամաչուիությունը, Հակաչամաչափությունը, անճամաչավփությունը Երկրի մակերեույթի ճորինվածքային Հիմնական գծերը Աշխարճչադրական թաղանթի զոնայական Հորինվածքը փոփոխությունը անզոնայականգործոններով Ձոնայականության Աշխարճագրականթաղանթի լանդշաֆտայինՀորինվածքը

245:

վոնալավանություծը՝ .

.

.

.

.

.

.

.

278`

Էենադատությունը

Բնակչության

.

փոխճարաբերությունը .

.

Գբականություն

արխադագոական թաղանթը

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ. Մաոգրե

Մարդու ծագումը Քնության ե Հասարակության Բջության պաճպանությանպրոբլեմը կ բնական ոնպուրաների խնայողականճ-ուսցիռնալ օգտաղործումը աճը կ մալքուսականության Բնության պաճպանության պրոբլեմը .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

2ք267

-

ԳԱՔՐԻԵԼՑԱՆ

ՀՐԱՉՅԱ ԿԱՐԱՊԵՏԻ

ԾՐԿԻՐ

ՄՈԼՈՐԱԿԸԵՎ

ՆՐԱ

Պո

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ԹԱՂԱՆԲք

է Հ-ատաբակության ներկայացրել ճամալստբանի ֆիզիկական աշխարճագոության ամբիոնը

.

Գ

աաԿաա-

ՀԵԲԵ ,Ր

-

«էե.

«ջ

Հրատարակչության Խժբագիր՝ Լ. Գ. Մանուկյան Գեղարվեստական խմբագիր՝Ն. Ա. Թռվմաօյան

Տեխնիկական Ֆ. Գ. Խմբագիր՝ Տոնոյան ՎԱրառուգող սրբագրիչներ՝ կ. Մ.

Գ. Պ.

Ղալթախչյան, Խաշոաբյան

Իր 494

ՎՖ 13207,

թ..

1064: Գատվեր 2000: Տպաքանակ է չարվածթի1. Հանձնված է տզագրության 2 2. 12. Ստորագրված

թ..

Թուղթ

:.

չավաը՝ 845Հ1081/:շ: Տառատեաակը՝ չՍովորական»։ Տպագրության եղան... «Բարձր»: 19,8 մամուլ: Հրատարակչական Տպագրական 10,0 մամուլ: պայմ. 16,8 մամուլ Գինր՝50 կուլ. ծրնանի Համալսարանի ճրատարակչություն, Եբնա, Մոռավլան, փ. 7 1131816ՂԵՇ 180Է քՇ82ԻՇ:ՕՐՕ 8186քՇա16ո2, Էքօտն, յղ. ՈԼքՅՅՋետ,1 "Երեանի տպարան, երնան, Աբովյան ճամալսարանի փ. 8 52. ՂաղօրքֆուԷքօոճաաւ ՕՐՕ

ԱՒՑՇԹԸԿՄՇՈՑ,

Բքօտտի,71

..

Ճճօոզոն իթ