Երկրագնդի ջրային ոլորտը

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Հ. Կ. ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

ԵՐԿՐԱԳՆԴԻ

ՋՐԱՅԻՆ ՈԼՈՐՏԸ

(ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՋՐԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿ)

Թույլատովածէ ՀՍՍՀ բարձբագույնն միջնակարգմասՏՇագիտական կճթության մինիստբության կողմից ոբպես սումնականձեռնաոկբուտեբիայշխաբշճագբական մասնագիճամար տություններիուսանողների ու-

ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

--

ԳՄԴ

26.82

'

Գ124

Գրախոսնեւ՝ աշխ. գիտ. դոկտոր,պշոֆ. ճածունեո

Ա. ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՅԱՆ,

Գ.

Բ. Պ. ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ, Վ. Հ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

տեխն.զի.

թեկ-

Հ. կ. Գաբոիելյան,

(Ընդչանուր ջչրաբան. ձեռնարկ): ոլորտբ։ ձեռնարկ բուչերի աշխարչագր. մասնագիտ. ուսանողների Համար.--եր.. նրնանիՀամալս. Հրաս.., 1957.-- 346 էջ,

Ուս.

երկրագնդիչրային

Ջեոնարկումմեկեարանվում են (ընդչանուր չրաբանուքյան Հարցեր՝ չրի ֆիզիկական

ն

ջիմիական Հատկանիշները, նրա շրջապտույտը բնության մեջ, ստորերկրյա ջրերը» ճաճիճները, Համաշխարչայինօվկիանասը, ՍՍՀՄ չրա-

գետերը, սառցադաշտերը, լճնրը,

օ-դերնուքաբանական ծառայությունը`

Գ

4603050000.--19

704(02).--87

6--87

ԳՄԴ 26.8

ՐՃԵՔԼԼԵՂՅԷԼ

բՔՃՎՈՑ

«ՃՔՃՈՒՐՕՑՈԱՎ

ՐԱ/11Ք0ՇՓԵՔՃ ՅԵԱՎԱ

ՖԿՇԾԵՕՇ ՈՕՇՕԾԱՇ

ՂԴ4

Ա1ճ ՅքատիՇխՕխ 3216-1680 ՞

Զ3ԵՒԻՇ)

1 186թԸո1678

ՇքՇՔԲՅԱՇԽՕՐՑ

Էբքշոշո--1987

Շ եբնանի ՀամալսարանիՀրատարակչություն,19892

ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿՈՂՄԻՑ

ջբային ոլորտը» ուսումնականձեռնաոկնամփոփումէ «Երկրագնդի ֆակուլտետնեբումկաբղացվոդընդհանուր բուճերբի աշխաոբհագոական Այն նպատակունի ջբաբանության դասընթացը: (իդոոլոգիայի) նբա ջբային ոլորտի կառուցվածքին, նողներինծանոթացնելԾոկՐագնդի առանձինբաղադրիչներիս̀տոբեոկոլաջբեբի, գետերի,լճեոբի,ճաճինբազմամյասառածության(սառցույթի),օվկիանեբի, սասցաղաշտեոի, այի եոսնեբի, մթնոլորտայինչբեբի շարբժման օբինաչափություններին, օբյեկտներիմիչն գոյություն ունեցողկապի,փոխաղաոձ պայմանավոորվածությանԲաոցերին: Դասընթացըճանաչողական բնույթ ունի, ուստի խնդիր չի դովում մեկնաբանելու վերլուծել ջբաչափական ճիղբավլիկականառցեր. կարգով: դրանքտովումեն միայն ծանոթացման ԱՄաումնական կազմված է «Ընդնանուրջբաբանություն» ձեռնաոկրը մեջ կադասբնքացիձբագոինճամապատասխան: Նյութի կառուցվածքի տառվել է ճետնյալ փոփոխությունը՝«0վկիանոսներ»բաժինր տեղափոխվել է ձեռնաբկինախավերջինգլուխը՝ ցամաքի ջբաբանությունը սկզբում ուսումնասիրելունպատակով,քանի առաջինկուբսի ուսումկատարական պոակտիկայի ժամանակջբաշափական աշխատանքները վում են ցամաքիջբաբանությունից: ԳՐԼում են բեոէ, ն ավելի շատ օբինակնեոր նյութը տեղալնացված մեր ձանբապետությունում ված ՀայկականՍՍՀ ջոային օբյեկտնեոբից` ծանոթացնելունպատապոոբլեմնեբին ջոերի ռացիոնալօգտագործման ուսա-

ու

որջ

Կ"4 Ս. ճայտնում պոոֆեսորներ Հեղինակնիջ եբախաագիատությունն ով:

է

Մուսայելյաճին,Գ. Ա. ԱլեԼսանդոյանին,գիտ. բեկնածուներՎ. Խ. ովքեր իբենց Պողոսյանին,Վ. Հ. Սարգսյանին,Ք. Պ. Մնացականյանին, օգնեցինձեռնաոկիստեղծմանը: ։խոբնուոգնեոով Ծ.

՛

ՄԼ

Աչ

ՆեՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

երկիր մոլորակի վրա ամենատարածվածնյութերից մեկն է) Մոլորակի ձնավորման զարգացման ընքացքում քիմիական քեթն տարրերը դանդաղ, բայց տնական տարբերակման (դիֆերենցիացիայի)

րր

ու

ընթացքում բարձրացել են երկրի մակերեույթ, ծանրերը՝ իջել դեպի միջուկ Քանի որ մոլորակի միջուկում շատ բարձր ջերմաստիճաններ նն, ապա ջրածինն թթվածինը միջուկից Հեռացել են, կուտակվել Վելի բարձր ոլորտներում` կեղնում, միջնապատյանում (մանթիայում), որտեղ ջերմային պայմանները Հնարավորություն են տվել նրանց միանալու չրի մոլեկուլ կազմեր Ըատ Ս. Մ. Գրիգորնի(19270),ի սկզբանե ջուրը երկրագնդի ողջ ծա-Հ ն է վալում բաշխված եղել գրեթե Հավասար, հրբ ծանրաձճակուժի ներզործությամբ ոադիոակտիվ տարրերի տրոչւմամբ միջուկն սկսել է տաքանալ շիկանալ, ջրային գոլորշիները Հեռացել են մոտեցել երկրի մակերնույթին։ Այսպիսով, երկրի միջուկում, ճավանական է նան ստորին միջնապատյանում, բարձր ջերմաստիճանների պայմաններում վերին միջնապատյանում չուրը լուծալժմ այլնս չուր չկա: Միչին ված է մաղդմայի մեչ, իսկ երկրի մակերնույթին զտնվում է Հեղուկ, ու

ա-

ու

ու

ու

ու

`

գազային վիճակներում: վրա չջրի տարածման ոլորտն անվանում են չրոլորտ (Ըեդրուֆերա). Ակներն է, որ ջրոլորտում չրի ամենախոշոր պաշարներբ «ամաշխարճային օվկիանոսում են. մնացած ջրային օբլեկտնեբում՝` քարոլորտում (լիթոսֆերա) ն մթնոլորտում նրա ծավալը փոքր է: Մի շարք Հեղինակներ գտնում են, որ միջին ե վերին միջչնապատյանում գտնվող չջուրն իր ծավալով մի քանի անգամ գերազանցում է ջրի գոյության ճարցն անվիճելի է՝ ֆրոլորտի չրին։ Միջնապատյանում ճրաբխային արտավիժումներիժամանակ լավաները երբեմն երկրի մակերնույթեն բերում 5--10 ցը ջրային գոլորշիներ: երկրագնդիմակերեսի 510 մլն կմշ-ից 361 մլն կմշ ծածկված է օվկիանոսներով ու ծովերով (70,8 ը), Դա ապացույցն է այն բանի, որ "ինդ

ն

լ Երկրագնդի

չրային տարերքըերկիր մոլորակի վրա ավելի ընդարձակէ, քան ցամաքը: 0դիցՀծտո չուրը մեր մոլորակի վրա ամենաշչարժուննյութն է, գտնըվում է անընդճատ շարժման ու շրջանառության մեջ, մտնում է կենդանի օրգանիզմներիկազմի մեջ, ուստի ուսումնասիրության չափազանց օբյեկտ է, որով զբաղվում է ջչրաբանությունը: մտնում է ֆիզիկական աշխարճագրության ՀՏամաժագում է Ճճունակարգի Մեջ, (ճիդրոլոգիա) տերմինը ն րեն հ) մ10--ջուր Տերմինն ինքնին ցույց բառերից,. է տալիս, որ է զբաղվում ջրի շարժման տարածման չրային օբյեկտներում տեղի ունեցողերնեույթօրինաչափությունների,

կարնոր

(րաբանությունը Ջրաբանություն |ծքօՏ--ուսմունք ջրաբանությունն

ու

` ներիուսումնասիրմամբ:

ծրկրագնդիչրոլորսոն ընդգրկում է քարոլորտի վերին մասը, օվկիանոսները, ծովերը, ծրկրագնդիմակերնույթին գտնվող բոլորջրային օբյեկտները ն մթնոլորտի սյոորին ոլորտը Այս սաճման(տրոպոսֆերա),:` ներում չրի ընդշանուրպաշարներըկազմում են 1,386 մլոդ կմ3 (1 կմ3-» 1 մլոդ մ3): Լ

Ը, պաշարներ» իՋոոլորտի ային ա

Ր

Բաղադրիչները (

լ

-

Գանա

-

133380005. Դ

Համաչխարչալինօվկիանոս չեծր Ստորերկրյա

՛

Սառցադաչտեր

Լճեր

23400 240654

Հողաշերտիչրեր

Կենսաբանական ջուր Ջուրը մթնոլորտում (տվյալ

Ճա՞իճներ

16,5 1,12

պա՞ին)

12,8

Գետաչրեր (տվյալ պա՞ին) Քազմամյասառցույթի չրեր

ՆՈ

Քաղցրածամչրեր Սրանցից

Աղյուսակ1

Դ

ջ

՝

Դ

ւ

Տոկոսներով

| ընդՀանուր ծավալից Վ

96,5

1,7 1,24 0,013 0,001

0,0001

0,001 0,0008 0,0002 0,22

350289

2,53

11,5 2,1

երկրագունդըշատ

-

Լ

Ճարուստ է չրերով. այժմ բնակիչլներիցյուրամլն մ3 ջուր, Սակայն դժբախտությունն այն Քանչյուրին է, որ: մնական զանգվածը աղի է ու պիտանի չէ օգտագործման ՀամարԱղյուռակից երնում է, որ չրերից 35 մլն կմ3-ը քաղցրաճամ է, դրանք ճիմնականում մերձբնեռային շրչանների սառցադաշտերը բայց

ճյասնումէ 300

Հջիի' ,

--ծ--

»

Ըստ

«ԽԼմքօօր Տյոսատ

ճղած

ս

տօռմեծ

քօօքճե

36եյա», 71,

1974.

շատ

Հաճախ ջրաբանական ուսումնասիրություններ կատարելիս այնպիսի օբյեկտներ, որոնք իրենց բնույթով միմյանց շատ նման են. ասենք, լեռնաշղթայից սկիզբ են առնում տասնյակ մանր գետակներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի նույն երկարությունը, ավազանի մեծությունը ն այլն: Բավականէ մանրակրկիտուսումնասիրել դրանցից մեկը, որպեսզի գաղափար կազմենք դրանց մասին ընդճանրապես (նմանակության մեթող): կան բազմաթիվ պրոցեսներ, որոնցով տարբեր ջրային օբյեկտները կապվում են միմյանց ճետ, օրինակ, աղերի լուծման պրոցեսը: 0վկիանոսների ժամանակակիցաղիությունը գետերի միչոցով ցամաքից բերված աղերի կուտակման արգասիքն է, ուստի օվկիանոսի աղիության մեկնաբանումը սերտորեն կապվում է գետերի էրողիոն գործունեության Հեւտու Վերջինիսթափը (ինտենսիվությունը) վ ապարների լուկապվում ծունակության, մթնոլորտի կազմում ԸՕչ զազի պարունակության, ջերմաստիճանայինփոփոխություններին այլ բազմապիսի դործոններիՀեւու րաբանական ուսումնասիրություններում կիրառվում են նան Հարակից գիտությունների նվաճումները: Տեխնիկայի զարգացման շնորճիվ ուոեղծվում են նոր գործիքներու սարքեր, որոնցօգնությամբջրաբանական կայաններում դիտարկումները ավելի մշտական գործող (ստացիոնար) կատարելագործվածեղանակներովեն կատարվում: Ավելին, օգտագործելով մաթեմատիկական վիճակագրության ժամանակակիցնվաճումնեըը, Ճճայտնաբերվումեն այնպիսի օրինաչափություններ, որպիսիք ռաջներում չէին նկատվում: Դրանցճայտնաբերմամբկարելի է կանխատեսել երնույթների ընթացքը մոտ ապագայում: Օրինակ` կազմելով ձնածածկույթի «ճզորության ն դետի ճորդացման կապի գրաֆիկ», դժվար չէ կանխատեսելտվյալ տարվա ճորդացման չափը, եթե որոշվել է չրի ժավալը ձնաշերւտում: Սովետական Միությունում գործող Ճազարավոր ջրաչափականկալանների դիտարկումների արդյունքները մշակվում են ու Հրասպարակվում ջրաբանականամենամյա տեղեկադրերում, որոնք կիրառական մեծ նշանակություն ունեն։ Այս տվյալների Հիման վրա են կատարվում բոլոր տեսակի ջրաշինարարական աշխատանքները: Հնարավոր չէ կառուցել որնէ ճիդրոէլեկտրակայան կամ ոռոգիչ ջրանցք, եթե Հայտնի չեն գետի ջրաբանական ցուցանիշները ծախսը, ճոսքը, Հոսքի մոդուլը, սառցա-չ ն այլն: լին վարքը բնական դգիտություններիշարքում ձնավորվել է ՀՇ րաբանությունը Համեմատաբար ուշ ժամանակներում: Պատմականորենգիտական չրատեսավ բանության սկիզբ Համարվում է 16724 թ., երբ Փարիզում լուլս ընտրում

են

ա-

:

Տ

`

Պ.

Պեռոյի «Աղբյուրների ծագման մասին» գիրքը Սակայն չրաբանական դիտարկումների,ջրաբանականօբյեկտներիճանաչման մասին գրավոր տեղեկություններ, շինարարականաշխատանքների Ճիվերաբերյալ շատակություններ ու Հետքեր կան սկսած մ. թ. ճազարամյակից: Օրինակ, Մենես փարավոնը 3000 թ. (մ. թ. ա.) Մեմֆիս մայրաքաղաքի մուռ, նեղոսի վրա ամբարտակ է կառուցել: Բազմաթիվամբարտակների ու ջրանցքների Ճճետքերկան եգիպտոսում: Ուշագրավնայն է, որ եգիպտական քրմերը կարողանում էին կանխագուշակել նեղոսի Ճորդացումները ն դրանց«իման վրա Ճճարկեր էին նշանակում: Սակայն միայն եգիպտական քաղաքակրթության շրջանում չէ, որ ջրաչափականու ջրագիտականուսումնասիրություններ էին կատարվում: Զորս ճազար տարի առաջ ծաղկում են նան շումերական, խարապական (Ինդոս),չինական քաղաքակրթությունները, որոնցում նս ոռողման արվեստը առաջնակարդտեղ էր դրավում ն ճայտնի էին ջրային տարերքի օրինաչափությունները:Միջագետքումճայտնաբերված են կավե տախտակներ (24-րդ դ. մ. թ. ա.), որոնց վրա կան ոռոգիչ ճՃամակարգերի քարտեզներ, Մեր թվագրությունից շատ առաջ գետերի վրա ստեղծվել են ջրաչափականկայաններ, որոնք եգիպտոսումկոչվում էին նեղոսաա.

'

չափ:

Հին Հայաստանումզարգացած է եղել ոչ միայն ոռոգման, այլ նան ստորերկրյաքյաճրիզներ անցկացնելուվարպետությունը: Վերջերս ճայտնի է դարձել, որ առաչին քյաճրիզները ոչ թե կառուցել են հրանում , ինչպես դա ընդունված էր Համարվում, այլ Հայաստանում: Արարատյան դաշտում, Տարոնիկ գյուղի մուտ Հայտնաբերվածէ մի քարաժայո, որի վրա կան փորագրություններ։ Մ. Մ. Խաչատրյանը գտնում է, որ դա քարտեզն է, որ մեր նախնիները Արազածիցսկսվողոռոգիչ ճամակարդգի դծել են Հազարավորտարիներ առաջ: իսկ ճայ ժողովրդի պատմության ուրարտական շրջանում (14-31 դդ. մ. թ. ա.) անցկացված ջրանցքների կառուցման մասին կան բազմաթիվ սեպագիրարձանագրություններ: Սկսած 600 թ. (մ. թ. ա.) սկսվում է Ճելլենական քաղաքակրթությունը Բոլոր դասական գիտությունների ճետ զարգանում էր նան ջրադիտականմիտքը: Թալեսը(Մ11--ՄՍ դդ.) գտնում էր, որ երկիրըլողում է ջրի վրա, որ ջուրը բոլոր ճիմքերի ճիմջն է, բոլոր իրերի նյութական 2իմքը: 7 դ. (մ. թ. ա.) Հերոդոտոսըբավական լուրջ Ճետազոտություններ նա ասպարեզում. առաջինն էր, որ կատարեց ջրերի ուսումնասիրման եա

ՄՅ

Էէ,

Ծոշտնը,. 61006:ն

Բօրտ, 11.,

1975, օբ.

25.

գրեց, թե եզիպտոսը Նեղոսի պարգնն է: Հելլենականմշակույթի խոշոր ներկայացուցիչներՊլատոնը, Արիստոտելը Ճճետաքրքիր մտքեր առաջարկեցին չրերի ծագման, շարժման օրինաչափություններիմասին: Արիստոտելը գրում էր, որ գետերն առաջանում են մթնոլորտային տեղումներից ն ընդերքում գոլորշիների խւտացումից: Հույներինէ պատկանում ջրաօդերնութաբանական կանոնավոր դիտարկումների կազմակերպման առաջնությունը: Ֆրաբանական լուրջ Հայտնագործություն էր Արքիմեդի (11 դ. մ. թ. ա.) օրենքը: Հռոմեականքաղաքակրթության սկզբից (100 թ. մ. թ. ա.) բուռն թափ են ստանում ինժեներական կառուցումները, չրանցույցները, ջչըրանցքները, ամբարտակները,որոնք կառուցվում էին ջրաչափականնյութերի ճիման վրա։ Մինչն օրս Սիրիայում գործում են Հռոմեական շըբրչանի կառույցները: Այս շրջանի խոշոր գիտնականներիցՀիշատակության արժանի են Վիտրուվին(որի աշխատություններիԽ111 ճատորը նվիրված էր ջրին), Սենեկան, որի բաղզմաճատորաշխատություններում չրի վերաբերյալ Հետաքրքիրմտքեր կան: Հոոմեհական քաղաքակրթության4իմնական նվաճումը չջրաբանության ասպարեզում ջրի ծախսի չափման սկզբունքնէ, որ մշակվել է Հերոնի կողմից մ. թ. առաջին դարում: Միջին դարերում բոլոր գիտությունները, ինչպես նան ջրաբանությունը անկում ապրեցին: նոր վերելքը սկսվում է ՃԵԼ դարից: 17--471 դդ. Լեոնարդո Դա Վինչին կարողացավ ճշգրիտ մեկնաբանել ջրի շրջա«վտույտի երնույթը, տվեց Ճեղուկների շարժման մասին մի շարք Ճճիղրավլիկական դրույթներ, մեկնաբանեց գետերի սնման ճարցը, արտեզյան ջրերի առաջացումը: 471 դ. Հայտնի է նան նրանով, որ մինչ այդ կարծում էին, թե չրի ծախսը խողովակում Հավասար է նրա կտրվածքի մակերեսին, այսինքն՝ Օ-ՓԹ, Ճ71 դարում Հայտնաբերվեց ծախսի ճշգրՕ»-ՓԿ, այսինքն ծախսը ճավասար է խողովակի կտրրրիտ բանաձեր՝ վածքի մակերեսի(Փ) կ արագության(.) արտադրյալին: ՃԱ դ. ջրաբանականբնույթի ուսումնասիրություններծավալվեցին գետերի ճոսքի, ծախսի Ճճարցերը,ճայտնաԱնգլիայում, մշակվեցին դգործվեցինջրաչափականգործիքներ, մշակվեցին ճոսանքի անխզելիու2711-4711 դղ. ծնուն, առավ թյան ճարցերը (Բենդիտո կաստելի): քանակականչջրաբանությունը։ Այս շրջանի խոշոր ջրաբաններից աչքի ընկան էդմունդ Հալլեյը՝ նյուտոնի մերձակիցը, որը մշակեց չրի շրջան ուրիշներ, ՃՍ դ. Անտուան պտույտի Ճճարցերը,Պերրոն, Մարիոտը օրենքը («ՀՇ ջրի շարժման արագության ՇեղինՃայտնազգործեց

Ք1),

Հետագայում կոչվեց Շեզիի օրենք, իսկ 111 գարում չանրի Դարսին Հայտնադործեցչրի շարժման արագության օրենքը լամինար շարժ-

որը

»-

:

(հլ),

որն էլ կոչվեց Դարսիիօրենք. ՃԵԱ-Ա դդ. չրառանության մեջ ամենախոշորներդրումները կատարեցինֆրանսիացիներ Պիեռ Պերրոն, էդմունդ Մարիոտը, էդմունդ Հալլեյր:Ֆրանսիան ըստ էության դարձավ գիտական ջրաբանությանՃայրենիքը: 111 դարի վերջին ն 17 դ. չրաբանության ասպարեզում Ճետաքրքիր ն եվրոպական մի շարք Հետազոտություններկատարվեցին ԱՄՆ-ում երկրներում։ 1886 թ. նյուելը ԱՄՆ-ում առաչին անդամ կազմեց գետերի միջին տարեկան ճոսքի քարտեզը: 1896 թ. Ս. Ա. Պենկր մշակեց ջրային ման դեպքում

2-2Ի Ճաշվեկշոի Ճավասարումը՝

որտեղ2-ը

Հետագայումե.

են, 2-ը՝ տեղումներն

Վ. 0պպոկովը լրացրեց այն՝ գոլորշացումը, 3-ը՝ Ճոսքը: Մ-Հ--շ-ԺԷմ, որտեղ Ա-ն չրի ավելացումը կամ պակասեցումն է ջրառատ ն ջրասակավ տարիներին: Այս Հավասարումը կոչվեց Պենկ-Օպպոկովի ճավասարում: րաբանական բնույթի ուսումնասիրություններ Ռուսաստանում կատարվել են դեռես 111 դ. Հնագույն արձանադրություններում4իշատադ. կություններ կան չրաայինուղիների նկարադրության վերաբերյալ: 171 «Մեծ է Հատկացկազմվում է գծագրի գիրքը», որտեղ նշանակալի տեղ վում ջրային օբյեկտնեքրինկարագրությանը:Բավականեռանդուն Հեւտազոտություններ կատարվեցին 11111 դարի սկզբին: Պետրոս 1-ի Հրաննա մակարդակի սկսվեցին դիտարկումներ, կազմամանով դետի վրա մեծ թթ. «եկերպվեց Հյուսիսային արշավախումբը, որը 1733--1243 ն տաղոտեց Սառուցյալ Խաղաղօվկիանոսներիծովերը: Դարի կեսին դիտարկումներսկսվեցին Վոլգա, Դնեպր, Օկա, Վոլխով, 0բ, ննա գետերի մր 1211 դարում գետերի, լճերի, ծովերի վրա շարունակվեցին ջչրաբանական ճետազոտությունները, 1875 թ. ստեղծվում է նավագնացությանԽՕՎԱՇՇՈՑ), դույքացուցակի ճանձնաժողով (Էտա ճք-օրաշոճն ռուսական նավադնաց գետերի վրա ծավալում է ջրաբանական ուորը վարսումնասիրություններ։ Ստեղծվում է նան ջրային ճանապարտճների չությունը, որը 1901 թ. Հրատարակումէ դիտարկումների արդյունքները: էր 450-ի: 19-րդ դարում ջրաչափականկետերի թիվն արդեն ճասնում միթ. կազմակերպվում է Հաղորդակցությանճանապարտճնեհրի նիստրության ջրային ճանապարճներիվարչությունը, որը կանոնավոր կերպով ճրատարակում է ջրային ճանապարճներին վերաբերող տեղհկատուներ: 1884 թ. Ա. Ի. Վոյելկովը «երկրագնդիկլիմաները» աշխատության մեջ մեծ տեղ է ճատկացնում գետերիՀոսքին, գտնելով, որ գեւ կլիայի ածանցյալն է: Մ. Ա. Ռիկաչեը ն Վ. Բ. Շոստակովիչըգիտականոչ ՝

ն

բեն մեկնաբանեցինոուսական գետերի սառցակալման պրոցեսները: Ն. Ս. Լելյավսկին, Վ. Մ. լոխտինը, Ս. Պ. Մաքսիմովր մշակեցին գետերի Ճճոսքիմեխանիզմը ն գետաբերուկներիՃոսքի, էրոզիայի Հարցերը: Ա. Ա. Տիլլոն կազմակերպեցմեծ արշավախումբ, որը 1894--1903 թթ. ընթքացքում ուսումնասիրեց եվրոպական Ռուսաստանի գետերի սնման աղբլուրները: Արդյունքները Ճրատարակվեցին40 պրակով: րաբանականբնույթի մեծ աշխատանքներկատարվեցին 1909 թվականից սկսած: Ռուսականկառավարության կազմում ստեղծվեց ճողա-Հ յին բարելավումների բաժին, որի Ռուսաստանի եվրոպական մասում, կովկասում ն Թուրքեստանիերկրամասում կազմակերպեց չրաչափական կայանների ցանց, 1912 թ. արդեն գործում էր 1500 այդպիսի կայան: րաբանական ուսումնասիրություններում 411 դարի երկրորղ կեսից սկսած զգալի ավանդ ունի ռուսական աշխարճագրականընկերությունը: Մի շարք արշավախմբեր արժեքավոր նյութեր են Հավաքել երկրի տարբեր մասերի չրային օբյեկտների վերաբերյալ: Սկսած 1820-ական թվականներից մինչն ճոկտեմբերլան Հեղափոխություն րնկած ժամանակաճատվածում կուտակված ջրաչափական նութերի ճիման վրա կատարվեցին տեսական ընդճանրացումներչ,մեկնաբանվեց դետերի ճոսքի կապը կլիմայի Հետ, պարզաբանվեցինճոսքի մի շարք օրինաչափություններ, Ա. ի. Վոյելկովր առաջինն էր, որ դգետերը դասակարդեցըստ սնման աղբյուրների: ցրաբանության զարգացումը ՍովետականՄիությունում մեծ թափ ստացավ Հոկտեմբերյանճեղափոխությունից ճետու Դեռնս 1919 թ. Վ. Ի. Լենինի ցուցումով ճիմնադրվեց պետական ջրաբանականինստիտուտը: 1921 թ. դեկրետ ճրապարակվեց լողացող ծովային դիտականինստիտուտ մասին:

ԳՈՒԼՌՈ-ի

պլանը տպաճանջումէր (11ո2880քեՌՒ) ստեղծելու մանրակրկիտ ուսումնասիրություններ կատարել Ռուսաստանի մի շարք գետերի վրա, ն պետականջրաբանականինստիտուտը ալդ ուղղությամբ մեծ մասշտաբի 4ճետաղուղություններ ծավալեց: րաբանական ուսումնասիրությունների ծավալման գործում վիքխարի դեր է կատարել ջրաօդերնութաբանականծառայության վարչությունը, որն ստեղծվեց 1921 թ.։ Մի շարք վերակառուցումներից Ճետո այժմ գործում է ՍՍՀՄ ՄինիստրներիխորՃրդին կից չրաօդերնութաբանական ծառայության ն շրջակա միջավայրի վերաճսկողության պետական կոմիտեն, որի մեջ միավորվում են բոլոր Ճճանրապետությունների Համապատասխան վարչությունները: Երկրում ստեղծվել են դիտող կա-

յանների(մոտ

ճազար) մեժ ցանց, բազմաթիվ չրաօդերեութարբանական

`

գիտաճետազոտականինստիտուտներ,լաբորատորիաներ: Բացի կենտրոնական ջրաբանական ինստիտուտից, ստեղծվել են օվկիանոսագիտական, չրաքիմիական, Արկտիկայի ն Անտարկտիկայիինստիտուտներ, ջրաօդերկութաբանական կենտրոն, Հանրապետական ինստիտուտներ, նան բոնց թվում Անդրկովկասիչրաօդերնութաբանականինստիտուտի ծրնանի բաժինը: Ջրագիտականուսումնասիրություններում խոշոր նվաճում էր երկրի «Ջրային կադաստրի կազմումը, որի մեջ ամփոփված են երկարամյա ջրաչափական նյութերը: Մեծ աշխատանքներ են կատարվել գետերիՃճոսքիՃաշվարկումներին դրանց մեթոդների մշակման ո-

դործում:

րադիտական ուսումնասիրություններ ծավալվեցին նան Գիտությունների ակադեմիայիՀամակարգում մի շարք բարձրագույն ուսում1925 նական ճաստատություններում։ Սկսած թվականից կազմակերպվում են ջրաբանականՀամագումարներ, որտեղ ամփուվում են այդ Սկսած 1930գիտության ասպարեզում կատարված4Ճետազոտությունները:։ սկան թվականներից ստեղծվել են ջրաբանության լավագույն դասագրքեր ձեռնարկներ: ու

ու

Հայաստանում Սովետական ջրաբանությունը գիտություն որպես

սկսեց զարդանալսովետական կարդեր ՃճաստատվելուցՃետո: Սակայն սխալ կլիներ ասել, թե գիտության այդ ճյուղը Հայաստան աշխարճում արմատներչի ունեցել, ինչպես արդեն նշվել է, ոռողման արվեստը 4այերին շատ վաղուց է ծանոք։ Գեղամա լեռներում, Արագածում ն այլուր Հայտնաբերվել են բազալտից կերտված «վիշապներ», որոնք մարմնավորում են չրի պաշտամունքըն դրվել են ոռոգիչ «ամակարգերի ակունքներում կամ եզրերին մեր թվարկությունից մոտ երկու ճաղար տարի Սրանք անժխտելիորեն ցույց են տալիս, որ կառուցվել են ոռոգիչ առաջ: Համակարգեր. Ուրարտականշրջանում կառուցված չրանցքները չրակառույցներ են. առանց գետերի ճոսքի օրինաչատեխնիկական բարդ փությունները ուսումնասիրելու անճնար էր այդպիսի ջրանցքներ անքդաշտում, վանա լճի ավազանումն այլն: կացնել Արարատյան րաբանական գիտական բնույթի աշխատանքներ սկսվեցին դեռնեռ ճմ դ. վերջին, Փորձերկատարվեցինպարզել Հայաստանիգետերի ոոոգչական

Որոշուսումնասիրություններ կաոարճնարավորությունները:

վեցին Սնանա լճի շրջանում: 217 դարի սկզբին դիտարկումներ կազմակեձրպվեցինԱրաքս գետի վրա, որոնց արդյունքներն այդպես էլ չմշակվեցին: կանոնավոր, պլանավորված ջրաբանական ուսումնասիրություններ սկսվեցին 1920-ական թվականներին, Նախ ստեղծվեց ջրաօդերնութա15 չ

բանական ծառայություն 1926 թ. Հիմնվում է Սնանի ջրաբանական բյուրոն, որը ծավալում է բեղմնավոր աշխատանք: Մի քանի տարի դիւտարկումներկատարելուց Հետո կազմվեց Սնանի ջրային Հաշվեկշիոր, լուսաբանվեցին ջրաբանական ն ֆիզիկաաշխարչագրականբազմաթիվ պրոբլեմներ, դրանք Հրատարակվեցին18 պրակով։ Այդ աշխատանքը ՍՍՀՄ լեռնային լճերի ուսումնասիրման ամենափայլուն օրինակն է: թ. ՍՍՀՄ ԳԱ Հայկական մասնաճյուղի երկրաբանականգիտությունների ինստիտուտումստեղծվեց ջրային ոհսուրսների ուսումնասիրման բաժին, որն զբաղվեց Հանրապետությանջրային ոնսուրսների, ճատկապես Սնանի պրոբլեմի չարցերով։ նույն թվականին կազմակերպվեց ԳԱ ,րաէներգետիկ ինստիտուտը (այժմ` Ջրային պրոբլեմների ե "իդրոտեխնիկայի ինստիտուտ), որն զբաղվում էր ճանրապետության ' ջրային տնտեսության 4արցերով: Հանրապետության ջրային ռեսուրսներիուսումնասիրման ասպարեզում անգնաչատելի ծառայություններունի ջրաօդերնութաբանականն շրջակա միջավայրի վերաճսկողությանվարչությունը: Բոլոր խոշոր գեստերիու լճերի վրա ստեղծվել են չրաբանականկայաններ, որոնց դի-

տարկումներիտվյալները Հրատարակվումեն տեղեկագրերում: ՍՍՀ Հայկական

չրագրության ն ջրային ռնսուրսների ուսումնասիրինստիտուտի մամբ զբաղվում է Անդրկովկասիջչրաօդերնութաբանական երնանի մասնաճյուղ-բաժինը, Արտադրականն նախագծային աշխատանքներեն կատարվում Գլխպետջրնախագիծ Երնանիբաինստիտուտի ն ինստիտուտում: ժանմփունքում չայպետջչրշին

ծրկրաբանականգիտություններիինստիտուտիաշխարճագրության բաժնում ջրաբանական ուսումնասիրությունները սշրտորեն. կապվում են կլիմայական ուսումնասիրությունների ճետ: ՀՍՍՀ ԳԱ

րաբանականուսումնասիրություններինմասնակցում են նան բարձրագույն ուսումնական Հաստատություններբ՝պետականՀամալսարանը» մանկավարժականինստիտուտգյուղատնտեսական, պոլիտեխնիկական,

ները:

զգալի աշխատանքէ կատարված սելավների. Հանրապետությունում ուսումնասիրման ասպարեզում: Պարզաբանվածեն սելավների ջացման պայմանները,դրանց սելավային բնութագրերը: Լուրջ աշխատանքէ կատարված ստորերկրյա չրերի պաշարների ուսումնասիրմանասպարեզում, Հատկապես Արարատյանդաշտի սաճառա-

մաններում:

Գետաջրերի ն Սնանիչրերի քիմիականկազմի ոսումնասիրություն14

ները սկսվել էին դեռնս 1920-ական թվականներին Ս. Յու. կլատտիի վողմից' ՍովետականչայաստանըՃճարուստէ Հանքային ջրերով, որոնք դեոնս անցյալ դարում դարձան ուսումնասիրությունների օբյեկտ. Սովետական շրջանում լայն թափով ուսումնասիրվեցինԱրզնու, Ջերմուկի, Հանավանի, Դիլիջանի, Սնանի, Տաթնի,Արարատիջրերը: ձայկական ՍՍՀ-ն բնական ջրերով աղքատ երկիր է, նրա ջրային Ճաշվեկշոի ուսումնասիրությունը շատ կարնոր նշանակություն ունի՛ Գիտատեխնիկական առաջընթացի դարում արդյունաբերական թա«իոններըմեծապես աղտոտում են Հանրապետության առանց այն էլ նըվազ չջրայլին պաշարները. այս ասպարեզում Ճետազուտություններընոր ծն սկսվում:ինչպես գետերի,այնպես էլ Սնանիջրերի անաղարտությունն ունի կենսական նշանակություն, ուստի լուրջ Ճեւտազոտություններ են անճրաժեշտ, որին ձեռնամուս են եղել Զրաօդերնութաբանու Թյան ծառայության ն շրջակա միջավայրի վերաճսկողության վարչությունը, Սնանի ջրակենսաբանականկայանի ն «Սնան» ազգային պարկի կոլեկտիվները, 1986 թվականին ստեղծված Բնության պաճպանության ճանրապետականկոմիտեն ն այլ «իմնարկներ: չանրապետությանջրային ոնսուրսների ռացիոնալ օգտագործման նպատակով ստեղծվել են ն շարունակում են ստեղծվել ճալոցքային չջրեասպարեզում վիթխարի աշխատանքներ րը կուտակող ջրամբարներ. այդ ծն կատարվել. մելիորացիայի ն ջրային տնտեսության մինիստրությունում, ջրատեխնիկականօբյեկտներ նախազծող ինստիտուտում ն այլն:

ՋՐԻ ԴԵՐԸ ՄԵՐ ՄՈԼՈՐԱԿԻ ԿՑԱՆՔՈՒՄ

'

0դից Հետո,

ինչպես արդեն -նչվել է, է.

ջուրը

վրա երկրազնդի

ամե-

այն Հանդիպում է ամենուրեք: նույնիսկ ամենաչոր նաշարժուն նյութն անապատում ապարների մակերնույթին կան ջրի մոլեկուլներ, օղում կան գոլորշիներ: Մեծ է ջրի դերը երկրաֆիզիկական,կենսաբանական,երկրաջիմիական ֆիզիկատշխարչագրականպրոցեսներում: Ֆրի միջոցով են չանում կիրճեր, գետային, լճային, ծովային դարավանդներ, ներլվացման (սուֆոզիոն) ու կարստային երնույթներ. ջրի միջոցով կատարվում է քիմիական տարրերի տեղափոխություն (միգրացիա): Բոլոր տեսակի կենդանականօրգանիզմների սննդառությունը կատարվում բուսական է ջրի Հէ, որ Հեթանոսության շրջանում մարդիկ են ունեցել ն ջրի աստծուն զոճեր են մատուցել: չրի պաշտամունք Լ Փուրն անՀրաժեշտէ ոչ միայն մարդու օրգանիզմի կենսական պաՀ Հանչջչներըբավարարելու, այլե Հասարակական արտադրություն կազՃասարակությանպատմությունը ցույց մակերպելու է տալիս, որ տնտեսության զարգացմանըզուգընթաց չրի դերն աստիճա-Հ նաբարաճում է: եթե առաջներումջուրը պետքէր մարդու կենսական պաճանջների Համար միայն, ապա այսօր արդյունաբերության գյուղաչէ վճռական գորտնտեսության զարգացման պրոցեսում այն դառնում 1 տ ծոն: 1 տ է 100 մ3 ջուր, պողպատ ձուլելու պրոցեսում. ծախսվում մ3, կապրոնին՝ մ8, թղթի արտադրությանճամար պաճանջվում է իսկ միջին չափի ատոմային էլեկտրակայանին օրական պետք է 1 մլն մՏ ջուր: ջուրը խիստ անճչրաժեշտէ չորային շրջանների դաշտավարությանր. մեկ չեկտար ճողատարածություն ոռոգելու ճամար տարեկան անառա-

ու

ու

միջոցով: Սատաչական

Համար: Մարդկային

ու

է ճրաժեշտ ջրի էներգիանմարդն 5000--10000

/

Թափվող

մ3 ջուր:

է անճիշելի ժամանակօգտագործել

իսկ դարից՝ էլեկտրական էներգիա նծրից՝ չրաղացնքրում, /

ստա-Հ-

| Մարդը ջրային միջավայրն օգտագործում է զանազան նալու Համար: օրգանիզմներ ու

բույսեր աճեցնելու նպատակով, ծովային դգազանոր-

Համար:) Ջուրը

սության ն ձկնորսության ծառայում է որպես տրանս-չ պորտային միջոց, ջրավազաններիցմարդր ստանում է Հանքային նյութեր ն արդլունաբերական ` ճումքի այլ տեսակներ: Մարդու կողմից ջրի կամ ջրային միջավայրի օգտագործումն անմնում: են Հետք չի երբ օգտագործում չրի մեխանիկականուժը, ապա աղտոտման երնույք ճամարլա չի նկատվում, սակայն ճաճախ արտադրության ոլորտում չրի մեջ մուտք են գործում թափոններ, որոնք աղտոտելով ջուրը, այն անպետքացնումեն ճետագա օգտագործման ճամար: կախված արտադրության ճլուղից ն նրա տեխնոլոգիայից, ջուրը Ճճաճախվարակվում է թունավոր կամ ռադիոակտիվնլութերով ն զանազան 4իվանդությունների տարածման միջոց դառնում. Աղտոտվում են ոչ միայն ցամաքային չրերը (գետերը, լճերը), այլն Համաշխարճային

օվկիանոսը: բացասական Լ Մարդու

ներգործությունը ջրային օբյեկտների վր է: ՄարդկությանառչջչնՃ1 դարում ծառացել է ջրագնալով մեծանում մին ոնսուրսների անաղարտության պաճպանության, դրանց ոացիոնալ օգտագործմանպրոբլեմը: Ջրային ռեսուրսների ամենամեծ բաժինն օգտագործվումէ գլուղատնտեսության մեջ: Գնալով ավելանում է նան արդյունաբերության ու կողմից օգտագործվողջրի քանակը: 1980-ական կոմունալտնանհսության թվականների սկզբին մարդու կողմից արդեն օգտագործվում էր շուրջ 5 հազ կմՅ ջուր: ենթադրվում է, որ 14 դարի վերջին օգտագործվողչրի կանցնի բանակը հազ կմ3-ից: Սովետականչալաստանում ջրերի շարժուն (դինամիկ) պաշարները կազմում են 7 կմ. 1986 թ. վերջին օգտագործվում էր 4 կմ3: Մինչն 1990ական թվականները եղած բոլոր շարժուն պաշարները կօգտագործվեն» է Հարկ լինելու ջուրը ներմուծել Արեմտյան Վրաստանից» դարի վերջում ներկայումս բնական ջրերի ռացիոնալ օգտագործմանասպարեզում առաջացելէ մի խոշոր պրոբլեմ՝ չրերի տեղափոխումը ոչ միայն տարբեր գետավազաններիմիջն, այլե տարբեր մայրցամաքների: Օրինակ» Ամերիկան շատ Ճճարուստէ քաղցրաճամ չրով, մինչդեռ Հարավային Աֆրիկան՝ աղքատ: Մոտ ապագայում 4նարավորէ, որ մարդկային ճանճարը միջոց գտնի օվկիանոսի Հատակով Ամազոնի դետաբերանիցջուրը ճկուն խողովակաշարովՃճասցնելՍաճարա: Առաջարկներ փորձեր կան անտարկտիկականայսբերգները (սառցասարերը)երկրագնդի չորային շրջանները տեղափոխելու վերաբերյալ: Դա տեխնիկապես«Հնարավորէ դարձել, սակայն անճրաժեշտէ ծովափնյա մասերում «Հսկայականչրամլբարներկառուցել՝տեղափոխածչուրը տեղավորելուճամար: ու

ո

Քաղցրաճամջրի պրոբլեմի լուծման ուղիներից է նան ծովի չրի աղազերծումը՝ թորելու միջոցով: 0րինակ՝ Շնչենկո քաղաքը Մանգիշլակ թերակղզուվրա, որն ունի ավելի քան 100 Հազար բնակիչ, օգտագործում է

ջուր: աղազերծված

/ Քիմիական արդյունաբերությունն արդեն

ստեղծել

է պոլիմերային քամիչներ, որոնցով ծովի աղի ջուրը աղազերժվում է Այդպիսիքամիչների կասկադիմիջոցով ճնարավոր է ստանալ ջուր, բայց դեոնս չրի ինքնարժեքըբարձր է ն այն կարող է օգտագործվել միայն կոմունալտնտեսության սինթեզի դգլուտից Ճեմեջ: երմամիջուկային տո, երբ մարդկություւը կունենա չատ էժան էներգիայի աղբյուր, ծովի ջրի մասսայական աղազերծմանպրոբլեմը նես կլուծվի: Քաղցրաճամչրի ստացման ճանապարՀճներից մեկը արճեստական է: ձնով անձրններիառաչջացումն Այս ուղղությամբ բազմաթիվ փորձեր ու ուսումնասիրություններ են կատարվում,սակայն առայժմ արդյունքները Ճուսալի չեն մասսայական կիրառմանՀամարո պարունակում են մարդու Համար չատ օգտարային օբյեկտները կար նյութեր. աղերը, քիմիական զանազանտարրերը, լճերի բուժիչ ցեխը լայնորեն օգտագործվում են ժողովրդական տնտեսության տարբեր Տարեցտարիմեբնագավառներումն առողջապաճությանասպարեղումի ծանում է օվկիանոսներիցու ջրային այլ օբյեկտներից ստացվող ձկան, այլ կենդանիներիծավալը: Բազմաթիվ չրային օբյեկտներում ստեղծվել Են րի դերը մեծ է ոչ միդգաղանաբուծարաններ: ձկնաբուծարաններ, յն գյուղատնտեսության, արդյունաբերության,տրանսպորտի կոմունալ տնտեսությանմեջ, այլ նան ռազմական դործում: Ոչ վաղ անցյալում, մի քանի տասնամյակ առաչ, ճաճախ կարելի թե օվկիանոսի օրգանական ոնէր Հանդիպել այն արտաճայտությանը, տվեց, որ նման արտաճայտուսուրսներն անսպառ են: կյանքը ցույց թյունը ճիշտ չէ, որ անչրաժեշտ է այդ ոնհսուրսներնօգտագործելխելապլանավորված ձնով, այլապես օրգանական աշխարճի ցի, մտածված ներկայացուցիչներ կարող են Հայտնվել ոչնչացման եզրին: Այժմ շատ գոյություն ունեն միջազգային մի շարք Համաձայնագրեր ն օրենսդրական ակտեր, որոնց միջոցով օրգանականաշխարճի օգտագործմանասռլարեղզումորոշակի կարգ է սաճմանված, որոշ սաշմանափակումներ ու արգելքներ են ստեղծվել, որպեսզի օրգանիզմներիվերականգնումընորմալ ձնով ընթանա: Յուրաքանչյուր երկրում, ելնելով տեղական պայմաններից, գոյություն ունեն ջրատնտեսականզանազան պրոբլեմներ, որոնց լուծումն բարելավմանը: Այդ պրոբլեմների լուժուղղված է ջրամատակարարման

քաղցրածամ

ու

ու

՝

լավագույն եղանակը ճամալիրայինն է: Դրա փայլուն օրինակը ն ոռողիչ ջրանցքներիՀամակարգն է: Հաեն մալիրային լուծում ստացել Վոլդայի, Դնեպրիչրատեխնիկականօբյեկտները: պրոբլեմների ճամալիրային լուծումը սոցիալիսՋրատնտեսական տական տնտեսությանպայմաններում դառնում է ավելի դյուրին, քանի: որ պրոբլեմներիիրագործումը կատարվում է պետության կողմից: Այժմ ՍովետականՄիության տարածքում իրագործվում են չրատնտեսական վիթխարի շրջաններիոռոդման,. միջոցառումներ: Չորային էլեկտրակայաններիկառուցման, ձկնային տնտեսությունների ստեղծման, ճոսքի կարգավորմանուղղությամբ ճսկայական ծավալի կառուեն կատարվում: ցողական աշխատանքներ ՍՍՀՄ գետերի ավազաններում ուսումնասիրություններեն կատարվում պարզաբանելուն ճշտելու ջրատնտեսական«աշվեկշռի շատ ճարցեր՝ տեղումներիքանակը, Ճճոսքը,դոլորշացումըչ ջրի ծծանցումը (ֆիլորբացիան)ն այլն, որոնք «Հնարավորությունեն տալիս որոշելու մարդու կողմից օդտադործվելիքջրի քանակը ն ըստ դրա կատարել շինարաբական աշխատանքներ: ՍՍՀՄ-ում ջրաբանությանխնդիրն է պարզել օգտագործվելիքքաղցրաՀամ չրի պաշարներըն դրանց ռացիոնալօգտագործմանուղիները,՛ ման

Սնան--Հրազդանկասկադի

Լա

ԳԼՈՒԽ

ԱՌԱՋԻՆ

ՋՐԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆԵՎ ՔԻՄԻԱԿԱՆ

Լ.

ՄԻ ՔԱՆԻ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

ՋՐԻ ՄՈԼԵԿՈՒԼԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

քքթվածնի քՏուրը 11,19

չրածնի միացությունն է, չրածնի օքսիդ՝ ԷԼչՕ, 60-ը ջրածնին է բաժին ընկնում, 88,81 Ծ-ը՝ թթվածնին։ Այդ թափանցիկ ճեղուկր 2 սմ-ից ավելի Հաստության դեպՔում դառնում է բաց երկնադույն։ Սառած վիճակում, 0"-ին մոտ ջերմաստիճաններում կարծրությունը 1,5 է (բոտ կարծրությունների տասաստիճանանոց սանդղակի): է մեկ ատոմ թթվածնից երկու ատոմ մոլեկուլըբաղկացած չրածնից, ընդ որում չրածնի ատոմները թթվածնի ատոմի նկատմամբ որոշակի դասավորություն ունեն (նկ. 1): Ջրածնի ատոմները գտնվում են Հավասարասրունեռանկյան անկյուններում, իսկ թթվածնինը՝ եռանկյան զադգաքում: եռանկյան կողմերն ունեն 0,96 անդստրեմ: երկարություն, գագաթումկազմում են 105" անկյուն: Փրածնի ատոմներինման դասավորությունր բնության կատարելության արտաճայտություններից մեկն է: եթե ջրածնի ատոմները ու

որտեղ

րատ

կշռի

(րի

ու

թթվածնի ատոմի շուրջը

ճամաչափ (սիմետ-

բիկ) դասավորվեինն անկյունը կազմեր 180", ապա ջրի մոլեկուլը կլիներ Հավասարակշրոված, ջրածնի դրական ն թթվածնի Նկ.

1.

Ջրի մոլեկոզի

բացասա-

կան լիցքերը կչեզոքացնեին միմյանց

ն մո-

լեկուլը կլիներ չեզոք, բննռացում տեղի չէր ունենա, այն անզոր կլիներորեէ նյութից դեպքում չրի մոլեկուլի մի անկյան պոկել Վերը նշված 105--ի իոններ կառուցվածթը:

Աքգատրեմը (5)

մասն է: մետրի տասմիլիարդերորդ

չրածնի ատոմներն են տիրապետում դրական լիցքերով, իսկ լուս թթվածնի ատոմը բացասական լիցքով։ Ուրեմն չրի մոլեկուլը բնեռացված է, օժտված է երկբնեռացված(դիպոլային) մոմենտով։ Այս 4անդամանքը շատ կարնոր է Ճատկապեսչրակցման (ճիդրատացիա) պրոցեսում, որի շնորչճիվ չուրը կարողանում է իր մեջ նյութեր մոմենտով օժտված չրի մոլեկուլները, մոտենալով լուծել: Դիպոլային որեէ նյութի բյուրեղային ցանցին, այնպես են դասավորվում, որ դրական իոնների դիմաց ճայտնվում են չրի բացասականլիցքավորված բեվեռները, իսկ բացասական իոնների դիմաց՝ դրականները:։եթե չրի բեվեռացումն ավելին է, քան նյութի բյուրեղային կապերը, ապա ցանցը քայքայվում է, չուրն իր մեջ է առնում տվյալ նյութը: Այս երնույթն անվանում են չրակցում (ճՃիդրատացիա, լուծում): եթե ջրածնի ատոմները դասավորվեին ավելիփոքր անկյան տակ, ապա բնեռացումն վելի զորեղ կլիներ, այն ժամանակ ջուրն ավելի շատ լուծունակ կլիներ, կլուծեր շատ ավելի նյութեր, մաքուր, քաղցրաճամ ջուր բնության մեջ Հազիվ թե Հանդիպեր։ 105"-ից մեծ անկյան դեպքում ջրի լուծունակությունը կընկներ, այդ դեպքում բնական չրերը կլինեին շատ ավելի կենդանիԹույլ լուծույթներ, քան այժմ են: Այս դեպքում բույսերն ները չէին կարողանա բավարարչափով սնվել Հանքային սննդանյութեբով: րի երկբնեռ մոլեկուլները միմյանց նկատմամբ որոշակի դասավորություն են ձեռք բերում։ նույնանման լիցքերը միմյանց վանում են, խմբաձղում, ն առաջանում են միացքներ-ադրեդատներ՝ տարբերները՝ վորումներ: մասում

մասում`

ա-

ու

ՍՍ) Վ

Նկ.

շ

2.

Ձրի միացքային (ագրեգատային) վիճակները. 1. Հիդրոլ» 2. երկՀիդրոլ։3. եռչիդրոլ:

Տարբերում են ջրի մոլեկուլի երեք Հիմնական միացքային (ագրեվիճակներ՝ Հիդրոլ ԷԼշՕ, երկճիդրոլ (դիճիդրոլ) (Ւ2Օ)», եոդգատային) Ճիդրոլ (տրիճիդրոլ) (Է1չ0)», որբ պատկերվածէ նկ. 2-ում:։ Որքան չեր21

այնքան եռչիդրոլի քանակը կպակասի, կամաստիճանը բարձրանա, վելանաերկչիդրոլի քանակը, իսկ գոլորշի վիճակում մոլեկուլների ձդո-

ղության ուժի դաշտերն այնքան են թուլանում, որ տիրապետողէ դառնում Հիդրոլը։ Այսպիսով, ջերմաստիճանային փոփոխությունները ջրք մեջ առաչացնում են մոլեկուլների վերադասավորություն, անցում մեկ միացքային վիճակից մյուսին: Եռչիդրոլի միացքի վիճակում մոլեկուլների փաթեթավորումն այնպիսին է, որ երեք մոլեկուլների արանքում է՝ սառույցն ղգալի տարածություն է մնում, ուստի ծավալը մեծանում է։ է, ավելի ընդարձակ քան ջուրը, Հետնաբարավելի թեթն Սառցիխտությունը մուտ 1/10-ով ավելի փոքր է, քան չրինը, դրա 4Ճամարէլ սառույցը լողում է չրի վրաս| ինչպեսմի շարք քիմիական տարրեր, այնպես էլ ջրի բաղադրության մեջ զտոնվողթթվածինն ու չրածինը ունեն իզոտոպներ: հղուսոպներեն կոչվում միննուլն քիմիական տարրերի տարբեր ատոմական զանգված ունեցող, բայց միատեսակ քիմիական Հատկանիշներով օժտված ատոմները, դրա ճամար էլ Մենդելենի աղլուսակում դրավում են միննույն տե0ճ, 017, 018, որոնց ատոմային ղը. Թթվածինը ունի երեք խիզոտոպ՝ զանգվածներըՀՃամապատասխանորեն Հավասար են 16, 127, 18-ի, լաեղանակով ստացել են նան 05 ն 019 իզուտոպները:Ֆրածինը բորատոր ես ունի 2222 ն է էր (պրուիում),ՒԼ (դեյտերիում) (տրիիզուտոպ՝ տիում)։։ Այս վեց իզոտոպների տարբեր կոմբինացիաներըառաջացնում են չրի 18 տարբերակներ, որոնցից են նան ծանրբ ն գերծանը ջրերը: նանը ջուրը դեյտերիումի օքսիդն է՝ էԼշշՕ:5 կամ ՒԼ2Է12Օ:6 (կամ էլ երբեմն՝ ԷԼ ՈՎ2Օ),Ամերիկյան գիտնականները դելտերիումը դիտում են որպես առանձին քիմիական տարը (85) ն ջուրն արտաճայտում են որպես քշՕ: Սանը ջրի զանգվածը 20 է (գերծանրինը՝ 24) ն սովորական ջրից տարբերվում է մի քանի ճատկանիշներով։ Այսպես, սովորական յուրը առաջինը եռում է 100«-ում, սառչում է 0--ումշ2, ծանր ջուրը՝ 3:82"-ում, 1 գ/Կմ3 է, ծանթ երկրորդը` 101:42"-ում, սովորական չրի խությունը ջրինը՝ 1,1025, սովորական ջրի առավելագույն խտության չերմաստիճանը 45 է, ծանր ջրինը՝11,656, սովորական չուրը ավելի լավ է ղան նյութեր լուծում, քան ծանը,ջուրը: Սանը չուրը բնության մեջ տարածված է ամենուրեք: Նույնիսկ աննշան քանակությամբ այն գոլություն ունի պտուղների, բանջարեղենի, չրից ծանը լինելու ճետնանցքովայն կուկաթի, արյան մեջ: Սովորական

Ր"

զանա-

ա Վինի,

-՞

տրված են բատ ծելախուսի:Եթե դրանթ տրվում Ջերմաստիճանները թվի կողքին գրվում է ԿԽ արտաճալտաղ առա ջերմաստիճանը

էն բատ

ԻԻ -

«տակվում է ջրավազաններիՀատակում: Սանր ջուրը լայն կիրառում ուեն ծանր ջրանի ատոմային էներգիայի բնագավառում, որից ստանում ծին,

Իճփ

ՋՐԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

2.

Ջրի ֆիզիկական չատկանիշներից են՝ ջերմունակությունը, ջերմաՃաղորդականությունը, միացքային-ագրեգատային վիճակների փոփոփությունները, թաջնված չերմությունը, խտությունը, մածուցիկությունը շարժունակությունը, գույնը, մակերնութային լարվածությունը, էլեկտտփաճաղորդականությունը Ա այլն: ջերմության այն քանակն է, որ կլանվում է ( նյութի կողմից 1. տաքանալու ճամար: ուրը բնության մեջ ամենից մեծ ջերմունակություն ունեցող նյութերից է: ջերմունակուՏեսակարար Քյուն ասելով Ճասկանում ենք ջերմությանայն քանակը, որն անճրաժեշտ է նյութի 1 գ-ը 1 տաքացնելու Համար: 115ն 20"-ում ջրի տեսակարար կամ 4,19:103 ջերմունակությունը Հավասար է 1,000 կալ/գ աստ., ՃՈԳ Խչ (1 կալՀ4,19 չոովյ))չ մեջ գործնական Ճաշվումների ժամանակ ջրի տեմՖրաբանության ռսակարարջերմունակությունը բոլոր ջերմաստիճաններում (0--100") ընդունում են 1,000 կալ/գ առտ., որովչետն տարբեր ջերմաստիճաններում տեսակարարջերմունակության տարբերություններնայնքան փոքր են, որ ամենացածր չջերմունակությունը կարելի է Հաշվի չառնել:` 0րինակ՝ 305-ում է ն կազմում է 0,9975, իսկ ամենաբարձրը՝1,00527, որը նկատ-

Ֆերմունակությունը

վում է

3,6

ն 100--ում:

Ապարների

՞

Գ

ավելի փոքր է, քան ջրինը. օրինակ՝ է կամ գրանիտինըկալյգ Ջ/(կգ ԷԼ): Ջերմուքյան այն բաոր ջրի 1 սմ3-ը կամ 1 գ-ը կտաջացնի 1", գրանիցին, ջերմունակությունը յրի ջերմունակությունից Տ"ո --10-թան կրկնակի անգաժ-ե 0--ում կազմում է 0,485 կալ/գ աստ., 0,2

մաղը: Սառցի ում՝

0,444

աստ.

ջր

կտաքաց

Վշագե

կալ/գաստ..

րի մեծ ջերմունակությունը շատ կարնոր դեր է կատարում բնուքյան մեջ, ՏաքանալուՀամար պաճանջումէ շատ ջերմություն, իսկ պա) ջերմաստիճանի միավոԷ--Կելվին, ջերմադինամիկական (Թերմոդինամիկական կոչվում է Ու. Թոմսոն Կելվինի անվամբ. մեծությամբ Կելվինի 1-ը Հավասար է Ցելաիուսի 1-ին. Կելվինի ցուցնակի 0"-ը Համապատասխանումէ Ցելաիուսի --273՝-ին, հսկ ծելաբուսի0«-ր՝ Կելվինի273:-ին:

Բը

ղելիս շրջապատինէ Հաղորդում այդ ջերմությունը: Օրինակ, Գոլֆաոտրիմ ստռաքՃոսանքիչրերը Ատլանտյանօվկիանոսի«Հյուսիսայինմասում կորցնում են Հարավից բերած ջերմությունը, իսկ դրանից տաքանում է եվրոպայի օդը: Գոլֆատրիմը փաստորեն տաք վառարանի դեր է կատա-

ո զեմաճաղոոդականությունը ջերմափոխանակությանմի տեսակն

է,

որի դեպքում ջերմության փոխանակումը մարմնի մեջ ունի

ատոմա-Հ-

գործակիցը թվականոմոլեկուլային բնույք| Ֆերմաճաղորդականության

րեն Հավասար է ջերմության այն քանակին, որը փոխանցվում է միավոր մակերեսով, միավոր ժամանակի ընթացքում, միավոր չերմաստիճանային գրադիենտիդեպքումվ Ջրի ջերմաչաղորդականությանգործակիցը շատ փոքր է, 20--ում այն Հավասար է 0,557 Վա/(մ ԽՆ), Թե ն թե օդը ջուրը, քե սառույցը վատ ջերմաճաղորդիչներ են, ուստի չջերմաճաղորդականությունըջրի մակերնութայինն խորքային շերտերի միջն դանդաղ է կատարվում: Թարմ ձյունը շատ ավելի փոքր ջերմաշատ Ճաղորդականությունունի, քան օդը, այն ճավասար է բրդի ջերմաճաՀղորդականությանը։ Աշա թե ինչու ձյունը գետնի մակերնեույթը պատպանում է ուժեղ սառչելուց, աշնանացան կուլտուրաները ձյան շերտի: առկայության շնորչճիվդիմանում են ուժեղ սառնավանիքներին:

Է

է, որ Միացքայինվիճակնեոիփոփոխությունները /-Հայտնի

Բ.թյան «մեջ կարող է Հանդիպել երեք տարբեր միացքային վիճակնեջուրը

րում՝ պինդ, Հեղուկ, գազային: Այդ վիճակների միջն գոյություն ունեն է որոշակի սաճմաններ։ նորմալ ճնշման պայմաններում սառույցը ջուր դառնում 0--ում, ջուրը գոլորշի է դառնում 100"-ում: երբեք ջուրը 0--ից իսկ 100"-ից բարձր ջերմաստիճանբարձր ջերմաստիճաններում սառույց, ներում Հեղուկ մնալ չի կարող, Հակառակընթացքում` ջերմաստիճանն եջեցնելիս պատկերը փոխվում է՝ 100"-ից ցածր ջերմաստիճաններում գոլորշիները պարտադիրչէ, որ անպայման չուր դառնան: Ավելին, նույնիսկ 0"-ից ցածր չերմաստիճաններու էլ օղում գոլորշիներ են Հանդիպում։ Ձմեռային սառնամանիքին ճաճախ ծառերի ճյուղերին ու էլեկտրական լարերին սառցեղյամ (ջենջառ) է առաջանում, որն օդում հղած գոլորշիների խտացման արգասիքն է: Հեղուկ ջուրը ես 05-ից ցածր կարող է դեոնս Ճեղուկ մնալ: Սովետականդիտջերմաստիճաններում նականներիուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ ջուրը ապարների վիճակում Հեղուկ մնալ մինչն --180": ճեղքերում կարող է դգերսառած Վերը նշած օրինաչափություններըվերաբերում էին թորած չրին՝ նորմալ ճնշման պայմաններում: Սակայնեթե ճնշումը փոխվում է, ինչնույնպես փոխվու` պես Հալման, այնպես էլ եռման ջերմաստիճանները

Խնդիրն ավելի է բարդանում, եթե չրի մեջ լուծված են քիմիական օրինաչափությունն այն է, որ ճնշման մեծացման տարրեր:Ընդճանուր դեպքում սառեցման չերմաստիճանն իջնում է, եռման ջնրմաստիճանը՝ 0րինավ՝4,6 մմ ճնշման դեպքում ջուրը կեռա 0«-ում, իսկ բարձրանում: են,

Բայց առավել բարձր ճնշման մթն ճնշման դեպքում՝ 183--ում: մաններում օրինաչափությունը նորից փոխվում է: 0րինակ՝ 2115

պայ-

մթն

ճնշման դեպքում ճալման ջերմաստիճաննիջնում է մինչն --ՉՉ՝, որից ճնտո Հալվում է --272"բարձրանում է ն 20000 մթն Հասնելիս սառույցը

ելնելով այս փոխճարաբերություններից,կարելի է կազմել փովլային (ֆազային) դիագրամ, որտեղ ճնշման ն ջերմաստիճաններիփոփո ում:

կոմբինացիաները

խությունների տարբեր տալիսեն ջրի տարբեր միացջային վիճակներ(նկ. 3): Գրաֆիկիմիջոցով կարելի է որոշել ջրի միացքային վիճակը՝ չերմաստիճանի

դեպքում:

ճնշման ցանկացած կոմբինացիայի

ու

ՀԱՍառույց

ւ«

-

|

.--Ղ

-

Ձ'3

ՌԻ:

Հ«2

'.

ԳաՎ

"

ծ

լ

«Յ `

ո

լ

Ջուր

--

Սառույց

---7Շ

օռ

ՀՅ. ո

-

:

Տ-2

լ--՞

`

. :

Նկ.

Ջերմաստիճանը 3.

'

'

ւ

է.

լ

( Ջրային

1-Ղ Թ"ղիշի Ջրողին 0-50 |

(5

յ

ր էմթն

|

գոլորշի լ

'

լ

'

'

'

.

'

«00

Շ

Ճրի փոզային (ֆազային)

գրաֆիկը:

Ինչպես նշվեց, ճնշման բարձրացման ճետ մեկտեղ բարձրանում է Քոման կետի չերմաստիճանը, սակայն կա մի սաճման, որից այն կողմ ճնշման բարձրացումը այլես չի կարող կաշկանդել ջրի՝ Ճեղուկ վիճակից գազայինի անցումը: Գրաֆիկում նրա կոորդինատներնեն, ճնշումը՝

մթն, ջերմաստիճանը՝3745 զծագրի վրա):

(կրիտիկականջերմաստիճանը Ծ կետն է

ջեմությունը:| Ֆրի

Լ Թաքնված միացքային վիճակների փոփոխություններն ուղեզցվում են ջերմության կլանման կամ անջատման երեվուլթով։ Ջերմության այն քանակը, որ կլանվում կամ անջատվում է նյութի մեկ միացքային վիճակից մյուսին անցնելիս (նույն ջերմաստիճանում), կոչվում է թաքնված ) Սառցիցջուր ն չրից գոլորշի վիճակի անցնելիս ջերմությունը կլանվում է, այդ ջերմությունը ծախսվում է մոլեկուլների վերադասավորման վրա: նման պրոցեսում չնայած մեծ քանակի չերմություն է ծախսվում, ջերմաստիճանիբարձրացում չի նկատվում, դրա ճամար էլ ալդ չերմությունը անվանում են թաքնված Սառցից ջուր վիճակի անցնելիս Հալման թաքնված չերմումուտ թյունը կալորիա է (80 կալ/գ),գոլորշացման թաքնված ջչերմու539 կալ/գ։ երբ թյունը ավելի մեծ է. 0"-ում 5927 կալ/գ է, իսկ 100"-ում՝ գոլորշացում է տեղի ունենում սառցի կամ ձյան մակերնույլթից, ապ թաքնված ջերմությունը Հասնում է 627 կալ/գ։ Երբ գոլորշիները խտանում ջուր են դառնում, կամ ջուրը՝ սառույց, թաքնված ջերմությունն անջատվում է ն Հաղորդվում շրջապատին։Այդ ջերմությունն անվանում են խտացման (կոնդենսացման) ն սառեցման թաքնված չերմություն Աշնանը չրերն սկսում են սառչել, թաքնված չերմությունը ճաղորդվում է շրջապատին, ուստի ջերմաստիճաններիմեծ անկում չի կատարվում, մինչդեռ գարնանը, երբ ձյունն սառույցը Ճալվում են, շրջապատից կլանում են ջերմություն, ն երկար ժամանակ առատ ջերմաստիճանը չի բարձրանում: Որքան ձյունն սառույցը լինեն, այնքան գարունն ավելի ցուրտ կլինի ն ձնչալքը՝ երկարատեւ Սառեցման-Հալման, խտացման-գոլորշիացման թաքնված չերմությունը մեր մոլորակի կյանքում, կլիմաների ձնավորման գործում բացառիկ դեր ունիչ Ջեռքի տակ ունենալով ջրի ն երկրի մակերնույթը կազմող ապարներիտեսակարարջերմունակությունը ն ջրի տարբեր միացքային վիճակների անցման թաքնված չջերմության տվյալները, դժվար Հէ Հաշվել պրոցեսի վրա ծախսվող ջերմության քանակը ճետնյալ բանաձնով՝

ջերմություն

ջերմություն)

ու

ու

Չ--ո«(էց--ե)Իմտ-Վ-տշլ(ե--ե)-ԷՏտԴգ-տյօչ(ել-ե), որտեղ Օ-ն ջերմության գումարն է կալորիաներով, Ո-ը՝ սառցի զանգառի վածը գրամներով, Ը-ն՝ սառցի տեսակարարջերմունակությունը, սառցի ամենացածրն ամենաբարձրջերմաստիճաններիտարբերությունը

`

1-ն՝ ճալման քաքնված չերմությունը, Ըլ-ը՝ չրի տեաստիճաններով, էլ--Խ-ն՝ 05-ից մինչն սակարար չերմունակությունը, ջերմաստիճան-

ների տարբերությունը, Է-ն՝ գոլորշացման թաքնված ջերմությունը 100"ում, Ոլ-ը՝ ապարի զանգվածը, Ըշ-ը՝ ապարի տեսակարարջերմունակությունը, էլ--12-ը՝ սառցի ամենացածր աստիճանիցմինչն եռման ջերմաստիճանըջերմաստիճաններիտարբերությունը: ունենք 200 գ սառած զանգված --30օ-ում, Լուծենք մի փոքր խնդիր՝ կազմում է 60 զը: Պաչանջվում է այդ զանգվածը Հալեցտրտեղ չուրը հոման ջերմաստիճանինն ջուրը գոլորշացնել։ Որքա՞նչջչերնել-Հասցնել մային էներգիա է անճրաժեշտ այդ գործողության ճամար, եքե ապարի է, սառցինը՝ 0,5 կալ/գ ոեսակարար չերմունակոէթյունը 0,2 կալ/գ աստ., նախ որոշում ենք ջրի քանակը՝ 200 Գ իկ ջչրինը՝ 1 կալ/գ զանգվածի 60 00-ը կազմում է 120 գ, մնացած 80 գ-ը ապարնէ: 0գտագործելովվերը բերված բանաձնը, ստանում ենք՝ աստ.

առտ.:

120.0,5:30--80-120--120:100--120-540--80:0,2:130:Հ

90280

կամ 90,28 կալորիա, Հավասար է 3278,4 կիլոչոովլի: | կալորիա Հ Խտություն ասելով Հասկանում ենք մարմնի զանգվածի ՛ Խտությունը մեծ

որը

թ

Ճարաբերությունը ծավալին, որի չափման միավորն է գ/սմ: Սակայն բարդությունը նրանում է, որ չերմաստիճանի փոփոխման ճետ մեկտեղ սիոխվում է նան նյութի ծավալը: Ֆրի խտության Հաշվարկիճիմք պայս/անականորեն ընդունված է չրի այն ծավալը, որը նրա ամենախիտ վիճակում է՝ 45-ում, Այս ջերմաստիճանում չրի մեկ խորանարդ սան«ոիմետրը կշռում է 1 գ: 0:-ում ջրի խտությունը 0,99982 է, 10--ում՝ 0,99925, 305-ում՝ 0,99528։ Քանիոր տարբեր ջերմաստիճաններում խըտության տարբերություններ շատ փոքր են, ուստի գործնականորեն, ինչպես նշվել է, ջրի խությունը բոլոր չերմաստիճանների դեպքում ընդունվումէ 1 գ/սմ3: Պետք է նշել, բնական չրերի խտությունը 1 գրմ:-ից մքծ է, բովչճետննրանց մեջ կան որոշ քանակի լուծված նյութեր. ուրեմն բնական չրերի կախվածէ ոչ միայն ջերմաստիճանից,այլ նակ մեծանա, կմեծանա նան խտություաղիությունը "Որքան ը, : Ընդ որումաղիության զուգընթաց ամենամեծ խտումեծացմանը թյան չերմաստիճանն իջնում է: եթե կազմենք նան սառեցման չերմաստիճանի կորը, ապա կնկատենք, որ աղիության մեծացման դեպքում սառեցման ջերմաստիճանը ես իջնում է, սակայն ոչ այնքան կտրուկ, որքան ամենամեծ խտության ջերմաստիճանիկորը (նկ. 4)/։ Գծագրի որի կոորդինատներն-են.աղիուվրա այդ կորերը կշատվեն մի կետում, --1,3995: Այսինքն միայն այդ .կե-. Թյունը՝24,692 գ, ջերմաստիճանը՝ ոլ

ո-

խտությունը

աղիությունից:

ամենամեծ

խտության չերմաստիճանում է ջուրը սառչում: -ից պակաս աղիության դեպքում ամենամեծ խտության չերմաստիճանը բարձր է սառեցման ջերմաստիճանից (քաղցրաճամն ջիչ աղի չրեր), իսկ 24,7 Օց-ից մեծ աղիության դեպքում ամենամեծ խտուէ թյան չերմաստիճանըցածր սառեցմանչերմաստիճանից: տում

է,

որ

24,7

Հ4

,

ան

օ

Պ

-Տ

Ւ Ր

նկ.

Ծ

.20

25՛

Ամենամեծ

խտության չերմաստիքանի (1) ե սառեցման ջերմաստիճանի(2) կախումը աղիությունից: 4.

-

(կամ ներքինշփում) ֆուրն ունի ներբին շփում, Մածուցիկությունը

որն անվանում են մածուցիկություն: ՎերջինսՀեղուկի այն Հատկանիշն է, որ նլութի որեէ Հատվածի շարժման ժամանակ նրա մեկ այլ մասը դիմադրություն է ցույց տալիս: Որքան այդ դիմադրությունը մեծ լինի, այնքան ճեղուկը դժվարությամբ կշարժվի: 0րինակ՝ թորաժ ջուրը ամենափոքր թեքությամբ էլ կՀոսի։ Բայց եթե չրի մեչ լուծենք ցեմենտ կամ կավ, որբ մեծացնի մասնիկների շփումը, ապա ցեխանման նյութը կըէ Հեղուկի մածուցիկուկորցնի իր ճոսունությունը։ Այսինքն մեծանում

Քյունը:

ն գազերի մածուցիկությունը / Հեղուկների

թվականորեն արտաճայլտվում է մածուցիկության ղ գործակցի միջոցով: Գազերի մածուցիկությունը չրի մածուցիկությոնից փոքր է Հարյուրավոր անգամ:/

ցիկության ճակադիր մեծություն

ՓՀ-

1, Պ

Մածու-

կոչվում

է

ճոսունություն:

կախված է Մածուցիկությունը

նյութերի քանակից,

չրի ջերմաստիճանից ն նրա մեջ լուծվաֆ բարձրացման դեպքում ճնշումից:Ջերմաստիճանի

է, աղիության մեծացման դեպքում՝ մեմածուցիկությունը փոքրանում

ճնշման մեծացումը մեծացնում է նան մածուցիկությունը:Հ Շառժունակությունը:ուրն օժտված է մեծ շարժունակությամբամենաաննշան թեքությամբ շարժվում է: Օրինակ, Արեմտա-Սիբիրական դաշտավայրում մի քանի ճազար կիլոմետրի վրա 0բ գետի անկումր է: ժոսուընդամենը 100 մ է ն այդ աննշան թեքությամբ գետը Հոսում նակության շնորճիվ չուրը կարող է շարժվել քամիների ազդեցությամբ, մակընթացային, ալիքավորման, երկրաշարժային ուժերի ազդեցությամբ» խտությունների տարբերությանն մոլեկուլային ուժերի միջոցով: Գույնը:Սովորաբարասում են, թե ջուրը թափանցիկ է, անգույն, սակայն մի քանի սանտիմետրՀաստության դեպքում արդեն այն դառժանում:

՛

նում

ջրերի դուլնը երկնագույն: Բնական

կախված է նրանց մեջ լուժված նյութերի կազմից. Հեռվից դիտելիս ջրավազանների գույնը կախված է երկնակամարի՛ վիճակից. այդ մասին ավելի «Հանդամանորեն կխոսվի լճերը բնութագրելիս: Մակերբնութային լարվածությունը:Հեղուկների ներմոլեկուլային ուժերը արտաճայտվում են երկու ձնով՝ որպես կապակցող ուժեր ն մակերնութային՝ թաղանթ ստեղծող ուժեր Առաջին դեպջում այդ ուժերը պայմանավորում են մածուցիկությունը, իսկ երկրորդ դեպքում` մակեընութային լարվածությունը, Մակերնութային լարվածության շնորճիվ Հեղուկները ձեռք են բերում սաճմանային խտություն,ուստի դրանք խտացնել այնպես, ինչպես կարելի է խտացնել փայտը, ճողը, կավը, ավազը ն այլն, Հնարավոր չէ: Փուրը մի փոքր կարելի է խտացնել շա մեծ ճնշման դեպքում միայն: Թորած ջուրը էլեկտրականություն աննշան քանակի լուծված նյութերն արգրեթե չի Հաղորդում, սակայն դեն այն դարձնում են Հաղորդիչ, իսկ եթե լուծված են բավականաչափ ալդ լուծույթը դառնում է լավ Հաղորդիչ" շատ թթուներ կամ աղեր, ապա է

՝

էլեկտբաճաղոողականությունը:|

Հ

8.

ՋՐԻ ՔԻՄԻԱԿԱՆ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

այրի

ամենակարնորը ջրակցման (ճիգՔիմիական Հատկանիշներից է, որի մասին արդեն նշվեց ջրի մոլեկուլի ունակությունն րատացիայի) ընթացքում յրի մոպ րոցեսի նկարագրելիսւ կառուցվածքը Ջրակցման են լեկուլներըշրջապատումնյութի իոններին, ստեղծում ջրակցման 5): պատյան,կամ քաղանթլ(նկ. |

-

/ րի այն ունակությունը, որ կարողանում է նյու բլուրեղային ՏՋանցից իոններ պոկել, կոչվում է չրակցման էներգիա: Ջրի լուծունակությունը բավականինմեծ է, ն Հաճախ ջրակցման թաղանթներըկավուն են մնում նույնիսկ չրի գոլորշացման ն աղերի վերաբյուրեղացման դեպքում (օր. ԱՅչՏՕգ:10Է1չՕ, ՇոՏՕգ:2էԼչՕ ն այլն): ՝

Նկ.

5.

ֆրակցմանսխեմատիկպատկերը:

մեջ մաքուր՝ թորած ԼԹոության լուծված նյութեր

ջուր

չկա,

ջրերն այս բոլոր

կամ այն

Քանակի Օրինակ, ձմռանը Արապարունակում: դածի բարձր լեռնային գոտում թափված թարմ ձյունն իր մեջ պարուՖակում է 10--30 մգ/լ զանազաննյութեր: Գետնինքափված մթնոլորռային չրերը, ներգործելով ապարներիվրա, Հարստանում են լուծված նյութերով ն որքան երկար ժամանակ նրանք շրջապտույտ կատարեն ջրատար շերտերում, ալնքան ավելի կչճարստանան լուծված իոններով: են

այժմ Լ Մինչն մոտ

Մենդելենի աղտարրեր: նյութերը ջրում առաջացնում են իսկական լուծուլթներ են կոչվում լուծույթներ, կոլոիդ լուծույթներ'ն կախույքներ:: Համասեռ կամ ավելի նյութերի խառնուրդները,որոնց բոլոր բաերկու յուսակի

բնական ջրերում Հալտնաբերված

են

գտնվում են մոլեկուլ-դիսպերս վիճակում ն բաշխված են ԿՎադրիչները լոժույթի ողջ ծավալում՝ առանձինատոմների, մոլեկուլների, կամ իոնմմ-ից փոքր է: երբ մասնիկների ների ձնով: Դրանց տրամագիծը 10 ը

.

տատանվում մեծությունը

մմ-ի միջն, ապա դրանք կոլոիդներ եթե մասնիկների մեծությունը 10-5 մմ-ից մեծ է, ապա դրանք սուսպենզիաներեն՝ մեխանիկական խառնուրդներ:Կոպիտ կախույթներեն (ցեմենտի, կավի, գաջի շաղախներ): սլենզիաները րային լուծույթների միներալացումը (ճանքայնացումը)արտաՀայտվում է իոնական (բոլոր իոնների գումարը գ/լ, կամ մգ/լ) կամ չոր նստվածքի ձնով: երբ իոնական ձնից անցնում ենք չոր նստվածքի, ապա բոլոր իոնների գումարվում են, իսկ ԷՒ՝ՇՕչ- իոնը վերցվում է կիսով չափ, Ուրեմն, չոր նստվածքի թվական արժեքը միշտ ավելի փոքր է, քան իոնական ձնով արտաճայտածը: չրի աղիությունը արտաճայտվում է պրոմիլներով (ճազարհրորդ մաս, նօ), այսինքն քիմիական տարրերի քանակը գրամներով՝ 1000 գ ջրում օվկիանոսի չրի միջին աղիությունը 35 Փց է, կամ 3,5 զ0՛ Բնականչրերում լուծված վիճակում Ճանդիպողտարրերի մեջ կան 8 գլխավոր իոններ՝ քլորի՝ ՇԼ-, սուլֆատային՝ ՏՕ42, ճիդրոկարբոնաՇՕ42- (սրանք անիոններն են)։ Ատային՝ԼԱՇՕչ-,կարբոնատային՝ նան նիոններինՀավասարակշիոկան կատիոններ՝նատրիում՝ԱՅ, կան լիում՝ ԽՀ, կալցիում՝ Ըշ2Է մագնեղզիում՝ի192-:Բացի անօրգանական նյութերից Հանդիպում են նան կենսածին նյութեր՝՝ ազոտի, ֆոսֆորթ միացություններ, Հումինային նյութեր ու գազեր՝ թթվածին՝ Օշ, ազոտ՝ Խշ, ածխածնի երկօքսիդ՝ ՇՕ2շ, ջրածին՝ ԷԼ, ժծմբաջրածին՝ԷԼչՏ ն այլն: լուծունակությունը չրում կախված է նրանց պարցիալ ճրն«Գազերի շումից, ջերմաստիճանից, չրի մեջ լուծված նյութերի քանակից, լուծվող գազի ներքին Հատկանիշներից,մթնոլորտայինճնշումից: Ցածրչերմաստիճաններում գազերըչրում ավելի լավ են լուծվում, երբ ճանը բարձրանումէ, գազերի մի մասը ցնդում է: Բնականջրերում լուծված է ՇՕշ գավ: Վերջինսջրին տալիս է թոթվություն ն մեծացնում է ապարներիլուծունակությունը: Բնական չրեբում ջրածնի իոնի պարունակությունըջրին տալիս է թթվային ճատկություն, իսկ ՕԱ- իոնը՝ ճիմնային:Մաքուրչրում սրանց կուտակումթ ճավասար է, ուստի ջուրը չեզոք է. այս դեպքում չրածնի իոնի կուտակումը կազմում է 107 գ/լ: Ֆրի թթվալնության-Հիմնայնության արտաճայտման Համար օգտագործումեն քէԼ սիմվոլը. է 105--101

են.

սուս-

Ծովերի

չերմաստ

քէԼՀ

--1ջ(

ՒԼ»):

Եթե քԷԼ-ը 7-ից փոջր է, ռեակցիան թթու է, եթե քԷԼ-ը 7-ից բարձր է (մինչն 14)՝ Հիմնային, Բնականչրերի քէԼ-ր սովորաբար տատանվում

է 5--9-ի

սաշմաններում: /

ք

չրերն ՎԲնական

ունեն

օքսիդացման-վերականդնմանպոտենցիալ: քիմիայում օքսիդացում է կոչվում էլեկտրոնի ճեռացումը, իսկ վերականգնում՝ էլեկտրոնի ձեռքբերումը: Այս պրոցեսները միաժամանակեն ընթանում. եթե որնէ տարր օքսիդանում է, նշանակում է մեկ ուրիշի մուռ վերականդնում է տեղի ունենում: նուլն տարրը կաէ լինել Ա՛ օքսիդացուցիչ, ն՛ վերականգնիչ: (անդշաֆտներումլարող վագույն օքսիդացուցիչը թթվածինն է, իսկ վերականգնիչներեն օրգանական նյութերը, երկարժեք երկաթը, գազային ջրածինը:

նախ նշենք,

որ

0քսիդացման-վերականդնման ինտենսիվությունը(պոտենցիալ)արեն Բի սիմվոլով ն չափումեն վոլտերով։ 0քսիդացմանօրինակ է Բճ3Ւ-ի անցումը ԷՇ-ի վերականգնման ոնակցիայի ցայտուն է ճակառակը,ֆիզիկականքիմիայի ժամանակակիցմեթոդները թույլ են տալիս պարզաբանել քիմիական միացությունների լուծունակությունը՝ կախվածքէԼ ն Էհ մեծություններից: են բերում քբիԲնականչրերը լուծված վիճակում դուրս միական տարրեր. այդ պրոցեսի ուժգնությունը արտաճայտվում է ջչրային տեղափոխման(միգրացիայի)գործակցի միջոցով, որն առաջա Վ.Ա. ի. Պերելմանը(1975). սաճայտում

ցամաքից

Ւ,-

տ,

:100 ՛

ՁՈ

տրտեղ է.-ը Ճ տարրի ջրային տեղափոխման գործակիցն է, Ու-ը՝ ջըտում պարունակվողչ տարրի ջանակը (Գ/լ), Ոչ-ը՝ նույն տարրի պարունակությունը ապարների մեջ տոկոսներով, Յ-ն՝ չրի ընդճանուր միներալացումը (գ/լ) Որքան Խ,-ի արժեքը մեծ լինի, այնքան տվյալ Ըստ 1-ի մեծության ճեղինակը տարրը ուժգին է լվացվում, ճեռանում: է չորս խմբի (աղլուսակ 4): ոլոր միգրանտներըբաժանում ,

ըստ ՋՐայինտեղափոխման դասակարգումը

Ա. Ի.

Աղյուսակ2 Պեբելմանի(1976) է,

Տեղափոխման ինտենսիվությունը .1. 2. 2.

4.

Խիստշարժուն միգրանտներ

Դլուրաշարժ

Շարժուն

--Ֆ--

--»-Թույլ շարժումունեցող կամ իներտ միգրանտներ

,

ղՂ-10--ո-100 Ղ--ո:10

0,1--Ոո

Չ,01

ն

(ոՀՀ)

(ոՀՏ)

փար

Ծովերի, լճերի, գետերի չրերը տարբեր աղիություն

ն

տարբեր

Ղային կազմ ունեն, որոնց մասին ավելի Հանգամանորեն կխոսվի ճամապատասխան բաժիններում: Այստեղ նշենք, որ 11 դարում ցամաՔայլին չրերի աղային կազմի վրա զգալի ազդեցություն ունի մարդը: Յուրաքանչյուր տարի դաշտերին տրվող տասնյակ միլիոնավոր տոննան մնծացնում ներով պարարտանյութերիմի մասը գետերին է ճասնում ու վերջիններիսչրի միներալացումը: Գետերի լճերի մեջ մուտք են դորժում արդյունաբերականթափոններ, ռադիոակտիվ նյութեր, որոնք այղ չրերի Ճետագա օգտագործումը մարդու Համար դարձնում են վտանդա-

վորՎ

ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՋՐԻ ՇՐՋԱՊՏՈՒՅՏԸ ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ՄԵՋ

"

ոմեր

4.

ՋՐԻ ՇՐՋԱՊՏՈՒՅՏԻ ՍԽԵՄԱՆԵՐԸ

անընդճատ չարժման ու զարդացմոլորակի ջրային ոլորտը է: տեղում ուրը նույն չի մնում: 0վկիանոսներից դոմեջ երբեք ման Հասնում է ցամաբի խորքը, այնտեղ քափվում է մթլորշացաժ լուրը նոլորտային տեղումներիձնով, մի մասը ներծծվում է ճողի մեչ, մի մաօը նորից գոլորշանում է, մնացածը ճոսելով առաջացնում է գետեր ն վերադառնում է օվկիանոս: Այդ գոլորշիներիմի մասն էլ մերձբնեռային ու բարձր լեռներում առաջացնումէ սառցադաշտեր, սրանք ս ի վնրջո վերադառնում են Համաշխարճային օվկիանոս: Վերը թվարբոլորօղակներըմիմյանց «ճետ կապված են անքակտելի կապերով, լճերը ջրի Համաշխարճային մեկը պայմանավորում է են. եթե չլինեն մթնոլորտային տեղումները, շրջապտույտի օղակներից լճերը սնվել չեն կարող, նրանք կչորանան. միննույն ժամանակ լճերն

ԱԱ

կա

մյուսին) 0րինակ՝

էլ իրենց Հերթին պայմանավորում են գետերի գոյությունը` Սնանից գետերը, ճամաշեկող Հրազդանը սնվում է լճի ջրերով: Չլինեն դուրս խարճային օվկիանոսը չի սնվի: Բոլոր ջրային օբյեկտները միմյանց Հետ սերտորենկապված են, մեկ ամբողջություն են ներկայացնում:

Փրոլորտիջրի շարժման, նրա շրջապտույտի էներգիան պալմանա-

վորվում է արեղակնային էներդիայով: Արնի էներգիան ծախսվում է գոլորշիներըօդային զանգվածներիմիջրի գոլորշացման վրա,/ջրային են գոդեպի ցամաք. այստեղ տեղի է ունենում ջոցով տեղափոխվում

լորշիների խտացում, գետնին թափված մքնոլորտային տեղումները դեպի օվկիանոս են տեղափոխվում ծանրաճչակուժի շնորՀիվ, ճանապարեն իրենց մեջ պարունակվողպոտենցիալ էներգիան: Ձրի շրջապտույտը նրկրագնդիվրա շատ բարդ պրոցես է. եթեՀնարաղոր լինի Հետնել ջրի յուրաքանչյուր կաթիլի շարժմանը, ապա կրատացվի մի խճճված պատկեր՝ քանի անդամ այդ կաթիլը Հասնում է գետին, նորից գոլորշանալով մեկ այլ տեղ ընկնում, մտնում բույսերի կենդանիների մարմնի մեջ, քավփանցում երկրի խորքը, դառնում Հանքային ջուր, նորից դուրս գալիս երկ-

«րշ ճախսում

ու

րի մակերնույթ, կանգ առնում բաղմամյա սառցույթի շրջանում, Հետ

նորից շարժման մեջ մտնում,

նրվում չրկրի մակերնույթին ՏՈՆՆ.

ԶՐԱ

Ն'

.

ն

ալ-

տաքրքրում է մթնոլորտի միջոցով 2.

շա

իչ-

լճերի Հատակը, նորից Հայտ.

նում

6. 2.

ջրի շրջանառության Հարցը

Հ

ՄԱՐ

պտույտի

ապատու

բարդ

Այո

պրոցեսի ուսումնասիրմամբ

զբաղվել են շատ գիտնականներ: (ինչպես օվկիանոսից, այնպես էլ ցամաջբից) Լ մակերնույթից Հաշվովտարեկան դոլորշանում է 572 հազ կմ3 ջուր, նույնքան էլ նորից վերադառնում է երկրի մակերնույք (աղյուսակ 3), նթե գոլորշացած ջուրը մթնոլորտային տեղումների ձնով նորից վերադառնում է նույն տեղը, ապա մենք դործ ունենք տեղական շրջանառության «Հետ (նկ. 6): Ջրի տեղականշրջանառության Հաշվեկշիոր շատ պարզ տեսթ

Երկրի միջին է ստանում`

շ«ՀԽ.,

200,

որտեղ 27գ-ն դգոլորշացումնէ օվկիանոսից, Ճօ-ն՝ տեղումները օվկիանոսի վրա, 7.-ն՝ գոլորշացումը ցամաքից, ՖՋ«-ն՝տեղումները ցամաքի

վրա: Չ լ ծատ ավելի

է օվկիանոսից դեպի ցամաք գնացող դոլորշիբարդ ների ճակատագիրը. դրանց ընդճանուր քանակը միջին Հաշվով տարեէան կազմում է 42 հազ կմ3 որոնք առաջացնումեն գետեր, լճեր, ստոր-

ՄՐԿՔոռ«ԽԼքօ808

ոօղնեն

Շճոմիը

փ

ԹՕճրեՇքքծեւ

ՅՇխղի»

71.

1974.

ճաշիճներ:

Քրկրյա չրեր, սառցադաշտեր, Այսդեպքում մենք գործ ուճետ մեծ նենք ջրի շրջանառության (նկ. 7): Օվկիանոսի Համար չրի Ճաշվեկշիորըկարտաճայտվիճետնյալ կերպ. 20-ՃօԻ:

Փիեզերքից

կամ 20-ՃօԻԾ,

որտեղից Ծ-Մ16

դեպի տիեզերք

տիեզերքից

Եկ.7. Ֆրի մեծ

Հ

շրջապտույտի սխեման:

Մ--ն միջին տարեկան Ճոսբն

է ցամաքից, ք-ն՝ գոլորշիների Ճոսքը դեպի ցամաք: Ցամաքի Ճոսք ունեցող շրջանների ճամար մուտքի ն ելքի ճաշվեկշիոր կարտաճայտվի Ճետեյալ կերպ.

2:-7.--Վ,

Ճ.-2:«ՀՅՏ:

Անչճոսք ճամար՝ շրջանների 22 ՃՒ

Համար՝ ԱմբողջԵրկրագնդի

2օ0-2«Հ 25-70

Ի-- Խո,

կամ 2

ո

Ճո,

Դ-ր՝ Ճոսքը ցամաքից» որտեղՃ-ը տեղումներն են, 2-ը՝ գոլորշացումը, «ո» «Ը», «Օ», «8», ինդեքսները օվկիաիսկ Հչամապատասխանաբար՝ ներքին շրջաններ ե երկիրն ամբողջությամբ: Վերը բերված Հաշվեկշռային պարզ բանաձներըարտաճայտվել են առաջին անգամ 1905 թ. է. Յա. Բրիկներիկողմից: Սակայն մթնոլորտի միջոցով չրի ընդճանուր շրջապտույտի մեջ տարբեր օղակների, մասնաՎորապես ներցամաքային շրջանառության օղակի գնաճատման ճարԽոս, ցամաք,

Գ. Ն. ցում ինչպես Բրիկները,այնպես էլ Ի. ի. կԿասատկինը, Վիսոցկին, Ա. Դ. Դուբախը,Վ. Վ. Ցինզերլինգըչձլարողացանճշմարտության Հասնել ն ճիշտ գնաճատել օվկիանոսից եկող խոնավության ն ներցամաՔային գոլորշացումից ստացված խոնավության փոխճարաբերությունը, մեծ տեղ տվեցին ներցամաքային խոնավության տեղական շրջանառությանը: Այս պրոբլեմի լուծման գործում խոշոր աշխատանքկատարեՋին Հատկապես սովետական գիտնականները:Ռւսումնասիրություննե Ցույց տվեցին, որ նույնիսկ ցամաքի խորքում գտնվող երկրներըխոնաեն Հիմնականում օվկիանոսներից ն վությունը ստանում խոնավության

մթնոլորտի շրջանառության դերը: Վ երկրագնդիջրային Հաշվեկշիոր Հաշվարկվել է մի շարք ճեղինակԽերի կողմից: Մինչն վերջին ժամանակներս ՍՍՀՄ-ում ընդունված էր Մ. Ի. Լվովիչի կազմած «աշվեկշիոր. 1920-ական թվականներին մի արթ կողմից այն ճշտվեց ն այժմ «ճետնյալ պատկերն է «Հեղինակների ննրկայացնում(աղյուսակ 3): 2՛՞Հ բաշխման գործում

մեծ

շատ

«էԼոքօտօ180Ղ

է

62736

Է

8ՕՂՒԵՇ

քճօտք:ել

ունեցող շբջաններ

Տեղումեր Գետերի Հոսք Գոլորշացոմ Աճճռսք

3Շուղի», 71., 1974

Ծավալըկմճ

Հաշվեկչոիբաղադրիչները Հաք

Աղյուսակ3

ըստ Եոկբագեղի չբային ճաշվեկշիոր

110000 «87000

2...

Ո

.

2.

2.

9.Զ.

Ո

ԳՓ...Զ.

Դ.

ԶՁ...ԱԱ.ՎՉ...

Վ

՛

63000

շչոչաններ

ՏեղումներըՏԸ...

ԶԶՎՀ

Գո/որշացում

ԿԱՎ

ՔԱ0Վ.ԳՎՉ.

Վ...

«

89000

Համաչխաոճային օվկիանոս Տեղումներ. Գետերի աքը

458000

2...

Ք. Գալորչացում

2..Չ.ՎՎ.ՎՎ..

«».2».Չ.2.Չ

Վ

47000 505000

Ե-կրագունդն ամբոռղչությամբ Տեղումնը

Գոլորչացում

2..ԶԿԱՎՎԱՎԱՎ

.

2ԶՉ.ԱՎՎՎ.Վ

877000 527000

-

»»

)

Տ. ՆԵՐՑԱՄԱՔԱՑԻՆ

ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

)

Մարդու ճամար չափազանց կարնոր նշանակություն ունի ցամաքի ներսում տեղի ունեցող ջրաշրջանաոռությունը,որից կախված է մթնոլորտային տեղումների քանակը, Հողի խոնավությունը, գյուղատնտեսական կուլտուրաներիբերքատվությունը:

Այն

որ օվկիանոսից քափանցում է ցամաք, խոնավությունը,

ի վերթափվում է մթնոլորտայինտեղումների ձեով: Վերջինս մասամբ գոլորշանում է, մասամբ էլ Հոսք է ստանում, այսինքն՝

չո

խտանում

ն

Ճ-2-Ծ"

Սակայնմիայն

դրսից եկող գոլորշիների չեն, որ տեղումներ են առաջացնում. դրանց միանում են նան տեղական գոլորշիները, ուրեմն տեղումները կազմվում են արտաքին ն ներքին գոլորշիների գումարումից: ինչպես եկած, այնպես էլ տեղական գոլորշիները նույն տեղում չեն մնում, նրանց մի մասը օդային զանգվածների միջոցով Հեռանում է տվյալ տարածքից: նքե խոնավության այդ քանակը նշանակենք Ը, ապա

ը

2--(2--3.)ԷՇ,

որտեղ 7-ը գոլորշիների քանակն է, Ճ-ը՝ տեղումներիընդճանուրքանակը տվյալ տարածքի վրա, իսկ Ճե-ն տեղումների այն քանակն է, որ գոյանում է տեղականգոլորշիներից: ՈւնենալովՄ-ի ն Ճե-ի արժեքները, կարելի է Հաշվարկել խոնավու-

թյան շրջանառության գործակիցը

Ե

չորը

ցուց

է

տալիս, թք դրսից

եկած խոնավությունը մինչն տարածքից Հեռանալը որքան անդամ է տեղական շրջանառություն կատարում: 0. Ա. Դրոզդովըառաջարկել է խոնավության շրջանառությանգործակիցը Հաշվարկել ճետնյալ բանաձնով՝ ք-1.

է, 2ՓՄ

որտեղ 2-ը գոլորշացումն է քամաճար ուրվագծի միավոր մակերեսից) Լ-ը՝ ջրային գոլորշիներիանցած ճանապարճիերկարությունը,-ն՝ մըթՄ-Տ՝ տեղափոխման միջին արանոլորտիխոնավապարունակությունի, գությունը:Որքանգոլորշիներիանցածտարածությունը մեժանում է, այնէ: քան ԷԼ-ի արժեքը մեծանում

Գոլորշիների ներցամաքային շրջանառությանճարցը չափազանց կա-

րբնոր ժողովրդատնտեսականնշանակություն ունի, որն այժմ ղզբաղեցնում է բազմաթիվ գիտնականներիմիտքը, նթե մարդը կարողանախքանել տեղական շրջանառությունը, այսինքն արագացնել կամ դանդաղեցնել այն, ապա ճնարավոր կլինի ավելացնել կամ պակասեցնել մթնոլորտասին տեղումների քանակը: Չորային երկրներում շրջանառությունն արագացնելու դեպքում տեղումները կավելանան, իսկ խոնավության վելցուկ ունեցող երկրներում եթե շրջապտույտի արագությունը փոքրացվի, տեղումները կպակասեն: Վերնում ասածից բխում է արչեստական մքնոլորտային տեղումների առաչացման պրոբլեմը: Զանազան միջոցներով ստիպում են օդում եղած գոլորշիներինխտանալու ն թափվելու տեղումների ձեով: Այսպես, ա-

օրինակ, խոնավ օդի մեջ արչեստականորեն մտցնում են Ճարուցիչներ (խտացման միջուկներ), որոնց շուրջը գոլորշիները խտանում են ն կաՔիլներ կազմում: Զանազան սարքերի միջոցով օդը տաքացնում են,

եթ, որը ճասնելով որոշ բարձրության պաղում է Հասնելով կաթիլների է վերածվում: կետին

վերընթաց նավությունը ցողի

ծում

ն

Վ խո-

Թոչե-

տական չայաօտանումլթոնավությամբ ճագեցած օդի մեջ կարկտաբեր

ամպերի ձնավորման ժամանակ խտացման կորիզների օգնությամբ

անձ-

րն առաջացնելու փորձերը Հաչող են անցել ն այժմ այս եղանակով պայքարում են կարկտաբերամպերի դեմ՝ կարկուտը վերածելով անձրնի:

Հնաառաջացումը ւտտեղումների Սակայնայսեղանակով մթնոլորտային

րավոր է

այնդեպքում,

երբ խոնավության քանակը

մոտ

է Հագեցման

առաձգականությանը,այսինքն Հարաբերականխոնավությունը մուտենում է 100 ր-ի: Բայց չորային (արիդ) երկրներում ճարաբերականխոնավությունը միշտ ցածր է, այս դեպքում ներ առաջացնել չի կարող:

ոչ

մի ճարուցիչ կամ կորիզ տեղում-

դոիծը դեռես փորձարարական ԱրՀեստական անձրեների սաղնղծման

փուլում է գտնվում, ապագան ցույց

կտա

գաղափարի իրականացմա

Հուսալիությունը:

ՀԲ Վ

6.

ՋՐԻ ՇՐՋԱՊՏՈՒՑՏԻ

ԷՆԵՐԳԻԱՆ

կարող է իրականացվելէներՋրի Համաշխարճային շրջապտույտը գիայի շնորչիվ։ Ջրի ֆիզիկական Հատկանիշներին ծանոթանալիս նըշգոլորշանալիս կլանում է 540 կալ վեց, որ 1 գ կամ 1 սմ) ջուրը 100"-ում 5.

`

թաջնված ջերմություն, իսկ ավելի ցածր ջհրմաստիճաններում, այսինքն բնության մեջ՝ մոտ 600 կալ: Ունենալով գոլորշացող ջրի ծավալը ե թաքնված չջերմության քանակը, դժվար չէ ճաշվել գոլորշացման էներգիան: երկրագնդիվրա յուրաքանչյուր տարի միջին Հաշվով գոլորշանում է 577000 կմ3ջուր (ինչպես օվկիանուներից ու ծովերից, այնպես էլ ցամաքից). եթե ալդ քանակը վերածենք գրամի կամ սմ3-ի, ապա կստասմ3Յ (լամ նանք 5,72:1020 գրամ).այն բազմապատկելով600 կալ թաջնըված ջերմությամբ, կստանանք 3,5-1023 կալ կամ 3,5-1029 Կջ։ վերածենքջոուլների, կստանանք 14,7: 1020

Պարզվում է,

որ

Արեգակից նրկրագնդին Հասած

կկալ,եթե

չջերմային էներ-

գիայի ճիմնական մասը ծախսվում է գոլորշացմանվրա: Այդ է չի տաքանում: եթե չլիներ որ երկրի մակերնույթը շատ

ճառը,

շացման պրոցեսը, ապա այնքան բարձր, ինչպես

պատգոլոր-

երկրի մակերնույլթին ջերմաստիճանը կլիներ անապատներում, որտեղ Արեգակի ճառաչոր

գայթները ավազը տաքացնում են մինչն 60--80", երկրներում երբեք չի պատաճում:

այդպիսի երնույթ

ջրառատ

Թե

որքան մեծ է գոլորշացման թաքնված չերմության դերը մեր երկրի կյանքում, բերենք մի օրինակ: ենթադրենք երնան քաղաքի վրա

մի շոգ օր 2 մմ անձրն է գալիս ն մի քանի տասնյակ րոպեում գոլորշանում: Հաշվենք, թե ինչքան էներգիա է ծախսվում դրա վրա: ամռան

նախ որոշենք թափված տեղումների ծավալը: եթե ծրնանի տարածքն սմշ, ապա բազմապատկելով0,2 սմ ընդունենք250 կմշ կամ 250-100 սմ3: 50.100 Ստացած Թիվն էլ քանակով,կստանանք ոհղումների բազմապատկելով թաքնված ջերմությանքանակով (600 կալ), կրստանանցք՝50-10109 սմոտ.600 կալ-:3:14:4 կալ կամ 3.10: կկալ. ջոուլներով

12,6-101 արտաճայտած՝

ներկայացնենք

այլ

ԿՋ: Թե որքան

շատ

է

այդ

էներգիան,

կերպ՝ որքա՞ն բենզին պետք էր այրել այդքան

ջուր

ճազ կկալ ջճրդոլորչացնելու ճամար,ձթե բենզինի կգ տալիս է 3.101:104--3-107 կգ, այսինքն՝ մլն կգ կամ մություն: կստանանք ԱՀա 30 Հազար ինչու երբ թե ցիստերն)։ տոնն (600 երկաթուղային

անձրն է

նում լու

գալիս "ն այն

է, գոլորշանում

շրջապատի ջերմաստիճաննընկ-

է։ Ալդ եպատակինէ ուղղված ամռանշոգ

պրակտիկան.գոլորշացող

է առաջացնում: Վ

չուրը,

օրերին փողոցները չրե-

ջերմություն կլանելով, զովություն

ՓԼՈՒԽ

ԵՐՐՈՐԴ

ՋՐԵՐ

ՍՏՈՐԵՐԿՐՑԱ

7.

ի

ԳԱՂԱՓԱՐ ՍՏՈՐԵՐԿՐՅԱ

ՋՐԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

.

Հլ

չրերը, որ գտնվում են երկրի մակերնույթի տակ՝ երկրակեղնի տարբեր խորություններում, կոչվումեն ստորերկրյա: Ստորերկրյա չրերը լինում են երեք տարբեր վիճակներում, ինչն նան ճետ պես ֆիզիկապես քիմիապես ապարների կապված: բոլոր

միացքային

Ստորերկրյաչրերը ջրի Համաշխարճայինշրջապտույտի օղակներից չ։ Ընդունվածէ առաջին ջրամերժ շերտի վրա գտնվող ջրատար շերտի րերն անվանելգետնաջուր(գրունտային), որը կարող է Հանդիպել տար-

բեր խորություններում: Այն չրերը, որոնք ճանդիպում են գետնաջրիցը քած գտնվող չրատար «ճորիզոններում,կոչվում են միջշերտային ջրնրո-

Հաճախմթնոլորտային ջրերը, ներժծվելով Հողաշերտի մեջ, մինչե գեւտնաչջրինՀասնելը կախված վիճակում են մնում.. դրանք կոչվում են .Ճողաշերտի չրեր, Սրանք շատ անկայուն են՝ տեղումներով Ճարուստ սեչեն, իսկ չոր սեղոնում՝ գոլորշանում ու գեւոնաճողը զոնում առատանում չորանում է: երկրիմակերնույթից մինչն գետնաչրի Հորիզոնը ապարներն ու Հողաշերտը տարվա ընթացքում մի քանի անգամ թրչվում են չորանում, ն այստեղ օդն ազատ կերպով կարողանում է շրջանառություն կատարել: Դրա Համար էլ մինչն գետնաչրին Հասնելը երկոի կտրվածժքում առանձնացնում են օդափոխման (անհրացիայի)շերտը: Գետնաջչրի Հորիզոնից սկսած դեպի խորքը քարոլորտի բոլոր ծաու կոտիներն ճեղքերը լցված են չրով, այստեղ օդ այլես չկա: Ուրեմն, ու

օդափոխման շերտից ցած Հագեցման շերտն է, որտեղ թթվածինը

ազատ

մուտք չունի, Հիմնականում վերականգնմանպայմաններ են (նկ. 8), ե տարբերությունվերին-օդափոխմանշերտի, որտեղ պայմանները օք-

սիդացմանեն: 0դափոխմանշերտում 4Հողաշերտի ջրերը փոփոխականեն ն երբեմն են գետայնքան առատ, որ ճագեցնելով բոլոր ծակոտիները, Ճասնում նաջրին ու սնում այն: Գյուղատնտեսությանմեջ Հողաշերտի ջրերի դե-

բացառիկ է, այլ գործոնների «ետ նավորված «ճողիբերքատվությունը:Վ բը

միասին

նան

նրանով է պայմա-

Ար նը ա

-» նշ.

Տ.

մառիճ

Նկ. 8. Ստորերկրյա ֆրերի տեղադրմանսխեման:

Հագեցման զոնա. 1. Հողաշերտի շերտ,. մազական ջուր,4. գետնաջրի չերտո: րամերժ ապարներ, 6. միջշերտային ջրատար

օդափոխման զոնա,

ֆրեր,2Չ.

,

չոր

շերտ,

3.

ԱՊԱՐՆԵՐԻ

ՋՐԱՅԻՆ

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

ԲեԵԿՔՐԱՏՎԱԾ

-

ԵԱ Ապարներիջուր Հենց «նակությունը

ընդունելու կամ նրանց միջով ջուրը անցկացնելու նրանց ներքին ջրային ճատկանիշներնեն՝ ջչրաթափանցիկությունը, ջրատվությունը։ Այստեղ շատ կարնոր դեր ունեն ծակոտկենությունն ճեղքայնությունը: նախ քննարկենք ծակուտկենուու

Քոր" Հ Ծակոտկենությունը ապարներիմեջ

անցթերի՝

մանր առկայությունն է, որոնց միչջով չուրը կարող է քափանցել գետնի խորքը: Ճեղքայնությունըապարներիմեջ ճեղքերի առկալությունն է, որոնց միջոցով ջուրը կարող է ազատ շարժվել, Մազականանցքերի, ծակոտիներին ճեղքերի միասնությունը Հաճախ անվանում են ընդճանուր ծակոտկենություն որոշվում է երկու եղանակով. դաշտային պայԻՍակոռկենությունը մանն երում՝ծակոտիների ծավալի ն ապարի ընդճանուր ծավալի «ճպ-

րաբերությամբ՝

թ-ծ

Մ.

"

57,

որտեղ Մչ-ը ծակոտիների ծավալն է, Մլ-լ՝ ապարի ընդճանուր ծավալը:Այդ ծավալները որոշվում են Հետնլալ կերպ: նախօրոքչափվում է այն անոթի ծավալը, որի մեջ պետք է վերցնել չողի կամ ապարի նմուշը» ասենք, ապակյա բաժակ 250 սմ3 ծավալով: եթե փորձարկման ենթակա դետնաչճողիփխրուն է, ապա բաժակը լցնում են նրանով, վրան ավեմինչն որ գետնաճողի բոլոր անցքերը լցվեն լացնում այնքան չուր,

չրով, Բաժակիծավալը կլինի Մլ, իսկ լցրած ջրինը՝ Մջ, ակներն է, որ չուրը գրավել է բոլոր ծակոտիները: ՐՄյուսեղանակն ավելի կատարյալ է՝ ծակուրկենությունը որոշվում է գետնաճողինմուշի ծավալային ն տեսակարարկշիռների օգնությամբ՝

5) -Ո--Ը-յ

100: 94, |

որտեղ ծլ-ը ապարի ծավալային կշիռնէ, իսկ 8-ն՝ տեսակարարկշիռը, որոնք որոշվում են լաբոշատորիաներում: | Սակուկենությունը տատանվում է շատ մեծ սաճմաններում՝ սկըրսած տոկոսիմասից (գրանիտ, մարմար, քվարցիտ ն այլ Ճոժ ապարներ) մինչն մի քանի տասնյակտոկոս (խարամ, ավազ, կոպիճ, պեմզա ն այլն). 0: երկրակեղնում կավերն ունեն մեծ ծակոտկենություն՝ մինչն 40--45 ըստ ապարների վերին շերտերի ճնշմանը զուգընթաց ծափոքրանում է: ճողերի ու գեւտնաճողերի(գրունտ) քային կարկոր ճաւտկանիշներիցէ: Նույն Հողը տարբեր սեզոններում տարբերծակոտկենություն կարող է Ճողի ծակուտկենուեն օդափոխանակէ կրկնակի անգամ, բարելավվում թյունը մեծանում ման կ ջրակլանվան 4նարավորությունները. Խոպան ճողերում մակերեվութային շերտում Ճաճախ ճանդիպում է ամրացված կեղնեիկ.դա առաջանում է անձրնի կաթիլների ճարվածային ուժի ներգործությամբ, բացի ադ, մանրաճողիմասնիկները լցվում են ծակոտիների մեչ, խտացնում Ճճողը, ծակոտիները փակվում են, որից էլ փոքրա-

խորության կոտկենությունը Սակոտկենությունը

կառուցվա

ունենալ: Վարած

նում

է:

կամ գլտնաճողի շատ ՐԱպարի

ծակոտկենություն

է կարնոր չրային «ճատկանիշներից բաժանվում Այս տեսակետից ապարները բոլոր ջչբաթափանցիկությունը: են երեք խմբի՝ ջրաթափանց,կիսաթափանց, չրամերժ կամ անթափանց: են այն ապարները, որոնց միջով ջուրը Ճեշտությամբ անցրաթափանց նում է (ավազ, խիճ, կոպիճ): Այն ապարները, որոնք գործնականում ջուր չեն անցկացնում, կոչվում են ջրամերժ (կավաթերթաքար, գրանիտ, գնեյս, մարմար կ այլն): Կան ապարներ էլ, որոնբ մեծ դժվարությամբ են ջուրն անցկացնում (կավատվաղ, կավերի որոշ տեսակներ, ավազակավն այլն), Այստեղ չպետք է շփոթել ապարի ջչ-ային ճատկանիշները նույն ապարի շերտախմբի չրային «ատկանիշների ճետ: Այսպես, բաղզալտիկամ գրանիտիբեկորը գործնականորենջրամերժ է, բայց ամբողջ լինել խիստ ճեղքայնությանշնորճիվ' շերտախումբը կարողէ ջչրաքափանց ունեն մեծ լավային ծածկույթտարածում սկան լեռնաշթարճում Հայ

ները, որոնց մակերնույթը ծածկված է քարացրոններով, սրանք մթնոլորտային ջրերի լավագույն որսիչներ են. Մթնոլորտային տեղումներն անմիջապեսծծվում են լավաների խորքը ն, Հասնելով չրամերժ շերտի, Վ ուրս են գալիս «զոր աղբյուրների ձնով, Ապարների ջրային Հատկանիշներիցէ ջբունակությունը (խոնավունակությունը), նրկրակեղնիվերին շերտերում ապարների ծակոտիներում միշտ էլ ջրի որոշ քանակ կա (տարբեր միացքային-ագրեգատային )։ Ֆրի այն քանակը, որ տվյալ պաճին դտնվում է ապարի վիճակներում ծակոտիներում, կոչվում է ապարի բնական խոնավությոն: նրա քանակը որոշելու «ամար ապարի նմուշը կշռում են, ապա տաքացնում չորանում է, մինչե 105--110". խոնավությունը գոլորշանում է, ապարը չոր վիճակում նորից են կշռում. Խոնավ ն չոր ապարների կշիռների տարբերությունը կարտաճայտի ապարի բնական խոնավությունը, Այն կարելի է արտաճայտել ինչպես կշռային, այնպես էլ ծավալային միավորներով։ Ապարներիբնական խոնավությունը սովորաբար արտաճայեն տոկոսներով. տում

'-ծ որտեղ Մլ-ը

ԽՐ անի 100

96,

է

ապարի կշիռն է, Մշ-ը՝ խոնավ ապարինը: Ապատրի՝ իր մեջ որոշակի քանակի չուր պաճելու ունակությունը կոչվում է խոնավունակությունկամ ջբունակություն: Մ ՛ կարող են լինել ուժեղ խոնավունակ (տորֆ, կավ), թույլ Ապարները ն ոչ խոնավունակ (զանգվածային ճոծ (լլոս, մերգել) խոնավունակ պարներ), Ըստ Հագեցման աստիճանի տարբերում են՝ լրիվ, մազական ը մոլեկուլային խոնավունակություններ, կրիվ խոնավունակությունըկամ ջրունակությունըապարի այն Հատկանիշն է, որ կարող է ջրի որոշ բանակ ընդունել բոլոր կարգի ծակոտիներիլրիվ ագենալու դեպքում: Առսլարի այն չատկանիշր, որ կարող է որոշակի քանակությամբ չուր պաճել մազական ուժերի միչոցով, կոչվում է մազական (կապիլյար), ոչ 1Լբիվ խոնավունակությու: Վերջապես,ապարի այն Հատկանիշը, որ կարողանում է ջուրը պաչել մոլեկուլային ուժերի միջոցով, կոչվում է մոչոր

)

ա-

լեկուլայինխոնավունակություն,

ձակոտի

ՋՐատվությունըապարի այն Հատկանիշն է, որ բոլոր ջրով ճագենալուց Ճետո կարող է ազատ ճոսքի միչջոլով չուր կերպ ասած` ապարի լրիվ ջրունակության-ն առավելագույն վին չրունակությանտարբերությունը: ենքադրենջ մեկ բաժակ «ողի մեջ տեղավորվելէ 120 ռմ3 ,

տալ.

այլ

մոլեկուա ջուր.

այ-

թափել: Ֆրի ալդ քանակիցմիայն մի մասը կքափվի Ճոսքի միչոցով, մնացածը կպաճվի անցքերում դնետնաճողի մոլեկուլային ձգողության ուժերի միջոցով ենթադրենք ազատ Ճճուքի միջոցով թափվեց 40 սմ, Ճենց այդ էլ կլինիապարի չրատվությունը» որը կարտաճայտվի տոկոսներով. ժըմ փորձենքջուրը ազատ

Ի.--

Մ.

26,

որտեղ Մլ-ը ապարիընդճանուր ծավալն է, Մշ-ը՝ ետ Հոսած ջրի ծավալը: Ապարներիջչրատվությունըկախված է ոչ միալն ծակոտկենությու-

նից ընդչանրապես, այլ նան ծակոտիների բնույթից:նույն ծակուտկենությամբ օժտված գետնաճողերը կարող են տարբեր չրատվություն ունենալ: 0րինակ, կավերը, ունենալով մեծ ծակուտկենություն,շատ փոքր չրատվությամբ են օժտված, որովճետն ապարը շատ մանրաճատիկէ, մեծ է նրա մոլեկովայլին խոնավունակությունը, որը մոտենում է առաչ վելագույն կամ լրիվ խոնավունակությանը։խԽոշորաբեկոր ճեղքային՛աՃ պարների լրիվ ջրունակությունը (խոնավունակությունը)չնայած ավելի Կիոքր է, քան կավերինը, սակայն առավելագույն մոլեկուլային խոնավունակությունը շատ ավելի փոքր է, ալդ պատճառովչրատվության գորէ։ Աշա թե ինչու չալկական Հրաբխային բարձրածակիցը մեծանում մեծ մեծ ունեն տարածում ծախսով աղբյուրներ, մինչդեռ վանդակում ժալքա-բեկորավոր լեռներում դելյուվիալ ծագման աղբյուրները չնչին ծախս

ունեն,

|

է նան խոչ Ապարներիչրային Հատկանիշներիմեջ առանձնանում Սա չրի այն քանակն նավության պակասորդի(դեֆիցիտի) գաղափարը: է, որն անչրաժեշտ է որոշ քանակի չուր պարունակողապարին՝վերջինիս լրիվ «ագեցման Ճամոր:վ

9. ԱՊԱՐՆԵՐԻ

ՍԱԿՌՏԻՆԵՐՈՒՄՌՒԺԵՐԻ ԴԱՇՏԸ

Ապարներիծակոտիներումչուրն անընդճատշարժման մեջ է: ՇարՀ ժիչ ուժը Հիմնականում ծանրաճակ ուժն է, որի շնորչիվ չրի ազատ

նթշերից ջուրը իջնում է ցածր նիշեր, երկրակեղնի շարժում կա՝ բարձր են նան մակընթացայինուժեր, որոնց վերջին ժամա-չ զորքում գործում ավելիմեծ տեղ են տալիս, բան առաջ: Բացիսրանցից գոյունակներս ունեն այլ ուժեր նս. դրանցից են մոլեկուլային ձգողության ուժերը, թյուն որոնք ապարի մասնիկների ն չրի մոլեկուլների միջն առաջացնումեն սորբցիոն ուժեր Սրանցազդեցությանոլորտը փոքր է'

'

`

Ապարի մազական անցքերում ջուրը չե ենքարկվում ծանրաճակ ուժի ազդեցությանը. Հակառակ դրան կարող է անցքերով վեր բարձրանալ. դա տեղի է ունենում մազական կամ մենիսկային ուժերի միջոնան ցով: Ֆրերի շարժումը ապարներիծակոտիներում տեղի է ունենում են օսմոսային ուժերի միջոցով, որոնք առաջացնում դիֆուզիա: Հողի մեջ գտնվող ջուրը կարող է շարժվել դեսուկցիայի միջոցով՝ արմատների ծծունակության շնորճիվ չուրը կարող է բարձրանալ բույսի մեջ ն այնտեղից գոլորշանալ։ Այդօրինակ գոլորշացման պրոցեսը կոչվում է տրանսպիրացիա:նշված բոլոր ուժերի մեջ ամենակայունը ե ուժն է: գլխավորը ծանրաճակ Չ

Ց,

10.

ՋՐԻ ՏԱՐԲԵՐ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ ԱՊԱԲՆԵՐՈՒՄ

բնության մեջ Հանդիպում է երեք տարբեր միացքային վիՃակներում, որի մասին արդեն ասվել է: ժողովրդական տնտեսության մեջ առավել կարնոր դեր ունի Հեղուկ-միացքային վիճակը, որը ն բազմաթիվ գիտնականներիուսումնասիրման օբյեկտն է: Մի շարք գիտաճետազուական ճիմնարկներում տասնյակ տարիներ շարունակ զբաղվում են չրի դասակարգմանճարցերով: ի. Վ. Վերնադսկին,Ա. Ֆ. (աբեդնը, ն. Ա. կաչինսկինն ուրիշներ զբաղվել են այդ պրոբլեմով ն ներկայացրել դասակարգմանսխեմաներ: Էստ Լեբեդնի (1919) չրերը լինում են՝ գոլորշակերպ, Հիգրոսկոպիկ, ), ւվինգ վիճակում, բյուծանրաճակային (գրավիտացիոն թաղանթային, Հետագայում առաջարկվեցինջրերի դաըեղացած, քիմիապես կապված: սակարգման նոր սխեմաներ, որոնք էական փոփոխություններչեն մրտցնում Լեբեդնի դասակարգման մեջ: Ստորնբերվում է ամենատարածվաֆ սխեմաներիցմեկը: ՛

-

1.

-.

ջուր Գոլորշակերպ

չուր կապակցված ա.

բ.

Ֆ.

ամուր կապակցվածկամ ադսորբցված փխրուն (քեւռոճտ) կամ թույլ կապակցված

Ազատ ջուր

մաղզական բ. ծանրաճակային(գրավիտացիոն ) ջուր Ֆուրը պինդ վիճակում Բյուրեղացաժ ն քիմիապես կապված ջուր (ցեոլիտային, ա.

4. 5.

բյուրեղացած ն կոնստիտուցիոն): 1.

չուր. Գոլորշակերպ

այս

տիպի

չուրը

Հանդիպում է ապարների

ծՓակոտիներում շրջանառություն կատարողօդի մեջ: երբ ապարներիչջերմաստիճանն ավելի ցածր է, քան գոլորշիներինը (ամռան ամիսներին), վերջիններս շփվելով ապարներին, արագորեն խտանում են, առաջացնում կաթիլային ջուր: Այս եղանակով են առաջանում խտացման (կոնդենսացիոն)չրերը: եթե ապարներիչերմաստիճանը բարձրանում է, պա ջուրը նորից կարող է գոլորշանալ: Խոտացման ճանապարճով օղի ունեն Փամված չրերը զգալի դեր ստորերկրյա չրերի առաջացման պրոցեսում. Անապատայիներկրներում ստորերկրյա չրերի առաջացումը կապվում է գոլորշիների խտացման Հետ. ՀՍՍՀ Հրաբխայինբարձրավանդակի քարացրոններում ամռանը առաջանում են խտացման (կոնղենսացիոն)ջրեր ա-

2.

ջու». Կապակցված

ամուր կապակցված չուր Համապատասխանումէ երեդնի դառակարգմած-ձիգիոսկուիկ ,րին:քրի այս տիպը ապարի մակերնույթին է մոլեկուլների մեկ շերտով, պաճվում է մոլեկուլային ձգողության ուժերի կողմից 10000 մթնոլորտ ուժով (րստ Վան-Դեր-Վաալաի Ի Ամուր կապակցված չրի կլանման ժամանակ ջերմություն է անջատվում: տարբերվում է սովորական ջրից՝ ավելի ՖիզիկականՀտատկանիշներով է, լուծելու ընդունակություն չուչի սառչում նույնիսկ --78"-ում, խիտ նի, ծանրության ուժին չի ենթարկվում. բ. փխրուն կապակցված ջուր. սա-Փափասբաաաավթանթեժ-է-ԼԵբեդնի ա.

նատտած

|

է այն դասակարգն--Լաղանլային-ջրին:Առաջանում

ժամանակ, երբ

խոնավությունն ապարի մեջ անցնում է առավելագույն Հիգրոսկոպականության սարմանը, նստած է ապարի մակերնեույթին մոլեկուլների մի քանի շերտով, անզեն աչքովերնում է՝ ապարի գույնը մոգ է լինում, խոնավ է: Այս ջրի խտությունը 1 գ/սմ:-ից մեժ է, զրկված է ապարը Դժվարությամբ է օգտագործվում բուէլեկտրաՀշաղորդականությունից: սական օրգանիզմներիկողմից: նրբ ապարի տարբեր ճատիկների վրա փխրուն կապակցվածյուրը տարբերՀաստության շերտ է կազմում, ապա ավելի "աստ թաղանթիցջուրն անցնում է դեպի նվազ ճաստության քաղանթը: 3.

Ազատջուբ.

մաղզականչյուրն զբաղեցնում է ապարի մազական անցքերը շարժվում է մոլեկուլային (մաղական-մենիսկային) ուժերի միջոցով ձաճախ դրանք ուղղված են ծանրաչակ ուժին Հակառակ ուղղությամբ ն Հաղթաչարում էն վերջինիս, ջուրը բարձրանում է վեր: Հայտնի է, չրի բարձրանալու մակարդակըճակադարձ որ մաղական խողովակներում է խոդովակի անցքի տրամագծին,1 մմ տրամազծով Համեմատական ա.

ու

`

15--ում վխողովակում ջուրը կբարձրանա0,289 սմ, 0,1 մմ խողովակում՝ 29 սմ, 0,001 մմ խողովակում՝ 2 մ: երբ մազական անցքերի տրամագիծը 2,5 մմ-ից մեծ է, մազական բարձրացումը դադարում է: Բնությանմեջ մազական բարձրացումը կարող է ճասնել մինչն 6 մ, մ։ Հազվադեպ՝ 12 մ, բայց սովորաբար՝ 1--15 րի այս տարատեսակը է բուսական օրգանիզմների լավ օգտագործվում կողմից:Ջրի մազական շարժում կարող է կատարվելբոլոր ուղղություններով:

Մազականջուրը կարող է նան կախված լինել ճողաշերտի չրի 46ն ծախսվել գոլորշացման միջոցով: կարող է նան կապ ունենալ ճետ ն նրանցով սնվել: Այս եղանակով էն դետնաճողայինջրերի ջանում աղուտները աղի ջրերը մազական անցքերով բարձրանում են մնում Ճճողիմակերնույթ ն դգոլորշանում,աղերն անջատվում են Հողի Վրա: վով

առա-

ու

Սանրաճակային. (գրավիտացիոն)Հեղուկ-կաթիլային չուրը

բ.

զբա-

ղեցնում ապարի ճեղքերը, շարժվում է երկրի ծանրաճակ ուժի ազդեցությամբ, փոխանցում է ջրաստատիկ(Հիդրոստատիկ)ճնշումը: Մարջուրն է օգտագործվումոռոգման, արդյուդու գործնական կյանքում այս կոմունալ տնտեսության մեջ ու կենցաղում: նաբերականնպատակներով Ծանրաճակայինջուրը ճաղորդում է ջրաստատիկ ճնշումը, կարոզ է բարձրանալ (արտեզյան չրերը): է

4.

ճանը

Ջուր պինդվիճակում:Այնտեղ, որտեղ ապարներիջերմասուի-

0"-ից ցածր

ունենում

ցուրտ,

մամյա ռած վիճակում: սառած

5.

տեղի է բարեխառն ն մերձարնադարձայիներկրներում: Բազգետնաչողերում երկար ժամանակ ջուրը զտնվում է է,

ջուրը

ն Քլուրեղացած

գտնվում է

սառած

վիճակում.

դա

ոա-

չբեր: Ջուրը կոնստիտուցիոն

զտնվում է

ոչ

մի-

կազմում Հայտնվում ապարների այն ազատ վիճակում, այլ ռաջացնելովերբեմն բավական ամուր միացություններ:Օրինակ, ցեոլին մտնում տային ջուրը միացված է միներալին, սակայն ոչ շատ ամուր, են: Ցեո4 բյուրեղային ցանցի մեջ, Սրանք չրային ալյումոսիլիկատներն (լիտայինչուրը կարող է անջատվելբյուրեղից առանց ցանցը քայքայելու է միներալի բյուրեղային ցանցի մեջ Բյուրեղացածջուրը մտնում ն ի տարբերություն ցեոլիտայինի, ունի որոշակի ամուր կերպով շատ ՎՀշՏՕ-10Է1:Օ): ջանակ (11ՕէԼ: ԷԼ,Օ, 8օՏՕւ-4ԷԼ0, ՇճՏՕլ:2Է1չ0, ն տաքացնելիս «աճախ աՄէ ապարից, անջատվում Բյուրեղացած ջուրը են: պարիՀատկանիշներըփոխվում ջրերը ամուր միացած են միներալի բյուրեղային կոնստիտուցիոն նան

է

ա-

ցանցին, կարելի է անջատել բարձր ջնրմաստիճաններում.ընդ որոմ նլութի Հատկանիշներըփոխվում են: կան ջրեր նան բուլսերի կիԲացի վերը նշված տարատեսակներից սափտած օրգանականբջիջներում: Վերը նշված չրերի տարատեսակները ճաճախ միախառնված են, ունեն իրենց շարժման օրինաչափությունները:։Հաճախ էլ մեկ տարատեսակը վերափոխվումէ մեկ ուրիշի' Հ»

լլ.

ԲԱՋՄԱՄՏԱ ՍԱՌԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ք փեչպես առաջացնում

(ՍԱՌՑՈՒՅԹ)

նշվեց, ջուրը բնության մեջ կարող է Հանդիպել պինդ վիէ սառցադաշտեր,գետերի, լճերի, ծովերի սառճակում, ցային երնույթները. Այդ երնուլթների շարքին է դասվում սառցույթը՝ գեւտտնաճողերի սառածությունը: Ըստ տնողության Մ. հ. Սումգինը(1937) սառածության երեք տիպ 1. կարճատն, որ տնում է 1--Չ է առանձնացնում՝ ժամից էլ պակաս

(գիշերային ժամերին), 2. սեզոնային(տարվացուրտ սեզոնոսք),3. բազմամյա կամ ճավերժական: Մի փոքր Հանգամանորենմեկնաբանենք վերջինս: են Բազմամյակամ Հավերժական կոչվում երկրի կեղնի վերին Հորբիզոններումգտնվող այն գետնաճողերը, որոնց չերմաստիճանը ժամանակի մեծ տնողության ընթացքում լինում է բացասական, անկախ

այն բանից՝ նրանց մեջ չուր կա, թե ոչ: «Հավերժական» բառնայստեղ Հարաբերականիմաստ ունի, ուստի վերջին ժամանակներսգերադասելի է օգտագործել «բազմամյա սառցույք» տերմինը: ւ

Սառցույթի տարածման շրջաններում գնտնաչճողիմեջ Հանդիպում է մշտական կամ ժամանակավորապեսսառած շերտ, որը վերնից ներթին մակերնույքներքնից սաշմանափակվածէ սառցույթի վերին ներով(նկ. 9), Սառցույթի վերին մակերնույթից մինչն գետնաՀողիմակերնույցը գործունյաշերտն է, որ ամեն տարի ամռան ամիսներին Հալչում է: նայած այն Հանգամանքին,թե ձմեռային ամառային ջերմաստիճանները՝ինչ բնույթ ունեն, ինչպիսին է գետնաճողի չերմաճաղորղականությունը, գործունյա շերտը տարբեր Հաստություն է ունենում: սմ է, տայգայում՝ Օրինակ, տունդրայի զոնայում այն 30--50 1--2 մ, ՄռնղոլիայումՀասնում է 3 մ-ի: Ամառվա ամիսներինգործունլա շերտում ծավալվում են կենսաբանականպրոցեսներ,քանի որ ալստեղ են գտնվում ծառերի այլ բուլսերի արմատները: Գետնաճողի ջրեու

ու

ու

ու

գործունյա շերտում ազատ շարժվում են, ղուրս դալիս աղբյուրների ձնով: Ձմռանը գործունյա շերտը նորից սառչում է, որի Ճետնանջով դետնաճողի ծավալը շուրջ 1000-ով մեծանում է, որն իր ճետնանքներնէ թողնում. առաջանումէ այդ գետնաճողերիուռճացում: րը

տարկ"

նկ. 9. Բազմամյա սառքեհւյքի կտրվածքիսխեման. գործունյա չերտ, 2. սառած գետնաճող (սառցույթ), 3 5. ջրատակ, 4. չրամերժ շերտ, գործունյաշերտ սառցույթի տար Ճոիիզոն, 6. սառցույքի վերին մակորեույք, 2. սառցույթի ներքին մակերեույթ, 8. տալիկներ: ». 1.

:

Բազմամյա սառցույթի տարածման շրջաններում ձմեռնամուտին, երբ գետնի մակերնուլթը նորից սառչում է, մակերնութային բազմամյա սառած շերտերի միչն չսառած շերտում շարժվող ջուրը Հաճախ պատոում է իրեն վերնից կաշկանդողսառած շերտը, դուրս գալիս Հզոր աղբյուրներիձնով ու սառչում, առաչացնելովնալեդներ (մակասառույց), երբեմն այնքան մեծ, որ Հաջորդ տարին ամռանը լիովին չի Հալվում: Սրանց առաջացումը մեծ վտանգ է ներկայացնում երկաթուղային ու կոմունալ տնտեսությանը: Խճուղալին տրանսպորտին, Սառցույթի տարածման շրջաններում առաջանում են յչերմակարստի (թերմոկարստի ) երնույթներ։ Ֆերմաստիճանը0"-ից բարձրանալու դեպքում գետնաչողը սեղմվում է, նստվածք է տալիս, ե գոդավորությունը լցվում։ է չրով: Աոռնալանջերումգոյանում են ցեխային (սոու

լիֆլյուկցիոն) դարավանդներ: «-՛օ

'

-

Բազմամյա սառույցի տարածմանշրջաններում ստորերկրյա չրերը երեք տիպ ունեն՝ վերսառցութային, միջսառցութային ն ենթասառցուգտնվում են գործունյա շերտում, սնվում թային: Վերսառցութայինները են մթնոլորտային տեղումներից: Միջսառցութայինջրերը գտնվում են սառցույթի մեջ, Հալված մասերում (տալիկներում ): ենթասառցութային ջրերը ձնավորվում են երկրակեղնի խորը շերտերում ն այնտեղ են շրրչանառություն կատարում. գտնելով Հարմար ուղիներ, տալիկների միեն երկրի մակերնույթ (նկ. 9): Յակուչոցով սրանք երբեմն Հասնում սոական ԻՍՍՀ-ում 200--220 լավորակ արտեզյան ջրեր:

մ

խորությունից երբեմն

դուրս

են

երբեմն սառցույթի տակից երկրի մակերնույթ բարձրացող

գալիս ստոր-

երկրյա չրերը լցվում են սեզոնային սառցույթի տակ, այդ շերտը բարձրացնում են վեր այնպես, ինչպես լակոլիտները բարձրացնում են երկրակեղնի վերին շերտերը (նկ. 10)։ Այդ ձեերն անվանում են չրալակոլիտաա ): ներ (Յակուտիայում սրանք կոչվում են բուլդունյախնելր տարածված ձներ շատ Ները Սիբիրի Հյուսիսային մասում կմշ-իվրա Հանդիպում է մի քանի բուլգունյախ:

Սա.

լա.

են.

երբեմ

ԷՅ

10. Մակասառույցի(Ա) ն ջրալակոլիտի (Բ) առաջացումը. մակերնութային սեզոնային սառցուլք, 2. բազմամյա սառցուլյք, 3. գործունյա շերտ, 4. սառուլյք:

Նկ. 1.

սառցույթի Բազմամյա

տարածման շրջաններում շինարարականաշդժվարությամբ են կատարվում: Գետնաճողերի Հալվելու-սառչելու ճետնանքով մեծ ձնախախտումներ են նկատվում, շենՔերը, կամուրջները, երկաթուղիները քանդվում են, ջրմուղ-կոյուղու խո-

խատանքներըմեծ

ղովակները՝ սառչում, գետնաջուրըտեղ-տեղ դուրս զալով առաջացնում (ԱձՈՇ1Ե)։ Վերջին տասնամյակներում Սիբիրի յուրացման ընթացքում սառցույթի ուսումնասիրման ասպարեզում մեծ առաջէ մակասառույց Դ

ընթաց է կատարվել, մշակվում ներ:

են

շինարարության Հատուկ սկզբունք-

Քազմամյա սառցույթը գրավում է երկրագնդիցամաքի 20--25

սառցույթը տարածվում Համատարած

է

Գ-ը»

Արնեմտյան Սիբիրի,Արնելյա

Սիբիրի, ՀեռավորԱրնելքի Հյուսիսային շրջաններում, ԿանադայիՀյուսիսում: Համատարածսառցույթի արհալներիցՀարավ կա մի գոտի, որտեղ ամենուրեք չէ, որ սառցույթ կա: Հարավաճայացլանջերում կարող է սառցույթ չլինել։ Այդպիսիտարածություններկան Արեմտյան Սիբիրի Հարավային մասերում, Միջին Սիբիրականբարձրավանդակում ն այՍառցույթ Հանդիպում է նան լեռնային շամակարգերում, մասլուր, նավորապես բարձր լեռների Հճյուսիսաճայացլանջերին. ՍՍՀՄ տարածՔի 427 Գ0-ում սառցույք է Հանդիպում: Սովետական բազՀայաստանում մամյա սաղածությունը չնչին տարածք է զբաղեցնում, այն էլ ամենաբարձր լեռներում: Այստեղ ավելի Հաճախ են նկատվում սեզոնային սառածության Հետ կապվածերնույթները: Վերչին Հինգ տասնամյակներում բազմամյա սառածության Հարավային սաչճմանըսկսել է նաճանչել դեպի Հյոաիս: 0րինակ, Բարենցի ծովի ափերին, տունդրայում ն անտառատունդրայի զոնաներում է. է դա ցույց ցույթը տեղ-տեղ անչետացել տալիս, որ այդ վայրերում գետնաճողերիջերմաստիճանըբարձրացել է, կլիման տաքացել է: 7 սառ-

1շ.

ՍՏՈՐԵՐԿՐՑԱ

ՋՐԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄՆ

ՈՒ

ՍՆՈՒՄԸ

չրերի ծաղման Ճարցը երկար ժամանակ, Հատկապես -/ Ստորերկրյա Մանրակրկիտուսումնասիրություննեեղել

դ.

է

վեճերի առարկա:

չրերի սնման չիմնական այժմ պարզվել է, որ ատորերկրյա Սրա մթնոլորտային չրերի ներծծանցումն չ աղբյուրը են, ու ջրերն մի տեսակը որոնցներթափանցումը ինֆլյուացիոն թե Սնմանլրացուներժծանցման միչոցով է կատարվում, այլ ճեղքերով: ցիչ ադբյուրներ են գոլորշիների (կոնդենսացիան)գետնախտացումը յուվենիլ-կուսական չրերի Հողի մեջն մագմատիկ ----բից

Հետո

(ինֆիլտրացիան))

դեպի ժագման՝ ելքերը մակերնույթ: երկրի կախված է ապարների ջրերի ներժծանցումը Մթնոլորտային չրա'

եթն Հատկանիշների: թափանցության

ապարներըջրաքափանցեն, ստորերկրյա չրերի պաշարները ապա հերծժանցումը դյուրին կլինի տարածքի տիպիկ օրինակ է ՀայկաԱյդպիսի Հեշտությամբ կլրացվեն։ կան Հրաբխային բարձրավանդակը, որտեղի ճեդքոտվածու են: կան նան այնպիսի երկրներ, որտեղ քյան պատճառովջրաքավփանց այդ

ն

լավաները `

Տ1

ջրամերժ են, մթնոլորտային տեղումները ապարների շերտախմբերը

են դեպի գետերը Ճճնարավորությունչունեն ներժծվելու. դրանք Հոսում նրանց: Դեռես անցյալ դարի 80-ական գերմանացի գիտնաթվականներին կան 0. ՖոլգերըՀանդես եկավ ստորերկրյա չրերի առաչացման խտացէր ներծծանցման(ինման (կոնդենսացիոն) տեսությամբ: Նաժխտում որ ճողի մեջ գտնվող խոնավուգտնելով, տեսությունը, Թյունը թույլ չի տա մթնոլորտային չրերին թափանցելու երկրի խորքը: Ֆոլգերիտեսությունը քննադատվեց ծչաննի,Վոլնիի, ապա Ա. Ֆ. Աբեդնի չանը ցույց տվեց, որ գոլորշիների խտացման պրոայնքանկբարձրացներ ցեսումանջատվածթաքնված ջերմությունն ե սնում

ֆիլտրացիոն)

կողմից,

ա-

որ Հետագա պարների ջերմաստիճանը, խտացումը անճնարկդառնար:

Պարզվեց, որ մթնոլորտում գտնվողչրային գոլորշիների քանակը բա-

վարար չէ սնելու ստորերկրյա չրերը, նա ցույց տվեց, որիՎիեննայի շրջանում 200 մմ ստորերկրյաչրերի առաջացման ճամար անչրաժեշտ Հ, որ 1 մշ մակերեսից յուրաքանչյուր օր դեպի երկրի խորքը անցնի մ3 խոնավ օդ ն այնտեղիցդուրս գա նույնքան չոր օդ, որը ճնարավոր չէ:, 1902--1919 թթ. Ա. Ֆ. Լեբեդեը 0դեսայի փորձնականկայանում վրա ճանդեց այն եզրակացության, կատարած դիտարկումների Հիման որ ճնարավոր է ստորերկրյա խտացման ճանապարջրերի առաջացումը ճով: Միննույն ժամանակպարզվեց, որ այնքան առատորեն Հանդես եճանապարչով չէ, որ առակող ստորերկրյա խտացման մ իայն չրերը 225. ա«.,. ջանում են: "ՎԱԼ' դերը մեծ է այն երկըրառաջացած Խտացման ճանապարձճով ներում, մթնոլորտային տեղումները քիչ են, տաքացած որտեղ ջրային գոլորշիները մտնում են ապարների ճեղքերի ու ծակոտիների մեջ, խոնավության որոշ քանակ խտանալով դառնում է ճեղուկվ-կաթիԽտացմանճանապարճովջուր կարող է առաջանալ միայն լային չուր ավելի ցածր է, քան նրանց ամռանը, երբ ապարներիջերմաստիճանն տեղումներով օդի չերմաստիճանը: Մթնոլորտային Ժեջ ներթափանցող Հարուստ երկրներում խտացման ճանապարճով առաջացած ստորերկրյա ջրերի բաժինը շատ է, այստեղ ճիմնականըներժծանցման (ին-

ջրերի

Ցերեկը

փոջը

ֆիլ"րացիոն ) ջրերնեն, Մագմատիկ ծագման չրերի (լուվենիլ)

դերը ստորերկրյաչրերի ամանժլխատելիչ Յուվենիլ չրերի առտ-

ծավալում չնչին է, սակայն ն է է. Զյուսը: ջացման տեսությունը առաջարկել սնումը կատարվում է չրերի Ստորերկրյա

բողջ

6չ

նան

դետերից ու լճերից:

:

`

Դրա տիպիկ օրինակը Սնանն է: (ճի մերձափնյա մասերից մինչն մակարդակի արՀչեստական իջեցումըտարեկան ներծծվում էր 60--80 մլն մ3 ջուր, որով սնվում էին ՀրազդանիՀովտի մի շարք աղբյուրներ: ճի մակարդակի իջեցումից Հետո այդ աղբյուրների մեծ մասըչորացավ: Գետնաջրերիսնման աղբյուր կարող են դառնալ Ճնշում ունեցող ջրերը: Խորը Հորիզոններից ջուրը ճեղքերի միջոցով բարձրանում է երկրի մակերնույթ, խառնվում դետնաջրերին։Դրա շատ բնորոշ օրինակը Արարատյան դաշտի ճաճիճներն են, Արաքսի աջ ափին՝

Թուրքիայում:

ո

13.

յակ»

մասնավորապես

ՍՏՈՒԵՐԿՐՑԱ

ՋՐԵՐԻ ՏՆՂԱԳՐՈՒՄԸ

կախված է վայրի երկ՝ Ստորերկրյաչրերի տեղադրումը մեծապես ն ջրամերժ շերտերի Հերթափորաբանական պայմաններից՝ջրատար Խությունից, նրանց տեկտոնականպայմաններից: ինչպես արդեն նշվել է, երկրակեղնի վերին մասերը, ըստ ստորերկրյա ջրերի տեղադրման,բաժանվում են երկու մասի՝ օդափոխման զոնա ն ճագեցմանզոնա (նկ. 8): Հագեցմանզոնայում են (աէրացիայի) ինչպես գետնաճողի,այնպես էլ միջշերտային ջրերը: Այն մակերնույլթը, որի վրա տեղադրված են գետնաճողի չրերը, կոչվում է ջրամերժ ճիմք. այդ ջրերի վերին մակերնույթը կոչվում է ջրի ճայելի կամ սփոոց (նկ. 11)։։ Որքանայդ ճայելին մեֆ դգետնաճողի

,

Ջոամերժ Ղիմք

Նկ.

11.

Ստորերկրյաչրերի

տեղադրումը:

թեքություն ունենա (ճորիզոնականճարթության նկատմամբ),այնքան չրերն արագությամբկճոսեն թեքության ուղղությամբ: եթե այդ ճայելին Համընկնում է Հորիզոնականճարթության Հետ, ապա մենք դործ ունենք գետնաճողիչրի անճոսք ավազանիճետ (նկ. 12): Գետնաչրերըտեղադրվածեն մոտավորապես երկրի մակերնույթին ե՛վ Հարթավայրային,ե՛ լեռնային երկրներումՃաճախ դրանք

զուգաճնո:

Կե.

1.

գնանայրի

ֆարտայրը«եգազրւմբ անձաս

ավազան,

Բ.

Հանդիպում են մուտավորապեսնույն խորություններում: եթե գետնաջրերը արագ չջրափոխանակման ոլորտին են պատկանում, ապա խորքային ու միջշերտային չրերը՝ դանդաղ ջրափոխանակման, որտեղ սրանք տարբիներով ու տասնյակ տարիներով շրջանառություն են կատարում: Որքան ջրերը մոտ են երկրի մակերեվույթին, այնքան կլիմայական գործՓոնիդերը նրանց սնման ն վարբի (ռեժիմի)մեջ ակնառու կլինի։ Միջջրերը կարող են լինել չերտային՝ փխրուն նստվածքների մեջ ն ճեղքա-երակային՝ վանգվածային ապարներիճեղքերում (օրինակ՝ Հթ-

շերտային

ԱՀասուն

գետնաջուր:

րաբխային ծածկույթներում ): Շերտային ջրերի տարածման սաչմանը սովորաբար Համընկնում է տվյալ ջրատար շերտի սաչմաններին։ Այլ է պատկերը ճեղքային չրերի տարածման շրջաններում, որտեղ ջրերը կարող են լինել ն Հանդիպել այնպիսի տեղերում, որտեղ ռելիեֆի արտաքին մակերնուլթը պատկանում է այլ գետային ավազանների: Օրինակ, Մեծամորըսնվում է Ախուրյանի ն Քասաղի ավազանների ստորերկրյա ջրերով, որոնք գալիս են կարսի սարավանդից, Արագածից Շիրակից: Գետնաջրերըկարող են լինել ամենատարբեր խորություններում, մ: ՍՍՀՄ-ում ակսած 1--2 ամենախոր չրճորը մ-ից մինչն 150--200 կարակում անապատում 1՝ մ-ի տակ: Գետնաջրիչայելին ունի որոշակի մակարդակ, որը ենթարկվում է տատանումների: Տատանումները պայմանավորված են սնման աղբյուրներով: ՍովետականՀայաստանում գարնանը չրերի մակարդակը բարձրանում է, ամռանը ն ձմռանը՝ իջնում։ Միջերկրականծովի մերձափնյա երկրներում մակարդակը բարձրանում է ձմռանը ն այլն։Հ/ ու

1.

ՍՏՈՐԵՐԿՐՅԱ

ՋԻԵՐԻ

ՇԱՐԺՈՒՄԸ

տեղումները, թափվելով երկրի մակերնույթին, սկբուրայա են ներժծվել: Յուրաքանչյուր Հողատեսակ ունակ է այս կամ այն Փանակի չրի ներժծման։ Ծակոտկեն,կնձիկային կառուցվաժջի սնաճոզթ սում

ավելի

ներծծում, քան կիսաանապատային գորշաճողը:։ Ներժծանցման (ինֆիլտրացիայի) կարողությունը արտաճայտվում է ներծծանցման ինտենսիվության միչոցով, որն արտաճալտվում է մմ/րոպե միավորով: ներծծանցմանինտենսիվությունը կարելի է արտաճալյտել գրաֆիկորեն, որտեղ ճորիզոնական առանցքի վրա նշվում է ժամանակը, ուղղաձիգի վրա՝ ներծծանցման ինտենսիվությունը մմ/րուպե։ Ստացված կորը կներկայացնի Հետնկյալպատկերը (նկ. 13): Առաջին րոպենեէ

շատ

Տ

չուր

ԷԷ

ն3 «1

Հ»

Նկ.

13.

կորեր.1.

'

.

.6Փ

Ժամանակըրոպե

Գետնաճողերիներծծանցման (ինֆիլտրացիայի) Հ. միջակ ծակոտկեն, գետնաչող, Թուլլ ծակոտկեն գետնաճող:

ծակոտկեն

8.

րում ներծծանցմանկարողությունը մեծ է, ուստի կորը ձգտում է ուղղաՃայացին, որոշ ժամանակ անց, երբ Հողը աստիճանաբար Ճագենում է

է ուղղաճայացից ն ընդունում է Հորիզոնական ջրով, կորը Ճեռանում առանցքի նկատմամբ ղուգաճեռ դիրք: Այդ նշանակում է, ներծծանցման ինտենսիվությունը մնում է Հաստատուն. կորի վրա ԷԼ կետը Հենց այն կետն է, որտեղ արդեն ճաստատվում է ծծանցման գործակիցը (ֆիլտրացիայի գործակից), այնուճետն մնում է անփոփոխ: Սծանցման դորէ տալիս, թե միավոր ժամանակամիջոցում, կամ ժամածակիցը ցույց նակի որնէ Հատվածում ինչ արագությամբ չուր է անցնում տվյալ կտրրվածքով (մ/ժամ, մ/օր ն այլն):

ներծծանցման ունակությունը շատ կարնոր ցուցանիշ է ստորերկրյա գետնաճողերը, ունենալով ներջրերի սնման տեսակետից: Ծակուռկեն կլանում են մթնոլորտածծանցման բարձր գործակից, արագությամբ յին տեղումները, մինչդեո փոքր ծակոտկեն գետնաչողերում տեղումները քիչ են ներծծվում ն անմիջապեսՃոսք է առաջանում: Տծ

Սառած

գետնաճողերում ծծանցումը գրեթե բացակայում է, սառէ, ուստի դարնանը, ձնչալքի ժամանակ, երը ցույթի շչերտր ջրամերժ սառցույթ կա, ճալոցբային չրերի տեղում ձնաշերտի տակ սեզոնային չեն ներծծվում, այլ ձնաբծերից Ճեռու, այնտեղ, որտեղ սեզոնային Հ ռածությունը վերացել է: սա-

Հ.

15. ՄԱՆՐԱՀԱԿԱՑԻՆ

ՋՐԻ ՏԵՂԱՇԱՐԺԸ, ԱՐԱԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

(ԳՐԱՎԻՏԱՑԻՈՆ)

ի Վ Ստորերկրյաջրերն անընդճչատշարժման

Գոլորշակերպջրի մեծ շարժումը ենթարկվում է գազերի շարժման օրինաչավփություններին՝ է առաձգականությունունեցող միջավայրից անցնում փոքր առաձգականություն ունեցող միջավայրը: Ամուրկապակցվածչուրը ապարից անջատվումէ միայն դոլորշացման միջոցով: Փխրուն կապակցվածջուրը (թաղանթային. ջուր) շարժվում է շատ դանդաղ, ապարի մասնիկների մակերնույթի վրայով: Ֆրի տեչ/ ղափոխման պրոցեսը ենթարկվում է մոլեկուլային ուժերին. Մազական չրի շարժումը կատարվում է մազական(մենիսկային) ուժի միչոցուլ Մարդուն ամենից շատ ճետաքրքրում է ծանրաձչակայինջրի շարժումը. այս ջուրն է, որ Հիմնականում օդտադործվում է ժողովրդական ոնտեսության մեջ, ուստի քննարկենք այն: Հեղուկներիշարժման երկու տիպ են առանձնացնում՝ լամինար ե տուրբուլենտ: |ամինարի դեպքում Ճճեղուկիմոլեկուլի արադությունն ու. ուղղությունը անփոփոխ են, ն շարժվող չրի ամբողջ կտրվածքում թե՛ արագությունը ն թե՛ ուղղությունը նույնն են: Տուրբուլենտշարժման դեպբում չրի մեջ շարժումը քաոսային է: Հեղուկի կտրվածքում թե՛ արագությունը ն թե՛ ուղղությունը անընդճատ: փովոխվում են: Ծանրաճակայինչրի շարժումը կատարվում է երկրի ձգողության ուժի միջոցով, Հեղուկի ձգտում է բարձրադիր մասերից ճոսել դեպի ցածրադիր վայրը: Հաղորդակից անցքերում, ճեղքերում կամ ջրատար ճինշնրտերում ժանրաճակային ջուրը կարող է Հաղորդել ջրաստատիկ շումը, նույնիսկ կարող է բարձրանալ, ինչպես ալդ տեղի է ունենում արտեզյան ջրավազաններում: րատար Հորիզոններում ջրի շարժման օրինաչափության ուսումնասիրման գործում 211 դ. կեսին մեծ ավանդ ներդրեց ֆրանսիացի Հիդրավլիկ Դարսին, որը ձնակերպեց ծծանցման օրենքը: Հետագայում մեջ

ենչ

-

ուսումնասիրություններիկենտրոնը տեղափոխվեցՌուսաստան

(Ա.

Ա. ։

Կրասնոպոլսկի,Ն. Ե. ժուկովսկի, Ն. Ն. Պավլովսկի, 1. Ս. Լեյբենզոն, զ. Ցա. Պոլիբարինովա-կոչինա, Վ. Ն. Շչերբակով, Ի. Ա. Ջարնոյ ն ու-

բեշն եր):

դեպքում

Դարսիիօրենքի Համաձայն, լամինար շարժման միավոր ժամանակումջրաթափանցապարի միջով Հոսող չրի քանակը (Օ) ուղիղ Ճամեմատականէ չրի ն ապարի ֆիզիկական ճատկանիշներիցկախված պործակցի(1 --ծծանցման գործակից) ջրաքափանց ապարի ընդլայնական կտրվածքի (Փ) կ ճնշման անկման (հ) արտադրյալին ու մակերեսի ճակադարձ Համեմատական է ծծանցման ճանապարճի երկարությանը

(0),

Օ-« Խի

Հրող-Ը1

ծկ

Հիդրավլիկ թեջությունն է. այստեղից Օ-ԱԼՆՓՆ ԱՀ

Օ.րի շարժման արադությունն է՝ Մ-ն, Փ

Վասար է 1-ի,

ուրեմն Մէն

Եթե 1-ն

Տ. 2ա-

ջուրը ներծծվում է ուղղաճայաց ուղղությամբչ այդ այսինքն՝ ստորերկրյա չրի շարժման արագությունըՀավասարվում է ծծանցման գործակցին: ՄՀԱ, կամինարշարժման մեջ ջրի շարժման արադությունը՝ ոչ թն ծակոտիներիմիջով շարժվող ջրի իրական արագությունն է, այլ ծծանցման արադությունը, որը կեղծ է: Բանաձնում ա-ն ոչ թե Հոսող ջրի կբե է, այլ չրի ապարի, բայց ջուրն անցնում է մի«տրրվածքիմակերեսն այն ծակոտիներով, որպեսզի ստանանքջրի իրական արադությունը (Ս) բուն ծակոտիներով, անչրաժեշտէ ծակոտիներովանցնող չրի (Օ) բաժանել ծակոտիներիմակերեսին (Օբ).

Մ)Ն դեպքում

ապա

քանակ

Ս---Ջ

Ժթ

ճրտեղ ք-ն ծակոտկենությանգործակիցնէ: րի իրական արագությունը(Ս) ավելի մեծ է, քան ծծանցման աՀ բադությունը (Մ), որովչետն ծակոտկենությանգործակիցը1-ից փոքր եւ

Ջրի իրական արագությունը փոփոխվում է 0-ից մինչե մի որոչ սաչմանային մեծություն, որից ճետո լամինար շարժումը վերածվում է «ռուրբուլենտին Դարսիիօրենքըկիրառելի չէ: Խոշորաչատիկավազների Համար այդ սաՀմանային արագությունը0,5 սմ/վոկէ:

ուս աան

Մի քանիապարբատեսակնեոի ծծանցման գոոծակիցնեոը

Ապարատեսակը (ավ չրաթափանց ապարներ՝ գլաքար,

կոպիճ

Ֆրաթակվիանց ապարներ՝ ավազներ, ճեղջավոր ապարներ ավազ, մերգել, Լլոս Թույլջրաթափանց՝ մանրաչատիկ Խիստ Թուլլ չրաքափանց (կավասվազ) Գործնականումջրամերժ (կավ)

|

Սծանցման

գործակիցը մ/օր 100--150 20--

0,01--1,0 0,001--0,01

Հ-

0,001

Սծանցման գործակցի Հաշվարկի Համար առաջարկված են էմպիրիկ բանաձներ, սակայն լավագույն եղանակըփորձադիտականեղանակն է,

Սծանցման գործակիցը որոշվում է Հատուկ սարքի միջոցով: Վերչինս մի անոթ է, որը լցվում է ապարի-դգետնաճողի նմուշով ն նրա միջով ջուր է բաց թողնվում ու որոշվում, թե այն ինչ արագությամբ է անցնում նմուշի կտրվածքով (մ|ժամ կամ մ/օր): Սանրաճակային-ազատ շարժվող չրի տուրբուլենտ շարժման արա գությունը (Մ) որոշելիս օգտվում են Շեզիի բանաձնից.

)

Մ»-Շյ/ՔՆ

որտեղ Ք-ը Հիդրավլիկ չառավիղն է (կենդանի կտրվածքի մակերեսի (6) Հարաբերությունըթրջված սլարագծին (Ծ)), իսկ Շ-1՝ էմպիրիկ գործակիցը, որը կախված է ճունի խորդուբորդությունից, ճիդրավլիկ շառավղի մեծությունից, 1-ն Հիդրավլիկ թեքությունն է, Այս բանաձնը կիրառվում է ոչ միայն ստորերկրյա ջրերի, այլն գետերի "արագությունը որոշելու ճամար: Այստեղ դժվարությունը Ը էմպիրիկ գործակցի որոշման մեջ է, Դրա Համար կան մի քանի բանաձներ՝ Բազենի, Մաննիդի,

Պավլովսկուն այլն" Դաշտայինպայմաններում ստորերկրյա ջրերի շարժման ուղղության ն արագության որոշումը կապված է լինում որոշակի դժվարությունների Հետ, Հարթ դաշտում Հնարավոր չէ աչքաչափով որոշել ջրի շարժման ուղղությունը:Այդ նպատակով փորում են մի քանի ջրչճորներկամ Ճորատանցթեր(նկ. 14): եթն ունենք ջրճորների Համակարգ, ապա կարելի է մեծ ճշտությամբ որոշել լուրաքանչյուր չրճորի ջրի Հայելու ն ջրճորի ելքի բացարձակբարձրությունը: Ունենալով բոլոր ջչրչորներիջրի Հայելու նիշերը, անց են կացնում միննույն բարձրությունն ունեցող կետերը ն կազմում ջրամիացնող գծեր (ճիդրոիզոգիպսեր-ջրաճավասարագծեր)

երկրաբանականքարտեզ: Ակներե է, որ ջուրը ճոսելու է բարձր նիշից դեպի ցաժր նիշեր՝ ջրաճավասարագծերին ուղղաճայաց ուղղությամբ: Բայց միշտ չէ, որ Հնարավորէ լինում կազմել ջրաճավասարագծեր Քարտեզ Հարթավայրայիներկրներում գետնաչրի մակարդակը գրեթե Հորիզոնականէ լինում ն որոշել չրի ուղղությունը շատ դժվար է: Այդ նպատակովօզտագործում են ինդիկատորներ, այսինքն կենտրոնական ճորի մեջ լցնում են աղ կամ թթու, օրգանական ներկ ն այլն, Շրջապատի Հորերից պարբերաբարնմուշներ են վերցնում ն Հետնում ջրի Հատկանիշների փոփոխմանը: երբ ինդիկատորըտեղ է ճասնում, նշում են ժամանակը ն Հաշվում արագությունը:

Լլյորոյ

«-

16.

ՋՐԱԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ "ԱՆՈՒՅԹ

ջրերի ուսումնասիրմամբ զբաղվում է ջրահրկրաբանությունը, Վերջնականարդյունքը ջրաերկրաբանականքարտեզի կազմումն Հետ է, դրանկից բացատրականտեքստի միասին: չրանհրկրաբանական պատկերըպարզելու նպատակովկաՏարածքի 4ատարում են Ճանույթ, որը ջրաբանականուսումնասիրոձւթյունների են մալիրն է, Դաշտայինպայմաններում ուսումնասիրում ստորերկրյա ջրերի տեղադրման, գետաջրերի գետնաջրիփոխադարձ կապի, գետմիջշերտային ջրերի փոխճարաբերության,ջրային ռեսուրսնաջրերի ների պաշարների, ջրերի շարժման ն այլ Հարցեր: 9րանրկրաբանակա Ճետազոտուընթացքում Հավաքում են նմուշներ լաբորատոր ճանույթի թյունների ճամար: Հանույթի միջոցով ճնարավորէ լինում կազմել ջրաՃճավասարագծերի (Ճիդրոիզոգիպսերի ) քարտեզ: Քարտեզ կազմելու Համար նախօրոք ընտրվում է որեէ պայմանական 0-ական մակարդակ, որի բարձրությունը ծովի մակարդակից արդեն շճայտնիէ: Յուրաքանչյուրջրչորում կամ Հորատանցքումջրի մակարդակը ճաշվվում է 0-ական մակարդակից ն նշվում քարտեզի վրա: կետերի բարձրությունների Հիման վրա անց են կացվում Ստացված դետնաջրի մակարդակի ճավասարագծերը (նկ. 14): Հավասարագծերը անց են կացվում որոշակի Հատույթով, այսինքն՝ ՀավասարագծիցՃավասարագիծ բարձրությունների որոշակի տարբերությամբ: Հչարթավալրային երկրներում, բնական է, Հատույթը փոքր է լինում, Այնուճետն Հավասար բարձրություն ունեցող կետերը միացվում են Հճավասարազգծեբով: Քարտեզը կազմելիս որոշ տեղերում դրանք անցնում են կետերի վերընդունվածէ 1 մ: Քարտեզի նկ. 14-ի վրա Հատույթն արանքներով: լուծությունը ցույց է տալիս, որ գեւտնաջրիմակարդակըթեքություն ունի ն 10 մ նիշից ջրերը պետք է Հոսեն դեպի 6,0 նիշր'Վ. ու

ու

Փօ

Շ

6.9

Տ

Լ:

6.9

Նկ. 14. Ստորերկրյաչրի շարժման ուղղության որոշում: չրաշավասարագծերի(ճիդրոիզոգիպսերի)քարտեզի միջոցով:

բ

Ֆ՞

Է

17.

ՍՏՈՐԵՐԿՐՑԱ

ՋՐԻ ՄԱԿԱՐԴԱԿԻ

ՏԱՏԱՆՈՒՄՆԵՐԸ

`Վտորերկրյա ՛

չրերի վերին, ազատ մակերնույթը՝ Հայելին, միշտ նույն բարձրության վրա չէ, ենթակա է տատանումների Այդ տատանումները կարող են լինել սեզոնային, տարեկան ն պատաճական(է-

պիզոդիկ): Սեզոնային տատանումներըորոշակի ռիթմ ունեն՝ նրանք կապվում նն տարվա տարբերեղանակներիՀետ: Քանի որ ստորերկրյաջրերը սընվում են մթնոլորտային տեղումներից, ապա դրանցով ամիսնեսնումն է, րին ստորերկրյա ջրերի մակարդակը բարձրա-չ ուժեղանում նում է, նվազագույն տեղումներով ամիսներին՝ իջնում։. Սովետական Միության տարածքում մակերնութային չրերով առատ ժամանակաշըրՀ ջանը գարունն է. այս սեզոնում է, որ ձնճալքի չրեր են գոյանում, որոնց գումարվում են նան գարնանային անձրնները Ամռան ն ձմռան վերջին վերջին ստորերկրյաջրերի մակարդակը իջնում է, սընումը թովանում է, Հակառակը՝տեղի է ունենում այդ ջրերի բեռնաթափում: Ստորերկրյաչրերի մակարդակի տարեկան տատանումները կախված են մթնոլորտային տեղումների տարեկան տարբերություններից: Տեղումներով առատ տարիներին մակարդակը սովորականից ավելի է երբ ստորերկրյա բարձրանում:Լեռնայիներկրների պայմաններում, են կատարում, 4Հնարավոթ ջրերը երկրակեղնումքարդ շրջանառություն առատ

առատ

«0:

մի որեէ տարվա-առատտեղումներըկուտակվեն ստորերկրյա ջրատար Ճորիզոններում, նույն տարում չբարձրացնեն ստորերկրյա չրերի մակարդակը, այլ առավելագույն մակարդակըլինի Հաջորդ տարի, երբ տեղումների Համեմատաբարպակաս քանակ է եղել: Ստորերկրյաչրերի մակարդակը կարող է փոփոխությանենթարկվել պատաճական պատճառներից. օրինակ՝ Հանկարծակիտեղացող Հորդառատ անձրնեներից, անսպասելիարագ ձնճալից ն այլն, Մակարդակի այսպիսի բարձրացումը երկարատնլինել չի կարող: Վերոճիշյալից պարզ է դառնում, որ ստորերկրյա չրերի մակարդակի տատանումներըվերջին Հաշվով չրի մուտքի ն ելբի Հաշվեկչշոխ փոփոխությունների արդասիք են, Մակարդակիտատանումներիմեծությունը ամենուրեք նույնը չէ, կախված է ստորերկրյաջչրային ավազանի ն սնման ավազանիմեծությունից ձնից, ջչրատար շերտի Հզորությունից

է,

որ

այլնւ Ստորերկրյաջրերի մակարդակի տատանումներըարտաՀայտում են գրաֆիկի միչոցով (նկ. 15), որտեղ Հորիզոնական առանցքի վրա տե-

ն

|

է

Նկ.

..2-:

Ստորերկրյաջրի

15.

օ

մԱ

Ամիսննի

ՕԶ

մակարդակի տատանումների գրաֆիկ:

ժամանակը, իսկ ուղղաձիգի վրա՝ մակարդակը: Այդպիսի գրաֆիկները ցույց են տալիս մակարդակի փոփոխությունըժամանակի

ղադրում

են

ընթացքում:

Է

18.

ՍՏՈՐԵՐԿՐՑԱ

ՋՐԵՐԻ ՌԵԺԻՄԸ

(ՎԱՐՔԸ)

չրերի բնութագրիչների (մակարդակ, ջերմաստիճան, ) Վ լաորրրլ»

աղիություն, ծախս ն այլն) փոփոխությունըժամանակիընթացքում կոչվում է ռեժիմ (վարք)։։ Այստեղ ամենից կարնորներըմակարդակն ու ջրչորից բոլոր ամիսներին նույն քանակությամբ ծախսն են: ենթադրենք են Հանում ն նրա մակարդակը մնում է անփոփոխ. այս դեպքում ջուր 6:

գետնաչրի վարքը ճավասարաչափ է. դրա տիպիկ օրինակը Հայկական ՍՍՀ Հրաբխային բարձրավանդակիգետնաչրերն են. Մեկ այլ դեպքում չրճորի չուրը գարնանը բարձրանում է, իսկ ամոանը՝ բոլորովին չորանում. պատաճականանձրնից մակարդակը կարող է բարձրանալ. Այս դեպքում վարքը անչավասարաչավ է: Գետնաչրերի վարքի վրա ազդում են մի շարք գործոններ՝ օդափոխանակման(աէրացիայի) զոնայի կառուցվածքը, չրերի ծծանցման տնողությունը, օդերնութաբանականպայմաններըն այլն: Գետամերձշրջաններում գետնաջրերըսովորաբար կապված են դե«ոի ճետ, ն գետի մակարդակի տատանումներըազդում են գետնաչրի սմմակարդակի վրա (նկ. 16): եթե գետնաջրի մակարդակը գետից Հեռաայդ

Նկ.

16.

Գետիչրի

ն գետնաչրի կապը Հովտի լայնակի կտրվածքում. «ոսք դեպի գետ, բ-- գետից Հոսք դեպի զետնաջչուր: չրից

ա--

գետնա-

Ճալիս իչնում է, նշանակում է գետը սնում է գետնաչրին, իսկ եթե չրադասավորություննայնպիսին է, որ դետնաչրի մակարՃավասարագծերի դակը դեպի գետն իչնում է, ապա գետը սնվում է գետնաչրերով: Շատ Ճաճախ գարնանը գետնաչրերն են սնվում գետից, ձմռոանը՝Հակառակը ն գետափինՀայտնվում են մանրըաղբյուրներ, Սակայն կան գետեր, րոնք տարվա բոլոր ամիսներին սնվում են ստորերկրյա՝ չրերից:Դրանց է գետն դաշտում, որ Արարատյան բնորոշ օրինակը Մեծամոր(Սնչուր) ակսվում է Մեծամոր(Այղր) լճից: Ստորերկրյաչրերի վարքը-ոեժիմը կախված է նան երկրի մակերեՎույթի բնույթից, բուսական ծածկույթից: 0րինակ, ունենք երկու Հարնան է, մյուսը՝ մերկ: Անտառասռարա քներ, որոնցից մեկը անտառապատ պատ ճատվածում ձմռանը ձյունը կուտակվում է, գարնանն այն դանէ ճալվում, ծծանցման պրոցեսը երկար է տնում, Անտառազուրկ գաղ Հատվածում ձյունն առատ չէ, քամիները այն զգալի չափով Ճեռացնում է կատարվում, ճալոցքային չրերն արագ Ճեռանում արագ ձնճալքը նն, Շատ բնական է, որ անտառապատտարածքում ստորերկրյա չրերն կլինեն, իսկ անտառազուրկՃատվածում՝աղքատ: ավելի առատ Բայց միշտ չէ, որ անտառապատշրչաններում գետնաչրերն են: Անտառայինբուսականությունըտերնների միչոցով «Հսկայականքաո-

առատ

նակությամբ ջուր է գոլորշացնում (տրանսպիրացիա),դրանով իչեցնում է գետնաջրերի մակարդակը, Շատ տեղերում, երբ անտառը ճա» տում են, դգետնաջրերը բարձրանում են, տարածքը վերածվում է ճաճճի: Ուրեմն,անտառինշանակությունը պետք է մեկնաբանել՝ ելնելով կոնկրետ ֆիզիկաաշխարճագրականպայմաններիցՄ

19.

ՍՏՈՐԵՐԿՐՅԱ

ՋՐԵՐԻ ՋՈՆԱԼ ՏԱՐԱԾՈՒՄԸ

Ստորերկրյա ջրերը տարբեր ֆիզիկա-աշխարչագրական պայմաննե-

բնույթ ունեն, ւտարբեր

կան են, որտեղ դրանք առատ տարածքներ, խորության տակ կարելի է ջրճոր ունենալ: Կան երկրներ, որտեղ գետնաջրերըճանդիպում են շատ մեծ խորությունների տակ, այն էլ չընչին պաշարներով: Բնականաբար,այն երկրներում, որտեղ խոնավուեն, ստորերկրյա ջրերը ես թյունն մթնոլորտային տեղումներն առատ են, Քանի որ բնակլիմայական պայմանները ենթարկվում են զոնայական փոփոխությունների, ապա ստորերկրյա ջրերը ես ունեն զոնայական տարածում: Զոնայականություննարտաճայտվում է ոչ միայն ջրերի մակարդակի կամ պաշարների խնդրում, այլ նան աղիության, աղային կազմի, ջերմային Հատկանիշների, օրգանական նյութերի պաբունակության մեջ ն այլն, ելնելով բնապատմականզոնայականության դոկուչանյան սկղբունՔից»։Պ. Վ. 0տոցկին առաջին անդամ ցույց տվեց ՍՍՀՄ-ում գետնաջրերի զոնայական տարածման Հիմնական առանձնաձճատկությունները,Վ. Ս. իլյինըառաջինըկազմեց ՍՍՀՄ գետնաջրերիքարտեզը, Գ. Ա. ՄաքսիչՔիմիական ճատկանիշների ճամաշխարճամովիչր տվեց գնետնաջրերի կ. 0. քարտեզը: վին Լանգեն (1969), ղարգացնելով Վ. Ս. իլյինի սխեման, ՍՍՀՄ տարածքում առանձնացրեց գետնաջրերի երեք պրովինցիա: բազմամյա սառցույթի տարածման պրովինցիա. ընղ1. Առաջին՝ գրկում է ՍՍՀՄ տարածքի 42 «0-ը, բնորոշվում է տարեկան միջին բամինչն ցասական ջերմաստիճանով: Սառցույթի «զորությունը 1--2-ից է. գործունյա շրջանառությունՎերին՝ չերտում մի քանի Հարյուր մետր ձն կատարում մթնոլորտային ջրերը: Այս պրովինցիայում կարելի է

բում 2--3

մ

ու

առատ

ա-

միջսառցութայինենթասառցութային վերսառցութային, ռանձնացնել՝ ն

ջրեր: Այստեղ ճեղինակը առանձնացնում է երկու զոնա Համատարած Ե պառցույթին ոչ Համատարած(կղզիաձն) սառցույթի զոնաներ: մշտական ն փոփոխականխոնավացման պրովինցիաԵՐկոոոդ՝ զբաղեցնում է Ռուսական ճարթությունը, Արեմտա-Սիբիրականդաշտավայրը: Այստեղ առանձնացվում են վեց զոնաներ՝ տունդրա, ոչ խորը

զոնա, ձորակաբալկաձորակներիտարածմանզոնա, խորը ձորակների ների, Մերձկասպյանոչ խորը ձորակների զոնա, ատորերկրյա ճոսքի ն գոլորշացման ճավասարակշոությանզոնա: էի ոչ բավարար խոնավացման պրովինցիա (արիդ). ընդԵՐՐոոդ՝ ն Միջին Ասիայի չորային անապատայինմարէ Ղազախստանի Ճրկում զերը ն արտաճայտված է երկու զոնայով՝ ստորերկրյա ճոսքի ն գոլորշացման ճավասարակշոությանզոնա, որն ընդգրկում է անապատներն կիսաանապատները,ն լեռների նախալեռնային գոտին, փեշերի ու Ճարթություններիգետնաջրերիզոնան: 0. Կ. Լանգեն առանձնացնում է նան ազոնալ ստորերկրյա չրերի են մարզերը: Դրանք կովկասի,Միչին Ասիայի, Ղազախստանի, Սիխուտեձլինիլեռնային շրջանները: ու

չրերի ՀՎՍտորերկրյա

Ւ

20.

ԱՂԲՑՈՒՐՆԵՐ

ելթերը երկրի մակերնույթի վրա կոչվում են ղբյուրներ:Սրանք առաջանում են այնտեղ, որտեղ ջրատար շերտերը Ճճատվումեն երկրի մակերնույթով. զետաճովիտներումու լեռնալանջեբին աղբյուրներիմեկ ամբողջ շղթա է առաջանում: են աղբյուրների երկու տիպ՝վերընթացն Տարբերակում

վարընթաց գալիս,

(եկ. 17): Վերընթացիդեպքում չուրը ծրբբջրատար Ճճորիզոնումգոյություն ունի ջրաստատիկ(ճիդրոռտատիկ երկրի մակերնույթ է դուրս

Նկ.

17.

Վարընթաց(1) ն վերընքաց (2) երկրի ուղղաձիգ կտրվածքում:

Ճնշում: Սրանքճատուկ ֆրատար

4որիղզոնում չուրը

են

աղբյուրները

լեռնային երկրներին: Վարընթացիդեպքում է ծանրաճակուժի ազդեցության տակ,

4ոսում

այստեղ ջչրաստատիկճնշում չկա: Այսպիսի աղբյուրները շատ են ճարթավայրային երկրներում, գետաճովիտներիլանջերին կամ ողողատնե44 `

երկրներում վարընթաց են լանջային (դելյուվիալ)աղրում: Լեռնային

ւբյուրները, որոնց ծախսը փոփոխականէ ն կախված է օդերնութաբանավան պայմաններից: են թափվող կարստայիներկրներում տարածվածաղբյուրները ե սիֆոնային։, Թափվող աղբյուրները ծնունդ են առնում երկրի խորբում զտնվող ջրամերժ ճիմջի զոգավոր կառուցվածքի ստորերկրյա ավաղզաններից, որոնք լցված են ծակուկեն, ջրատար ապարներով: երբ չուրը ճագեցնում է ավազանն ամբողչջությամբ, ապա ավելցուկը դուրս է գալիս երկրի մակերնույք աղբյուրի ձնով: Այս կարգի աղբյուրների ծախսը խիստ փոփոխականէ, կապված է սնման աղբյուրների արագ փոփոխությունների ճետ: երբեմն, անձրնեներիսեզոնում դրանց ծախսը կարող է Հասնել մի քանի մ3յ/վոկ-ի։ Այդպիսի աղբյուրները Ֆրանսիայում կոչվում են ոկլյուզներ (Ոկլլուզղդեպարտամենտիանունից), Գերմանիայուվ՝ «ճակա աղբյուրներ», Հչունաստանում՝ օկաֆելարիա», Ղրիմում այդպիսի աղբյուրներից է Այանը։

լինում

Սիֆոնային աղբյուրներն ավելի առաջացման ճամար անչրաժեշտ է,

Դրանց կառուցվածք ունեն: երկրի խորքում լինի չրամբար

բարդ որ

ծնկաձն անցքի ձնով: Ընդ որում նրանից ելք դեպի երկրի մակերնույք՝ հլքը պետք է ավելի ցած լինի, քան չրի մակարդակի բարձրությունը ջրամբարում (նկ. 18): երբ ջրամբարում չրի մակարդակը բարձրանում ն

|

ԼԼ

Հ.

նկ.

18.

Ը

ՈԼ

Լ

Լ՝

Սիֆոնայինաղբյուրի կտրվածքը:

անցքի վերին ծնկին (ա), աղբյուրն սկսում է գործել ե Հի դադարում այնքան ժամանակ, մինչն որ մակարդակը ճասնի ներքին ժնկին (բ). երբ մակարդակը մի փոքր էլ է իջնում, ապա օդը մուտք է է

ն

Հասնում

1Տ5--140

էզ

է, Ակներն է, որ աղբյուրի գործում ծնկից ներս, աղբյուրը ցամաքում մինչն ջրի մակարդակընոգործունեությունը չի կարող վերականգնվել, Վ բից չչառնի (ա) դիրքին, են դասվում գեյզերները։ Սրանքպարբերաբար 7 -Վ Աղբյուրների շարքին գործող շատրվանող տաք աղբյուրներ են, որոնց կողմից դուրս շպրտված ջերմաստիճանու կապված ջուրն ու ջրային գոլորշիներըունեն 90--100» են Հրաբխային շրջաններիՀետ: նրանց առաջացման մեխանիզմը Հետնլալն է: Երկրի խորքում գտնվողՀրաբխայինծագման տաք մարմնի շուրջը ջուր է Հավաքվում ու տաքանում(նկ. 19), սակայն դեյզերի անցքում ջրի ու

Նկ.

19.

ախեման: Գեյզերիառաջացման

եռալ չի կարող- ջերմասսլան բարձր ճնշման Հետնանքով այն 1005-ում տիճանըշարունակում է բարձրանալ ն երբ Հասնում է տվյալ ճնշման Համար կրիտիկականի,ասենք 150", ջուրը միանզամից եռում է, վերած-

վում է

գոլորշու

հայց անցքի վերին

մասում

ջուրը

դեռես Հեղուկ էչ

ներքնից ճնշող զոլորշիների ազդեցությամբ անցքի ջուրը դուրս է մրղ/ում՝ առաջացնելովվիթխարիշատրվան: Գեյզերըդաղարում է գործելուց այն ժամանակ, երբ անցքի խորքում գոլորշիների ճնշումը պակասումէ: Շրջապատիցսառր ջրերի աստիճանաբարլցնում են անցքը, ջուրը տա-

քանում է, նորից վրա է Հասնում մի պաճ, երբ գերտաքացածջուրը եռում է ն նորխց շատրվանը գործում է: կան այնպիսի գեյզերներ, որոնք գործում են միանգամայն կանոնավոր պարբերությամբ: Երկրի խորքում ջրի ջերմաստիճանը ՃՀաճախանցնում է 200»-ից, ն բարձր ճնշման տակ չուրը կարողանում է լուծել ղանազան նյութեր, որոնք երկրի մակերնույթին գրեթե անլուծելի են երբ այդ լուծույթը ճասնում է երկրի մակերնույթ, ճնշումը թուլանում է, ն նրանից անջատնստում վում են լուծված տարրերը գելզերի անցքի շուրջը: Այդ են մեծ դգելզերիտ,որը նստվածքներն անվանում մասամբ կազմած է կալցիումի կարբոնատից: Գեյզերները տարածված են սովորաբար Հրաբխային շրջաններում՝ ազգային պարկում իսլանդիայում, նոր-Ջելանդիայում, ծլլոուստոնյան (ԱՄՆ) ն այլն ՍՍՀՄ-ում գեյզերների տարածման միակ վայրը Կամչատկան է, Գեյզերնայա գետի Հովտում Հայտնաբերվել է գեյզերների ու

մի ամբոռջ

ՀամակարգւՎ

Աղբյուրները դասակարգվում են՝ ելնելով տարբեր սկզբունքներից՝ ըստ ջերմաստիճանի, սնման, գործունեության, ռեժիմի-վարքի, աղիության, աղային կազմի ն այլն: Ըստ ջերմաստիճանի դրանք դասակարՀ ՀՎ

գում

Հետնյալ կերպ.

են

02--գնրսառըջրեր (սառցութայինշրջաններում)

0--4"--շատ

ջրեր

սառր

ջրեր 4--202--սառը

20--376--գոլ ջրեր 32--42---յտաք ջրեր 42--1005--

շատ

տաք

չրեր

չրեր: 1002--հռացող

-

Ըստ վարքի-ռեժիմի աղբյուրները կարող են լինել կայուն, անկական աղբյուրներ, որոնց ծախսը տարվա ընթքացքում միշտ նույնն է (շրինավ՝ ՀՍՍՀ Հրաբխային բարձրավանդակումծնվող աղբյուրները): Կան էլ այնպիսիները, որոնք տարվա ընթացքում միշտ չէ, որ գործում են տալիս, իսկ ամոանբ են. ջրառատ ժամանակաշրջանում առատ ջուր են: անկայուն ծախսով աղբյուրիսպառ չորանում Սրանք կամ ձմռանը

յուն

Աղբյուրների վարբը կախվածէ սնման աղբյուրներից: Ըստ ծախսի փոփոխության աստիճանի Ա. Մ. 0վչիննիկովը (1955) առանձնացնում է աղբյուրների Հինգ խումբ՝ Հիմք ընդունելով առավե(ազույն ն նվազագույն ծախսերի փոխճարաբերությունիը: 1. խիստ մնայուն՝ առավելագույն ն նվազագույն ծախսերի ճարա-

ներն

են։

բերությունը՝ 1:1

-

Մնայուն՝ 1:1--1:2 Փոփոխական՝1:2--1:10 4. Խիստ փոփոխական՝ 1:10-1:30 5. 1:30--1:-Հ Բացառիկ փոփոխական՝ Վերջին խմբերը սովորաբար ճանդիպում են օդափոխման (աէրացիայի) զոնայի աղբյուրներում. օրինակ՝ լանջային-ղդելյուվիալ ծագման աղբյուրները: Մախսի մեծ փոփոխություններով աչքի են ընկնում նան կարստային շրջանների աղբյուրները: Օրինակ՝ Ղրիմի Այան աղբյուրի առավելագույն ծախսը երբեմն 600 անգամ շերազանցում է նվազագույնին։ Աղբյուրներիդասակարգումըըստ միներալացման աստիճանի տե՛ս 2.

3.

ատոր: Վ

Շ

21.

ՀԱՆՔԱՑԻՆ

ՋՐԵՐ

Հանքայինեն կոչվում այն չրերը, որոնք երկրի խորքից

դուրս

են

բերում չրի մեջ լուծված ջիմիական զանազան տարրեր ու միացություններ, որոնք ֆիզիոլոգիական ներգործություն ունեն մարդու օրգանիզմի վրա Սրանք սովորաբար բուժական նպատակներովեն օգտագործվում: կան շատ ջրեր, որոնք պարունակում են զանազան աղեր, բայց ֆիզիոչունեն, լոգիական ազդեցություն Դրանք բարձր միներալացված չրեր. են՝ աղաջրեր (946601), բայց ոչ Հանքային չրեր: Ակադ. Վ. հ. Վերնադսկին միներալացված ջրերի միներալացման ստորին սաճմանը Ճամարում է 1 գ/լ-ը, վերինը՝ 50 գ/լ: Բնության մեջ շատ են այնպիսի աղբյուրները, որոնք փոքր միներալացում ունեն, բազց պարունակում են ռադիոակտիվ տարրեր, որոնցով ազդում են մարդու օրգանիզմի վրա, ուստի դասվում են Հճանքայինչրերի շարքը: Հանքային ջրերի քիմիական բաղադրությունը կախված է տվյալ երկրի երկրաբանականկառուցվածքից, ապարների կազմից, Հրաբխային պրոցեսներից, մագմայից անջատվող գազերի, կուսական (լուվենիլ) չրերի ազդեցությունից:

Հանքայինջրերը պարունակում են նան գազեր, որոնց քանակն ու բաղադրությունը սերտորեն կապվում է ինչպես Հրաբխային, այնպես էլ փոխակերպության (մետամորֆիզմի) Հետ. Մագմայից անջատվող ԷԼշՏ ն այլ գազեր, լուծվելով չրի մեջ, մեծացնում են չրի

ՇՕշ, ԼԸ),

ագրեսիվ ճատկանիշները։ Ազոտի, չրածնի հ մասամբ ածխաթթու գազի բարձր պարունակությունը

պես նի,

ցույց

է տալիս,

որ

ճանքային ջրերը

մեծա-

են զոնայում:Ածխաջրածօդափոխման-օքսիդացման ձնավորվում

ծծմբաջրածնի, քլորի,

ֆտորի միացություններով Հարուստ ջրերը ՝

ձնավորվում

են

ներում:

խորը շերտերում՝ վերականգնմանոնակցիայի պայման:

Հանքային չրերը ըստ միներալացմանլինում են՝ թույլ միներալացգ/լ), քիչ միներալացված(2--5 գ/լ), միջին մինեհրալացված (5--15 Գ/լ), բարձր միներալացված(15--30 գ/լ) ն աղային (30--150 Գ/լ), քունդ աղային (150 գ/լ ն ավելի): Խմելու Համար օգտագործում են 2--20 գ/լ միներալացմամբ Ճանքային չրեր: Ըստ իոնների կազմի առանձնացնում են՝ Քլորիդային (Ը), Ճիդբոկարբոնատային (1ԼՇՕ»-), սուլֆատային (50.7-), նատրիումային (ԱՅ-), կալցիումային (ԸՅՀ), մազնեզիումային (Ղջ2-) անիոնների ն կատիոնների տարբեր զուգակցություններով չրերը: Ըստ գաղերի ն ռանձին տարրերի գերակշոությանՀանքային ջրերը կարող են լինել ածխաթթվային, սուլֆատային (ծծմբաջրածնային ), ազոտային, բրոմային, յոդային, երկաթային, սիլիկատային, ռադիոակտիվ ռադոնային ն այլն: ջրերի կազմը արտաճալտում են 4ճակիրճկերպով՝Մ. ԿուրՀանքային ն է. տովի առաջարկածբանաձնով: Սկզբում տրվում է գակարատենսի զերի (ՇՕշ, ԷՏ) ն ակտիվ տարրերի (81, ), Էճ, ՃՏ ն այլն) պարունակությունը, ապա միներալացման աստիճանը (ն) գ/լ-ով, այնուճեւտե կուռորակի ճամարիչում գրվում են գերակշոող անիոնները, Հայտարաբրում՝կատիոնները, ճարաբերականճամարժեք Չը-ով։ Վերջում նշվում է ջերմաստիճանը(1-Ը) ն ջրածնային ցուցիչը (քբէԷԼ)/։ 0րինակ, Արզնու Ճճանքայինջրի բանաձնը ( աղբյուր 15) Հետնյալ տեսքն ունի՝ ված (1--2

ա-

ՀՕչ

2,

,1ջլՇ ԽԱ.ԻՔ 22ԼՇՕ525 ինք 14

թԷԼ»-6,0:

երիտասարդլեռնային երկրներում (Ալպյան դոտի) մեծ տարածում ածխաթթվային չրերը. վերջինիս պարունակության շնորչիվ կարբոնատները եռանդուն կերպով լուծվում են ջրում ն երբ ջրերը դուրս են գալիս երկրի մակերնույք, ածխաթթու գազը ցնդում է, լուծված կարբոնստում աղբյուրի ելքի մուտ, առաջացնատներըջրից անջատվում են նելով տրավերտինի շերտ: Արարատիշրջանում տրավերտինի Հսկայա-չ կան կուտակումներ կան, որոնք այժմ օգտագործվում են որպես ցեմենունեն

ու

տի «ումք:

Այն ջրերը, որոնք պարունակում են ռադիոակտիվ տարրեր, կոչվում են ռադիոակտիվ ջրեր (օրինակ՝ 8խալտուբոն):Ռադիումիատոմը, ճառադայթելով զ մասնիկներ, վերածվում է ոադոնի (ռադիումի էմանացիա): Այն ջրերը, որոնք պարունակում են ռադիումի գազային էմանացիան, կոչվում են ռադոնային աղբյուրներ. Այն աղբյուրները, որոնք ա-

ղերի լուծույթում ունեն ռադիում, կոչվում են ռադիումային: Բացի ռադոնից ռադիումից, մի շարք աղբյուրներ պարունակում են ուրան, թոբիում, մեզոթորիում: Ռադիոակտիվչրերը մեծապես կապված են թթու ննրժայթուկների ճետ, որոնց մեջ ոադիոակտիվ տարրերն ավելի շատ ու

են

(գրանիտներ): ՍՍՀՄ

տարածքում ճանքային ջրերն առաջացնում են մարզեր ու շրջաններ: Ընչպես նշվեց, ածխաթթվային չրերը տարածված են երիտասարդ լեռնային շրջաններում, որտեղ մեծ տարածում ունեն ներժայթուկները (կովկաս, Պամիր ն այլն) Ազոտային ջրերը լայն գոտի են կազմում ածխաթթվային դոտու շուրջը. սրանք լայնորեն տարածված են

ն քլորիդ-կալցիումաՏյան-Շանում, Ալքայում:Քլորիդ-նատրիումական

կան-նատրիումականչրերը ճատուկ են պլատֆորմներին՝ արտեզյան ավազաններին։ Սծմբաջրածնային ջրերը սերտորեն կապված են նավթային շրջանների ճետ: Ռադոնականն երկաթային աղբյուրները րածվում են այնտեղ, որտեղ բյուրեղային ն փոխակերպական(մետամորֆային) ապարներկան (Կարելիա, Ուրալ, Դոնեցկն այլն): ՍՍՀՄ-ում ճանքային ջրերով Հարուստ ն մեծ Հոչակ վայելող շրջան եսենէ Հյուսիսային կովկասի ճանքային չրերի շրջանը (հկիսլովոդսկ, ն տուկի, Պյատիգորսկ,ՄիներալնիեՎոդի այլն): ՍովետականչայաստանըՀարուստ է ճանքային ջրերով, որոնք մեծամասնությամբ ածխաթթվային են: Ջերմուկի ջրերը քիմիական բաղադրությամբ ածխաթթվային ճիդրոկարբոնատային-սուլֆատ-նատրիումական են, շատ նման են Չեխոսլովակիայիկառլովի-Վարիիչրերին ն լայնորեն օգտադործվում են ճոդացավերի, նյուքափոխանակմանխախտման, սննդառականօրգանների, փայծաղի, նյարղային ն այլ ճիվանդությունների բուժման նպատակով: Հրազդանիկիրճում, երնանից ոչ Ճեռու Արզնու Հանքային չրերն են: Սրանք պատկանում են ածխաթթվային նատրիում-քլորիդա-Ճճիդրոկարբոնատային տիպին, որոնք օգտագործվում են սրտանոթային, սւտամոքսա-չաղիքային ճամակարդի, լյարդի, լեղապարկի, կանացի «ճիվանդությունների բուժման Համար: Լայնորեն օդտաղործվում են Հանքավանի, Բջնիի, Դիլիջանի, Աճի, Արարատի,Տաթնի ն այլ ջրերը Առայժմ օգտագործվում է ջրերի պաշարներիփոքր մասը, «եռանկարում ջրերն ավելի ռացիոնալ են օգտագործվելու: տա-

22.

Ճնշումային Ցջրաստատիկ ճնշում: Հ-

Վ

ՃՆԵՈՒՄԱՏՔԻՆ

(ԱՐՏՆԶՅԱՆ)ՋՐԵՐ

կոչվում միջշերտայինայն ջրերը, որոնք ունեն ֆրանսիական Այս չրերն անվանում են արտեզյան՝

ջրեր

են

Արտուա պրովինցիայի անունով, որտեղ առաջին անգամ օգտագործել են

դրանք:

Արտեզյանչրերի առաջացման Համար անչրաժեշտ է, որ ջրատար շերտը հրկու կողմից սաշմանափակված լինի ջրամերժ շերտերով, որ ջրատար շերտը սնվի ռելիեֆի ավելի բարձրադիր մասերի մակերնութային չրելով ե, վերջապես, ամենակարնորը՝ջրատար շերտի ազատ մակերնույիը (պիեզոմետրիկմակերնույթ) ավելի բարձր լինի, քան տվյալ վայրի մակերնույթը (նկ. 20):

Հ

Նկ.

20.

Արտեզյանջրի առաջացմանսխեման սինկլինալային զոգավորությունում:

ինչպեսցույց

է տալիս նկարը, ջրատար շերտը երկու ջրամերժ շերէ, տերի արանքում որի ազատ մակերնույթը նշված է կետագծով։ ԱկԳ ներն է, որ Ա, Բ, սհփական ճնշմամբ պետք Հորատանցքերիցչուրը է շատրվանի, որովճեւտն երկրի մակերնույթն է, քան ստորերկրյա չրի ազատ մակերնույթը.

կետում ավելի ցածր կետում չջուրը կբարձրանա մինչն երկրի մակերնույթ, բայց չի շատրվանի, իսկ Ե կետում ջուրը կբարձրանա մինչն ստորերկրյա ջրի աղատ մակերնույքի բարձբությունը ն այնտեղ կմնա, որովչճետն երկրի մակերնույթն այդ կետում ավելի բարձր է, քան ստորերկրյա չրի մակարդակը (պիեզոմետրիկմաայդ

Դ

կարդակը):

Արտեզյանջրերը սովորաբար տեղադրված են սինկլինալային գոդավորությունների մեջ, ինչպիսին Արարատյաննէ, սակայն Հնարավոր են այլ կառուցվածքներնս (նկ. 21): Այստեղ ջրատար շերտը ճատվել է տեկտոնականխախտումով, ստեղծվել է չրի ճնշում: Ակներն է, որ Ա կետից մինչն Բ կեւոր ամենուրեք երկրի մակերնույքն ավելի ցածր է, քան ստորերկրյաչրի ազատ մակերնույթը, ուստի որտեղ էլ Հորատանցք փորենք, ջուրը շատրվանելու է, ընդ որում որքան ճորատանցքը մոտ լինի

կետին, այնքան շատրվանըուժգին կգործի: երկրակեղնիկտրվածքում կարող են լինել ջրատար մի քանի Ճորիզոններ, ինչպես Արարատյանարտեզյան ավազանում է: Յուրաքանչյուր

Ա

'

՝-

1,1

Պ

շերտում չրի ազատ մակերնույթի մակարդակըտարբեր կարող եթե այդ Հճորիզոնները միմյանցից մեկուսացած են ու նրանց միջն կապ չկա։ եթե նրանց մեջ Ճաղորդակիցանցք բաց անենք, ապա ջրերը կխառնվեն այնքան ժամանակ, մինչն որ երկու ճորիզոններում էլ ջրի ազատ մակերնույթը նույն մակարդակնընդունիչ կարողէ ն այսպես լինել՝ ասենք ստորին շերտի ջուրը ցածր մակարդակունի, իսկ վերինը՝ Համեմատաբար բարձր: եթե վերին շերտի մեջ արտեզյան աղէ ստեղծվել ն ջուրը շատրվանում է, ապա ավելի խորը Ճորատեբյուր ճետո լուց ջուրը կարող է կորչել, շատրվանը դադարում է գործելուց այն պատճառով, որ ստեղծված անցքովվերին Հորիզոնից ջուրն անցհում է ստորին ճորիզոն, որովճետն այնտեղ ճնշումը թույլ է: ջրատար

է լինել,

ՆՀ.

21.

Արտեզյանչրի առաջացոմբ տնկտոնական խզվածքիմիջոցով:

Արտեզյանջրերը մեծ մասամբ անուշաճամ են ն լայնորեն. օգտագործվում են ժողովրդական տնտեսությանմեյ՝ խմելու, ոռոգման ն արդյունաբնրականնպատակներով: չաճախ միջշերտային արտեզյան ջրերի վերին Հորիզոններըպարունակում են անուշաճամչրեր, իսկ րին Հորիզոնները աղաճամ։ Այս դեպքում Ճորատանցքփորելիս պետք է շատ զգույշ լինել, որպեսզի տարբեր ճորիզոնների ջրերը չխաոնվեն իրար: Դրա տիպիկ օրինակը Արարատյան ավազանն է, որի վերին Հորբիզոններիչուրը քաղցրաճամ է, իսկ ներքին չորիզոններինը աղաճամ: ստո-

Արտեզյան չրերը լայնորեն օգտագործվում են Ռուսական ճարթության տարբեր մասերում, Ֆրանսիայում(Փարիզի արտեզյան ավազան), ԱՄՆ-ում, Ալժիրում, մերձարնադարձայինու արնաԱվստրալիայում, դարձային շատ երկրներում, ՍովետականՀայաստանընս Ճճարուստէ

արտեզյան ջրերով: Բացի Արարատյանավազանից արտեզյան ջրեր են ճայտնաբերված Շիրակի դաշտում, Սնանի, Սիսիանիդոդավորություննեիում ն այլ վայրերում: Վ 28.

ՍՏՈՐԵՐԿՐՑԱ

ՋՐԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ

ՈՒ

ՇՐՋԱՆԱՑՔԻԾԸ

Աղբյուրների մասին խոսելիս նշվեցին դրանց ջրերի դասակարգսկզբունքները. նույնը պետք է ասել նան ստորերկրյա այլ չրերի վերաբերյալ: Արդեն անվիճելի է, որ ստորերկրյա ջրերն ունեն զոնայական րածում յուրաքանչյուր բնական զոնային Հատուկ են որոշակի ծազման, վարքի քիմիական կազմի չրեր: Վ. Ս. հլյինը տվել է ՍՍՀՄ եվրուղական մասի ստորերկրյաչրերի սխեման, որի մասին արդեն նշվել է։ ման

տա-

ու

24.

ՍՏՈՐԵՐԿՐՑԱ

ՋՐԵՐԻ ԴԵՐԸ ՖԻԶԻԿԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՊՐՈՑԵՍՆԵՐՈՒՄ

ջրերը երկրակեղնում անդադարշրջանառություն Ծ ՎԱռորերկոլա ֆիզիկա-աշխարչագրական տարելով ակտիվ մասնակցություն կա-

ունեն

պրոցեսներին, Այդ պրոցեսներից են՝ սուֆոզիան, կարստային երնույքները ճաշճացումը: Սուֆոզիանգետնաջրերիկողմից կատարվող քայքայիչ աշխատանքն է, ստորերկրյա էրողիան։ Մանրաչճատիկ. նյութերըտարիներիրֆթաց«ճետ Հեռանում են, ապարների ճարակցականությունըթուլաքում ջրի նում է, ծանրաճակ ուժի ազդեցությամբ Հողաշերտը նստում է, երկրի մակերնույթին առաջանում են մանր զոգեր, սուֆոզիոն ձորակներ, փըլդաշտեր, սողանքային երնույքներ: «Սուֆոզիա» վածքներ,նատեկման 1898 ք.. տերմինը գիտության մեջ մտցրել է երկրաբան Ա. Պ. Պավլեվը ճատերնույթը, երբ լեռնալանջերիաղտնձին վածներ ծանրաճակ ուժի ազդեցությամբ մայր ապարներից պոկվելով սողում են ցած: Սրանք սովորաբար առաջանում են գետափերին կամ թեծովափերին, որտեղ երկրի կտրվածքում ջրատար շերտբ մասն ն ժամանակի ընգետնաջրերը Քությունունիլեռնալանջի ուղղությամբ,

Սողանքկոչվում

է այն

մանրաճատիկ նյութերը թացքում

Հորիզոնի, Հեռացնում են, ջրատար շփման կապակցող ուժերը քովանումեն, ջրա-. փխրունապարների պոկվում ու սաճում են ցած տար շերտի վրա տեղադրվածզանգվածները ու

(նկ. 22): | Սողանքներումատծճումըկատարվուփ է կոր մակերնույքով,որը կոչվում է սաճման մակերնույթ:ՀաճախԷ պատաչում, որ սաչող Հպտ13

վածի վրա լինում են կառույցներ, ամբողջ բնակելի քաղամասեր, նակառուցվածքներ ն դրանք դանդաղսաճում են ցած, շենվաճանգստային Քերի պատերը ձնախախտվումեն, շատերը փուլ են գալիս: Սողանքներ ճանդիպում են նան ՍովետականՀայաստանում՝ Հրազդան, Ախուրյան, Շաղափ ն այլ գետերի ավազաններում: Աղստն,Գետիկ, Սողանքներ զարգացած են Վոլգայի աջ ափին, Սն ծովի կովկասյան ափերին, Ղրիմում ն այլն. Սողանքները բնության արձճավիրքների շարքին են դասվում, ն մարդը ակտիվ պայքար է ծավալում այդ երնույթի դեմ:

Նկ.

դեմ Սողանքնեքի

22.

Նողանքի առաջացմանսխեման,

մեկը ստորգետպայքարի ճիմնական ուղիներից է: միջոցով գետնաջրերի Ճճեռացումն Առաջին ջրամերժ նյա կապտաժի շերտում (գետնաջրիշերտի տակ) փորում են ստորերկրյա թունելներ, որոնցով չրերը Ճեռացնում են, ջրատար շերտբ- չորանում է ն սողանքը դաղարում է գործելուց.Սողանքներիամրացմանըմեծապես նպաստում է ծառային բուսականությունը՝ արմատային ցանցով միմյանց է կա"ում գետնաճողիզանգվածները: կարստային՝ Եբնույթներ:Ջրի քիմիական ներդործությամբ՝Հիդրաշնորչիվ երկրակեղնիՀեշտ լուծվող ապարներում ստացման (չրակցման) են ղդաւտարկություններ՝ քարանձավներ, խոռոչներ, երկրի առաջանում մակերնույթին՝ ձագարաձն փոսեր, կարրեր ն այլ ձներ. «կարստ աԱդրիատիկ ծովի Ճլուսիսային անունը ստացելէ Հարավսլավիայում փին դոնվող կարստսարավանդի անունից, որտեղ այդ երնույթները մեծ զարգացում ունեն: Պետք է ասել, որ անձրնաջրերը օդից լուծում են ԸՕշ դազ, որբ ն ջրին տալիս է թթու ռոնհակցիա կրաքարերը ակտիվորեն լուծվում են նրա մեջ: կարստային երկրներում մթնոլորտային տեղումներն արագությամբ

լ

ներծծվում

երկրի խորքը, Ճոսք չեն առաջացնում: Երկրի խորքում կարստայինքարանձավներումջրի շիթերը առաստաղիցկաթելիս առաջացնում են կրաքարայինպտուկներ՝ ստալակտիտներ.կաթելով քարանձավի ճաւտակին,ջուրը դոլորշանում է, իսկ լուծված կրաքարը բյուրեղանալով մեծացնում Էէ ներքնից աճող պատկաքարի-ստալագմիտի բարձրությունը: երբեմն ստալակտիտներն ստալագմիտները միանում են ն ստեղծում կրաքարային սյուներ ստալագնատներ: քարանձավներումպատերիցՃոսող ջրից անջատվածնրստկրաքարային վածքները զարմանաձճրաշ ՀՃրապուրիչձներ են առաջացնում, ն եթե ջրի մեջ լուծված է երկաթ, քրոմ, պղինձ ն շատ այլ տարրեր, թեկուզն շատ աննչան քանակով, բյուրեղացող կրաքարին տալիս են տարբեր եՇատ քարանձավներմարդու կողմից բարեկարդվում են, ուղիրանգներ: են կառուցվում մարդկանց այցելության Համար: Այդպիսիներիցէ, ներ օրինակ, Նովի Աֆոնի քարանձավը Վրաստանում: Սովետականծժայաստանում գեղեցիկ քարանձավներկան Արփա գետի Ճովտոում, կարելի է դրանք բարեկարգելն դարձնել տուրիստական օբյեկտներ (եկ. 23): են

առաջացող

ու

ու

Նկ.

"

քարանձավ եղեգնաձորիշրջանում: կարոատային

23.

կարստայիներնույթները մեծ տարածում ունեն Մեծ կովկասիարնմբտյան մասում, Ղրիմում, Ուրալում: Աշխարչճումամենամեծ կարատա յին քարանձավը Մամոնտոիայրն է ԱՄՆ-ի Կենտուկի որի ճաՀանգում, դաշլիճների դումարային երկարությունը 200 կմ է։ Այսղեղ 25 Քազկմշ տարածքում նկատվում են կարստային ձներ. երկրի մակերնույթին60-20 Հաղար կարստային ձագար կա: քարանձավների ու: կարստային

չրդանն երում `

ունների դատարվու «Տ.

առ.

է: ՂրիմումՉատիրդաղ ծավալն ամեն տարի մեծանում զանգվածիցըսկիզբ առնող Այան աղբյուրը տարեկան արտաբերում է 19 հազ տոննա լուծված կրաքար, այնպես որ յուրաքանչյուր տարի քարանձավների ծաէ 9 հազ մ3-ով: վալը մեծանում Ճահնացումառաջանում է այնտեղ, որտեղ ստորերկրյա չրի մակարդակն այնքան է բարձրանում, որ Հասնում է երկրի մակերնույթին, լճանում է, Ճաճիճներ մասին ավելի Հանգամանորեն կխոսվի. ջուրը ՀՃամապատասխան բաժնում:

"ի

--

Ն

25.

ՍՏՈՐԵՐԿՐՅԱ

ՎՄարդու

ՋՐԵՐԻ ԴԵՐԸ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՄԵՋ

կյանքում ստորերկրյա չրի դերը գնալով աճում է: նթե աջներում օզտագործում էին միայն աղբյուրների ու չրճորների ջուրը, ապա այժմ, տեխնիկայիզարգացմանշնորչիվ, Հորատման միչոցով թափանցում են երկրակեղնիխոր շերտերը ն այնտեղից դուրս բերում չրի պաշարները: Ստորերկրյաջրերը օգտագործվումեն ջրամատակարարման, նաբերական ն գյուղատնտեսական նպատակներով: Ջրամատակարարման տեսակետիցստորերկրյաչրերն անփոխարինելիեն, եթե կան բավարար քանակի ստորերկրյաչրեր, ապա քաղաքներիու բնակավայրերի չրամատակարարման Համար սրանք ավելի գերադասելի են, քան բաց ջրավազաններիջրերը, որովչետն ներժծանցման ն ծակոտիների միջով շարժվելիս չրերը մաքրվում են կախված նյութերից ու բակտերիաներից: Ստորերկրյաքաղցրաճամ ջրերը, մասնավորապեսարտեզյան չրերը, լայնորեն օգտագործվումեն ինչպես դյուղլատնտեսության(ոռոգիչ չրեր), մեջ. Լեռայնպես էլ արդլունաբերության ու կոմունալ տնտեսության նային երկրներում, ինչպիսին ՍովետականՀայաստաննէ, ստորերկրյա չրերի-աղբյուրների ջուրն ավելի շատ է օգտաղզործվում,սրանց գումարվում են արտեզյանչրերը: ՍՍՀՄ-ում խմելու չրի նկատմամբ որոշակի պաճանչջներեն սաշճ1824--54։ մանվաժ՝ ԼՕՇՆ Խմելուջուրը պետք է լինի անգույն, բավփանցիկ,ունենա 4--155 ջերմաստիճան,չպետք է ունենա տճաճ ճամ ու ճուտ, չպետք է վնասակարբակտերիաներ,աղեր, ծանր մեպարունակի քանակը չպետք է անցնի 1000 մգ/լ: Հայկական տաղներ: բ"ր ժեացորդի ՍՍՀ (ափանձրի տակից դուրս եկող աղբյուրների ջրերը լիովինբավարաե են ներկայացվող աշխարճի լավագույն դապվում պաճանջներին բուի ա-

արդյու-.)

՛

ւ

ւ

չքճբիչարքը'

չրերը, որոնք շրջանպաությունեն կատարում պառբերկթյա ապարների մեջ (գրակիտ,գնեյս, քվարցիտ, իլուրեմուր:բյուրնզային Հ

Այն

ա-

ղային թերթաքար ն այլն), ունեն փոքրըմիներալացում. Ճենց այս չրերն ձլ լայնորեն օգտագործվում են ջրամատակարարմանՃամար: Մարդն, օգտագործելով ստորերկրյա ջրերը, զգալի ներգործություն չ ունենում այդ ջրերի մակարդակի վրա: Այս եղանակով կարող է ճաՃիճը չորացնել, որպիսի միջոցառումը մեր երկրում լայն կիրառություն ու է գտել: չորատանցքերից ջրճորներից ջուրը արձեստական եղանակով բարձրացնում են ու մղում դեպի գետերը, Ճեռացնում տարածքից: ժամանակի ընթացքում գետնաջրերիպաշարները նվազում են, մակարդակն իջնում է, ճաճիճը՝ չորանում. Մեկ այլ տեղ, եթե Հարկ կա գետնաջրի մակարդակը բարձրացնել, գետերից, լճերից, ջրամբարներից ջուրը մըղում են այնտեղ, ուր մակարդակը պետք է բարձրացնել: Միշտ չէ, որ մարդը գիտակցականներգործություն է ունենում գետնաջրերի վրա: Հաճախներգործությունը չդիտակցված է լինում: Օրինակ, տնտեսականնպատակներովՀաճախ անտառըՃատում են, չգիտակցելով, որ ղա առաջացնելու է տեղանքի ճաճճացում: Մեկ այլ դեպքում արտեզյան ճորատանցք են փորում, որտեղից շատրվանող ջուրը շրջապատում բարձրացնում է դետնաչլերի մակարղակը ն տեղիք տալիս ճաճՃացման. Այստեղից պետք է եզրակացնել, որ բնության վրա ներդործելիս պետք է բոլոր գործոնները մանրակրկիտ ու բազմակողմանիորեն ուսումնասիրել, որպեսզի չնախատեսված Ճեւտնկանքները Համեմատաբար Քիչ լինեն: դարում ստորերկրյա չրերի լայն մասշտաբով օգտազործմամբ ժաղում է այդ ջրերի պաճպանությանն ռացիոնալ օգտագործման պրոբլեմը: Հաճախնկատվում են դեպքեր, երբ վնասակար կեղտաջրերը թափանցում են երկրի խորքը, անօգտագործելիդարձնում գետնաջրերը ն միջշերտային չրերը, Բացառվածչեն դեպքեր, երբ ստորերկրյա չրերը վարակվել են բակտերիաներով նկ Համաճարակներ տարածել: Մարոր Հատկապեսբնակպետք է Հետնի ստորերկրյաջրերի անաղարտությանը՝ չության մեծ խտություն ունեցող երկրներում: Վ ԳԼՈՒԽ

/32

ԳԵՏԵՐ

յռ

Լո:

ՉՈՐՐՈՐԴ

»

20.

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

է կոչվում մշտական Հունով Ճոսող բնական ջրչոսքը: Գնեանհրն

առաջանում

են

մթնոլորտային տեղումներից `

ն

չրի ճամաշխարճային

շրջապտույտի կարնոր օղակն են կազմում: Մթնոլորտի խոնավությունը մինչն գետերին Հասնելը կարող է անցնել այլ օղակներ նս՝ դառնալ ստորերկրյա չուր, սառցադաշտ, կուտակվել լճերում ու ճաճիճներում, հ վերջոօվկիանոս է վերադառնում գետերի է առնում, կոչվում է ակունք: Այն Այն տեղը, որտեղից գետը սկիզ: է լիճ, ճաշճիճ:| լինել աղբյուր, երբեմն ակունքը լինում է բավակարող կան անորոշ՝ գետը ձնավորվում է ժամանակավոր Ճոսք ունեցող մի քաչունեն, կամ կարող ջուր նի վտակներից, որոնք տարվա մեծ մասում է սկսվել ճաշճային շրջանից, մի քանի մանր չրճոսքերի միացումից: (եան գետեր, որոնց ակունքը պայմանական է՝ երկու վտակների միացման վայրը. օրինակ, ԱԺ»չր-գետի-ավկունքնայնտեղ է, որտեղ-Արգուն ն Շիրա գետերը միանում են միմլանց, Դեբեդին Փամբակիե Ձորագետիմիացման վայրը ն այլն։ Այն տեղը, որտեղ գետր խառնվում է ծովին, լճին կամ այլ գետի ջրերին, կոչվում է գետաբերան: գետի մե Յուրաքանչյուր գետ ունի վտակներ. վտակը գլխավոր ն վտակների սաճշմանումը շատ թափվող այլ գետ է: Գլխավոր գետի Ճաճախպայմանականէ. այստեղ Հաշվի են առնվում ճովտի ուղղությունը, տեղանքիերկրաբանականկառուցվածքը, չրի ծախսը, ավազանիմեծությունը, ջրագրական ցանցի Հասակը, ճայտնաբերման ճանդամանքայլն: Օ0րինակ,|Անգարան ավելի մեծ գետ է, քան Ենիսեյը, բայց է նրա վտակը, որովճետն կողքից է միանում գլխավոր գեՀամարվում Կամ կարճ է Միսսուրիի Համեմատությամբ» Միսսիսիպին տին: շատ է վոակ, որովչեւտն ավելի ուշ է ճայտնաբերվերջինս Համարվում բայց ն վել ունի ավելի փոքը ծախս: Դա որոշելու լինում են աջակողմյան ն Համար դեմքով պետք է ուղղվել գետի ճոսանքի՝ ուղղությամբ ն տեսռել, քն վտակը որ կողմից է քափվում գետի մեջ, Գլխավորգետի մեջ բքափվողվտակը Վտակները կարգեր ունեն: առաջին կարգի է, վերջինիս մեջ քափվողը՝երկրորդ կարգի ն այլն ՄՔծ գետերն ունեն բարձր կարգի վտակներ, օրինակ՝ Ամազոնը ունի մինչն 17-րդկարգի | Յուրաքանչյուր գետ ունի վերին, միջին, ստորին ճոսանք: Վերին Հոսանքում գետի թեքությունը մեծ է, այն արադաճոս է, կարողանում է խորացնել ճունը: Միջին Հճոսանքումարագությունըփոքրանում է, ճազիվ է կախված նյութերը տեղափոխել, 1ո.տեղ-տեղդիան կարողանում տակվում են, Հուեը չի խորանում ն դետը դալարներ առաջացնելովթափառում է ճովտում, կատաբուժէ միայն կողային էրոգիաւ Ստորին4ոմեծ սանքում արագությունը այնքան է պակասում, որ գետաբերուկների

| միջոցով,

եւոր)

ձախակողմյան:

ԻԼշակները

վտակներ:

:

Հ

,

մասը կուտակվում է ճունի մեջ, գեւտը ստիպված է լինում նոր բազուկներ առաջացնել՝ իր իսկ նստվածքներիմեջ,

ցանց:

վտակներիՀետկազմում է գետային Ակներն որ գետային ցանցի երկարությունը Հավասար կլինի բոլոր Մ վտակների Հաճախճարկ է դումարին: գետիհրկարության գլ ավոր, լինում իմանալ, թն Վաակների երկարությունը ինչ փոխճարաբերության մեջ է գլխավոր գետի երկարության Հետ. այդ նպատակով որոշում են Է. վտակներիզարգացմանդգործակիցը՝ բ ՀԳլխավոր Բո իր բոլոր

է,

է

չ)Լ

'

որտեղ Հ|-ը բոլոր վտակների երկարության գումարն է, Լ.-ը՝ գլխավոր դետի երկարությունը: այդ գործակիցը մեծ լինի, այնքան գետք ' շատ վտակներկունենա, որոշվում է տեղագրականմեծ մասշտաբի Գետերի երկարությունը քարտեզի օգնությամբ. ընդ որում որքան քարտեզի մասշտաբը մեծ լինիլ այնքան գետի երկարությունը ճիշտ կստացվի: Փոքրըմասշտաբի քարտեզներում դետի մանր դալարները արտաճայտված չեն, ուստի երկաբությունը փոքր կստացվի' երկարությունը որոշում են կուրվիմետրի կամ չափակարկինի (Դետի օգնությամբ:յկուրվիմետրըմի գործիք է, որի ծայրին կա փոքրիկ պտուտակ-անիվ.վերչինս սաճեցնումեն գետիվրայովն նրա պտույտների ըստ մասշտաբի որոշում չափվող գծի երկարությունը: Ջափա՛Քանակով են Հաստատուն ասենթ բացվածք, կարկինով չափելիս նրան տալիս մմ ն դրանով թայլում գետի երկարությամբ, ճաշվում քայլերի քանակը ն ըստ մասշտաբի որոշում դետի երկարությունը: Այս եղանակի թերությունն այն է, որ դալարներում կարկինը չափում է ոչ թե աղեղի, այլ նրանձգող լարի երկարությունը: Այդ անճշտությունընվազագույնի Ճասցփոքրըբացվածք: նելուՀամար կարկինինտալիս են Հնարավոր են. գետերը լինում երկարության էլէստ 1. շատ փոքր՝ 10 կմ-ից կարճ 2. փոքր գետեր՝ 10--100 կմ 3. միջակ գետեր՝100--500 կմ 500--1000 4. մեծ դգեւտեր՝ կմ 5. շատ մեծ դետեր՝ 1000 կմ-ից ավելի | ՍՍՀՄ-ում ամենից մեծ տոկոս (95 ց) կազմում են մինչն 10 կմ երկարության գետերը: ՍովետականՀայաստանում գետերի թվի 96 Ֆ-ը կազմում են մինչե 10 կմ երկարությանգետերը, որոնց գումարային եր-

Որքան

երկարության:

գետերի գումարային երկարության67 (0-ն է կազմում, 10 կմ-ից ավելի երկարության 380 գետ կաչ չանրապետությունում ավելի երկարություն ունեցող չորս գետ կա՝ Ախուրյան, Դեկմ-ից բեդ, Հրազդան,Որոտան.դրանցից ամենաերկարը Ախուրյաննէ՝ 186 կմ: կարությունը

բոլոր

(61) Է.ծրկրի շ

Բ

ԳԵՏԻ

ԱՎԱԶԱՆ, ՋՐՀԱՎԱՔ ԱՎԱԶԱՆ, ՋՐԲԱԺԱՆ ԳԻԾ

մակերնույթի այն տարածքը, որի վրա տեղավորված է տըվպալ գետի գետային ցանցը ն բաժանվում է այլ ավազաններիցջրաբաժան գծով, կոչվում է զետի Գետի ավազանի այն տարածությունը, որի վրա թափվածմթնոլորտային տեղումները ճոսք ստանալով Ճճավաքվումեն տվյալ գետի մեչ, կոչվում է ջչրճավաքավազան: Առաջին նույնն Հայացքից թվում է, քե գետի ավազանն ու ջրճավաք ավազանը են մեծ մասի ավազանն ու չրճավաք ավազանը ճամընկնում են, սակայն կան գետեր, որոնք ունեն մեծ ավազան, բայց այնտեղ կան նան փոքր ավազաններ, որոնք անչճոս են ն կապ չունեն գլխավոր գետի ջրչավաք ավազանն ավելի փոքր է, քան գետի ավաՀետ: տիպիկօրինակը0բ գետն է, Այստեղ ՂազախստանիՀյուսիսային մասերում 0բի վտակների միչն կան փակ, անչոս ավազաններ, սնում են անճոս մանր լճերին: որտեղի գետակները վրա առանձնացվում են նան տարբեր օվկիանոսների ու ժովերի ավազանները,որոնք միմյանցից բաժանվում են ջրբաժան գծով: չրբաժանը բաժանում է Ատլանտյան Գլխավոր կամ չՀամաշխարչճային կ Սառուցյալ օվկիանոսների ավազանը խաղաղ ն Հնդկականօվկիանոսննրի ավազաններից:Այն անցնում է չորն Հրվանդանից Անդերին ԿորԱմինչն Բերինգինեղուց, այստեղից Հեռավոր դիլերների ջրբաժանով լնոնային Հաընելքի ն Հարավային Սիբիրի լեռներով, Միջինասիական լեռնաշխարճ, ա յստեղից Սունհզի պարամակարգով դեպի Հայկական արնելյան լեռնային չամակարգերով մինչն Ասեղի նոցով, Աֆրիկայի Այն ջրչավաք ավազանները, որտեղից ջրերը Հասնում են Հրվանդան։: կան ՀամաշխարՀային օվկիանոս, կոչվում են արտաքին ավազաններ, էլ այնպիսիները, որոնք օվկիանոսի Հետ կապ չունեն. դրանք անչոսք կամ ներքին ավազաններնեն (Վոլգայի, Ամուղարիայի): գետային ավագան ընդգրկում է կերնութային ր Յուրաքանչյուր սնման Շատ ստորերկրյա կամ ջրչավաք ավազաններ: Հնարավոր է, որ դրանք միմյանց Հավասարչլինեն: Օրինակ, Մեծամոր գետի մակերկութային չրչավաքը ԱրագածիՀարավային լանչին է կ փոքր տարածություն է զբաղեցնում, իսկ ստորերկրյա սնման ավազանըտարածվումէ

ավազան|

նորի

զանըոի Դրա

ԻՑամաջի

`

նանՇիրակի դաշտում

ու կարսի ռսարավանդում,որտեղ լավաների մեջ ներծծված ջրերը Ախուրյանի Հնագույն Հունով (լավաների տակ թաղված) դուրս են գալիս Մեծամոր (Այղր) լճի մեջ, որտեղից էլ սկսվում է Մեծամորգետը: Գետի ավազանը կամ ջրչավաք ավազանը ունի մի քանի բնութագրիչներ. դրանցից են՝ մակերեսը, լայնությունը, երկարությունը, ձնըչ բարձրությունը,միջինթեքությունը ե այլն: միջին մեծությունը, որն մ Շատ կարնոր բնութագրիչէ ավազանի մակերեսի է կմշչ միավորներով: նույն ֆիզիկա-աշխարչագրական պայմաններում ձնավորվող գետերից այն կունենա ավելի մեծ ծախս, որիս ավազանըմեծ է: | | մեծությունը որոշելու Համար տեղագրալ Գետիջրճավաք քարտեզի վրա այն առանձնացնում են ջրբաժան դծով (ջրբաժան՝ գիծը երկու ճարնան գետային ավազաններըմիմյանցից բաժանող գիծն է նշել, որ լեռնային երկրներում այն շատ ցայտուն է արտաէ): Ռեւտք Ճայտված, սակայն Հարթավայրային, մանավանդ չորային շրջաններում, որտեղ մշտական ճոսք ունեցող գետեր գրեթե չկան, երբեմն լինում է անորոշ Հաճախստիպվածեն լինում ջրբաժանիգիծն անցկացնել պայմանականորեն: դգետավազանը քարտեզի վրա առանձնացված է, չափում էն աւ նրա մակերեսը մի քանի եղանակով: ամենից Հուսալի միջոցով. 1ԸՊլանիմետբի (մակեբեսաչափի) ն կատարելագործված եղանակն է նրա նկարագրությունըե օգտագործման եղանակըտրվում են տեղագրությանն դեողեզիայի ձեռնարկներում: գործիքի բաՄիլիմետբային թղթի օգնությամբ.մակերեսաչավփ է մակերեսը գետավազանի (նան ցանցակայության դեպքում կարելի թղթի օգնուկացած մակերեսը քարտեզի վրա) որոշել միլիմետրային ուրվագիծըգծում են այդ թղթի վրա, ապա 4Ճաշթյամբ: Գետավազանի վում պարագծի մեջ գտնվող խոշոր քառակուսիները, դրանց գումարում մանրերը, մտովի իրար միացնելով կիսատ, ոչ լրիվ փոքր քառակուսիները ն ի վերջո ստանում քառակուսիներիընդչանուր դումարը։ հմանալով քարտեղի մասշտաբը, կարելի է որոշել գետավազանիմակերեսը կմշ միավորներով: Նույն մեթոդով գետավազանիմակերեսը որոշվում է (պալետվանդակացանցունեցող թափանցիկ թիթեղի Մ

արտաճայտվում կան`

վազանի

սա

Բ3.

միլիմետրային,

կալի)միջոցով," միչոցով.բավականճշգրիտ տվյալներ են ւ 3. Կշեռքի

ստացվում կըէ՝ Հետնյալն գնտավազանի Այս մեթոդի էությունը օգնությամբ: շեռքի են կտրում: Նույն ստվարաթղթի վրա ուրվադիծը գծում ու

սովար Լ

6--740

Քղթից կտրում են 10:10 սմ քառակուսիու կշռում, ստացածըբաժանում 1 սմշ ստվարաթղթի կշիոր: կշռում են են 100-ի ն ստանում դգետավա զանի ուրվագծով ստվարաթղթիկշիոր ն բաժանում 1 սմշ ստվարաթղթի են գետավաղանիմակերեսը քառակուսի սանտիմեւտՎշոին, ստանում րերով: իմանալով քարտեղի մասշտաբը, դժվար չէ որոշել նրա մակերեսը կմշմիավորներով.

բշ. Է

12,

տրտեղ Բ-ը ավազանի մակերեսն է քառակուսի միավորներով, ք-ն՝ ավազանի ուրվագիծն ունեցող ստվարաթղթիկշիռը,ք-ն՝ 1 սվշ ստվարաԹղթի կշիոը,ՔՂ2-ն՝ 1 սմ2-ինՃճամապատասխանող Մակերեսը բնության մնե

յ

ԵՐկՐաչափական տարբբական պատկեորնեոռի միջոցով.դետավա-

զանի ուրվագիծը բաժանում են այնպիսի մասերի, որոնք ներկայացնեն երկրաչափականպարզ պատկերներ՝ եռանկյունիներ, քառանկյունիներ, սեղաններ ն այլն. չափում են դրանցից լուրաքանչյուրի մակերեսը, ի վերջո գումարում են միմյանց ն ստանում ավազանի մակերեսը սմշ միավորներով, ապա մասշտաբի օգնությամբ գտնում իրական մակե-

րեսը:

գնտավազան ունի երկարություն ՞՞Ցուրաքանչյուր

լայնություն: 0րկարությունը չափում ակունքից մինչն գետաբերան:եթե ավազանի մակերեսը բաժանենք երկարության վրա, կստանանք միջին լայնությունը։ Ավազանի միջին լայնությունը կարնոր տարր է, որովճետնկարտաէ ճորդացիսկ վերջինս կարնոր բնութագրիչ Հայտում է ավազանի Ման հրնույթներում: մեջ ավազանի ձնը կարնոր ջրաբանական բնութագրման առանձնացնում է ավազանների նշանակությոն Ճինգ տիպ. ամենամեծ 1. միջին մասում զարգացում ունեցող (մակերես զբաՂեցնող), Հ. վերին մասերում ամենամեծ զարգացում ունեցող, 3. ստորին մասերում ամենամեծ զարգացում ունեցողչ 4. այնպիսիավազաններ, որոնք Հավասարաչափ զարգացած են գետի ողջ երկարությամբ, 5. այնպիսի գետավաղզաններ, նեղանում հն: որոնք միջին մասում ունենք երկու Փավասար մակերես ունեցող ավազաններ. ենթադրենք նրանցից մեկը շրջանաձն է, մյուսը՝ երկարավուն: Ակներն է, որ Ճորու

են

ձեր)

ԼՌետերի

ճ.՞Ա.'Ապոլլոը՝ ունիմ Ս

ւ

"Ք

դառատ անձրնի դեպքում շրջանաձն ավազանում բոլոր վտակների չրերը միաժամանակ կշասնեն գլխավոր գետին, Ճորդացումը կարճատնն բուռն: կլինի, իսկ երկարավուն ավազանում՝ թույլ, բայց երկարատեւ Այն դեւտեն ավազանները, որոնք ակունքներում լայն, Հորդացման ալիքը վրա կչասնի Հորդացման վերջում, իսկ եքե ավազանը լայն է գետի ստորին Ճոսանքում, ապա ծախսի առավելագույնը կդիտվի չորդացման սկրզ-

ում:

ջրբաժան դիծը տարբեր գծագրություն Գետավաղանների

2,

է

ունե-

Ամենակարճ ջրբաժան շրջանաձն գետավազանները, Կան: այստեղից էլ ծաջրբաժաններ, որոնք կոտրատված գծի տեսք ունեն. է գործակցի գաղափարը, գում ջրբաժանայինգծի զարգացման է տալիս, թե չըրգործակիցը զարգացման ցույց գծի 1 Ֆրբաժանային բաժանի հրկարությունը որքան անգամ է մեծ նույն մակերեսը շրջափակող երկարությունից. ունեն

ում.

|

շրջանագծի

`

ա

Լ

ԲԷ.

լ

որտեղ Լ-ը ջրբաժան դգծիերկարությունն է, 1-ը՝ շրջանագծի երկարությունը: Ջրբաժանզծի զարգացման գործակիցը՝

Բ-0,282-Ն.. Ի

մակերեսն է: Որքանգետավազանիձնր շատ որտեղ Ի-ը դգետավաղանի տարբերվիշրջանագծից, այնքան ԷԼ-ի արժեքը մեծ կլինի: են այնպիսի ավազաններ: որտեղ աջափնյա ն ձախավփ| նյա վտակների ավազաններիմակերեսները իրարից տարբեր են. այս(ասիմետտեղից էլ ժաղում է դետավազանիանչավասարաչավփության .

Հանդիպում

դաղափարը՝ րիկության) գործակցի

ԽՃԲյ Ք.

-

բ

Բշ

որտեղ Իլ-ը աջափնյավտակներիավազաննէչ Էշ-ը՝ ձախափնյավտակ. «

Խո)

(Գետ րի ջրաբանությանմեջ

զանի

միջին

բարձրությունը,|դրա

շատ

կարնոր բնութագրիչ է գետավա-

ճամար անճրաժեշտէ ձեռքի տակ

ու-

նւ» նենալ տեղագրականքարտեզ, որի վրա կան ճորիզոնականներ: գտնվող միջն Հորիզանականների "որոշումենք երկու Հարնան տարածք68

ների մակերեսները, դրանք բազմապատկում երկու Ճորիզոնականներ միջին արժեքով (հ), ապա ստացված արդյունքը բարձրությունների (գումարը)բաժանում ավազանիմակերեսի վրա. Բյ: հլՀ

ՒԼ, -

Իշ-հչՀ-...Հ Էոհո Է

,

՛

են,

ռրտնո Բլ Իշ, Բո-ըճորիզոնականների միչն ընկած մակերեսներն իսկ հլ, հշ, հոչը՝ երկուճարնան միջին բացարձակ Ճորիզոնականների բարձրությունը, Բ-ը՝ գետավազանիամբողջ | միջին թնքությունը որոշվում է ճետնյալ բանաձեով՝ |

մակերեսը։

Գետավազանի

ՆՀ) ԺԷ1Տ

որտեղ |9, |լ,

հ

շր

ՈՒՑԻաՓեՎ

բ

ն

|ր-ը Հորիզոնականներիերկարություններն ծն, ի-ը՝ Հո-«՛ րբիզոնականների ճատույթը(ճարնանճորիզոնականներինիշերի տար...

ւթյունը)"

Գետային ցանցը ավազանում որոշակի խտությամբ է արտաճայտկարող է գետերի առատություն լինել, մեկ մի մասում Տարածքի մասում` այլ նույնիսկ գետերի բացակայություն: Գետայինցանցի խըէ տալիս, թե մեկ քառակուսի կիլոմետր տության գործակիցը (1) ցույց մակերեսի վրա զտնվող գետերի գումարային երկարությունը որքան է.

ում:

ք--ք կմյկտ,

է, որտեղ Ֆ|-ը տվյալ տարածքում ղետերի գումարային երկարությունն Է-ը՝ խտության ցանցի քարտեզը իսկ կազմելու Համար տեղագրական քարտեզը բաժանում են մանը քառակուսիների (նկ. 24), յուրաքանչյուր քառակուսու մեջ չափում են գետերի երկարուգետային մակերեսին, ստանում թյունը, ապա բաժանելով քառակուսու մեծության Ընտրելով գործակիցների դործակիցը: ցանցի խտության 0,1--0,3, 0,3-ասենք՝ 0,0--0,1, րոշակի աստիճանավորում(սանդղակ), 0,5, 0,5--0,7, 0,7--1,0 կմ/կմշ,ճամապատասխան քառակուսիները միացնում ենք միմյանց ըստ այդ կարգի ն ներկում Համապատասխա գույնով:Այս եղանակով մենք կազմել ենք ՀայկականՍՍՀ գետային ցանցի խտության քարտեզը (1962) (նկ. 25): կիրառական նշանակություն ունի դետային ցանցի խորության քարքարտեզը բատեզը(մասնատման խորության քարտեզ):Տեղագրական

մակերեսը:| Գետային

ո-

`

Նկ.

բրոշ

Ը Է-25

ԽԾՃՋՏ

24.

Լյ

Գետայինցանցի խտուքյան ջարտեզի կազմումը. Ա-- գետային լխտությունըհզոզծերով: ԳՓայ-

Բ.յանցի վանդակներում, ցանցըքախտեզի

մանական նշաններում

0,4--0,6,

4.

բորը

0,6--0,8,

կմ/կմշ.1. խտությունը

5.

0,8--1,8,

6.

1,0--178,

0,0--0,3,

7.

»Ն4:

Ֆ.

0,Ֆ--0,4,

ֆ.

ա ու--

Նկ.

25.

ՀալկականՍՍՀ գետային ցանցի խտության Քարտեզ. խտության աստի-

1. ճՃանավորումը կմ/կմշ.

5.

0,0--0,2,

0,8--1,0

Հ. 0,2--0,4,

7.

1,0-ից

3. 0,4--0,6,

4.

0,6--0,8,

ժանելով քառակուսիվանդակների, յուրաքանչյուր վանդակումչափում ենք գետի Հունի ն մոտակա ջրբաժանի բարձրությունների տարբերությունը (փաստորենգետի խորությունը ճովտում): Ստացածարժեքները խմբավորումենք սանդղակովկ պայմանական նշաններիօգնությամբ ներկում վանդակները:Քարտեզըցույց կտա, թե ցանկացածճատվածում գետը որքանխորն է մխրճվել երկրակեղեի մէջ: կան գետեր, որոնք Համեմատաբար ուղիղ են ձգվում, ծովածքնեթ Քիչ են տալիս, կան գետեր էլ, որոնք առաջացնում են բազմաթիվ դգա5

լարներ (ճարթավայրայինգետեր)վՈրպեսզիցույց տանք, թե գետը ինչքան գալարներ է առաջացնում, Հաշվում ենք նրա գալարականության (16. գործակիցը )-

էյ»-

Լլ

»

|

որտեղ Լլ-ը գետի իրական երկարությունն է, իսկ |-ը՝ գետի երկարությունը առանց գալարների(ակունքի ն գետաբերանիմիջն ամննակարքճ գիծը): կան շատ գետեր էլ, որոնք ճյուղավորվում են, տալիս են բազուկներ: Այստեղից էլ անճրաժեշտէ լինում դաւրս բերել ճյուղավորվածության գործակիցը (1(.)-21Ի-1Լ

ՐԸ»

որտեղ 21-ը բոլոր ճյուղերի գումարայիներկարությունն է, Ն-ը՝ գլխավոր գետի երկարությունը: Գետերը սովորաբար ճյուղավորվում են գետամոտ՝ բերանի դելտայում: եթե գետի ավազանում Ճճանդիպումեն լճեր, ճաճիճներ, աղուտներ կամ այլ լանդշաֆոներ ապա նրանց տեղն այդ (բնականՃճամալիրներ), ավազանում արտաճայտվում է ճամապատասխանգործակցի միջոցով (ւճայնություն, ճաշճայնություն, աղուտայնություն ն այլն). դրա ճամար մակերեսաչափի օգնությամբ չափում են այդ կարգի լանդշաֆտների գումարային մակերեսը ն բաժանում գետի ավազանի մակերեսի վրաւ ԵնԹադրենքգետի ավազանում 30 լիճ կա, որոնց դումարային մակերեսը 170 կմ2 է, իսկ գետավազանիմակերեսը՝ 1500 կմշ,ակներն է, որ լճայնության գործակիցը(1()՝

աա

«ք

կամ 11,3 9:

ԳԵՏԱՀՈՎԻՏ, ՀՈՒՆ, ՈՂՈՂԱՏ

ՄԳետաճովիտր երկրի մակերնույթի այլն երկայնաձիգ գոդավորությունն է, որի ՀատակովՃոսում են մշտական կամ ժամանակավորՃոսք Հովիտը միակողմանիթեքություն ունի գետի ճՃոսանքի ունեցող գետերը: ուղղությամբ: ծագման տեսակետից շատ բազմազան են՝ տեկ-

|Գետաճովիտները

-

Ց7

տոնական, էրոզիոն, նախկին սառցադաշտային ն այլն, որոնք մշակվում են գետի կողմից, ԳետաՀչովիտների ձնաբանությամբ զբաղվում է այստեղ նշենք ճովտի մաբ ). ծրկրաձնագիտությունը (գնոմորֆոլոգիան սերը (նկ. |

46):

ԿՀ

եկ. 26.

4. լանչիստորոտ,

Ա.

ԿՀ

ողողատչ, լանչ,6. դարավահդ,Հովտի եզր:

ԳետաՀովտիմասերը. 5.

'

լ

լ

1.

ճատակ,

Չ.

ճուն,

3.

2.

-

ամննացածր մասն Հատակ. Հովտի

է՝ ճունի «եւո միասին: Լեռնային գետերի ճատակը լավ զարգացած չէ, Հովտի լանջերը բարձրա-չ նում են ունից, շաւո դեպքերում Հնարավոր չէ անդամ արաչետ-կածան գետերի չովիտները լայն են, Հատակը՝նույնստեղժելվ Հարթավայրային տասնյակ, երբեմն ճարյուրավոր կմ։Ղ պես,մի՛քանի "

Բ.

Հուն

Հովտիճատակի այն

է, որն անմիջապես լցված է դետի Ճճոսողչրով, այլ կերպ գետի ջրով թրջված մասն զ Առնային գետերի ճունը անփոփոխ է լինում, գետի դարերով նույն 4ունով է գեՀոսում: Հարթավայրային գետերի մոտ այլ պատկեր ենք տեսնում. է ՀովտիՃաւտակին, կարող է եվ գալարներ առաջացնելով քափվառում ամեն կուգնետաբերուկների տարի ճունը փոխել։ Այդ տեղի է ունենում տակման Հետնանքով։ խուանխեգետը Չինաստանումբազմիցս աղեւտների պատճառ է դարձել՝ ճորդացման ժամանակ փոխելով ճունը երբեմն Ճարյուրավորկիլոմետրերով: մասն

ասաժ՝

Ողողատ(պոյմա). գետաճովտիՃատակիայն

որ ճորդացումների կամ վարարումներիժամանակ ժամանակավորապեսժածկվում է ջրով: նրբ գետի ծախսը պակասում է ն ջուրը տեղավորվում է աստիճանաբար չորանում է: ՀարթաՀիմնական ճունի մեջ, ողողատը ունենում մեծ է մի քանի, երբեմն էլ տասնգետերիողողաւոը վայրային յակ կիլոմետրըլայնություն, ծածկվածէ լինում մարգագետիններով, ճա-

Գ.

ճիճներով: Գ. Լանջիստոբոտ.

մասն

է,

ի

դետաչշովաիլանջի .

ու

Հատակի անցման տեղն '

որտեղ կուտակվում են լանջից իջած նստվածքները. ռսովորաբաթ կազմված է փխրուն նստվածքնեռից: Ե. Լանջ. գետաճովտի լայնակի կտրվածքում լանչը Ճճովտիամենաթեք մասն է։ Լեռնային դետաճովիտներումսրանք մեծ թեքություն ունեն, Ճոսող ջրերի ներգործությամբ արագ ողողամաշվում են: չարթավայրային գետաճովիտներում լանջերը փոքրաթեք են, երբեմն՝ նույնիսկ է,

աննկատելի:

ց. Հովտի եզո. Հովտի եզրը լանջի ամենաբարձրմասն է: Խոր գետներում, Հատկապես խնձաճովիտներում (կանիոն) եզրը շատ սոաճով|

ցայտուն է արտաճայտված, զառիթափ քարափներովիջնում է ցած: Ւ. Դաբավանդներ. գետաճովիտներիլանջերին Հանդիպում են շատ երկայնակի Հարթակներ. սրանք գետի նախկին չունի կամ Հովտի ճասոակի մնացորդներն են։ Գետը, կատարելով խորքային էրոզիա, խորացել է ճովտի մեջ, նախկին Հատակի մասերը մնացել են որպես մնացորղներ (ավելի մանրամասն տե՛սստորն):

/2-3 `

29.

ԳԵՏԱՀՈՎՏԻ ՋԵՎԱԶԱՓԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԸ

1`եթեդետի ակունքից սկսած մինչե

ճունը ուղղաճայաքը դետաբերան

կողքից պատկերենք ճարթության վրա, կրաՃարթությամբ կտրենք տացվի գետի երկայնակի կտրվածքի տրամատը պրոֆիլը): իսկ եթե դգետաճովիտըկտրենք դետի ճոսանքին ուղղաճայաց ճարթությամբ, կըսսռանանք Հովտի լայնակի կտրվածքը (նկ. 26): Այդ կտրվածքում մեղ ամենից շատ ճհտաքրքրում է ճունի Հատվածքը, որն անվանում են դգեվտաճունիկենդանի կտրվածք: կենդանի են անվանում այն պատճառով, որ կտրվածքովանընդճատջուր է անցնում: կենդանի կտրվածքում ձնաչափական տարրերիցեն գետի լայնությունը, միջին խորությունը, առավելագույն խորությունը, կենդանի կտըըվածքի մակերեսը, թրջված պարագիծը, Հիդրավլիկ շառավիղը, Ճունի ձեվը, խորդուբորդությունըն այլն: Եթե գետը շատ լայն չէ, ապա նրա լայնությունը չափում են մետաղյա ժապավենով: եթե գետը լայն է, ն

ա-

պա

դիմում

են

եռանկլունաչափու-

թյան օգնությանը (նկ.22): Մեկ ա«են ՃՆեԸ փին ընտրում կետերը,

Նկ.

Գետի լայնության որոչումը գնողեղիականեղանակով:

27.

նրանց ճեռավորությունըճշգրիտ չափում են ժապավենի միջոցով, ապա են 8 կետը ն անկլունաչաՀչ ճՃկետի դիմաց, գետի մլուս ափին ընտրում փի միջոցով չափում են ՃԹԸ անկյունը: Եթե ուղղանկյուն եռանկյան մեջ Ճայտնի է գ անկյունն ու ՃՇ կողմը, դժվար Հէ Ճաշվել նան Նթ կողմբ՝ գետի լայնությունը.

Ճ8--/Շէքա:

միջին խորությունը ստանալու ճամար Ճթ ԸՏեռի

գծի երկարությամբ

որոշակի Ճեռավորություններիվրա չափում գետի խորությունները (հ. հշ, հչ հո), ապա որոշում սրանց միջին թվաբանականը՝ են

մլլ"՞

հւԷհչ-Է հէ.

ր

Հե

ո

եթե դետի խորությունը6 մ-ից պակասէ, ապա այն չափում են չափաձողերիմիջոցով, 6 մ-ից ավելի խորությունների դեպքում՝ խորաչափերի (լոթերի) ն ավտոմատ խորաչափերի(էքոլոթերի) միջոցով, կենդանիկտրվածքիմակերեսը (0) գետի լայնության (8) ն միչին Խորության (հչչ) արտադրյալնէ՝ |

օ--Թհ,չչ:

եթե ճշտությամբ չափված են խորությունները ն մասշտաբովզծվաֆ է կենդանի կտրվածքի պատկերը, ապա մակերեսի մեծությունը կարելի է չափել մակեձրեսաչափի (պլանիմետրի ) օգնությամբ: կենդանի կտրվածքի մակերեսը գետաբանությանմեջ չափազանջ մեծությունից է կարնոր ցուցանիշ-բնութագրիչ է, նրա ն ջրի արագության կախված չրի ծախսը: կենդանի կտրվածքիմակերեսը փոփոխվում է խոբության փոփոխությանը զուգընթաց, այսինքն չրի մակարդակիբարձէ. գետի րացման Հետկանքով կենդանի կտրվածքիմակերեսը մեծանում կենդանի կտրվածքիմակերեսի կապը արտաճայտչրի մակարդակի վում է օՀ1(էԼ) կորի միչոցով (նկ. 28): Այդ կորի սկիզբը կշամընկնի ու

Հ.

Նկ.

28.

Գետի կճնդանի կտրվածքիմակերեսի (Փ) դակի (Ռ1) կապի գրաֆիկ:

ն

մակար-

՝

կտրվածքիամենացածրկետին, ուռուցիկ կողմով ուղղված կլինի վերն: Թրջվածպարագիծը(Ք) գետի կենդանի կտրվածքում Հունի (թրջված մասի) լայնակի կտրվածքի երկարությունն է դետի մեկ ափից մյուսը: ծանծաղ գետերում այն մի փոքր ավելի է գետի լայՀարթավայրային նությունից. սակայն կան գետեր, որոնք ունեն զառիթափ ափեր ն խորն են. այս դեպքում թրչված պարադիծը կարող է կրկնակի, նույնիսկ եռակի երկար լինել լայնությունից: ւո մեծությունը, որն ստացվում է կենդանի կտրվածքի մակերեսի ն թրջվածպարագծի Ճարաբերությունից, կոչվում է ճիդրավլիկ շառավիղ (ճաշված մետրերով).

/

Փ

ռ

-

")

Հարթավայրայինծանծաղ գետերում միջին լսորությունը գրեթե Հա-

վասար է ճիդրավլիկ շառավղին։ Վերջինս լայնորեն գօտագործվում է ճիդրավլիկականճաշվարկումներում, Հատկապես Շեղիի բանաձնում: Զկաչավական կարնոր տարրերից է գետի «Հունիձնր։ կանոնավոր պարաբոլի ձն ունեցող ճունը ամենից լավադույնն է ճոսքի ճամարչ ճունի դիմադրությունը ջրի շարժմանը ամենից փոքրն է, ուստի արճեստական չրանցքներում ճիմնականում լայնակի կտրվածքին այդ ձնն են տա|

լիս:

եթե կենդանի կտրվածքում Ճունը ելուստներ ունի, ապա դիմադրությունը կմեծանա: Հաշվի առնելով այդ, ջրաբանության մեջ մտցված է խորդուբորդությած գործակցի գաղափարը: Հունի խորդուբորդությունների պատճառովառաջանումեն ջրապտույտներ,ճակաճոսանքներն այլն: ա

սնման (Տետերի

(23).

ԳԵՏԵՐԻ

ՍՆՌՒՄԸ

աղբյուրներն են անձրնաջրերը,ձնճալքի չրերը, գետՀ նաջրերը, սառցադաշտերը:Շատ գետեր սկիզբ են առնում լճերից, որոնք ճերթին սնվում են վերոճիշյալ չորս աղբյուրներից:/ իրենց սնման 4իմնական աղբյուրր մքնոլորտային տեղումներն լ Գետերի են, որոնք թափվում են ձյան կամայլ կոշտ տեղումների (կարկուտ, բանջարբուսուլ) ձնով:

անձրնի,

Անձրններթափվում են այն դեպքում, երբ օդի ջերմաստիճանը05ից բարձր է։ Թափվողանձրնաջրերիմի մասը ներծծվում է գետնի մեջ (ներժծանցում), մի մասը գոլորշանում է, իսկ Մյուս մասը Ճոսում է գետնի մակերնույթի վրայով՝ առաջացնելովչրաշիթեր, իսկ վերջիններս միա91

վ գետերի

են Հոսքն սկսվում է Հողի մակերնեույթին տալիս այն ժամանակ, երբ ներծծման թափը (ինտենսիվությունը) ավելի փոջքը է, քան անձրնեի ինտենսիվությունը: Նույն քանակի մթնոլորտային տեղումները մի դեպքում կարող են ուժեղ Ճճոսքառաջացնել, մեկ այլ դեպքում մակերնութային Հոսք կարող է չառաջանալ։ Այստեղ կարնոր նշանակություն ունի անձրնեի ինտենսիվությունը՝մեկ րոպեում թափված տեղումների քանակը (մմ/րոպե)։ Ուժգին չոսքը այն դեպքում է առաջանում, երբ անձրեիինտենսիվությունը ներծծանցմանինտենսիվությունից մի քանի անդամ մեծ է: Դրանքտեղատարավ անձրններն են, որոնք սելավների առաջացման պատճառ են դառնում: Տարվա տաքերկրների գետերի սնման Հիմնական աղեն։ բյուրը Բարեխառներկրներում նս տարվա տաք սեանձրնաջրերն սնման զոնին անձրնաջրերը մեջ մեֆ բաժին ունեն։ Մուսսոնայինկլիմա ունեցող երկրներում, տեղումների առաամոանն են է, անձրնաջրերից: Անձ-. վելագույն քանակը գետերը սնվում են՝ սնման գետերից Ամազոնը, Կոնդոն, նեղոսը, Գանդեսը,Աբնային գետերը ն այլն: Մ Չինաստանը Բարեխառննկ մերձբնեռային երկրներում գետերը սնվում են ձնչալՔի չջրերից։ Այստեղ ձմեռային ամիսներին մթնոլորտային տեղումները է ձնածածկույթ. այն ձյան ձնով են քափվում, որն ճալվում է դարնանային ամիսներին։/Որքանձմեռը երկարատնլինի ն ձնառատ, այնքան չրի պաշարը ձնածածկույթում մեծ կլինի, նշանակում է սնման մեջ կավելանա: Որքանձնճալքը բուայդ չրերի բաժինը գետերի որն լինի, այնքան ճորդացման թափը մեծ-կլինի։ ՍՍՀՄ եվրոպական 5-ը» մասի գետերում ձնչալքի չրերի բաժինը կազմում է Հոսքի 50-80 ուստի գարնանայինՀորդացումը շատ ցայտուն է արտաճայտված: Սովետական չայաստանում ես գետերի սնման պրոցեսում Հալոցքային չրե0-ը դիտվում է դարբի բաժինը մեժ է, ն շատ գետերի Հոսքի 60--70

նալով սկիզբ

ընթացքում

| որտեղ

մուրը,

առաջացնում

Խանը:

՝

ԳարնանայինՀորդացումներիթափը Հատկապես մեծ է դեպի Հյուսիս Հոսող գետերում (Պեչորա, 0բ, ենիսեյ, Մակենզի ն այլն): Գետերի

են գետաբեակունքային շրջաններից ձնչճալքի չրերը մինչն Հասնում նս սկսվում է ձնչալքը ն փասբան, ստորին ճոսանքների ավազանում տորեն գետի ամբողջ ավազանի ջրերը միանգամից են ծով Հասնում,

առաջացնելով կարճատն, բայց բուռն Հորդացում։ Դեպի Հարավ Ճճոսող գետերում (Վոլգա, Դնեպը, Դոն, Միսսիսիպի ն այլն) Հալոցքն սկսվում է Հարավային՝ գետաբերանայինմասերից ն աստիճանաբար ընդգրկում լ միջին ն վերինՃճոսանքները: Մինչն լերին Հոսանքներիցճալոցքային

են գետաբերան, ջրերը Հասնում այստեղ վաղուց ճալոցքը ավարտված է լինում։ Այսպիսով, դեպի Հարավ Հոսող գետերում Հորդացումը ձգված է ու թույլ արտաճայտված: լեռնային երկրներում Ճճորդացումըտնական է լինում, որովճետե սեզոնային ձյան գիծը աստիճանաբարէ բարձրանում լեռները: Օրինակ, Սովետականչայաստանիլեռներում ձնչալբը տնում է մինչն Հունիս միսը: ջրերը որպես գետերի սնման աղբյուր ամենուրեք եմ Ստորերկրյա կ աշխարճադգրական բոլոր լաչնություններում: Բարեխառնլայնություններում ձմռանը երկրի մակերնույթը ամենուրեք ծածկված է ձնածածժկույթով, ն գետերը իրենց գոյությունը պաշպանում են ստորերկրյա չրերի Հաշվին Որպես սնման աղբյուր ստորերկրյա ջրերը ունեն ավելի կայուն վարք (ռեժիմ )։ Ունենալով ավելի կայուն չերմաստիճան, նրանք: իրենց ազդեցությունն են թողնում սառցակալման ու սառցաճալքի պրոցեսների վրա: Բարեխառն, մերձբնեռային ու բնեռային երկրներում ճանդիպում են սառցադաշտեր,որոնք առաջանումեն ձյան կուտակումից: Այդ սաոցադաշտերը ամառային ամիսներին ճալվելով սնում են գետերը: Շատ գետերի կյանքում սառցադաշտային ջրերը վճռական դեր են խաղում (Ամուդարյա, Սիրդարյա, Թարիմ, Կուբան, Թերեք ն այլն), որոնց առավելազույն ծախսը դիտվում է ամռանը: Այս Հանգամանքը չափազանց կարնոր է չորային շրջանների ճամար, որտեղ ջրի ամենամեծ պաէ: ՃանջարկըՃենց ամոանե են այն լճերը, որոնցից գետեր են սկիզբ առնում շատ Աշխարտճում Մեծ լճերը» (ճոսունլճեր )՝ Բայկալը,0նեգան, կԼադոգան,Ամերիկայի եկող գետերն ունեն շատ կայուն վարք. դուրս Սկանը ն այլն։ Սրանցից դա բացատրվում է նրանով, որ լճային ավազանում թափվող նույնիսկ Ճորդառատ անձրնները խոշոր լճի մակարդակը չեն կարող շատ բարձրացնել: Ուրեմն, լիճը գետի ընթացքում Հոսքի Հիանալի կարգավորիչի դեր է կատարում: Գետերի սնման աղբյուրների շարքում պետք է նշել նան մարդու. դերը: ժամանակակից տեխնիկան«Հնարավորությունէ տալիս մեծ մասշտաբի շինարարական աշխատանքներկատարել ն մեկ ավազանից դգետաջրերըշուռ տալ մեկ այլ ավաղան. շատ գետերի վրո ամբարտակներ են չրառատ են կառուցվում, ամբարում ժամանակաշրջանիչրերը՝ կավաջուր ժամանակաշրջանումօգտագործելու ճամար: Արփա--Սնանէ Սնան,. ջրատարի կառուցմամբ Արփա գետի չրերի մի մասը թափվում նան Որոտանիչրերը: շուտով կտեղափոխվեն ա-

սա-

Գետերիսնման

աղբյուրների միջն որոշակի փոխճարաբերություն կա՝ կապված լանդշաֆտի ն գետավազանիկլիմայական պայմանների Հետ:

Տարածքի օդերնութաբանականտարրերի տարեկան ընթացքը իր

որոշակի արտաճայտություն է գտնում գետերի սնման աղբյուրների վարքում՝ ոնժիմում. ՍՍՀՄ գետերի գերազանց մեծամասնությունը Ճորդանում է գարնանը. նրանց սնման մեջ մեծ է ձնչալքի ջրերի դերը: ՛՛Բ Գետըկլիմայի ֆունկցիան է. այսպես է բնորոշել Ճայտնի կլիմայաղետ Ա. ի. Վոյեյկովը։ նա առաջինը գետերը դասակարգեցըստ սընման աղբյուրների՝ Հիմք ընդունելով կլիմայական գործոնը, ն բոլոր գետերը խմբավորեց չորս տիպի մեչ՝ ճալոցքային ջրերից, անձրնաջրերից, ձնճալքից անձրնեներից,սառցադաշաերիցսնվող գետեր: ու

1.

Ա.

Գետեր, որոնք սնվում են ճալոցքային շեց

Գետեր, որոնք

ստանում

՛՛

դաշտավայրերի կամ մինչե բարձրություն ունեցող լեռների ճալվող ձյունից: Սրանցից են Սիբիրի Հյուսիս-արնելքի գետերը՝ կոլիման, ՍտորինՏունգուսկան, Ցու-. ն այլն, որոնք ունեն կոնը (Հյուս. Ամերիկա) ցայտուն արտաճայտված պարնանային ճորդացումներ, անցնում են սառած դգետնաճողերիվրա-չ. : ցով, ն ջրի ներծծումը շատ աննշան է: են լեռներում Հալվող ձյունից ու բ. Գետեր, որոնք ջուրը ստանում սառույցից. Այս տիպը ցայտուն արտաճայտված է Միջին Ասիայում՝ ն այլն: Սրանք Ճճորդանումեն ամՍիրդարյա,Զերավշան Ամուղդարյա, տանը, որը ոռոգման տեսակետիցմարդու ճամար մեծ առավելություն է: Գ. Գետեր, որոնք 4ճիմնականումսնվում ճն գարնանային կամ ամռան սկվբի ձնճալքից ե տարվա տաք սեզոնում քավփչավփով՝ նշանակալի է Խիստ ն ձնառատ ձմեռնեԱյս տիպը յուրաճատուկ վող անձրններից: րով երկրներին, Հորդացումը կապված է ձնճալքի Հետ. Այդ գետերից են՝ Օբը, Ենիսեյը, ՍՍՀՄ Եվրոպական մասի գետերը, Սկանդինավիայի, Միացյալ նաճանգների «Հյուսիսայինմասի գետերլըոՄ 5. Գետեր, ոբոնք սնվումեն անձոնաջոերից են ամռանը: Դ. Գետեր, որոնք սնվում են անձրններից ն ջրառատ ն են մուսսոնային չշբրարնհադարձային Այս տիպի դետերը Հանդիպում ջաններում՝ Ամուր, Նեղոս, Գանդես,կոնդո, Արնելյան Չինաստանիգե«տերը: ՏՊ. Գետեր,որոնք սնվում են առավելապեսձմեռային տեղումներից. տեղումները Ճավասարաչավ են բաշխսվածտարվա ընթացքում: Ամառային ամիսներին գոլորշացումը մեծ է, ոչ մեծ Հորդացում նկատվում է ձմեռային ամիսներին: Գետերիմակարդակի տատանումներըմեծ չեն:

մ

ջուր

են

'

Սրանցիցեն Սենան, |ուարան, Մաասը, Վեզերը, չռնենոռը,էլբայի

բին

Հոսանքները ն

ստո-

այլն:

Ջ. Գետեր, որոնք սնվում են ձմեռային առատ տեղումներից. ամեն։ են, ամռանը. Այս գետերը ձմռանը ջրառատ ղանը տեղումները քիչ են: ճոսքը պակասում է, նույնիսկ շատերն իսպառ չորանում Վերոչճիշ-

տիպին են վերագրվում Հարավայինիտալիայի, Սիցիլիայի, Թունիաի, Մարոկկոյի, Կալիֆոռնիայի, Չիլիի, նոր-Ջելանդիայի գետերը: է. Գետեր չկան կլիմայի չորության պատճառով: Դա անապատների զոնան է՝ Սաճարան, կալաճարին, Արաբական անապատները, Արալկասպյան անապատները:Հանկարծակի տեղումների դեպքում բալկանեբում առաջանում են ժամանակավորգետեր, որոնք զոդավորության ճասնելով չորանում են: ու 3. Գետեր, որոնք աննշանսնում ունեն ձնճալքից անձբենԵրից

յալ

Ր. Չորացող գետեր. ձյան բարակ ծածկոցի, ինչպես

նան

ոչ

տնա-

են, ն գետերը չորանում կան անձրնեներիջրերը արագությամբ Հոսում են, թողնելով իրենց տեղում մի շարք մանր լճեր. Այս տիպին են վերա«դրվում Հարավային Պովոլժիեի, Ղրիմի Հյուսիսային մասի, նրգենների մի շարք գետեր: սնման գետեր ննթասառցադաշտային Թ. Գետեր, որոնք սնվում են սառցադաշտերիճատակից դուրս եկող ջրերից, լուրաճատուկ են Անտարկտիդային Գրենլանդիային։Մերձ4.

ու

բնեռային սառցածածկ երկրներում օդի չերմաստիճանն ամբողջ բեն 0«Շ-ից ցածր է, սառցադաշտի ճատակում ճնշման ն շփման 4ետնանքով, ինչպես նան երկրի խորքից բարձրացող չերմության ազդեէ ճալվում ցության տակ որոշ քանակի սառույց ճոսքի վերածվում: տա-

ու

հ.

Վոյեյկովի դասակարգումը 4եւտաղայում մշակվեց, լրացվեց» սակայն արմատական փոփոխումներիչենթարկվեց: Պետք է նշել, որ Խոշոր գետերը սովորաբարխառը սնում ունեն, քիչ են այն գետերը, որոնք միայն մեկ տիպին են պատկանում: Ա.

Ավելի կատարյալ դասակարգում առաջարկել է

Բ.

Դ.

Ջայկովը՝

գարնանային ճորդացման գետեր, տարվա տաք ժամանակամիջոցում երեք խմբի չրառատ գետեր ն վարարման վարքով գետեր: Վերոչիշյալ նա առանձնացնումէ 10 տիպեր, որոնք բավականաչափլրիվ ընդմեջ գրկում են ՍՍՀՄ բազմազան վարք ունեցող գետերը (նկ. 29): 1.

Գարնանային

Հորդացմամբգետեր

Ղազախստանյանտիպ. բնութագրվում է ճորդացման կտրուկ մնացած մասում Ճոսքը շատ փոքր է, նույնիսկ բարձր ալիքով: տարվա 1.

ն

գնտը լրիվ չորանում է: Առավելագույնծախսը մի քանի տասնյակ անգամ գերազանցում է տարեկանմիջին ծախսին:

Չ. Արնեելա-եվրոպական տիպ. բնութագրվում է մեծ, բայց երկաբրատնճորդացմամբ, ամառային ու ձմեռային սակավաջրությամբ, աշնանային ճոսքի մեծացմամբ: Հորդացման առավելագույն ծախսը 10-20

անգամ դերազանցումէ տարեկանմիչին ծախսին:

ժ. Արեմտա-Սիբիրական տիպն ունի ոչ մեծ, ձգվածն ճարթեցված Ճորդացում, մեծացված ամառային-աշնանայինՀոսք ն ձմեռային սակավաջրություն: 4. Արնելա-Սիբիրականտիպ. բնուցագրվում է մեծ գարնանային ճորդացմամբ, ամառային-աշնանային սիստեմատիկվարարումներով ն ձմեռային շատ փոքր Ճճոսքով: 5. Ալթայան տիպ. բնորոշվոմ է ոչ մեծ, ձգված չրագրի (ճիղրոգրաֆի) սանրանմանտիպի գարնանայինՀորդացմամբ, ամառային մեծացված ն ձմեռային փոքրացվածՃոսքով։ 1. Տարվա ժամանակամիջոցում տաք ջրառատ գետեր 6. Հնղավորարնելյան տիպ. բնորոշվում է ոչ մեծ, խիստ ձգված, ,սանրանման տիպի ամառային-աշնանայլին ճորդացմամբ ն գետնաջրերի պաշարի լրիվ սպառման, գետերի լրիվ սառեցման աստիճանինՀասնող փոքր ձմեռային «ոսքով: 2. Տյան-Շանյան տիպ. նման է նախորդին, սակայն տարբերվում է Հորդացման ալիքի լայնույլթի փոքրությամբ ն երկրորդականալիքների ստեղծմամբ տարվա ցուրտ ժամանակամիջոցումՃոսքի պաճպանմամբ' 11. Վարարման վարքով (ռեժիմով)չգետեր 8. Մերձանծովլյան տիպ. ունէ վարարման վարք ամբողջ տարվա ընթացքում: 9. Ղրիմի տիպ. բնութագրվում է վարարման վարքով ողջ տարվա ընթացքում, բայց ի տարբերություն նախորդի, ամառային կամ ամաու

ռային-աշնանային ժամանակամիջոցում վարարումների Ճճազվաղեպեն, ժամանակ Ճաստատվում է սակավաջրություն, գետերը նույնիսկ չո-

այդ

րանում են։ 10. Հլուսիս-Կովկասյան տիպ. բնութագրվում է տաք միջոցում կայուն սակավաջրությամբ: Մ.

ի.

ժամանակա-

ըստ նրանց Լվովիչը(1971) գետերըդասակարգեց

սնման

աղբյուրների՝ Ճիմք ընդունելով այն ճանգամանքը, թե գետերի ճոսքի մեջ սնման բաղադրիչներըինչ տոկոսային Ճարաբերությունունեն: Այսէ

7--740

պես, Հալոցքային չրերի, անձրնաջրերին ստորերկրյաջրերի Համար 1. 80 ընդունեց ճետկյալաստիճանավորումը՝ Յե-ից ավելի, 2. 50--80 Փ ն3Յ. 50 Գցե-իցպակաս: եթե գետի սնման աղբյուրներից մեկը ունի 80 Գը-ից մեծ բաժին, ապա գետը պատկանում է Հենց այդ աղբյուրի տիպին՝ ձնչալքային սնման, անձրնային սնման, ստորերկրյա սնման տիպին, մնացած բաղադրիչներինանվանումներ չեն տրվում: օը, ապա եթե Հոսքի մեջ որնէ աղբյուրի բաժինը կազմում է 50--80 գետը պատկանում է առավելապես ձնչալքի, առավելապես անձրնային, կամ առավելապես ստորերկրյա սնման տիպին: 5000-ից պակաս բաժին ունենալու դեպքում գետը դասվում է խառը սնման տիպին: ինչ վերաբերում է սառցադաշտային սնմանը, ապա աստիճանավորումն այստեղ Հետնյալն է՝ 50 0-ից բարձր սնման բաժին ունենալու դեպքում գետը պատկանում է սառցադաշտային սնման տիպին, 25-50 յ-ի դեպքում` առավելապես սառցադաշտային սնման տիպին, իսկ 25 «0-ից պակասի դեպքում՝ խառը սնման տիպին: Ըստ Լվովիչի դասակարգմանՍՍՀՄ գետերի մեծ մասը պատկանում է ձնչալքային, առավելապես ձնճալքային ն խառը սնման տիպերին: Հետաքրքիրնայն է, որ մաքուր ձնճալքային սնում ունեն ՍՍՀՄ կիսազոնայում կլիմայի անապատային ղոնայի գետերը: Կիսաանապատային չորության պատճառով անձրնկայինչրերը Հոսք չեն առաջացնում, միայն գարնանը ձնճալքի ժամանակ է, որ դետերը սնվում են Հալոցքային չրերով:

Բ. Դ. Զայկովը, Չ. ջրաբաններ

Ս.

Կուզինը, Մ.

հ.

Լվովիչը

գետերի բշասակարգումը,ն

ուրիշայժմ ընդունն

ներ աստիճանաբարմշակեցին ված է զետերը դասակարգել րստ ջրային վարքի (ռեժիմի): Այդ սխեմայում առանձնացվում են 14 տիպեր: Այս տիպերում ցայտուն կերպով արտաճայտվածէ գետերի ձնավորման զոնայականությունը: 1. Հասարակածային տիպ.սնումըմիայն անձրնային է, որն առատ ե Հավասարաչափէ ամբողջ տարվա ընթացքում: Սրանք այն գետերն են, որոնց ավաղաններում տեղումների քանակը 2000 մմ-ից ավելի է, դոլորշացումը՝ մուտ 1000 մմ, Հոսքը տեղումների 50 «ն-ն է կազմում» են՝ Հոսքի մոտ 50 ց0-ը նրանք են տալիս: ռաորերկրյա ջրերն առատ 2. ՄեՐբձճասաբակածային տիպ. ռնումը՝ միայն կամ սավանաների անձրնային, տեղումների մեծ մասը (900--1800 մմ) քափվում է ամառային անձրններիսեզոնում (5--8 ամիս): Ջոր սեզոնում (ձմռանը) գոլորշացումն ուժեղ է, տեղումների բացակայության պայմաններում դետերի ծախսը նվազազույնի է Հասնում, շատերը չորանում են։ Ամռանը գնտի ծախսի առավելազույնն է

նկատվում:

4. ԱՐհադառձային անապատնեւի տիպ.ւոեղումների սակավության պատճառով մշտական գետեր չկան: եղած դեւտերըտարանցիկեն, սընվում են այլ զոնաներում (օրինակ՝ նեղոսը): Տեղատարափ անձրններիը վարող են դոլանալ չորացող գետեր, որոնք գործում են չազվաղեպ: 4. Մերձաբնադաոձային միջերկՐածովայինտիպ. գնտերի սնումը գրեթե ամբողջապես անձրնային է, ճիմնականում՝ ձմռանը, ամոանը սակավաչրություն է, շատ գետեր իսպառ չորանում են, ստորեսկրյա ջրերը սակավ են: 5. ՄԵբձաբհադաշձային մուսսոնայինտիպ. գնտերի սնումը անձբնային է, 4իմնականում ամռանը, սակայն ձմռանը նս տեղումներ կան, դետերը չեն չորանում: 6. Քաբեխառն ծովային, տիպ. սնումը գենրաԱրեմտաեվոոպական պանցապես անձրնային է ն ճավասարաչավխամբողջ տարվա ընթացՔում, տեղումների 50 օը-ը ճոսքի է վերածվում: Հոսքի կեսը կազմվում է: Վերը է ստորերվրյա ջրերից. մակարդակի առավելագույնը ձմռանն բերած վեց տիպերում սառցակալման երնույթներ չկան: 2.

Քառեխաոն-ցամաքային կամ ռուսականտիպ. գետերի սնումը

անձրնայինէ

ձնճալքային, ամռանն աշնանը՝անձրնային, ձմոռանը՝ միայն ստորերկրյա, որ կազմում է Հոսքի 20--30 գ0-ը, գետերի վարքը անչավասարաչակիէ: 8.

ու

ու

Բաբեխառն կամ Ղազախստանյան տիպ. սրկիսաանապատային

Ֆումը՝ անձրնային են, գործում

են

ն ձնչալքային. մեծ մասամբ ժամանակավոր գետեր դարնանը, չրայնությունը չնչին է:

9. Քաբեխառն տիպ.Ճուքը կազմվում է միայն դարանսպատային նանային ճալոցքային ջրերով, գետերը տարանցիկ են Հուսքը փոքր է, սոեղումները շատ սակավ են, դրանց էլ չնչին մասն է գետերը սնում:

Բաբեխաոնմուսսոնայինկամ հեռավոո-աբնելյանտիպ. ձրմէ, տեղումները սակավ. գետերը ձնավորվում են ամառատանըցուրտ յին մուսսոնային անձրններից.ճալոցքային ջրերի դերը սնման մեջ չըն10.

Հին է, ստորերկրյա սնումը նշանակալի է, ձմռանը գետը սնվում է ձրկրյա ջրերով: Ճորդացումներն ուժեղ են ամռանը: 11.

օոտոր-

տիպ. ձմռանը ուժեղ Սառգութայինկամ աբնելասիբիրական

են, տեղումների առավելագույնը ամոանե սառնամանիքներ

է:

Բաղմամ-

յա սառցույթի պատճառով ստորերկրյա սնումը չնչին է, գետերի նությունը փոքր է, Ճորդացումը՝ամռանը:

12. Բնեռային ւոիպիգետեր. սրանք բնեռային երկրներում են

վորվում, ամուսնը, երբ ձնճալք է կատարվում:

չրայձնա-

13. լճայինտիպի զետեր.սրանք սկսվում են լճերից ն ունեն կանոնավորված ճոսք: 14. Լեռնային տիպ.այս տիպի գետերին Հատուկ է սնման բարձբադիր գոտիականությունը:Սնվում նն ինչպես անձրնային, այնպես էլ Ճալոցքային, սառցադաշտային ստորերկրյա չրերով, Հորդացումըբ է ամոանը (սառցադաշտերիառկայության դեպքում): Այժ գարնանն տիպի մեջ առանձնացնում են երկու ենթատիպ՝ միջինասիական ն ալերբ գետերը լեռներից դուրս են գալիս, այլես չեն սպիական: Առաջինում սնվում, տարանցիկ են: երկրորդ ենթատիւի գետերը սնվում են նան Միջին ն ստորին ճոսանքներում թւսվող տեղումներով ստորերկրյա ջրերով: Վերը նշված տիպերը ցայտուն արտաճայտություն գտնում են ոչ մեծ գետերում: երբ գետր կազմվում է բազմաթիվ վտակներից, շատ բոնք ձնավորվում են տարբեր բնական զոնաներում բարձրադիր գոտիականության մեջ, ապա դժվար է այն որեէ տիպի վերագրել. դրանք ու

ու

ու

,

ո-

ու

խառը վարք

են ունենում:

(«01 31.

ԳԵՏԵՐԻ

Հ Մաղարդակ

ՋՐԻ ՄԱԿԱՐԴԱԿԸ

ասելով Հասկանում ենք գետի ջրի ազատ մակերնույքի 0 մակարդակը դիրբը պայմանական 0 նիշի նկատմամբ յուրաքանչյուր գետի ճամար որոշակի մի բարձրություն Ճճաշված ժովի մակարդակից(ՍՍՀՄ-ում ընդունված է Բալքիկ ծովի մակարդակը), Գետերի մակարդակը չափում են ջրաչափական կայաններում՝ չափաձողերի կամ ինքնագիր մակարդակաչափերի(լիմնիգրաֆների) օգՈրպես կայան ունի իր պայմանական 0-ն: նությամբ:Յուրաքանչյուր պայմանական գետի Ճճունում, կամ նույնիսկ ճունից ցածր ընտրում են եթե կայանը մաայնպիսի նիշ, որը երբեք չի կարող ջրից ազատվել:| մակարդակի տատանումները դիտում են կարդակայափ չունի, ապա չափաձողերով։ Վերջիններսշատ ամուր կերպով ամրացված են գետափին։ Բացիսովորական չափաձողերից տեղակայվում են նան նվազագույն ն առավելագույն մակարդակաչաի ձողեր: Սրանք այնպիսի Հարմամարանք ունեն, որ արձանագրում են ամենաբարձր ն

Պայմանական Է)

ամձնացած

կարակները:

Հետ, Գետի մակարդակի փոփոխությունները կապված են ծախսի սնումն նակ՝ Երբ քամիների, մակընթացության-ւտեղատվության: ինչպես բարձրանում է, երբ սնումը նվազում էչ ուժեղանում է, մակարդակը Մակարդակըփոխվում է ոչ միայն տարվաչ մակարդակն էլ իջնում

էւ.

`

օրվա ընթացքումյ/(Հատկապես փոքր գնտերում), օրինակ՝սառցադաշտից սնվող գետի մակարդակըլուսաբացին ամենից փոքրը կլինի, իսկ կեսօրից ճետո՝ բարձր. Հարթավայրայինմեծ գետերում մակարդակի օրական տատանումները Համաճարթվում են: Մակարդակի մենօրյա տվյալները գումարելով բաժանում են օրերի թվի վրա, նում են տվյալ ժամանակաչատվածի,ասենք ամսվա միջին մակարդա ամսականներիցէլ՝ միջին տարեկանմակարդակը: տատանումներըտարվա ընթացքում արտաճայտում են գրաֆիկորեն՝ Հորիզոնական առանցքի վրա տեղադրում են ժամանակը (օր, ամիս, տարի), ուղլղաճայացի վրա՝ 30): Հաճախ այլ

նան

ա-

ստա-

ակի

մակարդակը |(նկ.

Ւմ

՛

լ

'

«ծ

Նկ.

90.

ծ

Ց

օ

ՍԽ

Գենտի մակարդակիտատանումներիգրաֆիկ:

կացնում տարբեր տարիների կորերը: երբեմն էլ նույն գրաֆիկի վրա արտաճայտում են տարբեր գետերի մակարդակների տատանումներիկորերը, որը շատ Հարմար է Համեմատության ճամար: մակարդակի փոփոխություններն ուսումնասիրելիս նշվում Գետերի են՝ ամենաբարձր, ամենացածրմակարդակները, գարնանային ու աշնանային սառցաշարժերի մակարդակները ն վարարման մակարդակնեԻնչպես նույն գետի տարբեր կալաններում, այնպես էլ տարբեր ըը: գետերի վրա կատարած դիտարկումներիՀիման վրա կազմած գրաֆիկները Համեմատվում են միմյանց ճետ: չամնմատության ճամար ընտբում են բնորոշ կետեր, ասենք առավելագույն կամ նվազագույն մակարՀ դակները: Դրանք կարող են նույն ժամանակ լինել, երբեմն էլ ավելի կամ ուշ: Այդպիսի մակարդակներըկոչվում են համապատասխան: շուտ Համապատասխան մակարդակների Համեմատությունը Հաճախ 4ետաՔըրքիր օրինաչափություններէ ի Հայտ բերում: նթե նույն գետի վրա ունենք երկու դիտակետ ն յուրաքանչյուրի ճամար կազմվել է մակարդակի փոփոխություններիգրաֆիկ, ապա այդ գրաֆիկներիվրա կարելի նույն գրաֆիկի վրա անց

են

է առանձնացնել մի

Համապատասխանփուլեր ն կաղմել այդ փուլերի կապի գրաֆիկը: Գրաֆիկի Հորիզոնական առանցքի վրա տեղադրում են ներքին կայանում Համապատասխանփուլի ժամանակը, ուղղաճայացի վրա՝ վերին կայանինը: Ստացվածկետերը միացնելով, կըստանանք Համապատասխան մակարդակների ժամանակի կապի կորը: Նույն ձնով կարող ենք կապի կոր ստանալ մակարդակներիմեծության ճամալ՝ Ճորիզոնական առանցքի վրա կտեղադրենք Հճամապատասխան մակարդակը ներքին կայանի Համար, ուղղաճայացի վրա՝վերին կայանինը։ կստանանք ճամապատասխանմակարդակներիկապի կորը: եթե կայաններից մեկում Համապատասխան մակարդակը դիտարկված ապա այդ կորի միջոցով կարելի է այն վերականգնել: տատանումներընույն գետի տարբեր Հատվածներում է նույնը չեն. դրանք կախված են ճունի ձնից, ջրի ծախսից, «ոսանքի Նեղ Հունի դեպքում գետի ծախսի ոչ մեծ փուփոխությունրագությունից: մեծ տատանումներ ները մակարդակի կտան: Հարթավայրայինգետերի ծախսի մեծացման ժամանակ ճունը լայնանում է, մակարդակի բարձայդքան նշանակալիչէ: դետի «ոճանկարծակիբարձրացումներեն Ր Այդ երնույթը ճաՀակառակ փչող ուժեղ քամիների սանքին ճախակի է նկատվում Լենինգրադում, երբ քամին փչում է Ֆիննական ծոցից, գետի չրերը, ափերից դուրս դալով, լցվում են ջաղաց: Մակընթացություն-տեղատվությանՀետնանքով Պեչորայի մակարդակը բարձրանում ն իջնում է 1 մ, Լննայի գետաբերանում՝0,4 մ, Ամաշարք

չ,

Մակարդակի

բացումը

Մակարդակի

ա-

նկատվում

դեպքում:

է դետով վեր 1200 կմ: զոնի վրա մակըրնթացա:ինալիքը անցնում Գետերըմի քանի բնորոշ մակարդակներեն առաջացնում: ՍՍՀՄ-ի Համար տիպիկ մակարդակներըճեւտնյալներնեն. Ըմ. Գարնանայինմակառդակ.գետերի մեծ մասի մուռ այս մակարդակը առավելագույնն է. դարնանըձնճալքի ժամանակ գետերի սնումը մեծանում է, մակարդակը բարձրանում: Գարնանային մակարդակի բարձրացման ւվրոցեսում առանձնացնում են՝ բարձրացման սկիզբը, մենաբարձր մակարդակը, բարձրացման տնողությունը, վերջին ժամկետը ն այլն: ՍՍՀՄ գետերի մեծամասնության մոտ մակաողակ. Ամառային այն ցածր է լինում, որովճետն գոլորշացումն ուժեղանում է, տեղումների քանակը՝ պակասում: Սակայն կան գետեր էլ, որոնք սնվում են կամ մուսսոնային անձրններից (Ամուդարյա, Ամուր), սառցադաշտերից են ամռանը ն մակարդակըբարձրանումէ: Հորդանում Գ. Աշնանայինմակաբդակ.գնտնրի մեծ մասում թույլ Ճորդացում ա-

Ը".

'

է նկատվում, մակարդակը մասնակիբարձրանում է, նշանակություն ունի

նան

գոլորշացման թուլացումը:

Դ. Ձմեռային մակառդակ.գետերի գերազանց մեծամասնությունը

անվում է միայն ստորերկրյա ջրերով, ծախսը փոքրանում է, մակարդակն իջնում. միայն կոլխիդայի դաշտավայրում է, որ մի քանի գետերի է ձմեռային անձրնեների առատության պատմակարդակը բարձրանում

Ճառո

Մակարդակիտատանումներիբազմամյա տվյալների ճիման վրա կազմում են տիպային գրաֆիկներ. այդ կարգի գրաֆիկում կորը կարտաճայտի մակարդակիմիջին արժեքը տարբեր ամիսներին: Այդ նույն կորի վրա բնորոշ մակարդակներիկետերում ցուլց են տրվում նան երկու այլ բնութագրիչներ՝ տվյալ փուլի ծայրագույն բարձր ն ցածր մակարդակները՝ ուղղաճայաց գծի վրա (նկ. 31), ամենավաղ ն ամենաուշ Էմ

«5. նկ.

81.

2 59

.ոց

Գետիմակարդակի տատանումներիտիպային գրաֆիկ:

ժամկետները՝ ճորիզոնական: Ուրեմն,գրաֆիկի կորի բնորոշ կեւտերում ատացվում են խաչեր, որոնց ծայրերը ցույց են տալիս չորս բնութագրիչ ամենաբարձրարժեքը, ամենաուշ ժամկետը ն

ամենավաղ ժամկետը, ենափոքը | արժեքը:

ա-

/

2)

փոփոխության գրաֆիկները, Գետի մակարդակի

ցույց

փոփոխությունները ժամանակի ըբնթացբում, լավ Դլարդակի

տալով մալեն արտա-

կրկնության ճաճախականություննու տնոՀայտում այդ մակարդակների ղությունը: Վերջին երկու բնութագրիչներն արտաճայտելու Համար կազմում են Հաճախականության (կրկնության--ա) նհ տնողության (ապաՀճովվածության--բ) կորերը (նկ. 32): ՄակարդակիՀաճախականության ն կրկնության կորերը կազմելու փոփոխություններըողջ տարվա ճամար բաժանում Համարմակարդակի

0: -

9Թ0 200

250 300

եկ. 32. Գետի մակարդակի Ճաճախականության ((«6Շոկնության-- այ ն տնողուքյան (ապաճովվածության-Բ) կորերը:

ն դրանցում աղյուսակի Հավասար միջակայքերի(ենտերվալ) ջին սյունակում (աղլուսակ 5):

են

ԱղյուսակՏ

Մակաողակի փոփոխությունների աղյուսակ

Մակարդակի Մակարգակի կրկնության

միչակայքերը սմ

200--210 190--200 180--190 120--180

160--120 150--160 140--150 130--140 120--130 110--120 100--110

օրերի բանակը

Մակարդակի տնողության օրերի քանակը

շ

առաչ

-

Ա22

-

երկրորդսյունակում դրանցում են այդ մակարդակներիկրկնության օրերի քանակը, երրորդ սլունակում՝ տվյալ մակարդակի չրով ծածկված

օրերի քանակը, անկախ այն բանից, թե մակարդակը ինչքան է այդ նիշից բարձր: իմանալով աղյուսակի տվյալները, նույն դրաֆիկի վրա գծում են թե՛ Հաճախականությանն թե՛ տնողության կորերը՝ Հորիզոնական առանցքի վրա տեղադրելով օրերի քանակը, իսկ ուղղաճայացի վրա՝ մակարդակները: կորերիցմեկը (այ ցույց կտա, թե կոնկրետ տրվյալ մակարդակը տարվա ընթացքում քանի անդամ է կրկնվում, մյուսը (")՝ թե տվյալ մակարդակըքանի օր է ապաճովված: Վերը նշված մակարդակիտատանումներիկորը, մակարդակի տիկրկնության կորերը վերվային գրաֆիկները, Հաճախականության ու

Լ

լուծելով կարելի է գաղափարկազմել տվյալ գետի տարեկան վարքի վերաբերյալ: նույնիսկ եթե չգիտենք, թե դետի որտեղ է դտնվում, կարելի է ընդճանուր գծերով տալ նրա ավազանի կլիմայական պատկերը՝ ելնելով այն ճշմարտությունից, որ գետր կլիմայի արգասիքն է, իսկ գետի մակարդակը՝գետի կյանքի ամենազգայունբնութագրիչը:

32. ՋՐԱՉԱՓԱԿԱՆ ԿԱՑԱՆՆԵՐ

-

տնտեսության մեջ գետերի դերը շատ մեծ է. նրանք ժողովրդական տալիս են խմելու ջուր, էլեկտրական էներդիա, օզտագործվում են որպես տրանսպորտայինմիջոց, գետերում ձուկ են որսում: Գետերիջուրը Քպատակայինն ռացիոնալ օդտադործելուՀամար անճրաժեշւտեն մանրակրկիտ տվյալներ գետի վարքի մասին՝ մակարդակն ու ծախսի ժամանակի մեջ, ջերմային ու սառցակալման պայմանները, լուծված ու կախված նյութերի քանակը չջրում, գետի էրոզիոն գործունեությունը: Առանց նման տվյալների անչնար է չրերի նպատակային օդտակործումը Այս նպատակովՍՍՀՄ-ի յուրաքանչյուր քիչ Թե շատ նշանակալի գետի վրա ճիմնադրված է ջրաչափականկայան, որտեղ ամբողջ տարվա ընթացքում դիտարկում են դետի բնութադրիչները: ցրաչափականկայանները կամ պոստերըլինում են՝ չափաձողային կառուցվածքների վրա), ցցային, խառր ն այնպի(ջրատեխնիկական սին, որտեղ Հաստատված են ինքնադիր գործիքներ (մակարդակաչակվփ): Մակարդակիտատանումներըդիտում են որոշակի ժամերին, օրվա մեջ մի քանի անդամ ն ստացված տվյալներով կաղմում են գետի կենդանի կտրվածջի մակերեսը: Որպեսզիգետի տվյալ Հատվածքում 4ունի ձեր կայուն մնա ու կենդանի կտրվածքի պատկերը ամեն Ճճորդացումից ճետո չփոխվի, շատ կայաններում ճունի ամբողջ լայնությամբ կառուցում են բետոնապատտաշտակ: Մեկ անդամ այղ Հունով ճարքաչափուՀեւոո դծումեն կենդանի տրամատը, կազՀթյուն կատարելուց կտրվածքի Ամեն են մում անդամ մակարդակի նիշը որոշելուց Փ--1(հ) դրաֆիկը։ Հետո գրաֆիկի միջոցով որոշում են կենդանի կտրվածքի մակերեսըո կազմում են նան ՄՀ-յ(հ) գրաֆիկը: Բավական է ունենալ դետի մաորոշում են. կարդակին արագության տվյալները, գրաֆիկների միջոցով նան մնացած բոլոր բնութադրիչները,Հատկապեսգետի ծախսը: վ են չրի Հատկանիշների ջրաչափականկայաններում Հետնում փոեն վերցնում տաբբեր կարգի անալիկներթ փոխությանը, ջրից նմուշներ

ճամար:

՝

' -

Ի

Լ

Վ- 383. ԳԵՏԵՐԻ ՋՐԱՑԻՆ ՎԱՐՔԸ

Գետերի ջրայինվարք

(ՌԵԺԻՄԸ)

ասելով Հասկանում ենք գետի ջրի

բնութա-

գրիչների տարեկան ընթացքը: Յուրաքանչյուր գետի մուտ կարելի է առանձնացնել այդ բնութագրիչների տարբեր փուլեր: Վերջինընթացքի ներս պայմանավորված են գետավազանի ֆիզիկա-աշխարչճչադգրա պայմաններով: Օրինակ, ՍովետականՀայաստանի գետերում ցայտուն արտաճայտված են գարնանայինՃորդացման, ամառային սակավաջրուն ձմեռային թյան, աշնանային թույլ ճորդացման սակավաջրությանփուլերը: տարվա տարբեր սեղզոններում գետի ջրի Հորդացումը

նշանակալի ն Քիչ Թն շատ մեծացման ճետնանքով: ծչաճախճորդացման երնույթն անվանում են տնական ավելացումն է, որն առաջանում է սնման

րում, նում, նում

սխալ է. վարարումը պատաճական օրինակ, Ճորդառատանձրնից: որը

վարա-

պատճառներից է

առաջա-

Հորդացման ժամանակ գետի էրոզիոն գործունեությունը աշխուժաէ, ջրի պղտորությունը մեծանում, ճարքավայրային գետերը փրո-

վում են, ծածկում թյան գետերի մեծ

ինչպես արդեն նշվել է, Սովետական Միումասի ճորդացումը գարնանն է, ձնչալքի ժամանակ:

ողողատը:

Սովետական ծչայլաստանումես Հչորդացումը գարնանն է, այն բարձր լեռների ձնածածկի ճալբի շնորչճիվ ձգվում է մինչն ամոան սկիզբը: 8ամաքային կլիմա ունեցող երկրներում ճորգացման սեզոնում ջրի ծախսի ավելանում է առավելագույնը սակավաջուր շրջանի ծախսի ճամեմատ

ավելի անգամ, նեղ ճովիտներում մակարդակըբարձրանում է մի քանի տասնյակ մետր: 10--20

ն

են՝ ճիմնական տարրերն Հորդացման առավելագույն ծախսը,ամե-

նաբարձր մակարդակը, ճոսքի ծավալի մեծացումը, չրի բարձրացման ե

ճորդացման տնողուիջեցման ինտենսիվությունը, ջրի արագությունը, 00-ը գարթյունը, Կան շատ գետեր, որոնց տարեկան Ճոսքի 60--80 նան ճորդացման ժամանակաշրջանումէ կատարվում: Ամառային «որմուսսոդացումըլուրաճատուկ է արնադարձային խոնավ երկրների ու

երկրներիգետերին: Նեղոսի Հորդացումը կապվում է Հաբնշական նային բարձրավանդակում տեղացող զենիթային անձրնների

Հետ:

Գանգես,

գետերում ամառային Ճորդացման ժամանակ «սկայական ավերածություններեն լինում:

Մեկոնդ Բրաճմապուդրա,

ն

Սառցադաշտայինսնման

այլ

գետերում չնայած ճորդացումն

ամռանն

է, բայց

այն այնպիսի

դեպքում,

-.

՛

չափերիչի

ճասնում,

գետի վերին,միչին Հորդացումը

է լինում

ն

ինչպեսանձրնային սնման

ստորին

Ճոսանքներում տարբեր

սնման կախված է սնման ավազանիձնից, թեջություններից, բնույթից ն այլն, նրկարգետերիտարբերմասերում կամ տարբեր վտակներում Հչորդացման մեծության ն ժամանակաշրջանիտարբերություններ են նկատվում: Օրինակ, նեղոսի վերին Հոսանքներից չրերը մինչն ճասնում են գետաբերան, ամիսներ են անցնում, չաճախ Հորդացման Հասնում է ալիջը մինչն դետաբերան,ցրվում է, իսկ անապատայինդեստերիմուտ մինչն գետաբերաննույնիսկ չի Հասնում, Ջրային վարքի մյուս կարնոր փուլը սակավաջրություննէ (68685): Սա Հորդացման Հակառակ պատկերն է, երբ գետը սնող աղբլուրների ջուրը խիստ պակասում է: ՍՍՀՄ գետերի մեծ մասում նկատվում են ն կավաջրության երկու փուլ ամառային ձմեռային. Ամառային սակավաջրության ժամանակամիջոցըճամընկնում է մթնոլորտային տեղումների նվազագույն քանակին, դոլորշացումը առավելագույնն է ն շատ են ստորերկրյա չրերի Հաշվին. գետեր իրենց դոլությունը պաշտպանում են, շատ գետեր ձմռանը սառցակալում Գետերի ջրալին վարքը ամբողջապես կախված է սնման ավազանի ֆիզիկա-աշխարճագրականպայմաներից: Լինում են գետեր բարդ վարքով, երբ տարվա ընքացքումնկատվում է մի քանի Հորդացում կավաջրություն, կան գետեր էլ, որոնք ունենմեկ ջրառատ ն մեկ կավաջուր ժամանակաշրջան, կան նան այնպիսիները, որոնք ունեն կայուն-Հավասարաչափ վարք: Օրինակ, Ամազոնի Հյուսիսային (ձախափնյա) վտակների Հորդացումը ամռանն է, աջափնյավտակներինը Հարավային կիսագնդում՝նույնպես ամռանը, սակայն Հարավային կիսագնդի ն

սա-

ու

սա-

սա-

ամառը դեկտեմբեր-վետրվար ամիսներին է, նշանակում է գետը վա ընթացքում միշտ ջրառատ էս

տար-

Գետերիվարքի Հիմնական փուլերի կանխատեսումը ունի կիրառական նշանակություն, Այստեղ Հատկապես մեծ է ձնածածկույթի դերը: Հաշվարկելով ջրի պաշարը ձյան շերտում, կարելի է մեծ ճշտությամբ որոշել Հորդացման չափը: իմանալովամռանըթափված զենիթային անձընների տեղումների քանակը, կանխատեսում են նեղոսի ստորին Հոսանքներում ճորդացումների բնույթը: նթե ձմռանը. տեղումները քիչ են եղել, ձնածածկույթը նվազ է, ապա նախօրոքպետք է մտածել լրացու»

ցիչ ջուր

ճոսանքներում գետիատորին մշակել

գտնելու մասին, միջոցներ

ապաճովելու Համար: ոռոգումն

գտի

կ՞ն..

ՅՎ. ԳԵՏԵՐԻ ԵՐԿԱՑՆԱԿԻ

ԿՏՐՎԱԾՔԸ

երկայնակի կտրվածքը(նկ. 33) մի կոր է, որը ցույց է տալիս գետի «ունի կամ ջրի մակարդակիփոփոխուքյունները ակունքից մինչե Քանի դեռ գետր երիտասարդ է ն չի մշակել իր «ունը,

գետաբերանի

Նկ. 33.

Գետի ծրկալնակի կտրվաօթի տրամատի ձնավորումը:

կտրվածքի տրամատը (պրոֆիլը) կոտրատված գիծ է ներկալացնում, այստեղ կարող են ճանդիպել չրվեժներ, սաճանքներ, ՃարթքՀատվածներ: ԼԼ թեքություն ունեցող Հատվածներում գետն արադրնթաց է, օժտված չէ կենդանի մեծ ուժով, ուստի կարողանում է այն Հարթ կամ գոգավոր չճատվածներում գետը կուտակում է բերվածքները, ն ժամանակի ընթացքում աստիճանաբարձնկավորվումէ գետի ճավասարակըշռության տրամատը: Հավասարակշոությաս տրամատը մի կոր է, որն գետաբերանիմոտ՝ ճորիզոնաակունքի մուտ ձգտում է ուղղաճայացին,՛ կան գծին, Այս տրամատիստեղծման դեպքում գետն այլես էրոզիոն աշխատանքչի կարող կատարել:նման կորը փաստորենտեսական է, որին ձգտում են բոլոր գետերը, բայց չեն ճասնում, որովճետն երկրակեղնեն

խորացնել

անընդչատ տեկտոնականչարժումների է ենթակա: Այդ տրամատին մոտեցող գետերի ակունքում մեծ թեքությանը ճամապատասխանում է չրի փոքր զանգված, ստորին ճՃոսանքումփոքր թեջությանը՝ չրի մեծ զանգված, Ուրեմն, գետի ամբողջ երկարությամբ այս երկու բնութագրիչնույնն է՝ ների արտադրյալը 1ոս3

ԲԱՆ"

որտեղ Է-ը չրի կենդանի ուժն է, 1Ո-ը՝ զանգվածը,Ն-ն՝ արագությունը: տրամատի ձնավորումն սկսվում է էրոզիայի Հավասարակշոության `

Հեմքից՝ բազիսից, որբ գետաբերանումէ, աստիճանաբարբարձրանում է դեսլի ակունքները: է տեսականին, երբ Հավասարակշոության տրամատը մուտենում որից «Հետո էրոզիայի «Հիմքը (բազիսը) իջնում է, գետը խորամուխ է լինում ճովտի մեջ ի չափով, ստեղծում է նոր տրամատ (նկ. 34), «իճ

Նկ.

34.

Գետին

դարավանդներիառաջացումը էրոզիոն բազիսի իջեցման ճնտնանքով,

Հովտի ճատակի մնացորդները դառնում են գետային դարավանդներ, որոնք ձգվում են գետի երկու ափերի երկարությամբ, երբեմն՝ գետաբերանից մինչն ակունքները, Կան գետեր, որոնք ունեն դարավանդների մեկ ամբողջ Համակարգ: Ամենաչին դարավանդներըդետաճովտի լանջի են Ճունին, են, որքան դարավանդներըմոտենում ամենավերին մասում են: այնքան ավելի երիտասարդ ՃճաշվարկըկատարԴարավանդների վում է գետափից՝ Հովտի լանչով վեր. Սովետական ծայաստանիզետերը Հարուստ են դարավանդներով.դետերի մեծ մասն ունի 3--4, իսկ մի քանիսը՝ մինչն 7--8 դարավանդ:Դարավանդների (Ժաճարթակներըք օզտագդործվումեն որպես ցանքատարածություններ: ռի տրամատում երկու տարբեր կետերի բարձրությունների տարբարձրությունների տարբերությունները, կամ/ ակունքի է ւթյունը կոչվում գետի անկում: Գետի թեքություն է կոչվում անկման ճարաբերությունը երկարությանը.

կերնույքը)

ու

Բորի

զորարնրանի

Հ

լ-

ՒԼւ--ՒղԼ

-ը-:

է, ՒԼշ-ը՝ զետաբերանի, իսկ Լ-բ՝ ակունքիբարձրությունն «500 մ, հրկարում, ՒԼշ-ը՝ 00 Ւլ ենթադրենք վ երկարությունը

որտեղՒԼ -ը զետի

Թյունը՝

կմ,

այս

դեպքում թեքությունը կլինի

Նր

ՉԺ

կաժ

«0,012

ց (պրոմիլ, Հազարերորդականմաս): Գետի կտրվածքի տրամատթ հրկարությամբ թեքությունն աստիճանաբարփոքրանում է: Գետիերկայնակի կտրվածքիտրամատը, ինչպես նշվեց, ժամանակի ընթացքում մշակվում է, իր զարգացման ընթացքում անցնում է պատանեկության, երիտասարդության,Հասունության, ծերության փովերը: Պատանեկության երիտասարդությանփուլերում գետը կատարում է Խորքային էրոզիա Ճասունության մանավանդ ծերության փուլերում` կողային էրոզիա» լայնացնում է ճովիտը:

ու

ու

«ծ

--

85.

ԳԵՏԵՐԻ

ԼԱՑՆԱԿԻ ԿՏՐՎԱԾՔԸ

կբենթ կենդանի

Գետիկենդանի կտրվածքինմենք արդենծանոթ տբրվածքը ինքը՝ լայնակի կտրվածքն է: Այստեղ քննարկենք այդ

կտբր-

վածքում տեղի ունեցող փովոխությունները արտաքին ազդակների ներԱյդ ուժերն են՝ ծանրաչճակ ուժը, կենտրոնախույս ուժը» գործությամբ: կորիոլիսյան արագացումը, քամու ազդեցությունը, մակարդակի փուվիոխությունը: կամ ծանրաճակ ուժը երկրի ձգողական ուժն է, որի Է է բարձր նիշիջ ավդեցությամբ ջուրը թեքության ուղղությամբ Հոսում դեպի ցածրը: Այդ շարժման ընթացքում չուրը կարողանում է ճաղթաճարել շփման կենտրոնախույսուժը ազդում է. գետափի վրա՝ դոգավոր ավերում չուրը»ձգտելովշարժվելկորի շոշափողիուղղությամբ,ճնշում է ասիի վրա: Ուրեմն,չրի մասնիկը կրում է կենտրոնախույս ուժի (Ք) ազդե-

Ծանրության

դիմադրությունը

ցությունը՝

ք-

ոզ2

.Ք

»

յ

որտեղ Ա-ը չրի զանգվածն է, Մ-ն՝ արագությունը» Ք-ը՝ աղեղի շառավիղը' կենտրոնախույսուժի ազդեցության Հետնանքով առաչանում են գեմասին ավելի Ճանդամանորեն տային դալարներ (մեանդըներ). այս կխոսվի «Հունային պրոցեսներ» բաժնում: կենտրոնախույսուժի շնոր4իվ գոգավոր ափերում ջուրն ավելի բարձր մակարդակ ունի, քան ուռուցիկ ափերում: Գետի ուղղաձիգ կարվածջի ձնափոխման արտաջին ազդակներից `

յուրաքա

մյուսը կորիոլիսյան ուժն է, որին մենք արդեն ծանոթ ենք. մասնիկ, որ շարժվում է երկրագնդիվրա Մ արագությամբ, իր վրա կրում է լրացուցիչ արագացում, որի ճորիզոնական բաղադրիչը Ն 2ԿԺՏԼՈՓ: Այս արագացումը բազմապատկելով մարմնի զանդվածով Ր), կստանանք Քշ ուժը. չյուր

քշ--2ՄՈՓՏԼՈՓ,

որը ճյուսիսային կիսագնդում շարժվող մարմինը շեղում է աջ, Հարավայինում՝ ձախ: Գետի դալարներում, ինչպես տեսանք, ազդում է կենտրոնախույս

ուժը` ք» ուժի

ՄՀ ՆինՆ

«

՛

չ

միավոր զանգվածի ճամար

այդ

ուժը կլինի

.

թար

կորիոլիսյան ուժի գումարը գոզավոր աջ ափերում կտա

ն

թ.

20Տ1ոց -Ք.ՒՔ,-Կ(2), փ

բնականաբար ուռուցիկ ձախ ափում Ճճակառակը՝ ուժերը Հանվումեն՝

5... -Ք.-Փ.-Կ(-բ--Ժաոց ),

կորիոլիսյան ուժի արտաճայտությունը գետերի աջ ափին (2յուսիսային կիսագունդ) առաջին անդամ Հայտնաբերել է ակադեմիկոս կ. Մ. Բերը. այն կոչվեց Բերի օրենք, ըստ որի գետերի աջ ավփրՀյուսիսային կիսագնդում ավելի զառիթափ է: ժամանակի ընթացքում դետը տեղաշարժվում է դեպի աջ: Քամու ազդեցությունը կենդանի կտրվածքի վրա զգալի է այն հրկըրներում, որտեղ քամին մեկ՝ գերակշռող ուղղություն ունիչ Այո զեսլքումքամու ճնշմամբ դիմացի ասվում ճնշումը մեծանում է, այդ ուղէ կողային էրոզիան: ղությամբ մեծանում Գետիմակարդակի փովոխությունը ազդում է նրա ջրի ծախսի վրա. մեծ ծախսի դեպքում չրի կենդանի ուժը մեծանում է, դրանից մեծանում է նան Հոսանթի արադությունը՝ էրոլիալի քափը, Հունից պոկվում էն ավելի խոշոր մասնիկներ գլորվում Ճոսանքովցած: ու

--

86. ԳԵՏԻ ՀՈՍԱՆՔԻ

ՄԵԽԱՆԻԶՄԸ

Հեղուկներիշարժումը, ինչպես արդեն նշվել է, լինում է երկու տեԲնության մեջ լամինար շարժում նկատ-. սակ՝ լամինար ն տուրբուլենտու է շատ դանդաղաճոսգետերում: վում ստորերկրյաջրերում, ՛

Տուրբուլենտ շարժման դեպքում շարժումը բաբախիչ է (պուլսարոն). յուրաքանչյուր կետում է՛ ուղղությունն է տարբեր, ե՛ արագությունը եթե լամինար շարժման դեպքում ճեղուկի շարժման արագու թյունը կախում ունի մածուցիկությունից, ապա տուրբուլենտի դեպքում այդպիսի կախվածությունը վերանում է, շարժման դիմադրությունը ճամեմատական է արագության քառակուսուն: Բնության մեջ արագ Ճճոսող գնտերի գետակների չրերը միշտ կունննան տուրբուլենտ շարժում: են տալիս, որ տուրբուլենտ շարժման ցույց Ուսումնասիրությունները ժամանակ Հոսանքի մեջ ջուրը երեք շերտով է ճանդես գալիս` առաջին շերտը կպչում է 4ատակին ն միայն թրջում է այն, հրկրորդ շերտը ունի լամինար շարժում, որից Հետո Ճեղուկիմնացած ամբողջ զանգվածըօժտված է տուրբուլննտականությամբ:Բայց եթե ճոսանջքիչատակին կան է: գլորվող մարմիններ, ապա լամինար շերտն անճհտանում ծնկաձն Հոսող մտցնենք խողովակ եթե ճեղուկի մեջ (պինզոմետր), որի բաց ժայրը լինի չճոսանքինճակառակ ուղղությամբ, ապա չուրը ն որոշակի մակարդակիճասնելով կկանգնի (նկ. 35): Այդ կբարձրանա ու

՛

նկ.

35.

խողովակ Ջրաչափական

(պինզոմմորի

Թ

Ր

ժակարդակը Ճաստատուն չի մնա՝ մեկ կբարձրանա, մեկ կիչնի, ն այդ Այս երնույթը կոչվում է տատանումը կլինի միջին դրության շուրջը: բաբախում-տրոփում(պուլսացիա), որը շատ ճատուկ է տուրբուլենտ

շարժմանը:

Տուրբուլենտշարժման դեպքում չուրն անընդճատ խառնվում է, որպիսի երնույթը ջրաբանական շատ կարնոր ճանգամանք է: Խառնվելու միներալացմանկամ պղտորությանտարՀետնանքովջերմաստիճանային բերությունները Համաճարթվում են: Գետերի ջրի մրրկաձն շարժման պատճաղովշատ տեղերում առաջանումեն ջրապտույտներ։ Սրանք վորաբար այն տեղերում են, որտեղ երկու Հակադիր ճոսանքներ միմսո-

Հանդիպում: ՀատակիանՀարթությունները, գալարների ստեղծումը ն քամին նպաստում են գետի մեջ մրրկաձն շարժման ուժեղացմանը, որոնք ն չրապտույտներիպատճառ են դառնում: Ֆրապտույտների ուղղաձիգ կտրվածքում չուրը կենտրոնում վարընթաց շարժում ունի, իսկ եզրերում՝ վերընթաց:Ֆրապատույտի մեջ ընկաժ լողորդը պետք է սուզվի Ճատակ, այնտեղից միայն ուղղվի չրապտույտի եզրը. չրի շարժումը կնպաստինրան: վարընթաց

յանց

են

«(27

37. ԳԵՏԵՐԻ

ՋՐԻ ՇԱՐԺՈՒՄԸ,

Գետիչքի

Հ 7

ԱՐԱԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

22222327»

չՂԱյո

շարժման ուժը երկրի ծանրաձակ ուժն ուժը կարելի է բաժանել երկու բաղադրիչների՝Էլ, որն ունի ճունին զուդգաճեռ ուղղություն ն Էշ՝ Հունին Էշ-ը «ավասարակշովումէ Ճունի կողմից ցուցաբերվող ռեակցիայի միչոցով, իսկ ԷԻլ-ը, որ կախված է Հունի թեքությունից, առաջացնումէ չրի շարժում: շարժման երեք տեսակ են առանձնացնում' Հավասարաչավ,

ուղղաչայաց

ԸՋրի

ն անճչավասարաչավ

չՀաստատված:

շարժման դեպքում արագությունը, կենդանի կտբրՀավասարաչափ

են:

վածքը, ծախսը գետի երկարությամբ ն ժամանակի մեջ անփոփոխ Թե՛ ջրի մակերնույթի ն թե՛ Հունի թեքությունը նույնն է: նման վիճակ կարող է ստեղծվել չրանցքներում, որտեղ կենդանի կտրվածքի ձնը պա-

էս րաբոլային Անչավասարաչավփ

չ շարժման դեպքում թեքությունը, արագությունը կենդանի կտրվածքի ժամանակի ընթացքում տվյալ ճատվածքում չեն փոխվում, բայց փոխվում են դետի երկարությամբ: Չնաստատված շարժման դեպքում բոլոր ցուցանիշները կենդանի կտրվածքի մակերեսը, արագությունը, թեքությունը փոխվում են թե՛ ժամանակի մեջ, թե՛ գետի երկարությամբ:| Վերջինստեղի ունի վարաժամանակ: րումների Հորդացումների ՐԳետի չրի արագությունը ջրի մասնիկի անցած տարածությունն է Արագությունըկամիավորի ընթացքում (մ/վոկ, ժամանակի րնոր ցուցանիշ է, որովճետն նրանից է կախված գետի լայնակի կտբրէ, այնարագությունը մեծանում վածքով անցնող չրի քանակը:։(Որքան նան մեծանում է քան չրի ծախսը՝ մեկ վայրկյանում անցած չրի քաճակը (յվոկ)» մ. 1.Գետերիչրի արագությունըորոշելու մի քանի եղանակներկան. Պտուտանների միջոցով.պտուտանը (8օքոյւանճ) գործիք է, որի առաջամասումկա թնավոր պտուտակ. երբ չրի ճոսանքը ճնշում է թեվերին, պտուտակը պտտվում է: Որքան չրի արագությունը մեծ լինի, ու

սմ/վոկ)»:

|

8--740

.-

մն .

-.-ւ

այնքան թների պտույտների քանակը մեծ կլինի, որը Հաղորդվում է Ճաշվիչին։ կան պտուտաններիբազմաթիվ տարատեսակներ,օրինակ, Ճեդաչափային պտուտանների ցուցմունքը դիտողին Ճճաղորդվում է որոշ Ճեռավորության վրա, ճաղորդալարերի միջոցով: Գետի ջրի արագությունը տարբեր խորությունների ն ափից տարբեր Ճեռավորությունների վրա չափելիս այս տիպի ճեռղաչափային պտուտան(ըճշոճճմաօումելճ) Ֆերը անփոխարինելիեն։ ի

2.

ՋՐաչափական խողովակների միջոցով.ջրաչափա(պիեզոմետո)

Վան խողովակը, ինչպես նշվել է, ծնկաձն խողովակ է, որի մի ծայրը ուղղում ենք ճոսանքին ճակառակ ուղղությամբ. ջուրը, մտնելով խողովակի մեջ, ուղղաճայաց ճատվածում կանգնում է որոշ բարձրության վրա (նկ. 35): Ակներն է, որ ջրի արագությունը որքան մեծ է, այնքան ՒԼ-ի արժեքը մեծ կլինի: Մ-ի արժեքը որոշվում է

տ

Մ-

բանաձնով, որտեղ լլ-ն տվյալ խողովակի գործակիցն է, ՒԼ-ը՝ ջրի բարձրությունը խողովակի մեջ: կլ-ի արժեքը տարբեր տրամադիծ ունեցող խողովակներում տարբեր է ն տրվում է ճամապատասխանաղյուսակնեբում: 3. Լ1ողանների երբ ձեռքի տակ չկան գործիքներ, ապա գեմիջոցով. արագությունը ստիջրի կարելի է որոշել լողացող առարկանեբի՝լողանների միջոցով (խցան, փայտի կտոր, դատարկշիչ), նախօրոքընտրում են որնէ Հատված (ասենք 10 մ). մի ծայրից լողանը բաց են թողնում ե վայրկլանաչափի միջոցով նշում ժամանակը: երբ լողանը նշված ճատվածն անցնում է, նորից են նշում ժամանակը: Գետի ճատվածի երկարությունը բաժանելով լողանի անցման ժամանակամիջոցի վրա, ստանում ենք գետի արադությունը (մ/վոկ)։

միջոցով. Բաթոմետո-տախոմետոի րաստված գործիք է, անոթ, որի մեջ ջուրը

ճկուն ոռնտինիցպատկարող է մտնել որոջակի տրամագիծ ունեցող խողովակի միջոցով (անցքի տրամագիծը սովորաբար 4,8 մմ է)։ Գործիքնամրացնում են ձողի ծայրին այնպես, որ ջուրն 4.

սա

եջեցնելիս խողովակի անցքը ճոսանքի ուղղությամբ է լինում: Ցանկա ցած խորության տակ ձողը շուռ են տալիս այնպես, որ անցքը ուղղվի Հոսանքին ճակառակ։ Որոշ ժամանակ անց գործիքին նորից Հակառակ ուղղությունեն տալիսն ջրից 2Ճանում:Չափելովանոթ թափանցած ջրի ծավալը, չափման տնողությունը

արագությունը,

ն

անցքի տրամազիծը, որոշում

չրի

են

'

Մ

ՉՀՀ. «ոաոառ» Մ Ղ

չ

Չ

,

ա

որտեղԱ/-ն ջրի ծավալն է, Օ-1՝ մեկ վայրկլանում անոթ քափանցած ջրի քանակը, Լ-ն՝ ժամանակամիջոցը վայրկյաններով, Ժ-ն՝ անցքի կըտրրվածքի մակերեսը: ենթադրենք,10 վայրկլանում անոթի մեջ թափանցել է 200 սմՅ ջութ, անցքի կտրվածքիմակերեսը 19 սմ2 է: Սկզբում

վայրկյանում Գ---Հ-արագությունը՝ -Ջ.--2.-ոց

ռրոշենք, թե որքան չուր է անցել անոթի մեջ

Հ -90

սմ,

այնուշնտն որոշենք

--

Փց

սմ/վոկ: Քաթոմետր-տախոմետրի օգտագործվում է չրից նմուշներ վերցնելու ճամար: Գետիջրի արագությունը փոխվում է թե՛ ուղղաձիգ ն թե՛ Հորիզոնական ուղղությամբ: կենդանիկտրվածքում ամենափոքր արադությունը' է, սակայն առավելաՃատակինէ, դեպի մակերնույթ այն մեծանում դույն արագությունը ոչ միշտ է գետի մակերնույթին. սովորաբար մակերնույթից դեպի խորքը գետի խորության 0,2-ի չափով նկատվում է ամենամեծ արագությունը: Պատճառն այն է, որ ջուրը շփվում է օդին ե դանդաղեցնումէ ընթացքը: Ակներն է, որ եթե քամին փչում է գետի Հոսանքին Հակառակ ուղղությամբ, ամենամեծ արադությունը կիջնի դեպի խորքը: նրբեմն քամու ուժն այնքան մեծ է լինում, որ գետի մակերեվույթին չրի շարժումը Հակառակուղղություն է ձեռք բերում: Այս դեպում գետի չրի մակարդակըբարձրանում է: Գետիընթացքի ուղղությամբ ուղղաձիգ կտրվածքի վրա կարելի է պատկերելջրի արագություններիբաշխումը (նկ. թ» նան

ջ/ը) ՐՐ

՛

Ֆ

նկ

36.

Գետի չրի արագություններիբաշխումն քատ տարբեր ուղղությունների դեպքում:

Ժամ"

Խեռրության

մեկ ափիցմյուսթ Հորիզոնականուղղությամբգետի արագությունը

փոխվում է. այդ փոփոխությունն արտաճայտվում է դրաֆիկորեն, որն անվանում են արագության էպյուր (նկ. 32)։ Այդ կարգի էպյուրներ կաբելի է կազմել ցանկացած խորության մակերնույթի Համար: էպյուրի վրա ամենամեծ արագությունը, եթե Հունը կանոնավոր է, կշամընկնի նրա երկրաչափական կենտրոնին, որտեղ խորությունը

մեծ

է:

առավել արազություԳալարուն գետերում

նկ. ՇՀ

77.

կս

նը կմոտենա գոգավոր ափին, անկանոն

Հճունի դեպքում` արագության

կշամընկնի ամենախոր

մասի պրոյեկցիային։

Գետիկենդանի կտրվածքում արագությունների պատկերըտալիս են (ճավասար արագություն ունեցող կետերը միացնող գծեիզուռախները իը) (նկ. 38): Բաց մակերնույք ուննցող գետերում իզոտախները չճատվում են չրի մակերնույթի փակ կորեր:

ճետ.

սառցածածկ գետերում դրանք կազմում

են

Հ-

Նկ.

38.

հլոտախներըգետի կենդանի կտրվածքում:

Գետի երկարությամբ ամենամեծ արագություն ունեցող կետերը միացնելով, կստանանքնրա դինամիկ առանցքը: Գալարունգետերի մոտ դինամիկ առանցքըմեկ մուտենում է մի ափին, մեվ՝ մյուս: Գիտի կենդանի կտրվածքում չրի շճոսանքի միջին արագությունը տարր է: եթն Հայտնի է ջրի ծախսը, ապա կարնոր

ա--Տգետերը փոքր արագություն ունեն, լեռնայինները՝ մեծ, 2ճարթավայրային Հառնում է այն քանի մի մ/վոկ: "| ձրբեմն ՞

եթե արագության չափումներ չկան,

ապա

է որոշել Շեզիի բանաձնիօգնությամբ՝ կարելի

միջին

արագութ

Մ»-Ը|/ՔԼ, որտեղ ԸՇ-ն

խորդուբորդության գործակիցն է, Ք-ը՝ ճիդրավլիկականշառավիզը, 1-ն՝ թեքությունը: Դժվարն այստեղ Ը-ի արժեքը որոշելն է, որը կախված է Ճճունի բնույթից, դետիխորությունից ն

/

լ այլն

88. ԳԵՑԻ ԾԱԽՍԸ

՛

Ը

Գետի ծախս ասելով Հասկանում ենք կենդանի կտրվածքով մեկ վայրկյանում անցած ջրի քանակը (մ3յվոկ). Օ-Ժ-ո

մ:յվոկ,

որտեղՕ-նդետի կենդանիկտրվածքի մակերեսն

է, իսկ Մ-ն՝ ջրի արաջրայնությունն արտաճայտող այս բնութադրիչը ամեեն բերվում մյուս բնութագրիչները: նակարնորն է, որտեղից էլ դուրս Գետի ծախսի ճաշվարկիճշտությունը մեծապես կախված է միջին արադությունից. եթե անճրաժեշտ է ծախսը Ճաշվարկել մեծ ճշտությամբ, են մասերի ն յուրաքանչյուր Ճատապա կենդանիկտրվածքըմասնատում վածում ծախսը որոշում առանձին-առանձին, Հաճախ գետի կտրվածքն այնքան անկանոն պատկեր է ներկալացնում, որ միջին արագությամբ ծախսը ճաշվարկելը պայմանական է դառնում ն ստացված արդյունքը

գությունը: |Գետի

գոճացուցիչ ու ճշմարտացի, ճավաստի (ռեպրեզենտատիվ) լինել չի կարող։ Այս դեպքում Ճարմար է կենդանի կտրվածքի վերը նշված մաս-

ճատումը:

'

Գետի ծախսի ճավաստիտվյալներ ստանալու ճամար ընտրում են այնպիսի Հատվածք, որտեղ գետաճունը կանոնավոր տեսք ունի ն ձնափոխման քիչ է ենթակա: կազմում են ալդ Հատվածի լալնակի տրամատը, որբ երկարատնժամանակամիչոցում չի փոփոխվում: Այդ տրամատի Հիման վրա կազմում են Փ»-|(հ) կորը, որի միջոցով ցանկացած մակարդակի դեպքում անմիջապես որոշում են կենդանի կտրվածքի մա-

կերեսը։ կենդանի կտրվածքի մակերեսին վերաբերող տվյալները շատ ավելի Հավաստի են, քան մյուս բնութագրիչները,ուստի մնում է որոշել դետի միչին արագությունը, Այն ստանալուց Հետո վերը նշվաժ պարզ բանաձնիօգնությամբ որոշվում է գետի ծախոր: օրոկան տատանու|Ջրաչափականկայաններում չրի մակարդակի

ների Հիման վրա կազմում են ՄՀ((հ), Օ-ՍԱհ), Հհ) կապի կորերը (նկ. 39). Այս կորերը ճետագայում ճիմք

են

ֆունկցիոնալ դառնում որո117

շելու գետի ծախսի ն այլ բնութադրիչները՝մակարդակի տվյալների միջոցով: Որոշ չրաչավփականկայաններում գետի լայնակի կտրվածքում բետոնե տաշտակ նն կառուցում, որպեսզի տրամատը միշտ նույնը մնա: Երկարտարիներ այլնս կարիք չկա ճունի «արթաչափություն կատարել, որոշել խորությունները ն կենդանիկտրվածքի տրամատը: ծ

"`

«ծ.

Ր՞-

-Ի-ԿԻԿԻԴ-ԿԻ-Կ-Կ-Կ-Կ«-"--գ Մ

օօ

Նկ.

39.

Գետի ծախսի, արագության ն կենդանի կտրվածքի կապը մակարդակիճետ:

ց

Լ

Գետիծախսը ժամանակի բնքացքում փոխվում

՝

ջրառատ

ժամա-

է, սակավաջուր ժամանակաշրչանում՝ նակաշրջանումծախսը փոթրանում: Սախսի փոփոխություն, ժամանակի ընթացքում արտաՀայտում են ծախսի գրաֆիկի՝ («իդրոդրաֆի)միջոցով (նկ. 40): ջրագրի Հորիզոնականառանցքի վրա տեղադրում են ժամանակը, իսկ ուղղաՀայացի վրա՝ ծախսը՝ մ3/վոկ: մեծանում

՞

Օմ'/վրս

|

|

ն

լ

ալ

,

ՀՖ--նկ.40.

Ժ0

Գետիծախսի ջրագիր (ճիդրոգրաֆ):

Ա

եթե կան գետի չրի ծախսի բազմամյա տվյալներ, ապա կարելի է կազմել այսպես կոչված տիպային չրազիր, այնպես, ինչպես կազմում ձն մակարդակի կորի դեպքում: Կորը ցույց կտա ըստ ամիսների ծախսի բազմամյա միջին արժեքը, իսկ բնորոշ կետերում (առավելագույն-նվադագույն ծախսեր) փոխադարձ ուղղաճայաց գծերի վրա տրվում են ամեն ամենափոքրծախսերը: Տիպային ջրանավաղ, ամենաուշ, ամենամեծ գրիչները սպառիչ պատասխանեն տալիս գետի վարքի մասին: է լինում ջրագրերը րաբանության մեջ շատ ճաճախ անճրաժեշտ սնման մասնատել ըստ աղբյուրների: Այդ գրաֆիկը կազմում են «ճետնյալ կերպ (նկ. 41): Գրաֆիկիվրա առաջին ճերթին անց են կացնում ատորերկրյա չրերի ծախսի կորը, որովճետն այս բաղադրիչը ամենակայունն է. այլնուճետն անց են կացնումձնճալքի ջրերի ծախսը: Ձնճալքի ծախսի տվյալները գումարում են ստորերկրյա ջրերի ծախսին։ Ասենք, ատորերկրյաչրերի ծախսը ապրիլ ամսին 4 մ:/վոկ է, իսկ ձնճալքինը՝ կետը ն այսպես նան մ3/վոկ.գրաֆիկի վրա նշում են 1144 մտ/վոկ է արտաճայտի սառցադաշմնացած ամիսներին. Երրորդ կորը պետք սային ծագման ջրերի ծախսը: Այդ կորը գծելու ճամար նախորդ կորի վրա Համապատասխանամսին ավելացնում են սառցադաշտային ծախաի տվյալները. Վերջապես ամենից վերջում գծում են անձրնային չրերի Ժախսը՝ Հաշվի առնելով նախորդ բաղադրիչների գումարային մեծու-

թյունը:

Գմ/վրկ »

ո

Է-12

2.

նն:

(5(04

Հ

եկ. 1.

,

Լոր

ՀԱԽ

նա նա տումը 41.

Գետի չրագրի

մասնատումն

ըստ

ոտին Զ

աղբյուրների սառղցաղաշտային

սնման

ձնչալի չրեր, 3. 4. անձրնաչբըեր: ջրեր,

ատորերկրյա չրեր,

2.

ո

Մասնատվածչրագիրը վերլուժելով,կարելի է

պարզ

պատկերացում

կազմել տվյալ դետի ավազանի ֆիզիկաաշխարճագրական պայմանների մասին։ Որպես օրինակ վերցնենք նկ. 41-ի ջրագիրը: 1. ժոսքի մեջ ցայտուն է արտաճայտված գարնանային 4ճորդացումը: Զնչալքի ջրերը մեծ դեր ունեն, Հետնաբար գետը պետք է տեղադրված լինի Ճճյուսիսայինկիսագնդիբարեխառնգոտում: 2. Գետը լեռնային է, որովճետն ձնչալքը տնում է մինչն մայիսթ կեսերը ն մարում է ոչ անմիջապես: 3. Գետը ձնավորվում է ցամաքային կլիմայի պայմաններում, քանի որ Հանդիպում են անձրնային կարճատն ճորդացումներ (կամ վա-

րարումներ): 4. Ստորերկրյաչրերի դերը

սնման

յուն վարք:

մեջ զգալի է, դրանք ունեն

կա-

Զմեռային ամիսներին գետը սնվում

է միայն ստորերկրյա չրեգոյանում է ձնածածկույթ: 6. Գետի ավազանում բարձր լեռներ կան, որտեղ սառցադաշտերը ամոանը սնման մեջ նշանակալի դեր ունեն: 2. Գետի ավազանումանձրնային երկու սեզոն կա՝ մեկը գարնանը, մյուսը աշնանը, ընդ որում գարնանն ավելի շատ տեղումներ են թափվում, քան աշնանը: 8. Գետն ունի անչավասարաչավ վարք: 9. Գետը մեծ չէ, առավելագույն ծախսը վարարման ժամանակ լթ 5.

րով.

դա

ցույց

է տալիս,

որ

անցնում 30 մ3/վոկ-ից: Այս վերլուծությունը ցուլց-է տալիս, որ գետը կարող է լինել մաքային կլիմա ունեցող լեռնայիներկրում: 39.

՛

Է

ցա-

ՎԱՐԱՐՈՒՄՆԵՐ

գետի ծախսի Հանկարծակի մեծացումն է Վարարումը

պատաճական

Հանկարծակի թափվող տեղատարափ անձրնից, պատճառներից՝

տաք

ուժեղձնչտալքից,ջրամբարի ամբարտակի պատրո-

քամու առաջացրած ն այլն: Ուրեմն, վարարումը վելուց

նաչափորեն

ամեն

կրկնվող երնույթ չէ, ինչպես

Հական երնույթ լինելով թյունները:

տարի նույն սեզոնում օրիչ

այդ

ճորդացումն է: Պատաունի իր օրինաչափու-

Հանդերձ, վարարումը նս

ն Վարարմանշարժումը կայունացված շարժում չէ ՃճիդրավլիկտարՀրերի (արագությունը, ծախսը, մակարդակը)տվյալ կետում փոփոխվում ն բարդ են ժամանակի ընթացքում, Վարարումներըլինում ձն պարզ Պարզիդեպքում վարարումնառաջանումէ մեկ գործոնի ազդեցությամբ,120

օրինակ՝ Ճճորղառատանձրնից: Բարդի դեպքում մի քանի գործոններ բարդվում միմյանց վրա: Բացի այղ, միաժամանակ են ներզործում ու

2իմնական դետի վարարման ջրերին խառնվում են նան վտակների վարարման ջրերը: Վարարմանալիքի մեծությունը կախված է ոչ միայն գետի մեջ մուտք գործող ճավելյալ չրի ծավալից, այլ նան գետավազանիու Ճճունիձնից, ճատակի խորդուբորդությունիցն այլն: Գետիընթացքում երկու տարբեր ճատվածներում ծախսը մուռավոչրապես ճավասար կլինի, եթե ճատվածքների միջն տարածության վրա դետը վտակներ չի ընդունում (գոլորշացումն այնքան փոքր է, որ Հաշվի չի առնվում): Վարարմանժամանակ պատկերը փոխվում |՝ վերին Ճատավելի մեծ է, քան ներքին Հատվածքում. նշանավածքումծախսն կում է, ալիքը ցրվումէ գետի (նկ. 42):

այդ

աան:

ՀՀ-ՅԵ-ՀԻ----Պ-"

՛

Նկ.42. Գետիվարարման ալիջիսխեման:

Դիցուքզետի Ճճունըորնէ

Հատվածում միննույն թեքությունն ունի. դեպքում վարարման ալիքը երկու իրար Ճաջորդող դիրքերում կունենա հլ.Հիջ Այսինքն՝ ճետնյալ պատկերը՝ 1 կ, վարարման ալիքը դետի երկարությամբ աստիճանաբարմարում է, շատ ճաճախ նույնիսկ խոշոր վտակների ավազաններում տեղի ունեցող վարարումները մայր են շատ թուլացած կամ գետի ստորին ճոսանքում վադետին ճասնում այդ

արդենլրիվմարել րարումը

Լ Վարարման

է:

ալիքի արագությունը կստանանք Ճճետնյալկերպ՝ նշում ձնք ալիբի երկու գաղաքներիանցման պաճերը՝ էլ, էշ, նրանց միջն 4եռավորությունը՝ Լ, (նկ. 42), այստեղից արագությունը՝ԱՄ-ն ճավասար կլինի

Ս-- Է, ե-ե բարձրանումէ, Վարարմանժամանակ Հունի նեղ տեղերում ջուրը արգելքից վերն կուտակվում է, մակարդակը Վարարման ծավալ ասելով ճասկանում ենք չրի այն քանակը, որն անցնում է վարարման ալիքի միջոցով: Վարարմանժամանակ առավեվագույն ծախսը կախված է գետի ավազանի մեծությունից, ձնից, օդե-

բարձրանում,

բնութաբանականգործոններից:Վարարմանալիքի բարձրությունը ն արագությունը կախված են Հունի թեքությունից, լայնությունից, խորդուչ բորդությունից։ (եոնային գետերում պրագությունը կարող է «ասնել 3-4--5 մ/վոկ ն ավելի: է տալիս, որ վարարման ալիքի շարժման վերլուծությունը ցույց ամենամեծ "որեկ ճատվածրում ամենից առաջ վրա է Հասնում թեքուամենամեծ Հետո ամենամեծ արադությունը, թյունը, այնոււետկ ծախսը ն վերջապեսամենաբարձրմակարդակը: վարարման Հզորությունը պայմանավորված է մի քանի գործոններով չրի ծավալով, վարարման բարձրությամբ, ծախսի մեծությամբ, ալիքի շարժման արադությամբ:

(21 ՞

40.

ՍեԼԱՎՆԵՐ

Սելավներըվարարումներիյուրաճատուկ տեսակ են, առաջանումեն ցամաքային կլիմայական պայմաններում, ոչ մեծ ջրաճավաք ավազան ունեցող գետերում: Սելավները վարարումներից տարբերվում եֆ կոշտ նյութերի առավել պարունակությամբ(200--320 կգ/մ3), Երբ կոշտ է 1000--1200 նյութերի քանակը ճասնում կգ/մ: ապա առաջանում է ցեխային Հոսք: 1200 կգ/մ3ն ավելի կոշտ նյութի պարունակությանդեպքում շփման մեծացման ՀետնանքովՀոսքը դադարում է: լկա, գետի ընվարարման ն սելավների միջե որոշակի սաչման թացքում կոշտ նյութի ավելացման կամ պակասեցման դեպքում մեկ ձենըկարող է փոխվել մյուսին: Սելավների,ինչպես ն վարարումներիառաջացմանՀիմնական պատճառը տեղատարափ անձրեներն են, այլ դործոններից՝ Հանկարծակի ձնչալքը, ամբարտակներիպատովելը, ձմռան կեսին տաք քամիներից կամ Հրաբխային ժայթքումներից առաջացած ձնչալքը: նհ այլն: Սելավեն ները սովորաբար լինում դարնանի ն ամռան սկզբին, երբ գետինը թաց է, նրա ներծծանցման ունակությունը փոքր է ն մեծ ինտենսիվության տեղատարափանձրեր անմիջապես Հոսք է առաջացնում: Ցամաքային երկրներում տեղի ունեցող մեխանիկական Հողմաճարման Հետեվանքով լեռնալանջերին սելավային Ճուներում կուտակվում են Հողմաճարված նյութեր, որոնք ջրի մեծ զանգվածի ճնշմամբ շարժման մեջ են մտնում (նկ. 43): Սելավներըիրենց Հետ բերում են մեծածավալ քարաբեկորներ,գլաքարեր ն այլ սելավային նյութեր (պրոլլուվիալ նստվածքներ), որոնք կուտակվումեն սելավի արտաբերմանկոնում, երբ ջուրը ցրվում է, ու

ա-

Նկ.

43.

Սրլավայինբեբվածքներ:

բրագությունն ու կենդանի ուժը պակասում: 1 կմշ ակտիվ ջրչավաք ավազանից մեկ սելավի ժամանակ կարող է դուրս գալ 10--30 հազ մ3 են նյութ։ (ինում Ճողմաճարված սելավներ, որոնք ավազանից դուրս են 1--2 մ3 բերում մլն կոշտ նյութեր (Կիշչայ, կուրմուխչայ, 0րդուբադչայ

Ադրբեջանական ՍՍՀ-ում): Սելավներիտնողություը տատանվում է մի քանի տասնյակ րոպեից մինչն մի քանի ժամ: Դրանց բնորոշ Ճատկանիշներիցէ բաբախիչ-տրոփային (պովլսացիոն)բնույթը: Հունի մեջ գտնվող արգելքների պատճառով սելավը շարժվում է ալիքներով: 1921 թ. Ալմա-Աթայում նույնանուն գետակի վրա առաջացած սելավի ժամանակ 80 ալիք է արձանադրվել:

Յուրաքանչյուրսելավային Հուն

գրիչներ 1.

ու

սելավ ունի մի քանի

բնութա-

Կրկնելիությունկամ Հաճախականություն.թե քանի տարին մեկ

է սելավը գործում: 2. դուրս

Սելավատարություն՝յուրաքանչյուր սելավի ժամանակ Հումնով բերված նյութերի քանակը (ինչպես Ճեղուկ, այնպես էլ կոշտ նյու-

թերի քանակը):

'

Թ5

3. Սելավավտանդավորություն՝ սելավի ավազանում ների:ինույթը ն չափը: 4. կոշտ նյութերով Ճագեցվածությունը: կելավեերըըստ սելավալին նլութի լինում են՝' կապակցված չկապակցված, կապակցվածի.դեպքում Հոսանքի մեջ տուրբուլենտականությունը թույլ է արտաչայտված. սրանք սովորաբար Հագեցած են մանրաճատիկ նյութերով: Չկապակցվածսելավների տուրբուլենտականությունն ուժեղ է, Սրանք էլ իրենց Հերթին բաժանվում են՝ չրաքարային, ցեխաքարայինն ցեխային տիպերի: ՍովետականՀայաստանիսելավների մեծ մասը ջչրաքարայինտիպին է պատկանում, ավելի քիչ Հանդիպում են ցեխաքարայինսելավներ (Արարատյան Հովտում) Հազվադեպ նն ցեխային սելավները (օրինակ, Վեդի գետի ավազանում՝ Շաղափը): Սելավները շատ են տարածված ՍՍՀՄ մերձարնադարձայինդոտու չորային երկրներում Մեծ Կովկասի արնելյան մասի Հարավային լանջերին, Միջինարաքսյանգոդավորության մեչ, Միջին Ասիայի նախալեռնային ցածր լեռների գոտում նհ այլն: Հայկական ՍՍՀ տարածքի կեսից ավելին սելավաբեր է. այստեղ Հայտնի են՝ Գետառի, Մաստարայի, Սնանի լեռնաշղթայի ճարավային լանջի, Փամբակ գետի ավազանի, Դեբեդի, Վեդի գետի ավազանի, Ողջիի, Մեղրի գետի ն այլ ավազանների սելավները: Սելավների դեմ մշակված են պայքարի միջոցներ. այստեղ Ճիմնականը սելավային գործոններիչեզոքացումն |՝ լանչերի բուսածաժկումը, դետնաճողերի ծծունակության- մեծացումը: Առայժմ «ճնարավորչէ բոլոր սելավաբեր ավազաններում սելավ ծնող գործոնները չեզոքացնել, ուստի պայքարի միչոցներ են մշակվել առավել վտանդավոր սելավների ավազաններում՝ կառուցվում են միջանցիկ ամբարտակներ, ջրաշիթերը ցրող ջրանցքներ, սելավակուտակիչ,սելավակարդավորիչջրամ-

ազրրաժու

ն

ու

ն այլն: բարներ (ՊԱՑԱՒՇքՇՐ)1810քել) Գետառի սելավը բազմիցս աղետներ է բերել երնանին։ 1946 թ. մայիսի 25-ին տեղի ունեցած սելավը Հսկայական վնաս պատճառեց Քաղաքին։ Այժմ այն վերջնականապեսվնասաղերծված |՝ Առինջ գյուղի մուտ կառուցվել է ամբարտակ, ուր կուտակվում է սելավային նյութը ն մաս առ մաս է թողնվում գետակի ճունով: Բացի Հատուկ ջրանցքով բաց կանաչապատման 4ճսկայականաշԳետառի ամբողջ ավազանում այդ, խատանքներ են կատարված, իսկ Մայակովսկիգյուղի մոտ գետակի ճունը կտրված է ն արճեստական ջրանցքով ուղղված դեպի Հրազդանչ չի կարող:ՆույնԱյսպիսով,Գեւտաոնայլես ոչ մի վնաս պատճառել են նրնան քաղաքի միջով անցնող պիսի աշխատանքներկատարվում

'

մանը Հուների վրաւ ՀայկականՍՍՀ կ Հակասելավայինմիջոցառումներիմրշակման դործում զդալի աշխատանք է կատարում նրնանի Ճճամալսարանի ֆիզիկական աշխարճագրությանամբիոնը:

րվեժ, Ողջաբերդ,Սրաշեն կ սելավների ուսումնասիրման

(79 Հոսքի

ի

"

41.

այլ

ՀՈՍՔ,ՆՐԱ

ՔՆՈՒԹԱԳՐԻՉՆԵՐԸ

մակերնույթի

երկրի վրայով մթնոլորտային տեղումների մի մասիչոսելու երնույթն էւ՛ Թափված մթնոլորտային տեղումների մի մասը ներծծվում է, մի մասը դոլորշանում, իսկ հրրորդ մասը Հոսում է դետի մակերնույթով, առաջացնում շիթեր, առվակներ գեյոակներ: երբ մթնոլորտային անհղումներիմի մասը լեռնալանջերով ցած է Հոսում, մանր շիթեր, այն անվանում են մակերկութային «ոսք: դետերը միանալով կազմում են ավելի խոշոր գետեր, որոնք Հո՛

ու

չառաջացնելով

Մեր

որոշակի «ունով: Այս տիպի «ճոսքն անվանում են Հունային Հոսք: Գետերի Ճճոսքըմարդու կյանքում վճռական դեր ունի՝ մարդն օղէ գետային Հոսքը իր տնտեսականկարիբներիՀամար: Մեզ տագործում այստեղ Հետաքրբրում է գետով անցնող ջրի ճոսքը, ուստի ճ«ճոսք» աենք գետային Հչոսքը: ահլովՀասկանալու սում

են

Նկ.

:

44.

Հրազդանիխնձաճովիաը:

իմաստով Ճոսքը գետի Հատվածքով, կամ նրակենՋրաբանական

12»

է: դանի կտրվածքով որել ժամանակաճատվածումանցած չրի քանակն Այդ ժամանակաճատվածըկարող է լինել՝ վայրկյան, ժամ, օր, տասնօրյակ, ամիս, սեզոն, տարի: չոսքն ունի մի շարք բնութադրիչներ.քննարկենք դրանք: /հոսք՝ գետիծախս.ինչպես արդեն նշվել է, վայր1. Վայոկենական կենական «ճոսքը ճենց գետի ծախսն է՝ մեկ վայրկլանում գետի կենդանի կտրվածքով անցած չրի քանակը. գետի ծախսը Հոսքի մի մասնավոր դեպքն է.

«՛

՛

Գ--ժա մյվեկ։ .

2.

Հոսքիծավալ.որոշակի (ժամ, օր, ամիս, ժամանակաճատվածում այլն) գետի կտրվածքովանցած ջրի քանակը (Պ/)

կեղանի

արի ն

Մ/-Օ՛Ր մ3/ կամ

որտեղ Օ-ն գետի միջին ծախսն է, Ղ-ն՝

կմ3

Հշ-՞

ժամանակաճատվածիվայրկ-

յանների քանակը, ենթադրենքգետի տարեկանմիջին ծախսը 12 մ3|վոկ մ3: ձ, տարվա Համար ծավալըկլինի՝Մ»5212:31,6-106--:379,2-105 Հոսքի Այստեղ 31,6-105-ր տարվա վայրկյաններիթիվն է (կլորացաԳ): 4. Հոս քի է, որ դետավազանիմիավոր մամոդուլ.ջրի ն,քանակն յլլլանում: Քանի որ ստացված արդյունկերեսը տալիս է գետիկ մեկ մոդուլն արտաճայՔը սովոխաբար փոքր արժեք ունի, այդ պատճառով տում են ոչ թե մ3 միավորներով, այլ լիտրերով.

եսը

Տամ

Մվոկ կմ» ՛

ենթադրենք, (Գ) գետիծախսը (Է)՝

|

կմշ. Հոսքի մոդուլը իլ-

12000

լջջ

12000.

՛

12մՅ/վոկէ,

ցնտավաղանի մակեբանաձնիկլինի՝ բերված ըստ

Սկ

կմշ.

Ուրեմն, ճոսքի մոդուլի արտածայտման միավորն է՝ լիտրը մեկ վայրկ-

քառակուսի կիլոմետր մակերեսից, ուստի վերը բերած բանաՃճայտարարի կմշչափողականությունըերբեքչենք վերածում մ2-ի, ինչպես այդ կատարում ենք այլ բնութագրիչների ճաշվարկի ժամանակ:

յանում

ձնում

4.

Հոսքի շերտի բառձոություն. ցույց

է տալիս, թե տվյալ ժամա-

նակածատվածում գետի կենդանի կտրվածքով անցած չուրը փնչ շերտ կկազմի,եթե այն ճավասարաչափ բաշխվի զետավազանի մակերեսի

«Վրա.՝

:225--

Ն

մմ,

"1000

որտեղ ԱՄ-ն ճոսքի ծավալն է խորանարդմիավորներով, Է-ը՝ ավազանի մակերեսը, իսկ 1000-ը մետրն է՝ արտաճայտած միլիմետրերով, օրինակ, ենթադրենք ճոսքը՝ ՆՄՄ--397-:106 մ3, գետավազանիմակերեսը՝ Բ--

900 կմ2,այստեղից՝

մմ: Ն-ՏՋՈՂԾ.1000-441 900: 105

.

Այս դեպքում 5.

Հոսքի

ճայտարարի կմշ-ըվերածում նոբմա.

արժեքն է.

ենք մ2-ի 1 կմշ--106 մ2):դետի բազմամյա Հոսքի միջին թվաբանական:

Մ/

.

ՄԴ

Մշ...

Մո )

ո

որտեղԱ/լ, Մ/ջ, Մ/ո-ը տարբեր տարիներիՀոսքն է, այսինքն՝ ճոսքի նորման տարբեր տարիների ճոսքի միջին արժեքն է։ Ակներն է, որ Հոսքի նորմայի ճշտությունը կախված է դիտարկվող տարիների շարքի երկարությունից: Որքան շարքը երկար լինի, այնքան Հոսքի նորման իրականին մուռ կլինի: 6. Հոսքի է տալիս, թե գետավազանումթափված: ցույց գոբծակից. մասն է Ճոսքի վերածվում. մթնոլորտային տեղումների որ

Է,Ճ

ղ-

Լ.

որտեղ Վ-ը Հոսքի շերտի բարձրությունն է, Ճ-ը՝ տեղումների քանակը:Գ-ը 250 մմ է, իսկ Ճ-ը՝ 600 մմ, այս դեպքում ղ--4250:600»Օրինակ, 42 գե, նշանակում է եկած տե0,42 կամ տոկոսներով արտաճայտած՝ է 0-ը «Հոսքի վերածվում: ղումների շ. Մոդուլայինգոբծակից.որոշակի ժամանակաճատվածում Հոսքի որեէ բնութագրիչի Հարաբերությունը նույն -բնութադրիչի բազմամյա:

միչինին՝

Օ

Խհ.-

ՈՆ

:չ

՛

.

ՒԷ-

ՎՄ

Գ/,ու

ն

այլն:

նշենք, չառաջացնի, «մողուլային» բառըթյուրիմացություն Որպեսզի

որ

այն վերաբերում է

ոչ

միայն Հոսքի մոդուլին,

այլ

նան

մնացած

բո127`

բնութագրիչներին. եթե ասում ենք դետի ծախսի մոդուլային գործակից, ապա ճասկանում ենք տվյալ տարվա միջին ծախսի Հարաբերուչ Թյունը բազմամյա միջին ծախսին. այդպես էլ մնացած բնութագրիչՎոր

ները:

-Պ

Հ Զոր.ՀՈՍՔԻ

ՋԵՎԱՎՈՐՄԱՆԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ

Հոսքի կազմավորման պրոցեսը բնական բարդ պրոցես է, որը կա«տարվում է ֆիզիկաաշխարճադրական միջավայրում, ուստի իր վրա կրրում է այդ միջավայրի բաղադրիչներիազդեցությունը, որոնց մեջ «իմՖնականըկլիմայական գործոններն են. թվենք այդ գործոններից «իմնականները. ՏԵՅՀ:

Նկ.45. Վոլգագետը միչին

ճոսանբում:

են գործոններ. այստեղ շատ կարնոր Կլիմայական

տեղումների «Քանակը, տեղումների ինտենսիվությունը, դոլորշացումը, քամիները: առատ լինեն, այնքան ճոսքը Որքան մթնոլորտային տեղումները են (Ամա«Սեծ կլինի: Տեղումներովճարուստ երկրներում գետերըջրառատ ն զոն, կոնդո, Գանգես այլն), սակայն միննույն քանակի տեղումները Կոարբեր Ճոսք են առաջացնում, եթե դրանց ինտենսիվությունը տարբեր է. Արդեն առիթ ունեցել ենք նշելու, որ նույն քանակի տեղումները փոքր եթե ինտենսիվության դեպքում կարող են նույնիսկ Հոսք չառաջացնել, գետնաճողերիծծունակությունն ավելի մեծ է, քան անձրնի ինտենսիվուքյունը։ Հոսք կառաջանա այն դեպքում, երբ տեղումների ինտենսիվու1.

է

Քյունը մեծ կլինի պետնաճողերիներծծանցմանինտենսիվությունից, Վտանգավորեն այն տեղատարափ անձրեները, որոնք ունեն 3-6--10 մմ/րուղեինտենսիվություն.այդպիսի անձրնեները սելավների պատՃառ

հն

դառնում:

Հայտնիէ, որ մթնոլորտային տեղումների մի մասը գոլորշանում Որքան մթնոլորտը չոր լինի ն ջերմաստիճանըբարձր, այնքան ղոլորշացումը ուժգին կլինի: Անապատներում անձրնաջրերնանմիջապես դոլորշանում են ն Հոսք չեն առաջացնում, կամ Հոսքը չատ թույլ է, ժամանակավոր դետերը մինչն գետաբերանչեն Հասնում: զոնայում ջերմաստիճանըցածր է, դոլորչշացումը՝թուլ: Տունդրայի այդ պատճառով էլ Ճճոսքիգործակիցը մեծ է: Այսպիսով, գետի Ճճոսքի ձեավորմանդործում գոլորշացումը նուլնպես կարնոր դործոն է: Քամու դերը նրանում է, որ ուժեղացնում է գոլորշացումը: Խոնավությանպակասորդը (դեֆիցիտը) իր Ճերթին խթանում է գոլորշացումը: 2. Հոսքի ձնավոբմանտեղագոական ն ոելիեֆիձնաչափական գոոեն ծոննեոր. սրանց մեջ երկրի մակերնույթի ձներն ձնաչափական տարրերը՝ բարձրությունը ծովի մակերնույթից, լանչերի թեքությունը, ձնը, մասնատման դետավաղզանի խոդիրքադրությունը, խտությունը, ն բությունը այլն: Որքանլեռնային երկիրը բարձր է, այնքան ջերմաստիճաններըցածր են, գոլորշացումը՝ թույլ Բարձր լեռներում տեղումները թափվում են մնծ մասամբ ձյան ձնով: Ըստ բարձրության տեղումների քանակը, որէ: պես ընդչանուր օրինաչավություն, մեծանում Աոռնալանջերի թեջությունները շատ կարնոր գործոն են ճոսքի ձեաէ, վորման մեջ. մեժ թեքության դեպքում Հոսքի դործակիցը մեծանում են: Տարբեր դիրքադրման հկած տեղումները արաղությամբ Հեռանում լանջերում չերմային պայմանները տարբեր են, տարբեր է նան գոլորշացումը։ Ամենից չոր լանջերը Հարավային լանչերն են (Հյուսիսային Այստեղից կիսագունդ), իսկ խոնավությամբ Հյուսիսաճայաց: Հարուստը՝ մեծ ծածկույթները անտառային Սովետական չայաստանում էլ, օրինակ, Հ,

ու

են Հլյուսիսաճայաց լանջերում, որտեղխոնավումասամբճանդիպում

թյունն

առատ

է,

բայց

Հոսքը՝ թույլ, որովճետն Հզոր ճողածածկի դեպ-

ջում ներժծանցուժը ուժեղ է:

խորությունը նպաստում է ջրատար չերտերի մերկացմանը։ Որքան երկիրը խորը մասնատված լինի, այնքան աղբյուրները շատ ջրերի դերը՝ մեժ։ կլինեն, ստորերկրյա 9. Հոսքի ջբաբանական լճայսրանց են գորբծոննեբր. առատությունը: ելքերի ստորերկրյաչբերի ճաշճայնությունը, նությունը, Մասնատման

պատկանում

Ջ..740

)

եշ

,

Ասենք,դետի ավազանում շատ լճեր

են

Հետ:

կան, որոնք մեկ ըն դճանուր ցանց կապված են միմյանց ճետ, միննույն ժամանավ՝ գետի Բնականէ, այդ գետը կունենա կարգավորվածվարք:

կազմում, 4.

հուսականության վբա. դնտավաղզանի ազղեցությունըհոսքի բու-

սական ծածկուլթը կարնոր ազդակ է: Բուսածածկ, մանավանդ անտառածածկ ավազանում ճոսքն ավելի ճավասարաչավփ կլինի, քան անտառազուրկ ավազսնում: Անտառում մթնոլորտայինտեղումների ներծծանցման մեծ է, ինտենսիվությունը Հոսքի գործակիցը՝ փոքր: լանջերն են, որ սելյս:վագոչւացման ակտիվ օշախ են:

հուսազո

Նկ.

46.

Արաքա գետը Մեղրու կիրճում:

ն 5. Հողային տարբեր գնետնաճողեր Եշկբաբանական ազդակներ. ննրծծանցման տարբեր ունակություն ունեն: Որքան ծակոտկենությու մեծանա, այնքան ուժգին կրնքանա անձրնաջրերիներքափանցումը 4ողի մեջ: Այս տեսակետիցամենից լավ ծծանցում են մարդագետնային սնաճողերը, կնձիկային կառուցվածքի սնաչողերը, մարգագետնային4ողերը: Ամենից վատ ներծծանցում ունեն կավաճողերը, անապատային

մոխրաճողերը: դորշաճողերը,

երկրաբանական կառուցվածքը մեծապես մասնակցում է Ճոսքի ձեվավորմանը: Ֆրատար ն ջրամերժ շերտերի դասավորությունը, շերտատարածումը, տեկտոնականխախտումները նպասԽմբերի անկումն տում քեն ճոսքի ձնավորմանը: 0րինակ՝ Արեգունի-կամ խանգարում Սնան լեռնային «ամակարդում շերտախմբերիանկումը լճին Ճճակառակ գրեքծ ճարավային լանջին ուղղությամբ է, այդ պատճառով ու

1-0

աղբյուրներ

/

-

ը

«

Գ

չկան: կամ մեկ այլ օրինակ՝ Արարատյանդաշտի խորքում ջրատար ջրամերժ շերտերըճերքափոխվումեն, լեռներից իջած ստորերկրյաչրեբը կուտակվելով առաջացնում են արտեզյան ջրեր, որոնք առանձինելսնում երով դուրս են դալիս որպես աղբյուրներ Արաքսգետը: Մեկ այլ տեղ տեկտոնականխզվածքի շնորճիվ խորքային ջրերը կարողանում հն Հասնել երկրիմակերնույթ սնել գետերը: 6. Անթոոպոգեն-մաողածին ազդակիդեոը. 21 դարում մարդը դարէ ձել բեության վրա ներգործող ամենազորեղազդակը: իր ներգործուԹյամբ այն ճավառարազորէ առաջատար գործոններին, ԶՃաշիճների չորացումը, ջրամբարներիստեղծումը, խոշոր չրանցքների կառուցումը, Կսարճեստական ոռոգումը արմատապես փոխում են շրջակա բնությունը, միննույն ժամանակ ազդում ճոսքի վրա: Վոլգայի վրա մինչն 1940-ական վերջչը ուժգին ճորդացումներէին լինում: վոլգա--Ախտու"թվականների քայի ողողատրը մինչն չունիս ամիսը ծածկված էր լինում չրով: էլեկտու

ու

ու

ւ

գետի ճոսքը կարգավորվեց, ճորրակայաններիկասկադի կառուցմամբ դացման ալիքի ջուրը այժմ կուտակվում է արճեստական չջրամբարնե-

րում, Վոլգա--Ախտուբայի ողողատում տասնյակ ճազարավոր ճեկտար բերքատուճողերի ճեղեղման վտանգն արդեն վերացել է, Հոսքի արճեսջրային սռական կարգավորմանճամակարգի ստեղծումը գետերի վրա ու

ռեսուրսների օգտագործումը նպատակայինձնով մարդկային ճանճարի Դրսնորումներիցմեկն է, `

(3

--

43,

ՀՈՍՔԻ ՆՈՐՄԱՆ

Արդեն նշվեց, որ ճոսքի նորման բազմամյա ճոսքի միջին թվարբաՖԽականնէ ն որքան դիտարկումներիփոփոխականության(վարիացիա՞ ժե) շարքը երկար լինի, այնքան չոսքի նորման ճավաստի կլինի, Այդ շարքի վրա նոր անդամներգումարելիս նրա արժեքը գրեթե չի փոխվի: շարքի միջին թվաբանականարժեքը, շատ կաՓոփոխականության բնոր լինելով Հանդերձ, դեռնս գաղափար չի տալիս շարքի անդամների շեղումների մեծության մասին: Շեղումները պարզելու ճամար օղզտագործակցի բանաձեր. գործում ենք փոփոխականության-վարիացիայի

Օ-լյ/ Հ-Յ-

Ս" '

ո-1Լ

որտեղ Է-ն ծախսի մոդուլային գործակիցն է, Ո-ը՝ փոփոխականության ջարքի անդամներիթիվը: եթե շարքը 20--25-ից ավելի անդամներունի, ՆՈ

։

ապա

արմատատակ կոտորակի Հայտարարում Ո--1-ի

վում Է

փոխարեն գրր-

Ո.

"7ՏՖոՀ--15. Ֆա--1)

ԸՄ--ք մեջ րաբանության

մետրիայի) գործակիցը՝

գործածվում է

ԸՏ--

,

ո

անճամաչտփության (ասի-

նան

ՖՈ«-13 ոՇ'

,

մեժ Այն Հավաստիկարելի է Համարել, եթե փոփոխականության շարքը Չ25--30 թվով անդամներ ունի: եթե շարքը կազմված է անդամներից» առա նրա ճշտությունը մեծ չէ. սովորաբար Ըջ արժեքը ընդունում հն

2Ըռ:

Փոփոխականության չարքում Հաշվարկում են նան էմպիրիկ ապաճովվածությունը,այսինքն այդ շարքի յուրաքանչյուր անդամի ապաճով-

մածության տոկոսը

Հետկյալբանաձնով՝

ք.ո

--03

ո-Վ-0,4

:

100,

որտեղ Ո-ը շարքի բոլոր անդամներիթիվն է, /Ո-ը՝ տվյալ անդամի ՃաԺարը շարքի մեջ ըստ կարգի, որտեղ անդամները դասավորված են ջրի ծախսի նվազող Հերքականությամբ: Վերը նշած երեք բնութագրիչներըպարզաբանելուՀամար վերցնենք Ջորագետիծախսի փոփոխականությանշարքը (աղյուսակ 6): Աղյուսակի առաջին սյունակում շարքի անդամների Հերթական 4ամարներն են ըստ տարիների Հերթականության, երկրորդ սյունակու՝ տարիների Հերթականությունը, երրորդ սյունակում Համապատասխան տարվա միջին տարեկան ծախսը, չորրորդում՝ շարքի անդամների ծախսը, նվաղող Հերթականությամբ, Հինգերորդում՝ձախ սյունակում բայց նշված ծախսերին Համապատասխանողտարեթվերը, վեցերորդում զետեղված է ծախսի մեդուլային գործակիցը (այն ստացվում է տվյալ տարվա ծախսի ն ամբողջ շարքի միջին ծախսի Հարաբերությունից, իսկ միջին ծախսը արտաչճայտվածէ նհրրորդ սյունակի ներքնում 16,0 մ3/ վոկ): Հաջորդ՝ յոթերորդ սյունակում տրված է 1Լ--1-ի արժեքը, ութերորդ

ում`

սյունակում՝ (1Ճ--1)շ-ու, իններորդում՝ («--15-ի, ապաճովվածությանտոկոսը: արժեքները, կստանանք. Տեղադրելով

ւտասներոր-

'

Աղյոսակ 6 ն անճամաչափության Ձորագետի ծախսիփոփոխականության

գոբծակիցնեոի ճաշվառկը

`

Փ.

ՀՀՅՏՎՀ|2)Հ

24,3

|18,5

20,1

18,2

18,1 18,0

|1939

18,0

12,8 12,8

12,1

16,9 16,8

շ

|16,8

16,9

15,0 |12,0 |13,6

|15,6

19523

(14,7

|

|15,2 15,5 14,7 (12,1 |12,2

|15,5 |50,3

1/15,7

Յ5

միչինը

Թօ33Յ

|15,9 |13,8 18,0 12,2

շ

Հ

--

Հ|

|10,4

|23,0 | 18,0 |10,0 |10,9 |24,3 |16,9 |16,0 |14,9 14,9 |18,1 |22,4 |12,9 |11,5 12,8 |13,8 |15,6 |20,1

|12,7

|17,8 |14,9 16,0

Ի

|1,52

|1964

16,0

|1,44 |1,40 |1,30 |1,26 Լ16 |114 |1,13 11,112 |1,12 11,12 11.11 |1,11 |1,07 |1,027 |106 |1,06 |1,06 |1,05

|1,00 |0,99

15,6

|0,97 |0,92 |0,97 |0,97 |0,94 |0,93 |0,93 |0,92 |0,92 0.89

|23,0

22,4 20,8

18,5

12,9

12,2

12,0

15,9 15,6

15,5 15,5 15,0

14,9

14,9

14,7

|1943

14,727 1952

14,2

13,8

|13,շ 13,6

12,2 12,5

|12,2

11,5

10,9

10,4

10,0

19538 |1946

զաւմարթ

|

|0,89

|0,86 |0,86

|Ը,86 |09,85 |0,29 |0,28 |0,26 |0,72 |/0,68 |0,65 |0,62

43,02

|

0,52

0,44

Հ

Հ

«

«

|0,2204

0,140608 0,085184 0,064000 0,022000 0,012575 0,004096

|0,1936 0,40 |0,1600 0,30 |0,0900 0,26 |0,0626 0,16|0,0256 0,14 |0,0196 0,13|0,0169 0,12 |0,0144 0,12|0,0144 0,12 |0,0144 0,11|0,0121 0,11 |0,0121 0,02 |0,0049 0,02 |0,0049 0,06 |0,0036 0,06 |0,0036 0,06 |0,0036 0,05 |0,0025 0,00 |0,0000 --0,01 |10,0001 --0,03 |0,0009 --0,03 |0,0009 --0,03 |0,0009 --0,08 |0,0009 --0,06|0,0036 --0,02 |0,0049 --0,02 |0,0049

|--0,08|0,0064 --0,08

|0.0064

|--0,11|0,0121 |--0,11|0,0121

|--0,14|0,0196

|--0,14|0.0196 --0,14 |0,0196 --0,15 |0,0225

--0,21|0,0441 --0,22|0,0484 --0,24 |0,0626 --0,28 |0,0284 --0,32 |0,1024 --0,35|0,12Չ25 |--0,38|0,14441 1,6623

«5 ճ

|

0,00Հ2244 0,002197

0,001229

0,001228 0,001728

0,001331 0,001331 `

`

0,000943 0,000343 0,000216 0,000216

0,000216

0,000125 0,000000

--0,000001 --0,000022 --0,000027 --0,0000227 --0,000025 --0,000216 --0,000343 -«0,000343 --0,000512 --0,000512 --0,001991 --0,001331

--0,002244

--0,00244

--0,002244 --0,003375 --0,009261 --0,010648 --0,013824 --0,0218952 --0,032268 --0,042825 --0,054822 Հ-0,150206

1,6 3,9

6,2 8,5 10,8 13,1 15,4

12,2 Հ0,0 22,3 24,6 Հ6,9 29,3 31,6 33,9 36,2 38,5 40,8

43,1 45,4

42, 50,0

52,3 54,6 56,9 59,2

61,5 63,8 66,1 68,4 20,7 23,0 25,3 22,6 29,9 82,2

84,5 86,9

85,2 91,5 93,8 96,1 94,4

Ըյ--/

2-1

ո

Նավի

«ո0ժ,յ44.

Շ«----------5 ՈՇԿ8

մում

Վերջինսյունակի ապաչովվածությանտվյալների Ճիման վրա կազկորը (նկ. 42): ենք ապաճովվածության Ճ

89 տարը

Կրկնման պարբերությունը

10000

ե-2 Հ

,

-

Յ

Փ

`

Ի.

լօ

:

|

ԲբԷ--

:

.

Լ

օ0

304050607080

վ

գ9ջջ

գ99ջ

ԱպաղՂովվածության տոկոսը

Նկ.

Ըստ Վ. Գ.

47.

Ք

կորը: Ձորագետիծախսի ապաճովվածության

(1955), Հայկական Հեւազոտությունների Վալեսյանի

ՍՍՀ Համեմատաբար խոշոր գետերի Համար Ըս-ի արժեքը տատանվում է 0,15-ից 0,22-ի սաշմաններում. միջին արժեքը 0,421 է, անճամաչա-

փության (ասիմետրիայի) գործակիցը փոփոխականությանգործակցի կրկնակիմեծությունն ունի: Հոսքի տարածականբաշխման պատկերըտրվում է Հոսքի քարտեզվրա ճավասարագծերիմիջոցով միացվում են ների միջոցով: Քարտեզի առաջին անդամ «ոսքի ճավասար ոսք ունեցող կետերը:ՍՍՀՄ-ում Ի. Դ. թ., նրանից Հետո՝ Ս. Ցու. Բեկոչերինը քարտեզ կազմել է հ. Մ. 1932 թ., էվովիչը՝1945 թ., Բ. Դ. Զայլինկինը ն Բ. Դ. Զայկովը՝ 1962 թ. կովը՝ 1946 թ., Վ. Ա. Տրոիցկին՝ 1942 թ., Կ. Պ. Վոսկրեսենսկին՝ որտեղ զետեղն այլն, 1964 թ. լույս ընծայվեց «Աշխարճի ատլասը», Կ. Վ. Վոսկրեսենսկին ված է աշխարՀի Հոսքի քարտեզը:Այն կազմել է ն ճշտվել է մի ջանի այլ Հեղինակներիկողմից: Նկ. 48-ը պատկերումէ ՍՍՀՄ-ի գետերի ճոսքը: Քարտեզի վերլու-

3.

'

ծությունը ցուլց է տալիս, որ ճոսքը Ճյուսիսից «Հարավպակասում է. ու այդ առավել ցայտուն երենում է ՍՍՀՄ եվրոպականմասում Արեմբտյան Սիբիրում: Միննույն ժամանակ ճոսքը նվազում է արնեմուտքից արնելք, որբ պայմանավորվածէ կլիմայի ցամաքայնության մեծացմամբ՝ նույն ուղղությամբ: (եռնային շրջաններում Հոսքը ենթարկվում է բարձրադիր գոտիականության օրինաչափություններին։ՍՍՀՄ-ում ամմ մննամեծ ճոսքը (2000 տարեկան) դիտվում է Կովկասի սնծովյան լանչերին (Սվանեթիս), ամենից փոքբը՝ անապատներում,որտեղ ճոսք փաստորենչկա:

եթե որնչ գետի Հոսքի վերաբերյալ տվլալչեր չկան, ապա նրա միչին Հոսքը կարելի է որոշել ՍՍՀՄ Հոսքի քարտեզից՝նմանակության մեթոդով: Ստացվածարդյունքը կունենա մոտավոր ճշտություն: ենթադրենքունենք մի գետավազան,որի վրայով անցնում են ՃոսՔի մոդուլի իզոգծեր (նկ. 48): Որպեսզի որոշենք այդ գետի ծախսը»

գետի գետավազանի եկ. 49. Ջուսումնասիրված

ծախսի

որոչումը «ոսքի քարտեզից:

նախ չափում ենք երկու իրար ՃաջչորդողՀավասարազծերիմիչն գտնվող մակերեսները,

այդ

ապա

րագծերի միջին

մակերեսը բազմապատկում երկու ճավասա-

արժեքով ն

ստանում

այդ

ավազանից դուրս

եկող չրի

Քանակը մեկ վայրկյանում: նույն ձնով վարվում ենք Հաջորդ երկու

իզողզծերիմիչն ընկած տարածքի ճետ գումարում միմյանց

նակում (նկ. 49)

ուսակ

7-ում:

այդ

ու

ն

ի վերջո ստացած տվյալները

գետի ընդչանուր ծախսը: Բերված օրիգործողություններիարդյունքները տրված են աղստանում

Աղյուսակ7

Գետիծախսիճաշվաշկըհավասաբագծերի օգնությամբ

Ավազանի Մակերեսը կմ' Հատվածները

Հոսքի միջին

`

3,5

0,225 0,540 0,560

1,5

0,322 0,052

4,5

2,5

՛

Ն,

5,5

լ

մ

Աա

լեզո մթ

մ

ՀԾ

Գետիլրիվ ծախսը

Ն

4. ԱՇԽԱՐՀԻ

ԵՎ

ՍՍՀՄ ՄԻ ՇԱՐՔ

ԳԵՏԵՐԻ

Գետերիջրատարությունըկախված է նան

1,764

ԶՐԱՏԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

-

աղբյուրներից, ինչպես

սնման

ջրչավաք ավազանիմեծությունից։ Աշխարչի ամենաջրառատգետը

Ամազոնն է, որի տարեկան միչին ծախսը կազմում է ՍՍՀՄ-ում

ամենաջրառատգետր ննիսեյն է՝

19800

175000

մ3/վոկ',

մ:/վոկ ծախսով, իսկ

Սովետական ծչայաստանում՝ Դեբեդը՝37 մյ/վոկ: Աղյուսակ8

մի շարքգետերիչՐատառբությունը Աշխարճի (ըստ 1. Կ. Դավիդովին մյուսների,1973) Գետ

Ամազոն

ԿՔ

Դիտակետ

Կոնգղ

գետաբերան կինշասա

Ցանցզի. Նեղոս

Վագի-խալֆա

66270

Գանգես՝

Ենիսեյ

Միսսինիպի Ամուր

Վոլգա.

Դանութ՝`

.

ճազ կմ,

212000

.

122700

ս

ԱԱ

Հ

'

10900

)

19800 18400 16100

եվել ավլալննրով՝ մ:լվոկ:

31000

--ջ--

39160 38000

տրո

175000

ծախար

|

--ֆ--

Մակկենզի

մակերեսը

զետարբերան 4092

ձնա

0բ

ԳետավազանիՄբչին

գետաբերան գետաբերան

`

10800.

.

-

գ:«0-.

'-

Ոշ Ե.

Աղյուսակ9

ՀայկականՍՍՀ մի քանիգետեոբի չբատառճությունը (ըստ միջավայոի վեբահսկողության վառշչշության տեղեկատուների)

Ֆրագդեոնութաբարության ու

-

`

Դիտակետ

ետ

Թումանյան

Փամբակ

9րչավաքի

Բազմամյա միչին ծախսը

մակերեսը

կմշ

մՀ/վոկ

Դեբեդ

Այրում Գարգարիգետաբնե-

12,0 37,0

Աղստն Արաքս

իջնան

16,8

Քասաղ

Աշտարակ

Ջորագետ

րանից ցած

89,18 86,2 31,8

Ախուրյան

Ղարաղալա Հայկաձոր

Հրազդան

Մասիս

22,6

Արենի Մեղրի

Որոտան

21,5 3,23 9,60 2Ն5

Արփա Մեղրիգետ

Ղափան

Ողչի

Ռրոտանճ ԾՈ:

Լ

45.

ՀՈՍՔԻ

22100

ճ,75

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ,ՋԲԱԲԱՆԱԿԱՆ

ՏԱՐԻ

Հոսքի կարգավորում ասելով ճասկանում ենք մարդու գիտակցական ներգործությունը բնական 4ոսքի վրա: Այդ ներգործությունը մեկ ամբողջ Ճճամալիրէ ներկայացնում, որտեղ գլխավորը չրամբարների կառուցումն է: Հոսքի կարգավորումըլինումէ՝ օրական, շաբաթական, կարճատե, ր ոչ պարբերական,սեղոնային, բազմամյա ն խառը: Օրական կարգավորման կարիք է զգացվում այն պատճառով, որ օրվա տարբեր ժամերին ջրի տարբեր պաճանջարկէ նկատվում ինչպես ջչրամատակարարման,այնպես էլ էլեկտրաէներգիայի արտադրության տեսակետից: Շաբաթականկարգավորման անճրաժեշտություն է լինում այն դեպքում, երբ ընդՀանուր ճանդստյան օր կա ն այդ օրը արդյունաբերական ձեռնարկություններըչեն աշխատում, ուստի ալդ օրվա ջրի խնայողության ճաշվին մյուս օրերին կարելի է ջրի քանակն ավելացնել: կարճատն ոչ պարբերականկարգավորման անճրաժեշտությունըզզգացվումէ որոշ նպատակներիճամար՝ ոռողզման,նավարկության ն այլն: սեղոնի չրերի մի մասը Սեզոնային կարգավորման դեպքում ջրառատ պաճվում է չրամբարում՝ սակավաջուր սեղոնում օգտագործելու Ճամարո Բազմամյա կարգավորմանիմաստն այն է, որ ջրառատ տարիներինջչրեբի մի մասը պատվում է սակավաջուր տարիներին օգտագործելու Ճամար: Խառը կարգավորումը մի քանի ուղղություններով է կատարվում:

'

Հոսքի կարգավորմանայլ միջոցներից են գեւտաջրերիտեղափոխումլուսը, գետավազանի բուսածածկումը, Թյունները մեկ դգետավաղանից որով զգալի չափով կարդավորվում է Հոսքը, ն այլ միջոցառումներ:

Նկ.

50.

կիրճը: Դեբեդի

Աստղաբաշխական տարին ջրաբանությանմեջ ընդունելի չէ. այստեղ բոլորովին այլ սկզբունքով են ղեկավարվում՝ ջրաբանականտարի ասելով Հասկանում են ջրաբանական սեղոնների լրիվ «Հերթափոխման մի այնպիսի բոլորապտույտ

ները

այդ

(ցիկլ)։ որտեղբոլոր

լուրաճատուկ երնույթ-

կրկնվում ժամանակամիջոցիընթացքում

բոլորապտույլտը

Մեկ տարի այդ

տարվանից աավարտվում է մեկ աստղաբաշխական

վելի ժամանակամիջոցում, մեկ

այլ

տարի՝պակաս:

սկիզբ Համարում ջրաբանական տարվա

օդի օրական

էն:

են

ձմռան

Հաստատուն կերպովիջնում է ջերմաստիճանը

ղումները թափվում

են

սկիզբը» երբ

0-ից

ն տե-

ձյան ձնով: Ըստ Բ. Ա. Ապոլլովի (1963) ՍՍՀՄ

Ճյուսիսային շրջանների ճամար ջրաբանականտարին սկավում է Հոկ-

1-ից, Հարավային շրջաննետեմբերի 1-ից, միջին դոտում՝ նոյեմբերի 1-ից: րուժ (նանԱնդրկովկասում)՝ դեկտեմբերի

-

46.

ՀՈՍՔԻ ՆԵՐՏԱՐԵԿԱՆ

ՔԱՇԽՈՒՄԸ

Բոլոր գետերն ունեն

ծախսի սեզոնային տատանումներ: Մի դեպտարբերություններըմեծ չեն, ինչպես Հասարակածայինխոչ նավ անտառների զոնայի գետերում, մեկ այլ դեպքում տարբերությունները շատ մեծ են, ինչպես, ասենք, սավաննաների զոնայում կամ մուսսոնային կլիմա ունեցող երկրներիգետերում: քում

այդ

՝

ով Նկ.

51.

6-15

//(ա

Աալը»-»:

ՀայկականՍՍՀ գետերիբազմամյա միչին տարեկանճոսջի քարտեզ:

ԳետերիՀոսթի ներտարեկանմասնատման

ժամանակ ընդունված է

այն բաժանել երկու Հիմնական փուերի՝ ջրառատության ն սակավաչրության. ընդ որում ջրառատության փուլը կարող է արտաճայտվելմե-

կից ավելի ենթափուերով։ նույնը նկատվում է սակավաջրությանմեջ,

`

գետերում ջրառատությաներու Այսպիսով,Սովետական Հայաստանի փով կա' առավելագույն Հորդացումը գարնանն է, իսկ երկրորդ ջրառատությունը՝ աշնանը, Սակավաջրությունընս երկու փուլ է առաջացնում՝ ամռան վերջին ն ձմռան վերջին: Հոսքի ներտարեկանբաշխումը ամբողջապես կախված է կլիմայից. մնացած գործոնները երկրորդական նշա-

ունեն: Ֆակություն

ՍովետականՀայաստանիտարածքում գետերի Հոսքի ներտարեկան բաշխումը Ճետնյալ պպտկերնունի (աղյուսակ 10): Աղյոաակ1ժ ՍՍՀ գետերինեբտաբեկան Հայկական Բոսքր (ըստ«ՀՍՍՀ չ-ագոությունը», 1981) աշտաճայտած տոկոսներով Դիտակետ

Գետ

Փամբակ Դեբեդ

Աղստն

Ախուրյան Մեծամոր

Գավառագետ Արգիճի Գեղարոտ Ազատ Արփա Մեղրիգետ

Գեղի

Թումանյան

Այրում իջնան

Հայկաձոր

Ռանչպար

Նորադուզ ՎերինԳետաշեն Արագած Լանջազատ Արենի Մեղրի

Գեղի

//րոտաճ

Ոչշոտան

Զմեռ

11,2 12,9

5,4 16,0

21,3

20,3 8,4

7,0

15,9

12,2 4,8

13,8

Գարուն 54,6 50,2 64,8 Վ6,2 29,6 35,8

56,0 53,8 37,2

60,5 |37,8

39,6 53,8

Ամառ

20,9 2:,3

16,4

21,6 25,4

23,4 24,5

52,7

,9 15,2 4:.1 1 յ5

|

Աշուն 13.3

14,6 0.

16,-

23,7 20,5 0,1 11,5

15,0 12.1

|15,1 7,5

13,3)

ՍՍՀՄ

գետերի մեծ մասի առավելագույն Հոսքը գարնանն է, մինչի առաջին ամիսը ներառյալ. Այստեղմասնակցություն ունեն իրեթ աղբյուրներ՝ Ճալոցքային ջրերը, անձրնաջրերըն ստորերկրյա ջրերը: Ճորդացումներն են բնորոշում տարվա չրայնությունը: ԳեԳեսրնանային մեծ մասի տարեկան չոսքի 50 00-ից ավելին գարնանն է, կան տերի գետեր էլ, որ գարնանային ճոսքը կազմում է 20 ը ն ավելի. դրանթ մանր գետեր են այն շրջաններում, որտեղ առատ ձյուն է դալիս: ամռան

Նվազագույնճոսքը՝ սակավաջրությունը դիտվում է ամռան երկրորդ ձմռան կեսին երկրորդ կեսին: Այդ ժամանակ գետերը սնվում են միայն ստորերկրյա ջրերով: Բացառությունեն կազմում Գեղարոտ,Գեղի Ծեղրիգետգետերը, որոնք, սնվելով բարձր լեռնային ձնաբծերից» նկ ամռանն են ճորդանում, գարնանը նրանց ավազանում դեռես գետի մեծ ծախսը չէ: ու

Ուշագրավէ, այն

որ Հրաբխայինծածկույքների տարածման շրջանչ ներում ամառային սակավաջրությունն այնպես կտրուկ արտաճայտված Հէ, ինչպես ծալքա-բեկորավոր լեռներում: Հրաբխային ծածկույթների տակից բխող մեծ ծախսով աղբյուրները մեղմում են գետերի սակավա-

չրությունը:

սակավաջրությունը սեզոնի վերջում է: Տարվա այս եղանակին գործում է սնման միայն մեկ աղբյուր՝ ստորերկրյա չրերը, որոնց պաշարները ձմռանը արդեն սպառվում են։ Գետերի մեծ մասի ձմեռային ւակավաջրությունն ավելի ուժեղ է արտաչայտված, քան ամառավինը։ Այս Հանգամանքըպարզորոշ արտաճայտված է բնական 4ոսքում: Բայց ամռան ամիսներին չրերն օգտագործվում են ոռոգման նպատակով, ուստի շատ գետերիստորին ճոսանքներովլջուր գրեթե չի անցնում, այն պատկերնէ ստացվում, թե ամառային սակավացջրություննէ պատՁմռան

ճառը:

լ

ՍովետականՀայաստանում ՀամեմատաբարՀավասարաչափվարթ ունեցող գետը Մեծամորնէ. այն սնվում է Հիմնականում ստորերկրյա: չրերից, որի մասին արդեն նշվել է։ Գետերի Հոսքի ներտարեկան բաշխումը արտաճայտելու ճամաթ կազմում են Հոսքի տարածականբաշխման քարտեղներ ըստ տարվա տարբերսեզոնների, որոնց Համադրումից պարզ երկում է գետերի ներտարեկան վարքը: ԱյդպիսիքարտեզներՍՍՀՄ տարածքի Համար կաղզմել են Բ. Դ. Զայկովը, Կ. Դ. Վոսկրեսենսկինն ուրիշներ եթե որեէ փոքրըգետի ավաղանում դիտարկումներչկան, ապա կիրառելով նմանակության մեթոդը, օգտագործելով այդ քարտեզները, կարելի է մոտավոր ճշտությամբ դուրս բերել ջրաբանական բոլոր բնութագրիչները: ԳետերիՀոսքի ներտարեկանբաշխումը շատ կարնոր նշանակություն ունի ջրերը տնտեսականնպատակներովօգտագործելուտեսակետից:կած երկրներ, որտեղ ամռան ամիսներին, երբ ծավալվում են դաշտաՀ շատ վին գյուղատնտեսականաշխատանքներ,չրի մեծ կարիք է զգացվում, մինչդեռ գետերում սակավաջրություն է, իսկ գարնանն անցնում է ճորդացման ալիքը Աճա այստեղ արդեն պետք է գործի գետերի Ճոսքի սեզոնային կարգավորվանՀամակարգը:

.«

|

47. ԳԵՏԵՐԻ ԶԵՐՄԱՑԻՆ ՎԱՐՔԸ

Գետի ջուրը Հիմնականում տաքանումկամ պաղում է օդին չփվելով, ինչպես նան արեգակի ճառագայթների անմիջական ներգործությամբ: Գետի չերմային վարքը ձնավորվում է չրի զանգվածի ն այն

շրջապատող

ջոցով

միջավայրի միջն տեղի ունեցող ջերմափոխանակման միսանր

ՀԾ Ե

ՀՀՀ:

Գետի ջրի ջերմային Հաշվեկշռում մուտքի բաղադրիչներն են՝ արեգակի ուղիղ ն ցրված ճառագայթումը, օդից ն «ունից ստացած ջերմուԹյունը, չրի վրա գոլորշիների խտացումից անջատվածթաքնված ջերմությունը, Սախսիբաղադրիչներն են՝ էֆեկտիվ ճառագայթարձակումբ, չերմաճաղորդականությամբշրջապատինն օդին ճաղորդած ջերմությունթ, դոլորշացման վրա ծախսված թաքնված չերմությունը:. Ոչ մեծ նշանակություն ունեն նան ստորերկրյա չրերի բերած չերմությունն շփման անջատված ճաղթաչարելիս չերմությունը: դիմադրությունը Գետի չերմային վարքում՝ ոնհժիմում ջերմաստիճանային փոփոխություններ, արտաճայտվում են կենդանի կտրվածքում, գետի հրկարությամբ ն ժամանակի մեջ: Գետի կենդանի կտրվածքում ջրի տուրբուլենտ շարժման ճետնանքովջերմաստիճանայինտարբերություններբ շատ փոքր են. լեռնային արադաճոս դզետերումգոյություն ունի ճավասարաջերմություն (Հոմոթերմիա)։ Հարթավայրայինդանդաղաճոս, մեծ ծախս ունեցող գետերում չատակի ն մակերնույթի ջերմաստիճանայինտարբերությունները կարող են ճասնել 0,5--1--ի։ Ամռանը գետի ափամերձ մասում չջուրն ավելի տաք է, քան կենտրոնում, այղ տարբերությունը կարող է ճասնել Չ--3--իւ Ամռանը, գիշերային ժամերին գետի մակերնույթին չջերմության իջնում է. եշն ցերեկը Հակորուստ է տեղի ունենում, ջչերմաստիճանն ու

տակից մակերնույթ բարձրանալիս ջուրը մի փոքր տաքանում է, ապա է նկատվում: գիշերը Հակառակչջերմաշնրտավորում է առաջանում Ջմռոանըեթե գետի վրա մակերնութային սառույց սմ Հճաստության ձյան շերտ կա, ապա նե 10--15 արեդակի ճառագալթումը այլես չրին չի Հաղորդվում: ունեցող կեԳետի կենդանի կտրվածքում միննույն ջերմաստիճանն

տերըմիմյանց

միացնելիս

ստանում

ենք Հավասարաջերմեր(իղոքեր-

մեր), որոնք ամռանը ուռուցիկ կողմով ուղղված կլինեն դեպի վերո

Ձմռանը սառցի տակ դրանք կկազմեն Համակենտրոնկորեր: գետի երկարությամբ պայւտարբերությունները Ջերմաստիճանային են Օրինակ, ճարավից կլիմայական փոփոխություններով: մանավորված

«ետ ամոանբ Ճյուսիս ճոսող գետերը Ճյուսիսային կիսագնդում իրենց են չերմություն, այն Հաղորդվում է շրջապատին, գետը ջերժուտանում ընկնում է: Օրինակ, 0բ, ենիսելգեԹյուն է կորցնում, ջերմաստիճանն շրջապատում տունդրա է, դգետաորտեղ Հոսանքներում, տերի ստորին

փերին դեռնս անտառը պաճպանվում է սրաչային անտառի ձնով՝ շընոր«իվ գետի տված ջերմության: Հյուսիսից Հարավ Հոսող գետերը Հակառակը՝ տաքանում են. կախված ծովի մակարդակից ունեցած բարձրությունից, լեռներից իջնող գետերը միշտ ստորին Հոսանքում ավելի են լինում. Օրինակ, սառցադաշտային սնում տաք ունեցող գետի կունքում ջերմաստիճանը 0« է, իսկ գետաբերանում ամռանը կարող է լինել մինչն 30" ն ավելի ժամանակիընթացքում գետի ջերմաստիճաններըփոխվում են: Տարվա տաք ն ցուրտ ժամանակաշրջաններումջերմաստիճանայինտատաեն նումները կարող Հասնել 2Չ--3 տասնյակաստիճանի: Օրվա ընթացքում ես գետի ջրի ջերմաստիճանը փոխվում է, մանավանդ փոքր գետերինն ու գետակներինը։ Մեծ գետերում ալդ տարբերությունները մեծ չեն, նթե կազմենք գետի չրի ն օղի ջեհրմաստիճանային օրական փոփոխությունների գրաֆիկը, ապա ջրի ջերմաստիճանային կորն ավելի փոքրըտատանումներկտա, քան օշղինը: Գիշերային ժամերին չուրն ավելի տաք է, քան օդը, ցերեկային ժամերին՝ Հակառակը: Օրվա ընթացքում ջրի առավելագույն ջերմաստիճանը մի փոքր ասելի ուշ է վրա ճասնում, քան օդինը։ Տարվա ընթացքում չրի միջին ջերմաստիճանն ավելի բարձր է, քան օշօդինը,որովճետն ձմռանը ջրի ջերմաստիճանը 0"-ից չի իջնում (մակերնութային սառցի ցածր չերմաստրճանները չրին չեն վերաբերում), մինչդեռ օդի ջերմաստիճանը "կարող է 0"-ից շատ ցած իջնել: ե) երբ ձմռանը գետի չրի ջերմաստիճաննիջնում է 0-ից, գետերում երնույթներ են նկատվում, գետն անցնում է ձմեռային աառցազոյացման վարքի փուլին. Գետային սառցի ամենատարածվածտեսակը մակերնութային սառույցն է. սառույցը չրից թեթն լինելով լողում է նրա վրա: Սկզբում առաջանումէ սառցի բարակ թաղանթ, այնուճետկ՝ ափամերձ վերջինս աճելով դրավում է դետի ամբողջ մակերեսը Սասառույց, կայն մինչն գետի վերջնականապես սառցակալվելը տեղի է ունենում աշնանային սառցաշարժի փովը' երբ սառցաշարժը դադարում է ն գեէ գոյանում, այն անվանում տի մակերնուլթին Համատարած սառույց են սառցակալք (ղ6օո060188): ՍառցակալբիցՃեւտո, մի քանի ամսվա ընքացքում ուժեղ սառնամանիքների պատճառով սառցաշերոր տակից ճաստանում է՝ դետի ջուրը շփվելով սառցի շերտին մասամբ կպչում է ու Կան գետեր (Հատկապես ՑակուտականԻՍՍՀ-ում), սառչում, նրան որոնց մակերնուքային սառցի Հաստությունը անցնում է 2 մ-ից, Սովծա-

'

սմ է: տական Հայաստանում10--30 Գետի ձմեռային վարքի վերջին փուլը գարնանայինսառցաշարվի լձէ' `

փուլն է: ԴեպիՀարավ Հոսող գետերիմոտ այն նրկարատնէ, իսկ Հլուսիս Հոսողներիմոտ` կարճատնե, բայց բուռն: Խորքային սառույցն առաչանում է գետի չրում, մակերնույթիցորոշ խորության տակ, այնտեղ, որտեղ ջրի շարժումը դանդաղ է: եթե չրի ջերմաստիճանը0«-ից մի փոքր ցածր է, բայց չշարժման 4Հետնանքով ջուրը սառչել չի կարող, ապա բավական է որնէ փոքր արդելք, որի վրա դառնում է սառույց: ջուրը Օրինակ, նավը կանգնած է ափին ն խարիսխ է գցել: Խարիսխիշղթայի օղակներիմիջով ջրի շարժումը շատ դանդաէ գոյանում: ղում է ն սառույց գոյանում է այն պատճառով, որ դերռառած Հատակայինսառույցը ջուրը մերձճատակայինշերտում շատ դանդաղէ Հոսում, ուստի շփվելով Ճճունիարգելքներին, սառչում է: երբեմն Հատակի սառույցն այնքան է աճում, որ զանազան առարկաներիՀետ միասին Հատակից պոկվում բարձրանումէ ջրի մակերնույթ։ Այս տիպի սառույցն առաջանում է Սի| բիրի արագաճոսգետերում: Խորքայինսառցի մի տեսակը կոչվում է սղին. այն սառցի բյուրեղիկների ջրի խառնուրդ է, որը չրի տուրբուլենտականության շնորճիվ ամբողջովինչի սառչում: Բավականէ այդ շարժվող ջրից մեկ բաժակ վերցնել, ն բաժակի չջուրը արագությամբ կսառչի: Հայկական ՍՍՀ-ու սղինատարությամբ աչքի են ընկնում Ախուրյանը, Սնանի ավազանի գետերը ն այլն: րի զանգվածում տեղի ունեցողսառցագոյացման ժամանակ անջատված թաբնված ջերմությունը մնում է չրի մեջ ն տարվում ճոսանքի միջոցով: նրբեմն գետը սառցակալում է, Հատակային սառցագոյացումը դադարում է, որովճետն քաջնված չերմությունը մնալով չրի մեջ, խանգարում է Հատակի սառցագոյացմանը: ու

ու

ինչպես գարնանային,այնպես էլ աշնանային սառցաշարժի ժամաինակ սառցաբեկորներըարգելքների Հանդիպելով կանգ են առնում, են Այդպիսի շարժմանը: դառնում այլ սառցաբեկորների բենք էլ արգելք

սառցարգելք (8810ք):երբեմն սառցարգելքն որ գետի մակարդակը մի քանի մետրով բարձրանում է: Հաճախէլ սառցարգելքիտակ ջրի մեջ լողացող առարկաները՝ծառի ճյուղեր, սառցի բեկորներ ն այլն, նպաստում են սառցարգելքի աճին: րի ճնշման տակ սառցարգելքը կարող է պաստրոչրի խառնուրդի վիթխարի ալիքը նետվում է գետով ցած վել, սառցի ու ավերածություններիպատճառդառնում: 1909 թ. ննիսեյ գետի վր» սառցարգելքից գետի մակարդակը բարձրացելէ 12 մ, նրա անվանում արգելքներն

են

այնքան է արգելակում ջրի շարժումը,

ու

10--740

աաել՛՞

Հետնանքով բազմաթիվ նավեր են խորտակվել, որոնք ամուր կանգնած եղել նավաճանգիստներում: «յ Գետերի սառցակալումը Հիղրոկայանների, շլլուզների ն այլ կառուցվածքների շաճագործման գործում մեծ խոչընդոտ է. երբեմն խորաճում է ջրընդունիչ սարքերի վրա, քավփանցումէ տուրՓային սառույցն ն բինների մեջ խափանում ագրեգատներիաշխատանքը: Սառցակալածգետերում երբեմն սառույցը ճեղքվում է, չրի ճնշման Ճետնանքով այն դուրս է գալիս ն ծածկում սառցաշերտը՝ առաջացնելով մակասառույց (նալեղ):Այդպիսի երնույքները սովորական են ենի«եյ, կոլիմա ն այլ սիբիրական գետերի վրա: Գետերի սառցային երնույթներից են պյատրերը: "Սրանք առաջաեն գետի ծանծաղ նում մասերում ե գետի երկարությամբ քարքարուս սառցային կղզիների տպավորություն են ստեղծում, «աճախ միանալով միմյանց դառնում են սառցարգելքներ: Սիբիրում ուժեղ սառնամանիքների ժամանակ մի շարք գետեր մինչն Հատակ սառցակալում են ն դադարում Ճոսելուց: ձն

ու

(2 իո.

ԳԵՏԵՐԻ

ԷՆԵՐԳԻԱՆ

Գետի չրի զանգվածը, ակունքիցմինչն գետաբերան անցնելով, նո". վտարում է «Հսկայականաշխատանք, որի վրա ծախսվում է որոշակի էէ գետի ջրի ծախսից (Օ) ն անկումից ներգիա: էներգիան (Ճ) կախված (լ. Ճ--1000

որտեղ 1000-ը

մ3

ՕՒԼ կգ մ/վոկ,

չրի կշիոն է կիլոգրամներով: Յուրաքանչյուրտարի

օվկիանոս են տանում շուրջ 42 հազ կմ3ջուր» գետերըՀամաշխարճային այսինքն՝ 4,2:1016կգ:Ընդունելովցամաքի միջին բարձրությունը 825 մ, կստանանց՝

Ճ»--ՕՒԼՀ4,2:1016.825--3,9-1019

կգ -մ/վոկ։

Գետերի ջրաէներգետիկ պաշարները ճաշվվում են կիլովատերով. է 102 կգ մ/վոկ, ապա Հզորությունը կարՓանի որ 1 կՎտ-ը Հազտասար տաճայտվիՀետնյալ կերպ՝ հ

`

Գէ

««2,81 (121կՎտ:

նան ձիաուժերով՝ նույնը կարելի է արտաՀայտել

ՕԽ ձիաուժ: ՇԸ-1ոտ)

Վ-

Ռրոշ դեպքերում Հարկ է լինում իմանալ, թե դետի ավազանի լուրաքանչյուր 1 կմշ-ին Հզորության ինչպիսի բաժին է ընկնում. այդ նպատակով գիտության մեջ մտցված է ավազանի տեսակարարՀզորության դաղավփարը՝ ո-

բ

կՎտ, -9,81ՉԻ` Ւ

որտեղ Ո-ը տեսակարար «զորությունն է, Բ-ը՝ ավազանի մակերեսը կմշ: ինչպես նկատեցին, դետի Հզորությունը որոշվում է գետի ծախսի կ անկման արտադրյալով: Գետիորնէ Հատվածիկամ ամբողջ երկարության էներդիայի մեծությունը, արտաճայտած կիլովատերով, կլինի նրա բրուտտո կամ կադաստրային Հղորությունը: Բայց այդ Ճղորությունը ամեն տեղ չէ, որ կարելի է օգտագործել էլեկտրակայաններ կառուցելու Համար: Տեխնիկականպատճառներով ամեննին էլ ձեռնտու չէ շատ դգետերի պոտենցիալ էներգիան օդտադործել արդյունաբերականնպատակներով: են ամբարտակներ, Այժմ Հարթավայրայինգետերի վրա կառուցում են Հենց այդորոնց միջոցով դետերիպուռենցիալ էներգիան կուտակում տեղ, ստեղծում են չրի անկում, որբ ն. դառնում է արդյունաբերական ունեցող ջրաէներգետիկ ղեսուրս: ՖՓրաէլեկտրակայա նշանակություն Հզորությունը կարտաճայտվի ճետնյալկերպ՝ Խ-9,81

ՕՒԱՀ,

որտեղ Ա-ը կայանի Հզորությունն է կիլովատերով մեկ վայրկյանում, Օ-ն՝ ջրի ծախսը մ/վոկ, ԷԼ-ը՝ չրի սյան անկումը մետրերով ն -Հ՝ էլեկտրակայանիօդտակար գործողության գործակիցը, որը կախված է կայանում տեղակայված տուրբինների ու. դեներատորների կատարելադործվածությանաստիճանիցն կարող է Հասնել 0,98-ի: Օ-ի ն ՒԷԼ-իարժեքները որոշվում են ջրաչափական Հաշվարկներով: էլեկտրակայանների արտադրած էներդիան Հաշվվում է կիլովատ ժամերով: Խոշոր էլեկտրակայանների արտադրած էներգիան Հաշվվում է միլիարդ կՎտժամերով: Մեծ անկում ունեցող գետերի պոտենցիալ էներգիան մեծ է ն այն ծախսվում է ջրի մասնիկների շփման ու Հատակի խորդուբորդությունները Հաղթաճարելուվրա։ Այդ էներգիայի չնորչիվ տեղի 9ն ունենում .

ւռ

Նկ.

52.

Գյումուշի Հիդրոէլեկտրակնալանը:

ճունի ձնախախտումներ,ջուրը Ճճոսանքովցած է գլորում վիթխարի Փարաբեկորներ, ճունիւքնջ գտնվողներըմիմյանց շփվելով 4ղկվում են: ՍՍՀՄ ղետերի պոտենցրալ ճզորությունը կազմում է 500 մլն կՎտ, 1,5 մլն կՎտ,որի կեսից ավելին, ՍովետականՀայաստանի գետերինը՝ օզտագործվումէ դործող ջրաէլեկտրակայաններում:

ՀԸ.

Փեցերո՞ԱՇԽԱՏԱՆՔԸ 49.

կատարում են էրոզիոն աշմինչն գետարհրան Գետերըակունքից Խատանցք՝ջրի Հոսանքի կենդանի ուժը պոկում է երկրակեղնը կազմող ապարներիմասնիկները ն Հոսանքով տանում է ցած, կուտակում այնտեղ, որտեղ կենդանի ուժը բավարար չէ մասնիկը շարժելու ճամար: Ուրեմն, գետի աշխատանքըարտաճայտվում է էրոզիայի երեք բաղան ն նատեցման։ գրիչներիմիջոցով՝ քայքայման, տեղափոխման է երեք Քայքայմանու տեղափոխմանաշխատանքըարտաճայտվում ն գլորվող կախված նյութերի նյութերի, չ։ոռարատեսակներով՝ լուժված Ի. նյութերի ձնով: տեղաշարժը (միգրացիան) Հոսող նչված հրեք տարատեսակների (61 Լ

ջրի միջոցով է կատարվում, ն տարվող նյութերի քանակը կոչվում է սդետերիկոշտ Հոսք կամ կարծր Հոսք, այսինքն՝ գետերիկենդանի կտրրվածքով անցած կոշտ (կարծր) նյութերի քանակը կշռային միավորներով: Գետերի էրոզիոն աշխատանքըպայմանավորված է ոչ միայն չրի կենդանի ուժով, այլ նան բազմաթիվ գործոնների աղզդեցությամբ՝գեսավազանի երկրաբանականկառուցվածքով, ռելիեֆով, կլիմայով, ջրագրական ցանցի խտությամբ, խորությամբ, Հողաբուսական ծածկույթի բնույթով, մարդու ազդեցությամբ: Քննարկենք լուծված, կախված ու գլորվող նյութերի Հոսքըառանձին-առանձին: / --

72)

50.

ԼՈՒՄՎԱՄ ՆՅՈՒԹԵՐԻ

ՀՈՍՔԸ

Բնության մեջ թոթած-մաքուր ջուր չկա. բնական չրերը պարունաեն այս կամ այն քանակի լուծված նյութեր, որը ջրակցման (Հիդբատացիայի) արգասիքն է: Ֆրի մեջ լուծված նյութերի քանակական արտաՀայտությունն է մգ|լ, կամ գ/լ, որն անվանում են միներալացում Այն տատանվում է մի քանի մգ/լ-իցմինչն 400 Գ/լ (ճանքայնացում): կում

սաճմաններում:

Գետերիչրի միներալացումը դիտարկվում է ջրաչափականկայաններում: Այստեղ պարբերաբար չրի նմուշներ են վերցվում, որոնք ենթարկում են թիմիական անալիզի ե արդյունքները Հրապարակվում են չրաբանական տարեդրերում տեղեկագրերում: ԸԻ, Գետերիջրում լուծված Հիմնականիոններն են՝ ԷԼԸՕ»-, ՏՕ, են նան սիլիցիումի, ՇՅ2, 11ք2-,Պոչ, էՀ Բացիսրանցից որոշում երկաթի, ֆոսֆորի, ազոտական միացությունների քանակը, չրի քէ1-ը, ու

կոշտությունը

ն

այլն:

բաժանվում Ալյոկինի (1953)դասակարգմանգետաջրըները ն թլորիդալին։ Յուերեք դասի՝ Հիդրոկարբոնատալին, սուլֆատային րաքանչյուր դաս բաժանվում է երեք խմբի՝ կալցիումական, մագնեդիուԳետերիդերազանցմեծամասնությունը (ինչմական կ նատրիումական: Ս զետաջրերը) պատկանում է Հիղրոկարբոռնապես Ման Հայկական տային դասի կալցիումական խմբին: Գետաչջրերիմիներալացումը տարբեր լանդշաֆտային զոնաներում տարբեր է, կախված է կլիմայից, գետավազանիապարների կազմից, ծածկույթից ն այլ գործոններից: Ամենից ցածր մինեՀողաբուսական ունեն ջրերը մի քանի տասնյակ մգ/լ: տունդրայի գետերի րալացում մեծանում է, տափաստանմիներալացումը ենք իջնում Հարավ, Քանի Հասնում է մի ջանի ճարյուր մգ/լ, իսկ անապատներում, Ըստ

0.

Ա.

"են

ներում այն

որտեղ դոլորշացումը ամենից մեծն է, միներալացումըճասնում է մի Քանի գ/լ: Սովետական ծձայաստանի գետերի մեծ մասի ստորին ճոսանքում 200--400 ունի մգ/լ միներալացում, որպիսի ջուրը պիտանի է թե՛ խմեն թե՛ դաշտերիոռողման ճամար: Գետերիջրի միներալացումը ենլու թարկվում է բարձրադիր գոտիականության օրենջին՝ բարձրադիր դգոտում, այսինքն գետերի վերին չոսանբներում միներալացումը փոքր 1՝ 50---100 մգ/լ, միջին ճոսանքներում Հասնում է 200--300 մգ/լ, իսկ մենացածրադիրգոտում՝ 300--500 մգ/լ: Գետերի կենդանի կտրվածքով մեկ վայրկյանում անցած լուծված նյութերի քանակը կոչվում է դետի քիմիական ծախս (Օչլ.)ա-

Օշ

«Օմ,

որտեղ Օ-ն չրի ծախսն է, ՖԱ-ն' չրի միներալացումը: ենթադրենքչրի է, իսկ մինծրալացումըՀՍ (իոնտարեկան միջին ծախսը ՕՀ15 մ3Յ/վոկ ների գումարը )՝ 300 մգ/լ։կամ 300 գ/մ3՝ Չ

լ.

գ/վոկ, կամ

-ՕՖսՀ15-300--4500

4,5

կգ/վոկ։

Գետի տարեկան քիմիական Հոսքը ստացվում է ամսական միջին ՀաշվարկՔիմիական Հոսքեր գումարից, իակ ամսական միչին չոտքը վում է ամսական միչին քիմիական ծախսից: Վերը բերած օրինակի «իման վրա ճաշվարկենքամսական ճոսքը-

,լ.-Օ ՆՄ

ցլշ

"1--4,5-2,7:1085--12,15:106

կգ,

ծախսն է, իսկ Ղ-Ն՝ տվյալ ամսվա վայրկյանորտեղ Օ,չ. -ը քիմիական վոկ: Քերի թիվը, որը կարող է լինել 2,5--2,7-106 երբ Քիմիական ճոսքը բաժանումենք գետավազանիմակերեսի վրաջչ ՒԼ. ստանում ենք քիմիականճոսբի ցուցանիշը՝

ՒԼ Է

Գ/

աոավ

--

|տիկ մ":

ջիմիաԱյս ցուցանիշը շատ ճարմար է տարբերգետավազանների կան էրոզիան ճամեմատելու ճամար' Ըստ 0. Ա. Ալյոկինի (1951), ՍՍՀՄ-ի մի շարք խոշոր գետերի տա(աղյուրեկան քիմիական չոսքը ճետնյալ պատկերնէ ներկայացնում սակ 11խ

«Թ

.-

-

ՍՍՀՄ ըստ

ուս Աղոսռզ

մի քանիզետեոիտարեկանքիմնական Բոսքը 0. Ա. Ալյոկինի(1951, միլիոն տոննանեոով)

եհա

Քիմիական

Գնտերը

1,1

0նեզա

Հյուսիսային Դվինա

ՀարավայինԲուդ

Մեզեն

Ննա

Դնեստր

|

|

Քիմիական Հոսթը

գեն՝

ՀՍՍՀ

:-

Գե

տ--դիտակետ

Հ

Հ

Փամբակ--Արջուտ Փամբակ--Մեղրուտ Ախքալա Ռեբեդ-ՍտեփաՁորազետ-նավան

Հ

Ամուդարյա

17,7

րալ

3,32

22,6

67,4 210,0 64,5

61,0 Աղստե--իջնան Արաջս--Մարգարա 794,5 Ախուրյան--Հալկաձոր264,0 Մեծամոր--Տարոնիկ 358,0

վերլուծությունը Աղյուսակի

տ--դիտակետ

Գի -

Հ)

Ազատ--ՋՁովաշեն Արփա--Արենի

43,1

29,1

172,0

՞

Տ

"

Տ

13,0 24,7 Դավառազետ--Նորդուզ

61,2

47,5

-

Հ

|Քասաղ--Ջովունի

64,5

տարեկա

Ալուսակ 12

՞-՝Հ

41,9

63,0

է

45--50

/(

ճոսքր ճազտ գետե՞իքիմիական

`

չ

Վոլգա

Ստորն տրվում են չայկական ՍՍՀ գետերիցմի քանիսի միջին Հոսքը (րստ Հ. կ. Գաբրիելյանի,1923 թ.): ու

0,63 8,63 6,19

Դնեպր" Ռոն

17,3 1,26 5,5 2,87 3,04

Պեչորա

Գնտերը

|Ողջի--Ղափան

21,0 55,9

|72,6

38,3

135,2

66,6 97,3 68,0 70,8 46,3

62,5

Ռրոտան--Որոտան 138,0 |Մեղրիզետ--Մեղրի

19,4

4524,2 Արաքս--Կլուբեկքալա

գետերի քիմիական Հեսքի մոդուլը, կամ Հոսքի ցուցանիշը տարբեր գետերում շատ մեծ սաճմաններում չէ, որ տատանվում է՝ 21,0--22,6 տ/կմշ,միայնՈղջին Մեմեծացված ծամոր գետերն ունեն մեծ մոդուլ: Ողջինարճեստականորեն կոմբինատի թափոններից)»իսկ ՄեՔիմիական Հոսք ունի (Քաջարանի ծամորը սնվում է ստորերկրյա շատ մեծ ավաղանից: եթե այդ գետի սնման ավաղանը, ապա քբքիավազանի մեջ մտցնենք հան Ախուրյանի միական Հոսքի մոդուլը կմուռենա ՀՍՍՀ գետերիքիմիական ճոսբի միջին մոդուլին (45

"ոբ է

51.

ցույց

է տալիս,

ԿԱԽՎԱԾ ՆՑՈՒԹԵՐԻ

Գետաջրերիկախված վիճակում

որ

ՀՈՍՔԸ

տանում

են

տիղմ, ավազ

ն

այլե՛

Սրանքջրից 2--4,5

անդամ ծանր են, բայդ ջրի տուրբուլենտչարժման չեն իջնում: պատճառովճՃատակ Ընդճանուրշարժման մեչ մասնիկի վրա ազդում են երկու ուժեր՝ դրանցիկ մեկը ուղղված է Հորիզոնականուղղությամբ, մյուսը` դեպի վեր, որը մասնիկը պաճում է Հավասարակշիովիճակում: Մ. Ա. Վելի(1964) փորձերը ցույց են տալիս, որ ուղղաձիգ (վերամբարձ) կանովի է «Հորիզոնականարագության 1|12--1|20-րդ արագությունը Հասնում

մասին:

-.

Մասնիկիանկման արագությունըանօդ տարածության մեջ նրա չափից կախված չէ, որովճետն անկման ժամանակ դիմադրություն չկա: Ջրի մեջ մարմնի անկման արագությունըՀավասարաչավէ, այսինքն ընկնելով Նույնիսկ1 մ չրամագիծունեցող մարմինն, սաճմանային: ձեռքէ ինրումսաչմանայինարագուրի մեջ, հիրորդ վայրկյանում թյուն Մանը մասնիկներըջրի մեջ բնականաբարավելի շուտ են ստանում սաճմանային արագություն, քան խոշորաճատիկները։Սաչշմանային արագությունը կախված է մարմնի ձնիլ, խտությունից, չրի ջերմաստիճանից: Միննույն զանգված ունեցող երկու մարմիններիցգունդը ավելի մեծ սաշճմանայինարագություն կունենա, որովչճետնշփման մա.-. կերեսը փոքր է: Այն արագությունը, որով պինդ մարմինները կանգնած չրում իջնում են Հատակ, կոչվում է մարմնի Հիդրավլիկ չափ, որն արտաճայտՊԾԿՅԱԿԿոՀաԿա--վում Է մմ/վոկ մեժությամբ: Որպեսզիմարմինը կախվածմնա ջրի մեջ, անչրաժեշտէ, որ ճոսանքի ուղղաձիգ (վերամբարձ)արագությունըլինի ավելին, քան մարմ-՝ նի Հիդրավլիկչափն է: բաժանվում են անկման ՍՍՀՄ-ում գետնաՀողերը ֆրակցիաների (լւսառնուրդամասերի,. տարբեր արագություն աղլուսակ13):

իդրունտները)

ունեցող`

Վ

"

'

Գետնաճողերի ձիդոավլիկ չափիաղյուսակ մմ տրտմագիծֆը Մասնիկի

0,01

Ց,05 0,2

0,5 0,5

458:

՞

Է

ի,

Աղյուսակ13.

Հիդրավլիկչափը մմ/վոկ

է

0,2 ւ

`

-

2,0 21,0 53,0 53,0

Արագաճոս գետերում (լեռնային գետեր) տուրբուլենտականության Ճետնանքովկախված նյութերի քանակը սովորաբար մեծ է լինում: կախվածնյութերի քանակականբնութագրիչըպղտորությունն է (Ի). -

բ

Է՛

ՆՄ գ/մ3 մ» կամ Մ Մրոճոաաող

մ գ/լ,

որտեղ Պ/-ն կախված նյութերի զանգվածնէ միլիգրամներով, գրամներով կամ կիլոգրամներով, Ս/լ-ը՝ ջրի ծավալը խորանարդ միավորներով: Գետերիսպղտորությունըտարբեր է թե՛ գետի կենդանի կտրվածքի տարբեր մասերում, թե՛ գետի երկարությամբ ն թե՛ տարվա տարբեր ամիսներին, կախված ջրի ծախսից: Գետի կտրվածքում պղտորությունը մեծ է Հատակի մոտ, իսկ տարվա ընթացքում Հորդացումներին մանավանդ վարարումներիժամանակ: միչին տաբեկանպղտոբությունը մի քանիզետերբի կախվածնյութեբիծախսըրստ Ա. Ի. ՉԵբոտաոնի (1953)

ՍՍՀՄ ն

Պղտորութ.

ԾՍախսթ

կգ/վշկ

գ/տ

Գետ--դիտակետ

Հյուս. Դվինա--Արխանզելսկ

Դնեպր--Կրեմենչուզ

46,5

Դոն--Ռազդորսկայա կուբան--Տիխովսկոլ Թերեբ--կարզալինսկայա Օյ --Սալեչարդ Ենիսել--Իգարկա Անա--Տաբազա Սբեդնիկան կոլիմա--Ուստ Վմուր--Կոմսոմոլսկ

69,0

94,0

18,8

Է

34,2

:

39,4

32,3

Վ կախված

ու Անդգոկովկաս քանիգետերիպղտոոությունն ճոսքը (Հ. Կ. Գաբրիելյան,1978)

Գետ--դիտակետ

ԴՊղտոր-2Հոսջը գ/մ

Բզիբ--Փիրխվա կոդոր--Գանոխլերա250 հնգուր--Դարչելի 410 Ռիոն--Սակոչակիձե350 Ճորոխ--էրգե

կուր--Մինգեչաուր Ֆ000

Արագվի--Ժինվալի 620 Վլազան--Տոմուլլու 2200 Խրամ--Կուշչի

52.

|ճազտ 11660

24000

Աղյուսակ14

Աղյուսակ15

Պղտոր. | Գետ--դիտակետ գմ `

Փամրակ--Մեղրուտ | 700 Դերեդ--Ախթալա424 Աղօտնե--իջնան400 Ախուրչլան-305 Հայկաձոր ՔՓասաղ--Աշտարակ Արփա--Արենի 294 Արաքս--

Կյուրեկթալա 2100

Հոսջբ |րազտ 18921

կում

Գետի պղտորության ն չրի ծախսի տվյալների միչոցով Հաշվարեն գետի կախված նյութերի ծախսը ( Ն).

ռ--ՕԲ,

Է

ո

`

որտեղ Օ-ն չրի ծախսն է, Ք-ն՝

`

Հ

պղտորությունը: կախված նյութերի ծախսը ուղիղ Համեմատական է չրի ծախսին. ծախսի առավելագույնընկատվում է Հորդացման ժամանակ, որը կարոդ է Հարյուրավոր անդամ աճել սակավաջուր ժամանակաշրջանիծախսի Համեմատ. Հայկական ՍՍՀ գետերի կախված նլութերի առավելագույն է ձնճալքիշրջանում: նկատվում ծախսը Գետիկախվածնյութերի Հոսքը նրա կենդանիկտրվածքովորոշակի անցած կախվածնյութերի քանակն է ԸՄ): ժամանակաճատվածում -

խր ՋՐ,

ի

որտեղ Ա-ը կախված նյութերի ծախսն է, Ղ-ն՝ ժամանակաչատվածը վայրկյաններով: կախվածնյութերի ճոսքը դեոնս դաղափարչի տալիս դետավազանիլվացման ուժգնության մասին, ուստի ճաշվարկում են կախվածնյութերի Հոսքի ցուցանիշը կամ մոդուլը (Իլ ). Մ

հկ Հ--ՇԷ ակտ: Այս ցուցանիշով կարելի է Համեմատելտարբերդնտավազաններում

կայտպարվող էրոզիայի թափիր:

"Օ -

52. ԳԼՈՐՎՈՂ ՆՑՈՒԹԵՐԻ ՀՈՍՔԸ,

ԿՈՇՏ

ՆՑՈՒԹԵՐԻ

ԳետերիՀատակով նյութերը շարժվում

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ՀՈՍՔԸ

գլորվելով: կախված է դլորվող նյութերի սաճմանը որոշելը շատ դժվար է: Մեծ քանակի մասնիկներ մերթ գլորվում են, մերթ վեր թոչելով երկար ժամանակ կախված վիճակում են շարժվում, երբեմն կպչելով ճունին, նորից վեր են քոչում: Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ Հատակով շարժվող նյութերի զանգվածի ն Հոսանքի արագության միչն որոշակի կապ կաայդ կապն ուսումնասիրել է էրին. այն կոչվում է էրիի օրենք, որն արտաճայտվում է Հետկյալ կերպ են

խ Ե2:4127

որտեղ 1-ը մարմնի զանգվածն է, Մ-ն՝ է, յուն դործակից։ Այստեղից ճետնում

արագությունը, իսկ 14-ն՝ մնաոր եթե արագությունը մեծանա Լ

կրկնակիանդամ, ապա գլորվող նյութի զանգվածըկմեծանա 64 անգամ: Արագության4 անդամ մեծացման դեպքում գլորվող նյութի զանգվածը կդառնա 4096 անդամ ավելի մեծ, Աճա թե ինչու լեռնային ճեղեղների ու սելավների դեպքում, երբ չրի արագությունը աճում է 3--4 անդամ, Հրսկայական քարաբեկորներեն գլորվում գետն ի վար' Գլորվող նյութերի դիտարկումներիմեթոդները մինչն այժմ դեռես լավ մշակված չեն: Դրանք կազմակերպվում են Հետնյալ եղանակներում Գետերի ճոսանքի երկարությամբ փորում են ավազաններ, որոնց միջով անցնելիս գլորվող նլութերը կուտակվում են. Հաշվում են, թե ինչՔան ժամանակում լցվեց ավազանը, իսկ ավազանի ծավալը նախօրոք ճայտնի էր. նշանակում է կարելի է Ճճաշվարկել,թե ջուրը վայրկյանում որքան նյութ է գլորում: Գլորվող նլութերի ծախսը պարզելու ճամար ՃաՀ տուկ ցանցորսիչներ են դնում գետի ճատակին, որոշ ժամանակից Ճեւոո կշռում պարունակությունը: նման մեթոդները միդրանք Հանում են այն մուսավոր ճշտությամբ են տալիս գլորվող նյութերի քանակը: Գետի կենդանի կտրվածքով մեկ վայրկլանում անցած կոշտ նյութեեն կախված Րի քանակը կոչվում է կոշտ ծախս (6), որի մեջ մտնում նյութերը (8), գլորվող նյութերը (ւ), լո'ժված նյութերը (ս) ն օրգանական նյութերը (Ն). Է գ/վոկ,կամ կգ/վոկ։

ՕՀՔՀԼՒԱԴ

ենք կոշտ Ճոսքը՝ որոշակի ժամանակաՀկոշտ ծախսից ստանում Ճատվածում գետի կենդանիկտրվածքով անցած նյութերի քանակը. ու

ՄՄլ -«Օ:Ղ1,

որտեղ Հնչ.չ»

-ը

կոշտ ճոսքն է, Օ-ն՝

կոշտ ծախսը, Ղ-ն՝

ժամանակա-

Ճատվածը վայրկլաններով: Գետի կոշտ Հոսքի կարնոր բնութագրիչներիցէ կոշտ ճոսքի նիշը կամ մոդուլը (ԷՂբկգ/կմշտարի կամ տ/կմշտարի)-

հՈ-որտեղ

ՆՄո»չ--ը

բոլոր

ցուցա-

Մաշ, բ

կոշտ նյութերն

են, Բ-ը՝

մակհդգետավաղանի

րեսը: կոշւ Հոսբի ցուցանիշը դեռես ցույց չի տալիս, թե տարվա ընքացԱյդ բնուՔում որչափ ՃճաստությանՀողաշերտ է լվացվում, ճեռանում: անցէ միավորիո Հոսքի կշոային անչրաժեշտ որոշելու Համար Թագրիչը է նել ծավալային միավորի: Այդ նպատակովպետք իմանալ, թե 1 մ3 ծավալում որքան զանդվածէ պարփակված:երբ Հաշվարկում էինք դետի :

.

ջրի «ճոսքիշերտի բարձրությունը (Լ), այնտեղ 1 տոննան կազմում էր 1 մ3. այնպես որ կշուսյին ն ծավալային միավորները նույնն էին: կոշ ճոսքի դեպքում դրությունը բարդանում է նրանով, որ 1 մտ ծավալում տոննա, ավելի կամ պակաս: Այդ կախված է զետկարող է լինել 2--2,5 ավազանում տարածված ապարներիծավալային կշռից: Այսպիսով, յուրաքանչյուր տարի գետավազանիցլվացված կոշտ նյութերի շերտի ճաստությունը ՐՄո)որոշելու Համար շդտաղործում ենք ճետնյալ բանաձնը՝

ՃՍ ԲՐ

աւ

:106

Հ.

ԸՅթաՅ

`

որտեղ Մ/ կոլա -ը կոշտ նյութերի տարեկան ճոսքն է տոննաներով, Ֆ-ն՝ ապարների ծավալային կշիոր, Է-( ավազանի մակերեսը, Համարիչի քա106-ը մետրն է՝ արտաճայտածմիկրոններով, Ճճայտարարի ռակուսի կիլոմետրը՝արտաճայտած մշ: Օրինակ, Դեբեդ գետի ավազանըկազմում է 3430 (Ախթալայի տարեկան քիմիական Ճոսքը՝ 156.4 հազ տ, կախված Ճճատվածքում), նյութերի Հոսքը՝ 456 հազ տ, գլորվող նյութերի Հոսքը՝ 229 հազ տ, գնավազանի ապարներիմիջին ծավալային կշիոր՝ 2,2 գ/սմ. անՀրաժեշտ է Հաշվել, թե յուրաքանչյուր տարի գետավաղանիցինչ Հաստության շերտ է լվացվում ն ջրի Հետ ճեղանում։ նախ որոշենք կոշտ Ճճոսքնամբողջությամբ` բիմիական, կախված ն գլորվող նյութերի գումարը` ՊԱլ-» 156,4--456--Լ229--845,4:103 տոննա, ապա տեղադրելով բանաձնի մեջ, ստանում ենք.

10"-ը՝ կմշ

843-109

Ք43.103 112

2,2-3430.106

միկրոն:

Հոսքի շերտի բարձրությունը կազմեց 112,0 միկրոն կամ 0,1 մմ: Հաճախ ճարկ է լինում պարղել, թե քանի տարվա ընթացքում գետավազանում լվացվող նյութերը կկազմեն 1 մ Հաստության շերտ, որն անվանում են տեղատարման մետր կամ դենուդացիոն մետր: Դրա ճամար 1 մետրը (106 միկրոն) բաժանում են ամեն տարի լվացվող շեր-

տի Հաստության վրա. ստացվում է տարիների մի թիվ, որը չենց տեղատարման մետրն է. Սա պարզապես սիմվոլիկ արտաճայտություն է, որովճետն մետրը արտաճայտված է տարիներիքանակով: Այսոնս, օրիբոլոր գետերը միասին տարեկան Հայաստանում նակ, Սովետական տոննա են կոշտ նյութեր (առանց սելավային բերում հազ ղուրս Հոսքի), որը Հանրապետության25050 կմ տարածքի վրա (առանց Սնանա լճի ավազանի) կազմում է 76,3) միկրոն: Տեղատարմանմետրը

100000

-- 13,1 ճազ տարի:Պետք է ասել, որ ՍովետականՄիության 76,3 սաճմաններում ամենից ուժգին տեղատարում նկատվում է Մեծ կովու կասի արնելյան մասում Միջին Ասիայի լեռներում Օրինակ, ՄեԵԺ կովկասի արնելքում, Սամուր գետի ավազանում մեկ տարվա ընքացքում կարող է տեղատարվել մինչն 2 մմ Հաստությամբ մի շերտ. այդ նշանակում է տեղատարման մետրը 500 տարի է: Սովետականձայաստանում ամենից ուժեղ տեղատարում նկատվում է Զանգեզուրում (Մեղրբիգետիավազանում ), Դեբեդի ավազանում ն այլն, որտեղ տարեկան մինչե միկրոն, իսկ առանձին Հատվածներում՝ լվացվում է 150--200 1 մմ: ՀՍՍՀ տարածքի կոշտ Ճճոսքըարտաճայտված է նկ. 53-ում:

Տո

|

Ալ

-«5

արԴեստականմնծազված

թ

Նկ. 53.

ՀՍՍՀ

գետերի կոշտ Հոսբի քարտեզ:

-Ե

ՀՏՆ

Աղյոաակ16

Մի քանիվետեոիավազաններում տեղատաոման մետոիտնողությունը (հազ. տարի) (ըստՔ. Ա. Ապոլլովի, 1963) Ն

Մետր

Վոլգա

Դոն

Դանուբ

էլբա

Մատս ձ.

բոլոր երկրագնդի

|

Տեղատարման

4.1

Տեղատարման

Գե

Թեմզա

Մետր

| լ

Ռոնա

Սուլակ

Ռիոն Սպիտակնեղոս կապուլտ նեղոս

8,7 0,6

գետերը յուրաքանչյուր տարի օվկիանոս են միլիարդ կոշտ նյութեր, որոնք կազմում են շուրջ 80 միկրոնի մի շերտ, իսկ 1 մ շերտը լվանալու ճամար անճրաժեշտ է 12 Հազար սոարի։ եթե ցամաքի միչին բարձրությունն ընդունենք 840 մ, ապա 840-12000--10,2 միլիոն տարի ճետո ցամաքի մակերնույթը պետք է ճավասարվի ծովի մակարդակին: Այդ բանը տեղի չի ունենում այն պատճառով, որ դարավոր տատանումների տեկտոնական բարձրացումների Հետնանքով երկրակեղնը բարձրանում է, տեղ-տեղ առաջացնելով բարձրաբերձլեռնաշղթաներ: նում

283:8

տա-

տոննա

ու

53.

ՖԲԱՄՔԱՐՆԵՐԻՏՂՄԱԿԱԼՈՒՄԸ

ամբարտակ են կառուցում, չրեԵրբ գետի ընթացքին ուղղաճայաց լճանում են, գետի կենդանի ուժը թուլանում է, ուստի բերվածքները կուտակվում են չրամբարում: Բոլոր տիպի ջրամբարներում կոշտ նյուԹերի, մասնավորապես տիղմի կուտակումն ավելի շատ է, քան ելքը, ուստի ժամանակիընթացքում բոլոր ջրամբարները պետք է տղմակալկառուցվածքներընախագծելիս այս Ճանդամանվեն: Ֆրատեխնիկական Քը ճաշվի է առնվում, ն մշակվում են ջրամբարներիտղմակալմանպրոցեսը Հնարավորին չափ երկարացնող միջոցառումներ: Տղմակալման երնեույթըվնաս է ճասցնում ջչրանցքներին ոռոգիչ կառուցվածքներին: Հայտնի են դեպքեր, երբ ջրամբարները տղմակալվել են ընդամենը մի Քանի տարվաընթացքում: Համարգետի վրա կառուցում ջրամբարներիկյանքը երկարացնելու են նատվածքորսիչմանրըջրամբարներ, որտեղ կուտակվում են գետի բերվածքներըն Հիմնական ջրամբարին ավելի բիչ նստվածքներ նն ճասնում, Որոշ ժամանակ անց այդ ջրամբարներըմաքրում են, ծավալը մեՉացնում ն այսպես 4իմնական ջրամբարըփրկում տղմակալումից: Կան

րը

ու

'

ջրամբարներ,որտեղ տարին բոլոր գործում են Հատուկ ցեխամղիչ սարքեր, որոնք տիղմը ջրի ճետ միասին (ցեխային ղանդված)մղում են: չրամբարից դուրո' ժամանակի ընթացքում գոլորշացման Ճեւտկանքով Ֆրամբարներում մեծանում է նան չրի միներալացումը. կարիք է զգացվում ջրամբարի չուրը բաց թողնել, ջրամբարը մաքրել նորից ջուր լցնել: նման մանթ ջրամբարներկան Դոնեցկի ավազանում: շատ

ու

( ճ՛7՛

»

54. ՀՈՒՆԱՅԻՆ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐ

Գետի ջրին Հունի միչն գոյություն ունի փոխադարձ ներդգործություն: ուրը քայքայում է Հունը, մասնիկները տեղափոխում Ճճոսանքով են, Հունն ցած. մեկ այլ տեղում վերնից բերած նյութերը կուտակվում էլ իր չերթին ուղղություն է տալիս ջրին, Հոսանքը էներգիա է ծախսում՝

Հաղթաչճարելուշփման դիմադրությունը, Այս պրոցեսները տեղիեն նենում միաժամանակ, սակայն նրանցից մեկր տիրապետողէ: Ջրի քայքայիչ աշխատանքըկոչվում է ճունային էրոզիա, որը երկու տարատեսակ ունի խորքային ն կողային: Խորքային էրոզիա կատարբում՝են լեռնային, մեծ անկում ունեցող գետերը, որի «ետնանքով գետի են անդնդախոր ճունը խորանում է, ժամանակի ընթացքում կիրճեր: կողային էրողիան բնորոշ է Հարքավայրային՝փոքր անկում ունեցող գետերին, որտեղ ճունի խորացումչի կատարվում,գետի էներգիանծախովում է գալարներ ստեղծելու վրա Խորքային ն կողային էրոզիաների միջն կտրուկ սաճման չկա. երբեմն դրանք ճանդես են գալիս միաժամտնակ, ընդ որում դրանցից մեկը գերակշոող է' Քննարկենքգալարների(մեանդրների)առաջացումը(նկ. 54): ԱպարԳետը երբեք երկրաչափականուղիղ գծի տեսք չի ունենում կամ այլ ազդակներ քամին ջրի ների տարբեր դիմադրողականությունը, են այս կամ այն չափով. այդ փոփոխուշիթերի ուղղությունը փոխում առաջացման: նկ. 54-ից ակթյունը պատճառ է դառնում ներն է, որ ջուրը մեկ գոգավոր ափից ուղղվում է մյուսը ն ճնշում գորուռուցիկ ափին ափի վրաւ մինչդեղՀակառավ՝ ծադրում ճենց դոդգավոր չե, նստում ջրի ճնշում չկա, գետաբերուկները ` որի դեպքում Գոդավորափերիմուտ ջուրը կորագիծ ուժ (Բլ). առաջանումէ կենտրոնախույս լ ու-

ստեղծվում

գալարների

շաիժոլմ ունի,

քոսք

լ

2,

լ

Հնաձուն

նկ. 54. Գետայինգալարների (մեանդրերի) ն Հնաձուների առաջացումը:

որտեղ ԱՈ-ր ջրի մասնիկի զանդվածն է, Մ-ն՝ Հոսանքի արադությունը, Ջ-ը՝ գալարի աղեղի շառավիղը: Այս մասին մենք ակնարկել ենք նան այլ կապակցությամբ: կենտրոնախույս ուժը ուղղված է աղեղի շառավղի ուղղությամբ դեվի դուրս: նշանակում է ջրի Հոսանքն անընդճատճնշելու է դոդավոք ն ափին քանդելու, լայնացնելու է այն, չրի ամենամեծ արադությունը գողզավորափին մուտ է, «Հենցայստեղ էլ գտնվում է ամենախոր տեղը: նույն 54 նկարում գետի կենդանիկտրվածքում պատկերվածէ ջրի շար-

ժումը: Ն.

՛

Ս.

Լելյավսկին, մանրակրկիտ ուսումնասիրելով ջրի շարժումը գալարներում, պարզեց, որ գոգավոր ափում չրի շիթը սուզվում է Ճատակ ն Հատակով վերադառնում է Հակադիր ափը, այդ պրոցեսում խոՈւռուցիկ ափին չրի կենդանի ուժն րացնելով Հունը զոգավոր ափի մու: են: նստում այնքան է թուլանում, որ նլութերը կենտրոնախույսուժի շնորճիվ դոդավոր ափին ջրի մակարդակն է մի բանի տասնյակ վելի բարձր է, թան ուռուցիկ ափին, որը Հասնում աանտիմետրի, իսկ եթե դողավոր ափր գետի ընթացքում նրա աջ կողմում է, ապա կենտրոնախույս ուժին գումարվում է նան կորիոլիսյան ուժր ն զալարն մվելի եռանդուն է ձնավորվում: ոբ դետերում գալարներն այնքան են մեծանում, Հարթավայրային են իրար ն երկու գալարի միջն մի չնչին միջնորմ է մնում, մուռենում ա-

ի

չորդացման ժամանակ պատովում է. ջուրն անցնում է կարճ ճադառնում Հնաճուն (ստարից): Երբեմե ճնաճուներնայնքան մեժ են լինում, որ օգտագործում են ձկներ աճեցնելու ճամար, նրանց ափերին կառուցում են ձկնային տընմռեսություններ, Հանգստյան տներ: Որքան չզիոներական ճամբարներ, գետի թեքությունը փոքր լինի, այնքան գալարականության Համար պայմանները նպաստավոր կլինեն. Կան Հարթավայրային գետեր, որոնց դալարականությանգործակիցը Ճճասնում է 4--6-ի ն ավելի: Որքան զաէ, այնքան նավարկության պայմանները վարականությունը մեծանում վատանում են, ճանապարչըերկարում է: Մի շարք գետերի գալարները արճեստականորենկտրում են, որպեսզի նավերի ուղինկարճացվի: Գալարներիստեղծումը գետի վրա անընդչատ պրոցես է, որի շնորՃիվ գետը լայնացնում է Հովտի Հատակը: Միննույն ժամանակ գալարԽերը աստիճանաբար տեղաշարժվում են ճոռսանքիուղղությամբ դեպի ած: ռրը

կ գալարներիցմեկն անջատվում է, նապարճով,

55.

ԳԵՏԻ ՋՐԻ ՇՐՋԱՆԱՌԱԿԱՆ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԸ

Արդեն նշվել է, որ գետի ջրի շարժումը տուրբուլենտ բնույթի էւ նախորդ՝գալարների առաջացման բաժնում նկատեցինք, որ գետի «ոսանքի ընթացքում գալարներում ջրի ուղղաձիգ շրջանառություն կա: 'Դետի ջրի շրջանառությունը սրանով չի սաշմանափակվում։ Ն. Ս. Լելյավսկին պարզեց, որ գետի Հունի մեջ գոյություն ունի երկու ճոսանք՝ մեկը վերնադիր, կենտրոնացված (ԸՃՕՈՎԱՐՇԸՎՏ) Ճոսանք է, որը գետի առանցքում իչնում է Հատակ, այնտեղ փորում է երկայնակի իջվածք՝ Հուն: է Մյուս Հոսանքը Հատակայինն է, որը գետի առանցքից ճեռանում սա է, ճոսանքն որը դեպի ափերը. ցրվող (0ՅԸՃՕՂՎԱՐՏՇԸՏ) նստվածքները գետի առանցքային գոդավորությունից տեղափոխում է դեպի փերը Այսպիսով, գետի մեջ ստացվում է պտուտակային մի շրջապըտույտ՝ գետի մակերնույթում ափերից դեպի առանցքը, իսկ ճատակում՝ ճակառակը։ Այս շրջապտույտի ընթացքում գետի առանցքային մասում ջրի վարընթաց շարժում է դիտվում, ընդ որում այդ առանցքում ջրի գետերում մակարդակն ավելի բարձր է, քան ափերում: Ուրեմն բոլոր է, գիծ մակարդակը ուղիղ այլ կոր, որն ոչ թե կենդանի կտրվածքում ուռուցիկ մասով ուղղված է վեր: Գետիգալարներում առանցքն այնքան է մուտենում գոգավոր ափին, ն կենդանիկտրվածքում ըստը ջրի պտտականշարժման տեղ չի մնում տացվում է միայն մեկ պտույտ՝ դոգզավորափով դեպի չատակը, այնա-

ԱՋԼ

Ս

տեղից դեպի ուռուցիկ ափը, որտեղիցգետի մակերնույթովդեպի դոգավոր ափը: Գետի ընթացքում ջրի շրջանառականպրոցեսների ուսումնասիրությունը կազմակերպվեցնան լաբորատորիաներում: Ա. հ. լոսինսկին շրջանառական պրոցեսներըբաժանեց չորս տիպի՝ 1. ցրում «Հատակային մասով, 2. կենտրոնացում Հատակային մասում, 3. միակողմանի շրջանառություն ն 4. խառը, որտեղ մինչն չորս օղակ է նշմարվում: Մ. Ա. Վելիկանովը,Վ. Մ. Մակկավեեը,Ա. Վ. Կարաուշնը,Կ. Վ. Գրիչանինը ն ուրիշներ մշակեցին ջրերի շրջանառականպրոցեսները: Այժմ մեծ ուշադրություն է դարձվում չրի կտրվածքում ուղղաճայաց ջրապըտուլտներին, նրանց ծագման Հարցերին: Հարթավայրային գետերը ամենուրեք նույն խորությունը չունեն. Ճանդիպում են Հունի խորը մասեր՝միջընթացքներ(ոՈՇԸ:1) ն ծանծաՍրանք մնայուն չեն, դանդաղ կերպով ղուտ-սաղրուտներ (ոշքժոՅՂԻԼ): տեղաշարժվում են դետի Հոսանքով ցած: Սաղրուտները նավարկության Համար վտանգավորհն, քիչ չեն դեպքերը, երբ նավերը նստել են ծանծաղուտին։ Վտանդը մեծանում է նան նրանով, որ սաղրուտներիՀատվածներում արազ կերպով ձնավորվում են ավազային ցամաքալեզվակներ՝ սլաքներ: Գետի ամենախոր մասը, որով կարող են նավերն անցնել, գետի առանցքն է ն կոչվում է նավուղի՝ ֆարվատեր. այն նս ժամանակի ընքացքում փոխվում է, ձնախախտվում։ Սաղրուտներին միջընթացքների Հերթափոխությունը գետի կյանքում անՀչրաժեշտությունէ։ եթե վերացարագությամբ կխորանա ունի մեչ, չջուրմ նենք սաղրուտները, գետն կչոսի, կխախտվի«ունի Հավասարակշոությունը:Ուսումարագությամբ ն ջրի Հոսանքի փոխՀչարաբերությունը,Վ. Մ. նասիրելով գետաչունի լոխտինը Հունի կայունության գործակիցը (1), որն թ. առաջարկեց ունի Հետնեյալտեսքը՝

Ե- մլ է միլիմետրեորտեղ Աչ -ը Հունի նստվածքների միջին տրամագիծն բով, հ-ը՝ դետի անկումը 1 կմ Հատվածում: Այն գետերում, որտեղ կայունության գործակիցը15--20 է, ճատակի մշտական շարժում չկա, իսկ «Լյ դեպքում նստվածքների նստվածքների շարժումը մշտական է, երբ Ւ-ը մոտ է 1-ի, ապա Հունը խիստ անկա-

յուն

շարժուն է: Պետք է նշել, ն

որ

գետի Հունի մեջ միշտ կան Հատակայիննստվածք՝

ներ, որոնք բերված են գետի վերին Հոսանքներից ե թույլ չեն տալիս, որ գետը սղոցի անմիջապեսմայր ապարները:Հորդացումների կամ վարարումների ժամանակ «ճունով անցնող խոշորաչատիկ նյութերը նստե(ով արգելակում են գետի էրոզիոն Ճետագա աշխատանքը: Որպեսղիայդ նատվածքներըշարժվեն ու տեղափոխվեն, անչրաժեշտ է վարարման ավելի մեժ ալիք, քան նախորդն էր, որը կարողանա տեղաշարժել քարբաբեկորները։Ստացվում է մի Հետաքրքիրօրինաչափություն՝ երնույթի ուժգին արտաճայտությունը (կոնկրետ դեպքում վարարումը) դառնում է նույն հրնույթի (էրոզիայի) Հետագա ընթացքի արգելակիչ։ եթե չլիներ այս օրինաչափությունը, ապա գետերը շատ մեծ արագությամբ կխորացնեինիրենց ճունը: Միայն չատ մեծ թեքություն ունեցող լեռնային գետերում է, որ է նստվածքներիցն գեւոր սղոցում է ազատ ճունը տարվա մեծ մասում մայր ապարները: ժամանակիընթացքում այստեղ ես խորքային էրոէ Հավասարակշչոության զիայի շնորչիվ շունը մշակվում է, մոտենում տրամատին ն ծածկվում է նստվածքներով: Այս դեպքում մեծ Հորդացում կամ վարարում է պետք, որպեսզի նստվածքները տնեղաշարժվեն ու մայր ապարներումէրոզիա կատարվի Այսպիսով, անմիջապեսմայր էպիզողայինապարներիէրոզիան գետերի Հունում կրում է կարճատնե՝ դիպվածային բնույթ, իսկ գետի միջին ու ստորին ճոսանքներում, որտեղ առկա են գեւտաբերուկներ,գետի էրոզիան գնում է ոչ քե մայր ապարների մեջ, այլ՝ նստվածքների: ԳետիՀունի պարբերականփոփոխություններիշարքում շատ կարեվոր Հանգամանքներեն սաղրուտներնու միջընթացքները,որոնց նկատմամբ որոշակի վերաբերմունքէ անՀրաժեշտ: Ջի կարելի սաղրուտները խորացնել, այլապես կվերանան նան միչընթացքները: Այստեղ պետք են Հունի կարգավորման խելացի մտածված միջոցառումներ՝նավարկության ու լաստառաքմանպայմաններըբարելավելու ճամար: Անճրատրոնք չրի շիթերին տալիս են դեպի ժեշտ են այնպիսի միջոցառումներ, առանցքն ուղղված ուղղություն, պաչպանում նն սաղրոսոներն ու միջընթացքները, կտրում են գալարները, ապաճովում երթնեկության անու

խափան աշխատ

'

Ւ՛

56.

ՋՐՎԵԺՆԵՐ, ՍԱՀԱՆՔՆՍՐ

գետեր, որոնց ընթացքինուղղաճայաց դարավանդկա ն մեծ բարձրությունից գաՀչավիժումէ ցաժ: Այդպիսի գաճավիժումը չուրը կոչվում է չրվեժ։ Ֆֆրվեժներիառաջացումը կապվում է «Հիմնականում կան

շատ

երկրակեղնիտեկտոնականշարժումների Հեւ, երբ գետի Հոսանքին ուղղաճայաց, կամ որոշ անկլան տակ խզվածք է առաջանում ն այդ խրզվածքից վերն երկիրը բարձրանում է կամ խզվածքից ներքն՝ իջնում (ճակառակդեպքում գետը կլճանա): Ջրվեժ կարող է առաջանալ առանց տեկտոնական շարժումներիչ եթե գետի ընթացքում ապարների կազմն այնպես է փոխվում, որ վեբնում կարծր ապարներ են Հայտնվում, իսկ մի տեղ դրանք վերջանում հն, Հանդես են գալիս փխրուն ապարները:Այս դեպքում կարծր ապարները բարձր են մնում, դրանցից ցած շերտախումբը մաշվում, Հունից տարվում է, կարծր ապարների Հատվածում ջուրը գաչավիժում է (նկ55):

-

,

Նկ. 55. Ջրվեժներիառաջացումը:

Ջրվեժի մեժծություը պայմանավորված է երկու գործոնով՝ բարձրությամբ ու ջրի ծախսով: 0րինակ՝ ԱՄՆ-ի ինսոմիտյանազգային պարէ 792 մ-ի, սակայն ջրի կի չրվեժներից մեկի՛ բարձրությունը Հասնում պատճառով Հոչակված չէ. Աշխսարչիխոշորագույն աննշան քանակի ջրվեժներ են Համարվում Վիկտորիան՝Զամբեզի գետի վրա (120 մ), Համանուն (50 մ), գետի վրա Հյուսիսային Ամերիկայում Նիագարան՝ ն իգուասուն՝ՀարավայինԱմերիկայում (70 մ) այլն: տի ընթացքում Հաճախ Հանդիպում են Հատվածներ, որոնք կազծ են ամուր ապարներից, դժվար են քայքայվում. դրանք էրոզիայի տեղական բազիսներ են ն եթե գետը ետընթաց էրոզիա է կատարում, լոինքն խորացնում է Հունր, ապա Հասնելով այդպիսի բազիսի երկար ժամանակ չի կարողանում Հունը խորացնել, ալդ ճատվածում մեծ թեէ խութերի վրաքության պայմաններում գետը արագությամբ սաճում են սաճանքներ: եթե ջրվեժում չուլյով։ Այդպիսի Հատվածներըկոչվում անկմամբ, ապա սաճանքում թափվելու պրոցեթ ըը թափվում է ազատ տ

չկա, ջրաշիթերը սրընթացնետվում են առաջ, ունեն կենդանի մեծ ուժ: Սաճանքներչատ կան լեռնային գետերի վրա: Մի շարք խոշոր գետերի վրա տեկտոնականխախտումներիՀետնանքով սաճանքների Համակարգեր են առաջացել (ննիսեյ, նեղոս, կոնգո, Ամազոնի աջակողմյան վբտակներ ն այլն):

ջրվեժը: Եկ.86.նիագարայի

ինչպես ջրվեժների, այնպես էլ սաճանքներիճատվածներում գետի մեծ է, ջրաէներդիայի պոտենցիալ պաշարներ կան: Սրանք

անկումը

կառուցելու ճամար: ենէլեկտրակայաններ օգտագործվում աւ.

(Հո

ԳԵՏԱԲԵՐԱՆԱՅԻՆ

ՊՐՈՑԵՍՆԵՐ

Գետերը, քափվելով ջրավազաններիմեջ, առաջացնում են գետաբերանների տարբեր տիպեր, կապված այն Հանդամանքի ճետ, թե նրատվածքների կուտակման ինչպիսի Հնարավորություններ են ստեղծվում: Գետաբերանումգետի ջուրը բախվում է ծովի կամ լճի Հետ, որի Հետկանքով չարժման արագությունը փոքրանում է, ուստի կախված պրոցեսին խանգարում նյութերը պետք է նստեն: նատվածքագոյացման են՝ ալիջավորումը, ծովային Հոսանքները, մակընթացության-տեղատվուրյան երկույթը ն այլն: -

Տիղմի կուտակումը գետաբերաններում Հավասարաչափ չէ. այնտեղ,

որտեղ ջրի արագությունը մեծ է, կախված նյութերը նստել չեն կարող, են, մաորտեղ արագություն պակասում |՝ նստում Գետաբերանային են սանրումառաջանում գետաբերուկների կուտակումային ձներ՝ ավածանծաղուտներ, կղզիներ: զային սլաքներ (ցամաքալեղզվակներ), Գետաբերանների բազմաթիվ ձների մեջ առաձնացնում են երկու ճիմնական խումբ՝էստուարներ ն դելտաներ։ էստուարները ձագարանման գետաբերաններ են. սրանք սովորաբար խորն են, իզոբաթները (ճավասար խորություն ունեցող կետերը միացնող գծերը) սուր անկյան տակ են կտրում գետերը: Առաջանում են այն ծովափերին, որտեղ ծովն արշավում է ցամաքի վրա, կամ մակընթացության-տեղատվությանՃետկանքովդետաբերանայիննստվածքներըՃեռանում են դեպի ծովի խորքԸ'

Նկ.57. Ձամբեզիի չՐՎեժը: Ն

էատուարներիտեսակներից են լիմանները: Սրանք նես խորասուզ-

վող գետաբերաններեն, սակայն իսկական էստուարներից տարբերվում են ցաեն նրանով, որ գետաբերանիմեկ կամ երկու կողմերում աճում ու մաքալեզվակներ մի տեղ գետի ընթացքը սեղմվում է։ւՏիպիկ լիմանն Դննեստրի ներ կան Սն ծովի Ճյուսիսային ափին՝ Դնեպրոբուդգյան, այլն:

Ճ Տիպիկ էստուարներառաջացել են Ատլանտյանօվկիանոս թափվող գետերի գզետաբերաններում (Թեմզա, էլբա, Մենա, լուսրա, կոնգո, Գա-

բոն, Սուրբ-Լավրենտիոս,վա-Պլատա): Դելտա են կոչվում այն գետաբերանները,որոնք կազմված են գետաբերուկներից(ալյուվիալ նստվածքներ): Դելտայի տեղում առաջ ծով գետաբերուկներիկուտակմամբ ցամաքն աճել է, ծովը՝ նաճանժամանակ չրի մակարդակըբարձրանումէ, բոլոր կողջել ՀՀորդացման զիները ծածկվում են չրով, սակավաջուր ժամանակ գետի բազմաթիվ բազուկներ կղզիների արանքներով ճանապարճ են բացում դեպի ծով Դելտաբառը սկզբում օգտագործում էին նեղոսի դելտայի նկատմամբ, որովճետն վերջինս ուներ Հունական «դելտա» տառի ձնը (Ճ). Ճճետագայում այլ գետերի նույնանման գեյտաբերաններընս անվանվեցին դել.

էո

Նկ.

58.

փ

Գնտաբերաններիտիպերը. 3. լիման։

1.

դելտա,

2.

ստուար,

Է-Դելտաներնառաջանումեն այնտեղ, որտեղ ծովը նաճանջումէ կամ գետաբերուկներըշատ են։|Մի շարք դելտաներ այժմ բավական բարձր են գետի մակարդակից. դա ցամաքի դարավորբարձրացմանարգասիքն

(աշխարչում ԴելտաներիցՀայտնի են՝ Գանգես-Բրաչմապուդրայինը ամենամեծը),Միսսիսիպիի, Լենայի, Վոլգայի, Կուրի, Թերեքի, Կուբանի

է, ն

այլն:

երկրներումգետերըՀաճախ մինչն Անապատային

ժով չեն Հասնում,

կես ճանապարճինչորանում են՝ առաջացնելովչոր դելտա, ինչպես, օրինակ, Թեջեն,Մուրգաբ գետերըԹուրքմենականՍՍՀ-ում:

Գետերի դելտաները աճում են բավական արագ. օրինակ՝ Միսսիսիպիի դելտայի թներից մեկը աճում է տարեկան350 մ, Սիրդարիայիմ ն այլն: Դելտաներնաճելով առաջացնը՝ 100 մ, Թերեքինը՝100--130

նում

են

Հսկայական դաշտավայրեր((ոմբարդական, ինդոս-Գանգեսի,

ն այլն): Միջագետքի

Վց

ո

58.

ՋՐԱԿԵՆՍԱՔԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԵՏԵԲԻ

-

այժտեղ

Գետըկյանքի միջավայր է. ապրում են թե՛ բուսական ն Թե՛ կենդանական օրգանիզմներ,Գետըտարբերվում է այլ ջրային օբյեկտներից նրանով, որ այստե "անընդծատ չրի շարժում կա, մակարՆ

ճառս

դակի տատանում, տեղի է բուկների կուտակում: Գետում ապրող

ճունի քայքայում կամ գետաբեօրգանիզմներըճարմարվել են չրի ն մակարդակի տատանումներին: շարժմանը, նատվածքագոյմցմանը Ն Գետում ապրող օրգանիզմները բաժանվում են երեք կենսացենոզի՝ Հատակում ապրողներ (բենթոս), ջրում պասսիվ շարժվողներ (պլանկտոն), լողալու ճարմարանքներովօժտված օրգանիզմներ(նեկտոն ): Բենեն մեծ զարգանում թոսով Հարուստ Հարթավայրային գետերը. այստեղ են որդեր, դիատոմային,կապտականաչչրիմուռներ ն այլն: «Մլանկտոնըներկայացված է բակտերիաներով,բուսական ն կենդանական օրգանիզմներով:Բնորոչ են ինչպես ավտոխտոն (իրեն լուէլ ալլոխտոն (դրսից եկած) տիպերը: Պլանկտո), րբաճատուկ նով Հարուստ են այն գետերը, որոնք արտաճոսում են լճերից: Պլանկէ Հասնում տարվա տաք ն ջրառատ տոնը զարգացման գագաթնակետին իսկ ձմռանը խիստ պակասումէչ-ժամանակամիջոցում, Նեկտոնը արտաՀճայտվածէ ձկներով, երբեմն՝ կաթնասուններով: Ձկները բաժանվում են երեք խմբի՝մշտական բնակիչներ, անցողիկներ ն ծովայիններ: Մշտական բնակիչներից են թառափազգիները(օգայլաձկները, ծածանաձըկԸ671քՕ8Ք(Ը),սաղմոնազգիները(ՊՕՇՕՇՇՑԵԼՇԸ), պերները («Յթոօտելօ), լոքազգիները (60:44), շերեփաձկները (մաղ), ն կեսազգիները(ՕՃՖԱՇՑԵԼՇ) այլն: Անցողիկ ձկների մշտական բնակավայրը ծովն է,սակայն սրանք ձկնկիթ դնում են զետերի վերինՃոսանքներում,կամ ճակառակը:Ռրանցից են քարադյացները (ԼԱԱՕՐՆ), թառափազգիները,տառեխի տեսակննրը, սաղմոնազգիները,ծածանի տեսակներըն այլնԽկան գետեր, որոնց կենդանականաշխարչճիշատ ներկայացուցիչներէնդեմիկ են: Նույն գետի տարբեր մասերում ապրում են տարբերօրգանիզմներ՝վերին Հոսանքներում ապրողները ստորին Հոմանքներում չեն կարող ապրել ե

այնպեն

՛՛

ճակառակը: Շատ

`

ձկներ տարվա որոշակի ամիսներին տեղաշարժվում են (միգվրա կառուցած ոացիա),երբեմն մի քանի ճաղզարկիլոմետրը:Գետերի

ամբարտակներնայժմ լուրջ խոչընդոտ են ձկների տեղաշարժիպրոցեմուս սում: Ամբարտակների կառուցում հն ճարմարանքներ, որոնք ձրկներին բարձրացնում են լցնում ջրամբարի մեջ, որտեղից նրանք լողում են դեպի վեր: Խոշոր գետերիվրա ստեղծվելեն ձկնային տնտեսություններ, որոնք ձկներ են բուծում բաց թողնում գետի մեջ, ու

ու

7 3-68. ԳԵՏԵՐԸ եՎ ՄԱՐԴՈՒ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գետերըմարդու կլանքում

գործդւնեությանմեջ ունեն շատ կակենսական նշանակություն: րնոր .Ռոոդմանջրերը, արդյունաբերության, կոմունալ տնտեսությանմեջ օգտագործվողջրերը Հիմնականում վերցվում են գետերից. գետերն օգտագործվում են որպես տրանսպորտային միջոց, ձկնորսավայր, էներգիայի աղբյուր Մարդկությանպատմության ողջ ժամանակամիջոցումգետերիդերը միշտ էլ մեծ է եղել: ու

ու

Հնարավորություն է ընձեռնել կատարել Տեխնիկայի զարդացումը մեկ գետավազանից ջրերը չրերի մեծածավալ«ոնեղափոխություններ. տանել մեկ այլ ավազան, կառուցել վիթխարի չրամբարներ, Հիդրոկայաններ, շլլուզներ, պոմպակայաներն այլնչ որոնց նպատակն է ավելի ռացիոնալ օգտագործելջրային ոնհսուրսները։Գետերիջրի օդտագործուժը զգալի չափով խախտում է նրանց բնական Հավասարակշոությունը: որը կարող է Հանգեցնել անցանկալի Հետնանքների։ Ամուդարյան ն Սիրդարյան վերջին տասնամյակներումկորցրել են բնական Հավասարա-չ կշոությունը, նրանց ջրերը օգտագործվում են ոռոգման նպատակներով. միլիոնավոր Հեկտարներով անջրդի տարածություններ կյանքի են կոչվել այդ գետերիչրերով: նշված գետերըառաջ թափվում էին Արալյան ծով ն պաչպանում նրա մակարդակը։ Այժմ ծովի մակարդակը խիստ իջել է ն փաստորեն այն չորանում է: Ծովը պաճշպանելունպատակով անձճրաժեշտ է Օբի ջրերի մի մասը տեղափոխելդեպի Միջին Ասիա։ նման չջրաերկրներում: ւոնտեսական աշխատանքներկատարվում են նան այլ Այսպիսով, անՀրաժեշտ է դառնում գետերի վարբի փուիոխություն, նրա կարգավորում՝ելնելով մարդու տնտեսական պաճանջներից: Գետերիվարքի փոփոխությունըմարդու ազդեցությամբ «իմնականում ընթանում է տարբեր սեզոնների ծախսի Համաճարթման ուղիուի ԾախսիՀամաՀարթումը անՀրաժեշտէ էլեկտրակայաններիոիթմին աշջրամատակարարմանն այլնի ապաճովման, խատանքի, ճամար: Ոռոգման ջուր ստեղծելու նպատակով, սկսած աշնանից, չուրը պետք է կուտակել չրամբարներում,որպեսզի ամոանը բավարար քանաոռոզումը: կի չուր լինի ն ապաչճովվիցանքատարածությունների

:

նավարկության

Մինչն Սնան--Հրազդանկասկադիէլեկտրակայաններիկառուցումը Հրազդան գետն ապրում էր իր բնական կյանքով: նրա ջրային վարքը ամեննինչէր Համապատասխանումմարդու պաճանջներին,ն մարդը խոշոր մասշտաբի շինարարականաշխատանքներիմիջոցով փոխեց Հրազդանի վարքը. գետը դարձավ ամբողջությամբ մարդու կամքից կախված ջրանցք, որտեղ ջրի վարքը արչեստական է. Աշխարճում այդպիսի գետեր շատ կան, որոնք բնականոն Հավասարակշոությունբկորցրել ենե գործում են մարդու թելադրանքով: աճի ն գիտատեխնիկականառաջընթացի Հետնկանքով Բնակչության է: 0րինավ՝ Հչռննոսըդեռես անցգետերի անաղարտությունը խախտվում լալ դարի սկզբին աչքի էր ընկնում վճիտ չրով: Հ. Հայնեն դրվատանքի Այժմ Հոննուսը դարձել է եվրոպայի ամենատողեր է նվիրել Հոռենոսին։, կեղտոտ գետը, նրա վտակ Ռուրը ամբողջությամբ կեղտաջուրէ տանում: Թեմզան ճաճախ այնքան գարշաճոտ է դառնում, որ նրա ափերին ապբնակիչները լուսամուտները չեն կարող բացել: Նույնանման օրիրող նակներ կարելի է բերել ԱՄՆ-ից, Պապոնիայիցն շատ այլ երկրներից: Արդյունաբերականթափոնները, դաշտերում օգտագործվող քիմիական պարարտանյութերիորոշ մասը, մեծ քաղաքների կոյուղիների կեղտաջրերն այնքան են ապականում գետերը, որ նրանց ջուրը «ետագա օգտագործման Համար դառնում է անպետք: Շատ բնակավայրերում խըբնական է, որ աղշատ մելու Համար օդտագործում են դետի չուրը, մեծ միջոցներ են պետք: ջանքեր տուտվածչրերը մաքրելու ճամար ու

գետեր, անցնելով խիտ բնակեցված տարածքով, լվանում են աղտեղությունները, չուրը նում վարակվում է ախտածին բակտեն դառնում: Պատաճականչէ, որ աղբյուր Համաճարակների րիաներով են Գանգես ն Բրաճմապուդրա գետերի ափերից Հաճախ տարածվում Շատ

տա-

զանազան Հիվանդություններ:

ելնելով վերոչիշլալից, առաջնակարգճարց է դարձել գետերի չրի պրոբլեմը:Այժմ արդեն աշխարճի ւպաճպանության անաղարտության

են դրվում: Մաքըրերկրներում կեղտաջրերիմաքրման կայանքներ է մեխանիկա-Հկատարվում` ման մաքրում տիպի երեք կայանքներում Ստեղծվել են այնպիսի կատարելակննսաբանական: կան, Քիմիական, մաքրված ջուրը պիգործված կայանքներ, որոնց միջոցով զտված

շատ

ու

այլն խմելուճամար: 7՛չ միայնոռոդման, տանիէ դառնում դետաջրերիվրա Սովետական ՀայաստաՄարդուազդեցությունը Մի քանի գետեր նում առաջացրեց: բավական մեծ փովոխություներ Դեբեդ,Ողջի), Փամբակ, (Հրազդան, կորցրին իրենց անաղարտությունը

՝

այդ

թափոնները կամ գետերում ձուկը վերացավ, արդյունաբերական բնակավայրերի կեղտաջրերը ապա-

կանեցին մի ժամանակ վճիտ չրերը: Այժմ լուրջ միջոցառումներ են մշակվում անաղարտությունըվերականդնելու ուղղությամբ: Զգալի չափով պակասել է Ողջիի սլղտորությունը, Քաղսի գյուղի մոտ (Հրազդանիչըրջան) կառուցվել է մաքրման կայանք, որը մաքրում է Սնան քաղաքի նրան չարող մասերի կեղտաջրենման րը, կայանքներ գործում են երնեան,Լենինական քաղաքներում ն ու

այլուլ:

խնայողաբար Գետացջրերի ցիոնալ օգտագործումը ճատկապես մեծ նշանակություն ունի մեր ճանրապետության ճամար, որտեղ ջրախիստ սաճմանային ոնհսուրսները փակ են ու կապառվեն 1990-ական թվականներին: Այժմ արդեն ճասուհանում է դեպի ՍովետականՀժայասու

տան

նկ.

59.

ճարնան երկրներից,

ՓրաբաչխՀամակարգ Հրազդանիվորապես

կիրճում:

ՍՄԿԿ

Կենտկոմըն

ՍՍՀՄ

ռա-

մասնա-

Արնմտյան Վրաստանից

քաղցրաճամ լեմը:

չուր

ներմուծելու

պրոբ-

ՄինիստրներիխԽորճուրդը բնական չրերի պաՀպանությանըտալիս են առաջնակարգնշանակություն: 1920 թ. դեկ-՝ տեմբերին ընդունվեցին ՍՍՀՄ ն միութենականՀանրապետությունների ջրային օրենսդրության ճիմունքները, որտեղ ասված |՝ բնական ջրերի աղտոտումը կանխելու նպատակով ջուր օգտագործող բոլոր ձեռնարկություններում անչրաժեշտ է տեղադրել մաբրող սարքավորումներ, ջրերի չաղտունեղ փայտեղենի լուղարկման մնացորդներով ն չտղմոտել ձրկ-

ների ձվադրման վայրերը, նրանցըմատույցները: Օրենսդրությունը պտՀանջում է Հիդրոտեխնիկական կառույցները նախագծելիս նախատեսել

ձկնային պաշարներիվերարտադրությունը ապաՀովող միջոցներ. Այս Հարցին միութենական կառավարությունըանդրադարձելէ բազմիցու ջրի պաշպանության

ն

ւո

ԳԼՈՒԽ

7 7

ԱՌՑԱԴԱՇՏԵՐ

(6 շ

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

60.

Ն

ՋՑԱՆ ԳԻԾ

երկրիմակերնույթին՝ Հասարակածիցմինչն բնեո կլիմայական պայմանները փոխվում են, տարեկան միչին չերմաստիճանն աստիճանանվազում է, Հճասնում մի այնպիսի սաճմանի, որից դեպի բնեռ բար ձյան մուտքի ն ելքի Հաշվեկշիոր (բալանսը) դրական է դառնում, ուստի շուրջտարի ձյունը նստած է, Այդ սաճմանը շատ ցայտուն է արտաչայտված լեռներում, ն երբ Հեռվից ենք դիտում, պարզ արտաճայտված է ձյան սաչճմանը՝ այն գիծը, որից բարձր լեռնալանջերը ձյունով են ծածկված: Օրինակ, ծրնանիցդիտելիս Մասիսիվրա ձյան գիծը շատ որոշակի է՝ ամռան վերջին աշնանը 4200 մ-ից բարձր ձնածածկույթը շուրջտարինստած է սպիտակ գլխարկիձնով: Զյան գծից կամ սաշմժանիցբարձր ավելի շատ ձյու, է գալիս, քան կարող է ճալվել, ուստի տարիներիընթացքում այն կուտակվում է: Մըթնոլորտի ստորին ոլորտում (տրոպոսֆերա)ըստ բարձրության տեղումէ մի սաճշմանի,որից Հետո նորից պաների քանակը աճելով ճասնում նկ կասում է 10--15 կմ բարձրության վրա այդ ոլորտի վերին մասում, այլես տեղումներչեն առաջանում, նշանակում է ձյուն նս չկա, այստեղ էլ է առաջանում ձյոն սաշման, Զյան ստորին ն վերին սաճմանների միջն է տարածվում ձնոլորտը (խիոնոսֆերա), որը ծագում է Հճունարենձյուն կ թաղանթ բառերից: Խիոնուֆերա տերմինը գիտության մեջ մտցրել է Ս. Վ. Կալեսնիկը 1939 թ., այն Հասկանալով որպես ձյան ու սառցի որտեղ մթնոլորտում ն երկրի մակերնույթի վրա գտնվող չուրը, լորտ, ներկայացվածէ սառցի ձնով: այսինքն չրոլորտը վրա շատ լեռնաշղթաներ կան, որոնց բարձր կատարերկրագնդի չկա այնպիսի գագաթ, որ ճասնի ները մտնում են ձնոլորտի մեջ,բայց վերին սաշմանը երկրագնդի որ ձյան Քանի ձնոլորտի վերին սաչմանին, է, ուստի ձյան սաճչման ասելով սովրա գործնականորենբացակայում ստորին սաճմանը: վորաբարՀասկանում ենք ձնոլորտի ինչպես նշվեց, ձյան սաճմանը լեռներում Հեռվից շատ լավ է երեվում, Այն Հորիզոնականգիծ է, սակայն մոտենալիս աստիճանաբարանՀետանում է: Սկզբում ձյան բծերը ստվերոտ տեղերում են Հանդիպում, աստիճանաբարաճում են, ավելի բարձր մասերում ընդգըրայնուշճետն ուռուցիկ լանչերը: Վերջապեսձյունից ազատ կելով նան Հարավաճայաց անչետանում են, ու լեռնալանջերը ծածկված են տարածություններն ու

ո-

`

լինում ձյունով. Առաջին ձյան բծից մինչն Համատարած ձնածածկի բարձրության տարբերությունը կարող է լինել մի քանի Հարյուր մետր: Հեռվից դիտելիս մենք ընկալում ենք նրա միջին դիրքը, ուստի ճարմար Հ ձյան գծի բարձրությունը որոշել Հեռվից՝ գեոդեզիականեղանակով: «յան գիծը կամ սաճմանը ունի երեք տարբերակ՝ սեզոնային, լեռնագրական ն կլիմայական, Սեզոնայինձյան սաչշմանը տարբեր սեզոնների տարբեր բարձրության վրա է. աշնանը իջնում է, ձմռանը Հասնում է ամենացածր դիրՔին, գարնանը նորից բարձրանում |՝ Հասնելով ամենաբարձր դիրքին՝ կլիմայական ձյան գծին: Դա շատ ակնառու երնում է Արարատյանգոգավորությանմեջ, երբ ձյան սեզոնային գիծը աշնանն իջնում է, գարնանը՝ բարձրանում: է, որից Լեռնագրականձյան սաշմանը կամ գիծը այն սաճմանն բարձր լեռների ստվերոտ գոդգավորություններիմեջ ձնաբծերը պատպանվում են շուրջտարի: Օրինակ, ՍովետականՀայաստանում3000 մ-ից բարձր լեռներում ամռան վերջին կարելի է ձյան բծերի Հանդիպել: է, որից կլիմայական ձյան սաշմանը կամ գիծը այն սաճմանն է շուրջտարի. սա բարձր ձյունը մնում սեզոնային ձյան գծի ամենաանվանում են «մակարդակ365», վերին դիրքն է։ ձաճախայս սաշմանն այսինքն՝ մի մակարդակ, որից բարձր ձյունը 365 օը պաշպանվում է ն չի ճալվում։ ձնոլորտին, Մեր Ճանրապետությունումոչ մի գագաթ չի ճասնում ավելի բարձր է, քան այսինքն այստեղ կլիմայական ձյան սաՀմանն մենաբարձր գագաթները, Օրինակ, Արագածնունի 4090 մ բարձրում-ի վրա է (ճարաՔյուն, մինչդեռ ձյան սաճմանն այստեղ 4200--4400 վաճայաց լանջերին 200 մետրով ավելի բարձր, քան ճլուսիսաճայացը "

ա-

չանչերին )։ Լեռնագրականն կլիմայական ձյան սաչշմանների միջե բարձրուԹյունների տարբերությունըկարող է Հասնել 1000 մ-ի ն ավելի, Արամ-ի վրա, իսկ դածի վրա ձնաբծերն աշնանը ճանդիպում են 3000--3100 4200--4400 է: մ-ի վրա նշվեց, ձնոլորտի բարձրությունը,ինչպես են տալիս, որ բնության մեջ ձնոՈւսումնասիրություններըցույց ն նկատվող կլիմայական ձյան սաճսաճմանի լեռներում լորտի ստորին կան՝ Հատկապես Հզոր սառցամանի միչն զգալի սռարբերություններ Գ. կ. Տուշինսկին (1963) ցույց է դաշտերիտարածման շրջաններում: են ձնոլորտի ստորին սաճմանից տալիս, որ սառցադաշտերգոյանում այն դկպքում, երբ լեռպած գտնվող ճովիտներում:Այդ տեղի է ունենում ձյան կուտակում: Լեոտեղի է ունենում նային գոգավորություններում Ա

ների չրբաժանային ճատվածներում քամիներն ուժեղ են ն ձյունը տեղավփոխումեն դեպի գողավորությունները: Զառիթափի լանջերից ձյունը ծյուսերի ձնով դաճավիժում է Հովիտների մեջ, այնտեղ կուտակվում: Ամռանը լեռնալանջերի վրա ձյան բարակ շերտը Հալվում է, մինչդեռ ճովիտներում սառցադաշտերեն առաջանում: Ըստ նույն Հեղինակի տբրվյալների՝ լեռնալանջերում Հանդիպող «մակարդակ 365»-ի ն Հովտային ռառցաղաշտերիբարձրությունների տարբերությունները կարող են Հասմ-ի։ Օրինակ, կամչատկայում կլիմայական ձյան սատնել 1000--1500 մ-ով ավելի բարձր է, քան սառցադաշտի բարձրությունը, մանը Հյուսիսային Տյան-Շանում՝ 1300 մ, Պամիրում՝ 1400 մ, Կովկասում՝ մ: ԱրադածիՀարավային գագաթի չՀյուսիսաճայացլանչին կա ոչ մեծ մի սառցադաշտ, որի ներքին ծայրը կլիմայական ձյան գծից ցածր մ: Գ. կ. է Տուշինսկինառաջարկում է այդպիսի դեպքում կլիմայական ձյան սաչշման Համարել անմիջապես սառցադաշտի վրա դտնվող ձյան սաչմանը, որից բարձր ձյունը պապանվում է շուրջտարի։ Ակներե է, որ զառիթափ լանջերով լեռներում, որտեղ Հաճախակիեն ձյան ճյուռերը, իրական ձյան սաչմանի ն կլիմայական ձյան սաճմանի («մակարդակ 365») միջն բարձրությունների տարբերություններնավելի մեծ կլինեն, քան չմասնատված լեռներում: Զյան սաճմանի բարձրությունը տարբեր երկրներում տարբեր է): լայԱյն պայմանավորվածէ մի շարք դործոններով՝ աշխարծադգրական նությամբ(այսիշքն՝արնի ճառադայթների թեքությամբ), արնափայլքի ւտնողությամբ, օդի ջերմաստիճանով, լանջերի դիրքադրմամբ, կոշտ տեղումների քանակով, օդային զանդվածներիշարժմամբ, ռելիեֆով ն այչըն։ Բոլոր դործոններըփոխադարձկապակցված մի ճամակարգ են ներ-

կայացնում:

։

Քարտեզի վրա ձյան դծի միննույն բարձրություն ունեցող կետերը միացնող գծերը կոչվում են իզոխիոններ(Հուն. ճավասարնձյուն ): Ակներն է, որ Հասարակածիցդեպիբնեռ իզոխիոններիբարձրությունը փոքբանում է ն մերձբնեռային շրջաններում դրանք ճավասարվումեն ծովի մակարդակին(նկ. 60): ինչպես ցույց է տալիս նկարը, Հյուսիսային կիսագնդում ձյան գիլայծը ծովի մակարդակին մոտենում է ավելի բարձր աշխարճչադրական նության տակ, քան Հարավային կիսագնդում: Այդ բացատրվում է նրանով, որ ցամաքը Հլուսիսային կիսագնդում ընդարձակ է ն ամառային ամիսներին ավելի շատ է տաքանում, քան օվկիանոսը: Այնուճեւտն՝ Լ

Ստարնձյան

սաճման

առելով ճասկանալուենք կլիմայական ձյան սաՀմժանր»

27 ԿՀ

աշ 3 ւ.

«6:

Նկ.

60.

Հ

:չզ

-

0.

Աշխարձագրականըցղնությունը

՛

90.

՛

Ջյան գծի բարձրությունըաշխարչագրականտարբեր լայնություններում:

ձյան գիծը ամենից բարձր ոչ թե Հասարակածային, այլ արնադարձա-չ ին լայնություններում է, որտեղ մթնոլորտային տեղումները շատ կավ են, մինչդեռ ճասարակաժային երկրներում օդի մշտական վերընքաց ճոսանքների պատճառով մթնոլորտային տեղումները, որոնց թըեն: վում ն ձյունը, առատ Ստորն բերվող աղյուսակում տրվում է ձյան գծի բարձրությունն բոտ Մ. Վ. կալեսնիկի(աղյուսակը բերվում է կրճատումներով): սա-

Աղյուսակ

տարբերաշխարբճագբական լայնություններում Ջյան գծի բարձոությունը ըստ Ս. Վ. Կալեսնիկի (1968 (եռնազանգվածիանվանումը Գրենլանդիա 2լուսիսարնելյան Շպիցբերգեն Նոր երկիր փսլանդիա ՏՑուստեդելաբին (նորվեգիա) ժալոռտ լեռներ

Ալթայ Սովետական Մոնլան

Արեմտլան կովկաս Արեելյան կովկաս Արարատ

Ձամիր ճյուսիսային լանչ Հիմալայներ,

|

Աշխարճագրական

լայնությունը աստիճաններով 82--81

|

Ջյան գծի բարձրութ. մ

350-500

250--1100

61: 40՛

1300--

52--48 50--49

2500--3200 2900--3100

425 327 41" 30՛--40՞

--3800

500--5500

Հարավայինլանջ Տիբնք Ռաս-Դաշան(նքովպիա) կոլումբիա Ռեվինզորի (Աֆրիկա)

5500--6000Ն

միջին Պերուի

ՑԿոտուղախի :

մաս

Անդեր Սիձրրա-Ֆամանտինա ) (Արգենտինա Կուկի լեռ (նորԶելանդիա) Մազելանինեղուց

2--Ֆ

0« 30՛ '

`

4450--4900

4900--5200

43` 30

53--54

2100--2400

ԱԼ

ԼԶ ր"

ՍԱՌՑԱԴԱՇՏԵՐԻ

ԱՌԱՋԱՑՈՒՄՆ ՈՒ ՇԱՐԺՈՒՄԸ

ցամաքային ծագում ունեն, առաջանում են ձյան Սառցադաշտերը կուտակումից: Թարմձյան խտությունը փոքը է՝ 0,1 գ/սմ3,նրա ծավա-չ-

լի 90 Գ6-բ օգ է, Որոշ ժամանակ անց սեփականծանրության տակ այն խտանում է, մանր մասնիկները ճալվում են, ոբոնց Հաշվին խոշոր 4ահն: աիկները մեծանում Երբ ջրի մասնիկները սառչում են խոշոր Հատիկների վրա, անջատված թաբնված չերմությունը ճաղորդվում է Հաբնան մանըմասնիկներին, որոնց ճալվելու ճամար շատ էներդիա ճաիբկավոր չէ: եվ այսպես, ձյունը ժամանակի ընթացքում դառնում է ճաէ: Ցերեկը Արեգակի ձյուն՝ ֆիռն, որի խտությունը 0:2--0,6 տիկավոր ճառագայթների ազդեցության տակ ձյան մակերնույթի բարակ ճալվում է, չուրը ներթափանցում է խորը շերտերը ն այնտեղ անջատելովչերմություն. շատ դեպքերում մակերնույթին էլ սազում է՝ առաջացնելովբարակ կեղն՝ նաստ: նաստը ապակու նման Արեգակի ճառագայթների նկատմամբ թափանցիկ է, չերմոցային էֆեկտ է առաչացնում ն նրա տակ ձյունը արագ

շերտը

սառչում,

ճալվում է:

Ֆիոնը ժամանակին վերածվում է ֆիոնային սառցի, որի մեջ օդը ճասնում է 0,6--0,7-իչ այնուճետն վեՔիչ է, խտությունը մեծանում րածվում է սառցադաշտային (գլետչերային) սառցի, որի խտությունը

է: Վերջինս թափանցիկ է, օդ գրեթե չի պարունակում, ունք դույն: կապտականաչավուն Այսպիսով, սառցադաշտերըգոլանում են ձյան կուտակումից, ուստի խոր շերտերումկազմված են սառցադաշտայինսառցից, մակերնութային շերտում՝ ֆիոնային սառցից ու ֆիոռնից։Սածկոցային սառցադաշտերում ձյան շերտը սառցադաշտերիվրա քիչ թե շատ ճավասար Հաստություն ունի. այլ է պատկերըլեռնային երկրներում, որտեղ չրբաժաններից քամու միչոցով սրբվածձյան շերտը վերջին չաշվով կուտակվում է գոդավորությունների մեջ, որտեղ սառցադաշտերն ենչ Քամու է 15--20 զանգվածում ճասնում բերած ձյան բաժինըսառցադաշտերի ն գ-ի ավելի: Լեռնային սառցադաշտերիսնման դործում ճսկայական դեր ուներ պոկվելով գաճավիժում են ձյան Հլուսերը. Սրանք զառիթափ լանջերից քանդում են ճանդիցած, իրենց ճետ տանելով նորանոր զանգվածներ, պած արգելքներն ու կուտակվում Հովիտներում։ Ջյան Հյուսերում միլիոնավոր խորանարդմետրերի Հասնող փոշիացածձյուն կա. մեծ արադությամբ գաճավիժելով, դրանք կարող հն անտառըարմատախիլանել, 0,9--0,917

՛

աԱ

Լ

ճանդիպածկառուցվածքները Հիմնաճչատակ խորտակել: Սրանքմեֆ մա-. սամբ գաճավիժում են գարնանը, երբ ձյան զանգվածի ներսում չերմաստիճանայինփոփոխություններ վերաբլուրեղացում է կատարվում: Այդ ձնափոխությունների ընթացքում զառիթափ լանջերի ու ծերպերի վրա առաչացած քիվերը սեփական ծանրության տակ փլվում են։ յան Հյուսերի բաժինք սառցադաշտերիծավալում անցնում է 10 0-ից, տեղաեղ խիստ մասնատված, զառիքավփլանջերով լեռներում Հասնում 30 0-ին նույնիսկ ավելի Ձյան ճյուսերը դասվում են բնական արճավիրքների շարքը. դրրանց առաջացման պայմանները բավականին մանրակրկիտ ուսումնաեն, մշակված են պայքարի միջոցառումներ: սիրված : Ձյան Հյուսերի առաջացման դեմ պայքարի ամենաճուսալի միջոցը ու

ու

լանջերի անտառապատումնէ, սակայն դրանք առաջանում են նան անտառից բարձր, մեծ թեքության ծերպերում: Այս դեպքում արճեստական կառուցվածքների միջոցով Հյուսերին որոշակի որպեսզի դրանք բնակավայրերըչավերեն:

է տրվում, ուղղություն

Ջյան Հյուսերը բաժանվում են երկու խմբի՝ չոր ն թաց: Առաջինները առաջանում են ցածր ջերմաստիճաններում, գաճավիժող զանդգվածները ձյան փոշի են ներկայացնում:Թաց ճյուսերը առաջանում են Ճամեմատաբար բարձր չերմաստիճաններում, երբ ձյունը ճալվում է, թրջվում աետինը

է չալոցքային չրերով:

Սառցադաշտերիսնման մեջ որոշակի դեր րոնք խտանում են սառցաբեկորներիճեղքերում

գոլորշիները, ծակուտիներում: երբ

ունեն ու

ո-

է սառցադաշտիճեղքերի մեջ, այնՔիչ թե շատ տաքացած օդը մտնում գոլորշիները պրոցեսում շփվելով սառցին, անմիտեղ շրջանառության չապես առաջացնում են եղյամի շերտ: Այս երնույքն անվանում են սուբլիմացիա: Միջազգային երկրաֆիզիկականտարվա ուսումնասիրությունները Անտարկտիդայում,Շպիցբերգենում,նոր երկրում ն այլ մերձբնեռային 1952--1959 երկրներում

թթ. ցույց մեջ զգալի բաժին ունի եղյամը:

տվեցին,

որ

սառցադաշտի

սնման

Սառցադաշտերիառաջացման ու զարգացման պրոցեսում դրանք Հաճախ բեկորատվում են, ճալոցքային չրերը թափանցում են սառցա2

ամիս:

12--740

թ. Հուլիսի 1-ից մինչն

թ. դեկտեմբերի31-ը ընկած ժամանակամիչոցը՝

Դաշտի խորքը ն այնտեղ սառչում, բեկորները կպցնում միմյանց, կամ Հատակի քարաբեկորները կպցնում սառցադաշտի մարմնին, Այդպիսի վերասառեցումն անվանում են ռեժելյացիա, Հաճախբազմաթիվ սաոցաբեկորներիվերածվածսառցադաշտը նորից սառցազողվում է: Րստ Ս. Վ. կալեսնիկի(1938) սառցադաշտ ասելով ճասկանում ենք սառցի մի այնպիսի զանգված, որը բնորոշվում է մշտական ու օրինաՀափ շարժմամբ, տեղադրված է գերազանցապեսցամաքի վրա, գոյություն ունի երկար ժամանակ, ունի որոշակի ձն ու նշանակալիմեծություն, առաջացել է կոշտ տեղումների կուտակման ու վերաբյուրեղացման

են. միջոցով: Սառցաղաշտերի Ճատկանիշները4Հետնյալներն 1.

սառցի բնական կուտակում է՝ նստվածքային Սառցադաշտը ծա-

լ

գումով: 2.

ունի:

Սառցադաշտրակտիվ շարժում ունի. եքե այն դադարի կվերածվի «մեռած սառցի»:

3.

1"ւց։

ծագում Սառցադաշտը ցամաքային

ԿԼ

Բացի սրանցից կան

րություն,ձենն

նան

այլն:

'

Հոսե-

երկրորդական Հատկանիշներ՝չափ, Հզո-

Սառցադաշտը կլիմայի արգասիքնէ, ուստի առաչանում է որոշակի կլիմայական պայմաններում, Ցածր ջերմաստիճանն խոնավության Քանակը առանձին-առանձին չեն կարող պայմանավորել սառցադաշտի է նրանց որոշակի փոխչարաբերությունը: կան գոյությունը. անՀրաժեշտ սառցադաշտեր,որոնք գոյանում են մեղմ կլիմայական պայմաններում, որտեղ ջերմաստիճանըՀամեմատաբար բարձր է, բայց խոնավությունն չ առատ, շատ ձյուն է գալիս, ինչպես, օրինակ, Ալյասկայի Հարավային մասերում: Մեկ այլ տեղ խոնավության սակավության պատճառով սառպաղաշտերչկան, նույնիսկ շատ ցածր ջերմաստիճանների առկայության պայմաններում,ինչպես, օրինակ, Չերսկու կամ Վերխոյանսկիլեռներում, Հյուսիսային կիսագնդում սառցաղաշտերնամենից շատ զարգացած հն Հյուսիսային դիրքադրման լանջերին, որտեղ Արեգակիուղիղ ճառագայքման լարվածությունը փոքր է. Սակայն կան լեռնաշղթաներ, որոնց վրա կլիմայական ձյան սաճմանը Հարավաճայաց լանջերում ավելի ցած է իջնում ն սառցադաշտերնավելի շատ են, Ռա կապվում է խոնավ օղաու

յին ղզանգվածների շարժման

ն

կոշտ տեղումների առատության ճետ,

ինչպես, օրինակ, Հիմալայան լեռներում, Ալյասկայի լեռնաշղթայիվրա ն այլն:

Նկ. ծ

61.

Սառցադաշտ Ալյասկայում:

Աղյուսակ 18

Սեֆ Կովկասի տարբեր Սառցապատումը Գ. կ. ըստ

դիբքադոման լանջեբին

Տուշինսկու(1963)

Սառցապատմանտարածությունըկմ ' ծոնաչղթանե «Մ

Ր

կովկաս Արնեմտյան

կենտրոնականկովկաս

ԱրնելյանԿովկաս

-

Հյուսիսային լանջ

251,0 8534,2

114,4

|

Ճարավային լանջ

159.4 385,3 0,9

՛

՛

Արդեննշվեց այն մասին, որ սառցադաշտը օժտված է ակտիվշարժմամբ, որն ուղղություն է տալիս նրա գործունեությանը: ԳետերիՀետ Ճամեմատած այդ շարժումը դանդաղ է, բայց նկատելի ն ենթակա է դիամենամեծ տարկումների։ Ալպերում սառցադաշտերնօրական շարժվում մ: են 0,1--0,4 սառցադաշտերիարազությունը փոքր է, ՃաշվԿովկասի վում է սանտիմետրերով(օրվա ընթացջում): Հիմալայներիսառցադաշմ/օր է: Ամենից արագ շարժվում են գրենտերի արագությունը2--8,5 լանդական սառցադաշտերը. օրինակ, Ստորստրեմը՝4,2 մ/օր, Սերմի31--38 (եկը՝ 20:1 մ/օր, Ուպերնիվակը՝ մ/օր ն այլն: Լեռնային սառցադաշտերիարագության որոշումը բավական 4եշտ էչ նրա շարժման ուղղությանը ուղղաճայաց գծի վրա կետեր են նշանաչ

լում (նկ. 62),

ժամանականց ուղղալարի նորից վնօգնությամբ ն դիտում, թե նախկինում նշանակված կե-

որոշ

բականգնում են այդ գիծը «ոերը որքան են շարժվել: |

Հ

-Լշբեշռշատաատատախատաաաաաաատ ծ Նկ. '

62.

Սառցադա ան ոցազաջտի արաարագութ

ոբոշումը:

Ճին

տվյալների Հետ:

ինչպես ցուց

Ծածկոցային(վաչանաձն) ցադաշտերիշարժման արագության սառ-

ա

որոշումը ավելի բարդ է. այստեղ կետեր չկան, որոնց նկատանշարժ մամբ որոշվի սառցադաշտիշարժումը, ուստի միակ միջոցը նշված կետեի կոորդինատների ճշգրիտ որոշումն է: Մի քանի տարի անցնելուց նտո են

նորից նույն կետում ռրոշոսէ

Լ կոորդինատները Համեմատու

62-ը, սառցադաշտի վրա ամենամեծ արագությունը նրա կենտրոնում է, որտեղ4ճզորությունն (ճաստությունը) ամենից մեծ է: Սառցադաշտի արազությունըկախված է սնման թափից, ճունի թեքությունից, խորդուբորդությունից, չերմաստիճանից, Ճալոցքային ջրի քանակից ն այլն. Սառցի արագությունը փոխվում է թե՛ օրվա ընթացքում, Թե՛ տարբեր սեզոններում։ Ցերեկն ամռանը արադությունը մեծանում է: Քանիոր սառցադաշտիտարբեր մասերում րագությունները տարբեր են, ուստի սառցի շերտի մեջ ճեղքեր են ջանում, որոնք ունեն թե՛ շարժման ն թե՛ նրան ուղղաճայաց ուղղությունը: Ըստ խորության սառցադաշտի արագությունը նվազում է, տի Հորիզոնականուղղությամբ ճեղքեր են առաջանում: Այս երեք ուղղություններով ճեղքերը սառցադաշտը բեկորատումեն: շարժման պատճառներիմասին կան մի շարք տեՍառցադաշտերի սություններ. Ոմանք պատճառը որոնում են սնման մեջ (ռնման տնսուԹյուն), ոմանք՝ սառցի մասնիկների ներքին ուռեցման մեջ (դելատաՏՑիոնտեսություն), ոմանք՝ պլաստիկությանմեջ ն այլն: Ըստ երնույթին միայն մեկ գործոն չէ, որ մասնակցում է շարժմանը, բոլոր գործոններն էլ իրենց դերն ունեն: լեռնային երկրներում սառցադաշտերըՀաճախ գոյանում են վտակէ տալիս նկ.

ու

ա-

առա-

ուս-

երկար ժաների միացումից: Այս դեպքում լուրաքանչյուր սառցաղաշտ մանակ պաճպանումէ իր ինքնուրույն դոյությունը, միայն ավելի է սեղմվում, լայնությունը զգալիորեն կրճատվում է: նրա լայնակի կտրվածէ տալիս լուրաքանչյուր Քում մորենների դասավորությունը նս ցույց

սառցաղաշտի ինքնուրույն գոյության մասին: Բոլոր դեպքերում չէ, որ միացող սառցադաշտերըմիմյանց սեղմվելով Ճճոսում են միննույն ճունով։ Սրանք ճաճախ բարձրանում են իրար վրա, դառնում երկճարկանի: Սառցաղաշտերիմիացման երնույթը կոչվում է կոնվիրգենցիա, որը մեծ ԿՎոարածումունի Միջին Ասիայի, կենտրոնականԱսիայի դենդրիտային

«(ծառանման ) սառցադաշտերում: Սառցադաշտերն իրենց շարժման ընթացքում կատարում են քայքայիչ որն անվանում են «աշխատանք, ց աքերում (էկզարացիա): Սառցի կարծրությունն ավելի փոքր է, քան սառ-

ժայռային ապարներինը ն վերչջիններս խազել չի կարող. Սակայն աառցազողման(ոռեժելլացիա)պատՔՃառով սառցադաշտի Հատակին կըքարերը սառցադաշտի ետ շարժվելով մեծ ճնշմամբ քերում են

պած

Հատակը, մաշեցնում այն: Սառցաքերման Հետնանքով լեռներում ա-

բնորոշ ձներ՝կըրՎեսներ, տրոգներ (տաշտակաձնՀո-

ռաջչանում են շատ

գանգրաճեր ժայռեհր,խո«Վվիտներ), յան ճակատներ, ռիգելներ

ն

այլն:

Սառցադաշտերը կատարում հեն նան կուտակիչ (ակումուլացիոն ) աշՔայքայված նյութերը տեխատանք: ղափոխվում են ն կուտակվում ցպաղաշտիեզրին: Սրանց անվանում սառ-

մորեններ։ Սառցադաշտերիչջրե«ի միջոցով տեղափոխվածնյութերն են

անվանում

են

չրասառցադաշտային

նստվածքներ: (Փաո"ւվիոգլացիալ)

"|Վ

62. )

Նկ.

63. ԾՄաժկացային սառցադաշտի եզրը (Կանադական արշիպելագ):

ԳԱՂԱՓԱՐ ԱԲԼԱՑԻԱՑԻ ՄԱՍԻՆ

շարժման Հետկանքով ամեն Սառցադաշտերի

զանիը որոշակի քանակի սառցային զանգված է `

տարի Ճճեռանում

ավադեպի բեռ-

սնման

18)

նաթափմանավազանըն այնտեղ Հալվում: Սառցադաշտերի ծախս տեունենում սնման է Հալջի ղի գոլորշացման ճանապարճով՝թե՛ ավազանում ն թե՛ բեռնաթափման ավաղանում: Վերջինսսովորաբար գտնըվում է ձյան գծից ցած, որտեղ ճալքն ավելի ուժգին է արտաչայտված: Բացի այդ սառցադաշտերի ծախս տեղի է ունենում մեխանիկականճանապարճով։ Օրինակ, Անտարկտիդայից Գրենլանդիայիցօվկիանոս իջած ծածկոցային սառցադաշտերըբեկորատվում են, լողում սկա ցասարերի՝ այսբերգների ձնով (նկ. 64): Դրանք երբեմն այնքան մեժհն. են լինում, որ ընկնելով օվկիանոսային ճոսանջների մեջ ճշասնում արնադարձայինլայնությունները: ու

ու

սառ-

Նկ.

64.

Այսբերգների առաջացումը:

ճալման Սառցաղդաշտի ծախար

լինում է երեք ծնթասաոցադաշտային:

վում է աբլացիա, որը

յին

ն

ու

դոլորշացման ճանապարճով կոչմակերնութային, խորքաւտեսակ՝

աբլացիան պայմանավորված է երկրի ներննթասառցադաշտային տված չերՓին ջերմությամբ ու շփմամբ: Այդ չերմությունըԱրեգակի մության 1/5000 մասն է կազմում, ամսական կարող է ճալեցնել 0,5 մմ Հաստության սառցի շերտ: Այդ չերմության, ինչպես նան սառցի շարժժամանակ առաջացածշփման ջերմության շչնորչիվ է, որ խոշոթ սառցադաշտերիՀատակում նույնիսկ ձմեռային՝ ամիսներին ճալոցքա-

ման

առաջանում: սառցադաշտի զանզվածի Խորքային աբլացիան տեղի է ունենում ինչպես նան ներքին շփմանՀեւռնանքով առաջացած չերմությունից, սառցադաշտիմեջ ներթափանցածչրերի վերասառեցման ժամանակ անջատվածթաքնված չերմության ազդեցության տակ: Միննույն ժամանակ ջրերն իրենց Հետ տանում են ջերմության որոշ քանակ: Հալոցքային Արեղակի ջերմության Մակերնութայինաբլացիան տեղի է ունենում

յին չրեր

-

են

ազդեցությանտակ կամ տանք օդի Ճետ շփվելու Հետնանքով: Որքանճատազայթների անկման անկյունը մոտ լինի ուղղաճայացին, այնքան աբլացիան ուժգին կընքանա, Այստեղ նշանակություն ունի օդի քափանցեկությունը, գոլորշացումը, օդի ճարաբերականխոնավությունը, մթնոլորտային տեղումներիքանակն տիպը, սառցադաշտի աղտոտվածությունը փոշու շերտով, քամիները ն այլն: ու

Նկ.

05.

անտարակաիկական Այաբերգ չբերոսք:

Մակերնութային աբլացիան օրական կարող է ճասնել 5--6 սմ-ի «Միջին Ասիա, Տիբեթ ն այլն): Սառցադաշտիմակերնութային յուրաքանչյուր քարաբեկոր, աղտոտված ճատված իր ազդեցությունն է թողՖում աբլացիայի վրա: Օրինակ, բարակ քարաբեկորը Արեգակիճառան թաղվում նրա մեջ. պայթներից տաքանալով ճալեցնում է սառույցը այս եղանակով առաջանում են սառցադաշտային Հորեր։ նթե քարաբեկորը մեծ է, ապա այն շատ չի տաքանում, նրա տակ, ստվերում սա-

չի Հալվում, իսկ շրջապատում ճալվելով առաջանում է դաշտային սունկ (նկ. 66):

տույցը

սառքա-

Այժմ լեռնային սառցադաշտերիաբլացիան ղեկավարելու են կար.գավորելու փորձեր են կատարվում: երբ անչրաժեշտ է մեծացնել գետի Ժախսը, ինքնաթիոներից«ն փոշի են շաղ տալիս, որն արագացնում է աբլացիան, իկ եթե անչրաժեշտ է չափավորել ուժեղ ճալքը, ապա աառցադաշտի աղտոտված մակերնույթին սպիտակ փոշի է, Հալքը փոքրանում: Վիշո՝ալբեղոնմեծանում

են

շաղ

տա-

Նկ.

«

2).

66.

--

Սառցտդաշտային "որերի

83. ՍԱՌՑԱԴԱՇՏԵՐԻ

նե

սնկերի առաջացումբ:

ՎԱՐՔԸ

(ՌԵԺԻՄԸ)

ԶՈ,

Նշվեց այլն մասին, որ սառցադաշտերը շարժվում են, բայցշատ սառցադաշտեր տասնյակ տարիներ ունեն ճիշտ նուլն չափերը. ինչպե՞ս բացատրել այդ. Բանն այն է, որ սնման ավազանում, ասենք, սառցադաշտային կրկեսում կուտակվող ձյունը, վերածվելով սառցադաշտային սառցի (գլետչերային սառույց), դանդաղ սաՀում է դեպի լեզվակը (բեոնաթափման ավազան) ն այնտեղ Հալչում՝ միշտ մնալով նույն չափերի մեջ: երե սառցի մուտքի ն ելքի Հաշվեկշիոր Հավասար է զրոյի, ապա նրա լեզվակի ծայրը միշտ նուլն տեղում է մնում: եթե մուտքն, «սվելի շատ է, քան ելքը, ապա լեզվակը արշավում է՝ աճում: Եթե սառցադաշէ, ապա լեզվակը տր ավելի շատ նլութ է ծախսում, քան ստանում տիճանաբար կրճատվում է: նշենք, որ նուլնիսկ նաճանջի դեպքում էլ շարժվում է առաջ, միայնՀալքբ լեզվակի մարմնի մեջ սառցադաշտը ավելի ուժգին լինելու Հետնանքով լեզվակի ծայրը նաճանջում է դեպի վեր: Սառցադաշտիտատանումներըլինում են դարավոր, պարբերական ու պատաՀական: Դարավոր տատանումները նկատելի են դառնում երկար ժամանակամիջոցում. մարդու կյանքի տնկողությունըշատ կարճ է դրանք ընկալելու «ամար: կովկասում անցլալ դարի կեսին նկատվել է ձյան սաճմանի ամենաքածր դիրքը, Հետնաբար՝՝ սառցադաշտերիզարգացման առավելամետրով ցածր էրչ գույն փուլը: Այն ժամանակ ձյան սաշճմանը70--75 քան այժմ. Անցած Հարյուր տարվա ընքացքում սառցադաշտերի ընդՀանուր նաՀճանջիֆոնի վրա նկատվել են մասնավորչ Հազիվ նկատելի արշավներ: նՆուլն պատկերը նկատվել է Ալպերում, Սկանդինավիայում, Ալյասկայում: Վերջերս նկատվում է սառցադաշտերինաճանչ՝Ալթաչում, Միջին Ասիայում ն այլուր: աս-

տատանումներըոչ միայն կախված են սնման փոՍառցադաշտերի «իոխություններից, այլ նան Ճունիձնից, «Հովտի լայնությունից:եթե սնման ավազանը չատ մեծ է, իսկ չոսման կանալը՝ ննղ, ապա լեզվակի տատանումները մեծ կլինեն, սնման ամենափոքրըտատանումներն անդամ լեզվակի ծայրին նկատելի կլինեն: տատանումներ եղել են երկրաբանականվաղ ժաՍառցադաշտերի պրուտերոզոլում առնվազն երկու անզգամ,կարբոնում: Այս մանակներում՝ են Համորենները (տիլլիտներ) սառցապատումների ճայտնաբերված ՍառՀյուսիսային Աֆրիկայում, Ամերիկայում, եվրոպայում: փավային պապատմանմի քանի փուլեր եղել են կայնոզոյում՝ չորրորդական ժաԱլպերում դրանք կոչվում են զլունց, մինդել, ոիսս, մանակաշրջանում: ՍՍՀՄ նվրոպականմասում վերջին սառցապատումը Վալդավլուրմ. յանն է, որ Համապատասխանումէ վյուրմյանին, իսկ ամենաճզորը՝դը-

նեպրյանը (ոիսսյան):

`

մորեններՎարդենիսի լեռներում: Նկ. 67. Սառցադաշտային

կովկասում սառցապատումներիը ՍովետականՀայաստանում ն նախավերջինի(դնեպրյան, ռիսսյան) ճետքերը Վճրջինի(վալդայան) իսկ ավելի վաղ սառցապատումների«ետլավ են պաշպանված, շատ Բերը վիճելի են, պատճառներիվերաբերյալ կարծիքներըխմբաՍառցապատումների մեծ խմբերի մեջ: Մեկը գտնում է, ռր արեգակնային վորվում են երկու ու

ճառագայթման փոփոխությունն է սառցապատման պատճառը ն այդ պատճառները երկրից դուրս է դիտում: երկրորդ խումբը սառցապատումների պատճառներըդիտում է Երկրիներսում` ծալքավորությունները, Հրաբխականությունը,ծովի ն ցամաքի փոխճարաբերությանփոփոխությունըն այլն Համարում է սառցապատման պատճառ: Մ. Ի. Բուդիկոն գտնում է, որ արեգակնայինճառագայթմաննվազեցումն ընդամենը 1,5 0օ-ով օդի ջերմաստիճանըկիջեցնի 9--ով, որի ճետնանքով սառցապատումկառաջանա:

|

64.

Է

ՍԱՌՑԱԴԱՇՏԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԵՎԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ՏԱՐԱԾՈՒՄԸ

երկրագնդիվրա սառցադաշտերըառաջացնում են շատ բազմազան ձներ. սրանց դասակարգման Ճարցերով զբաղվել են չատերը։ Ամենից. ավելի ընդունելի են ամերիկյանսառցադաշտաբանՎ. Գ. Հոբսի ն սովետական գիտնական Ս. Վ. Կալեսնիկի դասակարգումները: նրանք ելնում

են

ինչ փուլեր է անցնում ն

այն սկզբունքից, թենսառցադաշտը

փուլին է պատկանում:

ոլր:

Բոլոր սառցադաշտերըդասվում են չորս դասի, որոնք էլ ունեն տիպեր: Համառոտակի նշենք դրանք: Լ դաս. Սրանք առաջանում ծն նախնականսառցադաշտեր: սառ-

առանձին, զբաղեցնում միմյանցից`անջատօջախներ:Բաժանվումեն չորս տիպի. 1. կառային սառցադաշտեր. զբաղեցնում են պնակաձն գոդավոբությունները՝կառերը. սրանք ձյան սաճմանից ցած չեն իջնում: 2. Հրաբխայինգագաթներիսառցադաշտեր.սրանց ֆիոնայինդաշտերը գտնվում են խառնարաններումկամ կալդերներում. սառցադաշտերի լեղվակները կամ չեն տարածվում, կամ շառավղաձն տարածվում ցապատման առաջխաղացման դեպքում

են ամեն

կողմ,

բայց

ոչ

շատ

են

ն

ճերոււ

Սոնագագաքներիսառցադաշտեր.տարածվածեն տաք գոտում, զբաղեցնում են ամենաբարձր գագաթները,միմյանցից Հեռու են գտնըԴրանք աստ-. վում, ե լուրաքանչյուրը բոնում է փոքր տարածություն: ն էն կոնաձն բոքոն ձագ կատարնե-. Հացի ղաձն գագաթներում 3.

րում:

ճարթ

««.ՀԼ:

կախված զքիքափլանջերում. ն ճոսքի մարզերը գողավորություններումչեն, այլ կախված նն Հասնում է զառիթափկտրվածքին, ուղղակի լանչին: նրբ սառցադաշտը պոկվում թափվում է ցած: սառույցը 11 դաս. ճովտայինսառցադաշտեր: Սնման ուժեղացման ճետնան4.

սառցադաշտեր.առաջանումեն

սնման

ու

Քով տեղի է ունենում սառցադաշտիճետագա աճ ու զարգացում, սաոՑադաշտերի թիվն ավելանում է, ն դրանքկրկեսներիցդուրս են գալիս,

զբաղեցնում նան ճովիտները։ Սրանք բարեխառն գոտու լեռնային երկըրներին են Հատուկ, բաժանվում են չորս տիպի. 5. Ալպիականկամ պարզ տիպի սառցաղաշտեր. ոմնեն մեկ լեզվակ, վտակներ չկան, յուրաքանչյուր սառցադաշտին ճամապատասխանում է սնման մեկ ավազան: 6. ԲարդՃովտային, կամ կովկասյան. կազմված են գլխավոր սաոն Ցադաշտից բազմաթիվ վտակներից: 2. Միջշինասիական տիպ. սնվում են ոչ միայն ֆիոռնային մարզից, նան ձյան բազմաթիվ ճյուսերից ու այլ այլ սառցադաշտերի փլուզուէ մից: Ֆիռնային դաշտր փոքր սառցադաշտի ճամեմատությամբ, ձյան Ճյուսերի կողմից լրացուցիչ սնում ունենալով, սրանք բավական երկար ծն,

Հիմալայան տիպ. ուժգին սառցապատման դեպքում կողային գլխավոր ճովտին, միանում են ն շարունաՀասնելով սառգաղաշտերը, լում շարժումը, ստացվում է բարդ ծառանման (դենդրիտային)պատկեր: 111 դաս. սառցադաշտերի Հետագա Սառցադաշտերի համալիբներ: աճի շնորչիվ դրանք ընդարձակվում են, միանում են միմյանց, կորցնում են ինքնուրույնությունը, գոյանում են սառցադաշտերի ճամալիրներ (կոմպլեքսներ): 9. Սառցադաշտայինսարավանդ կամ սկանդինավյանտիպ. առացուրտ կլիմայի պայմաններում, թույլ մասնատված ջանում է խոնավ են սարաճարթերում, միասնական սառցադաշտայինծածկոցից դուրս գալիս լեզվակներ: "10. կամ մալյասպինյան տիպ. խոնախալեռնայինսառցադաշտեր ճովտային սառցադաշտերը,իջնելով լեռցուրտ Ֆավ պայմաններում 8.

ու

ու

ների ստորոտները, միանում են միմ յանց՝ առաջացնելով նախալեռնային ընդարձակսառցադաշտ (Ալյասկա): 11. Շպիցբերգենյանտիպ. խոնավ ու պայմաններում առացուրո ջանում է խիստ

ռելիեֆի վրա. լեռնալանջերը ծածկված են մասնատված

են սառցադաշտերով,սառցադաշտերիմակերնույթին արտաճայտվում ռելիեֆի ձներ։ Բոլոր ճովիտները լցված են սառհնթասառցադաշտային ցադաշտերով, սառցի տակից դուրս են գալիս միայն առանձին զա-

դաթներ: ԼՍ դաս.

Սառցադաշսառցադաշտեր: կղզայինե մայբցամաքային

է, վերած«տերիճետազա աճի շնորճիվ ամբողջ երկիրը սառցապատվում

վում սառցադաշտայինվաչանիչ Հզոր կերպով ծածկվում

Ճարթությունները:

են բոլոր

ան-

Անտարկտիդային բնորոշ են շելֆային-ծանծաղուտայինսառցադաշտերը, երբ սառցադաշտային վաճանը իչնում է ծով ն այնտեղ կոտրատվելով առաջացնում սառցասարհեր։Ամենամեծ ծանծաղուտայինսառցադաշտը Ռոսսի ծոցում է՝ 200 մ 2զորությամբ, 950 կմ երկարությամբ, 500000 կմշ մակերեսով: Հյուսիսային կիսագնդում այսբերգների առաջացման օջախներեն Գրենլանդիան,Շպիցբերգենը,Հյուսիսային երկիրը» կանադական արշիպելագի կղզիները: ծրկրագնդիցամաբի ավելի քան 10,5 (0-ը ծածկված է սառցադաշտերով, որոնք զբաղեցնում են 15,708 մլն կմշ,ժավալը՝ 24 մլն կմ:։ 122 սառցադաշտերը ճալվեն, ապա օվկիանոսի մակարդակը կբարձրանա մետրով:

տաոբածումն Սառցադաշտերի

ըստ Ս.

կամ տարածջները Աշխարձամասերը

Արկտիկա(ոլզիներ Գրենլանդիայի Հետ) Ասիա (կովկասի Հետ) ՀյուսիսայինԱմերիկա(առանց Կանադակաֆ

արչիպելագի)

Ամերիկա Հարավային

Հետ եվրոպա հիսլանդիայի

0Օվկիանիս:(նոր Գվինեա, նոր Ձելանդիա)

Աֆրիկա

Ազյոսակ

Վ. Կալեսնիկի (1963)

Սառցապատվածֆ մակերեսը կմշ

20271368 131342 61558 25000 20445 22. Ն

Ընդամենը

15208251

Գ. կ.

Տուշինսկին(1963) գտնում է, որ ներկայումս սառցադաշտերն նաճանջի փուլ. դրանք կրճատվում են, ն որոշ գիտոնականների կարծիքով Հետագայում սպասվում է սառցադաշտերիարշավ, ինչպես մի քանի անգամ եղել է չորրորդականժամանակաշրջանում: բաշխումը երկրագնդիվրա խիստ անճավասարաՍառցադաշտերի չափ է, կան երկրներ, որոնք սառցադաշտեր չունեն (Ավատրալիա),կան երկրներ էլ, որոնք ամբողջովին սառցաժածկ են (Անտարկտիդա):Սառապրում

են

մերձբնեռային երկրներում, բարեխառն երկրներում դրանց քանակը պակասում է, մեծ մասամբ տարած-

ցաղաշտերը ված

են

մեծ

տարածում

ունեն

Հովտային սառցադաշտեր: Սրանց տարածումն ըստ

ճետնկյալպատկերնէ ներկայացնում

գոտիներթ

Աղյուսակ2Ժ

Սառցաղաշտեոի բաշխումըըստ գոտինեբի

(«/Ղոքօոօհ հօղան

ԾճոաԸ

Բ

ոօղիեւ

Գոտիներ բնեռային երկրներ Հյուսիսային կիսագնդի կիսագնդի բարեխառն երկրներ Հյուսիսային երկրներ Արնադարձային կիսագնդի բարեխառն երկրներ Ճարավային

Հարավայինկիսագնդի բնեեռայիներկրներ

ք6ըքըեւ

36ատտ». 1.,

1974)

Սառցադաշտերի

տարածքը

ճազ կմ

0,1

14000

ան

՛

ամբողջչությամբ երկրագունդն 2 16200 ՍովետականՄիությունում ամենաճղոր սառցապատումը Սառուցյալ օվկիանոսիկղզիների վրա է: Ֆրանց հոսիֆի երկրում գումարայինսառցապատ տարածությունը կազմում է 13330 կմշ, միայն արնեմտյած: ծովափի որոշ կղզիներ են, որ ամռանը ազատ են սառցից ն դա Գոլֆստմ է, րիմ ճոսանքի շնորչիվ է։ Սառցադաշտերի Հզորությունը 100--300 մեծ տարածություն ունեն բարձրավանդակներիտիպի սառցադաշտերը»

/՛ մր

կան

նան

Ճովտային սառցադաշտեր:

Ամենից մեծ տարածություն գրավում են նոր Երկրի Հյուսիսային կղզու սառցադաշտերը՝23 հազ կմշմակերեսով: Հյուսիսում տեղՍրանք տեղ իջնում են մինչն ծովափ ն սառցասարեր(այսբերդներ) առաջացնում։ Մյուս խոշոր օջախը Հյուսիսային երկիր կղզիախումբն է 16900' կմշ սառցադաշտերով: կամչատկայում սառցապատ տարածությունը կազմում է 866 կմ2: կլյուչնսկայա, Շիշ,կան կորյացկայա, ժապանովսկայա, Սառցաղաշտեր ն Շնելուչ այլ սոպկաներիվրա: են մեծ ՍՍՀՄ Հյուսիսա-արնելքումլեռների Հասնում բարձրության,. սակայն կլիմայի չորության պատճառով սառցադաշտերը փոքր են Ռչ մեծ սառցադաշտեր կան կորյակների, Չերսկույթույլ զարդացած: Վերխոյանսկիլեռնաշղթաներիվրա։ ՍովետականՄիչին Ասիայում սառցապատման տարածությունը 17 Հիմնականում Պամիրում հազ կմ2է, Սառցադաշտերը Տյան-Շանում են ն Հանդես են դալիս չանդույցներով: Այդ խմբերը դտնվում են կատ լեռնային Ճճամակարգի նկատմամբլայնակիուղղությամբ` ընդՀճանուր ձղվող լեռնաշղթաների, կամ ամենաբարձր լեռնազանգվածների վրա՝ խան-Տենգրիի,Տուլգուրի զանդԱկ-Շիճիրյակ, նարինի, Ֆերգանայի, լենինի պիկ դգադաթների,։ վածների վրա, կոմունիզմի Գիտությունվիկ, ն այլն: Խոշոր սառցադաշտերից ների ակադեմիայի լեռնաշղթայի վրա են՝ Ֆեդչենկոյի(22 կմ), ինիլչեկ, Զերավշանին այլն ու

ու

Ալթայում սառցադաշտերի տարածությունը 629 կմշ է. ամենախոշոր սառցադաշտերըկԿատունի լեռնաշղթայի վրա են՝ Կատունի, Մյոնսու, ՍՍՀՄ սաճչմաններիցդուրս՝ Պուտանինին Պրժնալսկուսառցադաշտերը: կովկասում սառցապատման տարածությունը 12775 կմշ է, ամենից չատ սառցադաշտեր կան կենտրոնականմասում էլբրուսի վրա: Խոեն' Դիխսուն, Բեղզինդեն,Տվեբերը, Ցահները, կակզերը, Կաշորներից բաուգոմը ն այլն։ երկրագնդիտաք դոտում երկու արնադարձներիմիջն սառցադաշտեր Ճանդիպում են միայն ամենաբարձրլեռնագագաթներիվրա. Աֆրիկայում` կԿենիա,Կիլիմանջարո,Ռեվինզորիգագաթներին՝4500 մ.ից բարձըր, Անդերում՝ 6000 մեւորից բարձր դազաթներում, Մեքսիկայում՝ 0րիդադաթների վրա, նոր Գվինեայում, նոր Չեսաբա,Պոպոկատեպետլ լանդիայում: Բարեխառնգոտում սառցադաշտերն ավելի ընդարձակ տարածություն են դրավում. Այստեղ առաջին Հերթին նշենք Հիմալայների, Կարբակորումի,Հինդուկուշի սառցադաշտերը:կլիմայի չորության պատճամ բարձրության: եվրաւռով ձյան սաչմանը բարձրանում է 5500--6000 կարակորումում Սիաչենն է 72 կմ սիայում ամենամեծ սառցադաշտը Հիսպար, Բարթոլո, Բատուրա' երկարությամբ, մյուս սառցադաշտերից՝ Տիբեթում սառցապատմանտարածությունը անցնում է 32 հազ կմշ-ից, ձյան սաշմանը ավելի քան 6000 մ-ի վրա է: խոշոր Ճճանգույցներիցեվրոպայում Հայտնի են Սառցաղդաշտային Ալպերի, Սկանդինավիայի ն հսլանդիայի սառցադաշտերը: Ալպերում տարածությունը կազմում է 3600 կմշ, սառցադաշտերիթիսառցապատ 200: վը՝ Խոշոր սառցադաշտերից է Ալեչինը։ Սկանդինավիայում ամեու

Ճճայտնիէ Ցուստեդելսբրեզանգվածն է, իսլանդիայում նախոշորը

Վատ-

նա-Ցոկուլը:

Հյուսիսային Ամերիկայի բարեխառնդոտում սառցադաշտերիխոշոր Հանգույցը Ալյասկայի լեռնաշղթան է, որտեղ սառցադաշտերիգումարային տարածությունը 52 հազ կմշ է, երկրագնդի ամենաերկար «ով«ռային

սառցադաշտը

է՝ չաբբարդն

մյուս կմ երկարությամբ,

սառ-

ադաշտերից է Մալյասպինիսառցադաշտը: ծարավային կիսադնդի բարեխառն լայնությունների տակ սառցատիս): դաշտեր կան Անդերում (պլատագոնական սառցի քադավորությունէ: Ցուրտ գոտում Հավերժական ձյան է (117 մլն կմշ). ժով Գրենլանդիայումտարածքի 83 (0-ը սառցապատ .

ու

առաջացնումեն. իջնող սառցաղաշտերն

Ղ30

Սառցադաշտերո սառցասարեր: `

են

ծածկված կանադականարշիպելագիշատ կղզիներ, ինչպես նան՝ Յան.-Մայձնը, Շպիցբերգենըն այլ կղզիներ: Անտարկտիդայումձյան գիծը ծովի մակերնույթին է, մայրցամաքը գրեթե ամբողջությամբ սառցածածկ է, միջին Հզորությունը 1220 մ, ունի երկու կենտրոն՝ մեկը՝ Արնելյան, մյուսը՝ Արեմտյան Անտարկտիդալուի: ելքը վկամբերտինն է` 700 կմ երկարությամբ, 4Ամենախոշոր կմ լայնությամբ: Հայկական լեռնաշխարչում, ինչպես նշվել է, կլիմայական ձյան են երեք` սաչմանը 4200--4400 մ-ի վրա է. այդ սաճմանին Հասնում գագաք՝ Մասիսը, Սիփանը, Սեբելանը, Սիփանին Սեբելանիվրա ֆիոնային դաշտեր կան, իսկ Մասիսի վրա՝ 25 մանրըսառցադաշտեր, որոն-. ցից 4-ը լեզվակներ են առաջացնում: Ամենամեծը Ախուրիի սառցա--

դաշտն է: Հայկական ՍՍՀ տարածքում կլիմայական ձյան սաշմանին ՃճասնոՂղ լեռներում կան ձյանդագաթ չկա. Արագածի, Գեղամա, Զանդգեղուրի խոշոր բծեր Արագածիվրա Գեղարոտգետի, ինչպես նան Ճճյուսիսային լանջի Գեղադիրդետի ակունքում կան ֆիոնային դաշտեր, որոնց ընդՃճանուրտարածությունը7 կմշ է:

աաա65.

ՍԱՌՑԱԴԱՇՏԵՐԻ

ՋՐԱԲԱՆԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սառցադաշտերումկուտակված է 24 միլիոն կմ) քաղցրաչամ ջուր, այն դեպքում, երբ մարդուն մատչելի չրի քանակը երկրի մակերնույթին է քաղցրաճամ չրի ընդամենը 20 Հազար կմՅ է: Տարհցտարիմեծանում մարդու Համար պաճանջարկը, սառցադաշտերում պարփակվածջուրը մեծ է: ռեղերվ Ցամաքից օվկիանոս իջնող սառցասարերը մի քանի միս թափառում են. ընկնելով ծովային Հոսանքների մեջ, Ճճեռանում են' ծննդավայրից Ճալչում: Արնադարձային մերձարնադարձայինլայնություններում, որտեղ առանձնապեսմեծ է ջրի պաճանջարկը,լեռնային սառցադաշտերիդերը բացառիկ է: ՍովետականՄիջին Ասիայում Ամուդարյա, Սիրդարյագե-. տերի չրերով են ոռոգվում միլիոնավոր ճեկտարների Հասնող ցանքատարածություններ,իսկ վերջիններս ամռանը սնվում հն սառցադաշտերի: ջրերով: Այատեղից էլ ծագում է սառցադաշտերի Ճճալքիկարդավորման: ա-

ու

ու

պրոբլեմը:

.

անտարկտիկականսառցաԱրդեն գործնական բնույթ է ստանում սարերի տեղափոխումըՀլուսիսային կիսագնդի չորային շրջաններ: Տա-

փակույս չկա, որ մոտ ապագայում կատարելագործվելուէ սառցասարեԻբի տեղափոխմանտեխնոլոգիանն մարդկությունը քաղցրաճամ չրի նոր աղբյուր

է յուրացնելու:

ի

ԳԼՈՒԽ

Է

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ն 66.

ԼՃԻ ԲՆՈՐՈՇՈՒՄԸ, ՆՐԱ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԸ

լիճ ասելով Հասկանում ենք ցամաքի այն գոգավորությունը, որ ցված է չրով, օվկիանոսիճետ երկկողմանիկապ չունի ն բնութագրվում է ուրույն ջրաբանականու կենսական պայմաններով: (ճերը կարող են Վինել շատ մեծ, ինչպես կասպից կամ Արալյան ծովերը, որ մեծության ալատճառով ծով են կոչվում, նան շատ փոբր, որոնց երկարությունը կամ լայնությունը տասնյակմետրերով են չափվում: 1ճերըկարողհն լինել Հոսոն ն անտճոս: Հոսուն լճերից գետեր են դուրս գալիս, ջուրը թեպետն շատ դանդաղ, բայց փոխանակվումէ: Ըստ Բ. Բոգոսլավսկու ինտենսի(1960), ճոսուն լճերի ջրափոխանակման վությունը (Օ) կարտաճայտվիՀետնյալ կերպ՝ Բ.

ռ

ք.

ՎՄ

տրտեղ Մ-ն չրի ծավալն է լճում, Ս/-ն՝ լճից դուրս եկող չրի ծավալը մեկ տարվաընթացքում: Ակնճայտ է, որ եթե 0-ի արժեքը փոքր լինի, ապա ջրափոխանակությունն արագ կկատարվիսՀոսուն լճերից են՝ ԲայՍնանըն այլն: կալը, 0նեդան, (ադոգան,Վիկտորիան, Անչճտոս են այն լճերը, որոնցից գետեր դուրս չեն գալիս: (ճի սնման են լուծված նյութեր, որոնք ավազանից լիճ թափվող գետերը բերում վոարեցտարիմեծացնում են ջրի մեջ աղերի Համակենտրոնացումը(կոն-

ցենտրացիան). Սրանք սովորաբար աղի են լինում (Բալխաշ, Վանա, կապուտանկամ Ռեզայե, Մեծ աղի նե այլն): Անչտոս լճերի մի տեսակը կոչվում է խուլ: Սրանք այն լճերն են, որոնք սնման ավազան գրեթե ունեն, շրջապատիցգետեր չեն Հոսում դեպի (իճ:

լճային գոգավորությանձնաչափականՀիմնական տարրերնեն՝ մա.Հիճը, ափագիծը, խորությունը, երկարությունը,լայնությունը, մակերեսը,

Ժավալը։ ճի մաճիճը, որ իր վար է պաճում ջրի ղանդվածը,բաժանվում է երկու մասի՝ ափամերձ մասը, որտեղ ծավալվում է ալիքների դործու-

նեությունը, լիթորալնէ,

Խորը մասը, որտեղ տեղի է ունենում նստվածքների կուտակում, կոչվում է պոոֆունդալ:Սրանց միջն անցողիկ զոնան կոչվում է մեոձ-

լիթորալ:Ֆրի ղզանդվածումես

անջատում են ափամերձ մասը ն Խորը պրոֆունդալում տեղադրված զանգվածը, որն անվանում են պելագիալ: Ափամերձմասում առանձնացնում են ծոցեր, շուրթեր, ափամերձ խորը

Այն լճերը, որոնք ստեղծվում են արձճեստականորեն, մարդու կողմից, կոչվում են ջրամբարներ(Ռիբինսկի, Ցիմլյանսկի, Բրատակի,

Ազատիկ այլն): դնեչաուրի, Ասարանի, Ախուրյանի,

Վ.

Տ

Մին-

ԼՃԱՑԻՆ ԳՈԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ

ճային դոդավորություններն առաջանումեն բազմաթիվ ազդակների ներգործությամբ: Սակայն ինչպիսի ծագում էլ ունենան, դրանք կարելի է դասել երկու խոշոր խմբերի մեջ. 1) ներծին (էնդոգեն) ուժերի միջոպով առաջացած ն 2) արտածին (էկզոգեն) ուժերի միջոցով առաչացած լճային գոդավորություններ: Ներծին ուժերի միջոցով են առաջացել անջատման, տեկտոնական, փլուզման ճնեւտնանքով ստեղծված լճերը: Ճճրաբխային,

Անջատմանլճերը գոյանում են երկրակեղնիդարավոր տատանումների ճհւտնանքով։ ԾՄովերից անջատվում են որոշ ճատվածներ. օրինակ, կասպից ծով-լիճը։ Այն մի ժամանակ միացած է եղել Սն ծովին, կայն Կումա-Մանիչի իջվածջի ճատվածը բարձրացել է, Կասպից ծովի ավազաննանջատվել, դարձել է ինքնուրույն լիճ: սա-

Խոշոր լճեր են առաջանում տեկտոնականշարժումների ճետնանքով (նկ. 68): երկու խզվածքների արանքում երկրակեղնի Հատվածը կարող է իջնել, առաջացնել գրաբեն. այն լցվում է ջրով ն դառնում լիճ: Գրանյասան կ այլն: (ճեր բենային լճերից են Բայկալը, Տանդանիկան, տաջանում են նան երկրակեղնիխոշոր ճեղքերում` ոիֆտերում: Դժվար է ոիֆտերը զատել դրաբեններից, Հաճախ Բայկալը դիտում են նան որպես ոիֆտային լիճ: Ռիֆտային են Մեռյալ ծովը, Ռուդոլֆի լիճը ն այլն: Տեկտոնականշարժումների ժամանակ առաջանում են նան սինկլինալային լճեր՝ ծալքերի ցածրադիրմասերը ծածկվում են չրով, վերածվում լճի։ ճրաբխային երնույքները: Ներծին ուժերով են ա-

|

պայմանավորված

43--740

Նկ.

68.

(ճերի առաջացումը. 1. գրաբենային, 8. արգելափակման,

2.

սինկլինալային,

փակում է գետի լավան,դուրս դալով երկրի մակերկույթ, Հրաճեղուկ լիճ։ Դրանցիցեն՝ ընթացքը, ստեղծում պատվարային(արգելափակման)

Նկ.

09.

Խառնարանայինլիճ ԱրմաղանՀրաբխի գագաթին (Սնանի ավազան):

նանը, Փարվանան, Արփին ն այլն: Հրաբխայինկոների խառնարաններում գոյանում են խառնարանայինլճեր՝ Աժդաճակի,Արմաղանին

այլն:

'

երկրի ծժանրաչակուժի միջոցով խոր գետաճովիտներում ժայռերը երբեմն փուլ են գալիս ու առաջացնումփլվաժքային լճեր։ Այստեղ միայն ծանբաճակ ուժը չէ լճի ստեղծման գործոնը. Հողմաճարման պրոՋեսում ժայոնրում ճեղքեր են առաջանում, որոնք թուլացնում նն ապարների ճարակցականությունըն կախված ժայռերը փլվում են: Փլվածքային լճի օրինակ է Սարհզի Լիճը Պամիրում, Գեյ-Գյոլը՝Աղրբեջանում, ՍՍՀ-ում ն այլն: Պարզ լիճը՝ Հայկական Արտածին ազդակների ներգործությամբ առաջացած լճերն ավելի բազմազան նն, բայց չափերով շատ են զիջում տեկտոնականկամ անջատման լճերին: Դրանցիցեն՝ սառցաքերման, մորենային, սողանքային, «նաճունային, կարստային,ջնրմակարստային, ններլվացման(սուֆողիոն),Ճողմային (չոլային ), օրգանածինն այլն: Սառցաքերմանլճեր գոլանում են այնտեղ, որտեղ մայր ապարները կարծր են ն սառցադաշտային սառցաքերման շնորճիվ առաջացել են Ճոգավորություններ։ Օրինակ, Շվեդիայում, Ֆինլանդիայում, կանադայում նախկին սառցապատ տարածություններում երկարավուն լճեր կան, որոնք սառցաքերման(էկզարացիայի)արդյունք են: եր ստեղծվում են ոչ միայն սառցաքերման4ետնանցքով,այլ նան՝ Հորենների կուտակման: Սառցադաշտի լեզվակի եզրին առաջանում է մոըենների թումբ: երբ լեզվակը կրճատվում է, թմբի ետնում նրա ջրերը լճանհւմ են նման լճեր կան Ալպերում՝ Կոմո, Գարդա,|ագո-Մաջիորն Վ. այլն: Սողանքայինլճնր են առաջանում գետաճովիտներում. Սրանթ է՛ Հողմաճարման, ե՛ ծանրաճակ ուժի արգասիք են: ՍողանքներիՃետնանՔով գետնաղանգվածները իջնում են դեպի գետը, փակում նրա ճանան է: պարճր, գետը լճանում մարմնիմեջ էլ, գոգավոր մասեՍողանքի րում, մակերնութային ջրերը կուտակվելով մանրըլճակներ են առաջացՏում:

ԳնտաճովտիՀատակին գալարներիճատումից առաջանում են 4նաորոնք դառնում են ինքնուրույն լճեր: Մեծ գետերի (628թաւ), Ճճուներ Ճճովիտներում (Ամազոն, 0բ ն այլն) ճնաճուն լճերի երկարությունը Ճասշնում է տասնյակ կիլոմետրերի: Սրանք ձկնաբուծության ճամար շատ Ճճարմարօբյեկտներ են: կարատայինլճեր առաջանում են կարստային երկրներում, որտեղ ապարներիլուծման ճետնանքով առաջանումեն լճեր։ Սր5եշտլուժվող

րանք մեծ չեն, բայց Հաճախ շատ խոր են լինում, օրինակ՝ Գոլուբոյե (իճը Բզիբ գետի ավազանում, կարստայինշրջաններում քարանձավների առաստաղը, չդիմանալով վերին շերտերի ծանրությանը, փլվում է, երկբի մակերնույթին առաչանում է գոգավորություն, որը (լցվելովչրով Աճ է դառնում:

Ձերմակարստային լճեր առաչանում են բազմամյա սառցույքի րածման չրջաններում, Ամռանը, տաք ժամանակաշրջանումսառցույթը վերնից ճալվելով նստվածք է տալիս, առաջանումեն մանր գոգավորություններ, որոնք լցվում են ջրով, Դրանքշատ են Հլյուսիս-Սիբիրական դաշտավայրում, կանադայում: Ներլվացման (սուֆոզիոն) լճերը ծագմամբ նման են կարստային լճերին, այլն տարբերությամբ, որ այստեղ չուրը մեխանիկականներզործությամբ մանրաճատիկ նյութերը չրատար չերտից ճեռացնում է, վերին շերտերը նատում են կամ փլվում, առաջացնելովոչ մեծ գոդավորություններ: Այդ տիպիլճեր կան ՍՍՀՄ Եվրոպական մասի տափաստաններում: Քամին նույնպես լճեր է առաջացնում, Ավազը տարվում է, չանում է դողավորություն, գետնաջրերըբարձրանում են գզողավորության մեջ, լճանում. այս տիպի լճերն անվանում են դեֆլացիոն: ճեր առաջանում են օրգանիզմների մասնակցությամբ` օրինակ, առտեղծվումեն մանր գողավորություններ, որոնք լըցտորֆավայրերում վում են մթնոլորտային չրերով: Օրզանածին են նան արկադարձային լայնությունների ծովերում առաջացած ատոլները,որոնք կորալյան պոպատյաններիկուտակմանարգասիք են: ԼԱեպների Հարկ է նշել, որ լճերը Հաճախ մի քանի գործոնի Համատեղ ներզործության արդյունք են լինում. դրանք խառը ծագման լճեր են. օրինակ՝ Սնանա լճի գոգավորություն ստեղծվել է տեկտոնականուժերի ներգործությամբ, բայց չուրը կուտակվել է Հրաբխային արտավիժումնեմիջոցով: Սնանի Հունի մշակման գործում նշարից՝ լավային պատվարի նան են նակություն ափաքերումը(աբրազիան), էրոզիան ն այլն: ունեցել (ճային դոգավորություններումՀունի, ափերի ն չրային զանգվածի միջն գոյություն ունի «երտ փոխճարաբերություն.Ափամերձ մասում անընդչատ տեղի է ունենում ափաքերում. ժամանակի ընացքում ափի մաշվում է, ետ է գնում, տեղում մնում է փոքրաթեք լողափ: զառիթափը Քայքայված նյութերը ալիքների միջոցով տարվում են ու նստում ափազծից որոշ Հեռավորության վրա (եկ. 20): եթե լճի մակարդակն իջնի էԼ չափով (նկ. 71), ապա ժամանակի ընթացքում կմշակվի նոր լողափ, իսկ «ինը կմնա վերնեում՝աստիճանթ տա-

առա-

'

անրրն

-

շ

ՆՆՑԾ մԱՆն

«Ա4ՎԱՎԱ 41 4:ն ՎԱՂՆ ՀԱՆ /2411411ՆԱԳԱՀ '44141Կ4114 Ե

ՈՏԸ.

Նկ.

20.

լճափի կոտրվածքը:

ձնով. Հենց դա կլինի լճային դարավանդը:Սնանի ափին կտն այդպիսլ դարավանդներ,որոնք ցույց են տալիս այս չրային ավազանում տեղի ունեցած մակարդակի փովոխությունները:

Նախկին մակարդակը

Նկ.

71.

(ճային դարավանդներիառաչացումը:

երիտասարդլճային ավազաններումափերը մշակված չեն։ Ուղղաեն, Բացի

ձիգ ափերը ափաքերման շնորչիվ աստիճանաբարմաշվում այն, որ զառիթաւի ասխերը քայքայվում են, ծոցերը նս լցվում

են

ափաու Քերման նյութերով, թերակղզիներն Ճրվանդաններըմաշվում են, ափագիծըաստիճանաբարուղղվում է:

բերում են զետաբերուկներ, լճի Հատակինորպես լճային նստվածքներ:մից դուրս

Լճի մեջ քավփվող գետերնիրենց

որոնք

նստում

են

Հեւ

197.

ընող գետերը միշտ ավելի ճիչ,կախված նյութեր հն տանում, քան լճի լլեջ մուտք գործողները: ւս 1ճերիմեջ մուտք են գործում ցամաքային նստվածքներ ե նստում բոլոր լճերը ի վերջո ոլետք է լցվեն բերուլներով, վերածվեն ըյատակին.

լչաճճի ու չորանան: 0րինակ՝ Արարատյանգոգավորության տեղում լիճ եղել, այն լցվել է մինչե 400 մ զորության նստվածքներով,ապա լիճը րորացել է: Նույն պատկերը եղել է Շիրակի դաշտում, որտեղ նես կան Հավճային նատվածքներ։Բոլոր լճերը անցնում են երիտասարդության, ծերության փուլերը, ապա չորանում: թունության, է, ջրի շարժումը (ճի մերձափնյա մասում՝ լիթորալում լույսն առատ դ ատ ակտիվ է, պղտորությունը՝ մեծ, Պրոֆունդալ զոնայում չրի շարթույլ է կամ ուղղակի խավար լճումբ չափազանց դանդաղ է, լույսը ջրի մնացած զանգվածը, որը պելագիալ են անվանում, կախված դ: ի վյոթերշատ քիչ է պարունակում, ափերի ճունի Հետ չի առնչվում. բոյստեղապրող օրգանիզմներըկամ կախված են չրի մեջ (պլանկտոն), (լողալու ճարմարանքներ(նեկտոն ): կլամունքն ու

6.2

Բ:

09.

ԱԵՐԻ ՋԵՎԱՋԱՓՈՒԹՅՈՒՆԸ

1ճերնունեն ձնաչափականմի բերվում 1.

են

ստորե.

մակերես. Լնճավազանի

սա

շարք

(ՄՈՐՖՈՄԵՏՐԻԱՆ)

տարրեր, որոնցից կարնորները

այն տարածքն է, որտեղից լիճը սըն-

վում է։ (ճավազանը սաճմանազծվում է ջրբաժան գծով: ճավաղզանիմա-

ոնսը արտաճայտվում է քառակուսի կիլոմետրերով "Սիգ ինչ գետավազանները:

ն

չափվում նույն

ւ

Հ

մակերեսզամ լճի -"7-ՂՏի

ճայելու մակերես. սա

լճի բոնած տարա-

քառակուսի կիլոմետրնրով։ (ճի ճայելու ծությունն է՝ արտաճայսոված մեծությունից է կախվա գոլորշացման չափը, նրա ազդեցությունը շրջափոփոխության ճետնանքով փոխվում պատի վրա ն այլն,Մակարդակի է լճի մակերեսը,

եճի մակարդակին

մակերեսի միջն կապն արտաճայ|

-1(Էե) կորերի միջոցով (նկ- 2), 3. Լճի /աբկաբությունը երկու իրարից ամենից շատ ճեռայած ափերի Հեռավող:ություննէ, եթե լիճը կանոնավորգծագրություն ունի, ապա նրա տում

են

Բ

երկարությունն արտաճայտվումէ ուղիղ զծով, իսկ երբ անկանոն տեսք ոունի՝կոտրատվածզծով: 4. Լճի լայնությունը (Թ) նրա մակերեսի (Է) ճարաբերությունն է ծրկարությանը (Լ.):

Նկ.

72.

(ճի մակարդակին մակերեսիկապիգրաֆիկ: ՀՀՀ

լիճն ունի

ք

ի

աաապաաաս

նան

առավելագույն ն նվազագույն լայնություններ: ու Եբկաբությունն որքան լիճը շատ կտրատվածությունը. Ափագծի ու քերակղզիներ ծոցեր ունենա, այնքան նրա ափագիծրերկար կլինի. ակներն է, որ ամենակարճ ափագիծ կունենա շրջանաձն լիճը: Ափագծի կտրատվածության գործակիցը(ո) ցույց է տալիս, թե տվյալ լճի ափագծի երկարությունըորքան անգամ է մեծ նույն մակերեսն ունեցող շրջանի շրջանագծիերկարությունից. 5.

ոՀ

Է. --Է՛.--0,282 21/«Ի ՍՇ

որտեղ Լ-ը ափագծիերկարությունն է, Է-ը՝ լճի մակերեսը: 6. Լճի խոբությունը.ջրավազաններիխորությունը չափում են խորբաչափերով (ւթ). վերջին ժամանակներսմասսայական են դարձել ձայՆավից Հատուկ սարքերի միչոցով ուլտրա-չ ձայնի ալիքը ուղղում են դեպի ճատակ, մեկ այլ սարք էլ ընդունում է Հատակիցանդրադարձողալիքը: Հայտնի է, որ ջրում ձայնի ալիքի անցման արագությունը միջին Հաշվով 1500 մ/վոկ է. ձայնը արձակելու ն կտա, թե ինչ Հաստություն ընդունելու ժամանակամիջոցիկեսը ցույց ունի ջրի շերտը, այռինքն՝լճի խորությունը: Փրավազանիմիջին խորությունը (էնչ, ) Հավասար կլինի լճի ջրի ժավալի (ՄՄ) Հարաբերությանըմակերեսին(Է).

նախորաչափերը (էքոլոթ):

Մ

,

ԽԵՇՇՔԸ' լիճ ունի առավելագույնխորություն՝ ջրի սյան Ցուրաքանչյուր

տությունը ամենափոքրտեղում:

ճաս-

ի

խորության ն մակերեսի միջն գոյություն ունի կապ. որքան խորությունը մեծանա, այնքան կմեծանա նան նրա մակերեսը (միննույն ժամանակ նան ծավալը). այդ կապը կարտաճայտվիԻ ՀԼ/է) կորով (նկ. 74): 2. Լճի ծավալը.լճի մեջ պարունակվողչրի քանակն է՝ մ3 կամ կմՏ միավորներով,Այն որոշվում է խորաչափական (բաթիմետրիկ)քարտեզի միջոցով երկու եղանակով՝ պրիզմաների ն Հատած կոնի ծավալների Հաշվարկման միջոցով: .

Խորաչափական (բաթիմետրիկ)քարտեզը արտաճայտում է ջրավազանների Հատակի պատկերը խորաչավասարագծերի(իզոբաթ) միջոցով խԽորաճավասարադիծը (իզոբաթ) միացնում է միննույն խորությունն ունեցող կետերը. Այդպիսիքարտեզ կազմելու ճամար լճի վրա բազմաթիվ կետերում չափում են խորությունները ն տեղադրում ջար-

տեղի վրա, ապա ընտրելով Հատույթ, այսինքն մեկ խորաճավասարագծից մյուսի խորության տարբերությունը, միացնում են Հավասար խո-

րության կետերը միմյանց: եթե Հատույթը 5 մ է, րազծերը պետքէ անցկացնել0, 5, 10, 15, 20, 25

ապա

խորաչավասախորություն-

ն այլ

նծրի տակ: Բնականէ, կլինեն կետեր, որոնք կգտնվեն ճատույթի սաՀմաններում, օրինակ՝ 7, 11, 19մ ն այլն։ Այս դեպքում Հավասարագծերը նրանցից-որոշ Հեռավորության վրա կանցնեն, այստեղ կկիրառվի ինտերպոլյացիայիմեթոդը:

Խորաչափական քարտեզիվրա Ճավասարագծերըտարբեր խտություն կունենան: Այնտեղ, որտեղ լճի Հունը մեծ թեքություն ունի, Հավասարագծերը միմյանց (նկ. 73):

մոտ

կանցնեն, իսկ փոքրաթեք մասերուվ՝ իրարից

Ճե-

ռու

Պրիղզմաների միչոցով լճի ծավալի Հաշվարկիէությունը ճետնյալն է. սկսած լճի մակերեսից մինչն Հատակը յուրաքանչյուր երկու խորաճամիջն չրի մակերնույթների վասարազդծերի

պրիզմա: Որոշում

են

ծավալը դիտվում է որպես մինչն լճի Հատակը ընկած պրիզմաներիծավալ-

ները առանձին-առանձին,ապա բողչ

ծավալը.

ԻԲ

«//Ճ2740Մ-»

դրանք գումարում ն

Տւ ՀԵՐ»

գ: ԱՐՒ

այ

Բո

ւի--ՅՅ

ստանում

լճի

ՒԻՐ-,

ոա

ամ-

լճի ծավալի որոՄյուս եղանակը ճատած ծավալի մակեճավասարագծերի է: երկու Այս դեպքում իրար Հաջորդող շումն

(Բ, Բլ) բրեսները

դիտվում են որպես Հատած կոնի ներքին կերեսներ, իսկ Հատուլթը (ԷԼ) Հատած կոնի բարձրություն.

Եկ.

/շոո

79.

ն

վերին

մա-

իզորաքների քարտեզի ըլազմումբ:

Ն-Չ(ԲԼՒւ

1 Էէ

Ի

Յուրաքանչյուրզույգ իրար Հաջորդող խորաչավասարագծերիմիջե չրի ծավալը որոշելուց ճետո արդյունքները գումարվում են, ստացվում է լճի ընդչանուր ժավալը։ Ակներն է, որ լճի ծավալի ն խորության միջե գոյություն ունի ֆունկցիոնալ կապ՝ Մ (է) (Ով. 24): Հ

ել.

24.

(ճի ծավալի ն խորությն

կապի գրաֆիկ:

իւ

ուսակ

մի շաք լճերի մակերեսնու առավելագույն Աշխառճի խոռությունը

«ԼՐՇՕՐթշՓԱՎՇՇՃան

1իճը

եվոբասիա կասպից ծով ծով Արալյան

Բայկալ

քՔալխաշ Վադոգա 0նեգա

ՄակերեսըԽորութ.

Բազկմշ լ

|

31,5 18,3 17,7 9,7 6,3

Սնան"

Վիկ»ո Տանգանիկա նյասա ա

Չադ

Ռուդոլֆ

40,5

30,8 16,6 8,5

Մեանիտվյալները ճշտված են (Հ. -

(0.77

89.

ՃԻ

Գ.,

84,1 58,7

Ամեբիկա

25,7

24,4 18,5

4.4

`179Տ

Մարակ աիբո

Տիտիկակա Պոոպո

13,3 8,3 2,Տ

էո

մինչն

|

Տորրենս

մինչն

|

Ավստրալիա

Ատաբասկա Հաբ.

Քունը

31,3 Ստրուկների26,6

նիկարագուա

1,25

Արջի

Հրի Վիննիպեգ 0նտարիո

հազ կմշ

55,1

Մբչեգան

Մեծ Մեծ

Մաբուտու-Սեսե-Սեկո 5,3 "

Վերին

Հուրոն

3,76

Վան

Մակերեար|Խ"ր"«

Ամերիկա |Հյոա.

ՈՌՂ.,1982)

ԱԽօտա»,

4իճը

մ

իսիկ-Կուլ 6,0 Դունտիխու Ուրմիա(նապուտան 5,8 )

Աֆոիկա

ՖՎԱ.ՇՈ6Քօքշղիօք

դտ

'

--

1980):

ՋՐԻ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌԸ

Նի մեչ յրի մուտքի ն ելքի փոխճարաբերությունը կոչվում է յրային Հաշվեկշիո (բալանս ): Աճը սնող աղբյուրներն են՝ գետերը (Օ), ստորերկրյաչրերը (զ), մթնոլորտային տեղումները լճի վրա (Ճ), գոլորշիների խտացումը (կոնանմիջապեսլճի մակերնույթին (Կի դենսացիան) ելքի բաղադրիչներն են՝ գոլորշացումը (2), լճից դուրս հկող դետերը (Օլ), ծծանցումը լճից (ֆիլտրացիան, զյ), մարդու կողմից անջուրը վերադարձ օղտագործվող (Ո): ճի չրային ճաշվեկշոի Հավասարումը Ճետենյալտեսքը կունենա.

ՕՀգ-Ճ-ԽՃ-Օյ

Էգ Է 2 ԷԷձՃՆ

արտեղէ-ն չրի ծավալի փոփոխությունն է ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում: դժվար է որոշել, միշտ Մուտքի բաղադրիչներիցխտացումը լճի Հ(, որ այն կարելի է Հաշվարկել, ուստի միացնում են գոլորշացման ճետ. Այսպես, ենթադրենքլճի մակերնուլթին տարեկան խտանում է 50 մմՃճաշվեկչշիոն արտաանոց մի շերտ, իսկ գոլորշանում՝600 մմ: Ջրային

րոլ

մմ, խտացման գրում են 600--50մմՀՏ50 Հայտելիս դոլորշացումը չափն այլես չեն գրում: Ջրային ճաշվեկշռի Հավասարումը շատ պարզ տեսք է ստանում անճոս լճերում.

Ճ-ի Հաշվեկշոում

Օ-զԻ- Ճ-2-ԷՃԱ

է տալիս մակարդակիփոփոխուարժեքը ցույց լճեր տարվա տարբեր սեզոններին տարբեր Հաշվեթյան բնույթը: կշիռ ունեն, նույնիսկ շատերը չորանում են: Մակարդակիմեծ տատանումներ տալիս են փոքր, անճոս լճերը: Ստորնբերվում է Սնանի ջրաթթ. Համար: յին Հաշվեկշիոր 1970-1981 Շատ

:

:

Սնաճիջբայինճաշվեկշիռր1970--81 Մուտք

Գետեր

Մթնոլորտայինտեղումներ Ստորերկրլաչրեր

ի

Ընդամենը |

թթ.

եւ»

Գոլորշացում

ելք Հրազդանով

Ծժանցում

|Տարբերությունը

Աղյուսակ կմ:

--156

Վերը բերած աղյուսակի տվյալները ցույց են տալիս, որ Սնանի ջրի ելքն ավելի շատ է, քան մուտքը, որի պատճառովմակարդակը մինչե 1981 թ. իջնում էր։ 1940-ական թվականներիըմինչն 1981 թ. ջրի պաշարների տնտեսական օգտագործման ՀետնկանքովՍնանի մակարդակն իջավ 18,5 մ, լճի մակերեսը կրճատվեց՝ 1416 կմշ-իցդարձավ 1250 կմ: Արփա--Սնան ջրատարի շաճադործմամբ ամեն տարի լիճ է մուտք գորՓում մլն մ3 ջուր, որի շնորչիվ լիճնարդեն ունի դրական Հաշվեկշիո։ Կառուցողականաշխատանքներէն սկսվել Որոտանիվերին Հոսանքներիցմի նոր ջրատար ռւտեղծելուուղղությամբ, որով ղեւի Սնան կտեղափոխվինս 200 մլն մ3 ջուր, Սնանիջրային Հաշվեկշոում մուտքը զգալի չափով կմեծանայ ճնարավորկլինի մակարդակը աստիճանաբար բարձրացնել, որը լճի Համար կենսականՃարց է դարձել: Տարբերբնական դուտիներում գտնվող լճերում մուտքի ն ելքի բաղադրիչները տարբեր փոխճարաբերությունունեն Քննարկենքմուտքի բաղադրիչները: կարնորը գետերն են։ Այս բաղադրիչիծաՄուտքիբաղադրիչներից ու վալը կախված է լիճը սնող ավազանի մեծությունից մթնոլորտային տեղումների քանակից: Որքան տեղումների քանակը շատ լինի, Հոսքի գործակիցը մեծ կլինի: Ընդարձակսնման ավազանը, բնական է, շատ

մուսսոնաչ Հասարակածային,

են կտա լճին: Գետերն առատաջուր յին երկրներում ն բարեխառն լայնությունների այն գոլորշացումը թույլ է, իսկ տեղումներն՝ առատ: ջուր

Նկ.

78.

Սեանա

լիճը

ե

երկրներում, որանհզ

Սհանիթէրակզգին:

Մուտքիբաղադրիչներից երկրորդը մթնոլորտային տեղումներն են՝ անմիջապես լճի վրա։ Այն երկրներում, որտեղ խոնավացման դգործակիցը 1-իցմեծ է (մերձբնեերայինն բարեխառն գոտու 4Հլուսիսայիներկբրներ), լճերը կարող են սնվել միայն մթնոլորտային տեղումներից, էթե նույնիսկ շրջապատից գետեր չճոսեն դեպի լիճ։ 0րինավ՝ ծյուսիսՍիբիրական դաշտավայրում կան ջերմակարստայինծագման լճեր, որոնք սնվում են դերազանցապեսլճի վրա թափվող տեղումներով: Մերձարնադարձային արնադարձային երկրներում, բարեխառն դուտու չորային շրջաններում անմիջապես լճի վրա թափվող տեղումների բաժինը ընդճանուր սնման մեջ փոքր է, որովճետն խոնավացման գորժակիցը փոքր է, լճից մի քանի անգամ ավելի ջուր է գոլորշանում, քան մթնոլորտային տեղումներն հն տալիս: Մուսսոնային երկրներումնս, որտեղ շատ տեղումներ են գալիս, խոնավացման գործակիցը 1-ից մեծ է, լճերը կարող են գոյություն ունենալ միայն ի Հաշիվ մթնոլորտային տեզումների: երկրներում լճերի սնման աղԱնապատային կիսաանապատային բյուրներում մթնոլորտային տեղումների դերը ամենից փոքր է. այստեղ լճի գոյությունը շուրջտարի պաճպանելուճամար գետային ճոսք է պետք: Օրինակ, ցադ լիճն Աֆրիկայում, էյրը՝ Ավստրալիայում գոյությունը են գետաջրերիմուտքի շնորչիվ. չնայած, որ մեծ քանակի պաճշպանում ու

ու

է մուտք գործում լիճ, սակայն զգալի չափով փոքրանում է:

ջուր

չոր

սեզոնում

լիճը այնուամենայնիվ

Ստորերկրյա չրերի բաժինը մեծ լճերի սնման մեջ մեծ չէ, չի կարող մրցել գետաչրերի«ետ. Բայց կան շատ լճեր, որոնք սնվում են ճիմնավանում ստորերկրյաչրերով: Օրինակ, Մեծամոր լիճը Արարատյանդաշտում սնվում է բացառապես ստորերկրյա ջրերով. Ստորերկրյաչրերն

առատորեն կարող են սնել լճերը բարենպաստերկրաբանականպայմաններում, երբ գոյություն ունեն սինկլինալային գոգավորություններ ն ժեն կողմից չրատար ճորիզոնը ուղղված է դեպի լիճը. Այսպիսի կառուցվածքի դեպքում նույնիսկ անապատայինպայմաններում կարող են լճեր առաջանալ: Գոլորշիներիխտացումը անմիչապես լճի մակերնույթին մե ինտենսիվություն չունի: Առավել բարենպաստ պայմաններում, հրբ ջրի ջերմաստիճանըօդի ջերմաստիճանիցցածր է ն օդը Հազեցած է խոնավությամբ, այդպիսի խտացման ճնարավորությունն ավելի մեծ է, բայց դա տնական պրոցես չէ: Սովորաբարլճի մակերնույլթից ավելի շատ է գոլորշանում, քան խտանում է, Հազվադեպեն այն լճերը, որտեղ: ջուր խտացումը դերազանցիդգոլորշացմանը:Դա կարող է տեղի ունենալ միայն այն դեպքում, երբ լիճը գտնվում է ցուրտ զոտում կ նրա վրա հկող օվկիանոսայինտաք օդային ճոսանքները խոնավություն են բերում: ելքի բաղադրիչներըտարբերբնակլիմայականպայմաններում տարԲեր կերպ հն արտաճայտվում: Մեծ լճերում ամենից մեծ արժեք ունի գոլորշացումը: Կասպից ն Արալյան ծովերում ելքի միակ բաղադրիչը գոլորշացումն է: Գոլորշացումը Հատկապես մեծ է չորային երկրներում, որտեղ խոնավացման գործակիցը շատ փոքր է: Բարեխառնն մերձբնեռային երկրներումայն թուլանում է, ն շատ լճեր կան, որտեղ ելթի մյուս բաղադրիչներիշարքում այն երկրորդականէ' ելքի բաղադրիչներիցգետերը մեծ բաժին ունեն այն լճերում, ոբոնց ավազանումխոնավացմանդործակիցը 1-ից բարձր է՝ անկախ այն բանից, թե լիճը որ գոտում է գտնվում: Հյուսիսային երկրներում ամետարած ջրի բաժինը ելքի մեջ ավելի մեծ է, քան դոլորՖուրեք գետերի ա-

շացումը:

Ներծծանցման(ֆիլտրացիայի)բաժինը լճի չրային «աշվեկշոում մեծ բաժին չունի, Անչոս ցածրադիրլճերում այն կարող է ճավասարվել զրոյի, Սծանցման բաժինը կարող է Համեմատաբար մեծ լինել բարձրլեոնային լճերում, որոնց Հատակը դեոնս տղմակալված չէ ն ջուրն առատորեն կարող է ժծանցվել խորը շերտերի մեջ ն դուրս գալ աղբյուրների ձնով: Մինչն Սնանի մակարդակիարճեստականիջեցումըյուրաքանչյուր

տարի 60--85 մլն մ3 ջուր Սնանիցներծծվում էր. մաշեն գյուղի մոտ լավային պատվարը ճեղքային էր, ն այստեղից ջուրը թափանցում էր ճովտում աղբյուրների ձնով: լավաներիխորքը դուրս դալիս Հրազդանի Լճի մակարդակիիջնելուց ճետո աղբյուրները չորացան: ճի ջրային Հաշվեկշռում աստիճանաբարմեծ բաժին է կազմու մարդու կողմից օգտագործվող ջուրը: Այն երկրներում, որտեղ խոնավացման գործակիցը 1-ից բարձր է, լճերի ջուրը քաղցրաճամ է, օգտագործվում է ջրամատակարարմանՀամար: Բարձրլեռնայինլճերն օզտագործվում են էլեկտրական էներգիա ստանալու ճամար: եթե ջրային է, քան Ճաշվեկշռում մարդու կողմից օգտագործվող ջրի քանակն այդ լճի դինամիկ պաշարներնեն, նշանակում է օգտագործվում են նան ատատիկ(կայուն) պաշարները. այդ դեպքում լճի մակարդակն իջնում է, Դրա տիպիկ օրինակը Սնանն է, որի ստատիկ պաշարներից 24 կմտ օգտագործվելէ ն մակարդակը, ինչպես նշվեց, իջել է 18,5 մ: ու

ավելին

7 0--

.

ԱՒ

ՄԱԿԱՐԴԱԿԸ, ՆՐԱ ՎԱՐՔԸ

Բքիմակարդակ ասելով ճառկանում ենք

նրա մակերնույթի դիրբը մասամբ ունեն ավելի բարձր Սնանի մակերնույթը օվկիանոսի մա-

չովիմակերնույլթի նկատմամբ: Լճերը մեծ դիրք, քան

/ օրինակ՝ օվկիանոսը.

կարդակիցբարձր է 1898 մ, Բայկալինը՝ 453 մչ Տելեցկոլե լճինը՝ 423 մ ն այլն: Շատ քիչ են այն լճերը, որոնք օվկիանոսի մակարդակիցցածը, են. են Մեռյալ ծովերը ն այլն: կասպից, դրանցից | կճերի մակարդակը միշտ նույնը չէ. այն կախված է ջրի մուտքիելքի «աշվեկշոից։ Այսպես, օրինակ, Սնանում ամենաբարձր մակարդակը գարնան վերջին-- ամռան սկզբին է, երբ ձնչալքի ավարտից Հետո է լճի սնման լճի մեջ Հավաքվում ավազանում ձմռանը կուտակված չրի պաշարը: Ամենացածր մակարդակը ամռան վերջչին-- աշնանն է, երբ եհղանդունգոլորշացմանՀետնանքովջրի պաշարներիզգալի ծախս է կատարվում:

Ուրիշ երկրներում առավելագույն մակարդակը կարող է տարվա այլ սեզոններին լինել. մուսսոնային երկրներում` ամոան վերջին, Միջերկւսմրական ծովի ավազանում՝ ձմռան վերջին, սավաննաներիղոնայում՝

դանը:

'

չերի մակարդակի տատանումները Հաշվարկում են պայմանական զրոյից: Վերջինսմի մակարդակ էչ որը գտնվում է լճի «Հնարավորամենացաժր մակարդակից էլ ցածր (ինչպես գետերում էր) Մակարդակի փոփոխություններըդիտում են լճափին ամրացրած չափաձողերի վրա

կամ ինջնագիր գործիքների՝ մակարդակաչափերի(լիմնիգրաֆ) միչոցով: ճի մակարդակի տատանումները բաժանում են չորս ճիմնական տի"երի՝ սեզոնային, տարեկան, կարճատն ն դարավոր: Սեզոնային տատանումներըկապված են տարբեր սեզոնների ջրատատության ու գոլորշացման Հետ: Օրինակ, Սնանում Հալոցքային ջրեբր մուտք են գործում գզարնանը--ամոասն սկզբին, ուստի ամենաքարձր մակարդակը ամռան սկզբին է, իսկ ամենացածրը՝աշնանը, գոլորշացման պատճառով: Տարեկանտատանումները կապված են տարբեր տարիելքի փոխճարաբերության Հետ:9րառատ տարինեների ջրի մուտքի րին մակարդակըբարձրանումէ, սակավաջուրտարիներին՝իջնում: տատանումներըկապվում են ճորդառատ տեղումների Ճճեւո, կարճաւտն վամ տնտեսականօգտագործմանՃճետնանքովմիանգամից բաց թողնըված ջրի մեծ քանակի: կարճատն տատանումներլինում են նան մթնոլորտային ճնշման փոփոխություններիՀետկանքով, կամ քամիների ներգործությամբ: կարճատնտատանումներըավելի ակնբախ են ոչ մեծ լըՃճերում։ Օրինակ, Վիկտորիալճի վրա տեղատարափանձրնեներիցմակարդակի տատանումները աննշան կլինեն, մինչդեո Արփի լճի մակարդակը տեղատարափանձրնեներիցկարող է զգալի չափով բարձրանալ: Այստեղ մեծ նշանակություն ունի լիճը սնող ավազանի մեծությունը: Օրինակ, հլմեն լճի ավազանը լճի ճալելուց մեծ է 31,5 անդամ, իսկ ՍԵվանինը՝ 3,4 անդամ: Բնական է, որ հլմենի ավազանում թափված անձբնից լճի մակարդակն ավելի կբարձրանա, քան նույն քանակի տծղումու

Ֆերից՝ Սնանինը։ Դարավոր տատանումները պատմականորենկապվում են լճի չրի մուտքի-ելքի «ճաշվեկշոի ճետ ն եթե այդ Ճաշվեկշիոր միշտ նույնը չէ, ապա տեղի կունենան մակարդակիտատանումներ: տատանումներըշատ տարբեր են ն ճիմԱյսպիսով, Լճիմակարդակի են նականում կախված երեք դգործոններից՝ լճի չրի մուտքի-ելքի «Հաշվեկշոից, լճի ավազանի լճի ճունի ձնաչափական չճատկանիշներից, (ճի մեծությունից, ափերիձնից, Հոսուն ն անճոս լինելուց: ճի մակարդակի տատանումները արտաճայտում են գրաֆիկորեն, ենչպես ալդ կատարում են գետերիՀամար՝ Հորիզոնական առանցքիվրա նշաւմ են ժամանակը, ուղղաձիգի վրա՝ մակարդակը: ու

7`

Չ

71.

ՀՈՍՈՒՆ ԵՎ ԱՆՀՈՍ ԼՃԵՐ

Այն լճերը, որոնցից սկիզբ են առնում գետեր, կոչվում են ճոսուն. Քայկալը, Լադոգան,Վիկտորիան,Մեծ լճերը Հյուսիսային Ամերիկայում,

Սնանը։ Անչոս լճերից գետեր դուրս չեն գալիս՝ Կասպից,Արալյան, Բալխաշ, Չադ, Վանա, կապուտան (Ուրմիա): Հոսք ունենալը լճի կյանքում շատ կարնոր Հանգամանք է: եթե լճի գետ է դուրս գալիս, ապա լճի ջուրը ինչ-որ չափով փոխանակվում է. փոքր լճի դեպքում փոխանակություննավելի արագ է կատարվում. դա, անշուշտ, կախված է լճի ծավալի ն լճից դուրս եկող ջրի զանգվածի Հարաբերությունից: Հոսուն լճերում աղերի կուտակումը շատ ավելի թույլ է, քան անչոս լճերում, որտեղ աղերն անընդատ ավելանում են: Սնանա ն Վանա լճերը գտնվում են գրեթե նույն ֆիզիկա-աշխարչագրականպայմաններում, սակայն Վանա լճի աղիությունը 19,1 նց է, իսկ Հոսուն Սնանինը՝ 0,2 (եց: Անչոս լճերում մակարդակի տատանումներըշատ մեծ են անճոս է. լինում, երբեմն Հասնում են 5--շ7 մ-ի: Չադ լիճը Աֆրիկայում մեծանում է, զենիթային անձրնեների ժամանակ լճի մեջ չրի մուտքը լիճն ընդարձակվում է. Զմռանը, երբ պասսատների գոտին իջնում է Հարավ ն լճի ողջ ավազանը, մթնոլորտային տեղումներ այլնս չեն ընդգրկում լինում, գոլորշացումն ուժեղանում է, լճի մակարդակը իջնում է 1,5--

մ, ն քանի որ լճի ավիերըշատ ծանծաղ են, ափագիծըարադ ետ է քաշվում, լիճը մի քանի անդամ փոքրանումէ: Նույննէ տեղի ունենում Ավոտրալիայի եյր լճում: Ոչ մի Հոսուն լիճ այդպիսի փոփոխություններիենքակա չէ: Օրինակ, Բայկալ լճում սեզոնային տատանումներըտաշվվում են ընդամենը սանտիմետրերով:Հոսուն լճերը ենթարկվում են նրա միՀ

ջով Հոսող գետի վարքին. փաստորենտվյալ լիճը դետի լայնացած մասն 4 կազմուի Հանդիպումեն լճեր, որոնք ժամանակավոր ճոսք ունեն: Սակավաջուր ժամանակ լճի մակարդակնիջնում է, արտաչոսքը՝դադարում: չազվադեպ են այն լճերը, որոնց ճոսքը տարվա տարբեր սեզոններին տարբեր է մեվ՝ լճից դեպի գետ, մեկ էլ՝ Հակառակը: Այդպիսի լճի օրինակ է Տոնլեսաբը Հնդկաչինթերակղզում: երբ ամռանը Մեկոնդ գետի մաէ կարդակը բարձրանում է, չրերի մի մասը Տոնլեսաբ գետով ոսում ՀետնանՃամանուն Մեկոնդի մակարդակնիջնելու լիճը, իսկ ձմռանը՝ են ճակառակ ուղղությամբ: Ուրեմն այս լիճը Քով լճից չրերը Հոսում ՛

.

կարգավորիչիդեր է կատարում: 1ճերի ջրի մուտքի ու ելքի ՃաշվեկշիռոբՃոսուն ն անճոս լճերում տարբեր է: Մուտքի բաղադրիչների մեջ Հնարավոր է, որ ոարբերություններ չլինեն. «Հիմնականտարբերությունը ելքի բաղադրիչների մեջ է: եքե Հոսուն լճերում ելքին մասնակցում են բոլոր բաղադրիչները(գոանչոս լճելորշացում, Հոսք գետերի միջոցով ն ներծծանցում), ապա են մնում դոլորշարում արտաճոսքը գետերի միջոցով բացակայում է,

`

ընդՀանրապես

ներծծանքումը,ընդ որում վերջինս քանակա-արտաճայտություն չունի. Հիմնականը դզոլորշացումն է: կան անճոս լճեր, որոնք տարվա չոր սեզոնում իսպառ չորանում են, տեղում թողնելով աղի շերտ. այդպիսի լճերը շատ են Հյուսիսային Աֆրբիկայում, իրանական բարձրավանդակում ն այլ անապատային երկըրներում: նշվեց, որ անչոս լճերում ծախսի Հիմնական, շատ դեպքերում միակ բաղադրիչը դգոլորշացումն է: Գոլորշացմանֆիզիկական էությունն այր է, որ ջուրը ճեղուկ կամ պինդ վիճակից անցնում է գաղզայինի։Մոլեկուլները, ճեղուկի մեջ անընդչատ շարժման պրոցեսում Ճաճախ Ճաղքաշարելով փոխադարձ ձգողության ուժը, ղուրս են թռչում դեպի օդ: Որքան ջերմաստիճանը բարձր է, այնքան մոլեկուլների շարժման ակտիվությունը կմեծանա, ուստի դուրս թոչող մոլեկուլների բանակը կա--

ցումն ու կան մեծ

վելանա: Օդի մեջ դտնվող գոլորշու մոլեկուլները, շփվելով ջրին, կլանվում են վերջինիս կողմից. այլա պրոցեսն անվանում են խտացում (կոնդենսացիա): (ճավազաններում ղիտվող գոլորշացումը փաստորենջրի մակերեվույթից դուրս մոլեկուլների ն նորից վերադարձածներիքանակի տարբերությունն է: եթե ջրից անջատված մոլեկուլների քանակն ավելին է, քան վերադարձածը, ապա պրոցեսն անվանում են դոլորշացում: եթե օդից ջրին անցած գոլորշիների քանակն ավելին է, քան ջրից պոկված մոլեկուլների քանակը, այդ դեպքում պրոցեսն անվանում են խտացում

(կ(ոնդենսացիա):

Բացի ջերմաստիճանից գոլորշացման վրա ազդում է օղում հղած գոլորշիների առաձգականությունը։ՕՈրքան առաձգականություն, մեծ լենի, այնքան մոտ կլինի Հագեցման առաձգականությանը,ուստի գոլորշացման հռանդը «ՀակադարձՀամեմատական է գոլորշիների առաձդականությանը:ԱՀա այդ պատճառով էլ անապատայինչոր շրջաններում, որտեղ Հարաբերականխոնավությունը փոքր է, լճերից տեղի է ունենում եռանդուն ռոլորշացում, որը կարող է Հասնել տարեկան 3 մ-ի: Բնական պայմաններում ջրի գոլորշացմանը նպաստում են դիֆուզիան ն կոնվեկցիան։ Հայտնի է, որ գազերն օդում ձգտում են չավասարապես բաշխվել: եթե նույնիսկ լճի մակերնույթին չշփվող օդի շերտն արդեն Հաղեցած է գոլորշիներով, ապա այստեղից գոլորշիների որոշ քանակ ձգտում է բարձրանալ վեր, որտեղ դրանց ճագեցվածություննավելի փոքր է: Հենց այս պրոցեսը դիֆուզիան է: կճերից ջրի գոլորշացման պրոցեսին մեծապես նպաստում է քաէ ջրի մակերնույթին չշփվող, դոլորշիներով 4Համին։ Վերջինս տանում 14--740

դեցած օդը, որի տեղը բռնում է Համեմատաբար չոր Քոչող մոլեկուլների քանակըմեծանում է,

/77/ Ի

9.

օղը

ն

ջրից

դուրս

ԱԽՔԱՎՈՐՈՒՄ

Բոլոր ջրավազաններում,լճերում, ծովերում, օվկիանոսներում ջուրն անընդչատ շարժման մեջ է, Շարժումը լինում է երեք տեսակ՝ ուղղաձիգ, ալիքային ն Հորիզոնական(ճոսանքներիմիչոցով)։ Ուղղաձիգշարժումը պայմանավորվածէ չրի խտության տարբերուՔյուններով, ոոն առաջանումէ ջերմաստիճանային փոփոխություններից, աղիության տարբերություններից։ Այս կարգի շարժումներն անվանում են կոնվեկցիա, որի մասին կխոսվի առանձին: Ալիքավորումը «Հիմնականումկապված է քամիների Հետ, մնացած գործոնները՝ երկրաշարժերը, մակընթացություն-տեղատվությունը, երկունեն: բորդական նշանակություն Ջրավազանիալիքավորումը ջրի մասնիկների սլարբերական տատանումն է իրենց Հավասարակշոության դրության շուրջը: երբ որոշակի խտություն ունեցող ճեղուկի մակերնույթի վրայով անցնում է ավելի փոքր խտության Հեղուկ, ապա դրանք բաժանող մակերնույթը ձեռք է բերում ալիքավորում, ընդ որում ալիքների չափերը կախված են շարժման արագությունից, խտությունների տարբերությունից ն երկու տարբեր միջավայրերի խորությունից: Այս օրինաչափությունըվերաբերում է ջրին ն նրա վրալով անցնող օդին: Հանգիստ լճի կամ ծովի վրայով անցնող քամին առաջացնում է այսպես կոչված մազական (կապիլլար) ալիջներ Սրանք առաջանում են այն ժամանակ, երբ քամու արագությունը անցնում է 25 սմ/վոկ-իք: Մանը ալյակները՝մազական ալիքները, խիստ ճավասարաչափ են. սըրանք քամու Հետ ծագում են, քամու Հետ դադարում: Քամու ուժեղացման Հետնանքով ալիքավորումը նս ուժեղանում է, ալյակների երկարությունն անցնում է 17 մմ-ից, իսկ արագությունը՝ 0,23 մ/վոկ-ից՝ դըրանք վերածվում հն ծանրաճակ(գրավիտացիոն)ալիքների: Ալյակների ժամանակ գլխավոր դերը պատկանումէ ոչ թե ծանրաճակ առաջացման ուժին, այլ մակերնութայինլարվածությանը: Քամու էներգիան Հաղորդվում է ալիքներին երկու եղանակով` լիքների քամաճար կողմում անմիջապեսճնշման միջոցով (նորմալ ճընշում) ն շփման միջոցով (տանգենցիալ ճնշում) Քամիների տնական ներգործությամբ ալիքների երկարությունն ու բարձրությունը աճում է. քամու էներգիան Հաղորղվում է ալիքի գագաթին, լանջին անմիջական ա-

ճնշմամբ ն ջրի մակերնույքին չփվելով, Հաճախ մեծ ալիքների վրո" առաջանում են մանր ալիքներ, որն արդլունք է քամու բաբախիչ (պուվլսացիոն ) ներգործության: չձաճախալիքները բարդվում են՝ քամու ուղղության ճաճախակի փոփոխություններից առաջանում են տարբեր ալիքներ, որոնքբարձրա-Հնում են իրար վրա (ինտերֆերենցիա)։նրբ քամին դաղարում է, ալիքի վարդացումը նս դադարում է, բայց ալիքավորումը շարունակվում է. այդպիսի ալիքավորումն անվանում են զիբ (55:65): Ալիջների մարելու պրոցեսը կապվում է Հիմնականում արգելակիչ երկու ճանգամանքի Ճետ՝ ալիջը շփվում է օդինն երկրորդ՝ Ճեղոմլի ներսում ջրի մասնիկներիշրփման Հետնանքով ծախսվում է մեծ էներգիա: Ունենալով մեծ իներցիա, ալիջները երկար ժամանակ գոյությունը պաչպանում են ու տարածվում շատ

Ճճեռու:

Ալիքներնունեն Հետնյալ տարրերը. 1. Ալիջի բարձրությունը (հ) ալիքի ստորոտի ն գագաթի միջն Ճ9ռավորությունն է ուղղաձիգ ուղղությամբ (նկ. 76): Ալիքի բարձրությու-

ոլ

աՉԶ

ձ

Լ

Նա

ԽՓ------«»ա

:

Ք.

: Հ

կառապան ււաաաուաավիժ է

Եկ. 76. Ալէքներիտարրերը:

նը Հավասար է այն ուղեծրի (օրբիտայի) տրամագծին, որով չրի մասնիկը շարժվում է: 2. Ալիքի երկարությունը (ն) երկու Հարնանալիքների գադաքների միջն 4ճեռավորություննէ մետրերով: 3. Ալիքի արագությունը (Ը) գագաթի կամ ալիջի այլ մասի անցման արագություննէ մետրերով, մեկ վայրկյանում: 4. Ալիքի պարբերությունը (") վայրկյաններովճաշված, այն ժամանակամիչջոցնէ, որի ընթացքում մի որնէ անշարժ կետով անցնում հն ալիքի Հաջորդականերկու տարրեր: Մեկ պարբերությանընթացքում ալիքն անցնում է այնքան տարածություն,որքան ալիքի երկարությունն էչ

Հավասար է նրա Ալիքի զառիթափությունը(8) թվականորեն կեսին. երկարության ալիքի Հարաբերությանը բարձրության 5.

ՁՅՀ-5

շհ

'

Ալիքների Հիմնական տարրերի՝արագության, պարբերության ն երվարության միջն որոշակի կապ գոյություն ունի՝ .-

՞-ծ.-ծԵ

Ը,

ՇԸ» Պ

Ալիքների Հաջորդական անցումը թվացող շարժում է։ Այստեղ չրի

մասնիկը

թե չորիզոնական ուղղությամբ է շարժվում, այլ ուղղաձիգ է կատարում: Ջրիբյուրավոր մասնիկների շարժումը միմյանց փոխանցվելով այն տպավորությունն է ստեղԺում, որ ջուրը Ճորիզոնական ուղղությամբ է շարժվում. մինչդեռ յջուրը մնում է տեղում, շարժվողը ալիքի ձնն է, Դրանում Համոզվելու ճամար ջրի վրա նետենք թեն առարկա՝ փայտի կտոր. կնկատենք, որ ալիքները գալիս անցնում են փայտի տակով. վերչինս տեղում է մնում, միայն թեթն տարուբերվում է, Այն ալիքները, որոնց երկարության կեսն ավելի փոքը է, քան չրավազանի խորությունը, կոչվում են կարճ ալիքներ. Արտաքին ձնով սրրանք տրախոիդիտեսք ունեն ն կոչվում հն տրախոիդային (նկ. 22 ոչ

շարժում շրջանաձն ուղղությամբ

չտո

"

»

Նկ.

77.

ւ

Տրախոիղ:

Տրախոիդայինտեսության թերի կողմերը Հետնյալներն

են՝

շար-

այստեղ դիտվում է իդեալական Հեղուկի մեչ, որտեղ չկա շփման ուժ, տեսությունը Հաշվի չի առնում ալիքի վրա ներգործող քամու ազդեցությունը, ալիքը դիտում է որպես զիբ. վերջապես ճաշվի չի առնում օդային ճոսանքների տուրբուլենտ բնույթը: Ալիքավորման տրախոիդաքննարկվում են Ցու. Մ. Շոկալսկու, մինտեսություններըՀանգամանորեն ն Ա. "Վ. Վ. Շուլեյկինի, Վ. Բերեզկինի այլոց աշխատություններում: Այն ալիքները, որոնց երկարության կեսն ավելի մեծ է, քան յրավաղզանիխորությունը, կոչվում են երկար ալիքներ. սրանց շարքին են դասվում մակընթացայինն երկրաշարժայինալիքները (ցունամլ.), կարճ ալիքներում չրի մասնիկներըշարժվում են ուղղաճայաց ուղղությամբ շրջանաձն ուղեծրով, իսկ երկար ալիքները էլիպսաձեւ Եթե

Ժումն

`

քամին ճնշում է ալիքին, ապա դադաթում արագացնում է մասնիկի շարժումը նե ստորոտում մասնիկը քամուն Հակառակ է շարժվում: Այս դեպքում գագաթը ճաճախ պատովում է, առաջանում են «բարաշկի»: նշանակում է ալիքի կտրվածքում քամաճար լանջը ավելի փոքր թեբություն ունի, քան քամատակը։ Հենց այստեղ խախտվում է տրախոիդի ձեր, ն կորը ձեռք է բերում ավելի բարդ տեսք: Սթե քամու արադությունը երեք անգամ ավելին է, բան ալիբի(երկարությունը) ապա ալիքաղորն ման մեծանում է էներգիան ավելի ալիքներն արագությամբ աճում հն, իսկ երբ ալիքների արագությունը կազմում է քամու արագության Ս,2--0,8 մասը, ալիքների բարձրությունը Ճճասնում է այդ քամուն բնոալիքների սաչմանային բարձրությանը ն այլես չի աճում, բայց երրոշ ու վարությունն արագությունը շարունակում են աճել: Այս Հանգամանքը ՑԺովաղնացներինճայտնի է, ն նրանք գիտեն, որ փոթորկի սկզբնական «խուլում ալիքներն ավելի զառիթափ են լինում, քան այն փուլում, երբ չիոթորիկը ամենաուժդգինն է, Քամու ուժեղացմանը զուգընթաց տեղի է նան ունենում երնույթը՝ փոթորալիքների բարդման (ինտերֆերենցիա) Վի ժամանակ ալիքավորումըքաոսային բնույթ է ստանում: Սովագնացության մեջ շատ կարնոր նշանակություն ունեն ալիքների չափերը. դրանք կախված են քամու արագությունից ն տնողու(ծովի վրա) ն չրավաԹյոմից, քամու ճանապարճի երկարությունից զանի խորությունից: Ուժեղ փոթորիկներիդեպքում երկու օրը բավական Հ, որ ալիքավորումը ճասնի առավելագույնչափերի: Ալիքավորման գնաճատման ճամար մտցված են երկու 10-բալային աանդղակներ:Առաչջինսանդղակումչափանիշը ալիքների բարձրությունն է, երկրորդում՝ջրավազանիմակերնույթի տեսքը, որն աղաջացել է քաճուց, առանց ճաշվի առնելու ալիքների չափը: աստիճանի Ալիքավոոման սանդղակը Ալիքների բարձրությունը մ

|Ալիջավորման աստիճանի բալը

2,0 3,5

Ա

ո)

մմ0

Թ

-

ն

--6,0

--

5 ր նե

ոլ

ավելի

բավարար

125---2,0 3,5 լ

Ալիջավորմանբանավոր բնութագիրը չկա ալիջավարում

-

0--0,25 ՞,250,275 /0,25--1,25

Ազյոաակ2

նշանակալի

)

ուժեղ չատ ո

ուժեղ

արտակարգ

Աղյոաակ24.

Ջոավազանի վիճակիսանդղակ Վիճակի

բնութագիրը

Վիճակիորոշման Հատկանիշը

բալերով

ՀայելանմանՀարթ մակերնույթ: Ալյակներ (քոՇթ), գոյանում են ալիջների Ալիջների ոչ մեծ կատարներըսկսում են

ս -

ոչ

մեծ

շուռ

գագաքներ: բայց փրփուրթ-

գալ,

կավ նշմարվում են ոչ մեծ ալիքներ, որոնց կատարնրեր չուռ գալիս` առաջացնելով սպիտակ փրփուր: Ալիջներնընդունում են լավ արտաճայտվածտեսք, ամեխութ առաջանում է սպիտակ փրփուրի շերտս են բարձի Առաջանում

փուրը»

ԷՖ-

կատարներ, քամին նրանցից պոկում է փրբ-

կատարներըներկայացնում են փոթորկալի ալիքների երկար թմբեր»

փրփուրը պոկվում է կատարից ն ձղվում է ալիքների վրա զոլերի ձնով: երկար զոլերը ծածկում են ալիջների լանջերը ե ձուլվելոթ Փրփուրի

միմյանց,Հասնում

են

ստորոտին:

Փրփուրը լայն, խիտ շերտով ծածկում է ալիքների լանջերը, ծովիմակերնույթր դառնում է սպիտակ, միայն տեղ-տեղ ալիքի զոգավոր մասերում նկատելի են փրփուրից ազատ մասեր: Ամբողչմակերնույքը ծածկված է փրփուրի խիտ չերտով, օդը լցվաֆ` է չրի փոշով ու ցայտերով, տեսանելիությունը փոքրանում էւ`

չ

Ալիջքավորման եռանդը (ինտենսիվությունը)կախված է Հիմնակաքամու արագությունից. որքան ջրավազանը մեծ լինի, այնքան մհծալիջներ կդգոյանան։Աշխարչճումամենամեծ ալիքները դիտվում են Հարավային կիսագնդի այն լայնություններում, որտեղ Խաղաղ, Ատլանտյան ն Հնդկականօվկիանոսները մեկ միասնական ջրային ավազան հֆ-

նում

կազմում

Ըստ

կ

ցամաքներ չկան:

ալիքների շրջանաձն (ուղեծրային) արախորության շարժումն

դորեն մարում է։ Ալիքի երկարության կեսին Համապատասխանողխո-րության տակ արդեն ալիքավորումը շատ աննշան է լինում: Ընդունվածէ տրախոիդային ալիքավորման ներքին սաշման Համարել ալիքի երկարությանը ճավասար խորությունը Այս խորության տակ առաջացած" ալիքի բարձրությունը 512 անդամ փոքր է ջրավազանի մակերնույթին առաջացած ալիքի բարձրությունից: Բացի մակերնութային ալիքներից` գոյություն ունեն նան խորքային ն Հատակային (գրունտային) ալիքներ: ափամերձ մասերում տեղի է ունենում ալիքի բեկչ ւրավազանների ման (ռնֆրակցիայի) երնույթը։ եթե ալիքն ափին մոտենում է ոչ թե ուէ գալիս դեպի` ղիղ։ այլ սուր անկյան տակ, ապա ալիքի ֆրոնտը շուռ ավը ն նրան Հարվածում մոտավորապես ուղիղ անկյան տակ: Դա տեղի՝ է ունենում այն պատճառով,որ արդեն ափին մուտեցած ալիքի ճատ-21

`

վածը շփվելով Հատակինդանդաղում է, իսկ ավելի Հեռու, դեռնս ծովում գտնվող Ճատվածը ունի ավելի մեծ արագություն ն շրջանցում է նաորդ Հատվածին։ Ափին մոտեցող ալիքները ձնախախտվում են, մանավանդ եթե ափը ծանծաղ է: Շփման Հետնանքով փոփոխվում են ալիքների տարշատ բերը՝ արագությունը փոքրանում է, դրանից փոքրանում է ալիքի երէ: վլարությունը, բարձրությունը մեծանում

Սանծաղ ծովափին ալիքն այլես ուղեծրային շարժում կատարել չի կարող, այն շփվելով ճատակին փշրվում է, ապա նետվում է առաջ ն մեծ աղմուկով զարնվում ափին, որը կոչվում է ալեբախում։ Ալիքները ջրավազաններիափերը մաշում, մշակում են, կատարվում է ափաքերում ն ժամանակիընթացքում առաջանում է լողափ: ((Կբրազիա),

են այնպիսի ծովափեր կամ լճափեր, որտեղ 60--80 մ ծձանդիպում խորությունների տակ խութեր կան. աշա դրանց ճանդիպելով ալիքները փշրվում են, որն ուղեկցվում է աճռնլի որոտով: նման ալիքները կոչվում են բուռուն Բուռունը մեծ տարածում ունի Սն ծովում, Խաղաղ օվկիանոսի ափերին, Շոտլանդիայի, Սկանդինավյանթերակղզու ափեբին ն այլն: երբ ալիքավորման ժամանակ ալիքները նույն ուղղությամբ են անցՖում, ապա ալիքավորումը կոչվում է կանոնավոր կամ երկչափ: եթե քամու ուղղության ճաճախակի փոփոխության 4ճետնանքովալիքները բարդվում են, ապա ալիքավորումը անկանոն է կամ եռաչաի: Վերչինիս դեպքում ջրավազանում ալիքավորումը քաոսային պատկեր է ներկա-

ացնում:

եթե ասիրդիք է ն ալիքներն անարգել Ճասնում են նրան, ապա Ճարվածի օւժը մեծ է լինում: Մեկ քառակուսի մետրի վրա ճնշումը Հասնում է մի քանի կամ նույնիսկ տասնյակ տոննայի: երբեմն ժայուբեկորները նետվում վերն: Ուղղաձիգ ափերում ալիքների բարդման պոկվում են Հետնանքով առաջանում են բարձր, ուղղաճայաց լանչերով ալիքներ, րոնք կոչվում են տոլչել: են, ալեբախումը էներգիայի վիթխարի աղբյուր Ալիքավորումն աակայն մինչն օրս դեռես չի Հաջողվում դրանք օգտագործել: Այդ ուղղությամբ կատարվածփորձերը դոճացուցիչարդյունքներ չեն տվել: ու

ու

ՃոճԱլիքավորմանժամանակ բաց ծովում կամ լճում գտնվող նավը սնհփականւզարբերությունը երկու կամ "լում է։ եթն նավի տատանման մեծ է ալիքի ւպարբերությունից,ճոճումը թույլ է' եթե ավելի անդամ Հավասարվում է նավի ճոճման պարբերությաալիքի պարբերությունը

նը, առաջանումէ ռեզոնանսի երնույք, այսինքն ճոճումն աստիճանաուժեղանում է, նավը կարող է խորտակվել: Ալեկոժությանժամանակ ալիքների կատարներըպատովում են, Հա-ճախ նետվում են նավի վրա, սրբում տանում տախտակամածինգտնը-վող իրերը: Այդպիսի վտանգավորդրության ժամանակ ծովն են թափում որնէ թանձր ճեղուկ (լուղ, մազութ, նավթամթերքներ), որը արագորեն տարածվելով նավի շուրջը, չրի մակերնույթին առաջացնում է բարակ թաղանք ն թուլացնում ալեկոծությունը։ Վ. Վ. Շուլեյկինը (1962) տվեց, որ լուղի դերը ալեկոծության թուլացման գործում ոչ թե ցույց կախված է մակերնութային լարվածության մեծացումից, ինչպես կար-ծում էին առաջ, այլ շփման մեծացումից: Յուղի մոլեկուլները չարյուրավոր անդամ մեծ են ջրի մոլեկուլներից ն խառնվելով չրին, Հատկապես: կուտակվելով ալիքի գագաթին, շփման միջոցով կլանում են մեծ քաթանձր: նակի էներգիա, որով ն ալիքի ուժը թուլանում է: Ռրքան յուղը լինի, այնքան էներգիայի կլանման էֆեկտը կմեծանա: եթե ժովի վրա. սառցաբեկորներ կան, ալեկոծումը արագորեն դադարում է: Ալիքները անվանում է մակերնութային ակմարող լուղի շերտը Վ. Վ. Շուլնեյկինը վաղուց Հայտնի է եղել յուղի դեռես Սովագնացներին շատ տիվ շերտ: դերը ալեկոծության թուլացման գործում, ն աղետալի պաճերին նրանց: այդ միջոցը օգտագործել են: Ալիքների տիպերից են կանգնած ալիքները (սեյշերը) Ի տարբերություն քամու ալիքների, սեյշերի դեպքում ալիքների շարժում չկա: ալիքի գագաթում միայն ուղղաձիգ շարժում են կատաՋրիմասնիկները րում: Սրանց առաջացմանՀիմնական պատճառը մթնոլորտային ճնշման տարբերություններնեն։ եթե լճի Հայելու վրա տարբեր մասերում մթնոլորտայինճնշման տարբերություններ կան, ապա այնտեղ, որտեղ ճընշումը բարձր է, մակարդակն իջնում է, իսկ ցածր ճնշման Հատվածներում՝ բարձրանում: Այն մասերը, որոնք սաչմանային են, այսինքն չրի ուղղաձիգ շարժում չեն կատարում, կոչվում են չանդգույցմասնիկները ներ (Օ կետը նկ. 78):

բար

ՆԿ.

՞

78.

Մեյչի առաջացումբ: -՝

Կանգնած ալիքներն ունեն պարբերություններ մի քանի րոպեից մինչն մի քանի ժամ. օրինակ, ժննի լճում՝ 23 րոպե, Արալյան ծովում՝ 18--20 ժամ: ժամ, Բայկալում՝ մոտ 5 ժամ, Սնանա լճում՝ 20--60 կանգնած ալիքների բարձրությունը տարբեր լճերում տարբեր է, Վախված է լճի չափերից, Հատակիբնույթից: էրի լճում նկատվել է 250 սմ, Սնանա լճում՝ 50 սմ: Ալիքների բարձրությունը կախված է մքնովլորտային ճնշման տարբերություններից։1 մբ ճնշման փոքրացման դեպՓում ջրի մակարդակըբարձրանում է մոտավորապես1 սմ: եթե ճնշման թուլացումը ուղեկցվում է քամով, ապա առաջանում է նան վրաքշում (181օԷ), որն է՛լ ավելի է մեծացնում ալիքի բարձրությունը: Բացի մակերնութային սելշերից լինում են նան ներքին սեյշեր, որոնք առաջանում են ըստ խորության՝ չրի խտության փոփոխությունՆերից։ 1ճերում նկատվում են մակարդակի տատանումներ, որոնք կախված ծն քամիների ուղղությունից. դրանք անվանում են վրաքշում (ԱՅՐՕԷ) Է ճեռաքշում (ԸՐՕԼ): Քամիների դադարի դեպքում լճի մակարդակընորՃմալ տեսքի է գալիս:

Հ

ժ

Իլ (

լ

ԻՎԱԱՅԻՆ.

ՀՈՍԱՆՔՆԵՐ

-

-՛

շարժումներ՝ լճային Հո1ճերում գոյություն ունեն Ճճորիզոնական աանքներ, որոնց Հիմնական պատճառը տնական քամիներն հն, ինչպես ՆՖան՝ լճի մի կողմում ջ ավելացումը (գետերի միջոցով), գոլորշացու՝տ. րբերությունները ն այլն: Քամու միջոցով մբ, խտությունների լավ զարգացած ջացածձներըկոչվում ն դրեյֆային. սրանք Ճճաւտկապես են մասին Հանգամանորեն կխոսվի «0վկիա«ոն: Ֆոսներ» պլխում: / գետերը երկար ժամանակ շարունակում են շարեջ լճային Հոսանքի Ճճամակարգ:0րինակ՝ Վոլգայի չրերը ժումը, ստեղձելով են կատարում ժամացույցի սլաքին Ճասպից ծովում ջրաշրջապտույտ Փոքր լճերի միջով անցնող գետերը լճային Ճճոճակառակ ուղղությամբ: սանքներն ամբողջապես ենթարկում հն իրենց.ըսո էության լիճը դառՆում է գետի լայնացած մասը: լճային Հոսանքները Համաճարթումեն չրի աղիության տարբերուջերմություն, կախված Թյունները, լճի մի մասից մյուսն են տանում նյութեր, մանրըռրգանիզմներ: առա-

աայ

-

(ճերի՝թափվող

-շ

«Դ

Է

74.

կճերըջերմություն

ԼՀԵՐԻ

ՋԵՐՄԱՅԻՆ ՊԱՑՄԱՆՆԵՐԸ

ստանում

են

մի շարք աղբյուրներից, որոնցից կարնորն Արեգակնէ: Յուրաքանչյուրլճում գոյություն ունի չերմային Ճաշվեկշիո, որը մուտքի ն ելքի ճանրագումարնէ, Մուտքի բաղադրիչներն են՝ Արեգակիուղիղ ն ցրված ճառագայթումը, գոլորշիների խտացումից անջատվածթաքնված չերմությունը, ջերմափոխանակումըօդի ջրին, սառեցման թաքնված չերմությունը, մթնոլորտային տեղումների ճետ եկող ջերմությունը, քիմիական ն կենսական պրոցեսներից ստացված ջերմությունը, Ճատակիցստացված չերմությունը: բաղադրիչներն են՝ ջերմության ճառագայթարձակումը,գոՍախսր լորշացման թաքնված չջերմությունը, ճալման թաքնված չջերմությունը, չերմափոխանակումըջրից օդին, ջրափոխանակման«ճետնանքովծախսված ջերմությունը, մթնոլորտային տեղումների տաքացման վրա ծախսվող ջերմությունը,ջերմափոխանակումըչրից Հատակին: Մուտքի ն ելքի Հաշվեկշիոր երկար ժամանակաճատվածիՃամաթ է զրոյի, որովճետն պատմական շրջանում լճերի ջերմա» Ճճավասարվում ցին պայմանների զգալի փոփոխություններ չեն նկատվում: (ճի մակերնույթին Հասած Արեգակի ուղիղ ճառագայթներիմի մասը կլանվում է, մյուս մասը` անդրադառնում: Անդրադարձածի ճարաբերությունը ընկնող ճառագայթներին անվանում են ալբեդո, որը մեծապես կախված է Արեգակիբարձրությունից ն անդրադարձնողմակերնույթի բնույթից: Ըստ Վ. Վ. Շուլեյկինի,Արեգակի ճառագայթների անկման 90"-ի դեպքում ջրի մակերնույթից անդրադառնում է 240, իսկ 50"-ի դեպքուվ՝ 2,5, 20"-ի դեպքում՝ 13,6, 105-ի դեւպքում՝35,0, 2-ի դեպքում` 78 զը: Քանի որ Արհգակիբարձրությունը կախված է աշխարճագրական լայնությունից, ապա ալբեղոն փոխվում է ըստ աշխարճագրական լայնության: Ալբեդոն կախված է նան ալիքավորումից: Ըստ Բ. Դ. Զայկովի (1955), Արեգակի նշանակալի բարձրության դեպքում ալիքավորումից է, Արեգակի դեպի Հորիզոն իջնելու դեպքում անդրադարձումը մեծանում անդրադարձումըկատարվում է ալիքների դիք մասերից, ընդ որում անկման անկյունը մեծանում է, Հետնաբաք ալբեդոն փոքրանում է: Օրվա ընթացքում չերմային ճաշվեկչիոր փոփոխվում է. ցերեկավին ժամերին այն դրական է՝ մուտքը գերակշոում է ելքին, գիշերը՝ Հակառակը: Ամռանը դրականէ, ձմռանը՝ բացասական:

Պետք է նշել, որ ջուրը օժտված է ջերմություն կլանելու մեծ ունակությամբ: Ֆրի մակերնույթին ընկած ճառագայթները կլանվում են մա218

մի քանի մետր. նրանից ցած մինչն Հատակ Բիպոլիմնիոնի շերտն է, որ-տեղ ջերմաստիճանային փոփոխություններըշատ դանդաղ են կատար-վում աննշան հեն: ու

ջրավազանների ջերմաշերտավորումըշատ կարնոր նշանակություն: ունի խտությունների բաշխման տեսակետից: Տարբեր խտության դեպ-

ուլտրաձայնի ալիքը տարբեր արադությամբ է անցնում, Հաճախբեկվում է: Պատաճում է ջրավազանիխորքում առաջանում է չրի խիտ շերտ, որին Հասնելով սուզանավը նստում է կարծես գրունտի վրայ, այն են անվանում «Հեղուկ դրունտ»: Աղի լճերի չերմային վարքը տարբերվում է. այստեղ կոնվեկցիայի` են, այլ աղիուպատճառը ոչ թե ջերմաստիճանայինփոփոխություններն թյունը: Այս լճերում քամիների միջոցով ջրի խառնվելու պրոցեսը թույլ՝ է արտաճայտված։ Ձմռանը աղի լճերում ջրի ջերմաստիճաննիջնում է: ն այն չի սառչում: Ամռանը, ջրի թույլ փոխանակման՝ մինչն --Չ0--ՉՉ2-, Հետնանքով դրանք տաքանում են 50--60", ն ջերմաստիճանային տաէ 80--Ջ5«-ի։ կան: րեկան տատանասաճմանը(ամպլիտուդը) Հասնում լճեր, որոնց Հատակին չջչերմաստիճանը շուրջ տարի 0-ից պակաս է: ), կան այնպիսիները, որոնց մերձճատա(օրինակ,Ռազվալը, Դունինան է (Սուլթան Սանջերը կարակում` կային շերտի չերմաստիճանը 20--255

քում

անապատում): ուրն ունենալով մեծ ջերմունակություն ամռանը կուտակում է չերմային էներգիա Ջրի 1 գ, կամ սմյ-ը 15 տաքացնելու Համար անչրաժեշտ է 1 կալ: Ամռանը կուտակած ջերմությունը ձմոանը 4աղորդվում է շրջապատին: Այդ է պատճառը, որ Բայկալ լճի ափին ձմոանն ավելի է, քան մի քանի տասնյակ կիլոմետր Ճճեռավորությանվրա, որտեղ տաք ուժեղ սառնամանիքներ են: նույնը նկատվում է նան Սնանի ափին: Սնանա ն Արփի լճերը գտնվում են մոտավորապես նույն բարձրությանվրա, բայց Արփի փոքր լճի ափին՝ Շուռաբադում բացարձակ նվազաէ, մինչդեռ Սնանի ափին --30--32"-ից չի գույն ջերմաստիճանը --465 իջնում լճի մեղմացնող ազդեցության շնորչիվ։ Որքանլճի ջրի պաշարը մեծ լինի, այնքան չջչերմապաշարընս մեծ կլինի: Օրինակ, Սնանում` կազմում էրմինչն մակարդակի արճեստականիջեցումը չրի պաշարը մեծ 58,5 կմ3: Ամռանը նրա տաքացման ճամար կլանվում էր քանակի առաջանում էր` ջերմություն՝ 200:1012 կկալ ն մակերնութային սառույց ղդալի մասի օդգտադործումից պաշարների ճաղվադեպ:րի դարավոր Հետո այժմ լճում մնացած ջրի ղանդվածը կաղմում է 34 կմ3, որի 4ետնանքով պակասել է ամռանը կուտակվող ջերմությունը՝մինչե 500.1012` կկալ ն այժմ գրեթե ամեն տարի լիճը սառցակալում է: 221'

Լճի չերմապաշարների Ճճաշվարկիճամար օգտագործում

են

ճետն-

բանաձնը՝

ալ

զ--ՀՇք կալ/սմ3, տրտեղ 1-ն ջերմաստիճաննէ, Ը-ն՝ չերմունակությոմնը, ք-8՝ չրի խտույունը: Թորած չրի Համար ԸՀ-1, եթե ք-1-ի, այդ դեպքում զ-ն թվաճավասար է 1-ի Խորըլճերի չերմապաշարները կանորեն որոշելու Ճամար լիծըբաժանում են շերտերի, որոչում յուրաքանչյուր շերտի չերմային պաշարներըն ապա դրանք գումարում: կլիմայական զոնայում լճերի ջերմային ճատկանիշՅուրաքանչյուր են: Ֆ. Ֆորելը, ուսումնասիրելով լճերի ջերմային ները տարբեր վարքը, սովեց ճետնյալ երեք խմբերը (աղյուսակ 25): |

Լնեբիդասակառոգումը ըստ ջեբմայինվարքի

Աղյոաակ25

Ֆրիջերմաստիճանը

ճաքի տիպը

Նրնադարմային Բարեխառն .Բնեռային

առավելագույն |

Հ -

նվազագույն Հ4' Հ-4

4:

Ֆարբան Ֆորելը բարեխառն տիպը Համարում է անցողիկ՝բնեռային արնադարձային տիպերի միջն՝ ցուրտ ժամանակաշրջանում դրանք ունեն բնեռային վարք, իսկ տաք ժամանակաշրջանում արնադարձային: Այդլճերըճամապատասխանաբար անվանվում են տաք, բարեխառն,

մ

«զաղգ

Ֆորելի դասակարգման ճիման վրա

ճեղինակներավելի կատաբելագործված դասակարգումներառաջարկեցին:իոշիմուրան(1836) բոլոր լճերը խմբավորեց ճինդ տիպի մեյ՝ արնադարձային, մերձարնադարձային, բարեխառն, մերձբնեռային, բնեռային, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի յուրօրինակ չերմային վարք:

774 Դ

Օր.

ՍԵՐԻ

այլ

ՍԱՌՑԱԿԱԼՈՒՄԸ

Բնական ջրերում լուծված են այս կամ այն քանակի ջիմիական տարրեր, ուստի սառցային երնույթները դիտվում են 02-ից մի փոքր շերտերում, որտեղ ճնշումը ավելի ցածր ջերմաստիճաններում:"՛Խորը մեծանում է, ջրի սառեցմանջերմաստիճանըես իջնում է: Փոքր լճերում, որտեղ ջուրը ճամեմատաբար խաղաղ է, ճենց որ Ն

ջերմաստիճանըիջնում է 0"-ից, առաջանումէ մակերնութային սառույցը Սկզբումգոյանում է ճարպասառույց (ԸՅՊօ),որը բարակ կարկանդակի ձն ունի, ապա դրանք միանալով իրար ծածկում են լճի ամբողջ մակերեսը: Հաճախ ալեբախման ժամանակ չրի շիթերը թրջում են ափի ելուստները, օդի ցածը ջերմաստիճանիառկայության պայմաններում դրրանք ծածկվում են սառցի բարակ շերտով, որն անվանում են ցայտաՔանի որ լճափին մուտ ջուրն ավելի շուտ է սառույց (ոՅՈՂՇԸ:): աճում չում, ապա ցայտասառույցը է ափից ն խորանում է լճի մեջ, ծածկում լողափի Հատվածը. անվանում են ափասառույց (3266ք6Ր8): Մակերնութայինսառույցը ուժեղ սառնամանիքի դեպքում արագդորեն աճում է ներքնից, սառցի շերտի ճաստությունը բնեռային երկրների է 2--3 որոշ լճերում Հասնում մ-ի: Զմնոռայինամիսներին մակերնութային սառույցը ենթարկվում է քամիների ազդեցությանը, չրի մակարդակի տատանումներին ճեղքվածքներէ տալիս, երբեմն սառցաբեկորՀ ները բարձրանումեն իրար վրա՝ առաջացնելովտորոսներ: լճերի սառցակալման ժամկետները տարբեր տարիների տարբեր են լինում, կապված են լճի ջերմաստիճանի, չերմապաշարի «ետ, լճի մադեպկերնույթիվիճակիՀեւու Հաճախ ավելիցածրջերմաստիճանների քոմ սառցակալումն ուշանում է ալիքավորման պատճառով: Երբեմն. ավելի ցուրտ ձմեռներին Սնանը չի սառցակալել Հենց այդ պատճառով: Բացի մակերնութային սառցից լճերում առաջանում է նան խորքան Հատակային սառույց: ին Այն լճերում, որտեղ չրի եռանդուն շարժում է այն մասերում, որտեղ ջրի շարժումը սառչում կա, դերպաղածչուրը է. ափամերձ ծանդա Հատկապես տեղի է ունենում շատ դանդաղում ծաղ ճատվածներում: գոյանում է ջրի շերտի մեջ տարբեր խորուԽորքային սառույցը նավից կախված առարկաներիվրա (խարիսխ, ճոթյուններում, Հաճախ ն պան այլն): Խորքային սառցի մանր բեկորները լողափին տեղի ունեցող ալեբախման ժամանակ Հղկվում են, դառնում են սառցակոպին՝ (ոճոզ էզ ԸՅՈԵՔՁ): ի. Վ. Մոլչանովը առանձնացնում է լճասառցի երեք տարատեսակներ. 1. ՋՐային(լճաջրային). քափանցիկ սառույց բյուրեղային կառուցվածքով, որը պարունակում է օդի պղպջակներ:Այս տիպը առաջանում է այն ժամանակ, երբ լճի սառեցումը ճանդիստ վիճակում է կատարսառ-

սա

ու

վում..

՛

ՋՐա-ձնային. պղտոր, սպիտակավուն,ոչ թափանցիկ սառույց» ճաորն առաջանումէ ջրով Թրջված ձյան սառելուց: Սրան շատ մոտ է սղին): (սառցաղզոդված տիկավոր սղինային սառույցը 2.

3. Ջնային սառույց. առաջանում է ձնաշերտի պարբերաբարկիսաճալվելու ն սառելու Հետնանքով: ի տարբերություն ջրային սառցի, այստեղ սառցադոլացմանմեջ լճի ջուրը մասնակցություն չունի: ճային սառցի բնորոշ առանձնաձճատկություններից մեկը շերտայնությունն է, ճային սառույցն ավելի ամուր է, քան ծովայինը, որովՀետն ավելի բիչ աղեր է պարունակում: Ալիքավորմանդեպքում սառցի առանձինբեկորները Հաճախ զարնիվում հն ափին, որոշակի ավփաքերման կատարում: աշխատանք կճերի սառցաճալքը սկսվում է գարնանը. մեծ լճերում քամիների ճետնանքովսառցաբեկորներըբարձրանում են միմյանց վրա, այլ դեպՔում տեղի է ունենում սառցի դրեյֆ: Աղի լճերում սառցադոյացումն ունի իր յուրաճատուկ օրինաչափությունները: Աղիության մեծացման դեպքում իջնում է սառեցման չերխտության չերմաստիճանը (աղինչպես նան ամենամեծ ւՄմաստիճանի, յուսակ

26):

Աղյուսակ26

խաթա (Տ աղիությունից

(չ) ե ամենամեծ Սառեցմանջչեոմաստիճանի չեբմաստիճանի (0) կախումը (ըստ Ք. Բ. Բոգոսլավսկու,1960) Տ

Գ.

|

0.0 4,0

|

-0,3 չ9|

|--0,5 Ն9|

|--0,8

| 11

|-03

իշ | 33-16

|

-Ր9

|--833|-25| -35

|

--3,2 |--Ք5

Հարկ է նշել, որ լճային սառույցը իր մեջ պարունակում է աղերի բանակ: սառեցման պրոցեսը դանդաղ կատարվի, այնքան չրի սառույցը քիչ աղեր կպարունակի: Արագ սառելու դեպքում սառչող են մնում աղաջրիմասնիկներ: բյուրեղիկների արանքներում Րստ Վ. Ս. Սամոյլենկօյի (1932) 33,64 00 աղիություն ունեցող ծոէ 19,3 ց աղիուվի ջուրը Հանգիստ պայմաններում սառելիս ունենում 23,8 69: ժամանակի ընթացթյուն, մինչդեռ արագ սառելու դեպքում` ձմռան վերջում նրա Քում աղ պարունակող սառույցն աղազերծվում է, աղիությունը պակասում է: Քամված աղերը սառցի տակ մեծացնում են ջրի աղիությունը, որի Հետնանքով տեղի է ունենում կոնվեկմասնակի ցիա: Փրամբարներիսառցային վարքը նման է լճերի սառցային վարքին: Սառցակալումն ավելի շուտ սկսվում է չրամբարի վերին մասերում ու ւորոշ

Որքան

մասում Ժոցերում, որտեղ ծանծաղ է. մերձամբարտակային սառցակաՀետ: լումը կապված է էլեկտրակայանիաշխատանքի Պետք է նշել, որ լճերում ջրամբարներում գետերի Համեմատ 8--15 է տեղի ունենում: ուշ օր ավելի սառցակալումը Սառցի Հզորուու 15--20 թյունը ջրամբարներում լճերում 00-ով ավելի է լինում, քան ու

գետերում:

--

(7

ԱԽՐԻ ԱՂԻՈՒԹՅՈՒՆԸ

78.

Վ.

(ճերի ջրում կան լուծված քիմիական տարրեր: Համաշխարձճային օվկիանոսի միջին աղիությունը 35 նց է ն այն տատանվում է ոչ մեծ սաճմաններում։ Այլ է պատկերըլճերում: Տունդրայում կամ բարձր լեոմգ/լ է. բայց կան էլ անապատային նային լճերում աղիությունը 10--50 ճեր մինչն 300--400 գ/լ աղիությամբ: Այսպիսի լճերում ջրից աղերը քամվում են ու նստում Հատակին որպես ինքնանիստ աղ: Ստորն բերվում Է լճերի աղիությունն ըստ խմբերի:

Ն

ԵՐկոագնդի մի քանիլճեբի ջբի աղիություննըստ Գ. Ա.

Գերակչորղիոնը բստ կշռի (չրաքիմիական ֆորմացիա)

իոնները զեՐակշոող

Աղյուսակ27

(1958) Մաքսիմովիչի

:

Աղիությունը

Սիլիկաչողային

80--118

(Տ՛Օչ)

մգ/լ

Տիպիկ օրինակներ

`

ն կրատերը (ԱՄՆ) հելլոուստոնը

14-- 103420 մգ/լ մ9րակարբոնատալյին

Հուրոն,Մբչիգան,Բայկալ, Թուրգոլակ,

մգ/լ

Բիզստոն (ԱՄՆ), ՑՏուտա(ԱՄՆ), Բալխաշ, Նուար,Ռիտոմ(Ալպեր),կունՉելեն- կանատ ), գուրի (Յուկատան Մուսկուկի (Կանադա): Մեծ ԳռրՍունգուլ։Չյորնոյն,կրուտալ, կոյ, Արալ, Իլեցկի, Կասպից: Մէծ աղիլիճ (ԱՄՆ),Մեռյալծով, Ինդերի, էլտոն,Բաշկունչակ:

(ԱԼԸՕ.)

լ

Սուլֆատային (ՏՕ.)

120-- 145500

տատանԱղիուքյան ման

սաճշմանը

ճարտա, ա-նյասսա:

՝

:

(Շ1) Փլորիդային

էրի, Վիննիպեգ,ժննի, 0նեգայի, ՊրոԻտկուլ կովի,Դ՝ Աննեսի (Ֆրանսիա), վադոզայի, Սնանա, Վիկտո-

0,4--310 զ

|

14,1 մգ/Լ310

գը

չերի աղիությունը պայմանավորված է աղերի մուտքի ն ելքի Ճաշվեկշոով։ Այդ Հաշվեկշոում մուտքի բաղադրիչներն են՝ գնտաջրերիրերաժ աղերը (Օլ), ստորերկրյա ջրերի բերածը (զ.), մթնոլորտից իջած աղերը (Ճ): ելքի բաղադրիչներն են՝ քիմիական ճոսքը գետերիմիջոցով

85--740

(Գ)

ծծանցմանմիջոցով դուրս

նստեցումը (2):

եկած

աղերը(Գւ)։ ինքնանիստաղերի

Օ, Հզ.ԺՃՀ-Օզի

բաղադրիչներիցամենից Մուտքի

2:

բաժինը գետերի բերածն է, Գետի ավազանում թափված մթնոլորտային տեղումները ներժծվելով գետնի մեջ դառնում են ստորերկրյա ջրեր, երկար ժամանակ ջրատար շերտերում շրջանառություն կատարելով լուծում են քիմիական տարրեր ճարստանում լուծված նյութերով. ի վերջո բեռնաթափվում են գետերիմեջ,իսկ մի մասն էլ ուղղակի դուրս գալիս լճի մեջ: Մթնոլորտայինաղերը օդից իջնում են մթնոլորտային տեղումների ճետ միասին: Օրինակ,ՀայկականՍՍՀ-ում մթնոլորտային ծաղգմանջրեբը (անձրնաջրեր,Ճճալոցքայինչրեր) իրենը մեջ պարունակում են 15-150 մգ/լ զանազան աղեր: Սնանա լճի մեջ այս ճանապարՀճովտարեկան մուտք են դործում 12 Հազարտոննա զանազան աղեր: ելքի բաղադրիչները տարբեր լճերում տարբեր են. Անճոս լճերում ամենամեծ բաղադրիչը ինքնանիստ աղերի նստեցումն է: կան անճու լճեր, որտեղ աղերի ծախս չկա, այստեղ մուտքի բաղադրիչները պարզապես ավելացնում են ջրի աղիությունը. կգա ժամանակ, երբ աղիությունն այնքան կմեծանա, որ ջուրը կճադենա աղերով ն տարվա ցուրտ ժամանակաշրջանումաղերը կսկսեն անջատվել նստել լճի Հատակին: Հոսուն Սախսը գետերի միջոցով տեղի է ունենում լճերում, որոնց աղիությունը սովորաբար մեծ չէ, որովճետն անընդճատ տեղի է ունենում ջրափոխանակություն։կան լճեր, որոնց ջրափոխանակությունն ուստի աղիությունը գրեթե նույնն է, ինչ որ մուտք բագ է տեղի ունենում, գործող գետերիչրի միջին աղիությունը, իսկ դանդաղջրափոխանակման լճերում աղիությունն անընդատ կմեծանա: Այս տեսակետիցԲ. Բ. Բոգոսլավսկին բոլոր լճերը բաժանում է երեք խմբի՝ 1. հոսքավոբ լճեր տարկատարվում է 1--2 որտեղջրափոխանակությունը (ոքօԴՕՎԻԵԼԲ), վա պարբերությամբ,2. կիսահոսքային (ՈՕՂոքՕ1ՕՎԻել6),որտեղ ջչրափոխանակությունըկատարվում է 1--Հ տասնամյակի ընթացքում (ժննի պարլիճ), 3. հոսունակ՝1--2 Հարյուրամյակ ն ավելի ջրափոխանակման բերությամբ: Վերջինիսէ պատկանում Սնանա լիճը, որի ջրափոխանակման պարբերությունը532 տարի է (բնական վիճակում, երբ ճոսքը Հրազդանի միջոցով կազմում էր տարեկան 50 մլն մ3. իսկ ծծանցումը՝ շուրջ 60 մլն մ3): պետք է բացատրել Սկանի ժամանաԴանդաղջրափոխանակմամբ մգ/լ, ջանի որ Սնան թափվող գետերթ կակից աղիությունը 720--230 մեծ

սնման

ու

ու

ա-

՝

,

`

ջրի միջին աղիությունը կազմում է 147 մգ/լ, այսինքն Հինգ անգամ պակաս, քան լճի ջրի աղիությունը: նշանակում է Սնանում բնական վիճակում գնում էր աղիացման պրոցես: Հրազդանի ծախսի արճեստական մեծացմամբ այժմ ջրափոխանակումըկատարվումէ 85 տարում: Ելքի բաղադրիչների մեջ ծծանցմամբ աղերի ծախսը տեղի է ունննում բարձրադիրլճերում, իսկ այն լճերում, որոնք դաշտավայրերումեն, կամ նույնիսկ ծովի մակարդակիցցած (Մեռյալ ժով), ծծանցում գրեթե չի կատարվ: (ճերի աղային Հաշվեկշոում իր ուրույն տեղն ունի մարդու գործունեությունը թե՛ որպես մուտքի, թե՛ որպես ելքի բաղադրիչ: Այսպես, արդյունաբերականթափոնները, քիմիական պարարտանյութերը,քունաՔիմիկատներըի վերջո գետերի միչոցով ճասնում են լիճ ն մեծս նում նրա չրի ճանքայնացումը: Մեկ այլ դեպքում մարդը լճից աղեր է արդյունաճանում, կամ օգտագործում է աղի չրերը, ազդելով աղային Հաշվեկշռի վրա չարկ ենք Ճամարում այստեղ կանգ առնել Սկանի ջրի աղիության փոփոխման վրա: Բնականվիճակում գետերը ամեն տարի Սնան էին բերում 108 հազ տ լուծված նյութեր, 12 հազ տ մուտք էր գործում օդից» ընդամենը՝ 125 հազ տ: ելքը կատարվում էր Հրազդանիմիջոցով ն ծըծանցմամբ՝ տարեկան 98 հազ տ, մնացած 22 հազ տ մնում էր լճում ն ավելացնում աղիությունը, մի մասն էլ նստում էր Հատակին կարբոնատային նստվածքների ձնով: Սնանի ջրի դարավորպաշարներիմի մասի օգտագործմանՀետնանքով աղի պաշարներընս ծախսվեցին, Ջրի դարավոր պաշարներից օգտագործվեց 42 (ն -ը՝ շուրջ 25 միլիարդ մ, որի Հետ նան 19 մլն տ ղեր: Այժմ արդեն Արփա--Սնան ջչիատարիգործարկմամբ Սնանի մակարդակը չի իջնի, այլ դանդաղ կբարձրանա: կառուցվում է Որուռանից դեպի Արփայի ավազանը տանող ջրատար՝200 մլն մմ/տարիչրատարությամբ, ն Սնանի չրային ճաշվեկշիոր դառնալու է դրական՝երկու ջրատարները միասին տարեկան կտեղափոխեն 450 մլն մՅ ջուր, որի միներալացումը 100--120 մզ/լ է, իսկ Սնանից Հրաղլանիմիջոցով 700--220 դուրս եկող ջրինը՝ մգ/լ: նշանակում է լճի աղային ճաշվեկշիռր բացասական կլինի. մուտքը՝ 165 հազ տ, ելքը՝ 300 հազ տ, այսինքն տ ամեն նպասաղ, որի շատ տարի լճից պակասելու է մոտ 140 ճազ է տավոր ճանգամանք ջրամատակարարմանՀամար: Սկանի չրի աղիուտասնամյակ անց աղիությունը աստիճանաբարպակասելու է, 3--4 Թյունը կդառնա շուրչ 500 մգ/լ, ն չուրը պիտանի կլինի խմելու ճամար: Լճերիջրի աղիությունը մեծանում է անճոս այն լճերում, որտեղ օդի «

լ

ա-

խոնավացման գործակիցը1-ից փոքր է: 1-ից մեծ գործակցի դեպքում նույնիսկ անճոս լճերում աղիությունը մեծանալ չի կարող: Աղի լճերը ճիմնականում գտնվում են անապատայիներկրներում, որտեղ գոլորշացումը ուժգին է: լճերը շատ տարբեր են: Օրինակ, Քիմիական կազմիտեսակետից Ճամաշխարճայինօվկիանոսում աղերի Ճաստատուն ճարաբերություն կա կ իմանալով միայն քլորի պարունակությունը, կարելի է Ճաշվարկել ընդՀանուր աղիությունը: Աճերումայդպես չէ, այստեղ աղային կազմը շատ բազմազան է:

Ըստաղայինկազմի լճերը լինում են. Կաբբոնատային կամսոդային(ԱՅշԸՕչ-10ԷԼչՕ, Ա8շԸՕ», Ը"ՇՕջ

1. ն

այլն): 2.

3.

Սուլֆատային կամ դառը աղի (ԻճշՏՕյ:10ԷԼշՕ, ձ1քՏՕյ ն այլն): ն Քլոբիդայինկամ աղային(Ո2ՇԼ, /1քԸԼշ այլն):

Պետք է նշել, որ լճերի ջրում լուծված են Մենդելենի աղյուսակի մեջ մտնող քիմիական տարրերի մեծ մասը որոնք կարելի է բաժանել մի քանի խմբերի՝ խոշոր բաղադրիչների, գազերի, օրգանական նյութերի» մանրաբաղադրիչների (միկրոկոմպոնենտներ): Առաջինխումբը խոշոր բաղադրիչներն են՝ ԷԼԸՕչլ, ՇՕչ, ՏՕյ, ՇՆ ԸՅ, նք, Խռ, ՍՏ, որոնք ձնավորում են ջրի աղիությունը ն բոլոր լճերում էլ գոյություն ունեն: երկրորդխմբում են՝ Օշ, Իջ, ՇՕ., ԷԼՏ, ՇՒկ, ԷԼ, ՎԷԼ. սրանցից ածխաթթու դազը. կարնոր նշանակություն ունեն թթվածինն բույսերի լուջրում ապրող շնչառության, երկրորդը՝ ջինը՝ կենդանիների սասինթեզի ճամար: օրգանական նյութերն են, որոնք կարող են ջրում երրորդ խումբը լինել իսկական լուծույթների, կամ կոլոիդների ձնով(ամինաթթուներչ սուսսպիրտներ,ածխաչրեր ն այլն)»կախույթների ճարպաթթուներ, ձնով: պենղիաների։ կենդանի օրգանիզմների այն քիմիական տարրերը կամ միացությունՄանրաբաղադրիչները ներն են, որոնք ջրում գոյություն ունեն, բայց շատ աննշան քանակությամբ՝ աղզուտ, ֆոսֆոր, երկաթ, սիլիկաթքու, բրոմ, յոդ ն այլն: Սրանջթ Քիչ լինելով Հանդերձ, մասնակցում են կենսական պրոցեսներին, ուստի ճաճախ կոչվում են կենսածին տարրեր: Ըստ աղիության աստիճանիլճերը բաժանվում են չորս խմբի. 1. Քաղցրաճամ՝ մինչն 1 ց աղիությամբ (Սնանա, Լաղոդա, Բալառա-

ու

ու

կալ):

2.

Թույլ աղիացաժ՝1--24,7

նօ (Իսիկ-Կուլ, Վոսնա, Բալխաշ)"

`

3. 4.

տոն,

Աղի՝ 24,2--420նը մի շարք (Ղազախստանի կամ Միներալային

աղային՝

լճեր): աղիությամբ (էլաղի լիճ) Այս կարդի ջրերն

Ցօ-իցավելի

Մեծ Բասկունչակ, կարա-Բողազ-Գոլ,

անվանում են ռապա: Լճերի աղիությունը միշտ նույնը չէ, այն կապված է ջրի մուտքի ելքի ՀճաշվեկշոիՀետ: Ջրառատ ժամանակամիջոցում լճի մակարդակը բարձրանում է, աղիությունը պակասում: Սակավաջուր ժամանակաշիըջանում զոլորշացումն ուժեղանում է, աղիությունը՝ մեծանում: Ռապայիմեջ բոլոր իոնները միատեղ լուծված են, նրանց միմյանցից անջատելը դժվար է. ջուրի դգոլորշացնելիսաղերն անջատվում են միմյանց խառնված: Բնական վիճակում աղերի անջատումը այլ, մարդու Համար միանդամայն նպաստավորձնով է կատարվում: Սկզբում Ճճագեցածլուծույթից անջատվում են ամենադժվարլուծվողները, վերջում՝` ամենաչեշտ լուծվողները, ուստի լճի Հատակինինքնանիստաղերի շերտայնություն կա՝ ներքնում նստած են կարբոնատները,նրանց վրա՝ սուլֆատները, ապա՝ քլորիդները։ Օրինակ, կարա-Բողազ-Գոլումայժմ նստում է միրաբիլիտ (գլոուբերյան աղ՝ ցուրտ ժամանակամիջոցում մնում են չրի մեջ: երբ դեռնս Քլորիդները միրաբիԽոշՏՕ:108ԷչՕ), լիտն ամբողջությամբ անջատվի,այն ժամանակ Հերթը կշասնի կերակրի աղին, ինչպես այդ տեղի է ունենում էլտոն ն Բասկունլակ լճերում:Այդ լճերում կարբոնատներն սուլֆատները վաղուց անջատվել են: Հարկ է նշել, որ աղերի անջատումը տարվա ցուրտ կեսին է կատարվում, երբ է, ջրի ջերմաստիճաննիջնում քանի որ ցածր ջերմաստիճանի դեպքում ջրի լուծունակությունը փոքրանում է: Լճերի աղային կազմն աղիությունը ենթարկվում է ճամաշխարճային զոնայականությանօրենքին: Այս ուղղությամբ որոշակի Հետաղոտություններ են կատարել Վ. Վ. Ալաբիշնը, Գ. Ա. Մաքսիմովիչը: Պարզվել է, որ տունդրայի ղոնայում լճերի չրում գերակշռում են Տ1 ն ԷԼԸՕգ իոնները, անտառային զոնայում՝ ՒԸՕչ ն ԸՇտ իոնները, տափաստաններում` ՏՕ, ԱՅ, ԷԼԸՕչ, անապատներում՝Ը|,, ԿՅ, ՏՕ: Նույն օրինալափություններըպզաճպանվումեն նան բարձրադիրգուռիականության մեջ, ՍՍՀՄ տարածքում մեծ զարգացում ունեն սուլֆատային լճերը: Շատ լճերի Հատակին ռապայի տակ նստած է մոխրագույն տիղմ» ճանքային ցեխ՝ ծծմբաջրածնի պարունակությամբ: Տիղմի միներալային մասնիկների Հետ միասին նստած են օրգանիզմներիքայքայումից է բացառիկ բուժիչ «ատջացած նյութեր Այդ տիղմը «աճախ ունենում շրջանի ցեխը): կանիշներ(օրինակ՝ Ղրիմումեվպատորիայի Այն լճերը, որոնց ճատակին աղեր են նստում, կոչվում են ինքնաու

ու

ու

առա-

նիստ: Սրանցտնտեսականնշանակությունը մեծ է: կուլունդինյան մտափաստանում Քուչուկ լճի Հատակին 3 մ Հաստությամբ միրաբիլիտի շերտ կա, որն օգտազործվում է քիմիական արդլունաբերության մեջ: ԿարաԲողազ-Գոլ ծոցում եռանդուն գոլորշացման Հնտնանքով աղիությունը մեծ էր Հատակին: էր, ն ձմեռային ամիսներին միրաբիլիտը նստում Սոցի մուտքի մոտ ամբարտակ կառուցվեց, որն այլն թույլ չի տալիս 1ճչիմաԿասպից ծովի ջրերի ազատ մուտքը դեպի կարա-Բողազ-Գոլ: կարդակնիջավ, աղերի անջատումը այժմ տեղի է ունենում ամբողջ տաբիչ Ջրերի մուտքը դեւի կարա-բողազ-Գոլ կարգավորվում է Հատուկ են նան կերակրի աղ. 2լլուզի Միջոցով: ինքնանիուռ լճերից ստանում Մեծ էլտոնը, Բասկունչակը, այդպիսի աղի լիճը (ԱՄՆ):

աա. (

7/7

Ո.

ԱԵՐԻ ԳԱՋԱՅԻՆ ՎԱՐՔԸ

են գոր-Բնականչրերը պարունակում են նան գազեր: Սրանքմուտք ծում ջրի մեջ կամ օդից, Հետնյալ Հարաբերությամբ՝Օշ--33,8 ճն, Վշ-64,0 0, ՇՕ--42,2 Գե, կամ առաջանում են կենսաքիմիական պրոցեսներից (Օչ, ՇՕ), տիղմի քայքայումից (155, ՇԷկ, ՇՕչ):/ նշենք, որ գազերն ավելի լավ են լուծվում ջրում ցածը ջերմաստիճաններում:երբ չերմաստիճանը բարձրանում է, լուծված գազերն աստիճանաբար չրից անջատվում են ն պղպջակներիձնով ցնդում օդի մեջ։ Ջրում լուծված գազերի քանակը կախված է նան մթնոլորտում գտնվող գազերի պարցիալ ճնշումից: Ճնշման մեծացման դեպքում լուծված գազերի քանակն

սվնլանում է: ցրում լուծված գազերից ամենակարնորըթթվածինն է: Այն օգտաօրգանիզմներիկողմից շնչառության, ինչպես նան գործվում է կենդանի օրգանական նյութերի քայքայման Համար: Թթվածինըլուծվում է օդից ջրին շփվելու ընթացքում, Հատկապեսալիքավորման ժամանակ ն ավելի կերպով՝ տարվա ցուրտ ժամանակաշրջանում, երբ չրի չերնհռանդուն լճի ջրի վերին շերտում մաստիճանը ցածր է: Թթվածնի մյուս աղբյուրը

բուսական պլանկտոնն է, որը լուսասինթեզի (ֆոտոսինթեզի) պրոցեսում թթվածին է արտադրում: Թթվածնի օգտագործումը կատարվում է չրի ամբողջ շերտում ն որպեսզի այդ գազի բաշխումը ճավառարաչափ լինի, անչրաժեշտ է ջրի ուղղաձիգ կոնվեկտիվ շարժում: ճակառակ, ածխաքքու Թթվածնին

գազը առաջանումէ չրի ամբողչ մակերնութային օգտագործումը Հատակում, իսկ ավելի շատ՝ շերտում, է օրգանասինթեզում շերտում, որտեղ բուսական պլանկտոնըԸՕչ-ից կան նյուք՝ ածխաջրեր:

ԸՇՕշ-իքանակը լճի մակերնույթից մինչն Հատակը աստիճանաբար է, այն Հատկապես շատ է եվտրոֆ լճերի մերձճատակային

մեծանում

մասերում: ՇՒկ, Էչջ Հանդիպում են Հատկապես եվտրոֆ լճերի Հատակին, որտեղ թթվածինը սպառվել է ն անօդակյաց(անաերոբ) պայմաններկան Ամառային ն ձմեռային կայուն վիճակի (ստագնացիայի) ժամանակ ջրի ուղղաձիգ, կոնվեկտիվ շարժումը դադարում է, ջրի մեջ եղած թըթվածինը՝սպառվում:եթե թթվածնի քանակը 2 մգ/լ-իցպակասում է, տեայդ ժամանակ առաջանում է ասֆիքսիայի (օդախեղդում) երնույթը՝ ունենում ղի է ձկների մասսայական ոչնչացում: Սնանա լճում վերջին ժամանակներսմերձճատակայինշերտում նըեն ձրկկատվում է թթվածնի մեծ պակասություն, որից խիստ տուժում ունենում օդից թթվածնի լուժները: Զմեռային ամիսներին, երբ տեղի է է անդրադառվելու պրոցեսը, լիճը սառցակալում է, որը բացասաբար նում գաղային վարքի վրա Ամռանը, երբ ուժգին զարգանում է բուսաէ թթվածնով, կոնկան պլանկտոնը ն լճի վերին Հորիզոնը Հարստանում վեկցիան դադարում է, ջրիմուռների կողմից արտադրված թթվածինը ցնդում է օդի մեջ կ ճնարավորությունչունի անցնելու խորը շերտերը, մեժ պակասորդկաւ որտեղթթվածնի

Ֆրի մեջ ԷՏ առաջանում է անօդակյաց պայմաններում: են թթվածիանօդակյաց կլանում ՏՕլ իոնից բակտերիաները լուծված ճատանը, ն տիղմի մեջ առաջանումէ ՒԼշՏ։ ԱՄՆ-ի Մեծ Սողային լճի է 780 մգ/լ: ՇԷկ-ը գոյանում է նան անկին ԷԼչՏ-ի քանակը Հասնում Հաօդակյաց բակտերիաներիկենսագործունեությանճետնանքով: ճի ն այնտեղ աստիճանաբար տակից այդ գազերըբարձրանումեն ջրի մեջ լճի չրի կտրվածքում այդ խոր լճերում Համեմատաբար օքսիդանում: գազերիիզոքսիդենները(ճավասար պարունակությունունեցող կետերը ՇՒլԼ

ն

միացնող գծերը) կամարաձնդասավորությունունեն: Լճում լուծված գազերի ճետ կապված է չրի քԷԼ-ը: Մինչե այժմ ք-ի տատանման 1,4 (նասաճմանները եղել են. ամենաթթու լճում թՒԼ-տանումա ամենաչճիմնային լճում քՒԼ--11,6(Կուլիճը Ճապոնիայում), լունդինյան տափաստանիՏանատար լիճը), ընդ որում քՒԼ-ի արժեքը փոխվում է՝ կապված բուսական պլանկտոնի արագ օրվա ընթացքում ճետ: Ըստ Վ. Պ. 0լիֆանի, Գիրենսկիլճում գեշերը քՒԼ-ը գործունեության

իջնում է 6,3, ցերեկը՝ 10,1: են ամոնիումի Ազոտի միացությունները լճի ջրում Հանդիպում (ՊԷԼ), նիտրիտային(ՊՇչ) ն նիտրատային(ՊՕւ) իոնների ձնով: Բաքայքայումից մնացած կոցի դրանից լինում են նան սպիտակուցների

լոիդներ (ալբոմինոխդայինազոտ): Ազոտի միացությունների ղինամիկան ճետնեյալպատկերնունի(Բ. Բ. Բոդոսլավսկի,1960): 1. կենդանի օրգանիզմների մաճից ճետո բակտերիաների ազդեցությամբ տեղի է ունենում սպիտակուցների քայքայում, նհ ազոտն անֆասվում է ԻԷԼ-ի ձնով, որը կոչվում է ամոնիումային պրոցես: -.

չրի ավելիմակերնութային շերտերը,ՒՒԼ-ը Բարձրանալով

այլ

մինչե ՎՕշ, ապա ԻՊՕչ. բակտերիաների միջոցով օքսիդանում պրոցեսըկոչվում է նիտրիֆիկացիայիպրոցես: 3. ԿՕյց իոնը անօդակյացբակտերիաներիմիջոցով վերականգնվում է մինչն՛ ազատ ազոտի ն ցնդում: Այս պրոցեսն անվանում են դենիտրիփիկացիա 4. Դենիտրիֆիկացիայի պրոցեսը լրացվում է (կոմպենսացվում է) ազատ ազոտի լուրացմամբ (ազոտ ֆիքսող բակտերիաներիկողմից): չարկ է նշել, որ տարբեր սեզոնների լճերում ՎՕջ-ի ն ԿՕյ-ի քանակը խիստ տարբերէ լինում ն լճերի ծաղկման ժամանակ երբեմն նիտրատների քանակը ճավասարվում է զրոյի: Նկատվում է նան ազոտի է սկզբում

այս

պարունակությանօրական ռիթմ,

7 (22

Լ՛՛ լճի

ջուրը

78.

լուսավորվում

է

ԼՃՆՐԻ 0ՊՏԻԿԱՆ

Արեգակիճառագայթներով:(ճի մակերե-

վույթին ընկած ճառաղայթներիմի մասը թափանցում է ջրի մեջ, մյուս

մասը՝ անդրադառնում(ալբեդո )։ րի մեջ թափանցած ճառաղդայթները ն ծովի ն են բեկվում ցրված վիճակում Հասնում որոշ խորության: (ի 200 մ ջուրը լույսի նկատմամբ կիսաթափանցիկէ, անզեն աչքով մինչն ն առարկաները լողացող խորությունը դեռես կարելի է լույս նկատել է: խ ավար Հավիտենական ղանաղանել։ Ավելի խոր շերտերում ծովերի չրի օպտիկականՀատկանիշներիցեն՝ ն դգույնը: լուսավորվածությունը թափանցիկությունը,

ճի,

ինչպես

նան

Թափանցիկությունըորոշվում է Սեկկի 30 սմ տրամագծովսպիտակ են չրի մեջ ն 2 մ բարձսկավառակի միջոցով: Սկավառակըիջեցնում րությունից դիտում այն խորությոը, որի տակ սկավառակըդեռես երեվում է. դա կլինի նրա քափանցիկությունը:Պարզ է, որքան ջուրը վճիտ կմեծանա: Աշխարճում ամենամեծ լինի, այնքան քափանցիկությունը ծովում՝ Սարգասյան թափանցիկությունըդիտվել է օվկիանոսներում՝ 42 մ, Տնլեցկոյե լճում՝ 22 մ, Սնանում 66,5 մ, իսկ լճերից՝Բայկալում՝ 21 մ, այժմ՝ 15 մ: Որքան ջրի մեջ կախմինչն մակարդակիիջեցումը՝

ված նյութերի քանակն ավելանա, այնքան թափանցիկությունը ես կփոք-

բանա:

Թափանցիկության բնութագրիչներից մեկն էլ թափանցիկությանգոր-

ծակիցն է (թ).

--

ք.

լլ

որտեղ |լ-ը լույսի էներգիայիլարվածությունն է ջրի մակերնույթին, |2-ը՝ լարվածությունը 1 մ խորության մակերնույթում։ լարվածությունըորոշվում է լուսաչափ գործիքի օգնությամբ: Ջրավազանի լուսավորվածությունասելով ճասկանում ենք այն խորությունը, որի տակ լուսազգայուն ֆոտոժապավենը սնանում է ցրված ճառագայթներիազդեցությունից: փունջը, ընկնելով չրի Դառագայթների մակերնույթին, տարրալուծվում է՝ տարբերերկարության ալիքները տարբեր չափով են կլանվում ջրի կողմից: Ամենից շատ կլանվում են երկարալիք ճառագայթները, կարճալիք ճառագայթները թափանցում են խորը շերտեր 500 մ խորության տակ մարդու ճամար խավար է, սակայն է: Ջրավաղանների լուսազգայուն թիթեղը երկար պաճելիս սնանում լուսավորվածությունը կախված է չրի մաքրության աստիճանից, կախված նյուքերի բանակից, աղիուքյունից։ Ցուրաքանչյուրչրավազան գույն ունի: Այստեղ պետք է ջրավտազանի գույնը տարբերել չրի գույնից: Ջրավազանի գույնը դիտում են լճափից կամ ծովափից. այն կախված է Հիմնականում օդերնութաբանական պայմաններից: Պարզկաեղանակին այն երկնագույն է, ամպամած եղանակին՝ մոխրագույն, Հորիզոնի մոտ չրի գույնն ավելի բաց է լինում, քան ափի մոտ, որովճետն այնտեղից ավելի շատ բեկված ճառագայթներ հն գալիս: րի գույնը դիտում են Չ մ բարձրությունից, անմիջապես ջրի վրա են շատուկ սանդղակներում նշված գույների ճետ: ն Համեմատում Ջրի գույնը դիտում են նան փորձանոթներում,ճամեմատելով Հատուկ սանդղակներ ներկայացնող գունավորված ստուգանմուշների Հետ: երի չրի գույնը կարող է լինել կապույտ, կանաչավուն, դեղնավուն, շադանակագույն, կարմրավուն ն այլն: Պետք է նշել, որ լճերի գույնն ավելի շատ տարբերակներունի, քան ծովի ջուրը: Շատ լճեր գարնանըօծաղկո։մ են», բուսական պլանկտոնը տարբեր ամիսների այսինքն այնտեղ ապրող է տարբեր երանգ ընդունում, շատ լճերի գույնը կարմիր է դառնում: Ռրոշ լճերից էլ Հաճելի բուրմունք է դալիս, որը ծաղկած օրգանիզմների արձակած Հուն է (ֆիտոնցիդներ):

կճերիօպտիկականՀատկանիշներիցէ լուսարձակումը: Գիշերային ժամերինորոշ լճերում մակերնույթի մի շատվածը տեսանելի է դառնում, նրա վրա գտնվող առարկաները երնում են. Այդ լույսն առաջանում է կան լույս ջրում ապրող օրգանիզմներիլուսարձակումից: արձակող բակեն տերիաներ, որոնք ավելի շատ լինում ափամերձ մասերում գետաբերաններին մոտ: Սրանք գոյությունը պաճպանում են նույնիսկ սառցի մեջ: Լ(ուսարձակման ունակություն ունեն նան բարձրակարգ չրային օրգանիզմներիցշատերը, ձկների որոշ տեսակներ: լուսարձակումը գործնական նշանակություն ունի. րավազանների ձկների՛վտառներըձգտում են դեպի այդ մասերը, որբ ձկնորսականտեսանկյունից շատ կարնոր 4անդամանքէ: Պարզ եղանակին, խաղաղ ծովի կամ լճի վրա պարզորոշ նշմարվում են մոխրագույն, եհրկնադույնկամ սպիտակավունզոլեր՝ հրանդներ: Վ. Վ. Շուլեյկինը ցույց տվեց, որ նախշերի առաջացումը կապված է մակերնութային ակտիվ շերտի Հետ: Այս շերտր գոյանում է թե՛ օրդան թե՛ նավերից բաց նավթողած յուղից նիզմների արտաթորանջից թամթերքներից: Մակերնութային ակտիվ շերտը ջրավազանի տարբեր մասերում տարբեր 4աստություն ունի ն ավելի կամ պակաս չափով նրպաստում է մանր ալիքների մարման գործին, Հետնաբար այդ ալիքներից անդրադարձածլույսի Ճառազայքները տարբեր երանգ են նում: նրբ խաղաղ ջրավազանիվրայով նավ է անցնում, ապա երկար ժամանակնրա ուղու երկարությամբ նոր երանզ է առաջանում. այդպիսի ալլակները երկար ժամանակ պաճպանվումեն, ուստի ճեռվից դիտելիս ռրոշ չափով տարբերվում է ավազանի մնացած անդրադարձած լույսի է մասերից անդրադարձածլույսից: տարբեր ձնով է Արեգակին. լուսնի դույնը մուտ է, ճորիզոնի երբ լուսատուն Հապաջրավա վրա րբաղարձվում: լայնանում լուսավորված շերտ է երնում. մի դեպքում այն Հեռանալիս է, մեկ այլ դեռլքում Հակառակը՝ափի մոտ է լայն, Հեռանալիս սեղմըէ ալիջավորման բնույթից: վում է. դա ու

ու

ստա-

ջրավազաններ

կախված

72/Ի 19. ԼՃԵՐԻ ԿԵՆՍԱԿԱՆ

(7

ԳԱՏՄԱՆՆԵՐԸ

Բոլոր ջրավազաններումկյանք կա, ճազվադեպ են այն լճերը, որեն խառնարանային լճնր, որտեղ տեղ օրգանիզմներչկան: Փատաճում ժծմբական թթվի առկայությունը սպանիչ է օրգանիզմներիՀամար: կան լճեր էլ, որտեղ ռապան սաճշմանայինճագեցում ունի, այստեղ միայն աննշանքանակիմանրօրգանիզմներկան: որոշ,

կճերիկենսական պայմաններըկախում ունեն ջրի ջերմաստիճանից, աղիությունից, աղային կազմից ն այլն: կյանքը ճասարակածային,խոնավ մերձճասարակածային ու բարեխառն լճերում չորդում է, մանավանդ այն լճերում, որտեղ սառցային երնույթներ չկան: րում ապրող օրգանիզմներն անվանում են ջրաբիոնտներ (ճիդրոբիոնտ)։ կենսական պրոցեսի Ճիմքում ընկած է նյութերի ն էներգիայի փոխանակությունը: րային օրգանիզմները շատ բազմազան են, սակայն կարելի է դրանք բաժանել երեք ճիմնական խմբի. 1. Պրոդուցենտներ.անօրգանականնյուքից օրգանական նյութ ըստեղծող օրգանիզմներ Սրանք սինթեզում են օրգանական նյութ, ճիմնականում ավտոտրոֆ սնման օրգանիզմներեն: 2. Ռեդուցենտօրգանիզմներ(վերականդնող),որոնք ստաԳներգիան նում են բարդ օրգանականմիացությունների քայքայումից: 3. կոնսումենտ (սպառողներ) օրգանիզմներ, որոնց մուտ նյութի փոխանակությունը ընթանում է պատրաստի օրգանական նյութի ճաշվին. սրանց են պատկանումկենդանիները, որոնք արտաթորում են ոչ միայն ջուր ն ածխաթթու դազ, այլն միզանյութ ն սննդի կիսամարսված նյութեր: կոնսոմենտները ե ռեդուցենտները Ճաճախ միացվում են մեկ ընդճանուր խմբի մեջ, որն անվանում են Հետերուռրոֆխումբ: Մյուս խումբը ավտոտրոֆ խումբն է, որին պատկանողօրգանիզմները օգտագործում են միայն պարզունակ մոլեկուլները (միներալային նյութով սբնվողներ):։ Այս երկու խմբերը միմյանցից խիստ կախված են: Օրգանիզմներիզարգացման վայրը կոչվում է բիուռոպ (կննսատեղ), որից նս շատ կախված է օրգանիզմներիզարգացումը: Լճերում բիոտոպներ ծն բենթալը (ճատակամասը)ն պելագիալը (ջրի ողջ զանգվածը): շարժման պայմանների տեսարային օրգանիզմների տարածման կետից լճերի օրգանականբնակչության մեջ (լիմնոբիոս) տարբերում են. 1. Պլանկտոն. այն օրգանիզմներն են, որոնք շարժման սեփական միջոցներ չունեն, կալված են չրի մեջ, Սովորաբարմանրագույն օրգանիզմներ են, բակտերիաներ, չրիմուռներ: 2. ԲՔենթոս. Հատակաբնակներ,ապրում են տիղմի մեջ, ունեն շարժման թույլ զարդացածօրգաններ, օրինավ՝որդերը: 3. Նեկտոն.ակտիվ շարժում ունեցող օրգանիզմներ, օժտված են օրինակ՝ ձկները: Այս բաժանումը վերալողալու Հճարմարություններով, ու նան ծովերին օվկիանոսներին: բերում է ինչպես ճորիզոնական,այնպես էլ ուղղաձիդ ուղղությամբ լճերում կյանքի պայմաններըտարբեր են: Այս տեսակետից առանձնացնում են ու

էկոլոգիական երեք մարզ՝ լիթոջալ-- մերձափնյա, որտեղ լույսն առատ է, սննդանյութերը շատ են, ուստի օրգանական աշխարճը ճարուստ է ինչպես տեսակներով, այնպես էլ քանակով: (ճի խորքային մասերում տիրապետում է խավարը, սննդանյութերը Քիչ են, Այս գոտին կոչվում է պոոֆունդալ.ապրումեն լուրաճատուկ օրգանիզմներ, որոնք օգտագործում են վերնից ընկնող օրգանիզմների մնացորդները,կամ գիշատիչներ են, բոլոր դեպքերում սնվում են օրգանական ծագման սննդով: Ֆրի ամբողջ զանգվածը առանց լիթորալի ն պրոֆունդալի կոչվում չ. պել««գիալ:Այստեղ օրգանիզմները միշտ կախված վիճակում են, ամուր գետին չկա, պլանկտոնը ն նեկտոնը փոխադարձ կապի մեջ են, է, որտեղ չե 200 մ խորություններում Ջլանկտոնըծմին

լույս

է'

Բոլոր լճերի ունիվերսալ օրգանիզմներըբակտերիաներն են. նրանց առատությունը պայմանավորված է ջրի ջերմաստիճանով,քիմիական բաղադրությամբ, ավելի բարձրակարգ օրգանիզմների առատությամբ, Արեգակիճառագայթներիազդեցությամբ, տարվա սեզոններով: Սրանց են՝ Չ0--ՉՏ«. Այդ ջերմաստիճաններն զարգացման ամենանպաստավոր են, ոչնչանում է, շատ էլ բայց տ ակ թեն աճը շատ չերմաստիճանների ամենամեծ քանակը 2--6--ում Ջրի միավոր ծավալում բակտերիաների մեժ է, Ավելի բարձր չերմաստիճանէ, երբ նրանց կյանքի ւնողությունը ուստի դբներում զոուվլանկտոնըանխնա խժոում է բակտերիաներին, է: նվազում քանց քանակը է նկատկիթորալգոտում կյանքի ամենամեծ բազմազանությունն տարածման սաճմանն վում. սրա ներքին սաշմանը ծաղկավոր բուլսերի

է,

:

սե-

օրգանիզմներինչպես օրվա, այնպես էլ տարվա տարբեր զոնների տեղաշարժ (միգրացիա) են կատարում՝ցերեկային ժամերին է ն Հակառակը: իշնում են շատակ, գիշերը բարձրանում,պատաճում են բարձր չերմասջրիմուռներըսիրում կապտա-կանաչավուն Օրինակ, ձգտում է թթվածնի, զոոպլանկտոնը ցածր, դիատոմեաները՝ տիճաններ, գոլուբուսական պլանկտոնը՝ածխաթթու գազի, Պլանկաոնի կյանքի նվազագույն արժեքն է այն գործոնով, որը թյունը պայմանավորվում կան, սակայն ածխաթթու բոլոր պայմանները ջրում եթե ունի: Օրինակ, նվաղագույնիցպակաս է, բուսականպլանկտոնըկոչնչանս»։ գազը ըստ կենսականպրոցեսներիառանձնաճատԲոլոր ջրավազանները են երեք տիպի՝ օլիգոտրոֆ, եվտրոֆ ն դիսբաժանվում Շատ

կությունների չորոֆ:

լճերն 0լիգոարոֆ

ունեն

են

ցածր ջերմաստիճան,աղքատ '

սննդա-

նյութերից, չրի մեջ թթվածինն առատ է, թափանցիկությունը մեծ է, չրի գույնը կապույտ կամ կապտականաչ է, տիղմի մեջ նեխման պրոցես կա, Ջրիմեջ օրգանիզմներըքիչ են, գերակշռում են ջրիմուռները: ԴրանՋից են ՀՍՍՀ բարձրլեռնային լճերը, որոնց թվոսք նան՝ Սնանը։ ծրիտասարդ օլիգոտրոֆ լճերն անվանում են նան ուլտրաօլիգոտրոֆ. օրինակ, Քարի լիճը Արագածիվրա, ԱկնալիճըԳեղամալեռներում: Եվտոոֆլճերում օրգանիզմներինանճրաժեշտ սննդանյութերը շատ ձն, կա ազոտ, ֆոսֆոր, կալցիում: Գարնանըն ամռանը լճերը «ծաղկում հն»։ Տիղմի մեջ թթվածնի բավարար ջանակություն չկա, զարգանում հն անօղդակյաց բակտերիաներ, նեխման պրոցես է նկատվում: Այս տի«լի լճերում լիթքորալը ճարուստ է թե՛ բուսական, թե՛ կենդանական օրդանիզմներով. ափին աճում են երկկենցաղներ՝արինջ, զանազան ծաղկավոր բույսեր, Հացազգիներ,որոնք ստորին մասերով սուզված են չրի մ խորությունները, որտեղ մեչ. Այս շերտը տարածվում է մինչն 2--3 Հիմնական բույսը եղեգն է: Ջրի մակերնույթին լողում են զանազան ջրային բույսեր, չրոսպ։ չաջորդ շերտը կազմում են ոդեստները, որոնց են միանում ջրաշուշանները (4--5 մ): Երբեմն մերձակա շերտում չրի մակերնույթն ամբողջապես ծածկված է լինում ծաղիկներով ու փոված տտերններով։Հինգ մետրից խորը ծաղկավոր բույսեր չկան, Ճանդիպում են ստորջրյա մամուռնեկազմված չրիմուռներից մարդզադետիններ՝ են ՍՍՀՄ-ում բից: եվտրոֆ լճերը շատ անտառայինզոնայում: սնընԴիստբոֆլճերում չրի գույնը դեղին է կամ շաղզանակագույն, դանյութեր ջիչ են պարունակվում, սակայն ճարուստ է Ճճումուսովու Ճումինային թթուներով, որոնք բերվում են դրսից գետերի միջոցով: Հաճախ օրգանականնյութերը կուտակվում են լճի Հատակին՝վերածվելով բուսականությունն աղքատ է, բուսական պլանկտոնը «ոորֆի։ կիքորալ Հարուստ չէ, լճում ծաղկման պրոցես չկա Մերձափնյագոտում աճում հն՝ ոդեստներ, զանազան ձիաձետ, բոշխեր, ջրաշուշաններ, լողացող ջրիմուռներ: Հյուսիսային երկրներում այս լճերն աստիճանաբար բուճազքջճներ տորֆավայրեր: սածածկվում են ու դառնում սֆագզնումային ճում գտնվող օրգանիզմներիքանակական արտաճայտությունըկըշԱյն կարելի է արտաճայռային միավորներով կլինի կենսազանգվածը: տել մի թանի եղանակով՝ մեկ Հեկտարին ընկնող զանգվաժով՝ցյրա, մեկ խորանարդմետր ջրում գտնվող օրգանիզմներիքանակով՝գ/մ3։ Ջրավազանի այն ունակությունը, որ կարողանում է յուրաքանչյուր տարի իր մեջ զարգացնել կենդանի օրգանիզմներիսրոշ քանակ, կոչու

ու

վում է

(պրոդուկտիվություն): առդյունավետություն կենսաբանական

Օրգանականնյութը

ն

էներգիան լճի մեջ անընդչատ չշրջանառու237

թյան մեջ են, անցնում են ճետնյալ օղակներով՝ օրգանական նյութի սինթեզ, օրգանական նյութի ստացում լճի ավազանից, եղած օրգանական նլութի քայքայում (միներալացումը), քայքայված նյութերի օգտա-

գործում բակտերիաներին այլ օրգանիզմներիկողմից, կենդանի օրգանիզմների օգտագործում, կենդանիների օդտադործում այլ կենդանիների

կողմից: քիմիականտարրերիտեղաշարժը (միգրացիան) կուտակումը (կոնցենտրացիան)կենսաբանականշրջապտույտի էությունն է, օրգանական նյութի գոյության ձենը: Շատ լճեր կան, որոնք ունեն ձկնային Հարոտություններ։ Սրանք օդտագործվում են մարդկանցկողմից: Զկները իրենց ղզարդացմանտարունեն, բեր փուլերումմիջավայրի տարբեր պաճանջներ նկատմամբ տի տեղի է ունենում նրանց մասսայական տեղաշարժը (միգրացիան ): Ձկների կյանքը միայն լճով չի սաշմանավակվում. նրանցից շատերը ձվադրման ճամար բարձրանում են գետերի վերին Հոսանքները: Օրինակ, Բալթիկ ծովի ավազանում գտնվող լճերից շատերում ապրում է օձաձուկըչ որը բազմացման ճամար մտնում է Բալթիկ ծով, այնտեղից է արնադարձային լայնուանցնում է Ատլանտյան օվկիանոս, Հասնում ն ետ թյուններ, կենտրոնականԱմերիկա վերադառնում։ Այս կարգի ձջկները կոչվում են անցողիկներ, Տեղաշարժի ժամանակ ձկները Հավաքվում են նկ վտառներ կազմում: Այն ձկները, որոնք շրջապատի պայմանների մեծ փոփվոխությունները Հեշտությամբ տանում են, կոչվում են էվրիքերմ ձկներ. օրինակ՝ շնաձուկը (ոլյոճ) էվրիթերմ է: Այն ձկները, որոնք միայն որոշակի ու

ուս-

պայմաններում կարողեն ապրել,կոչվում

սիգերք:

են

ստենոթերմ. դրանցիցեֆ

|

Ձկնային արդյունավետություն է կոչվում լճի այն ունակությունը, որ յուրաքանչյուր տարի կարող է որոշակի քանակի ձուկ տալ: Արդլունավետությունը կարելի է արտաճայտել նան լճի մակերեսի միավորին ընկնող ձկան քանակով գ|հա։եթե մեկ տարվա ընթացքում լճի մեկ 4եկտարից ստացվող ձկախ ջանակը 30 կգ-ից պակաս է, ապա արդյունավետությունը ցածր է, նթե 30-60 կգ է՝ միջին, իսկ 60 կգ-ից ավելի դեպքում՝բարձր: Տարբեր ձկներ ունեն բազմացման տարբեր արդյունավետություն: Օրինակ, Չուդ լճի սիգը որը բերվել է Սնան, տալիս է 16 Հազարից 82 Հազար ձկնկիք, դետածածանը՝93 Հազարից մինչն 1,2 մլն, Սնանի իշհազ (ձմեռային բախտակը) ն այլն: Զկան որսը խանը տալիս է 15--25 է արդյունավետության վրա. այն պետք է կատարվի մեծապես աղդում ձկան պլանաչավ» որպեսզի

պաշարները չպակասեն:

Սնանա

լճում իշխանը ապրում է իր չորս ռոասսաներով(ձմեռային բախտակ, ամառային բախտակ, գեղարքունի, բոջակ), պատկանում է ռաղմոնազգիներին.այստեղ ապրում են նան բեղլուն ու կողակը: 1920ական թվականներից Լադոգա ն Չուղ լճերից Սնան բերվեց սիդը, որի կլիմալավարժեցվեց ն դարձավ արդյունագործության Հիմնական օբյեկսոը: էճի մակարդակի իջեցումից Ճճետո իշխանի բազմացման պայմանները վատացան, մինչդեռ սիգի ճաջողությամբ զարգանում է: Սիգը ն իշխանը ճակամարտիկներչեն, նրանք տարբեր սննդով են սնվում: Սեվանի ափին դործում են չորս ձկնաբուծարաններ, որտեղ աճեցնում են իշխանի ձկնիկներ ն բաց թողնում լճի մեջ: Չնայած դրան, այնուամենայնիվ իշխանի պաշարներըՍնանում խիստ պակասել են, ն ձկան որսն այնտեղ արգելված է:

Ճճամաշխարճայինփորձը ցույց Զկնաբուծության

է տալիս,

որ

շատ

է ձուկը բուծել ոչ մեծ ջրավազաններում ն դա Ճճաջողությամբ իրականացվում է եվրոպական մի շարք երկրներում: (ճային ձկնորսուձեռնտու

թյան Հիմնական օբյեկտներ են՝ ծածանը, պերկեսը, բրամը, շիղաձուկը։

սիգը, թառափը, կարմրախայտը ն այլն. Ձկնային Հարստությունների Համար մեր երկրում ստեղծվել են սվաճղզանությանու վներականդնման արճեստականձկնաբուժարաններ: լճերում Բոլոր լճերի զարգացման վերջին փուլը ճաճիճն է: ԾՍանծաղ մերձափնյա բուսականությունն աստիճանաբարսեղմում է լիճը, տեղի 1 ունենում լճի բուսածածկմանպրոցես:

Զառիթափ ափերով խոր լճային ավազաններում բուսածածկումն բուսականուակսվում է մակերնույթից։ Ջրի վրա գոլանում է լողացող թյուն, լողացող վրա զիբունը

որն անվանում են ղիբուն:եղել են լճեր, որոնց Հեկտարով: երտարվա ընթացքում աճել է 15--17

գորդ, տաս

բեմն ղզիբունըսուզվում է Հատակ, ն բուսածածկումը նորից է սկսվում, աուզված զիբունները կուտակվելով առաջացնումեն տորֆի շերտ:

/՛

7Ֆ)

»

Բոլորլճերումտեղի

80.

ԼԳԱՅԻՆ ՆՍՏՎԱԾՔՆԵՐ

է ունենում

տղմակալում: նստվածքներիկազ-

մը, կուտակման թափը, Հետագա փոփոխություններիպայմանավորված ձն տվյալ ավազանի ֆիզիկա-աշխարճագրական պայմաններով: (ճային ն նստվածքներըկարող են լինել տեղականծագման՝ ավտոխտոն դրսից

բերվաժ՝ ալլոլխտոն(գետերիկամ քամու միջոցով): Նյութերի նատեցմանարագությունը կախված է մասնիկների չա-

փից, ձնից, խտությունից, չրի Ճատկություններից, շարժման արագությունից: քիմիական կենսաբանականպայմաններից" Ֆրիխտությունըքաղցրաճամլճերում ընդունվում Է 1,0 գ/սմ3,աղթ լճերում այն 1-ից մեծ է, Աղյուսակ 28-ում բերված է տարբեր մեծության մասնիկներինստեցմանարագությունը: ու

Աղյուսակ28

Պինդնյութերինստեցման աբազությունը(:) անշարժջբում ըստ Սթոքսի ՛

զ մմ

Մ

10,0 1,0

նմ

մմ/վոկ

/

1.05 11,8

0,1

7--9

0,01

Հ

0,14

0,0015 0,000014

0,001 0,0001 ճերի

նստելու (սուզվելու) ճամար անձչրաժեշտժամանակթ

վշկ վկ

րոպե

ժամ

վոկ

մոտ

մոտ

ժամ

մուտ

օր

(8 օր)

մՀ:0,001 մմ կաղմում է նստվածքների մինչե օկ-ը, նրանց նստելու Համար բավականաչափժամանակ է Հարկավոր: վերի բերած աղյուսակում նստեցման արագությունը վերաբերում է անշարժ չրում նստող նստվածքներին: Բայց լճերի մեծ մասում ջրի շարժում կա, Հետնաբարնստեցման արագությունը փոքրանում է. ավելին՝

մեծ

մասում

ջրի ուղղաձիգ շարժման դեպքում մանրաճատիկկավը» նույնիսկ տիղմը կարող է բարձրանալ, որպիսի երնույթ նկատվում է նան Սնանում: Հատակային նստվածքներըրբսւտ Ճատիկներիմեծության բաժանվում են

Հետնյալ խմբերի.

կավ-- գՀ-0,001մմ

մմ

տիղմ-մմ փոշի-- 0:01--0,1 մմ ավազ-- 0,1--1,0 ն քռեճ մանրախիճ (Ռքջու)-0,001--0,01

|

1,0--10,0

մմ

կոպիճ խճաքար (ՍԱՇ668ԵՖ) -մմ

10--100

ճալաքար (8217 11)-1000

100--

մմ

բեկորներ »

մմ

ճային նստվածքներըափին մոտ լինում էն խոշորաճատիկ.որքան ենք ափից, այնքան դրանք դառնում էն մանրաչատիկ՝տիղմ կամ կավ ճի Հատակին կուտակվող նստվածքներնունեն ինչպես անծն միմյանց օրգանական, այնպես էլ օրգանական ծագում ն նստում Բնականէ, որ մերձափնյամասերում, որտեղ հոանդ։ունալլեխառնված: կա, ափաքերման նյութերն ունեն անօրգանականծապրոցես բախման Հեռանում

գում, մերձափնյա Ճատվածներում կուտակվող նստվածքներումօրգա--

նական նյութերի բաժինը փոքր է. լճի խորքում ավելի շուտ նստում է օրգանականտիղմը:եթե լճի մեջ թափվում են տղմոտ գետեր, ապա լուրաքանչյուր տարի Հատակին նստող շերտի ճաստությունը բավական` մեծ է լինում։ Օրինակ, Արալյան ծովի մակարդակը ամեն տարի բարձ0,5 է րանում մմ-ով (եթե ճաշվի չառնենք տնտեսական օգտագործման` ճետնանքով լճի մակարդակի իջեցումը): ժննի լճում մեկ տարվա ըն-. թացքում նստած տիղմի շերտը կազմում է 10 մմ: Ուժգին նատվածքադոյացում նկատվում է մի շարք ջրամբարներում. շատերը լիովին տըղմակալել են, Տղմակալման պրոցեսներ են նկատվում Մինգեչաուրի, Ա-ն Ազատի այլ ջրամբարներում: պարանի, կճերիկենտրոնականմասերում նստվածքազոյացումը շատ ավելի` դանդաղ է տեղի ունենում, ուստի սեզոնային նստվածքներիՃաստությունը չնչին է, Բ. Վ. Պերֆիլնը սեզոնային նստվածքներն անվանում է մանրազոնաներ (ւճքօ30էէլ) ն ստեղծեց ճատուկ գործիք՝ստրատոմետր, որի միջոցով լճի «ատակից վերցնում է նստվածքների սլունիկ ն նրանցից անջատումսեզոնային շերտերը: («ՕՊՕԷԼ8) (ճի Հատակին նստած տիղմը ժամանակիընթացքում կերպարանափոխվում է ինչպես մանրօրգանիզմների,այնպես էլ չրի ազդեցությամբ: Բարդ կենսաքիմիական պրոցեսների ճետնանքով անջատվում են գաղեր՝ մեթան, ջրածին, ածխաթյքուդազ: կճերիմեջ ապրող օրգանիզմներիմնացորդները կուտակվելով առա-ջացնում են օրգանական տիղմ, որն անվանում են սապրոպել (նեխվող տիղմ): Սապրոպելկուտակվում է սովորաբար խոր ն չանդիստ լճերում» որտեղ ջրի զանգվածի թույլ շարժում կա: Ջրի արագ շրջանառություն ունեցող ավազաններում սապրոպել դժվար է առաջանում, որովչետնե. է ն օրգանականնյութերը քայքայվում են արագ ու. թրվածինն առատ կատարելապես:Մանծաղ լճերում սապրոպելի փոխարեն առաջանում է. են զանազան քսայուղեր, բենզին, կերոտորֆ: Սապրոպելիցստանում ն սին այլն: են ն Հաճախ պարունախիստ բազմապիսի ճայիննստվածքները են մի շարք լճերում նրսկում արժեքավոր ճանքանյութեր: Տուրգայի տում է հրկաթի 4իդրօքսիդը: Տայգայում չրային լուծույթների ոնակցիան թքու է (ՔԷԼՀ 3չ5--4,5), վերականգնման ռեհակցիայի պայմաններում է, կուտակվում է լճերում, ստեղծերկաթը սեղաշարժվում երկարժեք վում է լճային երկաթի ճանքավայր: լճային նստվածքներիցեն դիատոմիտները,լճային մերգելը ն այլըն: Դիատոմիտեերըգոյանում են Համեմատաբարսառը լճերում՝ դիա24է

16.-740

«ոոմային չրիմուռների խեցիների կուտակումից: Վերին պլիոցենում, երբ Հայաստանիտարածքում առաջացան ճրաբխային արգեՍովետական լափակման լճեր (Սիսիանի, Լենինականյան, Արարատյանն այլն), այդ լճերում կուտակվեցին դիատոմիտներ, որոնք արդյունաբերականնշանակություն ունեն, տիղմը մեծ տարածում ունի նան Սնանում,որը օղաԴիատոմային կաձն շրջապատում են ավազային տիղմն կրաքարային ավազը, մերձափնյա խոշորաճատիկ ավազն կոպիճը։ Սնանի «ատակին, մերձավփնյա մասերում մեծ տարածում ունեն կարբոնատայինգոյացությունները. են սրանք ցեմենտացնում նստվածքները: Ջրից ազատված մասերում ն ճեռվից է ձնով, կարբոնատը արտաճայտված կրի կեղնի կալցիումի է լճի նախկին մակարդակը: Սնանի Հատակին կարբուպարզ նկատելի նատագոյացումը սերտորեն կապվում է մանրօրգանիզմներիկենսադործունեության 4ետ: լճային նատվածքներից են աղերը, որոնց մասին արդեն նշվել է: Ամենից մեծ նշանակություն ունեն կերակրի աղը՝ճալիտը-- ԽԸՆ միրաբիլիտը՝ ԱՅշՏՕչ:10Է1չՕ, սոդան՝ ԱոչԸՕ4:10Է1չ0,ԱՅՒԷԼՇՕ»-ը, գիպսը՝ ԸՅՏՕ.:2ՒԷԼՕ: լճային նատվածքներնունեն որոշակի զոնայական տարածում: Վ. Վ. Ալաբիշեը ինչպես քաղցրաճամ, այնպես էլ միներալային լճերը դասակարգում է հրեք ճիմնական զոնայի մեջ. 1. Արնհադարձային ն մերձարնադարձայինքաղցրածամ լճերի զոու

ու

Ֆա: 2.

ն լճերի միներալային Չորայինշրջաններիաղիացած

զոնա:

Տունդրայի ն անտառային զոնաների քաղցրաճամ լճեր, Քանչյուր զոնային Հատուկ են որոշակի նստվածքներ: 3.

Ցուրա

(

(0

-

81.

ԼՀԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

1ճնրը մարդու գործնական կյանքում ունեն շատ մեծ նշանակություն, Բարձրլեռնայինլճերը պարունակում են պոտենցիալ էներգիայի պաշարներ, այդ էներգիան օգտագործվում է էլեկտրականէներգիա նալու ճամար: Դրա տիպիկ օրինակը Սնանն է: Սկսած Սնանա լճից մինչե Արաքսինխառնվելը Հրազդան գետի անկումը 1000 մ է, գնտի վրա ստեղծվել է Սնան--Հրազդան կասկադը վեց էլեկտրակայաններով(մեվանի, Աթարբեկյանի,Գյումուշի, Արզնու, Քանաքեռի,երնանի): Լճերը գետերիընթացքում ճոսքի բնական կարգավորիչներ են: 0րիամիսնենակ, Բայկալ լճից դուրս եկող Անգարա գետը տարվա բոլոր ստա-

րին ունի գրեթե նույն ծախսը:Որքանլճի ծավալը մեծ լինի, այնքան կարգավորիչ ֆունկցիան ավելի արդյունավետ կլինի: Այդպիսի կարգա-

վորիչներ են ՎիկտորիանԱֆրիկայում,Մեծ լճերը ԱՄԵ-ում ն այլն: կճերի դերը մեծ է ոռոգման ասպարեղում։ Այստեղ պետք է բերել էլի Սնանի օրինակը, որի ջրերով Արարատյանդաշտում ոռոգում են 100 «Հազարճեկտարանչրդի շուրջ տարածություններ: Խոշոր լճերն օգտագործվում են նան տրանսպորտային նպաւտակներով։ ԱՄՆ-ի Մեծ լճերը, Բայկալը, Վիկտորիանն այլ լճեր աշխուժ ունեն: երթնեկություն 1ճերըկարնորձկնորսարաններեն. շատ լճերի վրա օրինակելի ձըկնային տնտեսություններ են ստեղծվել, ձուկը բուծում են ձկնաբուծարաններում, ինչպես, օրինակ, Սնանում։ 1ճերը, ինչպես նշվել է, տալիտ ն այլն, աղեր, դիատոմիտներ, որպիսիք լայնորն սապրոպել տագործվում են ժողովրդական մեջ: տնտեսության

են

օդգ-

լճերը իրենց շրջառղատի վրա զգալիազդեցություն են գործում են աովորաբարմեղմացնում կլիման. Ամռանը Արեգակի էներգիան կուտակվում է լճի մեջ, որը ձմեռային, ամիսներին Ճաղորդվում է շրջապատին: է ճանԼիճն այնպիսի, շատ ձեռնտու օբյեկտ է, որի ն են դըստի օջախներ կառուցել շատ լճեր կան, որոնք դարձել Համաշխարճային նշանակության ռեկրեացիոնօջախներ: Ի վերջո նշենք նան լճերի նշանակությունը ջրամատակարարման լճերի վճիտ ջուրը օգտագործվում է քատեսակետից: Բարձրլեռնային ու ղաքների բնակավայրերի ջրամատակարարման4ճամար:չարթավայկարնոր րային երկրներում էլ որոշ լճեր դարձել են ջրամատակարարման օբյեկտներ: Մեծ

ն

չրի

րային

շառ.

82.

ափեիին

ՋՐԱՄԲԱՐՆԵՐ

են կոչվում գետերիվրա արճեստսոկանորենստեղծֆԶրամբարներ ված ջրավազանները: Դրանք ստեղծվում են ամբարտակների կառուցամբարտակից ներքն ն ամբարտակից վերեն մամբ: Ջրի մակարդակը

ջրամբարներ, որոնց մակարդակը խիստ տարբերվում է: կանա̀յնպիսի տասնյակ ճարյուր մետր: Շաթ գետի մակարդակիցբարձր է մբ-քանի են ամբարտակներիմեջ տեղավորված էլեկտրակայաններ: Ջրամբարներիդանդաղ շրջանառություն կատարող ջրավազաններ են լճերին։ Ջրամբարներըսովորաբար ամբանման են ն շատ բանով րում են ջրառատ ժամանակաշրջանիջրերը սակավաջուր ժամանակաու

շրջանում օգտագործելուՀամար: Այդպիսի խոշոր չրամբարներ են՝ Ռիբինսկի, Վոլգոգրադի, կույբիշնի, Ցիմլյանսկի,Մինգեչաուրին այլ չրամբարներ: Ջրամբարներկառուցվում են էներգետիկ, ոռոգչական, չրամատավարարման, ձկնաբուծական ն այլ նպատակներով, որոնցից յուրաքանՀյուրն ունի իր ուրույն Հատկանիշները:Սովետականծչայաստանում ըսստեղծվածջրամբարներըամբարում են գետերի գարնանային Հալոցքամին ջրերը, որոնք Հետազղայում օգտագործվում են ոռոգման նպատակով: Դրանցիցեն՝ Արփիի, Ախուրյանի,Ապարանի,Ազատին այլն, Սրանցից Ախուրյանիննէ՝ 525 մլն մ3 ծավալով, որի չրերն օգտաամենախոշորը են գործվելու ԹուրքիայիՀետ Համատեղ: ՀՍՍՀ-ում կան նան էներգետիկ նպատակներովկառուցված չջրամբարներ՝ ԱղԹոլորսի,Սպանդարյանի, ն Քյուրակի այլն: գամբարների բնորոշ առանձնաչատկություններիցմեկը մակարդակի տատանումներն են, Ջրառատ ժամանակաշրջանում (Հայկական բարձրության վրա է, ՍՍՀ-ում՝գարնանը)մակարդակը է, սակավաջուր ժամանակաշրջանում մակարջրի ծավալը ամենամեծն դակը իջնում է նվազագույնի, ն ջրի գրեթե ամբողջ ծավալը բաց է թողնըվում. 0րինակ՝ Ապարանիչրամբարի առավելագույնծավալը 90 մլն մ3 է, ամռան վերջին՝ 10 մլն մ3: Ուրեմն չրամբարներումկարելի է առանձնացնել օգտակար ծավալը ն մեռյալ ծավալը: կան շատ ջրամբարներ, Դրանքէներորոնց օգտակարն մեռյալ ծավալներըքիչ են տարբերվում: են. է գետիկ ն ձկնաբուծականջչրամբարներն ջրամբարներն ունեն ջրային, չերմային ուրույն վարք, ափամերձ ափաքերում (աբրազիա), ձնավորվում է մասերում տեղի է ունենում ալիքավորումը նույնն է, ինչ Ջրամբարների պլատֆորմ: ափաքերման շատ բնորոշ են երկար ալիքները, որոնք որ լճերինը: րամբարներին առաջանումեն օրվա մեջ ջրաէլեկտրակայանիանճչավասարաշխատանՔի Հետնանքով։ Այդ ալիքներնընդգրկում են ջրավազանի ամբողջ ծա-

պոավելագույն

վալը:

Ոչ

ջրամբարներում ժամանակի ընթացքում չրի աղիությունը է. այդպիսի ջրամբարներշատ կան ՍեվերսկիԴոնեցկիավաէ զգացվում ջուրն ամբողչջությամբ զանում. Հաճախ անձճրաժեշտություն դատարկելն ջրամբարը նորից լցնել: Մակարդակիմեծ տատանումներ ոմեցող լճերում ձկնաբուծության մենծ

մեծանում

Մեռյալ ծավալը ընդՀանուրՓավալի այն բարում ն չի օգտագործվում:

շշ"

մասն

է,

որը

մչտական մնում

է

չրամ-

ճամար պայմանները նպաստավորլինել չեն կարող:Ջվադրավայրերը Ճաճախ բացվում են, ԶկնաբուծությանՀամար պետք են այնպիսիջրամ"Բարներ, որոնց մակարդակըտատանումներ չի տալիս: կառուցումը գետերի վրա մեծ խոչընդոտ է ձկների Ամբարտակների տեղաշարժի ճամար: Օրինակ, Վոլգան այժմ մի շարք ամբարտակներով է ձկների տեղաշարժը: Որպեսզիձկները ճնարավորություն վաոչընդուռում ունենան ն գետով վեր բարձրանալ իջնել, ստեղծվել են Հատուկ շլլուղներ ու վերելակներ: էվոլուցիայի մեջ կարնոր պրոցես է նրանց տղմաՖրամբարների .կալումը, որի մասին արդեն նշվել է, Բացի ջրատնտեսական նպատակներից ջրամբարները օգտագործում են նան որպես ռեկրեացիոն (ճանպըրստիկազմակերպման) օբյեկտներ, Շատ ջրամբարների ափերին ըսստեղծվում են տուրիստական Հանգրվաններ, պիոներականճամբարներ, Հանգստյան տներ ն այլն, )

Վ-

88.

ԼՃԵՐԻ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՈՒՄԸ

1ճերը ցամաքների վրա անճավասարեն բաշխված: Դրանց գումաջրային մակերեսը կազմում է 2,2:106 կմշ: Կան երկրներ մայրցամաքներ, որոնք շատ քիչ լճեր ունեն, ինչպես, օրինակ, Ավստրալիան,Հատավային Ամերիկան, Կան էլ երկրներ, որտեղ լճերի առատություն է՝ Հյուսիսային եվրոպան,ՀյուսիսայինԿանադան:|ճերի առատության մա.աին գաղավար տալիս է լճայնության գործակիցը(Ճ). ու

Բ-Ի.

Տ

44,

Բ-ը լճերի գումարային մակերեսն է, Տ-ի՝ տվլալ երկրի բնդՀատրտեղ Նուր մակերեսը: Լճերի աշխարձագրականտարածումը ենթաբկվում է ճամաշխարճային ղոնայականության օրենքին, 1. Տունդրայի զոնայի լճեր. սրանք տարածված ծն եվրասիայիե կանադայի ճյլուսիսային մասերում. Ամենուրեք խոնավացման գործաբազմամյա սառածություն Վիցը 10-ից մեծ է, տարածքի մեծ մասում 5--10 է, 00, մեծ մասամբ մանր, կա, Փուրը քաղցրաճամ լճայնությունը՝ չ խորը, գիստրոֆ լճեր են, շատերը ձմռանը սառչում ծն մինչն ճատակ: (ճերի թիվը ճարյուր Հազարներիէ ճասնումմ 2. Անտառային զոնայի լնճեո.սրանց տարածման շրջաններում խոգործակիցը 1-ից բարձր է, լճերը մեծ մասամբ ունեն սառՖԽավացման

ցադաշտային ծագում, գտնվում են կամ սառցաքերման(էկզարացիոն) գողերում, կամ մորենային կուտակումների վրա: Հչոսուն, օլիգոտրոֆ, մասամբ եվտրոֆ լճերը պարունակում են քաղցրաճամ ջուր, որոշ լճերում ջրի ռեակցիանթթու է: Ջոնայում գտնվում են նան մեծ լճեր՝ 0նեգա, Լադոգա, Բայկալ,

Ամերիկայի Մեծ լճերը, Վիննիպեգ, Ատաբասկա, Վեներն,Վետերն, Մեծ արջի: Ստրուկների,

Անտառային զոնայում լճայնությունը խիստ է տարբեր է. օրինակ, կարելիայում կամ Ֆինլանդիայումայն Հասնում 12--14 0-ի, իսկ խառն անտառների ենթազոնայում՝1 գ0-ից էլ պաանտառային զոնայում լճեր Հազվադեպ են Խաս. Արնմտյան եվրոպայի

Ճանդիպում: 3.

|

զոնայի լներ. սրանք տարածվում Տափաստանային

անբավարար խոնավացման գոտում. խոնավացման գործակիցը 1-ից պակամ ն Թե՛ աղիացած, նույնիսկ միներաէ. Հանդիպում են թե՛ քաղցրաճամ լացված լճեր: Ասիականմասում Հաշվվում է 38 Հազար լիճ. լճայնությունը 2,4 00 է, ամենամեծը ցանիլիճն է, այլ լճերից հն՝ կուլունդինյան, Ուբինյան, Խանկա, Արեմտվան ծվրոպայում՝Քալատոն: ՔաղցրաՀամ ն աղիացածլճերը մեծ մասամբ եվտրոֆ են: 4. Անապատային լներ, սրանք տարածված են թե՛ բարեխառն, թե՛ ն մերձարնադարձային թե՛ արկադարձայինգոտիներում: Խոնավացմած դորժակիցը 0,3-ից փոքր է, լճերը մեծ մասամբ աղի են կամ միներալացված, շատերի ճատակինինքնանիստ աղ է առաջանում: անապատայինլճերից են՝ Բալխաշ,Թենգիզ, ԼոբԲարեխառն գոտու նոր, ելտոն, Բասկունչակ։ Մերձարնադարձայինգոտու լճերից են՝ Մեռծով, Վանա, Սնան, կապուտան (Ուրմիա), հսիկ-նուլ, Մեծ աղի յալ (ԱՄՆ):Սրանցմեծ մասը անճոս է, միակ քաղցրաճամլիճը Սնանն է: Արնադարձայինգոտում խոնավացման գործակիցը 0,1-ից ցածր է, Չադ լճերը աղի ն միներալացվածհն՝ էյր, էւտոշա,Թորրենս, 5. Հասաբակածային լներ. խոնավացման գործակիցը 1-ից մեծ է, լճերը քաղցրաչամ են։ Այստեղ առանձնացվում է լճերի Մեծաֆրիկական տիպը՝ տեղավորված ոիֆտային իջվածքներում՝ նյասսա, Տանգանիկա, կիվու, Էդվարդի, Ալբերտի, Վիկտորիա, Ռուդոլֆի: Մեծ մասամբ քաղցեն

միներալային: տարածքի լճայնությունը կազմում է 2,2 Չը. լճերի 87 -ից փոքը մակերես ունի: կմշԼճերը ջրաբանականայն օբյեկտներից են, որոնք լայնորեն օգտագործվում են ժողովրդական տնտեսությանմեջ ն այդ ընթացքում կրում է: Անցած են մարդու ազդեցությունը, Դրա ցայտուն օրինակը Սնանն

րաճամ են, միայն Ռուդոլֆի լիճն է ՍՍՀՄ

անճու

ն

Ֆ-ք

տասնամյակներիընթացքում լճի չրի տնտեսական օգտագործման ճետնանքով նրա մակարդակնիջավ 18 մ, լճի բնության Հավասարակշիռ վիճակը խախտվեց, Ափամերձմասերում գետերի խորքային էրոզիան ուժեղացավ, գրեթե բոլոր կամուրջներըքանդվեցին, ստիպված կառուպեցին նորերը: Ֆրի ղանդվածի պակասեցման Հետնանքով ջերմային ամեն տարի լիճը սառցակալում է. սզաշարներընս նվազեցին, էլ իր «Հերթինկաշկանդում է գազափոխանակմանը(Հատկապեսձմռանը), Ֆրի զանգվածում նկատվում է թթվածնի սով, որը մեծապես ազդում է կենսական պրոցեսներիվրա: Մեծ Սնանի ճատակն այժմ լուսավորվում է, զարգանում են կապտականաչջրիմուռներ, լիճը «ծաղկում է», որը խիստ անցանկալի երնույթ է: կապտականաչչջրիմուռների մեռած օրդանիզմները կուտակվում են լճի Հատակին, սրանց քայքայման պրոՏՋեսումթթվածին է ծախսվում: (ճափնյաշատ բնակավայրերի, արդյունաբերական ձեռնարկությունեն ճաճախ մուտք դործում լճի մեջ ների կեղտաջրերըառանց մաքրվելու խախտում լճի անաղարտությունը:Շատ լճերի ջուրը, ինչպես նշվել է, շդտադործվում է ջրամատակարարմանճամար, ուստի դրանց անաղարստության պաճպանությունըմարդու ճամար կենսական է դառնում:

որս

ու

սա

ու

ԱՄՆ-ի Մեծ լճերն այնպես են աղտուտվածարդյունաբերականթա«իոններով, որ ձկնային Հարստություններնաստիճանաբարվերանում են: Շվելցարիայի մի շարք լճեր, որ առաջ ոնկրեացիոն ճանաչված շրջաններ էին, այժմ դադարել են այդպիսին լինելուց: կարելի է բերել բազմաթիվ այլ օրինակներ, սակայն Հարցը պարզ է: |ճերի անաղարտության սվաճպանումըլճաշատ երկրների Համար դարձել է պրոբլեմային, միջոցներ են մշակվում կեղտաջրերըմաքրելու ուղղությամբ: Սնանի կորցրած Հավասարակշոությունը վերականգնելու նպատակով լուրջ միջոցառումներ են մշակվում. այս դործում մեծ ավանդ է Ֆերդնում «Սնան» ազդային պարկի կոլեկտիվը:

ԳԼՈՒԽ

ՑՈԹԵՐՈՐԴ

ՃԱՀԻՃՆԵՐ

ՁՃաչիճներըերկրի մակերնույթի խոնավացման ավելցուկ ունեցող են, որոնք ծածկված են տորֆի շերտով:Այն ՀատվածնեՃՀատվածներն

որոնք ունեն չավելլալ խոնավություն, բայց տորֆի շերտով ծածկ-ված չեն, կոչվում էն ճաշճացած դգետնաճողեր:

րը,

լ

-

Վ

84.

ՃԱՀԻՃՆԵՐԻ

ԱՌԱՋԱՑՈՒՄՆ

ՈՒ

ՏԱՐԱԾՈՒՄԸ

ԴաՀչիճներնառաջանում են երկու ճանապարճով՝լճերի ճաշճացմամբ կամ ցամաքի ճաշճճացմամբ:«ճեր» գլխում մենք տեսանք, որ ճաձճիճըլճի էվոլուցիոն զարգացման վերջին փուլն է: Բոլոր լճավազանները տղմակալում են, ի վերջո դառնում են ճաճիճ,որից Հետո չորանում

են:

Ցամաքիճաճճացումը այն ժամանակ է կատարվում, երբ տվյալ տարածքում չրի մուտքի ն ելքի Հաշվեկշիոր դրական է ջրի ավելցուկ է ստացվում, Այդ կարող է լինել ստորերկրյա ջրերի ելքի կամ մթնոլորտային տեղումներիկուտակման միջոցով: Գետնաչողերի խոնավությամբ են Հագենալու դեպքում ստեղծվում անօղակյաց (անանհրոբ)պայմաններ: ն թթվածնի բացակայության պատճառով օրգանական նյութերի քայքայումը շատ դանդաղ է ընքանում, ուստի վերջինս կուտակվում է տորֆի ձնով: Շատ դեպքերում ճաշճացումն սկսվում է անտառաչատումից, վերանում է, գետնահրբ գոլորշացումը բույսերից (տրանսպիրացիան) -

ու

ջրերը բարձրանում են վերն, նպաստում ճաճճացմանը: Ճաճիճներ առաջանում են նան գետերի ողողատներում, մարգագետինների տեղում, երբ բուսականությունն առաջացնում է չոծ ծածկոց, ճիմ, թթվածնի մուտքը դժվարանում է, մարգագետնայինբույսերը: ոչնչանում են, նրանց տեղը բոնում են ավելի քիչ պա"անջկոտբոշխերն: ու մամուռները. սկսվում է տորֆագոլացմանպրոցեսը: Տորֆագոյլուցումըարդյունք է այն բանի, որ նորաստեղծ օրգանական նյութը մեռնելուց Հետո չի կարող լրիվ քայքայվել: Տեղ-տեղ անմետրից անցտառային զոնայում տորֆի շերտի Հաստությունը 8--9 նում է: Արնադարձայիներկրներում տորֆի կուտակում չկա այն պատճառով, որ օրգանական նյութերը մինչն վերջ արադությամբ քայքայվում են մանրօրգանիզմների կողմից: Ուրեմն տորֆագոյացումբ պա-

Հանջում է որոշակի ջրաջերմայինպայմաններ: Ըստ սնման ռելիեֆի պայմանների, աղբյուրների, տեղադրման բաժանվում են երեք ճՃաշիճները բուսական ծածկույթի կազմի բոլոր տիպի՝ ցածրադիր (եվտրոֆ), բարձրադիր (օլիգոտրոֆ) ն անցողիկ (մեու

զոտրոֆ):

ճաշիճները տեղադրված են Ցածբադիր

ռելիեֆի ցածրադիր, գոգաավոր մասերում, որտեղ բույսերին անչրաժեչշտմիներալային սնունդն

է, Այս տիպի քաճիճներիմակերնույթը Հարք է կամ նույնիսկ գոավոր: Առատ սննդի շնորՀիվ ճաճիճը եվտրոֆ բնույթի է, աճում են սընընդի նկատմամբ պաճանջկուտբույսեր` ծառաբույսերից սն լաստենի, կեչի, ճիպումնային կանաչ ջրիմուռներ, բոշխեր, ձիաձետ, եղեգն ն այլն: Ճաճիճները տարածվում են ավելի խոնավ երկրներում, ՔԲարձբադիբ սընուելիեֆիբարձրադիրմասերում, նույնիսկ ջրաբաժաններում: Սրանք վում են մթնոլորտային ջրերով, բույսերի արմատները կտրված են գետճաճողից ն գտնվում են տորֆի շերտի մեջ, որտեղ միներալային սնունդը ծալրաճեղ քիչ է, այդ պատճառով էլ ճաշճճային բուսականությունը օլիեն՝ գոտրոֆ բնույթունի. աճում սֆագնումային չրիմուռներ,թփուտներ, Հավամրգի, ճաչճախնկենի, ճաճճաբույս, լոռամրգի, կիզախուտ ն այլն: կամ մեզոտրոֆ ճաճիճները միջին դիրք են գրավում առաԱնցողիկ ջին երկուսի միջն: Զնաբանականտեսակետից բարձրադիր ճա4ճիճներիմակերնույթին կարելի է առանձնացնելկենտրոնականքիչ թե շատ բարձրացված «պլասռոնա, եզրային լանջը, որ եզերում է օպլատոն» ն թաց եզրը՝ լագըչ, փով երբեմն դետակ է ճոսում: մակերնույթին կարելի է նշմարել ոնհլիեֆիմանրըձներ՝ Ճածիճների բարձրադիր, չոր մասեր ու թացույլթներ (ԿՎՕՎՇՔԱԵԼ):Այս ձենծրի ջացումը կապված է բուսական օրգանիզմների աճի ինտենսիվության Հեւո։ եթե միներալային սնունդը բավարար է, ապա բուսական օրգաՖիղզմներըբավարար աճ ունեն ն սֆագնումային մամուռները իրար վրա .դարսվելով Հաստացնում են տորֆի շերտը, առաջանում են ոհլինֆի դրական ձնեեր։ Շատ ճատվածներում բուլսերի արմատները կտրված են դգետնաՀողից,ն միներալային սնունդը բավարար չէ բույսերի աճին. այդ մասերում տորֆի կուտակումը շատ դանդաղ է ընթանում, ն առաչաՖում են ռնլինֆի բացասականձներ՝թացույթներ: Ըստ Ն. Յա. կացի (1941) ճաշճճային տարածություններն աշխարճում կազմում են մոտ 350 մլն Հեկտար:։ Դրանցիցտորֆային ճաճիճներինը 175 մլն Հեկտար է, որից Ասիային բաժին է ընկնում ավելի քան տատ

ո-

առա-

մլն Հեկտար, եվրոպային՝60 մլե, Հյուսիսային Ամերիկային՝17 մլն են: ԱյսՀեկտար։ ՏորֆավայրերիՀիմնական զանգվածներըՍՍՀՄ-ում սոնղ է տորֆի Համաշխարճայինպաշարների 3|-ը: ՍՍՀՄ-ի եվրոպականմասի ճաճիճներում տորֆի պաշարները կազմում են 50 միլիարդ տոննա պայմանական վառելանյութ: ՃաՀչիճների տնդչանուր տարածությունը ՍՍՀՄ-ում կազմում է 210 մլն ճա: ՌաՀիճները ամենից շատ տարածված են տունդրայի զոնայում, տայդգայում:`

Տունդրայիտարածքում ճաշճացումը երբեմն Հասնում է 50 05-ի, թույլ տորֆակալած է: Անտառատունդրայում (ՀատկապեսՍիբիրում) տիրա-

պետում են Հարթ թմբային ն խոշոր թմբային ճաշիճները, որտեղ բազմամյա սառցույթ կաւ Անտառատունդրայից Հարավ տարածվում են ուռուցիկ օլիգոտրոֆ է ճա4իճները. այստեղ տորֆի կուտակման Հիմնական արհալը։ Սրանք Անտառատափաստանից դետարածվումեն մինչն անտառատափաստան: պի Հարավտարածվում են ցածրադիրճաճիճները,որոնք մեծ տարածություն չեն դրավում: տարածվում են նան բարձրադիրդոտիականությանմեջ, Ճաչիճները նույնիսկ բարձր լեռներում. չայկական ՍՍՀ-ում տորֆային ճաչշիճնեթ կան Վարդենիսի,Ամասիայի,կալինինոլիվարչական շրջաններում: չ

՛

ի

(227

(56.

85.

ՃԱՀԻՃՆԵՐԻ ՋՐԱՑԻՆ ՎԱՐՔԸ

(ՌԵԺԻՄԸ)

ԻԵ.

,

ԴաՀիճներիչրային վարքում մասնակցում են մուտքի Հետնյալ աղբյուրները՝ մթնոլորտայինտեղումները,Հոսող ջրերը, գոլորշիներիխտացումից ստացված ջուրը ն ստորերկրյա ջրերը: ելքի բաղադրիչներնեն՝ գոլորշացումը, մակերնութայինՀոսքը ն ծծանցումը(ֆիլտրացիա): Ելքի մեջ Հիմնականը գոլորշացումն է, որը երբեմն կազմում է ելքի 75--80 0-ը, Հարավիցդեպի Հյուսիս չերմության նվազմանը զուղընթաց գոլորշացման քանակը պակասումէ: Դաճճայինզանգվածներումջրի պարունակությունըընդՀանուրզանդվածի 82--827 (յ-ն է կազմում. Այդ ջրի մեծ մասը կապված վիճակում է, գտնվում է բույսերի բջիջներումկամ մազական անցքերում:րի շարժումն այստեղ «Հիմնականումծծանցման միջոցով է կատարվում, ընդ մ խորության տակ ծծանցման զործակիցը փոքրանում է որում 1--1,2 Հազարավորանդամ, ն նականորենչրամերժ:

որոշ

խորության տակ տորֆը դառնում է գործ-

մ Մինչն 0,8--1,0 տորֆի խոնավությունը փութոխախորությունը ն կան է կապված է գետնաՀողիխոնավության Հետ: Այս շերտը կոչվուժ է ակտիվ կամ գործունյա չերտ. Ավելի խորը Հագեցման կամ իներ» շերտն է, որտեղ անօդակյաց պայմաններ են: Գործունյաշերտում ներժծանցմանուժգնությանշնորձչիվմթնոլորտայինչրերն անմիջապեսքամվում են ու Հասնում գետնաջրին,ապա Հոսում թեքության ուղղությամբ: ուղղությամբ քամվելու արագությունըբավական մեծ է` Հորիզոնական մ3: Անձրնից Հետո 1 Հեկտարիցմինչն 150 ուռուցիկ ճաշճի եզրայիթ են մասերում մանր գեւտակներ գոյանում, տեղ-տեղ՝մանը լճակներ:

Գետնաջրերի Ճայելինճաճիճներում կրկնում է մակերնույթի ձեր: Ջրի մակարդակըտարվա ընթացքում երկու առավելագույն ն երկու նվագագույն մակերնույթներ ունի: Առաջին առավելագույնը գարնանային ձնչճալքիժամանակ է, երկրորդը՝ աշնանը: Ամռանը մակարդակն իջնում ձ. այդ սեզոնում դգոլորշացումն ուժեղ է, ձմռանը նույնպես սնման դա-

դարհցման պատճառովմակարդակնիջնում է: գետերի սնման վատ կարգավորիչներեն: Ճաչիճներից 2ՃաՀիճները «սկսվող գետերում ծախսի մեծ տատանումներ են նկատվում: Գետերը անվում են այն չրերից, որոնք գտնվում են գործունյա շերտում, իսկ դըանք շատ քիչ են շատ շուտ սպառվում են: Ճաճիճներին ջերմություն տվող Հիմնական աղբյուրի Արեգակն է: 10--20 Տորֆային ճաշիճների վրա ընկած ճառագայթների (0-ը անդրադառնում է, իսկ 80--90 60-ը տաքացնում է այն. միննույն ժամանակ ինքը՝ ճաճիճը, արձակում է ինֆրակարմիրճառագայթներ: Պետքէ նշել, տր տորֆային ճաճիճներում ջերմաստիճանային մեծ տատանումներ են Դա նկատվում: բացատրվում է նրանով, որ տորֆը վատ չերմաճաղորդականություն ունի՝ ցերեկը Արեգակիցստացված չերմությունը խորը շերտերին չի Հաղորդվում, մնում է մակերնույթին ու բարձրացնում է ջերմաստիճանը, իսկ գիշերը այն արադ ճառադայթարձակում է, խորՔից ջերմությունը չի կարող Ճաղորդվել մակերնույթին, ուստի մակերնութային չերտն արագ պաղում է. Տորֆային ճաշիճներում նույնիսկ ամտանը կարող է ցրտաճարություն լինել Այստեղ ջերմաստիճանային տատանումների մեծությունը կարող է Ճասնել 70--ի (նվազադույնը՝ --105, առավելագույնը՝60"): Տորֆի շերտում ջերմաստիճանայինօրական տա30--50 սմ-ի տակ արդեն մարում են: Զմոանը տորֆի շերԿտանումները ու

շերտի Հաստությունն ավելի փոքր է, քան միներալային Կետնաճողերում: տում

սառած

ՃաՀիճները Հսկայական ազդեցություն են թողնում շրջապատի վրա: Ճաճշճայինբուսականությունը մեծ քանակի ջուր է դգոլորշացնում, որի Վրա ծախսվում է վիթխարի քանակի թաքնված ջերմություն: Հեւտնաբար ամռանն այստեղ ավելի սառն է լինում, քան շրջապատիչոր մասերում:

լինելով Բայց ուռուցիկ ճաճիճներում Հաճախ Հակառակն է նկատվում՝ ջերմամեկուսիչ, Արեգակիցստացած ջերմային էներգիան խորը թափանՓել չի կարող ն այն ամբողջությամբ տաքացնում է օդրո

մնում

է ճաճճի

մակերնույթին,

ճաշճացած գետնաճաշիճներում Տաք երկրներում, ցածրադիր գազերը վատառողջ առաջացած Հողերում օրգանիզմների քայքայումից ու

ջել

կլիմայական պայմաններ են ստեղծում, այստեղ զարգանում են միջատներ, Հատկապեսմոծակներ: Ճաշճային լանդշաֆտը մարդու կողմից թույլ է օգտագործվում: Այդ լանդշաֆատներից մարդը տորֆ է ստանում: Սակայնճաչճի տված վնասն ավելի շատ է, քան օգուտը, ուստի ամենուր ձգտում են ճաճիճները չորացնել, վերածել մարգագետինների կամ վարելաՀողերի: Ճաճիճների" չորացման ճիմնական միջոցը գետնաչջրիմակարդակիիջեցումն է՝ խոլ" ցամաքուրդման (դրենաժի)միջոցով: Ճաշիճների չորացման աշխատանքներկատարվում են Հատկապետ ցածրադիր ճաչիճներում, որտեղ միներալային գեւտնաչճող(գրունտ) կատ Քարձրադիրճաչիճներում տորֆի Հաստ շերտ է, որը որպես վարհլաճոդ օդտագործելՀնարավոր չէ: Տայգայիզոնայի ճաճիճներում միջավայրի ռեակցիան թթու է, որը մեծ խոչընդոտ է կուլտուրական բույսերի մշակման ճամար ն պաճանջչվում են Հողաբարելավման (մելիորացիայի) խոշոր աշխատանքներ:Թրքվայնության չեզոքացման ճամար օգտագործում են կիր, կատարվում է չողերի կրայնացում, կիրն օգտագործվում է որպես պարարտանյութ: ) ՃաՀճիճներիՀողաբարելավումը մեր երկրում շատ մեծ մասշտաբներ է ընդունել Հատկապես Մերձբալթյան ճանրապետություններում,

Բելոռուսիայում,Ուկրաինայում(գլխավորապես Պոլեսիելում), Մեշչո-

( րայում, ԱրեմտյանՍիբիրում, Կոլխիդայումն այլն: 4եԶաճճայինլանդշաֆտը մի ամբողջականՃճամալիրէ. չորացման տնանքով այն արմատապեսփոխվում |՝ բուսական ու կենդանականաշ-խարձճնայստեղ ոչնչանում է, ստեղծվում է նոր՝ վերափոխված լանդշաֆտ: Բնության պաշպանության դիրքերից ելնելով, Հաճախ ճաշճային լանդշաֆտների Հճավասարակշոություեըպաշտպանելունպատակով դիմում են Հատուկ միջոցառումների՝ որոշ Հատվածներում ճաճիճները պաճպանվում հն, ստեղծվում են պետական արգելանոցներ արգելավայրեր. անչրաժեշտ է ճաչիճների բուսական ու կենդանականաշխար5ը ինչ-որ ձնով պաճպանել գոնե փոքը տարածությանվրա: ՃաՀիճներիարգասիքներիցՀիմնականը տորֆն է։ Այն կիսափտած բուսական զանգված է, որը տեղական վառելանյութ է, միննույն ժաեն քսայուղեր հ մանակ գործարանային մշակմամբ նրանից ստանում այլ արժեքավոր նյութեր, դեղամիջոցներ: երկար ժամանակ կուշատ տակվելու դեպքում տորֆը քարանում է, դառնում քարածուխ: Պալեոզոյի դարաշրջանիվերջում (կարբոնի ժամանակաշրջան)նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվել տորֆազգոյացմանՀամար ն այլն ժամանակվա տորֆը այժմ Հանդես է գալիս ամենալավագույն քարածխի՝անտրացիու

տի ձնով: ժամանակի ընթացքում տորֆի կերպարանափոխումը կատարվում է այն ուղղությամբ, որ բույսի մեջ պարունակվող թթվածինն ու.

են, իսկ ածխածնի տոկոսը բարձջրածինը աստիճանաբարճեռանում րանում է: Տորֆի զարգացման վերջին փովը գրաֆիտն է. այստեղ արդեն բոլոր բաղադրիչները Հեռացել են, տեղում մնացել է մաքուր ածխածինը։ Այն երկրներում, որտեղ գրաֆիտի ճանքեր կան (դրանք առաջացել են ստորին ու միջին պալեոզոյում), պետք է ենթադրել, որ մի ժամանակ եղել են ածխաճանքեր: Տորֆիմեջ ջրի պարունակությունը մեծ է. թաց տորֆում մինչն 95 մեւ. Տորֆի մեժ մաղզականության շչնորչիվ ջրակլանողականությունը ժանում է: Տեսակարար է, իսկ ծավալային կշիոլ՝ 0,2--. կշիոռր1,3--1,6 1,0, ուստի չոր տորֆի կտորները մնում են ջրի մակերնույթին։ ուս-Տորֆի ջերմաճաղորդականությունըփոքր է՝ 0,00022--0,0011, տի չոր տորֆն օգտագործում են որպես ջերմամեկուսիչ:

Տորֆի կալորիականությունըցածր է, նման է աթարի կալորիակա-: նությանը՝ 2000--4200 կկալ/կզ:Փոքր կալորիականության փոքր ծաէ որպես տեղականվավալային կշռի պատճառով այն օդգտաղգործվում են ռելանյութ: Տորֆով աշխատում նույնիսկ էլեկտրակայաններ: Տորֆի արտադրանքով ՍՍՀՄ-ն աշխարճում առաջին տեղն է զբաղեցնում: Մէր: երկրում կան մի քանի դգիտաճետազոտական 4իմնարկներ, որոնք ղբաղ-ու

վում

են

տորֆի ուսումնասիրմամբ:

ԳԼՈՒԽ

:

9 /՛չ)

ՀՈՏ,

ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՕՎԿԻԱՆՈՍ

Է

86.

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

երկրագնդիմակերեսը կազմում

է 510

մլն կմշ, որից

մլն կմշ'

ղրբաղեցնումէ ցամաքը, իսկ Համաշխարճայինօվկիանոսը զբաղեցնում է 361 մլն կմշ։ Այսինքն ցամաքի ն օվկիանոսի տարածքների փոխ՞ակամ, տոկոսներով արտաճայտած,) րաբերությունը կազմում է 1:2,43 գը, ջուրը՝ զը (կլորացրած տվյալներով): ցամաքը կազմում է

ֆրային տարածությունը երկրագնդիվրա անընդմեջէ, մինչդեռ ցա-. մաքը մասնատված է: Այստեղից էլ առաչ է եկել Համաշխարճայինօվկիանոսի միասնության ճասկացությունը:

ծանոթությունըծովերին Մարդու

օվկիանոսներինեղել է մարդկային ճասարակության զարգացման արշալույսին: Սովագնացությամբ զբաղվող առաջին ժողովուրդը փյունիկացիներն էին, որ նավարկում էին դեռկեսմ. թ. երկրորդ Հազարամյակում, չումերները՝ Պարսից ծոցում ու Մ--11 Հնդկականօվկիանոսում մ. թ. ճազարամյակներում ն այլն: ինչպես Հայտնի ազգագրագետԹուր Հելերդալն է գրում, մարդն ավելի է բարձրացրել, քան ձի թամբել: Առնտրի առագաստ շուտ զարգացմանը զուգրնթաց զարգանում էր ծովագնացությունը: Առանց կողմնացույցի առաջին ՃճազարամլյակումՋիբրալթարից կարթագենցիները մ. թ. զգալով Հասնում դուրս էին Բրիտանականկղզիներ: Սովագնացությունը Իթան էր օվկիանոսը ճանաչելու Համար, ն տարերայնորենզարգանում էր օվկիանոսագիտությունը։Օվկիանոսների ճանաչման գործում մեծ վանդ ներդրեցին նորմանները. միջին դարերում, ճատկապես 11--421 դարերում նրանք կտրեցին Ատլանտյան օվկիանոսը ն փաստորեն 4ասան Ամերիկա: ՃԱԱ--մ Ս դարերում կողմնացույցի գյուտից ճետո ծովագնացությունը զգալի չափով առաջադիմեց։ Սկսած ՃԵ դարից կատարվեցին Վասկո-Դա-Գաման4այտխոշոր Ճալյտնագործումներ՝ աշխարչագրական դեպի նազործեց շուրջաֆրիկյան ճանապար4ճր Հնդկաստան, Կոլումբոսը՝ Ամերիկան, իսկ Մագելլանի արշավախումբը կատարեց առաջին շուրչերկրլա ճանապարճորդությունը:Աշխարչագրականմեծ Հայտնագործումներից Հետո միայն գիտական միտքն զբաղվեց օվկիանոսների գիտական ուսումնասիրմամբ: Վարենիուսն առաջինն էր, որ 1650 թվականին ճաստատեց օվկիանոսների ժամանակակից անունները: Ուսումնասիրությունները Հատկապեսծավալվեցին Ճ7Ա1 դարից. մասնավորապեսՋեմս Կուկի երեք ճանապարչորդությունների ընթացքում Հայտնագործվեցին 25 նոր արշավախմբեր, շատ կղզիներ ն մինչն 1872 թ. կազմակերպվեցին ռուսական: Դրանցից Ճիշատակության արժանի են ի. որոնց թվում` ն Յու. կիսյանսկու առաչին ռուսական չուրջերկրյա ճաԿկրուզենշտերնի թթ., Ֆ. Բելինսգաուղհնին Մ. Լազարնի նապարճորդությունը 1803--1806 Անտարկտիդայիճայտնադործումը 1819-Ճանապարճորդությունն 1821 թթ.: Մինչն 1820-ական թվականները օվկիանոսների Հատակի ռելիեֆի մասին տեղեկություններ գրեթե չկային. խորությունները չափելու ն Ճճատակի տրամատը (պրոֆիլը) զծելու ուղղությամբ անգնաճատելիծառաանգլիական «Չելենչջեր» նավըՇերարդ 0սբորնի յություններ մատուցեց 62 Հազար ծովային մղոն, նրանից ճետո անցնելով ղեկավարությամբ, սկսեցին ուսումնասիրել օվկիանոսների Հատակի նստվածքները, աղիուու

ա.

ա.

ա.

ա-

ու

թյունը, ջերմային պայմանները, սառցային երնույթները, կենսակա պայմանները, օվկիանոսային Հճոսանքները,մակընթացություն տեղատվությունը, ալիքավորումը ն այլն: 41 դարում տեխնիկայի զարգացման շնորձճիվՀնարավոր եղավ կատարեհլադործվածգործիքներ օգտագործել, որոնց միջոցով օվկիանոսագիտական ուսումնասիրությունները Հեշտացան. Հատկապեսձայնախոնոր Հնարավորություններստեղծեց օվկիաբաչափի (էջոլոթի) գյուտը նոսի Հատակի ուսումնասիրման ուղղությամբ: Այժմ աշխարչի բազմաթիվ երկրներում գործում են օվկիանոսադիտականգիտաչետազոտական. Հիմնարկներ,որոնք զբաղված են օվկիանոսներիուսումնասիրման պրոբլեմներով: Սովետական Միությունումօվկիանոսագիտականուսումնա-. սիրությունները գլխավորում է օվկիանոսագիտականինստիտուտը, որի՝ տրամադրության տակ են ժամանակակից սարքավորումներովՃագեցածՀատուկ նավեր՝ «Պերսելյ», «Վիտյազ», «լոմոնոսով», «Շոկալսկի»,«Վո-լաբորատո-յեյկով», «Ակադեմիկ կուրչատով» ն այլն, որոնք լողացող

րբիաներեն ն, դուրս ներ են կատարում:

Վերջին 2--3

գալով օվկիանոս, լայն ծրագրով

Հհտազոտութ

տասնամյակներում օվկիանոսների ուսումնասիրման:

գործում օգտագործվում են երկրի արճեստականարբանյակներն տինե0վկիանոսագիտությանմեջ ձնավորվեց մի նոր գիտական զերանավերը: ու

ուղզություն, որն անվանում են տիեզերական օվկիանոսագիտություն Թե որքան ընդարձակինֆորմացիա կարող են տալ երկրի արճեստական արբանյակները, ցույց է տալիս Հետնյալ փաստը: 0վկիանոսի մակերեվուլթի ջերմաստիճանըչավելու Համար մեկ արբանյակի կարողությունր Հավասարազորէ տանքին:

Հազար նավի անձնակազմի կատարած աշխա-

ընդգրկում ժամանակակից լուսումնասիրությունները

են

ոչ

միայն

օվկիանոսի այլն Հատակը: ինչպես Հայտնի է, լույսը օվմակերնույ է Միդբանի Հարյուր մետր. բայց տիհզեկիանոսի չրի մեջ քափանցում տեսնել` րազնացները շատՀեռվիջ-ջվկիանոսներում կարհղանում,.. են աչԱյժմ-մշակվում Հատակի ռելիեֆ «ալ շղթաները: ատորջրյա, կեոն: կպարզվեն օվ(Վիզուալ).մեթոդներ, րոնըեգնությամբ ջադիտական հն շատ /գաղտնիքներ) -Կաիժեքներկայացնում օվկիանոսՎիոչկիանովի` են

տիեզերքից,մշակվում ների` լուսանկարումները -

դրանց վերծանման

լուսանկարչական Հեռուստաինֆորմացիա նղանակնեթրո Ֆրեզերական յթ-չնորչիվ Հնարավոր եղավ օվկիանոսներում ՀայտնաբերելԽորքային ն

ալիքներ: 0վկիանոսագիտության մեջ տիեզերականսպեկտրալուսաչափական ուսումնասիրություններովՀնարավոր եղավ պարզել օվկիանոսի կենչական արդյունավեւտությունը։ 0վկիանոսներն ուսումնասիրվում են ն նան սպեկտրի ջերմային ինֆրակարմիր տիրույթում, օգտագործվում ծն չատուկ ռադիոմետրեր, որոնց օգնությամբ պարզվում են օվկիանոսային ճոսանքները, օդում գտնվող գոլորշիները, ջրի ջերմաստիճանը, փոթորիկների տարածման սաշմանները, սառցատարածման սաճմանները, օվկիանոսներիաղտոտվածությունըն այլն:

227.

/ '

-

81.

ՍՎԿԻԱՆՈՍՆԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

Օվկիանոսները զբաղեցնում

են

փջվածքները, իսկ ցամաջներն այդ

ծովերի ծավալը կազմում է վածների առաջացման4արցր մինչն

տի

ու

երկրակեղնի ցածրադիր մասերը՝ կեղնի հլուստներն են: 0վկիանոսնե1,37 օրա

մլոդ կմ: Այդ չրային զանդ-

էլ վիճելի է։

երկար ժամանակ տիրապետում էր այն վարկածը, որ Երկրագնդի պաղելու ընթացքում, երբ նրա մակերնեույթինառաջացավ պինդ կեղն ն ջերմաստիճանը իջավ 100"-ից, օղում եղած ջրային գոլորշիներն ձրկրի խորքից դուրս եկող գոլորշիները աստիճանաբարխտանալով ըսաեղծեցին չուր, որը կուտակվեց երկրակեղնի դոգավորություններում: նշանակում է օվկիանոսիգոյությունը Հնարավոր եղավ, երբ երկրի մակերնույթին ջերմաստիճաննիջավ 100"-ից: Մեկ այլ տեսություն, ելակետ ունենալով նրկրի առաջացմանշմիդտամբողջությամբ երկցան գիտահնթադրությունը,գտնում է, որ ջրոլորտը եկել-քամվել։ երբ Երկրի միջուկը աստիճանաբար րի խորքից է՝ դուրս տաքացել է, գոլորշակերպ չուրն աստիճանաբար ճեռացել է միջուկից ու

նի այդ

Քն

Գ.

վերջո ճայտնվել երկրի մակերնույթին ու վերին միջնապատյանում. տեղի է ունեցել արխեյի դարաշրջանում: Այս տեսակետին ճարում սովետական գիտնականներՎ. ի. Վերնադսկին,Ա. զ. Վինոդրադովը, Պ. կալինինը, Ս. Մ. Գրիգորնը ն ուրիշներ. Ըստ Գ. Պ. Կալինինի

վուրաքանչյուր տարի երկրի խորքից դեպի մակերնույթ դուրս է գալիս ն նույնքան էլ երկրագունդըկորցնում է դեպի տիեզերք: 1 մլն 43 ջուր Օվկիանոսի մակարդակն աստիճանաբար բարձրանում է, որը օվկիանոսի էվոլյուցիայում Համամոլորակային պրոցես է' Օվկիանոսի ծավալը է: Այս տնսակետից եդանդաղ, բայց Հարաճուն կերպով մեծանում տաքրքիր են

Ռ. կ.

(աղյուռակ29): Կլիգեի(1980)տվյալները

Աղյուսակ 29 Օվկիանոսի ճիմնական պառշամետոեոի փոփոխությունները ըստ Ռ. Կ. Կլիգեի, 1980

ՕվկիանոսիՕվկիանոսը ժամանակը մակերեսը ծավալը

մլրդ. տարի

կմՅ

0,02 0,09

4,0

ա) Լ1 --9,0 --2,Տ --2,0 --1,5 --1,0 --0,5

0,232

0,42 0,63

0,55 ՆՍ4 Ռշ) 1,34

0,0

կմչ

.

Օվկիանոսի

կմ

0,04 0,18

0,44

0.83

1,26 1,7 Հ,29 Հ,82

։

|

Խորությունը

Օվկիանոսիմակարդակը ժամանակակիցմակարդակի Համնմատ,

248.

կմ

--2,40 --2,29 --1,92 --1,50 --1,00 0,62 0,32 0,00

3,71

երկրաբանական վաղ անցյալում, երբ օվկիանոսի ծավալը փոքր էր, այն չէր կարող ջերմության Հզոր կուտակիչ լինել, ուստի երկրի մավերնույթի ջերմաստիճանըպետք է որ ցածր լիներ, որի Հետնանքով կառաջանային սառցապատումներ, որպիսիք Հաստատվում են տիլլիտների առկայությամբ: Պրոտերողոյում(Լավրասիան Գոնդվանանենթարկվել են սառցապատումների: Օվկիանոսային դոգավորությունների առաջացման Հարցում ես կան տարբեր կարծիքներ: Մասնագեւոներիմի մասը գտնում է, որ դրանք առաջացել են երկրի կեղնի ձնավորվելու ժամանակ ն այլես մեծ փոփոխությունների չեն ենթարկվել (օվկիանոսների անընդմեջության-պերմանենտության տեսություն) Այս դգիտաննթադրություննունի շատ թույլ մշտական, ապա ինչպես կողմեր:Եթե օվկիանոսներն անընդմեջ են է, որ պլատֆորմներումՃանդիպում են խործովային նստվածքային վարների շերտախմբեր: ու

ու

ա-

Մոբիլիզմի ն նեռմոբիլիզմի ներկայլացուցիչներըգտնում

են, որ օվցամաքային սալերի դրեյֆի Ճետնանքով: Այս տեսության Հեղինակը Ա. Վեգեներն է, որը շատ Հետնորդներ ունի ն այժմ ճշգրիտ ապացույցներ կան այն մասին, որ Ամերիկան եվրոէ, Ատլանտյան օվկիանոսը լայնանում Աֆրիկայից Հեռանում վայից է, նրա կենտրոնական մասում առաջանում են ոիֆտային ճովիտներ

առաջանում կիանոսներ

են

ու

ու

վավային արտավիժումներ: է Վ. Վ. Բելոուսովը. նա ժրխԱյս տեսության Ճճակառակորդներից տում է մոբիլիզմի տեսությունը, գտնելով, որ օվկիանոսները նրա Ճատակի փլուղման, խորասուզմանարգասիք են: Անժխտելիէ այն փաստը, որ Խաղաղ օվկիանոսը, մանավանդ նրա արեմտյան մասը ճնագույն ծագում ունի: Միննույն ժամանակ «նարա257

17--140

վոր չէ ժխտել օվկիանոսներիառաջացումըներկա փուլում, ուստի ամենաչնարավոր վարկածն այն է, որ օվկիանոսներըծնվել են երկրագնդի առաջացման արշալույսին, ունեցել են պատմականզարգացում ն շարունակում են զարգանալներկայումս: ),5--4,0 միլիարդ տարի է օվկիանոսը գոյությունունի: Առնվազն ն իրենից ներկայացնում է մի կուտակիչ (կոնդենսատոր),որտեղ կուկատատակվում են երկրակեղնում ու միչնապատյանումշրջապտույտ ու լուծված նյութերը: րոզ ջրի միջոցով լվացված Դ

:

.՛ Ե ըստ

88. ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՑԻՆ ՕՎԿԻԱՆՈՍԻՄԻԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՆՐԱ ՄԱՍՆԱՏՈՒՄԸ

Արդեննշվեց, որ երկրագնդիմակերեսի 21 00-ը չուրն է կազմում. էության երկրագունդըպատված է օվկիանոսային ոլորտով. որը

տեղ-տեղ ընդճատվում է ցամաքբներով.ցամաքները որպես խոշոր կրղղզիներցրված են Համաշխարճային օվկիանոսում: «Օվկիանոս» տերմինը ծագում է առասպելական«օկեան» բառից, շրջապատում էր ցամաքը: եգիալտացիների որն ըստ բաբելոնցիների երկրի աշխարչագրականթաղանթում օվկիանոսի դերը բացառիկ է, տի ջրոլորտի այն մասը, որ զբաղեցնում են օվկիանոսները,Հաճախ անչատում են որպես ինքնուրույն ոլորտ՝ օվկիանոլորտ։ Չլիներ օվկբանոսը, երկրի մակերնույթը կլիներ անկենդան. օվկիանոսն է մեղմում ցամաքի կլիման, օվկիանոսնէ տալիս մթնոլորտային տեղումներ, կլանքն սկսվել է օվկիանոսում կ ապա տարածվելցամաքի վրա: երբ քննարկում ենք ցամաքների օվկիանոսներիտեղաբաշխումը, Հյուսիսայինմերձապա նկատում ենք Հետնյալ օրինաչավփությունները: բնեղային շրջանը ամբողջությամբ ծածկված է օվկիանոսով (Հլուսիդրան «ճակառակՀարավային բննոային սային սառուցյալ օվկիանոս), շրջանը՝ ցամաքով (Անտարկտիդա):Հյուսիսային կիսագնդում օվկիա80,9 0ը։ Սկսած Հյուսինոսը կազմում է 20,2 90, իսկ Հարավայինում՝ 60--ը 'յուրալայնության մինչն Հարավային 20-ից լայնության սային ն չրային է ցամաքի պակասեցում քանչյուր10"-թ շերտում նկատվում ավելացում: եթե Հյուսիսային լայնության 60---205-ի տարածությունների տակ ցամաքը կազմում է 72 09, ծովը՝ 28 նց, ապա Հարավայինլայնուարդեն ծովը Համատարած է, կազմում է 98,9 թ, թյան 56--65--ում 0,Ի նը (նկ. 78): ցամաքը մի քանի մանը կղզիներով է արտաճայտված՝ ու

ուս-

ու

աշխարչագետԲերնարդՎարենիուսը Հրատաթ. Հոլանդացի գիրքը, որրակեց իր Հանրաճայտ«չամընդչանուր աշխարճագրություն» Մեծ կամ Խատեղ ճամաշխարճայինօվկիանոսը բաժանեց «Հինգմասի՝

2Ս

..

Ս Ո

օվկիանու ն ցամաքների տարածումը Նկ. 79. Օվկիանոսների աշխարձճադրական տարբեր լայնություններում:

Ատլանտյան, Հնդկական,Հյուսիսային Սառուցյալ ն Հարավային Սառուցյալ օվկիանոսներ: 1845 ք. այս նույն բաժանումը ճաստատվեց լոնդոնի աշխարչագրականընկերության կողմից։ «Ո դ. վերջին Հյուսիսային ն ՀարավայինՍառուցյալ օվկիանոսներիինքնուրույն գոյությունը կասկածանքիտակ դրվեց: ՓորձերեղանՀլուսիսայինըանվանել Ատլանտյան օվկիանոսի Միջերկրականծով, իսկ չարավայինը մասնատել երեք մասի ն Համապատասխանորեն կցել Խաղաղ,Ատլանտյանե Հընդկական օվկիանուներին: դ. առաջին քառորդում ն 4ատկապես1930-ական թվականներին Արկտիկայիուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ Հյուսիսային ՄՍառուցյալ օվկիանոսը ունի ճատակի ինքնուրույն ձն ն չրային վարքի ինքնուբույնություն, ուստի վերականգնվեցնրա առանձին օվկիանոս լինելու իրավունքը:

ղաղ.

դ. երկրորդ կեսին անտարկտիկականուսումնասիրությունները ընկած օվկիանոսըունի շատ ինքւվարղեցին, որ Անտարկտիդայի շուրջը նուրույն գծեր, ուստի առաջարկներկան չարավայինՍառուցյալ օվկիանոսը նս առանձնացնելորպես ինքնուրույն օվկիանոս:

Համաշխառքային մասնատումը օվկիանոսի Հոն Ոճ

(բստ «ԼՐՀ0ՐՔՅՓԵԿՇՇԽԵԼ

ՍՎԵՇՇ8», 1983) Օվկիանոսիանվանումը Մեծ

կամ Խաղաղ

Ատլանտյան

Հնդկական

Սառուցյալ Հլուաիսային

Աղյուսակ30

մլն կմշ Տարածեիը 175,68

91,65 26,17 14.70

Վերջիներկու տասնամյակներում կատարված ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ օվկիանոսի ձնաբանականտարրերըճշտելու կարիք կա Այս ուղղությամբ զգալի աշխատանք կատարեց ենինդրադի ուլետականճամալսարանիքարտեզաչափական լաբորատորիան: Ատլանտյանօվկիանոսը մինչն 1507 թ. կոչվել է «Արնեմտյան».այդ նույն թվականին Հրատարակված Վալձեմյուլլերի քարտեզում այն նըշչվում է որպես «Ատլանտյան»,Հնդկական օվկիանոսը առաջ կոչվել է «Արնելյան»։ Ճ791 դ. կեսերին Հրատարակված Մլյունստերի«Տինզերաորից գրություն» աշխատության մեջ օվկիանոսը կոչվում է «Հնդկական», ճետո օվկիանոսն այդպես էլ կոչվեց: «խաղաղ» օվկիանոս անվանումը առաջին անդամ օգտագործելէ Մագելլանը, իսկ «Մեծ»-ը ավելացրել է խաղաղօվկիաԲալբոան, երբ իսպանացիները դուրս եկան Մեքոաիկայի նոսյան ափը: խաղաղօվկիանոսի սաճմանները արնմուտքումկազմում են Ասիայի ափերը մինչն Մալակկա թերակղզին, այնուճետն՝ Մալակկայի նեղուցի Հյուսիսային եզրով, Մալայան արշիպելագի արնեմտյանու Հարավային ներս արնելյան ափերով, եզրով, Թորրեսի նեղուցով դեպի Ավստրալիա, Բասսի նեղուցով Թասմանիա, նրա Ճճարավայինծայրից, միջօրեականով դեպի Անտարկտիդա:Արնելքում նրա սաշճմանը Ամերիկայի ափերն: հն մինչն Հորն Հրվանդանը։ Այստեղից սաչշմանն անցնում է Դրեյկի: Հ

Հյուսիսային սա՞նեղուցով մինչն Գրեյամի երկիրը (Անտարկտիդա), մանն անցնում է Բերինգի նեղուցով Դեժնյովի «Հրվանդանիցմինչն ՊրինցՈւհլսկու Հրվանդանը: Ատլանտյանօվկիանոսի սաճմանը արնմուտքում Ամերիկայիարեվելյան ափերով է անցնում. սկսած Հուդզոնի նեղուցից, Բաֆֆինի հրկ-

Ֆարերյան րով, Դեվիսի նեղուցով, Դանիականնեղուցով» իսլանդիայով,

սաՀՇետլանդականկղզիներով մինչն Մթանտլանտթերակղզին, Այս Ատլանտյան մանով բաժանվում է Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսից: ն Աֆրիկայի ափերն են մինսաՀչմանը եվրոպայի արնելյան օվկիանոսի ն

`

չե Ասեղի չրվանդանը, որտեղից մինչե Անտարկտիդա՝ միջօրեականովւը օվկիանոսի սաչմանները Ճճյուսիսումն արնմուտքում ԱՀնդկական սիայի ու Աֆրիկայի ափերն հն, Հլուսիս-արնելքում` Մալայան արշիպելագի եզրը, իսկ խաղաղ ն Ատլանտյան օվկիանոսների միջն, ինչպես նշվել է, Թասմանիայից մինչն Անտարկտիդան Ասեղի ճրվանդանիցմինչե Անտարկտիդա միջօրեականները: անցնող

օվկիանոսի սաճմաններն են Հյուսիսային Հյուսիսային Սառուցյալ Ամերիկայի ն եվրասիալիափերը. խաղաղ ն Ատլանտյան օվկիանոսների ճետ սաճմանները նշվել են վերկում։ Է.

48.

մազեր,ՍՈՏԵՐ,ՆԵՂՈՒՑՆԵՐ

«2

Օվկիանոսներիառանձին մասէբը կոչվում են ծովեր. դրանք ինչեն ն ռր ձնով անջատվում օվկիանոսից ունեն իրենց ինքնուրույն գոգավորությունը կամ չրային վարքը: Յու. Մ. Շոկալսկին (1959) ծովերը բաժանում է երկու խմբի՝ միջերկրայինն եզրային: ծովեբրխորը կերպով, մտնում են ցամաքների մեջ, -- Միջեոբկբային օվկիանոսին միանում հն մեկ կամ մի.քանի նեղուցներով, խիստ մասնատված են, Հարուստ են կղզիներով, աղիությունը մեծ կամ փոքր է որոշ խորությունից մինչն օվկիանոսի աղիությունից, չերմաստիճանը մեծ չեն, Ճճոսանքներըմեծ ճատակ միօրինակ է, մակընթացությունները մասամբ կախված են տեղակամ/ պայմաններից Միջերկրայինծովերը են ըստ Շոկալսկու լինում (Ավատրալիա-Ասիակա միջմայրցամաքային Ռոմանական Միջերկրական, Ամերիկյան՝ կարիբյան ն Մեքսիկական, Բալթիկ, Հուդզոնի ծոց, Ադրիակարմիր), Սն, Մարմարա, Պարնկական տիկ, ծոցն

(Սպիտակ, ներցամաքային

եզրնում հն ծովերը ցամաքների Եզոային ժանվում են կղզիախմբերով: Սրանքթույլ էն

օվկիանուներից բամասնառված, կղզիները Քիչ են, աղիությունը օվկիանոսներիցմի փոքրպակաս է, մակընթացումակընթքացություններն ենթակա են օվկիանոսային թյուններին, Հոսանքները մասամբ օվկիանոսայինիշարունակությունն էն կազմում, մասամբ էլ տեղական են, օրինակ, Հյուսիսային ծովը, հոլանդական, Բերինգի, Օխուտի,Ճապոնականծովերը, Կալիֆոռնիականծոցը, Անդամանյան ծովը: ն

ամբողջբւթյամբ

Սովերի դասակարգման այլ սկզբունքներ էլ կան, որոնք բավական են, ուստի ճամընդճանուրճանաչում չեն գտել: Մենք կբավարարվենք Շոկալակուդասակարգմամբ, ավելացնելով ծովերի մեկ տիպ նս, որն անվանում են միջկղզային, ինչպես, օրինակ, Սուլավեսի, Ջուլուի,

բարդ

Ճավայի ժովերը։ Այստեղ նշենք, որ ծովերն ամենից շատ տարածված հն Հյուսիսային կիսադնդում՝ ծվրոպայի Ասիայի ափերին: Հարավաեն. մին կիսագնդում դրանք քիչ ցամաքներն այստեղ մասնատված չեն ու

Օվկիանոսիկամ ծովի այն մասը, որը սեհպաձնխրվում է ցամաքի մեջ, կոչվում է ծոց: Ծոցերը նս բաժանվում են տիպերի՝ ծոց, շուրթ, ֆիորդ, մանրածոց (619212): Սրանցտարբերությունները վիճելի են, միեն որպես երկաայն ֆիորդներն են, որ անվիճելիորեն առանձնանում ծազբավուն, զառիթավ լանջերով սուզված չովիտներ (սառցադաշտային մանյ: Մոցերը լինում են կլորացած, ձագարաձն, ձգված, ճյուղավորված

այլն: Հաճախկարելի է ճանդիպել ծոցերի, որոնք ոչնչով չեն տարբերվում ծովերից։ Օրինակ, Հուդզոնիծոցը իր մեծությամբ չրաբանական վարքով միանգամայն ծով է, սակայն ճայտնաբերվելիս անվանել են ծոց, այդպես էլ կոչվում է: Կամ Հնդկականօվկիանոսում են Արաբական ծովն Բննդալականծոցը: Թե ինչու է վերջինս ծոց անվանվում, անբացատշարունակվում է ծոց կոչվել: րելի է, մեկ անդամ այդպես են անվանել են Օվկիանոսի մասերն նեղուցները. սրանք երկու ավազանները միմյանց միացնող ջրային տարածություններնհնչ 0րինակ՝Ջիբրալթարի, Բոսֆորի, Դարդանելի,Բերինգի, Մալակկայի։ Լապերուզի ն այլն: Նեզուցները Հաղորդակցությանկարնոր ուղիներ են: ն

-՞

ու

ու

ու

|

Ր

90. ՕՎԿԻԱՆՈՍՆԵՐԻ

ԵՎ ԾՈՎԵՐԻ ՀԱՏԱԿԻ

ՌԵԼԻԵՖԸ

Օվկիանոսի Հատակը մարդուն տեսանելի չէ: եթե ցամաքի վրա ճնարավոր է ռելիեֆը, ապա ծովի ճաւտակում այդ անձնար է նախ այն պատճառով, որ ծովի չուրը կիսաքափանցիկէ, ն երկրորդ՝մի քանի չարյուր մետր խորության տակ արդեն խավար է: Աճա թե ինչու մինչե վերջին ժամանակներս,օվկիանոսի Հատակի վերաբերյալ մեր իմացու-

Դիտել

թյունը շատ Մինչն

էր: սաճմանափակ

օվկիանոսի Հատակի ռելիեֆի արտաճայտման միակ ընդճանրացումներ ունեցող խորաչափական (բաթիմեւտրիկ) միջոցը քարտեզներն էին. սրանք կաղմվում էին խորաչափականդիտարկումների չիման վրա: նավին տալիս էին ինչ-որ երթուղի ն որոշակի Ճեռաչափեվորությունների վրա ծժովի խորությունը որոշում: խորությունները լու մեթոդներինմենք արդեն ծանոթացել ենք «Լճերը» գլխում:

դարը

մեժ

խորա չափական աշխատանքներիպատկերը փոխվեց, երբ Հայտնա-Հեն դորժվեց ձայնալոթը (էջոլոթ)։։ Վերջին տասնամյակներում ստեղծվել ժամաայնպիսի կատարելաղործվածէքոլոթեր, որոնք նավի ընթացքի

նակ խորություններ, ավտոմատ կերպով գրանցում են ուղու երկարությամբ: Այս գործիքները Հնարավորությունընձեռեցին կազմել օվկիանոսների Հատակի խորաչափական մանրամասն քարտեզներ ու տրամատներ: Վերջին տասնամյակներում ստեղծվեցին խորաչափ խցիկներ (բաԹիսկաֆ), որոնք դիմանում են ավելի քան 1000 մթն ճնշման ն որոնց միչոցով մարդիկ իչնում են օվկիանոսներիմեծ խորությունները, նկաբաճանում ճատակը. բայց նկարաճանումներն ընդգրկում են ոչ մեծ տա-

անտեսանելի րածք: Այնուամենայնիվ,

ու

անչասանելի Համարվող օվ-

կիանոսի Հատակըմարդուն տեսանելիէ դառնում:

Օվկիանոսի Հատակի տարբեր խորությունների նրանց բռնած է տարածության պատկերը տալիս երկրագնդիբարձրագրական-խորագրական (ճիպսոգրաֆիկ-բաթիգրաֆիկ) կորը (նկ. 80): Վերջին տասու

Հալ ՏՎ:

Է

«ծ.

-ծ.

-ծ.

ցամապքիմիջին բարժրությունը

ՕՎկրանուհսիջին խորությունը

Հա4

Հ

Տ

է

Հ)

ՇՀ. Տ

նկ.

վայի

ու

Ց

նամյակում

80.

այս

..00

2506 300 350՝ 460 450 տառածշր մլ ս

ն խորագրածրկրագնդիբարձրագրական(ճիպառգրաֆիկ) կան (բաքիգրաֆիկ) կորը"

ուղղությամբ զգալի աշխատանքներծավալվեցին Մոսկ-

(Յու. Ֆրոլով, Ճճամալսարաններում Լենինգրադի

0.

կ.

(եոնտն

ուրիշներ), Հնարավորեղավ ճշտել խորաչափական (բաթիմետրիկ) աստիճանների բոնած տարածությունները(աղյուսակ 31):

ն

Աղյուաե

Համաշխաոճային օվկիանոսի խոբաչափական աստիճաննեոի զբաղեցրած տառածությունը մլն կմշ րստ տարբերճեղինակնեի (0. Կ. Լեռնտե, 1982) '

Հեղի-|

0--200 ԴաՎ-

|2000

կոս-

|

Խեր

սին Հ

23324

| 19898148

|

Նաբդ "ն

Սմիթ

Ֆբ"լով

Լերն-

|27,1 /227,2

16,0

16,4

|3000

|4000

|

|

20,8 |30,5

|50006000

|7000

7000--'8000--||9000--

|8000 '9000

|ավելի

|

15.8

8Ն7

25,8

114,727

13,7

14,5

0,5

0,4

0,1

0,1

0,1

|

'

| 726,

"

0,0

|

|112,0

|22,1

/4,0

0,3

0,1

0,02

»9

0.5

:

|

լու-

կյանով» կալիԽիո»

15,8

|

16,3

տե

մետրերով Խորությունները

|1000--|2000--|3000--4000--|5000-6000--

200--

22,5

|

'

/

|

Է

|

|(3900

լ

|743

Է|

ինչպես խորագրականկորը, այնպես էլ աղյուսակը ցույց են տաոր ցամաքային ծանծաղուտըգրավում է մոտ 28 մլն կմ2: Մայրցաեն գրավում, մաքային լանջն ու լանջի ստորոտը փոքր ւտտարածություն «ետո որից օվկիանոսայինմաճիճը զբաղեցնում է ամենարնդարձակտաանդունդները(6 հազ մ-ից խորը) չնչին տարարբածությունը: խորջրյա ծություն են զբաղեցնում: լիս,

|

Խորագրականկորը խորությունների բոնած տարածության ամենաընդճանուր պատկերն է արտաչճայտում ն չի տալիս օվկիանոսների Հաեն տալիս, սակի ռելիեֆի բնույթը: ժամանակավից տվյալները ցույց որ օվկիանոսի Հատակը խիստ մասնատված է: Առայներումտիրապետում էր այլն կարծիքը, որ օվկիանոսի Հատակը արթ է. իրականում Հարք տարածություններըգտնվում են ցամաքամերձ մասերում, իսկ ամենից տարածվածըբլրային ն լեռնային ռելինֆն է» ՕվկիանոսներիՀատակի ռելինֆի կարնոր տարրերից են փակ գոն (Ոօ668 է ԵԼ), ինչպես նան մեկուսագամորությունները փողրակները քած լեռները: Լեռնային ճամակարգերը ունեն զծային դասավորություն ն չափերով գերազանցումհն ցամաքայինլեռնաշղթաներին։Երկրագնդի

լեռնային ճամակարգը՝ միջնա-օվկիանոսային լեռնաշղթան, բոլոր օվկիանոսներովավելի քան 80 ճազար կմ երկարությամբ զբաղեցնում է երկրի մակերկույթի 15 Կ0-ր:

ամենամեծ

ձգվում է ն

տակ բարակ է ն ըստ Ռ. Ռեյթի ն 9. երկրակեղնը օվկիանոսների Ուորզելի ճետնյալ կառուցվածքնունի՝ օվկիանոսի ջուրը 4 կմ Հառտությամբ, ապա չխտացված նստվածքներ՝0,2 կմ Հաստությամբ, որի խըտությունը 2,3 գխմ3 է. սրա տակ ընկած է երկրորդ շերտը 1,7 կմ Հաստությամբ, ապարների խտությունը՝ 2,55 գ/խմ3,սրա տակ էլ բազալտը՝ 4,2 կմ Հաստությամբ: Ուրեմն, կեղնի միջին ճզորություօվկիանոսային նը 6,6 կմ է, այսինքն 5 անգամ պակաս, քան ցամաքային կեղնի միջին

Հզորությունը: 0վկիանոսներում միայն օվկիանոսային կեղեր չէ, որ տարածված է, նախ նշենք, որ ցամաքային ժանժաղուտն լանջը նստած են ցամաքային կեղնի վրա, ապա պետք է առանձնացնել միջնա-օվկիանուային տակ գտնվող կեղնը որպեսկեղնիՃատուկտիպ, որն լեռնաշղթաների անվանում են ոիֆտային (քոՓրօրՇՔՅՊԵՒԼ ԵԼ) կեղն։ Այստեղ բարակ չցեմենտացած փխրուն նստվածքների տակ «երկրորդ շերտն» է՝ նույնպես նստվածքային ծագման, բայց բավական խտացած, ապա Ճանդես է դալիս մի շերտ, որտեղ երկրաշարժի ալիքների անցման արագությունը 2,2--7,8 կմ/վոկ է, այսինքն ավելին, քան բազալտների մուտ է: Ստացվում է այն պատկերը, որ միջնա-օվկիանոսային լեռնաշղթաները կազմվաժ են ավելի խիտ նյութից, քան բազալտային կեղնը ն այդ կեղեր չունի պարզորոշ արտաճայտվածներքին սաճման, որ այդ լեռնաշղթաները են կազմված վերին միջնապատյանին յութից՝ բաղալտներիցչ ուլտրաճիմքային սերպենտինացվածապարներից: թ. «Գլոմեր 9Չելլենչեր» նավի անձնակազմը Ազորյան կղզիմոտ Հորատման աշխատանքներկափարեց կ պարզեց, որ 250 մ ների խորությամբ նստած են փխրուն նստվածքները, ապա՝ «երկրորդ շերտը», որը արտավիմած բազալտների ն ծանծաղ ծովային նստվածքների ճերքավոխություն է, նրա տակ բացվել են սերպենտինացվածպերիդոտիտկենտրոնա-օվկիաՃճաստատեց Այսպիսով:ճորատումը ներ, դաբրոներ: նոսային լեռնաշղթաների կառուցվածքի վերաբերյալ մինչ այդ կատարված գիտաենթադրությունը: լեոնաշցթաները երկու տիպ ունեն՝ ոնֆկենտրոնա-օվկիանոսային տային ն ոչ ոիֆտային. Առաջինի օրինակն է Միջին-Ատլանտյանլեոգոյություն ունի երկայնակի նաշղթան, որի վրա կատարայինմասում կմ լայուղղությամբ ձգվող ոիֆտային խորը ն նեղ մի Հովիտ՝ 20--30 է 5--7 կմ-ի: Ռիֆտային լեռնանությամբ, որի խորությունը ճասնում ու

շղթաներն

ունեն

ռելինֆ, մասնատված են լայնակի խզվածքներով, կան ճրաբխային ելքեր, զարգացած են երկրաշարժային երնույքները: Ոչ ոիֆտային կամ «ասեյսմիկ» լեռնաշղթաները բնորոշվում են ռիֆտային Հովիտների բացակայությամբ ն ոնլիեֆի ոչ բարդ ձներով: Սրանց վրա կան Հսկայական ընդլայնական խզվածքներ (օրինակ՝ ԱրեՄիջնաօվկիանոսյան լեռնաշղթաներում վելախաղաղօվկիանոսյանը)։։ է. այդ նշանակենչորոնից Հեռանալիս ապարների Հասակը մեծանում կում է, որ կենտրոնում ապարները ժամանակակից են, նոր են ձնեաեն, Վորվում: ժամանակի ընթացքում դրանք կենտրոնից «Հեռանում դրանց տեղը բոնում են ավելի թարմ ապարներ-մանթիային նլութը: Մինչե այժմ մենք քննարկեցինք երկրակեղնեի երեչ տիպ՝ ցամաքային, օվկիանոսային ն ռիֆտային։ Սրանց ճետ միասին զարգանում է հրկրակեղնիմեկ այլ տիպ՝ դեոսինկլինալային: Գեռսինկլինալներըերկրակեղնի ճկուն, երկարավուն ճկված խործովլա ճատվածներն են, որոնք ի վերչո ծալքավորվում են, դուրս գալիս երկրի մակերնույթ, դառնում լեռնաշղթաներ: Այս Հատվածներում տեկտոնական սալերից մեկը բարձրանում է ժյուսի՝ սուզվողի վրա: Սուզվող սալը վերին միչնապատլյանում ի վերջո ճալվում է: Այդպիսի պատկեր տեսնում ենք չարավային Ամերիկայի արնեմտյան ափին. խԽաղաղօվկրանույան սալը սուզվում է Ամերիկյան սալի տակ, ն այդ ճատվածում ծովափին զուգաճեռ ձգվում է Ատակամայի գեոսինկլինալը՝ ճամանուն խորջրյա անդունդուէ: նույն օվկիանոսի արնեմտյան մասում սալը սուզվում է Ասիական սալի տակ, ն այստեղ Խաղաղօվկիանոսյան Ճապոնականանդունդները: առաջացել են կուրիլա-կամչատկայի, Խործովլա անդունդները (փողրակները), կղզիախմբերը ն ծայրամասային ծովերի դողավորություններըՀաճախակի առաջացնում են անցողիկ զոնաներ, որտեղ ցամաքային ն օվկիանոսային տիպի երկրակեղեբարդ

ները Հերթափոխվումեն: Համաշխարճային օվկիանոսի Այժմ Համառուտակի բնութագրենք մասերի Հատակիռելինֆը: տարբեր օվկիանոսիկենտրոնականմասով, իսլանդիակղզուց Ատլանտյան մինչն Հարավայինօվկիանոս, լատինականՏ տառի ձնով ձգվում է Միչինատլանտյանլեռնաշղթան: նրա Հարաբերականբարձրությունը օվեն մ է, առանձին գագաթներ դուրս կիանոսի Հատակից 2000--3000 գալիս չրից որպես Հրաբխային կղզիներ (Սուրբ Հեղինեի, Համբարձման, Ազորյան ն այլն): Լնոնաշղթայից արնմուտք օվկիանոսն ավելի խորն է, քան դեպի արնելք։ Արնելյան Հատվածում կարելի է առանձնացնել մի

`

խոոջբյախոշորփողբակնեոըր Աշխաոճի (0. Կ. լեռնաե, 1982) ) Փողրակի (անդունդի անվանումը

Խաղաղօվկիանոս Ալեության

կուրիլա-կամյատկայի

Ճապոնական Իձու-Բոնինյան Վոլկանո

Ֆիլիպինյան

Փ412 11022

Յապ

նանսել կամ

մ

Մարիանյան Պալաու

խորութ.

Ռյուկիու

10265

Բանդա

Մանիլյան

Բուգենվիլի

նոր-Որիտանական Սան-

քրիսյորալ

կամ

Սողոմոնյան Հարավային

Հյուսիսայիննոր-Հեբրիդյան

(Սանսա-նկրուս) նոր-Հեբրիդյան Հարավային

Աղյուսակ 32

Փողրակի (ւնդունդի) անվանումը Տոնդա

կերմագեկ

Հիկուրանդա

Պյուրսեգյուր Հյլորտ նոր-Ժվինեական

Արեմ"ա-Մելանեզական

Մալախիտ Վիտյազ

կննտրոնա-Ամերիկյլան

Դեքու ջիլիական Ատլանտյան օվկիանոս -

Պուերտո-Ռիկո կայմանով Սոնդվիչյան Հարավայինէլլինյքան Հնդկականօվկիաճոս Ճավայան Թիմորի կայ

Խորութ. մ

10982

10047

քանի ղդոդավորություններ՝ Հյուսիս-Աֆրիկյան,Գվինեական,Անգոլական, վրա է գտնվում Ռոմանշ խորջրյա անդունդը: կապի:Հասարակածի Օվկիանոսի արնեմտյանճատվածում է գտնվում Հյուսիս-Ամերիկյան զոդավորությունը, իսկ Պուերտո-Ռիկոլիմոտ՝ ամենախորը, Համանուն անդունդը: չասարակածին Յ0" չար. լայնության միջն ընկած է Բրազիլական դոդգավորությունը, նրանից ճարավ՝ Արդենտինյանը,Հարավային Սանդվիչյան կղզիներից արնելք՝ Համանուն անդունդը. Ատլանտյան մասում է ընկած օվկիանոսի Հարավային ընդարձակ Աֆրիկա-Անտարկմ խորություններով, որն անց5000--5500 տիկական դողավորությունը՝ նում է նան Հնդկականօվկիանոս: Հյուսիսային Սասուցյալօվկիանոսըտարբերվում է մյուս օվկիանոսներից նրանով, որ այստեղ ամենախորգողավորությունը նրա կենտէ, իսկ մերձցամաքային մասերը ներկայացված են րոնական մասում ցամաքային ծանծաղուտով:։ Օվկիանոսը Գրենլանդիային Շպիցբերդենի միջն ձգվող նանսենի շեմքով բաժանվում է երկու ավազանների՝ Առկտիկական ն Հյուսիս-եվրոպական։Արկտիկականավազանը ունի բարդ կղզիներից մինչն Գրենլանդիա,Հյուռելիեֆ. նրա միջով նորսիբիրական սիսային բնեռի մոտով ձգվում է Լոմոնոսովիլեռնաշղթան, որը այս ավաղանը բաժանում է նս երկու մասի՝ կանադականն Ամունդսենի։ Վեր267

չինիս ն նանսձնիգոգավորությանմիջն ձգվում է Հակկելի լեռնաշղթան: Նանսենի գոգավորության մեջ է ՀայտնաբերվածՍառուցյալ օվկիանոսի ամենախորմասը՝ կիտկեիիջվածքը 5400 մ խորությամբ: կոմոնոսովիլեռնաշղթայից արնելք, մինչե Մենդելենի լեռնաշղթան ձգվում է Պոդվոդնիկովգոգավորությունը: Չուկոտյան ծովի ճլուսիսում բարձրանում է Չուկոտյան բարձրությունը, որի խորությունն ընդամենը

մ է,

Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի ՃլուսիսեվրոպականՃճատվածը մի ընդարձակիջվածք է՝ կազմված Գրենլանդականն Նորվեգականծովերից ն Ատլանտյանօվկիանոսիցբաժանվում է Ուվլյամ Թոմսոնիշեմքով, որի առանձինՀատվածներըչրից դուրս են դալիս Ֆարերյան, Շետլանդականկղզիների ձնով: Հնդկականօվկիանոսը Ճատակիռելիեֆի տեսակետիցցայտուն կերպով բաժանվում է երկու մասի՝արնելյան, որն աղքատ է կղզիներով, ն արեմտյան, որտեղ կղզիախմբերիմեծ առատություն է: Այս երկու մասերն իրարից բաժանվում են կենտրոնա-Հնդկական լեռնաշղթայով: Արնմրտյան մասում, ճլուսիսից Հարավ տարածվում են Արաբական,Սոմալիական, Մադագասկարի,կրողզեդգոգավորությունները Արնելյան մասում 1960-ական թվականներինճայտնաբերվեց նոր՝ Արնելա-Հնդկական լեռնաղշթան, որը կենտրոնական գոգավորությունը բաժանում է

գոգավորությունից: Այս օվկիանոսում ամենաԱրեմտա-Ավստրալական խոր փողրակըդավայաննէ, որ ձգվում է Մեծ Չոնդյան կղզիներին զուգտնվում են երկու գաճեռ: Հնդկականօվկիանոսիճարավային մասում ն գոգավորություններ՝Աֆրիկա-ԱնտարկտիկականԱվստրալա-Անտարկտիկական: է ն ամենախորը: նրա ճատակը Խաղաղ օվկիանոսըամենամեծն մասում է՝ դոգավորություների կղզիների մի բարդ բարդ արնեմտյան ճամալիր, արնելլյան մասը Համեմատաբար միապաղաղ է: Օվկիանոսի Հատակը մասնատված է իջվածքներով լեռնաշղթաներով,որոնց գաԲելինսգաուգաթները ջրից դուրս են գալիս կղզիների ձնով: Հարավում զենի գոգավորություննէ, նրանից Հլուսիս՝ չՀարավ-ԽաղաղօվկիանոսՎերջինիցս բարձրացումները: յան ն Արնելլան-Խաղաղօվկիանոսյան ն Չիլիական գոգավորություններնեն, իսկ ափազծին ԱՂՈ Պերուական Պերուականն Չիլիական զուղաճեռ ձգվում են կենտրոնա-Ամերիկյան, ու

ու

ա-

(Ատակամայի ) փողրակները:

մասում Խաղաղ օվկիանոսիՀյուսիսային

գտնվում

են

մի քանի

գո-

Հյուսիսարնմրտկենտրոնական, Հյուսիսարնելյան, դավորություններ՝ յան. սրանք իրարից բաժանվում նեն

տտորջրյա

լեռնաշղթաներով, որոն-

ցից ամենաբարձրըչավայան արշիպելագն է: Կղզիախումբըբազմաթիվ կղզիներիցէ կազմված, ամենից մեծը չավայանն է, մինչն 4000 մ Հասնող Հրաբխայինգագաթներով: Օվկիանոսիարնմտյան մասը Հակադրություններովշատ Ճարուստ է. այստեղ բազմաթիվ կղզիախմբերկան, որոնց միջն՝ խորջրյա գոդավո-

րություններ:Փողրակներից խոշորներնեն՝ կուրիլա-կամչատկային Ճապոնականը,Ռյու-կիու, Մարիանյան, Ֆիլիպինյան,Սուլավեսի, Բանայլն: Հարավայինկիսագնդում խոշոր գոգավորություններից են՝ կենտրոնական, Հարավային,Թասմանի։Բացի սրանցից կան բազմաթիվ միջկղզային դոգավորություններ խորջրյա իջվածքներ. սրանք ձգվում են կղվզիախմբերին զուգաճեռ՝ Տոնդա, կերմադեկ,նոր Հնբրիդյան, Բուգենվիլի ն այլն: խաղաղօվկիանոսի բնորոշ առանձնաճատկություններիցմեկը կրղզիախմբերի աղեղներն են, ստորջրյա ճրաբուխներիբազմաթիվ խմբերը, խզվածքների ճամալիրները։ Այստեղ Հրաբոււները ճաշվվում են տասնյակ Հաղզարներով.Ամենից շատ դրանք Հանդիպում են օվկիանոսի արեմտյան մասում: Խաղաղօվկիանոսի Հատակի ոռելինֆում նշանակալի տեղ են զբաղեցնում կորալական գոյացությունները: Հարկ է նշել, որ օվկիանուսներիցծագումով ամենաձինըԽաղաղօվկիանուն է: չամաշխարչային օվկիանոսի կազմում գտնվող ծովերի Հատակի ռելիեֆը զգալի չափով արտաճայտում է երկրակեղեի այդ ճատվածի զարգացումը: Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի ծովերը Հճիմնականում նստած են ցամաքային ծանծաղուտիվրա, իրենցից ներկայացնում ծն թույլ բլրապատ Այստեղ խորը ծովերի շարքը կաՀարթություններ: դա

ն

ու

դասվել նորվեգականն Գրենլանդականը: Երկրակեղնիխզվածքային զոնաներում տարածվող ծովերը (նարիեբյան, Միջերկրական, Սն) զբաղեցնում են խորը գոգավորություններ: ծովեր են: ՍրանքՀամեմատաբարեհրիտասարղ Ատլանտյան օվկիանոսի ծովերից Հյուսիսայինը, Բալթիկը խիստ

րող

են

ու

մասնատված են, ծանծաղ, խորությունները տատանվում են ճարյուր մետրի սաՀմաններում:։ Սրանք նատած են ցամաքային ծանծաղուտի վրա:

Խաղաղ օվկիանոսի ծովերի մեծ մասը արնմուտքում է: Բերինգի» են։ Ամենից ծանծաղը Դեղին ծովն Օխոտի ն Ճապոնականծովերը խորն նստած է, է ցամաքային ծանծաղուտի վրա: Մեծ Ջոնդյան արշիպելագում անցկտրտվածությունըմեծ է, Շատ Հատվածներում խորբություններն նում են 5000 մետրից:

/Ս //

Է

ԾՈՎԱՅԻՆ ՔԱՐՏԵԶՆԵՐ

Հ-9Լ

Մինչն 11 դարըմարդն

ավելի չատ յուրացրել է ցամաջը, այստեղ է ծավալում իր աշխատանքային գործունեությունը, Սովային տարերքը հղել է մարդու ճամար անցողիկ միջավայր: Սովը միշտ օդտադործվել է որպես ձկնորսության ն ծովային տրանսպորտի ասպարեզ: 44 դարում արդեն օվկիանոսը դիտվում է,որպես աշխատանքային գործունեության միջավայր, Հանքային Հարստությունների արդյունաճանման ասպարեզ: օվկիանոսի ճետ, այնքան ավելի Քանիմարդն ավելի շատ է անչրաժեշտ է դառնում մանրակրկիտ քարտեղաճանումը: Քն տարբեր նպատակների ՃաԾովային մար. կարնոր խումբ ծն կազմում նավագնացային քարտեզները, որոնց վրա նշվում են ծովային ուղիները, այդ ուղիների վրա դտնվող նավային ճանդրվանները, փարոսները, լցման կալանները ն այն բոլոր անՃճրաժեշտտվյալները, որոնք անձճրաժեշտեն անխափան ու ապա՞ով երթնեկությանճամար: Սովային ցարտեզներիմի խումբ ներկայացնում են օվկիանոսների ու ծովերի կլիման կամ կլիմայական ու օդերնուքաբանականտարրերը, մթնոլորտի ճնշման կենտրոնների, քամիների ուղարեգակնային ճառագայթումը, մթնոլորտայինտեղումղությունը,ուժը, ները, թայֆունների ուղղությունը ն այլն: կան քարտեզներ, որոնց վրա տրվում են օվկիանոսային ճոսանքների, սառցային երնույթները, ամպամածությունը, մառախուղներըն այլն:

առնչվում այդմիջավայրի

-

կազմվում`՝ քարտեզները

նավային

ջերմաստիճանները,

մեծ Քարտեզների

խումբ են կաղմում ոռնսուրսայինքարտեզները, որոնց վրա նշվում են ծովի Հարստությունները՝ինչպես Հանքային, այնպես: էլ օրգանական:ՄՍովայինքարտեզներ կազմելիս այժմ լայնորեն օգտագործվում են տիեզերականմեթոդները:

ԼՆ

Ր7/2/7 ի

92.

ՕՎԿԻԱՆՈՍԻԱՂԻՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՑԻՆ

դառնաղի է. ջուրը Օվկիանոսի

այն Հնարավոր չէ խմել ն օգտագործել արդյունաբերության մեջ կամ ոռոգման ճամար: Մեկ լիտր ջրում, ինչպես արդեն նշվել է, լուծված է 35 գ աղ: Օվկիանոսի ծավալը 1,3-1018 մ3 է. եթե յուրաքանչյուր խորանարդ մեւտրում լուծված է 35 կգ աղ, այդ նշանակումէ աղերի ընդչանուր բանակը կազմում է 35.1,3-1018-45,5:1018 կիլոգրամ: Աղերի այդ քանակով կարելի է կազմել մի այնպիսի խորանարդ, որի կողմի երկարությունը կլինի 300 կմ, կամ եթե

ք երկրագնդի վրա, «իռեն

կստացվի 60 մ Ճաստությամբ մի շերտ: է այն միտքը, որ Ճամաշխարճային սորամաբանական Միանգամայն «վկիանոսի աղիությունը ձնավորվել է Երկրագնդի երկրաբանականպատմության ընթացքում: Ֆրի Ճամաշխարճային շրջապտույտի ոլորտում այն շփվելով քարոլորտի (լիքոսֆերայի) ապարների Հետ, իր մեջ լուՓում է ճեշտ լուծվող իոնները (ջրակցման-Հիդրատացիայի պրոցես) ն գետերի միջոցով ի վերջո ճայտնվում օվկիանոսում: եթե գետերի միջոցով օվկիանոս բերված լուծված նյութերի քանակն ընդունենք քիչ քե շատ Հաստատուն, ապա սկսած մեզոզոյից մինչե մեր օրերը ընկած ժամանակամիջոցըմիանգամայն բավարար կլիներ օվկիանոսի ժամանակակից աղիության ստեղծման Համար: Այստեղից Հարց է ծագում՝ իսկ մեզոզոլից առաջ գետերը դեպի օվկիանոս աղեր չէի՞ն տանում: Անշուշտ տարել են, ն այդ աղերը զանազան ճանապարճներովանջատվելեն օվկիանոսի ջրից ն նորից Հայտնվել ցամաքի վրա. Այսպես, օրինակ, միայն Միջինարաքսյանգոգավորության մեջ նեռդենում առաչացել են առնվազն երեք խոշոր աղաճանքեր՝կողբի, Ավաճի, նախիջնանի։Աշխարճումորքան աղաճանքեր կան, որոնց աղը անջատվել է օվկիանոսներից: Օվկիանոսի չրից են անջատվել աշխարՀում այնքան տարածվածկրաքարային ապարները, որոնցից են կաղմըված բազմաթիվ լեռնաշղթաներու բարձրավանդակներ: Օվկիանոսների ջրում լուծված աղերը տարբեր չափով են օգտագործվում այնտեղ ապրող օրգանիզմներիկողմիցչ ուստի կան բաղադրիչներ, որոնք արագությամբ կլանվում են, ինչպես, օրինակ, կալցիումը: Շատ օրգանիզմներ իրենց մարմինը կառուցում են կալցիումի կարբոնատի օգտագործմամբ, ն մեռնելուց Հետո տեղում մնում են կրաքարի ապա

ճ2սկայականկուտակումներ, որոնք առաջացնումեն Հսկայական շերտախմբեր Աոներում ճաճախ կարելի է Հանդիպել կրաքարային լեռնա-

շղթաների՝ Ղրիմի, Մեծ Կովկասյանլեռնաշղթայի արեմտյան Հատվան այլն: ծը, ՇվեյցարականՑուրա կան ն այնպիսի բաղադրիչներ, որոնք օրգանիզմների կողմից բիչ են օգտագործվումկամ չեն յուրացվում, օրինակ, կերակրի աղը (ՀՅԸԼ)։ Օվկիանոսի չրում լուծված են Մենդելենի աղյուսակի քիմիական տարբերի մեծ մասը: Դրանցից վեց տասնյակի վերաբերյալ կան քանակա-

որակականտվյալներ, ալկան, իսկ մոտ երեք տասնյակի վերաբերյալ՝ սինքն քիմիական տարրը ջրում Ճայտնաբերվել է, բայց այնքան աննը-

քիմիական վերլուծություններիժամանակակիցմեթոդները Հնաչկա, որ չեն տալիս դրանց քանակը որոշել: Տարակույս րավորություն

շան,

որ

ժամանակի ընթացքում ճնարավոր կլինի այդ դժվարությունը Հաղթաճարել: Օվկիանոսների լրում լուծված քիմիական տարրերի գումարային պարունակությունը գրամներովկոչվում է աղիություն, որն արտաճայտվում է պրոմիլներով (Ֆո): Օվկիանոսի չրի աղիությունը լճերի աղիության Համեմատ ավելի միապաղաղ է, տարբերությունները միջին քաՀամեմատ 5 նն-ից չեն անցնում. այդ նակի բացատրվում է նրանով, Լ որ օվկիանոսային ճզոր Հոսանքները անընդչատ խառնում են ջուրը տարբերությունները ճամաճարթվում են. Բայց որտեղի՞ց են առաջանում այդ տարբերությունները: Աղիության տարբերությունները չրի Հաշվեկշոից են կախված: 0վկիանոսի ջրային Ճաշվեկշոի տարրերն են՝ մթնոլորտային տեղումները» ջրային գոլորշիների խտացումը ջրի մակերնույթին (կոնդենսացիա) ն Հոսքը ցամաքից (գետեր, ստորերկրյա չրեր), վերջապես՝ միջչնապատյանից անջատվածջուրը, որ դուրս է գալիս օվկիանոսների մեջ երկրակեղնի միջով: Սրանցիցյուրաքանչյուրն ունի տարբեր աղիություն: Ամենամեծ աղիությամբ օժտված են միջնապատյանից անջատված չրերը, բայց դրանց քանակը չնչին է (տարեկան 1 մլն մ3)։ Չնչին է նան մքթնոլորտային տեղումներից ն գոլորշիների խտացումից ստացված աղերի

քանակը:

Օվկիանոսների վրա թափվող անձրնաջրերի աղիությունը 10--20 չէ' Գետերի ն ստորերկրյա չրերի մգ/լ է, որը նույնպես զորեղ աղբյուր մգ/լ: բերած աղերը շատ չեն. դրանց աղիությունը կազմում է 100--300 է է առատությունը բերում օվչրի մուտքի բաղադրիչների նշանակում ն գեկիանոսի աղիության պակասեցում: 0րինավ՝ Սիբիրի Կանադայի տերըծձյուսիսայինՍառուցյալ օվկիանոս են տանում քաղցրա»ամ յուր, Գօ-ով որի շնորչիվ այդ օվկիանոսի ջրերի աղիությունը միջինից 3--5 պակաս է:

Օվկիանոսիչրի աղիությանելքի բաղադրիչներիցեն՝ գոլորշացումը Հոսքը դեպի կիսափակ ծոցերը: Գոլորշացումն ունի այն նշանակությունը, որ մեծացնում է ջրում մնացող աղերի չՀամակենտրոնացումը է (կոնցենտրացիան):Օրինավ՝ Կարմիր ծովում աղիությունը ջասնում 40 զօ-ի, իսկ Աքաբայի ժոցում՝ ավելին, որովչճետնքաղցրաճամջրերի մուտքը բացառված է, Բաբ-էլ-Մանդերի նեղուցով Հնդկական օվկիանոսի չրերը անընդչատ ներխուժում են կարմիր ծով, այստեղ գոլորշանում՝ մեծացնելով մնացող աղերի քանակը: Աղիության որոշման երկու Հիմնական եղանակկա. 1. կրիվքիմիականանալիզ. ի

Որնեէջիմիական տարրի կամ իոնի որոշման միջոցով (շրինակ,. Քլորի) Այս եղանակի ճիմքում ընկած է այն օրինաչափությունը, որ օվկիանոսայինջրի աղային կազմը ճաստատուն է: Մովերի ուսումնասիրման միջազգային Հանձնաժողովիկողմից «Հաստատվածէ, որ քլորի իոնի քանակը ն ընդճանուր աղիությունը (Տ) միմյանց կապված ենճետնյալ կերպ. 2.

Տ--0,030

--

Հետագայում, 1959 թ. Լեյմանը Տ

1,8050 ն

Ը|

Ֆլեմիգը ճշտեցին բանաձեր.

ՓՀ--0,023-1,811 ԸլԼ

ճը.

Ուրեմն, իմանալով միայն քլորի պարունակությունը, կարելի է դուրմ բերել ընդճանուր աղիությունը: 1960-ական թվականներից աղիության

որոշման ճամար օգտագործում են չրի էլեկտրաճաղորդականությունը, վելի ուչ՝ լույսի բեկման գործակիցը: Աղիության ն չրի տեսակարարկշռի միջն նս որոշակի կապ կա. այն արտաճայտվում է 4ետնկյալկերպ՝ 8օ--0,069--

1,4208

ՇԼ--0,001520Ը12-- 0,0000398

ՇՐ,

6օ-ն տրտեղ

օվկիանոսի չրի տեսակարար կշիռն է 0«-ում՝ Հարաբերած թորած ջրին՝ 4:-ում. ընդ որում տեսակարարկշիոն արտաճալտողթվից դեն են նետում միավորը ն ստորակետը պայմանականորենտանում աջ: երեք թվանշան: Օրինակ՝ 1,00329-ի փոխարեն վերցվում է 3,729. դա՛ արվում է այն նպատակով,որպեսզի աղլուսակներում շատ թվանշաններ: չգրվեն:

Օվկիանոսային ջոի քիմիականկազմը ըստ Աֆիոնեեր

ԿԳ-

ՏՕԷԼՇՕ»8ո-

|

Գղ 19,35

2,20 0,14

0,027

|

Մ. Վ.

Բոուեիչի

կատիոններ ՒՅ-

ինջ2: Շ82ե: ՏՈՒ

Աղյուսակ33 Գղ 10:76 1,30 0,41 0,39 0,01

Սովի չրի քիմիական կազմը միանգամայն տարբերվում է գետաչրերի ջիմիական կազմից, որը բերվում է ստորեւ: 18.--740

Ծովաջոին գետաջբի քիմիական կազմըտոկոսնեբով (ըստ |. կ. Դավիդովին մյուսնեւի, 1973)

Բաղադրիչները

88,7 10,8

Քլորիղներ Սուլֆատներ կարբռնատներ

Վեզոտի, ֆոսֆորի, սիլիցիումի միացություններ ն

Ծովի ջուրը

օրզանականնյութեր

Աղյուսակ34

Գետի չուրը

0,

0,2

ինչպես ցույց

է տալիս աղյուսակը, Քիմիական կազմով գեւտաջրերը խիստ տարբերվում են. եքե գետաջրերում տիրապետում են կարբոնատներն օրգանական կենսածին տարըերը, ապա դրանք ծովի ջրում չնչին մաս են կազմում. այնտեղ տիրապետումեն քլորիդները, Պատճառն այն է, որ գնտաջրերիբերած կարբոնատներն կենռածին տարրերը անմիջապես կլանվում են ծովում ապրող օրգանիղմԽերի կողմից ու կուտակվում են Հատակին, երբ օրգանիզմները մաճանում են, Բոլոր կարբոնատային ապարներն ու կորալական գոյացությունները օվկիանոսի չրից անջատված միացություններ են։ Քլորիդները օրգանիզմներիկողմից չեն յուրացվում, ուստի մնալով ջրում մեԺացնում են ջրի աղիությունը: Ակադ. Վերնադսկինգտնում է, որ ծովարերի ն գետաջրերիաղային կաղմի վերը բերած փոխճարաբերությունը Ճաստատվելէ դեռնս 2--2,5 մլող տարի առաջ: Չնայած օվկիանոսի ջուրն անընդճատխառնվում է, այնուամենայնիվ ուժգին գոլորշացման, Ճաշվեկշռային տարրերի փոփոխության Ճեսոնանքովաղիության տարբերություններ են նկատվում: Քննարկենք օվկիանոսի մակերնույթին։ նշենք, որ աղիության ղիությանբաշխումը տարբերությունների արտաճայտմանլավագույն եղանակը իզոճալինների (ճավասարաղիգծեր) քարտեղն է: հղոճալին(ճավասարաղիգիծ) է կոչվում այն գիծը, որը միացնում է միննույն աղիության կետերը միմյանց: աղիուիզոճալիններիքարտեղը (նկ. 81) ցույց է տալիս, որ ամենամեծ թյունն օվկիանոսներում արնադարձայինլայնություններում է: Դա բացատրվում է այդ լայնություններում ուժգին գոլորշացմամբ ն մթնոլորտային տեղումների նվազ քանակով: Արնադարձայինլայնություններում (ց աղիությունն անցնում է 32 ՆՓօ-ից,մինչդեռ Հասարակածուվ՝35--Յ6 ն

ծովի

ջուրը

ու

ու

ու

ա-

1չ նում

բարձր լայնություններում գոլորշացումը թուլաԱշխարճագրական է, տեղումներիքանակն ավելանում, ուստի աղիությունը նես պա-

կասում է՝ Հասնելով 34--35 ձըօ-ի:ՀյուսիսայինՍառուցյալ օվկիանոսում ց, իսկ գետերի գետաբերանաղիությունը պակասում է մինչն 30--32

ներին մոտ իջնում է 20 գ-ից: կիսագնդում, անտարկտիկական ջրերում աղիությունը Հարավային է նախ գոլորշացման պակասեցման ն ապա՝ ցամաքից իջթուլանում նող այսբերգներիճալքի շնորճիվ։ Աղիության պատկերն այլ է փակ կիսափակ ծովերում։ եթն խոնավացման գործակիցը 1-ից փոքր է, ապա ծովի ջրի աղիությունը մեծանալ չի կարող (Բալթիկ, Սպիտակծով ն այլն), եթե այդ գործակիցը 1-ից փոքր է, ապա դետերի ոչ բավարար Հոսքի Հետնանքով ջրի մուտքի ելքի «աշվեկշիռորբացասական է դառնում, ուժգին գոլորշացման Հեէ (Կարմիր, Միջերկրականծովեր): տնանքով աղիությունը մեծանում նան Աղիությունը փոխվում է ըստ խորության. ընդ որում մինչե մ փոփոխությունները զգալի են, ավելի խորը ամենուրեք տարբերությունները Համաճարթվում են, Տարբերվում են աղիության ուղղաձիգ սիոխոխությունների Հետնյալ ճինդ տիպերը: մ աղիությունն աճում 1. Բննոռային.մինչե 200 է, նրանից ցած մնում է անփոփոխ: 2. Մերձբնեռային. մինչն 1500 մ աղիությունն աճում է, որից «ճնաո մնում է անփոփոխ: մ խորություն3. Բարեխառն.աղիության նվազագույնը 600--1000 ներում է, որն արդյունք է բնեռային չրերի ներթափանցման: 4. Հասարակածային.աղիությունը փոքր է, մինչե 100 մ աճում է, մնում է մ, անփոփոխ: նրանից խորը Կոպա նվազում է մինչն մ նվազում է, 5. Արնադարձային. աղիությունը մեծ է, մինչն 1000 ու

ու

`

ասպա

մնում

ճաստատուն: -Հ

98.

ԳԱԶԵՐՆ ՕՎԿԻԱՆՈՍՈՒՄ

Օվկիանոսի ջրում կան լուծված դազեր. դրանց քանակը չճիմնակակախված է ջերմաստիճանից, աղիությունից, գազերի պարցիալ ճնշումից:«Լճեր» գլխում մննք այս Հարցերին անդրադարձելենք. այստեղ ավելացնենքմի քանի դրվագներ, որոնք վերաբերում են անմիջապես օվկիանոսներին: կարնոր Հանդամանք է այն, որ աղիության մեծացմանը զուդընթաց գազերի լուծունակությունը պակասում էւ նշավարքն ավելիբարենպաստէ, նակում է քաղցրաճամլճերում գազային ու իր կնիքն է դըՀանդամանքը ծովերում: Այս քան օվկիանոսներում նում օրգանական աշխարձի վրա: Արնադարձայինաղի չրերում բարձր

Նֆում

պայմաններում թթվածնիպարունակությունը ջերմաստիճանների փոքր 4, ուստի

ձկնային Ճարստությունները

առատ

Ն

Աղյուսակ35 Թթվածնիպառբունակությունը ջբում տաոբերջերմաստիճանների աղիությանպայմաննեռումսմ3/լ (ըստ Ցու. Վ. Իստոշինի, 1969) |

'

Տփ բ

-

ջ

լինել չեն կարող:

|

||

'

10,88 10,29 9,02 6,57 5,527

|

10,19 9,65

7.56 6,22 5,22

9,00

՛

|.

2.09 5,88 4.95

8,81. 8,36

6,63 5,52 4.65

8,42 8,04 6,41 8.35 4,50

յ

8,12 2,722

6,18 5,17 4,34

են տալիս, ցույց Ուսումնասիրությունները

որ օվկիանոսը ձմեռային ամիսներին, ցածր ջերմաստիճանի տակ օդից կլանում է թթվածին, իսկ Կ«սմառային ամիսներին, երբ օդի ջերմաստիճանը բարձրանում է, այն ցնդում է օդ. Ածխաթթու գաղը չնայած ծովում քիչ է, բայց շատ կարնոր նշանակություն ունի: Բացի այն, որ այդ գազը մասնակցում է լուսաաինթեզի (ֆոտոսինթեզ)պրոցեսին, ծովի չրին միանալով առաջացնում Հ ածխաթթու.

ԸՕշԷ ՒՕ

-

ՒԼչԸՕ»:

Վերջինսիր ճերթին տրոճվում ու ճանդես է գալիս ՎԸՕ: ն ԸՕչ2կալցիումին, նատրիումին, մադնեզիումին, փոնների ձնով: Միանալով է Հառաջացնում կարբոնատներկամ բիկարբոնատներ։Ածխաթթուն օվկիանոսում մասնակցում է մետաղների ն բետոնի քայքայման պրոցեսին

(կոռոզիա): Ազուռըօվկիանոսում ճանդիպում է ինչպես ազատ վիճակում, այնպես էլ միացությունների ձնով ՈՌԼՀՕչ,ԷԼԱՕշ, ԿՒԼ)։ Ազատ ազոտը

օրգանիզմների կողմից գրեթե չի օգտագործվում, միայն որոշ բակտետիաներեն կարողանում այն կլանել: Շատ կարնոր նշանակություն նեն ազոտի միացությունները, որոնց մասին արդեն նշվել է «Լճեր» դրլու-

խում:

0Օվկիանոսումգտնվող գազերից շատ կարնոր է թթվածինը: Բոլոր կենդանականօրգանիզմներըթթվածին են շնչում, ուստի ալդ դազի պաԶկների ճարուստ ունակությունը կենսական նշանակություն է ստանում:

պաշարներ կան այն ջրերում, որտեղ թթվածինն առատ է: Օդում թրքվածնի ու ազոտի փոխճարաբերությունը21:28 է, կլորացված՝ 1:4:155. ջրում այդ ճարաբերությունը փոխվում է 34:63 կամ կլորացված՝ 1:2: Ուրեմն, ջուրը ավելի շատ թթվածին է կլանում, քան ազոտ. շատ կարբկորՀանգամանքէ օվկիանոսայինկենդանական աշխար»իՀամար: Օվկիանոսներում ու ծովերում Հանդիպում լ նան ծծմբաջրածին: (Ռ1շՏ). օրինակ, Սն ծովում 200 մ-ից խորը շերտերում ծծմբաջրածին կա, որի պատճառովօրգանականաշխարճը բացակայում է: Ծժմբաջրաժինը կարող է առաջանալ օրգանական նյութերի քայջայումից ու Հրաբ-խային գազերից: սա

Գազերիպարունակությունը օվկիանոսի ջրում կախված է նան աշխարճագրականլայնությունից ու խորությունից: Այսպես, ճասարակածից դեպի բնեոները գազերի քանակությունը սկզբում պակասում է (արեվադարձային լայնությունների տակ), ապա բարեխառն լայնություններում ավելանում է ն առավելագույնիՀասնում մերձբնեռային ջրերում: նույն աշխարչագրականլայնություններում Հարավային կիսագնդում գաղերն ավելի շատ են ավելի ցածր չհրմաստիճաններիպատճառով: Ըստ խորության գազերի պարունակությունըփոխվում է: Արնադարձային գոտում ըստ խորության թթվածնի քանակը պակասում է ն 200-800 մ խորություններում ամենից քիչ է. պատճառն այն է, ռր այստեդ ջրերը վերբնթաց շարժում ունեն, կենդանիներըեղած թթվածինը կլանում հն: խորությանմեծացման Հետ մեկտեղ թթվածնի քանակն ավելանում է, որովճետն օվկիանոսների մերձճատակայինչրերը գալիս են մերձբնեռային շրջաններից, որտեղ դրանք վարընթաց շարժում ունեն ն թրթեն դեպի մերձճատակայինշերտր: վածինը մակերնույթից տանում բարձր լայնություններում ջրերի ջերմաստիճանն Աշխարճագրական իչնում է, խտությունը՝ մեծանում, ուստի կատարվում է վարընթաց շարժում, Հհտնաբար ջրերը գազերով Հարուստ են թե մակերնույթում ն ցե խորքում: Ծովերում, մանավանդ կիսափակ ավազաններում, գազերի պարունակությունը կախված է տեղական պայմաններից: Օրինակ, ըստ Յու. Մ. Շոկալսկու Միջերկրականծովի արնմտյան մասի մակերնութային չշերօը-ն թթվածնի քանակը 4,5--5,3 սմ:/լ է, որը Հագեցման 95--Ջ9 մասում է կազմում, իսկ արնելյան աղիության մեծացման «Հետ.մեկտեղ է 4,4--4,2 թթվածնի քանակը պակասում սմ3/լ: Ո ծովում թթվածին կա մ մինչն խորությունը, որից խորը ջուրը Ճճադեցածէ ժծմբաջրածնով: տում

94.

ԾՈՎԻ ՋՐԻ ԽՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ծովի չրի խտություն ասելով Հասկանում ենք նրա տեսակարարկշռի Ճարաբերությունը 4"-ի թորած ջրի տեսակարար կշոին նորմալ ճնշման ու պայմաններում: Խտությունըկախված է աղիությու-

ջերմաստիճանից

5--սիմվոլով, նշանակում

նից: Խտությունըպայմանականորեն

են

ջերմաստիճանումլոն

որ-

«տեղ |է" ջրի տվյալ է, իսկ 45-ը՝ տեսակարար ,Քորած չրի տեսակարար կշիոր 4--ում: Ֆրի խտության ուսումնասիրություննունի շատ կարնոր գործնական մեշանակություն Ճճատկապես մեջ, որովճետն ջրում է նավի ընկղմվելու չափը դա առավել կարնոր է սուզանավերի ճամար: կազմված են Հատուկ» աղյուսակներ, որտեղ է սորված չրի լստություն տարբեր ջերմաստիճանների ն աղիության սԿվայմաններում:Առաջինանդամ այդպիսի աղլուսակ կազմել է Մ. կնուդաենը։ ՍՍՀՄ-ում ընդունված են ն. Ն. Զուբովի (1940) կազմած աղյուսակները: Այստեղ տրվածեն ոչ թե իրական խտությունները, այլ պալայսինքն իրական խտության արժեքի ամբողմանական խտությունը. ջական միավորը դեն է նետված, ե ստորակետը երեքթվանշան աջ է

նավագնացության կախված Հխոությունից: '

՛օվկիանոսագիտական

«տարված.

Բ.

պ

Տ

օ

Օրինակ, եթե

(5

'

ա)

1000--6է,

-ի լրիվ արժեքը 1,028126

է,

ապա

պայմանական

փտությունը կարտաճայտվի28,126, այսինքն.1 մՅ չուրի կկշոր 28 կգ 45-ում: 126 գ ավելի, քան նույն ծավալի թորած չուրը խորանարդ մետրում կարող է տասնյակ կիեթե յուրաքանչյուր զոդրամների տարբերություն լինել, ապա պարզ է դառնում, որ նավը Փովի ջրից գետի քաղցրաճամ ջուրը մտնելիս պետք է ընկղմվի, որը կատող

է

Հետնանք ունենալ: աղետալի

Սովի ամենախիտչրի ջերմաստիճանը(0) ն սառեցման ջերմաստիճանը (ւ) փոխվում են աղիության փոփոխման դեպքում. այդ մասին արդեն նշվել է լճերի չրի աղիության մասին խոսելիս (նեկ.4). Ամենամեծ խտության ջերմաստիճանիկորը ավելի արագ է իջնում, քան են մի կետում, որի տեցման չերմաստիճանի կորը. սրանք Ճատվում են դօ» իսկ ջերմաստիճանը աղիությունը 24,295 Վոորդինատներն սա-

--1332".

կետում է միայն,

ամենամեծ

խտության ջերմաստիՖց-ից պակաս աղիուքյան դեպթում ամենամեծ խտության չերմաստիճանը բարձր է սառեցման չերմաստիճանից, իսկ 24,2 օ-ից բարձր աղիության դեպքում՝ Հակառակը՝ ավելի.

ճանում

այդ

չուրը

որ

սառչում է: 24,2

Ցածր:

Օվկիանոսի ջրի խտությունը չասարակածից բնեռ գնալիս աստի-ն է 1,0230--1,0270 ճանաբար մեծանում ավելի,որի պատճառով բարձր աշխարճագրականլայնություններում ծանրացած ջրերն իջնում են չատակ ն այնտեղով տեղափոխվումդեպի ճասարակած: Արնադարձային բարեխառն լայնություններում ջհրմաստիճանա-. յին փուփոխություններիՀետնանջով որոշ ամիսների առաջանում է խըտության թոիչքի շերտ. Սուղանավը,«Հասնելովայդ շերտին, դադարում հն՝ սուզանավը նատեց «Ճճեղուկգըէ սուղվելուց. այդ դեպքում ասում րբունտի»վրա: Խտությանթռիչքի շերտի գոյությունը կապվում է Հիմնականում աղիության փոփոխման ճետ, ն այդ շերտն անվանում են «մեռյալ չուր», որը վաղուց Ճայտնի է ծովագնացներին: 0Օվկիանոսներումչրի նույն խտությունն ունեցող կետերը միացնող գծերը կոչվում են իզոպիկններ (Հուն. Հավասար, խտություն): կազմըվում են իզոպիկնների քարտեզներ, որոնք կիրառական նշանակություն ու

ունեն:

(46:

է

95.

ՕՎԿԻԱՆՈՍՆԵՐԻՋԵՐՄԱՅԻՆ ՊԱՑՄԱՆՆԵՐԸ

բաժնում քննարկվեցին չրավազաններիջերմային պայման«Ա|ճերը» ները. դրանք վերաբերում են նան օվկիանուներին: Օվկիանոսի մակեբնույթին ջրի ջերմաստիճանըորոշվում է սովորական ջերմաչափով, իսկ խորությունն երում՝Հատուկ խորքային ջչերմաչափերով։Վերչինտարբեր ներս այնպիսիՀարմարանքունեն, որ ցանկացած խորության տակ կաբելի է ջերմաչափըշուռ տալ ն այն այլնս չերմաստիճանայինփոփոխուճանապարտճին ցուցմունքը թյունները չի ընկալի ն վերն բարձրացնելիս չի փոխի,

եթե երկրագունդը ծաժկված լիներ միայն ջրով ն չլինեին օվկիամինչն Հասարակածից նոսայինճոսանքներ, ապա չրի չերմաստիճանը ն բնեղ աստիճանաբարկնվազեր կախված կլիներ միայն աշխարճագրաԱյս դեպքում չավասարաջերմ դժերը (իզոթերմեր) կան լայնությունից: կունենային զուգաճեռականներիուղղությունը: Ցամաքների գոյությունը ն օվկիանոսային Հոսանջները պատկերը՝ `

փոխում են. նույն զուղաճեռականիտակ օվկիանոսի տարբեր մասերում ջերմաստիճանային չմտտարբերությունները կարող են ճասնել 10--15"-ի։ նախ նշենք, որ ջրի մեծ չջերմունակուքյան շնորչճիվ օվկիանոսներում արեգակնային ջերմության մեծ պաշարներ են կուտակվում, որոնք ճաղորդվում են աշխարչագրական բարձր լայնություններին: Տարվա եղանակների Հերթափոխման ժամանակ ամառային ամիսներին չրում կուվոակվածչերմային էներգիան ձմռանը Հաղորդվում է օդին, ն այդպիսով ջերմաստիճանային սեզոնային տատանումները մեղմանում են: Ֆրի ջերմունակությունը 1,0 է, էսկ օդինը՝0,237. եթե Հաշվի առնենք օդի փոքր ծավալային կշիռը՝ 0,00129 գ/սմ3,ապա դժվար չէ ճաշվել, թն 1-:-ով ջրի պաղելու դեպքում որքան օդ կտաքանա 15-ով՝ 1:0,00129.0,232

3220:

Այդ նշանակում է՝ չրի 1 սմ3-ր 15 պաղելու դեպքում օդին կտա այնքան ջերմություն, որը կարող է 15-ով տաքացնել3270 սմտ օդ: Աշա թե ինչու Գոլֆստրիմի տարած ջրերի պաղելու Հետնանքով այնքան չերմություն Վ Հաղորդվում Եվրուա ներթափանցողօդային ղանգվածներին: ի օվկիանոսներիչրի օրականջերմասցամաքների, տարբերություն տիճանային տատանումներըմեծ չեն: 0րինակ՝ երնանում ճողի մակեընույլթին Հուլիս ամսին ցերեկը ջերմաստիճանըկարող է բարձրանալ տատամինչն 605, գիշերն իջնել մինչե 10--15՝", նշանակում է օրական տատանում օվկիանոսիմակերնույթին նումը անցնում է 40-ից: Այդպիսի

1-ից չի անցնում: Սեզոնային երբնք չի լինում, օրական տատանումը Համեմատած Հետ փոքր են. ՀասարակաԿոստանումները նս ցամաքի 5-25, բալայնություններում՝ ծային շրջանում՝ 1-25. արնհադարձային ափեընխառն լայնությունննրում, Հատկապես օվկիանոսի արնեմտյան մեծն ամենից մուտ տատանումներն սեզոնային րին ջերմաստիճանային է Ճապոնիայի մուտ ն Նյուֆաունդլենդկղզիների շրջանում 1552-ի,որը բացատրվումէ ծովային տաք ն սառը Հոսանքների ճերթաձմռանը՝ փոխմամբ: Ամռանը մեծանում է տաք ճոսանքի ազդեցությունը, Հասնում

քն՝

«առը:

Սառուցյալ օվկիանոսում ն անտարկտիկականջրերում ջերմաստիեն 3--4--ի, ճասնում ճանի սեզոնային տատանումներըմեծ չեն. դրանք ինչպես օրական, Հազվադեպ՝ 5՝: չարկ է նշել, որ ջնրմաստիճանային ն նվազագույնըուշաառավելագույնը այնպես էլ սեզոնային ընթացքում ում

են,

որը

ելքի Հաշվեկշռի ճետ: նկատվել է ջերմաստիճանը կիսագնդումամենաբարձր

կապվում է ջերմության մուտքի

Հյուսիսային

ն

օ-

գոստոսին, նվազագույնը՝ փետրվարին, Հարավային կիսագնդում՝ Հակառակը: Այժմ քննարկենք ջերմաստիճաններիՃճորիզոնականբաշխումը օվկիանոսներում: Ընդճանուր օրինաչափությունն այն է, որ Ճասարակածից դեպի բնեռ ջերմաստիճանընվազում է: չասարակածում՝28-, բնեռային չրջանում՝ 0": Սակայն տարբեր լայնություններում օվկիանոսի է Կոարբերմասերում ջերմաստիճաններըտարբեր են: Հասարակածային արնադարձային լայնություններում օվկիանոսների արնեմտյան մասերն ավելի տաք են չնորչիվ այն բանի, որ ճոսանքներն ուղղված են դեպի արնմուտք: Արնելյան մասերում Ճատակից բարձրացող սառի ջրերի ազդում են ջերմաստիճանների բաշխման վրա, ն այդ մասնրում չրերը սառն են, Դեպիարնմուռք գնացող չրերը աստիճանաբարտաքանում ենչ Բարեխառնլայնություններում օվկիանոսների արնելյան մասերն են ավելի տաք. արեմտյան ափերի մոտով ճյուսիսից ճարավ անցնում են սառը ճոսանքներ, որոնք իջեցնում են ջերմաստիճանը:Ջերմաստիճանների տարբերություններնավելի ակնառու են ձմեռային ամիսներին, երբ վաբրադորականն կամչատկայի (0յա-Սիվո) 4Ճոսանքներիազդեցություէ: նը մեծանում օվկիանոսի մերձբնեռային շրջաններում Հյուսիս-ԱտԱտլանտյան լանտյան Ճոսանքի շնորճիվ ջերմաստիճաննայնքան է բարձր, որ ծովը նույնիսկ ձմռանը չի սառչում. նորվեգականծովում չրի միչին ւտարհկան է, միայն Շպիցբերգենկղզիների մոտ է ճասնում ջերմաստիճանը2--Տ" աղի չրերը: Ճոսանքի Ճճամեմատաբարտաք 0"-ի, Հյուսիս-Ատլանյան ավելի սառը ծանր լինելով իջնում են մակերնկութայինպակաս աղի Ճոսանքիձնով Ճասնում մինչն Արնելա-Սիբիրաջրերի տակ ն ստորջրյա կան ծով բարձր լայնություննեկիսագնդում աշխարճադգրական Հարավային րում ցամաքներչկան, ճամատարածօվկիանոսում ճավասարաջերմգծեՊետք է նշել, որ ճյուսիսարը զուգաչեռականներիուղղություն ունեն: են, քան ճարավային կիսագնդում: յին կիսադնդում չրերն ավելի տաք Օվկիանոսիչրի միջին տարեկանջերմաստիճանը3,865 է, ճասարաէ 4,95: Հյուսիսայինկիսագնդում կածում ջրի սյան միջին ջերմաստիճանն տարեկան ջերմաստիճանը19,345 է, միջին օվկիանոսներիմակերնույթին է: Ըստ 16,0": Ամենատաքօվկիանոսը Խաղաղն կիսագնդում՝ ճւսրավային Շոկալսկու (1959)Համաշխարճայինօվկիանոսի մակերնույթին ւտարեկան միջին չերմաստիճաններնայսպիսին են՝ Ատլանտյան՝16,95, Հընդս

ու

ու

կական՝ 12,0", Խաղաղ՝ 19,156, Հչամաշխարճայինօվկիանոսինը՝12,4" Օվկիանոսի մակերնույթի 53 Գ0-ը ունի 20-ից բարձր ջերմաստիճան).

Ժիայն

օը-ը՝ 4-ից ցածր: Հարավայինկիսագնդում օվկիանոսիավելի սառը լինելու Հանդամանքըկապվում է ցամաքների ոչ մեծ տարածություն: դրավելու ն Անտարկտիդա ցամաքի գոյության ճետ, որտեղից

իջնող սառցասարերը իջեցնում են չրի չերմաստիճանը, (այսբերգները) են միննույն ժամանակ ցամաքից փչում սառնաշունչ քամիներ: ելնելով այն բանից, որ ճյուսիսային կիսագունդն ավելի տաք է, ջերմային ՀաԹե՛ ցամաքում ն թե՛ օվկիանոսում սարակածը 5--10"-ով ճյուսիս է «տեղադրված: եթե օվկիանոսներում ճզոր ծովային ճոսանքների միջոցով չրերը խառնվում են, ջերմաստիճանայինտարբերությունները Համաչարթվում, ապա կիսափակ ծովերում պատկերն այլ է: Այստեղ չերմաստիճանը կարող է բարձրանալ30"-ից, որպիսի երնույթ օվկիանոսում բացառվում է։ Ամենատաք ծովը Կարմիրծովն է, որտեղ նկատվել է չրի 40 չերմասս«ոիճան։Բարձրջերմաստիճաններ նկատվել են նան Միջերկրական ծովի մասերում, Պարսից ծոցում: Ճարավային օվկիանոսներում ու ծովերում չրի ջերմաստիճանն ամռանը ավելի ցածր է, քան ցամաքի վրա. դա բացատրվում է նրանով, որ չրի մակերնույթից կատարվողդոլորշացման վրա ծախսվում է Ճսկայականքանակի թաքնված ջերմություն. այնուճետն՝ ջուրն օժտված է մեժ չերմունակությամբ, ն ուղղաձիգ շարժումների ու ալիքավորման միչոցով արեդակից ստացած ջերմության ղգալի մասն անցնում է խորը շերտերին: ամենամեծ 9երմաստիճանային ճորիզոնական գրադիենտներընըշեն ն վել տաք սառը ծովային ճոսանքների շփման գոտում: 0րինավ՝ ն կաբրադորական չոսանքների բախման զոտում ընդամենը Գոլֆատրիմ մի բանի տասնյակմետրի վրա ճորիզոնականուղղությամբ չրի ջերմասՎոիճաններիտարբերությունըճասնում է 10--1425-ի: Օվկիանոսներումջրի ջերմաստիճանայինփոփոխություններնկատվում են նան ըստ խորության։ Պետք է նշել, որ բոլոր օվկիանոսներում մերձճատակային չրի չերմաստիճանը տատանվում է 1--385-ի միջն՝ նույնիսկ Հասարակածում: Պատճառն այն է, որ օվկիանոսային չրի ընդճանուր շրջանառության Ճետկանքով մերձբնեռային շրջանում րավականին պաղած չրերը իջնում են ճատակ ն այնտեղով վերադառնում4ասարակած: Բստ խորության չնրմաստիճանային սեզոնային տատանումները ն օվկիանոսի խորքում չերմաստիճա400--450 անցնում, մետրից չնն նային տատանումներչկան: Բացի բնեռային շրջաններից ամենուրեք մ՝ բավաըստ խորության չերմաստիճաննիչնում է. մինչն 300--400 Հաստատուն: վան արագ, մինչն 1500 մ` դանդաղ, որից խորը մնում է `

Միայն Սառուցյալ օվկիանոսում է, որ մակերնույթին ջերմաստիճանը" --2ՉՀ է, կամ նույնիսկ՝ --1, խԽորանալիս ջերմաստիճանը բարձրանում է մինչն 1--2-. ունենում 200--600 է այդ տեղի մետր խորություն--

ներում, այնուչետն մինչն Հատակ նորից է իջնում մինչն 0"--1": Ջերմային վարքը ծովերում ամբողջությամբ կախված է ֆիզիկաաշխարճագրականպայմաններից: կիսափակ ծովերը, որոնք նեղ նեղուցեն ներով միացած օվկիանոսին(Բալթիկ, Սն), ունեն բոլորովին ինջքնուրույն ջերմային պայմաններ: Օրինակ, Բալթիկ ծովի մակերնույթին մենաբարձրջերմաստիճանը օգոստոսին է՝ 16--175, նույնը Ֆիննական ծոցում է, Բոտնիկականծոցում՝ 10--13՝:։ ԱմենացածրչերմաստիճանՀ,5՝, ճյուսիսում՝ 05 ն մի ները դիտվում են փետրվարին՝ Հարավում՝ ն ծոցերը սառցակափոքր պակաս: Բոտնիկական,Ֆիննական Ռիգայի լում են, Սն ծովում ամենաբարձր ջերմաստիճանը օգոստոսին է' Հյուսիսում՝ 26՝. 22, Հարավուփ՝` ամենացածր ջերմաստիճանըփետրվարինէ` Հա-Հրբավում՝8--12", Հլուսիսում՝ 05, ն Օդեսայիծոցը սառցակալում է: են. ծովում Բերինդի ջերմաստիճաններըցածր օդոստոսին Ալեության կղզիների մոտով անցնում է 10"-ի ծավասարաջերմգիծը, Հլուսիսում 3--8« է: Զմռանը ամենուրեք 0-ից ցածր է ն սառցակալում է: 0խո-տի ծովը նս սառը ծովերի շարքն է դասվում: 0գոստոսին կենտրոնական 11--12: մասում է, Հարավում միայն ցամաքամերձ մասերում է ճաս-. նում 15--16՝-ի, ձմռանը սառցակալումէ: Ճապոնականծովը օգոստոսին Հյուսիսում ունի 16--20:, Հարավում՝ 22", Զմռանը ծովը Հլուսիս-արնմուտքում սառցակալում է (ապերուզ-Վլադիվոստոկզծից Հյուսիս, սառուլցներից ազատվում է ապրիլին: Հյուսիսային Սառուցյալ օվկիանոսի ծովերը անխտիր սառր ծովեր: հն։ 0դոստոսին ջերմաստիճանըճասնում է 2--Յ--4"-իչ ձմռանը ամեէ: նուրեք մակերնույթը սառցակալած հնչսլես օվկիանոսներում, այնպես էլ ծովերում մերձափնյա մասերի: չրերի ջերմաստիճաններըամռանը ավելի բարձր են, քան ազատ օվկիանոսում կամ ծովում: Դա բացատրվում է նրանով, որ ջրի խորությունթ այդտեղ մեծ չէ, կոնվեկցիան շուտ է ավարտվում, Արեդակը կարողանում է տաքացնել չրի բարակ շերտը: երբեմն բաց ծովում չերմաստին Հնարավոր է լողանալ: Զմոռւսնն է, լողափում՝ 22--24: ճանը 15--185 էլ մերձափնյա մասերում ջրի ջերմաստիճանն ավելի ցածր է, քան բաց: ծովում: Հաճախէ պատաՀում,որ բաց ծովում սառցակալում չկա, մինչդեռ ափերը սառցակալած են: եթե ծովը կամ օվկիանոսի մեջ գետ է թափվում, ապա դետաբերա-ա-

նային Հատվածում չրի ազդեցությունը մեծ է լինում: Օրինակ, 0բ, ենիսեյ, կենա գետերը ճարավից տանում են Համեմատաբարտաք ջուր, որնէ թողնում ծովերի ջերմային վարքի վրա: իր ազդեցությունն

(

2-17

96.

ՃՆՇՈՒՄԸ, ՋՐԻ ՍԵՂՄՎԱԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

երկրագնդիծանրաճակ ուժի չնորչիվ չրի սյունը իր Հիմքի վրա ճնշում է գործադրում: 10 մ Ճաստությամբ ջրի շերտոր1 մթն ճնշում ունի, այսինքն 1 սմշ մակերեսի վրա նրա ծանրությունը 1 կգ էն ճավասար է 260 մմ բարձրություն ունեցող սնդիկի սյան ճնշմանը:Րստ խորության: 10 մ-ին ճնշումը 1 մթնոլորտով ավելանում է կամ 105 Պա, 1 բաբ: Ռրպեսզի իմանանք օվկիանոսի ճատակին ջրի ճնշման մեծությունը, ապա: նրա խորությունը, մետրերով արտաճայտած, պետք է բաժանել 10-ի, ստացած թիվը կարտաճայտի ճնշումը՝ մթնոլորտներով: Խորը անդունդորտեղ խորությունը անցնում է 10 ճազ մետրից» ներում-փողրակներում, ճնշումը Հազար մթնոլորտ է ե ավելի: նյութերի սեղմվելիս նրանց տեսակարար ծավալը փոքրանում է, է: Փուրբ ես ենթարկվում է այս այսինքն խտությունը մեծանում օրինաչափությանը, սակայն այլ նյութերի Համեմատ ջրի սեղմվածությունը շատ է։ Ափոքր է: Թորած չրի սեղմվածության գործակիցը 0,0000490 ղիության մեծացմանը զուգընթաց սեղմվածությունը փոքրանում է. 35: Գօ աղիության դեպքում Հասնում է 0,0000442-ի: Աղյուսակ 86 Ջոի խտությունըտարբերխոռւություններում ըստ Շոկալսկու(1959)

Խորությունը |

|

|

|

|

Խտությունը 1,02856 1,03224 1,04222 եթե չլիներ օվկիանոսի չրի սեղմվածությունը, մետրով բարձր կլիներ, քան այժմ է:

։

1,05694

ապա

10000

|

1,02258

մակարդակը

եթե չրի մասնիկը ծովի մակերնույլթիցիջնի Հատակ, ապա այն կըսեղմվի, որի Հետնանքով ջերմաստիճանը կբարձրանա, իսկ Հատակից բարձրանալիս ճակառակը՝կիջնի: Փերմաստիճանիայդպիսի փոփոխու թյունը կոչվում է ադիաբատիական։եթե 3000 մ խորությունից 35 գ. աղիության ջուրը բարձրացնենք մինչն մակերնույթ, ապա յչերմաստիճանը կիջնի 2,25"։ նթե ծովի չրի ուղղաձիգ կտրվածքում ջերմաստիճան285

ների բաշխումն ըստ խորության այնպիսին է, որ ջրի մասնիկի բարձրացման դեպքում ջերմաստիճանիադիաբատիական փոփոխությունից առաջացած ջերմաստիճանը է շրջապատի չջերմասՃամապատասխանում տիճանին, ջերմաստիճանիայդպիսի բաշխումը ն նրա գրադիննտը կոչվում է աղիաբատիական: երկրագնդիվրա նյութերի մեծ մասը ջերմաստիճանի բարձրացման դեպքում ընդարձակվում է: նույնօրինաչափությունըտարածվում է նան չրի վրա՝ որոշ վեհրապաճումներով։--4"-ից բարձր չրի տաքացումը բերում է ծավալի մեծացման, որը չափվում է չերմային ընդարձակման է տալիս, թե 1" ջերմաստիճանը բարձդործակցի միջոցով. այն ցուլց րացնելիս ջուրը որքան է ընդարձակվում: Այս Հանգամանքը կարնոր նշանակություն է ստանում Ճատկապես խտությունների ձնավորման մեջ: են տ րվում օվկիանուագիտական Դրանք աղյուսակներում: Արդեն նշվեց այն մասին, որ օվկիանոսի խորքն իջնելիս լուրաքանչյուր 10 մ-ին ջրի ճնշումը 1 մթն-ով ավելանում է. աճա այդ Ճանդամանքը մինչն վերջերս մեծապես խանգարում էր օվկիանոսի խորը մասերի ուսումնասիրությանը: Մարդը սովորաբար կարող է իջնել մինչն մ: Արնադարձայինլայնություններում մարգարիտ որոնող չրա25--30 սուղակները երկար կյանք չունեն, որովճետն օրվա մեջ մի քանի, նույնիսկ տասնյակ անգամներ սուղվում են ծովի Հատակ, ենթարկվում ճնշման տատանումների,որից առողջությունը արագ քայքայվում է: կան վարժված ջրասուզակներ, ովքեր մի քանի րոպե կարողանում են մնալ առանց շնչելու ն կարող են իջնել մինչն 100 մ: Մուզակների ճամաշխարձճային ռեկորդը սաչմանել է ֆրանսիացիժակ Մայոլը 1980 թ.՝ մ, իջնելով ջրի տակ մնալով 3 րոպե 10 վայրկյան: իտալացիջրասուզակ ԱգգիՍտատին իջելէ 95--97 մ ն չրի տակ մնացելշ րուեւ ստեղծեց 1940-ական թվականներին օվկիանոսագետ իվ կուստոն է ծածկվում ունի, օդի բալոն սարքը, որը խտացրած դեմքը աքվալանգ ու է աշդիմակով. այս սարքով մարդը կարող ժամերով չրի տակ մնալ

խատել:

'

Հնարավորություն է տալիս առանց շտապելու իջնել ծոԱջվալանդգը վի Հատակը. սակայն ծովն իջնող սուզակի մոտ կարող է առաջանալ «Հարբեցման» վտանգավորերնույթը։ Պարզվումէ, որ ջրի բարձր ճընշման անտարբերուտակ մարդու մոտ առաջանում է քմրածություն թյուն, ցանկություն՝ իջնել ավելի խորը, որը կարող է վերջանալ ողբերգությամբ: Մի քանի մբն ճնշման տակ առաջանում է նան կեսոնյան Հիվանդությունը՝ ներշնչվող օդից ազոտը լուծվում է արյան մեջ, չրից «Հետո, երբ ճնշումն ընկնում է, ազոտն պրյունից ազատդուրս գալուց ու

վելու Հնարավորությունչունենալով առաջացնում է պղպջակներ ու շըրջանառություն կատարում արյան Հետ. Պղպջակներըկարող են արյունատար անոթներում խցանում առաջացնել, ն մաշտն անխուսափելի էչ Ֆրասուզակներին թույլ չի տրվում միանգամից ջրից դուրս գալ, պետք է աստիճանաբարբարձրանալ, որպեսզի ազոտը Հնարավորություն ունենա արյունից անջատվել թոքերի միջոցով արտաշնչվել: Օվկիանոսի ճնշումը ճաղթաճարելու ՀնարանքներըՎՃ դարում իրադործվեցին, Այս դործի պիոներները դարձան 0. Պիկարը, Ժ. Պիկարը (ճայր ու որդի), Ուիլյամ Բիբը, հվ կուստոն ն ուրիշներ: Այդ նպատակով կառուցվեցին վիթխարի ճնշմանը դիմացող խորախցիկներ (բաթիսկաֆ, բաթիսֆերա) ն աճա 1960 թ. Հունվարի 23-ին Ժ. ՊիկարըԴ. Ուոլշի Հետ «Տրինատ»բաթիսկաֆով իջավ Մարիանյանանդունդի խորքը 10919 մ, բաթիսկաֆը դիմացավ 1100 մթն ճնշման: ու

վ »5-գ

97.

ՍԱՌՈՒՅՑՆ

ՕՎԿԻԱՆՈՍՆԵՐՈՒՄՈՒ ԾՈՎԵՐՈՒՄ

ն աղի ջրերի սառեցման պրոցեսը նուլնը ՔաղցրաՀչամ

չէ.

այդ

մա-

չրի սին մենք արդեն նշել ենք «Աճերը» բաժնում: Տրվեցին խտության ջերմաստիճանի ն սառեցման ջերմաստիճանի կորերը տարբեր աղիության պայմաններում (նկ. 4)։ Այն ծովերը, որոնց ջուրն սառչում է քաղցրաչամ ջրի նման. ուսի 24,2 Գօ-իցպակաս աղիություն, Հասնում ամենամեծ է այսինքն՝ պաղելիս սկզբից վրա խտության չերմաստիճանը, ապա ավելի պաղելով ջուրը սառչում է: Բոլորովին Հակառակն է 24,7 նց-ից ավելի աղիություն ունեցող ջրի՝ սառեցման ջերմաստիճանը, սառչելու պրոցեսը: Սկզբից վրա է ճասնում ամենամեծ խտության ջերմաստիճանը: Այս ճանգամանքը ծովի ապա սառեցմանպրոցեսի դանղաղեցմաներկրորդ պատճառն է դառնում: Մինչե սառեցման ջերմաստիճանի վրա չասնելը երի խտությունը շարունակում է մեծանալ, այսինքն շարունակվում է կոնվեկցիան, որը խանգարում է սառեցման պրոցեսին, Այսպիսով, ինչպես նշում է Ցու. Մ. Շոկալսկին, բննռային ջրերում սառեցմանը խանդարող չՀանդամանքները երեքն են. նան

ամե-

նամեծ

յ

Սառեցմանջերմաստիճանը0"-ից ցածր է: խտությունը մեծ է նրա սւսռեցման ջերմասԱղի ջրի ամենամեծ խտությունից: Համապատասխանող տիճանին 3. րի սառելու պրոցեսում աղերի մի մասը սառցից քՔամվելովմեծացնում է ջրի աղիությունը, որը ն արգելք է Հետագա սառեցմանը: տեսության սառցադոյլացումըսկսվում է ճամաձայն բյուրեղացման 1.

2.

"ճեղուկի մեջ ջերմային կորստի Հետնանքովմինչն սառեցման չերմաստիճանին չասնելը ոչ թե միանգամից, այլ առանձին ճատվածներում, որտեղ կան խտացման միջուկներ Եթե ծովի մակերնույթը խաղաղ է, սառցի առաջացումն սկսվում է ասեղիկներիդգոյացումից,որոնք միանալով միմյանց ստեղծում են ճարպանման բծերի նմանվող մակերնութային սառցի կտորներ-սառցաճարպ (Շճյօ): Սրանց առաջանալով ծովի ալիքավորումը դադարում է, Մանր սառցակտորներըմիմյանց կպչելով սառցազողվում են, կ առաջանում է մակերկութային սառույց: Աղի ծովերում սառցաճարպից գոյանում է նիլաս. վերչինս կաթնագույն, անէ: Թացության պատճառն այն է, որ սառեցման թափանցթաց սառույց ւսրոցեսում աղերը սառցաբյուրեղներիցանջատվելովստեղծում են սառքամվել ու ցաջրի օջախներ, սակայն ամբողջությամբ չեն կարողանում են մնում էլ արանքներում վիճակում. դրանից բյուրեղիկների ճեղուկ ա,առցի կտորը թաց է թվում։ սմ մեծության եթե ծովի վրա ալիքներ կան, առաջանում են 30--50 սկավառակաձնսառույցներ. դրանք անվանում են կարկանդակայինսաձենն է, որը արագ տույց. Վերջինս ծովային սառցի ամենատարածված նե միմյանց միանալով առակերպով դադարեցնում է ալիքավորումը ջացնում սառցի «Հսկայականդաշտ: Այդ դաշտի վրա թափված ձյունը Հալվելով արագացնում է Հետագա սառցագոյացումը, որովճետն քաղցբաճամ ջուրը շուտ է սառչում: ցամաքային սառցից տարբերվում է նրանով, Ծովային սառույցը քանակությամբ աղեր: Սակայն ժամաոր իր մեջ պարունակում է որոշ նակի ընթացքում սառցի մեջ եղած աղաջրերըքամվում են, ն սառույցը դառնում է քաղցրաճամ, նույնիսկ խմելու Համար պիտանի: քամիների ազդեցությամբ կոտրատվում է, աԾովային սառույցը տորոսներ: ռանձինբեկորներ բարձրանում են իրար վրա, առաջացնում մեծ է պակ, կոչվում սառցի շերտը Հզորության լողացող Երկարամյա,

Սառուցյալ օվկիանոսում դրեյֆում է (լոզոմ է): Սառուցյալ օվկիասառույցն է, 30 օը-ը՝ նոսի սառցածածկ տարածության 70 Գե-ը մնացածները: ձներ է ստանում, շուռ սառույցը շատ տարբեր Հաճախ կոտրատվող ն ցցվածքներ է տալիս. այդպիսի է գալիս ծանրության կենտրոնիշուրջը են ռապակա: Ճնեերըկոչվում 1/6 մասով ջրից դուրս նն, 5/6 մա(այսբերդգները) Սառցասարերը որը

պակային

Չպետք է ծովի մակերնեուլթինգտնվող սառցի ցամաքայինծագում ունի: |

որը

դաշտը

սառցադաշտի շփոթել ճետ,

ռով թաղված են չրի մեջ: Հարավայինջրերում Ճանդիպել են այնպիսի ապառցասարեր, որոնք ծովից դուրս են եկել ավելի քան 100 մ, նույնիսկ

մ:

5մ Ջրի մակերկույթից ավելի բարձրություն ունեցող տորուսներն

անվանում

ֆլոբերգներ ն ծովային ծագման սառցասարեր: Պակր Սառուցյալ օվկիանոսում անշարժ Հէ, քամիների ազդղեցությամբ դրելֆում է, ընդ որում սառցի շարժման արագությունը 50 անպամ պակաս է քամու արագությունից: ուսումնասիրություններիցպարզվել է, որ պակը ՀլուԲազմամյա սիսային Սառուցյալ օվկիանոսում ունի շարժման իր ուղին՝ Նոր-Սիբիրական կղզիներից բնեոի վրայով դուրս է գալիս դեպի նորվեգականծով: Պարզվել է նան պակի շարժման փակ, անտիցիկլոնային շրջապտույտ՝ Ջուկուտյանծով ընկած ավազանում, որտեղ այն կարող է կանադայից պաչպանվել մի քանի տարի: Այդ Հատվածում են գործում «Հլուսիսավեն բնեռ» դրեյֆող կայանները: Անտարկտիկալումնս Անտարկտիդայի շուրջը դոլություն ունի սառորում պասարերիշարժում։ Ընդ անմիջապես Անտարկտիդայիշուրջը՝ ժամացույցի սլաքին ճակառակ ուղղությամբ, իսկ Ճար. լայն. 50--60"ում, ցամաքից բավական ճեռու՝ ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ: տարբերգույնի է լինում` շագանակագույն, սպիՍովային սառույցը Կոակ, կանաչ, երկնագույն, կապույտ: Գունավորումը կախված է նրա մեջ լուծված նյութերից, պլանկտոնից, սառեցման արագությունից ն այլն: Սպիտակ սառցի փխրունությունը մեծ է: Սառցի չերմաստիճանի է: Օրինակ, քաղցրաճամ անկմանը զուդընքաց կարծրությունը մեծանում են

--ՏՖԱՀ-ում՝ 6: 1,5 է, --30"-ում՝ 3--4, սառցի կարծրությունը 0"-ում Սառցի աղիության մեծացմանը զուգընթաց ամրությունը փոքրանում է: Գետայինսառույցն ավելի ամուր է, քան ծովայինը։

"սրավազանների սառցածաժկվածությունըորոշվում է բալերով՝ 10բալանոց սանդղակով: Տեսանելի Հորիզոնի որ մասը որ ծածկված է տույցներով (10--100 05), ըստ այդմ էլ արտաճայտում են բալերով: սա-

Քանիմուռհնում

ենք ճլուսիսային բնեռին,սառցածածկվածությունը մեէ: Սառուցյալ օվկիանոսում սառույցների տարածման սաճմանը

ժանում

նաճանԿաամենից Հարավ իջնում է ապրիլին, որից Հետո մինչն օգոստոս ջում է Հյուսիս: Անտարկտիկալումսառցային երնույքների առավել զար-

դացումը

վայն.

555.

է մինչն ճար. սեպտեմբերին է, երբ ստռցի դաշտը ճասնում այստեղ դրելֆող սառույցների արնալը կազմում է 19 մլն կմշ:

0վկիանոսները ըստ սառցային երնուլթների բաժանվում են երեք խմբի՝ սառքային, սառցակալվող ն անսառույց: Սառցածածկվածությու:

19.

նը

ամեն

տարի նույնը չէ։ Անսառույց ժամանակամիջոցիտնողությունը կարնոր է տնտեսականօգտագործման տեսակետից: ՍՍՀՄ ծովերի մեծ մասը ձմռանը սառցակալում է: Սառույցից աեն մնում Սն ծովը (բացառությամբ 0դեսայի ծոցի), Բալթիկ ծովի ղատ արնեմտյան մասը, Բարհնցի ծովը: Մնացած բոլոր ծովերը սառցակա6--Ց էն: լում հն, մի Քանի ծովեր ամիս սառցածածկ

շատ

(

»ՀՈՅ) ՛

98.

ԾՈՎԵՐԻ ՕԳՏԻԿԱՆ

ԵՎ ԱԿՌՒՍՏԻԿԱՆ

լույսի ճառագայթներն, ընկնելով ջրի մակերնույթին, մասամբ անդճարադառնում են, մասամբ թափանցում նրա խորքը Անդրադարձած ռադգայթներիլուսային էներգիայի քանակը կախված է ճառագայթների անկման անկյունից: Թափանցելով չրի մեջ, լույսի ճառագայթները բեկվում են ն աստիճանաբարթուլանում: Ըստ Գ. Ռ. Ժուկովսկու ճետաղոտությունների (1953), Ատլանտյան օվկիանոսում Հյուսիսային լայնության 326-ում 2000 մ խորության տակ լուսազգայուն թիթեղը 2 ժամվա ընթացքում չի սնացել։ 1000 մ խորության տակ այն սնացել է 80 րոպեում: Ըստ խորության լուսավորվածության թուլացումը երկու ճանապարճով է կատարվում՝ջրի կողմից լուսային էներգիայի կլանմամբ ն այդ էնհրգիայի ցրմամբ: լուսային էներգիայի կլանման ժամանակ տեղի է ունենում նրա այլափոխում (տրանսֆորմացիա)չերմայինի։ Այս պրոցեսում ամենից շատ կլանվում են ինֆրակարմիր ն կարմիր ճառագայթները: 0րինակ։ 0,726 միկրոն ալիքի երկարություն ունեցող կարմիր ճառագայթները, անցնելով 1 մ չրի շերտը,կլանման Հետնանքով թուլանում են ավելի քան 10 անգամ: Ամենից խորը թափանցում են մանուշակագույն ն ուլտրաէ, երբ չրի մեջ մանուշակագույն ճառագայթները: կլանումը մեծանում մեծ է: քանակը կախված նյութերի լույսի ցրում, որի ճեԲոլոր ջրավազաններում տեղի է ունենում ամեն են կողմից: եթե տնանքով ջրի մեջ առարկաները լուսավորվում ճառադայթային էներգիան ընկնում է ջրի շատ մանր մասնիկի վրա, որի մեծությունը Համապատասխանումէ ընկնող ճառագայթի ալիքի երկարությանը (ն), կամ փոքր է, ապա լույսի ցրումը ճակադարձ ճամեմատական է նրա չորրորդ աստիճանին(Ռելեի օրենք).

--չ»

ցրման ինտենսիվությունն է, (Վ-ն գործակից է, կախված Ցըորտեղ րող մասնիկի մեծությունից, Խ-ն՝ ալիջի երկարությունը: 1-ն

|

Ռելեի օրենքի Համաձայն ուլտրամանուշակագուլն ճառագայթները ավելիինտենսիվ են ցրվում, քան մնացածները: երբ ցրող մասնիկների մեծությունն անցնում է 0,35 միկրոնից, ապա 1-ի փոխարեն պետք է են տալիս, կամ նույնիսկ . Ուսումնասիրությունները ցույց որ ճառագայթների անկման ուղղությամբ ցրումն ավելի ինտենսիվ է, քան նրան ուղղաչայաց ուղղությամբ. Ֆրի մանր մասնիկներն ունեն Ջրման ընտրողականությունն ցրում են կարճալիք ճառագայթները: Չեխ ֆիզիկոս Սմոլուխովսկինցույց տվեց, որ ծովի չրում մոլեկովների չերմային շարժման Ճճետնանքով տեղի է ունենում խտության տեղական տատանում (ֆլուվտուսցիա), այսինքն՝ մոլեկուլի ծավալի մեու Փացում փոքրացում, որոնց մեծությունը Համապատասխանում է լույսի ալիքի երկարությանը:ԱՀա այդպիսիտատանումներըՀեղուկին դարձեն օպտիկական տեսակետիցանչամասեռ ու նում ցրում ճառագայթայեն էներդիան։ Ուրեմն, ծովի ջրում լույսի ճառագայթն ապրում է երկու պրոցես միաժամանակ՝կլանում ե ցրում, ուստի ըստ խորության այն

վերցնել13

թուլանում է: Աղյուսակ37 ալիքնեբիէներգիան տարբերխոոբւթյուններում Տառբերեբրկաբության աբտաճայտած, ըստ Գոռոչինսկու) (տոկոսներով

Խորութ.| "

Ալիի

երկարութ

0,2--0,6 0,6-- 0,9 0,9--1,Ֆ 1,2-1,5 1,8--2,1 Հ,1--3,0

|

71 լ|

0,1

ռօ

|

ի

.|

ֆ -

|

|

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

»

|

9:

|

Թ

Աղյուսակից երնում է, որ օվկիանոսների մակերեույթին ամենից ինտենսիվկլանվում են երկարալիքճառագայթները: Որքան լույսի ճառագայթը մեծ անկյան տակ ճասնի չրի մակերնույթին, այնքան դեպի Հատակ անցնող ճառագայթներիուղին կարճ կլինի: ու մայրամուտին ճառագայթներըծովի մակերեույթին ըեկԱրնածադին նում են 0-ին մոտ անկյան տակ, ճառագայթների անցման ուղին ջրե մեջ երկարում է 50 40-ի չափով, որի Հետնանքովծովի խորը մասերում քան երկրի մաօրն սկսվում է ավելի ուշ ե վերջանում ավելի շուտ, կերեույթին:

մասին արդեն խոսք եղել է։ Առաջին անգամ Թափանցիկության թափանցիկությունըդիտել է ծովագնաց կոցեբուն 1812 թ.։ 48 րի անց միայն Սեկկին օվկիանոսագիտությանմեջ մտցրեց թափանցիկության որոշման այն եղանակը, որ այժմ գոյություն ունի (տե՛ս «1քեբը» բաժինը )։ 0վկիանոսներում ամենամեծ թափանցիկությունընկատվում է ափերից Հեռու մասերում, որտեղ կախված նյութերը բիչ են: Տարվատարբեր սեզոններինթափանցիկությունը փոխվում է՝ կապված պլանկտոնի զարգացման Հետ: Մերձբնեռային շրջաններում թափանցիկությունը փոքբանում է սառույցների 4ճալվելու Հետնանքով՝ սառցի մեջ դտնվող օղի բշտիկները անցնում հն չրին։ Վերչին տասնամյակներում օվկիանոսագիտության մեջ մուտք են գործել նոր, կատարելագործվածգործիքներ. դրանցից է ջրալուսաչափը (ճիդրոֆոտոմետը), որը միաժամանակ չափում է չրի թափանցիկությունը, լուսավորվածությունը ն տարբեր խորություններում լույսի ցրման չափը: ակուստիկ4ատկանիշներինարդեն ծանոթ ենք. այրավաղանների ժըմ մի փոքր Հանգամանորենկանգ առնենք օվկիանոսների ակուստիկ ճատկանիշներիվրա։ երբ ձայնի ալիքն անցնում է ջրի մեջ, նրա ճանառուս

տա-

պարճին ընկած ջրի մասնիկները տատանողականշարժում են ձեռք բեբում. այղ տատանումներնայնքան արագ են, որ կարելի է դրանք չամարել ադիաբատիկական անցման տատանումներ, ճետնաբար ձայնթ տարածումը չրի մեջ կարելի է դիտել Հետնյալ բանաձնով.

Շ---.---, որտեղ Ը-ն ձայնի արագությունն է մ/վոկ, )(-ն՝ ադիաբատիկ սեղմվածության գործակիցը, ք-ն՝ չրի խտությունը: Աղիության մեծացման ն չերմաստիճանիբարձրացման ղեպքում ձայնի արագությունը մեծանում է (աղյուսակ 38): Աղյուսակ38 ջբում տարբերխտությանե չերմաստինանի պայմաններում Ջայնիառբագությունը Տ.

Զայնի արագության վրա ազդում է նան ջրի սեղմվածությունը, հ խորություններում արագությունը կարող է մեծանալ մինչն 10 ե, Արդեն նշվել է այն մասին, որ վերջին տասնամյակներումծովերի խորությունը որոշվում է ձայնախորաչափերի (էթոլոթ) միչոցով. բայց չրի ամբողջ շերտը Համասեռ չէ: Որպեսզիտվյալները ճիշտ ստացվեն, անճրաժեշտ է ջրի ամբողջ ճաստվածքըմասնատել ըստ յչերմաստիճանի աղիության ն լուրաքանւյուր շերտում արագությունը Հաշվարկել ռանձին: Ձայնային ալիքները ջրի մեջ բեկվում են, Քանի որ ջուրն ավելի մեծ

ու

ա-

խիտ է, քան օդը, այդ պատճառովորեէ անկյան տակ չրին Հասած ձայնի ալիքը ջրի մեջ բեկվում է ուղղաճայացի նկատմամբ ավելի մեծ անկյան տակ, իսկ լուլսի ճառադայթը՝ Ճճակառակըո։ եթե չրի մեջ ըստ խորության չերմաստիճանն իջնում է, ապա ձայնի ճառագայթը կոր գիծ է կազմում, որն ուռուցիկ կողմով ուղղված է վեր. եթե ջերմաստիճանը ըստ խորության բարձրանում է, ապա ճառագայթի ճՀնտադիծըուռուցիկ կողմով ուղղված է ներքն: Միջավայրիակուստիկ ՀատկանիշներիբնութագրմանՀամար մտցըված է ակուստիկ խտության գաղափարը: Որքան ձայնի արագությունը տվյալ միջավայրում փոքր լինի, այնքան ակուստիկ խտությունը մեծ կլինի. օդն ավելի մեծ ակուստիկ խտություն քան ջուրը: Հայտնի է, որ ուժեղ փոթորիկներից Ճեւտո ստորՆավագնացներին ջրյա ազդանշաններիլսելիությունը լավանում է: Սա բացատրվում է նըրրանով, որ փոթորկի ժամանակ չրերը խառնվում են, ջուրը դառնում է ակուստիկ տեսակետիցմիատարը ն ձայնի ճառագայթն անցնում է ուղղագիծ: Տարվատարբերսեզոններում ձայնի ազդանշաններըլսվում են տարազդաբեր կերպ. Անգլիայի ափերի մոտ փետրվար ամսին ստորջրյա են հրեք անգամ լավ լսվում, քան ճուլիսին: Ջմռանը ծովի նշանները ջուրն ակուստիկ տեսակետիցմիատարը է երբ ձայնի ճառագայթն ընկնում է ծովի մակերնույթին ուղղաչաապա նրա էներդիայի 0,1 9-ը անցնում է ջրի մեչ. 13,55 անկյան աց, է։ նույն պատկերն է, երբ ծովի տակ ամբողջությամբ անդրադառնում նն ճառագայթներըանցնում օդի մեջ: ջրից Ձայնի կլանումը ծովի չրի մեջ երեք անդամ փոքր է, քան օդում, դրա Համար էլ ձայնի ալիքները ջրում շատ ավելի ճեռու հն տարածվում, քան օդում: Զայնային տատանումների կլանման գործակիցըջրում չակաղարձ Ճամեմատական է ալիքի երկարության Ուլտրաքառակուսուն: կարճ ալիքները կլանվում են ավելի մեծ չափով: ինչպես չաղորդում է հն ինֆրաձայնի ալիքներ, ով. Վ. Շուլելկինը (1862), ճայտնաբերվել

ունի,

ըբոնքնա անվանում է «ծովի ձայն»։ Այսպիսի ալիքները կարող են մարդկանց օր առաջ նախազգուշացնելմոտեցող փոթորիկներիմասին: րաակուստիկ միջոցները այժմ այնքան լայնորեն են օգտագործվում Ժովագնացության մեջ, որ բոլոր ակուստիկ պարամետրերըանմիջապես ստացվում են գործիքների օգնությամբ: Դրանք Հնարավորություն են կամ սուզված տալիս մեծ ճեռավորության վրա Ճճայլտնաբերել լողացող առարկաներ, գտնում են ձկների վտառների տեղերը, մառախլապատ առարկաները, նավերը, սառեղանակի դեպքում որոշում են մուտեցոզղ ցասարերը ն այլն: Շատերի 4իշողության մեջ դեռ թարմ է «Տիտանիկ» նավի խորտակումը 1911 թ., երբ այն «ենց առաջին երթուղու ժամանակ բախվեց սառցասարի ն խորտակվեց: եթե նավի վրա լինեին ձալնապա այդ աղետը տեղի չէր ունենա: որսիչգործիքներ, Հռ:

/ 27 Ը ՛-

99.

ԱԼԻՔԱՎՈՐՈՒՄԸԾՈՎԵՐՈՒՄ

ՈՒ ՕՎԿԻԱՆՈՍՆԵՐՈՒՄ

զարգացման օրինաչավություններըլճեԱլիքներիառաջացման օվկիանոսներումնույնն են, Միայն օվկիանոսի մեծ ավազան ունեՒւսլու պատճառու ալիքների ղարգացման ասպարեզնավելի ընդարձակ է, ուստի ալիքների բարձրությունը շատ մեժ է: Անտարկտիկական ու

բում

ու

ջրերում 1958 թ. «0բ» նավի արշավի ժամանակ արձանագրվելէ 24,5 մ 0վկիանոսում բարձրության ալիք, որն ունեցել է 400 մ հրկարություն: 6 մ-ից 2մ ունեն մեծ ալիքները. կրկնելիություն ամենից բարձրության կազավելի բարձրությանալիքների կրկնելիության Ճավանականությունը մում է 8 ն, Ալիքավորումըօվկիանոսիտարբեր մասերում տարբեր է. կան այնճատպիսի ընդարձակ մասեր, որտեղ ալիքավորումը մեծ չէ, կան էլ է թե՛ կրկնելիությունն մեծ, թե՛ վածներ,որտեղ ալիքների առաջացման բարձրությունը,որն, անշուշտ, կախված է մթնոլորտային երնույթներից, քամիներից:

ավելիալիջավորման ենթակա են Ատլանտյան խաղաղ 405 Հար. օվկիանոսը Հյուսիսային մասերը,Հարավային օվկիանոսների ն

Ամճնից

լայն. Հարավ: Այս լայնություններում փչող մշտական արնմտյան քամիները առաջացնում են ամենաբարձր ալիքները: Հարավայինլայնու40» անվամբ, թյունների 405-ը ծովագնացներինճայտնի է «շառաչող ն նրանք խուսափում են այդ լայնությունից որպես ամենավտանգավոր

շրջանի: եթե Ատլանտյան Խաղաղ օվկիանոսներումՀասարակածային թույլ արնադարձայինլայնություններում ալիքավորումն ընդճանրապես ու

ու

`

ապա Հնդկականօվկիանոսում այն ուժեղանում է ամոռանը՝կապված մուսսոնների Հետ, ճատկապես Արաբականծովում: հսկ ճար. լայն. 405ում մշտական փոթորիկներ են։ Ուժեղ ալիքավորում լինում է նան արնադարձային ցիկլոնների-թայֆուններիՀետնանքով. դրանք Ասիայի Հլուեն մեծ սիսային Ամերիկայի Հարավարնելյան ափերի մոտ ճասնում ն չափերի աղետներիպատճառ դառնում: կղզիներով շրջապատված ծովերում ալիքավորումը զգալի չափով թուլանում է, ինչպես այդ նկատվում է Զոնդյան արշիպելագիծովերում: Ալիքավորումը փակ կիսափակ ծովերում մեծ չափերի չի Հասնում, ինչպես օվկիանոսներում: Այստեղ ալիքների էներգիան մաբում է ափերին՝ ալեբախմանպրոցեսում: Տարբեր օվկիանոսներում ալիքավորման ւմռավելագույնարտաճայտությունը տարվա տարբեր սեզոններին է լինում՝ կապված օդերնութաբանական պայմաների ճեւո։ Օրինակ, Ատլանտյանօվկիանոսի ծյուսիսային մասում ուժեղ փոթորիկներլինում են ձմռանը, մինչդեռ ամռանը խաղաղ է։ Արնադարձայինլայնություններում, որտեղ թայֆուններ են ձնավորվում, ալիքավորումը ուժգին է ամռանը: Սովերից ամենախաղաղը կարմիր ծովն է. պատճառն այն է, որ քամիների տիրապետող ուղղությունը Ճյուսիսարնելյան է, իսկ երկարավունծովը ձգվում է այդ ուղղությանը ուղղաճայաց ն ալիքների զարգացման ասպարեզը փոքր է: Փոքորկաչճույզծովերից են Բարենցի, 0Օխուի ծովերը, որտեղ ալիքների բարձրությունը Ճճասնում է 9 մ-ի, Միջերկրական ծովում՝ 5,5, Սն ծովում՝ 4,5 մ: Բալթիկ ծովում ալիքավորման առավելագույնը ձմռանն է: Ալիքմեծ զառիթավփությամբաչբի է ընկնում Ռիգայի ծոցը, որտեղ խոների

է,

ու

ու

րությունները ալիքավորում

մեծ են

չեն. Արեմտյան քամիները Ֆիննականծոցում ուժեղ առաջացնում:

Հաճախ պատաճում է ն այսպես՝ քամի չկա, բայց ալիքավորում է սկսվում ն որպես կանոն զարգանումէ զիբը։ նման ալիքավորումը կապված է մեծ Հեռավորության վրա առաջացած ցիկլոնների ճետ: եղել են դեպքեր, երբ Ատլանտյան օվկիանոսի Ճճլուսիսում առաջացած փոթորկի Հետնանքով Սուրբ Հեղինեի կամ չամբարձմանկղզիներում զիբ է առա-

ջացել: Ալիքավորմանաղդեցությունը տարածվում է Ճազարավոր կիլոմետրեր: Այդ է պատճառը, որ նույնիսկ տնական խաղաղ եղանակի դեպ-

այնուամենայնիվ օվկիանոսի վրա Ճայելանման ճարք մակերնույք երբեք չի լինում, ճեռավոր վայրերից ալիքներ են գալիս: Ծովերում օվկիանոսներումՀաճախ առաջանումեն ներքին (խորքային) ալիքներ: Արդեն նշվել է, որ դրանք երկու տարբեր խտության Քում

ու

շերտերի շփման մակերնույթում են առաջանում. լինում հն թե՛ կարճ ալիքներ ն 12 երկար: դեռես վաղուցնորվեգացի ծովազնացները էին, որ ֆիորդնկատել ներում, որտեղ մակերնույթին թույլ աղի չրեր են, իսկ խորքում՝ աղի, նավերը Հաճախ չեն կարողանումընթանալ նորմալ արագությամբ. այդ հրնույթն անվանեցին «մեռյալ ջուր», Ֆրիտյոֆ նանսենը «Ֆրամ» նավի վրա նույն երնույթին Հանդիպեց կ(ապտններիծովում, որը նույնպես կապվում է ներքին ալիքների Հնտ. ինչպես նշվել է, ներքին ալիքների առաջացումը կապվում է չրավաղզանիշերտավորման «Հետ. նրբ նավը շարժվում է վերին շերտի միջով, ապա այդ երկու շերտերի միջն ներքին ալիք է առաջանում, Հենց դրա վրա էլ ծախսվում է նավի էներգիան: Շարժիչ պտուտակըպտտվում են նավի տակ, է, մակերնութային չրերը շարժվում հն, կարծես սաճում իսկ նավը տեղից չի շարժվում, Այդպիսի երնույթներ Հաճախ լինում են գետերիդետաբերաններում: նման երնույթ տեղի է ունենում ոչ միայն ծովի մակերնույթին, այլ նան խորություններում. Սուզանավերը,ընկնելով ալդպիսի պայորոշ մանների մեջ, կորցնում են արադությունը: «Մեռյալ չրից» դուրս գալու ճամար նավի արագությունը պետք է թուլացնել, սպասել, որ ներքին լիքները Հանդարտվեն,ապա զգուշությամբ Հեղանալ այդ շրջանից: Վերնավաղզնացությանվզարդացման«ետ ջին տասնամյակներում ստորջրյա կապված ներքին ալիքների ուսումնասիրությունը շատ Հրատապ ճարց է ա-

դարձել:

ներքին ալիքներ առաջանում են նան այլ պատճառներից՝մակրնթացությունից, մքնոլորտային ճնշման տարբերություններից,քամիներից ն այլն, Դրանք Հաճախ գոյանում են նեղուցներում, որտեղ ըստ խորուԲոսֆոր, թյան աղիության մեծ տարբերություններ կան (Ֆիբրալթար, տատանասաճմանը (ամպլիտուդան ալիքների ներքին Բաբ-էլ-Մանդեբ): ) ճաճախ ավելի մեծ է լինում,քան մակերնութային ալիջներինը։ Օրինակ, են մինչե 60 մ բարձրության Մեսսինայի նեղուցում երբեմն առաջանում ներքին ալեբախման ալիքներ,որոնց լանջերը տարբեր զառիթափություն ունեն. Այդ ալիքներն արտաճայտվումեն նան մակերնութային ալիքների ձնով ն Հայտնի են «Սցիլլա ն խարիբղա» անվամբ, որն իր բանաստեղծականարտաճայտություննէ գտել Հոմերոսի «Ոդիսականում»: Բոլոր տիպի ալիքները շատ մեծ դեր ունեն ափերի ձնավորմանդգործում։ Ալիքների քայքայիչ աշխատանքը ափին կոչվում է ափաջերում (աբրաղզիա).եթե ափը ծանծաղ է, ապա մինչն ափագծին ճասնելը ալիքջները փշրվում են ն ամբողջ էներգիան ծախսվում է շփման վրա' Այս

եղանակովափը կազմող ապարներըքայքայվում, մաշվում, ճղկվում են: օրինաչավություններըուսումնասիրում է դեոմորֆոԱփաքերման լոգիան, նչենք այստեղ նան այն, որ բացի քայքայումից ծովափերում տեղի է ունենում քայքայված նյութերի տեղափոխման նստեցմանպրոցես՝ թերակղզիներնու Հրվանդաններըմաշվում են, իսկ ծովածոցերը՝ լցվում. ափը ժամանակի ընթացքում ձեռք է բերում ավելի ողորկ տեսք: եթե ափը խորն է ն ալիքը առանց ջարդվելու Հասնում է զառիթափին,ապա Ճարվածի ուժը շատ մեծ է լինում: Հայտնիեն դեպքեր, երբ 1000 տոննա ն ավելի կշիո ունեցող բետոնե բեկորները ալիքների միջչոցով շպրտվել են, Հսկայական քարաբեկորները շպրտվում են տասնյակ մետրեր վեր։ Ալիքների Հարվածի ուժը մ2-ի վրա կարող է Հասնել Յ0--35 տոննայի, երբեմն նույնիսկ 60 տ/մ: ու

`

-Է

ՑՈՒՆԱՄԻ

"4.

ու ծովերումէրկրաշարժից՝ առաջացած ալիքներն 0վկիանուսներում էն այն դեպքում, երբ երկանվանում են առաջանում րակեղնում առաջացած երկրաշարժի ալիջները.անցնում են ծովի մեջ։ դեպքում ալիջի բարձրությունն Տեղի է ունենում ծովաշարժ: ու երկարությունը չատ մեժ են լին, մ. Այսպես՝ կրակատաուՀրաբխի ի երկարությունը չասել է 524 կմ» պայթման ժամանակ (1883՝ Թ.)

ցունամի: Դրանք

րարի ա

չղարբերությունը՝3480

189 մ/վոկ։Այսպիսի արադությունը՝ վայրկյան,

ցունամիների դեպքում ալիքի բարձրությունը կարող է չասնել 15--20 մ-ի. դրանք երկու օրում շրջ 34 հն ՀամաշխարՀայինօվկիանոսը: Ցունամին մեծ աղետնէր կարոզ է բերել: Ցունամիի դեպքում ծովր մի պաճ հտ է քաշվում, Հատակը ցացվում՝չ, ապա վիթխարի ալիքը կայժակնանետվում է նրա խորքը է ցամ վրա, թափանցում յին արագությամբ ե թ. Զոնդյան արշիպելագում մի քանի տասնյակ կմ:Օրինակ, շրջակա կղզիներից սրբեց ոչ պայթեց, գտնվող կրակատաուն նան «ողաբուսական այլ ժածկույթը:ՓատաՀչել միայն է, երբ ծովափին գտնվող նավը ցունամիի միջոցով նետվել է ցամաջի խորքը՝ 7 կմ ափից ճեռու: Ցունամին օվկիանոսում գտնվող նավերի ճամար շատ վտանդավորէ: Ալիքը, նետվելով տախտակամածիվրա, սբրեն բում տանում է ամեն ինչ, նույնիսկ կայմերը:Հատ նավեր ջրասույզ լինում: Ցունամի Հաճախ է պատաճումխաղաղօվկիանոսի ավազանում, որտեղ երկրաշարժերըՀաճախ են: Ճապոնիայում, կամչատկայում կամ ժամ անց Հայտնվում է օվՉիլիում առաջացած ցունամին 8--10--14 կամ ռադիոյով զգուՑունամին նկատելիս կիանոսի Հակառակ ափին:

ՀԲ

ցունամին

բնակավայըծըը,

«7

շացում ստանալիս պետք է նավը ուղղել ցունամիին ընդառաջ, այլապես ալիքը նավի կողքին Հարվածելիս խորտակման Հավանականություէ, եր մեծանում ՞

/

Ջ2

լք

101.

ՄԱԿԸՆԹԱՑՈՒԹՅՈՒՆ-ՏԵՂԱՏՎՈՒԹՑՈՒՆ

Մակընթացությունն տեղատվություն է կոչվում այն երեույթը, երբ (ունի ն Արեգակի ձգողության ուժի ազդեցությամբ օվկիանոսի կամ ծովի մակարդակըպարբերաբարտատանվում է: Մակընթացությաներեվույքը ծովագնացներինՀայտնի էր դեռնս մեր թվականությունից առաչ: Փյունիկացիներն Միջերկրական ծովի ափին գտնվող այլ ժողովուրդներ Ջիբրալթարից Ատլանտյան օվկիանոս դուրս գալիս նկատում էին մակընթացության երնույթը:։ Հերոդոտոսը(Մ ղ. մ. թ. ա.) առաջինն էր, որ գրավոր Հիշատակություն է թողել Կարմիրծովում մակընթացությանտեղատվության մասին։ Առաջինգիտնականը,որ մակընթացության երեվույթը կապեց Լուսնի ձգողության Հետ, Պիֆեոսն էր (325 թ. մ. ք. ա.) Դրանիցշաւտ Հետո շատերն են զբաղվել մակընթացության Ճարցով, կայն մինչն Նյուտոնը ոչ մեկին չի Հաջողվել մաթեմատիկորենճիմնավորել այդ երնույթը' նյուտոնը (1642--1222) Համաշխարճայինձգողականությանօրենքի Հիման վրա շարադրեց իր տեսությունը մակընթացության մասին, անվանելով այն «ճավասարակշոությանտեսություն». առաջին անդամ «իմնավորեց այն ուժերը, որոնք մակընթացություն են առաջացնում: Հետագայում տեսությունը զարգացրինԴ. Բերնուլին, Մակլորենսը, լապն շատ ուրիշներ: լասը եհրնույթը Ճետնելյալպատկերն է Մակընթացության-տեղատվության կամ ծովի մակարդակըաստիճանաբարբարձներկայացնում: Օվկիանոսի Ճասնում այդ փուլը կոչվում է մակընթաէ առավելագույնին. րանալով լոհվ չուր: Այնուշետն մամակարդակը՝ ցություն, իսկ առավելագույն կարդակն աստիճանաբարիջնում է, այս փուլը կոչվում է տեղատվություն, նվազագույնմակարդակը՝փոր չուո։ կրիվջրից փոքր ջրին անցպարբերությունը,6 ժամ 12,5 րոպե է, Փոքր նելու ժամանակամիջոցը՝ ն այսպես շարուջրից Հետո նորից ծովի մակարդակըբարձրանում է նակ, Մեկ օրվա ընթացքում նորմալ պայմաններում լինում է երկու ու

սա-

մակընթացությունն երկու տեղատվություն: Լրիվ ջրի ն փոքր ջրի մակարդակներիտարբերությունը կոչվում է մեծություն, իսկ դրա կեսը՝ տատանասաճման: մակընթացության Այժմ տեսնենք, թե ինչպես է առաջանում մակընթացություն-տե25

`

ղատվությունը։ Մինչ այդ Երկիրըն լուսինըդիտենքորպես մեկ ընդչանուր մարմին (նկ. 82): Լուսինը Երկրիարբանյակն է, պտտվում է Երկրի շուրջը: Երկրի ձգողական ուժը ն լուսնի կենտրոնախույս ուժը միմյանց Հավասար են, ուստի Լուսինը Ճավերժ պտտվելու է երկրագնդիշուրջը:

»|

Նկ.

-.

82.

.

թՉ

ԼԻ

Մակբնքացության առաջացումը:

Արեգակնային Համակարգում Երկիրը ն Լուսինը Հանդես են գալիս որպես մեկ միասնական մարմին ն պտտվումեն Արեգակիշուրջը: եթե նրանք միասին մեկ մարմին են ներկայացնում, ապա պետք է ունենան մեկ ընդչանուր ծանրությանկենտրոն ն քանի որ Երկրի զանգվածը|ուսնի զանգվածից մեծ է 81,5 անդամ, ուստի ծանրության կենտրոնը այնուամենայնիվ գտնվում է երկրագնդիմեջ, կենտրոնից 0,723 Ք Հեռավորության վրա (նկ. 82): Այսպիսով, Երկիր--Լուսին մարմինը պտրտէ կատարում մեկ լուսնավում է Ճ--Յլ առանցքի շուրջը ն լրիվ պտույտ յին ամսվա ընթացքում: Այդ պտույտի ընթացքում երկրագնդիվրա ռաջանում է կենտրոնախույս ուժ, որը Ճ--Ճլ առանցքին ուղղաչայաց է, ուղղված է |ոանի նկատմամբ Հակառակ ուղղությամբ ն Երկրագնդի վրա բոլոր կետերում ունի նույն ուղղությունը: լուսնի ձգողական ուժի վեկտորը ուղղված Է դեպի Լուսին, ն երկրբագնդիտարբեր կետերում ուղղությունների մեծությունները նույնը չեն (Լուսնի ձգողականուժի վեկտորի ն երկու մարմինների պտտման կենտրոնախույս ուժի վեկտորի միչն ստացվում է թեկուզն շատ փոքր անկյուն), բացի Երկիր--Լուսին մարմինների կենտրոնները միացնող ուղա-

`

որտեղ այդ ուժերը մի գծի վրա են, բայց Հակադիր ուղղությամբ: Այդ ուժերի Համազորները(ճաստ գծերը գծագրի վրա) ցույց կտան այն ուղղությունը, որով կշարժվենչրի մասնիկները: Չարզվում է, որ Երկրագնդիայն կողմում, որտեղ լուսինը երնում է, ջրերը կուղղվեն դեպի Լուսին ն կՀավաքվեն զենիթում (Ճ կետը նկ. 82), իսկ Երկրագնդի Ճակառակկողմում կշավաքվեն այսինքն նադիրում, Երկիր--Լուսինգժի Հակառակ մասում (Ը կետը նկ. 82): ինչպես ցույց է տալիս գծագիրը, զենիթում ու նադիրում մակընթացություն է, իսկ այն գոտում, որտեղ լուսնի ճառագայթները Երկրագնդի վրայով շոշափողի ուղղությամբ են անցնում՝ տեղատվություն: Քանի որ երկրագունդը ժամում է իր առանցքի շուրջը մեկ լրիվ պտույտ կատարում, ապա երկրի մակերնույթի որեէ Հատվածըերկու անդամ անցնումէ մակընթացության ն երկու անգամ տեղատվության միջով: ն տեղատվուՄակընթացության թյան վայրերը Լուսնի նկատմամբ միշտ նույնդիրքն ունեն, մակընթացության երկու սապատներըմիշտ լուսնի դիմաց ու նրա ճակառակ ուղղությամբ են դասավորված: Դուրս է գալիս, որ երկրի մակերնույթն անցնում է այդ սապատներիտակով՝ մեկ ընկնելով լրիվ չրի, մեկ՝ փոքր չրի մարզերը, Երկրագունդըպտտվում է արնմուտքից արնելք, նշանակում է մակընթացության ալիքը ունի ճակառակ ուղղությունը: Միլիոնավոր տարիներիընթացքում մակընթացության ալիքը ուղղված է երկրի պտույտին Հակառակ ն դանդաղեցնում է պտույտի արագությունը: ենղությունից,

օրական պըԹադրություն կա, որ պալեոզոյի սկզբում երկրագունդը տույտը կատարել է 20 ժամում, իսկ այժմ՝ 24 ժամում: կանցնինս կես միլիարդ տարի, պտույտի արագությունը կփոքրանա ն օրվա տնողությունը կշասնի 28 ժամի: ունի՝ լուսնի նշեցինք, որ մակընթացության ալիքը երկու սապատ ն Հակառակկողմում. բայց ալիքի բարձրությունը լուսնի դիմաց դիմաց ավելի մեծ է, քան Հակառակ կողմում: Սրա բացատրությունը տալիս է Նյուտոնի օրենքը: չամաչխարճային ձգողականության օրենքի ճամաձայն մարմինների փոխադարձ ձգողության ուժը ուղիղ Համեմատական արտադրյալին, Հակադարձ Համեմաւտական՝4եէ նրանց զանգվածների Ճ կետի ճամար Նյուտոնի ռավորության քառակուսուն:Նկ. 82-ում օ-

լովի՝ Ի արտաչճա ըենջը կարտաճայտվի՝

Բ--------

տի Համար՝

արո

հտ

Թցթ» Ակներն է,

ե Համար՝ր Օ կճտի

որ

Ճ

ավելի ուժգին է ձգվում նրա կողմից, քան

ա

Ի-»------.«Ը -

(608)

կետը լուսնին Ը

մոտ

կկե-

լինելով

կետը, ուստի Ճ կետում

մակընթացություննավելի բարձր ալիք պետք է ունենա, քան Ը կետում: առաջանում է նան Արեգակի Մակընթացությունտեղատվություն ձգողության ուժի միջոցով, սակայն շատ ճեռու լինելով, նրա ստեղծած մակընթացության ալիքն այնքան բարձր չէ, որքան Լուսնինը։ Արեգակի ատեղծած մակընթացության ալիքը 2,121 անգամ ավելի փոքր է։ երբ Արեգակը, լուսինը ն ծրկիրը դասավորվում են մեկ ուղիղ գծի վրա (դիմակայություն-սիզիգիլ), ապա Արեգակին Լուսնի մակընթացությունները գուվարվում են. այդ լինում է լիալուսնի ն նորալուսնի փուլերում: Ձ7 երբ Արեգակը,Լուսինը ն երկիրըկազմում են ուղիղ անկյուն (ջա-ռորդ-կվադրատուրա)յ,այն ժամանակ մակընթացությունները տարբեր են՝ այնտեղ, որտեղ Լուսինը մակընթացություն է առաջացրել, Արեգակը՝ Քանիոր կուսնի ստեղծած մակընթացությունն ավելի տեղատվություն: ուժեղ է, քան Արեգակինը,ապա այնուամենայնիվտիրապետողըվուսինն է դառնում, բայց մակընթացությունըբարձր չի լինում (նկ. 84):

՛

՛

Ա

օ

լ

Վ

Ը

Հ

ա Մ

Նկ.

83.

տյ

Մակընթացությունըկոսնի, Արէգակին երկրագնդի տարբեր գիրքերում:

միայն ծովերում ու օվկիանոսներումչէ, Մակընթացությունր

որ

ա-

է, որ ցամաքը, միջոցով պարզվել տաջանում է. Ճշգրիտ չափումների նես է ենթակա մակընթացության-տեղատվո այսինքն երկրակեղեր սմ: ՆշաԵրբ Լուսինը զենիթում է, երկրակեղեըբարձրանումէ 30--50 ն նակում է օրական երկու անգամ երկրակեղնըբարձրանում իչնում է:

մեկնաբաններըՀենվում են ՆյուՄակընթացության-տեղատվության տոնի Համաշխարճային ձգողականության «րենքի վրա: Շվեյցարացի գիտնականԲերնուլը, զարգացնելովնյուտոնի եզրակացությունները,կառուցեց մակընթացության «ստատիկ» տեսությունը: Այդ տեսության մեջ երկրագունդն ընդունվում էր որպես Համասեո ջրային միջավայր-չրային ն էլիպսոիդ մակընթացության մեծությունը չպետք է անցներ 0,8 մետրից: Մինչդեռ իրականում լինում են ծոցեր (ցամաքների արնելյան փերին), որտեղ ալիքի բարձրությունը Հասնում է 15--18 մետրի (Ֆանդի ծոցը Հյուսիսային Ամերիկայում, Գիժիգայի ն Պենժինի ծոցերը Օխոտի ա-

այլն): թ. ֆրանսիացի գիտնական Պ. կապլասըառաջարկեցմակընթացության դինամիկ տեսությունը, որը Հետագայում ղարգացվեց9. էրիի կողմից: Այս տեսության Հիմնադիրներըմակընթացությունը դիտում էին որպես երկիրըլրիվ ծածկող օվկիանոսի տատանողական-ալիքային շարժում: Տեսությունն Հետադայում մշակվեց Ու. Թոմսոնի կողմից ն անվանվեց մակընթացությաններդաշնակ(Հարմոնիկ) վերլուծություն: Վերլուծության միջոցով կազմում են աղյուսակներ, որոնք «Հիմք են ճանդիսանում կուտիդալքարտեզներկազմելու Համար: Այս քարտեզների վրա ճավասարագծերիմիջոցով միացնում են լրիվ չրի, կամ փոքր ջրի միննույն ժամանակ ունեցող կետերը, նշում են նան այն կետերը, որտեղ արտաճայտվածչէ (ամֆիդրոմիկ կետեր): մակընթացությունը 37 նշվեց, որ Երկրի, Լուսնի ն Արեգակիմիմյանց նկատմամբ ունեցած տարբեր դիրքերի պատճառով մակընթացության-տեղատվության երեայդպիսի տարբերություններն վույթները տարբեր չափեր են ունենում. են անչավասարություն: անվանում Անճավասարություններըլինում են կիսամսյա (ֆազային-փուլային)» օրականե պարալաքսային: 1. Կիսամսյաանճավասառությունը կախված է երկրագնդի,Արեն դակի Լուսնի դիրքերիփոփոխությունից: ինչպես արդեն նշվել է, ամենից մեծ մակընթացություն լինում է լիալուսնից ն նռրալուսնից մեկհրկու օր անց, այսինքն դիմակայության(«իզիգիլ) դեպքում, երբ Արեդակը, Լուսինը ն Երկիրըմեկ ուղիղ գծի վրա են: Առաջինն վերջին քառորդներում (կվադրատուրա)Արեգակը, երկիրը, Լուսինը կազմում են ուղիղ անկյուն: Այս դեպքում մակընթացությունը թույլ է արտաճայտված, որովճետն Լուսնի մակընթացությունիցՀանվում է Արեգակիմակընժաթացության մեծությունը: նորալուսնից մինչն լիալուսին ընդգրկող մանակամիջոցըկիսամսյա անչավասարություննէ, միջին ճաշվով կազմում է 14,7653 օր, այսինքն սինոդիկ ամսվա կեսը: ծովում

ն

Բա

կառլվում է Լուսնի թեքության ճետ, անհավասառությունը զենիթում աշխարճագրականոր լայնության տակ է: լուսինը 22,32 օրվա ընթացքում (արնադարձայինամիս) Ճճյուս. լայն. 28"-ից անցնում է ճար. լայն. 28" ն հտ, երկու անդամ լինում է «ճասարակաԺում։ Այժմ տեսնենք, ինչպես է այդ անդրադառնումմակընթացության երնույթի վրա: երբ Լուսինը ճասարակածիվրա է, այսինքն Լուսնի ճատագայթներըերկրի մակերնույթին ուղղաճայաց են 0" լայնության տակ, ապա մակընթացություն արտաճայտվում է Ճ ն 8 կետերում: Մակըներկար առանցքը գտնվում է ճաքացությունից առաջացած սֆերոխիդի Ճճարթությանվրա (նկ. 84): լուսնի ճառագայթներըշոշափող սարակածձի Կ են անցնում Ա--Տ շրջանագծով.այս այն

չկա. դեպքումանճչավասարություն ն կիսաՃյուսիսային ճարավային

«

Դեպի Լուսին

,

դնդում յուրաքանչյուր զուգաճնռականի վրա Լուսնի դիմաց (Ծ)

կառակ կողմում (Ը)

Ժ

ն ճա-

մակընթացու-

թյունը կամ տեղատվությունընույն

84. Մակընթացությանպատկերը, եիբ կԼոաինը Ճճասարակածիվրա է:

Նկ.

պատկերը կարտաճայտի: Սակայն կիսագունդ, պատերբ Լուսինը թեքվում է ճյուսիսային կամ Հարավային է ճյուսիսային գտնվում Լուսինը Դծագրում կերը փոխվում է (նկ. 85): ն մակընթաերկրի կիսագնդիամենաբարձր դիրքում (ճՀ-Հ8"): Այստեղ ցությունից առաջացած սֆերոիդները իրար չեն ճամընկնում:։ Վերցնենք

Ց

Նկ.

85.

առաջացումը: Անչավասարությունների

2--7լ, կիսագնդում՝ որեէ զուգաճեռականՀյուսիսային

ինչպես ակներե երկրի սֆերոիդի մակարդակ-՝ է, 2 կետում մակընթացային սֆերոիդի մակարդակը ճամապատասեն, օվկիանոսի այսինքն ններըՀամընկնում ն

խանում է նրա միջին մակարդակին,նշանակում է մակընթացություն չկա: 2լ կետում նույն զուգաչեռականիվրա ամենաբարձրմակընթաՍայիկ ալիք է նկատվում: վերցնենք Հյուս. լայն. 606 ղուգաշեռականը՝ ԷԵ--էշ։ Ակներն է, կետում մակընթացային«ֆերոիդի ամենացածրկետն է, այսինջթն ԽԵ--Խ, շրջանագիծը (--Ի Ս գիծը պատկերացնենք որպես չրջանագիֆ է տալիս տեղատվության կետերը միացնող երկրագնդի շուրջը) ցույց գիծը: Այդ դեպքում երկրագնդիայդ կետում տեղատվություն է, իսկ նույն զուգաչնեռականի վրա հշ կետում՝ մակընթացություն. նշանակում է այդ լայնությունում օրվա մեչ կլինի մեկ մակընթացություն ն մեկ տեղատվություն. Վերը շարադրածից երնում է, որ միայն ճասարակածի վրա է, որ մակընթացությունն տեղատվությունըկանոնավորկերպով, օրվա ընթացքում չորս անգամ ճերթափոխվում են։ լուսնի տարբեր թեքություններում մակընթացություն տեղատվությունը ուշանում են, այնքան, որ օրվա ընթացքում ստացվում է մեկ մակընթացություն ն մեկ տեղատվություն: Աշա այսպիսի անչավասարությունը անվանում են օրական: Յ. Պառալաքսային արտաճայտվում է նրանով, անճավասառությունը Չ2,55 օրվա ընթացքում մեկ մոոր լուսինը երկրի շուրջը պտտվելիս տենում Հեռանում է Երկրին, մեկ՝ (ճՀեռակետ-ապոգել),Մերձակետում է, Հեռակետում՝ փոքրանում: մակընթացությունը մեծանում Մակընթացության-տեղատվությաներնույթն ունի «Ճետեյալ բնութԹագրիչները՝ միջին վերադիր ժամ, մակընթացության Հճասակ,աճի ժամանակ, նվազման ժամանակ: Միջին վերադիր ժամը լուսնային ժամանակամիջոցիմիջին արժեքն է։ Լուսնային ժամանակամիչոց ասելով ճասկանում ենք լուսնի կուլմինացիայի (միջօրեականովանցնելու պաճի) նե մակընթացության լրիվ ջրի ժամանակներիտարբերությունը, Վերադիր ժամը յուրաքանչյութ է, կարող է տատանվել 0--12 ժամի միջն: տեղի Համար Հաստատուն ն օրական: կեսօրյա է կեսօրյա լինել ճասակը կարող Մակընթացության մակընթացության Հասակը նորալուսնի կամ լիալուսնի պա`ի ն ամենաբարձր լրիվ ֆրի առաջացման ժամանակամիջոցնէ: 0րական մակընթացության Հասակը Լուսնի Հյուսիսային կամ Հարավային առավելագույն թեքության պաշտին Հաջորդ ամենաբարձր լրիվ չրի պաճի միջն ժամանակամիջոցն է: Մակընթացության Հասակը կարող է Հասնել մի քանի վայրի ճամար Հաստատուն մեծություն է: օրվա ն յուրաքանչյուր է, որ ընկած է Աճի ժամանակամիջոցը այն ժամանակաճատվածն է: ն Ճակառակն ժամանակամիջոցը նվազման միչնչ չրի փոքը չրի լրիվ ու

ու

Ամփոփելով անճչավասարությունները,պետք է նշենք Հետեյալը՝ 94 Արեգակիազդեցությամբառաջանում է երկու մակընթացություն ն երկու տեղատվություն 24 ժամ 50 րոպեում Լուսնի ազդեցությամբ առաջանում է երկու մակընթացություն ն երկու տեղատվություն: Այս երկու տիպի մակընթացություններիպարբերությունների 25 րոպեի տարբերության ճետնանքով լուսնային մակընթացությունը ուշանում է, որի ճետնանքով ստացվում են երկու մակընքացությունների կոմբինացիաներ: կիսամսյա, օրական, պարալաքսայինանչավասարությունները լուսնային մակընթացություններում, նույն անչավասարությունները արհդակնային մակընթացություններումն այլ երկրորդական բնույթի անճավառարությունները խիստ բարդացնում են մակընթացություն-տեղատվությունը Երկրի օվկիանոսային ոլորտում: Այդ բարդությունն է պատճառը, որ օվկիանոսի նույն կետում ամեն օր մակընթացությունը փոխվում է: Բաց օվկիանոսում մակընթացային ալիջի բարձրությունը 1--2 մ է, իսկ մ, նույնիսկ 18 մ (աղյուսակ 39): ծովածոցերում՝ 10--15 Մակընթացության-տեղատվությաներնույթը շատ կարնոր նշանակություն ունի նավագնացության, ձկնորսության, մերձափնյա շինարարության դործում։ կան շատ նավաճանգիստներ,որոնք նավերի ճամար են միայն մակընթացությանժամանակ: Մակընթացայինալիքը մեծ բաց գետերում ճոսանքին Հակառակ շարժվում է ճարյուրավոր կիլոմետրեր: Պատաճելեն դեպքեր, երբ մակընթացայինբարձր ալիջի ժամանակ նավը Հայտնվել է ծանծաղուտում, տեղատվության ժամանակ թաղվել է նստվածքներիմեջ: ԴրանիցՀետո այլես բարձր ալիք չի եղել, ճատակի ժամում

ն

նավը կործանվել է:

Աղյոսակ

մի չարքվայրերում ալիքիամենամեծ արժեքներըԵբկՐագնդի Մակրնթացային

Վայրը Ֆանդիծոց (հոնադա, ԱՄՆ) Ֆրոբիշերիծոց (կանադա)

ԳՊունրտո Գալլեգոս

(Արգենտինա) Սեվեոնգետ (Անգլիա)

Մոն-Սեն-Միշել (Ֆրանսիա)

Պորտի

ծով)

(հոլանդական

Ալիբի

|

բարձրութ. մ 18,5

Վայրը

կոկսոակգետ (կանադա)

16,8

Ֆիլրոյ գետ

16,8

16,5 15,9

Սուլ զետ (Ճար.կորեա) կոլորադոգեւտ (Մեքսիկա) Տիրստի նեղուց

16,8

Սձմժագետ(Մեզենի ժոց)

(Ավստրալիա)

Ալիջի

բարձրութ. մ

15,0

14,0

18,2 12,9

(Ավստրալիա) 11,0 11.7

Մակընքացության ալիջի ուժն արդեն օդգտադործվումէ: ՍՍՀՄ-ում ստեղծվել է առաջին մակընթացային էլեկտրակայանըկոլա թերակղզում:

20--748

այդպիսի կայանները Հզոր չեն, որովճետն տուրբիններում չրի Վյակայն Ճնշումը մեծ լինել չի կարող, ճազիվ մի քանի մետր, բացի այդ Ճնշումը միշտ փոփոխվում է: Այդ ասպարեզում կան տեխնիկականբնույթի շատ դժվարություններ: Մակընթացությաներնույթը մանրամասնորեն ուսումնասիրված է, կազմված են բազմաթիվ տեղեկատուներ տարեգրություններ, քարփտեզներ,որոնց օգնությամբ ծովագնացները կարող են իմանալ, թե որ օրը որ ժամին ցանկացած կետում մակընթացություն-տեղատվությունը ինչպիսին կլինի: ու

'

Հ

.

102.

ՄԱԿԱՐԴԱԿ

զանազան ուժերի ազդեցության ծովերի ջուրը Օվկիանոսների տակ անընդչատ շարժվում է, փոխում մակերնույթի դիրքը: Հանգիստ վիճակում ազատ մակերնույթը օվկիանոսագիտությանմեջ բնորոշվում է որպես մակաբպակային մակեբնույթ: Ըստ Յու. Մ. Շոկալսկու բնորոշման մակարդակայինմակերնույթը բնության մեջ այն մակերնույթն է, ն երկրի պտույէ ծանրաձչակ կետում որը ուղղաճայաց յուրաքանչյուր մոից առաջացած կենտրոնախույսուժի Համազորին: Գերդեզիայումայդ մակերնույթը ճաճախ կոչվում է ճորիզոնական մակերնույթ։ երկրի մեծության շնորճիվմակերնույթի որնէ ոչ մեծ Հատվածը կարելի է ընդունել որպես Հարթ մակերնույթ, որը Համընկնում է երկրին շոշափող Հարթությանը: ու

լ

Օվկիանոսներին

|

ֆովերիափերին մակարդակաչափիվրա կարելի է

նկատել, թե ինչպես ժամանակի ընթացքում ծովի մակարդակն անընդճատ փոփոխվումէ/ Օրինակ, Սն ծովում ձմեռային ամիսներին մակարդակն իջնում է, իսկ ամռանը, մասնավորապեսՀունիսին՝ բարձրանում:

Բալթիկ ծովում առավելագույն մակարդակըլինում է աշնանը, նվազագույնը՝ ապրիլին: Ադենում առավելագույն մակարդակըապրիլին է, նվազագույնը՝ օգոստոսին: Մակարդակիտատանումներլինում են ոչ միայն տարբեր սեզոններին,այլ նան օրվա տարբերժամերին, Այն բոլոր ուժերը, որոնք կարող են օվկիանոսների ծովերի մակարդակներիվրա ազդել, կարելի է բաժանել երեք խմբի՝ 1. տիեզերաու

2. ֆիզիկա-մեխանիկական, կան (մակընթացություն-տեղատվուքյուն), մթնոլորտային է ճառագայթման, երնույթների, Արեգակի որ կապվում ն տեղումների, զետերի Ճճոսքի այլ չրաբանական գործոնների Հետ, 3. որ կապվում է երկրակեղնի տեկտոնականշաիերկրադինամիկական,

ժումների Հետ: Վերոչճիշյալուժերն առաջացնում են մակարդակիպար-ն դարավոր տատանումներ: բերական, ոչ պարբերական 1. Պաբբեբական տատանումներ. սրանք առաջացնում են ծովի մա-. կերնույթի այնպիսի տատանումներ,որոնք որոշակի պարբերություն նեն. դրանք Հիմնականում մակընթացության-տեղատվությանտատանումներն են։ Պարբերականտատանումներիշարքն են դասվում մուսսո-. նային քամիների ազդեցությամբ ծովի մակարդակիփոփոխությունները, որոնք տարեկան երկու անդամ կրկնվում են՝ Հնդկաստանիարնմտյան՝ ափին ամռանը մակարդակը բարձրանում է, ձմռանը՝ իչնում, Ադենում՝ ձմռանը բարձրանում է, ամոանը՝իչնում: Պարբերականտատանումներ են լինում` կապված մթնոլորտայի տեղումների գետերի սեզոնային Հոսքի Հետ: Օրինակ, Միջերկրական ծովի ավազանում ամռանը մթնոլորտային տեղումները շատ սակավ են, է նվաղագույնի, մինչդեռ գոլորշացումն ուժգին գետերի չՀոսքը Հասնում է: Ծովի մակարդակն իչնում է, իսկ ձմոանը բարձրանում է մքնոլորտային տեղումների առատության շնորչիվ: Մուսսոնային ավազաննեէ ծովի մակարդակը բարձր: րում էլ ամռանն 2. Ոչ պարբբեբական տատանումները լինում են ժամանակի ընթացքում ոչ պարբերական ձնով, Հաճախ պատաչական պատճառներից: առաջանում են ցիկլոններ՝ ցածր ճընշՕրինակ, օվկիանոսի մի մասում մասում՝ մամբ, մեկ այլ անտիցիկլոններ՝բարձր ճնշմամբ: Մթնոլորտային ճնշման 1 մմ-ին Համապատասխանումէ չրի մակարդակի 13,3 մմ կամ 1 մբ-ին՝ 10 մմ: եթե որնէ վայրում մթնոլորտի ճնշումը բարձրանում է 3 մբ-ով, ծովի մակարդակն իջնում է 30 մմ-ով: Ոչ պարբերական տատանումներ առաջացնում են նան պատաչական քամիները, ճատգետաբերաններում:ենինգրադում արնկապես՝ նեղ ծովածոցերում ննան Հետնանքով .մրտյան քամիների բարձրանումէ ն ճաճախ լցվում քաղաջի փողոցները: 3. Դարավորտատանումներ. սրանք ծովի մակարդակիմեկ ուղղությամբ իջեցում կամ բարձրացում են բերում, կապված են երկրակեղնի Հետ: Օրինակ,Սկանդինավյանթերակղզին շարժումների տեկտոնական Հետո թեթնանալով այժմ բարձրանում է, նրա վերջին սառցապատումից ափերին ծովափը նաճանջում է, օվկիանոսի մակարդակըիջնում է: Ցամաքի վրա ափից ոչ Ճեռու կարելի է տեսնել դարավանդներ,որոնք նախկին մակարդակիանժխտելիվկաներն են: Բելգիայի, Դանիայի ափերն իջնում են, ծովի մաՆիդեռլանդների, ունեկարդակը բարձրանումէ, որը երբեմն աղետալի Հետնանքներ է ու--

ու

ու

նում:

Սն

ծովի կովկասյան ափին տեկտոնական շարժուժների Ճճետնանցքով Ժովը մի տեղ արշավում է (Կոլխիդա), մեկ այլ տեղ՝ նաչանջում: Սովերի ու օվկիանոսներիմակարդակի վարքը (ռեժիմը) ժամանակի ընքացքում ուսումնասիրելու Համար առաջին Հերթին պետք է որոշել միջին մակարդակը, որը բազմամյա մակարդակներիմիչին արժեքն է։ Միջին մակարդակըորոշելու Համար անչրաժեշտ է առնվազն 20 տարվա Այն ծովերում, որտեղ մակընթացության ալիքը դիտարկումների շարք: 50 սմ-ից բարձր չէ, միջին մակարդակը դառնում է «զրո խորությունը»: Քալթիկ ծովում «զրո խորությունը» նկրոնշտադտի մակարդակաչափի տե(ֆուտշտոկ) զրոն է: Այն ծովերում, որտեղ մակընթացությունն ղատվությունը ցայտուն են արտաճայտված, որպես «զրո խորություն» ընդունում են ամենացածր մակարղակային մակերնույթի նիշը: Սա տեսական օզրոո խորությունն է: Մինչն այժմ միջազգային մասշտաբով «պայմանական զրո» մակարդակ ընդունված չէ. յուրաքանչյուր պետություն ունի իր «զրոն»: Միջազգային զրոյի բացակայությունը խոչընդոտ է ցամաքի բարձրություններն ու ծովի խորությունները որոշելիս: երբեմն Հարկ է լինում տարբեր երկրների «զրոները» ի մի բերել ն տեղագրական քարտեզների կապ բրս«ռեղծել, որը զգալի բարդություններ է առաջացնում: ՍովետականՄիությունում «զրո մակարդակ» է ընդունված Կկրոնշչզրոն: Ըստ դրա էլ կատարում են Հարթաչատադտի մակարդակաչավփի «իությունը: են Դիտարկումներըցույց տալիս, որ օվկիանոսների ու ծովերի են: Ճշգրիտ Հարքաչավությունը |ենինմակարդակներըտարբեր «զրո» տվեց, որ Բալթիկ ծովի մակարդակը 180 գրադից Վլադիվոստոկ ցույց սմ բարձր է Ճապոնական ծովի մակարդակից, իսկ Սն ծովի մակարդաու

կից բարձր է 88 սմ: ԱՄՆ-ի արեմտյան ափերում օվկիանոսի մակարդակը50 սմ-ով ավելի բարձր է, քան Ատլանտյան օվկիանոսինը, կայն ճիշտ Հակառակ պատկերն է Պանամայի պարանոցում, որտեղ կարիբյանծովի մակարդակը 50 սմ-ով վվասսատ քամիների պատճառով բարձր է Խաղաղ օվկիանոսիմակարդակից: սա-

երկու տարբեր ավազանների մակարդակների ւոարբերությունները նեղուցներում առաջացնում են չրի ուժեղ ճոսանքներ: կարմիր ծովում ուժեղ գոլորշացման պատճառով մակարդակը ցածր է, Հնդկականօվկիանոսիցանընդչատ չրերն ուղղվում են դեպի կարմիրծով: նախկինում, երբ նավերը շատ պարզունակկառուցվածք ունեին, Հաճախ ճոսանքների բախվում էին խութերին. Հենց այս պատճառով միջոցով տարվում ու

նեղուցը ատացել է «Արցունքի դարպասներ»(Բաբ-էլ-Մանդեր) անվաԽումբ: ա»

(

Հ-..-

թ.

ՍՎԿԻԱՆՈՍԱՑԻՆ ԵՎ ԾՈՎԱՑԻՆ ՀՈՍԾՆՔՆԵՐ

«Ֆրի ղանդվածի տեղաշարժըՃորիղոնականուղղությամբ կոչվում է Հոսանք: Հոսանքներնընդգրկում են թե՛ մակերնութային ն թե՛ խորքաՎին շերտերը: 0վկիանոսներում ջրային զանդվածներըամենուրեք շարժվում են, որի Հնտնանքովխառնվում են ու տարբեր Հաւկանիշները Ճամաճարթվում են, Օվկիանոսային ճոսանքներնառաչանում են մի շարք ուժերի ու գորԺոնների ներգործությամբ. դրանք բաժանվում են երկու խմբի՝ ջրաօդե-

րնութաբանականն տիեղերական:Փրաօդերնութաբանական գործոններից ծն. 1.

ջերմաստիճանային Խտությունների տաոբեռություննեոը.

ու

ա-

ղիության տարբերություններովօժտված ջրերը տարբեր խտություն եթե ջրավազանիմի մասում խտությունը մեծ է, իսկ մյուսում՝ փոքր,» մեծ խտության ջրերն, ավելի ծանր լինելով, Հատակով շարժվում ապա ձն դեպի պակաս խտություն ունեցող ավազանը, իսկ մակերնույթով օրինակը Սն ն շարժումը կատարվում է Հակառակ ուղղությամբ: Տիպիկ է: Նույն կարգի չրաՄիջերկրականծովերի միջն ջրափոխանակությունն «փոխանակությունկա Միջերկրականծովի ն Ատլանտյանօվկիանոսի միֆեչ Այս կարդի «ոսանքներնանվանում են գրադիննտային: 2. Ծովի մակաողակի թեքությունը. Հաճախ ծովի կամ օվկիանոսի մի «ճատվածում ցամաքից ջուր է մուտք գործում, ստացվում է չրի բարձրանում է, ստացվում է մավելցուկ, ն մակարդակն այդ մասում կարդակի թեքություն, Այդ Հատվածից չրերը պետք է շարժվեն ավելի Դրա՝տիպիկ օրինակը կարմիր ցածր մակարդակ ունեցող ճաւտվածը: 4ձովն է։ Այստեղ գոլորշացման ճետնանքով մակարդակն իջնում է, ե են դեպի ծով: Մակարդակների օվկիանոսից ջրերը Հոսում Հնդկական են քամիների ն այլ ազգետերի, առաջանալ տարբերություններկարող դակների ներգործությամբ: 3. Մթնոլորտային ջրավազանիմի մաճնշմանտաճբեռություննեոը. պում մթնոլորտային ճնշումը կարող է բարձրանալ, մլուսում՝ իջնել: Բարեն րր ճնշման վայրում մակարդակըկիջնի' Այդ Հոսանքներն անվանում ու-

նեն։

ա-

բարոդգրադիենտային: 4. Քամու ճետեանքով.քամին, շփվելով ջրին, նրա մասնիկշփման են դեպի Ֆերբ շարժման մեջ է դնում, տնական քամիները ջուրը Հրում

մյուս ափը: Քամու միջոցով առաչացաժ Հոսանքներն անվանում եյ դրեյֆային, որոնց մասին արդեն խոսվել է: Վերը բերած գործոնների մեջ ամենից զորեղը քամիներն են. օվկիանոսի ջրի «ամաշխարճային շրջապտույտի մեջ ամենաուժեղը դրեյ-ֆային ճոսանքներնեն, Դրանքիրենց Հերթին պատճառ են դառնում լբրացնող (կոմպենսացիոն) Հոսանքներիառաջացման: երբ տնական քա-միները չրի մակերնութային շերտերը շարժման մեչ են դնում ն Հրում են դեպի դիմացի ափը, ապա ստացվում է մակարդակներիտարբերություն, Հատակից սառը չրերը բարձրանում են տեղափոխվածջրի տեղը ն լրացնում ջրի պակասը: կրացնողճոսանքները ճամաճարքում են մա-

կարդակիտարբերությունները: երկրորդխումբ ուժերը, ինչպես վերնում նշվեց, տիեզերական ուժերն են" լուսնի ն Արեգակի մակընթացայինուժերը: Բաց օվկիանոսում մակընթացությունըբարձր ալիք չի առաջացնում, ն դրանք օվկիանոսային Հոսանքներստեղծելու տեսակետիցմեծ դեր չեն կատարում: Պատկերն այլ է, երբ մակընթացայինալիքն անցնում է նեղուցներով: Նեղուցներում վեց ժամը մեկ Հոսանքներիուղղությունը փոխվում է մեկ դեպի արնմուտք, մեկ դեպի արնելք։ Օրինակ, Մեծ Ջոնդյան արշիպելագում կղզիների միջն գտնվող նեղուցներում միշւտոմակընքացային չոսանքներ կան։

Օվկիանոսային Հոսանքներիառաջացման գործում միայն մեկ ազոր մասնակցում է, Հաճախ դրանք մի քանիսն են։ Օրինակ, Գոլֆոատրիմը առաջանում է գրադիննտային,քամու, Հոսքային ազդակների ներգործությամբ: Հենց որ ճոսանքը դգոլանումէ, նրա վրա ազդում են ուրիշ ուժեր նս՝ կորիոլիսյան, կենտրոնախույս ն այլն: կորիոլիսյան: ուժի ազդեցությամբ շարժվող մարմինները Ճյուսիսային կիսագնդում՝ ձախ: թեքվում են աչ, Հարավայինում՝ Շփման ուժի ներգործության վերաբերյալ ուսումնասիրություննեթ կատարելէ էկմանը դեռես 447 դարի սկզբին, նրա ճամար ճիմք ծառայեցին Ֆ. նանսենիդիտարկումները:նանսենը նկատել էր, որ նավը քամու ուղղությունից միշտ շեղվում է: էկմանը ցույց տվեց, որ երբ փոքր՝ խտության միջավայրը շփվում է ավելի մեծ խտության միջավայրին, ապա շարժումը Հաղորդվում է նրան 456 անկյան տակ: Բացի այդ, ջրի մեջ ըստ խորության շարժման արագությունը փոխվում է, իսկ շեղման: է ն որոշ խորությունում ընդունում Հակառակ ուղանկյունը մնծանում ղություն։ Այդ խորությունը (Ծ) անվանվեց դրեյֆային Հոսանքի շփման' խորություն: Այստեղ արագությունը Հավասար է մակերնութային արագության 1|23 մասին: Դրեյֆային ճոսանքի շփման խորությունը (0) դակ չէ,

՝

«տարբերաշխարճագրականլայնություններում տարբեր է, լայնության 55-ում 180 մ է, 50-մեծացման դեպքում Ծ-ն փոքրանում է, Օրինակ, ում՝ 60 մ: էկմանի տեսությունը Ճճնետագայում մշակվեց Վ. Վ. ՇուլեյկիՊ., Ա. կինեյկինի ն այլոց կողմից: նի, Վ. Բ. Շտոկմանի, հնչ վերաբերում է կենտրոնախույսուժին, ապա օվկիանոսային Ճոռանքների կորագիծ շարժումն այնքան թույլ է արտաճայտված, կորերն «այնքան մեծ շառավիղներ ունեն, որ այդ ուժերի ազդեցությունը չնչին է: Օվկիանոսային ճոսանքների ձեավորման գործում մասնակցում են տչ միայն արտաքին ազդակները, այլն օվկիանոսի ճատակի բնույթը, ափերը, նրա կղզիները, ստորջրյա բարձրությունները, խորությունները: Կղզու Հանդիպելով, Հոսանքը բաժանվում է երկու ճյուղի, կղզին շրջանցելով այդ ճյուղերը նորից միանում են: Հոսանքը, Հանդիպելով ցամաՔի, բաժանվում է երկու ճյուղի, որոնք միմյանց նկատմամբ ճակադիր ուղղություններ են ձեռք բերում, ընդ որում երկու ճոսանքներիմիջն ռաջանում է ճակաչոսանք:. նեղուցներով անցնելիս Ճճոսանքներիարաէ. եթե այդ Հոսանքներն առաջանում են մակընթալությունը մեծանում ցության ճետնանքով, ապա օրական չորս անդամ Ճոսանքն ուղղությունը փոխում է, ն դրանիցնեղուցի Հատակը խորանում էւ Բավական բարդ բնույթ ունեն մերձափնյաճոսանքները: Սանծաղ Ժովափերում Ճոսանքը Հատակին շփվելով ամբողջովին ձնախախտվում է, այնտեղ, որտեղ Ճոսանքի ուժը թուլանում է, չրի մեջ կախված նյուՔերը նստում են, եղել են դեպքեր, երբ ծովափից ոչ Ճեռու առաջացել ձն ավազային կղզիներ, ցամաքալեզվակներ: տվեցին, որ եթե ծովափի էկմանի ուսումնասիրությունները ցույց Խորությունը փոքր է ք-ից, այդ դեպքում քամու ուղղության ն Հոսանքի ուղղության միջն շեղումը նույնպես փոքրանում է, եթե ԷԼ-0,10Ծ, ապա այդշեղումը նկատելիչէ, եթե ԷԼ/Ծ--0,25, շեղումը 21,50 է, ԷԼ/Ծ--0,50-ի ա-

դեպքում՝ 45": Ծովափերի ազդեցությունը Հոսանքների վրա կարող է փոխել նըզանց բնույթը: երբ քամին փչում է դեպի ափը, ապա այստեղ մակար"դակը բարձրանումէ, առաջանում է ջրակուտակում-ջրավրաշարժ(:4(810Է) ն եթե ծովը բավականխորն է, ամբողջ շերտում առաջանում է գրադիննտային Ճոսանք: եթե քամին փչում է ափին զուգաճեռ կամ որոշ անկյան տակ, ապա եթե ծովի խոդրեյֆային Հոսանքըբավական բարդ բնույթ է ստանում: է երեք շերտ՝մերձճատակաբությունը ՒԼ--2Ծ5, սպա առաջանում չրի գին, միջանկյալ ն մակերնութային։ եթե քամին փչում է ափին զուգաՀեռ, ապա մակերնութային շերտում ճոսանքը չեղվում է քամուց աջ,

ո--միջանկյալ շերտում՝ափի ուղղությամբ, մերձչատակային շերտում՝ նենալով փոքրըարադություն, նույնպես ափի ուղղությունն ունի: եթ: քամին սուր կամ բուք անկյուն է կազմում ափի նկատմամբ,. ապա ամենուրեք միջանկյալ շերտում Հոսանքը ափին զուդաչեո է, մաշերտում Ճոսանքի ուղղությունը քամու նկատմամբ կարող` կերնութային է փոխվել 0--53"-ի անկյան տակ: եթե ափը քամու ուղղությունից ձաթ. է, անկյունը փոֆթրէ, իսկ եթե աջ է՝ անկյունը մեծանում է, մերձշատակային չերտում Հոսանքը ուղղված է դեպի ափ կամ ափից դեպի խորքը» նայած այն ճանդամանքին,թե մակերնութային շերտրըառաջացնում է ջրավրաշարժ (ԷՅՐՕՑ), թե ջրաչեռացում (ԸՐՕԼ)։ Այսպիսով, դրելֆային Հոսանքը ափի մոտ պայմանավորում է ջրավրաշարժի կամ ջրաճեռացման երնույթը, որից էլ ստացվում են լրացնող (կոմպենսացիոն) Հոսանքներ, որոնք աշխատում են ծովի մակարդակի թեքությունը կայունացնել: Ափի ազդեցությանմյուս կողմն այն է, որ ափի առկայությունը դրեյֆային Հոսանքներիմակերնութային շերտում մեծացնում է Հոսանքի արագությունը 166:100 Հարաբերությամբ, եթե քամու ուղղությունը Համընկնում է ափի ուղղությանը, կամ անկյունը մեծ է։ Միջանկյալշերտի Հոսանքի արագությունը մեծապես կախված է քամու արագության այն բաղադրիչից, որը զուդաչեռ է ափին: եթե քամին ուղղաճչայաց է ափին, ապա միջանկյալշերտ ամեննին չի առաջանում: Րասւոջերմային Հատկանիշներիչոսանքներըլինում են տաք ն սառը: Տաք Հոսանքները ցածր աշխարճադրականլայնություններից ուղղվոժ են դեպի բարձր լայնություններ (Գոլֆատրիմ, նուրո-Սիվո, Բրազիլակամչատկայիչ կան), սառը Հոսանքները՝ Հակառակը (Լաբրադորական, Ֆոլկլենդյան ), սառը ճոսանքների շարքն են դասվում օվկիանոսներում ատեղծված խոշոր լրացնող (կոմպենսացիոն) Հոսանքները, որ առաջացել են պասսատներիկողմից տարված ջրերի պակասը լրացնելու պատդրանք են՝ կալիճառով ն բարձրանում են օվկիանոսներիՀատակից՝

Արեմտա-ԱվստրաԲենդելական, Պերուական, կանարյան, ֆոռնիական,

լիական Հոսանքները: Այժմ քննարկենք օվկիանոսային Հոսանքներըճամաշխարճայինօվպատկերված է Ճամաշխարչային օվկիանոսթ կիանոսում։ նկ. 86-ում ուղղաձիգկտրվածքըմիջօրեականիուղղությամբ: Այդ կտրվածքում տեսնում արնադարձայինլայնություններում նենք, որ Հասարակածային երկու կիսագնդում էլ չրի վերընթաց շարժում կա. օվկիանոսի շատակից սառր չրերը բարձրանում են մակերնույթ, որտեղից ուղղվում են. դեպի բարձր լայնություններ։ Այնտեղ կորցնելով ջերմությունը, ծանրա-ու

`

Եկ.

86.

ՕվկիանոսայինՀոսանքներիսխեման միչօբեականների ուզզությամբ կտրվածքում:

են, իջնում են

այնտեղով վերադառնում ելակետը: Այս շրջապտույտի «Հիմնականպատճառր պասսատներն են, որ օվկիանոսի ջուրը շարժման մեջ են դնում: Մերձբնեռային շրջաններից խիստ պաեն ունեՀատակով վերադառնում ղածչրերը օվկիանոսի Ճասարակած, ն (Ւ 1--8") երբ լրացնող Հոսանքների նալով ցածր ջերմաստիճաններ նով դրանք բարձրանում են օվկիանոսի մակերնույթ, շրջապատի նըատմամբջնրմաստիճանըցածը է լինում: նկ. 82-ում տրված է օվկիակուսային Հոսանքների ընդճանուր սխենում

Հատակ

ն

զ

Նկ. 82. Օվկիանոսային Հոսանքների սխեման (վերնեից դիտելիս). 1. քամիների տիրապետող ուղղությունը բաբծխառն լալնություններում, 3. պասսատտայինքամիների ուղղությունը, 8. տաբ «Հոսանքներ,4. սառը Ճասանցքներ:

«ման, եքե այն դիտենք վերնից։ Սխեմանցուլց

է տալիս, որ բոլոր օվկիանոսներում ակտիվ ջչրափոխանակությունէ կատարվում. այն ավելի

ակնառու է Հարավային կիսադգնդում՝ ջրային տարածություններիավելի ընդարձակլինելու շնորճիվ։ պասսատների ազդեցությամբ առաջանում են երկու կիսագնդերի ն Ճոսանքները, որոնք Հյուսիս-պասսատային Հարավ-պասսատային

օվ-

կիանոսի արնելյան մասից չրերը մղում են արնմուտք: ծասնելով արնմըտյան ափին, չրերի մի մասը որպես դգրադիենտային Հոսանք ետ է վերադառնում Հասարակածային Հակաճոսանք անվան տակ. շա» ցայտուն է արտաճայտված մասնավորապես Խաղաղօվկիանոսում: ՊասսատայինՃճոսանբքների չրերի ճիմնական զանդվածներըուղղվում են դեպի բարձր աշխարճադրականլայնություններ ն, ենթարկվելով կորիոլիսյան ուժին, զգալիորեն շեղվում են դեպի արնելք: Օվկիանոսիարեվելյան ափերին մոտ արնադարձային լայնություններում օղակը փակվում է լրացնող (կոմպենսացիոն)Հոսանքներով: հնչպես նշվել է, սրանք ջրի մի մասը Հատակից է բարձրանում, մյուս մասը պասսատայինջրերն. են, որ օվկիպնոսում մեծ ջրապտույտ առաջացնելով վերադառնում են Այսպիսով, Հլուսիսային կիսադնդում ստացվում է ժաիրենց ճարավային կիսագնեդուվ մացույցի սլաքի ուղղությամբ մեծ ջրապտույտ, ճակառակ ուղղությամբ: չի սաճշմանափակվում:Մերձջրապտույտը ՍրանովՀամաշխարձճային բնեռային լայնություննեհրում առաջանում է ավելի փոքրըջրապտույտի Այն Հյուսիսային կիսագնդում ժամացույցի սլաքին չակառակ ուղղություն ունի, Հարավային կիսագնդում՝ սլաքի ուղղություն: Նշենք, որ օվկիանոսային Հոսանքներիզարգացմանը մեծ խթան են բարեխառն լայնություններում մշտապես փչող արնմտյան քամիները: Սրանք ճատկապես ուժգին հն արտաճայտվածճարավային կիսագնդում ն առաջացնում հն արնմտյան դրեյֆի չոսանքը, որի ճյուղերը խառնվում են լրացնող Այդ (կոմպենսացիոն)Հոսանքներիջրերին ն ուժեղացնում ջչրապտույտը: տեսակետիցՀատկապեսպետք է նշել Պերուական ճոսանքը Խաղաղ օվսա

ելակետը:

կիանոսում:

Արնմտյան քամիները, լրացուցիչ էներգիա աղորդելով Ճյուսիսխաղաղօվկիանոսյանն Հլուսիսա-ատլանտյանՃոսանքներին, առաջացեն նում Ալյասկայի Հոսանքը Խաղաղ օվկիանոսում, հրմինգերյանը՝ Ատլանտյան օվկիանոսում ն Հյուսիո-Ատլանտյան Հոսանքի մի «ճզոթ Սառուցյալ օվկիանոս: ճյուղը մտնում է Նորվեգականծով դրելֆից Հարավ առաջացող Արեմտյան կիսագնդում Հարավային միշտ չէ, որ այնքան լավ են զարգացած, ինչփոքր շրջապտույտները պես այդ 4յուսիսային կիսադնդում է: Վերոչիշյալ սխեման (նկ. 82) Խաղաղն Ատլանտյանօվկիանոսներթ ու

Ճամար միանգամայնօրինաչափ է, սակայն Հնդկականօվկիանոսում Հյուսիսային խախտվում է այն պատճառով,որ ցամաքները կիսազնդում են Հարավ իջնում ն շատ օվկիանոսային Հոսանքներըայստեղ անարգել զարգանալ չեն կարող, Հյուսիսային պասսատային Ճոսանքն այստեղ

զարգացած չէ. Օվկիանոսիճյուսիսային մասում զարգացած է ՄուսսոԽային ճոսանքը, որը ձմռանը ուղղությունը փոխում է: Օվկիանոսների արնելյանմասերում,որտեղ առաջանում են պասսատային Հոսանքները, ձնավորվում են նան տեղական փոքր շրջասլտույտներ, որոնք պայմանավորվածեն տեղական գործոններով: Այդեն պիսի Ճոսանքներից Անգոլական(Ատլանտյան Գվինեայի, օվկիանոս), ն Պանամայի (Խաղաղ օվկիանոս) այլն: Այժմ կոնկրետ նշենք յուրաքանչյուր օվկիանոսի Ճոսանքները. Ատլանտյան օվկիանոսում՝ Հյուսիսային կիսագնդում տաք ճոսանքներն են՝ Հյուսիս-պասսատային, Հասարակածային Հակաճոսանք, Գվինեական, Գվիանական,Անտիլյան, Գոլֆատրիմ,ՀյուսիսՖլորիդայի, Ատլանտյան, հրմինգերի։Սառը Հոսանքներնեն՝ կանարյան, Արնելա-

Գրենլանդական, կաբրադորական:

Հարավայինկիսագնդում տաք Հոսանքներնեն՝ չարավ-պասսատային, Անգոլական,Բրազիլական.սառը Հոսանքները՝Արնեմտյանդրեյֆի, Ֆոլկլենդյան, Բենգելական,Անտարկտիկական մերձափնյա: ԽաղաղօվկիանոսումՀ̀յուսիսային կիսագնդում տաք «Հոսանքներն են՝ Հյուսիս-պասսատային, կամ Հասարակածային Միջպասսատային տաք ՀակաՀոսանք, Պանամայի,կուրոսիո, Հյուսիս-խաղաղօվկիանոսյան, Ալյասկայի. սառր Հոսանքները՝ կալիֆոռնիական, կուրիլո-կամչատկայի:

են՝ չՀարավ-պասսատայ կիսագնդում Հարավային ւոաքՃոսանքներն Արեմտյան Հոսանքեծրր՝

սառը Արնելա-Ավստրալիական, քուական, Մերձանտարկտիկական: տաք Հնդկական օվկիանոսում

դրելֆի,

Պե-

չարավ-պասսատաՀոռանքներն են՝

ցին, Մողամբիկի, Ասեղի, Մուսսոնային, սառը Հոսանքները՝ Արնեմտյան դրելֆի, Արեմտա-Ավստրալիական, Սոմալիի, Մերձանտարկտիկական: են՝ նորվեգական,ՇպիցՍառուցյալօվկիանոսումտաք Հոսանքներն

բերգենի, նորդկապի,սառը Հոսանքները՝Արնելագրենլանդական: Հոսանքներառաչանում են նան ծովերում: Սն ծովում Հոսանքներն ունեն սովորաբար ժամացույցի սլաքին Հակառակուղղություն: Այդպես Հ նան Բալթիկ ծովում, սակայն քամիների ազդեցության տակ Հաճախ այդ օրինաչափությունըխախտվում է: Բալթիկ ծովից նեղուցներով Հոսանքն ուղղվում է դեպի Հյուսիսա10 մ-ից ավելի խորություններում Ճակառակն է, պին ծով, բայց աղի

ջրերը Հյուսիսային ծովից ներխուժում են Բալթիկ ժով: Միջերկրական" են ծովում ճոսանքներըմի քանի ջրապտույտ ստեղծում: ն Օվկիանոսային ծովային Հոսանքները ջրափոխանակման «Հզոր են, դրանք մի օվկիանոսից անցնումեն մյուսը, նեղուցՀամակարգեր ների միջոցով տարբեր ծովերի միջն ջրափոխանակություն է կատարվում: Այս Հանգամանքըաղիության, ջերմաստիճանների խտություններխ Համաճարթման Հզոր ազդակ է: Օվկիանոսների ճոսանքների դերը շատ մեծ է կլիմաների ձնավորման մեջ: Որպես օրինաչափություննշենք, որ տաք Հոսանքընդճանուր ների ազդեցությամբ կլիման մեղմանում է, մթնոլորտային տեղումների առատություն է նկատվում, Սառը ճոսանքների ազդեցությամբ կլիման խստանում է, անբարենպաստդառնում մարդու ճամար: Արնադարձային լայնություններում սառը, լրացնող ճոսանքների պատճառով ցամաքի վրա անապատներեն ձնավորվում (Ատակամա,նամիբ ն այլն )Հայտնի է, ֆր Գոլֆստրիմ Հոսանքը Եվրոպայիվառարանն է, Հոսանքի վրայից օդային զանդվածները Եվրոպաարշավելով բերում են խոնավություն, իսկ ձմռանը նան՝ ջերմություն, որի Հետնանքով մինչն Շպիցբերգեն նույնիսկ ձմոանը օվկիանոսըչի սառչում: | Լաբրադորթերակղզին ն Շվեդիայի Հարավում գտնվող Սկոնե քերակղզին նույն աշխարձճագրական լայնության տակ են, սակայն լաբրադորում տունդրա է, իսկ Սկոնեհումխաղող է աճում: Այդպիսի տարէ բերությունը Գոլֆատրիմիազդեցությամբ բացատրվում: Հարավային Ամերիկայիարնելլան ափին Բրազիլականտաք ճոսանքի շնորչիվ արեվադարձային անտառներեն աճում, իսկ արնմտյան ափին անապատ է՝ Պերուական սառը Հոսանքի պատճառով: նույն պատկերը ճարավային

Աֆրիկայումէ Սառըլրացնող Հոսանքներիշրջանում

օդը

շփվելով

ջրին,

սառը

պա-

ղում է, առաջանում է ջերմաստիճանային շրջադասություն (ինվերսիա) ն միշտ այդ մարզերում մթնոլորտիճնշումը բարձր է, անտիցիկլոնային վիճակ է, 0րինակ՝ Ազորյան կղզիների շրջանում կանարյան լրացնող Հոսանքն է, այստեղ ձնավորվում է ճնշման Ազորյան առավելագույնը՝

կենտրոնը: 7 104.

ՋՐԱՅԻՆ ՋԱՆԳՎԱԾԵԵՐ

ինչպես մթնոլորտում դոյություն ունեն օդային զանգվածներ, այդզանազանում են տարբեր ջրային պես էլ օվկիանոսներումու՛ծովերում պայմաններում ձնաղանդվածներ։ Տվյալ ֆիզիկա-աշխարճագրական

`

վորված, որոշակի ֆիզիկական, քիմիական ն կենսաբանականՀատկանիշներով օժտվաժ չրային բավական մեծ ծավալ զբաղեցնող զանգվածները կոչվում են օվկիանոսայինջրային զանգվածներ: Ն. Ն. Զուբովը (1938) բոլոր օվկիանոսային չրային զանգվածները բաժանեց ութ տեսակի,որի Հիմքում ընկած են ջերմաստիճանը,աղիությունը, թթվածնի պարունակությունը,չրի տեղադրումըըստ խորության ու տարածության: Տարբեր ջրային զանգվածներիշփման մակերնույթները կոչվում են ճակատներ(ֆրոնտներ): Օվկիանոսի վերին շերտը, որտեղ տեղի է ունենում կոնվեկցիա Է Հետ մթնոլորտի նյութերի էներգիայի ակտիվ փոխանակությունէ կատարվում` օվկիանոսայինտրոպոսֆերանէ: խորքայինավելի սառը է միատարը չրերը, որ զբաղեցնում են օվկիանոսի մաՃճիճը,կոչվում են ու

օվկիանոսային ստրատոսֆերա:

Համաշխարճային օվկիանոսումճանդիպում են չորս Հիմնական չրային ղզանգվաժներ՝մակերնութային, միջանկյալ, խորքային ն մերձճաՉնայած նրան, որ մակերկութայինզանգվածներիՀզորություտակային: մ է, նրանց է պատկանումմնացած զանգվածներիձնավորնը 200--250 ման գլխավոր դերը: Ցուրաքանչյուրջրային զանգված, մասնավորապես ճասարակածային, արեունի Հետնյալհնթատիպերը՝ մակերնութայինը,

վադարձային(ճյուսիսային ն Հարավային), մերձբնեռային ն բնեռային (արկտիկականն անտարկտիկական): ունեն ամենաբարձր չերջրային զանգվածները Հասարակածային խտություն, շրջանառության մաստիճանը, ոչ շատ մեծ աղիություն Համակարգ: Արնադարձայինյչրային զանգվածները ունեն բարձր` բարդ աղիություն, բարձի ջերմաստիճան, անտիցիկլոնային բնույթի չրապըՀասարակած,մի մասը՝ տույտ: Ջրերի մի մասը տեղաշարժվումէ բարեխառնլայնությունները: են բարեխառն Մերձբնեռային չրային զանգվածները ունեն մեծ Խաղաղօվկիատարածում լայնություններբ. սրանք ամենից Բնութագրվում են իջեցված չերմաստիճաննոսի Ճյուսիսային մասում: աղիությամբ, նշվում է ջրի վարընթաց շարժում, Բնեռային,. ներով ջրային զանգվածները ունեն ցածը արկտիկական ն անտարկտիկական 2 ,0--1,55),միջինից ցածր աղիություն ն ձնավորվում են: չերմաստիճան ու

«ոի պբաղեցնում

ու

արկտիկականճակատիցՃյուսիս: մ խորությունը Մակերնութայինչրերի տակ, մինչն 1000--1200 միջանկյալ շերտն է, որը մեծ տարածում ունի բնեռային մարզերում (բարեխառնգոտում): Այս ջրերը նս բաժանվում են բնեռային, մերձենթատիպերի: բնեհռային,արկտիկականն անտարկտիկական

ջրերը Խորքային

աչքի են ընկնում ճամասեռությամբ. սրանք մեծ մասամբ ձկավորվում են բարձր լայնություններում՝ մակերնութային ն միջանկյալ չրերի խառնուրդից, ճատկապես ցիկլոնային ուղղություն ունեցող ջչրապտույտներում։ Այս չրերի շերտի ճաստությունը Հասնում է 2000--2500 մեւտրի ն առավել ճղոր է Հասարակածայինգուռում կ մերձանտարկտիկականդոգավորությունն երում:

Մերձչատակային չրայինղանդգվածները ձնավորվում

վերին շեր«ոերի վարընթաց Ճոսանջներից, Հատկապես բարձր աշխարչագրական մ է, լայնություններում. Սրանց Հզորությունը 1000--1500 շարժումը 10--15 մակերնութային ջրերի Համեմատ անդամ թույլ: Սրանք բարձր աշխարճագրական լայնություններից շարժվում են դեպի ճասարակաեն

Հային գուռի:

րային ղանդվածներիշարժման արագությունը ամենից մեծ է մակերկութային շերտում՝ 35 սմ/վոկ (ճՃասարակածային գուտի),բարեխառն գոտում պակասում է 1--2 սմ/վոկ,իսկ բարձր աշխարճադրականլայնություններում` 10--20 սմ/վոկ,միջանկյալշերտում՝մի քանի սմ/վոկ, մերձճատակային շերտում՝ 0,2--0,8 շարժման արասմ/վոկ։Ուղղաձիգ գությունը մի քանի կարգ ցածր է: չՀարավայինլայնության 70--ի տակ մերձճշատակայինշերտում ուղղաձիգ շարժման արագությունը 4:10 ամ/վոկ է, Հասարակածում՝5-10-4 սմ/վոկ։ ծովում տեղի ֆիզիկա-աշխարչագրականպայմանՑուրաքանչյուր ներին Համապատասխանձնավորվում են չրային զանգվածներ, յուրաճատուկ են ջերմային աղիության պայմանները, ջչրաշերտավորումը կախված է քաղցրաճամ ջրի մուտքի բաղադրիչներից, իսկ խորքային ջչրերինը՝նեղուցների միջով՝ ջրափոխանակությունից: 0րինավ՝ կարաիբյան ծովի խորը մասերը 1700 մ-ից խորը լցված են Ատլանտյան օվ.կիանոսի ջրերով: ու

)

105.

ՀԱՏԱԿԱՑԻՆ ՆՍՏՎԱԾՔՆԵՐ

Օվկիանոսների ու ծովերի ճատակին անընդճատ տեղի է ունենում են նստվածքակուտակում։ Մերձափնյա մասերում նստում ցամաքից ու լվացված գետերի միջոցով տեղափոխված տիղմը, ավազը, կոպիճը, իսկ ափից ճեռու՝ ծովում ապրող օրգանիզմների մնացորդները, տիեղերական փոշին, Հրաբխային փոշին, անապատային փոշին: Օրինակ, է նոր-Զելանդիա, ՍաԱվատրալիայիցանապատայինփոշին Հասնում ճարայից՝ մինչն Ատլանտյանօվկիանոսի կենտրոնական մասը, մոնղոլական անապատներից՝մինչն Դեղինծով ն այլն: .

Ըստ Ա. Պ.

Ճաշվումների Համաշխարճայինօվկիանոսում 1իսիցինի

միաժամանակգտնվում է

13270

մլոդ

տ

կախված նյութ:

Նստվածքային ճյութի մուտքըօվկիանոսմլոդ տ/աաոի

| Քանակը

նյութերի տիպերը Գետերիկոշտ ճոսքը ճոսքը ԳետերիՔիմիական

18,3

1,2

կոշտ Ճոսքը Սառցադաշտերի էոլային (քամու)նստվածքներ ) Ափաքերում (աբրազիա Հրաբուխներ

կենսածիննյութեր (կրաքար։ սիլիկաճող)

Ընդչանուրը

1,2 2,0 0,8 1,7 1,8

Աղյուսակ 40 Հեղինակը

1. Գ. Բոնդարն Ա. Պ. Ա. Պ. Վ. Գ. Լ. Գ. Լ Գ. Ա. Պ.

իճիցին իսիցին

Բոնդարն Բոնդարն

Բոնդարն Լիսիցին

27,3

Սովերից օվկիանոսներից նստվածքների նմուշները դուրս բերելու ճամար ստեղծված են Հատուկ սարքեր՝ դրագներ խողովակներ: Այդ նստվածքների ուսումնասիրությունը սկսվեց փաստորեն անցյալ դարի կեսերից ն միայն վերջերս է մասսայական բնույթ ստացել: Մինչե այժմ Հաջողվել է խողովակներիմիչոցով դուրս բերել մինչն 34 մ Հաստության գրունտինմուշ: 0վկիանոսներում նստվածքադոյացման արագությունը խիստ տարէ. բեր կախված է ջրավազանի մեջ թափվող գետերի բերած տիղմի քանակից, կենսական պրոցեսների արագությունից ն այլ Հատկանիշներից: Օվկիանոսներիկենտրոնական մասերում նստվածքադոյացումը դանդաղ է՝ 1 մմ շերտի առաջացման ճամար անչրաժեշտ է 10000 տարի, ցամա1000 տարի, փակ ծովերում՝ավելի կարճ ժամաքամերձմասերում՝ Սն նակաճատված: ծովում 40 մմ շերտը նստում է 1000 տարում, մոտավորապես նույնքան՝ Բարենցի ծովում: Օվկիանոսների մերձափնյա Ալեութփողրակներում նստվածքադոյացումըարագ է տեղի ունենում՝ մմ ելէ տարում: յան փողրակում շերտն առաջանում ընդամենը նելով սրանից, Հեշտ է բացատրել, թե ինչպես նախկին դեոսինկլինալային իջվածքներում միայն մեկ ժամանակաշրջանիընթացքում տռաջացել են մինչն 10 բազ մ Հզորության շերտեր (Դոնեցկի, կուզնեցկի ավաղաններկ այլն): խաղաղ օվկիանոսի Հատակից «Չելլենջեր» արշավախմբի կողմից բարձրացրած տիղմի մեջ Հայտնաբերվել է պալեոգենի ճասակի շնաձկան ատամ: Այն դրագը, որի միջոցով գրունտը բարձրացվել է, կարող էր ընդդրկել ոչ ավելի, քան 0,5 մ խորության նստվածք: նշանակում է ու

ու

31Փ

այդ

եղել

ամբողջ անցած ժամանակամիջոցումնստվածքների Հաստությունը

է մինչն 0,5 մ:

Օվկիանոսայիննստվածքների դասակարգման մի շարք սկզբունքներ կան՝ ըստ ծագման, մեխանիկականկազմի, ջշրադինամիկականակտիվության, քիմիական կազմինե այլն: 0վկիանոսագիտության մեջ ճայտնի է Մերրեյի-Ռենարիդասակարգումը (1891): Սրա շիման վրա ծովային նստվածքներըբաժանվում են երկու մեծ խմբի՝ ծանծաղ ծովային (օվկիանոսային)ն խորը ծովային, ապա' պելագիալ ն տերրիգեն նստում է խործովյա ավազաններում, ցա): Պելագիալը (ցամացքաձին մոտ: մաքածինը՝ափին Տերրիգեն-ցամաքածին կամ անօրգանականնստվածքներում 80--90 զ 0-ը ապարներիմասնիկներ են, որ առաջանում են ափաբքերման(աբրբազիայի),ճոսող չրի էրոզիոն աշխատանքի ճետնանքով. ընդ որում են ափին մոտ ծանծաղուտում ն ափից փոշորաճաւտիկնյութերը նստում ղզուզրնքացդառնում են ավելի մանրաչատիկ ն կազմի տեսակետից միատարլո (ը օրգանիզմներիմնացորդներով 0րգանականնստվածքները20--80 են կուտակվում պելագիալ զոնայում: Սրանք առաջանում են ծովումօվկիանոսում ապրող մանրագույն օրգանիզմների,Հիմնականում պլանկտոնի մնացորդների կուտակումից: Մեռած օրգանիզմներիմնացորդները մինչե Հատակ են Հասնում, նշանակալի չափով փոխվում են, մասամբ էլ յուրացվում այլ օրգանիզմներիկողմից: 0րգանականնյութերին խառնրվում են նան անօրգանականծագման նստվածքներ, որոնք գալիս են օդային ճանապարճով: Պետք է նշել, որ տարբեր խորություններում օրպանական մնացորդները տարբեր բնույթ ունեն ն տարբեր չափով են մշակվում չրի կողմից: Խործովյա նստվածքները զգալի չափով տարբերվում են ոչ խորը ծովերի նստվածքներից: Շատ մարզերում օվկիանոսների Հատակին գերակշռում են կրային նստվածքները, որոնք առաջանում են պլանկտոնի մնացորդներից. սըրանց մեջ տիրապետողեն ֆորամինիֆերները, ն քանի որ ավելի ճաճախ այդ նստվածքներում Հանդիպում են զլոբիգերիններ, տիղմը կոչ-

Հնռանալոչն

վում է գլոբիգերինյան: են տվել, որ Մերրբել-Ռենարի երՈւսումնասիրությունները ցուլց ն Վյակի սկզբունքը բավարար չէ: Սանծաղ խործովյա նստվածքներիմիչե սաշմանը շատ է անորոշ, բոլոր պելագիալ նստվածքներըպարունակում են ցամաքային տարրերն Հակառակը: Վերջերսավելի շատ է տարածված Մ. Վ. կլլոնովայի դասակարգումը,որը ելնում է ջրի շարժունակությունից (չրադինամիկականակտիվություն): Պարզվում է, որ ջրա320

դինամիկական Հատկանիշներիամենաճիշտ արտացոլումը տալիս են մմ մեծության ն ավելի փոքր րի շարժման արամասնիկները: գության ամենաաննշանփոփոխություններըանդրադառնում են գրունտների մանրաչատիկ խառնուրդամասի (ֆրակցիայի) պարունակության տեվրա: ելնելով սրանից, գրունտների մեխանիկական կազմի բոլոր սակի բնուքագրությունների պետք է ելնեն մանրաչատիկ խառնուրդամասերի պարունակությունից։ Այժմ ընդունված է Հատակային նստվածքների ճետնյալ դասակարգումը(աղյուսակ 41): 0,01

0,01

մմ

Հատակային նստվածքների դասակառոգումը մասնիկների

պարունակությունը տոկոսներով

5--10

30--50 »50

|

Աղյուսակ41

Հատակային նստվածքնե Քների

Մաման

|

Ը

տղմոտ ավազ տիղմ կավային տիղմ

Յուրաքանչյուրտիպն առանձնացնելիս Հաշվի են առնում գրունտի միներալային մասնիկները, նրանց ծագումը: Այդ մասնիկներն արտա-

ճայտում են ցամաքային կամ ծովային պրոցեսները, գրունտի ստեղծդռրծում ցամաքածին,քիմիական կամ կենսաբանականազդակների դերը: Օրինակ, ցամաքային ծագման ավազը կարող է լինել քվարցային, դաշտային սպաթի, ճրաբխային, կորալական ն այլն: ժամանակակից նավագնացության քարտեզներում խորությունների Հետ միաժամանակ նշվում են գրունտները։կարելի է առանձնացնել գրրբունտներիՃետնյալ տիպերը: 1. Խորջրյա «կարմիր» կավ. շագանակագույն կավային տիղմ է, կազմված Հրաբխային ու տիեզերականփոշուց: Տարածվածէ սառը ջրաեն յին ավազաններում 5000 մ ն ավելի խորության տակ, որտեղ առատ նստում ու է շատ դանդաղ, թքվածինն ածխաթքուն: «կարմիր» կավը ման

օվկիանոսներում, Հատկապեսխաղաղօվկիանոսում: Ռադիոլյարայինտիղմ. կազմված է ճիմնականում սիլիցիումային (գլխավորապեսռադիոլյարայինյ մանրօրգանիզմների մնացորդնեունի Խաղաղ օվկիանոսում, ՀատկապեսՀասարարից: Մեժ ւոռարածում Սովորաբարճանդիպում է 4000-արնելյան մասում: կածային դոտու

տարածված է

բոլոր

2.

8000 մ 3.

խորություններում:

Դիատոմային տիղմ. պարունակում է

մեծ

քանակությամբ դիա321

21--740

տոմային ջրիմուռներիկմախքներ (մինչն 70 ծ) Միներալային կազմում գերակշռում է սիլիկաճողը։ Տարածվածէ օվկիանոսների1000-մ խորություններում, Անտարկտիդայիշուրջը, Բերինգի, Ճապոնական ծովերում: 4. Գլոբիգերինյանտիղմ. բնորոշվում է արմատոտանիների(գլոբիգերին) խեցիների պարունակությամբ: կալցիումի կարբոնատը կազմում է զանգվածի34 9-ը ն տիղմին տալիս է մոխրասպիտակավուն մ խորություններում: է 3000--4000 գույ3: Տարածված 5. Պտերոպողային տիղմ. գլոբիգերինյանտիղմի մի տարատեսակն է, պարունակում է մինչն 30 00 պտերոպոդայինփափկամորթների խեցիներ ն ճանդիպում է մինչն 2000 մ խորությունների տակ. սաճմանափակ չափով տարածված է Ատլանտյանօվկիանոսում: 6. կապույտ տիղմ. ճանդիպում է բոլոր օվկիանոսներում, Չ00-մ խորությունների տակ, մինչն 85 00-ը ցամաքածին անջրգանա5200 են: կան նստվածքներ 7. կարմիր տիղմ. Համեմատաբարջիչ է տարածված, Ճանդիպում է Օրինոկո, Ամազոն, Խուանխե, Յանցզին այլ գետերի գետաբերաննեբին մոտ. պարունակում է մինչն 61 ե կալցիումի կարբոնատ, ունի կարմրավուն գույն: մ ծանծաղ ծովերում. 8. կանաչ տիղմ. Հանդիպում է մինչն 200 նան է ցամաքային նյութեր, ինչպես գլաուկոնիտ, որի պարունակում շնորչիվ կանաչ գույն ունիչ Տարածվածէ Ամերիկայիարնելյան ն արնմըտյան ափերիմոտ, Աֆրիկայի Հարավային ն արնելյան, Ասիայի արեվելյան ափերիմոտ: 9. Հրաբխային ավազ. տարածվածէ օվկիանոսների ծոտիղմ վերի այն մասերում, որտեղ ճրաբխային գործունեությունը ուժգին է արտաճայտված: 10. կորալյան տիղմ ու ավազ. տարածված է արնադարձային լայնությունների տակ, կորալյան կղզիներիշուրջը: Համաշխարճայինօվկիանոսում ամենից մեծ տարածում ունեն ֆոնստվածքները, այնու ճետն խործովյա կարմիր կավը րամինիֆերային ն ցամաքային նստվածքները, որոնք ծածկում են օվկիանոսի Ճճատակի 82 00-ը (աղյուսակ 442): Գոյություն ունի օվկիանոսայիննստվածքներիՀզորության որոշման (սեյսմիկական)ն Ճորատման: երկումեթող՝երկրաշարժային Ցամաքային ծանծաղուտի Հատվածում նստվածքային ծածկույթի Հզորությունը մեծ է, միննույն ժամանակ տարբեր մասերի նստվածքների Հզորությունը խիստ տարբեր է: Մեծ Հզորության նստվածքներկան ,

ու

ու

-

Աղյուսակ 4ջ տարբածումը Նստվածքների համաշխարհային օվկիանոսում ըստ 0.

Կ.

(1922)

Լեռոնտնի

Հատակայիննստվածքների տիպերը դլաուկոնիտայինն Ցամաքային,

կարմիր Խործովլա

կավ

բեկորային (պիրոկլաստիկ)

|

Ֆորամինիֆերային խեցային, կորալական, օօլիտային Պտերոպողային Դիատոմային

Ռագիոլլարային Խառը՝ կրա-սիլիկատային (դիատոմային,ֆորամինիֆերային ն

ռադիոլլարային-ֆորամինիֆերային )

Մակերեար մլն կտ

68.1

87,5 140,2 2,3 2,8

28,3 10,2

16,2

ցամաքային լանջի ստոթուռում, եզրային միջերկրական գոդավորություններում փողրակներում:նվազագույն Հզորության նստվածքննրը յուրաճատուկ են շվկիանոսի բուն Հատակի ընդարձակ տարածություններին, ինչպես նան կենտրոնական օվկիանոսայինլեռնաշղթաների տարածքներին: նստվածքների Հզորության մեջ նկատելի են զոնայական տարբերություններ՝ ամենից փոքրը արնադարձային զույդ դուտիներում է, իսկ Ճասարակածայինն բարեխառն գուռիներում՝ամենից մեծ:

նան

ու

ու

նստվածքներիամննավաղ Հասակը յուրայինն է. ավելի Հին նըստվածքներ Հայտնաբերված չեն: Բացի այդ, էոցենից Հետո կուտակված մեծ նատվածքներըցեմենտացած չեն, Ամենից տարածություն դրավում են կավճի նստվածքները: տվյալները ցույց են տալիս, որ Հորատման օվկիանոսային մաճիճը դանդաղ կերպով իջնում է: Յուրայից «Հիննրստվածքների բացակայությունը կ օվկիանոսների Հատակի դանդաղ կքման փաստն ինքնին խոսում են այն մասին, որ օվկիանոսային տիպի երկմեչ: Մեզողոյից ավելի Հին նրստրբակեղնըթաղվում է միջչնապատյանի են, փոխակերպվել: վածքներն արդեն կերպարանափոխվել լ

722:

106. ԿՑԱՆՔԸ ՕՎԿԻԱՆՈՍՆԵՐՈՒՄ

ՈՒ

ԾՈՎԵՐՈՒՄ

Հ.-

պա

Օվկիանոսըկյանքի ոլորտ է: կյանքն սկզբում այստեղ է ծագել, տտեղափոխվելնան ցամաք: Օվկիանոսի ջուրը շատ պարարտ միջա-

վայր է տարբեր տիպի օրգանիզմներիզարգացման ճամար: 0վկիանոռննրում կյանքի պայմանները շատ բանով նման են լճերի կյանքի պայմաններին, որոնց մասին արդեն եշվել է Համապատասխան բաժնում: Այնտեղբոլոր օրգանիզմներըդասվեցին երեք հսմբի. պրողուցենտների, -

ռնդուցենտներին կոնսումենտների։նույնը վերաբերում է նան օվկիանոսներին։ նշենք, որ պրողուցենտների կենսազանգվածը օվկիանոսնե0,1 մլոդ տ, կռնսումենտներինը՝ րում 1,1 մլոդ տ է, ոռնդուցենտներինը՝

28,8

մլոդ տ: երկրագնդիկենսածին փուլի զարգացման պատմության ընթացքում,

որի տնողությունը առնվազն 8,5 միլիարդ տարի է, բուսական օրգանիզմները կուտակում են արեգակնային էներդիա։ Մինչն այժմ կուտակված էներգիանմիլիոն անդամ գերազանցում է մեկ տարվա ընթացքում Երկրիստացած էներգիան: Այդ էներգիան մտնում է շրջանառության մեջ ն տարբեր օղակներ անցնելուց «ետո նորից վերադառնում

միջտիեզերականտարածություն: ցամաքի ճետ ունի յուրաճատկություններ, Օվկիանոսը Համեմատած որոնց մասին ճարկ է նշել: Վ. Գ. Բոդորովի ն Ի. Ա. Սունտովայի ուսումեն տալիս, որ ցամաքի վրա կենդանիներիկեննասիրութիիւնները ցույց (6 մլող տ) Հազար անգամ փոքր է բուսաղանգվածի տարողությունը սական զանգվածներիտարողությունից(6400 մլոդ տ): Մինչդեռ օվկիանոսում Հակառակն է՝ կենդանիների կենսազանգվածի տարողությունը 28 անդամ մեծ է բուսական կենսազանգվածի տարողությունից։ Այսպիանչնար կդարձներկենդանի օրգանիզմսի անչամապատասխանությունը

ների գոյությունը, եթե չլիներ բուսական օրգանիզմների արդյունավեւտարեկանըս0վկիանոսներում տության զարմանալի արագությունը: տ բուսական ղանդված, սակայն այդ օրգատեղծվում է 240 միլիարդ օրգանիզմներիճամար: մլոդ նյութը օվկիանոսներումցամաքում, Կենդանի (ըստ Ի. Ա. Սուետովայի,1976) ն

0րդանիզմներիտեսակը

|

|

կչնդանիներ Բոլոր օրգանիզմները

օվկիանոս

Քույսեր

|

Արդլունավետությունը

կննսազանգված ցամաք

|

Աղյուսակ 48 տ

օվկիանոս

ցամաք

28,8

1,1

|

29,9

|

է

240,2

16,2

|

256,4

ինչպես ցույց է տալիս աղյուսակը, երկրագնդիվրա բուսական օր670 մլոդ տ է, որի 30 գանիզմների տարեկան արդյունավետությունը 0-ը բաժին է ընկնում օվկիանոսներին,բայց եթե վերցնում ենք օվ-

-

ե

`

կիանոսիբուսական կենսազանգվածըտվյալ պաճին, ապա է ընդչանուր կենսազանգվածի0,5 00-ը:

այն կազմում

Օվկիանոսի բուսական զանգվածի մեջ Հիմնականը միաբջիջ չրիմուռներն են (կանաչ, կապտականաչ, գորշ, կարմիր, դիատոմային ն են բուսական պլանկտոնի 95 00-ը, սրանց կենայլն). սրանք կազմում սագործունեությունը շատ կարնոր նշանակություն ունի մթնոլորտում Քքվածնի պաշարը լրացնելու դործում: լուսասինթեզի շնորբիվ թթվածինն անջատվում է ն ցնդում: Արդեն առիթ ունեցել ենք նշելու, որ ջրում ապրող օրգանիզմները բաժանվում են երեք խմբի. պլանկտոն, նեկտոն, բենթոս։ Այս բաժանումը վերաբերում է նան օվկիանոսներին: ջրիմուռներն են ն շատ պարզունակ որդերը, խեցդետՊլանկտոնը նիկները, խլխունջչներըն այլն. մեծ քանակ են կազմում բակտերիանեԳն, շատերը Հարմարուրը։ Սրանց մարմնում ջուրը կազմում է 80--98 Թյուն ունեն սուզվելու ն վերն բարձրանալու Ընկնելով օվկիանոսային Հոսանքների մեջ, օրգանիզմները կարող են իրենց ծննդավայրից Հազարավոր կիլոմետրերով Հեռանալ: Նեկտոնըակտիվ շարժմամբ օժտված կենդանիներն են ն կարճ ժամանակամիջոցում անցնում են Հարյուրավոր ու ճազարավոր կիլոմետրեր. Սրանք են ձկները, կետանմանները, փոկերը, ծովացուլերը, գլխոտանիները, ծովային կրիաները, ծովային օձերը ն այլն: Բացի այն, որ նեկտոնի ներկայացուցիչները Ճորիզոնական ուղղությամբ մեծ տարածություն են կտրում, կարող են իջնել-բարձրանալ նան ուղղաճայաց ուղղությամբ: Օրինակ, կետը իջնում է 1000 մ՝ դիմանալով 100 մթնոճնշման, Ձկներիցշատերը ճեշտությամբ կարող են տանել ճնշման լորտ բերված տարբերություններ, 3--4 ճաղզարմետր խորությունից դուրս ձկները սովորական ճնշման պայմաններում կարող են որոշ ժամանակ դիմանալ:

են՝ խխունջներ, ՔենթոսըՃճատակաբնակ օրդանիզմներն սպունգներ,

կորալյան պոլիպներ, խեցգետնանմաններ, որդեր, ասեղնամաշկավորներ: Մերձափնյամասերում, որտեղ լույսն առատ է ն խորությունները մեծ չեն, աճում են նան բուսական օրգանիզմներ՝ջրիմուռներ, ծովախուտ, զանազան բարձրակարգբույսեր: Բացի այս երեք խմբերից առանձնացնումեն նան պլեյստոն, նեյստոն ն Հիպոնեյստոն։ Սրանք օրգանիզմներ են, որոնք ապրում են օվկիանոսիմակերնույթին, սակայն կենսազանգվածըփոքր է: 0վկիանոսում օրգանական աշխարճը ոչ միայն Հարուստ է, այլն բազմազան: Այստեղ Հաշվվում է մինչե 150 000 տեսակ, որոնցիցմիայն

000-ը ձկներ են, Օրգանական աշխարճը օվկիանոսում ունի ցայտուն արտաճայտվածզոնայականություն. ըստ խորության նս այն արագ փոխվում է, Ամբողջբուսական պլանկտոնը զբաղեցնում է օվկիանոսիմամ շերտը: կենդանական կերնույթի 50--100 պլանկտոնիմեծ մասը ապրում է վերին շերտերում, մինչն 500 մ խորության տակ. ընդ որում, ցամաքային ծանծաղուտումպլանկտոնըշուրջ 10 անդամ ավելի է, քան օվկիանոսիկենտրոնականմասերում: Զկների քանակը ափամերձմասեբում նույնպես տասնապատիկանդամ չատ է, քան պելագիալում: կյանքը շատ աղքատ է օվկիանոսի կենտրոնականմասի մեծ խորություններում: Այսպես, ըստ Ի. Ա. Սուհտովայի, մինչն 200 մ խորուԹյունները կազմում են օվկիանոսիտարածքի 2,6 «0-ը, սակայն այստեղ է գտնվում ամբողչ կենսազանգվածի59 00-ը, իսկ 3000 մ-ից Խորը ճատվածները, որ կազմում են օվկիանոսիտարածքի 25,9 00-ը, տալիս

9,5 00-ը: կենսազանգվածի արդյունավետությունըկախված է մի շարք գործոննե0վկիանոնի րից` կենսաժին տարրերի քանակից, լուսի առատությունից, չերմաստիճանից, ջրի ճորիզոնական նե ուղղաճայաց շարժումից, ջչրափոխանակումից ն այլն։ է լինում խոշոր գետերի գեկենսածինտարրերի քանակն տաբերանային մասերում: Այս տեսակետիցամենաատրդյունավետը Ազոն են է, ծովն որտեղթափվում Դոնը,կուբանը այլ մանը գետեր: ծատ վի արդյունավետ է Կասպիցծովի ճյուսիսային մասը, Հլուսիսային ծովը, կա-Պլատայի,Գանգեսիգետաբերանայինմասերը ն այլն: Օրգանիզմներիմեծ Ճճարստություննկատվում է սառը չրերի վերընթաց շարժումներ ունեցող մասերում (ապվելինդի զոնա). սրանք լըրացնող Հոսանքների մարզերն են. Հատակից բարձրացող չրերը բերում են կենսածին տարրեր, բուսական պլանկտոնի ճամար ւպայմանները շատ նպաստավորեն, իսկ բուսական պլանկտոնի առատությունն էլ պայմանավորում է մնացած կենդանականօրգանիզմների առատուՀարուստ է նան տաք ն սառը Ճոսանքթյունը, 0րգանական աշխարճը՝ նյու-Ֆաունդլենդի ծանծաղուտը, մերձների շփման մարզում (օրինակ, ն գրենլանդականշրջանները այլն): Այնտեղ, որտեղ նկատվում է ջրային զանգվածներիվարընթացշարժում, օրգանականաշխարձճը ճարուստ չէ: ԴրանՀակառակսառը ջրերում թթվածնի առատության չնորճիվ կենդանական աշխարճը ճարուստ է. դրանով մասամբ պետք է բացատրելԲարենցի, Օխոտի ն այլ սառը ծովերի ձկնային ճարստություններիառատությունը: Բայց սառը ծովերում ձկնային Հարստության ճետ մեկտեղ աղքատ է տեսակային կազմը: Տեեն

առատ

«տակայինկազմի առատությամբ աչքի

ընկնում արնադարձայինչրեչէ անճատների այստեղ էլ քանակը: Մինչն 1950-ական թվականները իշխում էր այն կարծիքը, որ «Համաշխարչային օվկիանոսի կենսազանգվածը անսպառ է: Վերջին 2--3 տասնամյակներում ինչպես մեր երկրում, այնպես էլ նրա սաՀչմաններից են տալիս, որ այդ թեդուրս կատարված ուսումնասիրությունները ցույց 3--5 զբ սխալ է: նախ, կենդանի նյութի զանգվածը անդամ պակաս է, քան 1920-ական թվականներին էին պատկերացնում: Ապա' պարզվեց, որ ցամաքի կենսաղանդվածը 750 անդամ ավելին է, քան օվկիանոսինը: Պարզվեց,որ օվկիանոսիամենախիտբնակեցված մասերը (ծանծաղուտները) ունեն օրգանական աշխարճի նույն խտությունը, ինչ անապաային տարածություններըցամաքի վրա: Օվկիանոսում ապրող օրգանիզմները կենսոլորտում վիթխարի դեր ունեն, Գ. Վ. Բոգոլյուբովի տվյալներով օվկիանոսի բուսական օրգանիզմները տարեկան արտանետում են 36 միլիարդ տոննա թթվածին, 1,2 մլոդ տ երկաթ, 500 մլն տ ֆոսֆոր: Մի կլանում 4 մլոդ տ աղու, շարք օրգանիզմներ,օրինակ, կորալյան պոլիպները կարողանում են ծովի կմախքը (կենսաՖրից կլանել կիրը ն կառուցել իրենց պատյանը, դերմ օրգանիզմներ ): կան շատ օրգանիզմներ,որոնք սիլիկաթթուն օգտագործում են զրաճ կամ պատյան կառուցելու ճամար: 0Օրդանիզմներիցշատերը ունակ են կուտակել մանրատարրեր (միկրոէլեմենտներ) տասնյակ Հազարավոր անդամ շատ, քան չրում այդ տարրի պարունակությունն է. այդ տարբրոմը, կոբալտը, արծաթը, նիկելը, վանադիումը ե բերից հն՝ յոդը,

Բիչ

բայց

են

մեծ

կամ

այլն:

կան

օրգանիզմներ, որոնք ամրանալով ճատակի ամուր գրունտի վրա, Ճետագայում արտաթորած թթուներով. քայքայում են այն, Նույնիսկ կան կենդանի օրգանիզմներ, որոնք ամրանալով գրունտին, մարմնին Հաղորդում են պտտականշարժում, դայլիկոնի նման ծակում ամուր

ապարը:

ՕվկիանոսիՀատակի կամ ջրի Հաստվածքի այն Հատվածը, որի սաճմաններում կենսացենողը, կամ սրան Համապատասխաներկրի արտաեն Քին ոլորտների (ջրոլորտի, մթնոլորտի, քարոլորտի) մասերը մնում միատարր, կապված են միատեսակ փոխՀչարաբերություններովն կազմում են միասնական, փոխպայմանավորված Համալիր (կոմպլեքս), կոչվում է օվկիանոսիկենսաերկրացենողզ (բիոգեոցենոզ): Լլ. Ա. Զենկնիչը առանձնացնում է Հետեյալ կենսացենոզները՝չրի մակերնութային թաղանթը (նեյստոն, Հճիպոնելյստոն, պլեյստոն ), ապա՝

էվֆոտիկ շերտը՝ բուսական պլանկտոնը,կենդանականպլանկտոնը,նեկտոնը: Այս շերտի տակ գտնվում է կենդանականպլանկտոնը, որն ղբաղեցնում է չրի շերտի մեծ մասը, ե, վերջապես՝ մերձչատակային շերտը: ԲենթոսիսաՀչմաններում|. Ա. Զենկնիչը առանձնացնում է լիթորալի, ծանծաղուտիբուսակենդանականերկրացենողի անցողիկ Հատվածի (որտեղ կարող են բույսեր աճել), ապա բաթիալ, աբիսալ ն ուլտ-

րաաբիսալ կենսաերկրացենոզները:

Օվկիանուների մակերնեութայինշերտում ապրող օրգանական աշխարչճը իր բուսական ն կենդանականօրգանիզմների կազմով բաժանվում է կենսաաշխարճագրական մի քանի մարզերի: 1. Արշկտիկական մարզը բնութագրվում է մշտական ցածր ջերմաստիճաններով, սառցածածկությամբ, ջրի պակաս աղիությամբ, բուսական ն կենդանականօրգանիզմներիկազմը աղքատ է, արդյունավետությունը՝ փոքր Պակի եզրին պլանկտոնըամռանը բուռն աճ է ապրում, ուստի ձկնեիը, փոկերը, ծովացուլերը, կետանմանները,սպիտակ արչերն այդ սեզոնին Հայտնվում են, Օվկիանոսիկենտրոնական մասերը սառցածածկ են, որտեղ կենդանականաշխարչը թույլ է զարգացած:

ն ճյուսիս-խաղաղօվկիանոսյան կամ բոբեալ Հյուսիս-ատլանտյան մարզերըՀամապատասխանումեն մերձարկտիկականն բարեխառն բրնական գոտիներին, Բուսականն կենդանական աշխարչը Հարուստ է, 2.

արդյունավետությունը՝բարձր: Այս մարզերում է զարգացած ձկնորսությունը: Ատլանտյան օվկիանոսում որսի գլխավոր օբյեկտներն են՝ ձոերկայնաձուկը, կաթնասուններիցփոկերը: Խաղաձուկը, տափակաձուկը, ղաղ օվկիանոսում տարածված են ծածանը, Ճեռավորարնելյանսարդիկամչատկայիծովախեցգետինը,կետանընան, անողնաշարավորներից՝ մանները:

ն աբնադաոձա-ճնդկա-խաղաղօվկիա Աբնադաբձա-ատլանտյան նոսյան մարզեր.մշտապեսունեն բարձր ջերմաստիճան,լավ լուսավորմասերում օրգանիզմներիխտությունը տարբեր է. վածություն,Տարբեր շարժման մարզերում: Արդյունավետուցածր է Հատկապեսվարընթաց թյունն ավելի փոբր է, քան նախորդ մարզերում, սակայն տեսակային 3.

բազմազան է, Տարածվածեն շնաձկները, թոչող ձկները, շատ կորալներիգաղութները, կան դելֆիններ, կետեր: 4. Անտարկտիկական մառզըբնական պայմաններով նման է արկպերկես, մանր տիկականին։ Այստեղտարածված են կետանմաններ, Սառցեզրին ապրում են պինգվիններ, ժովաձուկ, անողնաշարավորներ: կազմը Հարուստ

ու

են

որոնք Ճյուսիսային կիսագնդումբացակայում են: 27 դարում անխնաորսի ճետնանքով կենդանական աշխարճը զգա-

լի չափով տուժեց. շատ տեսակներ՝ փոկեր, ծովացուլեր, կետեր ն այլ կենդանիներխիստ պակասեցինկ ծագեց նրանց անճետացման վտանգըԱյժմ շատ կենդանիներպաշտպանության կարիք ունեն ն մտել են «կարմիր գրքի» մեջ, սաչմանափակված է մի շարք տեսակների որսը:

222) լ 6-5

107. ՕՎԿԻԱՆՈՍՆԵՐԻՈՒ ԾՈՎԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՈՒ ՊԱՇՏՊԱՆԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բնակեցվածցամաքը կազմում է երկրագնդիմակերեսի

0-ը,»

մարդը ցամաքի վրա է տարածում իր աշխատանքային գործունեությունը: չՀամաշխարճչային օվկիանոսը, որ գրավում է Երկրագնդիմակերեսի 71 «0-ը, մինչն օրս քիչ է օգտագործվում, մինչդեռ այստեղ ճնարավոր է տարածել չատ լայն գործունեություն ն օվկիանոսի այնքան բազմազան ոնհսուրսներըօգտագործել բնակչության բարօրության ճամար: Օվկիանոսիռեսուրսները բաժանվում են երեք խմբի՝ կենսաբանական, Հանքային ն էներգետիկ: կենսաբանական ռեսուրսները ձկներն են, կետանմանները, խեցգեւոնանմանները, փավկամարմինները, ջրիմուռները: Սրանք բոլորը վերականդնեվողեն, Մինչն 14/4 դ. Հիմնականում օգտագործվել են ձկնային ճարատությունները, ծովաբնակ այլ կենդանիներ, ջրիմուռներ, արնածովերից արտաբերվել է մարգարիտ: Սրանց մեջ դարձային մի չարք ամենակարնորըձկներն են եղել: ն

Մինչն այժմ օվկիանոսներում ծովերում Հայտնաբերվել է ձկան 16 Հազար տեսակ, որոնց չավերը տատանվում են սկսած 1 սմ-ից մինչն 18 մ (կետային շնաձուկ): Բոլոր ձկները սառնարյուն հն, արյան շրջանառությունը շատ դանդաղ է կատարվում: կողալու արագությունը ժամում ՎերջերսՀայտմի քանի կմ է, իսկ որոշ ձկների մոտ՝ 130 կմ/ժամ: նի դարձավ, որ ձկներն ապրում են նան մեծ խորություններում, նույնիսկ 11 հազ մ խորության տակ: Սրանք գիշատիչներեն, կան այնպիսիները, որ կարող են կլանել իրենց մարմնից մի քանի անգամ մեծ ձրկու

ներ:

Ձկների սնունդը տարբեր է. կան բուսական սնունդով սնվողներ ն գիշատիչներ: 1000 կգ բուսական պլանկտոնից ստացվում է ընդամենը 1 կգ ձկան միս։ Տարեցտարիընդարձակվում է ձկնորսության ծավալը: դ. սկզբին աշխարճում որսվել է 2--3 մլն տ ձուկ, դարի վերջում՝ 5--10 մլն տ, 1938 թ.՝ 18,8, 1968 թ.՝ 56,6 մլն տ, 1977 թ.՝ 62,5 մլն տ, 1985 ք.՝ մուռ 70 մլն տ, ընդ որում ձկան 90 0ը-ը ստացվել է ծովային 829`

«.ծանծաղուտից։ նշենք, որ օվկիանոսումձկնային ճարստությունների րեկան բնական աճը կազմում է 200 մլն տ: ռեսուրսներիցեն ջչրիմուռները: Օվկիանոսի Սրանքշատ բազմազան են. ամենից տարածվածը դիատոմային ջրիմուռներն են, միայն այս տիպի ջրիմուռների տեսակներիքանակը անցնում է 15 Հազարից: կան նան բարձրակարգջրիմուռներ, որոնք առաջացնում Են ստորջրյա չունգճասնում լիներ: Ջրիմուռների է մի տեսակը Հարկանի շենքի բարձրուքյան ն կշռում է 130 կգ: Շատ տեսակներ ամրանում են ստորջրյա առարկաներիվրա, նավերին են կպչում ն եթե Հաճախ չեն մաքրվում, կարող են նավի կործանման պատճառ լինել: Շատ ջրիմուռներ պարունակում են ագար-ագար, յոդ, բրոմ, ալգինյան թթու ն այլն: Մարդը ստանում է շատ պիտանիքիմիական տարրեր: ջրիմուռներից Օվկիանոսի ճանքային ռեսուրսներից են՝ նավթն գազը, երկաթի ու մանգանի կուտակումներ՝ կոնկրեցիաներիձնով, նիկելը, կոբալտը, ոսկին, ռուտիլը, ալմաստը ն այլն: սպղինձըճպլատինը, Վերջին տասնամյակներում Ճաստատվել է այն կարծիքը, որ նավթային Հարստությունները Հիմնականում ծանծաղուտի շրջաններում են ն այժմ նավթային արդյունաբերությունը ծանծաղուտում է ծավալվում, նավթի |/4--1/5-ը ծանծաղուտն է տալիս: 1920-ական թվականներին օվկիանոսի տված եկամտի 35--40 (00-ը նավթի ու գազի արդյունաճանումից է: ՄնացածՀանքային ռեսուրսների արդյունաճանումընոր է սկըստա-

ու

վում:

ՄարդկությանՀամար Հեռանկարայինեն օվկիանոսներիէներգետիկ ալիքի էներգիայի պաշարները կազմում ռեսուրսները:Մակընթացային Փն 1 մլոդ կՎտ, սակայն դրանք դեռես չեն օգտագործվում. ՍՍՀՄ-ում ն Ֆրանսիայումեն կառուցվել մակընթացային կայաններ, որոնց «զորությունը մեծ չէ. ավելի ճիշտ սրանք փորձնականկայաններ են. ԳիւտաԿոնխնիկականառաջընթացը նոր Հնարավորություններկստեղծի մակընթացային ալիքների ն դրելֆային ալիքների օգտագործմանճամար: Օվկիանոսների տրանսպորտային նշանակությունը ճանրաճայտ է: Մինչն 171 դ. միջմայրցամաքայինփոխադրումներըկատարվել են բացառապես ծովային տրանսպորտի կողմից: Այժմ էլ բեռների փոխադրումը ցամաքների միջն ծովային տրանսպորտիմիջոցով է կատարեն, վում. Միջազգային ծովային փոխադրումներնանընդճատ աճում տ, տ, 3,5 0,5 դարի թ.՝ մլոդ եթե մլոդ թ. այն կազմել է վերջին կկազմի 11--12 մլոդ տ: Այժմ միջազգային առնտրի 90 0ը-ը ծո.

վային տրանսպորտի միջոցով է կատարվում: Օվկիանոսի տված եկաճը. մուտների մեջ տրանսպորտիբաժինը կազմում է 30--35

:330

Սվկիանոսիջրերն այժմ արդեն օգտագործվում են որպես քաղցրաՀ ծամ ջրի ճումք. Աշխարճում արդեն ավելի քան «ազար աղազերծման կայաններ են կառուցվել, որոնք աղազերծում են ծովի չուրը: Օվկիանոսիջրում զգալի տոկոս է կազմում ծանը չուրը, որն օգտաԿլործվում է ատոմային էներգիաստանալուՃամար։ Օվկիանոսումգտնըվող դեյտերիումը ապագայի էներգետիկայի «իմնական ճումջն է լինելու:

Օվկիանոսներըունեն ռեկրեացիոն մեծ արժեք՝ մեղմ կլիմայական պայմաններ ն ճարուստ բնություն ունեցող շատ բնակավայրեր դարձել են չամաշխարչային մասշտաբի առողջարաններու Ճճանդստավայրեր: Օվկիանոսնու ծովը ուրույն ճմայք են տալիս այդ ճանդգստավայրերին: Օվկիանոսներիու ծովերի դերը մեծ է նան պաշտպանականտեսապետից: 0րինակ՝ երկրորդ «ամաշխարճայինպատերազմիժամանակ ֆաԳերմանիանեվրոպայում նվաճեց ցամաքային բազմաթիվ շիստական երկրներ, սակայն չկարողացավ գրավել Բրիտանական կղզիները՝ լան Մանչ Պա-Դե-կալե նեղուցները զորեղ պատնեշ դարձան, Գերմանիան չկարողացավ ճաղթաճարելդրանք:

108. ՍՎԿԻԱՆՈՍԻԱՆԱՂԱՐՏՈՒԹՅԱՆՊԱՀՊԱՆՈՒՄԸ

դարի սկզբին իշխում էր այն կարծիքը, որ օվկիանոսի ռեսուրսներն անսպառ են, Դարի վերչում արդեն այդ միտքը պաշտպանողներ չկան: Բնակչության աճի, տեխնիկայի զարգացման չնորճիվ մարդու ներգործությունը օվկիանոսի վրա աստիճանաբարաճեց հն որոշ Դեռնես 11

առումով տեղ-տեղ սպառնալիչափեր է ընդունել: Օվկիանոսի ճիմնական աղտոտիչը նավքատարներնեն, որոնք տարեկան ծովն են թափում 25--30 մլն տ նավթամթերք:Վերջիններսծովի մակերնույլթին արագ տարածվելու Ճատկություն ունեն ն Խիստ խանգաեն ջրային որից տուժում րում են ջրի ն օդի գազափոխանակությանը,

կենդանիները: Շատ նավաճանգիստներումՃեղուկատարբուլսերն ները Հեղուկը դատարկելուցՀետո ճամակարգը լվանում են ծովի չրով Աղետալի է, երբ այն թափում նորից ծովը, ապականելով շրջապատը: ունենում որնէ աղետ, որի «եկամ է Հեղուկատարի խորտակում, «եղի տնանքով նավի ամբողջ պարունակությունըծովն է թափվում: Յուրաքանչյուր տարի օվկիանոսներիտարբերմասերում տասնյակներովայդու

ու

սպիսիաղետներ են լինում: Ծովերն ու օվկիանոսներըաղտոտվում են նան թունաքիմիկատն բով, քիմիական պարարտանյութերով,որ գետերն են բերում, ճաճախ

նույնիսկ` ռադիոակտիվ տարրերով, դետերգենտներով(լվացող նյութեր), պեստիցիդներով(միջատներիդեմ սրսկելու նյութեր): տարի գործարանայինթափոններից օվկիանոսներ, Յուրաքանչյուր ծովեր ու լճեր մուտք են գործում 200 հազ տ կապար, 1 մլն տ ածխաջրածիններ, 5 հազ տ սնդիկ ն այլ նյութեր: Թուր Հեյլերդալը(1982) նըն «Ռա--2»-ի նավարկության ժամանակ Ատլանտշում է, որ «Ռա--1» յան օվկիանոսում ջուրն այնքան աղտոտված էր նավթանյութերով, ոթ լողանալու կամ սպիտակեղեն լվանալու Հնարավորություն չկար: Օվկիանոսիջրերի աղտոտվածությանՀարցը ՄԱԿ-ի մշտական Հոգսերից մեկն է։ Վերջին երկու տասնամյակներում դործադրած ջանքերի շնորչիվ ճամաշխարճայինօվկիանոսը զդալի չափով մաքրվում է: Գոյություն ունեն միջազգային մի շարք պայմանագրեր «ամաձայնագրեր, որոնք ուղղված են ջրերի անաղարտությանպաճպանությանը: օվկիանոսին մեծ վնաս են չճասցնում անպլաՀամաշխարճային նային «Ակնորսությունն գազանորսությունը: Բանը Հասել է այնտեղ» որ Ատլանտյան օվկիանոսի Հյուսիսում կետերը դրեթե ոչնչացան: Ծովացուլերը, փոկերը ն այլ կենդանիներՀասան ոչնչացման եզրին։ Այժժ միջազգային Համաձայնագրերով մի շարք կենդանիների որսն արգելված են մտցված է, որոշ կենդանիներիորսի նկատմամբ սաշմանավփակումներ ու

ու

ՍՍՀՄ-ում

միջոցառումներ են իրագործվում ծովային մի շարք կենդանիների պաշպանության ուղղությամբ, որի շնորճիվ փոկերի, ծովացուլերի, չրաշների ն այլ կենդանիների գլխաքանակն ավելանում էչ Ծովափերինորոշ կենդանիների ձկների արագ բազմացման ճամար ստեղծվել են բուծարաններ։ Օվկիանոսի անաղարտության պաճպանումիայն կարելի է երկրների չՀամագործակցությամբ թյան Հարցը բոլոր ապաճովել: լուրջ

ու

ԳԼՈՒԽ

ՍՍՀՄ

ԻՆՆԵՐՈՐԴ

ՋՐԱՍԴԵՐԵՎՈՒԹԱՔԱՆԱԿԱՆ ԾԱՌԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

են եղանակի ընՏուրաքանչյուրքաղաքակիրթ երկրում Հետնում թացքին, ջրային օբյեկտներում տեղի ունեցող երնույթներին։ Այդ նպաջրաբանական ծժառայություն՝ տակով ստեղծվում է ջրաօդնութաբանական հ օդերնուցաբանական կայանների ցանց: Բացի կայաններից. դործում

պոստեր, որտեղ կատարվողգիւոարկումներիարգյունքները մրեն կայաններում: ՍովետականՄիությունում յուրաքանչյուր միութենական Ճճանրապետությունում ու խոշոր երկրամասերումստեղծվել են ջչրաօդերնութաբանության ն միջավայրի վերաճսկողության վարչություններ: Սրանք միավորում են տվյալ տարածքում գործող չրաբանական ն օդերնութաբանական կայանների այլ ճիմնարկների՝ինստիտուտների, դիտակաաշխատանքը: կայանները կապի զանազան յանների (օբանրվատորիա) «միջոցներով օրվա մեջ կատարած դիտարկումների արդյունքները ճաղորդում են վարչություն, իսկ այնտեղից՝Ջրաօդերնութաբանական կենտտոն, Վերչինս մի խոշոր գիտական կենտրոն է, ն այստեղ ամփոփվում հն Միության բոլոր ծայրերից ստացված նյութերը, կազմվում են սինոպտիկական ն այլ քարտեզներ, որոնց Հիման վրա կատարվում են կվանխագուշակումներ: կանխադուշակումներընպատակ ունեն մեկ կամ մի քանի օր առաջ իմանալ սպասվելիք եղանակը, որը ճնարավորություն կտա ձեռնարկել աղետալի երնույթները կանխելու ճամար: 0րիորոշակիմիջոցառումներ՝ նակ, եթե սպասվում է ցրտաճարություն, նախօրոք տնտեսությունները .գտադործում նեն ծխաածածկույթներ՝ ջերմության ճառադգայթարձակումը թուլացնելու Համար, կամ սածիլները ծածկում են թաղանթով, աշնանը արադացնումեն բերքաճավաքը ն այլն: Ուսումնասիրելով ձնածածկույթի Հզորությունը, կանխատեսում են դետերի դարնանային ճորղդացումները,միջոցառումներ են մշակում դրրանք վնասազերծելու ուղղությամբ: եղանակի կանխատեսումները օգճն

նան

շակվում

ու

«տագործում են օդային, երկաթուղային, ծովային տրանսպորտիանխա«իան երթնեկության ճամար:

կայանների ցանցը ջրաբանականն օդերնութաբանական է. գեւոի,(Ճի, տարիընդարձակվում յուրաքանչյուր նշանակալի կայան, պոստ, ճաշճիվրա կազմակերպված է դիտարկող սառցաղաշտի, ՍՍՀՄ-ում

ամեն

որտեղՀատուկ ծրագրով դիտարկումներ են կատարվում:

ջին

1983 թ. վեր8 Հազարի: Սովետական կարգի կայաններիքանակը ճասավ

այդ

կան 59 Հայաստանում վորում

են

պոստ:

օդկայան, 2 ջրաբանական կայան, որոնքմիան բնաԲացիսրանցից Ֆրաօդերնութաբանության

կան միջավայրի վերաշսկողության Հայկական Հանրապետականվարչությունը ստեղծել է ջրաօդերկութաբանականմասնագիտացված դի«տակայան (օբսերվատորիա),3 մասնագիտացված կայան (աերոլոգիան ձնածյուսային) ն 8 ագրոմետպոստեր: լան, ագրոօդերկութաբանական

երնանումգործում

է

Անդրկովկասի րաօդերնութաբանական ինստի-

տուտի նրնանիբաժինը:

ն բնական միջավայրի վերաճսկողության ֆրաօդերնութաբանության

վարչությունները ամեն տարի Հրատարակում են օդերնութաբանականկ. ջրաբանականտեղեկատուներ, տարեգրություններ, ուսումնասիրություններ, որոնք օգտագործվումեն զանազան կազմակերպություններիկողմից: տասնամյակներում ջրաօդերկութաբանական ուսումնասիրուՎերջին թյուններում օգտագործվում են տիեզերականմեթոդները ն տիեզերքից կատարված դիտարկումներիտվյալները: Մեծ Հեռավորության վրա կատարված նկարաճանումներըՀնարավորություն են տալիս ճշտությամբ որոշել մթնոլորտի շրջանառականերնույթները, ցիկլոնները, անտիցիկլոնները, թայֆունները, դրանց շարժման ուղղությունը ն այլն: Արկտիկայիկլիմայի, ջրաբանականպայմանների, սառցային վարՔի ուսումնասիրման նպատակով Սառուցյալ օվկիանոսի «Հզոր սառցակայաններ, նորանոր կայաններ են սարերի վրա ստեղծվում են լողացող բացվում արկտիկականկղզիների վրա: Ուսումնասիրություններիլայն ասպարեզ ունի օվկիանոսագիտությունը: Սովային տրանսպորտին ձկնորսական նավատորմի անխափան աշխատանքը ապաՀովելու ճամար անչրաժեշտ է ժամանակակիցմակարդակիջրագրականծառայություն, որի խնդիրն է պարզաբանելօվկիանոսի կամ ծովի վիճակը, կանխատեսել մոտ ապագայում սպասվելիք փոփոխությունները, մեկնաբանել մակարդակի փոփոխությունները, չրի: չերմաստիճանը, խտությունը, սառցային հրնույթները, ծովային ճոսանքները, մագնիսականությունը,քամիները, ալիքավորումը, մթնոլորտային ժատեղումները, նավաչանդիստներիմատչելիությունը օրվա ատարբեր ն մերին այլն, ՍՄառայությունըՀսկում է նավերի երթուղիները, ճայտնաբերում ձկների վտառները ն բազմաթիվ այլ Հարցեր: Ֆրագրակահ ծառայությունն ունի ինչպես ստացիոնար-մշտական,այնպես էլ լողակայաններ, որոնք ռադիոյի միջոցով Հայտնում են դիտարկումներթ ցող տվյալները, իսկ նավարկության կենտրոններըռադիոյի միջոցով սպասվելիք երնույթների մասին տեղեկություններՀայտնում են ծովում գտնըվող նավերին: Խոշոր նավաճանդիստներումգործում են ռադիոփարոսներ, որոնց օգնությամբ մառախլապատ եղանակի դեպքում նավերը մըտնում են նավաճանգիստ: Օվկիանոսներիջրագրական ծառայությունը Հրատարակում է զաորոնթ ձեռնարկներ» քարտեզներ, նազան տեղեկատուներ, աղյուսակներ, են տրանսպորտայինմիջոցների շաճաղործլայնորեն օգտագործվում ման

գործում:

0վկիանոսագիտության զարգացմանասպարեզումմեծ ծառայություններ է մատուցել ճայտնի օվկիանոսագետՑու. Մ. Շոկալսկին.նրա գրած ձեռնարկները մի քանի սերնդի կրթության գործում անգնաՀչատելինշանակություն են ունեցել, Շոկալսկու խմբագրությամբ լույս տեսավ «Աշմեծ մեծ նան խարՀչի նվաճում էր Այս գործում «Սովային: ատլասը», ատլասի Հրատարակումը, որի գլխավոր խմբագիրը Հայազգի ծովակալ Հ. Ս.

էր: հսակովն

Վերջինտասնամյակներումլույս ընծայված ձեռնարկներիցեն՝ Վ. Ա.. Բերեզկինի«ԱԼԷՅՎԻՔՁՃ պօքտ», Վ. Վ. Շուլեյկինի «ՕԿՇքճմ ոռ Փեուճ Վ. Յու. Վիզծի՛ Խօքտ», ն. ն. Զուբովի «(ՕԽԲՅԵՕՈՕՐԿՇԸԽԱԸ 726ՊՈԱԵԼ», Ա. Սնեժինսկու «11քճ ԱՎՇԸԽՅՑՕԽ6Ձ«Ի1օքգ «Օ861ԸԽ08 Ճքուհեք», Վ. Գ. Ռ. ժուկովսկու ՒՕՐքՅՓա», Յու. Վ. հսւտոշինի«ՕԷճՅ2ե0ՐքճՓոջ», ն «Օռճ2ԱօՐքճֆոց» շատ այլ արժեքավոր գրքեր: ձամաքի ջրաբանության ասպարեզում ջրային ոնսուրսները նպատակասլաց օգտագործելու ճամար կատարվել է ջրաբանական շրջանա-

ցում, Այս ուղղությամբ առաջին քայլը կատարել է Դ. Ի. կոչերինը 1927 քվականին։ նա ՍՍՀՄ-ի եվրոպականմասի գետերի շրջանացումը կատարեց ըստ ջրառատության, 1933 թ. Վ. Ի. Ռուտկովսկին, օգտագործելով կլիմայական, Հողային, բարձրաչափական (Հիպսոմետրիկ), երկրաբանական ն այլ տվյալներ, փորձ արեց տալ ՍՍՀՄ-իեվրոպական մասի ջրաբանական շրջանացումը՝ Հենվելով աշխարչագրական-ջրաբանական մեթոդի վրա: Այս մեքոդի էությունն այն է, որ շրջանացման մեջ ճաշվի հն առնվում ոչ միայն ջրաբանականտարրերը, այլն աշխարչագրական 4 զոնա՝ միջավայրի տարրերը, Հիմնականում կլիման, նա առանձնացընցը անտառ, որոնց տունդրա, տափաստան,կիկսատանապատ, սաՀմաններում՝

շրջան:

ՍՍՀՄ տարածքի ջրաբանականշրջանացմանմշակված սխեմա ներկայացրեց Վ. Ա. Տրոիցկին (1948). նա գտնում է, որ շրջանացման «իմքում ֆիզիկաաշխարճադգրական բաղադրիչների Համալիրի մեջ պետք է ընկած լինի մի ղեկավարող ջրաբանականՀատկանիշ ն որպես այդպիսին վերցնում է ջրային Հաշվեկշոի տարրերի փոխճարաբերությունը: Համար նա որպես կարգաբանականմիավորներ ընդունում Շրջանացման է ջրաբանական զոնան, ջրաբանական երկիրը, պրովինցիան, օկրուգը, շրջանը, ենթաշրջանը: րաբանական զոնաները առանձնացվում են մթնոլորտային տե«իղումների քանակի, Հոսբի ն գոլորշացման փոխ«ճարաբերությունների ման վրա. Այս զոնաները Համընկնում են Հողաբուսականզոնաներին: րաբանական երկիրը սաշմանաղատվում է առավելապեսմիջօրնա335

կանի ուղղությամբ: Բնութագրվումէ կլիմայի ցամաջայնությամբ՝ օվկիանոսից ունեցած Ճեռավորությամբ: Լայնակի ուղղությամբ ձգվող զոնաների ն միջօրեականի ուղղուԹյամբ ձգվող երկրների սաչշմանների Հատումից ստացվում է մի ցանց, տրի յուրաքանչյուր վանդակը կազմում է ջրաբանական պրովինցիա: ՍՍՀՄ-ում առանձնացվում են Հետնյալ ջրաբանական զոնաները. 1. Խոնավ (թաց)զոնա.ընդգրկում է տունդրան ն անտառատունղդրան. Հարավում նրա սաճմանը գոլորշացման 100 մմ Հավասարագիծնէ: .. զոնա. սրան Համապատասխանում է Հավելյալխոնավության անտառային զոնան: 3.

Փոփոխական խոնավ զոնա. Համապատասխանում

է աճտառա-

Կոափաստանին: 4.

5.

կիսաչորզոնա. Համապատասխանումէ տափաստանին: վոր

ՍՍՀՄ

է անապատին: զոնա.Համապատասխանում

տարածքում առանձնացվել են Հետնյալ ջրաբանականերկըր-

Նաերը՝ Արեմտա-Ատլանտյան(Արնելա-եվրոպականճարթությունը), Արե-

.վելա-Ատլանտյան (ԱրնեմտյանՍիբիր,Միչին Սիբիրականսարաճարթի

ծայր արկմտյան մասը, Միջին Ասիան), Արեմտյան ցամաքային (Միջին

Սիբիրական սարաճչարթ),Արնելյան ցամաքային (Արնելա-Սիբիրական կամչատկա, ԱնդրբայԽաղաղ-օվկիանոսյան (Պրիմորին, երկրամաս), Միջին Ասիական կալ), լեռնային երկրներ (Ուրալ, Ղրիմ-կովկասյան, Հայկական ՍՍՀ-ն մտնում է Ղրիմ-Կովկասյանլեռնային երկրի կովկասյան պրովինցիայի Փոքր կովկասի օկրուգի մեջ: ՍՍՀՄ-ը Հարուստ է գետային ցանցով, չրային էներգիայի պաշարներով գրավում է աշխարճում առաջին տեղը: Միայն խոշոր գետերի պոտենցիալ «Հզորությունըավելի քան 300 միլիոն կիլովատ է, որը Ճամաշխարճային պաշարների մոտ 15 0-ն է կազմում: նավարկությանը ե լաստառաքմանըպիտանի գետերի ընդճանուր երկարությունը ՍՍՀՄ-ում Վազմում է ավելի քան 500 հազ կմ: 1920 թ. դեկտեմբերինԳերագույն սովետի սեսիան ճաստատեց «ՍոՄիության ն Միու. վետական ՍոցիալիստականՀանրապետությունների ջրայինօրենսդրության Հիմունքները»չ Հանրապետությունների թԹենական է ուսցիոնալ օգտագործմանը: ռեսուրսների ջրային որն ուղղված լինելով ցամաքային երկիր, ՍովետականՄիության մեջ ցամացի Հսկայական քայլեր է կատարել: Ջրաբանականգիտ։ ջրաբանությունը Թյան զարգացման գործում շատ մեծ դեր է կատարել Ֆրաօդերնութ (Լենինգրադ), որը Հրատարակելէ ճե, բանական Հրատարակչությունը |

Ք Լաղքօտ0ուրավոր մենագրություններ,ձեռնարկներ, «ԻՆօ160ք010ԻԲ8 |1:::22 պարբերականը, տեղեկատուներ, 9րաբանոււտարեգրություններ: Քյան ասպարեղումկադրերի պատրաստմանգործում անգնաճատելիծառայություն են մատուցել մի շարք ականավոր չրաբաններ, որոնց ձեռնարկները ճիմք են դարձել կադրերի կրթությանը: նշանավորճեղինակԱ. Մ. Ալպատնը, Մ. Ա. Վելիկանովը, վ. Գ. ներից են՝ Ա. Ի. Վոլելկովը,

Գլուշկովը,Ն

Լվովիչը, Գ. Ա. Մաքսիմովիչը,Ա. Ա. Սոկոլովը: Չեբուտարեր, Կաչինսկին, Բ. ի. կուդելինը, 0. կ. մանգեն,Ա. Մ. 0վչիննիկովը, Ա. Ա. Ռոդեն, Բ. Ա. Ապոլլովը։ Կ. Պ. Վոսկրեսենսկին, Գ. Վ. (ոպատինը,Դ. |. Սոկոլովսկին, Գ. ի. Շամովը, Ի. Բ. Քոգոսլավսկին,Ս. Վ. Կալեսնիկը, Ա. Վ. 0գինսկին ն շատ ուրիշներ: Ա.

Կ.

Ի.

Դավիդովը, Մ.

ն.

Ի.

Ա.

Ղ:

22.--940

Ջ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ

Ա.

ԱրարատլանՀարթավայիի ստարերկրլա ն

տեղական ջրերի. օգալլ գիտ., 1959, 15 8: ԲԱՂՐԱՄՅԱՆ Գ. Ա. Սնանի անցլալը, ներկան ն ապագան, երնան, «չալաստան», 1821: ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ Հ. Կ. ՀայկականՍՍՀ չջբային ոնսուրսների Համառոտ բնութագիրը: կրնան, Գ.

գլուղ. Հարցերը: տագործման «Տեղեկագիր»

1862.

մաս 1, 0ԶՀ Ճրատ., 1968, մաս 2, 1902: ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ Հ. կ. Հիդրալոգիա, ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ 2. ն. Գետայինէրոզիան ՀայկականՍՍՀ-ում, երնան, ԵՉՀ Հրատ., 1923, ԳԱՔՐԻԵԼՅԱՆ Հ. կ. «ՄարգարտյաՍնան», երեան, «չայլաստան»,1980:

ՀԱՑԿԱԿԱԵ»ՍՍՀ ՓՐԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸԵՎ ՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ, ՀՍՍ2 ԳԱ Հրատ., երնան,

1981.

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՀ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ, երնան, ՀՍՍՀ ԳԱ ճրատ., 18271:

ԱՇՈՕՅՇ: հ 802. մ1. ԼոտքօաճճօաՅոՀՂ,1975.

Բ. ԵՄՇԹՃԸ

ՃԱ ԷԽԼԼ

0. Ճ. ՕՇոօՑԵ Րաղքօաոում. Լ տոքօեօյօ083124.71., 1953. Ը 1ճքքորօբոմ Մ. 8. ՇՂՕո 0Յ6Ղ8Օբ6քոոտ 861ԱՇՇՐՑ

ՂԵՏԱՒ Օօ. ճ., 5ՔՃՃՒԼՂԻԵՕԾՃ

1964. ՍՅր. ՇՇՇՔ, «ԷՄԻ», 81, 8 Ճքոուչաօն ՇՇՔ. Մ:տր. ՃէԼ ձքռ. ՃՈԲԵՇՃԷՒՈՔՎՋԻ Ր, Ճ. ՃԿՎՕՇֆճքնեճօշա ՇՇՔ, Էքճտճա,1971. է

ՃՈՈՃՂՆԵՔՑ

Ճ. 1. ԹոշՐ006օքօրեմՑ ոքոքօրճ հւ ոքօշօծք30821ա6. 71., Լոտքօ1969.

Կ6ՂՇՕ13127,

ձողՕՈՕՑ

ՄԿՇԱՒՇ Օօ քօեճչ.

Ե. 4.

ՏՆՐՈՃՇՃՔՋԻ

Ճձ. 5.

քտոսշր

1959.

ԻԲ ԶՃՎԵՒԱԵՕ

10.

Ո,

ԼԱՑԲԱՕՑ

ԵՅո. ՂՐՖ, 1963.

Ճքեաշւօհ ՒԼ.

ԽԼ.

ՇՇՔ.

ՄՅու. Ճէլ

Քամոօատտերօծ

Ճո.

ՇՇՔ,

ՎՇՈՕՈԵՏՕՏ2ԱՒծ

ՔԲթծտն, Վ

օՕճքաթ

1980. հ1., ՔՕՇՇՇտԵօ38Խ3/127, Խո ՔՕոած 8. հ.

ԿՇԸՂՇՃՕՏՋԻԽՊ.

ԱՂ

ՏՈՂՈՅՒՎԻ

ԼՐոտքօոօրոտ ՂՅՕՊՂԵՇ 4946.

Մ3Յղ.ԽՆԱՒԱՇ76քՇ182

ՇՇՇՔ, հԼ--մ1., Փոօ1շ քծվօրօ ո Ե5ՕՐՈՃՒԱՕՑ)Օ. Ճ., ՃՃՈՂՈՒլ Լ. ձ. Լ ՈՏՃՕՈՃԷՑ ՇԸ Ո. Ոթօաշմօշոոգֆաոոծ քշջ8ՕՂԱԵԼ:

քճո7քոօ8. Է. 8. Է

Ա՞Ած ՕԽՇՅԱՏ. «ՀԼԵՇՃԵ», 1978. 1960.

ՖՕՐՕՇ,1Օ8Ր ՁԱ

113ո, ՂՐ, ՈԶ Ե. 5. Օ3ճքօՔճոծաիծ. 1972.

ՖԵԼՃՕՑ 8. յւ, 8ՃՇԱՂԵՔՑ

Ճ. 8., Ըոռբօաշշքոտ,Մ., ԼամքօխծրծօԽ3ՅՈ27, Ց8Ճ7«ԷԼՕ8 ձ. ԷԼ, ՇքծյումտԿաՕՐԳՈ6ՂԱԱՑՇ1ՕԽ քկ. Ճքաուշսօն ՇՇՔ տ ծօ Տո/՞թո-

ՐՕղՕԲՕ6

ԻՃ

ՔՇՋԷ|8.

քՅՇոքծոճՈ6Է

քոՐՕՂ0806

Ա.

6. 113ո. ՃԼ

ԱՇՇՈՇՈՕ8ՅԱՒԸ1012

Ճքու. ՇՇՔ, Քքճտշո, 1956. Ւօքիտ

Է13ղ. ՃԷԼ ՇՇՇՔ,

ք2շոքճղՇոճէոծ.

քճե

Ճքելճեշսօն ՇՇՔ

ո

ծՐՕ

8ո.-

Բ'., 1955.

Ց: ՂՂԽՃԻԵՕՑ 1. Ճ. ԷԼմտքօտօրոտ 1964. 4-06, Լոտքօսծոծօոտոտը, տատ. Յո. հ ԹՕՌՒԵՇ քօշքճե 8օղիոն Ծ2տ2ոՇ Դծքքուօքիտ ՇՕՑՇՐԸՅ0ՐՕՇօժօ38. Ոօղ քծոշյԱհծք.

8. Ճ. Մքեյ82682. 71,

Լւղքօա6Ղօօո3ոշ1, 1967. :

Թօուան 6218եՇ ՇՇՇՔ

տքօօ6քթ230883 6. Ոօո. քօր. հԼ.

Խ 6-Օ

1969.

ԵՅ»,

Ճ.

ԾՕՒԱՒՕՑ

1.

ՔԲոասոշրե ՅՇԿԱՕՐԹ աք,

ՔՕՇբք

ՇՇՇԲ, 1948.

Տ8ՕՇԲՔԷՇԷԱՇԵՏԱՈԱ Կ. Ո. ԷօՕքոռՒ 83ԽՏՇԵՎՔՑՕՇԵ

ՐՕ ԸՇ01032. «1., ԼաղքՕ016ԽՇՕԽՅՆՅ1, 1962.

Օշօծճ աօ.

Ճէլ

/Յղ.

8.

ԼՈՑԱ1«ՕՑ

8օոքօշա

Ր.

ՃՒԷԼ ՇՇՇՔ,

րո.

ՎՃՑԵԼՈՕՑ

Բ,

8.

63ՇՇԲիկ,

Վ.

շքա

ԿՇԼՕոճ

հ

11. //Ե80ԹԻՎ2, 8Լ.,

ՐՕՂՕԹՕՐՕ

1ՕԹ 121Ճ8Ե

2-6, ԻԼ,

Սո.

քօր ՇՕ8ՇԴԸԽօ-

ՇԼՕԵՅ

ՂքՕՈՕՐԻՎՇՇԽԵՃ ԽԱՇշղՇոօրոկան.էԼ,

ՈԼ

1961.

աա ԾՅղՅԱԸ

ՄԼ, 1.--ԻԼ.,

ԸՇԹՅԻ.

03.

81871.

ԽՇՇոօղ.

ոօ

03.

ԸօՅՅն

Ք

ՇՐՕ

1938.

ՎՈՑԵլՈՕ8 1. Ք. ԹՕդՕրօօվօօե քեռ ՇՇՇՔ, 66 506Շ6Յիիտ Բ Ցմահ

ԽՕ-ՐՇՕՐքՅՓԱԿՇԸԵՔՅ

ՓՅո՛ւՕքօ8. մ1., Լր ղքօոօ16083137, 1947. 1Ճ8ԵլոօՑ

«Ա7-

Լոռքօոքոֆոռ ՇՇՇՔ,

տ.

ԽՃ.

Ճ.

Խ., /'1՞«4ՂՔՈՒՑՃ

Ճ.

Է

Կ.

Ճ.,

ս.

ԼԼ

ՈԼ»,

Մտ

«ՕՒՀՈՒՃ

Է.

իՇ

Փոյո-

1953, 1958.

Օճառ,

Լ

ԽՇՇ

է2

ոոտքօտօրիւտ,

71., 1973. Րողքօա6160113Ո31, մտաՂթժչ Լ. Օճատց օճ62:յօրքոֆոտ. Մո. 111, 8Ղ., 1962. ոօ ՅՃՈՒՕՑ Ե. Ո. ՕԿշքս 19585, 036քՕ86ՇոԲՌՈօ, Վ. 1, 1. 7տ., Լրտքօոաօւծօտտյոշ, 1956.

Յ7ԵՕՑ 8ՃԱՕՑ

էլ.

Բ1օքշռոծ

ԷԼ

Ք. Է.

2ՇՂՕԱԼՈՒԼ

4Ճ8եճ3.

8օղւլ

եղել.

է

Ըրտքօղօրոց6001.

1Շ. 8.

ՕճօՅոօտօոոջ.

Ոքոքօղւը

Մո1Օ8817

1966.

ԽՃՈՒՇԻՈՒ

ԵՃՈՈՒՈՒԼ

Լ. Լետքօուօ1օօա3ոՅ1,1938. 1953. 11.. ԸատքՕԽ616օո3ոՅ7. 1969. ղթօոօյ6օօ083ո371,

71.. Լո

ՇԸՂՇԸԼՑՇԵՒԿԱՀՇ

Ք

ՇՇՇՔ.

քք

13ո.

«ՒՐ»,

իԼ.,

հն, Լ6օոքթոֆոո.,1963. աԾրօրաւ

Ը. 8. ՕԿօքմի Նոա

1968. Իխաղքօտօրիւ. 7մ., ԼեքօեօդօօեՅոո. 1943. դ0ՕՅ6եԲԵՃ 80ր.

ԿՃՈԷԻՆՇԿԵԱՈՂ Ր. ԷԼ. Օշոօտա դի ՅԽՌԱՔ

ԽՆ, ԼՕՇՐշօղոյոու, 1974. ԵՊՔՃՆԱԱԵՑ Ճ. 8. Քօզոճտ ՌԱԼքոտուդւճ. 71... Ըատքօուօ160հ3/Ո8, ո ՅՅոճուօր Խ4ՃԼլ Է. Հ. Ղճոռւ ճօոօւ ՇՇՇՔ ԷԵտքօու հ հ Լ60ՐքՅֆՓԻԿՇԸՃՕՇ քճշորօօՂքՃԵՇԱԻՇ. Օրա. Լ6օոքձֆրո3.իՂ., 1948. ՃԷՄՈՔԲՔ Ք. 8օոռ Է 80ՈՒ Ա 0212եՇ «ւմ. «Ոքօոքծօօ», 1965. Ր.

ղ.

ՈքօճոծխաՐղօ623ՂԵխօր

Ու Ս. 8օոքօշաւ հփշոծիքեօն ոետքօղօր ա. ՉՏեաշքոօիյոոչ, ԽԼ, 4932. Բ. Փ., ԸԲրքՕոօրքԿՇՇԽիԸ ՕՇԱՕՑԵԼ

ԽՔՈՂՎԵՔԱՔ Շ. ԷԼ., ԵՒԱԷՄՂԵ

քօզոօնԷտղքօ016ՃԵ:-

ԽՃՕՎԷՔՈՒ

ՍՅո. ՃԼ ՇՇՇՔ, ԽԼ--Ղ.,

մոտ Շ. ԷԼ. ՂԵՒ ԷՂԵ 1.

1950.

էո.

ԽՔու

տօրո.

Վ. |,

ՏՖՈԱԵՊՈՒԼ 5. 1.

37116 Ուլ ՊՃՈՐք

Ս. հւ,

ՔՅՇԿՇԼԵ

Փ.

ԼՕՇԸւքօճոՅոո՞.ի1.--11., Ոօոտօ

ամ

օօ:

)Շ.

Լու

Ո.

Օոքյոռ

ՇՇՇՔ. 8օղիլլՃ

71., քծԽՇե ԱՇԱ. ղքօուօ16083ո81,1974. Օ. Լ Ըրորօրտօղօրո. ԻԼ, «ԹռոՇաշտ ատօրտ»,

ՀԵԾԷՈՂԻՑ

ճձ. Փ.

ՊԷԵՒՂԻՑ

Ճ

Փ.

1ԱՉԿոծհկած

ՐքտԵՊՕՅԵՇ

Ք

110ԿԹՇԱԽԱՇ

հ

Րքյուօրած

ՍնւածիճքոշտՐրղքօ-

քշզաոօրօ Չատ.

7ծքքոօքաւ

հ

ԵԷՈՈՎԷՈԵԽՕ

1934.

80Ղ..

Մ3ռ

Հ

1989.

Շճոեչօ38ա3.

80ղեա.

ԽՆ--Մ1.,

ոյ.

10ՕՈ4ՃՂՈՒԼ Լ, 8. ԷԼշոօՇԵւ քօւ ՇՇՇՔ. 81., Լ6օոքֆոա3., 1952. ՃՕՐՈ14Ճ18Ա1 1 Ր. 8. ՒԼՃոօՇե քօռ ՇՇՇքՔ, /Յ., Ըօօրքռֆոա, ԽԼ, 1955.

ՊՕՇՈՒՑՇԽԻՆՔ

4. 17. 71860թճյօքեօՇԽՇշՇտՇոՕԲՅՈԽԸ դքՕշշշՕ8 Ե8108,

ՀՃԵՑՕՏՔՎ

ԼԼԷՍ48՛1, «1Լքշղեւ»,8եռւո. 86, Ո., 1934.

ձ.

1.

Յուոտ

8օղ

ՕՐ

ԱԼ. 71.

32Ւք3ՅԱՇ

ՂՐԻՄ, 1966.

քօբմքոօ8--ոքՕճոշոտ օՕ8-

իՆ--71.,

41930.

ՃձէԼ ԸՇԸՇՇՔ,1936.

օճթոյօտճխւտ Ո6քճ-

1977. Րճղքօաօրօտտոտը,

Էոր, ԻԼ, ԼՇօրքոֆրո:, 1963. 1969.. 67711610, ԻՂ., «Լ1քօօՔճուծէլո6»,

ՈԼ. ԷԼ. Քճւու ՇՇԸՇՔ. հ1., «ԻՂԵՇՊԵ»,1971.

ՄԵՑՕՑԱՎ ԽՃԽԵԻԿՃՑԷԲՑ ԷԼ ԷԼ. Ք7շտօ քճճւ հ 3Յքօխոտ 8 Շճ 62օօժնած. ԹՅո. ՃէԼ ՇՇՇՔ,

ՃՄԵՑՕՑԱՎ

հն 1.

41Ե8ՕՑԼԼՎ

ԽԼ.. 11. 8օՂՒԵԸ

ՎՇՈՕՑՇճ

հ

801.

քճշքչԵԼ

1955.

ԽՃԵՇՈՎՂՕՑԱՎ

Ր, ձ.

Ղոքօ8օհ

ՇԾՅՅիՇԸ

ՃՈԽԱԿՎՇԸԵՅՑ

Ռ1ՕՒԼՈՒԼ ձ. Շ., ՑՕԹ1Օ8Ց

8.

Լօօրքմֆոտ օղ

116քշոծաոտելհՇՇղճոօտճի

Լ.

ԽՆ, Լ6օրքշՓրոտ, 1958..

շ»ւատ.

71., ԲատքօոաճօօհՅոշր,4974.

ՅՇԵՂՔ.

քշօքճել

8Օ1ՂՆԱՇ

«ՅԱՅԽԽՇ»,ԽՆ, 1982. Ղ. 11, ԽՆ--7., Յո.

3Յղ.

Ե2.

Խմ

մտ1

Լոճտւոշ62 ՑԻՂՇ, 1953. Ղօքշեօհ 3726. Ը7ՕՅ2

ԼՕՈՕ80Ր0

ԽՖՇՃԻՄԿԱԻԼ Շ. ԽՆ. հԽաղօՐՕՈՇՈՔԱՇՃՕՊՇԾՅՒՒԼ

քւ Ճքոտաշօն ՇՇՔ. Շծ. քո607 ԵքօոիՇշսօն Ցեւո.

887-Օքի

ԽՃԱ՛ՃՔՎէլ

չԼ1ՃէԼ Ճքո. ՇՇՔ, 10. 8., ԸՃՂՓ:ՂԱԱՒՕՑ 1. 62181Շ2.

ՒԼՕՑ8ՈՒՕՑ

1981.

ՕՐՃՒԵՅՕՑ

«

ՈօոՅճա

Ր. Ր.

(964.

ՕքօւմժաՇ ԽմՕՇցԱՇԱ ՒՇ 8ՕՂՒԵԼ

ՈՕՈՑԻՕր

5.

ՔՇշյքԸլ

ոՈ280Շ0Թ:

Ըքշո»

7.

ԼՑ Ը

ՈՕԲՇքմոՕՇԻՔ

03.

Շօթճի Խօրօղօա7ծո-

ԷՅ

Յճատծ. Լ,

36, Էքօ8ու, 1963.

Բ.

Յօոռ

221385

հ

«էու»,

ԽՕՐՈՕՑՔՒՎ.

Կաքճ.

Ոօր.

«ԻՕօՇ», 1979. քօոքՀշօ8. Լ. 8. ԸողքօոօրոզճշտմնՅԱՅտիՅ ՇՇՇՔ.

քօշրո. Է.

ՅՅԵՅՑԵՅՅԵՇ. ՄԼ, 1969,

ՅՅԵ2Յ82ՁՅԵՇ,1974.

Ք.

ՃՈՇԽՇՇՇՑՇԽՕՐՕ,

81. «Լօ-

քմովօր

տեւո.

7.

լ.

ԼաղքօաճրօօտՅոճր.71., 1946.

մ.

ԼաղքՕտՕՐԱԿՇՇԽՒԸ 28ք25Խ76Շքիօրի 11, Ճքեաւտ, Ըաղքօածճ6083ո27, ՄԼ, 1967.

9, 32Յ28եՅՅԵՇ

ի1..

Է

7.

ԼԼ

,

1: ՅՅոողւօ6

/18ՐՇՇՐՅԻ, Ցելո.

1978. «Ո1Լաք»,

Ճ. ՕՇԵՕԲՅ ՄՎՇՒՈՀԼՎՕ ՈՕՎՅՇԻԽօՕԻ8ո8Ր6.

1969. ձ.

Ը

11. ԵԾՀՇճնոոմ ք. Ճքշռշ, 1973,

Ցեւո.

Ծյոյած6--Օտճա.

է.

ք

ՕշաՕտլ

ՈՕՑՇքՃԵՕՇՐՔԻ»

Ղ. 9, ՅՅԱՀԹԽՅՅԵՇ հ /ՍՐՇՇՈՅի,

Ք6շ7քԸէԼ ՈՕ86քմ106ՊՈԵԽ: 8օղ ՇՇՇՔ.

ՔՕՈՔ

Ն

8ՅՑՇԼԱՇԻՒԵԼ

Մքոքաոաւօն «Ճնոօրքու», Էքճոտի,

յ աՇ80

8օղդ

Քյ//ՓՓՕ

ՕԽ6Յ--

1974.

406»,

Օքոոռ

ԽՇՌՕ1ԵՏՕ88է:մ

օՇ66քԸեՂքօոլօ160ք010ՐԱՎՇԸ

11, 1966.

ձ. ԽՆ Օոքշոծտճմւծ հՇՈՅքՇԻ

708080

1.

7.,

Ցելո.

ԼՄ: 80ՇոօԳաօ6՝

Լողքօածոօօտտոշը,(9657

ՇԷԽԼՈ41Օ85

Ճ. ՒԼ Լո տքօրօօռօրհը.ԻԼ... ՕՒԼԷԼ 1984. ՇՕԽՕՊՕՑ 4. Ճ. ԼոռքօրքշՓոճ ՇՇՇՔ. .1., Լաղքօոօոօօոտոշ, 1964. 1968.

ՇՕԽՕՂՕՑԸՇՃՈՄ

7. 7. ՔՇճԿեօր շրօ, ՇՕԽՕՈՕԹՇԵԶԱՈ ող. 7. Քշսիօռ շօռ. 113ռ. 3-6, ԸՐաղքօխշրշօատոճր, 7Լ., 1968. 157Թ ՃԷՈԲՔ/1Ճ71. Աքօտում ԿՇոՕ8Շ: հ ՕԽՇՅի. ԽԼ, «/ՂԵՇՊԵ», 1982.

ՂՂԱՍԶՒՇԽՒԱՑ

ՓԱՈԲԱՈԼԱՆՃՒԼ

Փ:ՕՔՕՈ

Բ.

Լ.

1963.

ԲԵՅ,

Ք.

ՃՃՂՎՈԱՒՇՕՒԼ

Շ. ԽՆ. Շօտո. 7.,

11քոծոճմւ

Լ.

ՊՈՃՈՃԱՅԷ

ՔՆ, 1965.

11(0884էլ Լ.

716 ՌԱւն,ՇՒՇՉԿՒՒՈՒՄ,

8.

Լ.

ոօղեւ

Լ

իլ.,

ՐՇօրթոֆ-

3681աՕհ(

Լողքօածրօ08327. 71, 1966.

ամքծ.

ԽԼ, «Ոքօրքծօօ»,1969.

ԷՅԱՕՇԵԼ

8386աՇՒՈԱԱՇ

ՇշոտօթաւՇ18ղՇ ատ

բօքեօտր 5քօ9ա6ՄՈԾԿՑ

ՒԵԼՇՕ86ՂՇԽՕՒՕ Շ01Թ38.

1970. Լոտքօաօոօօոտոճր, ԷՅ

7.ւօղ03Ր1տ.

ԷԼ

ՊՅՑԱ

Լ

Էշ

քօճ

տօն ՇՇՔ. Ճթետաշ

Պ«ճքքոօքոտ

մ ՈՉՂՕԽՏԵԼԼ».

ՇծՈՇԹԷԼ `

Րորքօածտշօոյոտո,

ճքոգիոշսօհ ՇՇք. ՂՅԱՆ,

4962.

Շճ.

«Խօքեծտ Շ

`

ՎՔԵՕՐՃՔԻՑ

տ2լ.

1. ԷԼ 1953.

Շոռ Րոտքօտօրոմ

ո

քՅՇՎԵՐԵԼ քՇզոՕՐՕ 61058.

71., ԼաղքօեշԻՇօո3-

ՊՎԵԵՕԼՆՔԵՑ Ճ. 1. Օճառտ ոտղքօղօրու (80ղեւ, ալո). մ1., ԸւղթօաօօօհՅոտ., 4960.

ՎԱՃ/1ՕՑ Ր. 1. Քա ա6ԷՅԵ:ՕՇԵԼ

«1... Լաքօեօ16013ո81, 1954 )0. հԼ Օեճճաօղօրո. 71.. ԸբտքօաօօօքՅտոտը, 1959.

1ո0ՔՃՊԵՇԻՍք

117 1:88 1էլ 8. 8. ՕԿճքոաոօ Փաւած պօքտ. Բ, ՈՅո. ՃՒԷԼ ՇՇՇՔ, 1962. 1. Ո. Օճաժ 117ԵՃԵՑ 26ապ696յճմած, ԽԼ, «ԹԵ-ԱՀՎ ԱորՕո2», 1977.

ՔՈՌՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հեղինակիկողմից ՆԵՐշածություն

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Ֆրի դերը մեր մոլորակի կլանքում

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Հ

16.

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՋՐԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆԵՎ ՔԻՄԻԱԿԱՆ

`

1. 2. 3.

ՄԻ ՔԱՆԻ

Փրի մոլեկուլի կառուցվածքը Ջրի ֆիզիկական Հատկանիշները Ջրի քիմիական ճատկանիշները .

.

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

5.

6.

աշ

ՄԵՋ

ՋՐԻ ՇՐՋԱՊՏՈՒՑՏԸ ԲՆՈՒԹՅԱՆ

4:

.

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

Եշ

20՛

.

.

Ֆրի շրջապտույտիսխեմաները ներցամաքայինշրջանառությունը Ջրի շրջապտույտի էներգիան .

.

33՛

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

՛

.

.

.

.

.

.

-

.

.

.

.

.

.

.

.

73:

2`

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ՍՏՈՐԵՐԿՐՑԱ

.՛

ՋՐԵՐ

.

.

.

Գաղափարստորերկրյաջրերի մասին 8. Բեկորատվածապարներիչրալին շատկանիշները 9. Ապարներիծակոտիներումուժերի դաշտը Հ- 10. Ֆրի տարբեր ապարներում տեսակները Հ.11. Քազմամյա սայածություն (սառցույլթ) Հ. 12. Ստորերկրյաչրերի ծագումն ու սնումը 13. Ստորերկրյաչրերի տեղադրումը Հ՛14. Ստորերկրյաչրերի չշարժոմը 15. Ծանրաշակային չրի տեղաշարժը, արագությունը 16. Ջրանիկրաբանական անութ .12. Ստորերկրյա չրի մակարդակի տատանումները "՛8. Ստորերկրյաչրերի ոնհժիմը (վարքը) 19. Ստորերկրյաչրերի զոնալ տարածումբ . 2,

.

Հ-

.

.

-

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Աղբյուրներ 21. Հանքայինչրեր .,՛22. Ցնչումային (արտեզյան) չրէր

..

.

.

.

.

44:

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.`

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

՛

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

՛

.

45.

.

`

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ՎՈՑՈՎՈՎՈՎ..

ԲԱՎԱ

.

`

.

5»

.

.

էա20.

.

:

.

«Հ 20:

Լ. 28. 24.

ւ.35:

Ստորերկրյաչրերի դասակարգումնու շրչանացումը Ստորերկրյա չրերի դերը ֆիզիկա-աշխարճագրական պրոցեսում Ստորերկրյաչրերի դերը ժողովրդականտնտեսության մեջ .

.

.

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ԳԵՏԵՐ 26.

Ն.

427.

ա-

:5

28.

Ն-

29.

Ն՛

30. 31.

Ն՛

32. Ն՛33. ւ.

34.

-.35.

36.

92.

"38.

.

.

.

.

.

.

.

՛

.

.

.

.

.

.

.

.

.

՛

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ի

.

.

Գետերիլայնակի կտրվածքը Գենտիճոսքի մեխանիզմը Գետերի չրի շարժումը, արագությունը Գետի ծախսը .

.

.

.

.

,

,

.

.

.

՝

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

..

.

.

.

աա

.

.

.

.

..

՛

՛

.

՛

՞

.

.

.

.

Ք

ւ

.

՛

.

.

.

`

.

.

.

.

.

.

.

.

։

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

-

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

`

`

`

.

`

:

.

.

`

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

գործունեությունը մարդու

-

.

.

.

.

.

.

.

.

.

-

.

.

.

.

..

.

.

.

.

.

.

.

`

.

`

.

.:

.

.

Գնտերը ն

»

ԳՈԳՈ

էէ)

.

.

.

.

.

«59.

.

53. րամբարների տղմակալումը 54. Հունային պրոցեսներ ՏՏ. Գետի չրի շրջանառական պրոցեսները 56. րվեժներ,սաՀչանքներ 57. Գետաբերանույին պրոցեսներ 58. Գետերի չրակենսաբանությունը .

`

.

.

.

.

(ուծված նյութերի «ոսքը . Ն՛51. կախված նյութերի Հոսքը ՆՏ52. Գլորվող նյութերի «ճոսքը ն կոշտ Ֆլութերի ընդշանուր Հասք`՝ ՆՏ0.

.

.

.

.

.

.

.

.

`

Վ

.

.

.

.

.

.

Սելավներ 41. Հոսք, նրա բնութագրիչները 42. Հոսքի ձնավորման գործոնները 43. Հոսքի նորման 44. Աշխարչի ն ՍՍՀՄ մի շարք գետերի չրատվությունը 45. Հոսթի կարգավորումը, րաբանական տարի 46. Հոսքի ներտարեկան բաշխումը 42. Գետերի յչերմայլին վարքը 48. Գետերիէներգիան 49. Գետերի աշխատանքը .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

գիծ դրբաժան

.

երկայնակի կտրվածքը Գետերի

.

Կ

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

240. Ճ".

.

.

-39. Վարարումներ

՞

.

Ընդչանուր Հասկացություններ Գետի ավազան, ջրճավաք ավազան, Գետաճովիտ,«ուն, ողողատ Գնտաճովտիձնաչափական տարրերը Գնտերիսնումը Գետերի չրի մակարդակը կայաններ Փրաչավփական Գնտերիչրալին վարքը (ոնժիմը)

.

.

ալ .

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՍԱՌՑԴԱՏՔ

60.

Հ.

61.

2...

Հ...

Զյան գիծ Սառցաղաշտերի առաջացումն ու `

.

.

..

չարժումբ .

.

`

.

..

.

.

.

.

.

Գաղափարարբլացիայիմասին

62.

`

63.

.

.

.

.

վարքը (ռեժիմը) Սառցադաշտերի Սառցադաշտերի դասակարգումը ն Սառցադաշտերի ջրաբանական նշանակությունը

աշխարձագրական տարաժոսք .

.

64.

65.

.

.

.

.

.

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԼՃԵՐ 67.

րաՀական տարրերը

.

.

.

69. Մե չրի Հաշվեկշիռը

.

.

(ճի մակարդակը, նրա վարքը 71. Հոսուն ն անՀոս (ճեր 70.

'

/72.Ալիջավորում 78.

74.

Ե '

75.

՞:

76.

.

.

(ճային Հոսանքներ (ճերի չերմային պայմանները (ճերի սառցակալումը Լճէրի աղիությունը .ց ` .

.

.

.

88.

Ջրամբարներ

.

.

`

.

.

-

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

տարածումը

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

(Հերի աշխարճչագրական

.

.

.

.

-ՎՈՎՎ

.

.

.

.

.

.

-

.

.

Վ,

.

`

հանալոթաը .

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

82.

`

2ԸՈ5ՑՈ9

Օ։Օ

.

'

.

..՝`Վ.

.

`

.

(ճերի գազային վարքը 287-Աճերիօպտիկան 79.«ՎՇերի կենսական պայմանները 80. (ճային նստվածքներ 81. (ճերի տնտեսական

727.

5.

.

.

Լճերի ձնաչափությունը (մորֆոմետրիան)

68.

`

.

(ճի բնորոշումը, (ճային գոգավորություններիառաջացումը

66.

ԳԼՈՒԽ ՑՈԹԵՐՈՐԴ

ՃԱՀԻՃՆԵՐ

.

94.

85.

ռաՀիճների

տարածումը առաջացումն .

.

.

.

ու

ջրային Զաճիճեերի

.

.

վարջը (ռեժիմը)

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՏԻՆ

ՕՎԿԻԱՆՈՍ

.

.

.

85.)ԸնդՀանուր տեղեկություններ

Հ7-Օվկիանոսների ծագումը

.

.

.

.

ՀամաշխարՀային օվկիանոսի 88. Ծովեր,ծոցեր, նեղուցներ 80. Օվկիանոսներին ծովերի 7 Ծովային Փարտեզներ 92. Համաչխարձայինօվկիանոսի 93. Դազերն օվկիանոսում 184. Սովի չրի խտությունը

.

Հոռիամաբ .

.

.

՛

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ի

.

.

.

.

.

`

.

.

.

.

.

.

ազատա .

Սվկիանոսներ, չերմային -Չ6. նշումը, ջրի սեղմվածությունը Ք2.Սռուլցն 0վկիանոսներումու ծովերում

.

.

պազմանները .

95.

չր մասնատումը դասացրւը

.

98.

:

.

.

՛.

.

օպտիկան կ 8. նովերի Ը 98. ւ.

99.

ակուստիկան ծովերում ն օվկիանոսներում Ալիջքավարումը

100.

Ցունամի .

(101. Մակընթացքությում-

Մակարդակ Օվկիանոսայինն 1.. լ 104.րային զանգվածներ .

103.

-

.

-

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

չշապաջտպանակա խական պածպանումը անաղարտության

Օվկիանոսների նակությունը Օվկիանոսի

ծովերի

ու

.

.

ու

.

.

108.

.

.

.

105.Հատակային նստվածքներ օվկիանուներում ե ծռվերում 106-՛կյանջը 107.

.

.

.

.

.

տեղատվություն Հոսանցներ ժովային

.

402.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ԳԼՈՒԽ ԻՆՆԵՐՈՐԴ

ՍՍՀՄ

ՋՐԱՕԴԵՐԵՎՈՒԹԱՔԱՆԱԿԱՆ

ԾԱՌԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՐականություն

.

.

Հ

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

ԳԱՔՐԻԵԼՅԱՆ ՀՐԱՉՅԱ

ԵՐԿՐԱԳՆԴԻ

ԿԱՐԱՊԵՏԻ

ՋՐԱՅԻՆ

ՈԼՈՐՏԸ

է նե՞կայացոել ՀՇատաբակության ֆիզիկականաշխաբճագոության ճամալսաբանի ամբիոնը

աա Հրատարակչության նկարիչ՝Ս. Ս. Մկրտչյան

Գ

Քովմասյան

Գեղարվեստական խմբագիր՝ Ն. 1 Տեխն. խմբագիր՝ Հ. Ս. Ալվոցյա վերստուգողսրբագրիչ՝ Ս. Վ. Ղազաոյ