Երկրագնդի լանդշաֆտային թաղանթը

Լ. կ. ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

ՊԵրջ:ը`

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Հ. Կ. ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

ԵՐԿՐԱԳՆԴԻ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

ԹԱՂԱՆԹԸ (Ուսումնականձեռնարկ) `

ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

-

55374

եզ

«2-18

ԴՏՀ 91 (07) ԳՄԴ 26.8 ց 73

Գ124

ԳաբրիելյանՀ.Կ. Երկրագնդիլանդշաֆտայինթաղանթը.ուսումնական ձեռնարկ, Եր., Երեանի համալս. հրատ., 2000թ.,183 էջ:

Գ 124

Ձեռնարկում մեկնաբանվումեն ֆիզիկական աշխարհագրությանմի ուսումնաբաժնի՝բնականտարածքայինհամալիրները--լանդշաֆտները ՞Հ՛՛քիրող գիտության հիմնահարցերը՝մեթոդաբանությանհիմքը, մեթոդները, բնական համալիրների կառուցվածքը, շրջանացման խնդիրները, լանդշաֆտագիտությաննոր ուղղությունները: Նախատեսվածէ աշխարհագրականֆակուլտետներիուսանողներին աշխարհագրությամբհետաքրքրվողների համար:

1805040100

704(02)2000

Գմդ 26.8

ց 73

792527

5/002ջ93 6

|ՏՑԽ 5-8084-0339-1

Թ Հ. Կ.

Գաբրիելյան,2000

թ.

ՆԱԽԱԲԱՆ

Լանդշաֆտագիտությունըլ̀անդշաֆտների աշխարհագրությունը, բարձրագույնդպրոցներումֆիզիկական աշխարհագրությանհամածամեկն է: Նրա նպատակնէ ուսանողներին կարգիդասընթացներից ձնանոթացնելԵրկիր մոլորակի լանդշաֆտայինթաղանթիբնության վորմանը,նրա բաղադրիչներին,բնական տարածքայինհամալիրների (ԲՏՀ) համակարգին ն այդ համակարգում մարդ--բնություն փոխհարաբերության հիմնահարցին, ինչպես նան մարդու էկոլոգիայի բնագավառին: Լանդշաֆտագիտությունըհիմնականումզարգացել է Ռուսաստանում ե նախկին ԽՍՀՄ-ի գիտահետազոտականհիմնարկներում ու բուհերում, ուստի բազմաթիվ ձեռնարկներ են հրատարակվել, սակայն նույնըչի կարելի ասել այաստանի Հանրապետությանվերաբերյալ: Հայերեն ձեռնարկառ այսօր հրատարակվածչէ, չնայած լանդշաֆտագիտական հետազոտություններ կատարվել են ն գիտական բնույթի հոդվածներ ու այլ աշխատություններհրապարակվելեն: Սույն ձեռնարկի հեղինակը ձեռքի տակ ունենալով Մոսկվայի, ն այլ քաղաքների պետականխոշոր համալՍանկտ-Պետերբուրգի սարաններիկողմից տարբեր տարիներինկազմվածլանդշաֆտագիտություն դասընթացիծրագրերի մեկ ամբողջփաթեբ՝մշակեց ժամանակակիցմակարդակիամփոփծրագիր, որի հիմանվրա կլ`սույն ձեռնարկըՁեռնարկում հատուկ տեղ է տրված մեթոդաբանությանը,լանդշաֆտների աշխարհագրության ուսումնասիրման մեթոդներին, ապա՝ լանդշաֆտային թաղանթիզոնայականությանհարցերին:Բնութագրվումեն լանդշաֆտային թաղանթի զոնաները, վերընթացգոտիականությունը,առանձինգլուխ է նվիրված ՀՀ տարածքի վերընթաց գոտիականությանը: Կարնորենք համարել հատուկ տեղ հատկացնելֆիզիկա-աշխարհագրական`՝ լանդշաֆտային շրջանացման պրոբլեմին, մեկնաբանել ու նշել ենք գոյություն ունեցող շրջանացման սկզբունքները: Անհրաժեշտենք համարել քննարկել մարդ--բնություն փոխհարաբերության հարցը` մարդու էկոլոգիան, ն գտնում ենք, որ էկոլոգիան, երկրաէկոլոգիան, լանդշաֆտագիտությունը հարակից գիտական ուղղություններ են, որ ունեն շատ ընդհանուր գծեր, մարդու կողմից

`

«2-18

ԴՏՀ 91

(07)

ԳՄԴ 26.8 ց 73 Գ124

ԳաբրիելյանՀ.Կ. Երկրագնդիլանդշաֆտայինթաղանթը.ուսումնական ձեռնարկ,Եր., Երեանիհամալս. հրատ., 2000թ.,183 էջ:

Գ 124

Ձեռնարկումմեկնաբանվումեն ֆիզիկականաշխարհագրությանմի ուսումնաբաժնի՝բնականտարածքայինհամալիրները--լանդշաֆտները ՊՀ՛կիրողգիտության հիմնահւարցերը՝ մեթոդաբանության հիմքը, մեթոդները, բնական համալիրների կառուցվածքը, շրջանացման խնդիրները, լանդշաֆտագիտությաննոր ուղղությունները: Նախատեսվածէ աշխարհագրականֆակուլտետներիուսանողներին համար: աշխարհագրությամբհետաքրքրվողների

1805040100

Գմդ26.8

704(02)2000

ց 73

792527

Ց2/629934

|ՏՅԻ 5-8084-0339-1

Թ Հ. Կ.

.

Գաբրիելյան,2000

թ.

ՆԱԽԱԲԱՆ

Լանդշաֆտագիտությունըլ̀անդշաֆտներիաշխարհագրությունը, բարձրագույնդպրոցներումֆիզիկականաշխարհագրությանհամածամեկն է: Նրա նպատակն է ուսանողներին կարգիդասընթացներից ձնանոթացնելԵրկիր մոլորակի լանդշաֆտայինթաղանթիբնության վորմանը,նրա բաղադրիչներին,բնականտարածքայինհամալիրների (ԲՏՀ) համակարգին ն այդ համակարգումմարդ--բնությունփոխհարաբերության հիմնահարցին, ինչպես նան մարդու էկոլոգիայի բնագավառին: Լանդշաֆտագիտությունը հիմնականումզարգացել է Ռուսաստանում ն նախկին ԽՍՀՄ-ի գիտահետազոտականհիմնարկներում ու բուհերում, ուստի բազմաթիվ ձեռնարկներ են հրատարակվել,սավերաբեկայն նույնը չի կարելի ասել ԳայաստանիԴանրապետության րյալ: Հայերենձեռնարկառ այսօր հրատարակվածչէ, չնայած լանդշաֆտագիտական հետազոտություններկատարվել են ն գիտական բնույթի հոդվածներ ու այլ աշխատություններհրապարակվելեն: Սույն ձեռնարկի հեղինակը ձեռքի տակ ունենալով Մոսկվայի, ն այլ քաղաքների պետականխոշոր համալՍանկտ-Պետերբուրգի սարաններիկողմից տարբերտարիներինկազմված լանդշաֆտագիտություն դասընթացիծրագրերիմեկ ամբողջփաթեթ՝մշակեց ժամանակակիցմակարդակիամփոփծրագիր, որի հիման վրա էլ` սույն ձեռնարկըՁեռնարկում հատուկ տեղ է տրված մեթոդաբանությանը,լանդշաֆտների աշխարհագրության ուսումնասիրման մեթոդներին, ապա՝լանդշաֆտային թաղանթիզոնայականությանհարցերին:Բնութագրվումեն լանդշաֆտային թաղանթի զոնաները, վերընթաց գոտիականությունը,առանձինգլուխ է նվիրված ՀԴ տարածքի վերընթաց գոտիականությանը: Կարնորենք համարել հատուկ տեղ հատկացնելֆիզիկա-աշխարհագրական`՝լանդշաֆտային շրջանացման պրոբլեմին, մեկնաբանել ու նշել ենք գոյություն ունեցող շրջանացման սկզբունքները: Անհրաժեշտենք համարել քննարկել մարդ--բնություն փոխհարաբերության հարցը` մարդու էկոլոգիան, ն գտնում ենք, որ էկոլոգիան, երկրաէկոլոգիան,լանդշաֆտագիտությունըհարակից գիտական ուղղություններ են, որ ունեն շատ ընդհանուր գծեր, մարդու կողմից

լանդշաֆտների օպտիմացման,վերափոխման,բնօգտագործման, բնապահպանությանհիմնահարցեր: Դասընթացըվարելիս հարկ է անց կացնել սեմինարպարապմունքներ ն կատարել գործնականաշխատանքներօգտագործելով ձեռնարկում նշված մեթոդները,կատարելով նան լանդշաֆտային հանույթ: Կուրսն ավարտելուցհետո ուսանողը պետք է կարողանա ինքնուրույն կերպովլանդշաֆտային հանույթ կատարել, մշակել քառտեզի լեգենդան, կազմել խոշորամասշտաբ լանդշաֆտայինքարտեզ:

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՆՐԱ 1.

ԱՌԱՐԿԱՆ,

ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

7.

խնդիրները Լանդշաֆտիհասկացությունը,բնորոշումները,

«Լանդշաֆտ» բառը գերմանականէ (ԼՅոժՏօիր), որ նշանակումէ տեղամաս,բնապատկերԵրկրի վրա՝ մեբ շրջապատում:Մինչն 20-րդ դարիսկիզբը այն Օգտագործվումէր հենց այդ իմաստով:Օրինակ, ասում էին մորենային լանդշաֆտ, լճային լանդշաֆտ, անապատային լանդշաֆտ ն այլն: Գեղարվեստականգրականությանմեջ առ այսօր այդ իմաստը պահպանվում է: 20-րդ դարի սկզբին «Լանդշաֆտը» սկսեց բյուրեղանալ կոնկրետ հասկացության մեջ ն աշխարհագրության բնագավառումձեռք բերեց բնական տարածքային համալիրի (ԲՏՀ) իմաստ, որի տակ հասկանում են որոշակի տարածք, որը ծագումնաբանորենմիատարրէ, ունի ուրույն բնականհատկանիշներ. մի այնպիսիտարածք,որտեղմարդըծավալում է իր աշխատանքային գործունեությունը: 20-րդ դարի երկրորդ կեսին վերջնականապես ձեավորվեցգիտականմի ուղղություն, որն ուսումնասիրում է աշխարհագրականլանդշաֆտըն կոչվում է լանդշաֆտային աշխարհագրություն, կամ կրճատ`լանդշաֆտագիտություն:Այն զարգացավհատկապես Ռուսաստանում, նախկին ԽՍՀՄ-ում: Լանդշաֆտագիտությունը ֆիզիկական աշխարհագրությանմի բաժիննէ, որն ուսումնասիրումէ աշխարհագրականլանդշաֆտը,այսինքնբնությունն է նրա ուսումնասիրմանօբյեկտը՝ բնական տարածքային համալիրըիր բոլոր բաղադրիչներով(երկրաբանականհիմք, ապարներ,ռելիեֆ, կլիմա, ջրեր, հողաբուսականծածկույթ ն այլն), ուստի լանդշաֆտագիտությունըպետք է դասել բնականգիտությունների շարքին:

Մեզ շրջապատող բնությանմեջ յուրաքանչյուր բաղադրամասուսումնասիրմանառանձինօբյեկտ է: 19-րդ դարում այդ բաղադրամասերը մանրամասնհետազոտվել են աշխարհագրականնեղ մասնագիտականգիտությունների`գեոմորֆոլոգիայի,կլիմայագիտության, ջրաբանության, սառցադաշտաբանության,օվկիանոսագիտության, հողագիտության,բուսաբանության,կենդանաբանությանն այլ գիտությունների կողմից: Սրանք էլ իրենց հերթին բաժանվեցինավելի նեղ մասնագիտականճյուղերի ն ուղղությունների: Լանդշաֆտային աշխարհագրությանառանձնահատկություննայն է, որ բնության բոլոր բաղադրիչներըդիտում է միմյանց հետ սերտ կապված, փոխադարձ ներգործության ու զարգացման ոլորտում. նրանցիցմեկի փոփոխությունըկարող է փոխելամբողջլանդշաֆտը: Օրինակ, չոր անապատինտվեք ջուր, ն այն կդառնա ծաղկուն այգի կամ այլ բարեբեր համալիր: Լանդշաֆտային աշխարհագրության` լանդշաֆտագիտության խնդիրն է լանդշաֆտը դիտել որպես մի բարդ, բազմաթիվգործոննետու|հյուսված համակարգ, այն ճանաչել բազմակողմանիորեն,որպեսզի ոչ մի բաց տեղ չմնա, հնարավորլինի լանդշաֆտըօպտիմացնել ն այն դարձնել առավելագույնս արդյունավետ: Հայտնի են բազմաթիվօրինակներ,երբ մարդը ներգործելէ լանդշաֆտի վրա առանց խորապեսճանաչելու նրա բոլոր բաղադրիչներիհատկանիշները:Արդյունքում տարածքըանվերադարձքայքայվել, անպետքացելէ: Վին Հունաստանում մարդիկհողից բերք ու բարիք կորզելու ակընկալիքով անտառըհատել են, վերածել վարելահողերի:Կարճ ժամանակ անց էրոզիոնպրոցեսներըբուռն զարգացում են ունեցել, հողը տեղատարվել է, ժայռերը մերկացել են. նույնը եղել է Լիբիայում (յուս. Աֆրիկա), Ամերիկայումն շատ այլ երկրներում: 1946 թ. մայիսի25-ին Երնանումտեղի ունեցավ Գետառիաղետաբեր սելավը, որը հսկայական վնաս պատճառեցքաղաքին ն բերեց մարդկային զոհեր: Սելավները զսպելու համար Անտառայինտնտեսության պետական կոմիտեն հակասելավայինմիջոցառումներմշակեց ն որոշեց Երնանիցմինչն Գառնի անտառատնկում կատարել: Հսկայական միջոցներներդրվեցին.լեռնալանջերինհորիզոնականների ուղղությամբ խրամատներփորվեցինն ծառատեսակների սերմեր ցանվեցին: Վերջիններսգարնանըծլեցին, բայց շուտով չորացան: Հայտնի է, որ անտառ կարող է աճել այնտեղ, որտեղ խոնավացման գործակիցը(տեղումների գոլորշունակությահարաբերությունը նը) 1,0-ից բարձր է, կամ գոնե մոտ է դրան: Մերձերեանյան շրջանում այդ գործակիցը 0,25-0,30 է, նշանակում է առանց արհեստականո-

ծառ չի կարողաճել: Այդհաշվի չէին առել ռոգմանկիսաանապատում անտառապատման մասնագետներըն հսկայականկապիտալ միջոցները քամուն տվեցին:Նման բազմաթիվօրինակներկարելի է բերել, թե ինչպես լանդշաֆտների բաղադրիչներիոչ համալիր, ոչ համակարգված ուսումնասիրմանդեպքում բնատարածքըմարդու ձեռքով քայքայվում է: Այստեղիցեզրակացություն.լանդշաֆտներիբարելավումը, վերափոխումըկարելի է կատարել միայն ամենամանրակրկիտ՝ համակարգվածուսումնասիրությունիցհետո: Մենք լանդշաֆտագիտությանըդեռեսանդրադառնալուենք, այսԱսենք, տեղ հարկ է նշել լանդշաֆտի ձնակերպում-մեկնաբանմանը: որ բազմաթիվմեկնաբանումներկան, որոնք մոտավորապեսնույն միտքն են արտահայտումտարբերբառայինկազմով, հաճախ էլ առաջարկումեն նորանորտերմիններ,որոնք դժվարացնումեն ընկալումը..նման տերմիններըտասնյակներովեն: Լանդշաֆտը բնորոշել են՝ Լ. Ս. Բերգը, Լ. Գ. Ռամենսկին,Ռ. Ի. Աբոլինը, Բ. Բ. Պոլինովը, Ի. Մ. Ի. Վ. Լարինը,Ն. Ա. Սոլնցնը, Ս. Վ. Կալեսնիկը,Կ. Կ. Կրաշենիննիկովը, Դ. Լ. Մարկովը, Արմանդը,Յու. Ե. Եֆրեմովը, Ա. Գ. Իսաչենկոն, Վ. Ս. Պրեոբրաժենսկին,Վ. Կ. Սուկաչնը, Ն. Ա. Գվոզդեցկին,Ֆ. Ն. Միլկովը, Վ. Բ. Սոչավան, Մ. Մ. Եֆրեմովը, Ա. Ա. Վիդինանն շատ ուրիշներ: Բերենք մի քանիսը: Դեռես 1913 թ. Լ. Ս. Բերգը գրում.էր, որ լանդշաֆտըառարկաների ու երնույթներիմի այնպիսիմիասնությունէ կամխմբավորում,որտեղ ռելիեֆի, կլիմայի, ջրերի, հողային ե բուսականծածկոցի,կենդանական աշխարհիյուրահատկությունները,ինչպես նան մարդու գործունեությունը ձուլվում են միասնականներդաշնակամբողջությանմեջ, որ օրինաչափորեն կրկնվում է երկրի որոշակի զոնայի երկարությամբ: Բերգին քննադատեցին«ներդաշնակ»բառիհամար ն գտնում էին, որ-բնությունըոչ թե ներդաշնակ է, այլ հակադրություններիմիասնություն: ՉետագայումԲերգըփոխեցձնակերպումը: Ավելի ուշ ժամանակներումհանրաճանաչ են Ն. Ա. Սոլնցնի, Ա. Գ. Իսաչենկոյի,Ֆ. Ն. Միլկովի բնորոշումները: Սոլնցնը գրում էր. «Լանդշաֆտըծագմամբհամասեռ բնականտարածքային համալիր է, որն ունի միատեսակերկրաբանականհիմք, ռելիեֆի մի տիպ, միենույն կլիման, կազմված է միայն տվյալ լանդշաֆտին յուրահատուկ դինամիկորեն զուգակցված, տարածության մեջ օրինաչափորենկրկնվողհիմնականն երկրորդականբնատեղամասերիհավաքածուից»(Ն. Ա. Սոլնցն, 1962, էջ 44): Ա. Գ. Իսաչենկոնլրացնում Է. «Լանդշաֆտըկարելի է բնորոշել որ-

պես լանդշաֆտայինմարզի,զոնայի ն յուլոցքանչյուրխոշոր տարածքային միավորիծագումով առանձնացվողմի մաս, որը բնորոշվում է ինչպեսզոնալ, այնպեսէլ ոչ զոնալ (ազոնալ) միատարրությամբ նունի անհատականկառուցվածք, անհատականձնաբանականհամալիր» (1965, էջ 117): հաՖ. Ն. Միլկովը գրում է. «Լանդշաֆտային(բնատարածքային) մալիրը ավելի ցածր կարգի բաղադրիչներիհամալիրկերի ինքնակարգավորիչ,ինքնավերականգնվողհամակարգ է, որը գործում է մեկ ներգործությամբ,ոկամ մի քանի բաղադրիչների(կոմպոնենտների) րոնք գլխավոր-ղեկավարողգործոնի դեր են կատարում»(1970, էջ 113): Կ. Կ. Մարկովըգրում էր լանդշաֆտիմասինհետնյալը. «Բնական, ծագումով միատեսակտարածքայինհամալիր,որին բնորոշ է երկրաբանականկառուցվածքի միասնությունը, ռելիեֆի որոշակի տիպըն միատեսակկլիման» (1978, էջ 13): Նման բնորոշումներունեն Ի. Մ. Զաբելինը (1957) ն շատ ուրիշներ: Այս բոլորը ընդհանրացնելով՝կարող ենք գրել. լանդշաֆտըբնապատմականմի այնպիսիտարածքայինհամալիր է, որտեղ երկրաբանական կառուցվածքը,ռելիեֆը, կլիման,ջրերը, հողաբուսականծածկը, կենդանական աշխարհը ն մարդու գործունեությունը փոխկապակցված մի ինքնատիպմիասնություն են ներկայացնում, որով ն տարբերվումէ հարնանլանդշաֆտներից: Լանդշաֆտագիտությունըորպես գիտություն, ուսումնասիրելով բնականտարածքայինհամալիրները,ամենասերտկապիմեջ է էկոլոգիայի հետ: էկոլոգիան հունարեն բառ է, որ կազմված է էկոս՝ ապրելավայր, ն լոգոս՝ գիտություն, բառերից: Այն ուսումնասիրում է կենդանի օրգանիզմներին միջավայրի(այսինքն լանդշաֆտի՝ ԲՏՀ-ի) պայմանների փոխհարաբերությունը:էկոլոգիան, որպես գիտություն, զարգանում է 19-րդ դարի կեսերից ն նրանից աստիճանաբարսերվում են ավելի նեղ մասնագիտականուղղություններ, օրինակ`մարդու էկոլոգիա,բույսերիէկոլոգիա,կենդանիներիէկոլոգիա:Ստեղծվել են նան աուտոէկոլոգիա`առանձինբույսի կամ կենդանու էկոլոգիա, սինէկոլոգիա`բուսական ն կենդանականհամակեցություննամբողջությամբ: Օգտագործվում է երկրաէկոլոգիա (գեոէկոլոգիա), որն ընդգրկումէ ամբողջ Երկրի միջավայրին օրգանիզմներիփոխհարաբերությունը: Օգտագործվում է էկոհամակարգհասկացությունը,որն ընդհանրացնումէ կենդանի օրգանիզմների.ն նրանց միջավայրի միասնությունը: Էկոլոգիայիհասկացությանմեջ բազմաթիվհեղինակներմասնա-

վորեցնումեն՝ էկոլոգիականտիպ, էկոլոգիականամպլիտուդա,էկոլոգիական վալենտականություն,էկոլոգիական խոռոչ, էկոլոգիական օպտիմում, էկոլոգիական շարք, էկոլոգիական հավասարակշռություն, էկոտոպ ն այլ հասկացություններ:էկոտոպը օրգանիզմների արտահայտող միջավայրն բնակավայրիառանձնահատկությունները է լանդշաֆտը: շատ ընդհանԱյսպիսով,էկոլոգիան ու լանդշաֆտագիտությունը րականգծեր ունեն. էկոլոգիայի գործոններըհենց իրենք լանդշաֆտի նյութականբաղադրիչներնեն՝ երկրաբանականհիմքը, ռելիեֆը, կլիման, ջրերը, հողը, բուսականությունը,կենդանական աշխարհը: 2.

պատմականարմատները Լանդշաֆտայինաշխարհագրության

Լանդշաֆտագիտությունընոր ձենավորված գիտություն է, նրա մել հարյուրամյակըդեռ չի լրացել, սակայն լինելով աշխարհագրությա( մի ճյուղ-բաժինը` խոր արմատներունի (առանց «լանդշաֆտ» բառ|

օգտագործման):

՝

Շատ առաջներում եղել են բնության, առանձին երկրների նկա. րագրություններ,փորձել են մեկնաբանելբնական երնույթները՝ հա. ճախ առասպելականտարբերակներով:Օրինակ՝Ստրաբոնըմոտ եր կու հազար տարի առաջ մանրամասննկարագրել է Վայոց աշխարհը նրա բնությունը: Ստորն համառոտակիկնշենք աշխարհագրությա( զարգացմանփուլերը, որտեղ սաղմնային վիճակում տեղ է գտե լանդշաֆտագիտությունը:Հնում գոյություն է ունեցել միայն մեկ աշ մեծ հայտնա խարհագրություն,որնհետագայում աշխարհագրական գործումներիցհետո, վերածվում է առանձինճյուղերի: Անտիկ աշխարհումբնատարածքներիշատ մակերեսայինճանա չում է կատարվել:Հնդկաստանում,Չինաստանում,Եգիպտոսում,Եփ րատ ն Տիգրիս գետերի ավազաններում ապրող ժողովուրդներըար դեն գաղափարունեին ոչ միայն իրենց երկրի, այլն հարնան երկրնե րի մասին: Այդ գաղափարը կոնկրետ արտահայտություն ստագաւ Դեռես մ. թ. ա. 7-րդ դարում Թալե հատկապեսՀին Հունաստանում: սը, 6-րդ դարում Պյութագորասըհանգել էին Երկրի գնդաձնությա գաղափարին.Արիստոտելը (4-րդդ. մ. թ. ա.) դիտելովԼուսնիխավարում ները նշում էր, որ Երկրի ստվերը Լուսնի վրա գնդաձնմարմնիստվել է: էրատոսթենեսինհաջողվեց պարզագույն եկրաչափականմիջոցնե րով չափել Երկրի միջօրեականիշ̀րջանագծիերկարությունը,որ քի է տարբերվումներկայիստվյալներից: Հունական բազմաթիվգիտնա կաններնկարագրելեն Երկրիտարբերմասերը(Պոլիբիոս, Ստրաբոն

Պլինիոս, Պլուտարքոս, Պտղոմեոսն ուրիշներ,շԽկարագրությունները ուղեկցվում էին պարզագույն քարտեզներով,օրինակ, Անաքսիմանդրը մ. թ. ա. 7-րդ դարում, էրատոսթենեսը3-րդ դ. ն ուրիշներ: Պտղոմեոսի քարտեզնարդեն գիտականբնույթի էր: Այս շրջանում արդեն նշմարվում են աշխարհագրությաներկու ուղղությունների սաղմերը՝ երկրագիտականն երկրագրական (Հերոդոտոս, Ստրաբոնն ուրիշներ): Աշխարհագրությունըլուրջ առաջընթացունեցավ հելլենիստական ժամանակաշրջանում: Եվրոպայում աշՄիջինդարերում,մինչն 15-րդ դարը, Վարավային տակ մոռաանկում Կրոնականճնշման խարհագրությունն ապրեց: ԺաՄիննույն ցության մատնվեցԵրկրի գնդաձնության. գաղափարը: մանակ նշենք, որ եթե Եվրոպայում գիտություննընդհանրապեսանկում էր ապրում, ապա ԱռաջավորԱսիայում արաբների, հայերի ն այլ ժողովուրդների մոտ, ինչպես նան եվրոպայի ծայր հյուսիսում` նորմաններիմոտ, աշխարհագրությունըշարունակում էր առաջընթացունենալ: Օրինակ, ՎայոցաշխարհումԵրկրի գնդաձնությանգաղափաՎաղ միջնադարումկազմվեց«Աշխարհացոյց»կից րը պահպանվեց: բացատրականով:Միջնադարյանհամալսարաններում աշխարհագրություն էր ավանդվում. ականավորդեմքերից էին Մ. Մաշտոցը, որ հայտնաբերեցվերընթացգոտիականությունը,ԱնանիաՇիրակացին, ԳրիգորՄագիստրոսըն ուրիշներ: Միջին դարերում կարնոր հայտնագործումներկատարեցիննորմանները: 9-րդ դարում գաղութացրին Իսլանդիան, 10-րդ դարում հայտնաբերեցինԳրենլանդիան,ապա` Հյուսիսային Ամերիկան, սակայն դրանք եվրոպացիներին հայտնի չէին, ն Ամերիկայիհայտնագործումը վերագրվում է Կոլումբոսին: ԱրաբներըԱռաջավորԱսիայում ու Հյուսիսային Աֆրիկայում նոր հայտնագործումներկատարեցին, հայտնաբերեցինՄադագասկարը: նոր ժամանակները Աշխարհագրության սկսվում են Վերածննդից: 15-րդ դարում եվրոպականմի քանի երկրներումտնտեսությունը զարգանումէր, առնտուրնընդարձակվում,առատրական նավատորմը ապրում էր բուռն վերելք: Թուրքերը գրավել էին Կոստանդնուպոլիսը, ն դեպի Հնդկաստան տանողցամաքայինուղին փաստորենփակված էր: Պետք էր ծովային ուղի գտնել: Այդ ժամանակ վերածնունդապրեց Երկրի գնդաձնությանգաղափարը,ն լուրջ հայտնագործումներ կամեծ հայտնագործումները տարվեցին:Աշխարհագրական (Կոլումբոս, Վասկո-դա-Գամա,Մագելան) նոր ասպարեզ բացեցինաշխարհագրության առջն.անհրաժեշտէր նկարագրելհայտնաբերվողերկրները: Տարբեր չափիչ գործիքների գյուտերը (ջերմաչափ, կողմնացույց,

մանրադիտակ,աստղադիտակ ն այլն) նոր թափ առնելու հնարավորություն ընձեռեցինգիտություններին:Կոպեռնիկոսը(16-րդ դար) ապացուցեց Արնակենտրոնտեսությունը: 16-րդ դարից սկսվում են աշխարհագրականհայտնագործումներ Ռուսաստանում. իրագործվեցին Երմակի արշավանքները դեպի արնելք (1581-84 թ.թ.): 1648-ին Դեժնյովը հասավ այն հրվանդանին, որ հետագայումկոչվեց Դեժնյովի, հայտնաբերվեցԲերինգինեղուցը: աշխատանքներանծայրածիրերկԾավալվում են քարտեզագրական հիմնադրվումէ Գիտություններիակարում: 1724 թ. Ռուսաստանում դեմիան: Նշենք, որ 18-րդ դարում Մ. Լոմոնոսովը լուրջ աշխատանքներ կատարեցբնությանուսումնասիրմանասպարեզում. նա նկատեց երնույթների կապերն ու փոխներգործությունները: Նրա ջանքերով 1755 թ. բացվեց Մոսկվայի համալսարանը: Նա խրախուսում էր աշխարհագրականհետազոտությունները: ԿազմակերպվեցինակադեՊ. Պալլաս, (Ս. Գմելին, Ի. Գյուլդենշտտադտ, միականարշավախմճբեր Ի, Ֆոլկ ն այլք): 18-րդ դարում կազմակերպվեցինԲերինգիծովային արշավանքներըԽաղաղ օվկիանոսում, հայտնաբերվեցԱլյասկանն այն դարձավՌուսաստանիտարածք: 17-րդ դարի կարնոր աշխարհագրականիրադարձություններից մեկը հոլանդացի Վարենիուսի (1622-50 թ.թ.) «Ղամընդհանուրաշխարհագրություն» աշխատության լույս աշխարհ գալն էր: Նա աշխարհագրությանմեջ ընդունում էր երեք ճյուղ մաթեմատիկական, ֆիզիկական,քաղաքական:Նրա հայացքներըմեծ ազդեցություն են թողել ռուս գիտնականՏատիշչնի վրա: Նշենք, որ Նյուտոնը այդ ժամանակ համարվում էր խոշոր աշխարհագետ,ավանդում էր աշխար: հագրություն ն կարողացավ հրատարակել Վարենիուսի գիրքը: Վարենիուսըվալսճանվելէ 28 տարեկանհասակում: Վերածննդի բնագիտության զարգացման առաջին ժամանակաշրջանըվերջանումէ Նյուտոնով ն Լիննեյով: Այս շրջանում աշխարհագրությանմեջ տիրապետողէ դառնումբնության անփոփոխության գաղափարը: Մինչն 18-19 դարերը աշխարհագրությունըզարգանում էր երկրագրական ուղղությամբ. նկարագրվումէին նոր հայտնաբերվողերկըրները:18-րդ դարի վերջին ն 19-ի սկզբին ԱրեմտյանԵվրոպայում մեծ զարգացումունեցավ է. Կանտի(1724-1804) տեսությունը:Կանտը ավանդում էր աշխարհագրություն,ն նրա կարնոր ներմուծումներից մեկն այն էր, որ փշրեց մինչ այդ հաստատվածբնության անփոփոխության հասկացությունը. նա տեսնում էր երնույթների զարգացումը, բնության բաղադրիչներիփոխադարձկապերը: Միննույն Ժամանակ

մշակեց արեգակնայինհամակարգիառաջացմանիր վարկածը, որը մաթեմատիկորենհիմնավորեց Լապլասը,ե տեսություն-հիպոթեզը կոչվեց Կանտ-Լապլասյան: 19-րդ դարը հայտնի է աշխարհագրականշատ բեղուն ուսումնասիրություններովու հայտնագործություններով:Դարի սկզբին Ի. Ֆ. Կրուզենշտերնը ն Լիսյանսկինկատարեցինշուրջերկրյա ճանապարհորդություն, Բելինգսհաուզենը ն Լազարնեըհայտնագործեցին Անտարկտիդան:1845 թ. Ռուսաստանում կազմակերպվեցաշխարհագրականընկերությունը,որը 40 տարիշարունակ ղեկավարումէր Պ. Պ. Սեմյոնով-Տյան-Շանսկին: Այդ ընթացքում հետաքրքիր հետազոտություններ կատարվեցինՍիբիրում ն ԿենտրոնականԱսիայում (Ն. Մ. Պրժնալսկի, Գ. Ն. Պոտանին, Մ. Վ. Դնցով, Վ. Ի. Ռոբորովսկի,Պ. Կ. Կոզլով, Գ. ե. Գրում-Գրժիմայլոն ուրիշներ), ռուս աշխարհագետները լուրջ տեսականհարցեր ու պրոբլեմներէին լուծում (Վ. Վ. Դոկուչան, Ա. Ի. Վոյեյկով,Ա. Ա. Տիլլո, Պ. Ա. Կրդպոտկին,Ն. Ա. Սներցով, Վ. Ա. Օբրուչն): Նշենք նան, որ 1884 թ. առաջին անգամՄոսկվայիհամալսա"րանումաշխարհագրական ամբիոն է ստեղծվում, որի վարիչնէր Դ. Ն. Անուչինը:Նա տեսությանհարցերումնորամուծություններկատարեց. առանձնացրեցերկրագիտությունըերկրագրությունից: 19-րդ դարի կարնորիրադարձություններիցեն Չ. Դարվինին Ա. Հումբոլդի հետազոտությունները:Դարվինը «Բիգլ» նավով 1836-37 թվերինճանապարհորդություններկատարեցն հանգեց օրգանական աշխարհիզարգացմանէվոլյուցիոն տեսությանը:Ա. Հումբոլդը եղավ Հարավային Ամերիկայում,ապա Ռուսաստանում ն հասավ մինչն Ալթայ: Նա հավաքեց մինչն 6000 տեսակիբույսերինմուշներ, որոնցից 3500-ը նորույթ էին: Գտավ երնույթների փոխադարձկապերիու համագործակցությանգաղտնիքը, հանգեց զոնայականության գաղափարին, կատարեց կարնոր աշխարհագրականընդհանրացումներ, զարգացրեցկլիմայագիտությունը: 19-րդ դարի ականավորաշխարհագետներիցէր Կառլ Ռիտտերը: ՎակառակՀումբոլդի Ռիտտերը,ապա ն էլիզե Ռեկլյուն հանգեցին երկրագրականուղղությանը. չէին ուզում տեսնել երնույթների կապերն ու զարգացումը:Նշենք նան, որ դարի վերջում մեծ անուն հանեց Ա. Վետները,որը մետաֆիզիկականուղղության ներկայացուցիչ էր, չէր ընդունում աշխարհագրության միասնությունը,կողմ էր միայն ճյուղային գիտություններիզարգացմանը:Նրա հեղինակությունը մեծ էր, ն նրա ազդեցությամբմի շարք աշխարհագրական մասնագիտա՛ (կլիմայագիտություն, կան ուղղություններ: առաջընթաց ունեցան ն այլն), հրապարակվեջրաբանություն, կենսաաշխարհագրություն

ցին բազմաթիվլուրջ մենագրություններ:Սկզբում Լ. Ս. Բերգըհարում էր Վետներիուղղությանը, ապա հրաժարվեց նրանիցն մշակեց լանդշաֆտի բաղադրիչներիկապերը:Հետները գիտությունները բաժանում էր հետնյալ խմբերի. սիստեմատիկ (բուսաբանություն, կենդանաբանություն),պատմական(պատմություն,պատմականերկրաբանություն) ն խորոլոգիականկամ տարածական(աստղագիտություն, աշխարհագրություն):Ըստ նրա աշխարհագրությունըկամուրջ է հան բնականգիտություններիմիջն: սարակագիտական Այստեղ նշենք, որ 19-րդ դարում աշխարհագրականհետաքրքիր աշխատություններհրատարակվեցին Մխիթարյան միաբանություեն Ղ. Ինճինում (Վենետիկ,սուրբ-Ղազարկղզի): Արժանահիշատակ ճյանի, Ս. Ագոնցի,Ղ. Ալիշանին ուրիշներիծավալուն աշխատությունները: 19-րդ դարը աշխարհագրականփաստացինյութի կուտակման դար էր: Մեկնաբանվում էին բազմաթիվ բնական երնույթներ: Յու. Հաննը ն է. Բրյուկները ամբողջացնելովմթնոլորտի,ջրոլորտի, երկրակեղնիվերաբերյալ կուտակվածնյութերը ստեղծեցին«Ընդհանուր երկրագիտություն» ծավալուն աշխատությունը, որը 20-րդ դարի սկզբին ունեցավ հինգ հրատարակությունն թարգմանվեցռուսերեն՝ Պ. Բրոունովին Գ. Շպլինդլերի ավելացումներով: 19-րդ դարի վերջին արդեն ոչ միայն կատարվումէին երկրների նկարագրություններ,այլն կուտակված հարուստ նյութի հիման վրա հայտնաբերվումէին բնական երնույթներիօրինաչափությունները:Օրինակ, դարիընթացքում ն հատկապես Կասպիցծովի մակարդակատարվածդիտարկումները կի տատանումներիհիմանվրա Բրյուկներըկարողացավհանգել այն եզրակացության,որ 35 տարին մեկ կլիմայական պայմաններիցիկլ գոյություն ունի, որն անվանվեց«Բրյուկներյանպերիոդ»(պարբերություն): Հումբոլդի, Պասարգեի, Ռիխտհոֆենի ն այլոց ուսումնասիրությունները արտասահմանում,Սեմյոնով-Տյան-Շանսկու ն ռուսական այլ հեղինակներիուսումնասիրություններըՌուսաստանում հող նաՎ. Վ.Դոկուչանիզոնայական խապատրաստեցին տեսությանմշակմանը 19-րդ դարի վերջինն 20-ի սկզբին: 3.

աշխարհագրության՝ Լանդշաֆտային լանդշաֆտագիտության ձնավորումըորպեսգիտություն ճ

1,

19-րդ դարի վերջին ն 20-ի սկզբինայլես անհայտ երկրներչկային: զբաղված էր երկրների ներքին հատվածների Աշխարհագրությունը

ուսումնասիրությամբ:Քանի որ դրանք գաղութացվումէին, անհրառեսուրսների մասին, ժեշտ էին հիմնավոր տեղեկություններ բնակյթն լուրջ հետազոտություններ: Աշխարհագրականգիտությունը զարգացման ընթացքում երկփեղկվեցերկու հիմնականբաժինների՝ֆիզիկական աշխարհագրություն ն տնտեսական(հասարակական)աշխարհագրություն: «Ֆիզիկա» հունարեն նշանակում է բնություն. ֆիզիկական աշխարհագրություննշանակումէ բնության կամ բնական աշխարհագրություն: Սակայնֆիզիկա գիտությունըզարգացավառանձին՝ դառնալով հիմնարարգիտություններիցմեկը իր ամենաբազմազանճյուղերով ն ուղղություններով:Ներկայումս երբ ասում են «ֆիզիկական աշխարհագրություն»,տպավորությունէ ստեղծվում, որ ֆիզիկական գիտությանաշխարհագրությունէ: Ելնելով դրանից՝շատ հեղինակներ առաջարկումեն գիտություննանվանելբնականաշխարհագրություն: «Ֆիզիկական աշխարհագրությունը»այնքան ամուր է մտել մարդկանց գիտակցությանմեջ, որ դրանիցհրաժարվել անհնար է, ուստի պետք է ուղղակի օգտագործել այդ անվանումը`պարզելով նրա էությունը: ն տնտեսականաշխարհագրուՖիզիկական աշխարհագրությունը թյունը, ուսումնասիրությանտարբերբնագավառներլինելով, սերտորեն կապված են միմյանց հետ: Ֆրոզիկականաշխարհագրությունը այն լանդշաֆտային հիմքն է, բազան, որի վրա կառուցվում է հասարակագիտականաշխարհագրությունը: Օրինակ, եթե մեկը զբաղվում է տարածքի էներգետիկռեսուրսներիուսումնասիրմամբ, մի՞թեկարող է չիմանալգետերիհոսքի ու ռեժիմիմասին, որ վերաբերումԷ ֆիԱյդպեսէլ ֆիզիկական աշխարհագեզիկականաշխարհագրությանը: տը կամ լանդշաֆտագետըինչպե՞սկարող է ուսումնասիրություններ կատարելլանդշաֆտներիֆունկցիաներիճշտմանոււղղությամբ, եթե չիմանա մարդու տնտեսականգործունեության,կուլտուրականլանդշաֆտներիստեղծմանմասին: 20-րդ դարում, հատկապեսնրա երկրորդկեսին միասնականաշխարհագրությանգաղափարըշատերը չեն ընդունում, ն այդ ուղղությամբ վիճաբանությունները շարունակվումեն: Սույն ձեռնարկում մեզ հետաքրքրումէ լանդշաֆտագիտության հարցը, ուստի ընդհանուրաշխարհագրության խնդիրըմենք չենք քննարկի, կանցնենք լանդշաֆտային աշխարհագրությանը,որը մի քանի փուլ է անցել: Առաջինփուլը սկսվում է 19-րդ դարի վեթջից մինչն 1930-ական մեծ մասը տարերայթվականները:Այս փուլում աշխարհագետների

նորեն, եղած փաստացինյութերի հիման վրա, կանգնեցերնույթների մատերիալիստականճանաչման սկզբունքի վրա՝ ի հակադրություն հետներյան մետաֆիզիկայի: Զոնայականությանդոկուչանյան ուսմունքը համընդհանուրճանաչում ստացավ: Չնայած նրան, որ 19-րդ. դարում լանդշաֆտների առանձին բաղադրիչներիուսումնասիրությունը մեծ առաջընթացունեցավ, սակայն դրանց ամբողջականհետազոտությունըկատարվեց միայն 20-րդ դարում: Լանդշաֆտագիտության հիմնադիրհամարվեց Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսորՎ. Վ. Դոկուչանը:Նա մասնագիտությամբհողագետէր: 19հետազոտություններկատարեց,այրդ դարի վերջին Ռուսաստանում ցելեց Կովկաս ն Վայոցաշխարհ,հանգեցզոնայականությանգաղափարին, հրապարակեց«ԽԻԿՇԷՍՈՕ Օ 30Է1224 ոքոքօղել» (1899 թ.) աշխատությունը:Նա հողը դիտում էր որպես բնությանհայելի ն հիմնավորում բնականհամալիրներիզոնայականությունը,որը մեծ ընդունելություն գտավ ոչ միայն Ռուսաստանում, այլն ամբողջ աշխարհում: Այստեղիցէլ սկսվում է լանդշաֆտագիտությանգիտականհիմնավորումը: Դեռնս 1910 թ. Պ. Ի. Բրոունովը այն միտքն արտահայտեց,որ աշխարհագրությանառարկանԵրկրի արտաքին ոլորտն է, որը կազմըված է ջրոլորտից, մթնոլորտիցու կենսոլորտից,որոնք են գտնվում մշտականներգործության մեջ: Այդ ներթափանցումները, փոփոխություններըհանդիսանում են ֆիզիկական աշխարհագրության ամենակարնորխնդիրը ն որոշում են նրա ինքնուրույնությունը որպես գիտություն: Շուտով Ռ. Ի. Աբոլինը նույնպես հանգեց այն եզրակացության,որ ռելիեֆը, գետնահողերը(գրունտը), հողային ծածկույթը, բուսականԴւթյունըն բնության մյուս բաղադրիչներըայնպես խորն են միահյուսված, որ ստեղծում են մի բարդ աշխարհագրական երնույթ, բարդ համալիրային(կոմպլեքսային)կազմավորում էպիգենեմիտեսքով,որը ծածկում է ամբողջ ցամաքը՝ հասարակածիցմինչն բնեռներ: Երկրորդփուլը լանդշաֆտագիտությանմեջ ընդգրկում է 1930 թվականներիցմինչն երկրորդ համաշխարհայինպատերազմը:Հեշարունակվումեն, խոշոր աշխատանքներեն կատազոտությունները ԽՍՀՄ-ում տարվում հողային ֆոնդի ինվենտարիզացմանուղղությամբ: Լ. Գ. Ռամենսկինձեակերպում է լանդշաֆտներիտեսության վերաբերյալմի շարք կարնորդրույթներ: Այսմեթոդով 1931 թ. Լ. Ս. Բերգը լույս ընծայեց«ԽՍՀՄ-ի լանդշաֆտաաշխարհագրական զոնաները»գիրքը: Նա լանդշաֆտի բոլոր բամեջ ն փոխկապակցված: ղադրիչներըդիտում էր միասնականության

քարոլորտից,

Նույն մեթոդաբանության հիման վրա ակադ.21. Ա. Գրիգորնըմշակեց Երկրագնդիաշխարհագրական թաղանթ-ոլորտիտեսությունը, ապա լույս տեսան նրա բազմաթիվաշխատություններըայդ ուղղությամբ: Մ. Ի. Բուդիկոյիհետ լույս ընծայեցին՝«Աշխարհագրական զոնայականության պարբերականությանմասին» աշխատությունը:Գրիգորնին հետնեցին Ս. Վ. Կալեսնիկը, Կ. Կ. Մարկովը,Ա. Գ. Իսաչենկոն, Ն. Ա. Սոլնցնը, Վ. Բ. Սոչավան, Վ. Ն. Սուկաչնըն շատ ուրիշներ: Այս փուլում տիպաբանական ձնավորվեցինֆիզիկաաշխարհագրական ն ռեգիոնալ ուղղությունները, Բ. Բ. Պոլինովը սկիզբ դրեց լանդշաֆտների երկրաքիմիա գիտությանը,փոքր անց զարգացավնան լանդշաֆտների երկրաֆիզիկագիտությունը: Երրորդըհետպատերազմյանփուլն է՝ մինչն 1970-ական թվականները: Այս փուլում լանդշաֆտային հետազոտություններըբուռն թափով զարգանում են, ծաղկում են ապրում լանդշաֆտներիերկրաքիմիան ն երկրաֆիզիկան(Ա. Ե. Ֆերսման, Ա. Ի. Պերելման, Դ. Լ. Արմանդ,Ի. Պ. Գերասիմով,Մ. Ա. Գլազովսկայա,Վ. Վ. Դոբրովոլսկի,Կ. Ն. Դյակոնովն ուրիշներ), կազմակերպվումեն տեսական կոնֆերանսներ ու սեմինարներ: Չորրորդփուլը 1970-ականթվականներիցհետո է, երբ լանդշաֆտագիտությունըթնակոխումէ կոնստրուկտիվփուլ: Զարգանումէ կառուցվածքային (ստրուկտուրային)-դինամիկականլանդշաֆտագիտությունը, ուսումնասիրություններըկրում են կիրառականբնույթ: Ակադ. Ի. Պ. Գերասիմովըառաջադրեց կիրառական(կոնստրուկտիվ) աշխարհագրությանգաղափարը:Նա գտնում էր, որ լանդշաֆտային ուսումնասիրություններըպետք է նպատակաուղղված լինեն լանդշաֆտներիօպտիմացմանը,խոշոր կառույցներումդրա հիմնավորմանը, որպեսզիբնականռեսուրսներիօգտագործումըլինի մտածվածու նպատակային:Այս փուլում է ձեավորվում,բնածին-մարդածին (անթրոպոգեն)լանդշաֆտագիտությունը: 20-րդ դարիվերջին ն 21-ի սկզբին գիտություններիհամակարգում տեղի է ունենում գիտատեխնիկական հեղափոխություն,նկատվում է տեսությանդերի մեծացում,երնույթներինկատմամբհամակարգային մոտեցում, ճշգրիտ գիտությունների մոդելներիօգտագործում: Մինչն 20-րդ դարի կեսերըգիտություններըճյուղավորվում էին, դիֆերենցվում, ն ուսումնասիրությունները գնում էին նեղ մասնագիտական ուղղություններով, միմյանցից անջատ: 20-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսվում է գիտությանճյուղերի ն ուղղություններիինտեգրացիա,որը ուղեկցվում է տեղեկատվականհոսքի ուժեղացմամբ: Քանի գնում, մեծանում է մարդու միջամտությունըբնության

երնույթներին, բնության վերափոխմանը,ճաավորվուս Լ սոլո ալ7Հ: վայր: Նման պայմաններումառաջանումէ բնությանզարգացման,աշ միջավայրի ընդհանուրտեսությաննորովի մշակմա( խարհագրական անհրաժեշտությունը: ' | ն նրա մի ճյուղը հանդիսացողլանդշաֆտագի Աշխարհագրության տության ձնավորման հետ կապված` ծագում է արտադրության| բնակչության տեղաբաշխման պրոբլեմը, որն աստիճանաբա: կարնորվումէ աշխարհագրականմիջավայրին բնականռեսուրսներ նկատմամբպահանջարկիմեծացմանհետնանքով:Բնությունը ն հա սարակությունըզարգանում են սերտ համագործակցությամբն այ համագործակցության ղեկավարման խնդիրը աշխարհագրությա պրոբլեմներիշարքում է: ԽՍՀՄ-օւմ աշխարհագրության գիտության զարգացման վերջի նվաճումներիցմեկը պետք է համարել Վ. Պ. Մակսակովսկուծավս լուն աշխատությունը («ԼՇՕՐթՅՓԻԿՇՇԵՅՔ Հյոծո/թճ», Մոսկվա, 199: 416 էջ): Նա աշխարհագրականհասկացությունների շարքում ավ լացնում է ես մեկը` «աշխարհագրական կուլտուրա»: Նա գրում է, / նեղ իմաստով կուլտուրան մարդու իդեական-բարոյականվիճակն մարդկանցկրթության ու մասնագիտական ձեռնհասությանբարձրւ գույն արտահայտություննէ: Կուլտուրան լինում է նյութականն հոգ որոնք միահյուսված են: Նշված աշխատությանմեջ անդրադա Ծւկան, նում է Խ) ինչպես ամբողջ աշխարհագրության,այնպես էլ նրա բազմ թիվճյուղերի ու բաժիններիմեկնաբանությանը: 5 Այժմ տեսնենքաշխարհագրությանզարգացմանմիտումներըՌո դուրս: 20-րդ դարի սկզբին ն մինչն 70-ական թվականն ուսումնասիրություններըկատարվում էին նեղ-մասնագիտակւ թոն ուղղություններով: Հետներյան մեթոդաբանությունը իր ազդեց, ուներ: 20-րդ դարում լույս տեսան բազմաթիվլուրջ մենագր թյուններ` գեոմորֆոլոգիայի, կլիմայագիտության, ջրաբանությս ն, մասնավորապես,հողագիտության,| կենսաաշխարհագրության ղային տարածքներիյուրացման վերաբերյալ: Անգլիական, ֆրս սիական,գերմանական,ԱՄՆ-ի,Ճապոնիայի ն այլ երկրների աշխս հագետներըմեծ ներդրում կատարեցին ինչպես երկրագիտությս այնպեսէլ երկրագրությանասպարեզում(Հանն, Բրյուկներ,Վերբեր սոն, Պասարգե, Բանկե, Բյուրգեր, Հարտշորն, Դեվիս, Սոլսբե Պրեստոն, Ջեմս, Դերունենտ Ուիտտլսի, Ֆորի, Կոֆֆեն, Վեգենել շատ ուրիշներ): 19-րդ դարում այնքանփաստացինյութ կուտակվ որ հնարավորէր աշխարհագրականբնույթի ընդհանրացումներԼ տարել ն գտնել օրինաչափություններ:Օրինակ, ինչպես նշել ե :

Իշսաստանից

Է-քյունն

2-107

ՐՊ

Հաաա

ՍԱՂ

Բրյուկները ընդհանրացնելով օդերնութաբանական տվյալները ն գտավ, որ 35 տարին Կասպից ծովի մակարդակիտատանումժերը՝ է մեկ կլիմայականցիկլ ընթանում, որը կոչվեց «բրյուկներյան պերիոդ»: Կային, անշուշտ, հեղինակներ,ովքեր գտնում էին, որ անհրաժեշտ Յ. Պաէ երնույթներիհամալիրուսումնասիրություն(Ա. Վերբերտսոն, ն սարգե ուրիշներ), սակայն այդ ուղղությունը լուրջ առաջխաղացում չունեցավ: Նույնիսկ զարգացավվուլգար աշխարհագրությունը(էնվերոմենտալիզմ Է. Սիմպլ),որը գտնում էր, որ մարդկայինհասարակության զարգացումըպետք է կապել միայն բնականպայմաններիհետ: Նշենք, որ 20-րդ դարումխոշոր առաջխաղացումունեցավքարտեզագրությունը, իսկ երկրորդ կեսից հետո աէրոլուսանկարահանումների վերծանումըսպեկտրոսկոպի,ինչպես նան համակվպյրգիչների միջոցով: 1960-ական թվականներից Նյու-Յորքում հրատարակվում է «ՏՕԿ6ՇԷ Օ6Բօցոտքհ/»պարբերականը,որտեղ զետեղվում են նան լանդշաֆտագիտականհոդվածներ,սակայն, այնուամենայնիվ,լանդշաֆտագիտությունը որպես նոր ուղղություն արտասահմանյանաշ-՝ խարհումընդունելությունչգտավ: 20-րդ դարի սկզբին ամերիկյանգեոմորֆոլոգ Վ. Մ. Դէվիսինախաձեռնությամբ ԱՄՆ-ում ստեղծվեց աշխարհագետների միավորում: Դրա50-ամյակի կապակցությամբ1954 թ. լույս տեսավ «Ամերիկյան աշխարհագրությունը»ժողովածուն, որը չորս տարի շարունակքըննարկվել էր 150 աշխարհագետներիկողմից: Այն կազմել էին Պ. Ջեյմսը ն Կ. Ջոնսը: Այնտեղմեկնաբանվումէր 20-րդ դարի առաջինկեսին կատարվածաշխատանքներիբնույթը: Թարգմանվեցռուսերեն, որի նախաբանըգրել էր Ն. Ն. Բարանսկին:Ժողովածունուներ 26 գլուխ՝ հիմնականում ռեգիոնալ աշխարհագրություն:Հենց առաջինգլխում նշվում է, որ աշխարհագրություն գիտության հիմքը ռեգիոնալ սկզբունքն է, մեծ տեղ էր տրվում նան քարտեզագրությանը: 42-րդ էջում գրված է. «Բնական լանդշաֆտներիկոմպելքսայինուսումնասիրությունը Ամերիկայումհաջողությունչի ունեցել, ուստի հետազոտությունները ուղղվել են դեպի աշխարհագրականմիջավայրիբաղադրիչները»: Մեծ տեղ է հատկացվելհողերիգնահատմանը, տարածքների արդյունավետությանը. ուսումնասիրությունները կիրառական բնույթի են: Բարանսկիննշում է, որ բոլոր 26 գլուխներում առանձնանում է երկու միտք՝ աշխարհագրության ն ռեգիոմիասնականությունը Շալ մեթոդը: Զարգանումէր նան այն միտքը,որ մեր մոլորակիվրա երնույթնե-

՞

րը միմյանցհետ կապի մեջ են ն որոշակի համակարգ են ներկայաց նում: Օրինակ, ամերիկացի աշխարհագետ Դ. Հարվեյը իր «Աշխար

հագրությանգիտականբացատրությունը»գրքում (1969 թ.) զարգաց րեց այն գաղափարը,որ աշխարհը մի ամբողջականհամակարգէ Նքան հետնելով՝ Ջ. Հանվելլը ն Մ. Նյուսոնը «76Շհուզսօտո քհյտ 2 ց60օ9:8քհյ» գրքում 1973 թ. գրում են. «Աշխարհը,որ մենք ընկալու ենք, կարգավորվածէ ն կազմված է օբյեկտներիհավաքածուներից,ո րոնք կապված են էներգիայի ն նյութերի հոսքերով. այն ներկայաց նում է միասնականհամակարգ»:ՄիասնականհամակարգըՎ. Բ. Ս չավան իր գրքում (1975) համարում է «Ժամանակակիցֆիզիկակա աշխարհագրության առանցքը»: Լանդշաֆտագիտությունըմասնա կիորեն զարգացավ ԳԴՀ-ում, ն դասավանդվեցբարձրագույնդպրո' ներում. է. Նեեֆը հրատարակեց«Լանդշաֆտագիտությանտեսակա հիմքերը» մենագրությունը: Լանդշաֆտագիտությունը զարգացա ն Ռուսաստանիհարնան երկրներում: նան Լեհաստանում է Պետք նշել, որ եթե արտասահմանումչընդունեցինլանդշաֆտս Գիտությունը որպես ֆիզիկական աշխարհագրությանմի առանձի բաժին, ապա զարգացրինմի նոր գիտություն՝էկոլոգիան, որը լան շաֆտագիտությանմի տարբերակնէր: Դեռես 1922 թ. Հ. Բերրոու գրեց «Աշխարհագրությունը որպես մարդուէկոլոգիա» աշխատությո նը: Նույն կարծիքին է Ռ. Չորլին, Ե. Օդումը ն ուրիշները, իսկ Կ. Տր լը 1930-ական թթ. հրատարակեց «Լանդշաֆտի էկոլոգիան» աշխ: տությունը: Ինչպես նշում է Վ. Բ. Սոչավան (1978), Քեմբրիջի համս սարանում գոյություն ունի մարդու էկոլոգիա բաժինը: Ամերիկյան անգլիականհեղինակները զարգացրին էկոլոգիա գիտությունը: Ըւ այդ գիտությանէկոլոգիայի գործոնները փաստորեննույնն են, ինչ նյութական բաղադրիչները: լանդշաֆտագիտության 20-րդ դարի վերջին երեք տասնամյակում ինչպես եվրոպակս այնպես էլ ամերիկյանաշխարհագետներըհամոզվեցին, որ այնու մենայնիվանհրաժեշտ են համալիր ուսումնասիրություններ.ԱՄՆ-/ հրապարակվեց «Աշխարհագրությանվերահայտնագործումը»գիրլ որտեղ տեղ էր՝ տրված լանդշաֆտների համալիր ուսումնասիրմա( Այդմասին նշում է նան Լ. Վալեսյանըիր վերջինգրքում (1999 թ.): ՀայաստանիՎանրապետությանլանդշաֆտներին, լանդշաֆտ յին գոտիներինմենք ծանոթանալուենք: Այստեղմիայն նշենք, որ ւ խարհագրության գծով ունենք դասականներ, հատկապեսՄխիք րյան միաբանությունում:1920 թ. հետո մեր հանրապետությունում: զիկականաշխարհագրությանգծով ուսումնասիրություններեն Լ Բ. Գալստյանը,Հ. Կարապետյանը,Ս. տարել` 3. Վովհաննիսյանը, զ

սիցյանը: Բարձրագույն դպրոցներում ավանդվել է աշխարհագրություն, ստեղծվել են աշխարհագրականֆակուլտետներ, իսկ ԵՊՀ-ի ֆակուլտետում դասավանդվումէ լանդշաֆտաաշխարհագրական Գիտություն: ՀՀ-ում լանդշաֆտագիտության զարգացումըկապվում է ԳԱ Երկրաբանականինստիտուտիաշխարհագրությանսեկտորի հետ: Սեկտորը ստեդծեց Ա. Բ. Բաղդասարյանը,որտեղ կատարվում են լանդշաֆտային համակարգայինհետազոտություններ,հրատարակվել է «Հայկական ՍՍՀ ատլաս» (1961 թ.), որտեղ նկարագրված են լանդշաֆտների վերընթաց գոտիները: ՀրատարակվեցինԱ. Բաղդասարյանի, Գ. Գրիգորյանի,Դ. Պողոսյանին այլոց լանդշաֆտագիտությանը վերաբերողաշխատությունները: Լանդշաֆտագիտական ուսումնասիրություններկատարվեցին նան Երեանի պետականհամալսարանում,Մանկավարժականինս- ։ տիտուտում (Կ. Օհանյան, Հ. Գաբրիելյան, Խ. Նազարյան, Ա. Խոյեգյան, Մ. Իսկանդարյան,Վ. Պողոսյան, Վ. Խալատով ն ուրիշներ): Ներկայումս այդ բնույթի աշխատանքներըշարունակվումեն: 20-րդ դարի կեսերին աստիճանաբարհիմնավորվեց ու ֆիզիկա- : կան աշխարհագրությանուսումնասիրմանօբյեկտ դարձավ երկրի աշխարհագրականթաղանթը(Ա. Ա. Գրիգորն ն ուրիշներ): Ապա նրա : սահմաններում առանձնացվեց լանդշաֆտային թաղանթը-ոլորտը: Սակայն լանդշաֆտագիտության ուսումնասիրմանօբյեկտը այնքան ընդարձակ ու բազմատարրէ, որ բաղադրիչներիցյուրաքանչյուրը : նեղ մասնագիտությանօբյեկտ է: Վերջին ժամանակներս լանդշաֆտային թաղանթում առանձնացվում են նոր ոլորտներ, հետնաբարուսումնասիրմաննոր ուղղություն- : ներ են ձեավորվում:Դրանցիցմի քանիսինմենք կծանոթանանք սույն գրքի վերջին գլխում: Այստեղ նշենք, որ պարզորոշ միտում է նկատվում լանդշաֆտային թաղանթում նոր ոլորտներ առանձնացնելը:: Դրանցիցեն՝ նոոսֆերա (մարդկայինբանականությանու գործունեության ոլորտ), տեխնոլորտ,սոցոլորտ, էկոհամակարգն այլն: Եթե առաջներումլանդշաֆտագիտությանուսումնասիրմանօբյեկտ էր համարվում ԲՏՀ-ն, արդեն շատ հեղինակներառաջարկում են այն ընդարձակելն անվանել բնականտարածքայինանթրոպոգեն համալիր: լ Ապագայումհնարավորեն նոր նորամուծություններ: ։

:

|

|

`

:

։

:

։

լ

Ց

-

ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՄԵԹՈԴԻԿԱՆ

1.

`

հիմքը մեթոդաբանական Լանդշաֆտագիտության

Ֆիզիկականաշխարհագրությունըն նրա մի ճյուղը կազմողլանդ շաֆտագիտությունըորպես մեթոդաբանականհիմք ընդունում են մա տերիալիզմը:Համառոտ ծանոթանանքնրա սկզբունքներին: Մատերիալիզմըգտնում է, որ աշխարհընյութականէ, որ այն գո յություն ունի մարդու կամքից անկախ:Մեզ շրջապատող բնություն նյութականէ, նյութը առաջնայինէ, իսկ գիտակցությունըերկրորդա կան, ընդ որում այն ամենաբարձր մակարդակիհասած նյութի՝ ուղե ղի արգասիքնէ: Ելնելով այս դրույթից՝ մենք լանդշաֆտը դիտումենլ որպես մարդու կամքից անկախնյութական համակարգ,որը պետք ճանաչվի մարդու կողմից: Ճանաչելով բնության օրինաչափություԼ ները՝մարդըկարող է լանդշաֆտներումփոփոխություններկատարե բարելավել, դարձնել ավելի արդյունավետ: ճանաչելով լանդշաֆւո ու նրա անցած ուղին՝ հնարւսվոր է կանխատեսելնրաապագան: Դրույթներիցշատ կարնոր էայն, որ նյութականաշխարհում, կոնԼ րետ լանդշաֆտներում, բոլոր բաղադրիչները երկրաբանականհիւ քը, ռելիեֆը, կլիման, ջրերը, հողը, բուսականությունը,կենդանակա աշխարհը, մարդը իր գործունեությամբ միմյանց հետ կապված ել սերտ կապի ու փոխադարձ պայմանավորվածությանմեջ են: Այ դրույթը իր կոնկրետ արտահայտություննէ գտնում աշխարհագրս կան հետազոտություններում:Դիտելով երնույթը կամ պրոցեսը՝ ա. խարհագետըանպայմանպետք է գտնի պատճառականկապերը: `

Դոկուչանը 1899 թ. գրում էր, թե մինչ այդ ինչ ձեով էին ընթանում ուսումնասիրությունները.«Ուսումնասիրվում էին գլխավորապեսառանձին առարկաները` միներալներ, լեռնային ապարներ, բույսեր, կենդանիերնույթներ, առանձինտարերայիներնույթներ՝կրակ(հրաբուխներ),ջուր, հող, օդ, ն գիտությունըհասավ զարմանալիհաջողությունների, բայց ոչ նրանց փոխհարաբերությունները,ոչ ծագումնակապի մեջ, որ գոբանական,հավերժականն միշտ օրինաչափական յություն ունի ուժերի, մարմիններիու երնույթներիմիջն, անկենդանու կենդանի բնությանմիջն, բուսական,կենդանականու միներալային արքայությանմիջն... Ընդ որում հենց այդ փոխհարաբերությունները, էլ հանդիսանումեն բնության այդ օրինաչափփոխազդեցություններն ճանաչմանէությունը, իրականբնափիլիսոփայությանմիջուկը բնագիտությանլավագույն ն ամենաբարձրհիացմունքը» (1899, էջ 5): Ըստ մեկ այլ դրույթի նյութը բնության մեջ չի կարող անշարժ լինել, որ նյութի գոյության ձնը շարժումն է: Մենք ամեն օր ականատես ենք լինում, ինչպեսգետի ջուրը հոսում է, օդայինզանգվածներըերկնքում շարժման մեջ են, ինչպես խոնավությունը խտանալով դառնում է անձրն ու ձյուն, ինչպես տրանսպորտայինմիջոցները սլանում են ն այլն: Սրա հետ կապված է մեկ այլ կարնոր դրույթ. շարժումը կատարվում է զարգացման ուղիով: Զարգացումը հատկապեսակներն է օրգանականաշխարհում: Երկրի վրա միլիարդավորտարիներիընթացքում ամենապարզագույն օրգանիզմներիցստացվել են բարդ կազմի ու կառուցվածքիօրգանիզմներն վերջապես`մտածողմարդը--մարդկային ուղեղը: Եթե օրգանականաշխարհումզարգացումն ակներնէ, ապա անօրգանականաշխարհում(ապարներ,ջուր, օդ, միներալներ)զարգացումը այնպես ակներն չէ. ժամանակին Վ. Ի. Վերնադսկինգրում էր, որ անօրգանականնյութի զարգացումըչի նկատվում: Իրականում այստեղ էլ զարգացում կա, բայց այդ զարգացումըշատ դանդաղ է ընթանում, մարդուհամարաննկատելի:Միլիարդավորտարիներիընթացքում, այսինքն Տիեզերքի (Մետագալակտիկայի) ցիկլային զարգացման ընթացքումնյութերըփոխվել են: Օրինակ, մոլորակիվրա գոյություն ունեն ռադիոակտիվքիմիական տարրեր,որոնք բնականորեն տրոհվումեն, ինչպես՝ուրանը դառնումէ կապար:Ներկայումս Մետագալակտիկանընդարձակվումէ, միլիարդավորտարիներ անց կգա ժամանակ,երբ կենտրոնախույս շարժումը կդադարի,տեղի կունենա կենտրոնաձիգշարժում, նյութերի խտացում, քիմիական տարրերի հատկանիշներիփոփոխություն,գերխիտնյութի ստեղծում մի կենտՎ.

--

րոնի շուրջը: Կապարը,որ ստացվելէր ուրանի տրոհումից,կփոխիիր կառուցվածքը, ինչ-որ մի նոր հատկանիշ ձեռք կբերի, որի մասին այժմ միայն ենթադրություններկարող ենք անել: Տեղի կունենա նոր, վիթխարիպայթյուն, նորիցկձնավորվեննոր գալակտիկաներբոլորովին այլ հատկանիշներով,ինչպես տեղի է ունեցել 10-20 միլիարդտարի առաջ: երնույթների զարգացմանընվիրված է հնէաշԱշխարհագրական որն ուսումնասիխարհագրությունհնէալանդշաֆտագիտությունը, րում է մեր մոլորակի վրա աշխարհագրականթաղանթիլանդշաֆտների զարգացման պատմությունը:Ինչպե՞սանկենդանցամաքների վրա կյանքը զարգացավ, ինչպե՞սմերկասերմերիցծնվեցին ծածկասերմերը, ինչպե՞սառաջացանկաթնասունները,թռչունները, միասնո Կարնորդրույթներից մյուսը հակադրությունների ամեն կարելի է նկատել: Բնությանմեջ այս դրույթը քայլափոխում րենք այսպիսի օրինակ. Երկրի խորքային ուժերի միջոցով երկրակեղնի տեկտոնական բարձրացում է կատարվում: Հենց որ երկրակեղնը օվկիանոսի մակերնույթից դուրս է գալիս, արտածին ուժերը՝ մթնոլորտայինտեղումները, գետերը, քամին, հողմահարման պրոցեսները ներգործում են ցամաքի վրա, քայքայում այն: Բոլոր լեռնային երկրներումնման հակադրություններիմիասնությունգոյություն ունի: Նշված դրույթին մոտ է մեկ այլ դրույթ` բացասման բագասումը: Հենց որ բույսը կամ կենդանինծնվում Է, նրա մեջ մահը նստած է. որոշակի ցիկլ անցնելուց հետո նա մահանում է, մինչ այդ ստեղծելով նոր սերունդ: Բացասման բացասումը լանդշաֆտային թաղանթում անընդհատընթացողերնույթ է: Մեկ այլ օրինակ. հայտնի բան է, որ աշթաղանթ-ոլորտը միասնական է խարհագրական-լանդշաֆտային (կոնտինուալ),սակայն այդ միասնականությանմեջ ի հայտ է գալիս մարմիններիու երնույթների ընդհատվողականություն(դիսկրետություն) ն դա հակասում է զարգացմանպրոցեսին:Երկրահամակարգերը ունեն ինքնուրույնություն: Ինչպես Ն. Ա. Գվոզդեցկու բերած օրինակում(1979) ջուրը կրաքարերումլուծում է ապարը ն տեղում առաջացնում քարանձավ, որը ժամանակինկարող է փլվել Երկրի մակերնույթինառաջացնելովձագարաձն գոգավորություն:Նման օրինակներըբնության մեջ շատ են: Դրույթներիցմեկն էլ այնէ, որքանակական կոււտակումը տալիս է նոր որակ, որը զարգացում է բերում: Այսպես,օրինակ,սահմանափակ քանակի ջուրը ապարներիճեղքերում շարժվում է դանդաղ ն լամինար շարժմամբ.սակայն երբ ջրի քանակն ավելանում է, այն կարող է

մարդը: Բե՞

ուժգին հոսանք ստեղծել` վերածվելով տուրբուլենտ շարժման, որը : նոր որակէ: Կամ սովորականթույլ անձրնը կարող է գետի ծախսը մի փոքր ավելացնել, սակայն տեղա- . տարափանձրնըառաջացնումէ սելավային երնույթ, կարող է դժբախտությունների պատճառ դառնալ: ։ ճաՍա էլ նոր որակ է: Արեգակնային ռագայթման քանակական փոփոխությունը ստեղծում է բնության նոր որակ: Այժմ ճառագայթմանլարվա- : ծությունը կազմում է 1,98 կալ/սմշ րոպե: Ենթադրենք Արեգակնային համակարգնանցնում է միջտիեզերականմի փոքր ավելի խիտ միջավայրով, ն արեգակնային հաստաայս տունը դառնում է 1,7 կալ/սմշ, : ՛ զարգացմա ման Բմությաս Թ" դեպքում Երկրի վրա սառցապատման նոր երնույթ տեղի կունենա, նոր որակ կառաջանա: Երկրի-վրագոյություն ունի երնույթներիթռիչքայինզարգացում.օրինակ, երկրակեղնի ծալքավորման կամ հրաբխականությանբուռն փոփոխությունները փուլերը: Ուրեմն կարելի է երկրահամակարգերի հասցնել թռիչքայնության,որից նոր որակ կառաարհեստականորեն |

։

:

|

"

սպիրալածն բնույթը

» անա:

Երնույթներիզարգացումը բնության մեջ կատարվումէ ցիկլայնորեն. օրինակ, տարվա սեզոններիառաջացումը.սակայն երբեք ցիկլը չի փակվում:Շարժումը կատարվումէ սպիրալաձն(նկ.1): Այս օրինաչափությունը աշխարհագրությանմեջ զարգացրել է Կ. Կ. Մարկովը (1960): Լ. Ս. Բերգը (1947) զարգացրեցլանդշաֆտների շրջելի ն անշրջելի լինելու գաղափարը: Երկրահամակարգային սկզբունքը: Լանդշաֆտագիտությունը իր հետազոտություններըկատարումէ երկրահամակարգային սկզբունքով: Վ. Բ. Սոչավան (1978) ծավալուն աշխատությունէ նվիրել այդ սկզբունքին`օգտագորջելով «երկրահամակարգ»(ԲՇՕՇՔՇ7Շու2) տերմինը: Միննույն ժամանակ նա իր գրքում բնորոշում է էկոհամակարգ հասկացությունը,ցույց տալով, որ դրանք հոմանիշներչեն, ինչպես որոչ գիտնականներեն կարծում, որ երկրահամակարգը ավելի լայն մտնումէ նրա մեջ որպես ավելի հասկացություն է, ն էկոհամակարգը ) նեղ համակարգ:

| ։

է Է

է

Ւ

ա :

չ։ չ

`

Ի՞նչ է համակարգը: Համակարգըօբյեկտիվորենգոյություն ունեցող առարկաների ու երնույթների օրինաչափորեն միմյանց հետ կապված, ինչպես նան բնության ն հասարակությանմիջն գոյություն ունեցող կապերի մասին գիտելիքների միասնությունէ, մեկ ամբողջ համակարգ: Օրինակ, Գալակտիկան,որի մեջ Արեգակնայինհամակարգնէ, մի վիթխարիհամակարգէ, ուր գոյություն ունեն միլիարդավոր երկնայինմարմիններ,որոնք միանգամայնօրինաչափ դասավորություն ունեն, պտտվումեն մեկ ընդհանուրկենտրոնիշուրջը, իրար չեն բախվում ն միլիարդավորտարիներ է գոյություն ունեն: Համակարգիօրինակ է նան մեր Արեգակնայինհամակարգը:Վամակարզ է նան Եվրասիա մայրցամաքը: Այստեղերկրաբանականհիմքը, ռե. լիեֆը, կլիման, ջրերը, հողաբուսականծածկույթը ն մարդկային հա: սարակությունը մեկ ամբողջություն են ներկայացնում, սերտորե( կապված են միմյանց հետ: Յամակարգէ քաղաքը շրջապատիայգի. ներով ու ցանքատարածություններով,բնակչությամբ ն այլն: Համակարգերգոյություն ունեն գիտականայլ ուղղություններում Օրինակ, բուսաբանությունը ուսումնասիրում է բուսատեսակների խմբավորումներ, կենդանաբանությունը` կենդանի օծրգանիզմներ| համակարգեր, ապարագիտությունը ապարների համակարգեր (1

այլն: Լանդշաֆտագիտությունը ուսումնասիրում է աշխարհագրակակ լանդշաֆտը,որը ներկայացնումէ բնության բաղադրիչներիմիմյան' հետ կապված համակարգ-երկրահամակարգ,որ գոյություն ուն| լանդշաֆտային թաղանթում:Երկրահամակարգայինսկզբունքո' միայն կարելի է աշխարհը ճանաչել: Դա նշանակում է` լանդշաֆտ բոլոր բաղադրիչներըճանաչել միմյանց հետ ունեցած կապի, փոխա դարծ ներգործությանու պայմանավորվածության մեջ: Միայն.երկրա համակարգայինմոտեցմամբ պետք է ուսումնասիրություններ կա տարվեն, որպեսզի բացթողումներչլինեն, կիսատ-պռատմեկնաբա նություններչլինեն: Օրինակ, Թուրքմենական Մեծ ջրանցքի կառու ցումից առաջ ջրանցքիամբողջ երկարությամբմանրակրկիտհետա զոտություններ կատարվեցինբազմաթիվ արշավախմբերիկողմի ու խորու թվում էր, թե ջրանցքի ուղին ամենայն մանրամասնությամբ հետո թյամբ ուսումնասիրվածէ: Ջրանցքի գործարկումից որոշ հատ վածներումաղուտներ առաջացան:Պարզվեց. որ հաշվի չէր առնվէ ջրանցքի թրջված պարագծիծծունակությունը տարբերգետնահողէ րում, որի հետնանքով ջրանցքից ներծծված ջուրը բարձրացրե Գրունտային ջրերի մակարդակը, այստեղից մազական բարձրաց մամբջրերը հայտնվեցինհողի մակերնույթինե գոլորշացան, իսկ ս

են: ղերը մնացինգետնիմակերնույթին:Նման օրինակներըբազմաթիվ է երկրահամակարգ Երկրի լանդշաֆտային թաղանթում տիպիկ կամ բնական-մարդածինտարածբնականտարածքայինհամալիրը քային համալիրը: Նշենք, որ մարդու ոչ խոր մտածված ներգործությամբ այդ համալիրներից մեկի մի բաղադրիչը փոխվում է, որից փոխվում է ամբողջ լանդշաֆտը, առաջանումեն նոր երնույթներ, որ մինչ այդ չկային: Օրինակ, թվում է, թե անապատիոռոգումըոչ մի բացասականերնույթ ծնել չի կարող, բայց գիտնականներըպարզել են, որ ոռոգման ջրի մեջ զարգանում են հիվանդություններիհարուցիչներ, ինչպես` շիստոզեմոսհիվանդությունը(Ն. Ն. Ռոձնիչ ն Կ. Վ. Պաշկանգ, 1979) առաջանումէ շիստոզեմհարուցիչներից, որոնք բազմանում են ջրում ն 1973 թվին աշխարհում 250 մլն մարդ վարակված է եղել այդ հիվանդությամբ: Այստեղից պետք է եզրակացնել, որ լանդշաֆտի բաղադրիչների վրա ազդելիս պետք է բազմակողմանիուսումնասիրել փոփոխության հնարավորհետնանքները,ապա միայն փոփոխել լանդշաֆտը: Ռացիոնալօգտագործում:21-րդ դարում չափազանցկարնորհիմ) Կ 5 Է նահարցէ դարձել լանդշաֆտներիռացիոնալօգտագործումը: Բնակչության աճը ն տեխնիկայիկատարելագործումըբնության մեջ արագ փոփոխություններեն կատարում ն հաճախ բնությունը դրանից տուԺում է. այդ մասին մենք առանձինխոսելու ենք, այստեղ նշենք, որ համակարգայինուսումնասիրություններըպետք է Շան գնան բնական ռեսուրսներիռացիոնալ օգտագործման ուղղությամբ: Միշտ պետք է հիշել, որ մեզանից հետո գալու են մեր թոռներն ու ծոռները ն նրանց գոյատնմանհնարավորությունները մենք պետք է պահպանենք:Մենք իրավունքչունենք նրանցզրկել բնությանբարիքներից.մենք պետք է աշխատենքբնությունը պահպանել որքան հնարավոր է անաղարտ վիճակում ն այն հարստացնենք:

Գ.

2.

Լսնդշաֆտագիտության մեթոդները

ՄԵթոդըհունականբառ է, որ նշանակումէ ուսումնասիրման-ճանաչման միջոց, եղանակ: Լանդշաֆտագիտությունըկիրառում է մի շարք մեթոդներ,որոնք հետ: Նշենք, որ որոշ հեղինակսերտկապիմեջ են մեթոդաբանության ներ մեթոդը ն մեթոդաբանությունը նույնացնում են: Դա ճիշտ չէ: Մեթոդաբանությունը,ինչպես նշվել է, փիլիսոփայական կատեգորիաէ, ընդհանուրմոտեցում, իսկ մեթոդիկան,մեթոդը՛ այն կոնկրետմիջոցը, եղանակը, որով պիտի ճանաչենք իրականությունը: Ինչպես Կ. Կ.

Մարկովնէ գրում (1978) մեթոդըճանապարհէ դեպի նպատակ:Մեթոդաբանությունըն մեթոդիկանանխզելիկապիմեջ են: Վերջին 3-4 տասնամյակում ֆիզիկական աշխարհագրությունըն հարստացել են նորանոր մեթոդներով, ն լանդշաֆտագիտությունը այժմ կան բազմաթիվգիտական հրապարակումներ,ժողովածուներ մեթոդի վերաբերյալ: Այդ ասպարեզի խոշոր ներկայացուցիչներեն՝ Ա. Ա. Գրիգորնը,Ի. Պ. Գերասիմովը,Ս. Վ. Կալեսնիկը, Կ. Կ. Մարկովը, Ա. Գ. Իսաչենկոն,Ֆ. Ն. Միլկովը, Դ. Լ. Արմանդը,Վ. Ս. Պրեռոբրաժենսկին, Տ. Պ. Կուպրիյանովան,Տ. Դ. Ալեքսանդրովան,Լ. Ի. Մուխինան, Ն. Լ. Բերուչաշվիլին ն ուրիշներ: Վ. Պ. Մակսակովսկին, որ լանդշաֆտային ուսումնասիրություններըմեծ նշանաՆշենք, կություն են ստացել հատկապեսկենսաբանության,էկոլոգիայի,բնապահպանության,բնօգտագործման, մարդ-բնություն գիտական ուղղություններում, քանի որ լանդշաֆտի բաղադրիչներըայն գործոններն են, որոնք իբրն նյութական հիմք են հանդես գալիս նշված գիտություններիհամար: Բնական տարածքայինհամալիրներըհանդես են գալիս որպես միջավայր էկոլոգիականհիմնահարցերըուսումնասերտորենկապվումէ վերը նշված սիրելիս: Լանդշաֆտագիտությունը հետ: գիտությունների Վերջինժամանակներսփաստացինյութի կուտակմանշնորհիվ մեծապես զարգացել է լանդշաֆտագիտության տեսությունը,ն բազմաեն թիվ օրինաչափություններ հայտնաբերվելԲՏՀ-ներում, զարգացել է մոդելավորումնու մաթեմատիկական անալիզը: Ինչպես Վ. Ս. է Պրեոբրաժենսկին գրում (1988), 20-րդդարի վերջին քառորդը մեր էպոխա:Նշենք, որ լայն կիրաառաջ է հառնում որպես ռություն են ստացել համեմատականմեթոդը, քարտեզագրությունը, մաթեմատիկակասն կիբեռնետիկականմեթոդները: Ստորն կնշենք մեթոդներիմեկ ամբողջ խումբ, որ կիրառվում է լանդշաֆտագիտական ուսումնասիրություններում: Բոլոր գիտություններում ուսումնասիրման մեթոդներ գոյություն ունեն, որոնք բաժանվում են երկու հիմնականխմբի՝ էմպիրիկն տեսական: էմպիրիկեն կոչվում այն մեթոդները,որոնքփաստացինյութ են ուսումնասիրում. Օրինակ, դաշտում չափագրումներ են կատարում, կայաններում նմուշներհավաքում,ստացիոնարու կիսաստացիոնար են կազմակերպում,դաշտում հավաքած նյութերըլադիտարկումներ բորատորիաներումանալիզի ենթարկումն այլն: հիմանվրա եզՏեսականեն այն մեթոդները,որոնք դատողության են հանգում: Օրինակ, բազմաթիվփորձերով ու րակացությունների

մոդելավորման

հետազոտություններովպարզված է, որ նյութերը ջերմաստիճանի բարձրացումիցընդարձակվումեն: Նման օրինաչափությանհիմնա- , վորումը ինդուկցիա է կոչվում: Դրա հիման վրա ստեղծվելէ դեդուկցիա հասկացությունը:Օրինակ, իմանալով ինդուկցիայի օրինաչափությունը՝ մարդը այն կարող է կիրառել կյանքում. չի բարձրացնի ջերմաստիճանըտվյալ պարագայում, որովհետե տեղի կունենա ծավալի մեծացում: Գիտությունների համակարգում օգտագործվում-կիրառվումեն: զանազան օրենքներ ն օրինաչափություններ: Օրենքը նյութերի ն երնույթների միջն գոյություն ունեցող ընդհանուր ն կարնորագույն ։ կապն է: Եթե այդ կապի մեջ բացառություններեն լինում, ապա այն համարվում է օրինաչափություն:Օրինակ, մարմիններըհյուսիսային կիսագնդում շարժվելիս թեքվում են աջ, հարավային կիսագնդում ձախ (կորիոլիսյան ուժ). այստեղ բացառություններչկան: Սա օրենք է: Իսկ, օրինակ, նյութերը ջերմաստիճանիբարձրացումիցընդարձակ-, սա մոտ 0-45 սահմանում : վում են, օրինաչափություն է, որովհետնջրի հակառակնէ, ջուրը սեղմվում է, նշանակումէ օրենք չէ: Լանդշաֆտագիտությանմեջ օգտագործում են ինչպեսընդհանուր ճանաչում գտած մեթոդներ, այնպես էլ մասնավոր`այդ առարկային վերաբերողմեթոդներ:Քննարկենք մեթոդներիմի շարք: 1. Ստացիոնարն կիսաստացիոնար մեթոդներ:Բնության մեջ տեղի ունեցող երնույթներըորոշակի ընթացք ունեն, ն-անհրաժեշտ է լինում տնական ժամանակահատվածումդրանք գրանցել: Օրինակ, մթնոլորտայինկամ ջրաբանական»երնույթները: Դրահամարհիմնում են մշտականգործող կայան ն տարիներշարունակ ամեն օր մի քանի անգամդիտարկումներեն կատարումու գրանցում տվյալները: Կիսաստացիոնարիդեպքում կայանըժամանակավոր է լինում: Օրինակ, արշավախումբը դաշտում աշխատում է, երթուղիներ է բացում, սակայն անհրաժեշտէ իմանալ գետիծախսիտատանումները:Այդգործն իրականացնելուհամարժամանակավորկայան են հիմնում, որտեղ ոեն կատարում: րոշ սեզոնում դիտարկումներ Ստացիոնարկայաններեն, օրինակ, Տյան-Շանի ֆիզիկա-աշխարհագրական կայանը, Մարտկոպիկայանը Վրաստանում ն այլն: Այդ : կայաններումաշխատումեն տարբերմասնագիտության գիտնականներ, որոնք իրենց գծով ուսումնասիրություններեն կատարում,սակայն երբ ընդհանուր հաշվետվություն են ներկայացնում, այն կազմում են համակարգայինսկզբունքով: Ստացիոնար են բոլոր օդերնութաբանականն ջրաբանականկայանները: 20-րդ դարի վերջին անհրաժեշտդարձավաշխարհի ամենատար- | |

։

-

`

|

ՉՑ

բեր մասերում ն օվկիանոսներումունենալ հատուկ ստացիոնարկայաններ, որոնք հետնեն բնությանընթացքին:Այդ համակարգըկոչվեց մոնիթորինգ,կայանները՝մոնիթորինգիկայաններ: 2. Դաշտայինհանույթի մեթոդ:Սա լանդշաֆտագիտության ամենահիմնականմեթոդնէ: Կազմվումէ արշավախումբ,մշակում են ծրագիր ն դուրս գալիս դաշտ` դիտարկումներկատարելու ն քարտեզաաշխատանքգրելու: Այդընթացքումկատարումեն փորձագիտական ներ, հավաքում են նմուշներ:Այս մասինառանձինկխոսենք: 3. Փորձագիտական մեթոդ:Բնությանմեջ կան շատ երնույթներ,որ հազվադեպեն կրկնվում: Սպասել այնքան, որ երնույթը կրկնվի, անիմաստ է: Դրա համար անհրաժեշտէ արհեստականորեն ստեղծել այղ երնույթը ն ուսումնասիրել: Ենթադրենք`պետք է ուսումնասիրելլեռինտենսիվությունը:Դրահամարկարելի է նալանջերիտեղատարմճան բնորոշ հատվածում առանձնացնելփորձարարականհատված, ար: հեստական անձրնացում կատարել ցանկացած ինտենսիվությամբ լվացված նյութերը հավաքել անոթի մեջ, չորացնել, կշռել ն պարզե լվացման ինտենսիվությունը:Սելավային պրոցեսներ հաճախ չե( պատահում.կարելի է արհեստականսելավ առաջացնել ն ուսումնա սիրել: Նման փորձերմենք կատարելենք ՀՀ տարածքում: 4. Լաբորատորմեթոդ:Դաշտումհավաքած նմուշները լաբռրատո րիաներում ենթարկվում են ուսումնասիրման: Օրինակ, ջրի նմուշլ ենթարկումեն քիմիականանալիզի ն պարզում նրա մեջ լուծված քի միականտարրերիբաղադրությունը:Մեկ այլ դեպքումնմուշը ենթար կում են սպեկտրալ անալիզի, ռենտգենաստրուկտուրանալիզի | այլն: Մեթոդըփոխէ առնված այլ գիտություններից,ն լանդշաֆտագե Նրան անհրաժեշտել տը կարող է չտիրապետելմեթոդիկիրառմանը: արդյունքները: անալիզի 5. Վամեմատական մեթոդ:Այսմեթոդըլայն կիրառություն ունի ան ծանոթերնույթներիճանաչման պարագայում:Դրանով կարելի է հա մեմատություններկատարել տարբեր օբյեկտների միջն ն գտնե տարբերություններնու դրանցպատճառները:Օրինակ, համեմատու ենք Սն ծովի արնելյանափի ն նույն լայնությանտակ Կարակումաճա տատա պատի բնությունը: Ինչո՞ւ Սուխումիում ջերմաստիճանային նումներըփոքր են, իսկ անապատինը՝մեծ: Այդ երնույթըպարզվում խոնավությանհաշվարկիմիջոցով.Սուխումիում ջուր կա, ինտենսի գոլորշացում,որի դեպքում ծախսվումէ մեծ քանակիթաքնվածջել մություն, դրա համար էլ երկրի մակերնեույթիջերմաստիճանըշալ բարձրանալչի կարող, մինչդեռ Կարակումանապատումջուր չկա, ո Արեգակիցստացած ճառագայթումըմնում է հողի մս գոլորշիանա,

կերեույթին,ջերմաստիճանըբարձրանումէ: 6. Քարտեզագրմանմեթոդ: Լանդշաֆտայինհանույթի խնդիրներից մեկը քարտեզահանումնէ՝ տարածքիլանդշաֆտային պատկերի տեղադրումըթղթի վրա: Ըստ Ն. Ն. Բարանսկու(1960) քարտեզը աշխարհագրությանալֆան ու օմեգան է, աշխարհագրականհետազոտությունների սկզբնական ն վերջնական նպատակը: Մինչն դաշտ դուրս գալը կազմում են քարտեզիլեգենդան (պայմանականնշանները), դաշտում նշումներ են կատարում,իսկ կամերալմշակմանժամանակ ընդհանրացումներեն կատարում, վերջնականտեսքի բերում: Այս մասին դեռ մենք խոսելու ենք: Կ. Ա. Սալիշչնը ն Ա. Մ. Բերլյանդը Մոսկվայի համալսարանում ստեղծեցին երկրապատկերմանտեսություն: Բերլյանդի առաջարկությամբստեղծվել է գեռիկոնիկա բաժինը, որը աէրոնկարներըն տիեզերականնկարներըվերծանում է հաշվիչ մեքենաներիմիջոցով: Նա նան հեղինակէ երկրաինֆորմատիկայի մեթոդի ստեղծման: 7 Աէրոտիեզերական լուսանկարներիվերծանմանմեթոդ:Այս մեթոդը զարգացավ20-րդ դարի երկրորդկեսին ն այժմ մեծ առաջընթաց ունի: Առաջներումտեղագրական քարտեզներըկազմվում էին լեռներում շատ մեծ ջանքերի գնով: Գեռդեզիստներըպետք է հաղթահարեին բարձր լեռները ն չափագրումներկատարեին:Ներկայումս այդ գործը հեշտացել է նրանով, որ ինքնաթիռներիցկամ տիեզերանավից կատարվածնկարներըվերծանելու միջոցով շատ օրինաչափություններ են հայտնաբերվում:Աէրոլուսանկարները սպեկտրոսկոպիտակ ցույց են տալիս ռելիեֆի ծավալը, ն լանդշաֆտագետըկարող է բնությունը տեսնել իր սենյակում նստած: Կան շատ օբյեկտներ, որոնք մոտիկ տարածությունիցչեն երեում, մինչդեռ հեռվից շատ լավ պատկերվում են: Օրինակ, երբ Մոնրեալից թռչում էինք Քալգարի, 12 կմ բարձրության վրա անտառներում նկատեցինք տեկտոնական միմյանց հատող գծեր: Մենք զարմացած էինք: Կամ երբ թռչում էինք Հնդկաստան,Աֆղանստանիվրայով անցնելիս Հինդուկուշի համակարգում տեսանքունդուլացիաներ, որոնք մոտիկ տարածությունից երբեք չէին նկատվի: 8. Նկարագրական մեթոդ:Այս մեթոդը հնից է գալիս: Առաջներում աշխարհագրությունըայս մեթոդովէ զարգացել: Այն կարող է լինել ընդհանուր նկարագրական՝ընթերցող լայն հասարակությանըմատչելի լեզվով ներկայացնելու համար, ն գիտական մասնագիտական, որն այժմ էլ օգտագործվում է: ԳիտականնՕկարագրությունները գերադասելի են: 9. Երկրաինֆորմացիոն մեթոդ: Ինֆորմատիկանգիտականուղ30

Նկ-՛2.Գծանկարչությունը աշխարհագրության ն լանդշաֆտագիտության մեջ

ղություն է, որն ուսումնասիրում է գիտականտեղեկատը վության կառուցվածքըն ընդհանուր հատկանիշները:Երկրաինֆորմատիկան երկրաին-

ֆորմացիոն համակարգ է: Ինչպես արդեն նշել ենք, ստեղծվել է երկրաինֆորմացիոն քարտեզագրություն: Եթե առաջներում ինֆորմացիան նշանակում էր տեղեկատվություն,ներկայումսայն ավելի ընդարձակբովանդա՝ կություն է ստացել ն հատկանիշների փոխանակում էլ է նշանակում: Լանդշաֆտագետը պետք է ինֆորմացիակուտակի ն դրանից եզրակացություններ անի:

10. Գծանկարչակա մե-

Նկ.շա. Տեռային (լոկալ) դհագրամիօրինաէ՝ ԹՈՌ: Միշտ չէ, որ գրավոր կամ Շուշիի դիտակետումջերմաստիճանների, բանավոր եղանակովմարդը տեղումներիբաշխումը տարվաընթացքում դեկարտյան(ձախկողմում) ն բնեռային(աջ կարող է ինֆորմացիա ներկակողմում)կոորդինատներիդաշտում(Կ.Ա. յացնել: Անհրաժեշտէ զանաՍալիշչն, 1971, էջ 62):

..

զան գծագրերի, բլոկ-դիագ-

`

րամների, նկարների ԹԵ." միջոցով պատկերաօ ցումներ տալ երնույթի, առարկայիվերա|թե բերյալ: Որքան էլ վարպետորեն նկաա) րագրեք ինչ-որ մեքեի նայի կառուցվածքը, -օ դիմացինըչի ընկալի այնպես,ինչպես կընկալի մեկ անգամ. 692640. «ռս նկարըկամ գծագիրը Նկ.2 բ. Քիմիական տարրերի քլարքների լոգարիթմները (Ա. Ա. Սաուկով, 1966, էջ 73): տեսնելիս:Լանդշաֆ-

Խ

ւ

-ծ-

-Վ-

Հ

31.

որտեղ տագիտությանմեջ շատ գործածականեն գրաֆիկները, պատկերվումէ երկու տարբեր պարամետրերիփոխադարձկապերը, տրվում են կտրվածքները,կողապատկերները,ծավալայինպատկերացման բլոկ-դիագրամները,ն այլն (տես Հ. Կ. Գաբրիելյան,՝ «Աշխարհագրականն երկրաբանականգծանկարչություն»,1991): Գծաեն աշխատունկարչական նյութերը հարստացնում

հրապարակվող Այս մեթոդի էությունն 114Ն102ԿՇՒԱՆԱ: մեթոդ(ուօոօ7Լ Վերադրման -

թյունը: 11.

|

այն է, որ տարբեր ուղղություններով կատարված ուսումնասիրություններիարդյունքներըհամադրվումեն: Սա շատ ընդունվածէ քարտեզագրմանդեպքում: Այսպես, օրինակ, կազմել ենք տարածքում. մթնոլորտայինտեղումներիքարտեզ, նան գետայինհոսքի քարտեզ: Սրանք վերադրվում են Ա հնարավորէ, որ սահմաններըհամընկնեն. դա ցույց կտա, որ հոսքը կախում ունի տեղումներիքանակից: Մեկ այլ դեպքում սահմաններըչեն պետք է գտնել երնույթի

պատճառները:

համընկնում,

|

Երկրաֆիզիկական մեթոդ:Լանդշաֆտագիտությաննոր ուղղություններիցմեկը լանդշաֆտներիերկրաֆիզիկանէ, որն ունի հետազոտման իր մեթոդները: Լանդշաֆտային հետազոտությունների դեպքում հարկ է լինում դիմել այդ մեթոդներին:Նշենք, որ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին լանդշաֆտագիտությունըսերտորեն կապվում է ֆիզիկական, քիճշգրիտգիտություններիհետ, ե մաթեմատիկական, միական մեթոդները լայնորեն կիրառվում են հետազոտություններ . կատարելիս:Օրինակ, երկրի ձգողականուժի հարցերը ուսումնասիրում է երկրաֆիզիկան.ենթադրենքուսումնասիրում ենք լեռնալանջերի տեղատարմանպրոցեսները.պարզ նկատվում է, որ որքան լանջի թեքությունը մեծանում է, այնքան տեղատարումըզորեղանում է: կարող ենք դա չկապել երկրի ձգողականուժի հետ: Ինչպե՞ս : 13. Երկրաքիմիական մեթոդ:Լանդշաֆտներումընթանումեն բազ-մաթիվ երնույթներ, որոնց մեջ կատարվում են քիմիական ակտիվ պրոցեսներ:Լանդշաֆտայինուսումնասիրություններըպետք է պար- ։ զեն, թե ինչո՞ւ կենսաբանականպրոցեսներըայս կամ այն հատվա- : ծում ինտենսիվեն արտահայտված,կամ` հակառակը:Դրանք կապվում են այդ տարածքներումքիմիականտարբերմիացություններիու : տարրերիավելցուկի կամ պակասորդիհետ: Օրինակ, ինչո՞ւ հասարակածայինգոտում լաթերիտներեն առաջանում, իսկ, օրինակ, Շիեն կենսաքիմիա- ։ րակի դաշտում`սնահողեր: Այստեղ օգտագործում մեթոդը: կան 14. Հնէալանդշաֆտագիտական | մեթոդ: Հնէաաշխարհագրական 12.

,

«

։

,

..

"

մեթոդիհիման վրա ձենավորվեց մեթոդը: հնէալանդշաֆտագիտական պարզում է, թե երկրաբանականտարբեր ժամանակաշրջաննեէ ուրում լանդշաֆտի զարգացումը ի՞նչ առանձնահատկություններ է, նեցել: Այդ մեթոդի միջոցով պարզվում թե լանդշաֆտի զարգացումը ինչ ուղղությամբ է ընթանումն կանխատեսվումէ ապագան: 15. Քանակականմեթոդ:Այս մեթոդը թվականորենարտահայտում է նյութերի ն երնույթներիմեծությունը,քանակը: Այն սկսել է զարգանալ մարդկությանզարգացմանարշալույսին, կատարելության է հասել մեր օրերում ու լայնորեն կիրառվում է լանդշաֆտագիտության բնագավառում: Քանակական տվյալներ են` երկարությունը, Երկրի վրա տարբեր կետերիմիջն հեռավորությունը՝կմ, մ, սմ, տարածքիմեծությունը՝ կմշ,մշ, սմշ, նյութի կշիռը գ, կգ, տ, նյութի խյտտությունը՝ ժամ, րոպե,վայրկյան, երնույժամանակիարտահայտությունը՝ գ/սմ5, թի զարգացմանարագությունը տարածությանմեջ՝ մ/վրկ, մթնոլորտի ճնշումը միլիմետրերովկամ միլիբարերով, գետով անցնող ջրի քան այլն: նակը-ծախսը՝մ3/վրկ, Քանակական տվյալներըմշակելով` ստանում են չափողականություն չունեցող գործակիցներ,ինդեքսներ: Օրինակ, խոնավացման գործակիցը(մթնոլորտայինտեղումների քանակի հարաբերությունը գոլորշունակությանը) կամ հոսքի գործակիցը(գետերի հոսքի հարաբերությունը տեղումների քանակին), Բուդիկոյի ճառագայթայինչորության ինդեքսը, որը ճառագայթային հաշվեկշռի հարաբերությունն է տեղումներիգոլորշացման թաքնված ջերմությանը տվյալ տարածքում ն այլ գործակիցներ:Քանակ են արտահայտում կալորիան,ջոուլը, ջերմաստիճանըն այլն, որոնք լայնորեն Օգտագործվումեն լանդշաֆտագիս/ությանմեջ: Քանակականտվյալներ ստացվում են թվաբանականչորս գործողությունների միջոցով: Օրինակ, որոշում ենք գետի ծախսը՝ՕՀ Փ'Ճ,. Ն -ն ջրի արա-` որտեղ Փ -ն գետիկենդանի կտրվածքիմակերեսնէ գությունը` մ/վրկ: Ստացվումէ քանակականտվյալ մ3/վրկ: Քանակականգործողություններըզարգանալով՝ստեղծեցիներկրաչափականուղղություն: Մարդըկանգնածտեղից դիտեց շրջապատը ն նկատեց,որ.երկինքըգետնիհետ հատվում Է հորիզոնիգծով՝ առաջացնելովշրջանագիծ: Այստեղ նա նշեց Երկրի հյուսիս, հարավ,արնելք, արնմուտքն շրջանագիծըբաժանեց360-՞-ի: Առաջե` կավ շրջանագծի կենտրոնից երկու տարբեր ուղղությունների միջն մեծության գաղափարը: , անկյան Դեռես || մ. թ. ա. հույն էրատոսթենեսը երկՍա

-

.

մ",

`

կողմերը`

`

|

|

//դարում

աչխարհագետ

րաչափականեղանակով կարողացավչափել Երկրագնդի շրջանագծի երկարությունը(նկ. 3): նա, տարիներիփորձիցելնելով, համոզվրա, որոնք քաղաքների վեց, որ ԵգիպտոսիԱսուան ն Ալեքսանդրիա տեղադրված էին հյուսիս-հարավգծով`,Արնիճառագայթներըօրվա նույն ժամին տարբերանկյան տակ են ընկնում:Եթե Ասուանում (Ճ՛կետը գծագրի վրա) ընկնում են ուղղահայաց (հունիսի 22-ի կեսօրին), ապա Ալեքսանդրիայում(8 կետըգծագրի վրա) ուղղահայացի նկատ. մամբ 7512՛ անկյան տակ: Նա գիտեր, որ Արնի ճառագայթներըերկիր են հասնում միմյանց զուգահեռ.գծելով նկ. 3-ը, պարզեց, որ Օն 8 անկյունները միմյանց հավասար են ն եթե ւ. անկյան դիմացՃ-8 աղեղը ։ մեծ ճշտությամբ չափվի, ապա համեմատությունկազմելով` կորոշի : ամբողջ շրջանագծի Երկրագնդի, շրջանագծի երկարությունը. 7512-ինհամապատասխանում է" Բ-8-ն, 3606-ին4̀-ը: Այստեղից ո- ` րոշեց 24-իմեծությունըն ստացավ մի թիվ, որն այժմյան չափերից : քիչ է տարբերվում: Քանակական տվյալներ ստանում են նան եռանկյունաչափական հաշվարկումներով:Օրինակ, լայն ն խոր գետի լայնությունը որոշում են եռանկյունաչափության ք , ՞ օգնությամբ: Գետի ափին, մեր : կանգնածտեղում նշում ենք Ճ կետը, նրա դիմաց, գետի մյուս ափին, ընտրում ենք Ց կետը այն հաշվով, որ այն մոտավորապեսուղղահայաց լինի մեր Ճ կետի ափագծին,այսինքն ՃՑ գիծը արտահայտիգետի լայնությունը: Դրանիցհետո Ճ կետից գետափիերկայնքովընտրում ենք Շ կետը այն հաշվով, որ ՃՇ գիծը ուղղահայացլինի ՃՑ ուղ- . ղությանը:Ստացվում է ՑՃՇ ուղղանկյունը:Դրանիցհետո մեծ ճշտությամբ ժապավենիմիջոցով չափում ենք ՃՇ-ի երկարությունը,Շ կետից անկյունաչափիկամ թեոդոլիտիօգնությամբ չափում ենք ՃՇ8 ' : անկյունը:Այսպիսովայն հաշվում ենք Ճ8ՀՃՇ 90: Քանակականտվյալներիհիման վրա հաճախ կազմվում են վիճա- : կագրականաղյուսակներ,որոնք արտահայտումեն տարբեր տարի: . |

:

`

՛

'

Այնժամանակմիջօրեականիգաղափարըդեռնսգոյություն չուներ:

ներին գրանցվածերնույթներիքանակական բնութագիրը:Նման աղյուսակները վերլուծելիս հայտնաբերվումեն հետաքրքիր օրինաչափություններ: Քանակականմեթոդներիշարքում է բալային համակարգը:Շատ երնույթներ կան, որոնք իրենց ինտենսիվությունը արտահայտումեն բալային աստիճաններով: Բալային համակարգը պայմանական է ն ընդունվումէ ղեկավար կազմակերպությանկամ միջազկողմից: 6Գայինորոշակի մարմինների Օրինակ, երկնակամարի ամպամափականեղանակով ծությունը կամ ասենք երկրաշարժի ուժգնությունըբալերով են արտահայտումն այլն: Յուրաքանչյուր բաքալի դիմաց տրվում է բացատրությունն երնույթի արտահայտման նակականբնութագրիչ: Քանակական հետազոտություններում այժմ օգտագործումեն մաու թեմատիկականօրենքներ բանաձներ.զարգացավ նան մաթեմասահման ն է դնել քանակական ն մաթեմատիկականմեթոդը դժվար տիկականմեթոդներիմիջն. սրանք փաստորենմիմյանցշարունակությունն են: 16. Մաթեմատիկական մեթոդ:Այս մեթոդիէություննայն է, որ բնական երնույթներիհաշվարկումներըկատարվում են մաթեմատիկական, հաճախ բարդ, օրենքների ու բանաձներիօգնությամբ:Օրինակ, տարբերտիեզերականմարմիններիձգողականուժը որոշվում էՆյուտոնիօրենքի հիմանվրա, ըստ որի երկու տիեզերականմարմինների՝ հլ ն ո-ի ձգողությունը ուղիղ համեմատականէ նրանց զանգվածների արտադրյալինե հակադարձհամեմատականնրանց միջե հեռավորությանքառակուսուն՝

չափումը եռանկունաա

`

բազմաթիվօրենքներ ու բանաձներկան:Օրինակ, ջրաբանությունիցհայտնիէ, որ գետի ծախսը ամեն տարի նույնը չէ ն շեղումներ կան: Գիտությանմեջ մտցված է փոփոխականության (վարիացիայի) գործակիցը՝ Նման

Ը

-ԵԺ-ջ" ո-1

Այդ գործակիցըգտնելու համարպետք է իմանալբանաձնում արմոդուլայինգործակիցը,ուսումնասիրմանշարքում նրա (Ե-1)7 գումարը ն տարիներիթիվը (ո): Վերցնենք մեկ այլ բանաձն՝ Կորիոլիսինը, ըստ որի հյուսիսային կիսագնդումորնէ ուղղությամբշարժվող մարմինը իր ուղղությունից շեղվում է աջ, հարավային կիսագնդում ձախ. Ւ-Հ2ոասխ Տ)/ոգ, որտեղ Ոտ-ըշարժվող մասնիկիզանգվածն է, օ-ն երկրի օրական պտույտի անկյունայինարագությունը,Կ-ն մարմնիշարժմանարագությունը, Փ-ն՝տեղի աշխարհագրականլայնությունը: 20-րդ դարում աշխարհագրությունըն լանդշաֆտագիտությունը դարձել են կառուցողական ն կիրառականգիտություններ, ուստի ավելի շատ պետք է կապվենմաթեմատիկայիհետ, ն ահա արտասահմանում Վիլյամ Բունգեն, Պիտեր Հազգետը, Դեվիդ Հարվեյը, Ռուսաստանում Դ. Լ. Արմանդը, Կ. Կ. Պոնոմարյովը ն ուրիշներ մեծ զարկ տվեցին մաթեմատիկականաշխարհագրությանը: Ուսումնասիրություններումօգտագործվում են դիֆերենցիալ ն ինտեգրալ րումներ: Միքանի օրինակներովցույց տանք այդ: Ֆիզիկական աշխարհագրությանտեսության մեջ Ֆուրյեի շարքերը հանդիսանումեն ժամանակավորշարքերի ն տրենդիմակերնույթների ուսումնասիրման հիմնական մեթոդներից մեկը: Այդ շարքերը արդյունավետ օգտագործվում են հատկապես այն դեպքերում, երբ դիտարկվումեն պարբերականֆունկցիաներ: Ֆուրյեի շարքերիընդհանուրտեսքը հետնյալն է՝

տահայտված

հավաս

Հ լ, ո/2

72)

Ւ՞1

Տւո(2»:»:/ ք)-- ծ, օօտ(27.ու/թ)|, '

որտեղ 74-ը10-ի ընդհանրականարժեքնէ, Ք-ն տվյալներիհիմնական պարբերությունը:Եթե, օրինակ, ուսումնասիրենք ամսականտեղումների տարեկան ցիկլը, ապա ՔՀ12, ԿՊ-ըտվյալների ընդհանուրքանանն է, որը տվյալ դեպքում նույնպես 12 է: 8, ն Ե. գործակիցները հաշվվում են հետնյալբանաձներով՝

52 ԲՐ Ը» --2|Ր6ցտո ն(չ 5 "Սզիը ծ.-

|ր Ի

են (օ

ֆունկցիան ներկայացնելովՖուրյեի շարքի միջոցով` կատարվումէ ամսականդիտարկումներիտարեկանփոփոխություններիվերլուծու-

թյուն: Մեկ այլ օրինակ. հայտնի է, որ տրոպոսֆերայիստորին՝մերձգետնյա, շերտի ն գետնի մակերնույթի շփման հետնանքովքամու. արագությունը փոքրանում է: Քննարկենք քամու արագության փոփոխությունը ըստ բարձրության:Ըստ բարձրությանքամու արագության մեծացման դիտարկումներըցույց են տալիս, որ ուղղահայաց ուղղությամբ միավորբարձրությանսահմաններումքամու արագությանփոփոխությունը(Հ) 0 է, քամու արագությունը նույնպես 0 է: Վետնաբար, ուղղաձիգ ուղղության միավոր բարձրության սահմաններում քամու փոփոխությունըփոքրանումէ: Այդ փոքրացումըհակադարձհամեմատականէ բարձրության մեծացմանը, հետնաբար կարող ենք գրել`

ԽՃ| -

մշ

Այդհառաբերությունըթույլ է տալիս կազմել դիֆերենցիալ հավասարում՝ քամու արագությանկախումըբարձրությունից: Մտցնելով Ս

Խ

որտեղ Ս-ն քամու դինամիկարագությունն է, Խ-ն Կարմանիհաստատունը (մոտավորապաես0,4), ստանում ենք հետնյալ հավասարումը՝ ՕԽ Փ.-ջֆԼ

ինտեգրելուցհետո ստանում

ւ

ենք

` :

ՄՀՑ -ծոշչշ,

որտեղօ-ն կամայականհաստատուն -Յ7

է:

|

Այսպիսով, տեսանք, որ քամու արագության մեծացումը ըստ բարձրությանմթնոլորտիսահմանայինշերտում ունի լոգարիթմական կախվածություն:Նման հավասարումներըծառայում են հիմք կազմեմոդելնելու սահմանայինշերտում քամու դաշտի մաթեմատիկական ,

ը:

17. Մոդելավորման մեթոդ: Մոդելըֆրանսիականբառ է, որ նշանակումէ նմուշ, տիպար,օբյեկտի-առարկայիմանրակերտ:Մոդելը առարկայի,երնույթի պարզեցվածն նրաննմանվողտարբերակնէ: Մո-, դելը համակարգէ, որ նման է իրականին:Այն կարող է լինել թե՛ տեսա--: կան ն թե՛ իրական-առարկայական: Մոդելավորումըիմացաբանականկատեգորիաէ՝ լանդշաֆտագիտությանմեջ ճանաչողությանկարնորագույնհնարներիցու մեթոդներից մեկը:Մոդելավորումըայն պրոցեսնէ, երբ արհեստականեղանակով ստեղծվում է երնույթներիկամ առարկայինմանակը՝ուսումնասիրելու նպատակով:Մոդելավորումընորություն չէ. առաջացել է դեռես հին աշխարհում, ապա զարգացում ապրել Վերածննդիդարաշրջանում: Սկսած 19-րդ դարից՝ այն կիրառություն է ստացել աշխարհագրության ն լանդշաֆտագիտությանմեջ: Մոդելավորումըդասակարգումեն ըստ կիրառականբնագավառների: Այն կարող է լինել առարկայականն նշանային, երբ մոդելները օգտագործվում են ստեղծելուգծագրեր, բանաձներ, հավասարումներ, կարող է լինել նկարագրական,քարտեզագրական,գրաֆիկական, բլոկ-դիագրամիձնով, ֆիզիկական-վիճակագրական, դինամիկական, սիմվոլիկ, դատողական,մաթեմատիկական այլն: ն մոդելի համար անհրաժեշտէ կառուցելհավաՄաթեմատիկական սարումներ,որտեղ անհայտ մեծություններըկապվում են հայտնի մե՝

ան

.-

"

Ի,

7,7,

22222 -

|

| Նկ. 5. Լանդշաֆտի սխեմատիկմոդել (Դ. Լ. Արմանդ,1975) Էներգետիկհոսքը` 1. ճառագայթային,2. լանդշաֆտայինոլորտում վերափոխված,3: 5. քիմիականէներգիայիկուտակում կաուստոբիոլիտներում ջերմային,4. նյութի հոսքը,

|

ա)

|

|գիտությամբ:

ծություններիհետ: Վերջիններսորոշվում են չափումներովու փորձա-

Փորձագիտականուսումնասիրություններըես մոդելավորմանասպարեզինեն վերաբերում:Օրինակ, Երեանի համալսարանիֆիզիկական աշխարհագրությանամբիոնում կատարվել են արհեստական մեջ՝ անձրնացմանն գետնահողերիինֆիլտրացիոնփորձերբնության պարզելու տեղատարման(դենուդացիայի)՝էրոզիայի ընթացքը` զանազանօրինաչափություններհայտնաբերելունպատակով: Սրանքէլ ։ մոդելավորումեն: Երբ քարտեզագիրըքարտեզի մի նոր տարբերակէ ստեղծում՝ ար: տահայտելով բնության բաղադրիչներիքանակական ն որակական հատկանիշները,դրանք նս մոդելավորմանտարբերակներեն: Երկրաբանըկամ գեոմորֆոլոգը գծում է բլոկ-դիագրամ`տալով երկրահեռանկակեղնի կտրվածքներիկառուցվածքըն երկրի մակերնույթի րայինպատկերը,սա նս մոդելավորումէ: Նման օրինակներըբազմաթիվ են: 18. Վաշվեկշռայինմեթող: Հաշվեկշիռ նշանակում է նյութական մուտք ն ելք կատարող տարրերի փոխհարաբերու` համակարգում Դա թյուն: ցայտունարտահայտվածէ լանդշաֆտայինթաղանթում.Արեգակիճառագայթմանհաշվեկշիռը,ջրի խոնավությանմուտքն ու ելքը, կենսազանգվածիտարեկանաճը ն կորուստը, տարբեր երկրներում ջրաջերմայինհաշվեկշիռըն այլն: Դրականհաշվեկշռի դեպքում երկրի` ուսումնասիրվող նյութական կամ էներգետիկ բաղադրիչի մուտքն ավելանում է, բացասականիդեպքում` կորուստ-ելքն է ավելանում, որից ինչ-որ նոր երնույթներեն ծնվում: Հաշվեկշիռը սովորաբար արտահայտում են բանաձնով, որտեղ ։ մուտքիբաղադրիչներիգումարը սովորականպայմաններումպետք է ։ հավասարլինի ելքի բաղադրիչներիգումարին: Լանդշաֆտային թահաճախ խախտվում է: Ահա, ` ղանթում այդ հավասարակշռությունը լանդշաֆտագիտությունը ուսումնասիրելովհաշվեկշիռը՝կարող կանխատեսումներկատարել ն միջոցառումներ մշակել նորմալ վիճակի ` բերելու: ։ 19. Վիճակագրական մեթոդ: Վիճակագրությունհասկացությունը Է նշանակում է երնույթների,մասնավորապեսքանակականարտահայ` տություններիվերլուծություն, որը հենվում է հավանականության տել սության մեթոդներիկիրառմանվրա: Վիճակագրությունընեղ իմաս: տով որնէ երնույթի կամ գործընթացի մասին տվյալների ամբողջոււ.

`

`

`

`

ի

թյունԱ է:

Լանդշաֆտագիտության մեջ.այն լայնորեն կիրառվումէ: Օրինակ,

ստացիոնարն կիսաստացիոնարկայաններիբազմամյա տվյալները աղյուսակներիձնով ամբողջացնումեն ն վերլուծում` գտնելով օրինաչափություններ:Օրինակ, վերլուծելով մթնոլորտայինտեղումների հանգում ենք այն եզքանակը տարբերժամանակահատվածներում՝ րակացության, որ Վ1 տարածքում վերջին տասնամյակներումտեղումները պակասել են շուրջ 1046-ով, կամ վերլուծելով ջերմային պայմանները`նկատում ենք, որ միջին տարեկան ջերմաստիճանը բարձրացելէ ն լանդշաֆտային վերընթացգոտիներըտեղաշարժվում են վեր: Վիճակագրական մեթոդը լայն կիրառություն ունի հասարակական երնույթներու գործընթացներքննարկելիս ն վերլուծելիս: -Ձետազոտականմեթոդներինման բազմազանությունըլանդշաֆտագետինհնարավորություն է տալիս ընտրել ամենից մատչելին ու բանականը,որ կապահովիլանդաշաֆտի բազմակողմանիու լիարժեք մեկնաբանությունը: Բացի վերը նշված մեթոդներիցհարկ է լինում փոխառնել այլ գիտությունների մեթոդներ: Այդ ուղղությամբ սահմանափակումներ չկան: '

ԳԼՈՒԽ

Ի

`

ԵՐԿԻՐ

ԵՐՐՈՐԴ

ՄՈԼՈՐԱԿԻ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

ԹԱՂԱՆԹ-ՈԼՈՐՏԸ

լ

1.

|

Ն`

Երկրագնդիոլորտները

երկրագիտությունից

արդեն հայտնի է, որ բոլոր տիեԸնդհանուր կառուցվածք ունեն: Նրանց էվոզերական մարմինները ոլորտային ի : լյուցիայի ընթացքում ծանր ու ավելի խրտ մարմինները-մասնիկները : քիմիականմիացություններըձգտում են դեպի տիեզերականմարմնի կենտրոն, իսկ թեթեները բարձրանում են վեր: Սր Երկրի չ խորքում՝միջուկում, նյութերի խտությունը անցնումէ 10 գ/սմ՝-ից, ապարներիխտությունը2-3 գ/սմ:է, ջրինը՝ 1 գ/սմ:,օ, մակերնույթին անգամ պակաս: դինը հարյուրավոր ։ Բ 5 միլիարդտարվաընթացքում ձնա: են հինգ հիմնականոլորտներ՝ միջուկ, միջնապատյան(մանթիա), քարոլորտ, ջրոլորտ, մթնոլորտ: Սրանցից իր ունի ենթաոլորտներ: ։ հերթին, 1930-ական թվականներիցսկսած` տասնյակ շարունակ : չ ակադ. Ա. Ա. ԳրիգորեըՄոսկվայիԳԱ աշխարհագրականինստիտուտում զբաղվեց քարոլորտի, ջրոլորտի, մթնոլորտիշփման ու փոխա|դարձներգործությանհարցերով:Նա նկատեց, որ այս երեք ոլորտնեԷրի բաղադրիչ նյութերը միմյանցմեջ են թափանցումն դրանց շփման չ թաղանթում ոլորտում ջուրը հանդես է գալիս երեք տարբերմիացչ քային (ագրեգատային)վիճակներով: Նա նան նկատեց, որ Երկրի : վրա գոյություն ունի կենսոլորտն այն զբաղեցնումէ ամբողջ աշխարվ հագրականթաղանթը:Մշակեց աշխարհագրականթաղանթի-ոլորտի -

իոագ չիսկ

ԱՏ րարուրավոր`

վորվել

`

յուրաքանչյուր տարիներ

։

-

|

լ |

.

գաղափարըն տեսությունը,որը զոնայականտարածումունի: Աշխարհագրական թաղանթի սահմաններիվերաբերյալ գիտնա-. կաններըխիստ տարբեր կարծիքներարտահայտեցին,ի վերջո այժմ. ներքին սահմանըընդունում են քարոլորտում մինչն 4-5 կմ խորությամբ, ամբողջ ջրոլորտը ն մթնոլորտի ստորին ոլորտը` տրոպոսֆերան, մինչն օզոնային էկրանը,միասին՝շուրջ 30-35 կմ հզորությամբ: 1920-ական թվականներինակադ.Վ. Ի. Վերնադսկինմանրամասն` քննարկելովկենսոլորտիհարցերը՝ նրա սահմաններումառանձնացրեց նան նոոսֆերան՝մարդոլորտը,բանականության ոլորտը: Անցած տասնամյակներումկենսաբաններըառանձնացրինավելի մասնակիոլորտներ բուսոլորտ (ֆիտոսֆերա), կենդանականոլորտ (զոոսֆե-. րա), հողագետներնառանձնացրինհողոլորտ (պեդոսֆերա): Դեռնս անցյալ դարի վերջից գործածականդարձավ է. Ռեկլյուի կողմից ա-: ռանձնացվածաշխարհագրական միջավայր հասկացությունը:1960-` նան լանդշաֆտայինոլորտ ական թվականներիցգործածական դարձավ Ն. Ֆ. հասկացությունը,որը մշակեց Միլկովը: Կան շատ ունեն այլ ոլորտներիվերաբերյալ, որոնք տարբերանվանումներ: Գիտատեխնիկականհեղափոխությանժամանակաշրջանումֆիզիկականաշխարհագրությանուսումնասիրություններումձնավորվե-. ցին նոր ուղղություններ`ըստ ուսումնասիրմանօբյեկտի. 1. Աշխարհագրական թաղանթ-երկրաթաղանթ 2. Աշխարհագրական համալիր՝ԲՏՂՎ Յ. Աշխարհագրականմիջավայր Ըստ էության սրանք լրացնում են միմյանց: Լանդշաֆտագիտության օբյեկտը երկրորդն է բնական տարածքային համալիրը, որը" հենց լանդշաֆտայինոլորտն է: Լանդշաֆտային ոլորտը իր բաղադրիչներով էկոլոգիայիոլորտն է: Մենք առիթ ունեցանք նշելու, որ լանդշաֆտայինոլորտ կամ թաղանթ համարում ենք աշխարհագրական թաղանթի կիզակետը(ինչպես Միլկովնէր բնորոշում) մի նեղ շերտ երկրի մակերնույթին,որտեղ իրար մեջ են թափանցումքարոլորտը, ջրոլորտը, մթնոլորտը,որտեղ կենտրոնացված է կենսոլորտիհիմնական զանգվածը, որտեղ. գտնվում է մարդն իր աշխատանքայինգործունեությամբ:Սա այն ո-։ լորտն է, որտեղ ձնավորվումէ էկոհամակարգը: : Լանդշաֆտայինթաղանթիսահմաններըպայմանականեն. ստո-' րին սահմանըքարոլորտի վերին մասում մի քանի մետր կամ տասեն ծառերիարմատները: նյակ մետր խորությամբ,որտեղ թափանցում ` են ծառերիսաղարթները, օդի մեջ է` ուր թափանցում Վերին սահմանը ճախրում են թռչունները: Օվկիանոսներումու ծովերում էլ ստորին:

առաջարկներ`

| տա)

։

ի սահման

|

են

համա-

«2

րում այն խորություճը, որտեղ թափանցում է լույսը ն կարող են բույսեր աճել:

Նշված սահմաններից այն կողմ կյանք գոյություն ունի, սակայն ակտիվ չէ, կամ օրգանիզմները էլ

`

ՀՀ,Դ

լ

-

|

/

ի

՝,

լանդՂաֆտային Թաղանթ

ՆԽ

զճՆ ժամանակավորաԷ

Հ

Տ, Հ

Ց

Տ Հ

Ջ

պես կարող են հայՕտընվել: Մարդը ինք6. Նկ. Լանդշաֆտայինթաղանթիսխեմանըստ Ֆ. Ն. նաթիռով կարող է լիլլովի (959) հայտնվել ավելի քան տասը կիլոմետր բարձրությանվրա կամ իջնել հանքահորու ծ վի հատակ, սակայն դա ժամանակավորէ, մշտական բնակավայլ Երկրի մակերնույթինէ, չանդշաֆտայինթաղանթում: Լանդշաֆտագիտությանօբյեկտը լանդշաֆտային թաղանթն այնտեղընթացողպրոցեսները:Սակայն այդ թաղանթըչպետք է դ տենք մեկուսացած: Այն սերտորեն կապված է հարնան թաղանթներ հետ ն փոխներգործության ոլորտում է: Օրինակ, մթնոլորտայինտ| են մթնոլորտում,մի քանի կիլոմետր բարձրո ղումներըձեավորվում թյան վրա, լանդշաֆտային թաղանթից դուրս, սակայն թափվում է | երկրիմակերնույթինն մասնակցումմի շարք երնույթների,պրոցեսն| րի. կամ` հր'սբուխը ժայթքում է միջնապատյանից,լավաներն ու ա նյութեր հայտնվում են լանդշաֆտային թաղանթումն այլն: Նշանս կում է` լանդշաֆտայինթաղանթումընթացողպրոցեսներըմեկուսս ցած դիտել չենք կարող, պետք է դիտենք այլ ոլորտներում ընթացո Գործընթացների ֆոնի վրա: | `

`

Ն 2. չ

.

..

,.

յ.

.-2.

թաղանթը,նրա նյութականկազմը Լանդշաֆտային

-

Բ

Երկրաբանական հիմքը: Լանդշաֆտայինթաղանթըզարգանում Երկրի մակերնութայինշերտում, ն հիմքը երկրակեդննէ:-Մենք աս րում ենք այդ կեղնի վրա, որը կազմված է ամենատարբերապարնկ րից: Այդ ապարներըերեք խումբ նստվածքային, ունեն` հրային կա

հրաբխային փոխակերպված (մետամորֆային): ն

տոնական շարժումների հետնանքով երկրակեղեր ջարդոս

|

վում է, խորքայինապարներըկարող են հայտնվել երկրի մակերնույ-. թին ն ենթարկվելարտածինուժերի ներգործությանը:Այդբարակշերէ տը, որտեղ ընթանումեն հողմահարմաներնույթներ, կոչվում կեղն, ոլորտ: գիտական լեզվով հիպերգենեզի Լհարման Ապարներըհիպերգենպրոցեսներում տարբեր վարքագիծ Գոյություն ունի մի այսպիսի օրինաչափություն.ապարներիկազմավորման միջավայրիպայմաններըորքան մոտ են լինում հիպերգենեթույլ է՝ զի պայմաններին,այնքան ապարներիկերպարանափոխումը է առկա պայիսկ ձնավորվել ընթանում, եթե ապարը լանդշաֆտում աապա հողմահարումը մաններիցշատ տարբերվողմիջավայրում, վելի ուժգին է ընթանում:Բերենք օրինակ. կրաքարը, առաջացել որ է ծովի հատակում կուտակված մանր օրգանիզմներիմնացորդներից. այդ միջավայրըճնշմամբ ն ջերմաստիճանովքիչ է տարբերվումլանդշաֆտի ներկա պայմաններից, ջերմային վիճակը գրեթե նույնն են, ճան թույլ է հողմահարվումԱրեգակի ճնշումը ոչմեծ.այլն:Կրաքարը ՛ռագայթների տակ՝ջերմային ընդարձակման գործակիցը ապարի մեջ բոլոր ուղղություններովնույնն է, կրաքարային ժայռերը երկար ժամանակ կարող են անփոփոխմնալ: Այժմ վերցնենքգրանիտը,որն ունի խոշորահատիկբյուրեղայինկառուցվածք:Սա առաջացելէ Երկրի խորքումբարձր ջերմաստիճանին բարձրճնշման պայմաններում՝ հիներկաբնական պայմաններիցխիստ տարբեր. Արեգակի պերգենեզի ճառագայթների տակ նրա կազմում գտնվող միներալները ունեն ընդարձակմանտարբեր գործակիցներն արագ կերպով իրարից պոկվում են, ու գրանիտըվերածվում էավազի: . Այսպիսով,հիպերգեն պայմաններումապարներիդիմադրողակա-՝ նությունըարտածինգործոններիազդեցությամբտարբեր է ն բաժանվում է երեք խմբի մեծդիմադրոդակւանությամբ օժտված ապարներ, ն թույլ դիմադրողականություն ունեմիջակդիմադբողականությամք ցող ապարներ:Ապարների հողմահարմանպրոցեսում մեծ նշանակու: թյուն ունեն ապարների հաստվածքում գոյություն ունեցող անջա: տումները(Օ1ՈՇՈԵՒԼօՇու), կառուցվածքը(օք 7ք2),տեքստուրան: Նշենք, որ հռղմահարումտերմինը նշանակումէ ապարներիկեր: պարանափոխման երնույթ արտածին գործոնների ազդեցությամբ:Ռմանք այդ պրոցեսը պատկերացնումեն միայնքայքայման իմաստով: Նման պատկերացումըթերի է, քանի որ հողմահարման-հիպերգենեզի պրոցեսում կարող են առաջանալ նոր միներալներ, այսպես կոչված ինչպես, օրինակ, մոնտմորիլոնիտ. բեյ: միներալներ, երկրորդական դելիտ,կալցիտն այլն: Օրինակ, մերձերնանյան շրջանում լավաների հողմահարմանպրոցեսում առաջացելէ ՇՅՇՕ»-ի կուտակում՝ կարբո

հողմա ունեն»

"`

`

նատայինկեղնի ձնով: Մենք գիտենք, որ լավաներըկարբոնատչե պարունակում.որտեղի՞ցհայտնվեցին դրանք: Նշանակումէ՝ երկրոր դականծագում ունեն: պայմաններումապարներիհիպերգենե բնակլիմայական Տարբեր

տարբեր ընթացքունի. տաք

ն չոր երկրներում.զարգացածէ մեխա նիկականհողմահարումը,տաք ն խոնավ երկրներում:կենսաքիմիա

զը

կանհողմահարումը: Հ-`ողմահարումը սովորաբարբաժանում են երեքտիպի՝ մեխանի կականկամֆիզիկական, քիմիական ն օրգանական:Վերջիներկուսը սակայն, մեկուսացած չեն կանրող լինել, ուստի հողմահարմանտի մեխանիկական. պերը մենք բաժանում ենք երկու խմբի ն. կենսաքի միական(Հ. Կ. Գաբրիելյան, 1962): է ունենում Մեխանիկականկամ ֆիզիկական հողմահարում ջերմաստիճանայինտատանումների հետնանքով: Բոլոր նյութերլ ջերմաստիճանիբարձրացման դեպքում ընդարձակվում են, սակայ( տարբերմիներալները ընդարձակմանտարբեր գործակիցներ ունեն Եթե ապարը կազմված է տարբեր միներալներից,ապա Արեգակիճա. ռագայթներիտակ տաքանալով`միներալներիկարերըպոկվում են ապարը արագ քայքայվում,վեր է ածվում ավազի ու խճի: Նման հող. մահարումըկոչվումէ ջերմային: հողմահարմանմյոււ Մեխանիկական

տեղի

է: Ջուրը մտնելովապար: տեսակը սառնամանիքային հողմահարումն

ների ճեղքերի մեջ՝ գիշերային ժամերին սառչում է, սառչելիս ընդար: ձակվում է ն ճեղքը լայնացնում: Այս տիպիհողմահարումըինտենսիվ ընթանում է բարձր լեռներում, որտեղ նույնիսկ ամռանը ջերմաստի: ճանըգիշերային ժամերինկարող է բացասականլինել: Մեխանիկական հողմնահարումըշատ ինտենսիվ է ընթանում չորային երկրներում, որտեղ օրական ջերմաստիճանիտատանումները մեծ են. անապատներումԱրեգակիճառագայթներիտակ ջերմաստի-

ճանը ապարի մակերնույթինկարող է հասնել 70-80՞-ի,ն ապարները արագ քայքայվում են: Մեր հանրապետությանտարածքի ցածրադիր մասերում,օրինակ՝ Արարատյանգոգավորությունում ամենիցինտենսիվը ջերմային հողմնահարումնէ, իսկ բարձր լեռներում`՝սառնամանիքայինը,ն լավային ծածկույթներըբեկորատվումեն, վեր ածվում քարացրոնների,որոնք կոչվում են չինգիլներ:, հողմնահարումըինտենսիվ ընթանում:է տաք կ. Կենսաքիմիական երկրներում, որտեղ մանր օրգանիզմները զարգանում են խոնավ բուռն կերպով,ջրի առկայության պայմաններումարտաթորածթթուներըջրին խառնվելով՝ներգործում են ապարներիվրա: Նման երկըրներում ջերմային հողմնահարումը թույլ է, իսկ սառնամանիքայինը

ինբացակայումէ: Կենսաքիմիականհողմնահարմանդեպքումավելի տենսիվ է երկրորդականմիներալներիսինթեզը,ն ապարներըաստիճանաբարվերածվում են կավի: Օրինակ, Բաթումիմոտ մերկանումեն գրանիտային ելքերը, հեռվից պարզ նկատվում են գրանիտների ներքնականմանանջատումները,սակայն երբ մոտենում եք ն ձեռք տալիս, այն վերածվել է կավի: Եվ այսպես,երկրակեղնիվերին մասը արտածինգործոններիազէ: Այդ դեցությամբհիպերգենեզիենթարկվելովկերպարանափոխվում մակերնութային շերտը կոչվում է հողմնահարմանկեղն: Տարբեր բնակլիմայական պայմաններում նրա հզորությունը տարբեր է. մերձբնեռայիներկրներումմի քանի տասնյակսմ հաստությունունի,. ավելի խորը գետինըշուրջ տարի սառած է: Ամենիցհզոր հողմնահարման կեղեը հանդիպում է հասարակածայինու արնադարձային խոնավ երկրներում,հզորությունը անցնում է 10-15 մետրից, ըստ որում որքան խորն ենք իջնում, այնքան ապարներիփոփոխությունները թուլանում են, ամենիցփոփոխվածը բարակշերտն է: մակերնութային Վողմահարման կեղնըբաժանումեն տիպերի:Տարբեր բնակլիմակեղնի բնույթը տարբերէ: Օրինակ, մերձբնե`.յական պայմաններում ցուրտ զարգանում է բեկորային տիպը, այստեղ երկըներում ռային միներալների սինթեզը խիստ թույլ է կամ բացակայում է: -՛կավային Տունդրայում բացի բեկորայինից հանդիպում է սիալիտա-կավային տարբերակը: Այդ տիպում միջավայրի ազդեցությունը սովորաբար թթվային է լինում ն կալցիումը ու հեշտ լուծվող տարրերըջրի միջոցով հեռանում են, դրա համարէլ առաջանումէ հիմքերովչհագեցած կեղն: Տայգայի տարածքում գոյություն ունի թթվային միջավայր, որտեղ կալցիումը,ծծումբը, կալիումը ն այլ հեշտ լուծվող տարրերըջրի միջոցով հեռանում են ն ձնավորվումէ սիալիտա-կավայինկեղն՝ հիմքերի միգրացիայով: Տափաստանային կլիմայական պայմաններըալանդշաֆլոներում վելի չորային են. այստեղ սիալիտա-կավայինկեղնում կալցհումը ինտենսիվ միգրացիաչի կատարում ն կարող է ձնավորվել սիալիտակեղն։Ավելի չորայինպայմաններումս̀իալիտա-կարկարբոնատային բոնատային, ինչպես,օրինակ, մեր հանրապետությունում:Կիսաանաու անապատային երկրներումհողմահարմանկեղնը բեկոպատային ն քլորիդարային է ն զարգանում են կարբոնատային, սուլֆատային Կուտակվում է գիպս, կերակրի աղ ն կեղնները: յին հողմահարման այլն (օրինակ,Արարատյանդաշտում): Վասարակածային խոնավ անտառներում, մասամբ նան արնադարձային խոնավ անտառներում, մուսսոնային երկրներում ձեավորվում է ալիտային հողմահարման

`

՞

կեղե: Այստեղ մանր օրգանիզմներիազդեցությունըշատ մեծ է. ւ պարները արագ կենսաբանականազդեցության են ենթարկվու հեշտ լուծվող քիմիականտարրերըջրի մեջ լուծվելով՝ հեռանում ե տեղում մնում են /)շՕգ, Ւ6շՕյ ն այլ դժվարալույծ միացություննե: առաջանումեն կարմրահողերու դեղնահողեր.դրանք կոչվում են լս տերիտային:Նշենք,որ հողմնահարման կեղնիվերինշերտում ձես է Որոշ հեղինակներ հողային հողային շերտը ս ծածկույթ: վորվում են որպես առանձին ոլորտ հողոլորտ (ոշոօօտօքՅ ռանձնացնում կեղնի բաղադրամասն| Մենք գտնումենք, որ հողըհողմնահարման է հիմքի բաղադրիչնտեկտոնական Երկրաբանական կառուցվա' ձնավորմա քը, որը կարնոր նշանակություն ունի լանդշաֆտների գործում:Տեկտոնականուժերը Երկրիներծին ուժերնեն, որոնք առս են երկրակեղնիդիֆերենցված շարժումներ,ծալքավորու ջացնում թյուններ, որոնց դուք տեղյակ եք երկրաբանություն առարկայի դս շարժումները պլատֆորմային սընթացից:Տեկտոնական երկրներու են արտահայտված, էպեյրոգենային շարժումներեն: Պատկեր -՛այլ է լեռնային երիտասարդ երկրներում, որտեղ հաճախակիեն բել վածքները,խզվածքները,ռիֆտերիգոյացումըն այլն: Լեռնային երկրներում կարճ տարածությանվրա ապարներիկազ է ստանում հողմա մը կարողէ փոխվել, որը կարնոր նշանակություն ու հարմանտեղատարման,հողոլորտի ձեավորմանպրոցեսում: Երկրաբանականգործոններիցէ հրաբխականությունը: Երկրի ըն դերքում ռադիոակտիվտարրերի տրոհումից անջատվածէներգիա( կուտակվելով`հաճախ բռնկումներէ առաջացնում,հրաբխականու թյունըաշխուժանումէ, Երկրի մակերնույթինհայտնվում են հրաբխա յին լավաներու այլ նյութեր: Երկրի վրա կան շատ հատվածներ,որոնը հաստ շերտով ծածկված են լավաներով, ինչպիսին մեր հանրապե տության ն ամբողջ Վայկականլեռնաշխարհիլավային ծածկույթներ| են: Ժամանակի ընթացքումտեղի է ունենում լավային ծածկույթներ| հողմնահարում,առաջանում է հողի շերտ, որը հարուստ է լինում մի ներալայինսննդանյութերով: Այսպիսով,լանդշաֆտային հիմքը երկրակեղնի, քասղանթի վերիք ն օրգանականծագումի աշերտն է, որտեղ կան ն անօրգանական, "պարներ,ընթանումեն հողմահարման պրոցեսներ,ձեավորվում է հողային ծածկույթը: 2 Հողայինբաղադրիչը:Քանի որ հողային ծածկույթըձնավորվումէ հողմահարվող կեղնի վրա ն նրա բաղադրիչնէ, ուստի չկտրենք այն կեղնից,քննարկենք այս բաժնում: Հողը բնապատմականմարմին է ն լանդշաֆտիկազմում մարդու ն

` թույլ

ի

չշ ՛

«՞

«

47...

,

համար ունի ամենակենսականնշանակություն:Հողն է տալիս Երկրի միլիարդ բնակիչներին սնունդ, հագուստ, տնային գործածության պարագաներ:Հողը միայն բնականճանապարհովէ առաջանում. աթ հեստականորեն լաբորատորիաներում հող ստեղծել հնարավոր չ| այն պատճառով, որ այն առաջանումէ մանրօրգանիզմներիներգոր: ծությամբ երկար ժամանակահատվածում: Նշենք, որ հողը որպես լանդշաֆտի նյութականբաղադրիչ, կազմէ ված է հողմահարվածապարներից (կարող են լինել ն անօրգանա: կան, ն օրգանականծագումի), բուսական ն կենդանական մարմիննե րի մնացորդներիցն մանրօրգանիզմներից:Սրանք մի համալիր են ներկայացնում, որտեղ բակտերիաները,սնկերը, ակտինոմիցետները անընդհատգործունեությամբքայքայում են թե՛ապարները,թե օրգա. նական մնացորդները,առաջացնում են հումուս: Գողի կազմում կպ

ջուր ն օդ:

Հողում աճող բույսերը իրենց արմատներովհողից հանում են ջրի մեջ լուծված միներալային սննդանյութեր՝ կալիում, կալցիում, ֆոս ֆոր, ազոտ ն բազմաթիվայլ քիմիական տարրեր, ն սնում են իրենց մարմինը,իսկ այդ տարրերըջրի մեջ լուծվում են մանրօրգանիզմնե: րի ներգործությամբ: են հումուսով: Դա ճիշտ չէ Ոմանքկարծում են, որ բույսերը սնվում Հումուսր առկայությանպայմաններում մանրօրգանիզմներըքայքա: յում են ինչպես օրգանական, այնպես էլ անօրգանական նյութերը, ստացվածքիմիականտարրերըլուծվում են ջրում ն դառնումսնունպ բույսերի համար:Հողը շատ զգայուն է ն լանդշաֆտի կյանքում ձնա: վորվումէ լանդշաֆտի հատկանիշներինհամապատասխան:Ինչպեկ Դոկուչանն էր ասում. «Հողը լանդշաֆտի հայելին է»: 4 7/ Ռելիեֆը որպեսլանդշաֆտիբաղադրիչ: Լանդշաֆտի մյուս նյու թականբաղադրիչըռելիեֆն է, որը երկրակեղնի վերին մակերնույթի ձների ամբողջականություննէ:. Ռելիեֆի ձների զարգացմանուսում. նասիրությունը կատարում է գեռմորֆոլոգիա գիտությունը (երկլ րաձնաբանություն):20-րդ դարիկարնորներկայացուցիչներիցեն Դեվ վիսը, Ի. Ս. Շչուկինը ն ուրիշներ: Ռելիեֆը ձեավորվում է ինչպես Երկ: րի ներքին, այնպես էլ արտաքինուժերի ներգործությամբ,ընդ որու այս երկու ուժերը հակադրություններիմիասնություն են կազմում: ել թե ներքինուժերըերկրակեղեըդուրս են մղում ն առաջացնումեն լեռ ներ, ապա արտաքինուժերը քայքայում են այն, հողմահարվածնյուր թերը ջրերի,քամու միջոցով տեղատարվում են, Երկիրըաստիճանա: բար մաշվում է: Վայտնիբան է, որ աճտաքին ուժերի միջոցով Ալպերի կամ Կովկասինման լեռնային երկիրը 20-25 միլիոն տարվա ընթաց ``

|

ՍՈՎ

կհավասարվիծովի մակարդակին,սակայններքին քումմաշվելով՝

ու

ժերը քնած չեն ն դրան հակառակ երկրակեղնինորանոր զանգված ներ են դուրս մղում: Դրա հետնանքով Երկրի վրա կմնան լեռնայիլ( համակարգերը: Երկիր մոլորակի մակերնույթիշուրջ 80 «6-ը հարթավայրեր,դաշ տավայրերեն, որտեղ ռելիեֆի բարդ ձներ չկան, ինչքան աչքդ կըտ րում է՝ հորիզոնականտարածություն է: Տարածքի շուրջ 20 96-ը լեռ նային է, ն երկու հիմնականգոտիներեն զբաղեցնում Խաղաղօծվկիա. նոսյան օղակը ն Ալպյան-Հիմալայանհամակարգը: Կան նան առան. ձին լեռներ (Ուրալյան, Սկանդինավյանն այլն): Մեր մոլորակի վրս լեռները հասնում են 6-8 կմ բարձրության. ամենաբարձրը Ջոմոլունգ: ման է (էվերեստը) 8848 մ: Լեռները բարդ կառուցվածք ունեն: Այո բարդությունըստեղծվում է հետնյալ գործոններով. տեղի բարձրությունը ծովի մակարդակից, տարածքի մասնատման խտությունը, մասնատման խորությունը, լանջերի թեքությունը, լանջերի կողմնադրությունը: | . Տեղի բարձրությունըհաշվվում է մետրերով, երբեմնէլ կիլոմետրերով համաշխարհայինօվգիանոսի մակարդակից:Նախկին ԽՍԴՀՄ-ում որպես Օ մետր ընդունված էր Բալթիկ ծովի մակարդակը(Կրոնշ։ տադտիֆուտշտոկը). առ այսօր այդ ցուցանիշը պահպանվումէ, ն բոլոր տեղագրական քարտեզներում հորիզոնականներըգծվում են այդ ։ ցուցանիշին համապատասխան: | Աշխարհիդաշտավայրերը ունեն մինչն 200 մ բարձրություն, ն մեծ մասը ապրում է այդ բարձրություններում:Բնակչուբնակչության : |թյան բարեկեցությանգրավականըհարթ դաշտավայրերնեն: Որքան տեղի բարձրությունըմեծանում է, այնքան մթնոլորտային ճնշումը "թուլանում է, շնչառությունը դժվարանում:Շատ քիչ հատվածներկան, |որտեղ մարդիկդեռես ապրում են 4000 մ բարձրությանվրա (օրինակ՝ ՒՏիբեթում): Մարդըշնչել կարող է 6000 մ բարձրությանվրա, ավելի բարձր անհրաժեշտէ արհեստականշնչառություն հատուկ սարքով: 'Լեռնագնացները այդպիսի սարքերովեն բարձրանում Ջոմոլունգմա: Ւ Լեռնայիներկրներումըստ բարձրությանարագ փոխվում են լանդվշաֆտային գոտիները:Բոլոր լեռնային երկրներում գոյություն ունի "վերընթացգոտիականություն:Տարբեր գոտիներում տարբեր գյու«ղատնտեսական կուլտուրաներկարելի է մշակել: Շատ բարձր լեռնե'

:

են: անմարդաբնակ Մասնատման խտությունընույնն է, ինչ գետայինցանցի խտություհը, որը արտահայտվում է կմ/կմՀ միավորով:Այսինքն մեկ. քառ. կմ ինչքան րարածքում երկարությանգետ կամ հովիտկա: Մասնատման

ւրը

Ւ

ն

լ

խտությունըգյուղատնտեսությանասպարեզում լուրջ խոչընդոտ է տարածքըյուրացնելու տեսակետից:Խիտ կտրատված տեղանքում : գյուղատնտեսական մեքենաներըաշխատելչեն կարող: Օրինակ,Մի- ։ ջին ռուսական բարձրությանորոշ հատվածներումտարածքնայնպես | խիտ է մասնատվածձորակներով,որ այն անօգտագործելիէ դարձել: : Մասնատման խտությունը արտահայտելիս`անհրաժեշտ է գետային ցանցի խտությունը առանձնացնել ձորակային ցանցի խտությունից: Օրինակ, բեդլենդ ռելիեֆի դեպքումլանջի մասնատման խտությունը մեկ քառ կմ-ի վրա կարող է հասնել մի քանի ն նույնիսկ տասնյակկիլոմետրի, իսկ գետայինցանցը այդպիսիխտությունչի կարողունենալ: Մասնատման խորությունը արտահայտում է հունի խորությունը || մոտակա ջրբաժանից՝մետրերովարտահայտած:Որքան այդ պարա| մետրը մեծ լինի, այնքան երկիրը խորն է մասնատված, թեքություն-̀ ներն էլ մեծ են: Այս պարամետրըես տարածքի գյուղատնտեսական յուրացման տեսակետիցկարնոր նշանակություն ունի: Մասնատման մեծ խորությունըյուրահատուկ է այն երկրներին, որոնք տեկտոնական ինտենսիվբարձրացումեն ապրում, ն գետերըխորքայինէրոզիա կատարելով խրվում են լեռմ ների կուրծքը: լ ՛

"

Մասնատմանխտու-

թյունն ու խորությունը դըժվարացնում են հաղորդակցությունը, ճանապարհների ու ջրանցքներիշինարարուշ թյունը, վարուցանքը, անան այլն: սուններիարածեցումը Լեռնալանջերի թեքությունը ռելիեֆի ամենաՆկ. 7. Ռելիեֆի մասնատման խորությանկողա- կարնոր հատկանիշներից պատկեր1̀. փոքր խորության,2. մեծ խորության մեկն է ն տարածքի տնտեսական յուրացման տեսակետից վճռական նշանակություն ունի: Հարթավայրայիներկրներում լեռնալանջերիթեքություն գոյություն չունի, տարածքըհորիզոնական է ն յուրացումը՝ հեշտ. ցանկացածուղղությամբ կարելի է ճանապարհ ու ջրանցք կառուցել: Պատկերն այլ է լեռներում, որտեղ լանջերի թեքությունը մեծանում է: Թեքության արտահայտմանցուցանիշը շրջանագծի աստիճաննէ: Լեռների որոշ- հատվածներումլանջերի թեքությունը մոտենում է ուղղահայացին՝մոտ է 90՞-ի,որոշ հատվածներում | էլ ժայռերը կախվածեն:

:

Ո Մ

--

Լ"սդուսվաց

դաշտավար, թյուն կատալ

՛

մինչն 14-16"|

հաաաաաա

քություններո

ավելի մեծ | քություններո խր լանջին մատներ են վ րում ն շար Նկ. 8. Տարբեր թեքության լեռնալանջեր 1. հորիզոնական, հերկ կուլտուր 2. թույլ թեքության,3. թեք լանջերի, 4. զառիթափն կախված: ներ մշակո Շատ հատվս ներում էլ մարդիկդիք լանջերին դարավանդներեն կառուցում նւ եռանակով մշակում հողը: Մեծ թեքությանպայմաններումդժվարանումէ անասուններիար ծեցումը: Ժամանակիընթացքումթեք լանջերին առաջանում են մւ րադարավանդներ-կածաններ,որոնք կենդանիներիկճղակների սմբակներիտակ բուսազրկվում են: Որոշ հատվածներում լանջէ ընդհանուր մակերեսի 20-40 95-ը ծածկված Է նման մանրադալ վանդներով,առաջանում են էրոզիոն օջախներ: Որքան մեծանու լանջի թեքությունը, այնքան անձրնաջրերըարագ են հոսում, ն տե տարումըինտենսիվանումէ: Հանդիպումեն լանջեր, որոնք այնս են լվացվում անձրնաջ րով, որ հողաբուսակ է: ծածկը վերանում Լանջերի թեքության ծացումը դժվարացնու հաղորդակցությունը, ո գումը, էլեկտրահաղո ման գծերի կպռուցու բնակավայրեր հիմնելը այլն: Լեռնային երկր "Նկ. 9. Լեռնալանջերի դարավանդորումը մեծ թեքությունն| 1. մինչն րում, 2. դարավանդավորումը, պայմաններում, դժվալ վորված լանջ նում են ռազմականգոր մասնավորապես՝հարձակողականգործողություննե ղությունները, Լանջերիկողմնադրությունը: Լեռնային երկրներումտարբեր կո նադրությանլանջերը տարբեր թեքությամբ են ընդունում Արեգս

դարավանդա-

լարվածությու

ճառագայթները,որի հետնանքով ճառագայթման տարբեր է լինում: Հյուսիսայինկիսագնդումամենիցչորային են հարավահայացլանջերը, ամենից խոնավ` հյուսիսային լանջերը: Օրիեն, նակ, մեզ մոտ Արայիլեռան հյուսիսային.լանջերըանտառապատ հարավային լանջերը կիսաանապատ:Մեր հանրապետությունում, լանջերինեն:' կողմնադրության անտառներըհիմնականումհյուսիսային

ֆ

վ

-

՛

Լ-աԶԸ

| Ս Հա

Լ.

Ն

շշ.

-ՀԱՅՆ. ատպա Հաս

ր

Հ

ւ,

ԳԱԱ

Հան

2-1. լ Ոշ ի ՎԱՐԱա | ՀՏՀ-

՛5:

ՀՀՀ-

:

)

Ձ

«1 ա

|2 Ս

Նկ. 10. Ռելիեֆի ն երկրակեղնիկտրվածքիպատկերումըբլոկ-դիագրամի ձնով՝ 1. եռանիստբլոկ-դիագրամ,2. հատվածքներով բլոկ-դիագրամ

Է

,

լ

Վ

| է

Տարբեր կողմնադրության լանջերինհողային ծածկույթըտարբեր մշակելու համար,անկուլտուրաներ պայման պետք է ուսումնասիրեն հողայինծածկույթը՝համապատասխան կուլտուրաներցանելու համար: Ամփոփելովռելիեֆի մեկնաբանությունը, նշենք, որ մեզոկլիմաների ն միկրոկլիմաներիձնավորմանմեջ շատ մեծ է ռելիեֆիդերը: Լեռ-է ն երբ տարածքըյուրացնում են

5շ

նաչղթաներընպաստումկամ խանգարումեն օդային զանգվածնել շարժմանը:Եթե օդի շարժումը ուղղահայաց է լեռնաշղթային,աս միշտ չէ, որ այն կարող է հաղթահարելլեռնաշղթանն անցնել հակ' ռակ լանջը: Տիպիկ օրինակը Հիմալայան լեռնաշղթան է: Հնդկակւ օվկիանոսիցխոնավօդային զանգվածներըհասնելով լեռներին՝լա ջերով բարձրանումեն, խոնավությունըխտանում է, ն առաջանում տեղումներ.պատահականչէ, որ ամենից առատ տեղումներնայստ են: Վիմալայանլեռների հյուսիսահայացլանջերին տեղումներըտւ անգամ պակաս են: Նույն երնույթը նկատվում է նան Հայկականլէ նաշխարհում:Պոնտոսի լեռների ծովահայաց լանջերին տեղումնե քանակըհասնում է 4000 մմ-ի, մինչդեռհարավայինլանջերին՝ ճոլ խի հովտում,քառակի պակաս է: Մեկ այլ դեպքում, երբ լեռնաշղթաներըօդայինզանգվածներիու ղությամբ են, ապա գետահովտով քամին ազատ կարող է շարժ. մինչն ակունքները: Երբ քամին ուղղահայաց է լեռնաշղթայի ուղղ թյանը, հաճախ չի կարող անցնել հակառակ լանջը: Օրինակ, մ հանրապետությունում`Գորիսում, տեղումների քանակը կրկնակի Սիսիանիհետ համեմատած, հենց այդ պատճառով: Հայկական լ| նաշխարհումեզրայինլեռնաշղթաներիարտաքինլանջերինտեղո ներըավելի շատ են, քան Միջնաշխարհում: Ռելիեֆի հարցերը քսնարկելիս հարկ է շեշտել նան էրոզիոնպլ ցեսները:Լեռնային երկրներըմաշվում են մթնոլորտայինտեղումնե հոսքի միջոցով: Յուրաքանչյուր տարի ցամաքից դեպի համաշխս հային օվկիանոս տեղատարվումէ մոտ 50 միլիարդ տոննա լվացվ նյութեր: Դրանից ցամաքը թեթնանում է ն դուրտ մղվում միջնապ տյանի(մանթիայի)կողմից: Ամփոփելովն̀շենք, որ լանդշաֆտային թաղանթումռելիեֆը ' կավարողգործոն է: Նրա դերըմեծ է լանդշաֆտի ձնավորմանգործո 7-ԺԿլիմայական բաղադրիչը:Կլիմայի հիմնականբաղադրիչներն արեգակնայինճառագայթումը,օդային զանգվածներըն նրանց շրչ նառու պրոցեսները,խոնավություն-տեղումները,Երկրի մակերնու. բնույթը,ծովերի մոտիկությունըն այլն: Մեր մոլորակի վրա ստեղծ: են չորս հիմնականօդային զանգվածներ:Լանդշաֆտներըբնորո լիս շատ կարնորէ լանդշաֆտներիջերմային ն ջրաջերմայինռեժի Միլկովըգտնում է, որ լանդշաֆտներըկարելի է բնորոշել երեք հ նականգործակիցներով: 1. Գ. Տ. Սելյանինովիջրաջերմայինգործակիցը՝ ճ:10 է

| ժամանակահատվա

քանակնէ մմ-ով այն որտեղՔ-ը տեղումների 10"-իցբարձրէ, ԲԷն միջին համար,երբ օդիօրական ջերմաստիճանը : օրերի ջերմաստի-։ ունեցող օրական 10--ից բարձր ջերմաստիճան

գումարն Գ. Ն. Վիսոցկու 2. Վ. Վ. Դոկուչանի, ճանների նՆ. Ն. Իվանովի է:

| խոնավացման

գործակիցը՝,

'-

է

ք

լ'

Ս

Սա:

որտեղ Զ-ն տարեկանտեղումներնեն, Է-ն՝ գոլորշունակությունը: : շատ հարմար գործակիցէ, ն եթե այն 1,0-ից մեծ է, ապա լանդշաֆտը | ապահովվածէ խոնավությամբու տեղումներով,իսկ եթե 1,0-ից է, ապա տարածքըապահովվածչէ խոնավությամբ:Օրինակ, Արարատյան դաշտում ու Երնանում այն 0,2-0,3 է, տեղումները 3-5 անգամ պակաս են գոլորշունակությունից. առանց ոռոգման բերք ակնկալել հնարավորչէ: Այստեղմի նրբություն էլ կա, որ անհրաժեշտէ հաշվի առնել լանդշաֆտում վերակառուցումներկատարելիս: Հնարավոր է, որ խոնավացմանգործակիցը1-ից մեծ է, բայց խիստ արտահայտվածէ սեզոՕՇային բնույթը: Կարող է պատահել, որ ամռան երկրորդ կեսին ն աշնան սկզբին տեղումներչկան, ն ջրի խիստպակաս է զգացվում: Օրինակ, Արագածին այլ զանգվածներիվրա 2000-2300 մ բարձրությունների գոտում խոնավացմանգործակիցը1-ից մեծ է, բայց ամռան երկրորդ կեսինտեղումներչկան, մարգագետինները չորանում են ն անասուններին ջրելու համար ստիպված են լինում հսկայական ճանա-. պարհ կտրել: Յ. ԲուդիկոյիՃառագայթային չորության ինդեքմը, :

փոքր:

։

Է`

Վ '

որտեղ Ջ-ը ճառագայթմանհաշվեկշիռն է, Լ-ը գոլորշացման թաքնըված ջերմությունը,՛-ը տեղումներիքանակը(սմ-ով): Այն 1-ից պակաս է ծայրագույն մերձբնեռայիներկրներում, տափաստաններում՝1,0, կիսաանապատներում մինչն 3, անապատներում5 ն ավելի: Լանդշաֆտներիձնավորմանգործում շատ մեծ նշանակությունուն կորցրածիտարբենի ճառագայթայինհաշվեկշիռը: Դա ստացածի րությունն է, որ կոչվում է նան մնացորդայինճառագայթում:Եթե գումարային ճառագայթումըհասարակածային շրջաններիցմինչն բնեռ-

ի

ներտատանվումէ 200-240

տարի,մինչն 40 կկալ/սմշ

կկալ, ապա ճ ռագայթայինհաշվեկշիռըարնադարձայինլայնությունների տակ 9 5 կկալ/սմշ, 95 կկալ/սմշ տարիէ, Անտարկտիկայում՝ Արկտիկայիկեն: տարի, տունդրայում՝ 10, անտառ: րոնականմասերում կկալ/սմշ տունդրայում՝ 10-20, տայգայի միջին ն հյուսիսային մասերում՝ 20-35 հարավում՝30-35, լայնատերնանտառներում,անտառատափաստ:

տարի(ըստ Մ. Ի. կկալ/սմ՛

Բուդիկոյին ուրիշների(1978 Մեզ տարածքիցածրադիրմասերում 60-65 կկալ, բարձր: դիր մասերում 40 կկալ/սմշ նում՝ 35-50

մոտ` ՎՎ

տարի: Ինչպես ցույց

տալիս նկ. 11-ը կլիմայական բնութագրիչները ամենամեծ արժեք արտահայտումեն արնադարՀ , ձային լայնություններիտակ: Կլիման բնորոշելիս շատ ՀԺ կարնորեն մթնոլորտայինտեղումների քանակը, -դրանց բաշխումը, ինչպես նան տե: չ0` ղումների սեզոնայցությունը: ` եր Աշխարհում ամենից առավել ' տեղումներ թափվում են Հիոտ Թ մալայան լեռների լանջերին՝ կկպլ|,չ Չիրապունջայում, մինչն | հազ մմ, ամենից քիչ` Հարավային ԱմերիկայիԱտակամա անապատում, հենց ծովի աՆկ. 11. Կլիմայականմի քանի բնութ. րիչներ հյուսիսային կիսագնդում, Երես փին՝ Արիկայում, տարեկան 21. 4 մմ: Անապատներում տեղում- միջօրեականիտակ՝ գոլորշունակությ, ներիքանակը 50-100 մմ է, իսկ 2. ճառագայթայինհաշվեկշիռ կկալ սմ՛/ս է

5»

Լ---

«

ինդեքսը րուդիկոյի

Ոհ. 3. Բուդիկոյի ճառագայթայինչորությ գոլորշունակությունը 2000մմ: Տափաստաններում նդեքսը տեղումները400-600 մմ են, մուսսոնայիներկրներում՝մինչն 2000. նույնքանհասարակածայիներկրներում: Կլիմանլանդշաֆտներումգրեթե միշտ ղեկավարողգործոնի դե կատարումն աշխարհագրական-լանդշաֆտային գոտիներըառա( է նացնելիսդառնում հիմնականը:Լանդշաֆտայինն կլիմայական« տիներիսահմաններըհամընկնումեն:

ՏՏ

Ջրերը: Լանդշաֆտների բաղադրիչներիցմյուսը ջուրն է, ջրային" միջավայրը: Վ. Ի. Վերնադսկու (1933) արտահայտությամբբնության՝ երնացող պատկերը ջրով է պայմանավորված: Օվկիանոսներում լանդշաֆտայինթաղանթիմեջ են հաշվվում մինչն 200 մ խորության հատվածները,որտեղ լույս է, ե բույսեր կարող են աճել: Օվկիանոսի թաղանթիբաղադրիչեն համարվում» խորմասերըաշխարհագրական բայց լանդշաֆտայինթաղանթիկազմում չեն. Օվկիանոսի հատվածի՝ տարածքը հաշվվում է 333 մլն քառ կմ: ընդհանուր Օվկիանոսի լանդշաֆտային թաղանթիհատվածում ջրիմուռների զանգվածըտվյալ պահին 1,7 մլրդ տոննա է, սակայնտարեկանարդյունավետությունը՝550 մլրդ տ: Այդ նույն ոլորտում կենդանական օր-: գանիզմների տարողությունը 32,5 մլրդ տ է, արդյունավետությունը'' 56,2 մլրդ տ: Ինչպես ցույց են տալիս տվյալները, ջրիմուռներըշատ արագ են բազմանում (վերցված է Միլկովից, 1970): Օվկիանոսումընդհանրապեսկենդանիներիկենսազանգվածը20 անգամգերազանցում է բույսերի կենսազանգվածին(ցամաքումհա-՝ կառակնէ): Եթեօվկիանոսումչկա ջրի շրջանառություն,ապա օրգանականաշխարհնաղքատ է, ինչպես Սարգասյանծովում է: Օվկիանոսի գոյությունը մեր Երկրի վրա կյանքի ստեղծմանպայմաններից մեկն է: Հատկապեսշեշտենք ջրի շրջանառությաներնույթը: Օվկիանոսներումջուրը շրջանառությանմեջ է. հասարակածային "շրջաններիցհոսանքներըգնում են դեպի մերձբնեռայինշրջաններ, այնտեղ պաղելով՝ ծանրանումեն, իջնում դեպի հատակ ն ապա վերադառնումհասարակած:Այդ պրոցեսումջերմությունըհասարակա: ծային շրջաններից տանում են մերձբնեռայինշրջաններ: Եթե չլիներ նման շրջանառություն,ապա բնեռային շրջաններում օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանըկլիներ -44՞, իսկ հասարակածի վրա` 4395, -22 ն 26": Երկրի մամինչդեռբնությանմեջ համապատասխանաբար: կերնույթինմիջինջերմաստիճանը14,8- է: Օվկիանոսիդերը շատ մեծ է խոնավությանշրջապտույտի տեսակետից: Ամեն տարի համաշխարհայինշրջապտույտին մասնակցումէ 580 հազ. կմ:ջուր (նան ցամաքիցգոլորշացած): Ջերմամոցայինէֆեկտիզորեղացմանպայմաններումավելացել է երկրի Գոկերնույթիցգոլորշացող ջրի քանակը՝անցնելով 600 հազ կմ՞-ից: լորշացմանդեպքումծախսվում է մեծ քանակիթաքնվածջերմություն (1 Գ ջուրը սովորականջերմաստիճաններումգոլորշանալիսխլում է' մոտ 600 կալորիաջերմություն): Պարզվել է, որ Արեգակնային լ էներ```

խոնավության

"

գիայի55 տոկոսիցավելին Երկրիվրա ծախսվում է այդ պրոցեսում:է թե չլիներ այդ շրջանառությունը,ցամաքները կլինեին այնքանտալ 125 7 Սահարա անապատնէ: ենսոլորտը: Ինչպես արդեննշել ենք, կենսոլորտտերմինըգիտու թյան մեջ մտցրել են Լամարկըն է. Զյուսը: Սա այն ոլորտն է, որտե գոյություն ունեն օրգանիզմներն օրգանականնյութ: Սակայնայն մէ կուսացած չէ անօրգանականնյութերից, քանի որ օրգանիզմներ զարգացմանհամար խիստ անհրաժեշտ են հիմնականում անօրգս նական նյութերը: Օրինակ, բույսերը հողից քամում են ջրի մեջ լու« ված անօրգանականսննդանյութեր ն սնվում են անօրգանական-մի : ներալայինսննդով, որոնց խառնվածեն նան օրգանականնյութեր: Վերջին ժամանակներսկենսաբաններըկենսոլորտում անջատու են նան բիոտահասկացությունը:Բիոտան բույսերի ն կենդանիներ միասնություննէ առանց անկենդանմիջավայրի:Ուրեմն կենսոլորտ ավելի ընդարձակէ, քան բիոտան:ԲիոտանԵրկրի վրա ծնունդէ առէ ավելի ուշ, քան քարոլորտն ու ջրոլորտը ն անցել է միլիարդավորտա րիներիէվոլյուցիա, հասել այնպիսիաստիճանի,որ ստեղծվել է մար արարածը՝մտածող ուղեղով: Կան նան տեսակետներայն մասին, որ օրգանական աշխարհ Երկրի վրա հայտնվել է դրսից: Դրա ապացույցներից մեկն այն է, ո գետնինհասնող երկնաքարերիմեջ հայտնաբերվել են օրգանակա նյութեր, օրինակ՝օզոկերիտ: Երկրագնդիվրա կենսոլորտնամենուրեքէ, չկա այնպիսիտեղ, որ տեղ օրգանիզմներ չլինեն: Անտարկտիկական սառցադաշտերի հո րատանցքերիցդուրս բերած սառցի մեջ հայտնաբերվելեն մանրօր | գանիզմներ,որոնք կենդանությաննշաններ են ցույց տվել: | զարգացումը կապվում է արեգակնայինէներգիային ջր .»Բիուտտայի Գոյությանհետ: Ինչպես նշում է Վ. Գ. Գորշկովը(1995), 1 գ օրգանա կան ածխածինստեղծելու համար ծախսվումէ 42 կՋ (10 կկալ) էներ գիա: Երկրաբանականզարգացմանտարբեր ժամանակաշրջաններու բիոտան տարբեր զարգացում յ է ունեցել: Ամենից ինտենսիվայն զար ն այդ ժամանակեն կուտակ գացել է կարբոնիժամանակաշրջանում, վել Երկրիվրա այնքան մեծ տարածումունեցող քարածխահանքերը Կենսոլորտիուսումնասիրմամբզբաղվում են թե՛ բուսաբանները| թե կենդանաբանները (էկոլոգները):Սակայն կենսոլորտիտեսությու նը ն նրա առանձնահատկությունները մշակեց ակադ. Վ. Ի. Վերնադս կին 1920 -ական թվականներին՝կենսոլորտիկազմում առանձնացնե լով մարդոլորտը՝ նոոսֆերան:

որքան

`

լ

--

`

.

-.

-

..

..

,

|

| Լ

տ

Երկրագնդիվրա բիոտան խիստ անհավասարէ բաշխված`կապ-. ված կլիմայական պայմաններիհետ. ամենից քիչը արկտիկականու անտարկտիկականանապատներում,ամենիցշատ հասարակածային ու արնադարձային մշտադալարանտառներում,որտեղ մեկ հեկտարի վրա կգտնեք հազարավորտոննա օրգանականնյութ: Բիոտայի զանգվածի ն արագության վերաբերյալ | միանշանակչեն: Այսպես,օրինակ, ըստ Լ. Ե. Ռոդինի,Ն. Ի. Բազիլնիչի, Ն. Ն. Զոզովի (1974) սառույցներից ազատ ցամաքի վրա (134 |

տվյալները

մլն:

մլրդ տոննա (161տ կմ): Տար-: Երկրիվրա բեր հեղինակներիտվյալներովամբողջ կենսազանգվածը տ: Ըստ է կազմում 1,4.10'2-ից մինչն 2,68.10:7 Ռյաբչիկովիբուսական) է 177 մլրդ տ (չոր կշռվածքով),, զանգվածիտարեկանաճը կենդանիներինը՝18,5.105 տ Բուսական ն աշխարհը Երկրի վրա թափոններ մեկն. թողնում: Սա բիոտայի հիմնականառանձնահատկություններից է: Մեռած օրգանիզմներըըարագ քայքայվում են մանրօրգանիզմներից, հետք անգամչի մնում: | Մինչն 18-րդ դարը բիոտան ենթարկվումէր Լե Շատելյեի սկզբունքին ն յուրացնում էր այնքան ածխածին, որքան արտաթորվումէր բնության կողմից: Սկսած 18-րդ դարից խախտվել Լե Շատելյեի սկզբունքը, ն քանի գնում է, այնքան շատ ածխաթթուգազ է ավելանում մթնոլորտում,որ ջերմոցայինէֆեկտի երնույթն է ուժեղացնում: Գորշկովըգրում է. «Մարդկությունըպետք է սովորի հարգանքովվերաբերվել բնական բիոտային, որը քսան կարգ ավելի կատարյալ էլ Ա մարդկանցստեղծածքաղաքակրթությունից»(էջ 515): են Կենսոլորտումառանձնացնում երեք տիպիօրգանիզմներ՝ | 1. Պրոդուցենտներ, որոնք հիմնականում բուսական օրգանիզմ: ներն են, որ անօրգանական-միներալային նյութերով սնվելով ստեղծում են օրգանականնյութեր: Հողիցքամում են ջրի միջոցով լուծված միներալայինսննդանյութեր,օդից վերցնումեն ածխաթթուգազնլուսասինթեզիմիջոցով ստեղծում են շաքարանյութ, սպիտակուցներ,. ածխաջրեր ն այլն: Օրինակ՝ ' 6Իշ0 Հ 6Շ0շ -» ՇջՒլլշ 06 -» էներգիա, այսինքնստեղծում են քիմիականէներգիա,որ վեցրել էին Արեգակից: Այն կարող է կուտակվել երկրակեղնում(քարածուխ,նավթ նայլն): Աշխարհիբուսականությունը տարեկանստեղծումէ 460-200 միլիարդտ կենսազանգված: 2. Կոնսումենտները այնօրգանիզմներնեն, որ օգտագործում են.

կմ2)բուսազանգվածըկազմում է 2402

կազմում կենդանական

ի չեն`

։

պատրաստիօրգանական նյութեր` մարմինը ստեղծելու համար: են կամ գիշատիչները: Դրանքխոտակերներն 3. Ռեդուցենտներ այն օրգանիզմներն են, որոնք քայքայում են օրգանականնյութերը, վերածում անօրգանականի: Դրանք հողում գտնվող մանր օրգանիզմներնեն, որոնք սանիտարի ֆունկցիա են կատարում.մաքրում են միջավայրըթափոններից:Ստացվում են անօրգանականմիացություններ կամ ազատ քիմիական տարրեր, որոնք ջրում լուծվելով՝ կարող են միգրացիա կատարել: Շատ կարնոր է նշել, որ կենսոլորտը թափոններչունի, այլ է մարդոլորտը. այդ մասին խոսք կլինի անթրոպոգենլանդշաֆտներինանդրադառնալիս: Ինչպես նշում է Դ. Լ. Արմանդը(1975), Երկրի վրա ամբողջ կենսազանգվածըկազմում է 179.105 տոննա: Կենսոլորտըունի զոնայական տարածում.այդ մասին կխոսենքզոնայականությունըքննարկելիս: գտել են, որ հնարավոր է օր20-րդ դարի վերջին գիտնականները գանականմիացություններ ստեղծել անկենսածին (աբիոգեն) եղանակով: Պարզվել է, որ Երկրի մթնոլորտում Արեգակի կարճալիք ն գերկարճալիքճառագայթներիներգործությամբտեղի է ունենում գազերի մոլեկուլների տրոհում, տիշզերականպրոցես,ն ձնավորվումեն օրգանականբնույթի միացություններ:Ռւրեմն կարելի է անօրգանական նյութերից ու քիմիականտարրերիցստեղծել օրգանականԱյու18. Է: թեր: Անթրոպոգեն բաղադրիչը: Մինչն այժմ քննարկեցինք լանդշաֆտային ոլորտի բաղադրիչները, որոնք միասնաբարձնավորում են բնականտարածքայինհամալիրները:21-րդ դարում լանդշաֆտիբաղադրիչներիկազմում ամենազորեղըմարդն է լինելու: Դեռես 1920-ական թվականներինակադ. Վերնադսկինգրում էր, որ մարդու ազդեցությունըհասել է երկրաբանական գործոնիմակարդակին: Ամենտատ րի մարդըընդերքից հանում է 120 մլրդ զանազան հանքանյութեր, 15 մլրդ տ վառելանյութ, շուռումուռ է տալիս 20-30 սմ խորությանհողաշերտը,օգտագործումէ շուրջ 8 հազ. խոր կմ ջրային զանգված ն այլն: Շատ երկրներումանտառային զանգվածներըկրճատվելեն 3-4 անգամ,ինչպեսն մեր հանրապետությունում: Եթեշատ առաջներումմարդը բնությունիցվերցնումէր պատրաստի բարիքներն թափոններչէր թողնում, ապա ներկայումստեխնիկայի զարգացմանշնորհիվ մարդուներգործությունըբնության վրա ամենից զորեղն է: Այդ պատճառովխախտվելէ Լե Շատելյեի սկզբունքը: Դա լանդշաֆտայինթաղանթըհանում է հավասարակշիռվիճակից, խախտումէ բնության նորմալ զարգացումը,որը կարող է ունենալ աղետալիհետնանքներ՝ջերմոցայինգազերի ավելացումմթնոլորտում, ,

`

ե

օվկիանոսի մակարդակիբարձրացում,թթվածնիտոկոսային հարաբերության նվազում մթնոլորտում, անապատացմաներնույթ ն այլն: Մարդըստեղծել է նան կուլտուրականլանդշաֆտներօգտագործելով բնականռեսուրսները: Մարդ---բնությունփոխհարաբերությունըներկայումս բավական բարդ մի թնջուկ, հիմնահարց է, ուստի մենք հա-. ' տուկ գլուխ ենք նվիրելու դրան:

Ի

լ

Բաղադրիչների կապերը:Լանդշաֆտիվերը թվարկված Ա ղադրիչներըմիմյանց սերտկապիմեջ են, պայմանավորում բոլոր

հետ

բա-. են ի-:

միննույն ժալանդշաֆտըներկայացնումէ երկրահամակարգ, մանակ՝ էկոհամակարգ:Մարդու խնդիրնէ այդ համակարգումստեղ-. ծել այնպիսի միջավայր, որտեղ բնության բոլոր բաղադրիչներըեչ մարդը ներդաշնակլինեն: Նշենք, որ բույսը ն հողը միմյանց հետ կապված են ազոտը, ֆոսֆորը, կա-: բույսը հողից վերցնում է նրա կազմում գտնվող լիումը, կալցիումը ն այլ տարրեր ջրի մեջ լուծված վիճակում: Այստեղ ուղիղ կապ ենք տեսնում: Իր կենսագործունեություննավարտելուց: հետո բույսը մեռնում է, ն սկսվում է հակադարձ կապը. մանրօրգանիզմներըկարճ ժամանակամիջոցումքայքայում են այն ն հողին վե-, րադարձնումբույսի կլանած տարրերը:Բնության մեջ նման հակա-։ դարձկապերըշատ են: էներգետիկկապերը նույնպես ցայտուն են արտահայտված:Լույսի քվանտըընկնելովքլորոֆիլի հատիկիվրա առաջացնումէ լուսասինթեզիերնույթը. այդ էներգիայի միջոցով ջուրը ն ածխաթթուգազը տրոհվում են, սինթեզվում է մի նոր նյութ գլյուկոզա. այդ պրոցեսի վրա ծախսվում է արեգակնային էներգիա, որը կուտակվում է բույսի` մեջ: Կուտակվածէներգիաննորից վերադառնում է բնություն այրման միջոցով: Բույսն արագ այրելով՝ մենք ստանում ենք ջերմային էներԳիա. դա անվանում են քիմիականէներգիա:Բնականվիճակում բույսը քայքայվում է մանրօրգանիզմների կողմից շատ դանդաղ,ն այդ. -այրման ջերմությունըհաղորդվում է շրջապատին: Սակայնմիշտ չէ, որ բուսականծածկույթը անպայմանքայքայվում է: Որոշ պայմաններումբուսական մնացորդներըկուտակվում են կի' սափթածվիճակում: Օրինակ, այժմ փշատերնանտառներիզոնայում տորֆ է կուտակվում,իսկ վաղ անցյալում կարբոնիժամանակաշրջանում, բույսերի վիթխարիկուտակումներն այժմ արտահայտված են | քարածխի հսկայական պաշարներով:Բուսական մնացորդներից առաջանումէ նավթ ն այլն: Մենք այժմունենք կաուստոբիոլիտների վիթխարիպաշարներ:Երկրիմակերնույթինբոլոր արտաքինպրոցեսներիէներգետիկաղբյուրն Արեգակնէ: Նրա տվածէներգիայիմեկ-երրար, ն

նյութապես.

'

-Հ.

`

կու միլիարդերորդմասն է հասնում Երկրին,ն դա բավական է Երկր| ստեղծելու համար: կյանք վրա Բնության մեջ գոյություն ունեն նան ինֆորմացիոնկապեր:Ինֆոր մացիա ասելով հասկանում ենք տեղեկության հաղորդում: Վերջի( ժամանակներսայն ավելի լայն հասկացությունէ դարձել. ընդգրկում է նան հատկություններիփոխանցում:Երկրաշարժից առաջ շատ կեն դանիներընկալում են ինչ-որ ալիքներ ն անհանգիստեն. սա ինֆոր մացիայի արգասիքէ: Շատ կենդանիներիրենց վարքով հաղորդոււ են մոտալուտ վտանգը: Օրինակ, մեղուներն ունեն ուժեղ զարգացա' ինֆորմացիոնհամակարգ. այլ կենդանիներնս կարողանում են հա ղորդակցվել: Բույսերն արձակում են ֆիտոնցիդներ, որոնց միջոցու վանում են թշնամիներին,գրավում բարեկամներին,դրանք փոշոտ. ման գործոններեն: Հարկ է հիշեցնել երկրահամակարգերումբնության ինքնավերա կանգնմանմեխանիզմիմասին: Վազարավորու միլիոնավորտարինե րի ընթացքումբնությունը ձսռք է բերել որոշակի կազմակերպվածու թյուն, ն յուրաքանչյուր լանդշաֆտունի որոշակի հավասարակշռու հողը, բույսերը, կենդանիները թյուն: Այսպես,օրինակ, տայգայում յու րահատուկ են, ն եթե ինչ-որ տարր փոխվում է, ապա բնությունը շու տով այն վերականգնումէ: Պատահում է՝ կայծակիցանտառն այրվոււ է, կամ ուժեդ քամին խորտակումէ ծառերը, չանցած մի քանի տարի նոր ծառեր են աճում, կարծես ոչինչ չի պատահել: Բնության մեջ երբեմն էլ տեղի են ունենում զանազան երնույթներ| ուժեղ բռնկումներ,որոնց էությունըմինչն օրս պարզաբանվածչէ: Օ. րինակ, եղել են մորեխի, առնետների,թիթեռների բռնկումներ:Բնու. թյունն ունենալով ինքնավերականգնման մեխանիզմ`կարողանում | չեզոքացնել արհավիրքը: Տեսնում ես հաջորդ տարին մորեխ ու առ նետ չկա: Բնությունը կարգավորելէ երկրահամակարգիբաղադրա մասերիփոխհարաբերությունը,լանդշաֆտը նորմալ տեսքի է: Բնության մեջ յուրաքանչյուր երնույթիբուռն զարգացումըպարու. նակում է հետագայում այդ երնույթը արգելակելու մեխանիզմ,որու զսպվում են հետագաբռնկումները: Օրինակ, կենդանիներիմեծ կու. տակումներըկարող են առաջացնել հիվանդություններ,բայց նույ( կարող են արգելակել հիվանդություններիհետագա կուտակումները ընթացքը.ուժգին սելավը բերում է խոշոր քարաբեկորներ,որոնք կու. տակվումեն հունի մեջ. հետագայում առաջացածսելավը կանշկանդ վում է: Մեզ շրջապատող բնությունը միլիոնավորտարիներիընթացքում 1 ձնավորվել,ն եթե ինչ-որ արտաքինազդեցությամբբաղադրիչների Ր. '

եճ

մեկըփոխվումէ, ապա տեղի է ունենում բնությանվերափոխում՝հարմարվողականություննոր պայմաններին: Երկրի արտաքինոլորտում, մթնոլորտիցդուրս մեկքառ սմ սնացած մակերեսըմեկ րոպեումստանում է 1,98 կալորիաջերմություն,որի մի մասը կլանվում է օդի կողմից ն գետին է հասնում 50-70 Չ6-ը: Գումարայինճառագայթումըհասարակածիցմինչն բնեռներտատանվում է 200-240 կիլոկալորիայից մինչն 40 կկալորիա մեկ քառ սմ-ի վրա բնեռայինշրջաններում: Այդէներգիան է Երկրի վրա բոլոր արտածին պրոցեսներիէներգետիկաղբյուրը: Այս մասինավելի մանրամասն կհաղորդենքնյութերի ն էներգիայիշրջապտույտը մեկնաբանե-

լիս:

.

Բիոստրոմ:Լանդշաֆտայինթաղանթը-ոլորտըաշխարհագրական թաղանթիմի նեղ հատվածն է, որտեղ միմյանց մեջ են թափանցում քարոլորտի, ջրոլորտի, մթնոլորտի ն կենսոլորտիբաղկացուցիչ մամարդը: սերը. այդ ոլորտում է ապրում ն աշխատում Լանդշաֆտայինոլորտը Միլկովըանվանում է բիռստրոմն գտնում է, որ այդ ոլորտում ուսումնասիրմանկարնորօբյեկտըկենդանին անէ: նա բիոստրոմըբաժանում կենդանբնությանփոխհարաբերությունն է հինգ հարկերի՝ օդային, վերգետնյա(620ՐՇ01Շ8Ե018ՎՇՇատա), հողը ծածկող, հողային, ենթահողային,որը տարածվում է հողմահարման կեղնում: Լանդշաֆտայինոլորտում Միլկովը առանձնացնում է չորս միջավայր՝քարոլորտ (11),մթնոլորտ (4), ջրոլորտ (1), որը ջուր է (1չ) ն սառույց (Լ,): Ցույց է տալիս դրանց կոմբինացիաներըհինգ տիպով՝ Գետնի վրա (ԼՒՃ), Ցամաքային (ԼՒՐ,-ԷՃ), Ջրային (ՐՃ), Սառցային (Ր-ԷՒՃ),Վատակային(ջրատակ'՝11-Է Լչ): Տալիս է յուրաքանչյուրի բնութագիրըն առաջարկումլանդշաֆտները ներկայացնել բանաձնով: Ըստ Միլկովի անթրոպոգենային լանդշաֆտագիտությունըգտնվում է ֆիզիկական աշխարհագրության ն տնտեսականաշխարհագրությանհանգույցում: Միննույն ժամանակ առանձնացնում է պատմական լանդշաֆտագիտություն, հնէալանդշաֆտագիտություն,լանդշաֆտային կանխագուշակում ուղղությունները: 1970 թ. առաՄոսկվայիպետհամալսարանիաշխարհագետները ջարկելեն լանդշաֆտներիհինգ տիպ ագրոլանդշաֆտային,անտառտնտեսական,լեռնաարդյունաբերական,սելիտեպային(գյուղական, քաղաքային), ռեկրեացիոն:Նման բաժպնումը պարտադիրչէ բոլոր երկրներիհամար:Օրինակ, Միլկովը առանձնացնումէ 8 դասեր: Այսպիսովկարողենք հաստատել,որ Երկիր մոլորակի վրա օբյեկ62

տիվորեն,մարդու կամքից անկախ, գոյություն ունի մի ոլորտ, որին անվանում են լանդշաֆտային ոլորտ (բիոստրոմ), նրա կազմում էլ` պետք է ուսումնասիրիայդ լանդշաֆտներ:Լանդշաֆտագիտությունը լանդշաֆտները ամենայն մանրամասնությամբ, համակարգային սկզբունքով, որպեսզի հնարավորլինի ապահովել Երկրի վրա 6 միմիննույն ժամանակ հնարավորին լիարդ մարդու պահանջմունքները, չափ պահպանելբնությանանաղարտությունը: Մինչն 1997 թ. Ռուսաստանում (նան նախկին ԽՍՀՄ-ում) տեղի են ունեցել լանդշաֆտագիտական10 կոնֆերանսներ, որտեղ քննարկվել են այդ ոլորտին վերաբերող բազմաթիվ հարցեր: 1992 թ. Ռիո-դե Ժանեյրոյում ՄԱԿ-ի կողմից կազմակերպվեցմիջազգային կոնֆերանս, ուր առաջադրվեցինկայուն զարգացմանպրոբլեմներ: Կայուն զարգացման ասպարեզում լանդշաֆտագիտությանդերը բացառիկէ: '

Յ.

Լանդշաֆտագիտության ուղղությունները

Սկսած 19-րդ դարիվերջից՝լանդշաֆտագիտությանասպարեզում բավական շատ նորամուծություններ են կատարված, նոր ուղղու"թյուններ են առաջացել, ն դա պատահականչէ: Բնությունն անչափ բարդ մի համակարգ է, այդ համակարգիբաղկացուցիչներն այնքան շատ են, որ միայն մեկ գիտությամբդրանք ուսումնասիրելն անհնար է: Լանդշաֆտագիտության ուղղություններըհիմնականումերեքն են՝ 1. Լանդշաֆտի մեկնաբանումըորպեսընդհանուր հասկացություն:՝ Այս ուղղության ներկայացուցիչները լանդշաֆտը դիտում են որպես համալիր: ֆիզիկա-աշխարհագրական 2. Ռեգիոնալ մեկնաբանում: Այս ուղղության ներկայացուցիչները գտնում են, որ լանդշաֆտը պետք է դիտել որպեսինքնուրույն մի համակարգ(ինդիվիդում), որն առանձնանում է հարնան համակարգե-`

րից:

։

Տիպաբանականմեկնաբանում:Այս ուղղության ներկայացուցիչները գտնում են, որ միատեսակլանդշաֆտներըպետք է խմբավորվենտիպերիմեջ: Օրինակ, Ն. Ա. Գվոզդեցկինգրում է, որ ինքնաթիռիցդիտելիսմենք տեսնում ենք տիպաբանականմիավորներ(անտառ, ճահիճ ն այլն): Դրանք միավորելով ն քարտեզագրելով՝մենք ստանում ենք ռեգիոնալ միավորներ,մասնավորապեսֆիզաշխարհագրականշրջաններ, որոնք Ա. Գ. Իսաչենկոն նույնացնում է լանդշաֆտներիհետ: իրար լրացնում են ն Նշենք, որ վերը բերված մեկնաբանումները 3.

հակադրություններ նրանց մեջ չկան: Գվոզդեցկիննշում է, որ արտասահմանյանհեղինակներըհարում են երրորդ ուղղությանը: Լանդշաֆտագիտությաննոր ճյուղային գիտություններինկանդրադառնանքվերջում:

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

1.

-

ՈԼՈՐՏԻ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ,

Լանդշաֆտայինթաղանթի ձնավորումըն զարգացումը.2

Լանդշաֆտայինթաղանթ-ոլորտըմեր մոլորակի վրա ձնավորվել է մի քանի միլիարդ տարվա ընթացքում`ունենալով էվոլյուցիոն զարգացում: Այդ ընթացքումհնարավորէ, որ արեգակնայինճառագայթումը ունեցել է լարվածության փոփոխություններ, որից առաջացել են կլիմայական փոփոխություններ: Օրինակ, ՀարավայինԱֆրիկայում հայտնաբերվելեն տիլլիտներ, որոնք հնագույն սառցապատումների արգասիքեն: Ավելի հաստատ ու անժխտելիհետքեր կան չորրորդական սառցապատումներիվերաբերյալ (Ռուսական հարթավայրում, ՀյուսիսայինԱմերիկայում ն այլն): Օրինակ, մեր հանրապետության ու ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհիբարձր լեռնային զանգվածներում ցայտունկերպով արտահայտվածեն միջին չորրորդական (ռինյան) ն վերին չորրորդական(վյուրմյան) սառցապատումների ռելիեֆի էկզարացիոնձները ն մորենային կուտակումները: Կլիմայական անպայման ազդել են լանդշաֆտների զարգացմատատանումները նը: Միոցենումմեր աշխարհում գոյություն է ունեցել մշտադալարբուսականություն(պոլտավյան ֆլորա), սակայն հետագայում կլիմայի խստացմանհետնանքովմշտադալարպոլտավյան ֆլորան իր տեղը զիջել է տերնաթափտուրգայանֆլորային: Նման փոփոխության պայմաններումբուսական ու կենդաճականշատ տեսակներ ոչնչացել են կամ հարմարվելնոր պայմաններին: Հնէալանդշաֆտայինհետազոտություններըարձանագրումեն նման փոփոխություններըն դրանց 5-107

հիման վրա կանխատեսումապագան,լանդշաֆտներիզարգացման ընթացքը: Վետսառցադաշտային շրջանը ընդգրկումէ շուրջ 10 հազար տարի: Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ ՄերձավորԱրնելքում անցած հազարամյակներիընթացքումկլիմայականզգալի փոփոխություններչեն կատարվել:Օրինակ, Միջագետքումկամ Հայկական լեռնաշխարհումայժմ մշակում են այն կուլտուրաները,որ մշակել են 5-7 հազար տարի առաջ: Կենդանականաշխարհիկազմը չի փոխվել, սակայն շատ կենդանիներանհետացել են մարդու ներգործությամբ: Բարձր լեռներում կան բազմաթիվ ժայռապատկերներ,որոնք փորագրվելեն արմենոիդներիկողմից մի քանի հազար տարի առաջ ե պատկերումեն կենդանիներ,որ այժմ չկան: Մարդու գործուեն կատարվել նան բուսանեության պատճառով փոփոխություններ կան աշխարհում: Եվ այսպես, անցած շուրջ 8-10 հազար տարում մեր հանրապետության ն Վայկականլեռնաշխարհիսահմաններումձնավորվել է լանդգոտիներիմի համակարգ:Ներկայումս այդ հա-: շաֆտային վերընթաց մակարգում նկատելի է կլիմայական պայմաններիորոշ փոփոխու-: թյուն` չորայնության ուղղությամբ, որը նույնպես կապվում է մարդու | գործունեության հետ: Համամոլորակայինմասշտաբով ընթանում է։ ջերմոցային էֆեկտի ընդլայնում, որի մասին դեռ առանձինխոսելու: ենք: 2. Նյութերի շրջապտույտը աշխարհագրական ն լանդշաֆտային թաղանթում

Երկրաբանականանցած ժամանակահատվածումինչպես աշ-: խարհագրականթաղանթում,այնպես էլ լանդշաֆտային անընդհատտեղի է ունեցել նյութերի ու քիմիական տարրերի շրջա-: նառություն: Սա մեր մոլորակի գոյության ձնն է: Նյութերի շրջանառու-թյունը արտահայտվում է երկու կերպ մեծ-համամոլորակայինն) փոքր-տեղական:Սկզբիցանդրադառնանքմեծ շրջանառությանը: Մեծ շրջանառությունըհամամոլորակային մասշտաբովէ չափվում, : նույնիսկ կապվում է Տիեզերքիհետ: Պարզվել է, որ մեր Երկիրըտաիեկան միջտիեզերական տարածությունիցստանում է շուրջ մեկ միլիոն տոննա երկնաքարերն տիեզերականփոշի: Սակայնմեծ շրջանառությանհիմնական պրոցեսը՝ նյութափոխանակությունը, տարբեր` ոլորտներիմիջն կատարվումէ մոլորակի վրա: Առանձնացնումենք չորս հիմնականշրջանառություններ`քարոլորտային, ջրոլորտային, մթնոլորտայինն կենսոլորտային:Դրանք ընթանում են արեգակնա-

թաղանթում:

յին, Երկրի ներքին էներգիայիշնորհիվ: Նյութերի շրջապտույտը ուղեկցվում է էներգիայիշրջապտույտով: Ստորնքննարկենք շրջապտույտներըայդ չորս ոլորտներում: Քարոլորտայինշրջանառություն:Երկրաբանությունիցն ընդհանուր երկրագիտությունիցարդենգաղափար ունենք քարոլորտի կառուցվածքի մասին:20-րդ դարիսկզբինհնարավորեղավ պարզել քարոլորտի վերին մասի քիմիականկազմը, ն ամերիկյանգիտնականՖ. Քլարկի անունով քիմիական տարրերիքանակականբաղադրության արտահայտման միավոր համարվեց քլարկը, այսինքն նյութի տոկոսային պարունակությունըորնէոլորտում: Պարզվեց, որ երկրակեղնի վերին հորիզոններումշուրջ 15 կմ հաստությանշերտում ամենից մեծ քլարկ ունի թթվածինը՝47 Չօշ,ապա սիլիցիումը՝ 29,5, ալյումինիումը՝ 8,05, երկաթը՝ 4,54, կալցիումը՝ 2,96, նատրիումը՝2,5, կալիումը՝ 2,5, մագնեզիումը` 1,8746: Մենդելենի աղյուսակի մնացած քիմիական տարրերիքլարկները 1-ից պակասեն ն կան տարրեր,որոնց քլարկը 1.10: --7.10՞ է, ինչպես, օրինակ,ռադիում,ակտինիում,պոլինիում, պլուտոնիում ն այլն: Նշվածները կշռային տոկոսներովէին, իսկ եթե արտահայտենքծավալային տոկոսներով,ապա թթվածինըկլինի 92 Չօ. սիլիցիումը՝ 0,8, ալյումինիումը՝ 0,76 ն այլն: Երկրի վրա իշխողը Քթվածիննէ: Քիմիական տարրերը քարոլորտում տարբեր միացություններեն ստեղծել, դրանցից էլ գոյացել են ապարներիտար0ոտարատեբեր սակները, որոնք են մերկանում երկրիմակերնույթին ն ենթարկվում արտածին գործոնների ազդեցությանը` հողու Նկ. 12. Նյութերի քարոլորտային շրջանառությունը մահարվում տեղատարվում են: Քարոլորտային շրջանառությունըչորս օղակ ունի՝ հողմահարումտեղատարում, օվկիանոսայինկեղնի ձնավորում ն սուզման-թաղման պրոցես դեպի միջնապատյան, այստեղից նյութերի շարժում դեպի ցամաքայինկեղն, այնտեղից վերելք դեպի երկրի մակերնույթ(նկ.12): Երկրաբանական ամբողջ անցած ժամանակամիջոցումքարոլոր67

տեղի է ունենում նյութերի.շատ ակտիվ շրջանառություն:ոով է մայր ապարներիհողմահարումն հողմակերնույթինկատարվում մահարմաննյութերը անձրնաջրերի,քամիների,սառցադաշտերի ջոցով տեղաշարժվումեն, ի վերջո հայտնվումօվկիանոսի հատակին: նստվածքների ձնով: Նստվածքային ծագումի այդ կուտակումները: ծանրացնումեն օվկիանոսայինկեղնը ն աստիճանաբարսուզվումեն: մեջ, այնտեղ հալվում: Այդ նույն ժամանակ ցամա-, միջնապատյանի քային կեղնը լվացվելով-տեղատարվելովթ̀եթնանում է ն իզոստա-։ զիայի օրինաչափությանհիման վրա դուրս է մղվում միջնապատյանի) (մանթիայի) կողմից: Բարձրացմանհետնանքով ցամաքների տակ: նյութի պակասորդ է ստացվում, ն օվկիանոսայինկեղնի հատակում: (ասթենոսֆերայում)հալված նյութերը մղվում են դեպի ցամաքային: կեղնի հիմքը՝ լրացնելու պակասորդը:Այստեղիցմիլիոնավորու հա-: րյուր միլիոնավոր տարիների ընթացքում նյութերը աստիճանաբար: մակերնույթին(նկ. 12) ն նորից, բարձրանումեն ն հայտնվում ցամաքի է տեղի ունենում տեղատարմանգործընթացը:Ստացվում է երկրա-: կեղնի կամ քարոլորտի շրջանառու պրոցես: Այս շրջանառությանօ-։ ղակներից մեկը երկրի մակերնույթինտեղի ունեցող տեղատարմանՒ պրոցեսն է, որ լանդշաֆտայինթաղանթումէ ընթանում,ուստի հանգամանորենքննարկենքայն: Ա. Մ. Ռյաբչիկովի խմբագրությամբ (1980) լույս տեսած աշխատությունումբերված են տվյալներ մեր մոլորակի Լվացման-տեղատարման վերաբերյալ: Ամբողջցամաքից տարեկանքայքայվում ու դուրս է բերվում 53 մլրդ տոննա նյութեր, որից 27 մլրդ տ գետերիմիջոցով հասնում է: օվկիանոս: Այդ նյութերի կազմում են նան սառցադաշտերիցօվկիա-: նոս քշված մորենները,աբրազիայի միջոցով ցամաքից բերված նյու-: թերը, քամիների միջոցով անապատներիցտարած փոշին ու ավազը` ն այլն: Նշենք, որ ցամաքի բարձր մասերից տեղատարված նյութերի մի մասը`18 մլրդ տ, կուտակվումէ գոգավորություններիու լճերի մեջ:: Այստեղ նշենք, որ մթնոլորտի ու ջրոլորտի շրջանառության ընթաց-. քում էլ օվկիանոսիցզանազան աղեր ու նյութեր ալեբախությանժամանակ թռչում են օդի մեջ ե օդային հոսանքներիշարժման ընթաց:. քում հասնում են ցամաքիխորքը. այս կերպ նյութերի շարժումը կոչ-: վում է իմպուլվերիզացիա: Պարզվել է, որ իմպուլվերիզացիայի միջո-. ստանում է մոտ 8 մլրդ տ նյութ: Օրինակ,մեր ցով երկրի մակերնույթը հաշվարկներով Սնանա լիճը տեղումների միջոցով տարեկան ստանում է յուրաքանչյուր մեկ լիտրում 20-35 միլիգրամ ավելացնելով Սնանա լճի ջրի աղիությունը: Ըստ Ա. Մ. Ռյաբչիկովի ամեն, մերմոլորակը տում

միչ

ավելիլ

կոլեկտիվ մակերնույթի: մոտ:

-

տարիտիեզերական փոշուն մետեորիտների ձնովստանումէ10 մլն տ նյութ: Երկրակեղնըհիմնականումկազմվածէ ութ քիմիականտարրերից, որոնցքլարկները 1-ից մեծ են: Այս ութ տարրերը՝Օ, Տ, ճէ Բ6, Բ, ՇՅ, ԽՁ, Սց, միասին կազմում են երկրակեղնիզանգվածի 99,03 96-ը: Երկրակեղնըմիատարրչէ, քիմիական տարրերը խիստ անհավասարաչափեն բաշխված:Գոյություն ունեն այսպես կոչված հիմնական ն երկրորդականտարրեր: Առաջինխմբում են Օ, Տէ ճի Է6, ՇՅ, ԽՅ, Ի, Խց, Շ, Է, Ի, Տ, Ք Օէ կյն տարրերը,որոնց քլարկները 0,01-ից ցածր են, կոչվում են հազվագյուտ:Սրանք երբեմն առաջացնումեն կուտակումներ հանքավայրերում՝հասցնելով կոնդիցիայի,ներկա տեխնոլոգիայի պայմաններումհնարավոր շահագործման:Կան նան տարրեր, որոնք ցածր քլարկ ունեն ն կուտակումներչեն առաջացնում:Դրանք հազվագյուտ ն ցրված տարրերնեն՝ ռադիում, սկանդիում, ինդիում, գալլիում, ռենիում ն այլն: կան քիմիական Երկրակեղնում, լանդշաֆտային թաղանթում տարրեր,որոնք ակտիվ ջրային միգրանտներեն. ջրում արագ լուծվելով կարող են միջավայրից հեռանալ: Դրանք են` նատրիումը, կալցիումը, կալիումը, քլորը, ծծումբը ն այլն: Ընդ որում միգրացիայիունակությունը կախված է միջավայրիպայմաններից`քԷԼ-ից:Օրինակ, կալցիումըտայգայի թթու միջավայրումխիստ անկայուն է, անմիջապես լուծվում է ջրում ն հեռանում. այդ զոնայում կալցիումի սով է, ասում են՝ հավերն երբեմն ձուն ածում են առանցկեղնի: Նույն կալցիումը Արարատյանգոգավորությանցածրադիրմասերումկուտակվում է թույլ հիմնայինմիջավայրում: Ա. Ի. Պերելմանըառաջարկելէ ջրային միգրացիայիգործակիցը՝

կադմիում,

"

-

ու, 100

գ-Ո, քիմիականտարրիքանակն է

|

որտեղ ո՛,-ը ջրում՝ գ/լ-ով, 8-ն ջրում բոլոր լուծված նյութերի քանակը գ/լ, ո,-ը « տարրիպարունակությունը ապարներում`տոկոսներով:Ջրային միգրացիայիինտենսիվությունը Պերելմանըարտահայտում է չորս աստիճանով`խիստ շարժունակ, դյուրաշարժ, շարժունակ ն թույլ շարժունակ: Լանդշաֆտայինթաղանթումշրջանառու պրոցեսներում քիմիական տարրերըկարող են լվացվել-հեռանալ ջրի մեջ լուծված վիճակում ն մեխանիկորեն՝ ջրի կենդանիուժի միջոցով: Գետերիկոշտ հոս-ամենամեծ քի մեջ տոկոսը կազմում են կախված նյութերը, այսինքն՝ չեն փոխում իրենց քիմիականկազմը, միայն մանրա-

միներալները ում են:

Մենք նշեցինք երկրակեղնիքլարկային կազմը, տեսանք, որ քիմիականտարրերումգլխավորըթթվածիննէ, այնուհետն՝սիլիցիումը, ալյումինիումը ե այլն: Ստորնհամառոտակիտանք միքանի տարրե՛րի հակիրճբնութագիրը: Թթվածին(0): Սա օդային միգրանտէ, սակայն մտնում է բազմաթիվ միներալներիկազմի մեջ. մեր շրջապատիբոլոր նյութերիմեջ մեծ մասը թթվածինէ: Միննույն ժամանակ այն շատ կարնոր կենսական կշարադրենքկենսատարր է, ուստի այդ մասին ավելի մանրամասն բանականշրջանառության բաժնում: երկրակեղնումզբաղեցնում Սիլիցիում(Տ|):Այսքիմիական է երկրորդտեղը՝ ունենալով մոտ 30 Չօ-ի տարածում:Մտնում է բազմաթիվ միներալներիկազմի մեջ: Օրինակ, Տ/Օշ-ըամենակայունմիներալն է, որը ջրի մեջ չի լուծվում: Ապակյաշիշը, որ կազմված է Տ/(Օշից, տարիներու կարող է պահել ջուրը, առանցնրա կազմըփոխելու: Տ| ն տարրերըստեղծել են ալյումոսիլիկատմիներալները,որոնք շատ ընդարձակտարածում ունեն երկրակեղնում.քարոլորտի8796-ը կազմված է սիլիկատներից: Պետք է ասել, որ սիլիցիումի դերը կենսոլորտում փոքր է, օրգանիզմները սիլիցիում չեն ընդունում, նրա պարունակությունըօրգանիզմներում 0,2 Չ6 է: Բայց կան օրգանիզմներ, որ սիլիցիում են կուտակում. դրանցիցեն դիատոմիտները: Սիլիցիումը շարժունակ է հիմնային ռեակցիայիմիջավայրում:Ջրի մեջ վատլուծվելու պատճառով մնացորդայինհողմահարվողկեղնում նրա բաժինը մեծանում է: Ալյումինիում (/մ): Երկրակեղնումամենատարածվածտարրերիցէ, շատ է կավայինմիներալներում: Սա օժտված է թույլ ջրային միգրացիայի հատկանիշներով, ուստի տաք ն խոնավերկրներում առաջացնում է լատերիտայինկազմի հողեր: Կենդանինյութերի կազմում նրա 5.105 օ6 է: Այսքիմիականտարրիշատությունն ու պարունակությունը պակասությունըբուսականծածկույթի համարառանձնապեսնշանակություն չունի: Նրա ավելցուկը բույսերին չի խանգարում:Որոշ բույսերի կազմում հասնում է 10-20 96-ի: Արիդկլիմայականպայմաններում կալցիումի առկայությունընպաստում է ալյումինիումի ամրացմանը:20-րդ դարում ալյումինիումը դարձել է շատ կարնորմետաղ ն տեխնոլոգիայումլայնորեն օգտագործվում է: Երկաթ(Բ6): Բնությանմեջ հանդեսէ գալիս երկարժեքն եռարժեք, ընդ որում սրանցմիգրացիոնունակություններըտարբեր են. երկար: ժեք երկաթըշարժունակ է հատկապեսթթումիջավայրումն քիչ շարժունակ հիմնայինում:Օքսիդանալով՝դառնում է եռարժեք ն քիչ շար-

տարրը

ժունակ: Կենդանինյութի կազմում 4.10546է, օրգանիզմներում այն չի կուտակվում:Երկաթըմտնում է հեմոգլոբինի կազմի մեջ ն շատ անհրաժեշտէ լուսասինթեզայինպրոցեսում: Մարդուն ամեն օր անհրաժեշտ է 15 մգ երկաթ:Խոնավ երկրներում մասամբ շարժունակէ, սակայն ալյումինիումի հետ միասին կուտակվում են լատերիտայինհոր 1 երում:

նատրիում

(8): Ղիմնականանիոններիհետ առաջացնումէ ջրում հեշտ լուծվող աղեր (օր. ԱՅՇՒ, սակայն որոշ միներալներումբյուրեղային ցանցիցպոկվել չի կարող,օրինակ՝ ԽՅշճմշՏեՕյծուշ է հողմա-

հարվում:

'

Կենդանի օրգանիզմներումնրա պարունակությունը 2.10 96 է: Ջրում լուծված վիճակում արագ հեռանում է: Բույսերը նատրիումի պակասչեն զգում. որոշ կենդանիներնատրիումիպակասիցիջեցնում են կաթնատվությունը:նատրիումը կուտակվում է աղուտներում: Կալցիում(Շ8):Քլարկը մոտ 3 է, տարածվածէ հիմնականումկրաքարերի մեջ, որտեղ (ՇՅՇՕ.) երբեմն հասնում է 40 96-ի,կենդանիօրգանիզմներումպարունակությունըհասնում է 0,5 Չ6-ի,հիմնականում կուտակվում է ոսկորնսրի-կմախքիմեջ: Հեշտությամբ լուծվում է ջրում, թթվային միջավայրումշատ ակտիվ ջրային միգրանտ է: Օրինակ, արագ միգրացիա Է կատարում տայգայում, որտեղ կալցիումի սով է: Կալցիումը կուտակվում է արիդ կլիմայականպայմաններումն թույլ հիմնայինռեակցիայիպայմաններում,ինչպես Արարատյանգոգավորությունում: Կալցիումի պակասորդըառաջացնումէ ռախիդհիվանդություն:Թթվային հողերում կատարում են կրային պարարտա-

9 ում:

Կալիում(Բ: Մտնում է սիլիկատներիկազմի մեջ: Դժվար է քայքայվում: Քիմիականանալիզի միջոցով հաճախ պարզումեն, որ հողի մեջ կալիումը շատ է, բայց ջրում չի լուծվում, ն կալիումի պակասորդ է նկատվում:Կալիումը նշանակություն ունի օրգանիզմների ֆիզիոլոգիականկազմում, նրա կենսաբանականկլանման գործակիցը 1-ից մեծ է, հաճախ կուտակվում է հողի վերին հորիզոններում, մասնակցում է կենսաբանականպրոցեսներին: Բույսերը կալիումի կարիք ունեն, ուստի մարդիկհողը պարարտացնումեն կալիումական պարարտանյութերով:

Մագնեզիում (Խց): Սա առաջացնումէ մագնեզիտ(ԽցՇՕ:), դոլոմիտ (ՇՅխ/ցՇՕչ),շատ է կավերում: Օրգանիզմներըմագնեզիումքիչ են կլանում, ավելի քիչ, քան կալցիում: Նրա պարունակությունը օր-

գանիզմներում4.10296է:

Մտնում

է

քլորոֆիլի կազմի մեջ: Մագնե-

զիումը ավելի քիչ է միգրացիակատարում,քան կալցիումը,հ/ցՏՕ,-ը ավելի հեշտ լուծվող աղ է, քան ՇՅՏՕյ-ը:: Ջրոլորտիշրջանառությունը:Երկրի վրա նյութերի շարժմանարագությամբերկրորդըջուրն է: Ջրի համաշխարհայինշրջանառությունը երկու կերպ է արտահայտվում.շրջանառությունօդի միջով դեպի ցամաք ն ցամաքիցդեպիօվկիանոս ն, երկրորդօվկիանոսայինջրի շըրջանառությունհոսանքներիմիջոցով: Յուրաքանչյուր տարի օվկիանոսներիցու ցամաքից (ջրային օ-

բյեկտներից) գոլորշանում է 580 հազար. կմ3ջուր, որը օդային հոէ սանքների միջոցով շարժվում հազարավոր կիլոմետրեր ն ի վերջո տեղումներ առաջացնելովթափվում է ցամաքի կամ օվկիանոսների վրա: Ցամաքումտեղումներիմի մասը գոլորշանում է, մի մասը ներծծվում գետնիխորքը, սնում ստորերկրյա ջրերը, իսկ մի մասն էլ գետեր առաջացնելով՝նորից վերադառնում է օվկիանոս: Այս պրոցեսը ունի իր բարդությունները,որոնց շարքում ամենակարնորըջերմության շրջապտույտն է: Ջրի մեկ գրամը սովորական պայմաններումգոլորշի դառնալիս խլում է մոտ 600 կալորիա ջերմություն, որը անվանում են գոլորշացման թաքնվածջերմություն: Պատկերացրեք,որքան թաքնված ջեր՛

Տնղական Նկ.

13. Ջրի

շրջապտույտները`տեղական ն համաշխարհային

մություն կծախսվի580 հազար կմ:ջուր գոլորշացնելու համար: Եթե չլիներ ջերմությաննման ծախս, ապա Երկրի վրա կյանք լինել չէր կարող: Վասարակածային շրջանում ներկայումսօդի միջին տարեկան

27-29" է, գոլորշացման բացակայությանդեպքում ջերմաստիճանը

կլիներ 50-60": Օրինակ, Սահարայում,որտեղ ջուր չկա ն գոլորշացումը գրեթեբացակայում է, օդի ջերմաստիճանըհաճախ անցնումէ 50՞ից: Այսպես,ուրեմն:Երկրիմակերնույթիցտեղի ունեցող գոլորշացումը ջերմությանմեծ մասը տանում է վեր, դեպիտրոպոսֆերայիվերին մասը, որտեղ գոլորշիները խտանալով`դառնում են կաթիլներ`ջուր կամ փաթիլներ:Այդ պրոցեսում թաքնված ջերմություննանջատվում, հաղորդվումէ շրջապատին,այստեղիցէլ ճառագայթարձակվումդե-

շեղվելով նշենք խոնավությանտեղականնշանակություպի տիեզերք:

նը, որն ունի կիրառականկարնորնշանակություն: Յուրաքանչյուր լանդշաֆտում կամ բնատեղամասում խոնավու-. թյունը տեղականշրջանառությունէ կատարում գետնից բարձրանում է վեր, այնտեղ խտանալովվերածվումէ կաթիլներիկամ փաթիլների, նորից վերադառնումգետին, սնում կենսացենոզին:Եվ միտք է առաջացել, թե հնարավոր չէ՞ խոնավության շրջանառությունըարագացնել՝ առանց ավելացնելու գոլորշիացած ջրի քանակը,այլ ստիպել, որ նույն քանակի ջուրը ավելի հաճախ իջնի գետին ն սնի բույսերը: Օրինակ, Երնանում տարեկան տեղումների քանակը 300 մմ է. Ենթադրենք` շրջանառությունըկատարվում է մեկ ամսում, ստիպել, որ այն երկու անգամ արագանա.այդ կնշանակի` կրկնակի խոնավություն հաղորդել բույսերին, այս դեպքում տարեկան տեղումներիքանակը կդառնա600 մմ: Ահա այս ուղղությամբ կատարվումեն ուսումնասիրություններ՝ արհեստականտեղումներառաջացնելուհամար: Այս շեղումից հետո անցնենքօվկիանոսի ջրային հոսանքներին: Հայտնի Ւ, որ օվկիանոսի ջուրը կանգնածչէ, անընդհատշարժման մեջ է: Այդ շարժումը հիմնականում առաջացնումեն քամիները,բայց կան ն այլ գործոններ:Վամաշխարհային օվկիանոսում գոյություն ունի համամոլորակայինշրջանառություն.հասարակածայինշրջաններից տաքացած ջրերը ուղղվում են մերձբնեռայինշրջանները ն ջերմությունը հաղորդում շրջապատին:Յուրաքանչյուր մեկ գրամ ջուրը մեկ աստիճանպաղելիս 3000 սմ: օդը տաքացնումէ 1.-ով: Մերձբնեռային շրջաններում ջրերը պաղելով՝ մասամբխտանում-ծանրանում են ն սուզվում են օվկիանոսիհատակը, այնտեղից նորից վերադառնում հասարակած:Ստացվում է մի մեծ շրջապտույտ յուրաքանչյուր կիսագնդում: Ջրի համաշխարհայինշրջանառության պրոցեսում տաք ջրերը հասնելով մերձբնեռայինլայնություններ`մեղմացնում են այնտեղի

Ֆրանց Հովկլիման: Օրինակ, սեփի կղզիների ափերին ու Բարենցիծովում ջուրը չի սառչում ն շուրջ տարի կարելի է նավարկել:

Դ, ---ր

Մթնոլորտի 0շրջանառուՕդը մեր մոլորակի աթյունը: ՀՀ 0' մենաշարժուննյութն է: Երկրի Արարա մակերնույթին մոտ շարժման --Հ ւ. արագությունը կարող է հասնել ժամում 100 կմ-ի ն ավելի, իսկ 10-12 կմ բարձրության Հոթ վրա` ազատ մթնոլորտում, մի /ի «Ռող հարյուր կմ-ի: Օդի նման քանի լ շարժման շնորհիվ ամենուրեք շ նրա բաղադրությունընույնն է: Նկ. 14. Օվկիանոսիջրի շրջանառություն Մթնոլորտի շարժման ն շրջանառության էներգետիկ տաքանումէ գետնին:ՇփվեԱրեգակնէ: Օդը աղբյուրը է ու ձգտում վեր: Տալով ն տաքանալով՝ընդարձակվում-թեթնանում քացած օդի ճնշումը մակերնույթինթուլանում է, ն եթե հարնան շրջանում ճնշումը բարձր է, ապա բարձր ճնշման շրջանից օդը շարժվում է ցածր ճնշման շրջան, ն առաջանումէ քամի: Մթնոլորտի համաշխարհաշրջանառությունն յին մեծ առաջանում է հետնյալ կերպ: Վասարակածայինգոտում ճառագայթները ուղղահայաց են ընկնում գետնին, ն այստեղ օդը տաքանալով՝ձեռք է բերում վերընթաց շարժում, ճնշումը 15. երեք օ- թուլանում է: Մերձբնեռային Նկ. Սթնոլորտի շրջանառության ղակներըյուրաքանչյուր կիսագնդում (շրջա- շըրջաններում Արեգակի ճանի ներսում՝միայնգետնամերձշերտի քամիռագայթման լարվածությունը փոքր է, ցուրտ է, մթնոլորտի ճնշումը՝ բարձր:Այնտեղիցօդը մղվում է դեպի հասարակած,իսկ հասարակածայինօդը, որ տաքացելն բարձրացել էր վեր, մղվում է ավե-

7/

/

-ի-

հիմնականում

երկրի

ժերը)

լի բմրձր աշխարհագրականլայնություններ: Սակայն Երկրի՝ իր առանցքի շուրջը պտտվելու հետնանքով կորիոլիսյան ուժերը օդի շարժմանուղղություններըփոխումեն, ն մթնոլորտիստորին շերտում (տրոպոսֆերայում)ձեավորվում են շրջանառությաներեք օղակներ: գոտում ստեղծվումէ բարձրճնշման գոտի, որտեղից Արնադարձային պասսատ քամիներըուղղվում են հասարակած,կամ բարեխառնգոտում առաջանումեն արնմտյանքամիներ, Արկտիկականգոտուց էլ քամիներըիջնում են բարեխառնգոտի: Որոշ հեղինակներայն կարծիքինեն, որ երկրաբանականանցյալում, երբ Երկիրը պտտվելէ առանցքիշուրջը 20 ժամում, գոյություն է ունեցել չորս օղակ: Մթնոլորտի շրջանառությանայս համամոլորակայինհենքի վրա ձնավորվումեն ավելի փոքր շրջանառու պրոցեսներ`ծովազեփյուռ` (բրիզ), լեռնահովտայինքամիներ,ֆյոն քամիներ, մուսսոններն այլն, որոնք ներկայացվումեն օդերեութաբանությունդասընթացում:Շրջանառու պրոցեսներըունեն բազում բարդություններ, որոնց մենք չենք անդրադառնա, դուք կանցնեք հատուկ դասընթացներում: Միայն որ շրջանառությանպրոցեսում տեղի է ունենում ջերմության նշենք,

ինկրալային |

ույս

Ոծջոպենտնծր

Արա օգտազործված

բգյվ

չներզիա )ալաեզա

1ճեո ործվմած

ՒՄ

(«'Ենդանա շան Շտտգ

դրանք

դրոդու-

կենտնն

Նկ. 16. էներգիայի կենսոլորտային շրջանառության մի օրինակ ըստ Օդումի (1959), պարզեցված Պյեր Ագեսի գրքում (1982)

հաղորդվերաբաշխում.հասարակածայինշրջաններիցջերմությունը վում է մերձբնեռայինշրջաններին: Կենսաբանական շրջանառություն:Ամենից բարդը ե մարդու համար կենսականը կենսոլորտի նյութերի ն էներգիայի շրջանառությունն է: Այլ առիթով,որպես լանդշաֆտի բաղադրիչ, խոսել ենք կենսոլորտինանդրադառնալիս:Այստեղնշենք, որ կենսոլորտումքիմիական տարրերըն բարդ միացություններըանընդհատշարժմանմեջ են ն շրջապտույտ են կատարում: Կենսոլորտի շրջանառությանէներգիան արեգակնայիննէ, ն յուրաքանչյուր օրգանիզմ ունի զարգացման մի ցիկլ: Արդեն ասել ենք, որ գոյություն ունի կենսազանգվածիզարգացման արագություն, այսինքն`տարվա ընթացքումորքան զանգված է ստեղծվում մեկ հեկտարի վրա: Վերջին տվյալներով այն կազմում է միջին հաշվով 170-190 միլիարդ տոննա: Թույլ լանդշաֆտներումմեկ հեկտարիվրա ստեղծվում է մի քանի ցենտներ, իսկ փարթամբուսականության դեպքում` մի քանի հարյուր կամ մի քանի հազար ց/հա: Պարզվել է, որ տաք երկրներիգետային դելտաներում, որտեղ գետերը սննդանյութերինոր պաշարներեն բերում, մեկ հեկտարիվրա տաէ հասնել մինչն 4000 ցենտների:Նույնքանէլ տարեկան աճը կարող րեկանմեռնում է: Ինչ վերաբերումէ կենսազանգվածիամբողջ ղությանը, ապա տվյա բավական տարբեր են սկսած 36. 10" տոննայից մինչն ո. 40" տոննա: Նշենք, որ վերջին երկու դարերումն հատկապես 20-րդ դարում անտառներիկենսազանգվածընվազել է մարդուգործունեությանպատճառով: Տաք երկրներում,որտեղ կլոր տարին մանրօրգանիզմները բուռն են մեռած գործունեություն ծավալում, օրգանիզմներըարագ քայքայվում են: Կան երկրներէլ, որտեղ կենսազանգվածըպահեստավորվում է, ինչպեսօրինակ`տորֆավայրերը:Այդ եղանակով երկրաբանական անցյալում պահեստավորվելեն կաուստոբիոլիտները(վառելանյութերը), ն այժմ մենք վիթխարիպաշարներունենք: Օվկիանոսներիհատակինկուտակվում են նստվածքայինշերտեր, որոնք ժամանակի ընթացքում քարանում, դառնում են ապարներ: Դրանցկազմում շատ են օրգանական մնացորդները:Սրանքի վերջո թաղվելով միջնապատյանիմեջ` հասնում են Մոխոյի շերտին ն այնտեղ վառվում,քիմիականէներգիանանջատվումէ: Պարզվել է, որ օվկիանոսներումյուրայան հասակիցհին ապարներչկան, նշանակումէ՝ նրանքարդենթաղվել, վառվել են կամ ենթարկվել վերափոխման(մետամորֆիզմի):

տարո-

ալները

տարրերի կենսաբանականշրջանառությանպրոցե՛Քիմիական

հատկապեսմեծ նշանակությունէ ստանում լուսասինթեզը:Լույսի քվանտըընկնելովքլորոֆիլի հատիկի վրա՝ գրգռում է այն, ն տեղի է ունենում ջրի մոլեկուլի ն օդից վերցրած ՇՕշ գազի տրոհում, առաջանումեն Օ, Ի, Շ տարրերըն դրանցիցսինթեզվումեն ՇչՒլլշՕծնյութը (գլյուկոզա) ն այլ միացություններ:Այդ պրոցեսում ազատ թթվածինը նետվում է մթնոլորտ:Ըստ Վ. Ի. Վերնադսկումթնոլորտիթթվածինը կենսաբանականծագում ունի: Բույսի մարմնումբարդ պրոցեսներ են ընթանում,առաջանումեն ածխաջրեր, սպիտակուցներ,ճարպեր ն նան է ֆիտոնցիդներ: Լանդշաֆտագետը այլն: Բույսը արտաթորում շատ մեծ տեղ է տալիս մի քանի քիմիականտարրերին,նշենք դրանցից մի քանիսը: Լանդշաֆտայինոլորտի նյութերիշրջապտույտիմեջ հատուկ տեղ է տրվում ածխածնին:Այս քիմիական տարրը Տիեզերքում երրորդնէ ն ն հետո Երկրի վրա կյանքի ստեղծմանհիմնաջրածնից հելիումից

սում

ԱՀՀ . Տրենազգրտ ա

-

,

`

.

ա

՝

ն,

«րամի Անածռ ճարածուխ, նա. Հ)

Հս

ԸՕշ-ի հազասա-

Բվություն

րակշոռտյունըօջա ն. ջրում

Հասանք չա: Բոխեր

ԹԵԶ կրեմ Տանկի լուֆվողԲիկարբո-

ՍարԼԱ«Փվող. Բ՞ՇԿական

Ր

.

ողբ ((

ապարՆերի

ան

ամ

մակարդակին

7:

Հաաա ումուգ Նկ. 17.

ւ

-ՍԵնգանիներ

ԿՀԱՆ

Շթայրծր

զ)

սխեման(ըստ Պյեր Ագեսի,1982) Ածխածնի: շրջանառության

-

կան տարրն է: Ածխածինըհանդիպում է Շ:2, 3, ինչպես նան Շ'" 5600 տարվա կիսատրոհմանժամանակահատվածով: Ծովային օրգանիզմներումհանդիպումէ նան Շ:3: Այդ իզոտոպներիցբնության Շ'2-ն է: մեջ ամենատարածվածը Ածխածնիքանակըմթնոլորտում գնահատվումէ 583-ից մինչն 700 մլրդ տ, միջինը՝650 մլրդ տ. այն մթնոլորտումհիմնականումմիացած է թթվածնի հետ ու ստեղծում է ածխաթթու գազ: Հողում ածխաթթու գազը մի քանի անգամավելի շատ է, քան մթնոլորտումն ավելի շատ է, քան թթվածինը:Բնության մեջ բացի ՇՕշ միացությունիցհանդիպում է նան ՇՕ ն ՇՒլկձներովն մտնում է օրգանականնյութերիկազմի մեջ: Յուրաքանչյուր տարի հողային ծածկույթում կուտակվում է 37.10 տ ածխածին: Բնության մեջ ամենից շատ տարածված է կալցիումի կարբոնատըՇՁ2ՇՕ: 18100 մլրդ տ: Միայնբույսերը տարեկան կուտակում են 35 մլրդ տ ածխածին,ըստ Պերելմանի՝175 մլրդ տ: Մեր փորձերը Երնանի միկրոկենսաբանական ինստիտուտում ցույց են տալիս, որ կարբոնատայինհողմահարմանկեղնում կալցիումի կարբոնատիկուտակմանըակտիվորենմասնակցումեն մանրօրգանիզմ-

ները: Թթվածին:Ունի երեք իզոտոպ, ամենիցշատ հանդիպումէ Օ6-ը՝ 99,806: Երկրակեղնիզանգվածի48 92-ը, ջրային ոլորտի 86 Չ26-ը, կենդանի օրգանիզմների70 96-ը թթվածինէ: Միներալներիմոտ 1400-ը իրենց կազմում ունեն թթվածին(սիլիկատներ,օքսիդներ,կարբոնատներ, սուլֆատներ ն այլն): Ազատ թթվածինը՝Օշ-ը, երկրաքիմիական դիկտատոր է: Թթվածին են շնչում բոլոր կենդանի օրգանիզմները: Թթվածինը անհրաժեշտ է մանրօրգանիզմներին.առանց թթվածնի կյանք լինել չի կարող: Օզոնը՝ Օգ մոլեկուլյար թթվածնիալլոտրոպիկձնն է, որն առաջանում է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթմանֆոտոքիմիականազդեցությամբ՝Օշ-ի վրա: Նման բարենպաստպայմաններկան մթնոլորտի շուրջ 50 կմ բարձրությանվրա: Օզոնը կուտակված է 10-50 կմ բարձրությանոլորտում, ն խտությունըկազմում է 4.10՛՛ գ մ3: Եթե օզոնի շերտը մտովի իջեցնենքԵրկրիմակերնույթ,ապա այն կկազմի3 մմ-անոց մի շերտ: Ներկայումս մթնոլորտում թթվածնի քանակը հաշվվում է 1200 տրիլիոն տոննա (21 Չօ5):Վերջին ժամանակներսնրա քանակը զգալիորեն պակասել է այրման պրոցեսում: Միլիոնավորավտոմեքենաներ, հարյուր հազարավորնավեր, ջերմակայաններն այլն թթվածին են օգտագործում,ն եթե նրապարունակությունըմթնոլորտումիջնի .

Ճառագայթում Ուլտրա մանուշակագույն

՞

կ

՛"Օիդագման

գյրույեսներ

(4 Բ:040:2Բ:չ 06)

Նկ.

18.

Թթվածնի շրջանառության սխեման (ըստ Պյեր Ագեսի, 1982)

մինչն19

96, դա մարդկությանհամար կլինի աղետայինվիճակ:Մթնոլորտում 70-80 կմ բարձրությանվրա գոլորշիներըթթվածնիմոլեկուլների առաջացմանսկզբնաղբյուրեն: Արեգակիճառագայթներիներգործությամբ տեղի է ունենում ֆոտոլիզ. ջրից անջատվածջրածինը կամ ցնդում է տիեզերքում, կամ նորից թթվածնիհետ ռեակցիայի

էլ

մեջ է մտնում: Ամեն տարիբուսականծածկույթից անջատվում է 230 մլրդ տ. թըթվածին. մարդը ծախսում է ն բնության մեջ կլանվումէ 262 մլրդ տ. հաշվեկշիռըբացասականէ: 32 մլրդ տ պակասումէ: Ազոտ:Ազոտը մթնոլորտում կազմում է 78 95, նրա պաշարները 4.10:5 տոննա են: Ազոտ ֆիկսացնող բակտերիաներիկողմից ամեն տարի դեպիմթնոլորտ բաց է թողնվում 25-600 կգ/հա: Կենսաբանական ազոտի ֆիկսացմանճանապարհովշրջանառությանմեջ է մըտնում 100 մլն տ: Ազոտըօրգանականնյութի կարնոր բաղադրիչէ, ն ցամաքի վրա ամեն տարիշրջանառությանէ մասնակցում2,3.103տազոտ: Բուսա79

կան ծածկույթիկազմում ազոտը մտնում է սպիտակուցներիմեջ: Հողերում ազոտը ցիկլային փոփոխություներիէ ենթարկվում՝նիտրատն՝ ներից ու նիտրիտներիցվերածվում է ամիակիկամ ամինաթթուների հակառակը: Դենիտրիֆիկատորբակտերիաներըմշտապես մթնոլորտ): Ազոտիմի մասը կարող տին ազոտ են տալիս (տարեկան 147.105 է շրջանառությունիցդուրս մնալ` օրգանականնյութերի փակ ջրամբարներում թաղվելու հետնանքով (20.105տ): Գետերը տանում են 24.105տ, օվկիանոսայինջրում պարունակվում է մինչն 13 մգ Խշ, ընդհանուր պաշարը օվկիանոսիջրերում կազմում է 1,4.10"տ, իսկ օվտ: Համաշխարհային արկիանոսիօրգանականնյութերում՝ 2,26.109 մլն/տ ֆիկսացված ազոտ կարտադրի: դյունաբերությունը թ. Ազոտիընդհանուր քանակըհողում 4,6.105տ է, ավելի շատ՝ սնահողերում: Ամենից շատ ազոտ են կլանում տեխնիկականկուլտուրաներըն հողն աղքատացնումեն ազոտից: Նշենք նան, որ ազոտիավելի քանակըսննդամթերքներումվնասակարէ. առաջացնումէ մետչեմոգլոբինեմիահիվանդություն: Ազոտիօքսիդը մթնոլորտումապրում է 3 օր, ապա միանալով ջրին՝առաջացնումէ ազոտականթթու, ազոտի օքսիդները մասնակցում են ֆոտոքիմիական ռեակցիաներին, ստեղծում են սմոգ: Ֆոսֆոր: Ֆոսֆորը կենսաքիմիական տարր է: Մասնակցումէ ազոտականնյութերի, ածխաջրերի,սպիտակուցների,նուկլեինային թթուների, պեպտիդներին այլ նյութերիառաջացմանը,մտնում է կմախքի, հյուսվածքների,ուղեղի, պրոտոպլազմայիկենդանիբջիջների կազմի մեջ ն այլն: Ֆոսֆորի պարունակությունըքարոլորտում 0,093 02 է, հիմնականում՝ուլտրահիմքային,հիմքայինապարներում(ապատիտներ, ֆոսֆորիտներն այլն): Թթու միջավայրումմիգրացիաէ կատարում, ավելի շատ կուտակվումէ տափաստաններում: Կենդանիօրգանիզմներըպարունակումեն 0,07 Չ6, իսկ բույսերի մոխիրը՝7 օ6: Օվ-

կիանոսումկուտակվածէ 0,14.10:2տ ֆոսֆոր: Օվկիանոսիափամերձ ծանծաղուտներումառաջանումեն ֆոսֆորիտներ: Ծծումբը կենսաբանական շրջանառության կարնոր քիմիական տարրերից է: Նրա քլարկը երկրակեղնում կազմում է 4,7.10: Բազմարժեքականությունունեցող քիմիականտարրէ. հանդիպումէ հիմնականումչորս կայուն իզոտոպներով` Տ32,ՏՅ, ՏՅ ՏՅ, որոնցից ա95 է: Բնության մեջ հանդիպում ռաջինը է ազատ վիճակում (հրաբըխային շրջաններում) ն միացություններովՏ̀Օշ, ՏՕ», սուլֆատային աղերի ձնով ն այլն: Հողի ն օրգանիզմների կլանած ծծմբիքանակը52

ե2

մլն տ

է, ծովի ջրի կլանածը՝ 25 մլն տ: Ծծումբը մտնում է մկանների մեջ, ամինաթթուներում,սպիտակուցներում, եթերայուղերում. մասնակցում է մետաբոլիզմին:Օրգա-

նիզմներումնրա քանակը շուրջ 5.10- 96 է: Շատ արագ լուծվում է ջրում, ակտիվ միգրանտ է. օվկիանոսներիցիմպուլվերիզացմանմիջոցովտարեկանդեպիցամաք է մուտք գործում 130 մլն տ ՏՕ, կամ մաքուր ծծմբի ձնով՝ 44 մլն տ: Տեխնոգեն ճանապարհովմթնոլորտէ

մուտք գործում հիմնականում ՏՕշ, որը մթնոլորտումդառնում է ՏՕ): խառնվելովջրին` առաջացնումէ ԷշՏՕլ: Գործարաններիցդուրս եկած ծծմբիօքսիդը առաջացնումէ թթվայինանձրններ,թունավորում

է շրջապատը:

Եզրափակելովկենսաբանականշրջանառությունը՝ նշենք, որ մարհամար այդ շրջանառությունը կենսական նշանակություն ունի. դրանով մարդըձեռք է բերում իրեն անհրաժեշտկենսամիջոցները: Փոքր, տեղականշրջանառություն:Փոքր, տեղական շրջանառությունը սահմանափակտարածք է ընդգրկում, բայց կապված է մեծ շրջանառությանհետ, նրա մի բաղադրիչն է: Տեղական շրջանառության օրինակներեն՝ ջրի-խոնավությանշրջանառությունըլճավազակում, մուսսոնները,բրիզները, լեռնահովտային քամիները, աղբյուրների առաջացումը,արտեզյան ջրերի ելքերը, անասնապահությունը, ն այլն: Ի վերջո փոքր-մասնակիշրջապտույտնեհողամշակությունը րի գումարըհանգեցնում է համամոլորակայինշրջանառության:Փոքր շրջանառությանմի պարզ օրինակ է Սնանա լճում ընթացողշրջանառությունը (Հ. Կ. Գաբրիելյան, 1978): Սնանա լճի ջրային հաշվեկշիռը դու

Մուտքգետերով ն ստորերկրյաջրերով 770 մլն մ5 -,մթնոլորտային տեղումներիձեով մլն մ5 գումարը՝

Ելք՝ գոլորշացում

մլն մ3

Ելք՝ գետերին ստորերկրյաճանապարհով110 մլն մ3

գումարը` 1322 մլնմ3 Տեղականշրջապտույտներըհաճախ այնքանզորեղ են լինում, որ բնությանձեավորմանգործում առաջնային են դառնում: Դրա-տիպիկ օրինակըմուսսոններնեն: Չինաստանում,Հնդկաստանումմուսսոններնեն բերում օվկիանոսի խոնավությունը. տեղումներըամռանն են, է: բնությունըփթթում Մինչդեռ ձմեռային ամիսներին մուսսոնները 6-107

արհեսփչում են ցամաքիցծով, տեղումներչկան, ստիպվածենդիմել տական ոռոգման(տարեկան2-3 բերք է ստացվում): Վերը շարադրվածից ակներն դարձավ,.որ լանդշաֆտայինթաղանթ-ոլորտիձնավորումըտեղի է ունենում նրա նյութական բաղադրիչների անընդհատշարժման-շրջանառությանանվերջանալի պրոցեսում, ե այդ պրոցեսը անընդհատ կատարելագործման-զարգացման ընթացքունի: էներգիայիշրջանառությունը:Ցամաքի մակերնույթիննյութերի ն էներգիայիշրջանառությունըզբաղեցրել է բազմաթիվգիտնականների՝ Վ. Ի. Վերնադսկուն,Վ. Ռ. Վիլյամսին, Վ. Մ. Գոլդշմիդտին,Ա. Պ. Վինոգրադովինն շատ ուրիշների: էներգիայի շրջանառությունը հատկապեսկենսոլորտումկենսական հարց է դարձել ն 1971 թ «Մարդըն կենսոլորտը» երկրաքիմիականկոնգրեսում այդ պրոբլեմը լայն լուսաբանումէ ստացել: ԱՄՆ-ում հատուկ հրատարակվելէ «Կենսոլորտ» ժողովածուն, որը անմիջապեսթարգմանվել է ռուսերեն (1972): Շատ կարնոր պրոբլեմ է էներգիայի պոտենցիալիաճի պայմաններում նյութերի շրջանառությանն էներգիայիհաշվեկշռիկարգավորումը երկրահամակարգերում: Արդեննշել ենք, որ մեր մոլորակի լանդշաֆտայինն աշխարհագրական ոլորտներումէներգիայիհիմնականաղբյուրը Արեգակնէ, որի երկու միլիարդերորդմասն է հասնում Երկիր, այն էլ բավական է շրջանառու պրոցեսներըիրագործելու համար: Երկրակեղնիշրջանառու գործընթացներինմասնակցում են նան Երկրի ներքին ուժերը ռադիոակտիվտարրերիտրոհումիցանջատվածէներգիան,Երկրիսեղմման հետնանքով առաջացող էներգիան,մակընթացայինալիքներից առաջացածէներգիան:Ա. Մ. (1972) տվյալներովայդ բոլորի գումարըկազմում է43. 407 մեկ տարում: 4.1025կկալ, որից 37 Չ6--ըանդԵրկիրըԱրեգակիցստանում է րադառնում է, 63 օօշ-ըկամ 8,4.1022կկալ կլանում են Երկրի ման մթնոլորտը:Տարեկան Երկիրը ն մթնոլորտըկլանում են 97.106 կվտ ժամ, որը 240 անգամ շատ է բոլոր էլեկտրակայանների տվածից արեգակնայինէներգիանորպեսքիմիականէներգիա | կուտակվելէ կաուստոբիոլիտների մեջ ն ըստ Վ. Ա. Կիրիլինի(1967) հաշվարկի՝էներգիայիայս պաշարը կազմում է 27.102 տ պայմանական վառելանյութ:Այժմյանտեմպերովօգտագործելու դեպքումայն կբավարարի107 տարի: Արեգակնայինէներգիայի միջոցով է կատարվում

Ռյաբչիկովի

կիլոկալորիա 13.

կերնույթը

ԱԾԻՔ որակին

լուսասինթեզի

Ձումար ային

Ճառագայթում.

Նկ. 19. Արեգակիէներգիայիշրջանառությանսխեմանցերեկը` 1. ուղիղ ճառագայ5. գոլորթում, 2. ցրված ճառագայթում, 3. անդրադարձած, 4. ճառագայթարծակված, շացման թաքնվածջերմություն, 6. լուսասինթեզ ն տրանսպիրացիա,7. տուրբուլենտ 8. ադվեկցիա,9. ջերմությանմուտքը դեպի հող փոխանակություն,

երնույթը, որի տարեկան արդյունավետությունը177 մլրդ տ կենսազանգված է, դրանից 122 մլրդ տ ցամաքում, 55 մլրդ տ օվկիանոսում: Կենդանական աշխարհիարդյունավետությունըկազմում է օվկիանոսում 100 մլն տ, ն գտնում են, որ որսը չպետք է գերազանցիարդյու-

80 90-ը: նավետության Արեգակնային էներգիանոչ միայն ապահովումէ ոլորտներումկատարվողնյութերիշրջապտույտը, այլն ինքն էլ է շրջանառությունկատարում: Օրինակ, Երկրի մակերնույթինտեղի է ունենում ապարների հողմահարում, դրա վրա ծախսվում է էներգիա:Այն ամբարվումէ կավային միներալներիմեջ ն երբ տեկտոնականշարժումներիհետնանքով կավըհայտնվումէ քարոլորտի շատ խոր հորիզոնում, տեղի է ունենում մետամորֆիզմ.էներգիան անջատվումէ: Կամ` օվկիանոսում կուտակված նստվածքայինապարներումօրգանականծագումի նյութերըթաղվելովմիջնապատյանիմեջ վառվումեն, էներգիանանջատվում է ն հաղորդվում շրջապատին:Ահա թե ինչու օվկիանոսային կեղեըայդքան բարակ է. Ս. Մ. Գրիգորնը գտնում է, որ օրգանական նյութերի-այրումից անջատվածէներգիայիշնորհիվ է ջերմաստիճանն այդքան բարձրանում,ն նյութերը հալվում են: Դուրս է գալիս, որ արե-

գակնային էներգիանէ հասնում այնտեղ ն մասնակցում մագմայի ձնավորմանը: Այսպիսով,արեգակնայինէներգիանապահովում է նյութերի շրջաթաղանթում,ն մարդը պետք է կարոնառությունը աշխարհագրական ղանա ռացիոնալկերպովօգտվել այդ էներգիայից: 3.

Ջերմոցային էֆեկտըն օզոնիթաղանթը

Կլիմաններկայացվեցորպես լանդշաֆտիբաղադրիչն բնականէ՝ նեղ մասնագիտականբացատրություններըայստեղ տեղ չեն կարող գտնել: Ցանկանում ենք մի փոքր անդրադառնալներկայումս բնակչությանը անհանգստացնողջերմոցայինէֆեկտին: Ջերմոցային էֆեկտը կապվում է մթնոլորտում մարդածինազդեցությամբ ածխաթթու գազի ավելացման հետ, որի հետնանքով խախտվումէ Լե Շատելյեի սկզբունքը: 2000 թ. աշխարհում այրվել է 15 մլրդ տոննա պայմանականվառելանյութ,ն օդը հարստացելէ Շ0շ գազով (նան ջերմոցայինայլ գազերով):Եթե դարիսկզբում Շ0շ-ի բաղադրությունըօդում կազմում էր 0,029 92, ապա դարակեսին հասավ 0,083 «6-ի, դարի վերջին՝ 0,04 90-ի: 1970-ականներինՄ..Ի. Բուդիկոնուսումնասիրեցածխաթթուգազի ավելացման իրողությունը ն հրատարակեց «ՊՂքօծոծու2 ՖՈՈՇԵԻՇՕՐՕ 13433» (1979) աշխատությունը: Պարզվում է, որ մեր մոլորակի երկրաբանական պատմությանտարբեր փուլերում ՇՕշ գազը մթնոլորտումտարբեր տոկոսայինպարունակությունէ ունեցել. դրա են եղել: Օրինակ, վեհետնանքով էլ կլիմայական փոփոխություններ րին պլիոցենումՇՕշ-ի քանակըեղել է 0,046, ն օդի մերձգետնյա շերտի ջերմաստիճանը3,5--ով ավելի բարձր, քան ներկայումս, վերին միոցենում՝ 0,0896, ջերմաստիճանը՝5՞-ովբարձր, ստորին միոցենում՝ 0,196, ջերմաստիճանը՝ 5,5"-ովբարձր: Հեղինակըգտնում է, որ ներկայումս տեղի է ունենում ջերմաստիճանիբարձրացում 10 տարում 0,3՞-ով,որը հղի է լուրջ վտանգներով:Նրա կարծիքով2025 թ. ջերմաստիճանըկբարձրանա1,8-2,55-ով: 1999 թ. «1 բնապահպանության նախարարությունը լույս ընծայեց «Հայաստանիկլիմայի փոփոխությունները» ժողովածուն, որտեղ բազմաթիվհայ գիտնականներնշում են.որ մեր հանրապետությունում նկատվում է միջին ջերմաստիճանիբարձրացում ն մթնոլորտային տեղումներինվազում շուրջ 1096-իսահմաններում: յ

Մյուսը օզոնային թաղանթի պահպանության հիմնահարցն է: Ստրատոսֆերայումօզոնային թաղանթը(Օ») Երկիրը պահպանումէ ուլտրամանուշակագույնճառագայթներից: Սակայն մարդը, արդյունաբերությանգործունեությունըիր թափոններովքայքայում է թթվածնի երեք ատոմներիկազմը, Օգ-ի քանակը մթնոլորտումպակասում է, որը վտանգավորհետնանքներէ ունենալու: Արդյունաբերականն կենցաղայինթափոններըբարձրանալովդեպի ստրատոսֆերա՝ռեակցիայիմեջ են մտնում օզոնի հետ: Օրինակ, երբ սառնարանները շարքից դուրս են գալիս, ֆրեոնը ցնդում է ն վեր բարձրանալով՝ռեակցիայիմեջ մտնում օզոնի հետ: Ներկայումս շատ երկրներումարգելված է ֆրեոն օգտագործել, արգելվում է արդյունաբերականթափոններբաց թողնել, որոնքքայքայում են օզոնային էկ-

րանը:

Օռ` 9.

ս

իի

արն

10-2647 -ջ

4:0Է1-

0-7

ԳԼՈՒԽ

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՄԱՐԴ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՐԴՈՒ ԷԿՈԼՈԳԻԱՆ

1.

փոխհարաբերությունը, Բնությանն հասարակության Լե Շատելյեիսկզբունքը:

Մինչն այժմ աստղագետներինհայտնիՏիեզերքի անհուն տարածքում միլիարդավորտիեզերականմարմիններիշարքում միակը, որի վրա կյանք գոյություն ունի, Երկրագունդնէ: Միլիարդավորտարիներիէվոլյուցիոն զարգացմանշնորհիվ մեր մոլորակի վրա առաջացելեն բազմաթիվբուսականու կենդանական օրգանիզմներ,ն վերջապես`բանականմարդը: Ունենալով մտածողություն, դատողություն, ստեղծելով հզոր տեխնիկա` մարդը տարբերվում է կենսոլորտի մյուս բոլոր օրգանիզմներից:Եթե մյուսները բավարարվումեն բնության տված բարիքներով, ապա մարդը իր ստեղծած գիտությունների համակարգիե տեխնոլոգիայիմիջոցնե՛րով բնությունիցքամում է առավելագույնը`հաճախ խախտելովբնափոխելով այդ միջավայրըիկանմիջավայրիհավասարակջշռությունը, րեն նպաստավորուղղությամբ: Մեզ հայտնի են բազմաթիվօրինակներ, երբ մարդըներգործելովբնության վրա՝ ավերել է այն, դարձրել անպտուղ ու իր համարոչ պիտանի: Մարդը կառուցում է քաղաքներ`միլիոնանոցբնակչությամբ,արդյունաբերականձեռնարկություններ,ջրամբարներ,երկաթուղիներ, խճուղիներ, հողը վարում է, ստեղծում այգիներ ու պլանտացիաներ, որտեղ մշակում է մոնոկուլտուրաներ`վերացնելով կենսաբազմազա86

-

նությունը,փոխում է բնության բոլոր բաղադրիչները,նույնիսկ մթնոն մեզոկլիմաները).բնական միջավայրիցգրեթե ոչինչ չի

(Բիկրո նր մնում:

Բնություննունի ինքնակարգավորման,ինքնավերականգնմանմի հիանալի, առաջին հայացքից զարմանալի ունակություն: Եղել են բնության կանոնավորզարգացմանխախտումներ,սակայն բնությունը ժամանակինկարգավորել,վերականգնելէ խախտվածը:Սակայն բնության ինքնավերականգնմանունակությունը անսահման չէ: Հաճախէ պատահում,որ մարդըբնությունը խախտումէ այն աստիճան, որ ինքնավերականգնումը անհնար է դառնում, ն բնությունը պատժում է մարդուն: Բնությանմեջ ցանկացածերնույթ ունի զարգացմանիր օրինաչափությունները:Չկա այնպիսիօրինակ, որ օրգանիզմներիցմեկը տնականորենբուռն զարգացում ունենա ն դառնա տիրապետող:Եղել են որոշ Օրգանիզմներիժամանակավորբռնկումներ,օրինակ՝ առնետների, թիթեռների, մորեխներիհանկարծակիաճ, սակայն որոշ ժամանակ անց բնությունը կարգավորել է դա, հաջորդ տարին ամեն ինչ նորմալ վիճակում է հայտնվել: Այլ է մարդկային հասարակությանզարգացումը. այն հաճախ չի ստեղծողարարածէ: թափոններ ենթարկվումբնությանը:Մարդըվիթխարի ն մար«Ժողովրդագրական պայթյունը» Բնակչությանբուռն աճը դու կողմից բնության վրա ինտենսիվ ներգործությունըխախտում են է Գիտնաբնությանհավասարակշիռվիճակը. այս երնույթը հայտնի կան Լե Շատելյեի անվամբ: 20-րդ դարի սկզբին Երկրագնդիբնակչությանթիվըեղելէ 1,5 մլրդ, իսկ նույն դարի վերջին անցավ 6 միլիարդից: Բոլորը ձգտում են բարեկեցիկ կյանք վարել, ունենալ անհրաժեշտբոլոր պարագաները, նույնիսկ ավելին` հարստանալ, իսկ դրանք պետք էր վերցնել բնությունից: Եվ մարդը սկսեց վերափոխել բնությունը` հաճախ գիտակցված ն չգիտակցված, նույնիսկ հանցավոր ներգործումով բնության վրա: Այստեղից էլ առաջացավ մարդ--բնություն հակասությունը: Մարդկայինհասարակությանբուռն աճը հանգեցրեց բնությանհավասարակշռությանխախտման:Բերենք մի պարզ, բոլորին հայտնիօրինակ: Գիտության ու տեխնիկայիհիման վրա ստեղծվել է մարդուն խիստ անհրաժեշտ բժշկությունը, որի շնորհիվ միլիոնավոր մարդիկ փրկվումեն մահից: Եթե պահպանվերբնական հավասարակշռությունը, նրանք պետք է հրաժեշտ տային կյանքին: Ուրեմն բնակչության բուժումը դառնում է բնությանհավասարակշռությանխախտում:Այստեղից էլ` խորանումէ մարդ--բնությունհակասությունը:Մարդըկեն87

ցաղային ու արդյունաբերականթափոններովապականումէ բնությունը: Միայնկենցաղայինաղբը 1970-ական թթ. կազմում էր 830 մլն տ: Ներկայումս մարդ--բնություն հակասությունն այնքան է սրվել, որ երկու հակադիրմիտում է ձնավորվել` 1. Պահպանել բնությունը, նրա 2. Վերափոխելբնությունըմարդուհամար կենսաբազմազանությունը, հարմար տարբերակով: Եթե մարդկային հասարակությունըմտադիրէ հարատնելն առաջադիմել, ապա բնությունից պետք է վերցնի իրեն անհրաժեշտբոլոր պարագաները,ուստի պետք է արմատապեսվերափոխիբնությունը: Անհրաժեշտկլինի մշակովիհողատարածությունները,ոռոգմանցանցը ընդարձակել, ցանքատարածություններում մշակել մոնոկուլտուՄարդը պետք է ունենա րա` խախտելով կենսաբազմազանությունը: բավարարքանակիգործարանայինարտադրանք,տրանսպորտային միջոցներ, գիշերային ժամերին էլեկտրական լույս ն այլն: Դրա համար ջերմակայանըպիտի լրիվ ծանրաբեռնվածությամբգործի, իսկ դա նշանակում է, որ նա պետք է մթնոլորտ բաց թողնի ջերմոցային գազեր՝ խախտելովլանդշաֆտիհավասարակջռությունը:Նման բազմաթիվ օրինակներովկարելի է ցույց տալ, որ մարդը իր գոյությունը պահպանելուհամար անպայման պետք է շեղվի բնության օրինաչափություններից:Ստացվում է, որ բնության պահպանությունըանհամատեղելի է մարդկային հասարակությանզարգացման, տեխնոլոգիայիառաջընթացիհետ: Դեռես 1970-ական թթ. երիտասարդության շրջանում մի միտում ծնվեց` հրաժարվել տեխնոլոգիայից,ապրել միայն բնության տված բարիքներով: 1972 թ. ԿանադայիՄոնրեալ քաղաքում ընթանում էր Աշխարհագրական միջազգայինկոնգրեսը,որին մասնակցումէի ն ականատեսեղա, թե ինչպեսքաղաքի կենտրոնումցնցոտիներհագած, բոբիկ ոտքերով, գզգզված մազերով երիտասարդները ընդվզել էին տեխնիկականմիջոցներիդեմ: Երեկոյան ժամերին հավաքվում էին, ուտում էին միայն բնության տված բարիքները, արհամարհում տրանսպորտային միջոցները,գործարանայինսնունդնու հագուստը, մերժում աշխատանքը:Այդշարժումը երկար չտնեց: Ուրեմն տեխնոլոգիայիառաջընթացը, հողատարածությունների բնական վիճակը խախտելը,նորանոր գործարաններ, ջրանցքներ, երկաթուղիներ,քաղաքներ կառուցելը,բնությունը արմատապեսփոխելը անխուսափելիէ. նշանակումէ՝ բնության հավասարակշռության պահպանումըկարծեսանհնարէ: Միննույճ ժամանակակնհայտէ, որ բնության անպլանայինվերափոխումըտանում է դեպի կործանում: Ո՞րնէ ելքը: Ահա այստեղպետք է մարդկայինհանճարըելք գտնի, ե-

»

թե ուզում է հարատնել: Կան հեղինակներ,որ գրում են, թե այդ հակասությունըսրվելով՝ հասցնելու է մարդկայինցեղի կործանմանը:Այդ տեսակետինմենք համամիտչենք: Լավատեսներս գտնում ենք, որ մարդ--բնությունհակասությունըլուծելի է. այն ժամանակինաստիճանաբար պետք է մեղմանա ն վերանա՝մարդկային հանճարիկողմից ստեղծվող միջոցառումներով: Բերենքայսպիսիօրինակ. ներկայումսամենավտանգավոր նբնությանխախտմանամենացայտուներնույթըհամամոլորակային բնույթի ջերմոցայինէֆեկտի ազդեցություննէ: Աշխարհումտարեկան այրում են 15 մլրդ տոննա վառելանյութ,որից մթնոլորտեն արտանետվում ածխաթթու ն այլ ջերմոցային գազեր: Դրանց ազդեցությամբ բարձրանումէ Երկրի մակերնույթի ն նրան շփվող օդի տարեկանմիջին ջերմաստիճանը:Այս պարագայումուժեղանում է սառցադաշտերի հալքը օվկիանոսի մակարդակըկբարձրանա65 մետրով, բոլոր նավահանգիստներըկմնանջրի տակ: Բոլորը գիտակցում են, որ վաէ. թվում է, թե դրանիցփըրռելանյութիօգտագործումըկործանարար է կություն չկա: Մարդըպեսք գտնի վառելանյութերի,էներգիայի այլընտրանքայինտարբերակներն կգտնի: Ժամանակինկփոխվիէներ-: գետիկ ռեսուրսներիհամակարգը:Օրինակ,գիտնականներըխոստացել են միջուկային սինթեզի գյուտը: Ջրածնի ատոմներիմիացումից ստանալ հելիումի ատոմներ. այդ ընթացքումկանջատվիվիթխարի քանակիէներգիա,ինչպես դա տեղի է ունենում Արեգակիվրա: Կամ լիովին ու ռացիոնալօգտագործելգետերիէներգետիկռեսուրսները, քամու էներգիան,արեգակնայինէներգիան,Երկրիխորքում մանթիայում ընթացող ռադիոակտիվտարրերի տրոհումից անջատվող վիթխարիէներգիան,որ դեռնսամեննինչի օգտագործվում,օվկիանոսնեու ալիքայինէներգիանն այլն: Մինչն հիմաշեշտը րի մակընթացային է դրվել վառելանյութերիվրա, քանի որ դրանք ամենամատչելինու ամենաէժանն են եղել: Հուսանք, որ կգա ժամանակ, երբ վառելանյութ : այլես չեն օգտագործի,ն մթնոլորտըկազատվիջերմոցային վտանգից: 20-րդ դարի վերջումարդենգտել են աղբը չեզոքացնելումեթոդը: Այն տաքացնումեն 485-, առանց թթվածնի(պիրոլիզի մեթոդ), նրանից ստանում են տարբերվառելանյութեր:Այդմեթոդըդեռես լայն կիրառություն չի գտել, սակայնհամեմատաբարէժան է նստում: Կարելիէ կիրառելմեկ այլ միջոցառումպահպանելկենսաբազմազանությունը:Ստեղծել նորանորարգելոցներ,նրանց կից բուծարանու կենդանիները: ներ, որտեղ բուծել անհետացողբույսերն ։

-

Անհրաժեշտէ սահմանափակել բնակչությանբուռն աճը: Երկրի վրա ունենալ այնքան բնակչություն, որքան արտադրվումեն սննդամթերք ու ապրուստիբավարարմիջոցներ: Օրինակ, եվրոպականմի շարք երկրներում բնակչությունը չի աճում, բուռն աճ` «Ժողովըրդագրականպայթյուն», նկատվում է հետամնաց երկրներում:Ուրեմն այդ երկրներըպետք է զարգացնելայն աստիճան,որ հասնեն զարգացած երկրներիմակարդակին,այս դեպքում բնակչությանաճը կնորմալանա: Բազմաթիվգիտականաղբյուրներումխոսվումէ այն մասին, որ մի շարք երկրներումկան դեռես խոպանտարածքներ,որոնք կարելի է յուրացնել: Ուրեմն միանգամայնհնարավորէ սննդիմիջոցներըավելացնել խոպանըյուրացնելու միջոցով: Բացի այդ, սննդի լրացուցիչ միջոցներ պետք է գտնել գյուղատնտեսությունըզարգացնելու միջոցով: Ներկայումս տարբեր երկրներում նույն կուլտուրայի բերքատըվությունը տարբեր է. պատճառըմշակման տեխնոլոգիայիտարբեր մակարդակն է: Ուրեմն լայն հնարավորություններկան ն գործարանային հումքի արտադրությունըբարձրացնելուհամար: Աշխարհումգոյություն ունեն վիթխարիանապատներ:Արդյոքժամանակը չէ՞ սկսել դրանց զանգվածայինյուրացումը: Արդյոք ժամանակը չէ՞ Ամազոնիջրերը դեպի Աֆրիկա տանելու ծրագիրը մշակել: Դա կարող է այժմ երազանքհամարվել, բայց տեխնոլոգիայիզարգացումը հույս է ներշնչում: Անցյալ դարում, երբ օվկիանոսի հատակով ծրագրվումէր անց կացնել հեռախոսայինկաբելներ,շատերըգտնում էին, որ դա անհնարէ: Ներկայումս հարյուր-հազարավորկիլոմետրերով նման գծեր են անցնում: Միթենույնը չէ օվկիանոսներիհատակով ճկուն խողովակներովքաղցրահամջուրը մի ցամաքիցտանել մյուսը: Արդյոք ժամանակըչէ՞ ծովի ջուրը աղազերծելու տեխնոլոգիանկատարելագործել ն ստանալ անհրաժեշտքանակի քաղցրահամ ջուր արնադարձայինու մերձարնադարձային չորային երկրներում: Գիտնականները հետաքրքիրհայտնագործումեն կատարել. եթե հողը մշակվի ամենակատարելագործված եղանակով, ապա 10 քառ մ հողը կարող է այնքանմթերք տալ, որ կբավարարիմարդուն մեկ տարի: Սակայնժամանակակիցմեթոդներով միայն 0,2-0,3 հեկտարն է բավարարում:Նշանակում է՝ ագրոտեխնիկայիմակարդակիբարձրացումը լուրջ հետնանքներիէ հանգեցնելու ն պետքէ գա ժամանակ,որ Երկրիամբողջբնակչությունը լինի սննդով ու այլ բաբավարարված րիքներով: Մարդ--բնությունհակասությունը մեր լուծելի է, ե 21-րդ դարում այն պետքէ զգալիորեն մեղմանա:

կարծիքով

`

վ

-

Կարելի է նման օրինակներբերել այլ ասպարեզներից՝ցույց տալու, որ մարդը աստիճանաբարպետք է այլընտրանքային ճանա-

պարհներովձեռք բերի այնպիսինյութեր ու միջոցներ,որ թեթնացնի լանդշաֆտներիվրա կատարվողճնշումը: Օրինակ, կենսաբանությունը զարգացել է այն աստիճան,որ մանրօրգանիզմների(մանրէների) միջոցով ստանում են սպիտակուցներ, անօրգանական նյութերից սինթեզումեն Օրգանականնյութեր: Մարդ--բնություն հակասությունը լուծելի է. վրա մոլորակի պետք է հաստատվի բնության ն մարդկային հասարակությանզարն մարդը պետք է այդ գացման ներդաշնակհավասարակջշռություն, հավասարակշռությանըհամահունչ վարվելակերպ կազմակերպիի փրկություն իրեն: Միաժամանակպետք է Երկրի վրա պահպանել բնակչությանառավելքանակը: Միջոցառումներեն մշակվում ՄԱԿ-ի զանազան կազմակերպություններիու հանձնաժողովներիկողմից, որոնցմասնակցումեն զարգացող երկրների առաջավոր գիտահետազոտական հաստատություններն գործիննվիրվածականավորգիտնականներ:Արդյունքները ընկալելու ենք եկող տասնամյակներիընթացքում: «Լանդշաֆտագիտություն»դասընթացը,ինչպես ասվեց, գործ ունի բնության հետ, նրա ուսումնասիրության օբյեկտը բնությունն է, դրա զարգացմանօրինաչափությունները:Այն բնական գիտություն է, ուստի մեր խնդիրնէ գտնել բնության ռեսուրսներիցօգտվելու ամենառացիոնալմեթոդները,որպեսզիապահովենքոչ միայն մեր սերընդի, այլն հետագաբյուրավոր սերունդներիգոյատնմանհնարավորությունները:

մեր

'

2.

Բնօգտագործում, նրահիմնահարցերը

«Բնօգտագործում»բառը երկու իմաստով է օգտագործվում` որպես գիտականուղղություն, որն զբաղվում է հասարակությանկողմից բնականռեսուրսներիօգտագործմանհարցերով,ն որպես գործողություն` պրոցես,թե ինչպես է մարդը օգտվում բնությանբարիքներից: Բնօգտագործումըունի իր ասպեկտները,ն բավականբարդ մի հա-

մակարգէ: կարող է երՄարդուկողմից բնականռեսուրսներիօգտագործումը կու կերպարտահայտվելռ̀ացիոնալն ոչ ռացիոնալ: Ռացիոնալօգտագործումըմտածվածու պլանավորվածբնույթի է. մարդըօգտվելով բնությունից` թափոններչի տալիս ն չի խախտում բնությանհավասարակշիռվիճակը:

Ոչ ռացիոնալօգտագործմանպարագայումմարդը տալիս է վիթխարի թափոններ,խախտում է բնության մեջ նյութերի ն էներգիայի որի տիպիկ օշրջանառությունը,բնության հավասարակշռությունը, է րինակը ջերմոցայինէֆեկտի ստեղծումն վառելանյութերիայրման միջոցով: Կամ` հանքերիցդուրս բերված հանքանյութիմիայն մի բաղադրիչն է կորզվում, մյուս կարեոր բաղադրամասերըդառնում են թափոնն այլն: Բնօգտագործումգիտականուղղության խնդիրնէ՝ մշակել միջոցներ բնականռեսուրսներըռացիոնալօգտագործելուհամար ն չզրկել գալիք սերունդներինբնությանչվերականգնվողսուղ ռեսուրսներից: Սա նան լանդշաֆտագիտությանհիմնահարցերիցէ: 3.

ֆունկցիան Լանդշաֆտներիսոցիալ-տնտեսական

Բոլոր այն լանդշաֆտները, որտեղ մարդը կարող է ապրել ն աշխատանքայինգործունեություն ծավալել, պետք է այնպես ձնավորել ն վերափոխել, որ այն օպտիմացվին առավել արդյունավետդառնա: Տարբեր լանդշաֆտներտարբերֆունկցիա պետք է ունենան: Թվարկենք մի քանիսը: Սա մարդածինկուլտուրական լանդշաֆտի Գյուղատնտեսական: այնպիսի տեսակ է, որի ֆունկցիան է գյուղատնտեսականմթերքների արտադրությունը:Ենթադրենք`ունենք ցածր արդյունավետությամբ մարգագետին:Այս մարգագետինը հերկվում է, ցանում են բարձրբերքատվության ցանովիխոտեր,անց են կացնում ոռոգիչ ջրանցք, ստանում են բարձր բերք: Մարգագետնի եզրին հնարավոր է կառուցել անասնապահականֆերմա, մշակել յուղ, պանիրն այլ մթերքներ: Անտառտնտեսական: Դիցուք ընդարձակտարածությանվրա անէ տառատնկում կատարվում, ոռոգմանցանց ստեղծվում, հիմնում են փայտամշակման միձեռնարկություն,որը խիստ պլանավորվածեղանակով կատարում է սանիտարականծառահատում, փայտանյութը օգտագործում առաջավորեղանակներով:Մեկ այլ տեղ, ասենք տայգայում, բնակավայրէ հիմնադրվել.անց են կացնում ճանապարհներ, ջրմուղ, կոյուղի, գետափինկառուցում են նավահանգիստ,բնակիչները զգաղվում են փայտամշակությամբ,որսորդությամբ ն այլն: Ասենք հայտնաբերվելէ գունավոր մեԼեռնաարդյունաբերական: տաղներիմի հարուստ հանքավայր: Շուտով այստեղ հիմնադրվումէ բանվորականավան,կառուցվումեն բնակելի շենքեր ու լեռնամետալուրգիական կոմբինատ: Նոր ստեղծված մարդածին լանդշաֆտի ֆունկցիան է մետաղիարտադրությունը:Սրա հետ կապված`զարգա-

/

-

նում է սպասարկմանոլորտը, առողջապահությունը, կառուցվում են դպրոցներ,ստեղծվում է տրանսպորտիհամակարգ այլն: ն Ռեկրեացիոն:Եթե լանդշաֆտը ունի առողջարար կլիմա, հանքային ջրեր, գեղեցիկ բնություն, ուրեմն ունի ռեկրեացիոնֆունկցիա: Կառուցվելու են առողջարաններ,հանգստյան տներ, զբոսայգիներ, զվարճարաններ,որոնք կապահովենմարդկանցհանգիստնու առողջությունը: Տրանսպորտայինլանդշաֆտում խաչմերուկ է ստեղծվում, կառուցվում են պահեստարաններ,հյուրանոցներ, օդանավակայան: Լանդշաֆտնամբողջապեսծառայում է տրանսպորտին: Ռազմաստրատեգիական լաճդշաֆտըվերափոխվումէ այն հաշվով, որ պաշտպանականհզորությունը ուժեղացվի, կառուցվում են զորանոցներ, ճանապարհներ,ռազմական նշանակության օբյեկտ-` ներ: Ուսումնականլանդշաֆտը կարող է ծառայել ուսումնական գործին: Կան համալսարաններ,բարձրագույն դպրոցներ ունեցող քաղաքներ:Քաղաքի հիմնականֆունկցիան դա է, բայց սրանզուգահեռ անպայմանպետք է լինեն սպասարկմանոլորտի ձեռնարկություններ, խանութներ,հյուրանոցներ նայլն: Կան արդյունաբերությանշատ ճյուղեր, որոնց Արդյունաբերական: թափոններեն արտանետում:Նման օբյեկտները ձեռնարկությունները է պետք կառուցվենխոշորքաղաքներից հեռու, ավելի ապահով վայրերում, որպեսզի թափոններըքաղաք չհասնեն: լանդշաֆտներըկարող են լինել նան բազմաֆունկցիոՄարդածին մեծ նալ. քաղաքներնայդպիսինեն: Բոլոր դեպքերումմարդըպետք է հանգամանորենուսումնասիրի լանդշաֆտը, իմանա նրա առանձնահատկությունները ն աշխատի կարգավորել դրանց բաղադրիչների հակադրություններնու անցանկալի գործոնները: Ենթադրենք`կառուցվում է բնակավայրն շրջանում կան ճահճային ֆացիաներ, որտեղ մոծակներեն բազմանում: Ահա այստեղ մարդու միջամտությամբ Ծահիճները չորացվում են, այսինքն տեղի է ունենում լանդշաֆտի մարդածինկարգավորում,լանդշաֆտիօպտիմացում: 4.

Լանդշաֆտների արդյունավետությունը

«Լանդշաֆտներիարդյունավետություն»ասելով պետք է հասկանալ լանդշաֆտի այն ունակությունը,որ կարող է յուրաքանչյուր տարի մարդուն տալ բնական որոշակի համալիր ռեսուրսներ: Դրանք մենք բաժանում ենք մի քանի խմբերի`կենսանյութ (օրգանիզմներ՝

բուսականու կենդանական,ն օրգանականնյութեր՝քարածուխ,բնական գազ, տորֆ ն այլն), հողային ծածկույթ, արեգակնայինէներգիա, քամու, ջրի, մակընթացային էներգիա, քաղցրահամ ու հանքային ջրեր, մագմատիկծագմանհանքային հարստություններ,ռեկրեացիոն ռեսուրսներ ն այլն: Մարդըբնությունիցվերցնումէ ոչ միայն նյութական բարիքներ, այլն բնությունն օգտագործում է հոգեկան, հոգեբանական, դաստիարակչականնպատակներով:Մարդը լայնորեն օգտագործումէ այդ ռեսուրսներըն որքան երկիրը զարգացած է, այնքան օգտագործման արդյունավետությունըմեծ է: 18-րդ դարում մարդն օգտագործում էր 15-20 քիմիական տարրեր, ապա ներկայումս՝ ավելի քան 60-70: Մարդուխնդիրն է՝ որքան հնարավոր է շատ բարիքներ քամել բնությունից: Այդ նպատակինհասնելու համար նա հզոր տեխնիկայիօգնությամբներգործում է լանդշաֆտներիվրա՝ հաճախ խախտելով այդ լանդշաֆտների հավասարակշռությունը: ԳիտնականԼե Շատելյեն գրում է, որ սկսած 18-րդ դարից՝մարդը `խախտել է ածխածին գազի շրջանառությունըբնության մեջ: Եթե առաջներումլուսասինթեզիպրոցեսումածխածինը(ՇՕշ գազը) կլանվում էր այնքան, որքան ամեն տարի բույսերի քայքայումից հետո վերադառնումէր մթնոլորտ, ապա ներկայումս այդ հաշվեկշիռը խիստ խախտվելէ՝ մասնավորապեսվառելանյութերի օգտագործմամբ:Մըթնոլորտում Շ0շ-ի քանակը անընդհատավելանում է, ե ստեղծվել է ջերմոցայինէֆեկտի երնույթը: Ահա բնության նման խախտումըԼե Շատելյեի սկզբունքի խախտում է, ն այժմ այդ պրոցեսը խորանումէ: Մարդը խախտում է բնության հավասարակշռությունը.ոմանք գրում են, թե այդ խախտումըանխուսափելիորենտանելու է մարդկության

կործանմանը:

Թե ինչպես է մարդըօգտագործումբնականռեսուրսները՝հանքային պաշարները,դա տնտեսական ու սոցիալականաշխարհագրու«թյանխնդիրն է: Մեզ այստեղ հետաքրքրում է բնական վիճակում, առանց մարդու միջամտության,լանդշաֆտներիկենսաբանականարդյունավետությունը:Մենք առիթ ունեցել ենք խոսելու կենսոլորտի տարեկան աճի` արագության ն զանգվածի մասին, ն գրել ենք, որ տարբերհեղինակներիտվյալներըտարբերեն: Ստորնկբերենքտարբերակներիցմեկը: Ըստ այդ տարբերակի Երկրագնդիկենսոլորտի զանգվածըկազմում է 2433 միլիարդտոննա: Այն բաշխվածէ հետնյալ կերպ (տե՛ս ստորն բերվող աղյուսակը): Ինչպես ցույց է տալիս աղյուսակը,ցամաքիկենսազանգվածը անգամ գերազանցումէ օվկիանոսայինին: Բույսերը լուսասինթեզի միջոցովտարեկանստեղծում են 232.105տզանգված: Պարզվել է, որ

Միջավայրը

Ցամաք

Օրգանականխմբեր

Զանգվածտ

օօ

Կանաչ բույսեր

24.10"

99,2

Կենդանիներն մանր: օրգանիզմներ

Գումարը Կանաչբույսեր

ՕվկիանոսԿենդանիներն մանր օր- |

0.02.10 "

2,42.10" 0,0002.105

08.

6,3

0,0030.10"

93,7

0,032.10".

գանիզմներ

Գումարը

Ոնդամենը

2,4232.10"

լուսասինթեզիպրոցեսում ծախսվում է այնքանջուր,

որ 10 միլիոն տարվաընթացքումջրոլորտը կանցնիօրգանիզմներիմիջով: Այրման պրոցեսում թթվածինէ ծախսվում, որը բնականպայմաններումբույսերի կողմից վերականգնվումէ 4 տարում, ն պատահականչէ, որ ակադ. Վերնադսկինգտնում է, որ մթնոլորտի թթվածինըօրգանական ծագում ունի: Ա. Ի. Պերելմանի տվյալներով տարբեր լանդշաֆտներումկենսազանգվածի տարողությունը(Ե) ե արագությունը(ո) հետնյալ պատկերը ունեն (տե՛ս ստորն բերվող աղյուսակը): Ինչպեսցույց է տալիս աղյուսակը, հնագույնմերկասերմծառատեսակներիարդյունավետությունըփոքր է, քան ավելի նորագույնծածկասերմ անտառներինը:Կան այնպիսի բուսացենոզներ, որտեղ մեծ կենսազանգվածինհամապատասխանումէ նան մեծ արագություն, մեծ կենսազանգվածին՝ոչ մեծ արագություն (տայգա), լինում են լանդշաֆտներ,որտեղկենսազանգվածնու արագությունըգրեթեհավասար են (տափաստան)ն այլն: Նշենք, որ ամենամեծ արագություն ունեն գետերի դելտաներիմանգրայինանտառները: լանդշաֆտների արԱյլ պատկեր ունի մարդածին-անթրոպոգեն դյունավետությունը:Մարդըկարողացել է ստեղծել մշակովի կուլտուրաներիայնպիսիսորտեր,որոնք աչքի են ընկնումբարձր արդյունա-

5,

ր"

ջո

Լանդշաֆտներ

թց/հա Ոջ/հա Ճ---լթ

Հնագույնանտառների տիպ (մերկասերմերից)

Բ--

`

1.

Անտառատունդրա ն հյուսիսային սառցային տայգա

2.

Միջին տայգա

3.

Հարավայինտագա Ե

-

ծածկասերմ Երիտասարդ անտառներ

0,53

0,54

0,54

0,58

0.69

0,64

0,66

0,858

0,85

.

"`

4. Լայնատերնանտառներ 5.

Խոնավ մերձարնադարձային

անտառներ

|6.

Արնադարձային մշտադալարանտառներ

7.

Լեռնային անտառներֆերալլիտ հողերի վրա

8.

Լեռնային սնահողեր

'

9.Անապատներ

ե

Թաքիրներ

Տ

0,70

11.

Աղուտներ՝հալոֆիտներով

0,60

վետությամբ: Օրինակ, շաքարի ճակնդեղի լավ բերքըկարողէ հասնել 1000 ց/հա, ցորենինը՝100 ց/հա ն այլն: Մարդուխնդիրն է՝ ամեն կերպ արձրացնելլանդշաֆտիկենսազանգվածնու նրա արագությունը: Լանդշաֆտներում ոչ կենդանի ն կենդանի բնությանզարգացումը անխզելիորենմիասնականէ: Կենդանիբնությունը` բիոտան,ի վերջո սնվում է անօրգանականբնությունից քամված սննդանյութերով:Անօրգանական մայր ապարները մանրօրգանիզմների արտաթորած թթուներովքայքայվում են, այդ նյութերիցսինթեզվումեն նոր միացություններ,ստեղծվում է հողային ծածկույթ, որից սնվում են բույսերը, դրանցով էլ կենդանիներըե այլն: է մանրօրգաԼանդշաֆտի օրգանականմասն ու բ ուսական կենդանական նիզմներով, օրգանիզմներով:Յուրաքան-

կ7.

արտահայտված

-

օրգանիզմունի ինքնուրույնզարգացում, կամ, ասում են, օնտոծնված պահիցմինչն կյանքիվերջը տեղի ունեցող ձնաֆիզիոգենեզ՝ լճգիական փոփոխություններիամբողջականություն,որը ներկայացվում է որպես քանակական ն որակական փոփոխություններիպրոցես: Յուրաքանչյուր օրգանիզմ աճի պրոցես է ապրում, որն արտահայտվում է քաշի, մարմնիչափերի մեծացմամբ: Բացի օնտոգենեզից բուսական ու կենդանականաշխարհնապրում է նան ֆիլոգենեզ, այսինքն կենդանիէակներիպատմականզարգացում՝ սկսած կյանքի օրգանականնյութիծագումից մինչն մեր օրերը: Ուրեմն ինչպես օնտոգենեզը,այնպես էլ ֆիլոգենեզը միասնական են՝ կենդանիբնությանզարգացմաներկու կողմեր: Յուրաքանչյուրօրգանիզմ օժտված է ժառանգականությամբ,որն անցնում է սերնդից սերունդ ն արտաքին ազդակների ներգործությամբ փոփոխություններէ կրում: Այդ ներգործությունների շնորհիվ օրգանիզմը ձեռք է բերում նոր, տվյալ միջավայրին հարմարված հատկանիշներ:Եթե չի կարողանումհարմարվել, ապա կարող է իսպառ վերանալ: Ժամանակակիցօրգանականաշխարհը այդ փոփոարգասիքնէ: էաբանությունըցույց Հ տալիս, որ անցած մի քանի հարյուր միլիոն տարվա ընթացքում բազմաթիվօրգանիզմներիսպառ վերացել են, չեն դիմացել միջավայրի փոփոխություններին, գոյատնել են այն օրգանիզմները,որոնք Ժառանգականարագ փոփոխություններիեն ենթարկվելն ավելի առաջավորու զարգացած են, քան նախորդները: Ուրեմն լանդշաֆտներում անընդհատ տեղի է ունենում գոյության կռիվ, հաղթում է առաջավոր հատկանիշներովառավել օժտվածը: Այսպիսով, ժամանակակից լանդշաֆտներիէությունը ն ապագան ընկալելու հաճար անհրաժեշտ է կատարել ռետրոսպեկտիվայինանալիզ. այսինքն հետադարձհայացք նետել անցած ուղու վրա: Դա հնարավորությունկտա կանխագուշակելուապագան: հ Լանդշաֆտագիտությանհիմնահարցերից մեկը լանդշաֆտի սակի պարզաբանումն է: Յուրաքանչյուր լանդշաֆտում ն հնից մնացած ռելիկտային տարրեր, կոնսերվատիվ պրոգրեիվ սրանցից ունի իր յուրաքանչյուրն հասակը: Վասակի որոտարրեր. ման գործում ռելիկտային տարրերը մեծ բարդություն են առաջացնում: Գանդիպումեն այնպիսիները,որ գալիս են մեզոզոյից կամ պալեոզոյից: Սովորաբարկոնսերվատիվտարրեր են երկրաբանականհիմքը, մասամբնան ռելիեֆը: Պրոգրեսիվտարրերեն որոշ բուսատեսակներ ն կենդանիներ: Ի. Ս. Շչուկինը (1980) այսպես է բնորոշում լանդշաֆտի հասակը.«Այն ժամանակը,երբ տեղի է ունեցել այս կամ այն լանդչյուր

`

խությունների

25, լինում ենք

7-107

շաֆտի կառուցվածքի հիմնականգծերի ձնավորումը, լանդշաֆտի կառուցվածքի վերափոխումըպայմանավորվածէր կլիմայի փոփոխությամբ, տեկտոնականն հրաբխայինպրոցեսներով,մարդու գործունեությամբն այլն (օրինակ, ցամաքայինսառցապատմաննահանջով, ծովային տրանսգրեսիաներովու ռեգրեսիաներով)»: Ծովից նոր ազատված հատվածներում(օրինակ, Կասպից ծովի մերձափնյալանդշաֆտները),կամ վերջինսառցապատումիցազատված տարածքներումհասակի որոշումըշատ դժվար չէ: Այլ է պատկերը այնտեղ, որտեղ լանդշաֆտի ձնավորումըկատարվել է դանդաղ, էվոլյուցիոն զարգացման ճանապարհով: Բոլոր երկրահամակարգերումգոյություն ունի ինքնակարգավորման պրոցես: Սա այն երնույթն է, երբ երկրահամակարգ-լանդշաֆտը պահպանողական,կայուն հատկանիշներէ ցուցաբերում տեղի ունեցող փոփոխությունների նկատմամբ, երբ համակարգն ամբողջությամբ, որպես համալիր, ի հայտ է բերում հավասարակշռությունը պահպանելու հատկանիշ: Սա երկրահամակարգիամենակարնոր հատկանիշներիցմեկն է: Ինքնակարգավորմանունակությունը տարբեր երկրահամակարգերում տարբերէ՝ կապվածնրանցկառուցվածքայինառանձնահատկությունների հետ: Որպես կանոն, ինքնակարգավորումը ամենից ավելի կատարյալ է ջերմության ու խոնավությանՕպտիմալպայմաններում: Օրինակ, տայգայիհարավում այն ավելի ուժեղ է արտահայտված, քան հյուսիսում: Ինքնակարգավորման երնույթը լայնորեն օգտագործվում է մարդածինլանդշաֆտներում(խոտհունձ,ծառահատում, ոռոգում ն այլն): Ինքնակարգավորումըխթանելու համար մարդը պետք է ներգործի լանդշաֆտիվրա՝ օպտիմալպայմաններստեղծելու միջոցով: ն էկոհամակարգումբիոտան կարող է դիտԵրկրահամակարգում վել որպես ղեկավարողգործոն, հետնաբար՝նրա դինամիկան,շարժիչ ուժը: Որքան բազմազանու բարդ են լանդշաֆտիֆիտոցենոզըն զոոցենոզը, այնքան մեծ է ինքնակարգավորման պոտենցիալը:Ինչպես ցույց է տալիս Վ. Բ. Սոչավան(1978), այստեղ մեծ դեր ունի նան բիոտայիճկունությունը:Ըստ նրա չորային տարիներին,երբ պակասում է ինտենսիվորեն գոլորշացնողբույսերի տեսականին,այլ բույսերի տրանսպիրացիան նվազում է 10-15 անգամ: `

.

-

Տ.

Բնությանպահպանդլթյունը

Բնությունըմարդկայինհասարակության, նրա տնտեսական զար98

գացմաննյութական ու էներգետիկբազան է: Հասարակական արտադրությանընթացքում մարդը փոխհարաբերությանմեջ է մտնում ոչ միայնբնության առանձինբաղադրիչներիհետ, այլն նրանց համակարգի հետ: Այդ պրոցեսումմարդըբնությունիցվերցնում է իրեն անհըրաժեշտնյութերն ու էներգիան:Եթե մինչն 19-րդ դարը մարդըբնությունից վերցնում էր 15-18 քիմիական տարրեր ու դրանց զանազան միացությունները,ապա 20-րդ դարի վերջին այդ տարրերիքանակը անցնում է 70-ից: Մարդու ն բնության փոխհարաբերությունըշատ բարդ է ն այդ փոխհարաբերության ընթացքումէլ բնությանհավասարակշիռվիճակըխախտվումէ: Դրանիցէլ առաջացելէ բնությանպահպանությանանհրաժեշտությունը: Ի՞նչ է նշանակումբնությանպահպանություն: Ն. Ն. Ռոձնիչըն Կ. Վ. Պաշկանգը (1979) գրում են. «Բնությանպահպանությունը միջոցառումների համակարգ է, որն ապահովում է մարդկայինհասարակությանն բնականմիջավայրիՕպտիմացումը» Աջ 8): Բազմաթիվայլ բնորոշումներկան, որոնք նույն միտքն են ար-

տահայտում: Մինչն 20-րդ դարը մարդուներգործությունըբնութանվրա այնքան ուժգին չէր, որ տեղի ունենարհամամոլորակայինբնույթի փոփոխություն: Փոփոխություններըռեգիոնալ կամ տեղականբնույթի էին: 20րդ դարի վերջին դրանք սպառնալիչափեր ընդունեցին,ինչպես, օրինակ, ջերմոցայինէֆեկտի ազդեցությունը, որը աղետալի հետնանքներ կարող է ունենալ, կամ օզոնայինէկրանիպատռվածքները ն այլն: Ուստի պահանջվում են արմատականմիջոցառումներմոլորակի աշխարհագրական թաղանթիու մարդոլորտիպահպանությանհամար: ՆերկայումԽս մարդու ներգործությունըբնության վրա այնպիսի չափերի է հասնում, որ բարձրանումէ աշխարհագրական թաղանթի,մըթնոլորտիստորինշերտի տարեկանմիջին ջերմաստիճանը,մեծանում է օվկիանոսներիցջրի գոլորշացումը, փոխվումէ տեղումներիքանագոտիների ու զոնաներիսահմանկը, փոխվում են աշխարհագրական ները: Ամեն տարի ցանքատարածություններումվարում-խառնում են

կմ: հող,

երկրի ընդերքից հանում են 120 մլրդ տ հանքային նյութեր,այդ թվում 15 մլրդ տ վառելանյութ, ձուլում են մոտ 1 մլրդ տ զանազան մետաղներ: Տասնամյակը մեկ կրկնապատկվում է էներԳիայիարտադրությունը:Օրինակ, եթե 1965 թ. ատոմայինէլեկտրակայաններըարտադրել են աշխարհումօգտագործած էներգիայի 0,9:6-ը, ապա 1977 թ.՝ 3,7, 2000 թ.՝ 50-6094-ը: Վ. Ի. Վերնադսկինգրում էր, որ Դեռնես 1920-ական թվականներին մարդուներգործությունը բնության վրա ավելի ուժգին է, քան երկրամոտ 5

առավեբանականգործոնինը:21-րդ դ. սկզբին այդ ներգործությունը լագույն չափերիէ հասել: Ռոձնիչըն Պաշկանգըգրում են. «Տեխնիկահետնանքով հասարակությանէներգաապական առաջադիմության տարի (1970-ականթթ.-Հ հովվածությունը կազմել է 0,02 կկալ/սմշ. տարի» (էջ 28): Գ.): Չանցած հարյուր տարի այն կհասնի60 կկալ/սմշ. Հնարավոր է, որ Երկրի վրա տեխնածինճանապարհովմիջին ջերմաստիճանը բարձրանա1-2"-ով: Ուրեմն մարդու ներգործությունը բնությանվրա համամոլորակայինբնույթէ ստացել: Օրինակ, ներկայումս շատ դրականերնույթ է համարվումոռոգվող տարածքներիընդարձակումը:Միննույնժամանակ այդ երնույթը իր հետ բերում է բաոցասականեինույթներ,ոռոգող ջրի մեջ բազմանումեն մանրէներ, րոնք տարածումեն շեստիզեմոլհիվանդությունը:Նույն հեղինակների հաղորդմանհամաձայն 1973 թ. այդ հիվանդությամբտառապել է 250 մլն մարդ: Նշվում են նան ԴԴՏ-ի օգտագործմանբացասական պինգվիններըկրում են հետնանքները:Նույնիսկ անտարկտիկական ազդեցությունը: ԴԴՏ-ի Բնության վատթարացումտեղի ունի ուրբանիզացիայիհետնանքով: Մեծ քաղաքներումառաջանումէ «ջերմությանկլիմայականկըղբարձրացում է նկատվում: զի»: Օրինակ, Երնանումջերմաստիճանի 41" է, քաղաքի առավելագույնջերմաստիճանը դուրս Եթե քաղաքից 43-44" է: փողոցներում Այսպիսով, պետք է հասարակությաններգործությունըբնության վրա սահմանափակել,որպեսզիբնության նկատմամբբացասական ներգործությունըթուլացվի: տնտեսական-կոնոմիկական ասպեկԲնությանպահպանության է, էկոնոմիկայի զարգացման այն բնության պահպանությունը որ տը անհրաժեշտպայմանէ: Տնտեսագետներըգտնում են, որ ցանկացած երկրի տնտեսականզարգացումըհնարավորէ այն դեպքում, երբ կա բնության պահպանությաններգործունհամակարգ,որն ապահովում է բնական ռեսուրսների վերարտադրությանընդլայնումը: Բնական ռեսուրսներիվերարտադրությունը հնարավորէ բնության վերափոխմամբ:Վերափոխմանընդհանուրնպատակնէ ԲՏՀ-ների արդյունավետությանբարձրացումը,մարդկանցտնտեսականկյանքի բարելավումը: Բնությանվերափոխմանշնորհիվ ձնավորվումեն աշխարհագրական միջավայրինոր կառուցվածքներ,ոոոնք ակադ. Ի. Պ. ԳԵրասիմովը (1966) անվանել է «բնական-տեխնիկական համալիրներ»: Բնականռեսուրսները,որ մարդըօգտագործում է, բաժանվումեն երեք խմբի՝անսպառ,վերականգնվողն չվերականգնվող:Այդերեքից էլ մարդը օգտվում է, սակայն. ուշադրության արժանիէ չվեհատուկ

--

րականգնվողը, որը պետք է օգտագործիխնայողաբարու մտածված: Օրինակ, որոշ մետաղներիպարունակությունըհանքատեսակներում: ժամանակակիցտեխնոլոգիայիպայմաններումկոնդիցիոն չէ, ն հաճախ դրանք դառնում են թափոնու կորչում են: Գարկ է դրանք պահպանել, որպեսզի տեխնիկայիզարգացման պարագայումհնարավոր լինի օգտագործել: Օրինակ, Ողջի գետի ավազանում ստեղծվել են պոչապահեստներ,որտեղ կուտակում են մոլիբդենի ն պղնձի ցածր պարունակությանխառնուրդներ,որպեսզիհետագայումօգտագործվեն: Կամ կան հանքատեսակներ,որոնք պարունակումեն բազմամետաղներն ուղեկցող տարրեր: Հաճախ կորզում են միայն ամենակոնդիցիոնտեսակները,մնացածներըդառնում են թափոն:Անհրաժեշտէ դրանցպահեստավորումը՝հետագայում մշակելուհակազմակերպել

մար:

'

Բնությանպահպանությանառողջապահական կողմը այն է, որ ապահովվիբնության հատկանիշներիպահպանումըն զարգացումը, որոնք նպաստում են մարդկանցառողջությանը: Դրանք են՝ հանքային ջրերը, օզոկերիտը,բուժիչ ցեխը, ֆիտոնցիտները:Օրինակ Վրաստանի Բորժոմ առողջարանիշրջանում փշատերնսոճիներնարձակումեն բուրմունք՝ֆիտոնցիտներ,որոնք թոքայինհիվանդներինշատ նպաստավոր են: Կուր գետի հովտում մի քանի առողջարաններեն կառուցվել: Մեր հանրապետությունում Արզնին, Ջերմուկը, Հանքավանը նպատակային առողջարաններեն: Ղրիմում կան ցեխային բուժման, ՀյուսիսայինԿովկասում՝ հանքային ջրերի առողջարաններ: Պահպանվելու ն հոգատար վերաբերմունքի օբյեկտներ են ռեկրեացիոնռեսուրսները:Սրանցով հարուստ տարածքներումկամ ակվատորիաներո-մ(ջրածածկ), մարդըկարողէ վերականգնելիր հոգեկան ն ֆիզիկականուժերը: Աշխարհիբոլոր երկրներումէլ կան նման օբյեկտներ, մասնավորապես՝լեռնային երկրներումն ծովափերին: Արգելոցայինասպեկտներտարածքներըբնության այն տեղամասերն են, որտեղ լանդշաֆտներիբազմազանությունգոյություն ունի, որտեղ մարդու գործունեությունն արգելված է: Արգելոցներըստեղծվել են 19-րդ դարում. առաջինըՖոնտենեբլոն է (1858 թ.) Փարիզի մոտ: 1872 թ. ստեղծվել է Իելլոստոնյան ազգային պարկը ԱՄՆ-ում 9000 հեկտարի վրա, որտեղ կան 3000 գեյզերներ, ջրվեժներ ու հետաքրքիրբնական այլ երնույթներ:1885 թ. Կանադայումստեղծվել է «Բանֆ» ազգային պարկը: 1972 թ., երբ ավտոմեքենաներովանցնում էինք Բանֆի միջով, մի տեղ մեքենաները կանգ առան: Քարայծերը լեռներիցվազելով մոտեցանմեքենաներինն ուղնորների ձեռքերից համեղպատառներէին վերցնում: Քանի որ որսն արգելված է, կրա-

կոցներերբեքչեն լինում, քարայծերըվարժվել են մարդկանց:1975 թ. աշխարհում արդեն գործում էր 1300 արգելոց, ստեղծվել են նան ստորջրյա արգելոցներ, օրինակ, ամերիկյանՖորտ Ջեֆֆերսը 250 հեկտարիվրա: ՀՀ տարածքումայժմ երկու արգելոցկա՝ Դիլիջանին Խոսրովի անտառի,ն մեկ ազգայինպարկ՝ «Սնան»: Ազգային պարկերում ն արգելոցներումուսումնասիրումեն բնական երնույթներիընթացքը, զարգանումէ նան տուրիզմը ն հանգիստը: Բնությանտարրերինձեռք տալն արգելվածէ, կարելի է միայն դիտել ու նկարահանել: «Բանֆ» ազգայինպարկում, համանուն բարձր լեռնային լճի ափին, գործում են շքեղ հյուրանոցներ: Բացի արգելոցներիցու ազգայինպարկերիցպետությանկողմից հսկողություն է սահմանվում նան արգելավայրերում (38 523Ւ ՐՆ»):Այստեղ մարդկայինգործունեությունն արգելված չէ, սակայն որոշ բաղադրիչների նկատմամբհատուկ մոտեցում է պահանջվում. սահմանափակվածեն որոշ գործողություններ:Գոյություն ունեն նան բնական ռեզերվատներ՝պահպանականխիստ ռեժիմով:Պետականպահպանությանտակ են վերցված նան բնության հուշարձանները՝ռելիեֆի հազվագյուտձները, հետաքրքիրբնականկառույցները,քարանձավները ն այլն: Բնության պահպանությանգեղագիտականկողմը: Բնությունը մարդուվրա թողնում է հոգեկանազդեցություն: Օրինակ, միապաղաղ հարթավայրըհետաքրքիրչէ, սակայնբազմաբնույթ,անտառապատ, ջրվեժներովհարուստ լեռնային տարածքը հիացմունք է պատճառում այցելուներին:Այդ տեսակետիցտուրիզմըշատ մեծ նշանակությունէ ստացել: Տուրիզմը կարող է լինել ճանաչողական,սպորտային,գիտական, հանգստիու բուժման: Ներկայումս աշխարհում մոտ մեկ միլիարդմարդտարվաընթացքում մասնակցումէ արշավների: Բնությանպահպանություննունի նան սոցիալ-քաղաքական նշանակություն: Բնությանբաղադրիչներիպահպանությունը: Մարդու համար 21րդ դարում վճռական նշանակությունէ ստանում բնության առանձին` ջրերի, հողի, անտառների,կենդանիների բաղադրիչների՝ մթնոլորտի, պահպանությունը: Վերջինտասնամյակներում ծագել է նան միջուկային ռեակցիաներիցառաջացածճառագայթման պահպանությունը: Մթնոլորտիպահպանությունը: Երկիր մոլորակը շրջապատված է գազայինոլորտով, որ անվանում են մթնոլորտ:Դրամասինդուք մանրամասնտեղեկությունկստանաքկլիմայագիտություն դասընթացում: Այստեղնշենք, որ ոչ բոլոր երկնայինմարմիններն են, որ մթնոլորտունեն: Օրինակ,ՄԵրկուրիմոլորակը, կամ Լուսինը մթնոլորտ չունեն: ՝

ՄթնոլորտըԵրկրի մակերնույթիցվեր աստիճանաբարնոսրանում

է ն առանցորոշակի սահմանիանցում է կատարումդեպի միջտիեզե-

րական տարածություն: Մթնոլորտի ամենախիտմասը ստորին ոլորտն է, որ անվանումեն տրոպոսֆերա:Տրոպոսֆերանհասարակածային շրջանում ունի մինչն 16 կմ հզորություն, իսկ մերձբնեռային շրջաններում՝ 8-10 կմ: Այս ոլորտում են կատարվում բոլոր տեսակի մթնոլորտայիներնույթները,մթնոլորտայինտեղումները՝ամպրոպու կայծակ, քամիներ ն այլն: Այս ոլորտում է ձեավորվումկլիման: վաղ անցյալում՝արխեյում, մթնոլորտնայլ կազմ Երկրաբանական է ունեցել: Կազմվածէ եղել ածխաթթուգազից, մեթանից,ազոտիմիացություններից.թթվածինչի եղել: Հետագայում արեգակիճառագայթների ազդեցությամբգազային միացություններիտրոհման պրոցես է ընթացել, օրինակ՝ ածխաթթուգազը (ՇՕշ) մասնակցել է կրաքարերի (ՇՅՇՕյ) առաջացմանը,մեթանըտրոհվել է ն այլն: Երբ Երկրի վրա աէ լուսասինթեզի երնույթը, ՇՕշ գազը բույսերից տրոհվել է, 'ռաջացել թթվածինըարտանետվելէ մթնոլորտ ն այսպես աստիճանաբար Օ2-ի քանակն ավելացել հասել է մոտ 2196-ի: Ներկայումս տրոպոսֆերայում ամենից շատը ազոտն է՝ 78,146, թթվածինը՝մոտ 2196, արգոն՝ 0,996, ածխաթթուգազ՝ 0,0496, ն այլ գազեր: Մթնոլորտումմիշտգոյություն ունի ջրայինգոլորշիների որոշ քանակ: 20-րդ դարի երկրորդ կեսին տարեկանօգտագործվումէ մոտ 15 մլրդ տոննա վառելանյութ, որի այրումից մթնոլորտ է մուտք գործում ՇՕշ ն այլ ջերմոցային գազեր: Եթե դարի սկզբում ՇՕ2-ի պարունակությունը մթնոլորտում 0,0396 էր, ապա ներկայումս՝ 0,0496: Ածխաթթուգազըն մյուս ջերմոցայինգազերը ն ջրային գոլորշիները արգելակում են Երկրի մակերնույթից դեպիմիջտիեզերականտարածությունարտաճառագայթվող երկարալիքճառագայթներիմի ման տրոպոսֆերայումօդի ջերմաստիճանըբարձրանում եը է. տեղի էունենում ջերմոցայինէֆեկտիերնույթ: Այս երնեույթի ուժեղացումը21-րդ դարի վերջին կարող է աղետալի հետնանքներ ունենալ. կհալվեն օվկիանոսիմակարդակըկբարձրամերձբնեռային նա 65 մ-ով ն այլն: Վառելանյութերիայրումը տեղի է ունենում թթվածնի՝միջոցով, ն մթնոլորտիթթվածինըայժմ ավելի շատ է ծախսվում, քան բույսերը արտանետումեն: Դուրս է գալիս, որ թթվածինըմթնոլորտումպակասում է, ն եթե այն իջնի մինչն 1995-ի, դա մարդկությանհամար աղետալի կլինի: ձեռնարկություններիցմթնոլորտ Բազմաթիվարդյունաբերական են արտանետվումծծմբային ն այլ գազեր, որոնք աղտոտումեն օդը,

սառցադաշտերը,

մթնոլորտայինտեղումներիհետ գետին են իջնում ծծմբականթթու ն այլ թունավոր միացություններ,ապականումեն օդը: Խնդիր է դրված՝ բոլոր թափոն բաց թողնող գործարաններումստեղծել թափոնները մաքրող-կապողցեխեր, որպեսզի դրանք չապականեն միջավայրը: Անհրաժեշտ է դարձել կրճատել վառելանյութերի օգտագործումը, անցնել էներգիայիարտադրությանայլընտրանքայինմիջոցների: անմիջապես կապՄթնոլորտի անաղարտության պահպանումը վում է մարդոլորտիհետ, ն այժմ ՄԱԿ-ըայդ ուղղությամբմիջոցառումներ է մշակում: Ցամաքայինջրերը՝ գետերը,լճերը 20-րդ դարի վերջին այնքանեն աղտոտվել,որ հատուկ ծառայությունների`սարքավորումների-գործարանների,մաքրմանկայանքներիկառուցման անհրաժեշտություն է ստեղծվել: (Այդ մասին ավելի մանրամասն տես Հ. Գաբրիելյան, 1987): Շատ գետերի ու լճերի ջրերը դառնում են թունավոր՝գործարանային ն կենցաղայինթափոններից:Այդուղղությամբ այժմ խոշոր աշխատանքներեն կատարվումՄԱԿ-իտարբեր հանձնաժողովներում: Ջրով այնքանհարուստմեր մոլորակի վրա, որտեղ ջրի գումարաէ, քաղցրահամջրերը, որոնք մարդուն յին քանակը մոտ 1,5 մլրդ կմ3 են ընդամենը 20-25 հազ. իք Դրանք հիմնամատչելիեն, կազմում կանում գետաջրերն են` ջրերի դինամիկ պաշարները,որոնք խիստ անհավասարաչափեն բաշխված: Ամենիցհարուստը ՀարավայինԱմերիկանէ, որտեղ Ամազոնգետը մեկ վայրկյանում դեպիԱտլանտյան օվկիանոս է տանում 175 հազ.մ3 ջուր: Ամենից աղքատը Ավստրալիանէ: Ներկայումս խոշոր աշխատանքներեն կատարվումքաղցրահամ ջրի վերաբաշխմանուղղությամբ`հատկապեսարնադարձային ն են չորային երկրներում:Ստեղծվել հազարավոր մերձարնադարձային մաքրման կայանքներ,որոնքմաքրում են կենցաղայինն արդյունաբերականկեղտաջրերը:Օրական մաքրվում է շուրջ 100 մլն մ5 ջուր: Փորձեր եղան անտարկտիկական այսբերգները Հյուսիսայինկիսագունդ տեղափոխելուուղղությամբ, սակայն ծախսերըշատ են, ն տեղափոխածջուրը ամբարելուհամարցամաքում պետք է ունենալ ավազաններ:Ներկայումս մեծ թափ է առել ծովի ջրի աղազերծումըէլեկտրականության միջոցով: Շատ կարնորէ օվկիանոսայինջրի աղտոտման մասին: Օվկիանոսներըխիստ աղտոտվածեն հատկապեսնավթամթերքներով: Նավթատարնավերի վթարի դեպքումվիթխարիքանակինավթամթերքփռվում է ջրի մակերնույթինն խանգարում է ջրի ու մթնոլորտի միջե գազափոխանակմանը: Ջրային թռչունները,կենդանիները

իմանալ

"

Վօ4

լղոզվում են նավթի ու յուղի շերտով, հազարներովոչնչանում: Հայտնի ազգագրագետու աշխարհագետնորվեգացիԹուր Հեյերդալը20-. է կատարդ դարիերկրորդկեսին հետաքրքիրճանապարհորդություն րել Խաղաղ, Ատլանտյան,Վնդկականօվկիանոսներում:Նա նշում է օվկիանոսներիխայտառակաղտոտման մասին: Այժմ ստեղծվում են հատուկ նավեր, որոնք առաջամասումունեն ջրորս սարքեր`կեղտաջուրն ընդունելու, մաքրելու ն նորից ծով բաց թողնելու համար: Օվկիանոսնաղտոտվումէ նան ափին գտնվող գործարանների թափոններից, գետերի բերած կեղտաջրերից:Այդ ուղղությամբ ներկայումս հսկողություննուժեղացել է ՄԱԿ-իկողմից: Բնութան տպիաահպանության ասպեկտներից մեկը հողի պահպանություննէ: Հողը մեր հիմքերից հիմքն է: Բոլոր տեսակի սննդամթերքները,հագուստը, տնայինգործածությանիրերը հողն է տալիս, ն պատահականչէ, որ մարդիկայն անվանում են «մայր հող»: Ինչպես ասել ենք, հողն առաջանումէ միայն բնականճանապարհով, է հահող ստեղծել հնարավորչէ. այն ձենավորվում արհեստականորեն զարավոր տարիների ընթացքում մանրօրգանիզմներիներգործությամբ:Օրինակ, 1 մմ սնահողըստեղծվում է 500-1000 տարում: Նշանակում է՝ հողի յուրաքանչյուր թիզի կորուստըանվերադարձէ: Հողօգտագործումըսկսվել է շուրջ 10 հազարտարիառաջ: Ներկայումս ցամաքի 30 տոկոսը շուրջ 4-5 մլրդ հեկտար,օգտագործվումէ տնտեսությանոլորտում, որից 1,5 մլրդ հեկտարըկամ 15 մլն քառ կմ-ը են: Նշենք, որ մարդու ներգործումշակվող հողատարածություններ է թյամբ հողը տեղատարվում ավելի շատ, քան բնականճանապարհով: Տարեկանցամաքներիցլվացվում ն դեպի օվկիանոսէ տարվում 0,1 մմ հաստությամբհողի շերտ ն շուրջ 12 հազար տարվա ընթացքում կազմում է 1 մ (դենուդացիոնմետր): Բուռն էրոզիա է կատարվում լեռնային երկրներում` մեծ թեքություններիվրա, հատկապեսհողը վարելու ագրոկանոններիխախտման դեպքում, երբ վարում են թեքությանուղղությամբ՝վերնից-ներքն: էրոզիայինմեծապես նպաստումէ անասուններիանպլանայինարածեցումը: Կճղակներիտակ ձնավորվում են կածաններ(միկրոդարավանդներ),որոնք հաճախ հատում են միմյանց`առաջացնելովէրոզիոն օջախներ: Հողի էրոզիայիննպաստում է ճանապարհայինէրոզիան, իռիգացիոնէրոզիան:էրոզիայի ամբողջականպատկերըմեր հանրապետությունում տրված է Հ. Կ. Գաբրիելյանիգրքում (1973): Բնապահպանական հիմնահարցիլուծման միջոցներիցմեկըհողեպահրի պահպանումն է էրոզիայից, դեֆլյացիայից: Ագրոկակոնների ծծունակության պանումը, լանջերի դարավանդավորումը,հողեիի `

զ

Ոս

:405

(ինֆիլտրացիա) մեծացման միջոցառումները, անտառապատումը, բուսածածկումը,պայքարը ճանապարհայինու իռիգացիոնէրոզիայի դեմ ն այլն ներկայումս շատ հրատապ են: Մեր հանրապետությունը ջրով հարուստ երկիր չէ ն մինչն այժմ հողերի ոռոգումըկատարվումէ մակերնութայինեղանակով, ինչպես հազարավոր տարիներ առաջ: Արդենխիստ անհրաժեշտ է դարձել անցնել ավելի կատարելագործված ու առաջավոր ոռոգմանեղանակներին ընդարձակելոռոգվող տարածությունները՝300 հազար հեկտարից հասցնելով 450-500 հազար հեկտարի`ստորգետնյաոռոգման եղանակով,ինչպես այդ կիրառվում է Իսրայելում. այս դեպքում գոլորշացումըտասնապատիկ պակաս է լինում: Բնապահպանական ասպեկտներիցմեկը անտառներիպահպանումն է: Անտառըմարդուն տալիս է 20 հազար տարբեր նյութեր: Ինը հազար տարի առաջ մարդը ձեռնարկեցանտառահատումը՝ցանքատարածությունները Դնդլայնելու նպատակով: Շատ երկրներում անտառներիմեծ մասը ոչնչացել է: Օրինակ, Մեծ Բրիտանիայում՝95Չ2ով, ԱՄՆ-ում` 40952-ով,մեր հանրապետությունում2̀/3-ով: Մարդկությունն անտառների2/3-ը ոչնչացրել է: Վնագույնաղբյուրներում ինչպիսի՛ գովեստով են խոսում Հնդկաստանիջունգլիների մասին, սակայն 1968 թ. Դելիում Աշխարհագրական միջազգայինկոնգրեսիցհետո կազմակերպվածերթուղիներիժամանակ շրջելով Հնդկաստանի տարածքով՝տեսանք,թե ինչքան են նոսրացելանտառները:Այդ խիտ բնակեցվածերկրում շատ քիչ անտառ է մնացել: Ամենիցանտառապատցամաքը ՀարավայինԱմերիկանէ՝ 42,656, ՀյուսիսայինԱմերիկան՝38,892, Աֆրիկան՝25,496, ՆորԶելանդիան ն Օվկիանիան՝ 27,226, Եվրոպան՝ 30,425, ամբողջ աշխարհը՝ 32,272, որը կազմում է 4229167 հազ. հա (Զենկովիչ, Պաշկանգ, 1979): 41 տարածքում անտառներըկազմում են շուրջ 1092: Վերջին տարիներին, ճգնաժամայինպայմաններում, անտառահատումըմեծ չափեր ընդունեց: Աշխարհիշատ երկրներում շարունակվում են անտառատնկման աշխատանքները,քանի որ անտառն է թթվածնիամենամեծ մատակարարը:Մեկ հասուն ծառըտարվա ընթացքում տալիս է այնքանթըթվածին, որը կբավարարիերեք մարդու: Ծառատնկմանաշխատանքներ կատարվում են նան ՀՎ տարածքում:Միայն Սնանա լճի ափերին տնկվել է 15 հազար հեկտարանտառ: Ե նան կենդանական Բնապահպանության ասպեկտներից աշխարհի պահպանումը:Մեր մոլորակի վրա գոյություն ունի կենդանական աշխարհի2 մլն տեսակ:Վերջինժամանակներս նկատվում է որոշ տե-

ԱԱարրալիան,

սակներիանկում ն նույնիսկ ոչնչացում: 1966 թ. Բնությանպահպանությանմիջազգայինմիությունըհրապարակեց«Կարմիրգիրքը», որտեղ զետեղված են ոչնչացմանեզրին կանգնածտեսակները:ՀՀ-ում նույնպեսհրատարակվելէ «Կարմիրգիրք»: Ամբողջաշխարհում պայքար է տարվումկենդանականաշխարհըպահպանելուհամար: ն միջուկայինէներգիան:ԳիտատեխԲնությանպահպանությունը նիկականհեղափոխությանժամանակաշրջանում՝20-րդ դարի երկրորդ կեսին, գիտությունը թափանցեցատոմիխորքը ն հայտնագործեց բազմաթիվօրինաչափություններ:Աշխարհումարդենգործում են բազմաթիվատոմայինէլեկտրակայաններ:Սրանք թթվածինչեն կլանում, ածխաթթուգազ չեն արտաթորում,մթնոլորտըչեն ապականում այլ թափոններով:Սակայն ծագել է կենսոլորտիռադիոակտիվաղտոտման հիմնախնդիրը: Չերնոբիլիատոմայինկայանիաղետըսրեց ' այդ պրոբլեմը: Երկրագունդը,կենսոլորտըզարգանում են բնական ռադիոակտիվ ֆոնի վրա: Տիեզերքից գալիս են ռադիոակտիվճառագայթներ,ն այդ ֆոնի վրա ձնավորվել է կենսոլորտը:Երկրիխորքում(մանթիայում)ն մագմատիկծագման ապարներումկան այնպիսի տարրեր`կալիում, ուրան, թորիում, ռադիում ն այլն, որոնք ունեն ռադիոակտիվություն: Սրանցտրոհումն ազդում է ընդհանուրֆոնի վրա, ն Երկրի տարբեր են ծագում: մասերումզանազան հիվանդություններ 20-րդ դարի երկրորդկեսինմթնոլորտին միջավայրիռադիոակտիվությունը մեծացել է միջուկայինպայթյուններին փորձարկումների հետնանքով:Տարեցտարիավելանումէ միջուկայինզենք արտադրող պետություններիթիվը: Այժմմեծ անհրաժեշտությունէ առաջացելարգելել միջուկային զենքի արտադրությունըն փորձարկումները:Ռաէ՝ դիոակտիվությանմեծացումըայսօր ամենավտանգավոր անհապաղմիջոցառումներպահանջող:

երնույթն

6.

հիմնահարցը Անապատացման

Վերջիներկու տասնամյակումծագեց ն զարգացավանապատացհիմնահարցըկ̀ապված ջերմոցայինէֆեկտի հետ: 20-րդ դարի վերջին,ինչպես նշվեց, աշխարհումայրում էին տարեկան15 մլրդ տ վառելանյութ,որի հետնանքովմթնոլորտումավելացել է ածխաթթու գազը: Եթե այն դարիսկզբինկազմումէր 0,02996, այժմ հասել է 0,04 տոկոսի:Դրա հետնանքովԵրկրից երկարալիքարտաճառագայթումը բարձրացելէ մոտ պակասելԷ, ուստի Երկրի միջին ջերմաստիճանը 1"-ով:Գիտնականներն ընդունումեն երկու տարբերակ:Ըստ մի տարման

`

ԱԱ

բերակիջերմաստիճանիբարձրացումըկուժեղացնիօվկիանոսներից կատարվողգոլորշացումը, կավելանանմթնոլորտայինտեղումները: Եթե դարի վերջինջերմաստիճանը բարձրանա3"-ով,ապա անտարկտիկական սառցադաշտերը կհալվեն, օվկիանոսի մակարդակը կբարձրանա65 մետրով: Ածխաթթուգազի ավելացումըկխթանիբուսական ծածկույթի զարգացումը: Ըստ երկրորդ տարբերակի Երկրի միջին ջերմաստիճանի բարձրացումըկխթանի օվկիանոսներիցգոլորշացումը, սակայն անապատայիներկրներում տեղումները կպակասեն, իսկ տեղումներովհարուստ երկրներում ն լեռներում դրանք կավելանան: ՄԵրհանրապետությունում կատարվածուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ավելի հավանականէ երկրորդ տարբերակը: Մեզ մոտ տեղումները պակասեցին,որի հետնանքովտեղի ունեցավ լանդշաֆտային գոտիների վերընթաց միգրացիա շուրջ 200 մետրով: Դա բնության հավասարակշռության խախտման լուրջ երնույթ է: ՄԱԿ-ըվերջինժամանակներսառաջադրելէ անապատացման հիմնահարցը:Անապատացումասելով հասկանումենք անթրոպոգենազ-

ուշ

ր

Նկ. 20. Անապատացմանտիպերը ՀՀ տարածքում` 1. արիդ, 2. սուբարիդ, 3. սուբհումիդ

դեցությամբ բնության, հողերի դեգրադացիա:Երկրագնդի վրա առանձնացվումեն անապատացմանչորս կատեգորիաներս̀ուպերաառարիդ, արիդ, սուբարիդ ն սուբհումիդ: Մեր հանրապետությունում է ջինը բացակայում (դրանք խիստ չոր անապատներեն, ինչպիսին Սահարանէ): Մնացածերեքը գոյություն ունեն (նկ. 20): Արարատյան արիդացմանպրոցեսը ակներն է, ն մենք պետք է գոգավորությունում միջոցներձեռնարկենքանապատացմանպրոցեսըմեղմացնելուուղկխոսենք վերջին բաժղությամբ. այդ մասին ավելի հանգամանորեն նում:

Սույն գլխի վերնագիրնակնկալում է նշել լանդշաֆտներիպահպանությանմիջոցառումները:Նախորդ բաժիններումմենք տեսանք, որ մարդու կողմից բնության վերափոխումը անկասելի երսույթ է: Մարդնիր կյանքը բարեկեցիկդարձնելուհամարանպայման պետք է վերափոխիբնությունը, լայնորեն օգտագործիբնական ռեսուրսները: Միննույն ժամանակ խոսքըգնում է բնությունը, նրա կենսաբազմազանությունըպահպանելու մասին: Սրանք իրար հակադիրեն: 21-րդ դարում պետք է գտնել ընդհանուրհայտարարիմիջոցներ:Ստորն նշենք միջոցառումներ,որոնք կթուլացնեն մարդ--բնությունլարվածությունը: 1. Սահմանափակելբնակչությանբուռն աճը, մոլորակիվրա ունենալ այնքան բնակչություն, որն ապահովվածլինի անհրաժեշտպարագաներով:20-րդ դարում գյուղերն ու քաղաքները խիստ ընդարձակվեցինի հաշիվ օգտագործվողհողատարածքների:Պետք է սահդրանքկառուցել մանափակելբնակելիշենքերիտարածությունները. վրա: միայն անօգտագործելիհողատարածքների 2. Սահմանափակելարտադրական շինարաձեռնարկությունների րությունը օգտագործվողհողատարածքներում: ն ոռոգովիհողերը, յու3. Ընդլայնել մշակվող հողատարածքները մթերքներիքանարացնել խոպանը:Ավելացնել գյուղատնտեսական ե ղանակով: ճյուղի ինտեսիվացման կը տվյալ 4. Բոլոր երկրներումիջեցնել ջերմոցայինգազերի մուտքը մթնոպակասեցնելվառելանյութերիօգտագործումը՝ լորտ. տասնապատիկ այլընտրանքայինռեսուրսների օգտագործանցնելով `

-

``

ման:

էներգետիկ

ստեղծել

կեղտաջրերիմաքրմանկայանքներ: Բոլոր երկրներում կողքին, որոնք ջուր են օգտագործում, Գործարանների : ստեղծել մաքրմանկայանքներ: ու մերն արնադարձային 6. Մեծ զարկ տալ ծովի ջրի աղազերծմանը, ջրով: ապահովել քաղցրահամ բնակչությանը երկրներում ձարնադւսրձային 5.

7. Յուրացնել օվկիանոսայինակվաւոորիաները,օվկիանոսըմաքրել թափոններից: 8. Միջոցներ մշակել անապատներիաստիճանական յուրացման

համար:

9. Կենսաբազմազանությունըպահպանելու. բազմանպատակով պատկել արգելոցային տնտեսություններըբոլոր բնականու վերընթաց լանդշաֆտայինգոտիներում: Դրանց կից ստեղծել բուծարաններ՝ անհետացողօրգանիզմներբուծելու համար: 10. Կատարելագործելհողամշակմանտեխնոլոգիան,հիմնավոր միջոցներ կիրառել հողերի դեգրադացիայիդեմ, ընդլայնել մշակվող հողատարածքները,յուրացնել խոպանը: 11. Չորային երկրներում արմատավորել ոռոգման կատարելագործվածեղանակներ,կատարել ստորգետնյաոռոգում ն այլն: 12. Հողերի բերքատվությունը բարձրացնել հիմնականումօրգանական պարարտանյութերիմիջոցով, կրճատել քիմիականպարարտանյութերին պեստիցիդներիօգտագործումը: 13. Լայնորեն կիրառել ոչ կոնդիցիոն հանքատեսակներիպահեստավորումը:Սպառվողտեսակներըօգտագործել խնայողաբար: Նշված միջոցառումներիկիրառմանդեպքում մարդ--բնությունհակասությունըմեղմացածկլինի ե մարդն ու բնությունը կզարգանան ներդաշնակ:

7.

Լանդշաֆտիկանխատեսումը

Լանդշաֆտը,որպես էկոլոգիականհամալիր, կայուն չէ, այլ ապրում է զարգացմանպրոցես,ն մարդը պետքէ կարողանականխատեսել նրա ապագան:Այդտեսակետիցմեզ բավականհուսալի նյութ կարող են տալ հնէաշխարհագրությունը,հնէլանդշաֆտագիտությունը: Այս խնդրումշատ կարնոր է լանդշաֆտների`բնության բաղադրիչների փոխադարձկապի ու ներգործությանվերլուծությունը: Լանդշաֆտը վերափոխելիսանպայման պետք է կանխատեսել,թե ինչ ընթացք կունենա մարդու ներգործությունը:Բերենք այսպիսիօրինակ: Ունենք ճահճայինտարածք, որտեղ բազմանում են հիվանդածինմանրօրգանիզմներով վարակված միջատներ:Պետք է հաշվարկել` թե այնտեղ էվկալիպտներաճեցնելիս որքան ինտենսիվ կլինի տրանսպիրացիան, ն ինչպես կչորանա ճահիճը, ինչ փոփոխությունկառաջանա լանդշաֆտիբոլոր բաղադրամասերում:Պարզելով դա՝մարդըկորոշի անտառատնկմանգործողությունըկատարե՞լ,թե՝ ոչ: Մեկ այլ օրի-

նակ. վերլուծելով Արարատյան գոգավորությունումջրաջերմայինռետեսնում ժիմը ներկա պայմաններում, ենք, որ ջերմոցային էֆեկտի ազդեցությամբտարեկանմիջին ջերմաստիճանը բարձրանումէ, տեպակասում, քանակը՝ ցամաքայնությունը ավելի ինտենսիվ ղումների է է ստանում, որի բնույթ հետնանքովտեղի ունենալու կիսաանապատային գոտու ընդարձակում, այդ գոտու վերին սահմանի բարձրացում շուրջ 200-250 մետրով. կիսաանապատնընդգրկելու է Շիրակի մաս ն այլն: դաշտիմեծ մասը, Վայքի տարածքի անդշաֆտի զարգացման ապագան կանխորոշելը ունի շատ կարնոր ժողովրդատնտեսական նշանակություն:Դրանով հնարավոր կլինի գյուղատնտեսությանզարգացմանուղղությունը ճշտել, բնական ռեսուրսների օգտագործման,այդ ռեսուրսներիվերարտադրու-. թյանհարցերը լուծել:

զգալի

8.

Բնությանվերափոխումը

Բնությունը լանդշաֆտներըբնականվիճակումունեն իրենցզարգացման ընթացքը ն որոշակի արդյունավետությունը:Այդ արդյունավետությունըմարդունչի բավարարում, ն մարդըկիրառում է միջոցներ այն մեծացնելու, ավելի նպատակայինդարձնելու համար: Լանդշաֆտի վերափոխումըկարող է կատարվելմի քանի ուղղություններով ն այն աստիճան,որ սկզբնականտեսքըբոլորովինկարող է կորցընել: Օրինակ, չոր անապատըոռոգելով՝ կարելի է դարձնել փարթամ այգի, ճահիճը չորացնել դարձնել մարգագետինկամ անտառապատել,կամ անտառըհատել ն տեղում քաղաք կառուցել ն այլն: Նայած այն հանգամանքին,թե բնությունըինչ չափով է փոխվում,կարելի է նշել փոփոխմաներեք խոշոր աստիճան՝ 1. Թույլ վերափոխվածայն լանդշաֆտներն՛են, որտեղ մարդըառանձինտարրերէ փոխել. լանդշաֆտը պահպանելէ իր ամբողջականությունը,բնականվիճակը: Օրինակ՝ անտառում կտրատել է արդեն ծերացածծառերը,որոնք խանգարումեն մատաղծառերիաճին: 2. Վերափոխվածլանդշաֆտներ,երբ փոխվել են որոշ բաղադրիչվարել են, ցանել մոնոկուլտուրա՝ ցորեն, ներ, օրինակ` տափաստանը եգիպտացորեն, շաքարիճակնդեղ ն այլն: Եթե մարդը դադարիդաշտը նորից վարել, ապա բնական բուսականությունըկվերականգնվի, ն տափաստանը կընդունինախկին տեսքը: 3. Արմատապեսվերափոխվածլանդշաֆտ.սա այն լանդշաֆտնէ, որը ոչ մի նմանություն չունի բնականին:Եթե մարդը այլես չօգտագործի այն, միննույն է, այն չի վերականգնվի:Օրինակ, քաղաքը կամ -

բնակավայրըիր ասֆալտապատ փողոցներով ու շինություններով: Այլ հեղինակներ նշում են չորս աստիճան: Լանդշաֆտի վերափոխումըպետք է կատարվի միայն՝տեղանքի բազմակողմանիուսումնասիրությունից հետո, որպեսզի պատահական ու չնախատեսված երնույթներ չհայտնվեն: Նախքան վերափոխումը պետք է պարզել վերափոխմաննպատակը ն վերափոխվող լանդշաֆտի ֆունկցիան: Օրինակ, ունենք հանքային աղբյուր, ն պետք է կառուցել առողջարան: Անհրաժեշտ է շրջապատում ծառատնկում կատարել, ստեղծել գեղեցիկ զբոսայգի`շատրվաններով, արձաններովնայլն, որպեսզի դիտողը հոգեկանհաճույք ստանա: Եթե կառուցվելու է մետալուրգիական կոմբինատ,ապա այն պետք է տեղադրելքաղաքից հեռու, որպեսզի թափոններըչհասնեն քաղաք, էլեկտրահանրա շուրջը ծառապատել, անց կացնել ճանապարհներ, ղորդմանգծեր, ջրմուղ-կոյուղի, սպասարկմանոլորտի կառույցներ ն

այլն:

.

Միշտ պետք է հիշել, որ վերակառուցվածլանդշաֆտը պետք է լինի ավելի արդյունավետ,քան բնականը:Լանդշաֆտըփոխելիսպետք է հնարավորին չափ պահպանել միջավայրի անաղարտությունըն կենսաբազմազանությունը:

Բ: Հ

9.

Կուլտուրականլանդշաֆտ

Կուլտուրականէ կոչվում այն լանդշաֆտը, որտեղ մարդու միջամըտությամբտեղի է ունեցել բնական լանդշաֆտի օպտիմացում, ն մեծացել է այդ լանդշաֆտի արդյունավետությունը:Մշակվող հողատարածությունները,այգիները,արհեստականանտառները,բնակավայրերը, քաղաքներն ու գյուղերը, նավահանգիստները,օդանավակայանները,բոլոր տիպիկառույցներըկուլտուրականլանդշաֆտների շարքին պետք է դասել: Կան նան այնպիսիօբյեկտներ, որոնք շրջապատի վրա բացասական ներգործություն են ունենում, օրինակ` ջերմակայանները,թափոններ արձակող արդյունաբերականձեռնարկություններըն այլն, են, առանց որոնց սակայն դրանք մարդկությանըխիստ անհրաժեշտ մարդը գոյություն պահպանել չի կարող: Ներկայումս միջոցներ են մշակվում նման օբյեկտներում ստեղծել լրացուցիչ սարքեր՝ թափոնները ուտիլացնելու, վնասազերծելու համար: Կուլտուրականլանդշաֆտն ունի մի թանի ֆունկցիոնալ տարրեր. արտադրական,սոցիալական, էկոլոգիական, գյուղատնտեսական, արգելոցային,տրանսպորտայինն այլն: Կարելի է կուլտուրական

լանդշաֆտիֆունկցիաներնընդարձակել:Բնության ռեսուրսներըավելի ռացիոնալ օգտագործելու նպատակով հարկ է կատարել տարածքի ռեգիոնալ զոնայականացում: Լանդշաֆտը բաժանել ավելի նեղ՝ ֆունկցիոնալզոնաների: Նման օրինակներկան «ՀայկականՍՍՀ ատլաս» (1961), «Գայկական ՍՍՀՎ գյուղատնտեսական ատլաս» (1984) աշխատություններում: Լանդշաֆտները,լինեն դրանք բնականթե կուլտուրական, ունեն ն սեզոնային, ն տարեկանու բազմամյա ռիթմ.նրանցումանընդհատ փոփոխություններեն կատարվում, մանավանդմարդու ներգործությամբ: Լանդշաֆտներիփոփոխություններինհետնելու անհրաժեշտությունըմեծանում է, ե այդ նպատակովստեղծվում ենճհիմնարկներ, դիտակայաններ,որոնք ստացիոնար հետնում են լանդշաֆտի բաղադրիչների զարգացմանընթացքին: Այդ համակարգըկոչվում է մոնիթորինգ, որ բառացիորեն նշանակում է բնության ընթացքին հետնել: Մոնիթորինգիբազմաթիվկայաններստեղծվել են աշխարհիտարբեր երկրներում, նույնիսկ ծովերի ու օվկիանոսների վրա: Դիտարկումներիտվյալներըմշակվում են մեկ ընդհանուրծրագրով,հաղորդվում շահագրգիռկազմակերպություններին: Տարեցտարիընդարձակվումեն մարդածին-կուլտուրական լանդ-. շաֆտներիարեալները: Աշխարհումքիչ տարածքներեն մնացել, որոնք միանգամայնկուսականեն: ժամանակակիցլանդշաֆտները բաժանվումեն հետնյալ կատեգորիաների՝ 1. Չփոխված կամ նախասկզբնական լանդշաֆտներ, որտեղ մարդնայցելություն չի կատարել: 2. Թույլ փոփոխվածլանդշաֆտներ,որտեղմարդնաննշանփոփոխություններէ կատարել.որս է բռնել, ձուկ է որսացել ն այլն: 3. Խախտված,ուժգին փոփոխվածլանդշաֆտներ,երբ մի քանի բաղադրիչներփոխվել են: Օրինակ` տափաստան,որը ամբողջովին վարել ն ցանել են մոնոկուլտուրա: 4. Ձնափոխված լանդշաֆտներ կամ իսկական կուլտուրական լանդշաֆտներ,որտեղ բնական կապերը նպատակասլաց կերպով փոխվածեն: Օրինակ, անապատըդարձել է այգի կամ քաղաքը՝ իր փողոցներով,շենքերով: Իսկականկուլտուրականլանդշաֆտ հարկ է ուշադրություն դարձնել նրա գեղագիտականկողմի ու դիզայնի վրա: Չի կարելի միայն հրապուրվել արդյունավետությամբն խուսափել լրացուցիչ ծախսերից,որից էլ լանդշաֆտիարտաքինտեսքը տհաճ տպավորու-

ստեղծելիս

8-107

թյուն թողնի: Որքանհաճելի է, երբ գործարանի մի արտադրամասից մյուսին անցնելիս մարդնանցնումէ ծառուղիներով,ծաղկանոցներով, շատրվաններիուղեկցությամբ: Բնության պահպանությանու հարստացմանգործումմեծ է միջազգային համագործակցությանդերը: Կան բնության ավերմաներնույթներ, որոնք տեղականբնույթ ունեն: Օրինակ, ձորակներիառաջացումը: Այդպիսի տեղական երնույթների կանխումը նեղ տարածքային կազմակերպմանգործ է: Կան երնույթներ էլ, որոնք ռեգիոնալ-տարածքային մասշտաբ ունեն: Օրինակ, Չերնոբիլի ատոմակայանիականխումը միջազղետը: Այսպիսի համամոլորակայիներնույթների գային ջանքեր է պահանջում: Ի՞նչ հիմնականուղղություններկանկուլտուրականլանդշաֆտների կարգավորմանուղղությամբ: Գիտությունըմշակել է տեխնոլոգիական, տերիտորիալ-պլանավորման, ագրոտեխնիկական, ֆիտոմելիորատիվ ն այլ մեթոդներ: Տեխնոլոգիականմեթոդիէությունն այն է, որ արտադրության լում կիրառվումեն տեխնոլոգիական միջոցներ, մաքրիչ ու մեկուսացուցիչ սարքեր,որոնք վնասազերծումեն թափոնները: Տերիտորիալ-պլանավորմանմիջոցովտեղի է ունենում տարածքի ամենառացիոնալկազմակերպումը.որտեղ ինչ կառուցել, որտեղ հողն օգտագործել բերք ու բարիք ստանալու համար, որտեղ անտառապատում կատարել, ճահիճը չորացնել, ոռոգման ջրանցք անց կացնել ն այլն: Ագրոտեխնիկական միջոցներով հնարավորէ դառնում գիտականորեն մշակել հողը՝ առավելագույն բերք ապահովելու համար, ինչպես պարարտացնել,ինչ կուլտուրաներ մշակել, ստեղծել դաշտապաշտպանանտառաշերտեր, լանջերըդարավանդավորել ն այլն: Ֆիտոմելիորատիվմիջոցառումներընպատակունեն ստեղծել անտառային նոր զանգվածներ, դաշտապաշտպան անտառաշերտեր, բուֆերային զոնաներ,ցանել այնպիսիբույսեր, որոնք կմեծացնենհոն ղի ծծունակությունըկամ հողը կպահպանենհողմային էրոզիայից այլն:

ցիկ-

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ՇՐՋԱՆԱՑՈՒՄ

Դ.

ԼանդշաֆտիԲՏՀ կառուցվածքը

Լանդշաֆտըտարածքայինհամալիր է` կազմված ավելի նեղ ու փոքրհամալիրներից,որոնք կոչվում են ձեաբանական-մորֆոլոգիական մասեր: Լինում են լանդշաֆտներիցավելի բարձրտարածքային համալիրներ: Ուրեմն բնական համակարգերն ունեն հիերարխիա՝ ստորակարգությունայնպիսիխըմՍտորակարգությունն առարկաներին բավորումէ, որտեղ վերնից՝ամենախոշորմիավորիցկամ խմբից անջատվումեն նրա մեջ մտնող, նրանենթակաավելի փոքր միավորները. սրանք էլ իրենց հերթին բաժանվումեն ավելի փոքր միավորների ն այլն: Հիերարխիայի որնէ աստիճանի վրա գտնվող միավորը ենթարկվում է մեկ աստիճան բարձրումգտնվող միավորինն իրեն է ենթարկումմեկ աստիճանցածում գտնվողին: Բազմաթիվլանդշաֆտագետներզբաղվել են լանդշաֆտներիհիերարխիայի`ստորակարգմանհարցերով ն ստեղծել են սխեմաներ: Տարածքայինամենահիմնական միավորը լանդշաֆտն է. նրանից ցած գտնվող միավորները համարվում են ձնաբանական-մորֆոլոգիական միավորներ,իսկ լանդշաֆտից բարձրը` կարգաբանականտաքսոնոմիական:Սկզբիցնշենք ձեաբանականմիավորները,դրանք են` ֆացիան,բնատեղամասը,տեղանքը: Ֆացիա տերմինըվերցված է երկրաբանությունից. ապարներից կազմվածմի այնպիսիշերտ,որի առաջացմանբնակլիմայականպայմաններընույնն են եղել ն եթե փոխվել են, ապա այլ ֆացիա է ձնա-

երնույթների

վորվել: Այստեղայն միտքը կա, որ ֆացիան միապաղաղբնույթ ունի այլես մասերի չի բաժանվում:Հենց այս միտքն է հիմք ծառայել միավորըֆացիա անվանելու: լանդշաֆտիկառուցվածքային

ն

ֆավիա

Նկ.

ւ.

21.

ենթատե

ջամաս

բնատեամաս

տնդգանչ

շաֆտ լանդ

Լանդշաֆտների ձնաբանական(մորֆոլոգիական) միավորները

ֆացիան բնատարածքային Ուրեմն լանդշաֆտագիտությունում միավորն է: Ֆացիաներ կարող համալիրի ամենափոքր-տարրական են լինել` փոքրիկ գետահովտիաջ ն ձախ լանջերը առանձին-առանձին, բլրի տարբերլանջերը, փոքրիկճահիճը, անտառայինպուրակը, փոքրիկ բացատը անտառում, բանջարանոցը,մարդու կողմից ստեղծած որնէ կառույց: Վերջին երկուսըարհեստականեն. դրանք կոչվում են կուլտուրական, որոնց մասին մենք առանձիննշել ենք: Ֆացիան այնպիսի համալիր է, որտեղ պահպանվումէ ապարների նույն կազմը, ռելիեֆի ու խոնավությաննույն բնույթը, նույն միկրոկլիման, մի հողատեսակ,մի կենսացենոզ:Ֆացիաներըկարող են լինել ն ածանցյալ(մարդու կողմիցվերափոխված):Ֆացիան արմատական լանդշաֆտիկյանքում նույնն է, ինչ որ բջիջը կենդանիօրգանիզմում: Բնություննայնքանբարդ ու բազմազանէ, որ Բնատեղամամ ֆացիաները հաճախ խմբավորվումեն, ստեղծում բնատեղամասեր: Բնատեղամասըձնաբանությանմեջ երկրորդաստիճանն է (7քօՎ.ւԼմ6) ֆացիաներիհամալիրում:ՄԵզոռելիեֆիյուրաքանչյուր ձնը մի բնատեղամաս է: Օրինակ` սառցադաշտայինկրկեսը, հրաբխայինկոնը, գետահովտիհատվածըբնատեղամասերեն: Սրանքկարող են լինել պարզ՝կազմվածերկու ֆացիաներից(նկ. 21) ն բարդ՝ բազմաթիվֆացիաներով:Ա. Գ. Իսաչենկոնբնատեղամասերիդասակարգմաներկու չափանիշէ ընդունում,որոնք կապված են մեզոռելիեֆի երկու ձների հետ` դրական ն բացասական:Դրական-ուռուցիկձների վրա զարգացած է ցամաքուրդմանպրոցեսը (դրենաժ), գրունտայինջրերը խորն են, կոշտ նյութերըլանջերովսահում են ցած, էլյուվիալ ֆացիաներեն: ՄԵզոռելիեֆի գոգավոր ձներում առաջանում են նստվածքագոյապրոցեսներ,շրջապատից նյութերի հոսք դեպի այդ բացացումներ, սականձնը: ՛

Բարդկառուցվածքունեցողերկրներումբնատեղամասերըբաժաենթատեղամասերի:Օրինակ,գետահովտիհյուսիսահայաց լանջերը ն հարավային լանջերը կարող են դիտվել որպեսենթատեղամասեր: Տեղանքը ընկած է բնատեղամասին լանդշաֆտի միջն ն միավորում է բնատեղամասերիհամալիրը: Ասենք, նույն բնույթի բնատեղամասերիցմեկը ծալքաբեկորավորլեռների մի հատվածում է, իսկ մյուս մասում հրաբխայինապարներ են. արտաքինովնրանք կարող են չտարբերվել, սակայն ծագումնաբանորենտարբեր են: Նշենք, որ շատ լանդշաֆտագետներ«տեղանքը» չեն ընդունում: Եզրափակելովլանդշաֆտի ձնաբանականմիավորներիբնութագիրը`այն ներկայացնենքսխեմայով (նկ. 21): Երկրահամակարգերիզարգացմանընթացքում վերը նշված ձնաբանականմիավորներըանընդհատկարող են ենթարկվել փոփոխունում են նան

1.

Նկ. 22. Պարզ ն բարդ բնատեղամասեր` 1. պարզ բնատեղամաս երկու ֆացիայով, 2. բարդ բնատեղամաս տարբեր ֆացիաներով

թյունների մի միավորից անցնել մյուսին: Այսպես,օրինակ, ենթադրենք տեղի է ունեցել լավային արտավիժում, ն մի քանի տասնյակ կամ հարյուր քառ կմ ծածկվել է լավային ծածկույթով, ստեղծվելէ հարթդաշտ: Դա ֆացգիաէ: Ժամանակիընթացքումայն կարող է մասնատվելձորակներով ն առաջացնելբնատեղամասերու ֆացիաներ: Հ." Կարգաբանական համակարգը:Լանդշաֆտիցբարձրմիավորները ծ: ԽԶ `

հիերարխիայումկոչվում են կարգաբանական(տաքսոնոմիական): Այստեղհանդես են գալիս ինչպես զոնալ, այնպեսէլ ոչ զոնալ երկրաու դրանց միջն անցումնայինմիավորներ: համակարգեր են Զոնալ կոչվում այն բոլոր երնույթները,առարկաները,որոնք ունեն տվյալ զոնային բնորոշ հատկանիշներ: Օրինակ, սֆագնումային ճահիճը փշատերնանտառում զոնալ երնույթ է, գորշահողըտիպիկզոնայականէ: ու երնույթները, Ազոնալ(ոչ զոնալ) են կոչվում այն որոնք զոնայականությանօրենքին չեն ենթարկվում, -զոնայականությունից անկախ տարածումունեն, օրինակ`հրաբխայինապարները, տեկտոնականխզվածքները,լեռնակազմականպրոցեսները,լեռնային համակարգերը ն այլն: Պարզվում է, որ լանդշաֆտիցբարձր կարգաբանական սանդուղքում զոնալ ն ազոնալ հատկանիշներըմիախառնվումեն. առաջանում է երկշարք համակարգ:Դա հաշվի առնելով՝ Ա. Գ. կազմել է սխեմա (Օկ 23): Սխեման ցույց է տալիս, որ կարգաբանական երկու համակարգկա՝ զոնալ, որի մեջ են զոնան, ենթազոնան,լանդշաֆտը:

կիսաանապատային

առարկաներն

իսաչենկոն

միավորների

նրկիր

Ջոնա

նն

նեղ նոնա

Զոնա

Ենթավոն ՆԵ

Եռ իմաստով

հ

ն|/Են մ.արվ |. Դվի

ոնա

Շնթա-

վինց

լանդշաֆտ

է

23.

Կարգաբանական միավորներիերկշարքհամակարգըստԱ.

Գ.

Իսաչենկոյի,

Ազոնալխմբումեն երկիրը,մարզը,լանդշաֆտը:Այսերկու համակար» գերի միջե կապն արտահայտվումէ չորս միջանկյալ միավորներով՝ զոնա նեղ իմաստով, ենթազոնանեղ իմաստով, պրովինցիա ն ենթապրովինցիա: Զոնան նեղ իմաստովնշանակումէ. լանդշաֆտայինզոնայի այն հատվածը, որը գտնվում է տվյալ երկրի սահմանում, օրինակ, Ռուսական հարթավայր կոչվող երկրում տայգայի զոնայի հատվածը:Զոնան նեղ իմաստով արտահայտելիսնշվում է երկրի անունը ն համապատասխան զոնան, օրինակ, ԱրեմտյանՍիբիրի տունդրայի զոնան: Նույն սկզբունքով ստեղծվում է ենթազոնաննեղ իմաստով՝երկրի անունը ն լանդշաֆտայինենթազոնայիանունը, օրինակ, ԱրեմտյանՍիբիրի հարավային տայգայի ենթազոնա, Ռուսական հարթությանչոր տափաստանիենթազոնա ն այլն: Ազոնալ մարզի մեջ մտած զոնայի հատվածը,ինչպես նան զոնայի մեջ հայտնված մարզի հատվածը կրում է պրովինցիաանունը, իսկ մարզիմեջ հայտնված ենթազոնայի հատվածըդառնում է ենթապրովինցիա: Այսպիսին է կարգաբանականմիավորներիհիերարխիան: Կարգաբանական միավորներին ենք նան շրջանացման հարցերըքննարկելիս: Սահմանների հարցը: Սահմանըերկու տարբերհատկանիշներունեցող միջավայրերըմիմյանցից բաժանող-անջատողգիծն է: Քանի որ լանդշաֆտըտարածքայինմարմինէ, այն անպայմանպետք է սահմաններունենա: Բնական տարածքայինհամալիրներըմի դեպքում ունեն բավական ցայտուն արտահայտվածսահմաններ,մեկ այլ դեպքում` խիստ անորոշ:Օրինսկ, լեռնային երկրներումգետերի ջրբաժաններըշատ հստակեն լինում. մետրերի ու նույնիսկ սանտիմետրիճշտությամբ: Հարթավայրային անապատայիներկրներումդրանքանորոշ են, հնարավոր չէ ճշտել: Այդ նույն պատկերնէ լանդշաֆտներիառանձնացման, բնատեղամասերի,ֆացիաների սահմանազատմանդեպքում: Ընդ որում հարթավայրային երկրներումայդ խնդիրըավելի ակներնէ, քան լեռնային երկրներում: Շատ դեպքերում սահման ստիպվածեն անց կացնել պայմանականորեն:Օրինակ, ո՞վ կարող է ճշտիվ սահման անց կացնել Ռուսական հարթավայրիանտառատափաստանի ն տափաստանի միջն: ՎՀ տւսրածքում անորոշ շատ չեն, այստեղ սահմանները ավելի ճշգրիտ են, քան ռուսական կամ արնմտասիբիրական դաշտավայրերում:Վաճախսահմաններըանց են կացնում մեկ կամ երկու բաղադրիչներիպարամետրերիօգնությամբ.օրինակ, հիմք են

անդրադառնալու

սահմանները

ընդունումխոնավությանգործակիցըկամ ճառագայթայինչորության ինդեքսը, տեղումների քանակը, անսառնամանիքժամանակահատվածը, ճառագայթայինհաշվեկշիռը ն այլն: Պետք է նշել, որ լանդշաֆտի ն նրա ձնաբանականմիավորների սահմաններըորոշելիս հաշվի է առնվումլանդշաֆտիբաղադրիչների դերը տվյալ լանդշաֆտում,քանի որ բոլոր բաղադրիչներընույն նշանակությունըչունեն: Լանդշաֆտներումմեծ մասամբ վճռորոշ են ռելիեֆը ն կլիման,որոնցով էլ որոշում են սահմանները: Ն. Ա. Սոլնցնը (1949) գրում է, որ ցանկացածլանդշաֆտիհամար բնորոշ են լանդշաֆտի տարրերի ն բաղադրիչներիորոշակի ն խիստ սահմանափակհամալիրը:Նա գտնում է, որ լանդշաֆտներիառանձնացմաներեք հիմնականպայման գոյություն ունի՝ 1. Երկրաբանական կառուցվածքի նույնանման հատկանիշներ, 2. Լանդշաֆտիզարգացմանմիատեսակընթացքը ամբողջ տարածքում, 3. Միատեսակկլիման նրա ամբողջտարածքում: 2.

ջրաջերմայինռեժիմը Լանդշաֆտների

2.7

Լանդշաֆտներիձնավորմանն զարգացմանպրոցեսումարտածին գործոններիմեջ վճռականըջերմայինն ապա ջրային(խոնավության) ռեժիմնէ, այս երկու գործոններիտարեկանընթացքը:Սրանք փոխադարձ կապի մեջ են, միասնական:Քննարկենքդրանց հատկանիշները-

Ջերմայինգործոնըարեգակնայինճառագայթումնէ: Այն կախված է աշխարհագրական լայնությունից: Վասարակածիցմինչն 23,5- լայ.նությունները՝հյուսիսայինն հարավայինկիսագնդերում,տարվա մեջ երկու անգամ հայտնվումեն Արնիուղղանկյուն ճառագայթներիտակ (կեսօրին)՝ հասարակածիվրա մարտի21-ին ն սեպտեմբերի23-ին: Արնադարձայինլայնություններիցմինչն հյուսիսային ն հարավային բնեռներԱրեգակիճառագայթներիանկման անկյունըփոքրանում է, ն ճառագայթներըավելի երկարճանապարհեն անցնում մթնոլորտի միջով, ուստի լարվածությունըփոքրանումէ: Բացի դրանիցբնեռային շրջանագծերիցդեպի բնեռ ամռանըբնեռային ցերեկ է, ձմռանը՝ բնեռայինգիշեր: Մերձբնեռայինշրջաններըսառցածածկեն: Այսպիսով,հասարակածիցմինչն բնեռտարեկանգումարայինճառագայթումը փոքրանումէ 200-240 կկալ/սմշ-ուց մինչն 40 կկալ ն պակաս: ու Սակայն լանդշաֆտների ձնավորման զարգացման ընթացքում

կարնորըճառագայթայինհաշվեկշիռնէ՝ ստացածին կորցրածիտարբերությունը:Պարզվել է, որ հասարակածիցմինչն բնեռային շրջանագծերը այդ հաշվեկշիռը դրական է, իսկ մերձբնեռայինշրջաններում` բացասական:Այսինքն բնեռներինհարող շրջաններն ավելի շատ ջերմություն են կորցնում, քան Արեգակիցստանում են: Հարց է առաջանում. որտեղի՞ց այդ ավելցուկը: Արեգակնայինէներգիայի տեսանք,որ օվկիանոսայինհոսանքները շրջապտույտը քննարկելիս ն օդային զանգվածներըդեպի մերձբնեռայինշրջաններ ջերմություն են տանում ն հաղորդում շրջապատին:Եթեչլիներ այդ շրջապտույտը, սառնամանիքներնայնտեղավելի խիստկարտահայտվեին: հասարակածային շրջանում կազճառագայթային մում է մինչն 90 կկալ/սմշ. տարի, մերձարնադարձային գոտում՝ 60-70. 50-65 կկալ, Վայկականլեռնաշխարհում՝ կկալ, բարեխառնլայնումերձարկտիկականլայնություննեթյուններում` 30-40-45 կկալ/սմշ, մերձբնեռայինշրջաններում`0 ն բացասական: րում` 10-20 կկալ/սմ՛, Բոլորին արդեն հայտնի է, որ հասարակածիցմինչն բնեռ տարվա եղանակներիռիթմն ուժեղանում է, սկսած բարեխառն գոտուց դեպի բնեռ՝ձմռանըկայուն ձնածածկույթէ ստեղծվում: Կենսոլորտի, մասնավորապեսբիոտայի զարգացումը հիմնականում կատարվում է տարվա տաք ամիսներին,երբ Արեգակիճառագայթումըմեծ է: Ճառագայթմանհաշվեկշիռըծախսվում է հիմնակաանում ջրի գոլորշացման, հողից դեպի օդ ջերմափոխանակման, պարներիքայքայման ու հողագոյացմանն կենսոլորտի զարգացման վրա: Ջերմությանփոքր մասն է կուտակվումկենսոլորտում,շուրջ 596, ընդ որում լուսասինթեզը կլանում է հաշվեկշռի 196-ից էլ պակաս, վրա: մնացածըծախսվում է բույսերի տրանսպիրացիայի վերադառնումէ ջերմությունը նորից կուտակված Կենսոլորտում մասն է որպես քիմիականէներգիակուտակՏիեզերք. միայն մի փոքր վում կաուստոբիոլիտներում,մի մասն էլ` հողի հումուսում: Ա. Գ. Իսաչենկոնվկայակոչելով Վ. Ռ. Վոլոբունին (1960)` բերում է տվյալներ էներգիայիծախսի վերաբերյալ:Տարվա ընթացքում գիայի ծախսըտունդրայում ն անապատումկազմում է 2-5 կկալ/սմշ, շրջաններում:10բարեխառնգոտու անտառայինն տափաստանային 60-70 40 կկալ, խոնավ արնադարձայինշրջաններում` կկալ, ընդ ոն րում 95-99,596-ըծախսվում է ջրի գոլորշացման բույսերի տրանսպիրացիայիվրա, 1-596-ը`կենսականպրոցեսներում:Վետազոտություններիցույց են տալիս, որ ամենիցշատ ջերմությունծախսվումէ գարնանը,հատկապեսձնհալի ժամանակ:

հաշվեկշիռը

էներ-

.

`

ել

,՛

Ա

Ջրայինգործոնըմեր մոլորակիկյանքիգրավականնէ, առանցջրի կյանք լինել չի կարող: Ինչ վերաբերումէ ջրային գոլորշու հաշվեկըշռին, ապա մոլորակիտարբերմասերումայդ հաշվեկշիռըխիստտարբեր է: Տարեկանցիկլը սովորաբարբաժածվումէ երկու մասի՝ խոնավության դրական հաշվեկշռիժամանակաշրջանն բացասականհաշվեկշռի ժամանակաշրջան: Առաջինշրջանում տեղի է ունենում խոնաերկրորդժամանակաշըրվության՝ջրի կուտակում-պահեստավորում, ջանում այն ծախսվում է: Ծախսը կատարվումէ գոլորշացմամբ, գետային ն ստորերկրյա հոսքի միջոցով, տրանսպիրացիայով:Ամեն տարի ակտիվ խոնավապարունակությունըանցնում է պասիվ վիճակի: Ակտիվն պասիվ վիճակներըտարբերզոնաներումտարբերեն: Օրինակ, բարեխառնգոտում, ինչպեսնան Հայկականլեռնաշխարհում ակտիվըգարնաննէ, պասիվը՝ ամռան երկրորդ կեսին: Միջերկրական ծովի ափամերձմասերում ակտիվըձմռանն է, պասիվը՝ամռանը,Չինաստանում ակտիվըամռանը, պասիվը՝ ձմռանը ն այլն: Արենադարձային անապատներումողջ տարին խոնավությանխիստպակասորդ գոյություն ունի. միշտ պասիվ է: Կան շատ երկրներ, որտեղ տարվա ընթացքումմիշտ խոնավությանպակասորդ կա, երբ գոլորշունակությունը միշտ ավելին է, քան տեղումներիտարեկանքանակը: Սահամմ է, տեղումների րա անապատումգոլորշունակությունը2500-3000 քանակը 50-100 մմ: Գիտությանմեջ ընդունվածէ խոնավացմանգործակցիգաղափարը, որ մտցրել են Դոկուչանը,Վիսոցկին,Իվանովը՝ Ճ

որտեղ 2-ը տեղումներիտարեկան քանակնէ, 2-ը՝գոլորշունակությունը՝: ունեն 1,0 ն ավելի մեծ գործակից,ապահովԱյն երկրները,որոնք են ված խոնավությամբ,եթե գործակիցը 1,0-ից պակաս է խոնավության պակասորդունեն: Գայկականլեռնաշխարհումմինչն 2000-2400 մ բարձրություններիվրա ամենուրեք գործակիցը 1,0-ից պակաս է, տեղ-տեղ՝ 0,2: Այդ գործակիցըտարեկանառումով է հաշվարկվում: Հնարավորէ, որ տարվա մի կեսում ջուրն՛առատ է, սակայնամառայինամիսներին տեղումներչկան, ն լանդշաֆտըխիստ տուժում է. գործակիցըսեզոնային առանձնահատկություններ չի արտահայտում: Ջրաջերմայինռեժիմիկարնորբնութագրիչէ Բուդիկոյիճառագայ1

Գոլորշունակությունը չպետք է շփոթել փաստացիգոլորշիացմանհետ:

՛

թայինչորությանինդեքսը(այսուհետն՝չորության ինդեքս). թ

.

Լր` որտեղ Զ-ը ճառագայթայինհաշվեկշիռն է, Լ-ը ջրի գոլորշիացման թաքնվածջերմությունը,ը տեղումներիքանակը (սմ): Այդ ինդեքսը տարբեր տիպի լանդշաֆտներումտարբեր է. եթե տունդրայում ն մերձբնեռայիներկրներում 1-ից պակաս է, ապա տափաստաններում մոտ է 1-ին, կիսաանապատներում՝ 2-3, անապատներում 5-ից մեծ: Նկ. 11-ում մենք տվել ենք Երնանի միջօրեականի ուղղությամբ մերձբնեռայինշրջաններիցմինչն հասարակածտարբերաշխարհագրականլայնություններիտակ ինդեքսիարտահայտությունը: Այսպիսով,մեր մոլորակի վրա ջերմության ն խոնավությանփոխ-՝ հարաբերությունըմի բարդ համալիր է: Սրանք առանձին դիտելիս հնարավորչէ պարզել լանդշաֆտի`խոնավությամբապահովվածության աստիճանը:Օրինակ, տունդրայում 300 մմ տեղումները խոնավության ավելցուկ են ստեղծում: Նույն քանակի տեղումներըկիսաանապատում՝ խիստ պակասորդ: Ուրեմն նշված երկու պարամետրերը պետք է միասինքննարկել: Ջրաջերմայինռեժիմը փոխվումէ ոչ միայն ըստ աշխարհագրական լայնության, այլն լեռներում ըստ վերընթացգոտիականության:Բուդիկոյիչորությանինդեքսըըստ բարձրությանփոքրանումէ, քանի որ տեղումներնավելանում են, գոլորշունակությունը՝ փոքրանում: Յ.

Լանդշաֆտների դասակարգումը .-՛.՛

Լանդշաֆտագիտության բարդ խնդիրներիցմեկը դասակարգումն Լանդշաֆտները դասակարգել նշանակում է. բնատեղամասերի բազմությունըբաժանել խմբերի`ըստ նմանությանն տարբերության, ցույց տալով բազմությանյուրաքանչյուր անդամիհատկանիշը: Կարծումենք՝ դասակարգման հաջող սխեմա է առաջարկելԱ. Գ. ԻԸստ սաչենկոն: այս սխեմայի դասակարգումնունի բազմաստիճան բնույթ, այսինքն կառուցվածէ միմյանց ենթակա կարգաբանական համակարգով(նկ. 23): Կարգաբանականամենաբարձրմիավորը լանդշաֆտի տիպն է: Տիպըմիավորումէ այն լանդշաֆտները,որոնք ունեն ծագումով ն կապրոռուցվածքով ընդհանուր գծեր, հետնաբար աշխարհագրական ցեսներիընդհանրությամբեն ներկայացված:Սրանքունեն զոնալ արտահայտություն,հետնաբարտարածվումեն ցամաքիմի սեկտորում: է:

Օրինակ, ծովային կլիմա ունեցող տարածքներումշատ ընդհանրություններ կան. ԱրեմտյանԵվրոպայի լայնատերնանտառներիզոնալ տիպը, Միջին Ասիայիանապատներիտիպը, որ ընկած է ցամաքային սեկտորում: Դուրս է գալիս, որ յուրաքանչյուր սեկտորը սովորաբար մի տիպով է արտահայտված,կան ն այնպիսի սեկտորներ, որ ունեն երկու կամ ավելի զոնայականտիպեր: Օրինակ, Հեռավոր Արնելքի սեկտորում կան տայգայի ն ուսսուրականտիպի խառն անտառների տիպեր: Նույն տիպինկարողեն պատկանելինչպես հարթավայրային,այնլանդպես էլ լեռնային լանդշաֆտները:Օրինակ, տափաստանային շաֆտի տիպը հանդիպում է ն ՎյուսիսայինԿովկասում՝ ն Հայկական լեռնաշխարհում: Լանդշաֆտների տիպերըբաժանվում են ենջատիպերի,երբ հաշվի են առնվում երկրորդականզոնայականհատկանիշները:Օրինակ, ջերմային հատկանիշներովմիմյանցից տարբերեն հյուսիսային տայգա, կենտրոնականկամ միջին տայգա ն հարավային տայգա: Դասակարգմանհաջորդ աստիճանըդասնէ («ոճՇօ): Այստեղ հիմք է ընդունվում տեղանքի բարձրությունը:Գոյություն ունի երկու դաս՝ հարթավայրային ն լեռնային: Այստեղ մեծ նշանակություն են ստաԼեռնում լեռների հարկայնությունըն վերընթացգոտիականությունը: նայիներկրներինմենք անդրադարձելենք: Նշենք, որ լեռնային դասի մեջ կարող են լինել մի շարք տիպեր ու ենթատիպեր:Ինչպեսնշում է Իսաչենկոն, Կովկասի լանդշաֆտներըունեն ութ տարբերտիպեր: Դասերըբաժանվումեն ենթադասերի:Վարթավայրայինդասնունի երկու ենթադաս՝ցածրադիրն բարձրադիր:Լեռնային լանդշաֆտներն ունեն երեք հիմնական ենթադասեր՝ցածր լեռնային, միջին բարձրության ն բարձրլեռնային: Յատուկ ենթադասեն ներկայացնումմիջլեռնային գոգավորությունները: Երրորդն ամենացածրաստիճանըտեսակն է: Տեսակն իր մեջ է առնում ծագումով, կառուցվածքովու ձնով ամենից մոտ լանդշաֆտները: Տեսակն էլ առաջացնում է ենթատեսակ.օրինակ, ենթադրենք լանդշաֆտը ձնավորվելէ կարբոնատայինկամ դոլոմիտային ապարների հիման վրա, որոնք ենթատեսակներեն առաջացնում: Երկրահամակարգերի ուսումնասիրմանմակարդակները:Երկրահամակարգերիուսումնասիրությաներեք մակարդակգոյություն ունի: Դրանք են՝ համամոլորակային,ռեգիոնալ ե լոկալ-տեղական: 1. 3ամամոլորակայինուսումնասիրությունները կատարվում են շատ փոքր մասշտաբներով՝1 : 2.500.000, 1 : 200.000.000: Դրանքունեն ճանաչողականբնույթ: Այստեղ որպես ուսումնասիրմանօբյեկտ

կարող են լինել նյութերի ն էներգիայի համամոլորակայինշրջանա-

ռությունը,կլիմայական-աշխարհագրական-լանդշաֆտային գոտիները, լանդշաֆտայինզոնաներըն այլ համամոլորակայիներնույթներ: Նման հետազոտություններումլանդշաֆտային զոնաների տիպերը կարող են նշվել քարտեզի վրա: Լանդշաֆտայինշրջանացման պարագայում էլ ամենախոշորկարգաբանականմիավորներընշվում են քարտեզի վրա: Համամոլորակայիներնույթներըն գործընթացներըուսումնասիրվում են ընդհանուր երկրագիտությանկողմից, սակայն լանդշաֆտային թաղանթ-ոլորտը,հենց համամոլորակայինօբյեկտ է, ուստի չի կարող մեկուսացված ուսումնասիրվել: 2. Ռեգիոնալմակարդակումուսումնասիրման օբյեկտը լանդշաֆտային թաղանթիմի հատվածն է՝ որնէ երկիր, լեռնային համակարգ, պետությանտարածք: Այս դեպքում մասշտաբըմեծացվում է. ավելի մեծ մասշտաբիքարտեզագրում է կատարվում,քան նախորդմակարդակում: Եոբեմն նույնիսկ միջին մասշտաբով՝ 1:200.000 1:1000.000: Նման հետազոտություններում հայտնվում են միջին միավորներ,ասենք՝ պրովինցիա, ենթապրովինցիա նայլն: 3. Լոկալ-տեղականուսումնասիրություններըկատարվումեն խոշոր մասշտաբներով.հայտնվում են կարգաբանականամենափոքր բնատեղամաս,ֆացիա: Դրանք միավորները,նույնիսկձեաաբանական արտահայտվումեն 1 : 50000, 1 : 10000 ն այլն մասշտաբներով:Այս մանրամասնբնութագրվումեն բոկարգիուսումնասիրություններում լոր բաղադրամասերը,տրվում է ֆացիաների ու բնատեղամասերի ֆունկցիոնալ նշանակությունը, մշակվում են կիրառականբնույթի, հարցեր:Լայնորեն օգտալանդշաֆտիվերափոխման-օպտիմացման են գործվում աէրոլուսանկարներ: -

4.

հանույթ,քարտեզագրում Դաշտայինլանդշաֆտային

հետազոտուԼանդշաֆտագիտական-ֆիզիկաաշխարհագրական թյուններիհիմնականմեթոդըդաշտայինարշավախմբայինուսումնասիրություններնեն, երբ կատարվումէ դաշտայինհանույթ ն կազմվում է լանդշաֆտայինքարտեզ: Լանդշաֆտայինհանույթիհիմնականհարցերըըստ Ա. Գ. Իսաչենկոյի (1961) հետնյալներնեն (սեղմ ձնով)' 1. Լանդշաֆտի աշխարհագրական դիրքը, սահմանները,դրանց

վերլուծությունը: 2.

Լանդշաֆտիզարգացմանպատմությունը:

Լանդշաֆտըձնավորվողժամանակակիցզոնալ ն ազոնալգործոնները: 4. Լանդշաֆտի տարբեր բաղադրիչներիառանձնահատկությունները ն կապերը: 5. Լանդշաֆտի ձնաբանական(մորֆոլոգիական)կառուցվածքըն միավորներիփոխադարձհարաբերությունները,ջրաջերմայինռեժիմը, քիմիականտարրերին միացություններիմիգրացիան: 6. Լանդշաֆտիսեզոնայինդինամիկան: 7. Լանդշաֆտի զարգացման ընդհանուր միտումը (առաջադեմ տարրերիու միացություններիվերլուծությունը ն նրանցազդեցությունը լանդշաֆտիզարգացմանգործում): 8. Լանդշաֆտի վրա մարդու տնտեսականգործունեությունըն ազդեցությունը: ն ընդհանուրա9. Բնականռեսուրսները,դրանցգնահատականը ռաջարկներըայդ ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման վերաբեվերականգնումըն տարածքի րյալ. ռեսուրսների կազմակերպումը: ունեն երեք փուլ` նախաԼանդշաֆտային պատրաստական, դաշտայինհանույթի ն կամերալմշակման:Քննար-` կենք այդ փուլերը: Նախապատրաստականփուլ: Եթե հանձնարարվածէ դաշտային հանույթ կատարել, ապա այն պետք է նախապատրաստել:Նշանակվում է արշավախմբիղեկավար, որոշվում է արշավախմբիկազմը՝ ելնելով դրամականմիջոցներիցու հետազոտությանկարնորությունից: Առաջին հերթին կազմվում է աշխատանքայինծրագիր ե նախահաոշիվ: Ծրագրում մանրամասննշում են այն բոլոր աշխատանքները, րոնք կատարելու են արշավախմբիանդամները:Արշավախմբիկազմում պետք է լինեն լանդշաֆտի բոլոր բաղադրիչների լավ մասնագետներ, որոնք նեղ մասնագիտականհետազոտություններկատարեն ն արդյունքներըօգտագործենկամերալ մշակմանժամանակ: Նախքան դաշտ դուրս գալը արշավախմբիբոլոր անդամները պետք է ծանոթանանշրջանին վերաբերողգիտականաղբյուրներին, կազմեն անհրաժեշտգրականության ցանկ: Արշավախմբիղեկավարը` նվագախմբիդիրիժորը, ինչպես նրան անվանում է ակադ. Ի.Պ. Գերասիմովը, պետք է կազմակերպի շրջադիտական (քծաՕՐէԼ(ՕՇւԱլքօ86ճ) դիտարկում ինքնաթիռով,ուղղաթիռով կամ ավտոմեքենայով, որի նպատակնէ ծանոթանալուսումնասիրվողօբյեկտին, որոշել կայաններիտեղերը ն հետիոտնարշավներիուղիկիսաստացիոնար ները: Շատ կարնոր է ճշտել ուսումնասիրմանմասշտաբը: Ռեգիոնալ 3.

-

պահպանությունը,

հետազոտություններն

ուսումնասիրմանդեպքում դիտարկումներկատարել երթուղիներով, իսկ լոկալի դեպքում՝ մակերեսներով: Նախապատրաստական փուլում ձեռք են բերվում տեղագրական քարտեզներ,դրանցպատճեները, որոնցվրադաշտումպետք է նշումներ կատարվեն:Նախքանդաշտ դուրս գալը եղած գիտականնյութերի ն շրջադիտականուղնորությանհիման վրա որոշվում են նախնական լեգենդա-պայմանականնշանները, որ հետագայում կարող են փոխվել, լրացվել: Նախապատրաստական փուլում ձեռք են բերվում բոլոր անհրաժեշտգործիքները`վրաններ,սննդի միջոցներ, տրանսպորտայինմիջոցներ,անհրաժեշտպարագաներգրելու, գծելու, նկարելու, լուսանկարելու համար: Արշավախմբի ղեկավարըպատասխանատու է անդամներիառողջական վիճակիհամար: Դաշտայինհանույթի փուլ: Արշավախումբըդուրս է գալիս բնու-` թյուն: Ամեն մեկն ունի աշխատանքայինծրագիր ն գիտի, թե ինչ աշխատանքէ կատարելու: Յուրաքանչյուրը պետք է ունենա օրագիր, որտեղ գրանցելու է դիտարկումները:Լավ կլինի գրել օրագրիմիայն մի էջի վրա, մյուս էջը թողնել գծագրականաշխատանքների ն բլոկդիագրամներիհամար: Դիտարկումըմասնագիտականբնույթ պիտի ունենա. նկարագրվումէ խզզածքի բացվածքը, շերտերիհզորությունկայաններումամեն ները,դրանց կազմը,չափերը:Կիսաստացիոնար օր ըստ ծրագրի որոշակի ժամերի դիտարկումներեն կատարում ն խոնավությունը, գրանցումմատյանում(օդի ն հողի ջերմաստիճանը, ճառագայթմանլարվածությունը,գետի ծախսը,պղտորությունը,ջրի ջերմաստիճանըն այլն): Երթուղիներիընթացքում պետք է հավաքել ապարների,բույսերի, հողաշերտի,տարբեր միներալների,ջրի նմուշներ, ն այլն, գրանցել տեղը: Անհրաժեշտէ գծել ռելիեֆի կտրվածքըն կազմել լանդշաֆտներիկողապատկերը(նկ. 36): կատարել. օրիՀարկ է լինում փորձագիտականաշխատանքներ նակ՝ հողի ծծունակությունըորոշել կամ արհեստականանձրնացում կատարել`լեռնալանջի որնէ հատվածումտեղատարմանինտենսիվությունը որոշելու համար, տարբեր կողմնադրությանլեռնալանջերում հողի կտրվածքներըդիտարկել ն այլն: գրանցելուց, Պետք է խուսափելօրագրերումեզրակացություններ որովհետնմեկ անգամօբյեկտը դիտարկելիսդիտարկողըկարող է տեղիթ սխալվել,ն կամերալ մշակմանփուլում թյուրիմացությունների են տնել ամիսներ ն տալ: Արշավախմբիաշխատանքներըկարող նույնիսկտարիներ: ն հաէ լինել ըստ երթուղիների հանույթը կարող մատարածմակերեսային: :

անդչաֆտային

ՀԱՅՆ

ւ

ախ

Տ

Ը ՛

-

ՉՏ

Է ՝ Պ

»

ՄՅ

Ձ

Հ

.«

Ք

Ջ

Ը

Ջա

տԱ111 Ճ

ՅԱՅԱՅԾ| Յճճնան|

Հ» Տ

Ջ

ւՆ `

-

Տ

-«

«

-

Գվ -

Բ

Տ

Տ

:

:

Փ»

` '

:

-

Տ

Կամերալմշակմանփուլ: Արշավախմբի երթուղիներըավարտելուց սկսվում է կամերալմշակմանփուլը: Դաշտիցբերած նմուշները տրվում են անալիզի, դաշտում կազմած քարտեզները համադրվում են, ն կազմվում են լանդշաֆտագիտականքարտեզներ, որոնցում նշվում են բնատեղամասերը, ֆացիաները, բիոտայի տիպերը,լանդհետո

շաֆտի տեսակները,կատարվումէ շրջանացում:Յուրաքանչյուրնեղ մասնագետ (գեոմորֆոլոգ, կլիմայագետ, ջրաբան, բուսաբան, կենդանաբան,լանդշաֆտագետ)կազմում է իր հաշվետվությունը՝կցելով կազմած քարտեզը: Վերջնականլանդշաֆտային հաշվետվությունը ներկայացնում է արշավախմբի ղեկավարը`ամփոփելով եղած նեղ մասնագիտականնյութերը, դրանցիցվերցնելով այն, ինչ վերաբերում է բուն լանդշաֆտայինթաղանթին:Վաշվետվությունը պետք է ներկաու ն պետք է յացնի բոլոր բաղադրիչներիկապն փոխներգործությունը ունենա տեքստային բաժինու քարտեզ, գծագրական բաժին` կից գծագրերով,նկարներով,լուսանկարներով,գրաֆիկներովն այլ գրաֆիկական նյութերով: Վերջնականտեքստում պետք է տալ տարածքիգնահատականը, նրա ֆունկցիան ե վերափոխման-օպտիմացման միջոցառումները, ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործմանուղիները: Եթե ծրագրվում է լանդշաֆտը վերափոխելկուլտուրականի,ապա պետք է բերվեն համոզիչ փաստարկներ: Լանդշաֆտայինքարտեզագրում: Լանդշաֆտային ուսումնասիրությունների վերջնական արդյունքը լանդշաֆտային քարտեզն է՝ տեքստիհետ միալանդշաֆտիմոդելը՝բացատբական-վերլուծական սին: են Քարտեզագրությունըհատուկ դասընթացէ, որտեղ քարտեզներկազմելու հիմնականսկզբունքները:Հայտնի է, որ ցանկացած տիպիքարտեզներըկարող են լինել փոքր մասշտաբի, միջին մասշտաբին մեծ մասշտաբի: Այստեղ խոսենք միայն մեծ մասշտաբի քարտեզներիմասին, քանի որ դաշտային հետազոտություններիընթացքում գործ ունենք մեծ մասշտաբիքարտեզի հետ: պայմաններումձեռքի տակ պետք է ունենալ Դաշտայինհանհհյթի մեծ մասշտաբիքարտեզի պատճեն, որի վրա կատարել նշումներ: Կամերալմշակմանփուլում արդյունքներըընդհանրացվումեն, կազմում են վերջնականտարբերակը: Քանի որ լանդշաֆտայինթաղանթիտարբեր հատվածներումթաղանթըխիստտարբերհամալիր ունի, պայմանականնշաններըտարբեր են, ուստի գոյություն չունի մեկ միասնականլեգենդա: Ուսումնասիրություններիառաջինփուլում, երբ շրջադիտականդիտարկումներ են կատարում,պարզ է դառնում, թե լանդշաֆտի կամ լանդշաֆտների ձեաբանականտարրերիինչ տարբերակներեն հանդիպում,ուստի կազմվում է նախնական լեգենդա: Հետագայում` երկրորդ փուլում, են փոերբ կոնկրետհանույթ է կատարվում,լեգենդայում

տրվում

հնարավոր

փոխություններ,լրացումներ: 9-1 07

Լեգենդայումսովորաբարլինում է գունավորֆոն ն ապա նրա վրա կամ այլ գույների գծիկներին նշաններիհամակարգ:Եթե քարտեզի վրա միայն գունավորմի ֆոն է լինում (ինչպես դպրոցականքարտեզներում), առանց այլ գունային գծիկների (շտրիխների),ապա դա միաշերտքարտեզ է, որը հեշտ ըմբռնելիէ, ընթեռնվումէ անմիջապես: Եթե գունավոր ֆոնի վրա կան գծավոր պայմանականնշաններ, այդ քարտեզը դառնում է երկշերտավոր: Կազմվում են նան բազմաշերտ քարտեզներ,որոնք խիստդժվար ընթեռնելիեն. պետք է թյուն կատարել: Լանդշաֆտագետը ընտրում է գունավոր ֆոնի բաղադրիչը, որը բաղադրիչը: պետք է լինի լանդշաֆտի ամենակարնոր-ղեկավարող Այն սովորաբարընտրվում է ծագումնաբանականսկզբունքով: Օրինակ, տարածքը պատկերողքարտեզում ունենք ծալքաբեկորավոր լեռներ, հրաբխայինծագման լեռներ, նախկին լճային հարթություն՝ ծածկվածլճային նստվածքներով,մի հատվածում էլ գետային ալյուվիալ հարթություն է: Ուրեմն ստացվում է չորս տիպի ծագումնաբանական համակարգ.գունավոր ֆոնը կունենա չորս գույն: Այդտարբերհամակարգերումքարտեզիերկրորդշերտումպետքէ առանձնացվենլանդշաֆտները` սահմանային գծերով: Յուրաքանչյուր լանդշաֆտի սահմանը կունենա իր նշանը (գծիկ, կետ-գիծ, հաստ գիծ ն այլն): Ապա յուրաքանչյուր լանդշաֆտի սահմաններում էլ նշվելու են Բնատեղամասերը՝ գծիկների(շտրիխների)համակարգերով: Խոշոր մասշտաբի քարտեզներում գունավոր գծիկներով ու կարող են նշվել նան ֆացիաները: նշաններով Լանդշաֆտներիսահմաններումկարող են լինել բնականառանձնակիօբյեկտներ(քարանձավ,ջրվեժ, սահանք, նեկկ ն այլն). դրանք կարելի է նշել պայմանականհատուկ նշաններով:Միշտ պետք է հիշել, որ ինչքաննշաններըշատ լինեն, այնքանընկալումըկդժվարանա: Լանդշաֆտային քարտեզներում պայմանական նշաններով են նշվում նան բնականռեսուրսները,հատկապեսհանքային հարստությունները: Նայած այն հանգամանքին, թե լանդշաֆտայինքարտեզը ինչ նպատակիէ ծառայելու, ղեկավարողբաղադրիչըտարբերկարող է լինել, ֆոնը նրանովարտահայտել: Լանդշաֆտայինուսումնասիրություններըինքնանպատակչեն. մարդըպետքէ իմանամոլորակի կառուցվածքը,լանդշաֆտայինթաղանթումընթացողերնույթներն ու պրոցեսները, որպեսզիիր կյանքը հարմարեցնիլանդշաֆտայինթաղանթի պայմաններինն հնարավորության դեպքում լանդշաֆտի վերափոխումն ավելի նպաստավոր սն

վերլուծու-

-

դարձնիիր համար: Ուրեմն անհրաժեշտէ, որ ճանաչիլանդշաֆտը, նրա բոլոր բաղադրիչները,բնական ռեսուրսները: 19-րդ դարում տիրապետումէր այն տեսակետը,որ բնությունը փոփոխելիչէ, մարդկային հասարակությունըպետք է զարգանա բնության օրինաչափություններիհիման վրա: 20-րդ դարում արդեն ակներն դարձավ,որ բնության օրինաչափությունները շատ կարնորլինելով հանդերձ` այնուամենայնիվորոշիչ չեն: Մարդըկարող է բնության բաղադրիչներըփոխել ն լանդշաֆտըդարձնել իր համարավելի նպաստավոր: Վերցնենք, օրինակ, Նորիլսկ քաղաքը Սիբիրի տունդրայում,որտեղ գետինըորոշ խորության տակ շուրջ տարինսառած է. այստեղշինարարականաշխատանքները՝ջրմուղ-կոյուղի կառուցելը թվում է թե անհնար էր: Բայց անհրաժեշտէր այնտեղի հանքային հարստություններըյուրացնել, ն այդ նպատակովքաղաքը կառուցվեց: Հարթավայրայինն լեռնայիներկրներիտարբերությունները: Հարթավայրային ե լեռնային երկրներիլանդշաֆտների տարբերությունները բավականցայտուն են արտահայտված.տարբեր առիթներով մենք ակնարկել ենք այդ մասին: Այժմ նշենք հիմնականտարբերությունները: Հարթավայրայիներկրները,ընդհանուրառմամբտեղադրվածեն պլատֆորմներիվրա, որտեղապարաշերտերըհիմնականումհորիզոնական տեղադրում ունեն ն ընդարձակ տարածության վրա նույն կազմն ունեն: Ռելիեֆը միապաղաղ հարթություն է. թեքություններ չկան, շինարարականաշխատանքները ռելիեֆայինդժվարություններից զերծ են: Հարթավայրաչիներկրներում կլիմայական հակադրություններ տարբերուչկան, ընդարձակտարածությանվրա ջերմաստիճանային են, քանակը նույնն է, տեղումների թյունները քիչ մթնոլորտային միայն քամիները կարող են ազատ շարժվել: Գետերըդանդաղահոս են, աղբյուրները՝ քիչ, կամ ջրհորներնամենուրեք նույն խորությունն ունեն, հանքայինջրեր չեն հանդիպում:Հողերը նույն կազմն ունեն, բուսական ծածկույթընույն ֆիտոցենոզովէ արտահայտված,նույնն է '

զոոցենոզը:

|

Հարթավայրայիներկրներում դաշտավարությունընպաստավոր պայմաններունի, գյուղմեքենաներըազատ կարող են գործել, ճանապարհների ու ջրանցքներիշինարարությունըբարդություններիհետ կապվածչէ: Լեռնային երկրներում պատկերն այլ է: Երկրաբանականկառուցվածքը բարդ է, կարճ տարածության վրա ապարների կազմը փոխ-

`

վում է, հանդիպումեն մագմատիկներդրումներ՝պլուտոններ,հանքային հարստություններ:Լեռներում տեկտոնականշարժումներըշարունակվում են, հաճախակիեն երկրաշարժերը,կարող են լինել-հրաբըխային երնույթներ: Լեռնային երկրներումռելիեֆը խիստ բարդ է. ծովի մակարդակից ունեցած բարձրությունը,լեռնալանջերի թեքությունները,մասնատմեծ ված խտություննու խորությունը,լանջերի կողմնադրությունները են արբարդությունեն ներկայացնում,էրոզիոն պրոցեսներըբուռն տահայտված: Լեռնալանջերի գյուղատնտեսականյուրացումը մեծ բարդություններիհետ է կապված: Լեռնային երկրներում կլիման բազմազան է, ըստ բարձրության խստանում է, իսկ տեղումներն ավելանում են: Այստեղ քամիներն են թույլ, իսկ ձմեռային ամիսներինգոգավորություններիմեջ առաջանում է ջերմաստիճանային շրջադասություն (ինվերսիա). կարճ տարածությանվրա կլիման փոխվումէ: Լեռներում աղբյուրները շատ են, լինում են նան հանքային ջրեր: Գետերըարագահոսեն, ունեն էներգետիկպաշարներ: Հողերը,բուսականծածկույթըխիստբազմազանեն, գոյություն ունի վերընթացգոտիականություն.կարճ տարածությանվրա ֆացիաները, բնատեղամասերըփոփոխվում են: Ռելիեֆի տնտեսականյուրացումը շատ ավելի բարդ է, քան հարթավայրայինռելիեֆի դեպքում: Տ.

ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացում Լանդշաֆտային

Լանդշաֆտայինթաղանթը՝մոլորակիբնությունը, շատ բազմազան

է, ուստի տարբերմասերիառանձնահատկությունները պետք է խորու-

թյամբ ուսումնասիրել ու ճանաչել, որպեսզիկարողանանքդրանցից խելացի օգտվել, շրջանացվածմիավորներիցառավել արդյունքներ ստանալ: Այդ նպատակովանհրաժեշտ է լանդշաֆտային թաղանթի շրջանացումկատարել`բնորոշելովյուրաքանչյուր միավորիհատկանիշները: Որնէ երկրի շրջանացումըկարող է լինել` վարչական, տնտեսական, բնականն այլ տարածական:Մեզ այստեղհետաքրքրումէ լանդշաֆտայինֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացումը: «Ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացումը Երկրի մակերնույթին պատմականորենձնավորվածն ներգործողաշխարհագրական դիֆեՀ րենցմանզոնալ ն ազոնալ գործոնների անհատական(ինդիվիդուալ) ֆիզիկաաշխարհագրականտարբերություններիարտահայտությունն է» (Իսաչենկո, 1965, էջ 136):

Ֆիզիկաաշխարհագրականն լանդշաֆտային շրջանացումները հոմանիշներեն ն երկուսն էլ օգտագործվում են: Ֆիզիկաաշխարհագն րական շրջանացումը հատկապես զարգացել է Ռուսաստանում ԽՍՀՄ-ում. նախկին արտասահմանյան աշխարհում շրջանացումը մինչն 20-րդ դարի երկրորդ կեսը ընդունված չի եղել: Ռուսաստանում շրջանացմանջատագովներնեն եղել` Կ. Ի. ԱրՆ. Ա. սեննը, Բեկետովը,Ֆ. Պ. Կյոպպենը, Ն. Ա. Սեվերցովը,Պ. Ի. Ա. Բրոունովը, Ա. Կրուբերը, Գ. Ի. Տանֆիլեը ե ուրիշներ: Սրանքգործել են 19-րդ դարում: 20-րդ դարում այդ գործով զբաղվեցին՝ Լ. Ս. Բերգը, Ս. Ս. Նեուստրունը,Լ. Ի. Պրոսոլովը, Ա. Ա. Գրիգորնը,Ս. Վ. Կալեսնիկը, Ի. Պ. Գերասիմովը,Ա. Գ. Իսաչենկոն, Ն. Ի. Միխայլովը,Վ. Ա. Նիկոլանը,Վ. Բ. Սոչավան,Ա. Ե. Ֆեդինան, Վ. Ա. Երյոմինանն շատ ուրիշներ: Այստեղ նշենք, որ լանդշաֆտայինշրջանացումըկատարվում ն2. համաէ երկու ուղղությամբ՝ 1. մասնավոր(նեղ-մասնագիտական) լիրային (ֆիզիկաաշխարհագրական-լանդշաֆտային): Յուրաքանչյուր լանդշաֆտ ունի իր բաղադրիչները,սրանք էլ` ավելի փոքր ենթաբաղադրիչներ,որոնք ունեն իրենց առանձնահատկություններըն կարող են առանձինբնորոշվել ու քարտեզագրվել:Օրինակ՝ ապարներիկազմը, ռելիեֆը, կլիման, ջրագրությունը, հողային ծածկույթը,բուսական ծածկը, կենդանականաշխարհը:Օրինակ, այդպիսի քարտեզ է նկ. 25-ը: Նման նեղ մասնագիտականքարտեզ կազմել է պրոֆ. Խ. Ե. Նազարյանը 3Հ տարածքի սելավաբերության վերաբերյալ: Համալիրայինլանդշաֆտայինշրջանացումըշատ ավելի բարդ է: Այստեղ պետք է գտնել բաղադրիչներիկապերը ն ղեկավարող գործոնները: Վամադրման-վերադրմանմեթոդով որոշում են-պարզում լանդշաֆտային շրջանացման միավորների սահմանները: Տարբեր մասշտաբներիդեպքում ղեկավարողգործոններըտարբերեն լինում, այստեղիցէլ սահմաններիտարբերությունը: Համալիրային շրջանացումը ունի կարնոր նշանակություն: Այն հնարավորությունէ տալիս բնական համալիրը, նրա ռեսուրսները գնահատել ըստ արժանվույն նե հիմք է դառնում տարածքի սոցիալտնտեսական կազմակերպման համար: Ունենալով մանրակրկիտ տվյալներ լանդշաֆտներիմասին՝հեշտ է իմանալ, թե ինչ կուլտուրաներ կարելի է մշակել, անասնապահությանո՛ր ճյուղը զարգացնել, արդյունաբերական,տրանսպորտայինն այլ օբյեկտներըորտեղ հիմնել, ինչպես լանդշաֆտը օպտիմացնել: շրջանացմանպրոԼանդշաֆտային, ֆիզիկաաշխարհագրական՝ կամ պատմացեսում առաջին պլան է մղվում ծագումնաբանական

Է» 1: ա. որոր աթ ւի ՎԱ

ա ն Եզ Տ Րա Սոր ութ 2-7

րի

ա

ՀԱ

ա. ԱԵ». Արա

մնան«-»

Եկ.26.

արճնստակամ մեծայյված

Հայկական ԽՍՀ ջրային էրոզիայի քարտեզ (1. Գաբրիելյան, 1973)

կան սկզբունքը:Այսպես,օրինակ, Վայկականլեռնաշխարհումհրաբըխային արտավիժումներիհետեանքովառաջացել են լավային ծածկույթներ, էքստրուզիվ հրաբուխներ, խարամային կոներ ն այլն: Սրանց հարնանությամբունենք ծալքաբեկորավորլեռներ, որոնք թե՛ ծագումով ն թե՛ արտաքինտեսքով միմյանցից խիստ տարբեր են: Ծալքաբեկորավորներըհին լինելով` խիստ մաշված ու քրքրված են, մասնատման խտությունն ու խորությունըմեծ է, էրոզիոնպրոցեսները ուժգին են արտահայտված:Յուրաքանչյուր հովիտ ու կիրճ ունի իր միկրոկլիման,մեծ թեքություններիշնորհիվ հողային ծածկույթըհզոր չէ, հողերն աղքատ են բույսերին անհրաժեշտ միներալայինսննդով: `

Հրաբխայինգոյացություններըերիտասարդեն, դեռես քիչ մասնատված, թեքություններըմեծ չեն, հողային ծածկույթը երիտասարդ է, հարուստ է միներալայինսննդով, բուսական ծածկույթը հոծ է, արդյունավետությունը մեծ ն այլն: Այսպիսով,ծագումնաբանորեներկու վերը նշված երկրահամակարգերընույնացնել չի կարելի, որովհետն միմյանցիցտարբեր են: ծագումնաբանորեն Ֆիզիկաաշխարհագրականշրջանացմանսկզբունքներից մեկն էլ զոնալ-ազոնալ հատկանիշներիխաչաձնմանճանաչումն է հատկապես լեռնային երկրներում: Այսպես, օրինակ, ՀՀ տարածքը մերձարնադարձայինգոտու կենտրոնական-ցամաքային սեկտորում է, որտեղ հորիզոնականզոնայականությանֆոնը կիսաանապատ-անապատներնեն, ինչպես Կուր-Արաքսյանդաշտավայրը:Ուրեմն, եթե ՀՀ տարածքը լիներ մինչն 200-300 մ բարձրությանհարթավայր, ապա լանդշաֆտայինզոնան կլիներ անապատ-կիսաանապատը: Այդ ֆոնի վրա այժմ ձնավորվել են լեռնային վերընթացլանդշաֆտային գոտիներ,որոնք,անշուշտ, կրում են ֆոնի ազդեցությունը,զոնալ ն ազոնալ հատկանիշներըխառնվելեն ն լանդշաֆտներըբարդ բնույթ են ստացել: Այստեղիցերնում է, որ օոյություն ունեն շրջանացմաներկու ծազոնալ ն ազոնալ. բնական տարգումնաբանականկատեգորիաներ` է բեր պայմաններումգերակշռում սրանցիցմեկը: Վ4 տարածքումգերակշռում է ազոնալը, Կուր-Արաքսյանդաշտավայրումզոնալը: Նկ. 23-ը ցույց է տալիս զոնալ ն ազոնալ շրջանացմանսխեման,որ առաջարկել է Իսաչենկոն: Այդ երկու շարքերը հատվում են լանդշաֆտում, որը համալիրայինտարածքայինկառուցվածք է ն ինտեգրումէ զոնալ ն ազոնալ առանձնահատկությունները: Լանդշաֆտային շրջանացմանհիմնահարցերիցմեկը կարգաբանական միավորների(տաքսոնոմիականմիավոր) փոխենթակայուերկու շարք թյունն է: Բարդությունընրանում է, որ կարգաբանական գոյություն ունի` ազոնալ շարք` երկիր, մարզ, լանդշաֆտ, ն զոնալ շարք՝ զոնա, ենթազոնա,լանդշաֆտ: Բարդությունընրանցկոմբինացիայի մեջ է (նկ. 23): Ստորն ներկայացնում ենք լանդշաֆտային ֆիզիկաաշխարհագմիավորներըվերից րական շրջանացմանսխեման՝ կարգաբանական վար, որն ընդունվել է 1968 թ. ԽՍՀՄ-ի միջբուհականխորհրդակցության կողմից: Հարթավայրայիներկրներիհամար՝երկիր, զոնա, պրովինցիա,ենթապրովինցիա,օկրուգ, շրջան: ենթապրոԼեռնայիներկրներիհամար՝երկիր, մարզ, պրովինցիա, վինցիա,օկրուգ, շրջան: :

Այդ

հիման

վրա

կազմեցինք

«Փոյոսօօոճճմ

ԼՇօրքմֆոտ

ձեռնարկը Անդրկովկասիերեք հանրապետությունների 345218523Ե8»

պետականհամալսարանների ուժերով, որը հրատարակվեցԵրնասույն գրքի հեղինակիխմբագրությամբ: Կան կարգաբանականայլ սխեմաներ,դրանցից ամենահայտնին Ն. Ի. Միխայլովի(1985) սխեման է (նկ. 26): Այստեղ հետեյալ կարգաբանականսխեման է ընդունված՝ցամաք, մայրցամաք,երկիր, զոնա, պրովինցիա,շրջան, լանդշաֆտ, բնատեղամաս,ֆացիա: Սխեմայում լեռնային երկրներիհամարզոնայի փոխարենվերցվում է մարզը: Ստորնհամառոտակիբնութագրենքկարգաբանականմիավորները: 1. Երկիր:Վամապատասխանում է լեռնագրականխոշոր միավորի, է մակրոերկրակառուցվածքով որը բնութագրվում (օրինակ` պլատֆորմ, ծալքավորտեկտոնականզոնա), որտեղկլիմայականպայմանների ընդհանրությունգոյություն ունի (չոր ցամաքային,խոնավծովային, մուսսոնային ն այլն) Երկրի տարածքում գոյություն ունեն հորիթաղանթ զոնական զոնայականություն, որոշակի սպեկտր,իսկ լեռնային երկըրներում` վերընթաց գոտիականություն: Երկրիօրինակ են՝ Ռուսական Համաշխարճվ հարթությունը, Արնմտյան Սիբիրը, Ուրալը, ԱռաջավորԱսիայի լեռնային երկրները,ՄիջինԱսիայիլեռնային երկրներըն այլն: ր Երկի նում

Աշխարհագրական

| Ցամաք 5գկիանոս Լ

Մոցյրգամաթ

ԼԵՆ Մ

Ջոնա

2.

մ

ԳՐովլինսիա լ

Շրզան

`

, ՝

լ

լանդշաֆտ

ւ

Լ

բ

նատեզամաս Լ

ֆացիա Նկ. 28. Աշխարհագրական թաղանթի

Ֆիզիկաաշխարհագրական լանդշաֆտայինզոնա: Սա մի այնպիսի տարածք է, որտեղ տիրապետում է լանդշաֆտիզոնալ մի տիպ. տունդրայի, տայգայի, աՕրինակ՝ նապատներին այլն: Զոնան տարածվում է հարթավայրային երկրներում, հարաբերականոչ մեծ բարձրությունների պայմաններում, որտեղ վերընթաց գոտիականություն

գոյություն չունի:

Լեռնայինմարզ:Տարածվում է միայնզեռնային(ազոնալ) երկըրներում: Այն լեռնային երկրի մի խոշոր հատված է ներկայացնում,որը ծա3.

շրջանացման կարգաբանական չարքը ըստ Ն. Ի.

Միխայլովի(1985)

գումնաբանորենկամ լեռնագրականառումով սահմանազատվումէ մնացած երկրից:Այսպես,օրինակ, ԱռաջավորԱսիայիլեռնային երկրի սահմաններումառանձնանում է Գայկականլեռնաշխարհըորպես մարզ, քանի որ այն հյուսիսից, արնելքից ու հարավից սահմանազատվում է ծագումով նմանություն չունեցող Սն ծովի իջվածքով, Կուր-Արաքսյանդաշտավայրի տեկտոնականիջեցում ապրող հատվածով ու Արաբա-Սիրիական պլատֆորմիհատվածով,ն լեռնաշխարն Իրանականսարահարթերից է 600բաժանվում Փոքրասիական հը 800 մ միջինբարձրությամբ:Շրջապատինկատմամբլեռնաշխարհը լեռնայինկղզու տպավորություն է թողնում, որը նկատել են եվրոպական գիտնականներըն Հայկականլեռնաշխարհնանվանել`86ց(ոՏ6| (լեռնային կղզի): 4. Ֆիզիկաաշխարհագրական պրովինցիա:Սա հարթավայրային ՝ է երկրներումզոնայի հատվածն մարզում կամ մարզի հատվածըզոնայում, որը հարնան հատվածներիցտարբերվում է երկրաբանական ն գեոմորֆոլոգիականառանձնահատկություններով: Լեռներում մարզի մի մասն է, որն առանձնանում է վերընթացգոտիականությանկառուցվածքի տիպով: 5. Ենթապրովինցիա: Ենթազոնայիմի հատվածն է, որը ընկած է լանդշաֆտային մարզում (կամ մարզի հատվածը ենթազոնայում): է որպես Լեռնային երկրներում ենթապրովինցիանառանձնանում պրովինցիայիայնպիսի հատված, որը ծագումնաբանորենընդհանրություն ունի, բայց օժտված է լեռնագրական առանձնահատկություններով: Ենթապրովինցիայիօրինակ են` այկական լեռնաշխարհի մարզի Փոքր Կովկասիպրովինցիայիերեք ենթապրովինցիաները՝ (հնում՝ Մոսքիկյան-Թռեղքի),Գուգարք-ՄռովդաՄեսխեթա-Թրիալեթի Կամ նույն լեռնաշխարհիմարզի հրաբխայինբարձղի ն Ղարաբաղի: րավանդակիպրովինցիայիՋավախեթ-Աշոցքի,Արագած-Սյունիք-Ղարաբաղյան ենթապրովինցիաները (Անդրկովկասիսահմաններում): (Տե՛ս ՀՀՓ/ՅԱԿՇՇԵՔՅՑ ԼՇՕՐքոՓոՑ325:885:23Ե8»»): 6. Լանդշաֆտային օկրուգ: Ըստ Իսաչենկոյին Վ. Բ. Սոչավայիօկրուգը պրովինցիայիմի մասն է, որը բնորոշվումէ վերընթացգոտիականությանտվյալ տիպիտեղականտարբերակով: 7. Շրջան: Օկրուգի սահմաններումգեոմորֆոլոգիական պայմանանջատվողմաս,որն առանձնացների առանձնահատկություններով վում է բարձրությանմեկ հարկի սահմաններում(ստորին, միջին, վերին) կամ միջլեռնայինգոգավորությունում,հովտում: 8. Լանդշաֆտ: Լանդշաֆտի բնորոշումը տրվել է առաջին բաժնում. այստեղ նշենք, որ զոնալ ն ազոնալհատկանիշներըլանդշաֆ137

միաձուլվում են Լեռնային երկրներում: Լանդշաֆտը պետք է գոտիականությանմիատիպությամբ,ունենա լիբնորոշվի վերընթաց թոլոգիականնույն կառուցվածքը: 9. Բնատեղամաս:Սա ֆացիաներիհամալիր է: Մեզոռելիեֆի յուրաքանչյուր ձն իրենից բնատեղամասէ ներկայացնում, որ լինում է տում

պարզ

ն բարդ:

Ֆացիա: Ամենափոքրտարածքայինհամալիր, որն այլես չի բաժանվում: Այստեղ նշենք, որ տարբերմասշտաբիհետազոտություններում շրջանացման միավորներընույնը չեն: Օրինակ, եթե կազմում են փոքր մասշտաբիքարտեզ, որն ընդգրկումէ մեկ ամբողջ մայրցամաք կամ խոշոր պետության տարածք, ապա այստեղ տեղ են գտնում միայն ամենախոշորկարգաբանականմիավորները՝երկիր, զոնա. ավելի փոքր միավորներըհնարավոր չէ տեղադրել: Միջին մասշտաբի շրջանացմանդեպքում՝ պրովինցիա,ենթապրովինցիա,նույնիսկ շըրջան: Մեծ մասշտաբի դեպքում` շրջան, լանդշաֆտային տեղամաս, նույնիսկ`ֆացիա: Նշենք նան, որ գիտնականներըշրջանացմանդեպքում երկու տեսակիմոտեցում ունեն: Ոմանքխոշոր կարգաբանականմիավորներից գնում են դեպի մանրը.սկզբում բնորոշում են երկիրը, ապա անցնում ավելի ցածր միավորների:Ուրիշները,հակառակը,սկսում են ֆացիայից, ապա անցնում ավելի բարձր միավորների:Մեծ մասշտաբի հետազոտություններում լանդշաֆտագետը դաշտում գործ ունի ֆացիաներիհետ, ուստի ցածրից գնում է բարձրը: 10.

Ց. ՀՀ

տարածքիֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացումը

Յ1 տարածքիֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացմանհարցերով Կ. Օհանյանը, Ա. Բաղզբաղվել են՝ Ս. Լիսիցյանը, Հ. Գովհաննիսյանը, դասարյանը,Հ. Ստեփանյանը,Խ. Նազարյանը, Հ. Գաբրիելյանը,Դ. Պողոսյանը ն ուրիշներ: Սկզբնականշրջանում շրջանացման սահմաններէին համարումգետերիջրբաժանները,ապա հաշվի են առնըվել վերընթացգոտիները,ռելիեֆի ծագումնաբանությունը, երկրաբանական հիմքը, կլիմայականպայմանները այլն: ն «ՎայկականՍՍՌ ատլաս»-ում 1961 թ. հանրապետությանտարածքը բաժանվել է յոթ շրջանների՝Արարատյանգոգհովիտ, Շիրակի,Լոռի-Փամբակի,Աղստն-Դեբեդի,Սնանի, Արփայի գոգհովիտ, Զանգեզուրի: Սրանքէլ բաժանվելեն ենթաշրջանների2̀2 ենթաշրջան: Երբ հրատարակման էինք ապատրաստում «ՓազՎՇՇԵՏՑ ՞

:

Հ

լ

ՍԽ

ատ յ

՛

Հ»

Ժ-

Հ.

ՀՅ

1.

5-ՏՋ ո

ՉԷ

ՅԾ :

ՏՏ

Հ

կ

-

Տ

Հ

Հ

Վ

Հ.

ՑՕՀ

--

ԹՎՏ

Երվ

ՀԱՅԱԱՏԱՆ» ՀԱԽԲԱՊՕՏՈՒՑՅԱՆ ՏԱՐԱԵՑ»

Շ/

4ԽԱՅմնն

ՖՏԻԿԱԱՀԽԱՐԼԱԳՐԱԿԱկ

եայ

կոսջառթ

պզմթց`

Ի

ԾՎ՝

Վ

Հ Հ

ի «ՐԵՎԵնՑ»Ճ

անեն ԲՃմ-: ՏԵՐ «Էյուսիսային

կոլ

|

ՆՅ «Ադօան

|

ՏԵ802Ր մո,

ՇՐՃՆ

ի 1. Հ.

.

Հ

Ր

-

-

1:1 000.009

ե.ծ.ՆԱՏԵՐ ՅԱՆ

«Ե

Փամ Ի,

ո-ի աա» «ԱԵ ՑԵ աԱ քե ՅւՖ

1ա-Զոթագեսի,10-

ԸԷՐ

ՀԱԻ

թ.Փաղկունյօց- |.Եաղկունյօջ |Ֆա-ԹԵՂծնիշի,3թ-Մօրմաբիկի ւ. 4. արագու, 11-Մ .4.-1 4-Այ Ի պեի առի

ԼԻՆԵԱՇԽ-Կ":Կչոցթ-ԱԽաց

.

«915.

.

-

Լ2

Իո ծ.

ԿԱՆԵՆ ԱԸԲաՂԿի ֆալ «ցիե

ԷՏո-ԱչոցյԻ.5թ5-ԱչոցյԻ.58-Ախալ

1.2

խաւ

-

«յւ

նում

աի ՆՀո Դամ

Ի ներ

Պլ

ՀԱՐ ՏՈՏԵում

ՀՐ

Գուժ իի, -ՇԻբահի ւ-3ՂԻ,65-

ի.ջագած-Այ"ւ«|8.ՇԻբակի

ԱԱարակէկնե բո ր:.Կո«» ի ՑԵՐ»

Արի, ԱԱ-Ն ԽԱԾ:

3. ոա

Ի

Քյու

նԼառՎարդն

լ

ծոնային,119-

«Հ.

ի1Ղ-ՎաՐԴե

Ցո ն

ի

«22.

24-ԵՂուգի,

-

ՀԼւաւա

Հ

9.ՏԹՐԵ-Վայթի ԵՐօձոսի.13թ-ՑԻՐՓԻ,13գ-Արածալ բօվ |1Ֆ.նրօեոօ-ՈՒՐ-ի 3ակգար իա-ազեքոաւան իա-ԽԻ

ԼՈՀԵ ԱԻՒԻ

11.1արավային

Ե»

ունների Ա. 4.Ցոնգեզուրի ԱԱՀ"

6.8

.

18.

ՀԱԻ.

«ՏԱՆՄԳԵ

ՎԱՏՆ-

ՏԱՆՆ ԱՆԱՆ նիկ ի,118Փառռասրի ԿԽԻԹԱՏՐ եոարոԼ,

3գ- ՑՅԱԳՈՒՆ

6-ՖԵեղի...

41.Գ

էի

ի

ՀԱՆԱ լ

Ռօ«260620.

՛

ԺԲՔԻ, եի

152-ԱնգԵ. 1157եգեզօկոթի,157-32ք

է

-

362-85Խ-«Կ-ԳԵՎԻի, 1չ«Կորել 444ծոր: ՂԲ(ԱՆԻ

172ՏոՐ«4ԵՂբու 42.1 ն ավարի Կազու օջուղի| 18«Կապու »չուղի 189-Սալ

ի»

-Նոֆօվտ

Ա-:5:2:ԵՀԱԵՅԸ զ

Ն. ՝

«եկ.28.

ՀՀ.

շրջանացումը տարածքիֆիզիկաաշխարհագրական ըստ Խ. Ե. Նազարյանի(2000 թ.)

ՅՐ

Պովիեցի«ների ԵՇնքսպր"վինջիանեջի Էրվանների ՏԱԹՓԵջբ/Խններ

Ր6օրքոֆոց3825:28523Ե» ձեռնարկը,ԽՍՀՄ-ում արդեն ընդունվածէր շրջանացմանսխեման, ն մենք այդ գրքում նշեցինք երկու երկիր՝ Ղրիմ-Կովկասյանն ԱռաջավորԱսիայիլեռնային երկիր, որոնց հատվածները Անդրկովկասումեն: Առաջավոր Ասիայի լեռնային երկրի սահմաններումորպես մարզ նշեցինք Հայկականլեռնաշխարհը,որի սահմաններումէլ չորս պրովինցիազատեցինք՝Փոքր Կովկաս, հրաՄերձարաքսյանլեռներ ն Միջին աբըխայինբարձրավանդակներ, րաքսյան պրովինցիա:Սրանց սահմաններումէլ առանձնացրինք9 Գրքիքարտեզներիմասշտաբըփոքր էր, ուստի ենթապրովինցիաներ: ավելի փոքր կարգաբանականմիավորներչմտցրեցինք: Վերջին ժամանակներսՀՀ տարածքի ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացմանհարցերով զբաղվում է Խ. Ե. Նազարյանը:Ընդունելով մինչ այդ չորս պրովինցիաները՝կատարեցավելի մանրամասնտրո-` հում ն պրովինցիաներիկազմումտարածքըբաժանեցվեց ենթապրովինցիաների,դրանք էլ 19 շրջանին 57 ենթաշրջանի(նկ. 28): տարածքում պարզորոշ նկատվում Նշենք, որ հանրապետության են կլիմայականտարբերություններ Կուր գետի ն Արաքսգետի ավաաչքի է ընկնում չորությամբ, որ զանների միջն: Արաքսի ավտզանը այժմ ավելի բուռն է արտահայտվածանապատացմանգործոնների (ջերմոցայինէֆեկտի) ազդեցությամբ:«Հայկական ՍՍՌ ատլաս»-ում շրջանացում: կատարվածէ նան ագրոկլիմայական ՛

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

ԹԱՂԱՆԹԻ

ՋՈՆԱՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1.

սկզբունքը Զոնայականության

Բոլորինհայտնի է, որ մեր մոլորակի տարբերմասերում բնությունը տարբերէ. մի տեղփարթամանտառ է, մեկ այլ տեղ՝ անապատ,երրորդ վայրում՝սառցադաշտ է ն այլն: Դեռնս անցյալ դարում Ա. Հումբոլդը, Պասարգենն ուրիշներ նշեցին, որ հասարակածիցդեպի բնեռ գնալիս բնությունը փոխվում է. փաստորենհանգեցինզոնայականությանգաղափարին,սակայն տեսականորենչկարողացանհիմնավորել:19-րդ դարի վերջին զոնայականության տեսությունը հիմնավորեց Վ. Վ. Դոկուչանը (տե'ս

ՀՀՄՎՇԱԱՇ Օօ 308

ոքաքօղեւ»», 1948): Նրա հետազոտությունները Ռուսական հարթավայրի տարածքում, Կովկասում, Հայկական լեռնաշխարհում հարուստ փաստացինյութ տվեցին՝հիմնավորելուբնության զոնայականությանտեսությունը:Նրա հետնորդները՝Լ. Ս. Բերգը, Ա. Ա. Գրիգորնը,Ա. Ն. Կրիշտաֆովիչը,Ս. Ս. Կուզնեցովը,Բ. Բ. Պոլինովը, Գ. Ս. Տոնֆիլեը, Ի. Պ. Գերասիմովը,Ա. Գ. Իսաչենկոն,Ֆ. Ն. Միլկովըն շատ ուրիշներխորացրինզոնայականությանգաղափարը, հստակ սահմանեցինաշխարհագրական-լանդշաֆտային գոտիները, զոնաները,սեկտորայնությունը, գոտիականությունըն այլ հասկացություններ: Դոկուչանը դեռես 1900 թ. հյուսիսային կիսագունդը բաժանեց 7 զոնայի, որոնցից5-ը գլխավոր են, իսկ երկուսը՝անցումնային:Դրանք 2. անտառային,3. անտառատափասեն՝ 1. բորեալ կամ տունդրային, 5. չոր տանային (անցումնային),4. տափաստանային-սնահողային, տափաստանային(անցումնային), 6. աէրալային անապատային,7 արնադարձայիներկրներիլատերիտային:

վերընթաց

Հետագայում շատ առաջարկներ են եղել: Այժմ ներկայացնենք ներկայումսընդունվածգոտիականությունը: 2.

Գոտիականությունը 2.

ՓՇ

լ

ն լանդշաֆԱրդենհանրահայտէ դարձել, որ աշխարհագրական տային թաղանթումբնությանձնավորումը հասարակածիցմինչն բնեռ.. փոխվում է Արեգակիճառագայթմանհաշվեկշռի հիման վրա: Երկրի գնդաձնությանպատճառովհասարակածիցբնեռ հաշվեկշիռը փոքրանում է, Ա ստացվում է, որ կլիմայական գործոնը դառնում է բնության ձեավորմանղեկավարողգործոն: Ահա Բ. Պ. Ալիսովըտվեց երկրի վրա կլիմայականգոտիներիհիմնավորումը,որ առանձնացվումեն օդային զանգվածների4 տիպերով՝հասարակածային, արնադարձա-. յին, բարեխառնն արկտիկական:Այդ հիման վրա առանձնացվեցին նան Յ անցումնային գոտիներ` մերձհասարակածային, մերձարնադարձային, մերձարկտիկական,որոնք ամռանըընկնում են իրենցից հարավ ընկածգոտու օդայինզանգվածներիազդեցությանտակ, ձըմռանը՝ ենթարկվումեն իրենցիցհյուսիս գտնվող օդային զանգվածների ազդեցությանը.ստացվում. 7 գոտի (նկ. 30): Այս գոտիներիտարէ: բերակմանհիմքում հիմնականըջերմայինգործոնն Եթե երկրի մակերնույթըլիներ միատեսակամբողջապեսցամաք, կամ օվկիանոս, ապա նշված յոթ գոտիներըկձգվեին արնմուտքիցարնելք հավասար լայնությամբ ե կհերթափոխվեինհարավից հյուսիս: Սակայն ցամաքներնու օվկիանոսներըանկանոն դասավորություն ունեն. մթնոլորտիշրջանառությանօղակները, ջրոլորտի շրջանառությունը, ծովայինհոսանքները,ռելիեֆի ազոնալ բնույթըն այլն. ն դրանց սահմաննեգոտիներիձենավորմանը ազդում են կլիմայական ուղղությամբ: Մայրցամաքների րը չեն ձգվում զուգահեռականների եզրային-մերձծովյանմասերում խոնավությունը շատ է, կլիման մեղմ է, մինչդեռ կենտրոնականհատվածներում՝ծովերից հեռու, խոնավու-. թյան պակաս է նկատվում,չորային պայմաններեն: Այստեղիցէլ ծագում է սեկտորայնությանգաղափարը:Եթեգոտիներիառանձնացման հիմքում դրվում էր ջերմայինգործոնը, ապա ցամաքիտարբերմասեառաջացնումեն զոնայակարում խոնավությանտարբերությունները նություն, ուստի զոնաների առանձնացմանհիմքում դրվեց ջրաջերմային գործոնը: Լանդշաֆտայինզոնաներիբնութագրմանըմենք առանձինբաժին ենք նվիրել, այստեղ համառոտակի նշենք գոտիների կապըմթնոլորտի շրջանառությանօղակներիհետ: Ինչպես արդեն ասել ենք, մթնոլորտիընդհանուրշրջանառության

ժամանակ յուրաքանչյուր կիսագնդում երեք օղակ է առաջանում. ստացվումեն երկու բարձրճնշման գոտիներ՝ արնադարձայինն արկտիկական (հարավային կիսագնդում անտարկտիկական)ն երկու ցածր ճնշման գոտիներ`հասարակածայինն բարեխառն:Այդ գոտիներն անշարժչեն: Ամառայինամիսներին,երբ ջերմայինհասարակածը տեղաշարժվում է հյուսիս, գոտիներընս տեղաշարժվումեն, ձմռանը իջնում են դեպի հասարակած:Այժմ տեսնենքԱլիսովի առաջարկած գոտիներիդինամիկան: Հասարակածայինկլիմայական (աշխարհագրականկամ լանդշաֆտային) գոտում տաք է, խոնավությունըբարձր, օդի վերընթաց հոսանք գոյություն ունի Ա տեղումներիառատություն: Աշխարհագրա-

-

կան լայնությունների 10-15"-իցմինչն 30-35"-ըմթնոլորտի բարձր ճնշման գոտին է, որտեղ տիրապետումեն արնադարձայինօդային չոր զանգվածները,որտեղ օդի վարընթաց հոսանքներ են, տեղումներ չկան, ե ձեավորվել են անապատներ:Այս երկու հիմնականգոտիների միջն ստեղծվել է մերձհասարակածայինանցողիկգոտի: Երբ ամռանը հասարակածայինօդայինզանգվածներըմղվում են հյուսիս, ծածկում են մերձհասարակածային գոտին, առաջանում են տեղումներ, է: բուսականությունըփթթում Ձմռանը, երբ հասարակածայինօդային զանգվածներըշարժվում են դեպի հարավայինկիսագունդ,մերձհասարակածային գոտում տիրապետող են դառնում արնադարձային չոր ու տաք օդային զանգվածները,մերձհասարակածային գոտինչորանում է: Նշանակում է՝ անցողիկգոտում ցայտուն է արտահայտված սեզոնային դինամիկան: Ինչ վերաբերում է արնադարձայինբուն գոտուն, ապա այստեղ շուրջ տարի մթնոլորտիբարձր ճնշում կա, տիրապետումեն պասսատները, տեղումներ չկան, ջուր չկա, որ գոլորշանա, Ա Արեգակից մնում է գետնիմակերնույթին,ուր ջերմաստիճաստացած էներգիան նը բարձրանումէ մինչն 705-80- ն ավելի, օդի ջերմաստիճանըհասնում է

505-605-ի:

Մթնոլորտի համաշխարհայինշրջանառության երկրորդօղակը ընդգրկում է մերձարեադարձայինն բարեխառնգոտիները: Այստեղ հիմնականըբարեխառն օդային զանգվածներն են: Սակայն հարավում անցողիկգոտին է՝ մերձարնադարձայինը: Այստեղ ամռանըտիրապետում են հարավիարնադարձայինօդային զանգվածները,տեղումներ չկան, շոգ ու չոր է: Ձմռանը այդ օդային զանգվածներըիջնում են հարավ, դրանց տեղը զբաղեցնում են բարեխառնզանգվածունեն ն ները, որոնք խոնավություն առաջացնումեն տեղումներ:Այս`

տեղ նս ցայտուն է արտահայտված կլիմայի սեզոնայնությունը: Բարեխառնգոտումիշխում են բարեխառնօդային զանգվածները, որոնք չափավորխոնավությունունեն, ամռանըտաք են ն զով, ձմռանը՝ ցուրտ: Մթնոլորտի շրջանառությաներրորդ օղակը ընդգրկում է արկտիկական ն մերձարկտիկականգոտիները (հարավային կիսագնդում՝ ն մերձանտարկտիկական անտարկտիկական գոտիները):Այս օդային զանգվածներըմիշտ սառն են: Ձմռանն ընդարձակվելով՝զբաղեցնում են ոչ միայն մերձարկտիկական գոտին, այլն բարեխառնգոտու որոշ հատվածներ: Ամռանըքաշվում են դեպի մերձբնեռայինշրջաններ, մերձարկտիկականգոտում այդ սեզոնինբարեխառնօդային զանգըվածներն են տիրապետում: Գոտիներիգործունեությաննույն օրինաչափություններըկրկնվում են նան հարավային կիսագնդում, սակայն այստեղ ցամաքներըքիչ են. բարեխառնգոտին շատ աննշան տարածք է զբաղեցնում: Սեկտորայնությունը:Մայրցամաքներումնկատվում է բնական պայմանների տարբերություններ: Արեմտյան ն արնելյանափերին գործում են տաք կամ պաղ ծովայինհոսանքներ, գործում են մուսսոնային քամիներ: Պասսատներըօվկիանոսների վրայով անցնելով՝ ներխուժում են ցամաք, դառնում խոնավաբերքամիներ ն այլն: Այսպիսով, ցամաքներիարնմտյան, արնելյան ե կենտրոնականմասերը միմյանցիցխիստ տարբերեն. ստացվում են ցամաքիերեք սեկտորներ, իսկ Եվրասիամայրցամաքում՝չորսը: չոռ Զոնալ, ազոնալ ն ինտրազոնալ երնույթներ: Բնական երնույթները լինում են. գոնայական ն ազոնայական: Այն երնույթները, որ զոնայի են, կոչվում են զոնայականկամ զոհամալիրինհամապատասխան նալ: Օրինակ,փշատերնծառերը շատ յուրահատուկ են տայգայի զոնային: Եթե հանկարծ հրդեհ է լինում, ն ծառերնայրվում են, ապա որոշ ժամանակ անց անտառըվերականգնվումէ: Ազոնալ են կոչվում այն երնույթները,որոնքզոնայականչեն ն ինքնուրույն զոնա չեն ստեղծում:Օրինակ, հրաբխայինապարները,տեկտոնական շարժումները, ռելիեֆը: Սրանք բոլոր զոնաներում էլ կարող են արտահայտվել:Լեռնային երկրներումլանդշաֆտագետինամենից շատ հետաքրքրումեն ռելիեֆի ազոնալ արտահայտություննե`

րը-

Ինտրազոնալ են կոչվում այն երնույթները, որոնք տվյալ լանդշաֆտ մուտք են գործում այլ զոնաներից:Օրինակ, ՍիբիրիՎիլյույ գետի ավազանում բնական լանդշաֆտը տայգան է, սակայն տեղ-տեղ տափաստանէ առաջացել, որը բնորոշ չէ տվյալ տարածքին: Կամ 10-107

.

տափաստանումտեղ-տեղ առաջացելեն աղուտներ,որոնք բնորոշ են անապատներին:Սա ինտրազոնալերնույթ է: Լանդշաֆտներիսեզոնայինռիթմը:Ռիթմըերնույթիկրկնություննէ որոշակիընդմիջումներով:Օրինակ,գեյզերներըգործում են որոշակի ռիթմով՝ շատրվանելուցհետո դադար է տեղի ունենում, ապա որոշակի ժամանականցնելուց հետո նորից շատրվանումէ ն այսպես անընդհատ:Կամ ամեն մեկս գիտենք, որ ցերեկվան հաջորդումէ գիշերը, սա էլ օրվա ռիթմ է: Ահա բնության մեջ գոյություն ունի սեզոնային գոտում՝ ռիթմ:Այնհատկապեսցայտուն է արտահայտվածբարեխառն ամռանըտաք է, բույսերը աճում են. վրա է հասնում աշունը, տերնաբերքահավաքէ. վրա է հասնում թափ է, ցանքատարածություններում ձմեռը, ցուրտ է, ձյուն է գալիս, տները ջեռուցվում են, մարդիկզբաղվում են ձմեռայինսպորտով:Գարնանըձնհալ է, օրերը տաքանում են, սկսվում են դաշտերի մշակմանաշխատանքներըն այլն: Ամեն տարի նույն ռիթմը կրկնվումէ: Տարբեր երկրներումսեզոնային ռիթմը տարբեր կերպ է արտահայտվում: Նշենք, որ հասարակածայիներկրներում այդ ռիթմը ցայտուն չի արտահայտված.այնտեղ ձմեռային ն ամառայինամիսների, միջն տարբերությունները շատ չնչին են. տարբերծառեր տարբերամիսներին են ծաղկում ն բերք տալիս, դրա համար էլ ծառերի վրա միշտ հասած պտուղներ կան: Սեզոնային ռիթմը մերձբնեռայիներկըրներումշատ ցայտուն է: Ամառըայստեղ միշտ լույս է՝ բնեռայինցերեկ, Արեգակըմայր չի մտնում, ձմեռն էլ բնեռայինգիշեր է: Կան երկըրներ, ուր որոշակի սեզոնում են մթնոլորտայինտեղումներ լինում: Օրինակ, մուսսոնային երկրներում (Չինաստան, Հնդկաստան)տեղումներն առատ են ամառայինամիսներին: Կան երկրներէլ, ուր տեղումներ լինում են ձմռանը.օրինակ, Միջերկրական ծովի մերձափնյա երկրներում: Հաշվի առնելով յուրաքանչյուր երկրի սեզոնային ռիթմը` մարդը պետք է կարողանակազմակերպելիր աշխատանքայինգործունեությունը` հարմարեցնելովբնականպայմաններին:Մեր հանրապետությունում սեզոնային ռիթմըցայտուն է արտահայտված,ն մենք հարմարվումենք այդ ռիթմին: `

Յ.

Լանդշաֆտային թաղանթիզոնայականությունը

օԶոնայականությունը լանդշաֆտայիճթաղանթիամենակարնոր է է, որ դարձել օրենք: Զոնայականության գարինաչափություններից ղափարը մշակվեցՎ. Վ. Դոկուչանի կողմից 19-րդ դարիվերջին,20-ի

՝

սկզբին: Նրանից

բազմաթիվգիտնականներինչպես Ռուսաս-

հետո

տանում, այնպես էլ արտասահմանում ընդունեցինայդ սկզբունքը ն

`

Վ

-շ

:

ՀԻԿը

՛

Հ

ՀԱթիկ60 ր Ր

Տ «0 Հ

ա

արծխաո «0 (Դ ծրյարնա /

տ

/0

-

Հ-ոԳՄ

1:

/0

-

Հ

:

Հ

`

Աջոնարակայ»յ ,

`

»

մ

շ-

(ըյիատարակա ային

Մ

րԱրնագարշային -՛

.

ա

Մրնագար ժայ"

«4/Ճասարակածյին '

՛ ՛

Հ

,

Դարյային

՞

Ի

3՝

Վ

'

-

ՑԸ

շ6

տիկական

|

արՔ

-

60,

ԳՈՏԻՆՆՈ

-

".

:

մ

րյարնադարյային «0

'

Բաոնխառն

|

Մքրյանշաթկափե«գան

-

ԱՆտսՊԱՄԻկե"««"

-

Արո

րաոր:

ՍԱՌՑԱԴԱՀՏ՝

ՑԱՄԱՔԱՅԻՆ

-ծ-`-

""

չ

--

`

::-Հ-

Նկ. 29. Հիպոթեզայինցամաքի գոտիներըն զոնաներըըստ Ռյաբչիկովին մյուսների (1963)՝ 1. գոտիներիսահմաններըցամաքում ն ծովում, 2. աշխարհագրականզոնաների սահմանները,3. տիրապետողքամիները, 4. տաք հոսանքներ,5. սառը հոսանքներ

զարգացրինայն: Դոկուչանի սաներից մեկը՝ Գ. Ֆ. Մորոզովը,գրում էր, որ իր կյանքումԴոկուչանի ուսմունքը վճռականնշանակությունէ ունեցել ն իր գործունեությանմեջ այնպիսի լույս ն բարոյական,հոգեէ բերել, որ իր կյանքը այլես չի պատկեկան բավարարվածություն ուսմունքի: առանց դոկուչանյան րացնում Ինչպես վերնում ասվեց, գոտիներնառանձնացվել են ջերմային

շ Նկ. 30. Երկրի լանդշաֆտային գոտիները` 1. արկտիկական, 2. մերձարկտիկական, 3. բարեխառն, 4. մերծձարնադարձային,5. արնադարձային, 6. մերծձհասարակածային, 7. հասարակածային

կարնորէ խոնավության(ջրային) գործոնիհիմանվրա, սակայն շատ ն նես, գործոնը մայրցամաքներումջրաջերմայինառանձնահատկություններիհիմանվրաձնավորվել են սեկտորներ,որոնց կազմումնան

զոնաներ:

Զոնաներնանվանվումեն բուսականցենոզներիանվանումներով, որովհետնդիտելիսերնացողըդրանք են: Զոնաներըոչ միշտ են սահմանափակվումմի գոտու սահմաններումն անցնում են հարնան գոտու տարածքը:Տիպիկ օրինակը սավաննաների զոնան է, որը հիմնականում ձնավորվում է մերձհասարակածայինգոտում, սակայն անցնում է արնադարձային, նույնիսկ մերձարնադարձային գոտիներ (դի148

-

տենքԱվստրալիայիքարտեզը): Մեկ այլ օրինակ. անապատայինզոնան յուրահատուկ է արնադարձայինգոտուն, որտեղ միշտ օդի վարընթացհոսանք գոյություն ունի, առաջանումեն պասսատներ, սակայն անապատներառաջացել են մերձարնադարձայինն նույնիսկ բարեխառնգոտիներում: Լանդշաֆտային-աշխարհագրական գոտիների ու զոնաների հա-. մալիրը սխեմատիկկերպով պատկերվածէ նկ. 29-ում (Ռյաբչիկով ն ուրիշներ), մեկ երենակայական ցամաքիսահմաններում(«Ռյաբչիկովի . տանձը»): Այժմ համառոտ ներկայացնենքմեր մոլորակիլանդշաֆտայինզոնաները: Փոքր մասշտաբի ուսումնական քարտեզներում տրված են 13 զոնաներ, ընդ որում տարբեր գոտիների նույնատիպ զոնաները միացված են. օրինակ՝արնադարձային,մերձարնադարձայինն բարեխառն գոտիների անապատներըմեկ տիպի տակ են. կամ, օրինակ, բրազիլական արեադարձայինանտառներըմիացվել են Ասիայիմուսսոնային անտառներիհետն այլն: Ուսումնականատլասներումզոնաների քանակը 20 է ն ավելի. սա բխում է ներկայացմաննպատակից: Մենք կնշենք 19 զոնա: Հասարակածային լանդշաֆտայինգոտի: Այսգոտում առանձնացվում են երկու զոնա՝ խոնավանտառներին փոփոխականխոնավությամբ անտառների: Վասարակածայինխոնավ անտառներիզոնան տարածվում է հասարակածի երկու կողմերում, մինչն 5-10: լայնությունների տակ, ընդգրկում է Ամազոնգետի ավազանիմեծ մասը ՎարավայինԱմերիկայում, Կոնգոյիավազանիմեծ մասը Աֆրիկայում,Մալայանկղզիագրեթե ամբողջությամբ: խումբը Զոնան բնորոշվում է տաք ե խոնավկլիմայով,փարթամանտառային բուսականությամբ, հարուստ կենդանական աշխարհով: Առանձնահատկություններիցմեկն այն է, որ այստեղբնությունը սեզոնայնություն գրեթե չունի: Արեգակըմարտի 21-ին ն սեպտեմբերի22-ին կեսօրին Երկրի մակերնույթինընկնում է ուղղահայաց, մնացած ամիսմոտ, ուստի ներին ուղղահայացին տաք է ու տոթ: Գումարային միշտ .տարի, ճառագայթայինհաշճառագայթումը է 200 կկալ/սմ1 85-95 25վեկշիռը` օդի տարեկանմիջին ջերմաստիճանը` կկալ/սմ՞, 27 է, տարբեր ամիսներիջերմաստիճանայինտատանումները2-3-ից չեն անցնում ե օրական տատանումներնավելի մեծ են՝ 10-15-, քան որ կազմում է մինչն 2-35: Զոնայում օդիջերմաստիՄեծ ճանը երբեք 18--իցչի առավելագույնը հասնում է 30-356-ի:

կազմում

տարեկանը,

իջել,

-

խոնավությանպայմաններումմարդը նման ջերմաստիճանըդժվարությամբ է տանում: են, Տիրապետողօդային զանգվածներըխոնավհասարակածային հարաբերականխոնավությունը70-9096 է: Տարվա ընթացքումմիշտ օդի վերընթացշարժում գոյություն ունի, ն օրվա երկրորդ կեսին տեղումներ են թափվում,որոնք ուղեկցվում են ամպրոպներով:Ամպրոպներով օրերի թիվըտարվաընթացքումորոշ տեղերումհասնում է 280300-ի: Տեղումների քանակը 1500-3000 մմ է, խոնավությանառատումմ, շատ թյան պատճառովգոլորշունակությունը մեծ չէ 800-1000 հատվածներումառաջանում են ճահիճներ: Խոնավացմանգործակիցը ամենուրեք1,0-ից մեծ է, որոշ հատվածներում՝4,0 ն ավելին: Բուամենուր 1-ից փոքր է: դիկոյի ճառագայթայինչորության ինդեքսը" «` մեծ մասամբհարթէ, միայնՄալայան արշիպելագումն ԱմաՌելիեֆը զոն գետի ակունքներում լեռներ են` վերընթացգոտիականությամբ. Հ"անտառըբարձրանումէ մինչն 3500 մ բարձրություններ: ` Քանի որ տեղումները տարվա ընթացքում հավասարաչափեն բաշխված,գետերնունեն հավասարաչափռեժիմն ջրառատ են. Ամազոն գետի տարեկանմիջին ծախսը 175 հազար մ է, Կոնգոյինը՝60 հազար մ3/վ:Գետերի ջուրը քաղցրահամ է, հոսքի մողուլը 25 մՄվրկ.կմշ: Հողերնամենուրեքլատերիտային են,որոնքլվացվածեն ն բույսերինանհրաժեշտմիներալային սննդանյութերքիչ են պարունակում, կուլտուրականբույսեր աճեցնել հնարավոր է արհեստական պարարտացմանմիջոցով: Բուսականծածկույթը փարթամանտառայինէ, տեսակներովհարուստ, անտառըբազմահարկէ, շատ տեղերումգետնի մակերնույթին մութ է, խոտայինբուսականություն չկա: Բույսերից շատերը անհատական սեզոնայնություն ունեն. տեսնում ես մի ծառը նոր է ծաղկել, իսկ նրա կողքին պտուղը հասունացել է: Ծառաբնակ կենդանիներին նպաստավորէ, անտառում միշտ հասուն պտուղներկան: Մշտադալար ամենատարածված տեսակներիցեն՝ արմավենիները՝ բազմաթիվ ենթատեսակներով,կարմրածառը, ծառանման պտերները, «հացի ծառը», կաուչուկատուները, լիանաները,էպիֆիտներըն այլն: Ազտառը շատ խիտ է, մտնել հնարավոր չէ: Մշակովի կուլտուրաներ են՝ բրինձը,բանանը,կաուչուկատուները,շաքարեղեգնը, կոկոսյան ար-`

`

-

-

,

ԱյսուհետԲուդիկոյիճառագայթայինչորությանինդեքսըկրճատկգրվի՝

«չորության ինդեքս»: է

7/7

:

'

,

Ոք

:

՛

,

"7

.

՛

/

,

«-

՛.

ար

-

ի

Ք.շ-

-

՛

,- եր2

Ք

2`.

Ս...

`

մավենին,թեյի թուփը, սուրճը, կակաոն, քինաքինան ն այլն: Կլիմայական պայմաններըհնարավորությունեն տալիսցանովիկուլտուրաների 2-3 բերք Հասարակածայինխոնավանտառներումկենդանականաշխարհը բազմազանէ, ն կենդանիներըմեծ մասամբծառաբնակ են, շատ են Ամենից խիտ բնակեցվածէ Ինդոնեկապիկները,կապկանմանները: զիան, հատկապեսՃավա կղզին: Ամազոնիավազանումդեռ կան կուսականանտառներ,գուցեն բնիկներկան: Սեզոնայինանտառներընույնպես գտնվում են հասարակածային գոտում, բայց եզրայինհատվածներում,որտեղ տարվա սեզոններըոչ ուժեղ, բայց արտահայտվածեն: Սրանց բնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ ամռանըխոնավություննառատ է, տեղումներիառավելագույնը ամռանն է, ձմռանը`քիչ: Հողերը լատերային են, բուսաանտառայինէ, որը սեզոնայնությունունի, որոշ տեկանծածկույթը սակներ ձմռանը տերնաթափվումեն: Զոնայում բուսատեսակները գրեթե նույնն են, ինչ որ նախորդզոնայում, շատ են արմավենիները, մշակում են բանան,կակաո, սուրճ, շաքարեղեգն, պղպեղ ն այլն: գոտի:Ինչպես արդեննշել ենք, գոտին անՄերձհասարակածային ցողիկ է. ամռանըտիրապետումեն հասարակածայինխոնավօդային զանգվածները,տեղումներըշատ են, ձմռանըիշխում են արնադարձային չոր օդայինզանգվածները պասսատները.ամեն ինչ խանձվում է: Մերձհասարակածային գոտում միայն մեկ զոնա կա` սավաննաների զոնան:Գումարայինճառագայթումըմոտ է 180-200 կկալ/սմշ.տատարեկան միջին րի, ճառագայթայինհաշվեկշիռը՝ 80-90 կկալ/սմ՞, ջերմաստիճանը`23-255: Ձմռանը տաք է, բացարձակնվազագույնը 405: Մթնոլորտայինտեղումներիքանակը ամ105,առավելագույնը՝ մմ 800-1200 է: ռանը Գոլորշունակությունը1200 մճ-ից ավելի Է, խոնավացման գործակիցը 1,0-ից պակաս է, չորության ինդեքսը պտտվում է 1-ի շուրջը. ձմեռային ամիսներին անպայմանոռոգում պետք է կա-

ստանալ:

տարել:

են, ամռանըլվացհողերը կարմրագորշավուն Սականնաներում :

վում են ն բերք ապահովելու համար արհեստականպարարտանյութերի կարիք ունեն: Բուսականությունըհիմնականումխոտային է՝ մինչն 3-4 մ բարձրությամբ,որ ամռան վերջին կոշտանում է: Սավաննաներումկան ծառատեսակներ,որոնք պուրակներեն ստեղծումկամ առանձին-առանձինեն` բաոբաբ (Աֆրիկայում),հովանոցանմանծաշշածառ, կակտուսներ, Ավստրալիառատեսակներ,արմավենիներ, ն այլն: յում` էվկալիպտ, սավան-

իւ «ՀոՎ

Կ

.

ակացիա Ոռոգման պայմաններում Փ.Փ Հոր

ն "գ/ Է

.

լ

22» `

ի

`

ւք

-

նաներըհեշտ են յուրացվում, կարելի է մշակել բամբակ,բրինձ,սուրճ, կակաո,բանան,շաքարեղեգն ն այլն: Կենդանականաշխարհում շատ են խոտակերները ն դրանց հետնող գիշատիչները.տիպիկներկայացուցիչներեն՝ փղերը,ռնգեղջյուրները,գետաձիերը,առյուծները,բորենիները,անտիլոպները,ընձուղտները, գետերում՝կոկորդիլոսները.շատ են զանազան տեսակի թռչունները: Աֆրիկայում սավաննաներըկազմում են ողջ ցամաքի 4096-ը ն այդ տիպիլանդշաֆտներովնա ամենից հարուստն է: Ավստտարածք են զբաղեցրալիայի սավաննաներընս ամենաընդարձակ նում, ունեն էնդեմիկբուսացենոզն կենդանացենոզ,բույսերից հայտնի են էվկալիպտները,ակացիաները,իսկ կենդանականաշխարհում էլ` պարկավորները: Նշենք, որ վերջին տասնամյակներումաֆրիկյան սավաննաները չորացմանու անապատացմանմիտում ունեն, ն Սահարանշուրջ 200 կմ-ով իջել է դեպիհասարակած,ն Սախելըվտանգիտակ է: ՄԱԿ-ըմիջոցներ է տրամադրումայդ ուղղությամբ: գոտուց սավաննաներըտարածվում Բացի մերձհասարակածային են նան հարակիցգոտիներում: Վնդկականթերակղզու մեծ մասըսավաննաներեն, որտեղ մշակվում են տարբերկուլտուրաներ: Կան պետական արգելոցներ, ուր բնական բուսականությունըպահպանվում է 1968 թ. ձմռանըԴելիում տեղի ունեցավ միջազգայինաշխարհագրական կոնգրես, որի ավարտից հետո կազմակերպվեցինէքսկուրսիաներ:Կալկաթայիմոտ ցուցադրեցին մի արգելոց, որտեղ կային մեզ անծանոթբազմաթիվբույսեր: Գետաքրքիրնայն էր, որ 4 հեկտար տարածքիվրա աճում էր մեկ ծառ՝ 200 բներով: Ծառի ճյուղերից իջնում էին նոր բներ ն ամրանում հողին: Հնարավոր չէր պարզել սկզբնականբնի տեղը, բոլոր ճյուղերը միմյանց հետ կապված էին, մեկ ծառ էին ներկայացնում: է երկու կիսագնդեգոտի: Այս գոտին զբաղեցնում Արնադարձային րի 10-15: լայնություններից, մինչն 30-35 լայնությունները:Գոտու կազմում երկու հակադիր զոնաներ կան` արնադարձայինչոր անապատներին արնադարձայինխոնավ անտառների: Արնադարձային անապատներըամենաչորերն են. առավել ընդարձակըՍահարանէ, ապա Արաբականթերակղզու անապատները, Ավստրալիայիերկու խոշոր անապատները, ՀարավայինԱֆրիկայում Նամիբ ն Կալահարիանապատները ն այլն: Անապատիբնորոշ առանձնահատկությունը խիստ չորությունն է, տեղումներիխիստպակասըկամ ուղղակի բացակայությունը:Գոլորշունակությունըհասնում է 2000-3000 մմ-ի, տեղումներիքաԼա. .ապաոգ -.

մինչդեռ

Լոու

՝

՛-

-

Հ.

21»

.-

նակը՝50

ւ

՛-

|

չ:

ռա2»

Տ

2:

մմ-ից մի քիչ ավելի կամ պակաս: Խոնավացմանգործակի-

ցը Սահարայում0,017 է: Այս անապատներում օդի վարընթացշարժում գոյություն ունի, որտեղ ձեավորվում են չոր պասսատներ:Ջրի

բացակայությանպայմաններում Արեգակիջերմությունն ամբողջա-, պես մնում է գետնի մակերնույթինն բարձրացնումնրա ճանը` հասնելով 80"-ի. ճառագայթայինհաշվեկշիռը կազմում է 80100 կկալ/սմ2 տարի, ճառագայթայինչորության ինդեքսը՝10 ն ավելի: հասնում է Միջինջերմաստիճանըհուլիսին ավելի քան 35՝ է, երբեմն «105: Անապատումհարաբերական խոնա55-606-ի,նվազագույնը` վությունը ամենացածրնէ՝ սովորաբար20-3096, իսկ ամռան տաք օրերին` 1096 ն պակաս: Մարդնայդ պայմաններումերկար դիմանալ չի կարող: Մեռած նեխվել ու չեն հասցնում այլ չորանում են: Անապատներըծածկված են ենկամ աղուտա"յին, տեղ-տեղ էլ թաքիրներեն: է, կան աղասերներ,ոԲնականբուսականությունըխիստչորասեր ն ունեն խոր արմատայինօանց: Նոսր խղճուկ բուսականծածկը րոնք մեկ հեկտարիվրա կազմումէ՝ 1-3-5 ցենտներկենսազանգված:Անապատը ոռոգման դեպքում դառնում է կուլտուրական լանդշաֆտ: Եաայդպիսինէ, ապրում է Նեղոսի ջրերով: Արնադարձային Գգիպտոսն է Շապատճնճերում կարելի մշակել բամբակ,շաքարեղեգն,կոկոսյանե այլ արմավենիներ,զանազանպտուղներու բանջարեղեն: Անապատներիկենդանականաշխարհումտիրապետումեն կրծողներն ու սողունները: Այստեղ նշենք, որ բացի արնադարձայինանան նույնիսկ բարեպատներիցգոյություն ունեն մերձարնադարձային խառն գոտու անապատներ:Սրանք ամռանընույն պայմաններնունեն, ինչ որ արնադարձայինանապատները,բայց ձմռանը այստեղ անապատներումձնակարող են սառնամանիքներլինել. բարեխառն է ծածկույթ գոյանում: անտառներիզոնաննույն լայնություններիտակ է, ..` Արեադարձային սակայն ապահովվածէ խոնավությամբ:Բացատրենքայդ երնույթը: ..` Մայրցամաքներիարնելյան ափերի շրջաններում օվկիանոսներից փչող պասսատներըհագեցած են խոնավությամբն երբ ցամաք են առաջացնումեն տեղափոխվում,մանավանդլեռնայինշրջաններում, առատ տեղումներ:ԴրատիպիկօրինակըԲրազիլականբարձրավանդակիարնելյան եզրն է, կամ Ավստրալիայիարնելյանափամերձշըրջանը, Մեքսիկայիարնելյան ափերը նայլն.

ջերմաստի-

օրգանիզմները քայքայվել, քարային ավազով, ՝

-

-.

.

:

անտառները ` շատՔիչ ենտարբերվում հասարաԱրնադարձային

. .- ին

ռ յ չ,

.

:

, 7.

2.

շաա:

ջ»թ

"7,

չ7շ `

::Վ

224"

Հ .-

ան

իջի

:

-:

2.04 ,

,

՛

Դ

,-

աե

Թ":

.

Շ Կ.

»6.

Իշ ՛"

ոո:

շ

Եշ

մի

: /: -

-

:

`

կածային անտառներից.սրանք մշտադալար են, ունեն հարկայնություն, խիտ են, փաթաթված լիանաներով: Զոնայում մշակում են

բույսեր:

.

արնադարձային

է երկու կիՄերձարնադարձային գոտի: Պարզ արտահայտված առաջացնումէ սագնդերում էլ, ընդ որում Եվրասիամայրցամաքում չորս սեկտոր` միջերկրածովային, անապատ-կիսսանապատային, մուսսոնային ն Տիբեթի բարձր լեռնային: Միջերկրածովայինկոշտատերն անտառներիզոնան գոտու արնմտյան մասում է: Զբաղեցնում է Եվրոպայի հարավային,Ասիայի ծայր արնմտյանհատվածներըն Աֆրիկայի ծայր հյուսիսային՝ Միջերկրականծովին հարող շրջանները,ՀյուսիսայինԱմերիկայումԿալիֆորնիայի ծովափնյան Մեքսիկայիծայր արեմտյան հատվածները, Վարավայինկիսագնդում` Ավստրալիայիհարավ-արնմտյան անկյումի փոքրիկ հատված էլ նը, Աֆրիկայիհարավ-արնմտյանհատվածը, ափերին:Այս զոնան ցայտուն արՀարավայինԱմերիկայիարնեմտյան տահայտվածսեզոնայնություն ունի. ամռանը արնադարձայինգոտուց արշավում են արնադարձայինչոր օդային զանգվածները,տեղումներ չկան, ամեն ինչ խանձվումէ, իսկ ձմեռային ամիսներինտիրապետումեն բարեխառնօդային զանգվածներըն առաջացնումտեղումներ: Գումարայինճառագայթումըկազմում է 150-170կկալ/սմշ. տարի, 50-70 է, ճառագայթմանհաշվեկշիռը կկալ ամառայինամիսներինմիջին ջերմաստիճանը2̀5-28`, առանձինօրերին` 40-42-, հունվարյան միջինը` 10-12՞, նվազագույնը՝ է -10-15-: Կարող է ձյուն գալ, սակայն կայուն ձնածածկույթչի ստեղծվում: Ամռանըհարաբերականխոնավությունը իջնում է 20-40Չ65-ի, հաճախ ավելի պակաս,միշտ պարզկա եղանակներեն՝ կապույտ երկնքով: Զոնան մեծ մասամբ լեռնային է, ուստի ցայտուն է վերընթաց գոտիականությունը:Տեղումների նվազագույնը300 մմ է, լեռներում՝մինչն 1000 մմ, որոշ հատվածներումա' ելին: գործակիցը մինչն 1500-2000 մ բարձրություններում 1,0-ից պակաս է, շատ հատվածներում՝0,5-ից էլ պակաս: Չորության ինդեքսըցածրադիր մասերում 1,5-2,0 է, բարձրմասերում՝1-ից պակաս: Զոնան մերձափնյամասերում ծածկված է կարմրահողերով-դեղնահողերով, բարձր մասերում` անտառային գորշահողեր, դարչնագույն հողեր, նույնիսկ սնահողեր: Բնական բուսականությունըկոշտատերնէ՝ ամռան շոգերին դիմանալու համար,տերնեները ծածկված են շերտով` ջուր Քիչ համար: Առաջներում Ո՛ր 2: ա , ՏՄ /,

վն հարճավացման

.

մոմի «Հ»,

գոլորշիացնելու անս

անն

,

27:

՛

ի '

.՝

տառներն ընդարձակ են եղել, մարդու միջամտությամբմեծ մասը ոչնչացել է, տարածված են եղել մակվիսներ:Անտառայինզանգվածներ պահպանվել են լեռներում: Ծովափնյա ցածրադիր մասերում մշակում են ցիտրուսներ,ձիթենի,խաղող,թեյ ն այլն: Մերձարնադարձային գոտու երկրորդսեկտորըանապատային-կիսաանապատային զոնանէ: Այն մեծ տարածքէ զբաղեցնումԵվրասիա մայրցամաքում՝սկսած Փոքր Ասիա թերակղզուց մինչն Չինաստան: Գումարային ճառագայթումը150-170 կկալ է, ճառագայթայինհաշ25Հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը վեկշիռը՝60-75 կկալ/սմշ.տարի: 30" է, առավելագույնը՝45-52", հունվարյան միջինը 10"-իցմինչն 5-

406,նվազագույնըլեռներում՝ մինչն -46՝: Ինչպես ակներն է, հակաղ-

րություններըմեծ են: Ամռան ամիսներինանապատայինզոնան նման ՝ է արնադարձայինանապատներին, իսկ ձմռանըհյուսիսից երբեմնընդունում է սառը օդային զանգվածներ,լինում են ցրտահարություններ: Ամենուրեքմինչն 2000-2500 մ բարձրություններումխոնավացման գործակիցը 1,0-ից փոքր է՝ իջնելով մինչն 0,1-ի ն պակաս, իսկ չորության ինդեքսը 3-5 է, շատ հատվածներում(օրինակ, Տակլա-Մական անապատում)մինչն 8-10: 200-300 մմ են, անապատային Տեղումները կիսաանապատներում հատվածներում՝50-100 մմ: Ամռան երկրորդ կեսըխիստչորային է: Ամենուր գոլորշունակությունը 1000-1200 մմ-ից բարձր է: Գետային ցանցն ունի անհավասարաչափռեժիմ,շատերը չորանում են: Հողերը անաբազմազանեն՝ գորշահողեր, աղուտներ, տեղ-տեղ. ավազային պատներ,իսկ լեռներում՝սնահողեր,անտառայինգորշահողեր,դարչնագույն հողեր: Բուսականությունը,քսերոֆիտայինէ, կան նան աղասերներ:Տարածված են օշինդրի ուղտափուշ, սարսազան, զեյդլիցա, աղահասկիկն այլն է կրծողներովն սողունԿենդանականաշխարհըարտահայտված ավազամուկ, ճաա վազամուկ,պարսկական ներով`փոքրասիական են Տիպիկ անապատթռչունները: շատ գարամուկ, օձեր, կարիճներ. ն.թե՛ ներում թե՛ բուսականությունը աշխարհը խղճուկ է: Զոնայում կյանք կա այնտեղ, որտեղ ջուր կա` գետերի ափերին: Լեռներում գոյություն ունի վերընթացգոտիականություն:Ցածրադիր զարգացած մասերումմշակում են բամբակ,հացահատիկներ, է այգեՀՀ տաէ տիպիկօրինակ գործությունը:Վերընթացգոտիականության րածքը, որին առանձինկանդրադառնանք: Մուսսոնայինանտառներիզոնանտարածվումէ ԱրնելյանՉինաս.-

-

տեսակներ,

կենդանական շատ, '

Հարավայինկիսագնդումմեծ տարածումչունի: Հյուսիսային Ամերիկայումէլ զբաղեցնում է ԱՄՆ-իհարավ-արնելյան մասը: Ամռանըօվկիանոսի վրամթնոլորտայինճնշումն ավելի բարձը է, քան ցամաքում, ուստի օդային զանգվածներըօվկիանոսիցանցնում են ցամաք՝` բերելով խոնավությունԳումարային ճառա160-180 է տարի, ճառագայթագայթումըզոնայում կազմում կկալ/սմշ յին հաշվեկշիռը՝60-75 կկալ/սմ՞ տարի: Հունվարյան միջին ջերմաստիճանըզոնայում 14-18. է, հուլիսյան միջինը՝ 24-26`: Ամռանըտեղումներըշատ են՝ 1000-1500 մմ, հարաբերականխոնավությունը՝4060:62, հաճախ ավելին, զոնայում խոնավացմանգործակիցը 1,0-ից բարձր է, սակայն սեզոնային տարբերություններըմեծ են: Ձմռանը տեղումներըշատ քիչ են ն արհեստական ոռոգման կարիք է զգացվում: Գետերիջուրը լայնորենՕգտագործվումէ այդ նպատակով:Այստեղ տարեկաներկու բերք են ստանում: Բնական բուսականություննանտառային է, սակայն անտառների մեծ մասը ոչնչացվել է մարդու ձեռքով: Մշակում են մերձարնադարձային կուլտուրաներ՝ բրինձ, բամբակ,թեյի թուփ, շաքարեղեգն,համեմունքներ,թթենի(շերամապահությանհամար),ցիտրուսներն այլն: Բարեխառնգոտի: Ամենից ընդարձակգոտին է հյուսիսային կիսագնդում: Զբաղեցնում է Հյուսիսային Ամերիկայիմեծ մասը, Եվրասիայի ընդարձակգոտին՝:արնեմուտքից արնելք, իսկ հարավայինկիսագնդում շատ սահմանափակէ. զբաղեցնում է Չիլիի մի հատվածը, Թասմանիակղզին, Նոր-Զելանդիայի հարավայինկղզին: են գոԵվրասիայումն Հյուսիսային Ամերիկայումառանձնանում տու չոր . հետնյալ զոնաները անապատների-կիսաանապատների, տափաստանի,տափաստանի,անտառատափաստանի, լայնատերն անտառների,խառն անտառների,փշատերնանտառների(տայգա): Եվրասիայում զոնաները մեծ մասամբ ունեն լայնակի տարածում՝ ձգվում են արնմուտքից-արնելք,փոխվումեն հարավից հյուսիս: ՀյուսիսայինԱմերիկայիարեմտյանափի երկարությամբձգվում է Կորդիլիերյան լեռնային համակարգը,ն զոնաների դասավորությունը մի փոքր այլ է, հատկապեստափաստանը,անտառատափաստանը ձըգէլ Մեծ ավում են հյուսիսից հարավ, անապատ-կիսաանապատներն վազանումեն: Վամառոտ բնորոշենք Եվրասիայիզոնաները: Առաջինըանապատներն են ՄիջինԱսիայումն Ղազախստանում,գոտու ամենռահարավատանում:

-տեղումներ:

,

`

յին մասում: Բնականպայմաններովնման են ԿենտրոնականԱսիայի Ճառագայթման հաշվեկշիռը կազմում է 60-70 միջին ջերմաստիճանը`27-305, հունվատարի, կկալ/սմշ րյան միջինը՝0-ից 10-, առավելագույնը՝45-48-, նվազագույնը՝-15-ից 20": Ձմռանըանապատումձնածածկույթ է գոյանում, բայց արագ հալվում է: Մթնոլորտայինտեղումներըշուրջ 100 մմ են, գոլորշունակությունը` 1200-1400 մմ, խոնավացմանգործակիցը` 0,03-0,08, չորության ինդեքսը5-ից մեծ է, հասնում է 8-10-ի Գետերըտարանցիկեն ն շատ կարնոր ոռոգմաննպատակներով:Հողերը կազմավորվածչեն. տեղ-տեղ ավազայինեն, քարային, աղուտային, կավային: Տեղ-տեղ կան գորշ հողեր: Բուսական ծածկույթը քսերոֆիտային է` օշինդր, սարսազան,ուղտափուշ, տեղ-տեղ էլ սաքսաուլ: Կենդանականաշկրծողներեն, սողուններ:Անապատային խարհումհիմնականը զոնայում կան յուրացված հողեր` գետերիափերինն ջրանցքներովոռոգվող տարածություններում:Մշակում են բամբակ, զանազան մրգա-՛ տուներ, բանջարանոցայինկուլտուրաներ:Հյուսիսային Ամերիկայում զոնան թույլ կերպովարտահայտվածէ Մեծ ավազաանապատային

անապատներին: հուլիսյան

'

նում:

Կիսաանապատների զոնածոչ լայն շերտովձգվում է անապատային զոնայից հյուսիս՝ Մերձկասպյանդաշտավայրում,ն ձգվում է մինչն

Ալթայ: Հյուսիսային Ամերիկայումէլ նույն Մեծ Ավազանում: Անապատից տարբերվումէ նրանով,որ տեղումները կրկնակիկամ եռակի ավելին են ն շատ չորային չէ: Բուսական ծածկույթնէլ ավելի հարուստ է, սակայն կիսաանապատը կարելի է յուրացնել միայն արհեստական է. հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը24-28" ոռոգմամբ:Ամռանըտաք է, հունվարյան միջինը՝-10-ից -15-, տեղումներիքանակը՝250-300 մմ, ձմռանըձնածածկույթ է առաջանում:Գետերըտարանցիկեն, օգտաեն կամ գործվում են ոռոգմանհամար: Հողերը բաց շագանակագույն ն գորշ: Բուսական ծածկույթը անապատայինի տափաստանայինի

խառնուրդէ. աճում են օշինդր, ուղտափուշ,սարսազան,դրանց հետ փետրախոտ,սիզախոտ:Կիսաանապատըպիտանիէ մանր եղջերավոր անասուններիհամար որպես արոտավայր:Ոռոգվողտարածքներում մշակում են հացահատիկ: զոնանոչ լայն շերտովձգվում է կիսաանապաՉոր տափաստանի տից հյուսիս, ՀյուսիսայինԱմերիկայումՄեքսիկականծոցի ափերին: հողերով ն չորասեր տափաստաԾածկված է բաց շագանակագույն Տեղումներիքանակը 300-400 մմ է, խոնանային բուսականությամբ: վացման գործակիցը՝ 0,3-0,5, օգտագործվումէ որպես արոտավայր, իսկ ոռոգվող տարածքներումմշակումեն հացահատիկ: նան

Տափաստանային զոնան ձգվում է Մոլդավիայից մինչն Ալթայ, այնտեղից մինչն Հյուսիսային Չինաստանն Մոնղոլիա: Հյուսիսային Ամերիկայումձգվում է ժայռոտ լեռներինզուգահեռ Կանադայիհարավային մասից մինչն Մեքսիկականծոցի ափերը: տարի է, հուլիՃառագայթայինհաշվեկշիռը շուրջ 40-45 կկալ/սմ՛ 18-22-, ԱՄՆ-իհարավումմի փոքր ավեսյան միջին ջերմաստիճանը՝ լի, հունվարյան միջինը` Եվրասիայում -5-ից մինչն -20 (արնելքում), ԱՄՆ-իհարավում դրական է, իսկ Կանադայում-10-ից -145: Մթնոլորտայինտեղումները450-600 մմ են, խոնավացմանգործակիցը՝0,5-ից մինչն 0,8, ամենուրամռան երկրորդկեսինխոնավությանպակասգոյություն ունի, ե արհեստականոռոգման կարիք կա: Չորության ինդեքսը 0,8-1.2 է: Զոնան ծածկված է մուգ շագանակագույն-ն-սն հողերով, որտեղ հումուսի քանակը հասնում է 6-8965-ի:Բուսականությունը ախոտայինէ փետրախոտ,շյուղախոտ, կելերիա ն այլն: Այս զոնան մենից շատ յուրացվածն է. գրեթե ամբողջովին հերկվում է. մշակում են հացահատիկ,շաքարի ճակնդեղ: Կենդանական բնոն ողներն ե տար րան ձգվում է աստանի զոնան տափաստանից հյուսիս, արնմուտքից արնելք, իսկ ԱՄՆ-ում` հյուսիսից հարավ, տափաստանինզուգահեռ: Անցումայինզոնա է տափաստանից դեպի անտառ. քանի գնում ենք հյուսիս, այնքան անտառըխտանում է, տափաստանային հատվածներըպակասում են, ն դժվարէ լայնատերն անտառներիու անտառատափաստանի սահմանըորոշել: է, ԱՄՆ-ի հաՃառագայթային հաշվեկշիռը 35-40 կկալ/սմշՀ.տարի ԱՄՆ-ում` ա18-20՝, րավում ավելի: Հուլիսյան միջինջերմաստիճանը -20է: ԱՄՆվելի, հունվարյան միջինը Եվրասիայում-5-ից արնելքում ի հարավում հունվարյան միջինը դրականէ, հյուսիսում` -5-10-: Տե-

աշխարհում Բ՞Հիրտ ա նատափանտանի Եվրասիայում:

ղումները՝400-600 մմ, խոնավացմանգործակիցը՝1,0 է, տեղ կա ավելի, որոշ տեղերում էլ պակաս: Առանցարհեստականոռոգման բերք ստացվում է: Տափաստանայինհատվածներումտիպիկսնահողեր են, հումուսի քանակը հասնում է 10-18:5-ի: Անտառայինհատվածներում տիպիկ անտառայինգորշահողեր են: Բուսականությունը խառն է, տափաստանայինն լայնատերն անտառներիփետրախոտ-սիզախոտի կողքին աճում են կաղնի, հաճարենի,բոխին այլն: Լայնատերե անտառների զոնան տարածվում է Եվրասիայի արնմտյանմասում (Եվրոպայում), ԱՄՆ-ում` Ապալաչներում, ն ՄԵծ լճերի հարակից շրջաններում:Ունի համեմատաբարմեղմ կլիմա: ճա-

՛

Հ

Հ

--

՛

-

-

՛ --

՛

Եք՛

՛

92"

"1588

՛

7.

՛լ

Լ,

է: Վունվարյանմիջին ռագայթայինհաշվեկշիռը40-45 կկալ/սմշ.տարի 0ն ջերմաստիճանըարնմուտքում ավելի, արնելքում՝ -8-8՞, հուլիսյան միջինը՝ 18-20": Արնմուտքումկլիման ծովային Է, դեպիարնելք աստիճանաբար դառնում է ցամաքային: Տեղումների քանակը արնմուտքում800-1000 մմ է, արնելքում՝600-700 մմ: Ամենուրեքխոնավացմանգործակիցը 1,0-ից մեծ է՝ հասնելով2,0-ի, չորությանինդեքսը՝ մինչն 1,0: զարգացածէ. հողերը մեծ մասամբանտառային. Գետայիցանցը են, գորշահողեր բուսականությունը սաղարթավոր անտառներ: Բնակչությանխտությանհետնանքովանտառներըմեծ մասամբոչընչացվել ն վեր են ածվել վարելահողերի,պահպանվելեն լեռնայինմասերում: Ծառատեսակներիցաճում են՝ կաղնի, հաճարենի,բոխի, հա-. գենի, լորենի, կեչի ն այլն: Կենդանականաշխարհըքիչ է պահպանվել. հիմնականում աղվամազավորներեն: Մշակովի բույսերից են՝ հացահատիկը,շաքարի ճակնդեղը, կարտոֆիլը,բանջարանոցային տեսակները: Խառն անտառների զոնան Եվրասիայումզբաղեցնում է Ռուսաորն ընկածէ, ինչպես ավանդաբար կան հարթավայրիայն հատվածը, ասվում է, Լենինգրադ-Կազան-ԿԻՆեռանկյունու միջն ընդգրկելով մերձբալթյան շրջանը ես, ԱՄՆ-ի ՄԵծ լճերի հարնան տարածքները: `. Բնորոշ առանձնահատկություննայն է, որ լայնատերն ն փշատերն ծառատեսակներըխառնեն աճում: Դեպիհյուսիս շատանումեն փշա-. ւոերնավոր տեսակները: տարի է, հունվաճառագայթայինհաշվեկշիռը շուրջ 40 կկալ/սմշ. -10-135, մինչն -4-5-ից հուլիսյանը 15րյան միջին ջերմաստիճանը` մմ են, 185, տեղումները արնմուտքում արնելքում՝ 400-500 մմ: ինդեջսը՝1Խոնավացմանգործակիցը1,0-ից մեծ է, ճառագայթային

`

,

`

Ռրոշ անտառայինգորշահողեր պոդզոլային: ենկամ Հողերը ից կուլտուրաներ, կարտոֆիլ, հացահատիկային վածներում մշակում հատ-

են

կաղամբ ն այլն: Գարթավայրայինհատվածներումտեղ-տեղ կան ճահիճներ: Տարածված ծառատեսակներիցեն՝ կաղնին, լորենին, բոխին, եղննին, սոճին, կեչին Ա այլն: Կենդանականաշխարհում են: նում աղվամազավորներ Փշատերն անտառների(տայգա)գոնան նում է հյուսիսային ծովափնյա հատվածները (Սկանդինավյանթեհարթության հյուսիսային րակղզի), արնելքում Արնելաեվրոպական Արնելքը,Կամասը,ԱրնմտյանՍիբիրը, ԱրնելյանՍիբիրը ն Հեռավոր

հիմնակա, Եվրասիայում. զբաղեց-

նադայում (ընդարձակտարածք)` սկսած Ալյասկայից մինչն ՍուրբԼավրենտիոսի գետաբերանը: Ճառագայթային հաշվեկշիռը 30-35 -105,արնմուտէ, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը՝ կկալ/սմշ.տարի քում ն -30-40` արնելքում: Հուլիսյան միջինը` 12-14-, տեղումները՝ 400-600 մմ, խոնավացմանգործակիցը ամենուր 1,0-ից մեծ է, նույէ ճահճացում: Հողերն ամենուր պոդզոլայինեն. կանիսկ առաջանում Ամենուրփշատերնծառատեսակրիք ունեն կրայինպարարտացման: ներ են՝ եղենի, եղրնանի,սոճի, խեժափիճի,ԱրնելյանՍիբիրում՝դաուրյան խեժափիճի:Ամուր ն Ուսսուրիգետերիավազաններումտարածվում են նան խառնանտառներ:Կենդանականաշխարհում աղվամազավորներ են` գորշ արջ, աղվես, գայլ, եղջերու, որմզդեղն, սկյուռ,

հայտ յին Արամինե Ա լորԷերկրագորՍարայի

ծությունը. մշակում են հացահատիկ, կարտոֆիլ, բանջարանոցային կուլտուրաներ: Մերձարկտիկականգոտի: (Հարավային կիսագնդում մերձանտարկտիկականգոտի): Բարեխառնգոտուց հյուսիս, Սառուցյալ օվկիանոսիափամերձմասերում, ծովափինգրեթե զուգահեռ, ձգվում է մերձարկտիկականգոտին: Նրա մեջ են մտնում անտառատունդրայի ն տունդրայիզոնաները: Անտառատունդրայիզոնան անցումնային է տայգայից դեպի տունդրա՝շուրջ 200-300 կմ լայնությամբ: Այստեղշատ ցայտուն է արտահայտված սեզոնայնությունը: Ամառըմիշտ լուսավոր է (բնեռային ցերեկ), ձմռանը՝մութ ու խավար:Ճառագայթայինհաշվեկշիռը 10-ից է, ամռան միջին ջերմաստիճանը`10-12՞, մինչն 20 կկալ/սմ՞.տարի հունվարյան միջինը` -10-20"-ից -30-35"(Սիբիրում): Տեղումների տարեկանքանակը300-500 մմ է: 30-50 սմ խորությանտակգրեթե ամենուրեք բազմամյա սառույց գոյություն ունի: Շատ են ճահիճները: Հողերը ձնավորվածչեն, տունդրային մարգագետնայինհողեր են, աճում են ցածրահասակ,ծուռտիկ ծառատեսակներ՝եղննի, սոճի, կեչի նեայլն: Շատ են մամուռներնու քարաքոսները.յագել տեսակըեղջերվի կեր է հանդիսանում:Ամռանըլուսավոր լինելու հետնանքովշատ են ծաղկավոր բույսերը: Կենդանականաշխարհիներկայացուցիչներ են` հյուսիսային եղջերուն, սպիտակաղվեսը, սպիտակգայլը: Ամռանը շատ են չվող թռչունները,որոնք գալիճ են հարավից: հյուսիս, այսՏունդրայիզոնան ձգվում է անտառատունդրայից ն պակասէ. ամառը տեղ ճառագայթայինհաշվեկշիռը 10 կկալ/սմշ «1.

լ

.

Հ `

ԵԵ.

ե

.

.

ւժ

զ.՞ ՎՀ.

մզ ՞

րտ ոգ

՛

լ

:

ի

ՏՐ: դ

.

ՎԱՅԸՆԸ Ր-ՎԱԿ )

ՌՐ

:

(11

'

-.

Ի

:

-

:

'

զմ

ԿԻ»

յ

եԹ

:

/

կարճատնէ, հողերը ձնավորվածչեն, աճում է բուն տունդրայիբուսականություն` քարաքոսեր-մամուռներ:Գետինը50 սմ-ից խորը միշտ սառած է. հնարավորէ զբաղվել եղջերվապահությամբ: Արկտիկական գոտի(հարավայինկիսագնդում Անտարկտիկական գոտի): Այստեղ տարածվում է միայն մեկ զոնա՝ արկտիկականանապատներիզոնան:Տարածվածէ Սառուցյալ օվկիանոսիկղզիներում, ինչպես նան Գրենլանդիայիմեծ մասում: ճառագայթայինհաշվեկշիռը բացասականէ, միշտ ցուրտ է: Ամռանըմի քանի ամիս Արեգակը մայր չի մտնում, պտտվում է հորիզոնի շուրջը, միշտ լույս է: Ձմռանն էլ մի քանի ամիս Արեգակըբոլորովինչի ծագում, միշտ մութ է, երբեմն լուսավորում է բնեռափայլը:Օդի ջերմաստիճանըբոլոր ամիսներին բացասականէ, երբեմն կարող է 0-ից բարձրանալ, բայց տնական չէ: Մշտականբնակչություն չկա: Միայն դիտակայաններկան: Երկրի լանդշաֆտային գոտիները մեկնաբանելիս դիտողական ցայտունպատկեր է ներկայացնումորոշ ուղղությամբ լանդշաֆտային տրամատը--կտրվածքի` Ստորն կողապատկերը: Ցա ՄՐ ենք /« Փ.Տ

Ֆք "

օրինակներ այ3): (7

մր

ներկայացնում '

Ւե

ՇՈԿ

28.28 -

«Ը

ւ

4 Զոնայականությունը Հանրապետության Հայաստանի ՛

տարածքում

էլ նրա մասը Ինչպես ամբողջ Հայկականլեռնաշխարհը,այնպես ներկայացնող ՀՀ տարածքը մերձարնադարձայինգոտու չորային սեկտորում է: Այստեղ միախառնվումեն ինչպես հորիզոնական,այնպես էլ վերընթաց գոտիականությանտարրերը: Զոնալ նե ազոնալ մեծ բարդությունեն առաջացրել: զոնայում է, Զոնալ իմաստով ՀՀ տարածքը կիսաանապատային ինչպես Կուր-Արաքսյանդաշտավայրը, սակայն լեռնային ռելիեֆը մտցրել է իր ուղղումները, ե տիրապետող է դարձել վերընթաց գոտիականությունը: Հայկական լեռնաշխարհնամբողջությամբունի հետնյալ վերըն(միայն Սն ծովի առափթաց գոտիները՝խոնավմերձարնադարձային չոր տափաստանների, նյա շրջաններում), ապա՝ կիսաանապատների, ալպյան ն մերձձնամերձալպյան, տափաստանների, յին: Այստեղ նշենք, որ Վ. Վ. Դոկուչանը վերընթաց գոտիականության տեսությունը մշակելիս օգտագործելէ նան այն նյութերը, որոնք հավաքել է Կովկասում ն Հայկականլեռնաշխարհում:

երեույթները

անտառների,

11107

Տուեգրա

Տայցա

Խառն

լայա-

մետաոա

Տափաս

տած ածտաո Ցերնտափաս

լ

՞.

կիա .6Անապատ անապատ Չե

ն

Նկ. 31. Ռուսականհարթությանլանդշաֆտայինտրամատը (

յ

Հ.

-.

Գաբրիելյան,1991)

տարածքում նշված առաջինզոնան բացակայումէ: Այդ պատճառով սկսում ենք երկրորդից: Մինչն զոնաներիբնութագրմանըանցնելընշենք, որ վերընթացգոտիականությանհարցերը եղել են հայ մտավորականներիուշադրու"թյան ոլորտում: Դեռնս մեր թվարկության5-րդ դարում ՄովսեսԽորենացինգրում էր, որ լեռներում ըստ բարձրությանկլիման փոխվում է, ն կան չորս վերընթաց գոտիներ: Աշխարհագրությանասպարեզում նոր մտքեր առաջ եկան 18-րդ դարից: Հետաքրքիր է, որ եվրոպացի Տուրնեֆորը բարձրանալովԱրարատլեռը՝ նշել է ըստ բարձրության բուսական ծածկույթի փոփոխմանմասին: Մեր հանրապետության բնականպայմաններին լանդշաֆտների գոտիականությանհարցերը քննարկվելեն 20-րդ դարի սկզբին Հ. Հովհաննիսյանի,Ստ. Լիսիցյանի, Կարապետյանին այլոց կողմից: Այնուհետն այդ հարցերով զբաղվեցին՝ Կ. Օհանյանը, Ա. Բաղդասարյանը,Գ. Գրիգորյանը,Գ. Պողոսյանը, Հ. Գաբրիելյանը,Խ. Նազարյանը, Վ. Խալատովը,Ա. Խոյեցյանը նուրիշներ: Այժմմեր հանրապետությունը պետք է համարելլավ ուսումնասիրվածերկրներիշարքում: 1. Կիսաանապատների գոտի: Այս գոտին զբաղեցնում է Արարատյան գոգավորությանցածրադիրհատվածները`՝մինչն 1250-1300 մ բարձրությունները,ապա Վայքի հատվածում ն մի ոչ մեծ տարածություն Մեղրու կիրճում: Գոտինզբաղեցնում է մոտ 4600 քառ կմ: ճաէ, հուլիսյան միռագայթայինհաշվեկշիռը 60-65-70 կկալ/սմշ.տարի ջին ջերմաստիճանը՝26-30-, առավելագույնը՝426 (երնանիփողոցներում մինչն 43-44"):Հունվարյանմիջինը՝ 6-ից7, նվազագույնը՝-305: Տեղումներիտարեկանքանակը200-300 մմ է, գոլորշունակությունը՝ ՀՀ

-

գործակիցը՝ չորության ինդեքԱՏՆ մմ, խոցենոռոգմանհողագործությամբ հնարավոր 0.2-0,3,

թյամբ հն

Առանց արհեստական

-5:

չէ զբաղվել:

Ե)

ԱՊ) աԱ77277277

բ: թո

-.ՍՈԿՃՆԽԱՀ

/, ԷԷ,

ԱՏԱՆԱ Հ. 222/4111728: ՏԸ -

/4/ /1117// ԷՅ ՀՑ

14/17/7777

ԱՐՑ Ն Ի

ՅՆ:

227778:582

Մ

ԻՏ

«զՅ«Կ

42/7428Ն:""""

.:5

ՈՆԱ)

ԹՅՈ

ի

ՀՀՀ

1/4142174/75 224422717/17127 22224277

/74218 14242

7224.

Հեր 127 217488 կիսաանապատային

Ա ՀԱՆ Ա ԱԱԱԱ

ՀՆՎ.

-

ի

-

-

Ի».7

ֆորտափաստանային

Էլ

ԱՆ

'

Ց

ար

Տափաստանային Ա

նտառային

մլվյան րար ՉՀ

ԱԻ

ԱՆ Եք

Աեյե»՛2

«ՊԶ

`

:

ԱՆԱՐ

Մերյալգյան

Նկ. 32. Գոտում

ւ

ԱՐՈՒՆ ոո թ

5 Խու

տարածքի

Գոտիները լանդշաֆտային

երին հարավից` ափանյում`

տիրապետումեն հիմնականում

բարեխառն

գոտո

ր զանգվածները, սակայն ամռանը արնադարձայինհոսանքներ: Վերջերս դրանք զբաղեցնում են մինչն 2000 մ բարձրությանգոտի՝առաջացնելովխիստերաշտ ու խորշակ: ԵրբեմճՎՀ տարածքեն թափանցումհյուսիսից ներխուժող են բերում: կան օդայինզանգվածներ,որոնք ուժեղ սառնամանիքներ

արկտիկա-

Լեռնայինռելիեֆի պայմաններումմիջլեռնայինգոգավորություններում ձմեռային ամիսներին հաստատվում է ջերմաստիճանային շրջադասության(ինվերսիա)երնույթը:Նկատվում են նան ուշ գարնանային ն վաղ աշնանայինցրտահարություններ,որոնք վտանգավոր հետնանքներեն ունենում: են, տեղ-տեղ աղուտներ, ալկաՀողերը գորշ կիսաանապատային ընթացքումհայ շինականըմշակել է գորլի հողեր: Հազարամյակների շահողերը ն դրանք դարձրել մշակովի: Բուսականությունըկիսաանապատայինէ. օշինդրի տարբեր տեսակներ,սարսազան,զեյդլիցա, կապար, կոխիա,նոնիա, լերդախոտ, բորբոսատեսուկ,ճռճռուկ, սագասոխուկն այլն: Կիսաանապատների հարավային կողմնադրությանլանջերինԱ. Թախտաջյանըառանձնացնում է ֆրիգանոիդերեք խումբ՝ բուն ֆրիգանա, տրագանտներն տոմիլյարներ: Ֆրիգանանարտահայտվածէ չորասեր, փշոտ թփուտներով, առանձնապեսբնորոշ են մանրատերնավորներըն բարձանըման բույսերը (աստրագալներ,որոնց ժողովուրդն անվանում է գազ), շատ են ոզնաթփերը,նշենին, վայրի տանձենին,արաքսյան բալենին, խնկենին, ունաբը, ցաքին, աբեղախոտը:Տրագանտաթփերըգազի մացառուտներեն, տարածվում են քարքարոտ լանջերին: Տոմիլյարներըտարածվածեն կավճա-խճայինհարթվածու կոկված նախալեռնային բլուրների վրա, հարավահայացլանջերին: Ամենատարածվածը աբեղախոտնէ, ուրցը, օշինդրը ն այլն: Կենդանականաշխարհըհարուստէ ն մտնում է իրանա-հայկական օկրուգի մեջ: Չորային պայմաններումջուր քիչ են օգտագործում:Օկրուգում շատ են մանր կրծողները ավազամկները,դաշտամկները, ճագարամկները, նապաստակները, պարսկական ավազամկները: Շատ բնորոշ են սողունները՝ կովկասյանագամա, վիշապօձ, մողեսա-՝ կերպօձ, գյուրզա, եղջերավոր իժ. կան կրիաներ, մորմեր,կարիճներ: Թռչնաշխարհըհարուստ է՝ ճնճղուկ, շիկահավ, սիտիլ, փայտփորիկ, բվեճ, սերինոս,աղավնի, կռունկ, ագռավ,ճայ, կաչաղակ,կաքավ,ուլար, արծիվ:Թռչունների մեծ մասըչվող է: Վարուստէ միջատներիաշխարհը:Կիսաանապատը ներկայումսդեպիվեր միգրացիակատարելու միտում ունի ն ջերմոցայինէֆեկտի ներգործությամբընդարձակվելու է մինչն 6000 քառ կմ: Անհրաժեշտեն կոնկրետմիջոցառումներ դրա դեմ: 2. Չոր տափաստանների է կիսաանապատնեգոտի: Տարածվում մ բարձրություններիվրա ն անցումայինէ րից վեր` 1300-1500-1600 դեպի տափաստան:Ճառագայթային հաշվեկշիռը 55-60 կկալ/սմշ. տարի է, հուլիսյան միջինջերմաստիճանը՝22-24՞,հունվարյանը՝-6-8-, ,

՛

աջ

:

7:

»

"Դ,

2:

,.

»-

.,

2...

-

ոլ

(Բ

ԽնւԸ «րճ

տեղումներիքանակը՝450-480 մմ: Ամենուրեքխոնավությանգործակիցը 0,4-ից պակաս է, արհեստականոռոգումն անհրաժեշտէ: Հողերը բաց. շագանակագույնեն, բուսական ծածկույթը անցողիկ է՝ կիսաանապատայինից դեպիտափաստանային:Կենդանականաշխարհը նույնն է, ինչ նախորդումն տափաստանում: 3. Տափաստանների գոտի: Այսգոտին ՀՎ տարածքումամենիցըն11 դարձակնէ՝ շուրջ հազարքառ կմ: Ընդգրկում է Շիրակի, Աշոցքի, Ապարանիդաշտի, Սնանիավազանի,Զանգեզուրիմինչն 2400 մ բարձրությունների գոտին: Հյուսիսում բարձրանում է մինչն 2200 մ: Կիսաանապատին տափաստանիմիջն գոյություն ունի անցողիկչոր տափաստանինեղ գոտին: է, հունՔառագայթայինհաշվեկշիռը շուրջ 50-55 կկալ/սմ՛.տարի վարյան միջին ջերմաստիճանը՝-6-ից մինչն -105, հուլիսյանը` 18-20225, նվազագույնը-46-, առավելագույնը՝356: Խոնավացմանգործակիցը 1,0-ից պակասէ՝ ցածրում 0,5, բարձրում՝0,8-0,9 ն նույնիսկ 1,0: Տեղումների տարեկանքանակը 500-700 մմ է հիմնականումգարնանը, ամռան երկրորդկեսը չորային է, ամենուր խոնավությանպակաս է նկատվում: Տափաստաններումհողերը սնահողերիտարբերակներեն. ցածրադիր մասերում կան կարբոնատայինսնահողեր, բարձրում լվացված: Տեղ-տեղ մարգագետնայինսնահողեր են (Լոռիում): է: Այս գոԲուսականությունըտափաստանայինտարախոտային 8-10 է տին ամենից շատ կրել մարդու ազդեցությունը: հազար տարի է մարդը վարում է տափաստանըն այնտեղից բարիք քամում: Բնական պայմաններում կարնոր տեսակներ են՝ փետրախոտը,սիզախոտը, կելերիան, շյուղախոտը, կենդանածինդաշտավլուկը,երիցուկը,թըթեն: տափաստաններ վիճը,կծմախոտը: Չոր լանջերինտրագականթային է Կենդանական աշխարհը պատկանում հիմնականում փոքրասիական օկրուգին: Բնորոշ կենդանիներըկրծողներնեն՝ ավազամըկներ, դաշտամկներ,առնետներ,համստեր, նապաստակ:Գիշատիչներ են՝ գայլը, աղվեսը,գորշուկը, շերտավորբորենին:Ղարուստէ նան սողունների աշխարհը, որ նշեցինք նախորդ գոտում: Թռչուններիցեն՝ ջրային կեռնեխը,եղեգնահավը,աքարը, երաշտահավը,լորը, աղավնին: Գետերումմի ժամանակշատ էին ձկները,սակայն վերջինտասնամյակներումդրանք խիստ պակասեցինմարդու ձեռքով: Սնանում էնդեմիկէր իշխանը՝իր չորս ռասաներով,սակայն ջրի մակարդակիիվատացանն այն այժմ իսպառվեջեցմանհետնանքով պայմանները է: րացման վտանգիտակ `

:

Անտառայինգոտի: Հայոց աշխարհըմինչն մեր թվարկության ունեցել է եռակիավելի ընդարձականտառ, քան այժմ: Անտակարծիքով (Պ.Ա. Խուրշուդյան, 1999) անտառըՀՀ տառագետների այժմ կազմում է 1 296 (8000 կմշ):Անտառածածկտարածքրածքում ները հիմնականումհյուսիսահայաց կողմնադրության լանջերին են, որտեղ խոնավությունը երկար է պահպանվում: Անտառներիշուրջ 6596-ը հյուսիսում` Կուր գետի ավազանում է, իսկ 3376-ը՝ Զանգեզուրում ն միայն296-ը՝հանրապետությանկենտրոնականմասում: Անտառներըհյուսիսում տարածվումեն՝ սկսած 500-600 մ-ից մինչն 2100 մ-ը, հարավում`սկսած 700-900 մ-ից մինչն 2500 մ: Գոտիննույն գոտին, այն տարբերուբարձրություններումէ, ինչ տափաստանների թյամբ, որ չորային տարածքներումտափաստանէ, ավելի խոնավ տարածքներումա̀նտառ: Ճառագայթայինհաշվեկշիռը նույնն է, ինչ նախորդգոտում, միայն այս գոտում խոնավագմանգործակիցը0,81,2 է: Հյուսիսային անտառներումհողերը անտառայինգորշահողեր են կամ դարչնագույն.ծառատեսակներըլայնատերն են. ամենից շատ տարածվածեն՝ հաճարենին,կաղնին,բոխին, թխկին,լորենին, կաղամախին, կեռասենին,ընկուզենին ն այլն: Անտառայինգոտին ցածրում արտահայտվածէ քսերոֆիլ նոսր անտառներով:Սրանքոչ բարձրահասակծառերի ու թփերի լուսավոր տնկարկներ են` փռշնի, պիստակենի,ցաքի, թզենի, նռնենի, հոնի, դժնիկ, ցախկեռասնայլն: Նշենք, որ Զանգեզուրիանտառներնավելի չորային են. այստեղ հաճարենինբացակայումէ: Քսերոֆիլ նոսր անտառներիհամակեցություններից է շիբլյակը, որը առաջացնում է անանցանելիմացառուտներ,գերիշխում է ցաքին, խոտայինբույսերից՝ կծմախոտը:Անտառներումմիջին գոտին 1000-ից 1700 մ բարձրության վրա է. ամենից արդյունավետնէ, ծառերը հաստաբուն են բարձր սաղարթով:Վերին ենթագոտիննոսր անտառ է՝ ոչ բարձր արդյունավետությամբ: Հարկէ նշել, որ անտառահատումը, որ այնքանմեծ չափեր է ընդունել վերջին ժամանակներս,մեծ վնաս է բերում հողային ծածկույթին, արագացնում է էրոզիան:Օրինակ, Սեանի ափինանտառահատումը մեծ չափերիէ հասել,ն լճահայացլեռնալանջերի են: սելավները աշխուժացել Հանրապետությունումանտառատնկմանխոշոր աշխատանքներ պետք է ծավալվեն: Սնանիափինարհեստականանտառներըարդեն զբաղեցնում են 15 հազար հեկտար: Սնման կարգի աշխատանքներ պետք է կատարվեննան այլ շրջաններում: 5. Մերձալպյանմարգագետինների գոտի: Այս գոտին հանրապե-. տության հյուսիսային մասում տարածվումէ 2000-2100 մետրիցվեր 4.

1000 թ.

"Ր

մինչն 2600-2700 մ բարձրությունները,իսկ հարավայինմասում՝ 2500 մ-ից մինչն 2800-3000 մ բարձրությունները:Ճառագայթմանհաշվեկըշիռը շուրջ 40 կկալ/սմշ տարի է: Հունվարյանմիջին ջերմաստիճանը՝

-10-155,հուլիսյանը՝10-135: Տեղումների տարեկանքանակը՝700-900 մմ, խոնավացմանգործակիցը՝ 1-ից մեծ է ն հասնում

ավելի: Սակայն նշենք, որ ամառվա երկրորդկեսը չորային է, շատ աղբյուրն ներ չորանում են: Ձմռանը հաստատվումէ հզոր ՞ .՛ 7՛՞մ ջո, կույթ՝ մինչն 1,5-2 հաստությամբ: ՀՀ Հողերը մարգագետնայինեն: աչքի է ընկնում-.. փարթամությամբու հարուստ ֆլորիստիկական կազմով, մոտ 200 տեսակներով: Խուտային ծածկը բարձրախոտ է: ճիմ առաջացնող բույսերն են՝ հացազգիները,բոշխերը, լոբազգիները,շատ են տարախոտերը,որոնք ամռան տարբերամիսներինտարբերերանգեն ստանում: Գարնանըծաղկում են կոճղեզայինբույսերը՝ձնծաղիկները,սագասոխուկը,մկնասոխը,աստղաշուշանը,ապա՝ հրանունկները,ավելի ուշ՝ վարդակարմրավունթթվիճը,կղմուխը, վուշը, զանգակածաղիկը, լվածաղիկը, երիցուկը: Սրանց են խառնվածհացազգիները՝ցորնուկը, գարին,դաշտավլուկըն այլն: Պետք է ասել, որ խոտհարքներումանասուններիարածեցման հետնանքովարժեքավորբույսերը ուտվում են, սերմ չեն տալիս, մինչդեռ պասկուալ բույսերը, որ չեն ուտվում, զարգանում են ու սերմակալվում: Անհրաժեշտ է մերձալպյանմարգագետիններումլուրջ աշխատանքկատարել տեսականինպահպանելու համար: Ա. Թախտաջյանը ենթալպյան գոտում առանձնացնումէ նոսը անտառուտներին կրիոֆիլ-ցրտադիմացկուննոսը անտառիենթագոտին՝անտառիանցողիկ ենթագոտին դեպի մերձալպյան գոտի: Կենդանական աշխարհն արտահայտվածէ կրծողներով,հետո գալիս են գայլերը, աղվեսները: է բարձրլեռների վերին 6. Ալպյանգոտի: Այս գոտին զբաղեցնում հարկը ն համատարածչէ: Ամառըկարճատնէ, ձմեռը` երկարատնն միջին ջերմաստիճանը-10-15-ից հզոր ձնածածկույթով: Հունվարյան է 2-ի ն

կայուն ձնածած-

Բուսականությունը :

`

-

800-1000 մմ, ձյան ծածկոցի պակասէ, հուլիսյանը՝ 5-8-,տեղումները՝ հզորությունը`2 մ ն ավելի: Ծալքաբեկորավորլեռներում թեքությունները մեծ են, ն գոտին լավ չի արտահայտվում:Հրաբխայինբարձրավանդակներումգոտինթույլ թեքության լանջեր ունի, որտեղ տարածսակայն շատ են քարացրոնային վում են ալպյան մարգագետիններ, տարածքները,ն մարգագետինըառանձինկղզիներիձնով է: Շատ են ալպյան կանաչ գորգերը՝ գետնին փռված ծաղկավոր բույսերով: Հո-

27.

2»

ե

ան

ԱՊ

2»

ար

-

-

են՝ թթվայինռեակցիայով,բուսականությունը ղերը մարգագետնային է՝ խոտային ցածր բուսածածկով:Այս գոտում կարող են արածելեղջերավոր անասուններ: Բուսական համակեցություններըկազմված են հացազգիներից, բոշխերից, տարախոտերից: Աճում են փայլասենի, շյուղախոտ, գնարբուկ տատասկ, զանգակածաղիկ, անմոռուկ, բերենիկե, ճռճռուկ, երեքնուկ,խմբախոտ,դաշտավլուկ,գայլաթաթ ն այլն: Ձնամերձ ժայռերիճեղքերում աճում են ժայռոֆիլ բույսեր: Կենդանականաշխարհումշատ են կրծողները,գայլերը, աղվեսները, երգող թռչունները: 7. Մերձձնային գոտի: Այս գոտին հանդիպումէ առանձինկղզինեվրա (3500 մ-ից բարձր), որտեղշուրջ տարի ձնով լեռնագագաթների են ձնաբծերը:Լեռնագրականձյան գիծը գտնվում է րի ցուրտ է, շատ 3200 մ-ից բարձր,իսկ կլիմայականձյան գծին ոչ մի գագաթ չի հասնում (4200 մ): Գոտում կազմակերպված հողեր չկան, բուսականությունըժայռոֆիլ է: Նշենք, որ վերընթացլանդշաֆտայինգոտիներըհամեմատաբար երիտասարդեն, չորրորդական սառցապատումից հետո գոտիները վերընթացմիգրացիաեն կատարել: Այժմ էլ ջերմոցայինէֆեկտի ազդեցությամբ տեղի է ունենալու միգրացիա դեպի վեր շուրջ 200 մ, ն սեղմվելու են մերձալպյանն ալպյան գոտիները: հիմնահարցըՀՀ տարածքում:20-րդ դարի երկԱնապատացման մեծացել րորդ կեսին աշխարհիբնակչությանբուռն աճինզուգահեռ՝ "են մարդածինազդեցությունները լանդշաֆտային թաղանթի վրա: Ջերմոցային էֆեկտի ներգործությամբակներն է դառնում լանդշաֆտայինթաղանթիդեգրադացիայիերնույթը: ՄԱԿ-ըհատուկ ուշադրություն է դարձրելայդ խնդրինԱ ստեղծել է հանձնաժողովներ: Անապատացման դեմ պայքարի մասին ՄԱԿ-իկոնվենցիայում«անապատացում»արտահայտությունըմեկնաբանվում է որպես տարածքներիդեգրադացիա`հիմնականումմարդածինազդեցությամբ: Անապատացմանդեմ պայքարի կոնվենցիայումԵրկրի անապատացման չորս աստիճան է ընդունված` հիպերարիդ, արիդ, սուբարիդ ն. սուբհումիդ:Առաջինաստիճանըվերաբերումէ ամենաչորանապատներին (Սահարա),մնացած երեքը մեր հանրապետությունումառկա են (նկ. 20): Արիդըընդգրկումէ կիսաանապատային գոտին,որի մասինարդեն խոսել ենք: Սուբարիդըընդգրկում է հիմնականումտափաստանային գոտին,չոր տափաստանները՝ սուբհումիդը՝բարձրլեռնայինմերձալ-

։

Պ

պյան ն ալպյանմարգագետինների գոտինն անտառայինշրջանները: ՀՀ բնապահպանության նախարարությանկողմից վերջերս հրատարակված «Հայաստան: Կլիմայի փոփոխությանհիմնահարցերը»ժողովածուում հանրապետության գիտնականներըցույց տալով, որ ջերմոցայինէֆեկտիազդեցությամբտեղիեն ունենում ջերմաստիճա-

Արագած

կմ'

գոգավորությունում՝

Նկ. 33. Լանդշաֆտային կողապատկեր Արարատյան ներքնից վերն` կիսաանապատ,չոր տափաստան, տափաստան(անտառայինպատառիկով)՝ մերծալպյան,ալպյան ն մերձձնայինգոտիներ

նի բարձրացում ն մթնոլորտայինտեղումներիկրճատում`գալիս են այն եզրակացության,որ մեր լանդշաֆտայինգոտիներըաստիճանաբար վերընթացմիգրացիաեն կատարելու: Ամենիցշատ ընդարձակվելու է կիսաանապատներիգոտին՝ընդգրկելովավելի քան 6000 քառ կմ տարածք,ն Արաօսիափերինառաջանալուէ անապատայինգոտի: Կլիմայական անառարկելիփոփոխություններըիրենց ազդեցությունը ունենալու են աշխարհիբնությանվրա: Արիդզոնայում, որտեղ հանրապետությանբնակչության մեծ մասն է ապրում, տեղումների քչացման հետնանքովպակասելու է խոնավացմանգործակիցը, գոլորշիացման նվազումն իր հերթին ջերմաստիճանինոր բարձրացում է բերելու. ավելի քիչ թաքնվածջերմություն է ծախսվելու գոլորշիացման վրա, որը բարձրացնելուէ հողի մակերնույթիջերմաստիճանը: Խիստ ավելանալու է ոռոգմանջրի պահանջարկը:Առանցայն էլ Արարատյան գոգավորությունում ոռոգման նորմաները ներկայումս խախտվումեն: Հետագայումկրճատվելու է ոռոգվող տարածությունը: Արդենհասունացել է ոռոգմանավելի կատարելագործվածեղանակներինանցնելու հիմնահարցը,սակայն գյուղատնտեսությաննախարարությունն այդ ուղղությամբոչինչ չի ձեռնարկում:Պետք է անցնել

ստորգետնյաոռոգմանը,որի դեպքում գոլորշացումըկնվազի ն հնարավոր կլինի ոչ միայն ջրով լիովին ապահովել Արարատյանգոգավորության 150 հազար հեկտար հողերը, այլն ընդարձակել ոռոգվող տարածքները՝հասցնելով450-500 հազար հեկտարի: Մթնոլորտայինտեղումների պակասելուհետնանքովնվազել է գետայինհոսքը: Մինչն 1960-ականթվականները3Հ գետերիտարեկան հոսքը կազմում էր 7 կմտ, ներկայումս այն 6-6,5 միլիարդմ5է, շուտով կիջնի միլիարդի,իսկ սակավաջուրտարիներին՝ավելի ցածր: Վանրապետությանբարձր լեռներում պակասելէ ձյան շերտի հզորությունը: Խիստ անհրաժեշտէ գետերի վերինհոսանքներումկառուցել բազմաթիվջրամբարներ՝գարնանայինհալոցքային ջրերը պահեստավորելու համար: Վերջերս այդ ուղղությամբ ձեռնարկումներ

քան հիմնահարցըպահանջում է ջրի խիստ խնայոռապատացման

ղություն, սակայն շատերը ջուրը համարում են բնության պարգնը մարդուն ն խիստանխնայողաբարեն օգտագործում:Երնանքաղաքի ջրամատակարարման ցանցի՝ ջրմուղի անկատարվիճակում գտնվելու հետնանքովշատ դեպքում ջուրը տեղ չի հասնում, կորչում է կես Ճանապարհին:Քաղաքի մեկ շնչին տրվող ջրի քանակըկազմում է.600 լիտր մեկ օրում, բայց ջուրը տրվում է սեղմ ժամկետներով,որոշ օրերին էլ ջուր չկա: Անապատացման հիմնահարցըպահանջումէ շատ լուրջ կառավարական ձեռնարկումներիրականացնել,սակայն այս ուղղությամբ չկան: լուրջ միջոցառումներ "

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԲԱԺԻՆՆԵՐԸ

ՆՈՐ

ԵՎ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գիտությունըմարդկային հոգնոր գործունեությանբնագավառնէ, որի նպատակըիրականությանմասինօբյեկտիվ գիտելիքներիձեռքբերումն ու տեսականհիմնաչվորումնէ: Նրա խնդիրն է աշխարհում տեղի ունեցող երնույթներին գործընթացներիբացատրումը,դրանց կանխատեսումը: Աշխարհագրությունգիտական համակարգըունի իր ճյուղերն ու ուղղությունները, որոնցից մեկը լանդշաֆտներիաշխարհագրությունը` լանդշաֆտագիտություննէ. սա էլ, իր հերթին,արդեն ունի իր ենթաճյուղերը: Գիտություններիբաժանումըառանձինճյուղերի կամ ենթաճյուղերի հիմնավորվում է նրանով,որ դրանք այնքանեն ընդլայնվել ու խորացել, որ մարդ անհատըայլես հնարավորությունչունի տիրապետելու տվյալ գիտությանբոլոր ճյուղերին ու ուղղություններին,իր ուշադրությունը պետք է կենտրոնացնիմի ուղղության վրա, ն խորանաու հայտնաբերինոր, դեռես չճանաչվածօրինաչափություններ: Ընդհանրապես բոլոր գիտությունների զարգացման ընթացքում ստեղծվում են նոր ճյուղեր, ն դա միանգամայնընդունելի իրականություն է: Այս օրինաչափությունըվերաբերում է նան լանդշաֆտագիտությանը:20-րդ դարիվերջին այն այնքանէ ընդարձակվել,որ իր մեջ "է առել նոր բնագավառներ՝ավելի նեղ մասնագիտական ուղղություններ ն ուսումնասիրմանօբյեկտներ: ուղղություններինանցնելըհարկ Մինչն այդ նեղ մասնագիտական եմ համարում կանգ առնել ընդհանրապես աշխարհագրությանն մաս'

նավորապես լանդշաֆտագիտությանսկզբունքային վերակառուցհարցի վրա: կոնստրուկտիվլանդշաֆտագիտության

ման՝

1.

լանդշաֆտագիտություն Կոնստրուկտիվ-կառուցողական

ուղղություԼանդշաֆտագիտությանկառուցողական-կիրառական նը առաջ քաշեց ակադ. Ի. Պ. Գերասիմովըմոտ կես դար առաջ: Նա .զարգացրեցայն միտքը, որ լանդշաֆտագիտությունը բնական տարածքային գիտական նկարագրությունից ու մեկնաբանությունից ուսումնասիրություննեպետք է անցնի կիրառական-կառուցողական րի, մշակի բնությանվերափոխմանգիտականորենհիմնավորված ծրագրեր:Նրա բազմաթիվգրքերն ու հոդվածներըուղղված են բնու7 թյան կառուցողականվերափոխմանը,օպտիմացմանը: մեկում (1967) նա գրում է, որ ժամանակակից Աշխատություններից մեջ ծագել են նոր մոտեցումներ,որոնք գիլանդշաֆտագիտության տությունը մղում են առաջ: Բնականհամալիրների նկատմամբնորագույն պատկերացումներըն մտահղացումները կիբեռնետիկայի սկզբունքներինհամահունչ են: Այդպատկերացումներըլանդշաֆտահարուստբովանդակույին օբյեկտը դիտումեն որպես ինֆորմացիոն մոդելներ, ե ամենից կարնոր ար"թյամբտեսական-դատողական դյունքն այն է, որ հայտնաբերվումեն իրականհամալիրներ, մշակն սիստեմավորման-համակարգման "վումեն նրանցտիպականացման մոդելներ: մաթեմատիկական Լանդշաֆտագիտությանկարնորմոտեցումներից մյուսն այն է, որ կիրառվում են բնական համալիրներիերկրաֆիզիկական,երկրաքիմիական,կենսաբանականմոդելներ, որոնք պարզումեն պրոցեսների ֆիզիկական,քիմիական,կենսաբանականէությունը: Դա անհրաժեշտ է տարածքի նպատակայինվերափոխման,օպտիմացման,ինչպես նան՝ լանդշաֆտի հետագաընթացքիկանխատեսմանհամար: Ներկայումս պետք են մարդու ն բնության այնպիսիփոխհարաբերություններ, որոնց միջոցովընդլայնվիբնական ռեսուրսներիխելավերականգնմանու հարստացցի օգտագործման,վերարտադրման, ու խոր կերպով վերափոխվի ման ընթացքը,նպատակասլաց ն բարելավվի բնականմիջավայրը:Հասարակությանհետագազարգացումը ն նրա արտադրողականգործունեությունը պետք է ուղղված լինեն պլանավորվածու առաջադիմական բնականմիջավայրի բարձրացմանը: արդյունավետության Ի. Պ. Գերասիմովը նշում է կիրառական-կառուցողական լանդշաֆտագիտությանզարգացմանհետնյալ ուղիները. '

մեթոդներով

Կառուցողականլանդշաֆտագիտության տեսականսկզբունքների մշակում, տեսական-դատողական մոդելների հայտնագործում, ն համակարգման տիպաբանական կիբեռնետիկական անալիզիզարգացում: 2. Բնական համալիրների,էներգետիկայի,նյութափոխանակման, շրջանառուպրոցեսներումնյութերի հաշվարկի, կենսաբանականարդյունավետությանմակարդակիբարձրացմանխնդրում երկրաֆիզիկական,երկրաքիմիական,կենսաբանականմոտեցմանկիրառում: 3. Արմատական փոփոխություններ կատարելլանդշաֆտագիտական հետազոտությունների բնագավառում` ուղղված տեսական մոդելների, բնական-տեխնիկականմիջավայրի նոր տիպերի ստեղծման, բնության արտադրողականության պոտենցիալիբարձրացման 1.

ուղղությամբ:

'

2. Նոր ուղղությունները

Այս գիտականուղղության հիմնաԼանդշաֆտայիներկրաքիմիա: դիրը Բ. Բ. Պոլինովն է: Նա 1930-ական թվականներինգտավ, որ լանդշաֆտների երկրաքիմիան պետք է զբաղվի երկրաքիմիական հարցերով՝լանդշաֆտներիսպհմաններում:Մինչ այդ երկրաքիմիան, որպես կարնոր գիտություն Երկիր մոլորակի մասին, զբաղվում էր Երկրի մակերնույթումու խորքում ընթացողքիմիական պրոցեսների ուսումնասիրմամբ:Երկրաքիմիա(գեոքիմիա) տերմինը գիտության մեջ կիրառել էր Խ. Ֆ. Շոյնբեյնը 1838 թ.: 19-րդդարում այդ գիտությունը ունեցավ ականավորգիտնականներ՝Դ. Ի. Մենդելեն, Կ. Գ. Բիշոֆ, Ֆ. Կ. Քլարք, 20-րդ դարում՝ Ա. Կ. Ֆերսման, Վ. Մ. Գոլդշմիդտն շատ ուրիշներ: Պոլինովը գտավ, որ հատուկ ուշադրություն պետք է նվիրել լանդշաֆմ.ներումընթացողքիմիականպրոցեսներին: Լանդշաֆտներիերկրաքիմիանբուռն զարգացում ունեցավ հատկապես 1950-ական թվականներինն այն, որպես դասընթաց, մուտք ֆակուլտետներիուսումնականպլանների գործեց աշխարհագրական մեջ: Լույս տեսավ Ա. Ի. Պերելմանի«Լանդշաֆտներիերկրաքիմիա» ձեռնարկը,որն ունեցավ մի քանի հրատարակություն:Հայերեն լեզվով առաջինձեռնարկը՝«Լանդշաֆտներիգեոքիմիա», հրատարակեց Հ. Կ. Գաբրեիլյանը1968 թ.: Նշենք, որ այս գիտությունըբուռն զարգացումունեցավ նախկին ԽՍՉՄ-ում. լույս տեսան բազմաթիվաշխատություններ:Ականավոր ներկայացուցիչներնեն՝ Մ. Ա. Գլազովսկայան,Ա. Ա. Սաուկովը, Ա. Պ. Վ. Ա. Կովդան,Վ. Վ. Դոբրովոլսկինն ուրիշներ: ՎայասՎինոգրադովը, հրատարակվեցՍ. Բալասանյանի«ԵրկտանիՀանրապետությունում

րաքիմիա» ծավալուն մենագրությունը,որտեղ շոշափված են նան լանդշաֆտների երկրաքիմիայիհարցեր: Նշված հեղինակների աշոչ միայն տեսական,այլ նան գործնական-կիրառական խատանքները նշանակությունունեն: Լանդշաֆտներիերկրաքիմիանուսումնասիրումէ բնատեղամասերում տեղի ունեցողքիմիականտարրերիու միացություններիմիգրացիայի ու կուտակման (կոնցենտրացիայի)պրոցեսները: Լանդշաֆտային թաղանթումընթացողնյութերի ն էներգիայիշրջանառու պրոցեսներումտեղի են ունենում բարդ քիմիականռեակցիաներ՝հատկապես կենսոլորտում: Անօրգանականմիներալայինսնունդ ընդունելով՝ բուսականծածկույթըստեղծում է օրգանականնյութեր՝ սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր,ֆերմենտներն այլն, որոնքօրգանիզմների մեռնելուց հետո մանրօրգանիզմներիմիջոցովքայքայվում են, անցնում են հողին միներալային անօրգանականմիացություններիկամ ուղղակի քիմիական տարրերի ձնով, ջրի միջոցով ենթարկվում են միգրացիային այլն: Նշենք, որ Երկրի վրա բոլոր օրգանիզմներըանթափոն են, բացիմարդուց:Մարդուկուտակածթափոններըհասել են ահավորչափերի: Լանդշաֆտայիներկրաքիմիանուսումնասիրում է հողմահարման կեղեի ձնավորումը,հողային ծածկույթի առաջացումը,նրա զարգացումը, որոշում հողում պակասորդայինն ավելցուկային քիմիական տարրերի ու միացություններիքանակը, որը շատ կարնոր է մարդկանց կենցաղում: Այս գիտությունը ստեղծել է հետաքրքիր մեթոդներ հանքային հարստությունները ավելի մատչելի եղանակներով հետախուզելու համար: Օրինակ, ասենք տարածքըանտառապատէ. տարբեր մասերից վերցրած տերնների նմուշների սպեկտրայինանալիզը ցույց է տալիս, որ ինչ-որ հատվածում որնէքիմիական տարրիպարունակությունը մեծ է: Դա նշանակումէ՝ հողում, որոշ խորությանտակ, հանքային օրեոլ գոյություն ունի: Անմիջապեսհորատմանմիջոցով հայտնաբերվում է մինչ այդ անհայտ հանքը: Մ. Ա. ԳլազովսկայանՈւրալում նման կարգի հետազոտություններովհանքեր է հայտնաբերել: Լանդշաֆտներիերկրաքիմիանառողջապահությանասպարեզում լուրջ ներդրումներէ կատարել:Հայտնի է, որ առողջությաներաշխիքներից մեկըքիմիականւոարրերիու միացություններիՕպտիմալքանակն է լանդշաֆտում: Իսկ եթե գոյություն ունի ինչ-որ քիմիական տարրիավելցուկ կամ պակասորդ,այդ դեպքում կարող են զանազան հիվանդություններառաջանալ:Օրինակ, մինչն 1950-ական թվականները երնանքաղաքում բավականշատ էին խպիպ հիվանդությամբ |

տառապողները(հատկապես` կանայք): Լանդշաֆտների երկրաքիմիան պարզեց, որ Ակողնքի աղբյուրներիցսնվող ջրմուղի ջրում յոդի պակասությունկա, որից էլ այդ հիվանդություննէր առաջանում:Դրանից հետո վաճառվողկերակրիաղի մեկ տոննայինխառնումեն չնչին քանակի(մեկ տոննայինմի քանի գրամ) կալիումիյոդիդ, որը բավական է հիվանդությունըկանխելու: Լանդշաֆտների երկրաքիմիանմանրամասն ուսումնասիրում է տարածաշրջանիքիմիական պրոցեսները,պարզում դրական ն բան միջոցներմշակում միջացասականնշանակությանռեակցիաները վայրը օպտիմացնելուուղղությամբ:

Լանդշաֆտներիերկրաֆիզիկան:Երկրաֆիզիկանուսումնասիրում էր մեր մոլորակի վրա ընթացողբոլոր ֆիզիկականպրոցեսները ն վաղուց գոյություն ուներ: Վերջիներկու հարյուրամյակում լուրջ հետազոտություններկատարվեցին:Այդգիտությանականավորներկայացուցիչներն են՝ Մ. Վ. Լոմոնոսովը, Ի. Վիխերտը,Բ. Վ. Գոլիցինը,Հ Հելմհոլցը, Ա. Ի. Վոյեյկովը, Պ. Պ. Լապտնը, Ի. Մ. Գուբկինը, Ա. Ա Ֆրիդմանը, Ի. Ա. Կիբելը, Վ. Վ. Շուլեյկինը ն ուրիշներ: ԽՍՀՄ-ում ձնավորվեց մի-փոքր Լանդշաֆտներիերկրաֆիզիկան ավելի ուշ, քան լանդշաֆտներիերկրաքիմիան,1950-ական թվականներին,ն հեղինակներդարձանԱ. Պ. Գալցնը,Ի. Պ. Գերասիմովը,Գ. Վ. Զանինը, Լ. Ն. Սոբոլեը, այնուհետն Դ. Լ. Արմանդը,Կ. Ն. Ն. Լ. Բերուչաշվիլինն ուրիշներ: Լանդշաֆտներիերկրաֆիզիկանուսումնասիրումէ այն բոլոր ֆիորոնքընթանումեն լանդզիկականերնույթներնու գործընթացները, շաֆտային թաղանթում:Օրինակ, Երկրի խորքում գործում են ուժեր, որոնք առաջացնում են տեկտոնականշարժումներ. սրանց հետ են կապվածերկրաշարժերը,որոնք ուսումնասիրվումեն այս գիտության կողմից: Երկրաֆիզիկայից առանձնացելէ մի նոր ճյուղ` երկրաշարժագիտությունը՝սեյսմոլոգիան, որի առջն դրված են երկրաշարժերը կանխատեսելու ն բնակչությանըիրազեկ դարձնելու բարդ խնդիրը: մի ստվար խումբ զբաղվում է Լանդշաֆտայիներկրաֆիզիկոսների այդ հիմնահարցով: Լանդշաֆտային երկրաֆիզիկանուսումնասիրում է ջրոլորտում. տեղի ունեցողֆիզիկականպրոցեսները:Օրինակ, առաջներում տեգիշերայինմթությանմեջ նավեղի էին ունենում նավաբեկություններ. րը բախվումէին խութերիկամ այսբերգների,ինչպեսայդ տեղի ունեցավ 1912 թ. «Տիտանիկ» նավի հետ, որը հենց առաջիներթի ժամանակ բախվեցայսբերգի ն խորտակվեց:Այժմ ստեղծված են սարքեր, որոնք ուլտրաձայնիօգնությամբհայտնաբերումեն հեռվում լողացող `

Դյակոնովը,

առարկաները,չափում են նան ծովի խորությունը:Ներկայումս օվկիանոսներումհետազոտություններ են կատարվում մակընթացության ալիքների, ընդհանրապեսալիքների հնարավոր էներգիանյուրացնելու ուղղությամբ ն այլն: Մթնոլորտիֆիզիկայում շատ բարդ երնույթներ կան, որոնց ուսումնասիրությունըկիրառականնշանակություն ունի: Օրինակ, ամպրոպի ու կայծակիառաջացումը,մթնոլորտայինտեղումներիձնավորումը, արեգակնայինէներգիայիբաշխումը,նրա շրջապտույտը, ցիկլոնների, անտիցիկլոններիառաջացումըն շարժումը, մթնոլորտիգազային կազմը, նրա անթրոպոգենփոփոխությունները,ջերմոցայինէֆեկտի ազդեցությունը,օզոնային էկրանըն այլն: Սրանք բոլորը լայն ասպարեզ են լանդշաֆտայիներկրաֆիզիկայի համար: Այժմ բազմաթիվ լաբորատորիաներեն գործում, որտեղ մոդելային ուսումնասիրություններ են կատարվում: Լանդշաֆտներիբժշկագիտությունը:Մենք նշեցինք, որ ավելորդ կամ պակասողքիմիականտարրերըլանդշաֆտներում իրենց ազդեցությունն են թողնում կենդանիօրգանիզմներիվրա: Ահա բժշկության մեջ առաջացել է մի նոր ուղղություն, որն ուսումնասիրում է լանդշաֆտներում հիվանդություններիառաջացումը կապված ֆիզիկաքիմիականհատկանիշներիհետ: Տարբեր երկրներումու լանդշաֆտներում քիմիական տարրերի տարբեր համալիրներ գոյություն ունեն, որոնք այս կամ այն կերպ են ազդում մարդկանց առողջությանվրա: Օրինակ, կան հիվանդություններիհարուցիչներ, որոնք բույսերի արտաբերածֆիտոնցիդներիազդեցությամբոչնչանում են: Հայտնիէ, որ սոճու անտառներումծառերի բուրմունքը սպանում է թոքայինհիվանդության հարուցիչները: Ուրեմն պետք է բուժարաններ ու առողջարաններ կառուցել այնպիսի վայրերում, որտեղ ֆիտոնցիդների առատություն գոյություն ունի: Կամ մի այլ օրինակ. կան հիվանդներ, որոնք պետք է շատ ջուր գոլորշացնեն (քրտնեն), դրա համար պետք է ընտրելանապատայինհանգրվաններ,որտեղ հարաբերականխոնավությունը նվազագույն է, ն կազմակերպել հիվանդների բուժում: Նման օրինակները շատ են: Լանդշաֆտների բնական պայմանների կապը հիվանդությունների հետ կարնոր ասպարեզ է բժշկագիտության համար: Միջավայրի օպտիմացումըկարնոր հիմնախնդիրէ, ն այդ ուղղությամբ ուսումնասիրությունները շարունակվելու են: Լանդշաֆտայինռազմագիտություն:Ռազմականգործողությունները ընթանումեն բնության լանդշաֆտներիտարածքում: Տարբեր լանդշաֆտներում այդ գործողությունները տարբեր ընթացք ու հետնանք են ունենում: Ուստի պետք է հաշվի առնել տեղանքիբնույ-. -

'

ռազմական տեխնիկայի օգտագործման կտրատվածությունը, հնարավորությունները,բուսածածկությունը, ճահճածածկությունը, տեղի բարձրությունըն շատ այլ հանգամանքներ:Դրա համար պետք է լանդշաֆտը լավ ճանաչել ն նրա ռեսուրսներըտեղին ու նպատակայինօգտագործել: կամ հնէալանդշաֆտաԼանդշաֆտներիհնէաշխարհագրությունը գիտություն:Ժամանակակիցլանդշաֆտներըպատմականզարգացման արգասիք են: Որպեսզի կանխատեսենքլանդշաֆտիապագան, անհրաժեշտ է պարզաբանելնրա զարգացման ուղին: Օրինակ, ուսումնասիրելովվայրի երկրակեղնիկտրվածքիպալինոլոգիան՝ հնարավոր է պարզել, թե ինչ փուլեր է անցել այն ն հետո ինչ է լինելու: մյդ եղանակովկարող ենք կանխատեսելլանդշաֆտիապագան: Մենք գրքում վերլուծեՄարդ--բնությունփոխհարաբերությունը: ցինք մարդ--բնությունփոխհարաբերությանհարցը: Նշենք, որ այս հիմնախնդիրըներկայումս լայն արձագանքէ գտել, քանի որ բնության նորմալ վիճակը մարդածինգործոնի ազդեցությամբփոխվում է: Այժմ աշխարհումապրում է ավելի քան 6 մլրդ մարդ, ն օր-օրի մարդու ներգործությունըզորեղանում է, ն եթե միջոցներչգտնվեն բնության ապա մարդկությունըկկանգնի հավասարակջշռությունը սվահպանելու, մեծ աղետի առջն: Ստեղծվել է լանդշաֆտագիտությանմի բաժին, որը պետք է զբաղվի մարդ բնություն հակասությանվերացմանհարցերով: Այս գիտությունը համագործակցելու է մարդու էկոլոգիա գիտությանհետ: Վեիջին2-3 տասնամյակում լանդշաֆտագիտություն: Անթրոպոգեն են, որ լանդշաֆտագիտությունը մի շարք գիտնականներգտնում պետք է ունենա մեկ առանձին ուղղություն անթրոպոգենլանդշաֆտագիտություն,որը զբաղվի միայն մարդու ն լանդշաֆտներիփոխհարաբերության հարցերով: Կարծում ենք նախորդ ուղղությունը՝ նույն ֆունկցիան է ունե«Մարդ--բնությունփոխհարաբերությունը», նալու, միայն տարբերանվանումներով:Այս ուղղությունըզուգահեռ է ընթանալու մարդու էկոլոգիա գիտությանըայն տարբերությամբ,որ շեշտը դրվելու է տարբեր բաղադրիչներիվրա: Սրանք մեկը մյուսին լրացնելու են: այս ուղղությունը Լանդշաֆտներիկենսաբանություն: Գիտական զբաղվում է լանդշաֆտիբաղադրիչներիցբուսականու կենդանական աշխարհի`բիոտային մյուս բաղադրիչներիփոխհարաբերությունների հարցերով: Այս ճյուղը նս զուգահեռն համընթացէ զարգանումբուն լանդշաֆտների մյուս բաղադսացենոզների,կենդանացենոզների որով զբաղվում են բույսերի էկոլորիչների փոխազդեցություններին, գիան ն կենդանիներիէկոլոգիան: թը,

`

-

այս ուղղուԱգրոլանդշաֆտագիտություն: Լանդշաֆտագիտական թյունը պետք է զբաղվի գյուղատնտեսականզանազանկուլտուրաների, անասնապահական ճյուղերին լանդշաֆտիբաղադրիչներիկապի ու փոխազդեցությունների հարցերով: Այս ճյուղի նպատակն է մշակել լանդշաֆտների վերափոխման այնպիսի միջոցառումներ, որոնք կբարձրացնենլանդշաֆտներիաիդյունավետությունը,նրանց ֆունկցիոնալ հատկանիշները: Ինժեներական Այս ուղղությունը պետք է լանդշաֆտագիտություն: մշակի սկզբունքներ, որոնք ավելի ռացիոնալ ու նպատակային կդարձնենշինարարականաշխատանքները, ռացիոնալ կօգտագործեն բնականռեսուրսները, կամրապնդենլանդշաֆտա-էկոլոգիական փորձաքննությունը: Ինժեներական լանդշաֆտագիտությունը հնարավորություն կտա կառուցումներըկատարել լանդշաֆտայինառումով անթերի, ն լանդշաֆտը դարձնել առավելագույնս Օպտիմալ: Առաջարկներեն եղել այլ ուղղություններ ստեղծելու: Ժամանակի ընթացքումգիտության այս նոր ճյուղերը կունենան ուսումնասիրություններիհստակ ծրագիրն ուղղություն՝ ի բարօրությունմեր մոլորակի բնակչության:

Փ

..

Ավարտելովգրքի շարադրանքը`նշենք, որ բուն լանդշաֆտագիտությունըլայն հեռանկարներունի: Նրանից սերվող ավելի նեղ մասնագիտականգիտություններըկնպաստեն լանդշաֆտայինթաղանթի օպտիմացմանը,մարդ-բնությունհակասությանաստիճանականմեղմացմանըն մարդկայինհասարակությանկյանքիպայմաններիբարելավմանը:

178.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ո.

ԸՆ Ց ՇԴՔՎՇՇԽԱՇԽՇՆՕՌԵԼ 8 ՈՅՒԱԱԱՅՓՆՕԲՇոՇ

/ՃՈ6ճշ2այք088 աւմ."Խ12Դ0ղդԵլՅԷ ՔՇՇՈՇոՕ84ԷՌաի". հ/1., 1969. մաաՅՓՆԵԱԵՐ: -

Շ6.:

ԷԼ, 8ոտո ւո /Ճ. Ճ.

ՃՈԵՇԵՇԽՀՏՐ.

ոք.

ՒՎՇԸԻ06

ԽՈ

Ք3ՎՇՒՈԱՇ ԻՇՕՐ-

«ՄռէմսոճՓ106ՇՈՇԷՇ".ԽԼ, 1963.

քՅՓԱՎՇՇԻԱ»

ՈճէմԱաոֆո08.8 Ա միԼօօքքոֆոււ. Ճքուճա ԽԼ, մ Ճ. 1. - ԽՈԾոշոմ Բ ԲււՓօքոշւ Ը6.:

-

1971.

ՕշոՕոա Խօօոճ 62138608 8 ՓաՅխՎծեւօր ճթոճատՈ. Լ. ԼշօրքճՓեււ «Մ38. 8ԼՕ", 1947, Վ 6.

11 ԱՇՂԵ ՓԵՅՔՎՇՇԵՕՑ

ճքուճւղ 1. 71. Ոքաղոծօ1, 15օլքոֆու. "8օո34ՈՅՎՔ քօՇԻԼ 16օՐքճՓոռ», 1957, Վ 4. ԽԼ, 1966. ճքուշւղ 71. 71. ԷԼ: ո ԹՈՅԼ. օ ոճւԱաշՓյ6. ԽԼ, 1975. յւ ձքոատմ7. 11. ԷԼ

ՕՇԼՕ8ԷԼԵԼՇ 8ՕՈքՕՇեւ ԻՇ01ՇաԱՕԷՈՅՅՅ.

փ/Լ.,1962. ԵՖՇ07Շ088. 8. 30ԷԼԵԼ ՇՕ861ՇԽ0Րօ Ը01032. 1. 1 ո 2. ԽԼ, Եք» 71. Շ. ԼՇՕրքմՓոՎՇՇԻԽՇ -

-

-

-

-

-

1947. 1952.

8 ՇՕՐՇՇԼՑՇԵԼՆԱԱ

11ՇՈՃքՇԷԱԼՇ

Ն Շոօ88 42.71, 1948. ՈքօճոծԿճ 7ԼՈՇԵՔՇոօՕօ 238. 1., 1979. Րբտքօոօրուտ Թճուունոօտ 31. 4. հ/., 1948. օյ. Թճքոճոշթու 8. 1. Եոօօֆօքռ. Խ1., 1967. ԳաբրիելյանՀ. Կ. Լանդասֆտներիգեռոքիմիա.Ե., 1968: ՕօԷՕՑՐԱՇ ոքօճոծիքեւլ Լ803ոՇԱ2 8 ԷԼ. Ճ. ՓՅՅՒՎՇՇՀՕՄՐ՞օքշՓոա. ԽԼ,

ԵջոեւաօԽԼ. 8. Եջոթւօ հ. էԼ-

-

-

-

-

1979.

16, ԱՇ1ՕՂԵԼ, թօ3315Լ6ք22աօո |1. Ա. - ԲՕՈՇոքժուտԻոք 1601քոՓոա: «1138. 8ՐՕ", 1966, Վ 5. ոքաքօրյ մ Բ ք838: 1:Շ ՐՇՕԼՐՔՅՓԻՎՇՇԼճք2Շսոօո 1. ղ.- Աքօօ6ք23088ժՈ1Շ 1967. Խօն ԷՃՄԹԼ 8 ՇՇՇքՔ. հ, ԸԼՕ665 Լ. ԷԼ. - ԼՇՕ0Տ6ՕոօՔՋ. հ/Լ., 1999. 4. 4. Իթարօքեշտ - Ոքշղե(օր հ 38ՈՅՎ: ՓԱՅԽՎՇՇԽօՔ15շօքքջֆաուհԼ1.-7.,

12Իւ.

՝

1932.

Լքուժքեծը4. Ճ., Եոհւօ

ԿՇՇԵՕՄ

"

30Է1ՂԵՒԼՕօ18.

ԽԼ 1.

-

Օ ոշքո

ԱԾոդող ՃԼՇՇՇՔ»,

օտՎՇՇԵՕԵԼ 3Յ:ՕԽՇ

1956, ԷՈ 1.

ԷՇօրքճՓֆո-

ՕՇէլՕ8Ել 5ԲՕոօրոտ. ճուօ 3. ԽԼ, 1975. 6. 30Է

«ՄՎՇՊԹաՎՅԸՑ8. 8.

ոքուքօղել Բ ԽՈՅՇՇաֆու մուոՕՎՑ.ՒՍՇ օ 30Է 1948. հ/., ռքոքօրել». աւ 1Օ. ԽՃ. ՈշւտառՓււճն ՇՓծքճ Էճաշտ ՊՈՅՒՇՀՎ "Աթռտքօոճ", ԽԵՓքօսխօտ 1966, ԻՎ 8. Բ ԷՉՄԵ2 6ոոածլօ. ՓաոդավՎՇՇԵՃՑ 3866Հում Է. հ(. ԻՇօրքճՓատ ԽԼ, 1970.

ԹՇՅԿԿԱԾ Ճ. Ր.

Փոտ աօ-Ր20ՐքՅՓ:ՎՇՇԵՕՇ ք28օԷաքօտո2է լա6,Վ. ԱՆ 7Լ, -

-

-

-

-

1961. Ճ. Լ.

ԽԱՇՏՎՇԵԽՕ

ԽՕՇ

-

հո

ՕՇէւՕ8ԵԼ ո2ԷմաՅՓԼՕՔՇՈՇՒՈՎ

ԽԼ, 1965.

ք2810ԷԼ1քՕԲՅՒԷԹՇ.

ԽՀՈՇՇԱւՆ Ը. 8. -

ՕՇելՕույ

8ՇԱ1ՇՇ182 ԽքոօՕտօքօր

ԶՂՇՂԵՒԼՕՇԼԵՒԹ

ՂՕՑՇՈՇԻԻՀՇ.

ՎՇՈՕՑՇԽՃ.

ԽԼ., 1963.

ՕԾԼԱՇԻՕ3ՇԽԼ1ՇՏՇՈՇԷԼՍՆՑ.

օղ

ոքքտքօրծ քշող. Ճ.

Է

ՇՈՕ

ՔՅԵ

ԽԼ.-11., 1947.

ՇԻՇԵՇ203486186ԷՌՈԼօԷ

Լ. Քոնսյուօ8ճ.

ՓԱոուՕ-ՈօՕոքոՓագօ6ոօ-

հ1., 1980. ՈուտաճՓ-

Ո. ԷԼ

ԽՃՈՌՈՑ Ճ. Ճ., ԹՅՅՅԱՄՇՑՀԼ

ՓուաՕԷԱՕԲՅԻՔՇ Է օո 13872:մաաշՓ14.Խ1., 1988.

ԽԼՏԽՇՅԵԽ0ՑԸԿՈԼ8. Ո.

ԼՏօքոՓաՎՇՇԵՀՏԹՈԵՐթՁ. ԽԼ., 1998.

ԽԼ2քոօ8Ճ. Ի. 10 ՕքիԿՇՇԹԱ Խօղօղ 8 ՓՈՅՒՈՎՇՇԵՕՔ Ր50-քոֆոհ. '"'8օոքօՇեւ ԼՇօՒքգՓիաւշ.1948, Վ 9. ԽՇՇղՇոօՑ2Էում". 71, 1971.. Շ6օքււա 16102

78ԷԱԱԱՅՓՆՒԵՐԸ

ո 8օոքօօեւ Փ. ԷԼ ԽԼ, ՈռչտոճՓոիռտ ԻՇօրթոՓոա ոք. -

-

-

'

ԱԱ"

-

1966.

Աո"

Փ. 41.

ՕՇԵՕՅԷԵԻ:Շ ոքօծճոօշհ(եւ 86օրքոՓու ԽԼ,

ՓԵՅՒՎՇՇԻԵՕԼ

-

1ՇՕոքոՓԱԿՇՇենգ

Փ. ԷԼ 3ՕԷԼՅՂԵՖԿՇրաՇ օ ոճշւաաշՓոՇո 8ՕքՕքլծշո, ԽՐոոաՃ. 4Ճ., ՈքծշօծքշշոՇօի

ՕքԵԼՇԷԼՈՅԱԱԼՑ8 1ՇՕՐօա 8. Շ.

1ՇՇՈՇԱՕՑՅՒՑՆՒՎ.

քՔՅՓԵՎՇՇԵԻՈ

թաոճ, 1973. Ո Յ108 1. 1. Փոտաշօ-ՈՇՕ0ՐքՅՓԱԿՇՇԽՕՇ ք210ՒԷ1(թ088է6. հ/., 1985. Է166-Փ3. - ՂՇՕքօՂ

ԱՎՇՇԵՔՇՕՇԷՕՑԵԼ ՈՅԷԱԱԱՅՓՐՕ86ՈՇՒ

ՑՎ.ԽԼ, 1974. Օո)ա Ի. - 3.0ղօղտա. ԽԼ., 1968. հՈւՖւօտ

1986. -

էլՕՇՂԵ.

-

ՇԱՇԹոուռն

-

ԵԼ.

քօճոշուռ

ՒՌՈւՕՈԹ68 8. ձ.

քՇՐԱՕԷՈՂԵԵՕՐԾ ՅՒՍԱԼՅՓ1Օ8ՀՈՇԵՌԼ.

1979. Օօքո 3. Ճքյօտօքօ 5էԷԼՇքՌՒւ Է Ց 3ՇԽՄ6Շ.- Շ6. ԵրօօՓօքտ".Խ1., 1972. 8. ՍԼ Տօ

ԱՇքՇԾՆԿՒՅԻ

Նոաո8ԷմԱաճՓ12.ԽԼ, 1968. ԱօՓօ0ՇՑա7/1.Ճ. ԸՇՈԵՇԵՕ«0348618Շէլէ14 ՕԱՇԷԱՅ ոքոքօութն: քօօցքօօ8 ՂՇքքչւօքում ՃքելճէլՇԵօ1 ՇՇԵ. Էք., 1986. 8. Շ. Օ ՇՕքծե(օԱւօ81 Աքօշօծճքշաժոշճոը

Ր6ՕՐք2ՓԵՅԽՎՇՇԽՕՄ

Փա. ԽԼ, 1972. 8. Ը. ՈճւտաՓյեւ 8 Է ԼՄ«Շ Ք դոքա ՆՇ. հ/Լ, 1981. Շ6. հ/1., 1971. 8 օրքշՓոու"(610108

«Աո ՇԻՇԷԱՇ ՃՕՂԵԱՎՇՇԼՑՇՒԵՐԸ

ԹգՇՎԱՈւ0»4. ԽԼ

Շղքոայք տ ՈՒԱՅԵՈՒ2Ճ ՇօՐքշՓաւ. ԽԼ, 1972. Աքոքօոճ հ 06116180. ԽԼ., 1968.

ԵՕԿՈՂՇԵՇ08

"ՖՎ. 38Ո2-Շ6ա Շօոադծտ ԷԼ. Ճ. հ/1Լ7, ՂՇօքոտոքոքօղւծն: Ր6օՐքոֆէւ", 1968, Վ 3. ԸՏՎ888 8. 5. ԹթՇՈՇԵ ԷԼ08օՇմՇԻքՇա,1978.

ԻՇ8 ՄՎՇՒԱՇՕՐՇՕՇԱՇՆՇԵՅ:.

-

"

-

-

-

ՔՇՇ6րԵլ 1Աքօօճքաաշկօամմ -

-

-

-

-

-

«յ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Յ

Նախաբան........

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՆՐԱ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ԱՌԱՐԿԱՆ,

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3.

Էանդշաֆտիհասկացությունը,բնորոշումները,խնդիրները...............5 Լանդշաֆտայինաշխարհագրությանպատմականարմատները........9 Լանդշաֆտայինաշխարհագրության՝լանդշաֆտագիտության ձնավորումը որպեսգիտո"ւթյ:ւԸ.. աա 13 եե...

Լե...

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՄԵԹՈԴԻԿԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ,

:

մեթոդաբանական 1.Լանդշաֆտագիտության հիմքը............................... 21 սկզբունքը....................................................... 24 Երկրահամակարգային

ա

ՌացիոնալՕգտաձգՈրծոԼմ. Լանդշաֆտագիտությանմեթոդները............. ԼԼ...

2.

աակաաաաակնաան,

ականա աաա

ռական

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ԵՐԿԻՐ ՄՈԼՈՐԱԿԻ ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

ԹԱՂԱՆԹ-ՈԼՈՐՏԸ

1. Երկրագնդիոլորտները... աաա 41 2. Լանդշաֆտայինթաղանթը,նրա նյութականկազմը............................ 43 ԵրկրաբանականԽիմքըւ մական, 43 Հողայինբաղադդրիչը Ռելիեֆը որպես լանդշաֆտիբաղադրիչ............................. Լ...

ւե.

Լ

Լ.Լ

ե...

աաա

Քաս

Կլիմայականբալղադրիչը, Ջրերըո ԿենԱոլորւԴը Անթրոպոգենբաղլադրիջըւ...ե.Լ.Բաղադրիչներիկայպերը. ԲիՌԱՄ

Լեա

Լ.Լ...

ե...

եե...

Լ...

աաա

ակամակաամաակակակաակամաավ

աա

տե

Լ.Լ...

աաա աաաանա աաա անան ոնն57

նաակկաաակաաակաաակկաաննմակ

աաա աակակվապպակաաա աաա աակաա նանան 3. Լանդշաֆտագիտական ուղղությունները.............................................63 աաաաաաաան

Լեն.

Լե...

Հ

եեւ,

ՌՄ...

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

1. 2.

ՈԼՈՐՏԻ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ,ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ

Լանդշաֆտայինթաղանթիձնավորումը,զարգացումը....................... 65 ն լանդշաֆտային Նյութերի շրջապտույտը աշխարհագրական թաղանթում աաանան,ա ՔարոլորտայինշրջալաառՈւթյունե....ՎՎՎ Ջրոլորտիշրջա.նառՈւթյունը....... Եւեկա աաա եե.

աաա

աաա

աաա

ՎԼ

աա

աաա

ն

աաա

անապա

Մթնոլորտիշրջանառությունը.............. Աոա Աաաա մատա ը 74 ԿենսաբանականշրջանառությԼն..Լ........Լ...........ե.Լ.ե. Փոքր, տեղականշրջանառություն... էներգիայիշրջանառոՈւթյունըը...Լ.............եե.ԼեեԼե...եեՆ Ջերմոցայինէֆեկտը ն օզոնի թաղանթը............................................... 84 Ամա

ԱԱ

աոա

եեւ,

Լ.Լ...

աւան...

Լեւեն.

եեւ...

3.

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

-

ՄԱՐԴՈՒԷԿՈԼՈԳԻԱՆ

ՄԱՐԴ-ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ,

1. Բնությանն հասարակությանփոխհարաբերությունը 2. Բնօգտագործում, նրա հիմնահարցերը................................................. 3. Լանդշաֆտներիսոցիալ-տնտեսական ֆունկցիան............................... 4. Լանդշաֆտներիարդյունավետությունը................................................. Տ. Բնության պահպանությունը... եե... 6. Անապատացման հիմնահարցը...........................ապպա եւեւ

Լ...

7. 8. 9.

Լեան

Լանդշաֆտի կանխատեսոՈւմը.., Լ.Վ... Լ.Լ...եեւ. Բնությանվերափոխումը. Լ.Լ... Լե... Կուլտուրականլանդշաֆտ... եե. ւ...

եե...

Լ...

ւ 110

Լաւ

Լեւան

աաա,

Լեւեն.

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՑԻՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ՇՐՋԱՆԱՑՈՒՄ

-աաօԵաաոոառ

1. Լանդշաֆտի ԲՏՀ կառուցվածքը... ե.........315 2. Լանդշաֆտներիջրա-ջերմայինռեժիմը................................................ 420 3. Լանդշաֆտների դասակարգումը... ո... 123 4. Դաշտայինլանդշաֆտայինհանույթ, քարտեզագրում........................ 125 5. Լանդշաֆտայինֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացում.................. 132 6. Վ1 տարածքիֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացումը.....................138 1...

Լ...

Լ.Լ...

Ն...

եե...

եա...

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ ԹԱՂԱՆԹԻ ԶՈՆԱՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ Ձ...............................

ւաատատաայ սկզբունքը...

1. Զոնայականության 2. Գոտիականությունը.......143 Լա աաա12: 3. Լանդշաֆտային թաղանթիզոնայականությունը..................................146 4. ԶոնայականությունըՀայաստանիՎանրապետության տարածքում... 161 Անապատացմանհիմնահարցը... որն

Լ.Լ...

աաա

եւե

աաա,

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐ ԲԱԺԻՆՆԵՐԸ,ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1. 2.

լանդշաֆտագիտություն...................172 Կոնստրուկտիվ-կառուցողական ուղղությունները Սոր ե...

Լանդշաֆտագիտության Գրականություն ..Լ....Լ........Լ......Լ.Լ

Ձ....................................

աս աաաաաոանաա

ՀրաչյաԿարապետի Գաբրիելյան

ԵՐԿՐԱԳՆԴԻ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

ԹԱՂԱՆԹԸ

(Ուսումնականձեռնարկ)

Խմբագիր՝ Հ. Բ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ Սրբագրիչ՝Գ. Բ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ Համակարգչայինշարվածքը՝Վ: ԱՂՈՑԱՆԻ,Ս. ԳԱՍՊԱՐՑԱՆԻ Համակարգչայինձնավորումը՝Ն. ՄԱՐԳԱՐՅԱՆԻ

Պատվեր107

Տպաքանակ300

Երնանիհամալսարանիտպարան,Երնան,Աբովյան52