Երկրագնդի լանդշագտային թաղանթը

Լ կ. ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Հ. Կ. ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

ԵՐԿՐԱԳՆԴԻ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

ԹԱՂԱՆԹԸ (Ուսումնականձեռնարկ)

ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ

ԵՐԵՎԱՆ

-

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՏՀ 91

(07)

ԳՄԴ 26.8 ց 73 Գ124

ԳաբրիելյանՀ.Կ. Երկրագնդիլանդշաֆտայինթաղանթը.ուսումնական ձեռնարկ,Եր., Երեանիհամալս. հրատ., 2000թ.,183 էջ:

Գ 124

Ձեռնարկում մեկնաբանվումեն ֆիզիկականաշխարհագրությանմի ուսումնաբաժնի`բնականտարածքայինհամալիրները--լանդշաֆտները ՛Աիրողգիտության հիմնահարցերը՝մեթոդաբանությանհիմքը,մեթոդները, բնական համալիրների կառուցվածքը, շրջանացման խնդիրները, լանդշաֆտագիտությաննոր ուղղությունները: Նախատեսվածէ աշխարհագրականֆակուլտետներիուսանողներին աշխարհագրությամբհետաքրքրվողների համար:

1805040100

704(02)2000

(ՏՑԽ 5-8084-0339-1

Գմդ26.8

ՓՅ.

Կ.

ց 73

Գաբրիելյան,2000

թ.

ՆԱԽԱԲԱՆ

Լանդշաֆտագիտությունըլ̀անդշաֆտներիաշխարհագրությունը, բարձրագույնդպրոցներումֆիզիկականաշխարհագրությանհամածամեկն է: Նրա նպատակնէ ուսանողներին կարգիդասընթացներից ձնանոթացնելԵրկիր մոլորակի լանդշաֆտայինթաղանթիբնության վորմանը,նրա բաղադրիչներին,բնական տարածքայինհամալիրների (ԲՏՀ) համակարգին ն այդ համակարգում մարդ--բնությունփոխհարաբերության հիմնահարցին, ինչպես նան մարդու էկոլոգիայի բնագավառին: Լանդշաֆտագիտությունըհիմնականում զարգացել է Ռուսաստանում ն նախկին ԽՍՀՄ-ի գիտահետազոտականհիմնարկներում ու բուհերում, ուստի բազմաթիվ ձեռնարկներ են հրատարակվել, սակայն նույնը չի կարելի ասել ՉայաստանիՀանրապետությանվերաբերյալ: Չայերեն ձեռնարկ առ այսօր հրատարակվածչէ, չնայած լանդշաֆտագիտական հետազոտություններկատարվել են ն գիտական բնույթի հոդվածներ ու այլ աշխատություններհրապարակվելեն: Սույն ձեռնարկի հեղինակը ձեռքի տակ ունենալով Մոսկվայի, Սանկտ-Պետերբուրգին այլ քաղաքների պետականխոշոր համալսարաններիկողմից տարբերտարիներինկազմվածլանդշաֆտագիտություն դասընթացիծրագրերիմեկ ամբողջփաթեթ՝մշակեց ժամանակակիցմակարդակիամփոփծրագիր,որի հիման վրա էլ` սույն ձեռնարկըՁեռնարկում հատուկ տեղ է տրված մեթոդաբանությանը,լանդշաֆտների աշխարհագրության ուսումնասիրման մեթոդներին, ապա՝ լանդշաֆտայինթաղանթիզոնայականությանհարցերին:Բնութագրվում են լանդշաֆտային թաղանթի զոնաները, վերընթացգոտիականությունը,առանձին գլուխ է նվիրված ՀԴ տարածքի վերընթաց գոտիականությանը: Կարնորենք համարել հատուկ տեղ հատկացնելֆիզիկա-աշխարհագրական`լանդշաֆտային շրջանացման պրոբլեմին, մեկնաբանել ու նշել ենք գոյություն ունեցող շրջանացման սկզբունքները: Անհրաժեշտենք համարել քննարկել մարդ--բնություն փոխհարաբերության հարցը` մարդու էկոլոգիան, ն գտնում ենք, որ էկոլոգիան, երկրաէկոլոգիան, լանդշաֆտագիտությունը հարակից գիտական ուղղություններ են, որ ունեն շատ ընդհանուր գծեր, մարդու կողմից

լանդշաֆտների Օօպտիմացման, վերափոխման,քնօգտագործման, բնապահպանության հիմնահարցեր: Դասընթացըվարելիս հարկ է անց կացնել սեմինարպարապմունքներ ն կատարել գործնականաշխատանքներօգտագործելով ձեռնարկում նշված մեթոդները,կատարելով նան լանդշաֆտային հանույթ: Կուրսն ավարտելուցհետո ուսանողը պետք է կարողանա ինքնուրույն կերպովլանդշաֆտայինհանույթ կատարել, մշակել քառտեզի լեգենդան, կազմել խոշորամասշտաբլանդշաֆտայինքարտեզ:

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՐԿԱՆ,

ՆՐԱ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

1.

խնդիրները Լանդշաֆտիհասկացությունը,բնորոշումները,

«Լանդշաֆտ» բառը գերմանականէ (ԼՅոժՏօիր), որ նշանակումէ տեղամաս,բնապատկերԵրկրի վրա՝ մեր շրջապատում:Մինչն 20-րդ էր հենց այդ իմաստով:Օրինակ, ադարիսկիզբը այն Օգտագործվում սում էին մորենային լանդշաֆտ, լճային լանդշաֆտ, անապատային լանդշաֆտ ն այլն: Գեղարվեստականգրականությանմեջ առ այսօր այդ իմաստը պահպանվում է: 20-րդ դարի սկզբին «Լանդշաֆտը» սկսեց բյուրեղանալ կոնկրետ հասկացությանմեջ ն աշխարհագրության բնագավառումձեռք բերեց բնական տարածքային համալիրի (ԲՏՀ) իմաստ, որի տակ հասկանում են որոշակի տարածք, որը ծագումնաբանորենմիատարր է, ունի ուրույն բնականհատկանիշներ. մի այնպիսիտարածք,որտեղ մարդըծավալում է իր աշխատանքային գործունեությունը: 20-րդ դարի երկրորդ կեսին վերջնականապես ձեավորվեցգիտականմի ուղղություն, որն ուսումնասիրումէ աշխարհագրականլանդշաֆտը ն կոչվում է լանդշաֆտայինաշխարհագրություն, կամ կրճատ` լանդշաֆտագիտություն: Այն զարգացավհատկապես Ռուսաստանում, նախկինԽՍԴՀՄ-ում: Լանդշաֆտագիտությունը ֆիզիկական աշխարհագրությանմի բաժիննէ, որն ուսումնասիրումէ աշխարհագրականլանդշաֆտը, այսինքն բնությունն է նրա ուսումնասիրմանօբյեկտը` բնականտարածքային համալիրըիր բոլոր բաղադրիչներով(երկրաբանականհիմք, ապարներ,ռելիեֆ, կլիմա, ջրեր, հողաբուսականծածկույթ ն այլն), ուստի լանդշաֆտագիտությունըպետք է դասել բնականգիտություններիշարքին:

Մեզ շրջապատող բնության մեջ յուրաքանչյուր բաղադրամասուսումնասիրմանառանձինօբյեկտ է: 19-րդ դարում այդ բաղադրամասերը մանրամասնհետազոտվել են աշխարհագրականնեղ մասնագիտականգիտությունների գեոմորֆոլոգիայի,կլիմայագիտության, ջրաբանության, սառցադաշտաբանության,օվկիանոսագիտության, հողագիտության,բուսաբանության,կենդանաբանությանն այլ գիտությունների կողմից: Սրանք էլ իրենց հերթին բաժանվեցինավելի նեղ մասնագիտականճյուղերի ն ուղղությունների: Լանդշաֆտային աշխարհագրությանառանձնահատկություննայն է, որ բնության բոլոր բաղադրիչներըդիտում է միմյանց հետ սերտ կապված, փոխադարձներգործության ու զարգացման ոլորտում. նրանցից մեկի փոփոխությունըկարող է փոխել ամբողջլանդշաֆտը: Օրինակ, չոր անապատինտվեք ջուր, ն այն կդառնածաղկուն այգի կամ այլ բարեբերհամալիր: Լանդշաֆտային աշխարհագրության`լանդշաֆտագիտության խնդիրն է լանդշաֆտը դիտել որպես մի բարդ, բազմաթիվգործոննեՃով հյուսված համակարգ, այն ճանաչել բազմակողմանիորեն,որպեսզի ոչ մի բաց տեղ չմնա, հնարավորլինի լանդշաֆտըօպտիմացնել ն այն դարձնել առավելագույնս արդյունավետ: Հայտնի են բազմաթիվ օրինակներ,երբ մարդըներգործելէ լանդշաֆտի վրա առանց խորապեսճանաչելու նրա բոլոր բաղադրիչներիհատկանիշները:Արդյունքում տարածքըանվերադարձքայքայվել, անպետքացելէ: Վին Հունաստանում մարդիկհողից բերք ու բարիք կորզելու ակընկալիքով անտառըհատել են, վերածել վարելահողերի:Կարճ ժամանակ անց էրոզիոն պրոցեսներըբուռն զարգացում են ունեցել, հողը տեղատարվել է, ժայռերը մերկացել են. նույնը եղել է Լիբիայում (Յյուս. Աֆրիկա),Ամերիկայումն շատ այլ երկրներում: 1946 թ. մայիսի 25-ին Երնանում տեղի ունեցավԳետառիաղետաբեր սելավը, որը հսկայական վնաս պատճառեցքաղաքին ն բերեց մարդկայինզոհեր: Սելավները զսպելու համար Անտառայինտնտեսության պետական կոմիտենհակասելավային միջոցառումներմշակեց ն որոշեց Երնանից մինչե Գառնի անտառատնկում կատարել: Հսկայական միջոցներ ներդրվեցին. լեռնալանջերինհորիզոնականների ուղղությամբ խրամատներփորվեցինն ծառատեսակների սերմեր ցանվեցին: Վերջիններսգարնանըծլեցին, բայց շուտով չորացան: Հայտնի է, որ անտառ կարող է աճել այնտեղ, որտեղ խոնավացման գործակիցը(տեղումների գոլորշունակությահարաբերությունը նը) 1,0-ից բարձր է, կամ գոնե մոտ է դրան: Մերձերնանյան շրջանում այդ գործակիցը 0,25-0,30 է, նշանակում է առանց արհեստականո-

ռոգմանկիսաանապատումծառ չի կարողաճել: Այդ հաշվի չէին առել ն հսկայականկապիտալ միջոցանտառապատման մասնագետները ները քամուն տվեցին:Նման բազմաթիվ օրինակներկարելի է բերել, թե ինչպես լանդշաֆտների բաղադրիչներիոչ համալիր, ոչ համակարգված ուսումնասիրմանդեպքում բնատարածքըմարդու ձեռքով քայքայվում է: Այստեղիցեզրակացություն.լանդշաֆտներիբարելավումը, վերափոխումըկարելի է կատարել միայն ամենամանրակրկիտ՝ համակարգվածուսումնասիրությունիցհետո: դեռես անդրադառնալուենք, այսՄենք լանդշաֆտագիտությանը տեղ հարկ է նշել լանդշաֆտի ձնակերպում-մեկնաբանմանը: Ասենք, որ բազմաթիվմեկնաբանումներկան, որոնք մուտավորապեսնույն միտքն են արտահայտում՝տարբեր բառային կազմով, հաճախ էլ առաջարկումեն նորանորտերմիններ,որոնք դժվարացնումեն ընկալումը. նման տերմիններըտասնյակներովեն: Լանդշաֆտը բնորոշել են՝ Լ. Ս. Բերգը, Լ. Գ. Ռամենսկին,Ռ. Ի. Աբոլինը, Բ. Բ. Պոլինովը, Ի. Մ. Կրաշենիննիկովը,Ի. Վ. Լարինը, Ն. Ա. Սոլնցնը,Ս. Վ. Կալեսնիկը,Կ. Կ. Մարկովը, Դ. Լ. Արմանդը,Յու. Ե. Եֆրեմովը, Ա. Գ. Իսաչենկոն, Վ. Ս. Պրեոբրաժենսկին,Վ. Կ. Սուկաչնը, Ն. Ա. Գվոզդեցկին,Ֆ. Ն. Միլկովը, Վ. Բ. Սոչավան, Մ. Մ. Եֆրեմովը,Ա. Ա. Վիդինանն շատ ուրիշներ: Բերենք մի քանիսը: Դեռես 1913 թ. Լ. Ս. Բերգըգրում.էր, որ լանդշաֆտըառարկաների ու երնույթներիմի այնպիսիմիասնություն է կամ խմբավորում,որտեղ ռելիեֆի, կլիմայի, ջրերի, հողային Ա բուսականծածկոցի, կենդանական աշխարհիյուրահատկությունները,ինչպես նան մարդու գործունեությունը ձուլվում են միասնականներդաշնակամբողջության մեջ, որ օրինաչափորեն կրկնվում է երկրի որոշակի զոնայի երկարու-

թյամբ: Բերգինքննադատեցին«ներդաշնակ»բառիհամարն գտնում էին, որ-բնությունըոչ թե ներդաշնակէ, այլ հակադրություններիմիասնություն: ՎետագայումԲերգըփոխեցձնակերպումը: Ավելի ուշ ժամանակներումհանրաճանաչ են Ն. Ա. Սոլնցնի, Ա. Գ. Իսաչենկոյի,Ֆ. Ն. Միլկովի բնորոշումները: Սոլնցնը գրում էր. «Լանդշաֆտըծագմամբ համասեռ բնականտարածքային համալիր է, որն ունի միատեսակերկրաբանականհիմք, ռելիեֆի մի տիպ, միենույն կլիման, կազմված է միայն տվյալ լանդշաֆտին յուրահատուկ դինամիկորենզուգակցված, տարածության մեջ օրինաչափորենկրկնվողհիմնականն երկրորդականբնատեղամասերիհավաքածուից»(Ն. Ա. Սոլնցն, 1962, էջ 44): Ա. Գ. Իսաչենկոնլրացնում է. «Լանդշաֆտըկարելի է բնորոշել որ-

պես լանդշաֆտայինմարզի, զոնայի ն յուրռքանչյուր խոշոր տարածքային միավորիծագումով առանձնացվողմի մաս, որը բնորոշվում է նուինչպես զոնալ, այնպես էլ ոչ զոնալ (ազոնալ) միատարրությամբ համանի անհատական կառուցվածք, անհատականձնաբանական լիր» (1965, էջ 117): հաՖ. Ն. Միլկովը գրում է. «Լանդշաֆտային(բնատարածքային) մալիրը ավելի ցածր կարգի բաղադրիչներիհամալիրկերի ինքնակարգավորիչ,ինքնավերականգնվողհամակարգէ, որը գԴիծում է մեկ ներգործությամբ,ոկամ մի քանի բաղադրիչների(կոմպոնենտների) րոնք գլխավոր-ղեկավարողգործոնի դեր են կատարում» (1970, էջ 113): Կ. Կ. Մարկովըգրում էր լանդշաֆտիմասինհետնյալը. «Բնական, ծագումովմիատեսակտարածքայինհամալիր,որինբնորոշ է երկրաբանականկառուցվածքիմիասնությունը,ռելիեֆի որոշակի տիպը ն միատեսակկլիման» (1978, էջ 13): Նման բնորոշումներ ունեն Ի. Մ. Զաբելինը (1957) ն շատ ուրիշներ: Այս բոլորը ընդհանրացնելովկ̀արող ենք գրել. լանդշաֆտըբնապատմականմի այնպիսիտարածքայինհամալիր է, որտեղ երկրաբանականկառուցվածքը,ռելիեֆը, կլիման, ջրերը, հողաբուսականծածկը, կենդանական աշխարհը ն մարդու գործունեությունը փոխկապակցված մի ինքնատիպ միասնություն են ներկայացնում, որով ն տարբերվումէ հարնանլանդշաֆտներից: Լանդշաֆտագիտությունըորպես գիտություն, ուսումնասիրելով բնականտարածքայինհամալիրները,ամենասերտկապիմեջ է էկոլոգիայի հետ: էկոլոգիան հունարեն բառ է, որ կազմված է էկոս՝ ապրելավայր, ն լոգոս՝ գիտություն, բառերից:Այն ուսումնասիրում է կենդանի օրգանիզմներին միջավայրի(այսինքն լանդշաֆտի՝ԲՏՀ-ի) պայմանների փոխհարաբերությունը:էկոլոգիան, որպես գիտություն, զարգանումէ 19-րդ դարի կեսերից ն նրանիցաստիճանաբարսերվում են ավելի նեղ մասնագիտականուղղություններ, օրինակ`մարդու էկոլոգիա, բույսերի էկոլոգիա, կենդանիներիէկոլոգիա: Ստեղծվել են նան աուտոէկոլոգիա`առանձինբույսի կամ կենդանու էկոլոգիա, սինէկոլոգիա`բուսական ն կենդանականհամակեցություննամբողջությամբ: Օգտագործվում է երկրաէկոլոգիա (գեոէկոլոգիա), որն ընդգրկումէ ամբողջԵրկրի միջավայրին օրգանիզմներիփոխհարաբերությունը: Օգտագործվումէ էկոհամակարգհասկացությունը,որն ընդհանրացնումէ կենդանի օրգանիզմների ն նրանց միջավայրի միասնությունը: էկոլոգիայիհասկացությանմեջ բազմաթիվհեղինակներմասնա-

վորեցնումեն՝ էկոլոգիականտիպ, էկոլոգիականամպլիտուդա,էկոլոգիական վալենտականություն, էկոլոգիական խոռոչ, էկոլոգիական օպտիմում, էկոլոգիական շարք, էկոլոգիական հավասարակշռություն, էկոտոպ ն այլ հասկացություններ:էկոտոպըօրգանիզմների արտահայտողմիջավայրն բնակավայրիառանձնահատկությունները է լանդշաֆտը: Այսպիսով, էկոլոգիան ու լանդշաֆտագիտությունը շատ ընդհանրականգծեր ունեն. էկոլոգիայի գործոններըհենց իրենք լանդշաֆտի նյութականբաղադրիչներնեն՝ երկրաբանականհիմքը, ռելիեֆը, կլի: ման, ջրերը, հողը, բուսականությունը,կենդանականաշխարհը: 2.

պատմականարմատները Լանդշաֆտայինաշխարհագրության

նոր ձնավորվածգիտություն է, նրա մել Լանդշաֆտագիտությունը հարյուրամյակըդեռ չի լրացել, սակայն լինելով աշխարհագրության մի ճյուղ-բաժինը՝խոր արմատներունի (առանց «լանդշաֆտ» բառի

օգտագործման):

'

Շատ առաջներում եղել են բնության, առանձին երկրների նկա. րագրություններ, փորձել են մեկնաբանելբնական երնույթները՝ հա. ճախ առասպելականտարբերակներով:Օրինակ՝Ստրաբոնըմոտ եր կու հազար տարի առաջ մանրամասննկարագրել է Հայոց աշխարհը նրա բնությունը: Ստորն համառոտակի կնշենք աշխարհագրությա( զարգացմանփուլերը, որտեղ սաղմնային վիճակում տեղ է գտե լանդշաֆտագիտությունը: Հնում գոյություն է ունեցել միայն մեկ աշ խարհագրություն,որնհետագայում` աշխարհագրականմեծ հայտնա գործումներից հետո, վերածվում է առանձինճյուղերի: Անտիկ աշխարհումբնատարածքներիշատ մակերեսայինճանա չում է կատարվել: Հնդկաստանում,Չինաստանում,Եգիպտոսում,Եփ րատ ն Տիգրիս գետերի ավազաններումապրող ժողովուրդներըար դեն գաղափարունեին ոչ միայն իրենց երկրի, այլն հարնան երկրնե րի մասին: Այդ գաղափարը կոնկրետ արտահայտություն ստացաւ հատկապեսՀին Հունաստանում: Դեռես մ. թ. ա. 7-րդ դարում Թալե սը, 6-րդ դարում Պյութագորասը հանգել էին Երկրի գնդաձնությա/ գաղափարին.Արիստոտելը (4-րդդ. մ. թ. ա.) դիտելովԼուսնի խավարում Երկրի ստվերը Լուսնի վրա գնդաձն մարմնի ստվել ները նշում էր, որ է: էրատոսթենեսինհաջողվեց պարզագույնեկրաչափականմիջոցնե րով չափել Երկրիմիջօրեականի՝շրջանագծիերկարությունը,որ քի է տարբերվումներկայիստվյալներից: Հունական բազմաթիվգիտնա կաններնկարագրելեն Երկրիտարբերմասերը(Պոլիբիոս, Ստրաբոն

Պլինիոս, Պլուտարքոս, Պտղոմեոսն ուրիշներ,շԽկարագրությունները ուղեկցվում էին պարզագույն քարտեզներով,օրինակ, Անաքսիմանդրը մ. թ. ա. 7-րդ դարում, էրատոսթենեսը3-րդ դ. ն ուրիշներ: Պտղոմեոսի քարտեզն արդեն գիտականբնույթի էր: Այս շրջանում արդեն նշմարվում են աշխարհագրությաներկու ուղղություններիսաղմերը՝ երկրագիտականն երկրագրական(Հերոդոտոս, Ստրաբոնն ուրիշունեցավ հելլենիստաներ): Աշխարհագրությունը լուրջ առաջընթաց կան ժամանակաշրջանում: Եվրոպայում աշՄիջինդարերում, մինչն 15-րդ դարը, Վարավային խարհագրություննանկում ապրեց: Կրոնականճնշման տակ մոռացության մատնվեցերկրի գնդաձնության.գաղափարը:Միննույն Ժամանակ նշենք, որ եթե Եվրոպայում գիտություննընդհանրապեսանկում էր ապրում, ապա ԱռաջավորԱսիայումարաբների,հայերի ն այլ ժողովուրդների մոտ, ինչպես նան Եվրոպայի ծայր հյուսիսում` նորմաններիմոտ, աշխարհագրությունըշարունակումէր առաջընթացունենալ: Օրինակ, ԳայոցաշխարհումԵրկրի գնդաձնությանգաղափաՎաղ միջնադարումկազմվեց «Աշխարհացոյց» կից րը պահպանվեց: բացատրականով:Միջնադարյանհամալսարաններումաշխարհագրություն էր ավանդվում. ականավորդեմքերից էին Մ. Մաշտոցը,որ հայտնաբերեցվերընթացգոտիականությունը,ԱնանիաՇիրակացին, ԳրիգորՄագիստրոսըն ուրիշներ: Միջին դարերում կարնոր հայտնագործումներկատարեցիննորմանները: 9-րդ դարում գաղութացրին Իսլանդիան, 10-րդ դարում հայտնաբերեցինԳրենլանդիան,ապա՝ Հյուսիսային Ամերիկան,սակայն դրանք եվրոպացիներինհայտնի չէին, ն Ամերիկայիհայտնագործումը վերագրվում է Կոլումբոսին: ԱրաբներըԱռաջավորԱսիայում ու Հյուսիսային Աֆրիկայում նոր հայտնագործումներ կատարեցին, հայտնաբերեցինՄադագասկարը: Աշխարհագրությաննոր ժամանակները սկսվում են Վերածննդից: 15-րդ դարում եվրոպականմի քանի երկրներում տնտեսությունը զարգանումէր, առնտուրնընդարձակվում,առեատրական նավատորմը ապրում էր բուռն վերելք: Թուրքերը գրավել էին Կոստանդնուպոլիսը, ն դեպի Հնդկաստանտանողցամաքայինուղին փաստորենփակված էր: Պետք էր ծովային ուղի գտնել: Այդժամանակվերածնունդապրեց Երկրի գնդաձնությանգաղափարը,ն լուրջ հայտնագործումներկամեծ հայտնագործումները տարվեցին:Աշխարհագրական (Կոլումբոս, Վասկո-դա-Գամա,Մագելան)նոր ասպարեզ բլսցեցինաշխարհագրության առջն.անհրաժեշտէր նկարագրելհայտնաբերվողերկրները: Տարբեր չափիչ գործիքների գյուտերը (ջերմաչափ, կողմնացույց,

մանրադիտակ,աստղադիտակ ն այլն) նոր թափ առնելու հնարավորություն ընձեռեցինգիտություններին:Կոպեռնիկոսը(16-րդ դար) ապացուցեց Արնակենտրոնտեսությունը: 16-րդ դարից սկսվում են աշխարհագրականհայտնագործումներ Ռուսաստանում. իրագործվեցին Երմակի արշավանքները դեպի արնելք (1581-84 թ.թ.): 1648-ին Դեժնյովը հասավ այն հրվանդանին, որ հետագայումկոչվեց Դեժնյովի,հայտնաբերվեցԲերինգինեղուցը: անծայրածիրերկԾավալվում են քարտեզագրականաշխատանքներ հիմնադրվումէ Գիտություններիակարում: 1724 թ. Ռուսաստանում դեմիան:Նշենք, որ 18-րդ դարում Մ. Լոմոնոսովը լուրջ աշխատանքներ կատարեցբնությանուսումնասիրմանասպարեզում. նա նկատեց երնույթների կապերն ու փոխներգործությունները: Նրա ջանքերով 1755 թ. բացվեց Մոսկվայի համալսարանը:Նա խրախուսում էր աշխարհագրականհետազոտությունները:Կազմակերպվեցինակադեմիական արշավախճբեր(Ս. Գմելին, Ի. Գյուլդենշտադտ,Պ. Պալլաս, Ի. Ֆոլկ ն այլք): 18-րդ դարում կազմակերպվեցինԲերինգիծովային արշավանքներըԽաղաղ օվկիանոսում,հայտնաբերվեցԱլյասկան ն այն դարձավ Ռուսաստանիտարածք: 17-րդ դարի կարնոր աշխարհագրականիրադարձություններից մեկը հոլանդացի Վարենիուսի (1622-50 թ.թ.) «Վամընդհանուրաշխարհագրություն» աշխատության լույս աշխարհ գալն էր: Նա աշխարհագրությանմեջ ընդունում էր երեք ճյուղ մաթեմատիկական, ֆիզիկական,քաղաքական: Նրա հայացքներըմեծ ազդեցություն են թողել ռուս գիտնականՏատիշչնի վրա: Նշենք, որ Նյուտոնը այդ ժամանակ համարվում էր խոշոր աշխարհագետ,ավանդում էր աշխար: հագրություն ն կարողացավ հրատարակել Վարենիուսի գիրքը: Վարենիուսըվալսճանվել է 28 տարեկանհասակում: Վերածննդի բնագիտության զարգացման առաջին ժամանակաշրջանըվերջանումէ Նյուտոնով ն Լիննեյով: Այս շրջանում աշխարհագրությանմեջ տիրապետողէ դառնում բնության անփոփոխության գաղափարը: Մինչն 18-19 դարերը աշխարհագրությունըզարգանում էր երկրագրականուղղությամբ. նկարագրվումէին նոր հայտնաբերվողերկըրները:18-րդ դարի վերջին ն 19-ի սկզբին ԱրեմտյանԵվրոպայում մեծ զարգացումունեցավ է. Կանտի(1724-1804) տեսությունը:Կանտը ավանդում էր աշխարհագրություն,ն նրա կարնոր ներմուծումներից մեկն այն էր, որ փշրեց մինչ այդ հաստատվածբնության անփոփոխության հասկացությունը. նա տեսնում էր երնույթների զարգացումը, բնության բաղադրիչներիփոխադարձկապերը: Միննույն ժամանակ

մշակեց արեգակնայինհամակարգիառաջացմանիր վարկածը, որը մաթեմատիկորենհիմնավորեց Լապլասը,ե տեսություն-հիպոթեզը կոչվեց Կանտ-Լապլասյան: 19-րդ դարը հայտնի է աշխարհագրականշատ բեղուն ուսումնասիրություններովու հայտնագործություններով:Դարի սկզբին Ի. Ֆ. Կրուզենշտերնը ն Լիսյանսկին կատարեցինշուրջերկրյա ճանապարհորդություն, Բելինգսհաուզենը ն Լազարնը հայտնագործեցինԱնտարկտիդան:1845 թ. Ռուսաստանում կազմակերպվեցաշխարհագրականընկերությունը,որը 40 տարիշարունակ ղեկավարումէր Պ. Պ. Սեմյոնով-Տյան-Շանսկին:Այդ ընթացքում հետաքրքիր հետազոտություններ կատարվեցինՍիբիրում ն ԿենտրոնականԱսիայում (Ն. Մ. Պրժնալսկի, Գ. Ն. Պոտանին, Մ. Վ. Պնցով, Վ. Ի. Ռոբորովսկի,Պ. Կ. Կոզլով, Գ. Ե. Գրում-Գրժիմայլոն ուրիշներ), ռուս աշխարհագետները լուրջ տեսականհարցեր ու պրոբլեմներէին լուծում (Վ. Վ. Դոկուչան, Ա. Ի. Վոյեյկով,Ա. Ա. Տիլլո, Պ. Ա. Կրոպոտկին,Ն. Ա. Սներցով, Վ. Ա. Օբրուչն): Նշենք նան, որ 1884 թ. առաջին անգամՄոսկվայի համալսարանում աշխարհագրական ամբիոնէ ստեղծվում, որի վարիչնէր Դ. Ն. Անուչինը:Նա տեսությանհարցերումնորամուծություններկատարեց. առանձնացրեցերկրագիտությունըերկրագրությունից: 19-րդ դարի կարնոր իրադարձություններիցեն Չ. Դարվինին Ա. Հումբոլդի հետազոտությունները:Դարվինը «Բիգլ» նավով 1836-37 թվերինճանապարհորդություններկատարեց ն հանգեց օրգանական աշխարհիզարգացմանէվոլյուցիոն տեսությանը:Ա. Հումբոլդը եղավ ՀարավայինԱմերիկայում,ապա Ռուսաստանում ն հասավ մինչն Ալթայ: Նա հավաքեց մինչն 6000 տեսակիբույսերի նմուշներ, որոնցից 3500-ը նորույթ էին: Գտավ երնույթների փոխադարձկապերիու համագործակցությանգաղտնիքը, հանգեց զոնայականության գաղափարին, կատարեց կարնոր աշխարհագրականընդհանրացումներ, զարգացրեցկլիմայագիտությունը: 19-րդ դարի ականավորաշխարհագետներիցէր Կառլ Ռիտտերը: ՎակառակՀումբոլդի Ռիտտերը,ապա ն էլիզե Ռեկլյուն հանգեցին երկրագրականուղղությանը. չէին ուզում տեսնել երնույթների կապերն ու զարգացումը:Նշենք նան, որ դարի վերջում մեծ անուն հանեց Ա. Հետները,որը մետաֆիզիկականուղղության ներկայացուցիչ էր, չէր ընդունում աշխարհագրության միասնությունը,կողմ էր միայն ճյուղային գիտություններիզարգացմանը:Նրա հեղինակությունըմեծ էր, ն նրա ազդեցությամբմի շարք աշխարհագրական մասնագիտա՛ (կլիմայագիտություն, կան ուղղություններ: առաջընթաց ունեցան ն այլն), հրապարակվեջրաբանություն, կենսաաշխարհագրություն

ցին բազմաթիվլուրջ մենագրություններ:Սկզբում Լ. Ս. Բերգըհարում էր Վետներիուղղությանը, ապա հրաժարվեց նրանիցն մշակեց լանդշաֆտի բաղադրիչներիկապերը:Հետները գիտությունները բաժանում էր հետնյալ խմբերի. սիստեմատիկ(բուսաբանություն, կենդանաբանություն),պատմական(պատմություն, պատմականերկրաբանություն) ն խորոլոգիականկամ տարածական(աստղագիտություն, Ըստ նրա աշխարհագրությունըկամուրջ է հաաշխարհագրություն): ն բնականգիտություններիմիջն: սարակագիտական Այստեղ նշենք, որ 19-րդ դարում աշխարհագրականհետաքրքիր աշխատություններհրատարակվեցինՄխիթարյան միաբանություեն Ղ. Ինճինում (Վենետիկ,սուրբ-Ղազարկղզի): Արժանահիշատակ ճյանի, Ս. Ագոնցի,Ղ. Ալիշանին ուրիշներիծավալուն աշխատությունները: 19-րդ դարը աշխարհագրականփաստացինյութի կուտակման դար էր: Մեկնաբանվում էին բազմաթիվ բնական երնույթներ: Յու. Հաննը ն է. Բրյուկները ամբողջացնելովմթնոլորտի, ջրոլորտի, երկրակեղնիվերաբերյալկուտակվածնյութերը ստեղծեցին«Ընդհանուր երկրագիտություն» ծավալուն աշխատությունը, որը 20-րդ դարի սկզբին ունեցավ հինգ հրատարակությունն թարգմանվեցռուսերեն՝ Պ. Բրոունովին Գ. Շպլինդլերի ավելացումներով: 19-րդ դարի վերջին արդեն ոչ միայն կատարվումէին երկրների նկարագրություններ,այլն կուտակվածհարուստ նյութի հիման վրա հայտնաբերվումէին բնական երնույթներիօրինաչափությունները:Օրինակ, դարիընթացքում կատարվածդիտարկումներըն հատկապես Կասպիցծովի մակարդակի տատանումներիհիման վրա Բրյուկներըկարողացավհանգել այն եզրակացության, որ 35 տարին մեկ կլիմայականպայմաններիցիկլ գոյություն ունի, որն անվանվեց«Բրյուկներյանպերիոդ» (պարբերություն): Հումբոլդի, Պասարգեի, Ռիխտհոֆենի ն այլոց ուսումնասիրությունները արտասահմանում,Սեմյոնով-Տյան-Շանսկուն ռուսական այլ հեղինակներիուսումնասիրություններըՌուսաստանում հող նաՎ. Վ.Դոկուչանիզոնայականտեսությանմշակմախապատրաստեցին նը 19-րդ դարի վերջինն 20-ի սկզբին: 3.

Լանդշաֆտայինաշխարհագրության՝ լանդշաֆտագիտության որպեսգիտություն ձնավորումը

19-րդ դարիվերջին ն 20-ի սկզբինայլես անհայտ երկրներչկային: զբաղված էր երկրների ներքին հատվածների Աշխարհագրությունը

ուսումնասիրությամբ:Քանի որ դրանք գաղութացվումէին, անհրառեսուրսների մասին, ժեշտ էին հիմնավոր տեղեկություններ բնակյքն լուրջ հետազոտություններ: Աշխարհագրականգիտությունը զարգացման ընթացքում երկփեղկվեց երկու հիմնականբաժինների՝ֆիզիկականաշխարհագրություն ն տնտեսական(հասարակական)աշխարհագրություն: «Ֆիզիկա» հունարեն նշանակում է բնություն. ֆիզիկական աշխարհագրություննշանակումէ բնության կամ բնական աշխարհագրություն: Սակայնֆիզիկա գիտությունըզարգացավառանձին`դառնալով հիմնարարգիտություններիցմեկը իր ամենաբազմազանճյուղերով ն ուղղություններով:Ներկայումս երբ ասում են «ֆիզիկական աշխարհագրություն»,տպավորությունէ ստեղծվում, որ ֆիզիկական է: Ելնելով դրանիցշ̀ատ հեղինակներ գիտությանաշխարհագրություն առաջարկումեն գիտություննանվանել բնականաշխարհագրություն: «Ֆիզիկական աշխարհագրությունը» այնքան ամուր է մտել մարդկանց գիտակցությանմեջ, որ դրանիցհրաժարվել անհնար է, ուստի պետք է ուղղակի օգտագործել այդ անվանումը`պարզելովնրա էությունը: ն տնտեսականաշխարհագրուՖիզիկականաշխարհագրությունը թյունը, ուսումնասիրությանտարբերբնագավառներ լինելով, սերտորեն կապված են միմյանց հետ: Ֆրզիկական աշխարհագրությունը այն լանդշաֆտային հիմքն է, բազան, որի վրա կառուցվում է հասարակագիտականաշխարհագրությունը: Օրինակ, եթե մեկը զբաղվում է տարածքի էներգետիկ ռեսուրսներիուսումնասիրմամբ,մի՞թեկարող է չիմանալգետերիհոսքի ու ռեժիմիմասին, որ վերաբերումԷ ֆիզիկական աշխարհագրությանը: Այդպեսէլ ֆիզիկական աշխարհագետը կամ լանդշաֆտագետըինչպե՞սկարող է ուսումնասիրություններ կատարել լանդշաֆտներիֆունկցիաներիճշտման ոււղղությամբ, եթե չիմանամարդու տնտեսականգործունեության,կուլտուրականլանդշաֆտներիստեղծմանմասին: 20-րդ դարում, հատկապեսնրա երկրորդ կեսին միասնականաշխարհագրության գաղափարըշատերը չեն ընդունում, ն այդ ուղղուշարունակվումեն: թյամբվիճաբանությունները Սույն ձեռնարկում մեզ հետաքրքրում է լանդշաֆտագիտության հարցը, ուստի ընդհանուրաշխարհագրության խնդիրը մենք չենք քննարկի, կանցնենքլանդշաֆտային աշխարհագրությանը, որը մի քանի փուլ է անցել: Առաջինփուլը սկսվում է 19-րդ դարի վեթջից մինչն 1930-ական մեծ մասը տարերայթվականները:Այս փուլում աշխարհագետների

նորեն, եղած փաստացինյութերի հիման վրա, կանգնեցերնույթների մատերիալիստականճանաչման սկզբունքի վրա՝ ի հակադրություն հետներյան մետաֆիզիկայի: Զոնայականության դոկուչանյան ուսմունքը համընդհանուրճանաչում ստացավ: Չնայած նրան, որ 19-րդ. դարում լանդշաֆտների առանձին բաղադրիչներիուսումնասիրությունը մեծ առաջընթացունեցավ, սակայն դրանց ամբողջականհետազոտությունըկատարվեց միայն 20-րդ դարում: ԼանդշաֆտագիտությանհիմնադիրհամարվեցՍանկտՊետերբուրգի համալսարանի պրոֆեսորՎ. Վ. Դոկուչանը: Նա մասնագիտությամբհողագետէր: 19հետազոտություններկատարեց,այրդ դարի վերջին Ռուսաստանում ցելեց Կովկաս ն Վայոցաշխարհ, հանգեց զոնայականությանգաղափարին, հրապարակեց«Խ 7ՎՇԷԼՈՕ Օ 30Է11: ոքոքօղել» (1899 թ.) աշխատությունը:Նա հողը դիտում էր որպեսբնությանհայելի ն հիմնաորը մեծ ընդունեվորում բնականհամալիրներիզոնայականությունը, լություն գտավ ոչ միայն Ռուսաստանում, այլն ամբողջ աշխարհում: Այստեղիցէլ սկսվում է լանդշաֆտագիտությանգիտական հիմնավորումը: Դեռնս 1910 թ. Պ. Ի. Բրոունովը այն միտքնարտահայտեց,որ աշխարհագրությանառարկանԵրկրի արտաքին ոլորտն է, որը կազմըված է քարոլորտից, ջրոլորտից, մթնոլորտից ու կենսոլորտից,որոնք գտնվում են մշտականներգործության մեջ: Այդ ներթափանցումները, փոփոխություններըհանդիսանում են ֆիզիկական աշխարհագրության ամենակարնորխնդիրը ն որոշում են նրա ինքնուրույնությունը որպեսգիտություն: Շուտով Ռ. Ի. Աբոլինը նույնպես հանգեց այն եզրակացության,որ ռելիեֆը, գետնահողերը(գրունտը), հողային ծածկույթը, բուսականԴւթյունըն բնության մյուս բաղադրիչներըայնպես խորն են միահյուսված, որ ստեղծում են մի բարդ աշխարհագրական երնույթ, բարդ համալիրային(կոմպլեքսային) կազմավորում ժպիգենեմի տեսքով,որը ծածկում է ամբողջ ցամաքը՝հասարակածիցմինչն բնեռներ: Երկրորդփուլը լանդշաֆտագիտությանմեջ ընդգրկում է 1930 թվականներիցմինչն երկրորդ համաշխարհայինպատերազմը:Հեշարունակվումեն, խոշորաշխատանքներեն կատազոտությունները տարվում ԽՍՀՄ-ում հողային ֆոնդի ինվենտարիզացմանուղղությամբ: Լ. Գ. Ռամենսկինձեակերպում է լանդշաֆտներիտեսության վերաբերյալմի շարք կարնորդրույթներ: Այս մեթոդով1931 թ. Լ. Ս. Բերգը լույս ընծայեց«ԽՍՀՄ-ի լանդշաֆտաաշխարհագրական զոնաները»գիրքը: Նա լանդշաֆտի բոլոր բաէր ղադրիչներըդիտում միասնականությանմեջ ն փոխկապակցված:

Նույն մեթոդաբանությանհիմանվրա ակադ.21. Ա. Գրիգորնըմշակեց թաղանթ-ոլորտիտեսությունը, ապա Երկրագնդիաշխարհագրական այդ ուղղությամբ: լույս տեսան նրա բազմաթիվ աշխատությունները Մ. Ի. Բուդիկոյիհետ լույս ընծայեցին «Աշխարհագրական զոնայականության պարբերականությանմասին» աշխատությունը:Գրիգորնին հետնեցին Ս. Վ. Կալեսնիկը, Կ. Կ. Մարկովը,Ա. Գ. Իսաչենկոն, Ն. Ա. Սոլնցնը, Վ. Բ. Սոչավան, Վ. Ն. Սուկաչնըն շատ ուրիշներ: Այս փուլում տիպաբանական ձնավորվեցինֆիզիկաաշխարհագրական ն ռեգիոնալ ուղղությունները, Բ. Բ. Պոլինովը սկիզբ դրեց լանդշաֆտների երկրաքիմիա գիտությանը,փոքր անց զարգացավնան լանդշաֆտների երկրաֆիզիկագիտությունը: Երրորդըհետպատերազմյանփուլն է՝ մինչն 1970-ական թվականները: Այս փուլում լանդշաֆտային հետազոտություններըբուռն թափով զարգանում են, ծաղկում են ապրում լանդշաֆտներիերկրաքիմիան ն երկրաֆիզիկան(Ա. Ե. Ֆերսման, Ա. Ի. Պերելման, Դ. Լ. Արմանդ,Ի. Պ. Գերասիմով,Մ. Ա. Գլազովսկայա,Վ. Վ. Դոբրովոլսկի,Կ. Ն. Դյակոնովն ուրիշներ), կազմակերպվումեն տեսական կոնֆերանսներ ու սեմինարներ: Չորրորդփուլը 1970-ական թվականներիցհետո է, երբ լանդշաֆտագիտությունըթնակոխումէ կոնստրուկտիվփուլ: Զարգանումէ կառուցվածքային (ստրուկտուրային)-դինամիկականլանդշաֆտագիտությունը, ուսումնասիրություններըկրում են կիրառականբնույթ: Ակադ. Ի. Պ. Գերասիմովըառաջադրեցկիրառական(կոնստրուկտիվ) աշխարհագրությանգաղափարը:Նա գտնում էր, որ լանդշաֆտային ուսումնասիրություններըպետք է նպատակաուղղվածլինեն լանդշաֆտներիօպտիմացմանը,խոշոր կառույցներումդրա հիմնավորմանը, որպեսզիբնականռեսուրսներիօգտագործումըլինի մտածվածու նպատակային:Այս փուլում է ձեավորվում,բնածին-մարդածին (անթրոպոգեն)լանդշաֆտագիտությունը: 20-րդ դարիվերջին ն 21-ի սկզբին գիտություններիհամակարգում տեղի է ունենում գիտատեխնիկականհեղափոխություն,նկատվում Է տեսությանդերի մեծացում,երնույթներինկատմամբհամակարգային մոտեցում, ճշգրիտգիտություններիմոդելներիօգտագործում: Մինչն 20-րդ դարի կեսերը գիտությունները ճյուղավորվում էին, դիֆերենցվում, ն ուսումնասիրություններըգնում էին նեղ մասնագիտական ուղղություններով, միմյանցից անջատ: 20-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսվում է գիտությանճյուղերի ն ուղղություններիինտեգրացիա,որը ուղեկցվում է տեղեկատվականհոսքի ուժեղացմամբ: Քանի գնում, մեծանում է մարդու միջամտությունըբնության

պռլ: երնույթներին, բնության վերափոխմանը,ճաավորվուս ալ7-վայր: Նման պայմաններումառաջանումէ բնությանզարգացման,աշ խարհագրականմիջավայրիընդհանուրտեսությաննորովի մշակմա( անհրաժեշտությունը: ն նրա մի ճյուղը հանդիսացողլանդշաֆտագի Աշխարհագրության տության ձնավորման հետ կապված` ծագում է արտադրության| բնակչության տեղաբաշխման պրոբլեմը, որն աստիճանաբա կարնորվումէ աշխարհագրականմիջավայրին բնականռեսուրսներ նկատմամբպահանջարկիմեծացմանհետնանքով:Բնությունըն հս սարակությունըզարգանում են սերտ համագործակցությամբն այ համագործակցության ղեկավարման խնդիրը աշխարհագրությա պրոբլեմներիշարքում է: ԽՍՀՄ-օւմ աշխարհագրության գիտության զարգացման վերջի նվաճումներիցմեկը պետք է համարել Վ. Պ. Մակսակովսկու ծավս լուն աշխատությունը («Լ6օ-թֆիԿ6ՇաՅտ ՀՓ/ՈԵո/քձ», Մոսկվա, 199: 416 էջ): Նա աշխարհագրական հասկացություններիշարքում ավ լացնում է ես մեկը` «աշխարհագրականկուլտուրա»: Նա գրում է, 7 նեղ իմաստով կուլտուրան մարդու իդեական-բարոյականվիճակն ձեռնհասությանբարձրւ մարդկանցկրթությանու մասնագիտական գույն արտահայտություննէ: Կուլտուրանլինում է նյութականն հոգ կան, որոնք միահյուսված են: Նշված աշխատությանմեջ անդրադա նում է ինչպես ամբողջ աշխարհագրության,այնպես էլ նրա բազմ թիվճյուղերի ու բաժիններիմեկնաբանությանը: Այժմ տեսնենքաշխարհագրությանզարգացմանմիտումներըՌ/ սաստանիցդուրս: 20-րդ դարի սկզբին ն մինչն 70-ական թվականն րը ուսումնասիրություններըկատարվում էին նեղ-մասնագիտակւ ուղղություններով: Հետներյան մեթոդաբանությունը իր ազդեց, թյունն ուներ: 20-րդ դարում լույս տեսան բազմաթիվլուրջ մենագր թյուններ` գեոմորֆոլոգիայի, կլիմայագիտության, ջրաբանությս ն, մասնավորապես,հողագիտության,| կենսաաշխարհագրության ղային տարածքների յուրացման վերաբերյալ: Անգլիական, ֆրս սիական,գերմանական,ԱՄՆ-ի, Ճապոնիայի ն այլ երկրներիաշխս հագետներըմեծ ներդրում կատարեցին ինչպես երկրագիտությս այնպեսէլ երկրագրությանասպարեզում(Հանն, Բրյուկներ, Վերբեր սոն, Պասարգե, Բանկե, Բյուրգեր, ՀՎարտշորն,Դեվիս, Սոլսբե Պրեստոն, Ջեմս, Դերունենտ Ուիտտլսի, Ֆորի, Կոֆֆեն, Վեգենել շատ ուրիշներ): 19-րդ դարում այնքան փաստացինյութ կուտակվ որ հնարավորէր աշխարհագրականբնույթի ընդհանրացումներԼ տարել ն գտնել օրինաչափություններ:Օրինակ, ինչպես նշել ե ւ

2-407

՞Պ

Բրյուկները ընդհանրացնելովօդերնութաբանականտվյալները ն գտավ, որ 35 տարին Կասպից ծովի մակարդակիտատանումժերը՝ մեկ կլիմայական ցիկլ է ընթանում, որը կոչվեց «բրյուկներյան պերիոդ»: Կային,անշուշտ, հեղինակներ,ովքեր գտնումէին, որ անհրաժեշտ Յ. Պաէ երնույթներիհամալիր ուսումնասիրություն (Ա. Վերբերտսոն, սարգե ն ուրիշներ), սակայն այդ ուղղությունը լուրջ առաջխաղացում չունեցավ:Նույնիսկ զարգացավ վուլգար աշխարհագրությունը(էնվերոմենտալիզմ - է. Սիմպլ),որը գտնում էր, որ մարդկայինհասարակության զարգացումը պետք է կապել միայն բնականպայմաններիհետ: Նշենք, որ 20-րդ դարումխոշոր առաջխաղացումունեցավ քարտեզագրությունը, իսկ երկրորդ կեսից հետո աէրոլուսանկարահանումների վերծանումըսպեկտրոսկոպի,ինչպես նան համակվպյրգիչների միջոցով: 1960-ական թվականներից Նյու-Յորքում հրատարակվում է «ՏՕԿ6Է Օ6օցոՅքհյ/» պարբերականը, որտեղ զետեղվում են նան լանդշաֆտագիտական հոդվածներ,սակայն, այնուամենայնիվ,լանդշաֆտագիտությունըորպես նոր ուղղություն արտասահմանյանաշխարհումընդունելություն չգտավ: 20-րդ դարի սկզբին ամերիկյանգեոմորֆոլոգ Վ. Մ. Դէվիսինախաձեռնությամբ ԱՄՆ-ում ստեղծվեց աշխարհագետների միավորում: Դրա50-ամյակիկապակցությամբ1954 թ. լույս տեսավ «Ամերիկյան աշխարհագրությունը»ժողովածուն, որը չորս տարի շարունակ քըննարկվելէր 150 աշխարհագետներիկողմից: Այն կազմել էին Պ. Ջեյմսը ն Կ. Ջոնսը: Այնտեղ մեկնաբանվումէր 20-րդ դարի առաջինկեսին կատարվածաշխատանքներիբնույթը: Թարգմանվեցռուսերեն, որի նախաբանըգրել էր Ն. Ն. Բարանսկին:Ժողովածունուներ 26 գլուխ՝ հիմնականումռեգիոնալ աշխարհագրություն:Հենց առաջինգլխում նշվում է, որ աշխարհագրություն գիտության հիմքը ռեգիոնալ սկզբունքնէ, մեծ տեղ էր տրվում նան քարտեզագրությանը: 42-րդ էջում գրված է. «Բնական լանդշաֆտներիկոմպելքսայինուսումնասիրությունը Ամերիկայումհաջողություն չի ունեցել, ուստի հետազոտությունները ուղղվել են դեպի աշխարհագրական միջավայրիբաղադրիչները»: Մեծ տեղ է հատկացվելհողերիգնահատմանը, տարածքների արդյունավետությանը.ուսումնասիրություններըկիրառական բնույթի են: Բարանսկիննշում է, որ բոլոր 26 գլուխներում առանձնանում է երկու միտք՝ աշխարհագրության ն ռեգիոմիասնականությունը նալ մեթոդը: Զարգանումէր նան այն միտքը,որ մեր մոլորակիվրա երնույթնե՞

րը միմյանցհետ կապի մեջ են ն որոշակի համակարգ են ներկայաց նում: Օրինակ, ամերիկացի աշխարհագետ Դ. Հարվեյը իր «Աշխար

հագրությանգիտականբացատրությունը»գրքում (1969 թ.) զարգաց րեց այն գաղափարը,որ աշխարհը մի ամբողջականհամակարգէ (ո քհյտ 62 Նքբանհետնելով՝ Ջ. ՅՀանվելլըն Մ. Նյուսոնը «76ՇհուզսօՏտ ց6օց/8քհ7» գրքում 1973 թ. գրում են. «Աշխարհը,որ մենք ընկալու ենք, կարգավորվածէ ն կազմվածէ օբյեկտներիհավաքածուներից,ո րոնք կապված են էներգիայի ն նյութերի հոսքերով. այն ներկայաց նում է միասնականհամակարգ»:ՄիասնականհամակարգըՎ. Բ. ՍՈ չավան իր գրքում (1975) համարում է «Ժամանակակիցֆիզիկակա աշխարհագրությանառանցքը»: Լանդշաֆտագիտությունըմասնա կիորենզարգացավԳԴՀ-ում, ն դասավանդվեցբարձրագույնդպրոզ ներում. է. Նեեֆը հրատարակեց«Լանդշաֆտագիտությանտեսակա հիմքերը» մենագրությունը: Լանդշաֆտագիտությունը զարգացա ն Ռուսաստանիհարնան երկրներում: նան Լեհաստանում Պետք նշել, որ եթե արտասահմանում չընդունեցինլանդշաֆտս է որպես գիտությունը ֆիզիկական աշխարհագրությանմի առանձի ապա մի նոր գիտություն՝ էկոլոգիան, որը լան բաժին, զարգացգրին շաֆտագիտությանմի տարբերակնէր: Դեռնս 1922 թ. Հ. Բերրոու գրեց «Աշխարհագրությունըորպես մարդուէկոլոգիա» աշխատությո նը: Նույն կարծիքին է Ռ. Չորլին, Ե. Օդումը ն ուրիշները, իսկ Կ. Տր լը 1930-ական թթ. հրատարակեց«Լանդշաֆտի էկոլոգիան» աշխւ տությունը: Ինչպես նշում է Վ. Բ. Սոչավան(1978), Քեմբրիջի համս սարանում գոյություն ունի մարդու էկոլոգիա բաժինը: Ամերիկյան անգլիականհեղինակներըզարգացրին էկոլոգիա գիտությունը: Ըւ այդ գիտությանէկոլոգիայի գործոններըփաստորեննույնն են, ինչ լանդշաֆտագիտության նյութականբաղադրիչները: 20-րդ դարի վերջին երեք տասնամյակում ինչպես եվրոպակս այնպես էլ ամերիկյանաշխարհագետներըհամոզվեցին, որ այնու մենայնիվանհրաժեշտ են համալիրուսումնասիրություններ.ԱՄՆհրապարակվեց«Աշխարհագրությանվերահայտնագործումը»գիրլ որտեղ տեղ էր՝տրված լանդշաֆտների համալիր ուսումնասիրմա( Այդմասիննշում է նան Լ. Վալեսյանըիր վերջինգրքում (1999 թ.): ՀայաստանիՎանրապետությանլանդշաֆտներին,լանդշաֆտ յին գոտիներինմենք ծանոթանալուենք: Այստեղ միայն նշենք, որ ւ խարհագրության գծով ունենք դասականներ,հատկապես Մխիք րյան միաբանությունում:1920 թ. հետո մեր հանրապետությունում' զիկականաշխարհագրության գծով ուսումնասիրություններեն Լ Բ. Գալստյանը,Հ. Կարապետյանը, Ս. տարել` Հ. Վովհաննիսյանը,

սիցյանը: Բարձրագույն դպրոցներում ավանդվել է աշխարհագրո ֆակուլտետներ, իսկ ԵՊՀ-ի թյուն, ստեղծվել են աշխարհագրական է լանդշաֆտադասավանդվում ֆ ակուլտետում աշխարհագրական Գիտություն: ՀՀ-ում լանդշաֆտագիտության զարգացումըկապվում է ԳԱ Երկրաբանականինստիտուտիաշխարհագրությանսեկտորի հետ: Սեկտորը ստեդծեց Ա. Բ. Բաղդասարյանը,որտեղ կատարվում են լանդշաֆտային համակարգայինհետազոտություններ,հրատարակվել է «Հայկական ՍՍՀ ատլաս» (1961 թ.), որտեղ նկարագրված են լանդշաֆտների վերընթացգոտիները: ՀրատարակվեցինԱ. Բաղդասարյանի,Գ. Գրիգորյանի,Դ. Պողոսյանին այլոց լանդշաֆտագիտությանը վերաբերողաշխատությունները: Լանդշաֆտագիտական ուսումնասիրություններկատարվեցին նան Երեանի պետականհամալսարանում, Մանկավարժականինստիտուտում (Կ. Օհանյան, Հ. Գաբրիելյան, Խ. Կազարյան, Ա. Խոյեցյան, Մ. Իսկանդարյան,Վ. Պողոսյան, Վ. Խալատով ն ուրիշներ):Ներկայումս այդ բնույթիաշխատանքներըշարունակվումեն: 20-րդ դարի կեսերին աստիճանաբարհիմնավորվեցու ֆիզիկական աշխարհագրությանուսումնասիրմանօբյեկտ դարձավ Երկրի աշխարհագրականթաղանթը(Ա. Ա. Գրիգորնն ուրիշներ): Ապանրա սահմաններում առանձնացվեց լանդշաֆտայինթաղանթը-ոլորտը: Սակայն լանդշաֆտագիտության ուսումնասիրմանօբյեկտը այնքան ընդարձակու բազմատարրէ, որ բաղադրիչներիցյուրաքանչյուրը նեղ մասնագիտությանօբյեկտ է: Վերջին ժամանակներսլանդշաֆտայինթաղանթումառանձնացվում են նոր ոլորտներ,հետնաբարուսումնասիրմաննոր ուղղություններ են ձենավորվում: Դրանցիցմի քանիսին մենք կծանոթանանք սույն գրքի վերջին գլխում: Այստեղ նշենք, որ պարզորոշ միտում է նկատվում լանդշաֆտային թաղանթում նոր ոլորտներ առանձնացնելը: Դրանցիցեն՝ նոոսֆերա(մարդկայինբանականությանու գործունեուն այլն: Եթե աթյան ոլորտ), տեխնոլորտ,սոցոլորտ, էկոհամակարգ ռաջներում լանդշաֆտագիտության ուսումնասիրմանօբյեկտ էր համարվում ԲՏՀ-ն, արդեն շատ հեղինակներառաջարկում են այն ընդարձակելն անվանել բնականտարածքայինանթրոպոգեն համալիր: Ապագայումհնարավորեն նոր նորամուծություններ: `

ո

ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՄԵԹՈԴԱՐԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՄԵԹՈԴԻԿԱՆ

1.

`

հիմքը մեթոդաբանական Լանդշաֆտագիտության

Ֆիզիկականաշխարհագրությունըն նրա մի ճյուղը կազմողլանդ հիմք ընդունումեն մա շաֆտագիտությունըորպես մեթոդաբանական Վամառոտ նրա սկզբունքներին: տերիալիզմը: ծանոթանանք Մատերիալիզմըգտնում է, որ աշխարհընյութականէ, որ այն գո յություն ունի մարդու կամքից անկախ:Մեզ շրջապատող բնությունլ նյութականէ, նյութը առաջնայինէ, իսկ գիտակցությունըերկրորդա կան, ընդ որում այն ամենաբարձրմակարդակիհասած նյութի՝ ուղե ղի արգասիքն է: Ելնելով այս դրույթից մենք լանդշաֆտըդիտում են. որպես մարդու կամքից անկախնյութական համակարգ, որը պետք ճանաչվի մարդու կողմից: ճանաչելով բնության օրինաչափությում ները՝ մարդըկարող է լանդշաֆտներումփոփոխություններկատարե բարելավել, դարձնել ավելի արդյունավետ: ճանաչելով լանդշաֆտ ու նրաանցածուղին՝ հնարավորէ կանխատեսելնրաապագան: Դրույթներիցշատ կարնոր է այն, որ նյութականաշխարհում, կոնԼ րետ լանդշաֆտներում, բոլոր բաղադրիչները երկրաբանականհիւ քը. ռելիեֆը, կլիման, ջրերը, հողը, բուսականությունը,կենդանակա աշխարհը, մարդը իր գործունեությամբ միմյանց հետ կապված ել սերտ կապի ու փոխադարձ պայմանավորվածությանմեջ են: Այ դրույթը իր կոնկրետ արտահայտությունն է գտնում աշխարհագրս կան հետազոտություններում:Դիտելով երնույթը կամ պրոցեսը՝ ա, խարհագետըանպայման պետք է գտնի պատճառականկապերը:

Դոկուչանը 1899 թ. գրում էր, թե մինչ այդ ինչ ձեով էին ընթանում ուսումնասիրությունները.«Ուսումնասիրվում էին գլխավորապես առանձին առարկաները` միներալներ, լեռնային ապարձեր, բույսեր, կենդանիերնույթներ,առանձինտարերայիներնույթներ՝կրակ (հրաբուխներ), ջուր, հող, օդ, ն գիտությունըհասավ զարմանալիհաջողությունների,բայց ոչ նրանց փոխհարաբերությունները,ոչ ծագումնաբանական,հավերժականն միշտ օրինաչափականկապի մեջ, որ գոյություն ունի ուժերի, մարմիններիու երնույթներիմիջն, անկենդանու կենդանիբնության միջն, բուսական, կենդանականու միներալային արքայությանմիջն... Ընդ որում հենց այդ փոխհարաբերությունները, էլ հանդիսանումեն բնության այդ օրինաչափփոխազդեցություններն ճանաչման էությունը, իրականբնափիլիսոփայությանմիջուկը բնագիտությանլավագույն ն ամենաբարձրհիացմունքը»(1899, էջ 5): Ըստ մեկ այլ դրույթի նյութը բնությանմեջ չի կարող անշարժլինել, որ նյութի գոյության ձնը շարժումն է: Մենք ամեն օր ականատես ենք լինում, ինչպեսգետի ջուրը հոսում է, օդայինզանգվածներըերկնքում շարժման մեջ են, ինչպես խոնավությունը խտանալով դառնում է անձրն ու ձյուն, ինչպես տրանսպորտային միջոցներըսլանում են ն այլն: Սրա հետ կապված է մեկ այլ կարնոր դրույթ. շարժումը կատարվում է զարգացման ուղիով: Զարգացումըհատկապեսակներն է օրգանականաշխարհում: Երկրի վրա միլիարդավորտարիներիընթացքում ամենապարզագույն օրգանիզմներիցստացվել են բարդ կազմի ու կառուցվածքիօրգանիզմներ ն վերջապես`մտածողմարդը--մարդկային ուղեղը: Եթե օրգանականաշխարհումզարգացումն ակներնէ, ապա անօրգանականաշխարհում(ապարներ,ջուր, օդ, միներալներ)զարգացումը այնպես ակներնչէ. ժամանակին Վ. Ի. Վերնադսկինգրում էր, որ անօրգանականնյութի զարգացումըչի նկատվում:Իրականումայստեղ էլ զարգացում կա, բայց այդ զարգացումըշատ դանդաղէ ընթանում, մարդու համարաննկատելի:Միլիարդավորտարիներիընթացքում, այսինքն Տիեզերքի (Մետագալակտիկայի) ցիկլային զարգացման ընթացքումնյութերըփոխվել են: Օրինակ,մոլորակի վրա գոյություն ունեն ռադիոակտիվքիմիական տարրեր, որոնք բնականորեն տրոհվումեն, ինչպես՝ ուրանը դառնումէ կապար:Ներկայումս Մետագալակտիկանընդարձակվում է, միլիարդավորտարիներ անց կգա ժամանակ,երբ կենտրոնախույսշարժումը կդադարի,տեղի կունենա կենտրոնաձիգ շարժում, նյութերի խտացում, քիմիական տարրերի հատկանիշներիփոփոխություն,գերխիտնյութի ստեղծում մի կենտՎ.

--

րոնի շուրջը: Կապարը,որ ստացվել էր ուրանի տրոհումից,կփոխիիր կառուցվածքը, ինչ-որ մի նոր հատկանիշ ձեռք կբերի, որի մասին այժմ միայն ենթադրություններկարող ենք անել: Տեղի կունենա նոր, վիթխարիպայթյուն,նորիցկձնավորվեննոր գալակտիկաներբոլորովին այլ հատկանիշներով,ինչպես տեղի է ունեցել 10-20 միլիարդտարի առաջ: երնույթների զարգացմանընվիրված է հնէաշԱշխարհագրական որն ուսումնասիխարհագրությունհնէալանդշաֆտագիտությունը, րում է մեր մոլորակի վրա աշխարհագրականթաղանթիլանդշաֆտների զարգացմանպատմությունը:Ինչպե՞սանկենդանցամաքների վրա կյանքը զարգացավ, ինչպե՞սմերկասերմերիցծնվեցին ծածկասերմերը,ինչպե՞սառաջացանկաթնասունները,թռչունները, միասնո Կարնորդրույթներիցմյուսը հակադրությունների Բնությանմեջ այս դրույթը ամեն քայլափոխումկարելի է նկատել: րենք այսպիսի օրինակ. Երկրի խորքային ուժերի միջոցով երկրակեղնի տեկտոնական բարձրացում է կատարվում: Հենց որ երկրակեղեը օվկիանոսի մակերնույթից դուրս է գալիս, արտածին ուժերը՝ մթնոլորտայինտեղումները, գետերը, քամին, հողմահարման պրոցեսները ներգործում են ցամաքի վրա, քայքայում այն: Բոլոր լեռնային երկրներում նման հակադրություններիմիասնություն գոյություն ունի: Նշված դրույթին մոտ է մեկ այլ դրույթ բագասման բացասումը Հենց որ բույսը կամ կենդանինծնվում է, նրա մեջ մահը նստած է. որոշակի ցիկլ անցնելուց հետո նա մահանում է, մինչ այդ ստեղծելովնոր սերունդ: Բացասման բացասումը լանդշաֆտային թաղանթում անընդհատընթացողերնույթ է: Մեկ այլ օրինակ. հայտնի բան է, որ աշխարհագրական-լանդշաֆտայինթաղանթ-ոլորտը միասնական է (կոնտինուալ),սակայն այդ միասնականության մեջ ի հայտ է գալիս մարմիններիու երնեույթներիընդհատվողականություն(դիսկրետություն) ն դա հակասում է զարգացմանպրոցեսին:Երկրահամակարգերը ունեն ինքնուրույնություն:Ինչպես Ն. Ա. Գվոզդեցկուբերած օրինակում (1979) ջուրը կրաքարերումլուծում է ապարը ն տեղում առաջացնում քարանձավ, որը ժամանակինկարող է փլվել Երկրի մակերնույթին առաջացնելով ձագարաձն գոգավորություն:Նման օրինակներըբնության մեջ շատ են: Դրույթներիցմեկն էլ այն նոր որակ, որը զարգացում է բերում: Այսպես,օրինակ,սահմանափակ քանակի ջուրը ապարներիճեղքերում շարժվում է դանդաղ ն լամինար շարժմամբ.սակայն երբ ջրի քանակն ավելանում է, այն կարող է

մարդը: Բե-

է, որքանակական կուտակումը տալիս է

ուժգին հոսանք ստեղծել` վերածվելով տուրբուլենտ շարժման, որը նոր որակ է: Կամ սովորականթույլ անձրնըկարող է գետի ծախսըմի փոքր ավելացնել, սակայն տեղատարափանձրեըառաջացնում է սելավային երնույթ, կարող է դժբախտությունների պատճառ դառնալ: Սա էլ նոր որակ է: Արեգակնայինճառագայթման քանակական փոփոխությունըստեղծում է բնությաննոր որակ: Այժմ ճառագայթման լարվածությունը կազմում է 1,98 կալ/սմշ րոպե: Ենթադրենք Արեգակնային համակարգնանցնում է միջտիեզերական մի փոքր ավելի խիտ միջավայրով, ն արեգակնայինհաստատունը դառնում է 1,7 կալ/սմշ, այս ման ա. 6 Բն Բնությանզարգացմա դեպքում Երկրի վրա սառցապատսպիրալածնբնույթը ման նոր երնույթ տեղի կունենա, նոր որակ կառաջանա: Երկրի-վրագոյություն ունի երնույթներիթռիչքային զարգացում.օրինակ, երկրակեղնի ծալքավորման կամ հրաբխականությանբուռն փուլերը: Ուրեմն կարելի է երկրահամակարգերիփոփոխությունները արհեստականորենհասցնել թռիչքայնության,որից նոր որակ կառա-

» անա:

Երնույթներիզարգացումըբնության մեջ կատարվումէ ցիկլայնորեն. օրինակ,տարվա սեզոններիառաջացումը.սակայն երբեք ցիկլը չի փակվում:Շարժումը կատարվումէ սպիրալաձն(նկ.1): Այս օրինաչափությունը աշխարհագրությանմեջ զարգացրել է Կ. Կ. Մարկովը (1960): Լ. Ս. Բերգը (1947) զարգացրեցլանդշաֆտներիշրջելի ն անշրջելի լինելու գաղափարը: Երկրահամակարգային սկզբունքը:Լանդշաֆտագիտությունը իր հետազոտություններըկատարում է երկրահամակարգային սկզբունքով: Վ. Բ. Սոչավան (1978) ծավալուն աշխատությունէ նվիրել այդ սկզբունքին`օգտագործելով«երկրահամակարգ»(ԻՇ0ՇՔՇ76ուշ) տերմինը: Միննույն ժամանակ նա իր գրքում բնորոշում է էկոհամակարգ հասկացությունը,ցույց տալով, որ դրանքհոմանիշներչեն, ինչպես որոշ գիտնականներեն կարծում, որ երկրահամակարգը ավելի լայն մտնումէ նրա մեջ որպես ավելի հասկացությունէ, ն էկոհամակարգը նեղ համակարգ: `

Ի՞նչ է համակարգը:Համակարգըօբյեկտիվորենգոյություն ունեառարկաների ու երնույթների օրինաչափորեն միմյանց հետ կապված, ինչպես նան բնության ն հասարակությանմիջն գոյություն ունեցող կապերիմասին գիտելիքների միասնություն է, մեկ ամբողջ համակարգ:Օրինակ, Գալակտիկան,որի մեջ Արեգակնայինհամակարգն է, մի վիթխարիհամակարգէ, ուր գոյություն ունեն միլիարդավոր երկնայինմարմիններ,որոնք միանգամայնօրինաչափդասավորություն ունեն, պտտվում են մեկ ընդհանուրկենտրոնիշուրջը, իրար հետ չեն բախվում ն միլիարդավորտարիներ է գոյություն ունեն: Համակարգիօրինակ է նան մեր Արեգակնայինհամակարգը:Վամակարզ է նան Եվրասիամայրցամաքը:Այստեղ երկրաբանականհիմքը, ռե. լիեֆը, կլիման, ջրերը, հողաբուսականծածկույթը ն մարդկային հա: սարակությունը մեկ ամբողջություն են ներկայացնում, սերտորե( կապված են միմյանց հետ: Գամակարգէ քաղաքը շրջապատիայգի ներով ու ցանքատարածություններով, բնակչությամբն այլն: Համակարգերգոյություն ունեն գիտական այլ ուղղություններում օրինակ, բուսաբանությունը ուսումնասիրում է բուսատեսակներ| խմբավորումներ, կենդանաբանությունը` կենդանի օրգանիզմների համակարգեր, ապարագիտությունը ապարների համակարգեր 1 ցող

այլն: Լանդշաֆտագիտությունը ուսումնասիրում է աշխարհագրակա( լանդշաֆտը,որը ներկայացնումէ բնության բաղադրիչներիմիմյան' հետ կապված համակարգ-երկրահամակարգ,որ գոյություն ուն| լանդշաֆտային թաղանթում:Երկրահամակարգային սկզբունքու միայն կարելի է աշխարհը ճանաչել: Դա նշանակում է` լանդշաֆտ բոլոր բաղադրիչներըճանաչել միմյանց հետ ունեցած կապի, փոխա դարձներգործության ու պայմանավորվածությանմեջ: Միայն.երկրա համակարգային մոտեցմամբ պետք է ուսումնասիրություններ կա տարվեն,որպեսզի բացթողումներչլինեն, կիսատ-պռատմեկնաբա նություններչլինեն: Օրինակ,ԹուրքմենականՄեծ ջրանցքի կառու ցումից առաջ ջրանցքիամբողջ երկարությամբմանրակրկիտհետա զոտություններ կատարվեցինբազմաթիվ արշավախմբերիկողմի ու խորու թվում էր, թե ջրանցքի ուղին ամենայնմանրամասնությամբ թյամբ ուսումնասիրվածէ: Ջրանցքի գործարկումից հետո որոշ հատ վածներում աղուտներ առաջացան:Պարզվեց. որ հաշվի չէր առնվէ ջրանցքի թրջված պարագծի ծծունակությունը տարբեր գետնահողէ րում, որի հետնանքով ջրանցքից ներծծված ջուրը բարձրացրե Գրունտային ջրերի մակարդակը,այստեղից մազական բարձրա մամբ ջրերը հայտնվեցինհողի մակերնույթինն գոլորշացան, իսկ ս

են: ղերը մնացինգետնի մակերնույթին:Նման օրինակներըբազմաթիվ Երկրի լանդշաֆտային թաղանթում տիպիկ երկրահամակարգէ բնականտարածքայինհամալիրը կամ բնական-մարդածինտարածքային համալիրը: Նշենք, որ մարդու ոչ խոր մտածված ներգործությամբ այդ համալիրներից մեկի մի բաղադրիչը փոխվում է, որից փոխվում է ամբողջ լանդշաֆտը,առաջանումեն նոր երնույթներ, որ մինչ այդ չկային: Օրինակ, թվում է, թե անապատիոռոգումըոչ մի բացասական երնույթ ծնել չի կարող, բայց գիտնականներըպարզել են, որ ոռոգման ջրի մեջ զարգանում են հիվանդությունների հարուցիչներ, ինչպես` շիստոզեմոսհիվանդությունը(Ն. Ն. Ռոձնիչ ն Կ. Վ. Պաշկանգ, 1979) առաջանումէ շիստոզեմհարուցիչներից,որոնք բազմանում են ջրում ն 1973 թվին աշխարհում250 մլն մարդ վարակված է եղել այդ հիվանդությամբ: Այստեղից պետք է եզրակացնել, որ լանդշաֆտի բաղադրիչների վրա ազդելիս՝պետք է բազմակողմանիուսումնասիրել փոփոխության հնարավորհետնանքները,ապա միայն փոփոխելլանդշաֆտը: Ռացիոնալօգտագործում:21-րդ դարում չափազանցկարնորհիմնահարցէ դարձել լանդշաֆտներիռացիոնալօգտագործումը: Բնակչության աճը ն տեխնիկայիկատարելագործումը բնության մեջ արագ փոփոխություններեն կատարում ն հաճախ բնությունը դրանից տուԺում է. այդ մասինմենք առանձինխոսելու ենք, այստեղ նշենք, որ համակարգայինուսումնասիրություններըպետք է նան գնան բնական ռեսուրսներիռացիոնալ օգտագործմանուղղությամբ: Միշտ պետք է հիշել, որ մեզանից հետո գալու են մեր թոռներնու ծոռները ն նրանց գոյատնմանհնարավորություններըմենք պետք է պահպանենք:Մենք իրավունք չունենք նրանցզրկել բնությանբարիքներից.մենք պետք է աշխատենքբնությունը պահպանել որքան հնարավորէ անաղարտ վիճակում ն այն հարստացնենք:

`

2.

Լանդշաֆտագիտության մեթոդները

ՄԵթոդըհունական բառ է, որ նշանակումէ ուսումնասիրման-ճանաչման միջոց, եղանակ: Լանդշաֆտագիտությունըկիրառում է մի շարք մեթոդներ,որոնք հետ: Նշենք, որ որոշ հեղինակսերտկապիմեջ են մեթոդաբանության ներ մեթոդը ն մեթոդաբանությունընույնացնումեն: Դա ճիշտ չէ: Մեթոդաբանությունը,ինչպես նշվել է, փիլիսոփայականկատեգորիաէ, ընդհանուրմոտեցում, իսկ մեթոդիկան,մեթոդը'՛ այն կոնկրետմիջոցը, եղանակը, որով պիտի ճանաչենք իրականությունը:Ինչպես Կ. Կ.

Մարկովնէ գրում (1978)՝մեթոդըճանապարհէ դեպինպատակ:Մեթոդաբանությունըն մեթոդիկանանխզելիկապիմեջ են: Վերջին 3-4 տասնամյակումֆիզիկական աշխարհագրությունըն լանդշաֆտագիտությունըհարստացել են նորանոր մեթոդներով, ն այժմ կան բազմաթիվ գիտականհրապարակումներ,ժողովածուներ մեթոդի վերաբերյալ: Այդ ասպարեզի խոշոր ներկայացուցիչներեն՝ Ա. Ա. Գրիգորնը,Ի. Պ. Գերասիմովը,Ս. Վ. Կալեսնիկը, Կ. Կ. Մարկովը, Ա. Գ. Իսաչենկոն,Ֆ. Ն. Միլկովը, Դ. Լ. Արմանդը,Վ. Ս. Պրեոբրաժենսկին, Տ. Պ. Կուպրիյանովան, Տ. Դ. Ալեքսանդրովան,Լ. Ի. Մուխինան, Ն. Լ. Բերուչաշվիլին ն ուրիշներ: Վ. Պ. Մակսակովսկին, Նշենք, որ լանդշաֆտային ուսումնասիրություններըմեծ նշանակություն են ստացել հատկապեսկենսաբանության,էկոլոգիայի,բնապահպանության,բնօգտագործման,մարդ-բնությունգիտական ուղղություններում,քանի որ լանդշաֆտի բաղադրիչներըայն գործոններն են, որոնք իբրն նյութականհիմք են հանդես գալիս նշված գիտություններիհամար: Բնականտարածքայինհամալիրներըհանդես են գալիս որպես միջավայր էկոլոգիական հիմնահարցերըուսումնասերտորենկապվում է վերը նշված սիրելիս: Լանդշաֆտագիտությունը գիտությունների հետ: Վերջինժամանակներսփաստացինյութի կուտակման շնորհիվ մեծապես զարգացել է լանդշաֆտագիտությանտեսությունը,ն բազմաթիվ օրինաչափություններեն հայտնաբերվելԲՏՀ-ներում, զարգացել է մոդելավորումն ու մաթեմատիկական անալիզը: Ինչպես Վ. Ս. է (1988), Պրեոբրաժենսկին գրում 20-րդդարի վերջին քառորդը մեր էպոխա:Նշենք, որ լայն կիրաառաջ է հառնում որպես մոդելավորման են ռություն ստացել համեմատականմեթոդը,քարտեզագրությունը, ն կիբեռնետիկականմեթոդները: Ստորն կնշենք մաթեմատիկակաս մեթոդներիմեկ ամբողջ խումբ, որ կիրառվումէ լանդշաֆտագիտական ուսումնասիրություններում:

Բոլոր գիտություններումուսումնասիրմանմեթոդներ գոյություն

ունեն, որոնք բաժանվում են երկու հիմնականխմբի՝ էմպիրիկն տե-

սական:

էմպիրիկեն կոչվում այն մեթոդները,որոնք փաստացինյութ են ուսումնասիրում. օրինակ, դաշտում չափագրումներ են կատարում, նմուշներհավաքում,ստացիոնարու կիսաստացիոնարկայաններում դիտարկումներեն կազմակերպում,դաշտում հավաքած նյութերըլաբորատորիաներումանալիզիենթարկում նայլն: հիմանվրա եզՏեսականեն այն մեթոդները,որոնք դատողության են հանգում: Օրինակ, բազմաթիվփորձերով ու րակացությունների

հետազոտություններով պարզված է, որ նյութերը ջերմաստիճանի բարձրացումիցընդարձակվումեն: Նման օրինաչափությանհիմնավորումը ինդուկցիա է կոչվում: Դրա հիման վրա ստեղծվելէ դեդուկցիա հասկացությունը: Օրինակ, իմանալով ինդուկցիայի օրինաչափությունը՝ մարդը այն կարող է կիրառել կյանքում. չի բարձրացնի ջերմաստիճանըտվյալ պարագայում,որովհետն տեղի կունենա ծավալի մեծացում: են Գիտությունների համակարգում օգտագործվում-կիրառվում զանազան օրենքներ ն օրինաչափություններ:Օրենքը նյութերի ն երնույթներիմիջն գոյություն ունեցող ընդհանուր ն կարնորագույն կապն է: Եթե այդ կապի մեջ բացառություններեն լինում, ապա այն համարվում է օրինաչափություն:Օրինակ, մարմիններըհյուսիսային կիսագնդումշարժվելիս թեքվում են աջ, հարավային կիսագնդում ձախ (կորիոլիսյան ուժ). այստեղ բացառություններչկան: Սա օրենք է: Իսկ, օրինակ, նյութերը ջերմաստիճանիբարձրացումիցընդարձակվում են, սա օրինաչափությունէ, որովհետնջրի մոտ 0-4- սահմանում հակառակնէ, ջուրը սեղմվում է, նշանակումէ օրենք չէ: Լանդշաֆտագիտությանմեջ օգտագործում են ինչպես ընդհանուր ճանաչում գտած մեթոդներ, այնպես էլ մասնավոր`այդ առարկային վերաբերողմեթոդներ: Քննարկենք մեթոդներիմի շարք: 1. Ստացիոնարն կիսաստացիոնար մեթոդներ:Բնության մեջ տեղի ունեցող երնույթներըորոշակի ընթացքունեն, ն-անհրաժեշտ է լինում տնական ժամանակահատվածումդրանք գրանցել: Օրինակ, մթնոլորտայինկամ ջրաբանական»երնույթները: Դրահամարհիմնում են մշտականգործող կայան ն տարիներշարունակ ամեն օր մի քանի անգամ դիտարկումներեն կատարում ու գրանցում տվյալները: Կիսաստացիոնարիդեպքում կայանըժամանակավոր է լինում: Օրինակ, արշավախումբըդաշտում աշխատում է, երթուղիներ է բացում, սակայն անհրաժեշտէ իմանալ գետիծախսիտատանումները:Այդգործն իրականացնելուհամարԺամանակավոր կայան են հիմնում,որտեղորոշ սեզոնում դիտարկումներեն կատարում: Ստացիոնարկայաններեն, օրինակ, Տյան-Շանի ֆիզիկա-աշխարհագրական կայանը, Մարտկոպիկայանը Վրաստանում ն այլն: Այդ կայաններումաշխատումեն տարբերմասնագիտությանգիտնականներ, որոնք իրենց գծով ուսումնասիրություններեն կատարում,սակայն երբ ընդհանուր հաշվետվություն են ներկայացնում, այն կազմում են համակարգայինսկզբունքով: Ստացիոնար են բոլոր օդերնութաբանականն ջրաբանականկայանները: 20-րդ դարի վերջին անհրաժեշտ դարձավաշխարհիամենատար28

բեր մասերում ն օվկիանոսներումունենալ հատուկ ստացիոնարկայաններ,որոնք հետնեն բնությանընթացքին:Այդ համակարգըկոչվեց մոնիթորինգ,կայանները՝մոնիթորինգիկայաններ: 2. Դաշտայինհանույթիմեթոդ: Սա լանդշաֆտագիտության ամենահիմնականմեթոդնէ: Կազմվումէ արշավախումբ,մշակում են ծրագիր ն դուրս գալիս դաշտ` դիտարկումներկատարելու ն քարտեզագրելու: Այդ ընթացքումկատարումեն փորձագիտականաշխատանքներ, հավաքում են նմուշներ: Այս մասինառանձինկխոսենք: 3. Փորձագիտական մեթոդ:Բնությանմեջ կան շատ երնույթներ,որ հազվադեպեն կրկնվում: Սպասելայնքան, որ երնույթը կրկնվի, անիմաստ է: Դրա համարանհրաժեշտէ արհեստականորեն ստեղծել այղ երնույթը ն ուսումնասիրել: Ենթադրենք`պետք է ուսումնասիրելլեռնալանջերիտեղատարմանինտենսիվությունը:Դրահամարկարելի է բնորոշ հատվածում առանձնացնելփորձարարականհատված, ար: հեստական անձրնացում կատարել ցանկացած ինտենսիվությամբ լվացված նյութերը հավաքել անոթիմեջ, չորացնել, կշռել ն պարզե լվացման ինտենսիվությունը:Սելավային պրոցեսներ հաճախ չե( պատահում.կարելի է արհեստականսելավ առաջացնել ն ուսումնա սիրել: Նման փորձեր մենք կատարել ենք ՀՀ տարածքում: 4. Լաբորատորմեթոդ:Դաշտումհավաքած նմուշները լաբռրատո րիաներում ենթարկվում են ուսումնասիրման: Օրինակ, ջրի նմուշլ ենթարկումեն քիմիականանալիզի ն պարզում նրա մեջ լուծված քի միականտարրերիբաղադրությունը:Մեկ այլ դեպքումնմուշը ենթար կում են սպեկտրալ անալիզի, ռենտգենաստրուկտուրանալիզի | այլն: Մեթոդըփոխէ առնվածայլ գիտություններից,ն լանդշաֆտագե տը կարող է չտիրապետելմեթոդիկիրառմանը:Նրան անհրաժեշտել արդյունքները: անալիզի 5. Վամեմատական մեթոդ:Այսմեթոդըլայն կիրառություն ունի ան ծանոթերնույթներիճանաչման պարագայում:Դրանով կարելի է հա մեմատություններկատարել տարբեր օբյեկտների միջն ե գտնե տարբերություններնու դրանցպատճառները:Օրինակ, համեմատու ենք Սն ծովի արնելյան ափի ննույն լայնությանտակ Կարակումանա տատա պատի բնությունը: Ինչո՞ւ Սուխումիում ջերմաստիճանային մեծ: են, անապատինը՝ Այդ փոքր իսկ երնույթը պարզվում նումները խոնավությանհաշվարկի միջոցով.Սուխումիում ջուր կա, ինւոենսի գոլորշացում, որի դեպքում ծախսվումէ մեծ քանակիթաքնվածջել մություն, դրա համար էլ երկրի մակերնույթի ջերմաստիճանըշաւ բարձրանալչի կարող, մինչդեռ Կարակումանապատումջուր չկա, ո գոլորշիանա,Արեգակիցստացած ճառագայթումըմնում է հողի մս

կերնույթին,ջերմաստիճանըբարձրանումէ: 6. Քարտեզագրմանմեթոդ: Լանդշաֆտային հանույթի խնդիրներից մեկը քարտեզահանումնէ՝ տարածքիլանդշաֆտային պատկերի տեղադրումըթղթի վրա: Ըստ Ն. Ն. Բարանսկու(1960) քարտեզը աշխարհագրությանալֆան ու օմեգան է, աշխարհագրականհետազոտությունների սկզբնական ն վերջնական նպատակը:Մինչն դաշտ դուրս գալը կազմում են քարտեզիլեգենդան (պայմանականնշանները), դաշտում նշումներ են կատարում,իսկ կամերալ մշակմանժամաՇակ ընդհանրացումներեն կատարում, վերջնական տեսքի բերում: Այս մասին դեռ մենք խոսելու ենք: Կ. Ա. Սալիշչնեըն Ա. Մ. Բերլյանդը Մոսկվայի համալսարանում ստեղծեցին երկրապատկերմանտեսություն: Բերլյանդի առաջարկությամբստեղծվել է գեռիկոնիկա բաժին տիեզերականնկարներըվերծանում է հաշնը, որը աէրոնկարները վիչ մեքենաներիմիջոցով: Նա նան հեղինակէ երկրաինֆորմատիկայի մեթոդիստեղծման: 7. Աէրոտիեզերական լուսանկարներիվերծանմանմեթոդ:Այս մեթոդը զարգացավ20-րդ դարի երկրորդկեսին ն այժմ մեծ առաջընթաց ունի: Առաջներումտեղագրական քարտեզները կազմվում էին լեռներում շատ մեծ ջանքերի գնով: Գեռդեզիստներըպետք է հաղթահարեին բարձր լեռները ն չափագրումներկատարեին: Ներկայումս այդ գործը հեշտացել է նրանով, որ ինքնաթիռներիցկամ տիեզերանավից կատարված նկարներըվերծանելու միջոցով շատ Օօրինաչափություններ են հայտնաբերվում:Աէրոլուսանկարներըսպեկտրոսկոպիտակ ցույց են տալիս ռելիեֆի ծավալը, ն լանդշաֆտագետըկարող է բնությունը տեսնել իր սենյակում նստած: Կան շատ օբյեկտներ,որոնք մոտիկ տարածությունիցչեն երնում, մինչդեռ հեռվից շատ լավ պատկերվում են: Օրինակ, երբ Մոնրեալից թռչում էինք Քալգարի, 12 կմ բարձրության վրա անտառներում նկատեցինք տեկտոնական միմյանց հատող գծեր: Մենք զարմացած էինք: Կամ երբ թռչում էինք Հնդկաստան,Աֆղանստանիվրայով անցնելիս Հինդուկուշի համակարգում տեսանք ունդուլացիաներ, որոնք մոտիկ տարածությունից երբեք չէին նկատվի: 8. Նկարագրական մեթոդ:Այս մեթոդը հնից է գալիս: Առաջներում աշխարհագրությունըայս մեթոդովէ զարգացել: Այն կարող է լինել ընդհանուրնկարագրական՝ընթերցող լայն հասարակությանըմատչելի լեզվով ներկայացնելու համար, ն գիտական մասնագիտական, որն այժմ էլ օգտագործվում է: Գիտականնկարագրությունները գերադասելի են: Ց. Երկրաինֆորմացիոն մեթոդ: Ինֆորմատիկանգիտական ուղ30

Նկ-՛2.Գծանկարչությունը աշխարհագրության ն լանդշաֆտագիտության մեջ

ղություն է, որն ուսումնասիրում է գիտականտեղեկատըվության կառուցվածքըն ընդհանուր հատկանիշները:Երկրաինֆորմատիկան երկրաինֆորմացիոն համակարգ է: Ինչպես արդեն նշել ենք, ստեղծվել է երկրաինֆորմացիոն քարտեզագրություն: Եթե առաջներում ինֆորմացիան նշանակում էր տեղեկատվություն,ներկայումս այն ավելի ընդարձակ բովանդակություն է ստացել ն հատկանիշների փոխանակում էլ է նշանակում: Լանդշաֆտագետը պետք է ինֆորմացիակուտակի ն դրանից եզրակացություններ անի:

10. Գծանկարչակա մեոր գրավոր կամ

Նկ.շա. Տեորային(լոկալ) դհագրամիօրիցան` Թոդ: մրշտ չէ, ն Շուշիի դիտակետում ջերմաստիճանների `

տեղումներիբաշխումը տարվա ընթացքում դեկարտյան(ձախկողմում) ն բնեռային(աջ կողմում) կոորդինատներիդաշտում (Կ.Ա. Սալիշչն, 1971, էջ 62):

րամների, նկարների միջոցով պատկերացումներ տալ երնույթի, առարկայիվերաբերյալ: Որքան էլ վարպետորեն նկարագրեք ինչ-որ մեքենայի կառուցվածքը, դիմացինըչի ընկալի այնպես,ինչպես կընկալի մեկ անգամ նկարըկամ գծագիրը տեսնելիս:Լանդշաֆ-

ԽԸ

բանավոր եղանակով մարդը

կարող է ինֆորմացիաներկայացնել: Անհրաժեշտ է զանազան գծագրերի, բլոկ-դիագ-

բ

ժ

Հ

--

ՎԹ

.

ւս

զլ

-1Վ-ԼԻ

-օ

"ՀԿ

15243540:

6ռս»ա

Նկ.2 բ. Քիմիական տարրերի քլարքների լոգարիթմները (Ա. Ա. Սաուկով, 1966, էջ 73):

տագիտության մեջ շատ գործածական են գրաֆիկները, որտեղ պատկերվումէ երկու տարբեր պարամետրերիփոխադարձկապերը, տրվում են կտրվածքները,կողապատկերները,ծավալային պատկերացման բլոկ-դիագրամները,ն այլն (տես Հ. Կ. Գաբրիելյան,«Աշգծանկարչություն», 1991): Գծախարհագրականն երկրաբանական նկարչական նյութերը հարստացնումեն հրապարակվողաշխատությունը: 11. Վերադրման Այս մեթոդի էությունն մեթոդ(ռԿօօղԽՏոօշածաւմ): այն է, որ տարբեր ուղղություններով կատարված ուսումնասիրություններիարդյունքներըհամադրվումեն: Սա շատ ընդունվածէ քարտեզագրմանդեպքում: Այսպես, օրինակ, կազմել ենք տարածքում մթնոլորտայինտեղումներիքարտեզ, նան գետային հոսքի քարտեզ: Սրանք վերադրվումեն ն հնարավորէ, որ սահմաններըհամընկնեն. դա ցույց կտա, որ հոսքը կախում ունի տեղումներիքանակից: Մեկ այլ դեպքում սահմաններըչեն համընկնում, պետք է գտնել երնույթի պատճառները: 12. Երկրաֆիզիկական մեթոդ: Լանդշաֆտագիտությաննոր ուղղություններից մեկը լանդշաֆտներիերկրաֆիզիկան է, որն ունի հետազոտման իր մեթոդները: Լանդշաֆտային հետազոտությունների դեպքում հարկ է լինում դիմել այդ մեթոդներին:Նշենք, որ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին լանդշաֆտագիտությունըսերտորեն կապվում է ֆիզիկական, քիճշգրիտ գիտություններիհետ, ն մաթեմատիկական, միական մեթոդներըլայնորեն կիրառվում են հետազոտություններ կատարելիս:Օրինակ, երկրի ձգողականուժի հարցերը ուսումնասիրում է երկրաֆիզիկան.ենթադրենք ուսումնասիրումենք լեռնալանջերի տեղատարմանպրոցեսները.պարզ նկատվումէ, որ որքանլանջի թեքությունը մեծանում է, այնքան տեղատարումըզորեղանում է: Ինչպե՞սկարող ենք դա չկապել երկրիձգողականուժի հետ:

13. Երկրաքիմիական մեթոդ:Լանդշաֆտներումընթանումեն բազ-. մաթիվ երնույթներ, որոնց մեջ կատարվում են քիմիական ակտիվ պրոցեսներ:Լանդշաֆտայինուսումնասիրությունները պետք է պարզեն, թե ինչո՞ւ կենսաբանականպրոցեսներըայս կամ այն հատվածում ինտենսիվեն արտահայտված,կամ` հակառակը: Դրանք կապվում են այդ տարածքներումքիմիականտարբերմիացությունների ու տարրերիավելցուկի կամ պակասորդիհետ: Օրինակ, ինչո՞ւ հասարակածայինգոտում լաթերիտներեն առաջանում, իսկ, օրինակ, Շիրակի դաշտում` սնահողեր: Այստեղ օգտագործում են կենսաքիմիական մեթոդը: 14. Հնէալանդշաֆտագիտական մեթոդ: Հնէաաշխարհագրական լ

մեթոդիհիման վրա ձնավորվեց հնէալանդշաֆտագիտականմեթոդը: Սա պարզում է, թե երկրաբանական տարբեր ժամանակաշրջաններում լանդշաֆտի զարգացումը ի՞նչ առանձնահատկություններ է ունեցել: Այդ մեթոդի միջոցով պարզվում է, թե լանդշաֆտի զարգացումը ինչ ուղղությամբ է ընթանումն կանխատեսվումէ ապագան: 15. Քանակականմեթոդ:Այս մեթոդը թվականորենարտահայտում է նյութերի ն երնույթներիմեծությունը,քանակը: Այն սկսել է զարգանալ մարդկությանզարգացմանարշալույսին, կատարելության է հասել մեր օրերում ու լայնորեն կիրառվում է լանդշաֆտագիտության բնագավառում:Քանակական տվյալներ են` երկարությունը, Երկրի վրա տարբեր կետերիմիջն հեռավորությունը՝կմ, մ, սմ, տարածքիմեիք մ2,սմշ, նյութի կշիռը` գ, կգ, տ, նյութի խտությունը՝ ծությունը՝ ժամանակիարտահայտությունը՝Ժամ, րոպե, վայրկյան,երնույգ/սմ5, թի զարգացմանարագությունը տարածությանմեջ՝ մ/վրկ, մթնոլորտի ճնշումը միլիմետրերովկամ միլիբարերով, գետով անցնող ջրի քան այլն: նակը-ծախսը՝մ3/վրկ, Քանակական տվյալները մշակելով` ստանում են չափողականություն չունեցող գործակիցներ,ինդեքսներ: Օրինակ, խոնավացման գործակիցը(մթնոլորտայինտեղումների քանակի հարաբերությունը գոլորշունակությանը)կամ հոսքի գործակիցը(գետերի հոսքի հարաբերությունը տեղումներիքանակին), Բուդիկոյի ճառագայթայինչորության ինդեքսը, որը ճառագայթայինհաշվեկշռի հարաբերությունն է տեղումներիգոլորշացմանթաքնվածջերմությանը տվյալ տարածքում ն այլ գործակիցներ:Քանակ են արտահայտում կալորիան,ջոուլը, ջերմաստիճանը ն այլն, որոնք լայնորեն Օգտագործվումեն լանդշաֆտագիս/ությանմեջ: Քանակական տվյալներստացվում են թվաբանականչորս գործողություններիմիջոցով: Օրինակ, որոշում ենք գետի ծախսը Հ ԺՊ, Մ -ն ջրի արաորտեղ Փ -ն գետիկենդանի կտրվածքիմակերեսնէ է գությունը` մ/վրկ: քանակականտվյալ Ստացվում իի/վրկ: Քանակական գործողություններըզարգանալով՝ ստեղծեցին երկրաչափականուղղություն: Մարդը կանգնածտեղից դիտեց շրջապատը ն նկատեց, որ-երկինքըգետնիհետ հատվում է հորիզոնիգծով՝ առաջացնելովշրջանագիծ: Այստեղ նա նշեց Երկրի կողմերը՝ հյուսիս, հարավ,արնելք, արնմուտքն շրջանագիծըբաժանեց360«-ի:Առաջ եկավ շրջանագծի կենտրոնից երկու տարբեր ուղղությունների միջն անկյան մեծության գաղափարը: Դեռես |||դարում մ. թ. ա. հույն աշխարհագետէրատոսթենեսըերկ-

մ,

3 1Ո7

րաչափականեղանակով կարողացավչափել Երկրագնդիշրջանագծի երկարությունը(նկ. 3): Նա, տարիներիփորձիցելնելով, համոզքաղաքներիվրա, որոնք վեց, որ ԵգիպտոսիԱսուան ն Ալեքսանդրիա Արնի ճառագայթներըօրվա տեղադրված էին հյուսիս-հարավգծով`, նույն ժամին տարբերանկյանտակ են.ընկնում:Եթե Ասուանում (Ճ՛կետը գծագրի վրա) ընկնում են ուղղահայաց (հունիսի 22-ի կեսօրին), ապա Ալեքսանդրիայում(8 կետը գծագրիվրա) ուղղահայացինկատմամբ 7512՛ անկյանտակ: Նա գիտեր, որ Արնիճառագայթներըերկիր են հասնում միմյանցզուգահեռ. գծելով նկ. 3-ը, պարզեց, որ Օն 8 անկյունները միմյանցհավասար են ն եթե ո անկյան դիմացՃ-Ց8 աղեղը մեծ ճշտությամբ չափվի, ապա համեմատությունկազմելով` կորոշի ամբողջ շրջանագծի Երկրագնդի շրջանագծի երկարությունը. 7512-ինհամապատասխանումէ Ճ-8-ն, 3605-ին2̀4-ը:Այստեղից որոշեց 74-իմեծությունըն ստացավ մի թիվ, որն այժմյան չափերից քիչ է տարբերվում: Քանակական տվյալներ ստանում են նան եռանկյունաչափական հաշվարկումներով:Օրինակ, լայն ն խոր գետի լայնությունը որոշում են եռանկյունաչափության , . էրատութերեի հայտ ճ օգնությամբ: Գետի ափին, մեր կանգնածտեղում նշում ենք Ճ կետը, նրա դիմաց, գետի մյուս ափին, ընտրումենք Ց կետը այն հաշվով, որ այն մոտավորապեսուղղահայաց լինի մեր Ճ կետի ափագծին,այսինքնՃՑ գիծը արտահայտիգետի լայնությունը:Դրանիցհետո Ճ կետից գետափիերկայնքովընտրում ենք Շ կետըայն հաշվով, որ ՃՇ գիծը ուղղահայացլինի Ճ8 ուղղությանը:Ստացվումէ ՑՃՇ ուղղանկյունը: Դրանիցհետո մեծ ճշտությամբ ժապավենիմիջոցով չափում ենք ՃՇ-ի երկարությունը,Շ կետից անկյունաչափիկամ թեոդոլիտիօգնությամբչափում ենք ՃՇՑ անկյունը:Այսպիսովայն հաշվում ենքՃ8ՀՃՇէց0: Քանակականտվյալներիհիման վրա հաճախ կազմվում են վիճակագրականաղյուսակներ,որոնք արտահայտումեն տարբեր տարի-

Եգ: 8.

'

Այնժամանակմիջօրեականիգաղափարըդեռնսգոյություն չուներ:

ներին գրանցվածերնույթներիքանակական բնութագիրը:Նման աղյուսակները վերլուծելիս հայտնաբերվումեն հետաքրքիրօրինաչափություններ: Քանակականմեթոդներիշարքում է բալային համակարգը: Շատ երնույթներ կան, որոնք իրենց ինտենսիվությունը արտահայտումեն բալային աստիճաններով: Բալային համակարգը պայմանականէ ն ընդունվումէ ղեկավար կազմակերպությանկամ միջազգային որոշակի մարմիններիկողմից: Օրինակ, երկնակամարի ամպամափականեղանակով ծությունը կամ ասենք երկրաշարժի ուժգնությունըբալերով են արտահայտումնայլն: Յուրաքանչյուր բալի դիմաց տրվում է բացատրությունն երնույթի արտահայտմանքանակականբնութագրիչ: Քանակական հետազոտություններում այժմ Օգտագործումեն մաթեմատիկականօրենքներ ու բանաձներ.զարգացավ նան մաթեմատիկականմեթոդըն դժվար է սահման դնել քանակական ն մաթեմատիկականմեթոդներիմիջն. սրանք փաստորենմիմյանցշարունակությունն են: 16. Մաթեմատիկական մեթոդ:Այս մեթոդիէություննայն է, որ բնական երնույթների հաշվարկումները կատարվում են մաթեմատիկական, հաճախբարդ, օրենքների ու բանաձներիօգնությամբ:Օրինակ, տարբերտԻեզերականմարմիններիձգողականուժը որոշվումէ Նյուտոնի օրենքի հիման վրա, ըստ որի երկու տիեզերականմարմինների՝ Խ ն ո-ի ձգողությունը ուղիղ համեմատականէ նրանցզանգվածների արտադրյալինե հակադարձհամեմատականնրանց միջն հեռավորությանքառակուսուն՝

եռման ախո

Նման բազմաթիվօրենքներ ու բանաձներկան: Օրինակ, ջրաբանությունիցհայտնիէ, որ գետի ծախսըամեն տարի նույնը չէ ն շեղումներ կան: Գիտության մեջ մտցված է փոփոխականության (վարիացիայի) գործակիցը՝

«0-9

ո-1

Այդ գործակիցըգտնելու համար պետք է իմանալ բանաձնումարտահայտվածմոդուլայինգործակիցը,ուսումնասիրմանշարքում նրա (Օ-1՛ գումարը ն տարիներիթիվը (ո): Վերցնենք մեկ այլ բանաձն Կորիոլիսինը, ըստ որի հյուսիսային կիսագնդումորնէ ուղղությամբ շարժվող մարմինըիր ուղղությունից Տ)/ոգ, որշեղվում է աջ, հարավային կիսագնդում ձախ. ՒՀ2ոաս տեղ տ-ը շարժվող մասնիկիզանգվածնէ, օ-ն երկրի օրական պտույտի անկյունայինարագությունը,Կ-ն մարմնիշարժմանարագությունը, Փ-ն՝տեղի աշխարհագրականլայնությունը: 20-րդ դարում աշխարհագրությունըն լանդշաֆտագիտությունը դարձել են կառուցողական ն կիրառականգիտություններ, ուստի ավելի շատ պետք է կապվեն մաթեմատիկայիհետ, ն ահա արտասահմանում Վիլյամ Բունգեն, Պիտեր Հազգետը, Դեվիդ Հարվեյը, Ռուսաստանում Դ. Լ. Արմանդը, Կ. Կ. Պոնոմարյովը ն ուրիշներ մեծ զարկ տվեցին մաթեմատիկականաշխարհագրությանը: Ուսումնասիրություններումօգտագործվում են դիֆերենցիալ ն ինտեգրալ հավասարումներ: Մի քանի օրինակներովցույց տանք այդ: Ֆիզիկական աշխարհագրությանտեսության մեջ Ֆուրյեի շարքերը հանդիսանումեն ժամանակավորշարքերի ն տրենդիմակերնույթների ուսումնասիրման հիմնական մեթոդներիցմեկը: Այդ շարքերը արդյունավետ օգտագործվում են հատկապեսայն դեպքերում, երբ դիտարկվումեն պարբերականֆունկցիաներ: Ֆուրյեի շարքերի ընդհանուր տեսքը հետնյալն է՝

Հ լ, Տո(2» ./ ո/2

ԱՅՆ

ՒՀ-1

ք)

Հ

Ե,օօ5(27 »./ թ)|

որտեղ 74-ը((«)-ի ընդհանրականարժեքն է, Ք-ն տվյալներիհիմնական պարբերությունը:Եթե, օրինակ, ուսումնասիրենք ամսական տեղումների տարեկան ցիկլը, ապա ՔՀ12, ԿՊ-ըտվյալների ընդհանուրքանանն է, որը տվյալ դեպքում նույնպես 12 է: Յ, ն Ե, գործակիցները

հաշվվում են հետնյալբանաձներով՝

-2|ր (" 2) Ե

ո.

Ե.-

(«)5տ

ի

(4)

օ0Տ

(շ 5 ոլ

ԵՐ

ֆունկցիան ներկայացնելով Ֆուրյեի շարքի միջոցով` կատարվումէ ամսականդիտարկումներիտարեկանփոփոխություններիվերլուծություն: Մեկ այլ օրինակ. հայտնի է, որ տրոպոսֆերայիստորին՝ մերձգետնյա, շերտի ն գետնի մակերնույթի շփման հետնանքով քամու արագությունը փոքրանում է: Քննարկենք քամու արագության փոփոխությունը ըստ բարձրության:Ըստ բարձրության քամու արագությանմեծացման դիտարկումները ցույց են տալիս, որ ուղղահայաց ուղղությամբ միավորբարձրությանսահմաններումքամու արագության փոփոխությունը(Հ) 0 է, քամու արագությունը նույնպես 0 է: Վետնաբար, ուղղաձիգ ուղղության միավոր բարձրության սահմաններում քամու փոփոխությունըփոքրանումէ: Այդ փոքրացումըհակադարձհամեմատական է բարձրությանմեծացմանը,հետնաբար կարող ենք գրել`

ԽՃ |

մշ

տալիս դիֆերենցիա

Այդհառաբերությունըթույլ է հավակազմել սարում՝քամու արագությանկախումըբարձրությունից: գ Մտցնելով Ս

որտեղ Ս-ն քամու դինամիկարագությունն է, «Հ-ն Կարմանի հաստատունը (մոտավորապաես 0,4), ստանում ենք հետնյալ հավասարումը՝

Փ ՖԼ

ինտեգրելուցհետո ստանում

Վշ

շ

ենք

/-ԵլԸ-ծոշՀծ

որտեղօ-ն կամայականհաստատուն է: Յ7

Այսպիսով, տեսանք, որ քամու արագության մեծացումը ըստ բարձրությանմթնոլորտիսահմանայինշերտում ունի լոգարիթմական կախվածություն:Նման հավասարումներըծառայում են հիմք կազմեմոդելնելու սահմանայինշերտում քամու դաշտիմաթեմատիկական րը.

17. Մոդելավորման մեթոդ: Մոդելը ֆրանսիականբառ է, որ նշանակում է նմուշ, տիպար,օբյեկտի-առարկայիմանրակերտ:Մոդելը առարկայի, երնույթի պարզեցվածն նրաննմանվողտարբերակնէ: Մոդելը համակարգէ, որ նման է իրականին:Այն կարող է լինել թե՛ տեսական ն թե՛ իրական-առարկայական: Մոդելավորումըիմացաբանականկատեգորիաէ՝ լանդշաֆտագիտության մեջ ճանաչողությանկարնորագույնհնարներիցու մեթոդներից մեկը:Մոդելավորումըայն պրոցեսնէ, երբ արհեստականեղանակով ստեղծվումէ երնույթներիկամառարկայինմանակը՝ուսումնասիրելու նպատակով:Մոդելավորումընորություն չէ. առաջացել է դեռես հին աշխարհում, ապա զարգացում ապրել Վերածննդիդարաշրջանում: Սկսած 19-րդ դարից` այն կիրառություն է ստացել աշխարհագրության ն լանդշաֆտագիտության մեջ: Մոդելավորումը դասակարգումեն ըստ կիրառականբնագավառների: Այն կարող է լինել առարկայականն նշանային,երբ մոդելները օգտագործվում են ստեղծելուգծագրեր, բանաձներ, հավասարումներ, կարող է լինել նկարագրական, քարտեզագրական,գրաֆիկական, բլոկ-դիագրամիձնով, ֆիզիկական-վիճակագրական, դինամիկական, սիմվոլիկ, դատողական,մաթեմատիկական ն այլն: մոդելի համար անհրաժեշտէ կառուցելհավաՄաթեմատիկական սարումներ, որտեղանհայտ մեծություններըկապվում են հայտնի մե-

Նկ. 5. Լանդշաֆտի սխեմատիկմոդել (Դ. Լ. Արմանդ, 1975) Էներգետիկհոսքը` 1. ճառագայթային,2. լանդշաֆտայինոլորտում վերափոխված,3. Քերմային,4. նյութիհուքը,5. քիմիականէներգիայիկուտակում կաուստոբիոլիտներում

ծություններիհետ: Վերջիններսորոշվում են չափումներովու փորձագիտությամբ: ասես մոդելավորման Փորձագիտականուսումնասիրությունները են պարեզին վերաբերում:Օրինակ, Երեանի համալսարանիֆիզիկական աշխարհագրությանամբիոնում կատարվել են արհեստական ն գետնահողերիինֆիլտրացիոնփորձեր բնության մեջ՝ անձրնացման պարզելու տեղատարման(դենուդացիայի)՝ էրոզիայի ընթացքը զանազանօրինաչափություններհայտնաբերելունպատակով:Սրանք էլ մոդելավորումեն: Երբ քարտեզագիրըքարտեզիմի նոր տարբերակէ ստեղծում՝ արտահայտելով բնության բաղադրիչներիքանակական ն որակական հատկանիշները,դրանք ես մոդելավորմանտարբերակներեն: Երկրաբանը կամ գեոմորֆոլոգը գծում է բլոկ-դիագրամ՝տալով երկրահեռանկակեղնի կտրվածքներիկառուցվածքըն երկրի մակերնույթի րայինպատկերը,սա նս մոդելավորումէ: Նման օրինակներըբազմաթիվ են: 18. Վաշվեկշռայինմեթոդ: Հաշվեկշիռ նշանակում է նյութական մուտք ն ելք կատարող տարրերի փոխհարաբերուհամակարգում է լանդշաֆտայինթաղանթում.Աթյուն: Դա ցայտուն արտահայտված րեգակիճառագայթմանհաշվեկշիռը,ջրի խոնավությանմուտքն ու ելքը, կենսազանգվածիտարեկան աճը ն կորուստը, տարբեր երկրներում ջրաջերմայինհաշվեկշիռըն այլն: Դրականհաշվեկշռի դեպքում երկրի` ուսումնասիրվող նյութական կամ էներգետիկ բաղադրիչի մուտքն ավելանում է, բացասականիդեպքում` կորուստ-ելքն է ավելանում, որից ինչ-որ նոր երնույթներեն ծնվում: Հաշվեկշիռըսովորաբար արտահայտում են բանաձնով, որտեղ մուտքիբաղադրիչներիգումարըսովորականպայմաններումպետք է հավասարլինի ելքի բաղադրիչներիգումարին: Լանդշաֆտայինթաղանթում այդ հավասարակշռությունըհաճախ խախտվում է: Ահա, լանդշաֆտագիտությունը ուսումնասիրելովհաշվեկշիռը՝կարող կանխատեսումներկատարել ն միջոցառումներմշակել նորմալ վիճակի

բերելու:

՝

19. Վիճակագրական մեթոդ: Վիճակագրությունհասկացությունը նշանակումէ երնույթների,մասնավորապեսքանակականարտահայտետություններիվերլուծություն,որը հենվում է հավանականության սության մեթոդներիկիրառմանվրա: Վիճակագրությունը իմասնեղ տով որնէ երնույթի կամ գործընթացիմասին տվյալների ամբողջությունԱ է: Լանդշաֆտագիտության մեջ.այն լայնորեն կիրառվումէ: Օրինակ,

ստացիոնարն կիսաստացիոնարկայաններիբազմամյա տվյալները աղյուսակների ձնով ամբողջացնումեն ն վերլուծում` գտնելով օրինաչափություններ:Օրինակ, վերլուծելով մթնոլորտայինտեղումների քանակը տարբերժամանակահատվածներում՝հանգում ենք այն եզրակացության,որ ՀՎ տարածքում վերջին տասնամյակներումտեղումները պակասել են շուրջ 10925-ով,կամ վերլուծելով ջերմային պայմանները`նկատում ենք, որ միջին տարեկանջերմաստիճանը բարձրացելէ ն լանդշաֆտայինվերընթացգոտիներըտեղաշարժվում են վեր: Վիճակագրականմեթոդը լայն կիրառությունունի հասարակականերնույթներ ու գործընթացներքննարկելիս ն վերլուծելիս: Վետազոտականմեթոդների նման բազմազանությունըլանդշաֆտագետինհնարավորություն է տալիս ընտրել ամենից մատչելին ու բանականը,որ կապահովիլանդաշաֆտիբազմակողմանիու լիարժեք մեկնաբանությունը: Բացի վերը նշված մեթոդներիցհարկ է լինում փոխառնելայլ գիտությունների մեթոդներ: Այդ ուղղությամբ սահմանափակումներ չկան:

ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿԻՐ

ԵՐՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

ԹԱՂԱՆԹ-ՈԼՈՐՏԸ

ՄՈԼՈՐԱԿԻ

1.

Երկրագնդիոլորտները

Ընդհանուր երկրագիտությունիցարդեն հայտնի է, որ բոլոր տիեզերական մարմիններըոլորտայինկառուցվածք ունեն: Նրանց էվոլյուցիայի ընթացքումծանր ու ավելի խրտ մարմինները-մասնիկները քիմիականմիացություններըձգտում են դեպի տիեզերականմարմնի կենտրոն, իսկ թեթեները բարձրանում են վեր: Երկրի խորքում՝միջուկում, նյութերի խտությունըանցնում է 10 գ/սմ՝-ից, իսկ մակերնույթինապարներիխտությունը2-3 գ/սմ:է, ջրինը՝ 1 գ/սմ:,օդինը հարյուրավոր անգամ պակաս: Երկիր մոլորակի անցած 4-4,5 միլիարդ տարվա ընթացքումձնավորվել են հինգ հիմնականոլորտներ միջուկ, միջնապատյան(մանթիա), քարոլորտ, ջրոլորտ, մթնոլորտ: Սրանցից յուրաքանչյուրը իր հերթին,ունի ենթաոլորտներ: 1930-ական թվականներիցսկսած`տասնյակ տարիներշարունակ ակադ. Ա. Ա. ԳրիգորնըՄոսկվայիԳԱ աշխարհագրականինստիտուտում զբաղվեց քարոլորտի, ջրոլորտի, մթնոլորտի շփման ու փոխադարձներգործությանհարցերով: Նա նկատեց, որ այս երեք ոլորտների բաղադրիչ նյութերը միմյանցմեջ են թափանցումն դրանց շփման թաղանթում ոլորտում ջուրը հանդես է գալիս երեք տարբեր միացքային (ագրեգատային)վիճակներով: Նա նան նկատեց, որ Երկրի վրա գոյություն ունի կենսոլորտ ն այն զբաղեցնում է ամբողջ աշխարհագրականթաղանթը:Մշակեց աշխարհագրական թաղանթի-ոլորտի -

Օրինակ,

-

գաղափարըն տեսությունը,որը զոնայականտարածում ունի: Աշխարհագրականթաղանթիսահմաններիվերաբերյալ գիտնաի վերջո այժմ կաններըխիստ տարբերկարծիքներ արտահայտեցին, ներքին սահմանըընդունում են քարոլորտում մինչն 4-5 կմ խորությամբ, ամբողջ ջրոլորտը ն մթնոլորտի ստորին ոլորտը` տրոպոսֆերան, մինչն օզոնայինէկրանը,միասին՝ շուրջ 30-35 կմ հզորությամբ: 1920-ականթվականներինակադ. Վ. Ի. Վերնադսկինմանրամասն քննարկելով կենսոլորտիհարցերը՝ նրա սահմաններումառանձնացոլորտը: Անցած րեց նան նոոսֆերան՝մարդոլորտը,բանականության տասնամյակներումկենսաբաններըառանձնացրինավելի մասնակիոլորտներ` բուսոլորտ (ֆիտոսֆերա), կենդանական ոլորտ (զոոսֆերա), հողագետներնառանձնացրինհողոլորտ (պեդոսֆերա): Դեռնս անցյալ դարի վերջից գործածականդարձավ է. Ռեկլյուի կողմից առանձնացվածաշխարհագրականմիջավայրհասկացությունը: 1960ական թվականներիցգործածական դարձավ նանլանդշաֆտայինոլորտ հասկացությունը,որը մշակեց Ֆ. Ն. Միլկովը: Կան շատ առաջարկներ այլ ոլորտներիվերաբերյալ,որոնքունեն տարբեր անվանումներ: Գիտատեխնիկականհեղափոխությանժամանակաշրջանումֆիզիկականաշխարհագրությանուսումնասիրություններում ձնավորվեցին նոր ուղղությունները̀ստ ուսումնասիրման օբյեկտի. 1. Աշխարհագրականթաղանթ-երկրաթաղանթ 2. Աշխարհագրականհամալիր՝ ԲՏՀ 3. Աշխարհագրական միջավայր Ըստ էության սրանք լրացնում են միմյանց: Լանդշաֆտագիտության օբյեկտը երկրորդն է բնական տարածքային համալիրը, որը հենց լանդշաֆտայինոլորտն է: Լանդշաֆտային ոլորտը իր բաղադրիչներով էկոլոգիայիոլորտն է: Մենք առիթ ունեցանք նշելու, որ լանդշաֆտայինոլորտ կամ թաղանթ համարում ենք աշխարհագրական թաղանթի կիզակետը(ինչպես Միլկովնէր բնորոշում)՝մի նեղ շերտ երկրի մակերնույթին,որտեղ իրար մեջ են թափանցումքարոլորտը, ջրոլորտը, մթնոլորտը,որտեղ կենտրոնացված է կենսոլորտիհիմնական զանգվածը, որտեղ գտնվում է մարդն իր աշխատանքայինգործունեությամբ:Սա այն ոլորտն է, որտեղ ձնավորվումէ էկոհամակարգը: Լանդշաֆտային թաղանթի սահմաններըպայմանականեն. ստորին սահմանը քարոլորտի վերին մասում մի քանի մետր կամ տասեն ծառերիարմատները: նյակ մետր խորությամբ,որտեղ թափանցում օդի մեջ է՝ ուր թափանցումեն ծառերիսաղարթները, Վերին սահմանը ճախրում են թռչունները: Օվկիանոսներումու ծովերում էլ ստորին

սահման

են

համա-

րում այն խորություճը, որտեղ թափանցում է լույսը ն կարող են բույսեր աճել: Նշված սահմաններից այն կողմ կյանք գոյություն ունի, սակայն ակտիվ չէ, կամ օրգանիզմները էլ

Հ

2»

Դ.

լ | | (

լանդ

տ

թա

Պա,

Թաղանթ յշաֆտային

ԳԳ, ճՆ22 Է ժամանակավորա-

Հ

Հ, :-

Ի

5:

Հ

պես կարող են հայՅԷ տընվել: Մարդը ինք6. Նկ. Լանդշաֆտայինթաղանթիսխեմանըստ Ֆ. Ն. նաթիռով կարող է լյիլլովի (7959) հայտնվել ավելի քան տասը կիլոմետր բարձրությանվրա կամ իջնել հանքահորու ծ վի հատակ, սակայն դա ժամանակավորէ, մշտական բնակավայլ Երկրի մակերնույթինէ, չանդշաֆտայինթաղանթում: Լանդշաֆտագիտությանօբյեկտը լանդշաֆտային թաղանթն այնտեղընթացող պրոցեսները:Սակայն այդ թաղանթըչպետք է դլ տենք մեկուսացած: Այն սերտորեն կապված է հարնան թաղանթներ հետ ն փոխներգործության ոլորտում է: Օրինակ, մթնոլորտայինտ| են մթնոլորտում,մի քանի կիլոմետրբարձրո ղումներըձնավորվում թյան վրա, լանդշաֆտայինթաղանթիցդուրս, սակայն թափվում է երկրիմակերնույթինն մասնակցումմի շարք երնույթների, պրոցեսն| րի. կամ` հր'սբուխը ժայթքում է միջնապատյանից,լավաներն ու ա նյութեր հայտնվում են լանդշաֆտայինթաղանթումն այլն: Նշանս կում է՝ լանդշաֆտայինթաղանթումընթացող պրոցեսներըմեկուսս ցած դիտել չենք կարող, պետք է դիտենք այլ ոլորտներում ընթացո գործընթացներիֆոնի վրա: 2.

Լանդշաֆտային թաղանթը,նրանյութականկազմը

Երկրաբանական հիմքը: Լանդշաֆտայինթաղանթըզարգանում Երկրի մակերնութայինշերտում, ն հիմքը երկրակեղնն է: -Մենք աս րում ենք այդ կեղնի վրա, որը կազմված է ամենատարբեր ապարնկ րից: Այդ ապարներըերեքխումբ կա հ րային նստվածքային, ունեն`

հրաբխային փոխակերպված (մետամորֆային): տոնական շարժումների հետնանքով երկրակեղեը ջարդոս ն

"`

վում է, խորքայինապարներըկարող են հայտնվել երկրի մակերնույթին ն ենթարկվելարտածինուժերի ներգործությանը:Այդ բարակշերտը, որտեղ ընթանումեն հողմահարմաներնույթներ,կոչվում է հողմահարմանկեղն, գիտականլեզվով` հիպերգենեզիոլորտ: Ապարներըհիպերգենպրոցեսներումտարբեր վարքագիծ ունեն: Գոյություն ունի մի այսպիսի օրինաչափություն.ապարներիկազմավորմանմիջավայրիպայմաններըորքան մոտ են լինում հիպերգենեթույլ է զի պայմաններին,այնքան ապարներիկերպարանափոխումը է առկա պայընթանում, իսկ եթե ապարը ձնավորվել լանդշաֆտում մաններիցշատ տարբերվողմիջաւվայրում,ապա հողմահարումըավելի ուժգին է ընթանում:Բերենք օրինակ. կրաքարը, որ առաջացելէ ծովի հատակում կուտակված մանր օրգանիզմներիմնացորդներից. այդ միջավայրըճնշմամբն Քիչ է տարբերվում

ր նը. ռագայթների տակ. գործակիցը ապարի մեջ ընդարձակման ջեռմային է, ուղղություններով նույնն կրաքարայինժայռերը երկար ժամանակ կարող են անփոփոխմնալ: Այժմ վերցնենքգրանիտը,որն ունի խոշորահատիկ բյուրեղային կառուցվածք:Սա առաջացելէ Երկրի խորքումբարձրջերմաստիճանին բարձրճնշման պայմաններում՝ հիներկաբնական պայմաններիցխիստ տարբեր. Արեգակի պերգենեզի ճառագայթներիտակ նրա կազմում գտնվող միներալները ունեն ընդարձակմանտարբեր գործակիցներն արագ կերպով իրարից պոկվում են, ու գրանիտըվերածվումէավազի: Այսպիսով,հիպերգենպայմաններումապարներիդիմադրողակա-՝ նությունը արտածինգործոններիազդեցությամբտարբեր է ն բաժանվում է երեք խմբի մեծ դիմադրոդականությամբ օժտված ապարներ, ն թույլ դիմադրողականություն ունեմիջակդիմադրբողականությամք ցող ապարներ:Ապարներիհողմահարմանպրոցեսում մեծ նշանակու թյուն ունեն ապարներիհաստվածքում գոյություն ունեցող անջա: տումները (01ՈՇՂԵՒԼՕՇ1),կառուցվածքը (օթ 7ք2),տեքստուրան: Նշենք, որ հողմահարումտերմինընշանակում է ապարներիկեր: պարանափոխմաներեույթ արտածին գործոններիազդեցությամբ:Ռ մանք այդ պրոցեսը պատկերացնումեն միայնքայքայման իմաստով: Նման պատկերացումը թերիէ, քանի որ հողմահարման-հիպերգենեզի պրոցեսումկարող են առաջանալ նոր միներալներ, այսպես կոչված միներալներ,ինչպես, օրինակ, մոնտմորիլոնիտ, բեյ երկրորդական դելիտ, կալցիտն այլն: Օրինակ, մերձերնանյան շրջանում լավաների հողմահարմանպրոցեսում առաջացելէ ՇՅՇՕ»-ի կուտակում՝ կարբՌռ բոլոր

,

"

նատայինկեղնի ձնով: Մենք գիտենք, որ լավաները կարբոնատչե պարունակում.որտեղի՞ցհայտնվեցինդրանք:Նշանակում է՝ երկրոր

դականծագում ունեն: բնակլիմայականպայմաններումապարներիհիպերգենե Տարբեր ընթացքունի. տաք ն չոր երկրներումզարգացած է մեխա զը տարբեր նիկականհողմահարումը,տաք ն խոնավ երկրներում:կենսաքիմիա կանհողմահարումը: Հ-Վողմահաբումըսովորաբարբաժանում են երեք տիպի՝ միխակի օրգանական:Վերջիներկուսը կականկամֆիզիկական, քիմիական ն սակայն, մեկուսացած չեն կանրող լինել, ուստի հողմահարմանտի մեխանիկական. պերը մենք բաժանում ենք երկու խմբի ն կենսաքի միական(Հ. Կ. Գաբրիելյան,1962): է ունենում Մեխանիկականկամ ֆիզիկականհողմահարում տատանումների հետնանքով: Բոլոր նյութերլ ջերմաստիճանային ջերմաստիճանիբարձրացման դեպքում ընդարձակվում են, սակայ( տարբեր միներալներըընդարձակմանտարբեր գործակիցներ ունեն Եթե ապարը կազմված է տարբեր միներալներից,ապա Արեգակիճա. ռագայթներիտակ տաքանալով`միներալների կարերը պոկվում են ապարը արագ քայքայվում,վեր է ածվում ավազի ու խճի: Նման հող. մահարումըկոչվումէ ջերմային: հողմահարմանմյոււ Մեխանիկական է: Ջուրը մտնելովապար: տեսակը սառնամանիքային հոդմահարումն ներիճեղքերի մեջ՝ գիշերային ժամերին սառչում է, սառչելիս ընդարձակվում է ն ճեղքը լայնացնում: Այս տիպիհողմահարումըինտենսիւ ընթանում է բարձր լեռներում, որտեղ նույնիսկ ամռանը ջերմաստի: ճանը գիշերային ժամերինկարող է բացասականլինել: Մեխանիկական հողմնահարումը շատ ինտենսիվ է ընթանում չորային երկրներում, որտեղ օրական ջերմաստիճանիտատանումները մեծ են. անապատներումԱրեգակիճառագայթներիտակ ջերմաստի-

տեռի

ճանը ապարիմակերնույթինկարող է հասնել 70-80՞-ի,ն ապարները արագ քայքայվում են: Մեր հանրապետությանտարածքիցածրադիր մասերում,օրինակ՝Արարատյանգոգավորությունում ամենիցինտենսիվը ջերմային հողմնահարումնէ, իսկ բարձր լեռներում սառնամանիքայինը,ն լավային ծածկույթներըբեկորատվում են, վեր ածվում քարացրոնների,որոնք կոչվում են չինգիլներ:, հողմնահարումըինտենսիվ ընթանում:է տաք կ. Կենսաքիմիական երկրներում, որտեղ մանր օրգանիզմները զարգանում են խոնավ բուռն կերպով,ջրի առկայության պայմաններում արտաթորածթթուներըջրին խառնվելով՝ներգործում են ապարներիվրա: Նման երկըրներում ջերմային հողմնահարումը թույլ է, իսկ սառնամանիքայինը

դեպքում բացակայումէ: Կենսաքիմիականհողմնահարման ավելիինտենսիվ է երկրորդականմիներալներիսինթեզը,ն ապարներըաստիճանաբարվերածվում են կավի: Օրինակ, Բաթումիմոտ մերկանումեն գրանիտային ելքերը, հեռվից պարզ նկատվում են գրանիտների ներքնականմանանջատումները,սակայն երբ մոտենում եք ն ձեռք տալիս, այն վերածվել է կավի: Եվ այսպես,երկրակեղնիվերին մասը արտածինգործոններիազէ: Այդ դեցությամբհիպերգենեզիենթարկվելովկերպարանափոխվում մակերնութային շերտը կոչվում է հողմնահարմանկեղն: Տարբեր բնակլիմայական պայմաններում նրա հզորությունըտարբեր է. մերձբնեռայիներկրներումմի քանի տասնյակսմ հաստությունունի,. ավելի խորը գետինըշուրջ տարի սառած է: Ամենիցհզոր հողմնահարման կեղեը հանդիպումէ հասարակածայինու արնադարձայինխոնավ երկրներում, հզորությունը անցնում է 10-15 մետրից, ըստ որում որքան խորն ենք իջնում, այնքան ապարների փոփոխությունները բարակ շերտն է: թուլանում են,ամենիցփոփոխվածը մակերնութային Վողմահարմանկեղնը բաժանում են տիպերի:Տարբեր բնակլիմակեղնի բնույթը տարբերէ: Օրինակ, մերձբնելակակ պայմաններում ցուրտ զարգանում է բեկորային տիպը, այստեղ երկրներում ռային միներալների սինթեզը խիստ թույլ է կամ բացակայում է: կավային Տունդրայում բացի բեկորայինից հանդիպում է սիալիտա-կավային տարբերակը: Այդ տիպում միջավայրի ազդեցությունը սովորաբար թթվայինէ լինում ն կալցիումը ու հեշտ լուծվող տարրերըջրի միջոցով հեռանում են, դրա համարէլ առաջանումէ հիմքերովչհագեցած կեղեն: Տայգայի տարածքում գոյություն ունի թթվային միջավայր, որտեղ կալցիումը, ծծումբը, կալիումը ն այլ հեշտ լուծվող տարրերըջրի միջոցով հեռանում են ն ձնավորվումէ սիալիտա-կավայինկեղն հիմքերի միգրացիայով: կլիմայական պայմաններըաՏափաստանային լանդշաֆյոներում. վելի չորային են. այստեղ սիալիտա-կավային կեղնում կալցիումը ինտենսիվ միգրացիաչի կատարում ն կարող է ձնավորվել սիալիտակեղն:Ավելի չորայինպայմաններումս̀իալիտա-կարկարբոնատային բոնատային, ինչպես,օրինակ,մեր հանրապետությունում:Կիսաանաու անապատային երկրներումհողմահարմանկեղնը բեկոպատային ն քլորիդարային է ն զարգանում են կարբոնատային,սուլֆատային յին հողմահարման կեղնները:Կուտակվում է գիպս, կերակրիաղ ն այլն (օրինակ, Արարատյանդաշտում): Վասարակածային խոնավ անտառներում, մասամբ նան արնադարձային խոնավ անտառներում, մուսսոնային երկրներում ձնավորվում է ալիտային հողմահարման

կեղե: Այստեղ մանր օրգանիզմներիազդեցությունըշատ մեծ է. ւ պարները արագ կենսաբանական ազդեցության են ենթարկվու հեշտ լուծվող քիմիականտարրերըջրի մեջ լուծվելով՝ հեռանում ե տեղում մնում են /2շՕգ, Է6շՕգ ն այլ դժվարալույծ միացություննե: առաջանումեն կարմրահողերու դեղնահողեր.դրանք կոչվում են լս տերիտային:Նշենք, որ հողմնահարման կեղնիվերինշերտում ձնս է հողային ւՌրոշ հեղինակներ հողային շերտը ս ծածկույթ: վորվում են ռանձնացնում որպես առանձին ոլորտ հողոլորտ (ոշոօշտօքՅ | կեղնի բաղադրամասն Մենքգտնումենք, որ հողըհողմնահարման է հիմքի բաղադրիչն տեկտոնական կառուցվա' Երկրաբանական ձենավորմա քը, որը կարնոր նշանակություն ունի լանդշաֆտների գործում: Տեկտոնականուժերը Երկրիներծին ուժերնեն, որոնք առաս են երկրակեղնիդիֆերենցված շարժումներ, ծալքավորու ջացնում թյուններ, որոնց դուք տեղյակ եք երկրաբանություն առարկայիդս շարժումները պլատֆորմային երկրներու սընթացից:Տեկտոնական են արտահայտված, են: Պատկեր էպեյրոգենային շարժումներ թույլ ՛այլ է լեռնային երիտասարդերկրներում, որտեղ հաճախակիեն բե վածքները,խզվածքները,ռիֆտերիգոյացումը ն այլն: Լեռնային երկրներում կարճ տարածությանվրա ապարներիկազ է ստանումհողմ, կարնոր նշանակություն մը կարող փոխվել, որը էւ ո հարման տեղատարման,հողոլորտի ձեավորմանպրոցեսում: Երկրաբանականգործոններից է հոաբխականությունը: Երկրի ըն դերքում ռադիոակտիվտարրերիտրոհումից անջատվածէներգիա կուտակվելով`հաճախ բռնկումներ է առաջացնում, հրաբխականու թյունըաշխուժանումէ, Երկրիմակերնույթինհայտնվում են հրաբխա յին լավաներու այլ նյութեր: Երկրիվրա կան շատ հատվածներ,որոնլ հաստ շերտով ծածկված են լավաներով, ինչպիսին մեր հանրապե տության ն ամբողջ Հայկականլեռնաշխարհի լավայինծածկույթներ( են: Ժամանակիընթացքումտեղի է ունենում լավային ծածկույթներ| հողմնահարում,առաջանում է հողի շերտ, որը հարուստ է լինում մի ներալայինսննդանյութերով: Այսպիսով,լանդշաֆտային հիմքըերկրակեղնի, քաղանթի վերի ն օրգանականծագումի աշերտն է, որտեղ կան ն անօրգանական, ՞պարներ,ընթանումեն Բողմահարման պրոցեսներ,ձնավորվում է հողային ծածկույթը: որ հողային ծածկույթըձնավորվումէ 72/Հողայինբաղադրիչը:Քանի հողմահարվողկեղնի վրա ն նրա բաղադրիչնէ, ուստի չկտրենք այն կեղնից,քննարկենք այս բաժնում: Հողը բնապատմականմարմին է ն լանդշաֆտիկազմում մարդու

համար ունի ամենակենսականնշանակություն:Հողն է տալիս Երկրի միլիարդ բնակիչներինսնունդ, հագուստ, տնային գործածության պարագաներ:Հողը միայն բնականճանապարհովէ առաջանում. աթ հեստականորեն լաբորատորիաներումհող ստեղծել հնարավոր չ| ներգորայն պատճառով,որ այն առաջանումէ մանրօրգանիզմների ծությամբ երկարժամանակահատվածում: Նշենք, որ հողը որպես լանդշաֆտի նյութականբաղադրիչ, կազմը ված է հողմահարվածապարներից(կարող են լինել ն անօրգանա: կան, ն օրգանականծագումի), բուսական ն կենդանականմարմիննե րի մնացորդներիցն մանրօրգանիզմներից:Սրանք մի համալիր են ներկայացնում,որտեղ բակտերիաները,սնկերը, ակտինոմիցետները անընդհատգործունեությամբքայքայում են թե ապարները,թե օրգա: նական մնացորդները,առաջացնում են հումուս: Հողի կազմում կպ

ջուր ն օդ:

"`

Հողում աճող բույսերը իրենց արմատներովհողից հանում են ջրի մեջ լուծված միներալային սննդանյութեր կալիում, կալցիում, ֆոս ֆոր, ազոտ ն բազմաթիվայլ քիմիական տարրեր, ն սնում են իրենց մարմինը,իսկ այդ տարրերըջրի մեջ լուծվում են մանրօրգանիզմնե: րի ներգործությամբ: Ոմանքկարծում են, որ բույսերը սնվումեն հումուսով: Դա ճիշտ չէ Հումուսր առկայության պայմաններումմանրօրգանիզմներըքայքա։ յում են ինչպես օրգանական, այնպես էլ անօրգանականնյութերը. ստացված քիմիականտարրերըլուծվում են ջրում ն դառնում սնունք բույսերի համար: Հողը շատ զգայուն է ն լանդշաֆտի կյանքում ձնա: վորվումէ լանդշաֆտիհատկանիշներինհամապատասխան:Ինչպես Դոկուչանն էր ասում. «Հողը լանդշաֆտի հայելին է»: Ռելիեֆը որպեսլանդշաֆտիբաղադրիչ:Լանդշաֆտի մյուս նյու թականբաղադրիչըռելիեֆն է, որը երկրակեղնիվերին մակերնույթ) ձների ամբողջականություննէ: Ռելիեֆի ձների զարգացման ուսու նասիրությունըկատարում է գեռմորֆոլոգիա գիտությունը (երկ րաձնաբանություն):20-րդ դարիկարնոր ներկայացուցիչներիցեն Դե՛ վիսը, Ի. Ս. Շչուկինը ն ուրիշներ: Ռելիեֆը ձնավորվում է ինչպես Երկ: րի ներքին, այնպեսէլ արտաքինուժերի ներգործությամբ,ընդ որում այս երկու ուժերը հակադրություններիմիասնություն են կազմում: Ել թե ներքին ուժերը երկրակեղեըդուրս են մղում ն առաջացնումեն լեռլ ներ, ապա արտաքինուժերը քայքայում են այն, հողմահարված նյուլ թերը ջրերի, քամու միջոցով տեղատարվումեն, Երկիրը աստիճանա բար մաշվումէ: Հայտնիբան է, որ աճտաքին ուժերի միջոցով Ալպերի կամ Կովկասինման լեռնային երկիրը 20-25 միլիոն տարվա ընթաց.

քում մաշվելով՝ կհավասարվիծովի մակարդակին,սակայն ներքին ու ժերը քնած չեն ն դրան հակառակ երկրակեղնինորանորզանգված ներ են դուրս մղում: Դրա հետնանքով Երկրի վրա կմնան լեռնայի( համակարգերը: Երկիր մոլորակի մակերնույթիշուրջ 80 «օ-ը հարթավայրեր,դաշ տավայրերեն, որտեղ ռելիեֆի բարդ ձներ չկան, ինչքան աչքդ կըտ րում է հորիզոնականտարածություն է: Տարածքի շուրջ 20 Չ6-ը լեռ նայինէ, ն երկու հիմնականգոտիներ են զբաղեցնում Խաղաղօծվկիա. նոսյան օղակը ն Ալպյան-զիմալայանհամակարգը:Կան նան առան: ձին լեռներ (Ուրալյան, Սկանդինավյանն այլն): Մեր մոլորակի վրս լեռներըհասնում են 6-8 կմ բարձրության.ամենաբարձրըՋոմոլունգ. ման է (էվերեստը)՝ 8848 մ: Լեռները բարդ կառուցվածք ունեն: Այո բարդությունը ստեղծվում է հետնյալ գործոններով. տեղի բարձրությունը ծովի մակարդակից, տարածքի մասնատման խտությունը, մասնատման խորությունը, լանջերի թեքությունը, լանջերի կողմնադ: րությունը: Տեղի բարձրությունըհաշվվում է մետրերով,երբեմն էլ կիլոմետրերով համաշխարհայինօվվիանոսի մակարդակից:Նախկին ԽՍՀՄ-ում որպես Օ մետր ընդունված էր Բալթիկ ծովի մակարդակը(Կրոնշտադտիֆուտշտոկը). առ այսօր այդ ցուցանիշը պահպանվումէ, ն բոլոր տեղագրական քարտեզներում հորիզոնականները գծվում են այդ ցուցանիշինԻամապատասխան: Աշխարհիդաշտավայրերը ունեն մինչե 200 մ բարձրություն, ն բնակչությանմեծ մասըապրում է այդ բարձրություններում: Բնակչության բարեկեցությանգրավականըհարթ դաշտավայրերնեն: Որքան տեղի բարձրությունը մեծանում է, այնքան մթնոլորտայինճնշումը ջուլանում է, շնչառությունը դժվարանում: Շատ քիչ հատվածներկան, բԴրտեղ մարդիկդեռեսապրում են 4000 մ բարձրությանվրա (օրինակ՝ Տիբեթում):Մարդըշնչել կարող է 6000 մ բարձրությանվրա, ավելի չարձր անհրաժեշտէ արհեստական շնչառություն հատուկ սարքով: -եռնագնացները այդպիսի սարքերովեն բարձրանումՋոմոլունգմա: Լեռնայիներկրներումըստ բարձրությանարագ փոխվում են լանդչաֆտայինգոտիները:Բոլոր լեռնային երկրներում գոյություն ունի վերընթացգոտիականություն:Տարբեր գոտիներում տարբեր գյուլատնտեսականկուլտուրաներկարելի է մշակել: Շատ բարձր լեռնեեն: ը անմարդաբնակ Մասնատման խտությունը նույնն է, ինչ գետայինցանցի խտություէ չը, որը արտահայտվում կմ/կմշ միավորով:Այսինքն մեկ. քառ. կմ ոարածքումինչքան երկարությանգետ կամ հովիտկա: Մասնատման

խտությունը գյուղատնտեսությանասպարեզում լուրջ խոչընդոտ է տարածքըյուրացնելու տեսակետից:Խիտ կտրատվածտեղանքում գյուղատնտեսականմեքենաներըաշխատելչեն կարող: Օրինակ, Միջին ռուսական բարձրությանորոշ հատվածներում տարածքնայնպես խիտ է մասնատվածձորակներով,որ այն անօգտագործելիէ դարձել: Մասնատման խտությունըարտահայտելիս`անհրաժեշտ է գետային ցանցի խտությունը առանձնացնել ձորակայինցանցի խտությունից: Օրինակ, բեդլենդ ռելիեֆի դեպքում լանջի մասնատման խտությունը մեկ քառ կմ-ի վրա կարող է հասնել մի քանի ն նույնիսկ տասնյակկիլոմետրի,իսկ գետայինցանցը այդպիսի խտությունչի կարողունենալ: Մասնատման խորությունը արտահայտում է հունի խորությունը մոտակա ջրբաժանից՝մետրերովարտահայտած:Որքան այդ պարամետրը մեծ լինի, այնքան երկիրը խորն է մասնատված, թեքություններն էլ մեծ են: Այս պարամետրըես տարածքի գյուղատնտեսական յուրացման տեսակետից կարնոր նշանակություն ունի: Մասնատման մեծ խորությունըյուրահատուկ է այն երկրներին, որոնք տեկտոնական ինտենսիվբարձրացումեն ապրում,ն գետերըխորքայինէրոզիա կատարելովխրվում են լեռմ ների կուրծքը: լ

'

Մասնատմանխտու-

թյունն ու խորությունը դըժվարացնում են հաղորդակցությունը, ճանապարհների ու ջրանցքներիշինարարում շ թյունը, վարուցանքը, անա' ն այլն: սուններիարածեցումը Լեռնալանջերի թեքությունը ռելիեֆի ամենաՆկ. 7. Ռելիեֆի մասնատման խորությանկողա- կարնոր հատկանիշներից մեկն է ն տարածքի տնտեպատկեր`1. փոքր խորության,2. մեծ խորության սական յուրացման տեսակետից վճռական նշանակություն ունի: Վարթավայրայիներկրներում լեռնալանջերիթեքությունգոյություն չունի, տարածքըհորիզոնական է ն յուրացումը՝ հեշտ. ցանկացածուղղությամբկարելի է ճանապարհ ու ջրանցք կառուցել: Պատկերն այլ է լեռներում, որտեղ լանջերի թեքությունը մեծանում է: Թեքության արտահայտմանցուցանիշը շրջանագծի աստիճաննէ: Լեռների որոշ- հատվածներումլանջերի թեքությունը մոտենում է ուղղահայացին՝մոտ է 90--ի,որոշ հատվածներում էլ ժայռերըկախվածեն:

ԲՈ" Պ/

--

Լսդուսվաօ

շ ՛

աաաաաա

դաշտավար: թյուն կատալ մինչն 14-16"|

քություններո

ավելի մեծ լ քություններո խր լանջին մատներ են վ րում ն շար նկ. 8. Տարբերթեքությանլեռնալանջեր 1. հորիզոնական, հերկ կուլտուր 4. ն 2. ույ 3. թեքության, թեք լանջերի, զառիթափ կախված: ներ մշակո Շատ հատվս են կառուցում ն ւ ներում էլ մարդիկդիք լանջերինդարավանդներ եռանակով մշակում հողը: Մեծ թեքությանպայմաններումդժվարանումէ անասուններիար ծեցումը: Ժամանակիընթացքում թեք լանջերինառաջանում են մւ րադարավանդներ-կածճաններ, որոնք կենդանիների կճղակների սմբակներիտակ բուսազրկվում են: Որոշ հատվածներում լանջէ ընդհանուր մակերեսի 20-40 96-ը ծածկված Է նման մանրադալ վանդներով,առաջանում են էրոզիոն օջախներ: Որքան մեծանու լանջի թեքությունը,այնքան անձրնաջրերըարագ են հոսում, ն տե՛ տարումըինտենսիվանումէ: Հանդիպումեն լանջեր, որոնք այնս են լվացվում անձրնաջ րով, որ հողաբուսակ է: ծածկը վերանում Լանջերի թեքության ծացումը դժվարացնու հաղորդակցությունը, ո գումը, էլեկտրահաղո ման գծերի կպռուցու բնակավայրեր հիմնելը այլն: Լեռնային երկր Նկ. 9. Լեռնալանջերի դարավանդորումը մեծ 1. մինչն րում, 2. թեքությունն| դարավանդավորումը, վորված լանջ պայմաններում, դժվալ նում են ռազմականգոր մասնավորապես՝ հարձակողական գործողություննե ղությունները, Լանջերի կողմնադրությունը: Լեռնային երկրներումտարբեր կո նադրությանլանջերը տարբեր թեքությամբ են ընդունում Արեգս

յմ

դարավանդա-

ճառագայթները,որի հետնանքով ճառագայթման լարվածություն| տարբեր է լինում: Հյուսիսային կիսագնդումամենիցչորային են հա րավահայաց լանջերը, ամենից խոնավ` հյուսիսային լանջերը: Օրի լանջերը անտառապատեն նակ, մեզ մոտ Արայի լեռան հյուսիսային հարավային լանջերը կիսաանապատ:Մեր հանրապետությունուլ կողմնադրությանլանջերինեն անտառներըհիմնականումհյուսիսային

ԱՆԱ ւ, ԼՐ. Ա» Տ

ՀՀՀ:

մ

մ

Յա

Ե

Է:

եմ

լ"

մ

Նկ. 10. Ռելիեֆի ն երկրակեղնիկտրվածքիպատկերումըբլոկ-դիագրամի ձնով՝ 1. եռանիստբլոկ-դիագրամ, 2. հատվածքներով բլոկ-դիագրամ

Տարբեր կողմնադրության լանջերին հողային ծածկույթը տարբեր մշակելու համար,անկուլտուրաներ պայմանպետք է ուսումնասիրեն հողայինծածկույթը`համապատաս: խան կուլտուրաներցանելու համար: Ամփոփելովռելիեֆի մեկնաբանությունը, նշենք, որ մեզոկլիմաների ն միկրոկլիմաներիձնավորմանմեջ շատ մեծ է ռելիեֆիդերը: Լեռէ ն երբ տարածքըյուրացնում են

նպաստումկամ խանգարում են օդային զանգվածնել նաչջղթաները շարժմանը:Եթե օդի շարժումը ուղղահայաց է լեռնաշղթային,աս միշտ չէ, որ այն կարող է հաղթահարելլեռնաշղթանն անցնել հակ. ռակ լանջը: Տիպիկ օրինակը Հիմալայան լեռնաշղթան է: Հնդկակւ օվկիանոսիցխոնավօդային զանգվածներըհասնելով լեռներին՝լա ջերով բարձրանումեն, խոնավությունըխտանում է, ն առաջանում տեղումներ.պատահականչէ, որ ամենիցառատ տեղումներնայստ են: Վիմալայանլեռների հյուսիսահայաց լանջերին տեղումներըտւ անգամ պակաս են: Նույն երնույթը նկատվում է Օան Հայկականլէ նաշխարհում:Պոնտոսի լեռների ծովահայաց լանջերին տեղումնե քանակըհասնում է 4000 մմ-ի, մինչդեռհարավայինլանջերին`ճՃոլ խի հովտում, քառակի պակաս է: Մեկ այլ դեպքում, երբ լեռնաշղթաներըօդայինզանգվածներիու ղությամբ են, ապա գետահովտով քամին ազատ կարող է շարժ: մինչն ակունքները: Երբ քամին ուղղահայաց է լեռնաշղթայի ուղղ թյանը, հաճախ չի կարող անցնել հակառակ լանջը: Օրինակ, մ հանրապետությունում`Գորիսում, տեղումների քանակը կրկնակի Սիսիանիհետ համեմատած, հենց այդ պատճառով: Հայկական լլ նաշխարհումեզրային լեռնաշղթաներիարտաքինլանջերինտեղո ները ավելի շատ են, քան Միջնաշխարհում: Ռելիեֆի հարցերը քսնարկելիս հարկ է շեշտել նան էրոզիոն պլ ցեսները: Լեռնային երկրներըմաշվում են մթնոլորտայինտեղումնե հոսքի միջոցով: Յուրաքանչյուր տարի ցամաքից դեպի համաշխս հային օվկիանոս տեղատարվումէ մոտ 50 միլիարդ տոննա լվացվ նյութեր: Դրանից ցամաքը թեթնանում է ն դուրտ մղվում միջնապ տյանի(մանթիայի)կողմից: Ամփոփելովն̀շենք, որ լանդշաֆտային թաղանթում ռելիեֆը ' կավարողգործոն է: Նրա դերըմեծ է լանդշաֆտի ձնավորմանգործո /Կլիմայականբաղադրիչը:Կլիմայի հիմնականբաղադրիչներն արեգակնային ճառագայթումը,օդային զանգվածներըն նրանցշրչ նառու պրոցեսները,խոնավություն-տեղումները,Երկրի մակերնու. բնույթը,ծովերի մոտիկությունըն այլն: Մեր մոլորակի վրա ստեղծ: են չորս հիմնական օդային զանգվածներ:Լանդշաֆտները բնորո լիս շատ կարնորէ լանդշաֆտներիջերմային ն ջրաջերմայինռեժի Միլկովըգտնում է, որ լանդշաֆտներըկարելի է բնորոշել երեք հ նականգործակիցներով: 1. Գ. Տ. Սելյանինովիջրաջերմայինգործակիցը՝ .-

է:10 Է

որտեղՔ-ը տեղումների քանակնէ մմ-ով այն ժամանակահատվածի համար, երբ օդիօրականջերմաստիճանը10"-իցբարձրէ, Բէ-ն միջին օրական 10"-իցբարձր ջերմաստիճանունեցող օրերի ջերմաստի-

գումարն Վ. Դոկուչանի,Գ. Ն. Վիսոցկու ե Ն. Ն. Իվանովի 2. ճանների խոնավացման է:

Վ.

գործակիցը,

ւ-Ճ

Ե

որտեղ Ջ-ն տարեկանտեղումներնեն, Է-ն՝ գոլորշունակությունը: Սա շատ հարմար գործակիցէ, ն եթե այն 1,0-ից մեծ է, ապա լանդշաֆտը ապահովվածէ խոնավությամբու տեղումներով,իսկ եթե 1,0-ից փոքր է, ապա տարածքըապահովվածչէ խոնավությամբ:Օրինակ,Արարատյան դաշտում ու Երնանում այն 0.2-0,3 է, տեղումները3-5 անգամ պակաս են գոլորշունակությունից. առանց ոռոգմանբերք ակնկալել հնարավորչէ: Այստեղմի նրբություն էլ կա, որ անհրաժեշտէ հաշվի առնել լանդշաֆտում վերակառուցումներկատարելիս: Հնարավորէ, որ խոնավացմանգործակիցը1-ից մեծ է, բայց խիստ արտահայտվածէ սեզոՕՇային բնույթը: Կարող է պատահել, որ ամռան երկրորդ կեսին ն աշնան սկզբինտեղումներչկան, ն ջրի խիստ պակաս է զգացվում: Օրինակ, Արագածին այլ զանգվածներիվրա 2000-2300 մ բարձրությունների գոտում խոնավացմանգործակիցը1-ից մեծ է, բայց ամռան երկրորդ կեսին տեղումներչկան, մարգագետինները չորանում են ն անասուններին ջրելու համար ստիպված են լինում հսկայական ճանապարհ կտրել: Յ. Բուդիկոյիճառագայթային չորության ինդեքմը:, տ Լ-`

որտեղ Ջ-ը ճառագայթմանհաշվեկշիռն է, Լ-ը գոլորշացմանթաքնըված ջերմությունը,-ը տեղումներիքանակը(սմ-ով): Այն 1-ից պակաս է ծայրագույն մերձբնեռայիներկրներում, տափաստաններում՝1,0, կիսաանապատներում մինչն 3, անապատներում5 ն ավելի: Լանդշաֆտներիձնավորմանգործում շատ մեծ նշանակությունուն կորցրածիտարբենի ճառագայթայինհաշվեկշիռը: Դա ստացածի րությունն է, որ կոչվում է նան մնացորդայինճառագայթում:Եթե գումարայինճառագայթումըհասարակածային շրջաններիցմինչն բնեռ54

ներտատանվումէ 200-240

տարի,մինչն 40 կկալ/սմշ

կկալ, ապա ճ ռագայթայինհաշվեկշիռը արնադարձայինլայնությունների տակ 9 5 կկալ/սմշ, 95 կկալ/սմշ տարիէ, Անտարկտիկայում՝ Արկտիկայիկեն տարի, տունդրայում՝ 10, անտառ: րոնականմասերում կկալ/սմշ տունդրայում՝ 10-20, տայգայի միջին ն հյուսիսային մասերում՝ 20-25 հարավում՝30-35, լայնատերնանտառներում,անտառատափաստ: նում 35-50 կկալ/սմշ տարի(ըստ Մ. Ի. Բուդիկոյին ուրիշների(1978 մոտ` ՎՎ Մեզ տարածքիցածրադիրմասերում 60-65 կկալ, բարձր: դիր մասերում 40 կկալ/սմշ

տարի: Ինչպես ցույց

տալիս նկ. 11-ը կլիմայական բնութագրիչները ամենամեծ արժեք արտահայտումեն արնադարձային լայնություններիտակ: Կլիման բնորոշելիս շատ կարնորեն մթնոլորտայինտեղումների քանակը, -դրանց բաշխումը, ինչպես նան տե' ղումների սեզոնայօությունը: Աշխարհում ամենից առավել տեղումներ թափվում են Հիո» «6 մալայան լեռների լանջերին 250օ շշ կկալ. Չիրապունջայում, մինչն հազ մմ, ամենից քիչ Հարաինդնքսր վային ԱմերիկայիԱտակամա անապատում, հենց ծովի աՆկ. 11. Կլիմայականմի քանի բնութ. րիչներ հյուսիսային կիսագնդում, Երնս փին՝ Արիկայում, տարեկան21. 4 մմ: Անապատներում տեղում- միջօրեականիտակ՝ գոլորշունակությ/ ներիքանակը50-100 մմ է, իսկ 2. ճառագայթայինհաշվեկշիռ կկալ սմ'/ս է

՞

րոտիկոյի

Ռի, 3. Բուդիկոյի ճառագայթայինչորությ գոլորշունակությունը 20003000 մմ: Տափաստաններում հճնդեքսը տեղումները400-600 մմ են, մուսսոնայիներկրներում՝մինչն 2000 նույնքանհասարակածային երկրներում: Կլիման լանդշաֆտներում գրեթե միշտ ղեկավարողգործոնիդե կատարումն աշխարհագրական-լանդշաֆտային գոտիներըառա( է նացնելիսդառնում հիմնականը:Լանդշաֆտայինն կլիմայական« տիներիսահմաններըհամընկնումեն:

ՏՏ

Ջրերը: Լանդշաֆտների բաղադրիչներիցմյուսը ջուրն է, ջրային բնության միջավայրը: Վ. Ի. Վերնադսկու(1933) արտահայտությամբ երնացող պատկերը ջրով է պայմանավորված:Օվկիանոսներում լանդշաֆտայինթաղանթիմեջ են հաշվվում մինչն 200 մ խորության հատվածները,որտեղ լույս է, ն բույսեր կարող են աճել: Օվկիանոսի թաղանթիբաղադրիչեն համարվում» խորմասերըաշխարհագրական բայց լանդշաֆտայինթաղանթիկազմում չեն. Օվկիանոսիհատվածի տարածքը հաշվվում է 333 մլն քառ կմ: ընդհանուր Օվկիանոսի լանդշաֆտային թաղանթիհատվածում ջրիմուռների զանգվածըտվյալ պահին 1,7 մլրդ տոննա է, սակայն տարեկան արդյունավետությունը՝550 մլրդ տ: Այդ նույն ոլորտումկենդանականօրգանիզմներիտարողությունը 32,5 մլրդ տ է, արդյունավետությունը՝ 56,2 մլրդ տ: Ինչպես ցույց են տալիս տվյալները, ջրիմուռներըշատ արագ են բազմանում (վերցված է Միլկովից, 1970): Օվկիանոսումընդհանրապեսկենդանիներիկենսազանգվածը անգամգերազանցումէ բույսերի կենսազանգվածին(ցամաքումհակառակնէ): Եթեօվկիանոսումչկա ջրի շրջանառություն,ապա Օրգանական աշխարհնաղքատ է, ինչպես Սարգասյանծովում է: Օվկիանոսիգոյությունը մեր Երկրի վրա կյանքի ստեղծմանպայմաններից մեկն է: Հատկապես շեշտենք ջրի շրջանառությաներնույթը: Օվկիանոսներումջուրը շրջանառությանմեջ է. հասարակածային շրջաններից հոսանքներըգնում են դեպի մերձբնեռայինշրջաններ, այնտեղ պաղելով՝ ծանրանում են, իջնում դեպի հատակ ն ապա վերադառնումհասարակած:Այդ պրոցեսումջերմությունըհասարակա: ծային շրջաններից տանում են մերձբնեռայինշրջաններ: Եթե չլիներ նման շրջանառություն, ապա բնեռայինշրջաններում օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանըկլիներ -44", իսկ հասարակածիվրա` Հ395-, -22 ն 265: Երկրի մամինչդեռբնության մեջ համապատասխանաբար՝ կերնույթինմիջինջերմաստիճանը14,8- է: Օվկիանոսիդերը շատ մեծ է խոնավությանշրջապտույտիտեսակետից: Ամեն տարի համաշխարհային շրջապտույտին մասնակցումէ 580 հազ. կմ:ջուր (նան ցամաքիցգոլորշացած): Ջերմոցայինէֆեկտիզորեղացմանպայմաններումավելացել է երկրի մակերնույթիցգոլորշացող ջրի քանակը՝անցնելով 600 հազ կմ-ից:Գոլորշացմանդեպքում ծախսվումէ մեծ քանակիթաքնվածջերմություն (1 գ ջուրը սովորականջերմաստիճտններում գոլորշանալիսխլում է' մոտ 600 կալորիա ջերմություն): Պարզվել է, որ Արեգակնայինէներ-

խոնավության

գիայի55 տոկոսիցավելին Երկրիվրա ծախսվում է այդ պրոցեսում:է կլինեին այնքանտալ թե չլիներ այդ շրջանառությունը,ցամաքները է: Սահարաանապատն արդեննշել ենք, կենսոլորտ տերմինըգիտու ենսոլորտը: թյան մեջ մտցրել են Լամարկը ն Է. Զյուսը: Սա այն ոլորտն է, որտե գոյություն ունեն օրգանիզմներն օրգանականնյութ: Սակայնայն մէ կուսացած չէ անօրգանականնյութերից, քանի որ օրգանիզմներ զարգացմանհամար խիստ անհրաժեշտ են հիմնականում անօրգա նական նյութերը: Օրինակ, բույսերը հողից քամում են ջրի մեջ լու ված անօրգանականսննդանյութերն սնվում են անօրգանական-մի ներալայինսննդով, որոնց խառնված են նան օրգանականնյութեր: Վերջին ժամանակներսկենսաբաններըկենսոլորտում անջատու են նան բիոտահասկացությունը:Բիոտան բույսերի ն կենդանիներ միասնություննէ առանցանկենդանմիջավայրի:Ուրեմն կենսոլորտ ավելի ընդարձակէ, քան բիոտան:ԲիոտանԵրկրիվրածնունդէ առէ ավելի ուշ, քան քարոլորտն ու ջրոլորտը ն անցել է միլիարդավորտա րիներիէվոլյուցիա, հասել այնպիսի աստիճանի,որ ստեղծվել է մար արարածը՝մտածող ուղեղով: Կան նան տեսակետներայն մասին, որ օրգանականաշխարհ Երկրի վրա հայտնվել է դրսից: Դրա ապացույցներից մեկն այն է, ո գետնինհասնող երկնաքարերիմեջ հայտնաբերվել են օրգանակա նյութեր, օրինակ՝օզոկերիտ: Երկրագնդիվրա կենսոլորտնամենուրեքէ, չկա այնպիսիտեղ, որ տեղ օրգանիզմներչլինեն: Անտարկտիկական սառցադաշտերի հո րատանցքերիցդուրս բերած սառցի մեջ հայտնաբերվել են մանրօր գանիզմներ,որոնք կենդանությաննշաններեն ցույց տվել: Բիոտայիզարգացումը կապվում է արեգակնայինէներգիային ջր գոյությանհետ: Ինչպես նշում է Վ. Գ. Գորշկովը(1995), 1 գ օրգանա կան ածխածինստեղծելու համարծախսվում է 42 կՋ (10 կկալ) էներ գիա: Երկրաբանականզարգացմանտարբեր ժամանակաշրջաններու բիոտանտարբերզարգացում է ունեցել: Ամենից ինտենսիվայն զար ն այդ ժամանակ են կուտակ գացել է կարբոնիժամանակաշրջանում, վել Երկրի վրա այնքան մեծ տարածում ունեցող քարածխահանքերը Կենսոլորտիուսումնասիրմամբզբաղվում են թե՛ բուսաբանները | թե՛ կենդանաբանները (էկոլոգները): Սակայն կենսոլորտիտեսությու նը ն նրա առանձնահատկությունները մշակեց ակադ. Վ. Ի. Վերնադս կին 1920 -ական թվականներին` կենսոլորտիկազմում առանձնացնե լով մարդոլորտը՝ նոոսֆերան:

որքան Ինչպես

Երկրագնդիվրա բիոտանխիստ անհավասարէ բաշխված`կապված կլիմայականպայմաններիհետ. ամենից քիչը արկտիկականու անապատներում,ամենիցշատ հասարակածային անտարկտիկական ու արնադարձային մշտադալարանտառներում,որտեղ մեկ հեկտարի վրա կգտնեքհազարավորտոննա օրգանական(նյութ: Բիոտայի զանգվածի ն արագության վերաբերյալ տվյալները միանշանակչեն: Այսպես,օրինակ, ըստ Լ. Ե. Ռոդինի,Ն. Ի. Բազիլնիչի, Ն. Ն. Զոզովի (1974) սառույցներիցազատ ցամաքի վրա (134 մլն

մլրդ տոննա (161տ կմ»): ՏարԵրկրի վրա բեր հեղինակներիտվյալներովամբողջ կենսազանգվածը տ: Ըստ Ռյաբչիկովիբուսական կազմում է 1,4.10'2-ից մինչն 2,68.10:2 է զանգվածիտարեկանաճը կազմում 177 մլրդ տ (չոր կշռվածքով), տ: 16,5.105 կենդանիներինը՝ ն Բուսական կենդանականաշխարհըԵրկրի վրա թափոններչեն թողնում: Սա բիոտայիհիմնականառանձնահատկություններից մեկն է: Մեռած օրգանիզմներըըարագ քայքայվում են մանրօրգանիզմներից, հետք անգամչի մնում: Մինչն 18-րդ դարը բիոտան ենթարկվումէր Լե Շատելյեի սկզբունքին ն յուրացնում էր այնքան ածխածին, որքան արտաթորվումէր բնության կողմից: Սկսած 18-րդ դարից խախտվել Լե Շատելյեի սկզբունքը, ն քանի գնում է, այնքան շատ ածխաթթուգազ է ավելանում մթնոլորտում,որ ջերմոցայինէֆեկտի երնույթն է ուժեղացնում: Գորշկովը գրում է. «Մարդկությունըպետք է սովորի հարգանքովվերաբերվել բնական բիոտային, որը քսան կարգ ավելի կատարյալ է մարդկանցստեղծածքաղաքակրթությունից»(էջ 515): Կենսոլորտումառանձնացնումեն երեք տիպիօրգանիզմներ՝ 1. Պրոդուցենտներ, որոնք հիմնականումբուսական օրգանիզմ: ներն են, որ անօրգանական-միներալային նյութերովսնվելով՝ստեղծում են օրգանականնյութեր: Հողիցքամում են ջրի միջոցովլուծված միներալայինսննդանյութեր,օդից վերցնումեն ածխաթթուգազնլուսասինթեզի միջոցով ստեղծում են շաքարանյութ, սպիտակուցներ, ածխաջրերն այլն: Օրինակ՝ 6Ի-0 Ի 6Շ0շ-Ֆ Շ6էլլշ06-Ֆ էներգիա, այսինքնստեղծում են քիմիականէներգիա,որ վեցրել էին Արեգակից: Այն կարող է կուտակվել երկրակեղնում (քարածուխ,նավթ ն այլն): Աշխարհիբուսականությունը տարեկանստեղծումէ 460-200 միլիարդ տ կենսազանգված: 2. Կոնսումենտները այն օրգանիզմներնեն, որ օգտագործում են

կմշ)բուսազանգվածըկազմում է 2402

պատրաստիօրգանական նյութեր մարմինը ստեղծելու համար: են կամ գիշատիչները: Դրանքխոտակերներն 3. Ռեդուցենտներ այն օրգանիզմներնեն, որոնքքայքայում են օրգանականնյութերը, վերածում անօրգանականի: Դրանք հողում գտնվող մանր օրգանիզմներնեն, որոնք սանիտարի ֆունկցիա են կատարում.մաքրում են միջավայրըթափոններից:Ստացվում են անօրգանականմիացություններ կամ ազատ քիմիական տարրեր, որոնք ջրում լուծվելով՝ կարող են միգրացիա կատարել: Շատ կարնոր է նշել, որ կենսոլորտը թափոններչունի, այլ է մարդոլորտը. այդ մասին խոսք կլինի անթրոպոգենլանդշաֆտներինանդրադառնալիս: Ինչպես նշում է Դ. Լ. Արմանդը(1975), Երկրի վրա ամբողջ կենսազանգվածըկազմում է 179.10:6տոննա: Կենսոլորտըունի զոնայական տարածում.այդ մասին կխոսենքզոնայականությունըքննարկելիս: գտել են, որ հնարավորէ օր20-րդ դարի վերջին գիտնականները գանականմիացություններ ստեղծել անկենսածին (աբիոգեն) եղանակով: Պարզվել է, որ Երկրի մթնոլորտում Արեգակիկարճալիք ն գերկարճալիքճառագայթներիներգործությամբտեղի է ունենում գազերիմոլեկուլների տրոհում, տիսզերականպրոցես, ն ձնավորվումեն օրգանականբնույթի միացություններ: Ռւրեմն կարելի է անօրգանական նյութերից ու քիմիականտարրերից ստեղծել օրգանական 0Այու-

72. Անթրոպոգեն բաղադրիչը: Մինչն այժմ քննարկեցինք լանդշաֆ-

թեր:

|

,

տային ոլորտի բաղադրիչները, որոնք միասնաբարձնավորում են բնականտարածքայինհամալիրները:21-րդ դարում լանդշաֆտիբաղադրիչներիկազմում ամենազորեղըմարդն է լինելու: Դեռես 1920-ական թվականներինակադ. Վերնադսկինգրում էր, որ մարդու ազդեցությունը հասել է երկրաբանականգործոնիմակարդակին:Ամենտարի մարդըընդերքիցհանում է 120 մլրդ տ զանազանհանքանյութեր, 15 մլրդ տ վառելանյութ,շուռումուռ է տալիս 20-30 սմ խորությանհողաշերտը,օգտագործումէ շուրջ 8 հազ. խոր կմ ջրային զանգված ն այլն: Շատ երկրներումանտառային զանգվածներըկրճատվելեն 3-4 անգամ,ինչպես ն մեր հանրապետությունում: Եթե շատ առաջներումմարդըբնությունիցվերցնում էր պատրաստի բարիքներն թափոններչէր թողնում, ապա ներկայումստեխնիկայի զարգացմանշնորհիվմարդուներգործությունըբնության վրա ամենից զորեղն է: Այդ պատճառովխախտվելէ Լե Շատելյեի սկզբունքը: Դա լանդշաֆտայինթաղանթըհանում է հավասարակշիռվիճակից, խախտումէ բնության նորմալ զարգացումը,որը կարող է ունենալ աղետալիհետնանքներ՝ջերմոցայինգազերիավելացումմթնոլորտում,

ի

օվկիանոսիմակարդակիբարձրացում,թթվածնիտոկոսային հարաբերության նվազում մթնոլորտում,անապատացմաներնույթ ն այլն: Մարդըստեղծել է նան կուլտուրականլանդշաֆտներօգտագործելով բնականռեսուրսները: Մարդ---բնությունփոխհարաբերությունըներկայումս բավական բարդ մի թնջուկ, հիմնահարց է, ուստի մենք հատուկ գլուխ ենք նվիրելու դրան: Բաղադրիչների կապերը:Լանդշաֆտիվերը թվարկվածբոլոր բաղադրիչներըմիմյանց հետ սերտկապիմեջ են, պայմանավորումեն իրար, ն լանդշաֆտըներկայացնումէ երկրահամակարգ, միննույնժամանակ՝ էկոհամակարգ:Մարդու խնդիրնէ այդ համակարգումստեղծել այնպիսի միջավայր, որտեղ բնության բոլոր բաղադրիչներըն մարդըներդաշնակլինեն: Նշենք, որ բույսը ն հողը միմյանց հետ կապված են նյութապես. բույսը հողից վերցնում է նրա կազմումգտնվող ազոտը, ֆոսֆորը, կան լիումը, կալցիումը այլ տարրեր ջրի մեջ լուծված վիճակում:Այստեղ ուղիղ կապ ենք տեսնում: Իր կենսագործունեություննավարտելուց հետո բույսը մեռնում է, ն սկսվում է հակադարձկապը. մանրօրգանիզմներըկարճ ժամանակամիջոցումքայքայում են այն ն հողին վերադարձնումբույսի կլանած տարրերը:Բնության մեջ նման հակադարձկապերըշատ են: էներգետիկկապերը նույնպես ցայտուն են արտահայտված:Լույսի քվանտըընկնելով քլորոֆիլի հատիկի վրա առաջացնումէ լուսասինթեզիերնույթը. այդ էներգիայիմիջոցովջուրը ն ածխաթթուգազը տրոհվում են, սինթեզվում է մի նոր նյութ գլյուկոզա. այդ պրոցեսի վրա ծախսվում է արեգակնայինէներգիա,որը կուտակվում է բույսի մեջ: Կուտակվածէներգիաննորից վերադառնումէ բնություն այրման միջոցով:Բույսն արագ այրելով՝ մենք ստանում ենք ջերմայինէներգիա. դա անվանում են քիմիականէներգիա:Բնականվիճակում բույսը քայքայվում է մանրօրգանիզմների կողմից շատ դանդաղ, ն այգ այրման ջերմությունըհաղորդվումէ շրջապատին: Սակայնմիշտ չէ, որ բուսականծածկույթը անպայմանքայքայվում է: Որոշ պայմաններումբուսական մնացորդներըկուտակվում են կիսափթածվիճակում: Օրինակ, այժմ փշատերնանտառներիզոնայում տորֆ է կուտակվում,իսկ վաղ անցյալում կարբոնիժամանակաշրջանում, բույսերի վիթխարիկուտակումներնայժմ արտահայտված են քարածխի հսկայական պաշարներով: Բուսական մնացորդներիցառաջանում է նավթ ն այլն: Մենք այժմունենք կաուստոբիոլիտների վիթխարիպաշարներ:Երկրիմակերնույթինբոլոր արտաքինպրոցեսներիէներգետիկաղբյուրն Արեգակնէ: Նրա տված էներգիայիմեկ-եր-

-

կու միլիարդերորդմասն է հասնում Երկրին,ն դա բավականէ Երկր| վրա կյանք ստեղծելու համար: Բնության մեջ գոյություն ունեն նան ինֆորմացիոնկապեր:Ինֆոր մացիա ասելով հասկանում ենք տեղեկության հաղորդում: Վերջի( ժամանակներսայն ավելի լայն հասկացություն է դարձել. ընդգրկոււ է նան հատկություններիփոխանցում:Երկրաշարժից առաջ շատ կեն դանիներընկալում են ինչ-որ ալիքներԱ անհանգիստեն. սա ինֆոր մացիայի արգասիքէ: Շատ կենդանիներիրենց վարքով հաղորդոււ են մոտալուտ վտանգը: Օրինակ, մեղուներն ունեն ուժեղ զարգացաձ ինֆորմացիոնհամակարգ. այլ կենդանիներնս կարողանում են հա ղորդակցվել: Բույսերն արձակում են ֆիտոնցիդներ, որոնց միջոցու վանում են թշնամիներին,գրավում բարեկամներին,դրանք փոշոտ:

գործոններեն: բնությանինքնավերա Հարկ է հիշեցնել երկրահամակարգերում կանգնմանմեխանիզմիմասին: Վազարավորու միլիոնավորտարինե րի ընթացքումբնությունըձսռք է բերել որոշակի կազմակերպվածու թյուն, ն յուրաքանչյուր լանդշաֆտունի որոշակի հավասարակշռու թյուն: Այսպես,օրինակ, տայգայում հողը, բույսերը, կենդանիներըյու րահատուկ են, ն եթե ինչ-որ տարր փոխվում է, ապա բնությունը շու տով այն վերականգնումէ: Պատահում է՝ կայծակիցանտառն այրվոււ է, կամ ուժեղ քամին խորտակումէ ծառերը, չանցած մի քանի տարի նոր ծառեր են աճում, կարծես ոչինչ չի պատահել: Բնության մեջ երբեմնէլ տեղի են ունենում զանազան երնույթներ| ուժեղ բռնկումներ,որոնց էությունըմինչն օրս պարզաբանվածչէ: Օ. րինակ, եղել են մորեխի,առնետների,թիթեռների բռնկումներ:Բնու. թյունն ունենալով ինքնավերականգնմանմեխանիզմ`կարողանում | չեզոքացնել արհավիրքը: Տեսնում ես հաջորդ տարին մորեխ ու առ նետ չկա: Բնությունը կարգավորելէ երկրահամակարգի բաղադրա մասերիփոխհարաբերությունը,լանդշաֆտընորմալ տեսքի է: Բնության մեջ յուրաքանչյուր երնույթիբուռն զարգացումըպարու նակում է հետագայում այդ երնույթը արգելակելու մեխանիզմ,որու զսպվում են հետագաբռնկումները: Օրինակ,կենդանիներիմեծ կու. տակումներըկարող են առաջացնելհիվանդություններ,բայց նույ( կարող են արգելակել հիվանդություններիհետագա կուտակումները ընթացքը.ուժգին սելավը բերում է խոշորքարաբեկորներ,որոնք կու. տակվումեն հունի մեջ. հետագայում առաջացածսելավը կանշկանդ վում է: Մեզ շրջապատող բնությունըմիլիոնավորտարիներիընթացքում ( ձնավորվել,ն եթե ինչ-որ արտաքինազդեցությամբբաղադրիչներիչ ման

Ր. '

Ճ"

մեկը փոխվում Է, ապա տեղի է ունենում բնությանվերափոխում՝հարմարվողականություննոր պայմաններին: Երկրի արտաքին ոլորտում, մթնոլորտիցդուրս մեկքառ սմ սնացած մակերեսըմեկ րոպեումստանում է 1,98 կալորիաջերմություն,որի մի մասը կլանվում է օդի կողմից ն գետին է հասնում 50-70 72-ը: Գումարայինճառագայթումըհասարակածիցմինչն բնեռներտատանվում է 200-240 կիլոկալորիայիցմինչն 40 կկալորիա մեկ քառ սմ-ի վրա բնեռայինշրջաններում: Այդէներգիան է Երկրի վրա բոլոր արտածին պրոցեսներիէներգետիկաղբյուրը: Այս մասին ավելի մանրամասն կհաղորդենքնյութերի ն էներգիայիշրջապտույտը մեկնաբանելիս: Բիոստրոմ:Լանդշաֆտայինթաղանթը-ոլորտըաշխարհագրական թաղանթիմի նեղ հատվածն է, որտեղ միմյանց մեջ են թափանցում քարոլորտի, ջրոլորտի, մթնոլորտին կենսոլորտի բաղկացուցիչմամարդը: սերը. այդ ոլորտում է ապրում ն աշխատում Լանդշաֆտայինոլորտը Միլկովըանվանում է բիոստրոմն գտնում է, որ այդ ոլորտում ուսումնասիրմանկարնորօբյեկտըկենդանին անէ: նա բիոստրոմըբաժանում կենդանբնությանփոխհարաբերությունն է հինգ հարկերի՝ օդային, վերգետնյա(6.Ճ0ՐՇ01Շ:018ԿՇՇԵՔԱ),հողը ծածկող, հողային, ենթահողային,որը տարածվում է հողմահարման կեղնում: Լանդշաֆտայինոլորտում Միլկովը առանձնացնում է չորս միջավայր՝քարոլորտ (1), մթնոլորտ(Ճ), ջրոլորտ (Ր), որը ջուր է (Լչ) ն սառույց (1,): Ցույց է տալիս դրանց կոմբինացիաներըհինգ տիպով՝ Գետնի վրա (1՛ՒՃ), Ցամաքային (7ԼԷՐ,-ԷՃ),Ջրային (Էչ), Սառցա11 յին (,ԻՃ), Վատակային(ջրատակ'՝ Լ): Տալիս է յուրաքանչյուրի բնութագիրըն առաջարկումլանդշաֆտները ներկայացնել բանաձնով: Ըստ Միլկովի անթրոպոգենային լանդշաֆտագիտությունըգտնվում է ֆիզիկական աշխարհագրության ն տնտեսականաշխարհագրությանհանգույցում: Միննույն ժամանակ առանձնացնում է պատմական լանդշաֆտագիտություն, հնէալանդշաֆտագիտություն,լանդշաֆտային կանխագուշակում ուղղությունները: Մոսկվայի պետհամալսարանիաշխարհագետները1970 թ. առաջարկելեն լանդշաֆտներիհինգ տիպ ագրոլանդշաֆտային,անտառտնտեսական, լեռնաարդյունաբերական,սելիտեպային (գյուղական, քաղաքային), ռեկրեացիոն: Նման բաժպնումըպարտադիրչէ բոլոր երկրներիհամար: Օրինակ,Միլկովըառանձնացնումէ 8 դասեր: Այսպիսովկարողենք հաստատել, որ Երկիր մոլորակի վրա օբյեկ62

տիվորեն,մարդու կամքից անկախ, գոյություն ունի մի ոլորտ, որին անվանում են լանդշաֆտային ոլորտ (բիոստրոմ), նրա կազմում էլ` լանդշաֆտներ:Լանդշաֆտագիտությունըպետք է ուսումնասիրիայդ լանդշաֆտները ամենայն մանրամասնությամբ, համակարգային սկզբունքով, որպեսզի հնարավորլինի ապահովել Երկրի վրա 6 միլիարդ մարդու պահանջմունքները,միննույն ժամանակ հնարավորին չափ պահպանելբնությանանաղարտությունը: Մինչն 1997 թ. Ռուսաստանում (նան նախկին ԽՍՀՄ-ում) տեղի են ունեցել լանդշաֆտագիտական10 կոնֆերանսներ,որտեղ քննարկվել են այդ ոլորտին վերաբերողբազմաթիվհարցեր: 1992 թ. Ռիո-դե Ժանեյրոյում ՄԱԿ-ի կողմից կազմակերպվեց միջազգային կոնֆերանս, ուր առաջադրվեցինկայուն զարգացմանպրոբլեմներ: Կայուն զարգացմանասպարեզում լանդշաֆտագիտությանդերը բացառիկէ: Յ.

Լանդշաֆտագիտության ուղղությունները

Սկսած 19-րդ դարիվերջից՝լանդշաֆտագիտությանասպարեզում բավական շատ նորամուծություններ են կատարված, նոր ուղղություններ են առաջացել, ն դա պատահականչէ: Բնությունն անչափ բարդ մի համակարգ է, այդ համակարգիբաղկացուցիչներն այնքան շատ են, որ միայն մեկ գիտությամբդրանք ուսումնասիրելն անհնար է: Լանդշաֆտագիտության ուղղություններըհիմնականումերեքն են՝ 1. Լանդշաֆտի մեկնաբանումըորպեսընդհանուր հասկացություն:` Այս ուղղության ներկայացուցիչները լանդշաֆտը դիտում են որպես համալիր: ֆիզիկա-աշխարհագրական 2. Ռեգիոնալ մեկնաբանում: Այս ուղղության ներկայացուցիչները գտնում են, որ լանդշաֆտըպետքէ դիտել որպեսինքնուրույնմի համակարգ(ինդիվիդում), որն առանձնանում է հարնան համակարգե-` րից: 3. Տիպաբանականմեկնաբանում:Այս ուղղության ներկայացուցիչները գտնում են, որ միատեսակլանդշաֆտներըպետք է խմբավորվենտիպերիմեջ: Օրինակ,Ն. Ա. Գվոզդեցկինգրում է, որ ինքնաթիռիցդիտելիս մենք տեսնում ենք տիպաբանական միավորներ(անտառ, ճահիճ ն այլն): Դրանք միավորելով ն քարտեզագրելով՝ մենք

ենք ռեգիոնալ միավորներ,մասնավորապեսֆիզաշխարհագրականշրջաններ, որոնք Ա. Գ. Իսաչենկոն նույնացնում է լանդշաֆտներիհետ: Նշենք, որ վերը բերվածմեկնաբանումները իրար լրացնում են ն ստանում

հակադրություններնրանցմեջ չկան: Գվոզդեցկիննշում է, որ արտասահմանյանհեղինակներըհարում են երրորդ ուղղությանը: նոր ճյուղային գիտություններին կանդԼանդշաֆտագիտության րադառնանքվերջում:

ԳԼՈՒԽ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

1.

ՉՈՐՐՈՐԴ

ՈԼՈՐՏԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ,

ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ

19. 1

Լանդշաֆտային թաղանթիձնավորումըն զարգացումը.

Լանդշաֆտայինթաղանթ-ոլորտըմեր մոլորակի վրա ձնավորվել է մի քանի միլիարդ տարվա ընթացքում` ունենալով էվոլյուցիոն զարգացում: Այդընթացքումհնարավորէ, որ արեգակնայինճառագայթումը ունեցել է լարվածության փոփոխություններ,որից առաջացել են կլիմայական փոփոխություններ: Օրինակ, Հարավային Աֆրիկայում հայտնաբերվելեն տիլլիտներ, որոնք հնագույն սառցապատումների արգասիքեն: Ավելի հաստատ ու անժխտելիհետքեր կան չորրորդական սառցապատումներիվերաբերյալ (Ռուսական հարթավայրում, ՀյուսիսայինԱմերիկայում ն այլն): Օրինակ, մեր հանրապետության ու ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհիբարձր լեռնային զանգվածներում ցայտունկերպով արտահայտվածեն միջին չորրորդական(ռիսյան) ն վերին չորրորդական(վյուրմյան) սառցապատումներիռելիեֆի էկզարացիոնձները ն մորենային կուտակումները: Կլիմայական անպայման ազդել են լանդշաֆտների զարգացմատատանումները նը: Միոցենումմեր աշխարհումգոյություն է ունեցել մշտադալարբուսականություն(պոլտավյան ֆլորա), սակայն հետագայում կլիմայի խստացմանհետնանքովմշտադալար պոլտավյան ֆլորան իր տեղը զիջել է տերնաթափտուրգայանֆլորային: Նման փոփոխության պայմաններումբուսական ու կենդաճականշատ տեսակներ ոչնչացել են կամ հարմարվելնոր պայմաններին: Հնէալանդշաֆտայինհետազոտություններըարձանագրումեն նման փոփոխություններըն դրանց 5-107

հիման վրա կանխատեսումապագան,լանդշաֆտներիզարգացման ընթացքը: Հետսառցադաշտային շրջանը ընդգրկումէ շուրջ 10 հազար տարի: Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ ՄերձավորԱրնել. քում անցած հազարամյակներիընթացքումկլիմայականզգալի փոփոխություններչեն կատարվել:Օրինակ, Միջագետքումկամ Հայկական լեռնաշխարհումայժմ մշակում են այն կուլտուրաները,որ մշակել են 5-7 հազար տարի առաջ: Կենդանականաշխարհիկազմը չի փոխվել,սակայն շատ կենդանիներանհետացել են մարդու ներգործությամբ: Բարձր լեռներում կան բազմաթիվ ժայռապատկերներ,որոնք փորագրվել են արմենոիդներիկողմից մի քանի հազար տարի առաջ ն պատկերումեն կենդանիներ,որ այժմ չկան: Մարդուգործուեն կատարվել նան բուսանեության պատճառովփոփոխություններ կան աշխարհում: Եվ այսպես, անցածշուրջ 8-10 հազար տարում մեր հանրապետության ն Վայկականլեռնաշխարհիսահմաններումձնավորվել է լանդգոտիներիմի համակարգ:Ներկայումս այդ հաշաֆտային վերընթաց մակարգումնկատելի է կլիմայական պայմաններիորոշ փոփոխություն` չորայնության ուղղությամբ, որը նույնպես կապվում է մարդու գործունեության հետ: Վամամոլորակայինմասշտաբովընթանում է ջերմոցային էֆեկտի ընդլայնում, որի մասին դեռ առանձինխոսելու ենք: 2. Նյութերիշրջապտույտը աշխարհագրական ն լանդշաֆտային թաղանթում Երկրաբանականանցած ժամանակահատվածումինչպես աշխարհագրական թաղանթում,այնպես էլ լանդշաֆտային թաղանթում անընդհատտեղի է ունեցել նյութերի ու քիմիական տարրերի շրջանառություն: Սա մեր մոլորակիգոյության ձնն է: Նյութերի շրջանառուն թյունը արտահայտվում է երկու կերպ մեծ-համամոլորակային փոքր-տեղական:Սկզբիցանդրադառնանքմեծ շրջանառությանը: Մեծ շրջանառությունը համամոլորակային մասշտաբովէ չափվում, նույնիսկ կապվում է Տիեզերքիհետ: Պարզվել է, որ մեր Երկիրը տաիեկան միջտիեզերական տարածությունիցստանում է շուրջ մեկ միլիոն տոննա երկնաքարերն տիեզերականփոշի: Սակայնմեծ շրջանառությանհիմնական պրոցեսը՝ նյութափոխանակությունը, տարբեր ոլորտների միջն կատարվում է մոլորակի վրա: Առանձնացնումենք չորս հիմնականշրջանառություններ`քարոլորտային, ջրոլորտային, մթնոլորտայինն կենսոլորտային:Դրանք ընթանում են արեգակնա-

-

յին, Երկրի ներքին էներգիայիշնորհիվ: Նյութերի շրջապտույտը ուղեկցվում է էներգիայիշրջապտույտով: Ստորնքննարկենքշրջապտույտներըայդ չորս ոլորտներում: Քարոլորտայինշրջանառություն:Երկրաբանությունիցն ընդհանուր երկրագիտությունիցարդեն գաղափար ունենք քարոլորտի կառուցվածքի մասին:20-րդ դարի սկզբինհնարավորեղավ պարզել քարոլորտիվերին մասի քիմիականկազմը, ն ամերիկյանգիտնականՖ. Քլարկի անունով քիմիական տարրերիքանակականբաղադրության արտահայտման միավոր համարվեց քլարկը, այսինքն նյութի տոկոսային պարունակությունըորնէոլորտում: Պարզվեց, որ երկրակեղնի վերին հորիզոններումշուրջ 15 կմ հաստությանշերտում ամենից մեծ քլարկ ունի թթվածինը՝47 օօ, ապա սիլիցիումը՝ 29,5, ալյումինիումը՝ 8,05, երկաթը՝4,54, կալցիումը՝ 2,96, նատրիումը՝2,5, կալիումը՝ 2,5, մագնեզիումը` 1,8796- Մենդելենի աղյուսակի մնացած քիմիական տարրերիքլարկները 1-ից պակասեն ն կան տարրեր, որոնց քլարկը

41.1057.10

է, ինչպես, օրինակ,ռադիում,ակտինիում,պոլինիում,

այլն: Նշվածները կշռային տոկոսներովէին, իսկ եթե արտահայտենքծավալային տոկոսներով,ապա թթվածինըկլինի 92 օօ, սիլիցիումը՝ 0,8, ալյումինիումը՝ 0,76 ն այլն: Երկրի վրա իշխողը թթվածիննէ: Քիմիական տարրերը քարոլորտում տարբեր միացություններ են ստեղծել, դրանցից էլ գոյացել են ապարներիտարբեր տարատեսակները, որոնք են մերկանում երկրիմակերնույթին ն ենթարկվում արտածին գործոնների ազդեցությանը` հողու Նկ. 12. Նյութերի քարոլորտային շրջանառությունը մահարվում տեղատարվում են: Քարոլորտային շրջանառությունըչորս Օղակ ունի՝ հողմահարումտեղատարում, օվկիանոսայինկեղնի ձնավորում ն սուզման-թաղման պրոցես դեպի միջնապատյան,այստեղից նյութերի շարժում դեպի ցամաքայինկեղն, այնտեղիցվերելք դեպի երկրի մակերնույթ(նկ.12): Երկրաբանական ամբողջ անցած ժամանակամիջոցումքարոլոր-

պլուտոնիում ն

նյութերի.շատ ակտիվ շրջանառություն:Երկր) է մայր ապարներիհողմահարումն հող. մակերնույթինկատարվում մահարմաննյութերը անձրնաջրերի,քամիների,սառցադաշտերիմի ջոցով տեղաշարժվումեն, ի վերջո հայտնվումօվկիանոսիհատակին նստվածքների ձնով: Նստվածքային ծագումի այդ կուտակումները ծանրացնումեն օվկիանոսայինկեղնեըն աստիճանաբարսուզվում եկ մեջ, այնտեղ հալվում: Այդ նույն ժամանակ ցամա. միջնապատյանի քային կեղնը լվացվելով-տեղատարվելովթ̀եթնանում է ն իզոստա: զիայի օրինաչափությանհիման վրա դուրս է մղվում միջնապատյանի (մանթիայի) կողմից: Բարձրացման հետնանքով ցամաքների տակ նյութի պակասորդ է ստացվում,ն օվկիանոսայինկեղնի հատակում (ասթենոսֆերայում)հալված նյութերը մղվում են դեպի ցամաքային կեղնի հիմքը լրացնելու պակասորդը:Այստեղիցմիլիոնավորու հարյուր միլիոնավոր տարիներիընթացքում նյութերը աստիճանաբար բարձրանումեն ն հայտնվում ցամաքի մակերնույթին(նկ. 12) ն նորից է տեղի ունենում տեղատարմանգործընթացը:Ստացվում է երկրակեղնի կամ քարոլորտի շրջանառուպրոցես: Այս շրջանառությանօղակներիցմեկը երկրի մակերնույթինտեղի ունեցող տեղատարման պրոցեսնէ, որ լանդշաֆտայինթաղանթումէ ընթանում,ուստի ավելի հանգամանորենքննարկենքայն: Ա. Մ. Ռյաաբչիկովի (1980) լույս տեսած կոլեկտիվ խմբագրությամբ աշխատությունում բերված են տվյալներ մեր մոլորակի մակերնույթի Լվացման-տեղատարման վերաբերյալ: Ամբողջցամաքիցտարեկանքայքայվում ու դուրս է բերվում մոտ 53 մլրդ տոննա նյութեր, որից 27 մլրդ տ գետերի միջոցով հասնումէ օվկիանոս: Այդ նյութերի կազմում են նան սառցադաշտերիցօվկիանոս քշված մորենները,աբրազիայիմիջոցով ցամաքից բերված նյութերը, քամիներիմիջոցով անապատներից տարած փոշին ու ավազը ն այլն: Նշենք, որ ցամաքիբարձրմասերից տեղատարվածնյութերի մի մասը 18 մլրդ տ, կուտակվում է գոգավորություններիու լճերի մեջ: Այստեղ նշենք, որ մթնոլորտի ու ջրոլորտի շրջանառության ընթաց: քում էլ օվկիանոսիցզանազան աղեր ու նյութեր ալեբախությանժամանակ թռչում են օդի մեջ ն օդային հոսանքներիշարժման ընթաց: քում հասնում են ցամաքիխորքը. այս կերպ նյութերի շարժումը կոչվում է իմպուլվերիզացիա: Պարզվել է, որ իմպուլվերիզացիայի միջոստանում է մոտ 8 մլրդ տ նյութ: Օրինակ,մեր ցով երկրի մակերնույթը հաշվարկներով Սնանա լիճը տեղումների միջոցով տարեկան ստանում է յուրաքանչյուր մեկ լիտրում 20-35 միլիգրամ ավելացնելով Սնանա լճի ջրի աղիությունը:Ըստ Ա. Մ. Ռյաբչիկովի ամեն մերմոլորակը տում

տեղի է ունենում

/

տարիտիեզերական փոշուն մետեորիտների ձնովստանում է 10 մլն տ նյութ: Երկրակեղնըհիմնականումկազմվածէ ութ քիմիականտարրերից, որոնցքլարկները 1-ից մեծ են: Այս ութ տարրերը Օ, ՏՍ,ճն. Էճ, Բ, ՇՅ, ԽՅ, Սց, միասին կազմում են երկրակեղնիզանգվածի 99,03 36-ը: Երկրակեղնեը միատարրչէ, քիմիական տարրերը խիստ անհավասարաչափեն բաշխված:Գոյություն ունեն այսպես կոչված հիմնական ն երկրորդականտարրեր: Առաջինխմբում են Օ, Տէ ճէ Է6, ՇՅ, ԻՅ, Բ, Խց, Շ, Ւ, Ի, Տ, Բ Օէ Այն տարրերը,որոնց քլարկները 0,01-ից ցածր են, կոչվում են հազվագյուտ:Սրանք երբեմն առաջացնումեն կուտակումներ հանքավայրերում՝հասցնելովկոնդիցիայի,ներկա տեխնոլոգիայի պայմաններումհնարավոր շահագործման:Կան նան տարրեր, որոնք ցածր քլարկ ունեն ն կուտակումներչեն առաջացնում:Դրանք հազվագյուտն ցրված տարրերնեն՝ ռադիում,սկանդիում,կադմիում, ինդիում, գալլիում, ռենիում ն այլն: Երկրակեղնում, լանդշաֆտային թաղանթում կան քիմիական տարրեր,որոնք ակտիվջրային միգրանտներեն. ջրում արագ լուծվելով` կարող են միջավայրից հեռանալ: Դրանքեն` նատրիումը, կալցիումը, կալիումը, քլորը, ծծումբը ն այլն: Ընդ որում միգրացիայիունակությունը կախված է միջավայրիպայմաններից՝քՒՒ-ից:Օրինակ, կալցիումը տայգայի թթու միջավայրումխիստ անկայուն է, անմիջապես լուծվում է ջրում ն հեռանում. այդ զոնայում կալցիումի սով է, ասում են՝ հավերն երբեմն ձուն ածում են առանցկեղնի: Նույն կալցիումը Արարատյանգոգավորությանցածրադիրմասերումկուտակվում է թույլ հիմնայինմիջավայրում: Ա. Ի. Պերելմանըառաջարկել է ջրայինմիգրացիայիգործակիցը՝ ՛

ու,

յ.

Գ-Ու

որտեղ ո՛,-ը քիմիականտարրիքանակն է ջրում՝ գ/լ-ով, 8-ն ջրում բոլոր լուծված նյութերի քանակըգ/լ, ո,-ը « տարրիպարունակությունը ապարներում`տոկոսներով:Ջրային միգրացիայիինտենսիվությունը Պերելմանըարտահայտում է չորս աստիճանով`խիստ շարժունակ, դյուրաշարժ, շարժունակ ն թույլ շարժունակ: Լանդշաֆտայինթաղանթումշրջանառու պրոցեսներում քիմիական տարրերըկարող են լվացվել-հեռանալ ջրի մեջ լուծված վիճակում ն մեխանիկորեն՝ ջրի կենդանիուժի միջոցով: Գետերիկոշտ հոս-՝ քի մեջամենամեծ տոկոսը կազմում են կախված նյութերը, այսինքն՝ չեն փոխում իրենց քիմիականկազմը, միայն մանրա-

միներալները ում են:

Մենք նշեցինք երկրակեղնիքլարկային կազմը, տեսանք, որ քիմիականտարրերումգլխավորըթթվածիննէ, այնուհետն սիլիցիումը, ալյումինիումը ն այլն: Ստորնհամառոտակիտանք մի քանի տարրե՛րի հակիրճ բնութագիրը: Թթվածին(0): Սա օդային միգրանտէ, սակայն մտնում է բազմաթիվ միներալներիկազմի մեջ. մեր շրջապատիբոլոր նյութերիմեջ մեծ մասը թթվածին է: Միննույն ժամանակ այն շատ կարնոր կենսական տարր է, ուստի այդ մասին ավելի մանրամասնկշարադրենքկենսաբանականշրջանառությանբաժնում: Սիլիցիում(ՏՍ: Այս քիմիականտարրը երկրակեղնումզբաղեցնում է երկրորդ տեղը՝ ունենալով մոտ 30 Չօ-ի տարածում:Մտնում է բազմաթիվմիներալներիկազմի մեջ: Օրինակ, Տ/Օշ-ըամենակայունմիներալն է, որը ջրի մեջ չի լուծվում: Ապակյա շիշը, որ կազմված է Տ/Օշից, տարիներովկարող է պահել ջուրը, առանց նրա կազմըփոխելու: Տ| ն Ճ տարրերըստեղծել են ալյումոսիլիկատմիներալները,որոնք շատ ընդարձակտարածում ունեն երկրակեղնում.քարոլորտի8796-ը կազմված է սիլիկատներից: Պետք է ասել, որ սիլիցիումի դերը կենսոլորտում փոքր է, օրգանիզմները սիլիցիում չեն ընդունում, նրա պարունակությունըօրգանիզմներում 0,2 Չ6 է: Բայց կան օրգանիզմներ, որ սիլիցիում են կուտակում. դրանցիցեն դիատոմիտները:Սիլիցիումը շարժունակ է հիմնայինռեակցիայիմիջավայրում:Ջրի մեջ վատլուծվելու պատճառով մնացորդայինհողմահարվողկեղեում նրա բաժինըմեծանում է: Ալյումինիում(/4): Երկրակեղնումամենատարածվածտարրերիցէ, շատ է կավային միներալներում:Սա օժտված է թույլ ջրային միգրացիայի հատկանիշներով,ուստի տաք ն խոնավերկրներում առաջացնում է լատերիտայինկազմի հողեր: Կենդանինյութերի կազմումնրա 5.105 96 է: Այսքիմիականտարրիշատությունն ու պարունակությունը պակասությունըբուսականծածկույթի համարառանձնապեսնշանակություն չունի: Նրա ավելցուկը բույսերին չի խանգարում:Որոշ բույսերի կազմում հասնում է 10-20 Չ6--ի:Արիդկլիմայականպայմաններում կալցիումի առկայությունը նպաստում է ալյումինիումի ամրացմանը:20-րդ դարում ալյումինիումըդարձել է շատ կարնոր մետաղ ն տեխնոլոգիայումլայնորենօգտագործվում է: Երկաթ(ԷՅ): Բնությանմեջ հանդեսէ գալիս երկարժեքն եռարժեք, ընդ որում սրանցմիգրացիոնունակություններըտարբեր են. երկար: ժեք երկաթըշարժունակ է հատկապեսթթումիջավայրումն քիչ շարժունակ հիմնայինում:Օքսիդանալով՝դառնում է եռարժեք ն քիչ շար-

ժունակ: Կենդանինյութի կազմում 41.106: է, օրգանիզմներումայն չի կուտակվում:Երկաթըմտնում է հեմոգլոբինի կազմի մեջ ն շատ անհրաժեշտէ լուսասինթեզայինպրոցեսում: Մարդուն ամեն օր անհրաժեշտ է 15 մգ երկաթ: Խոնավ երկրներում մասամբ շարժունակ է, սակայն ալյումինիումի հետ միասինկուտակվում են լատերիտայինհոր 1 երում:

(8): Հիմնականանիոններիհետ Խատրիում

առաջացնումէ ջրում աղեր ԱՅՇՒ), լուծվող (օր. սակայն որոշ միներալներում բյուրեհեշտ է պոկվել կարող, օրինակ՝ հողմաղային ցանցից չի ԽՅշճմշՏեՕյծուշ հարվում: Կենդանի օրգանիզմներում նրա պարունակությունը2.10 90 է: Ջրում լուծված վիճակում արագ հեռանում է: Բույսերը նատրիումի պակասչեն զգում. որոշ կենդանիներնատրիումիպակասիցիջեցնում են կաթնատվությունը:նատրիումը կուտակվում է աղուտներում: Կալցիում (ՇՅ): Քլարկը մոտ 3 է, տարածվածէ հիմնականումկրաքարերի մեջ, որտեղ (ՇՅՇՕչ) երբեմն հասնում է 40 Չ65-ի, կենդանիօրգանիզմներումպարունակությունըհասնում է 0,5 96-ի,հիմնականում կուտակվում է ոսկորնսրի-կմախքիմեջ: Հեշտությամբ լուծվում է ջրում, թթվային միջավայրումշատ ակտիվ ջրային միգրանտ է: Օրինակ, արազ միգրացիա է կատարում տայգայում, որտեղ կալցիումի սով է: Կալցիումը կուտակվում է արիդ կլիմայականպայմաններումն թույլ հիմնայինռեակցիայիպայմաններում,ինչպես Արարատյանգոգավորությունում: Կալցիումի պակասորդըառաջացնումէ ռախիդհիվանդություն:Թթվային հողերում կատարում են կրային պարարտա-

9 ում:

Կալիում(89: Մտնում է սիլիկատներիկազմի մեջ: Դժվար է քայքայվում: Քիմիականանալիզի միջոցով հաճախ պարզումեն, որ հողի մեջ կալիումը շատ է, բայց ջրում չի լուծվում, ն կալիումի պակասորդ է

նկատվում:Կալիումը նշանակությունունի օրգանիզմներիֆիզիոլոգիական կազմում, նրա կենսաբանականկլանման գործակիցը1-ից մեծ է, հաճախ կուտակվում է հողի վերին հորիզոններում, մասնակցում է կենսաբանականպրոցեսներին:Բույսերը կալիումի կարիք ունեն, ուստի մարդիկհողը պարարտացնումեն կալիումական պարարտանյութերով:

Մագնեզիում (Սց): միտ (ՇՅխ/ցՇՕչ),շատ

առաջացնումէ մագնեզիտ(ԽցՇՕ)), դոլոկավերում: Օրգանիզմները մագնեզիումքիչ են կլանում, ավելի քիչ, քան կալցիում: Նրա պարունակությունը օրգանիզմներում4.10296է: Մտնում է քլորոֆիլի կազմի մեջ: ՄագնեՍա է

զիումը ավելի քիչ է միգրացիակատարում,քան կալցիումը,հ/ցՏՕ.-ը ավելի հեշտ լուծվող աղ է, քան ՇՅՏՕյ-ը: Ջրոլորտիշրջանառությունը:Երկրի վրա նյութերի շարժմանարագությամբ երկրորդըջուրն է: Ջրի համաշխարհայինշրջանառությունը երկու կերպ է արտահայտվում.շրջանառությունօդի միջով դեպի ցամաք ն ցամաքիցդեպիօվկիանոս ն, երկրորդօվկիանոսայինջրի շըրջանառությունհոսանքներիմիջոցով: Յուրաքանչյուր տարի օվկիանոսներից ու ցամաքից (ջրային օ-

բյեկտներից) գոլորշանում է 580 հազար. կմ3ջուր, որը օդային հոսանքների միջոցով շարժվում է հազարավոր կիլոմետրեր ն ի վերջո տեղումներ առաջացնելով թափվում է ցամաքի կամ օվկիանոսների վրա: Ցամաքում տեղումների մի մասը գոլորշանում է, մի մասը ներծծվում գետնիխորքը, սնում ստորերկրյա ջրերը, իսկ մի մասն էլ գետեր առաջացնելով՝նորից վերադառնումէ օվկիանոս: Այս պրոցեսը ունի իր բարդությունները,որոնց շարքում ամենակարնորըջերմության շրջապտույտն է: Ջրի մեկ գրամը սովորական պայմաններումգոլորշի դառնալիս խլում է մոտ 600 կալորիա ջերմություն, որը անվանում են գոլորշացման թաքնվածջերմություն: Պատկերացրեք,որքան թաքնված ջեր՛

Տենղակ ան Նկ.

13.

Ջրի շրջապտույտները` տեղական ն համաշխարհային

մություն կծախսվի580 հազար կմ3ջուր գոլորշացնելու համար: Եթե չլիներ ջերմությաննման ծախս, ապա Երկրիվրա կյանք լինել չէր կարող: Հասարակածային շրջանում ներկայումսօդի միջին տարեկան

27-29" է, գոլորշացման բացակայությանդեպքում ջերմաստիճանը

կլիներ 50-60": Օրինակ,Սահարայում,որտեղ ջուր չկա ն գոլորշացումը գրեթեբացակայում է, օդի ջերմաստիճանըհաճախ անցնումէ 50-ից: Այսպես,ուրեմն,Երկրի մակերնույթիցտեղի ունեցող գոլորշացումը ջերմությանմեծ մասըտանում է վեր, դեպիտրոպոսֆերայիվերին մասը, որտեղ գոլորշիները խտանալով`դառնում են կաթիլներ ջուր կամ փաթիլներ:Այդ պրոցեսումթաքնված ջերմություննանջատվում, հաղորդվումէ շրջապատին,այստեղիցէլ ճառագայթարձակվումդե-

շեղվելով՝ նշենք խոնավությանտեղականնշանակություպի տիգորՔ: կիրառական

կարնորնշանակություն: նը, որն ունի Յուրաքանչյուր լանդշաֆտում կամ բնատեղամասում խոնավությունըտեղականշրջանառությունէ կատարում՝գետնիցբարձրանում է վեր, այնտեղ խտանալովվերածվումէ կաթիլներիկամ փաթիլների, նորից վերադառնումգետին, սնում կենսացենոզին:Եվ միտք է առաջացել, թե հնարավոր չէ՞ խոնավությանշրջանառությունըարագացնել առանցավելացնելու գոլորշիացած ջրի քանակը, այլ ստիպել, որ նույն քանակի ջուրը ավելի հաճախ իջնի գետին ն սնի բույսերը: Օրինակ, Երնանում տարեկան տեղումների քանակը 300 մմ է: Ենթադրենք` շրջանառությունըկատարվում է մեկ ամսում, ստիպել, որ այն երկու անգամ արագանա.այդ կնշանակի` կրկնակի խոնավություն հաղորդել բույսերին, այս դեպքում տարեկանտեղումներիքանակը կդառնա600 մմ: Ահա այս ուղղությամբ կատարվումեն ուսումնասիրություններ՝ արհեստականտեղումներ առաջացնելուհամար: Այս շեղումից հետո անցնենքօվկիանոսի ջրային հոսանքներին: Հայտնի Ւ, որ օվկիանոսիջուրը կանգնածչէ, անընդհատշարժման մեջ է: Այդ շարժումը հիմնականումառաջացնումեն քամիները,բայց կան ն այլ գործոններ: Վամաշխարհայինօվկիանոսում գոյություն ունի համամոլորակայինշրջանառություն.հասարակածայինշրջաններից տաքացած ջրերը ուղղվում են մերձբնեռայինշրջանները ն ջերմությունըհաղորդում շրջապատին:Յուրաքանչյուր մեկ գրամ ջուրը

մեկ աստիճանպաղելիս3000 սմ: օդը տաքացնումէ 15-ով:Մերձբնեռային շրջաններումջրերը պաղելով՝ մասամբխտանում-ծանրանում են ն սուզվում են օվկիանոսիհատակը,այնտեղից նորից վերադառնում հասարակած:Ստացվումէ մի մեծ շրջապտույտ յուրաքանչյուր կիսագնդում: Ջրի համաշխարհայինշրջանառությանպրոցեսում տաք ջրերը հասնելով մերձբնեռայինլայնություններ մեղմացնում են այնտեղի

Ֆրանց Հովկլիման: Օրինակ, սեփի կղզիների ափերին ու Բարենցիծովում ջուրը չի սառն շուրջ տարի կարելի է չում -.--Հ նավարկել: Մթնոլորտի 0շրջանառությունը: Օդը մեր մոլորակի ա: ՀԻ «աաարրրը մենաշարժուն նյութն է: Երկրի Հաաա մակերնույթինմոտ շարժման արագությունը կարող է հաս-նել ժամում 100 կմ-ի ն ավելի, իսկ 10-12 կմ բարձրության վրա` ազատ մթնոլորտում,մի Հ-"-Բ հարյուր կմ-ի: Օդի նման քանի .Ժ շարժման շնորհիվ ամենուրեք նրա բաղադրությունը նույնն է: Մթնոլորտի շարժման ն Նկ. 14. Օվկիանոսիջրի շրջանառություն շրջանառության էներգետիկ է: Օդը հիմնականում տաքանումէ գետնին:Շփվեաղբյուրը Արեգակն ն է ու ձգտում վեր: Տալով տաքանալով՝ընդարձակվում-թեթնանում քացած օդի ճնշումը երկրի մակերնույթինթուլանում է, ն եթե հարնան շրջանում ճնշումը բարձր է, ապա բարձրճնշման շրջանից օդը շարժվում է ցածր ճնշման շրջան, ն առաջանումէ քամի: Մթնոլորտի համաշխարհային մեծ շրջանառությունն առաջանումէ հետնյալ կերպ: Վասարակածային գոտում ճառագայթները ուղղահայաց են ընկնում գետնին, ն այստեղ օդը տաքանալով՝ձեռք է բերում վերընթաց շարժում, ճնշումը թուլանում է: Մերձբնեռային նկ. 15. Սթնոլորտիշրջանառությաներեք օկիսագնդում (շրջաշըրջաններում Արեգակի ճաղակները յուրաքանչյուր ներսում՝միայնգետնամերձշերտիքամիռագայթման լարվածությունը ները) փոքր է, ցուրտ է, մթնոլորտի ճնշումը` բարձր:Այնտեղիցօդը մղվում է դեպիհասարակած,իսկ հաօդը, որ տաքացելն բարձրացել էր վեր, մղվում է ավեսարակածային

Ղ,՛2

Լ )

թ»/ «ոո

մի

լի բարձր աշխարհագրականլայնություններ: Սակայն Երկրի՝ իր առանցքի շուրջը պտտվելու հետնանքով կորիոլիսյան ուժերը օդի շարժմանուղղություններըփոխումեն, ն մթնոլորտիստորին շերտում են շրջանառությաներեք օղակներ: (տրոպոսֆերայում)ձենավորվում գոտում ստեղծվումէ բարձր ճնշման գոտի, որտեղից Արնադարձային պասսատ քամիներըուղղվում են հասարակած,կամ բարեխառնգոտում առաջանումեն արնեմտյան քամիներ, Արկտիկական գոտուց էլ քամիներըիջնում են բարեխառնգոտի: Ռրոշ հեղինակներայն կարծիքինեն, որ երկրաբանականանցյալում, երբ Երկիրը պտտվելէ առանցքիշուրջը 20 ժամում, գոյություն է ունեցել չորս օղակ: Մթնոլորտիշրջանառության այս համամոլորակայինհենքի վրա ձնավորվումեն ավելի փոքր շրջանառու պրոցեսներ ծովազեփյուռ` (բրիզ),լեռնահովտայինքամիներ,ֆյոն քամիներ,մուսսոններն այլն, որոնք ներկայացվումեն օդերնութաբանությունդասընթացում:Շրջանառու պրոցեսներըունեն բազում բարդություններ,որոնց մենք չենք անդրադառնա, դուք կանցնեք հատուկ դասընթացներում: Միայն նշենք,որ շրջանառությանպրոցեսումտեղի է ունենում ջերմության

|

հնկալային )

ույՍ

Ոծջոպենտներ

դեռրիտակե տազորֆված

«9

բՓյվ

էնԵրզիա )լաեզած

չճխոազործված

ԱԼԱՆված

ՀԱԱշան Շնդանա

Է 707 Ջ

Հառռավ»

անդրագարճած 305,

օշ-

ոու

Հ

գերմոզգյուն չելառթթյաժբարտ պբծրած ոլորշա վում"

Նկ. 16. էներգիայի կենսոլորտային շրջանառության մի օրինակ ըստ Օդումի (1959), պարզեցված Պյեր Ագեսի գրքում (1982)

հաղորդվերաբաշխում.հասարակածայինշրջաններիցջերմությունը վում է մերձբնեռայինշրջաններին: Կենսաբանական շրջանառություն:Ամենից բարդը ն մարդու համար կենսականը կենսոլորտի նյութերի ն էներգիայի շրջանառությունն է: Այլ առիթով,որպես լանդշաֆտի բաղադրիչ, խոսել ենք կենսոլորտին անդրադառնալիս:Այստեղնշենք, որ կենսոլորտումքիմիական տարրերըն բարդ միացություններըանընդհատշարժմանմեջ են ն շրջապտույտ են կատարում: Կենսոլորտի շրջանառությանէներգիան արեգակնայիննէ, ն յուրաքանչյուր օրգանիզմ ունի զարգացման մի ցիկլ: Արդեն ասել ենք, որ գոյություն ունի կենսազանգվածիզարգացման արագություն, այսինքն` տարվա ընթացքումորքան զանգված է ստեղծվում մեկ հեկտարի վրա: Վերջին տվյալներով այն կազմում է միջին հաշվով 170-190 միլիարդ տոննա: Թույլ լանդշաֆտներումմեկ հեկտարիվրա ստեղծվում է մի քանի ցենտներ, իսկ փարթամբուսականության դեպքում` մի քանի հարյուր կամ մի քանի հազար ց/հա: Պարզվել է, որ տաք երկրների գետայինդելտաներում, որտեղ գետերը սննդանյութերինոր պաշարներեն բերում, մեկ հեկտարիվրա տարեկան աճը կարող է հասնել մինչն 4000 ցենտների:Նույնքանէլ տարեկանմեռնում է: Ինչ վերաբերում է կենսազանգվածիամբողջտարողությանը, ապա տվյալները բավական տարբեր են սկսած 36.10" տոննայից մինչն ո.10:՞ տոննա: Նշենք, որ վերջին երկու դարերում ն հատկապես 20-րդ դարում անտառներիկենսազանգվածընվազել է մարդուգործունեությանպատճառով: Տաք երկրներում,որտեղ կլոր տարին մանրօրգանիզմները բուռն են մեռած գործունեություն ծավալում, օրգանիզմներըարագ քայքայվում են: Կան երկրներէլ, որտեղ կենսազանգվածըպահեստավորվում է, ինչպեսօրինակ`տորֆավայրերը:Այդ եղանակով երկրաբանական անցյալում պահեստավորվելեն կաուստոբիոլիտները(վառելանյութերը), ն այժմ մենք վիթխարիպաշարներունենք: Օվկիանոսներիհատակինկուտակվումեն նստվածքայինշերտեր, որոնք ժամանակի ընթացքում քարանում, դառնում են ապարներ: Դրանցկազմում շատ են օրգանականմնացորդները:Սրանքի վերջո թաղվելովմիջնապատյանի մեջ` հասնում են Մոխոյիշերտին ն այնտեղ վառվում,քիմիականէներգիանանջատվում է: Պարզվել է, որ օվկիանոսներումյուրայան հասակիցհին ապարներչկան, նշանակումէ՝ Օրանքարդենթաղվել, վառվել են կամ ենթարկվել վերափոխման(մետամորֆիզմի):

՛

տարրերի կենսաբանական շրջանառությանպրոցեՔիմիական

հատկապեսմեծ նշանակությունէ ստանում լուսասինթեզը:Լույսի քվանտըընկնելովքլորոֆիլի հատիկի վրա՝ գրգռում է այն, ն տեղի է ունենում ջրի մոլեկուլի ն օդից վերցրած ՇՕշ գազի տրոհում, առաջանումեն Օ, Է, Շ տարրերըն դրանցիցսինթեզվումեն ՇչՒլշՕ նյութը (գլյուկոզա) ն այլ միացություններ:Այդ պրոցեսում ազատ թթվածինը նետվում է մթնոլորտ:Ըստ Վ. Ի. Վերնադսկումթնոլորտիթթվածինը կենսաբանականծագում ունի: Բույսի մարմնումբարդ պրոցեսներ են ընթանում,առաջանումեն ածխաջրեր, սպիտակուցներ,ճարպեր ն այլն: Բույսը արտաթորում է նան ֆիտոնցիդներ: Լանդշաֆտագետը շատ մեծ տեղ է տալիս մի քանի քիմիականտարրերին,նշենք դրանցից մի քանիսը: Լանդշաֆտայինոլորտի նյութերիշրջապտույտիմեջ հատուկ տեղ է տրվում ածխածնին:Այս քիմիական տարրը Տիեզերքում երրորդն է ջրածնիցն հելիումից հետո ն Երկրի վրա կյանքի ստեղծմանհիմնասում

«5

ԿԻ

ՆՈ,

ԱՅԻ ն,

Հ/անս զորտ

(ր ունար. Վերնուննգ» Հ 9...».

:

ածխածին (ածո արած խ,Ֆա. ր

Ը0չ -ի հավասա.

րազշռությունըօջում ճ ջրում

Աթ

ի

չԷ»

Բույսեր

ԿԵնգանիներ

Չոռր

(աարի նյ ս

լուֆվողԲինկարբո-

Նատ

|լ

Հական Ա իոնսնր մակարդակին ֆՖ

աոա զւգ ոմ

Նկ. 17.

րե

7:

Օա

ՀՐ 2

զ)

սխեման(ըստ Պյեր Ագեսի,1962) Ածխածնի: շրջանառության

-

ռ

կան տարրն է: Ածխածինըհանդիպումէ Շ"2,Շ'3, ինչպես նան Շ'" 5600 տարվա կիսատրոհմանժամանակահատվածով: Ծովային օրգանիզմներում հանդիպումէ նան Շ:3:Այդ իզոտոպներիցբնության Շ---ն է: մեջ ամենատարածվածը Ածխածնիքանակըմթնոլորտումգնահատվումէ 583-ից մինչն 700 մլրդ տ, միջինը՝650 մլրդ տ. այն մթնոլորտումհիմնականումմիացած է թթվածնիհետ ու ստեղծում է ածխաթթու գազ: Հողում ածխաթթու գազը մի քանի անգամավելի շատ է, քան մթնոլորտումն ավելի շատ է, քան թթվածինը: Բնության մեջ բացի ՇՕշ միացությունից հանդիպում է նան ՇՕ ն ՇՒլ, ձներով ն մտնում է օրգանականնյութերիկազմի մեջ: Յուրաքանչյուր տարի հողային ծածկույթում կուտակվում է 37.10 տ ածխածին: Բնության մեջ ամենից շատ տարածվածէ կալցիումի կարբոնատըՇ2ՇՕյ 18100 մլրդ տ: Միայնբույսերը տարեկան կուտակում են 35 մլրդ տ ածխածին,ըստ Պերելմանի՝ 175 մլրդ տ: Մեր ինստիտուտում ցույց են փորձերը Երնանի միկրոկենսաբանական տալիս, որ կարբոնատայինհողմահարմանկեղեում կալցիումի կարբոնատի կուտակմանըակտիվորենմասնակցում են մանրօրգանիզմները: Թթվածին:Ունի երեք իզոտոպ, ամենիցշատ հանդիպումէ Օ"՞-ը՝ 99,896: Երկրակեղնիզանգվածի48 Չ2-ը,ջրային ոլորտի 86 96-ը,կենդանիօրգանիզմների70 96-ըթթվածինէ: Միներալներիմոտ 1400-ը իրենց կազմում ունեն թթվածին(սիլիկատներ,օքսիդներ, կարբոնատՇեր, սուլֆատներ ն այլն): Ազատ թթվածինը՝Օշ-ը, երկրաքիմիական դիկտատորէ: Թթվածին են շնչում բոլոր կենդանի օրգանիզմները: Թթվածինը անհրաժեշտ է մանրօրգանիզմներին.առանց թթվածնի կյանք լինել չի կարող: Օզոնը՝Օգ մոլեկուլյար թթվածնիալլոտրոպիկ ձեն է, որն առաջանում է ուլտրամանուշակագույնճառագայթմանֆոտոքիմիականազդեցությամբ՝Օշ-ի վրա: Նման բարենպաստպայմաններկանմթնոլորտի շուրջ 50 կմ բարձրությանվրա: Օզոնը կուտակված է 10-50 կմ

բարձրությանոլորտում, ն խտությունըկազմում է4.107Գգ մ3:Եթե օզոնի շերտը մտովի իջեցնենքԵրկրի մակերնույթ,ապա այն կկազմի3 մմ-անոց մի շերտ: Ներկայումս մթնոլորտում թթվածնի քանակը հաշվվում է 1200 տրիլիոն տոննա (21 065):Վերջին ժամանակներսնրա քանակըզգալիորեն պակասել է այրման պրոցեսում: Միլիոնավորավտոմեքենաներ, հարյուր հազարավորնավեր, ջերմակայաններն այլն թթվածին են օգտագործում, ն եթե նրապարունակությունըմթնոլորտումիջնի

Դ

ՃԱա'գայթում Ուլտրա մանուշակագույն

ա

՛

Օջցիդավման ոյեսներ

(4 Բժ 040: 2/6.05)

ֆի ուլանկտոն

էչ0400,-»ե.«գ-»2

Նստվա՛ձթներ ) Հատակային Նկ.

18.

Թթվածնի շրջանառության սխեման (ըստ Պյեր Ագեսի, 1982)

մինչն 19 96, դա մարդկությանհամար կլինի աղետայինվիճակ:Մթնոլորտում 70-80 կմ բարձրությանվրա գոլորշիներըթթվածնիմոլեկուլների առաջացմանսկզբնաղբյուր են: Արեգակիճառագայթներիներգործությամբտեղի է ունենում ֆոտոլիզ. ջրից անջատվածջրածինը կամ ցնդում է տիեզերքում, կամ էլ նորից թթվածնիհետ ռեակցիայի մեջ է մտնում: Ամեն տարիբուսականծածկույթիցանջատվում է 230 մլրդ տ. թըթվածին. մարդը ծախսում է ն բնության մեջ կլանվումէ 262 մլրդ տ. հաշվեկշիռըբացասականէ: 32 մլրդ տ պակասումէ: Ազոտ:Ազոտը մթնոլորտում կազմում է 78 95, նրա պաշարները 4.10:5 տոննա են: Ազոտ ֆիկսացնող բակտերիաներիկողմից ամեն տարի դեպի մթնոլորտ բաց է թողնվում 258-600 կգ/հա: Կենսաբանական ազոտի ֆիկսացմանճանապարհովշրջանառությանմեջ է մըտնում 100 մլն տ: Ազոտըօրգանականնյութի կարնոր բաղադրիչ է, ն ցամաքի վրա ամեն տարի շրջանառությանէ մասնակցում2,3.10 9տ ազոտ: Բուսա79

կան ծածկույթի կազմում ազոտը մտնում է սպիտակուցներիմեջ: Հողերում ազոտը ցիկլային փոփոխություներիէ ենթարկվում՝նիտրատն ներից ու նիտրիտներիցվերածվումէ ամիակիկամ ամինաթթուների հակառակը:Դենիտրիֆիկատորբակտերիաներըմշտապեսմթնոլորտ): Ազոտիմի մասը կարող տին ազոտ են տալիս (տարեկան141.105 է շրջանառությունիցդուրս մնալ օրգանականնյութերի փակ ջրամբարներում թաղվելու հետնանքով (20.106տ): Գետերը տանում են 24.105տ, օվկիանոսայինջրում պարունակվում է մինչն 13 մգ Ճշ, ընդհանուր պաշարը օվկիանոսիջրերում կազմում է 44.10" տ, իսկ օվկիանոսիօրգանականնյութերում՝ 2,26.10:տ: Համաշխարհայինարդյունաբերությունը2000 թ. 120 մլն/տ ֆիկսացված ազոտ կարտադրի: Ազոտիընդհանուրքանակը հողում 4,6.105տ է, ավելի շատ՝ սնահողերում: Ամենից շատ ազոտ են կլանում տեխնիկականկուլտուրան են ազոտից:Նշենք նան, որ ազոտիավեհողն աղքջատացնում ները լի քանակըսննդամթերքներումվնասակար է. առաջացնումէ մետչեմոգլոբինեմիահիվանդություն:Ազոտիօքսիդը մթնոլորտումապրում է 3 օր, ապա միանալովջրին՝ առաջացնումէ ազոտականթթու, ազոտի օքսիդները մասնակցում են ֆոտոքիմիական ռեակցիաներին, ստեղծում են սմոգ: Ֆոսֆոր: Ֆոսֆորը կենսաքիմիականտարր է: Մասնակցումէ ազոտականնյութերի, ածխաջրերի,սպիտակուցների,նուկլեինային թթուների,պեպտիդներին այլ նյութերիառաջացմանը,մտնում է կմախքի, հյուսվածքների,ուղեղի, պրոտոպլազմայիկենդանիբջիջներիկազմի մեջ ն այլն: Ֆոսֆորի պարունակությունըքարոլորտում 0,093 02 է, հիմնականում՝ուլտրահիմքային,հիմքայինապարներում(ապատիտներ, ֆոսֆորիտներԱ այլն): Թթու միջավայրումմիգրացիաէ կատարում, ավելի շատ կուտակվումէ տափաստաններում: Կենդանիօրգանիզմներըպարունակումեն 0,07 Չ», իսկ բույսերի մոխիրը՝7 օօ: Օվ-

կիանոսումկուտակվածէ 0,14.10:2տ ֆոսֆոր: Օվկիանոսիափամերձ են ծանծաղուտներումառաջանում ֆոսֆորիտներ: Ծծումբը կենսաբանական շրջանառության կարնոր քիմիական տարրերից է: Նրա քլարկը երկրակեղնումկազմում է 4,7.10-: Բազմարժեքականությունունեցող քիմիականտարր է. հանդիպումէ հիմնականումչորս կայուն իզոտոպներով՝ Տ32,ՏՅ,ՏՅ, ՏՏ, որոնցից առաջինը95 «6 է: Բնությանմեջ հանդիպում է ազատ վիճակում (հրաբըխային շրջաններում) Ա միացություններով՝ՏՕշ, ՏՕ», սուլֆատային աղերի ձնով ն այլն: կողի ն օրգանիզմների կլանածծծմբիքանակը52

մլն տ

է, ծովի ջրի կլանածը՝ 25 մլն տ: Ծծումբը մտնում է մկանների մեջ, ամինաթթուներում,սպիտակուցներում, եթերայուղերում.մասնակցումէ մետաբոլիզմին:Օրգա-

նիզմներումնրա քանակը շուրջ 5.10- 96 է: Շատ արագ լուծվում է ջրում, ակտիվմիգրանտ է. օվկիանոսներիցիմպուլվերիզացմանմիջոցովտարեկանդեպի ցամաք է մուտք գործում 130 մլն տ ՏՕ, կամ մաքուր ծծմբի ձնով՝ 44 մլն տ: Տեխնոգենճանապարհովմթնոլորտէ

մուտք գործում հիմնականում ՏՕշ, որը մթնոլորտումդառնումէ ՏՕ): խառնվելովջրին`՝առաջացնումէ ՒԷշՏՕլ:Գործարաններիցդուրս եկած ծծմբի օքսիդը առաջացնում է թթվայինանձրններ,թունավորում

է շրջապատը:

Եզրափակելովկենսաբանականշրջանառությունը՝նշենք, որ մարհամար այդ շրջանառությունը կենսական նշանակություն ունի. դրանով մարդըձեռք է բերում իրեն անհրաժեշտկենսամիջոցները: Փոքր, տեղականշրջանառություն:Փոքր, տեղական շրջանառությունը սահմանափակտարածք է ընդգրկում, բայց կապված է մեծ շրջանառությանհետ, նրա մի բաղադրիչն է: Տեղական շրջանառության օրինակներեն՝ ջրի-խոնավությանշրջանառությունըլճավազակում, մուսսոնները,բրիզները, լեռնահովտային քամիները, աղբյուրների առաջացումը,արտեզյանջրերի ելքերը, անասնապահությունը, ն այլն: Ի վերջո փոքր-մասնակի հողամշակությունը շրջապտույտների գումարըհանգեցնում է համամոլորակայինշրջանառության:Փոքր շրջանառությանմի պարզ օրինակ է Սենանա լճում ընթացողշրջանառությունը (Հ. Կ. Գաբրիելյան, 1978): Սնանա լճի ջրային հաշվեկշիռը Մուտքգետերով ն ստորերկրյաջրերով 770 մլն մ5 -,մթնոլորտային տեղումներիձնով մլն մ" գումարը՝ դու

Ելք՝ գոլորշացում

մլն մ5

Ելք՝ գետերին ստորերկրյաճանապարհով 110 մլն մ3

գումարը` 1322 մլնմ3 Տեղականշրջապտույտները հաճախ այնքան զորեղ են լինում, որ բնությանձնավորմանգործում առաջնայինեն դառնում: Դրա-տիպիկ օրինակըմուսսոններնեն: Չինաստանում,Հնդկաստանումմուսսոններնեն բերումօվկիանոսիխոնավությունը. տեղումներըամռանն են, բնությունըփթթում է: Մինչդեռ ձմեռային ամիսներին մուսսոնները 6-107

փչում են ցամաքիցծով, տեղումներչկան, ստիպվածեն դիմել արհեստական ոռոգման(տարեկան2-3 բերք է ստացվում): Վերը շարադրվածից ակներն դարձավ,. որ լանդշաֆտայինթաղանթ-ոլորտի ձնավորումըտեղի է ունենում նրա նյութականբաղադրիչների անընդհատշարժման-շրջանառությանանվերջանալի պրոցեսում, ե այդ պրոցեսը անընդհատ կատարելագործման-զարգացման ընթացքունի: էներգիայիշրջանառությունը:Ցամաքի մակերնույթիննյութերի ն էներգիայիշրջանառությունըզբաղեցրել է բազմաթիվգիտնականների՝ Վ. Ի. Վերնադսկուն,Վ. Ռ. Վիլյամսին,Վ. Մ. Գոլդշմիդտին,Ա. Պ. Վինոգրադովինն շատ ուրիշների: էներգիայի շրջանառությունըհատկապեսկենսոլորտում կենսական հարց է դարձել ն 1971 թ «Մարդըն կենսոլորտը» երկրաքիմիականկոնգրեսում այդ պրոբլեմը լայն լուսաբանումէ ստացել: ԱՄՆ-ում հատուկ հրատարակվելէ «Կենսոլորտ» ժողովածուն, որը անմիջապեսթարգմանվել է ռուսերեն (1972): Շատ կարնորպրոբլեմ է էներգիայիպոտենցիալիաճի պայմաններում նյութերի շրջանառությանն էներգիայիհաշվեկշռիկարգավորումը երկրահամակարգերում: Արդեննշել ենք, որ մեր մոլորակիլանդշաֆտայինն աշխարհագրական ոլորտներումէներգիայիհիմնականաղբյուրը Արեգակնէ, որի երկու միլիարդերորդմասն է հասնում Երկիր, այն էլ բավականէ շրջանառու պրոցեսներըիրագործելու համար: Երկրակեղնիշրջանառու գործընթացներինմասնակցում են նան Երկրի ներքին ուժերը ռադիոակտիվտարրերիտրոհումից անջատվածէներգիան,Երկրիսեղմման հետնանքովառաջացող էներգիան,մակընթացային ալիքներից առաջացածէներգիան:Ա. Մ. Ռյաբչիկովի(1972) տվյալներովայդ բոլորի գումարըկազմում է 43.10:7 կիլոկալորիամեկ տարում: Երկիրը Արեգակիցստանում է 13,4.1075 կկալ, որից 37 96-ը անդրադառնում է, 63 9օ-ը կամ 84.105 կկալ կլանում են Երկրի մակերնույթըն մթնոլորտը:ՏարեկանԵրկիրը ն մթնոլորտըկլանում են 97.106կվտ ժամ, որը 240 անգամ շատէ բոլոր էլեկտրակայանների

ԱՔ հանակին

տվածից:

արեգակնայինէներգիանորպեսքիմիականէներգիա կուտակվելէ կաուստոբիոլիտների մեջ ն ըստ Վ. Ա. Կիրիլինի(1967: հաշվարկի՝էներգիայիայս պաշարը կազմում է 27.10: տ պայմանական վառելանյութ:Այժմյանտեմպերովօգտագործելու դեպքում այն կբավարարի107 տարի: Արեգակնայինէներգիայի միջոցով է կատարվումլուսասինթեզի

Գումարային

Ճառագայթում

Նկ. 19. Արեգակիէներգիայիշրջանառությանսխեմանցերեկը` 1. ուղիղ ճառագայ5. գոլորթում, 2. ցրված ճառագայթում, 3. «անդրադարձած,4. ճառագայթարծակված, շացման թաքնվածջերմություն, 6. լուսասինթեզ ն տրանսպիրացիա,7. տուրբուլենտ 8. ադվեկցիա,9. ջերմությանմուտքը դեպիհող փոխանակություն,

երնույթը,որի տարեկանարդյունավետությունը177 մլրդ տ կենսազանգված է, դրանից 122 մլրդ տ ցամաքում, 55 մլրդ տ օվկիանոսում: Կենդանական աշխարհիարդյունավետությունըկազմում է օվկիանոսում 100 մլն տ, ն գտնում են, որ որսը չպետք է գերազանցի արդյու80 96-ը: նավետության Արեգակնային էներգիանոչ միայն ապահովումէ ոլորտներումկատարվողնյութերիշրջապտույտը, այլն ինքն էլ է շրջանառությունկատարում:Օրինակ, Երկրի մակերնույթինտեղի է ունենում ապարների հողմահարում, դրա վրա ծախսվում է էներգիա:Այն ամբարվումէ կավային միներալներիմեջ ն երբ տեկտոնականշարժումներիհետնանքով կավըհայտնվումէ քարոլորտի շատ խոր հորիզոնում, տեղի է ունենում մետամորֆիզմ.էներգիանանջատվումէ: Կամ` օվկիանոսում կուտակվածնստվածքայինապարներումօրգանականծագումի նյութերըթաղվելով միջնապատյանիմեջ վառվումեն, էներգիանանջատվում է ն հաղորդվում շրջապատին:Ահա թե ինչու օվկիանոսային կեղեըայդքան բարակ է. Ս. Մ. Գրիգորնը գտնում է, որ օրգանական նյութերի-այրումից անջատվածէներգիայիշնորհիվ է ջերմաստիճանն այդքան բարձրանում,ն նյութերը հալվումեն: Դուրս է գալիս, որ արե-

գակնայինէներգիանէ հասնում այնտեղ ն մասնակցում մագմայի ձնավորմանը: Այսպիսով,արեգակնայինէներգիանապահովում է նյութերի շրջաթաղանթում,ն մարդը պետք է կարոնառությունըաշխարհագրական ղանառացիոնալկերպովօգտվել այդ էներգիայից: 3.

էֆեկտըն օզոնիթաղանթը Ջերմոցային

Կլիմաններկայացվեցորպեսլանդշաֆտի բաղադրիչ ն բնականէ՝ նեղ մասնագիտականբացատրություններըայստեղ տեղ չեն կարող գտնել: Ցանկանում ենք մի փոքր անդրադառնալներկայումս բնակչությանը անհանգստացնողջերմոցայինէֆեկտին: Ջերմոցային էֆեկտը կապվում է մթնոլորտում մարդածինազդեցությամբ ածխաթթու գազի ավելացման հետ, որի հետնանքով խախտվումէ Լե Շատելյեի սկզբունքը: 2000 թ. աշխարհում այրվել է 15 մլրդ տոննա պայմանականվառելանյութ,ն օդը հարստացելէ Շ0շ գազով (նան ջերմոցայինայլ գազերով): Եթե դարի ՇՕ0շ-իբասկզբում ղադրությունըօդում կազմում էր 0,029 Չ6, ապա դարակեսինհասավ 0,083 Չ6»-ի, դարի վերջին՝ 0,04 92-ի: 1970-ականներինՄ..Ի. Բուդիկոն ուսումնասիրեց ածխաթթուգազի ավելացման իրողությունը ն հրատարակեց «1ՈՊՎքօծոշոււ 18333» (1979) աշխատությունը:

ՈՈՇԽԻՇՕՐԾ

Պարզվում է, որ մեր մոլորակի երկրաբանական պատմությանտարբեր փուլերում ՇՕշ գազը մթնոլորտումտարբեր տոկոսայինպարունակությունէ ունեցել. դրա հետնանքով էլ կլիմայականփոփոխություններեն եղել: Օրինակ, վերին պլիոցենումՇՕշ-ի քանակըեղել է 0,0496, ն օդի մերձգետնյաշերտի ջերմաստիճանը3,55-ովավելի բարձր, քան ներկայումս, վերին միոցենում՝0,0896, ջերմաստիճանը՝5"-ովբարձր,ստորինմիոցենում՝ 0,196, ջերձաստիճանը՝5,5"-ովբարձր: Հեղինակըգտնում է, որ ներկայումս տեղի է ունենում ջերմաստիճանիբարձրացում 10 տարում 0,3"-ով,որը հղի է լուրջ վտանգներով:Նրա կարծիքով2025 թ. ջերմաստիճանըկբարձրանա1,8-2,55-ով: 1999 թ. «1 բնապահպանությաննախարարությունը լույս ընծայեց «Հայաստանիկլիմայի փոփոխությունները» ժողովածուն, որտեղ հայ գիտնականներնշում են, որ մեր հանրապետություբազմաթիվ նում նկատվում է միջին ջերմաստիճանիբարձրացում ն մթնոլորտային տեղումներինվազում շուրջ 1096-իսահմաններում: յ

Մյուսը օզոնային թաղանթի պահպանության հիմնահարցն է: Ստրատոսֆերայումօզոնային թաղանթը(Օչ) Երկիրը պահպանումէ ուլտրամանուշակագույնճառագայթներից: Սակայն մարդը, արդյունաբերությանգործունեությունըիր թափոններովքայքայում է թթվածնի երեք ատոմներիկազմը, Օչ-ի քանակը մթնոլորտումպակասում է, որը վտանգավորհետնանքներէ ունենալու: Արդյունաբերականն կենցաղայինթափոններըբարձրանալովդեպի ստրատոսֆերա՝ռեակցիայիմեջ են մտնում օզոնի հետ: Օրինակ, երբ սառնարանները շարքից դուրս են գալիս, ֆրեռնը ցնդում է ն վեր բարձրանալով՝ռեակցիայիմեջ մտնում օզոնի հետ: Ներկայումս շատ երկրներումարգելված է ֆրեոն օգտագործել, արգելվում է արդյունաբերականթափոններբաց թողնել, որոնքքայքայում են օզոնայինէկրանը:

ԳԼՈՒԽ

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՄԱՐԴ--ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՄԱՐԴՈՒ ԷԿՈԼՈԳԻԱՆ

1.

փոխհարաբերությունը, Բնությանն հասարակության Լե Շատելյեիսկզբունքը:

Մինչն այժմ աստղագետներինհայտնիՏիեզերքի անհուն տարածքում միլիարդավորտիեզերականմարմիններիշարքում միակը, որի վրա կյանք գոյություն ունի, Երկրագունդնէ: Միլիարդավորտարիներիէվոլյուցիոն զարգացմանշնորհիվ մեր մոլորակի վրա առաջացելեն բազմաթիվբուսականու կենդանական օրգանիզմներ,ն վերջապես`բանականմարդը: Ունենալով մտածողություն, դատողություն, ստեղծելով հզոր տեխնիկա` մարդը տարբերվում է կենսոլորտի մյուս բոլոր օրգանիզմներից:Եթե մյուսները բավարարվումեն բնության տված բարիքներով, ապա մարդը իր ստեղծած գիտությունների համակարգիե տեխնոլոգիայիմիջոցնե՛րով բնությունիցքամում է առավելագույնը`հաճախ խախտելովբնականմիջավայրիհավասարակջշռությունը, փոխելովայդ միջավայրըիրեն նպաստավորուղղությամբ: Մեզ հայտնի են բազմաթիվօրինակներ, երբ մարդը ներգործելովբնության վրա՝ ավերել է այն, դարձրել անպտուղ ու իր համար ոչ պիտանի: Մարդըկառուցում է քաղաքներ`միլիոնանոցբնակչությամբ,արդյունաբերականձեռնարկություններ,ջրամբարներ, երկաթուղիներ, խճուղիներ, հողը վարում է, ստեղծում այգիներ ու պլանտացիաներ, որտեղ մշակում է մոնոկուլտուրաներվ̀երացնելով կենսաբազմազա86

նությունը,փոխում է բնության բոլոր բաղադրիչները,նույնիսկ մթնոն մեզոկլիմաները).բնական միջավայրիցգրեթե ոչինչ

ԱԵա

չի

մնում:

Բնություննունի ինքնակարգավորման,ինքնավերականգնմանմի հիանալի, առաջին հայացքից զարմանալի ունակություն: Եղել են բնության կանոնավորզարգացմանխախտումներ,սակայն բնությունը ժամանակինկարգավորել, վերականգնելէ խախտվածը:Սակայն բնության ինքնավերականգնման ունակությունը անսահման չէ: Հաճախէ պատահում,որ մարդըբնությունը խախտումէ այն աստիճան, որ ինքնավերականգնումը անհնար է դառնում, ն բնությունը պատժում է մարդուն: Բնությանմեջ ցանկացածերնույթ ունի զարգացմանիր օրինաչափությունները:Չկա այնպիսիօրինակ, որ օրգանիզմներիցմեկը տնականորենբուռն զարգացում ունենա ն դառնա տիրապետող:Եղել են որոշ Օրգանիզմներիժամանակավոր բռնկումներ,օրինակ՝ առնետների, թիթեռների,մորեխներիհանկարծակիաճ, սակայն որոշ ժամանակ անց բնությունը կարգավորել է դա, հաջորդ տարին ամեն ինչ նորմալ վիճակում է հայտնվել: Այլ է մարդկային հասարակությանզարգացումը. այն հաճախ չի ստեղծողարարածէ: թափոններ ենթարկվումբնությանը:Մարդըվիթխարի Բնակչությանբուռն աճը «ժողովրդագրականպայթյունը» ն մարդու կողմից բնության վրա ինտենսիվներգործությունըխախտում են բնության հավասարակշիռվիճակը. այս երնույթը հայտնի է գիտնական Լե Շատելյեի անվամբ: 20-րդ դարի սկզբին Երկրագնդիբնակչությանթիվը եղելէ 1,5 մլրդ, իսկ նույն դարի վերջին անցավ 6 միլիարդից:Բոլորը ձգտում են բարեկեցիկ կյանք վարել, ունենալ անհրաժեշտ բոլոր պարագաները, նույնիսկ ավելին` հարստանալ, իսկ դրանք պետք էր վերցնել բնությունից: Եվ մարդը սկսեց վերափոխելբնությունը`հաճախ գիտակցված ն չգիտակցված, նույնիսկ հանցավոր ներգործումով բնության վրա: Այստեղից էլ առաջացավ մարդ--բնություն հակասությունը: Մարդկայինհասարակությանբուռն աճը հանգեցրեցբնությանհավասարակշռությանխախտման:Բերենք մի պարզ, բոլորին հայտնիօրինակ: Գիտության ու տեխնիկայիհիման վրա ստեղծվել է մարդուն խիստ անհրաժեշտ բժշկությունը, որի շնորհիվ միլիոնավոր մարդիկ փրկվումեն մահից: Եթե պահպանվերբնականհավասարակշռությունը, նրանք պետք է հրաժեշտ տային կյանքին: Ուրեմն բնակչության բուժումը դառնում է բնությանհավասարակշռությանխախտում:Այստեղից էլ խորանումէ մարդ--բնությունհակասությունը:Մարդըկեն87

ցաղային ու արդյունաբերականթափոններով ապականում է բնությունը: Միայնկենցաղայինաղբը 1970-ականթթ. կազմում էր 830 մլն տ: Ներկայումս մարդ--բնություն հակասություննայնքան է սրվել, որ երկու հակադիրմիտում է ձնավորվել 1. Պահպանել բնությունը,նրա 2. Վերափոխել կենսաբազմազանությունը, բնությունըմարդուհամար հարմար տարբերակով: Եթե մարդկայինհասարակությունըմտադիրէ հարատնելն առաջադիմել, ապա բնությունից պետք է վերցնի իրեն անհրաժեշտբոլոր պարագաները,ուստի պետք է արմատապեսվերափոխիբնությունը: Անհրաժեշտկլինի մշակովիհողատարածությունները,ոռոգմանցանցը ընդարձակել,ցանքատարածություններումմշակել մոնոկուլտուրա` խախտելով կենսաբազմազանությունը: Մարդըպետք է ունենա բավարարքանակիգործարանայինարտադրանք,տրանսպորտային միջոցներ, գիշերային ժամերին էլեկտրականլույս ն այլն: Դրա համար ջերմակայանըպիտի լրիվ ծանրաբեռնվածությամբգործի, իսկ դա նշանակում է, որ նա պետք է մթնոլորտ բաց թողնի ջերմոցային Նման բազգազեր՝ խախտելով լանդշաֆտի հավասարակշռությունը: մաթիվ օրինակներովկարելի է ցույց տալ, որ մարդը իր գոյությունը պահպանելու համար անպայմանպետք է շեղվի բնության օրինաչաանհափություններից:Ստացվում է, որ բնության պահպանությունը մատեղելի է մարդկային հասարակությանզարգացման, տեխնոլոգիայի առաջընթացիհետ: Դեռես 1970-ական թթ. երիտասարդության շրջանում մի միտում ծնվեց` հրաժարվել տեխնոլոգիայից,ապրել միայն բնության տված բարիքներով: 1972 թ. ԿանադայիՄոնրեալքաղաքում ընթանում էր Աշխարհագրական միջազգայինկոնգրեսը,որին մասնակցումէի ն ականատեսեղա, թե ինչպես քաղաքի կենտրոնումցնցոտիներհագած, բոբիկ ոտքերով, գզգզված մազերով երիտասարդները ընդվզել էին տեխնիկականմիջոցներիդեմ: Երեկոյան ժամերին հավաքվում էին, ուտում էին միայն բնության տված բարիքները, արհամարհում տրանսպորտային միջոցները,գործարանայինսնունդնու հագուստը, մերժում աշխատանքը:Այդշարժումը երկար չտնեց: Ուրեմն տեխնոլոգիայիառաջընթացը, հողատարածությունների բնական վիճակը խախտելը,նորանոր գործարաններ, ջրանցքներ, երկաթուղիներ,քաղաքներ կառուցելը,բնությունը արմատապեսփոխելը անխուսափելիէ. նշանակումէ` բնության հավասարակշռության պահպանումըկարծեսանհնար է: Միննույճ ժամանակակնհայտէ, որ բնության անպլանայինվերափոխումըտանում է դեպի կործանում: Ո՞րնէ ելքը: Ահա այստեղպետք է մարդկայինհանճարըելք գտնի, ե-

թե ուզում է հարատնել: Կան հեղինակներ, որ գրում են, թե այդ հակասությունըսրվելով՝ հասցնելու է մարդկային ցեղի կործանմանը:Այդ տեսակետինմենք համամիտչենք: Լավատեսներսգտնում ենք, որ մարդ--բնությունհակասությունըլուծելի է. այն ժամանակինաստիճանաբար պետք է մեղմանա ն վերանա՝ մարդկայինհանճարի կողմից ստեղծվող միջոցառումներով: Բերենքայսպիսիօրինակ.ներկայումսամենավտանգավոր նբնության խախտմանամենացայտուներնույթը համամոլորակայինբնույթի ջերմոցայինէֆեկտի ազդեցություննէ: Աշխարհումտարեկանայրում են 15 մլրդ տոննա վառելանյութ, որից մթնոլորտեն արտանետվում ածխաթթու ն այլ ջերմոցային գազեր: Դրանց ազդեցությամբ բարձրանումէ Երկրիմակերնույթին նրան շփվող օդի տարեկանմիջին ջերմաստիճանը:Այս պարագայումուժեղանում է սառցադաշտերի հալքը՝ օվկիանոսի մակարդակըկբարձրանա65 մետրով, բոլոր նավահանգիստներըկմնան ջրի տակ: Բոլորը գիտակցում են, որ վաէ. թվում է, թե դրանիցփըրռելանյութիօգտագործումըկործանարար կություն չկա: Մարդըպես:ք է գտնի վառելանյութերի,էներգիայի այլընտրանքայինտարբերակներն կգտնի: Ժամանակինկփոխվիէներգետիկ ռեսուրսների համակարգը: Օրինակ, գիտնականներըխոստացել են միջուկային սինթեզի գյուտը: Ջրածնի ատոմներիմիացումից ստանալ հելիումի ատոմներ. այդ ընթացքում կանջատվի վիթխարի քանակիէներգիա,ինչպես դա տեղի է ունենում Արեգակիվրա: Կամ լիովին ու ռացիոնալօգտագործելգետերիէներգետիկռեսուրսները, քամու էներգիան,արեգակնայինէներգիան,Երկրիխորքում մանթիայում ընթացող ռադիոակտիվտարրերի տրոհումից անջատվողվիթխարիէներգիան,որ դեռնսամեննինչի օգտագործվում,օվկիանոսնեու ալիքայինէներգիանն այլն: Մինչն հիմաշեշտը րի մակընթացային դրվել է վառելանյութերիվրա, քանի որ դրանք ամենամատչելինու ամենաէժանն են եղել: Վուսանք, որ կգա ժամանակ,երբ վառելանյութ այլես չեն օգտագործի,ն մթնոլորտըկազատվի ջերմոցայինվտանգից: 20-րդ դարի վերջում արդենգտել են աղբը չեզոքացնելու մեթոդը:

Այն տաքացնումեն 4855, առանց թթվածնի (պիրոլիզի մեթոդ), նրանից ստանում են տարբերվառելանյութեր:Այդ մեթոդըդեռեսլայն կիրառություն չի գտել, սակայնհամեմատաբարէժան է նստում: Կարելիէ կիրառելմեկ այլ միջոցառում՝պահպանելնենսաբազմազանությունը:Ստեղծելնորանորարգելոցներ,նրանց կից բուծարանու կենդանիները: ներ, որտեղբուծել անհետացողբույսերն

Անհրաժեշտէ սահմանափակել բնակչությանբուռն աճը: Երկրի վրա ունենալ այնքան բնակչություն, որքան արտադրվումեն սննդամթերք ու ապրուստիբավարարմիջոցներ: Օրինակ, եվրոպականմի շարք երկրներում բնակչությունը չի աճում, բուռն աճ «Ժողովըրդագրականպայթյուն», նկատվում է հետամնաց երկրներում:Ուրեմն այդ երկրներըպետք է զարգացնելայն աստիճան,որ հասնեն զարգացած երկրներիմակարդակին,այս դեպքում բնակչությանաճը կնորմալանա: Բազմաթիվգիտականաղբյուրներումխոսվումէ այն մասին,որ մի շարք երկրներումկան դեռես խոպանտարածքներ,որոնք կարելի է յուրացնել: Ուրեմն միանգամայնհնարավորէ սննդիմիջոցներըավելացնել խոպանըյուրացնելու միջոցով: Բացի այդ, սննդի լրացուցիչ միջոցներպետք է գտնել գյուղատնտեսությունըզարգացնելու միջոցով: Ներկայումս տարբեր երկրներում նույն կուլտուրայի բերքատըվությունը տարբեր է. պատճառըմշակման տեխնոլոգիայի տարբեր մակարդակն է: Ուրեմն լայն հնարավորություններկան ն գործարանային հումքի արտադրությունըբարձրացնելուհամար: Աշխարհումգոյություն ունեն վիթխարիանապատներ:Արդյոքժամանակը չէ՞ սկսել դրանց զանգվածային յուրացումը: Արդյոք ժամանակը չէ՞ Ամազոնիջրերը դեպի Աֆրիկատանելու ծրագիրը մշակել: Դա կարող է այժմ երազանքհամարվել, բայց տեխնոլոգիայիզարգացումը հույս է ներշնչում: Անցյալ դարում, երբ օվկիանոսի հատակով ծրագրվումէր անց կացնել հեռախոսայինկաբելներ, շատերը գտնում էին, որ դա անհնար է: Ներկայումս հարյուր-հազարավորկիլոմետրերով նման գծեր են անցնում: Միթենույնը չէ օվկիանոսներիհատակով ճկուն խողովակներովքաղցրահամ ջուրը մի ցամաքիցտանել մյուսը: Արդյոք ժամանակըչէ՞ ծովի ջուրը աղազերծելու տեխնոլոգիանկատարելագործել ն ստանալ անհրաժեշտքանակի քաղցրահամ ջուր արնադարձայինու մերձարնադարձային չորային երկրներում: Գիտնականները հետաքրքիր հայտնագործումեն կատարել. եթե հողը մշակվիամենակատարելագործված եղանակով, ապա 10 քառ մ է հողը կարող այնքանմթերքտալ, որ կբավարարիմարդունմեկ տարի: Սակայն ժամանակակիցմեթոդներովմիայն 0,2-0,3 հեկտարն է բավարարում:Նշանակումէ՝ ագրոտեխնիկայի մակարդակիբարձրացումը լուրջ հետնանքներիէ հանգեցնելուն պետքէ գա ժամանակ,որ Երկրի ամբողջբնակչությունը լինի սննդով ու այլ բաբավարարված րիքներով: Մարդ--բնությունհակասությունըմերկարծիքով լուծելի է, ն 21-րդ է դարում այն պետք զգալիորեն մեղմանա:

ան

Կարելի է նման օրինակներբերել այլ ասպարեզներից՝ցույց տալու, որ մարդը աստիճանաբարպետք է այլընտրանքային ճանապարհներովձեռք բերի այնպիսինյութեր ու միջոցներ, որ թեթնացնի լանդշաֆտներիվրա կատարվողճնշումը: Օրինակ, կենսաբանությունը զարգացել է այն աստիճան,որ մանր օրգանիզմների(մանրէների) միջոցով ստանում են սպիտակուցներ, անօրգանականնյութերից սինթեզում են օրգանականնյութեր: Մարդ--բնությունհակասությունը լուծելի է. մեր մոլորակի վրա պետք է հաստատվի բնության ն մարդկայինհասարակությանզարգացման ներդաշնակ հավասարակշռություն,ն մարդը պետք է այդ հավասարակշռությանըհամահունչ վարվելակերպ կազմակերպիի փրկություն իրեն: Միաժամանակպետք է Երկրի վրա պահպանել բնակչությանառավելքանակը: Միջոցառումներեն մշակվում ՄԱԿ-ի զանազան կազմակերպություններիու հանձնաժողովներիկողմից, որոնցմասնակցումեն զարգացող երկրների առաջավոր գիտահետազոտական հաստատություններն գործիննվիրվածականավորգիտնականներ:Արդյունքները ընկալելու ենք եկող տասնամյակներիընթացքում: «Լանդշաֆտագիտություն»դասընթացը,ինչպես ասվեց, գործ ունի բնության հետ, նրա ուսումնասիրության օբյեկտը բնությունն է, դրա զարգացմանօրինաչափությունները:Այն բնականգիտություն է, ուստի մեր խնդիրնէ գտնել բնությանռեսուրսներիցօգտվելու ամենառացիոնալմեթոդները,որպեսզիապահովենքոչ միայն մեր սերընդի, այլն հետագաբյուրավոր սերունդներիգոյատնմանհնարավորու-

թյունները:

2.

Բնօգտագործում, նրահիմնահարցերը

«Բ0օգտագործում»բառը երկու իմաստով է օգտագործվում` որպես գիտականուղղություն, որն զբաղվում է հասարակությանկողմից բնականռեսուրսներիօգտագործմանհարցերով,ն որպես գործողություն` պրոցես, թե ինչպես է մարդըօգտվում բնության բարիքներից: Բնօգտագործումըունի իր ասպեկտները,ն բավականբարդ մի հա-

մակարգէ: կարող Մարդուկողմիցբնականռեսուրսներիօգտագործումը է երկու կերպարտահայտվելռ̀ացիոնալն ոչ ռացիոնալ: Ռացիոնալօգտագործումըմտածվածու պլանավորվածբնույթի է. մարդըօգտվելով բնությունից թափոններչի տալիս ն չի խախտում բնությանհավասարակշիռվիճակը:

Ոչ ռացիոնալօգտագործմանպարագայումմարդը տալիս է վիթխարի թափոններ,խախտում է բնության մեջ նյութերի ն էներգիայի որի տիպիկ օշրջանառությունը, բնության հավասարակշռությունը, րինակը ջերմոցայինէֆեկտի ստեղծումն է վառելանյութերիայրման միջոցով: Կամ՝ հանքերից դուրս բերվածհանքանյութիմիայն մի բաղադրիչն է կորզվում, մյուս կարեոր բաղադրամասերըդառնում են թափոն ն այլն: Բնօգտագործումգիտականուղղության խնդիրնէ՝ մշակել միջոցներ բնականռեսուրսներըռացիոնալօգտագործելուհամար ն չզրկել գալիք սերունդներինբնությանչվերականգնվողսուղ ռեսուրսներից: Սա նան լանդշաֆտագիտությանհիմնահարցերիցէ: 3.

ֆունկցիան Լանդշաֆտներիսոցիալ-տնտեսական

Բոլոր այն լանդշաֆտները,որտեղ մարդը կարող է ապրել ն աշխատանքայինգործունեություն ծավալել, պետք է այնպես ձնավորել ն առավել արդյունավետդառնա: ն վերափոխել,որ այն օՕպտիմացվի Տարբեր լանդշաֆտներտարբերֆունկցիա պետք է ունենան: Թվարկենք մի քանիսը: Սա մարդածինկուլտուրական լանդշաֆտի Գյուղատնտեսական: այնպիսի տեսակ է, որի ֆունկցիան է գյուղատնտեսականմթերքների արտադրությունը:Ենթադրենք`ունենք ցածր արդյունավետությամբ մարգագետին:Այս մարգագետինըհերկվում է, ցանում են բարձրբերքատվության ցանովիխոտեր,անց են կացնում ոռոգիչ ջրանցք, ստանում են բարձր բերք: Մարգագետնիեզրին հնարավորէ կառուցել անասնապահականֆերմա, մշակել յուղ, պանիր ն այլ մթերքներ: Անտառտնտեսական: Դիցուք ընդարձակտարածությանվրա անտառատնկումէ կատարվում, ոռոգմանցանց ստեղծվում, հիմնում են փայտամշակման միձեռնարկություն,որը խիստպլանավորվածեղանակով կատարում է սանիտարականծառահատում, փայտանյութը օգտագործումառաջավորեղանակներով:Մեկ այլ տեղ, ասենք տայգայում, բնակավայրէ հիմնադրվել.անց են կացնում ճանապարհներ, ջրմուղ, կոյուղի, գետափինկառուցում են նավահանգիստ,բնակիչները զգաղվում են փայտամշակությամբ,որսորդությամբ ն այլն: Լեռնաարդյունաբերական: Ասենք հայտնաբերվելէ գունավոր մետաղների մի հարուստ հանքավայր:Շուտով այստեղ հիմնադրվումէ բանվորականավան, կառուցվումեն բնակելիշենքեր ու լեռնամետալուրգիական կոմբինատ: Նոր ստեղծված մարդածին լանդշաֆտի ֆունկցիանէ մետաղիարտադրությունը:Սրա հետ կապված`զարգա-

յ

սպասարկմանոլորտը, առողջապահությունը,կառուցվում են դպրոցներ,ստեղծվում է տրանսպորտիհամակարգ նայլն: Ռեկրեացիոն:Եթե լանդշաֆտը ունի առողջարար կլիմա, հանքային ջրեր, գեղեցիկ բնություն, ուրեմն ունի ռեկրեացիոնֆունկցիա: Կառուցվելու են առողջարաններ,հանգստյան տներ, զբոսայգիներ, զվարճարաններ,որոնք կապահովենմարդկանցհանգիստնու առողջությունը: Տրանսպորտայինլանդշաֆտում խաչմերուկ է ստեղծվում, կառուցվում են պահեստարաններ,հյուրանոցներ, օդանավակայան: Լանդշաֆտնամբողջապեսծառայում է տրանսպորտին: Ռազմաստրատեգիական լաճդշաֆտըվերափոխվումէ այն հաշվով, որ պաշտպանականհզորությունը ուժեղացվի, կառուցվում են զորանոցներ, ճանապարհներ,ռազմական նշանակությանօբյեկտներ: Ուսումնականլանդշաֆտը կարող է ծառայել ուսումնական գործին: Կան համալսարաններ, բարձրագույն դպրոցներ ունեցող քաղաքներ:Քաղաքի հիմնականֆունկցիան դա է, բայց սրան զուգահեռ անպայմանպետք է լինեն սպասարկմանոլորտի ձեռնարկություններ, խանութներ,հյուրանոցներն այլն: Կան արդյունաբերության Արդյունաբերական: շատ ճյուղեր, որոնց թափոններեն արտանետում:Նման օբյեկտները ձեռնարկությունները պետքէ կառուցվենխոշորքաղաքներից հեռու, ավելի ապահով վայրերում, որպեսզի թափոններըքաղաք չհասնեն: լանդշաֆտներըկարող են լինել նան բազմաֆունկցիոՄարդածին նալ. մեծ քաղաքներնայդպիսինեն: Բոլոր դեպքերումմարդըպետք է հանգամանորենուսումնասիրի լանդշաֆտը, իմանանրա առանձնահատկությունները ն աշխատի կարգավորել դրանց բաղադրիչների հակադրություններնու անցանկալի գործոնները: Ենթադրենք`կառուցվում է բնակավայրն շրջանում կան ճահճային ֆացիաներ, որտեղ մոծակներեն բազմանում:Ահա այստեղմարդու միջամտությամբ ճահիճները չորացվում են, այսինքն տեղի է ունենում լանդշաֆտի մարդածինկարգավորում,լանդշաֆտիօպտիմացում: նում է

4.

Լանդշաֆտների արդյունավետությունը

«Լանդշաֆտներիարդյունավետություն»ասելով պետք է հասկանալ լանդշաֆտի այն ունակությունը,որ կարող է յուրաքանչյուր տարի մարդուն տալ բնական որոշակի համալիր ռեսուրսներ: Դրանք մենք բաժանում ենք մի քանի խմբերի` կենսանյութ (օրգանիզմներ՝

բուսական ու կենդանական,ն օրգանականնյութեր՝ քարածուխ,բնական գազ, տորֆ ն այլն), հողային ծածկույթ, արեգակնայինէներգիա, քամու, ջրի, մակընթացայինէներգիա, քաղցրահամ ու հանքային ջրեր, մագմատիկծագմանհանքայինհարստություններ,ռեկրեացիոն ռեսուրսներ ն այլն: Մարդըբնությունից վերցնում է ոչ միայն նյութական բարիքներ, այլն բնությունն Օգտագործումէ հոգեկան, հոգեբանական, դաստիարակչականնպատակներով:Մարդը լայնորեն օգտագործում է այդ ռեսուրսները ն որքան երկիրը զարգացած է, այնքան օգտագործման արդյունավետությունըմեծ է: 18-րդ դարում մարդն օգտագործում էր 15-20 քիմիական տարրեր, ապա ներկայումս ավելի քան 60-70: Մարդու խնդիրն է՝ որքան հնարավորէ շատ բարիքներքամել բնությունից: Այդ նպատակինհասնելու համար նա հզոր տեխնիկայիօգնությամբներգործում է լանդշաֆտներիվրա՝ հաճախ խախտելովայդ լանդշաֆտներիհավասարակշռությունը: ԳիտնականԼե Շատելյեն գրում է, որ սկսած 18-րդ դարից՝մարդը խախտելէ ածխածին գազի շրջանառությունըբնության մեջ: Եթե առաջներումլուսասինթեզիպրոցեսումածխածինը(ՇՕշ գազը) կլանվում էր այնքան, որքան ամեն տարի բույսերի քայքայումից հետո վերադառնումէր մթնոլորտ, ապա ներկայումս այդ հաշվեկշիռը խիստ խախտվելէ՝ մասնավորապեսվառելանյութերիօգտագործմամբ:Մըթնոլորտում Շ0շ-ի քանակը անընդհատ ավելանում է, ն ստեղծվել է ջերմոցայինէֆեկտի երնույթը: Ահա բնության նման խախտումըԼե Շատելյեի սկզբունքի խախտումէ, ն այժմ այդ պրոցեսըխորանումէ: Մարդը խախտում է բնության հավասարակշռությունը.ոմանք գրում են, թե այդ խախտումը անխուսափելիորենտանելու է մարդկության կործանմանը: Թե ինչպես է մարդըօգտագործումբնականռեսուրսները՝հանքային պաշարները,դա տնտեսականու սոցիալականաշխարհագրության խնդիրն է: Մեզ այստեղ հետաքրքրումէ բնականվիճակում, առանց մարդու միջամտության,լանդշաֆտներիկենսաբանականարդյունավետությունը:Մենք առիթ ունեցել ենք խոսելու կենսոլորտի տարեկան աճի` արագության ն զանգվածի մասին, ն գրել ենք, որ տարբերհեղինակներիտվյալներըտարբերեն: Ստորնկբերենքտարբերակներիցմեկը: Ըստ այդ տարբերակիԵրկրագնդիկենսոլորտի զանգվածըկազմումէ 2433 միլիարդ տոննա: Այնբաշխվածէ հետնյալ կերպ (տե՛ս ստորն բերվող աղյուսակը): Ինչպես ցույց է տալիս աղյուսակը, ցամպքիկենսազանգվածը անգամ գերազանցում է օվկիանոսայինին: Բույսերը լուսասինթեզի միջոցովտարեկանստեղծում են 232.10:տ զանգված:Պարզվել է, որ

Միջավայրը

Ցամաք

Օրգանականխմբեր

Զանգվածտ

Գշ

Կանաչ բույսեր

24.10"

99.2

Կենդանիներն մանր:

0.02.10"

օրգանիզմներ

Գումարը Կանաչբույսեր

Օվկիանոս

Կենդանիներն մանր օրգանիզմներ

Գումարը Ոնդամենը

ԻՐ

2,42.10"

'

0,0002.105

6,3

0,0030.10:2

93,7

0,032. 10".

2,4232.10"

լուսասինթեզի պրոցեսում ծախսվում է այնքան ջուր, որ 10 միլիոն տարվաընթացքումջրոլորտը կանցնիօրգանիզմներիմիջով: Այրման պրոցեսում թթվածինէ ծախսվում, որը բնական պայմաններումբույսերի կողմից վերականգնվումէ 4 տարում, ն պատահականչէ, որ ակադ. Վերնադսկինգտնում է, որ մթնոլորտիթթվածինըօրգանական ծագումունի: Ա. Ի. Պերելմանի տվյալներով տարբեր լանդշաֆտներումկենսազանգվածիտարողությունը(5) ե արագությունը(ո) հետնյալ պատկերը ունեն (տե՛ս ստորնբերվող աղյուսակը): Ինչպեսցույց է տալիս աղյուսակը, հնագույն մերկասերմծառատեսակներիարդյունավետությունըփոքր է, քան ավելի նորագույն ծածկասերմ անտառներինը:Կան այնպիսի բուսացենոզներ, որտեղ մեծ վենսազանգվածինհամապատասխանումէ նան մեծ արագություն, մեծ կենսազանգվածին՝ոչ մեծ արագություն (տայգա), լինում են լանդշաֆտներ,որտեղ կենսազանգվածնու արագությունըգրեթեհավասարեն (տափաստան)ն այլն: Նշենք, որ ամենամեծ արագություն ունեն գետերի դելտաներիմանգրայինանտառները: Այլ պատկեր ունի մարդածին-անթրոպոգեն լանդշաֆտների արդյունավետությունը:Մարդըկարողացել է ստեղծել մշակովի կուլտուրաներիայնպիսի սորտեր,որոնք աչքի են ընկնում բարձրարդյունա95

Լանդշաֆտներ Անտառատունդրա ն հյուսիսային սառցայինտայգա

2.

Միջին տայգա

3.

տայգա Վարավային

Ե

--

Լայնատերնանտառներ

5.

Խոնավ մերձարնադարձային

6.

Արնադարձային մշտադալարան-

անտառներ տառներ

7.

Լեռնային անտառներֆերալլիտ հողերի վրա

8.

Լեռնային սնահողեր

0.53

0,54

0,54

0,58

,

0.69

0,64

0,66

հ

Ս,58

0,85

Թաքիրներ

Տ

0,70

Աղուտներ՝հալոֆիտներով

0,60

9.Անապատներ 11.

Երիտասարդծածկասերմ անտառներ

4.

լթ

Հնագույնանտառների տիպ (մերկասերմերից)

Ք--1.

թո

Ծց/հա Ոջ/հա

վետությամբ:Օրինակ, շաքարի ճակնդեղիլավ բերքըկարողէ հասնել 1000 ց/հա, ցորենինը՝100 ց/հա ն այլն: Մարդուխնդիրնէ՝ ամեն կերպ բարձրացնելլանդշաֆտիկենսազանգվածնու նրա արագությունը: Լանդշաֆտներումոչ կենդանի ն կենդանի բնությանզարգացումը անխզելիորենմիասնականէ: Կենդանիբնությունը՝ բիոտան,ի վերջո սնվում է անօրգանականբնությունից քամված սննդանյութերով:Անօրգանական մայր ապարները մանրօրգանիզմների արտաթորած թթուներովքայքայվում են, այդ նյութերիցսինթեզվումեն նոր միացություններ, ստեղծվում է հողային ծածկույթ, որից սնվում են բույսերը, դրանցով էլ կենդանիներընայլն: է մանրօրգաԼանդշաֆտի օրգանականմասն նիզմներով,բուսականու կենդանականօրգանիզմներով:Յուրաքան-

արտահայտված

՝

յ

օրգանիզմ ունի ինքնուրույն զարգացում,կամ, ասում են, օնտոծնված պահիցմինչն կյանքի վերջը տեղի ունեցող ձնաֆիզիոգենեզ՝ լոգիական փոփոխություններիամբողջականություն,որը ներկայացվում է որպես քանակական ն որակականփոփոխությունների պրոցես: Յուրաքանչյուր օրգանիզմ աճի պրոցես է ապրում, որն արտահայտվում է քաշի, մարմնիչափերիմեծացմամբ: Բացի օնտոգենեզից բուսական ու կենդանականաշխարհն ապրում է նան ֆիլոգենեզ, այսինքն կենդանիէակներիպատմականզարգացում՝ սկսած կյանքիօրգանականնյութիծագումից մինչն մեր օրերը: Ուրեմն ինչպեսօնտոգենեզը,այնպես էլ ֆիլոգենեզըմիասնական են՝ կենդանիբնության զարգացմաներկու կողմեր: Յուրաքանչյուր օրգանիզմ օժտված է Ժառանգականությամբ, որն անցնում է սերնդից սերունդ ն արտաքին ազդակների ներգործությամբ փոփոխություններ է կրում: Այդ ներգործություններիշնորհիվ օրգանիզմը ձեռք է բերում նոր, տվյալ միջավայրին հարմարված հատկանիշներ:Եթե չի կարողանում հարմարվել, ապա կարող է իսպառ վերանալ: Ժամանակակիցօրգանականաշխարհըայդ փոփոարգասիքն է: էաբանությունըցույց Հ տալիս, որ անցած մի քանի հարյուր միլիոն տարվա ընթացքում բազմաթիվօրգանիզմներիսպառ վերացել են, չեն դիմացել միջավայրիփոփոխություններին,գոյատնել են այն օրգանիզմները,որոնք ժառանգական արագ փոփոխություններիեն ենթարկվելն ավելի առաջավորու զարգացած են, քան նախորդները: Ուրեմն լանդշաֆտներում անընդհատ տեղի է ունենում գոյության կռիվ, հաղթում է առաջավորհատկանիշներովառավել օժտվածը: Այսպիսով, ժամանակակից լանդշաֆտներիէությունը ն ապագան ընկալելու համար անհրաժեշտ է կատարել ռետրոսպեկտիվայինանալիզ. այսինքն հետադարձ հայացք նետել անցած ուղու վրա: Դա հնարավորությունկտա կանխագուշակելու ապագան: Լ2 հիմնահարցերից մեկը լանդշաֆտի հաչյուր

խությունների

Լանդշաֆտագիտության հնից մնացած ռելիկտային տարրեր, կոնսերվատիվ ն պրոգրեսի

տարրեր.սրանցիցյուրաքանչյուրն ունի իր հասակը: Հասակի որոշ-` ման գործում ռելիկտային տարրերը մեծ բարդություն են առաջացնում: Գանդիպումեն այնպիսիները,որ գալիս են մեզոզոյից կամ պալեոզոյից: Սովորաբարկոնսերվատիվ տարրեր են երկրաբանականհիմքը, մասամբնան ռելիեֆը: Պրոգրեսիվ տարրերեն որոշ բուսատեսակներ ն կենդանիներ:Ի. Ս. Շչուկինը (1980) այսպես է բնորոշում լանդշաֆտի հասակը.«Այն ժամանակը,երբ տեղի է ունեցել այս կամ այն լանդ7-107

շաֆտի կառուցվածքի հիմնական գծերի ձնավորումը, լանդշաֆտի կառուցվածքի վերափոխումըպայմանավորվածէր կլիմայի փոփոխությամբ, տեկտոնականն հրաբխայինպրոցեսներով,մարդու գործունեությամբն այլն (օրինակ, ցամաքայինսառցապատմաննահանջով, ծովային տրանսգրեսիաներովու ռեգրեսիաներով)»: Ծովից նոր ազատված հատվածներում(օրինակ, Կասպից ծովի ազատմերձափնյալանդշաֆտները),կամ վերջինսառցապատումից ված տարածքներումհասակիորոշումըշատ դժվար չէ: Այլ է պատկերը այնտեղ, որտեղ լանդշաֆտի ձնավորումըկատարվել է դանդաղ, էվոլյուցիոն զարգացմանճանապարհով: գոյություն ունի ինքնակարգավորԲոլոր երկրահամակարգերում ման պրոցես: Սա այն երնույթն է, երբ երկրահամակարգ-լանդշաֆտը պահպանողական,կայուն հատկանիշներէ ցուցաբերում տեղի ունեցող փոփոխություններինկատմամբ, երբ համակարգն ամբողջությամբ, որպես համալիր, ի հայտ է բերում հավասարակշռությունը. պահպանելու հատկանիշ: Սա երկրահամակարգիամենակարնոր հատկանիշներիցմեկն է: Ինքնակարգավորմանունակությունը տարբեր երկրահամակարգերում տարբերէ՝ կապված նրանցկառուցվածքայինառանձնահատկությունների հետ: Որպես կանոն, ինքնակարգավորումը ամենից ավելի կատարյալ է ջերմության ու խոնավությանօպտիմալպայմաններում: Օրինակ, տայգայիհարավում այն ավելի ուժեղ է արտահայտված, քան հյուսիսում: Ինքնակարգավորման երնույթը լայնորեն օգտագործվում է մարդածինլանդշաֆտներում(խոտհունձ, ծառահատում, ոռոգում ն այլն): Ինքնակարգավորումըխթանելու համար մարդը պետք է ներգործի լանդշաֆտիվրա՝ օպտիմալ պայմաններստեղծելու միջոցով: ն էկոհամակարգումբիոտան կարող է դիտԵրկրահամակարգում վել որպես ղեկավարողգործոն, հետնաբար՝նրա դինամիկան,շարժիչ ուժը: Որքանբազմազանու բարդ են լանդշաֆտիֆիտոցենոզըն Վոոցենոզը,այնքան մեծ է ինքնակարգավորման պոտենցիալը:Ինչպես ցույց է տալիս Վ. Բ. Սոչավան(1978), այստեղ մեծ դեր ունի նան բիոտայիճկունությունը:Ըստ նրա չորային տարիներին,երբ պակասում է ինտենսիվորեն գոլորշացնողբույսերիտեսականին,այլ բույսերի տրանսպիրացիան նվազում է 10-15 անգամ: Տ.

Բնությանպահպանությունը

Բնությունըմարդկայինհասարակության, նրա տնտեսականզար-

գացմաննյութական ու էներգետիկբազան է: Հասարակականարտադրությանընթացքում մարդը փոխհարաբերությանմեջ է մտնում ոչ միայնբնությանառանձինբաղադրիչներիհետ, այլն նրանց համակարգիհետ: Այդ պրոցեսումմարդըբնությունիցվերցնում է իրեն անհըրաժեշտնյութերն ու էներգիան:Եթե մինչն 19-րդ դարը մարդըբնությունից վերցնում էր 15-18 քիմիական տարրեր ու դրանց զանազան միացությունները,ապա 20-րդ դարի վերջին այդ տարրերիքանակը անցնում է 70-ից: Մարդու ն բնության փոխհարաբերությունըշատ բարդ է ն այդ փոխհարաբերության ընթացքումէլ բնության հավասարակշիռ վիճակըխախտվումէ: Դրանիցէլ առաջացելէ բնությանպահպանությանանհրաժեշտությունը: Ի՞նչ է նշանակումբնության պահպանություն: Ն. Ն. Ռոձնիչըն Կ. Վ. Պաշկանգը(1979) գրում են. «Բնությանպահպանությունը միջոցառումների համակարգ է, որն ապահովում է մարդկայինհասարակությանն բնականմիջավայրիՕպտիմացումը» (էջ 8): Բազմաթիվայլ բնորոշումներկան, որոնք նույն միտքն են արտահայտում: Մինչն 20-րդ դարը մարդ:'ւ ներգործությունըբնութանվրա այնքան ուժգին չէր, որ տեղի ունենար համամոլորակայինբնույթի փոփոխություն: Փոփոխություններըռեգիոնալկամ տեղականբնույթի էին: 20րդ դարի վերջին դրանք սպառնալիչափեր ընդունեցին,ինչպես, օրինակ, ջերմոցային էֆեկտի ազդեցությունը, որը աղետալի հետնանքներ կարող է ունենալ, կամօզոնայինէկրանիպատռվածքները ն այլն: Ուստի պահանջվում են արմատականմիջոցառումներմոլորակի աշխարհագրական թաղանթիու մարդոլորտիպահպանությանհամար: Ներկայումս մարդու ներգործությունըբնության վրա այնպիսի չափերիէ հասնում, որ բարձրանումէ աշխարհագրական թաղանթի,մըթնոլորտիստորինշերտի տարեկանմիջին ջերմաստիճանը,մեծանում է օվկիանոսներիցջրի գոլորշացումը, փոխվումէ տեղումներիքանակը, փոխվում են աշխարհագրական գոտիներիու զոնաներիսահմանները: Ամեն տարի ցանքատարածություններում վարում-խառնում են մոտ 5 կմ հող, երկրի ընդերքից հանում են 120 մլրդ տ հանքային նյութեր, այդ թվում 15 մլրդ տ վառելանյութ, ձուլում են մոտ 1 մլրդ տ զանազան մետաղներ: Տասնամյակը մեկ կրկնապատկվումէ էներգիայի արտադրությունը:Օրինակ, եթե 1965 թ. ատոմայինէլեկտրակայաններըարտադրել են աշխարհումօգտագործած էներգիայի 0,996-ը,ապա 1977 թ. 3,7, 2000 թ. 50-6046-ը: Վ. Ի. Վերնադսկինգրում էր, որ Դեռես 1920-ական թվականներին մարդուներգործությունըբնությանվրա ավելի ուժգին է, քան երկրա-

առավեբանականգործոնինը:21-րդ դ. սկզբին այդ ներգործությունը ն Պաշկանգըգրում են. «Տեխնիկաէ Ռոձնիչը հասել: չափերի լագույն հետնանքով հասարակությանէներգաապական առաջադիմության տարի (1970-ական թթ.-Հ. հովվածությունը կազմել է 0,02 կկալ/սմշ տարի» (էջ 28): Գ.): Չանցած հարյուր տարի այն կհասնի60 կկալ/սմշ միջին ջերճանապարհով տեխնածին է, վրա որ Երկրի Հնարավոր ներգործությունը մարդու Ուրեմն 1-2"-ով: բարձրանա մաստիճանը բնույթ է ստացել: Օրինակ, ներկաբնությանվրա համամոլորակային է ոռոգվող տարածքներիընհամարվում երնույթ դրական յումս շատ իր հետ բերում է բաժամանակ այդ երնույթը Միննույն դարձակումը: ոեն մանրէներ, բազմանում մեջ ոռոգող եինույթներ, ջրի ցասական րոնք տարածումեն շեստիզեմոլհիվանդությունը:Նույն հեղինակների հաղորդմանհամաձայն 1973 թ. այդ հիվանդությամբտառապել է 250 մլն մարդ: Նշվում են նան ԴԴՏ-ի օգտագործմանբացասական պինգվիններըկրում են հետնանքները:Նույնիսկ անտարկտիկական ԴԴՏ-ի ազդեցությունը: տեղի ունի ուրբանիզացիայիհետնանԲնության վատթարացում քով: Մեծ քաղաքներումառաջանումէ «ջերմությանկլիմայականկըղբարձրացում է նկատվում: զի»: Օրինակ, Երնանումջերմաստիճանի 41 է, քաղաքի ջերմաստիճանը առավելագույն Եթե քաղաքից դուրս 43-44" է: փողոցներում Այսպիսով, պետք է հասարակությաններգործությունըբնության վրա սահմանափակել,որպեսզի բնության նկատմամբբացասական ներգործությունըթուլացվի: տնտեսական-Վկոնոմիկական ասպեկԲնության պահպանության է, որ բնության պահպանությունըէկոնոմիկայիզարգացման տը այն անհրաժեշտպայման է: Տնտեսագետներըգտնում են, որ ցանկացած երկրի տնտեսականզարգացումըհնարավոր է այն դեպքում, երբ կա բնության պահպանությաններգործուն համակարգ, որն ապահովում է բնական ռեսուրսների վերարտադրությանընդլայնումը: Բնական ռեսուրսներիվերարտադրությունըհնարավորէ բնության վերափոխմամբ: Վերափոխման ընդհանուրնպատակնէ ԲՏՀ-ների արդյունավետությանբարձրացումը,մարդկանցտնտեսականկյանքի բարելավումը: Բնությանվերափոխմանշնորհիվ ձնավորվումեն աշխարհագրական միջավայրինոր կառուցվածքներ,որոնք ակադ. Ի. Պ. ԳԵրասիմովը (1966) անվանել է «բնական-տեխնիկական համալիրներ»: Բնական ռեսուրսները,որ մարդըօգտագործում է, բաժանվումեն երեք խմբի՝անսպառ,վերականգնվողն չվերականգնվող:Այդ երեքից էլ մարդը օգտվում է, սակայն.հատուկ ուշադրության արժանի է չվե100

րականգնվողը,որը պետք է օգտագործիխնայողաբարու մտածված: Օրինակ, որոշ մետաղներիպարունակությունըհանքատեսակներում ժամանակակիցտեխնոլոգիայիպայմաններումկոնդիցիոնչէ, ն հաճախ դրանք դառնում են թափոնու կորչում են: Յարկ է դրանք պահպանել, որպեսզիտեխնիկայիզարգացման պարագայումհնարավոր լինի օգտագործել: Օրինակ, Ողջի գետի ավազանում ստեղծվել են պոչապահեստներ,որտեղ կուտակում են մոլիբդենի ն պղնձի ցածր պարունակության խառնուրդներ,որպեսզի հետագայումՕգտագործվեն: Կամ կան հանքատեսակներ, որոնք պարունակումեն բազմամետաղներն ուղեկցող տարրեր:Հաճախ կորզում են միայն ամենակոնդիցիոնտեսակները,մնացածներըդառնումեն թափոն:Անհրաժեշտէ դրանց պահեստավորումը՝հետագայումմշակելուհակազմակերպել մար: Բնությանպահպանությանառողջապահական կողմը այն է, որ ապահովվիբնության հատկանիշներիպահպանումըն զարգացումը, որոնք նպաստում են մարդկանցառողջությանը:Դրանք են՝ հանքային ջրերը, օզոկերիտը,բուժիչ ցեխը, ֆիտոնցիտները:Օրինակ Վրաստանի Բորժոմ առողջարանիշրջանում փշատերնսոճիներնարձակումեն բուրմունք՝ֆիտոնցիտներ,որոնք թոքայինհիվանդներինշատ նպաստավոր են: Կուր գետի հովտում մի քանի առողջարաններեն կառուցվել: Մեր հանրապետությունում Արզնին, Ջերմուկը, Հանքավանը նպատակային առողջարաններեն: Ղրիմում կան ցեխայինբուժման, ՀյուսիսայինԿովկասում՝ հանքային ջրերի առողջարաններ: Պահպանվելու ն հոգատար վերաբերմունքի օբյեկտներ են ռեկրեացիոնռեսուրսները:Սրանցով հարուստ տարածքներումկամ ակվատորիաներո.մ(ջրածածկ), մարդըկարողէ վերականգնելիր հոգեկան ն ֆիզիկականուժերը: Աշխարհիբոլոր երկրներումէլ կան նման օբյեկտներ, մասնավորապեսլեռնային երկրներումն ծովափերին: Արգելոցայինասպեկտներտարածքներըբնության այն տեղամասերն են, որտեղ լանդշաֆտներիբազմազանությունգոյություն ունի, որտեղ մարդու գործունեությունն արգելված է: Արգելոցները ստեղծվել են 19-րդ դարում. առաջինըՖոնտենեբլոն է (1858 թ.) Փարիզի մոտ: 1872 թ. ստեղծվել է Իելլոստոնյան ազգային պարկը ԱՄՆ-ում 9000 հեկտարի վրա, որտեղ կան 3000 գեյզերներ, ջրվեժներ ու հետաքրքիր բնականայլ երնույթներ:1885 թ. Կանադայումստեղծվել է «Բանֆ» ազգային պարկը: 1972 թ., երբ ավտոմեքենաներովանցնում էինք Բանֆի միջով, մի տեղ մեքենաները կանգ առան: Քարայծերը լեռներիցվազելով մոտեցան մեքենաներին ն ուղնորների ձեռքերից համեղպատառներէին վերցնում: Քանի որ որսն արգելված է, կրա101

կոցներերբեքչեն լինում, քարայծերըվարժվել են մարդկանց:1975 թ. աշխարհում արդեն գործում էր 1300 արգելոց, ստեղծվել են նան ստորջրյա արգելոցներ,օրինակ, ամերիկյանՖորտ Ջեֆֆերսը 250 հեկտարիվրա: ՀՀ տարածքումայժմ երկու արգելոց կա՝ Դիլիջանին Խոսրովի անտառի,ն մեկ ազգայինպարկ՝ «Սնան»: Ազգայինպարկերում ն արգելոցներումուսումնասիրումեն բնական երնույթների ընթացքը, զարգանումէ նան տուրիզմըն հանգիստը: Բնությանտարրերինձեռք տալն արգելվածէ, կարելի է միայն դիտել ու նկարահանել:«Բանֆ» ազգայինպարկում, համանուն բարձր լեռնային լճի ափին, գործում են շքեղ հյուրանոցներ: Բացի արգելոցներիցու ազգայինպարկերիցպետությանկողմից հսկողությունէ սահմանվում նան արգելավայրերում(34523Էա1 5): Այստեղ մարդկայինգործունեություննարգելված չէ, սակայն որոշ բաղադրիչներինկատմամբհատուկ մոտեցում է պահանջվում.սահմանափակվածեն որոշ գործողություններ:Գոյություն ունեն նան բնական ռեզերվատներ՝պահպանականխիստ ռեժիմով:Պետականպահպանությանտակ են վերցված նան բնության հուշարձանները՝ռելիեֆի հազվագյուտձները, հետաքրքիրբնականկառույցները,քարանձավներըն այլն: Բնության պահպանությանգեղագիտականկողմը: Բնությունը մարդուվրա թողնում է հոգեկանազդեցություն: Օրինակ, միապաղաղ հարթավայրըհետաքրքիրչէ, սակայն բազմաբնույթ,անտառապատ, ջրվեժներովհարուստ լեռնային տարածքըհիացմունք է պատճառում այցելուներին:Այդ տեսակետիցտուրիզմըշատ մեծ նշանակությունԷ ստացել: Տուրիզմը կարող է լինել ճանաչողական,սպորտային,գիտական, հանգստիու բուժման: Ներկայումս աշխարհում մոտ մեկ միլիարդ մարդտարվաընթացքում մասնակցումէ արշավների: Բնությանպահպանություննունի նան սոցիալ-քաղաքական նշանակություն: Բնությանբաղադրիչների պահպանությունը: Մարդու համար 21րդ դարում վճռականնշանակությունէ ստանում բնության առանձին մթնոլորտի,ջրերի, հողի, անտառների,կենդանիների բաղադրիչների՝ պահպանությունը: Վերջինտասնամյակներում ծագել է նան միջուկային ռեակցիաներիցառաջացածճառագայթման պահպանությունը: Մթնոլորտիպահպանությունը: Երկիր մոլորակըշրջապատվածէ գազայինոլորտով, որ անվանումեն մթնոլորտ:Դրամասինդուք մանրամասնտեղեկությունկստանաքկլիմայագիտություն դասընթացում: Այստեղնշենք, որ ոչ բոլոր երկնայինմարմիններն են, որ մթնոլորտունեն: Օրինակ,ՄԵրկուրիմոլորակը, կամ Լուսինը մթնոլորտ չունեն:

ՄթնոլորտըԵրկրի մակերնույթիցվեր աստիճանաբարնոսրանում

է ն առանց որոշակի սահմանի անցում է կատարումդեպի միջտիեզե-

րական տարածություն: Մթնոլորտի ամենախիտ մասը ստորին ոլորտն է, որ անվանումեն տրոպոսֆերա:Տրոպոսֆերան հասարակածային շրջանում ունի մինչն 16 կմ հզորություն, իսկ մերձբնեռային շրջաններում`8-10 կմ: Այս ոլորտում են կատարվումբոլոր տեսակի մթնոլորտայիներնույթները,մթնոլորտայինտեղումները՝ամպրոպու կայծակ, քամիներնայլն: Այս ոլորտում է ձեավորվումկլիման: Երկրաբանականվաղ անցյալում՝ արխեյում,մթնոլորտնայլ կազմ է ունեցել: Կազմվածէ եղել ածխաթթուգազից, մեթանից,ազոտի միացություններից.թթվածինչի եղել: Գետագայումարեգակիճառագայթների ազդեցությամբ գազային միացությունների տրոհման պրոցես է ընթացել,օրինակ՝ածխաթթուգազը (ՇՕշ) մասնակցել է կրաքարերի (ՇՅՇՕյ) առաջացմանը,մեթանըտրոհվել է ն այլն: Երբ Երկրիվրա առաջացել է լուսասինթեզի երնույթը, ՇՕշ գազը բույսերից տրոհվել է, թթվածինըարտանետվելէ մթնոլորտն այսպես աստիճանաբար Օ2-ի քանակն ավելացել հասել է մոտ 2196-ի: Ներկայումս տրոպոսֆերայում ամենից շատը ազոտն է՝ 78,126, թթվածինը մոտ 2196, արգոն՝ 0,996, ածխաթթուգազ՝ 0,0496, ն այլ գազեր: Մթնոլորտումմիշտ գոյություն ունի ջրայինգոլորշիների որոշ քանակ: 20-րդ դարի երկրորդ կեսին տարեկանօգտագործվում է մոտ 15 մլրդ տոննա վառելանյութ, որի այրումից մթնոլորտ է մուտք գործում ՇՕշ ն այլ ջերմոցայինգազեր: Եթե դարի սկզբում ՇՕ2-ի պարունակությունը մթնոլորտում0,0396 էր, ապա ներկայումս՝ 0,0492: Ածխաթթուգազըն մյուս ջերմոցայինգազերը ն ջրային գոլորշիները արգելակում են Երկրի մակերնույթից դեպիմիջտիեզերականտարածություն արտաճառագայթվող երկարալիքճառագայթներիմի ման եը տրոպոսֆերայումօդի ջերմաստիճանըբարձրանում է. տեղի է ունենում ջերմոցայինէֆեկտիերնույթ: Այս երնեույթի ուժեղացումը21-րդ դարի վերջին կարող է աղետալի հետնանքներ ունենալ. կհալվեն մերձբնեռայինսառցադաշտերը,օվկիանոսի մակարդակըկբարձրանա 65 մ-ով ն այլն: Վառելանյութերիայրումը տեղի է ունենում թթվածնիմիջոցով, ն մթնոլորտի թթվածինըայժմ ավելի շատ է ծախսվում, քան բույսերը արտանետումեն: Դուրս է գալիս, որ թթվածինըմթնոլորտումպակասում է, ն եթե այն իջնի մինչն 1995-ի, դա մարդկությանհամար աղետալի կլինի: Բազմաթիվ արդյունաբերականձեռնարկություններիցմթնոլորտ են արտանետվումծծմբային ն այլ գազեր, որոնք աղտոտում են օդը,

մթնոլորտայինտեղումներիհետ գետին են իջնում ծծմբականթթու ն այլ թունավոր միացություններ,ապականումեն օդը: Խնդիր է դրված՝ բոլոր թափոն բաց թողնող գործարաններումստեղծել թափոնները մաքրող-կապողցեխեր, որպեսզի դրանք չապականենմիջավայրը: Անհրաժեշտ է դարձել կրճատել վառելանյութերի օգտագործումը, անցնել էներգիայիարտադրությանայլընտրանքայինմիջոցների: Մթնոլորտի անաղարտությանպահպանումը անմիջապես կապվում է մարդոլորտի հետ, ն այժմ ՄԱԿ-ըայդ ուղղությամբմիջոցառումներ է մշակում: Ցամաքայինջրերը՝գետերը,լճերը 20-րդ դարի վերջին այնքանեն աղտոտվել, որ հատուկ ծառայությունների`սարքավորումների-գործարանների,մաքրմանկայանքներիկառուցմանանհրաժեշտություն է ստեղծվել: (Այդ մասին ավելի մանրամասն տե՛ս Հ. Գաբրիելյան, 1987): Շատ գետերի ու լճերի ջրերը դառնում են թունավոր՝գործարանային ն կենցաղայինթափոններից:Այդուղղությամբ այժմ խոշոր աշխատանքներեն կատարվում ՄԱԿ-իտարբեր հանձնաժողովներում: Ջրով այնքան հարուստ մեր մոլորակիվրա, որտեղ ջրի գումարային քանակը մոտ 1,5 մլրդ իք է, քաղցրահամջրերը, որոնք մարդուն մատչելի են, կազմում են ընդամենը20-25 հազ. կմ`:Դրանքհիմնականում գետաջրերն են` ջրերի դինամիկ պաշարները,որոնք խիստ են բաշխված:Ամենիցհարուստը ՀարավայինԱանհավասարաչափ մերիկանէ, որտեղ Ամազոնգետը մեկ վայրկյանում դեպիԱտլանտյան օվկիանոս է տանում 175 հազ. մ3 ջուր: Ամենից աղքատը Ավստրալիանէ: Ներկայումս խոշոր աշխատանքներեն կատարվումքաղցրահամ ջրի վերաբաշխմանուղղությամբ`հատկապես արնադարձայինն մերծարնադարձային չորային երկրներում:Ստեղծվելեն հազարավոր մաքրմանկայանքներ,որոնք մաքրում են կենցաղայինն արդյունաբերականկեղտաջրերը:Օրական մաքրվում է շուրջ 100 մլն մ5 ջուր: Փորձեր եղան անտարկտիկական այսբերգներըՀյուսիսայինկիսագունդ տեղափոխելուուղղությամբ, սակայն ծախսերըշատ են, ն տեղափոխածջուրը ամբարելուհամարցամաքում պետք է ունենալ ավազաններ:Ներկայումս մեծ թափ է առել ծովի ջրի աղազերծումըէլեկտրականության միջոցով: Շատ կարնորէ օվկիանոսայինջրի աղտոտման մասին: Օվկիանոսներըխիստ աղտոտվածեն հատկապեսնավթամթերքներով: Նավթատարնավերի վթարի դեպքումվիթխարիքանակինավթամթերքփռվումէ ջրի մակերնույթինն խանգարումէ ջրի ու մթնոլորտի միջն գազափոխանակմանը: Ջրային թռչունները,կենդանիները

իմանալ

լղոզվում են նավթի ու յուղի շերտով, հազարներովոչնչանում: Հայտնի ազգագրագետու աշխարհագետնորվեգացիԹուր Հեյերդալը20է կատարդ դարիերկրորդկեսին հետաքրքիրճանապարհորդություն Ն ա րել Խաղաղ, Ատլանտյան,Հնդկականօվկիանոսներում: նշում է օվկիանոսներիխայտառակաղտոտման մասին: Այժմ ստեղծվում են հատուկ նավեր, որոնքառաջամասումունեն ջրորս սարքեր կեղտաջուրն ընդունելու, մաքրելու ն նորից ծով բաց թողնելու համար: Օվկիանոսնաղտոտվում է նան ափին գտնվող գործարանների թափոններից, գետերի բերած կեղտաջրերից:Այդ ուղղությամբ ներկայումս հսկողություննուժեղացել է ՄԱԿ-իկողմից: Բնութան պահպանության ասպեկտներից մեկը հողի պահպանություննէ: Հողը մեր հիմքերից հիմքն է: Բոլոր տեսակի սննդամթերքները,հագուստը, տնայինգործածությանիրերը հողն է տալիս, ն պատահականչէ, որ մարդիկայն անվանումեն «մայր հող»: Ինչպեսասել ենք, հողն առաջանում Է միայն բնականճանապարհով, հող ստեղծել հնարավորչէ. այն ձնավորվումէ հաարհեստականորեն զարավոր տարիների ընթացքում մանրօրգանիզմներիներգործությամբ: Օրինակ, 1 մմ սնահողը ստեղծվում է 500-1000 տարում: Նշանակում է՝ հողի յուրաքանչյուր թիզի կորուստըանվերադարձէ: Հողօգտագործումըսկսվել է շուրջ 10 հազար տարիառաջ: Ներկայումս ցամաքի 30 տոկոսը շուրջ 4-5 մլրդ հեկտար, օգտագործվում է տնտեսությանոլորտում, որից 1,5 մլրդ հեկտարըկամ 15 մլն քառ կմ-ը մշակվող հողատարածություններեն: Նշենք, որ մարդու ներգործությամբ հողը տեղատարվումէ ավելի շատ, քան բնական ճանապարհով: Տարեկանցամաքներիցլվացվում ն դեպիօվկիանոս է տարվում 0,1 մմ հաստությամբ հողի շերտ ն շուրջ 12 հազար տարվաընթացքում կազմում է 1 մ (դենուդացիոնմետր): Բուռն էրոզիա է կատարվում լեռնային երկրներում` մեծ թեքություններիվրա, հատկապեսհողը վարելու ագրոկանոններիխախտման դեպքում, երբ վարում են թեքությանուղղությամբ՝վերնից-ներքն: էրոզիայինմեծապես նպաստում է անասուններիանպլանայինարածեցումը: Կճղակներիտակ ձնավորվում են կածաններ(միկրոդարավանդներ),որոնք հաճախ հատում են միմյանց`առաջացնելովէրոզիոն օջախներ: Հողի էրոզիայիննպաստում է ճանապարհայինէրոզիան, իռիգացիոնէրոզիան: էրոզիայի ամբողջականպատկերըմեր հանրապետությունում տրված է Հ. Կ. Գաբրիելյանիգրքում (1973): Բնապահպանական հիմնահարցիլուծման միջոցներիցմեկըհողեէ պահրի պահպանումն էրոզիայից, դեֆլյացիայից: Ագրոկանոնների ծծունակության պանումը, լանջերի դարավանդավորումը,հողեիի զ

(ինֆիլտրացիա) մեծացման միջոցառումները, անտառապատումը, բուսածածկումը,պայքարը ճանապարհայինու իռիգացիոնէրոզիայի դեմ ն այլն ներկայումս շատ հրատապ են: Մեր հանրապետությունը ջրով հարուստ երկիր չէ ն մինչն այժմ հողերի ոռոգումըկատարվումէ մակերնութայինեղանակով, ինչպես հազարավոր տարիներ առաջ: Արդենխիստ անհրաժեշտէ դարձել անցնել ավելի կատարելագործված ու առաջավորոռոգմանեղանակներին ընդարձակելոռոգվող տարածությունները՝300 հազար հեկտարիցհասցնելով 450-500 հազար հեկտարի`ստորգետնյա ոռոգման եղանակով,ինչպես այդ կիրառվում է Իսրայելում. այս դեպքում գոլորշացումըտասնապատիկ պակաս է լինում: Բնապահպանական ասպեկտներիցմեկը անտառներիպահպանումն է: Անտառըմարդուն տալիս է 20 հազար տարբեր նյութեր: Ինը հազար տարի առաջ մարդը ձեռնարկեց անտառահատումը՝ցանքատարածություններըՀնդլայնելու նպատակով:Շատ երկրներում անտառներիմեծ մասը ոչնչացել է: Օրինակ, Մեծ Բրիտանիայում՝95Չ2ով, ԱՄՆ-ում` 4096-ով, մեր հանրապետությունում`2/3-ով: Մարդկությունն անտառների2/3-ը ոչնչացրել է: Հնագույն աղբյուրներում ինչպիսի՛ գովեստով են խոսում Հնդկաստանիջունգլիների մասին, սակայն 1968 թ. Դելիում Աշխարհագրական միջազգայինկոնգրեսիցհետո կազմակերպվածերթուղիներիժամանակ շրջելով Հնդկաստանի տարածքով՝տեսանք,թե ինչքան են նոսրացելանտառները:Այդ խիտ բնակեցվածերկրում շատ քիչ անտառ է մնացել: Ամենիցանտառապատցամաքը ՀարավայինԱմերիկանէ՝ 42,694, ՀյուսիսայինԱմերիկան՝38,896, Աֆրիկան՝25,492, ՆորԶելանդիան ն Օվկիանիան՝ 27,296, Եվրոպան`30.442, ամբողջ աշխարհը`32,296, որը կազմում է 4229167 հազ. հա (Զենկովիչ, Պաշկանգ, 1979): «1 տարածքում անտառներըկազմում են շուրջ 1096: Վերջին տարիներին, ճգնաժամային պայմաններում,անտառահատումը մեծ չափեր ընդունեց: Աշխարհի շատ երկրներում շարունակվում են անտառատնկման աշխատանքները, քանի որ անտառն է թթվածնիամենամեծ մատակարարը:Մեկ հասուն ծառըտարվա ընթացքումտալիս է այնքանթըթվածին, որը կբավարարիերեք մարդու: Ծառատնկմանաշխատանքներ կատարվումեն նան ՀՎ տարածքում:Միայն Սնանա լճի ափերին տնկվել է 15 հազարհեկտարանտառ: Ե նան կենդանական Բնապահպանության ասպեկտներից աշխարհի պահպանումը:Մեր մոլորակի վրա գոյություն ունի կենդանական աշխարհի2 մլն տեսակ:Վերջինժամանակներս նկատվում է որոշ տե-

Արային,

սակներիանկում ն նույնիսկոչնչացում: 1966 թ. Բնությանպահպանությանմիջազգայինմիությունըհրապարակեց«Կարմիրգիրքը», որտեղ զետեղվածեն ոչնչացման եզրին կանգնած տեսակները:ՀՀ-ում նույնպեսհրատարակվել է «Կարմիր գիրք»: Ամբողջաշխարհումպայքար է տարվումկենդանականաշխարհըպահպանելուհամար: ն միջուկայինէներգիան:ԳիտատեխԲնությանպահպանությունը նիկականհեղափոխությանժամանակաշրջանում20-րդ դարի երկրորդ կեսին, գիտությունը թափանցեց ատոմիխորքը ն հայտնագործեց բազմաթիվօրինաչափություններ:Աշխարհումարդենգործում են բազմաթիվատոմայինէլեկտրակայաններ:Սրանք թթվածինչեն կլանում, ածխաթթուգազ չեն արտաթորում,մթնոլորտըչեն ապականում այլ թափոններով:Սակայն ծագել է կենսոլորտի ռադիոակտիվ աղտոտման հիմնախնդիրը: Չերնոբիլիատոմայինկայանիաղետըսրեց` այդ պրոբլեմը: Երկրագունդը,կենսոլորտըզարգանում են բնականռադիոակտիվ ֆոնի վրա: Տիեզերքից գալիս են ռադիոակտիվճառագայթներ,ն այդ ֆոնի վրա ձնավորվել է կենսոլորտը:Երկրի խորքում (մանթիայում) ն մագմատիկծագման ապարներումկան այնպիսի տարրեր`կալիում, ուրան, թորիում, ռադիում ն այլն, որոնք ունեն ռադիոակտիվություն: Սրանցտրոհումն ազդում է ընդհանուրֆոնի վրա, ն Երկրի տարբեր մասերումզանազանհիվանդություններեն ծագում: 20-րդ դարի երկրորդկեսինմթնոլորտին միջավայրիռադիոակտիվությունը մեծացել է միջուկային պայթյուններին փորձարկումների հետնանքով:Տարեցտարիավելանումէ միջուկայինզենք արտադրող պետություններիթիվը:Այժմ մեծ անհրաժեշտությունէ առաջացելարգելել միջուկային զենքի արտադրությունըն փորձարկումները:Ռաերնույթն է՝ դիոակտիվությանմեծացումը այսօր ամենավտանգավոր պահանջող: անհապաղմիջոցառումներ Ց.

հիմնահարցը Անապատացման

Վերջիներկու տասնամյակումծագեց ն զարգացավանապատաց20-րդ դարի 15 մլրդ տ էին տարեկան այրում վերջին,ինչպես նշվեց, աշխարհում է ածխաթթու ավելացել վառելանյութ,որի հետնանքովմթնոլորտում գազը: Եթե այն դարի սկզբինկազմումէր 0,02906, այժմ հասել է 0,04 տոկոսի:Դրա հետնանքովԵրկրիցերկարալիքարտաճառագայթումը բարձրացել է մոտ պակասելէ, ուստի Երկրի միջին ջերմաստիճանը 1"-ով:Գիտնականներնընդունումեն երկու տարբերակ:Ըստ մի տարման հիմնահարցը՝կ̀ապված ջերմոցայինէֆեկտի հետ:

բերակիջերմաստիճանիբարձրացումըկուժեղացնիօվկիպնոսներից կատարվողգոլորշացումը, կավելանանմթնոլորտայինտեռումները: Եթե դարի վերջինջերմաստիճանը բարձրանա35-ով,ապա անտարկտիկական սառցադաշտերը կհալվեն, օվկիանոսի մակարդակը կբարձրանա65 մետրով:Ածխաթթուգազի ավելացումը կխթանիբուսական ծածկույթի զարգացումը: Ըստ երկրորդ տարբերակիԵրկրի միջին ջերմաստիճանիբարձրացումըկխթանիօվկիանոսներիցգոլորշացումը, սակայն անապատայիներկրներում տեղումները կպակասեն, իսկ տեղումներովհարուստ երկրներում ն լեռներում դրանք կավելանան: ՄԵրհանրապետությունումկատարվածուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ավելի հավանականէ երկրորդ տարբերակը: Մեզ մոտ տեղումներըպակասեցին,որի հետնանքովտեղի ունեցավ լանդշաֆտային գոտիների վերընթաց միգրացիաշուրջ 200 մետրով: Դա բնության հավասարակշռության խախտման լուրջ երնույթ է: ՄԱԿ-ըվերջին ժամանակներսառաջադրելէ անապատացմանհիմնահարցը:Անապատացումասելով հասկանումենք անթրոպոգենազ-

ըումշ "`

նկ. 20. Անապատացմանտիպերը 33 տարածքում` 1. արիդ, 2. սուբարիդ, 3. սուբհումիդ

դեցությամբ բնության, հողերի դեգրադացիա:Երկրագնդի վրա առանձնացվումեն անապատացմանչորս կատեգորիաներ՝սուպերաառարիդ, արիդ, սուբարիդ ն սուբհումիդ: Մեր հանրապետությունում ջինը բացակայում է (դրանք խիստ չոր անապատներեն, ինչպիսին Սահարանէ): Մնացածերեքը գոյություն ունեն (նկ. 20): Արարատյան գոգավորությունումարիդացմանպրոցեսըակներնէ, ն մենք պետքԷ միջոցներձեռնարկենքանապատացմանպրոցեսըմեղմացնելու ուղղությամբ. այդ մասին ավելի հանգամանորենկխոսենքվերջին բաժնում:

Սույն գլխի վերնագիրն ակնկալում է նշել լանդշաֆտներիպահպանությանմիջոցառումները:Նախորդ բաժիններումմենք տեսանք, որ մարդու կողմից բնության վերափոխումըանկասելի երսույթ է: Մարդնիր կյանքը բարեկեցիկդարձնելուհամարանպայմանպետք է վերափոխիբնությունը,լայնորեն օգտագործիբնական ռեսուրսները: Միննույնժամանակխոսքըգնում է բնությունը,նրա կենսաբազմազանությունըպահպանելումասին: Սրանքիրարհակադիրեն: 21-րդ դարում պետք է գտնել ընդհանուրհայտարարիմիջոցներ:Ստորն նշենք միջոցառումներ,որոնք կթուլացնեն մարդ--բնությունլարվածությու-

նը:

ի

1. Սահմանափակել բնակչությանբուռն աճը, մոլորակիվրա ունենալ այնքան բնակչություն, որն ապահովվածլինի անհրաժեշտպարագաներով:20-րդ դարում գյուղերն ու քաղաքները խիստ ընդարձակվեցինի հաշիվ օգտագործվողհողատարածքների:Պետք է սահդրանքկառուցել մանափակելբնակելիշենքերիտարածությունները. միայնանօգտագործելիհողատարածքներիվրա: 2. Սահմանափակելարտադրական շինարաձեռնարկությունների րությունը օգտագործվող հողատարածքներում: ն ոռոգովիհողերը, յու3. Ընդլայնել մշակվող հողատարածքները րացնել խոպանը: Ավելացնելգյուղատնտեսականմթերքներիքանակը տվյալ ճյուղի ինտեսիվացման եղանակով: 4. Բոլոր երկրներում իջեցնել ջերմոցայինգազերի մուտքը մթնոլորտ. տասնապատիկ պակասեցնելվառելանյութերիօգտագործումը՝ անցնելով էներգետիկ այլընտրանքայինռեսուրսների օգտագործ-

ման:

։

Բոլոր երկրներումստեղծելկեղտաջրերիմաքրմանկայանքներ: ջուր են օգտագործում, ստեղծել մաքրմանկայանքներ: ու մերն արնադարձային 6. Մեծ զարկ տալ ծովի ջրի աղազերծմանը, ջրով: քաղցրահամ ապահովել բնակչությանը ձարնադւարձային երկրներում 5.

կողքին, որոնք Գործարանների

7. Յուրացնել օվկիանոսայինակվատորիաները, օվկիանոսըմաքրել թափոններից: 8. Միջոցներ մշակել անապատներիաստիճանականյուրացման

համար:

9. Կենսաբազմազանությունըպահպանելու. բազմանպատակով պատկել արգելոցային տնտեսություններըբոլոր բնական ու վերընթաց լանդշաֆտայինգոտիներում: Դրանց կից ստեղծել բուծարաններ՝ անհետացողօրգանիզմներբուծելու համար: 10. Կատարելագործելհողամշակմանտեխնոլոգիան,հիմնավոր միջոցներ կիրառել հողերի դեգրադացիայիդեմ, ընդլայնել մշակվող հողատարածքները,յուրացնել խոպանը: 11. Չորային երկրներում արմատավորել ոռոգման կատարելագործվածեղանակներ,կատարել ստորգետնյաոռոգումն այլն: 12. Հողերի բերքատվությունըբարձրացնելհիմնականումօրգանական պարարտանյութերիմիջոցով, կրճատել քիմիական պարարտանյութերին պեստիցիդներիօգտագործումը: 13. Լայնորեն կիրառել ոչ կոնդիցիոնհանքատեսակներիպահեստավորումը:Սպառվողտեսակներըօգտագործելխնայողաբար: Նշված միջոցառումներիկիրառմանդեպքումմարդ--բնությունհակասությունը մեղմացածկլինի ն մարդն ու բնությունը կզարգանան ներդաշնակ:

7.

Լանդշաֆտիկանխատեսումը

Լանդշաֆտը,որպեսէկոլոգիականհամալիր, կայուն չէ, այլ ապրում է զարգացմանպրոցես, ն մարդըպետք է կարողանականխատեսել նրա ապագան:Այդ տեսակետիցմեզ բավականհուսալի նյութ կարող են տալ հնէաշխարհագրությունը, հնէլանդշաֆտագիտությունը: Այս խնդրումշատ կարնորէ լանդշաֆտների՝բնության բաղադրիչների փոխադարձկապի ու ներգործությանվերլուծությունը: Լանդշաֆտը վերափոխելիսանպայման պետք է կանխատեսել,թե ինչ ընթացք կունենա մարդու ներգործությունը:Բերենք այսպիսիօրինակ: Ունենք ճահճային տարածք, որտեղ բազմանում են հիվանդածինմանրօրգանիզմներով վարակված միջատներ:Պետք է հաշվարկել թե այնտեղ էվկալիպտներաճեցնելիս որքան ինտենսիվ կլինի տրանսպիրացիան, ն ինչպես կչորանա ճահիճը, ինչ փոփոխությունկառաջանա լանդշաֆտիբոլոր բաղադրամասերում:Պարզելով դա՝ մարդըկորոշի՝ անտառատնկմանգործողությունըկատարե՞լ,թե՝ ոչ: Մեկ այլ օրի-

նակ. վերլուծելով Արարատյանգոգավորությունումջրաջերմայինռեժիմը ներկա պայմաններում,տեսնում ենք, որ ջերմոցային էֆեկտի ազդեցությամբտարեկանմիջինջերմաստիճանըբարձրանում է, տեքանակը`պակասում,ցամաքայնությունըավելի ինտենսիվ ղումների է բնույթ ստանում, որի հետնանքովտեղի է ունենալու կիսաանապատային գոտու ընդարձակում, այդ գոտու վերին սահմանի բարձրացում շուրջ 200-250 մետրով. կիսաանապատնընդգրկելու է Շիրակի ա

զարի արատի Ազգայի լանոո)Ը ունի գման սը,

Վայքի

տարած

ս

:

շատ

կարնոր ժողովրդատնտեսական նշանակություն:Դրանով հնարավոր կլինի գյուղատնտեսությանզարգացմանուղղությունը ճշտել, բնական ռեսուրսներիօգտագործման,այդ ռեսուրսներիվերարտադրու-, թյանհարցերը լուծել: 8.

Բնությանվերափոխումը

Բնությունը լանդշաֆտներըբնականվիճակումունեն իրենցզարգացման ընթացքը ն որոշակի արդյունավետությունը:Այդ արդյունավետությունըմարդունչի բավարարում, ն մարդըկիրառում է միջոցներ այն մեծացնելու, ավելի նպատակայինդարձնելու համար: Լանդշաֆտի վերափոխումըկարող է կատարվել մի քանի ուղղություններով ն այն աստիճան,որ սկզբնականտեսքըբոլորովին կարող է կորցընել: Օրինակ,չոր անապատըոռոգելով՝ կարելի է դարձնել փարթամ այգի, ճահիճը չորացնել դարձնել մարգագետինկամ անտառապատել,կամ անտառըհատել ն տեղում քաղաք կառուցել ն այլն: Նայած այն հանգամանքին,թե բնությունըինչ չափով է փոխվում,կարելի է նշել փոփոխմաներեք խոշոր աստիճան՝ 1. Թույլ վերափոխվածայն լանդշաֆտներն՛են,որտեղ մարդըառանձինտարրերէ փոխել. լանդշաֆտըպահպանելէ իր ամբողջականությունը,բնականվիճակը: Օրինակ` անտառում կտրատել է արդեն ծերացածծառերը,որոնք խանգարումեն մատաղծառերիաճին: 2. Վերափոխվածլանդշաֆտներ,երբ փոխվել են որոշ բաղադրիչվարել են, ցանել մոնոկուլտուրա՝ ցորեն, ներ, օրինակ՝ տափաստանը եգիպտացորեն, շաքարիճակնդեղ ն այլն: Եթե մարդը դադարիդաշկվերականգնվի, տը նորից վարել, ապա բնականբուսականությունը ն տափաստանը տեսքը: կընդունինախկին 3. Արմատապես վերափոխվածլանդշաֆտ.սա այն լանդշաֆտնէ, որը ոչ մի նմանություն չունի բնականին:Եթե մարդը այլես չօգտաՕրինակ, քաղաքը կամ գործի այն, մինճույն է, այն չի վերականգնվի: -

բնակավայրըիր ասֆալտապատ փողոցներովու շինություններով: Այլ հեղինակներնշում են չորս աստիճան: Լանդշաֆտի վերափոխումըպետք է կատարվի միայն՝տեղանքի բազմակողմանիուսումնասիրությունից հետո, որպեսզի պատահական ու չնախատեսվածերնույթներ չհայտնվեն: նախքան վերափոխումը պետք է պարզել վերափոխմաննպատակըն վերափոխվող լանդշաֆտի ֆունկցիան: Օրինակ, ունենք հանքային աղբյուր, ն պետք է կառուցել առողջարան: Անհրաժեշտ է շրջապատում ծառատնկում կատարել, ստեղծել գեղեցիկ զբոսայգի`շատրվաններով, արձաններովն այլն, որպեսզիդիտողը հոգեկանհաճույք ստանա: Եթե կառուցվելու է մետալուրգիական կոմբինատ, ապա այն պետք է տեղադրել քաղաքից հեռու, որպեսզի թափոններըչհասնեն քաղաք, նրա շուրջը ծառապատել,անց կացնել ճանապարհներ,էլեկտրահաղորդմանգծեր, ջրմուղ-կոյուղի, սպասարկմանոլորտի կառույցներ ն այլն: Միշտ պետք է հիշել, որ վերակառուցվածլանդշաֆտը պետք է լինի ավելի արդյունավետ,քան բնականը:Լանդշաֆտը փոխելիսպետք է հնարավորին չափ պահպանել միջավայրի անաղարտությունըն կենսաբազմազանությունը:

«Բ: -

9.

Կուլտուրականլանդշաֆտ

Կուլտուրական է կոչվում այն լանդշաֆտը, որտեղ մարդու միջամըտությամբ տեղի է ունեցել բնական լանդշաֆտի օպտիմացում, ն մեծացել է այդ լանդշաֆտի արդյունավետությունը: Մշակվող հողատարածությունները,այգիները,արհեստականանտառները,բնակավայրերը, քաղաքներն ու գյուղերը, նավահանգիստները,Օդանավակայանները,բոլոր տիպի կառույցները կուլտուրականլանդշաֆտների շարքին պետք է դասել: Կան նան այնպիսիօբյեկտներ, որոնք շրջապատի վրա բացասական ներգործություն են ունենում, օրինակ` ջերմակայանները,թափոններ արձակող արդյունաբերականձեռնարկություններըն այլն, են, առանց որոնց սակայն դրանք մարդկությանըխիստ անհրաժեշտ մարդը գոյություն պահպանել չի կարող: Ներկայումս միջոցներ են մշակվում նման օբյեկտներում ստեղծել լրացուցիչ սարքեր՝ թափոնները ուտիլացնելու, վնասազերծելու համար: Կուլտուրական լանդշաֆտն ունի մի թանի ֆունկցիոնալ տարրեր. արտադրական,սոցիալական, էկոլոգիական, գյուղատնտեսական, արգելոցային,տրանսպորտայինն այլն: Կարելի է կուլտուրական

լանդշաֆտի ֆունկցիաներնընդարձակել:Բնության ռեսուրսները ավելի ռացիոնալ օգտագործելու նպատակովհարկ է կատարել տարածքի ռեգիոնալ զոնայականացում:Լանդշաֆտը բաժանել ավելի նեղ՝ֆունկցիոնալզոնաների:Նման օրինակներկան «ՀայկականՍՍՀ ատլաս» (1961), «Գայկական ՍՍՀՎ գյուղատնտեսական ատլաս» (1984) աշխատություններում: Լանդշաֆտները,լինեն դրանք բնականթե կուլտուրական, ունեն ն՛ սեզոնային,ն տարեկանու բազմամյառիթմ.նրանցումանընդհատ փոփոխություններեն կատարվում,մանավանդ մարդու ներգործությամբ: Լանդշաֆտների փոփոխություններինհետնելու անհրաժեշտությունը մեծանում է, ե այդ նպատակովստեղծվում են հիմնարկներ, դիտակայաններ,որոնք ստացիոնար հետնում են լանդշաֆտի բաղադրիչների զարգացմանընթացքին: Այդ համակարգըկոչվում է մոնիթորինգ, որ բառացիորեն նշանակում է բնության ընթացքին հետնել: Մոնիթորինգիբազմաթիվկայաններստեղծվել են աշխարհիտարբեր երկրներում, նույնիսկ ծովերի ու օվկիանոսների վրա: Դիտարկումներիտվյալներըմշակվում են մեկ ընդհանուրծրագրով,հաղորդվում շահագրգիռկազմակերպություններին: Տարեցտարիընդարձակվումեն մարդածին-կուլտուրականլանդշաֆտների արեալները: Աշխարհումքիչ տարածքներեն մնացել, որոնք միանգամայնկուսական են: ժամանակակիցլանդշաֆտները բաժանվումեն հետնյալ կատեգորիաների՝ 1. Չփոխված կամ նախասկզբնական լանդշաֆտներ, որտեղ մարդնայցելություն չի կատարել: 2. Թույլ փոփոխվածլանդշաֆտներ,որտեղմարդնաննշանփոփոխություններէ կատարել.որս է բռնել, ձուկ է որսացել ն այլն: 3. Խախտված,ուժգին փոփոխվածլանդշաֆտներ,երբ մի քանի բաղադրիչներփոխվել են: Օրինակ` տափաստան,որը ամբողջովին վարել ն ցանել են մոնոկուլտուրա: 4. Ձնափոխված լանդշաֆտներ կամ իսկական կուլտուրական լանդշաֆտներ, որտեղ բնական կապերը նպատակասլաց կերպով փոխվածեն: Օրինակ, անապատըդարձել է այգի կամ քաղաքը՝ իր փողոցներով,շենքերով: Իսկականկուլտուրականլանդշաֆտ ստեղծելիս հարկ է ուշադրություն դարձնել նրա գեղագիտականկողմի ու դիզայնի վրա: Չի կարելի միայն հրապուրվել արդյունավետությամբն խուսափել լրացուցիչ ծախսերից,որից էլ լանդշաֆտիարտաքինտեսքը տհաճ տպավորու8-107

թյուն թողնի: Որքան հաճելի է, երբ գործարանիմի արտադրամասից մյուսին անցնելիս մարդնանցնում է ծառուղիներով,ծաղկանոցներով, շատրվաններիուղեկցությամբ: Բնությանպահպանությանու հարստացմանգործումմեծ է միջազգային համագործակցությանդերը: Կան բնությանավերմաներնույթներ, որոնք տեղականբնույթ ունեն: Օրինակ,ձորակներիառաջացումը: Այդպիսի տեղական երնույթների կանխումը նեղ տարածքային կազմակերպմանգործ է: Կան երնույթներ էլ, որոնք ռեգիոնալ-տարածքային մասշտաբ ունեն: Օրինակ, Չերնոբիլի ատոմակայանիաղետը: Այսպիսի համամոլորակայիներեույթների կանխումը միջազգային ջանքեր է պահանջում: Ի՞նչ հիմնականուղղություններկան կուլտուրականլանդշաֆտների կարգավորմանուղղությամբ: Գիտությունըմշակել է տեխնոլոգիական, տերիտորիալ-պլանավորման, ագրոտեխնիկական, ֆիտոմելիորատիվն այլ մեթոդներ: Տեխնոլոգիականմեթոդիէություննայն է, որ արտադրությանցիկլում կիրառվում են տեխնոլոգիական միջոցներ,մաքրիչ ու մեկուսացուցիչ սարքեր,որոնք վնասազերծում են թափոնները: Տերիտորիալ-պլանավորմանմիջոցով տեղի է ունենում տարածքի ամենառացիոնալկազմակերպումը.որտեղ ինչ կառուցել, որտեղ հողն օգտագործել բերք ու բարիք ստանալուհամար, որտեղ անտառապատում կատարել, ճահիճը չորացնել, ոռոգման ջրանցք անց կացնել ն այլն: Ագրոտեխնիկական միջոցներովհնարավոր է դառնում գիտականորեն մշակել հողը՝ առավելագույնբերք ապահովելու համար, ինչպես պարարտացնել,ինչ կուլտուրաներ մշակել, ստեղծել դաշտապաշտպանանտառաշերտեր, լանջերը դարավանդավորել ն այլն: Ֆիտոմելիորատիվ միջոցառումներընպատակունեն ստեղծել անտառային նոր զանգվածներ, դաշտապաշտպանանտառաշերտեր, բուֆերայինզոնաներ,ցանել այնպիսիբույսեր, որոնք կմեծացնենհողի ծծունակությունըկամ հողը կպահպանենհողմայինէրոզիայիցե

այլն:

՛

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ՇՐՋԱՆԱՑՈՒՄ

Դ.

ԼանդշաֆտիԲՏՀ

կառուցվածքը

Լանդշաֆտըտարածքայինհամալիր է կազմված ավելի նեղ ու փոքրհամալիրներից,որոնք կոչվում են ձեաբանական-մորֆոլոգիական մասեր: Լինում են լանդշաֆտներիցավելի բարձրտարածքային համալիրներ: Ուրեմն բնական համակարգերն ունեն հիերարխիա ստորակարգություն-

Ստորակարգությունն առարկաներին երնույթներիայնպիսիխըմբավորում է, որտեղ վերնից՝ ամենախոշորմիավորիցկամ խմբից անջատվում են նրա մեջ մտնող, նրան ենթակաավելի փոքր միավորները. սրանքէլ իրենց հերթինբաժանվումեն ավելի փոքր միավորների ն այլն: Հիերարխիայի որնէ աստիճանի վրա գտնվող միավորը ենէ թարկվում մեկ աստիճան բարձրումգտնվողմիավորինն իրեն է ենթարկումմեկ աստիճանցածում գտնվողին: Բազմաթիվ լանդշաֆտագետներզբաղվել են լանդշաֆտներիհիերարխիայի`ստորակարգմանհարցերով ն ստեղծել են սխեմաներ: Տարածքայինամենահիմնականմիավորը լանդշաֆտն է. նրանից ցած գտնվող միավորները համարվում են ձնաբանական-մորֆոլոգիական միավորներ, իսկ լանդշաֆտից բարձրը` կարգաբանականտաքսոնոմիական:Սկզբիցնշենք ձեաբանականմիավորները,դրանք են` ֆացիան,բնատեղամասը, տեղանքը: ապարներից Ֆացիա տերմինըվերցված է երկրաբանությունից. կազմվածմի այնպիսիշերտ,որի առաջացմանբնակլիմայականպայմաններընույնն են եղել ն եթե փոխվել են, ապա այլ ֆացիա է ձնա315

վորվել: Այստեղայն միտքը կա, որ ֆացիան միապաղաղբնույթ ունի այլնս մասերի չի բաժանվում:Հենց այս միտքն է հիմք ծառայել միավորըֆացիա անվանելու: լանդշաֆտիկառուցվածքային

ն

ֆավիա

արա բաս

տնռանջ

լանդշաֆտ

Նկ. 21. Լանդշաֆտների ծնսբանական (մորֆոլոգիական) միավորները

ֆացիան բնատարածքային Ուրեմն լանդշաֆտագիտությունում միավորն է: Ֆացիաներ կարող համալիրի ամենափոքր-տարրական են լինել` փոքրիկ գետահովտիաջ ն ձախ լանջերը առանձին-առանձին, բլրի տարբեր լանջերը, փոքրիկ ճահիճը, անտառայինպուրակը, փոքրիկբացատը անտառում, բանջարանոցը,մարդու կողմից ստեղծած որնէ կառույց: Վերջիներկուսը արհեստականեն. դրանք կոչվում են կուլտուրական,որոնց մասին մենք առանձիննշել ենք: Ֆացիան այնպիսի համալիր է, որտեղ պահպանվումէ ապարների նույն կազմը,ռելիեֆի ու խոնավությաննույն բնույթը, նույն միկրոկլիման, մի հողատեսակ,մի կենսացենոզ:Ֆացիաներըկարող են լինել ն ածանցյալ(մարդու կողմիցվերափոխված):Ֆացիան արմատական կյանքում նույնն է, ինչ որ բջիջը կենդանիօրգանիզմում: լանդշաֆտի Բնությունն այնքանբարդ ու բազմազանէ, որ Բնատեղամաս՛ հաճախ խմբավորվում են, ստեղծում բնատեղամասեր: ֆացիաները Բնատեղամասը ձնաբանությանմեջ երկրորդաստիճաննէ (7քօՎ.ԼԱ6) ֆացիաներիհամալիրում:ՄԵզոռելիեֆիյուրաքանչյուր ձնը մի բնատեղամասէ: Օրինակ` սառցադաշտայինկրկեսը, հրաբխայինկոնը, գետահովտիհատվածը բնատեղամասերեն: Սրանքկարող են լինել պարզ՝կազմվածերկու ֆացիաներից(նկ. 21) ն բարդ՝ բազմաթիվֆացիաներով:Ա. Գ. Իսաչենկոնբնատեղամասերիդասակարգմաներկու չափանիշ է ընդունում,որոնք կապվածեն մեզոռելիեֆի երկու ձների հետ` դրականն բացասական:Դրական-ուռուցիկձների վրա զարգացած է ցամաքուրդմանպրոցեսը (դրենաժ), գրունտայինջրերը խորն են, կոշտ նյութերըլանջերովսահում են ցած, էլյուվիալ ֆացիաներեն: ՄԵզոռելիեֆի գոգավոր ձներում առաջանում են նստվածքագոյացումներ,պրոցեսներ,շրջապատիցնյութերի հոսք դեպի այդ բացասականձնը:

Բարդկառուցվածքունեցող երկրներումբնատեղամասերըբաժաենջատեղամասերի: Օրինակ,գետահովտիհյուսիսահայաց լանջերը ն հարավային լանջերը կարող են դիտվել որպես ենթատեղամասեր: Տեղանքը ընկած է բնատեղամասին լանդշաֆտի միջն ն միավորում է բնատեղամասերիհամալիրը:Ասենք, նույն բնույթի բնատեղամասերիցմեկը ծալքաբեկորավոր լեռների մի հատվածում է, իսկ մյուս մասում հրաբխայինապարներեն. արտաքինովնրանք կարող են չտարբերվել,սակայն ծագումնաբանորենտարբեր են: Նշենք, որ շատ լանդշաֆտագետներ«տեղանքը» չեն ընդունում: Եզրափակելովլանդշաֆտի ձնաբանական միավորներիբնութագիրը այն ներկայացնենքսխեմայով (նկ. 21): Երկրահամակարգերիզարգացման ընթացքումվերը նշված ձնաբանականմիավորներըանընդհատկարող են ենթարկվել փոփոխունում են նան

Նկ.

22.

ցիայով,

Պարզ

2. բարդ

բնատեղամասեր` 1. պարզ բնատեղամաս երկու ֆաբնատեղամաս տարբեր ֆացիաներով ն բարդ

թյունների՝ մի միավորից անցնել մյուսին: Այսպես, օրինակ, ենթադրենք տեղի է ունեցել լավային արտավիժում,ն մի քանի տասնյակ կամ հարյուր քառ կմ ծածկվել է լավային ծածկույթով, ստեղծվել է հարթդաշտ: Դա ֆացիա է: Ժամանակիընթացքումայն կարող է մասու ֆացիաներ: նատվելձորակներովն առաջացնել բնատեղամասեր Կարգաբանական համակարգը:Լանդշաֆտիցբարձրմիավորները "`

2.

հիերարխիայումկոչվում են կարգաբանական(տաքսոնոմիական): Այստեղհանդես են գալիս ինչպես զոնալ, այնպեսէլ ոչ զոնալ երկրաու դրանց միջն անցումնայինմիավորներ: համակարգեր Զոնալ են կոչվում այն բոլոր երնույթները,առարկաները,որոնք ունեն տվյալ զոնային բնորոշ հատկանիշներ: Օրինակ, սֆագնումային ճահիճը փշատերնանտառում զոնալ երնույթ է, կիսաանապատային գորշահողըտիպիկզոնայականէ: Ազոնալ(ոչ զոնալ) են կոչվում այն առարկաներնու երնույթները, որոնք զոնայականությանօրենքին չեն ենթարկվում,-«զոնայականությունից անկախ տարածումունեն, օրինակ`հրաբխայինապարները, տեկտոնականխզվածքները,լեռնակազմականպրոցեսները,լեռնային համակարգերը ն այլն: Պարզվում է, որ լանդշաֆտիցբարձր կարգաբանականսանդուղքում զոնալ ն ազոնալ հատկանիշներըմիախառնվումեն. առաջանում է երկշարք համակարգ:Դա հաշվի առնելով՝ Ա. Գ. Իսաչենկոնկազմել է սխեմա (Օկ 23): Սխեման ցույց է տալիս, որ կարգաբանականմիավորներիերկու համակարգկա՝ զոնալ, որի մեջ են զոնան, ենթազոնան,լանդշաֆտը:

նրկիր

Ջոնա

ոնանեղ

են

ն

իմատով ն

Նեռ

«

Զոնա

(Ղ7 Մարվ| Դրովին

վՎոնա

Շնթալարովինց

լանդշաֆտ '

Հ

Կարգաբանական միավորներիերկշարքհամակարգըստ

Ա. Գ.

Իսաչենկոյի,

Ազոնալխմբումեն երկիրը,մարզը,լանդշաֆտը:Այսերկու համակար: գերի միջե կապն արտահայտվումէ չորս միջանկյալ միավորներով՝ զոնա նեղ իմաստով, ենթազոնա նեղ իմաստով, պրովինցիա ն ենթապրովինցիա: Զոնան նեղ իմաստով նշանակումէ. լանդշաֆտայինզոնայի այն հատվածը, որը գտնվումէ տվյալ երկրի սահմանում, օրինակ, Ռուսական հարթավայր կոչվող երկրումտայգայիզոնայի հատվածը:Զոնան նեղ իմաստով արտահայտելիս նշվում է երկրի անունը ն համապատասխան զոնան, օրինակ, Արնեմտյան Սիբիրի տունդրայի զոնան: Նույն սկզբունքով ստեղծվում է ենթազոնաննեղ իմաստով՝երկրի անունը ն լանդշաֆտայինենթազոնայիանունը, օրինակ, Արնեմտյան Սիբիրի հարավային տայգայի ենթազոնա, Ռուսական հարթությանչոր տափաստանիենթազոնա ն այլն: Ազոնալմարզի մեջ մտած զոնայի հատվածը,ինչպես նան զոնայի մեջ հայտնված մարզի հատվածըկրում է պրովինցիա անունը, իսկ մարզի մեջ հայտնված ենթազոնայի հատվածըդառնում է ենթապրովինցիա: Այսպիսին է կարգաբանականմիավորներիհիերարխիան: Կարգաբանական միավորներինանդրադառնալու ենք նան շրջանացման հարցերըքննարկելիս: Սահմանների հարցը: Սահմանըերկու տարբերհատկանիշներունեցող միջավայրերըմիմյանցից բաժանող-անջատողգիծն է: Քանի որ լանդշաֆտըտարածքայինմարմին է, այն անպայմանպետքէ սահմաններունենա: Բնական տարածքայինհամալիրներըմի դեպքում ունեն բավական ցայտուն արտահայտվածսահմաններ,մեկ այլ դեպքում` խիստ անորոշ:Օրինսկ, լեռնային երկրներումգետերի ջրբաժաններըշատ հստակ են լինում. մետրերի ու նույնիսկ սանտիմետրիճշտությամբ: Հարթավայրային անապատայիներկրներումդրանք անորոշեն, հնարավոր չէ ճշտել: Այդ նույն պատկերնէ լանդշաֆտներիառանձնացման, բնատեղամասերի,ֆացիաների սահմանազատմանդեպքում: Ընդ որում հարթավայրային երկրներումայդ խնդիրըավելի ակներնէ, քան լեռնային երկրներում: Շատ դեպքերում սահման ստիպված են անց կացնել պայմանականորեն:Օրինակ, ո՞վ կարող է ճշտիվ սահման անց կացնել Ռուսական հարթավայրիանստառատափաստանի ն տափաստանիմիջն: ՀՀ տարածքում անորոշ սահմաններըշատ չեն, այստեղ սահմանները ավելի ճշգրիտ են, քան ռուսական կամ արնեմտասիբիրական դաշտավայրերում: Վաճախսահմաններըանց են կացնում մեկ կամ երկու բաղադրիչներիպարամետրերիօգնությամբ. օրինակ, հիմք են

ընդունումխոնավությանգործակիցըկամ ճառագայթայինչորության ինդեքսը, տեղումների քանակը, անսառնամանիքժամանակահատվածը, ճառագայթայինհաշվեկշիռը նայլն: միավորների Պետք է նշել, որ լանդշաֆտի ն նրա ձենաբանական սահմաններըորոշելիս հաշվի է առնվում լանդշաֆտիբաղադրիչների դերը տվյալ լանդշաֆտում,քանի որ բոլոր բաղադրիչներընույն նշանակությունըչունեն: Լանդշաֆտներումմեծ մասամբ վճռորոշ են ռելիեֆը ն կլիման, որոնցով էլ որոշում են սահմանները: Ն. Ա. Սոլնցներ (1949) գրում է, որ ցանկացած լանդշաֆտիհամար բնորոշ են լանդշաֆտիտարրերին բաղադրիչներիորոշակի ն խիստ սահմանափակհամալիրը:Նա գտնում է, որ լանդշաֆտներիառանձնացմաներեք հիմնականպայմանգոյություն ունի՝ 1. Երկրաբանականկառուցվածքի նույնանման հատկանիշներ, 2. Լանդշաֆտի զարգացմանմիատեսակընթացքըամբողջ տարածքում, 3. Միատեսակկլիմաննրաամբողջտարածքում: 2.

ջրաջերմայինռեժիմը 7 7 Լանդշաֆտների

Լանդշաֆտներիձնավորմանն զարգացմանպրոցեսումարտածին գործոններիմեջ վճռականըջերմայինն ապա ջրային (խոնավության) ռեժիմնէ, այս երկու գործոններիտարեկանընթացքը:Սրանք փոխադարձ կապի մեջ են, միասնական:Քննարկենքդրանց հատկանիշները:

Ջերմայինգործոնըարեգակնայինճառագայթումնէ: Այն կախված է աշխարհագրական լայնությունից:Գասարակածից մինչն 23,5: լայն նությունները՝հյուսիսային հարավայինկիսագնդերում,տարվա մեջ երկու անգամհայտնվում են Արնի ուղղանկյունճառագայթներիտակ (կեսօրին)՝հասարակածիվրա մարտի21-ին ն սեպտեմբերի23-ին: Արնադարձային լայնություններիցմինչն հյուսիսային ն հարավային բնեռներԱրեգակիճառագայթներիանկման անկյունըփոքրանում է, ն ճառագայթներըավելի երկար ճանապարհեն անցնումմթնոլորտի միջով, ուստի լարվածությունըփոքրանումէ: Բացի դրանիցբնեռային շրջանագծերիցդեպի բնեռ ամռանըբնեռայինցերեկ է, ձմռանը՝ բնեռայինգիշեր: Մերձբնեռային շրջաններըսառցածածկեն: Այսպիսով,հասարակածիցմինչն բնեռտարեկանգումարայինճառագայթումը փոքրանում է 200-240 կկալ/սմ՞-ուց մինչն 40 կկալ ն պակաս: Սակայն լանդշաֆտների ձնավորման ու զարգացման ընթացքում

կարնորըճառագայթայինհաշվեկշիռն է՝ ստացածին կորցրածիտարբերությունը:Պարզվել է, որ հասարակածիցմինչն բնեռային շրջանագծերը այդ հաշվեկշիռը դրական է, իսկ մերձբնեռայինշրջաններում` բացասական:Այսինքն բնեռներինհարող շրջաններն ավելի շատ ջերմություն են կորցնում, քան Արեգակիցստանում են: Հարց է առաջանում. որտեղի՞ց այդ ավելցուկը: Արեգակնայինէներգիայի տեսանք,որ օվկիանոսայինհոսանքները շրջապտույտը քննարկելիս ն օդային զանգվածներըդեպի մերձբնեռայինշրջաններ ջերմություն են տանում ն հաղորդում շրջապատին:Եթե չլիներ այդ շրջապտույտը, սառնամանիքներնայնտեղավելի խիստկարտահայտվեին: հասարակածային շրջանում կազճառագայթային մում է մինչն 90 կկալ/սմ՛ տարի, մերձարնադարձային գոտում՝ 60-70 50-65 կկալ, Հայկական լեռնաշխարհում՝ կկալ, բարեխառնլայնումերձարկտիկականլայնություննեթյուններում 30-40-45 կկալ/սմշ, րում` 10-20 կկալ/սմշ, մերձբնեռայինշրջաններում`Օ ն բացասական: Բոլորին արդենհայտնի է, որ հասարակածիցմինչն բնեռ տարվաեղանակներիռիթմն ուժեղանում է, սկսած բարեխառն գոտուց դեպի բնեռ՝ ձմռանըկայուն ձնածածկույթէ ստեղծվում: Կենսոլորտի, մասնավորապեսբիոտայիզարգացումը հիմնականում կատարվում է տարվա տաք ամիսներին,երբ Արեգակիճառագայթումըմեծ է: Ճառագայթմանհաշվեկշիռըծախսվում է հիմնակաանում ջրի գոլորշացման, հողից դեպի օդ ջերմափոխանակման, ն ու հողագոյացման կենսոլորտի զարգացման քայքայման պարների վրա: Ջերմությանփոքր մասն է կուտակվում կենսոլորտում,շուրջ 596, ընդ որում լուսասինթեզը կլանում է հաշվեկշռի 176-ից էլ պակաս, վրա: մնացածըծախսվում է բույսերի տրանսպիրացիայի Կենսոլորտում կուտակվածջերմությունը նորից վերադառնումէ Տիեզերք. միայն մի փոքր մասն է որպեսքիմիականէներգիակուտակվում կաուստոբիոլիտներում,մի մասն էլ հողի հումուսում: Ա. Գ. Իսաչենկոնվկայակոչելով Վ. Ռ. Վոլոբունին (1960)` բերում է տվյալներէներգիայիծախսի վերաբերյալ:Տարվա ընթացքում գիայի ծախսըտունդրայում ն անապատումկազմում է 2-5 կկալ/սմ՞, շրջաններում՝10բարեխառնգոտու անտառայինն տափաստանային 40 կկալ, խոնավ արնադարձայինշրջաններում`60-70 կկալ, ընդ որում 95-99,596-ըծախսվում է ջրի գոլորշացմանն բույսերի տրանսպիրացիայիվրա, 1-596-ը՝ կենսականպրոցեսներում:Վետազոտություններիցույց են տալիս, որ ամենիցշատ ջերմությունծախսվումէ գարնանը,հատկապեսձնհալի ժամանակ:

հաշվեկշիռը

էներ-

ւ

Ջրային գործոնըմեր մոլորակիկյանքիգրավականնէ, առանց ջրի կյանք լինել չի կարող: Ինչ վերաբերումէ ջրային գոլորշու հաշվեկըշռին, ապա մոլորակիտարբերմասերումայդ հաշվեկշիռըխիստտարէ երկու մասի՝ խոնաբեր էԷ:Տարեկանցիկլը սովորաբարբաժածճվում վության դրականհաշվեկշռի ժամանակաշրջանն բացասականհաշԱռաջինշրջանում տեղի է ունենում խոնավեկշռիժամանակաշրջան: վության՝ ջրի կուտակում-պահեստավորում,երկրորդժամանակաշըրջանում այն ծախսվում է: Ծախսը կատարվումէ գոլորշացմամբ, գետային ն ստորերկրյա հոսքի միջոցով, տրանսպիրացիայով:Ամեն անցնում է պասիվ վիճատարի ակտիվ խոնավապարունակությունը կի: Ակտիվն պասիվվիճակներըտարբերզոնաներումտարբեր են: Օրինակ, բարեխառնգոտում, ինչպես նան Հայկականլեռնաշխարհում ակտիվըգարնաննէ, պասիվը՝ամռան երկրորդկեսին: Միջերկրական ծովի ափամերձմասերում ակտիվըձմռանն է, պասիվը՝ամռանը,Չինաստանում ակտիվըամռանը, պասիվը՝ ձմռանը ն այլն: Արնադարձային անապատներումողջ տարին խոնավությանխիստպակասորդ գոյություն ունի. միշտ պասիվ է: Կան շատ երկրներ, որտեղ տարվա ընթացքումմիշտ խոնավությանպակասորդ կա, երբ գոլորշունակությունը միշտ ավելին է, քան տեղումներիտարեկանքանակը: Սահամմ է, տեղումների րա անապատումգոլորշունակությունը 2500-3000 քանակը 50-100 մմ: Գիտությանմեջ ընդունվածէ խոնավացմանգործակցիգաղափարը, որ մտցրել են Դոկուչանը,Վիսոցկին,Իվանովը՝ Ճ

շ

որտեղ 2-ը տեղումներիտարեկան քանակնէ, 2-ը՝գոլորշունակությու Այներկրները,որոնք ունեն 1,0 ն ավելի մեծ գործակից, ապահովված են խոնավությամբ,եթե գործակիցը 1,0-ից պակաս է խոնավության պակասորդունեն: Հայկականլեռնաշխարհումմինչն 2000-2400 մ բարձրություններիվրա ամենուրեք գործակիցը 1,0-ից պակաս է, տեղ-տեղ՝0,2: Այդ գործակիցըտարեկանառումով է հաշվարկվում: Հնարավորէ, որ տարվամի կեսում ջուրն՛առատ է, սակայն ամառայինամիսներին տեղումներչկան, ն լանդշաֆտը խիստ տուժում է. գործակիցըսեզոնային առանձնահատկություններ չի արտահայտում: Ջրաջերմայինռեժիմիկարնորբնութագրիչէ Բուդիկոյիճառագայ1

Գոլորշունակությունը չպետք է շփոթել փաստացիգոլորշիացմանհետ:

թայինչորությանինդեքսը(այսուհետն՝ չորությանինդեքս). փ

Լր՝ որտեղ Ջ-ը ճառագայթայինհաշվեկշիռն է, Լ-ը ջրի գոլորշիացման թաքնվածջերմությունը,՛-ը տեղումներիքանակը (սմ): Այդ ինդեքսը տարբեր տիպի լանդշաֆտներումտարբեր է. եթե տունդրայում ն մերձբնեռայիներկրներում1-ից պակաս է, ապա տափաստաններում մոտ է 1-ին, կիսաանապատներում՝ 2-3, անապատներում5-ից մեծ: Նկ. 11-ում մենք տվել ենք Երնանի միջօրեականի ուղղությամբ մերձբնեռայինշրջաններիցմինչն հասարակածտարբերաշխարհագրականլայնություններիտակ ինդեքսի արտահայտությունը: Այսպիսով,մեր մոլորակի վրա ջերմության ն խոնավությանփոխ-՝ հարաբերությունըմի բարդ համալիր է: Սրանք առանձին դիտելիս հնարավորչէ պարզել լանդշաֆտի` խոնավությամբապահովվածության աստիճանը:Օրինակ, տունդրայում300 մմ տեղումները խոնավության ավելցուկ են ստեղծում: Նույն քանակի տեղումներըկիսաանապատում՝ խիստ պակասորդ: Ուրեմն նշված երկու պարամետրերը պետք է միասինքննարկել: Ջրաջերմայինռեժիմը փոխվումէ ոչ միայն ըստ աշխարհագրական Բուլայնության, այլն լեռներում ըստվերընթացգոտիականության: դիկոյի չորությանինդեքսըըստ բարձրությանփոքրանումէ, քանի որ փոքրանում: տեղումներնավելանում են, գոլորշունակությունը՝ 3.

դասակարգումը Լանդշաֆտների

Ր

բարդ խնդիրներիցմեկը դասակարգումն Լանդշաֆտագիտության Լանդշաֆտները դասակարգել նշանակում է. բնատեղամասերի բազմությունըբաժանել խմբերի՝ըստ նմանությանն տարբերության, ցույց տալով բազմությանյուրաքանչյուր անդամիհատկանիշը: Կարծումենք՝ դասակարգման հաջող սխեմաէ առաջարկելԱ. Գ. ԻԸստ սաչենկոն: այս սխեմայիդասակարգումնունի բազմաստիճան բնույթ, այսինքն կառուցված է միմյանց ենթակա կարգաբանական համակարգով(նկ. 23): Կարգաբանականամենաբարձրմիավորը լանդշաֆտի տիպն է: Տիպը միավորումէ այն լանդշաֆտները,որոնք ունեն ծագումովն կապրոռուցվածքով ընդհանուրգծեր,հետնաբար աշխարհագրական ցեսներիընդհանրությամբեն ներկայացված:Սրանքունեն զոնալ արտահայտություն,հետնաբարտարածվումեն ցամաքիմի սեկտորում:

է:

Օրինակ, ծովային կլիմա ունեցող տարածքներումշատ ընդհանրություններ կան. ԱրեմտյանԵվրոպայիլայնատերն անտառներիզոնալ տիպը,Միջին Ասիայիանապատներիտիպը, որ ընկած է ցամաքային սեկտորում: Դուրս է գալիս, որ յուրաքանչյուր սեկտորը սովորաբար մի տիպով է արտահայտված,կան ն այնպիսի սեկտորներ, որ ունեն երկու կամ ավելի զոնայականտիպեր: Օրինակ, Հեռավոր Արնելքի սեկտորում կան տայգայի ն ուսսուրականտիպի խառնանտառների տիպեր: Նույն տիպինկարողեն պատկանելինչպես հարթավայրային,այնլանդպես էլ լեռնային լանդշաֆտները:Օրինակ, տափաստանային շաֆտի տիպը հանդիպում է ն Հյուսիսային Կովկասում՝ ն Վայկական լեռնաշխարհում: Լանդշաֆտների տիպերըբաժանվում են ենթատիպերի,երբ հաշվի են առնվում երկրորդականզոնայական հատկանիշները:Օրինակ, ջերմային հատկանիշներովմիմյանցից տարբեր են հյուսիսային տայգա, կենտրոնականկամ միջին տայգա ն հարավային տայգա: Դասակարգմանհաջորդ աստիճանըդասն է («ոճօօ): Այստեղ հիմք է ընդունվում տեղանքի բարձրությունը:Գոյություն ունի երկու դաս՝ հարթավայրային ն լեռնային: Այստեղ մեծ նշանակությունեն ստանում լեռների հարկայնությունըենվերընթացգոտիականությունը:Լեռնային երկրներինմենք անդրադարձելենք: Նշենք, որ լեռնային դասի մեջ կարող են լինել մի շարք տիպեր ու ենթատիպեր:Ինչպես նշում է Իսաչենկոն,Կովկասի լանդշաֆտներըունեն ութ տարբեր տիպեր: Դասերըբաժանվումեն ենթադասերի:Վարթավայրային դասն ունի երկու ենթադաս՝ցածրադիրն բարձրադիր:Լեռնային լանդշաֆտներն ունեն երեք հիմնական ենթադասեր՝ցածր լեռնային, միջին բարձրության ն բարձրլեռնային: Վատուկենթադասեն ներկայացնումմիջլեռնային գոգավորությունները: Երրորդն ամենացածրաստիճանըտեսակն է: Տեսակն իր մեջ է առնում ծագումով, կառուցվածքովու ձնով ամենից մոտ լանդշաֆտները: Տեսակն էլ առաջացնում է ենթատեսակ.օրինակ, ենթադրենք լանդշաֆտը ձնավորվելէ կարբոնատային կամ դոլոմիտայինապարների հիման վրա, որոնք ենթատեսակներեն առաջացնում: Երկրահամակարգերի ուսումնասիրմանմակարդակները: Երկրահամակարգերիուսումնասիրությաներեք մակարդակգոյություն ունի: Դրանք են՝ համամոլորակային,ռեգիոնալ ե լոկալ-տեղական: 1. Համամոլորակայինուսումնասիրությունները կատարվում են շատ փոքր մասշտաբներով՝1 : 2.500.000, 1 : 200.000.000: Դրանքունեն ճանաչողականբնույթ: Այստեղ որպես ուսումնասիրմանօբյեկտ

կարող են լինել նյութերի ն էներգիայի համամոլորակայինշրջանա-

ռությունը, կլիմայական-աշխարհագրական-լանդշաֆտային գոտիները, լանդշաֆտայինզոնաները ն այլ համամոլորակային երնույթներ: Նման հետազոտություններումլանդշաֆտային զոնաների տիպերը կարող են նշվել քարտեզի վրա: Լանդշաֆտայինշրջանացմանպարագայում էլ ամենախոշորկարգաբանականմիավորներընշվում են քարտեզիվրա: Համամոլորակայիներնույթներըն գործընթացներըուսումնասիրվում են ընդհանուր երկրագիտությանկողմից, սակայն լանդշաֆտային թաղանթ-ոլորտը,հենց համամոլորակայինօբյեկտէ, ուստի չի կարող մեկուսացվածուսումնասիրվել: 2. Ռեգիոնալմակարդակումուսումնասիրման օբյեկտը լանդշաֆտային թաղանթիմի հատվածնէ՝ որնէ երկիր, լեռնայինհամակարգ, պետությանտարածք: Այս դեպքումմասշտաբըմեծացվում է. ավելի մեծ մասշտաբիքարտեզագրում է կատարվում,քան նախորդմակար1:1000.000: դակում: Երբեմն նույնիսկ միջին մասշտաբով՝ 1:200.000 Նման հետազոտություններումհայտնվում են միջին միավորներ,ասենք պրովինցիա, ենթապրովինցիա նայլն: 3. Լոկալ-տեղականուսումնասիրություններըկատարվումեն խոշոր մասշտաբներով.հայտնվում են կարգաբանականամենափոքր միավորները,նույնիսկ ձասբանականբնատեղամաս,ֆացիա: Դրանք 10000 ն այլն մասշտաբներով:Այս արտահայտվումեն 1 50000,1 մանրամասնբնութագրվումեն բոկարգիուսումնասիրություններում լոր բաղադրամասերը,տրվում է ֆացիաների ու բնատեղամասերի ֆունկցիոնալ նշանակությունը, մշակվում են կիրառականբնույթի, հարցեր:Լայնորեն օգտալանդշաֆտիվերափոխման-Օպտիմացման գործվում են աէրոլուսանկարներ: -

4.

հանույթ,քարտեզագրում Դաշտայինլանդշաֆտային

հետազոտուԼանդշաֆտագիտական-ֆիզիկաաշխարհագրական թյուններիհիմնականմեթոդըդաշտայինարշավախմբայինուսումնասիրություններնեն, երբ կատարվումէ դաշտայինհանույթն կազմվում է լանդշաֆտայինքարտեզ: Լանդշաֆտայինհանույթիհիմնականհարցերըըստ Ա. Գ. Իսաչենկոյի (1961) հետնյալներնեն (սեղմ ձնով)՝ 1. Լանդշաֆտի աշխարհագրական դիրքը, սահմանները,դրանց վերլուծությունը: 2. Լանդշաֆտիզարգացմանպատմությունը:

3. Լանդշաֆտըձենավորվող ժամանակակիցզոնալ ն ազոնալ գործոնները: 4. Լանդշաֆտի տարբեր բաղադրիչներիառանձնահատկությունները ն կապերը: 5. Լանդշաֆտի ձնաբանական(մորֆոլոգիական)կառուցվածքըն միավորներիփոխադարձհարաբերությունները,ջրաջերմայինռեժիմը, քիմիականտարրերին միացություններիմիգրացիան: 6. Լանդշաֆտի սեզոնայինդինամիկան: 7. Լանդշաֆտի զարգագմանընդհանուր միտումը (առաջադեմ տարրերիու միացություններիվերլուծությունըն նրանցազդեցությունը լանդշաֆտի զարգացմանգործում): 8. Լանդշաֆտի վրա մարդու տնտեսականգործունեությունըն ազդեցությունը: ն ընդհանուրա9. Բնականռեսուրսները,դրանցգնահատականը ռաջարկներըայդ ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործմանվերաբերյալ. ռեսուրսներիպահպանությունը,վերականգնումըն տարածքի կազմակերպումը: Լանդշաֆտայինհետազոտություններնունեն երեք փուլ` նախապատրաստական, դաշտայինհանույթի ն կամերալմշակման:Քննարայդ կենք փուլերը: Նախապատրաստականփուլ: Եթե հանձնարարված է դաշտային հանույթ կատարել, ապա այն պետք է նախապատրաստել:Նշանակվում է արշավախմբիղեկավար,որոշվում է արշավախմբիկազմը՝ ելնելով դրամականմիջոցներիցու հետազոտությանկարնորությունից: Առաջին հերթին կազմվում է աշխատանքայինծրագիր ն նախահաոշիվ: Ծրագրում մանրամասննշում են այն բոլոր աշխատանքները, են արշավախմբիանդամները: Արշավախմբիկազրոնք կատարելու մում պետք է լինեն լանդշաֆտի բոլոր բաղադրիչների լավ մասնագետներ, որոնք նեղ մասնագիտականհետազոտություններկատարեն ն արդյունքներըօգտագործենկամերալ մշակմանժամանակ: Նախքան դաշտ դուրս գալը արշավախմբի բոլոր անդամները պետք է ծանոթանանշրջանին վերաբերողգիտականաղբյուրներին, կազմեն անհրաժեշտ գրականության ցանկ: Արշավախմբիղեկավարը` նվագախմբիդիրիժորը, ինչպես նրան անվանում է ակադ. Ի.Պ. Գերասիմովը, պետք է կազմակերպի շրջադիտական (քծաօրէլօօւԱմքօ854)դիտարկումինքնաթիռով,ուղղաթիռով կամ ավտոմեքենայով, որի նպատակնէ ծանոթանալուսումնասիրվողօբյեկտին, որոշել կայաններիտեղերը ն հետիոտնարշավներիուղիկիսաստացիոնար Շատ կարնոր է ճշտել ուսումնասիրմանմասշտաբը:Ռեգիոնալ ները:

ուսումնասիրման դեպքում դիտարկումներկատարել երթուղիներով, իսկ լոկալի դեպքում՝մակերեսներով: Նախապատրաստական փուլում ձեռք են բերվում տեղագրական քարտեզներ,դրանց պատճեները,որոնցվրա դաշտումպետք է նշումներ կատարվեն:Նախքանդաշտ դուրս գալը եղածգիտականնյութերի ն շրջադիտականուղնորությանհիման վրա որոշվում են նախնական լեգենդա-պայմանական նշանները, որ հետագայում կարող են փոխվել, լրացվել: Նախապատրաստական փուլում ձեռք են բերվում բոլոր անհրաժեշտգործիքները`վրաններ,սննդի միջոցներ,տրանսպորտայինմիջոցներ, անհրաժեշտպարագաներգրելու, գծելու, նկարելու, լուսանկարելու համար: Արշավախմբի ղեկավարըպատասխանատու է անդամներիառողջական վիճակի համար: Դաշտային հանույթի փուլ Արշավախումբըդուրս է գալիս բնություն: Ամեն մեկն ունի աշխատանքային ծրագիրն գիտի, թե ինչ աշխատանք է կատարելու: Յուրաքանչյուրը պետք է ունենա օրագիր, որտեղ գրանցելու է դիտարկումները:Լավ կլինի գրել օրագրիմիայն մի էջի վրա, մյուս էջը թողնել գծագրականաշխատանքների ն բլոկդիագրամներիհամար: Դիտարկումըմասնագիտականբնույթ պիտի ունենա. նկարագրվումէ խզզածքի բացվածքը,շերտերիհզորությունները, դրանցկազմը, չափերը:Կիսաստացիոնարկայաններում ամեն օր ըստ ծրագրի որոշակի ժամերի դիտարկումներեն կատարում ն խոնավությունը, գրանցումմատյանում (օդի ե հողի ջերմաստիճանը,

ճառագայթման լարվածությունը,գետի ծախսը,պղտորությունը,ջրի ջերմաստիճանըն այլն): Երթուղիներիընթացքումպետք է հավաքել ապարների,բույսերի, հողաշերտի,տարբերմիներալների,ջրի նմուշներ, ն այլն, գրանցել տեղը: Անհրաժեշտէ գծել ռելիեֆի կտրվածքըն կազմել լանդշաֆտներիկողապատկերը(նկ. 36): կատարել. օրիՀարկ է լինում փորձագիտականաշխատանքներ արհեստական անձրնացում նակ՝ հողի ծծունակությունըորոշել կամ կատարել`լեռնալանջի որնէ հատվածումտեղատարմանինտենսիվությունը որոշելու համար, տարբեր կողմնադրությանլեռնալանջերում հողի կտրվածքներըդիտարկել ն այլն: գրանցելուց, Պետք է խուսափել օրագրերումեզրակացություններ որովհետն մեկ անգամ օբյեկտը դիտարկելիսդիտարկողըկարող է տեղիթ սխալվել, ն կամերալմշակմանփուլում թյուրիմացությունների են տնել ամիսներ ն տալ: Արշավախմբիաշխատանքներըկարող նույնիսկտարիներ: անդշաֆտայինհանույթըկարող է լինել ըստ երթուղիներին համատարածմակերեսային:

Մ.

Սետնեն 008088

կնճնան

ԾննՏ`մ

Կամերալմշակմանփուլ: Արշավախմբի երթուղիներըավարտելուց սկսվում է կամերալմշակմանփուլը: Դաշտիցբերած նմուշները տրվում են անալիզի, դաշտում կազմած քարտեզները համադրվում են, ն կազմվում են լանդշաֆտագիտականքարտեզներ, որոնցում նշվում են բնատեղամասերը, ֆացիաները,բիոտայի տիպերը,լանդ-

հետո

շաֆտի տեսակները,կատարվում է շրջանացում:Յուրաքանչյուր նեղ մասնագետ(գեոմորֆոլոգ, կլիմայագետ, ջրաբան, բուսաբան, կենդանաբան,լանդշաֆտագետ)կազմում է իր հաշվետվությունը՝կցելով կազմած քարտեզը: Վերջնական լանդշաֆտային հաշվետվությունը ներկայացնում է արշավախմբիղեկավարը` ամփոփելով եղած նեղ մասնագիտականնյութերը, դրանցիցվերցնելով այն, ինչ վերաբերում է բուն լանդշաֆտայինթաղանթին:Վաշվետվությունը պետք է ներկայացնի բոլոր բաղադրիչներիկապն ու փոխներգործությունըն պետք է ունենա տեքստային բաժինու քարտեզ, գծագրական բաժին` կից գծագրերով,նկարներով,լուսանկարներով,գրաֆիկներովն այլ գրաֆիկական նյութերով: Վերջնական տեքստում պետք է տալ տարածքիգնահատականը, նրա ֆունկցիան ն վերափոխման-օպտիմացման միջոցառումները, ռեսուրսներիռացիոնալօգտագործմանուղիները: Եթե ծրագրվում է լանդշաֆտը վերափոխելկուլտուրականի,ապա պետք է բերվեն համոզիչ փաստարկներ: Լանդշաֆտայինքարտեզագրում: Լանդշաֆտային ուսումնասիրությունների վերջնական արդյունքը լանդշաֆտային քարտեզն է՝ տեքստիհետ միալանդշաֆտիմոդելը՝բացատբական-վերլուծական սին: Քարտեզագրությունըհատուկ դասընթաց է, որտեղ տրվում են քարտեզներ կազմելու հիմնականսկզբունքները:Հայտնի է, որ ցանկացած տիպիքարտեզներըկարող են լինել փոքր մասշտաբի,միջին մասշտաբին մեծ մասշտաբի: Այստեղ խոսենք միայն մեծ մասշտաբի քարտեզներիմասին, քանի որ դաշտային հետազոտություններիընթացքում գործ ունենք մեծ մասշտաբիքարտեզի հետ: պայմաններումձեռքի տակ պետք է ունենալ Դաշտայինհանհեյթի մեծ մասշտաբիքարտեզի պատճեն, որի վրա կատարել նշումներ: Կամերալմշակմանփուլում արդյունքներըընդհանրացվումեն, կազմում են վերջնականտարբերակը: Քանի որ լանդշաֆտայինթաղանթիտարբերհատվածներումթաղանթըխիստ տարբեր համալիր ունի, պայմանականնշաններըտարբեր են, ուստի գոյություն չունի մեկ միասնականլեգենդա: Ուսումնասիրություններիառաջինփուլում, երբ շրջադիտականդիտարկումներ են կատարում,պարզ է դառնում, թե լանդշաֆտի կամ լանդշաֆտների ձեաբանականտարրերիինչ տարբերակներեն հանդիպում,ուստի կազմվում է նախնականլեգենդա: Հետագայում` երկրորդ փուլում, են փոերբ կոնկրետհանույթ է կատարվում,լեգենդայումհնարավոր փոխություններ,լրացումներ: 9-1 07

Լեգենդայումսովորաբարլինում է գունավոր ֆոն ն ապա նրա վրա սն կամ այլ գույների գծիկներին նշաններիհամակարգ:Եթեքարտեքարզի վրա միայն գունավոր մի ֆոն է լինում (ինչպես դպրոցական տեզներում), առանց այլ գունային գծիկների (շտրիխների),ապա դա միաշերտքարտեզ է, որը հեշտ ըմբռնելիէ, ընթեռնվումէ անմիջապես: Եթե գունավոր ֆոնի վրա կան գծավոր պայմանականնշաններ, այդ քարտեզը դառնում է երկշերտավոր:Կազմվում են նան բազմաշերտ քարտեզներ,որոնք խիստ դժվար ընթեռնելիեն. պետք է վերլուծություն կատարել: Լանդշաֆտագետը ընտրում է գունավոր ֆոնի բաղադրիչը, որը բաղադրիչը: պետք է լինի լանդշաֆտի ամենակարնոր-ղեկավարող Այն սովորաբարընտրվում է ծագումնաբանականսկզբունքով: Օրինակ, տարածքը պատկերողքարտեզում ունենք ծալքաբեկորավոր լեռներ, հրաբխայինծագման լեռներ, նախկին լճային հարթություն՝ ծածկվածլճային նստվածքներով,մի հատվածում էլ գետային ալյուվիալ հարթություն է: Ուրեմն ստացվում է չորս տիպիծագումնաբանական համակարգ.գունավոր ֆոնը կունենա չորս գույն: Այդ տարբերհամակարգերումքարտեզիերկրորդշերտում պետք է առանձնացվենլանդշաֆտները` սահմանային գծերով: Յուրաքանչյուր լանդշաֆտի սահմանը կունենա իր նշանը (գծիկ, կետ-գիծ, հաստ գիծ ն այլն): Ապա յուրաքանչյուր լանդշաֆտի սահմաններում էլ նշվելու են բնատեղամասերը՝ գծիկների(շտրիխների)համակարգերով: Խոշոր մասշտաբի քարտեզներում գունավոր գծիկներով ու նշաններովկարող են նշվել նան ֆացիաները: Լանդշաֆտների սահմաններումկարող են լինել բնականառանձնակիօբյեկտներ(քարանձավ,ջրվեժ, սահանք, նեկկ ն այլն). դրանք կարելի է նշել պայմանականհատուկ նշաններով:Միշտ պետք է հիշել, որ ինչքաննշաններըշատ լինեն, այնքանընկալումըկդժվարանա: Լանդշաֆտային քարտեզներում պայմանական նշաններով են նշվում նան բնականռեսուրսները,հատկապեսհանքայինհարստությունները: Նայած այն հանգամանքին,թե լանդշաֆտային քարտեզը ինչ նպատակիէ ծառայելու, ղեկավարողբաղադրիչը տարբեր կարող է լինել, ֆոնը նրանովարտահայտել: Լանդշաֆտային ուսումնասիրություններըինքնանպատակչեն. մարդըպետքէ իմանամոլորակիկառուցվածքը,լանդշաֆտայինթաղանթում ընթացողերնույթներնու պրոցեսները, որպեսզիիր կյանքը հարմարեցնիլանդշաֆտայինթաղանթի պայմաններինն հնարավորության դեպքում լանդշաֆտի վերափոխումնավելի նպաստավոր

դարձնի իր համար: Ուրեմն անհրաժեշտէ, որ ճանաչի լանդշաֆտը, Օրաբոլոր բաղադրիչները,բնականռեսուրսները: 19-րդ դարում տիրապետումէր այն տեսակետը,որ բնությունը փոփոխելիչէ, մարդկայինհասարակությունըպետք է զարգանա բնության օրինաչափություններիհիման վրա: 20-րդ դարում արդեն ակներն դարձավ,որ բնության օրինաչափությունները շատ կարնոր լինելով հանդերձ` այնուամենայնիվորոշիչ չեն: Մարդըկարող է բնության բաղադրիչներըփոխել ն լանդշաֆտըդարձնելիր համար ավելի ճպաստավոր: Վերցնենք, օրինակ, Նորիլսկ քաղաքը Սիբիրի տունդրայում,որտեղ գետինըորոշ խորությանտակ շուրջ տարինսառած է. այստեղշինարարականաշխատանքները՝ ջրմուղ-կոյուղիկառուցելը թվում է թե անհնար էր: Բայց անհրաժեշտէր այնտեղի հանքային հարստությունները յուրացնել, ն այդ նպատակովքաղաքը կառուցվեց: Հարթավայրայինն լեռնայիներկրներիտարբերությունները: Հարթավայրային ե լեռնային երկրներիլանդշաֆտների տարբերությունները բավականցայտուն են արտահայտված.տարբեր առիթներով մենք ակնարկել ենք այդ մասին: Այժմ նշենք հիմնականտարբերությունները: Հարթավայրայիներկրները,ընդհանուրառմամբտեղադրվածեն պլատֆորմների վրա, որտեղապարաշերտերըհիմնականումհորիզոնական տեղադրում ունեն ն ընդարձակ տարածությանվրա նույն կազմն ունեն: Ռելիեֆը միապաղաղ հարթություն է. թեքություններ չկան, շինարարականաշխատանքները ռելիեֆայինդժվարություններից զերծ են: Հարթավայրաչիներկրներում կլիմայական հակադրություններ չկան, ընդարձակտարածությանվրա ջերմաստիճանային տարբերությունները քիչ են, մթնոլորտայինտեղումների քանակը նույնն է, միայն քամիները կարող են ազատ շարժվել: Գետերըդանդաղահոս են, աղբյուրները՝ քիչ, կամ ջրհորներնամենուրեք նույն խորությունն ունեն, հանքային ջրեր չեն հանդիպում:Հողերը նույն կազմն ունեն, բուսական ծածկույթընույն ֆիտոցենոզովէ արտահայտված,նույնն է զոոցենոզը: Հարթավայրայիներկրներում դաշտավարությունընպաստավոր պայմաններունի, գյուղմեքենաներըազատ կարող են գործել, ճանապարհների ու ջրանցքներիշինարարությունըբարդություններիհետ կապվածչէ: Լեռնային երկրներում պատկերն այլ է: Երկրաբանականկառուցվածքը բարդ է, կարճ տարածությանվրա ապարներիկազմը փոխ-

վում է, հանդիպումեն մագմատիկներդրումներ՝պլուտոններ,հանքային հարստություններ:Լեռներում տեկտոնականշարժումներըշարունակվում են, հաճախակիեն երկրաշարժերը,կարող են լինել-հրաբըխայիներնույթներ: Լեռնային երկրներումռելիեֆը խիստ բարդ է. ծովի մակարդակից ունեցած բարձրությունը, լեռնալանջերի թեքությունները, մասնատված խտություննու խորությունը,լանջերի կողմնադրություններըմեծ բարդությունեն ներկայացնում,էրոզիոն պրոցեսները բուռն են արտահայտված: Լեռնալանջերի գյուղատնտեսականյուրացումը մեծ բարդություններիհետ է կապված: Լեռնային երկրներում կլիման բազմազանէ, ըստ բարձրության խստանումէ, իսկ տեղումներնավելանում են: Այստեղքամիներն են թույլ, իսկ ձմեռային ամիսներինգոգավորություններիմեջ առաջանում է ջերմաստիճանային շրջադասություն(ինվերսիա). կարճ տաէ: կլիման փոխվում րածությանվրա Լեռներում աղբյուրները շատ են, լինում են նան հանքային ջրեր: Գետերըարագահոսեն, ունեն էներգետիկպաշարներ: Հողերը, բուսականծածկույթըխիստբազմազանեն, գոյություն ունի վերընթացգոտիականություն.կարճ տարածությանվրա ֆացիաները, բնատեղամասերըփոփոխվումեն: Ռելիեֆի տնտեսական յուրացումը շատ ավելի բարդ է, քան հարթավայրայինռելիեֆի դեպքում: Տ.

Լանդշաֆտային ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացում

Լանդշաֆտայինթաղանթը՝մոլորակիբնությունը, շատ բազմազան

է, ուստի տարբերմասերիառանձնահատկությունները պետք է խորու-

թյամբ ուսումնասիրելու ճանաչել, որպեսզի կարողանանքդրանցից խելացի օգտվել, շրջանացվածմիավորներիցառավել արդյունքներ ստանալ: Այդ նպատակովանհրաժեշտ է լանդշաֆտային թաղանթի կատարել`բնորոշելովյուրաքանչյուր միավորիհատկանիշները: Որնէ երկրի շրջանացումըկարող է լինել` վարչական, տնտեսական, բնականն այլ տարածական:Մեզ այստեղ հետաքրքրումէ լանդշաֆտայինֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացումը: «Ֆիզիկաաշխարհագրականշրջանացումը Երկրի մակերնույթին պատմականորեն ձնավորվածն ներգործողաշխարհագրական դիֆերենցմանզոնալ ն ազոնալ գործոնների անհատական(ինդիվիդուալ) ֆիզիկաաշխարհագրական տարբերություններիարտահայտությունն է» (Իսաչենկո,1965, էջ 136):

շրջանացում

Ֆիզիկաաշխարհագրականն լանդշաֆտային շրջանացումները հոմանիշներեն ն երկուսն էլ օգտագործվում են: Ֆիզիկաաշխարհագն րական շրջանացումը հատկապես զարգացել է Ռուսաստանում ԽՍՀՄ-ում. նախկին արտասահմանյան աշխարհում շրջանացումը մինչն 20-րդ դարի երկրորդ կեսը ընդունված չի եղել: Ռուսաստանում շրջանացման ջատագովներն են եղել` Կ. Ի. ԱրՆ. Ա. սեննը, Բեկետովը,Ֆ. Պ. Կյոպպենը, Ն. Ա. Սեվերցովը,Պ. Ի. Ա. Բրոունովը, Ա. Կրուբերը, Գ. Ի. Տանֆիլնեըն ուրիշներ: Սրանք գործել են 19-րդ դարում: 20-րդ դարում այդ գործով զբաղվեցին՝ Լ. Մ. Բերգը, Ս. Ս. Նեուստրունը,Լ. Ի. Պրոսոլովը, Ա. Ա. Գրիգորնը,Ս. Վ. Կալեսնիկը, Ի. Պ. Գերասիմովը,Ա. Գ. Իսաչենկոն, Ն. Ի. Միխայլովը,Վ. Ա. Նիկոլանը,Վ. Բ. Սոչավան,Ա. Ե. Ֆեդինան, Վ. Ա. Երյոմինանն շատ ուրիշներ: Այստեղ նշենք, որ լանդշաֆտայինշրջանացումըկատարվում է երկու ուղղությամբ՝ 1. մասնավոր(նեղ-մասնագիտական) ն 2. համալիրային (ֆիզիկաաշխարհագրական-լանդշաֆտային): Յուրաքանչյուր լանդշաֆտ ունի իր բաղադրիչները,սրանք էլ` ավելի փոքր ենթաբաղադրիչներ,որոնք ունեն իրենց առանձնահատկություններըն կարող են առանձինբնորոշվել ու քարտեզագրվել:Օրինակ՝ ապարներիկազմը, ռելիեֆը, կլիման, ջրագրությունը, հողային ծածկույթը, բուսական ծածկը, կենդանականաշխարհը: Օրինակ, այդպիսի քարտեզ է նկ. 25-ը: Նման նեղ մասնագիտականքարտեզ կազմել է պրոֆ. Խ. Ե. նազարյանը ՀՀ տարածքի սելավաբերության վերաբերյալ: Համալիրային լանդշաֆտայինշրջանացումը շատ ավելի բարդ է: Այստեղ պետք է գտնել բաղադրիչներիկապերը ն ղեկավարող գորմեթոդով որոշում են-պարզում ծոնները: Վամադրման-վերադրման լանդշաֆտային շրջանացման միավորների սահմանները: Տարբեր մասշտաբներիդեպքում ղեկավարողգործոններըտարբերեն լինում, այստեղիցէլ սահմաններիտարբերությունը: Համալիրային շրջանացումը ունի կարնոր նշանակություն:Այն հնարավորությունէ տալիս բնական համալիրը, նրա ռեսուրսները գնահատել ըստ արժանվույն ն հիմք է դառնում տարածքի սոցիալտնտեսական կազմակերպման համար: Ունենալով մանրակրկիտ տվյալներ լանդշաֆտներիմասին՝ հեշտ է իմանալ, թե ինչ կուլտուրաներ կարելի է մշակել, անասնապահությանո՛ր ճյուղը զարգացնել, արդյունաբերական,տրանսպորտայինն այլ օբյեկտներըորտեղ հիմնել, ինչպես լանդշաֆտը օպտիմացնել: շրջանացմանպրոԼանդշաֆտային, ֆիզիկաաշխարհագրական` կամ պատմացեսում առաջին պլան է մղվում ծագումնաբանական

ԱՄ

7նար

"նՆ

ա||նի

Յ-

|»

Եկ. 25. Հայկական ԽՍՀ ջրային էրոզիայի քարտեզ (Հ. Գաբրիելյան, 1973)

կան սկզբունքը:Այսպես,օրինակ,Գայկականլեռնաշխարհումհրաբըխային արտավիժումներիհետեանքովառաջացել են լավային ծածկույթներ, էքստրուզիվ հրաբուխներ, խարամային կոներ ն այլն: Սրանցհարնանությամբունենք ծալքաբեկորավորլեռներ, որոնք թե՛ ծագումով ն թե՛ արտաքինտեսքով միմյանցից խիստ տարբեր են: Ծալքաբեկորավորներըհին լինելով՝ խիստ մաշված ու քրքրված են, մասնատման խտությունն ու խորությունըմեծ է, էրոզիոնպրոցեսները ուժգին են արտահայտված:Յուրաքանչյուր հովիտ ու կիրճ ունի իր միկրոկլիման,մեծ թեքություններիշնորհիվ հողային ծածկույթըհզոր չէ, հողերն աղքատ են բույսերին անհրաժեշտ միներալայինսննդով:

Հրաբխայինգոյացությունները երիտասարդեն, դեռես քիչ մասնատված,թեքություններըմեծ չեն, հողային ծածկույթըերիտասարդ է, հարուստ է միներալայինսննդով, բուսական ծածկույթը հոծ է, արդյունավետությունըմեծ ն այլն: Այսպիսով,ծագումնաբանորեն երկու վերը նշված երկրահամակարգերընույնացնել չի կարելի, որովհետն ծագումնաբանորենմիմյանցիցտարբերեն: Ֆիզիկաաշխարհագրականշրջանացման սկզբունքներիցմեկն էլ զոնալ-ազոնալ հատկանիշներիխաչաձնմանճանաչումն է հատկապես լեռնային երկրներում: Այսպես, օրինակ, ՀՀ տարածքը մերձարնադարձայինգոտու կենտրոնական-ցամաքային սեկտորում է, որտեղ հորիզոնականզոնայականությանֆոնը կիսաանապատ-անապատներնեն, ինչպես Կուր-Արաքսյանդաշտավայրը:Ուրեմն,եթե ՀՀ տարածքըլիներ մինչն 200-300 մ բարձիությանհարթավայր,ապա լանդշաֆտայինզոնան կլիներ անապատ-կիսաանապատը: Այդ ֆոնի վրա այժմ ձնավորվել են լեռնային վերընթաց լանդշաֆտայինգոտիներ, որոնք, անշուշտ, կրում են ֆոնի ազդեցությունը,զոնալ ե ազոնալ հատկանիշներըխառնվելեն ն լանդշաֆտներըբարդ բնույթ են ստացել: Այստեղիցերնում է, որ օոյություն ունեն շրջանացմաներկու ծազոնալ ն ազոնալ. բնական տարգումնաբանականկատեգորիաներ՝ է բեր պայմաններումգերակշռում սրանցից մեկը: ՎՎ տարածքումգերակշռում է ազոնալը, Կուր-Արաքսյանդաշտավայրումզոնալը: Նկ. 23-ը ցույց է տալիս զոնալ ն ազոնալշրջանացմանսխեման,որ առաջարկել է Իսաչենկոն: Այդ երկու շարքերը հատվում են լանդշաֆտում, որը համալիրայինտարածքայինկառուցվածք է ն ինտեգրումէ զոնալ ն ազոնալ առանձնահատկությունները: Լանդշաֆտային շրջանացմանհիմնահարցերիցմեկը կարգաբանական միավորների (տաքսոնոմիականմիավոր) փոխենթակայուերկու շարք թյունն է: Բարդությունընրանում է, որ կարգաբանական գոյությունունի` ազոնալ շարք` երկիր, մարզ, լանդշաֆտ, ն զոնալ շարք՝ զոնա, ենթազոնա,լանդշաֆտ: Բարդությունընրանց կոմբինացիայի մեջ է (նկ. 23): Ստորն ներկայացնում ենք լանդշաֆտայինֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացմանսխեման՝ կարգաբանականմիավորներըվերից վար, որն ընդունվել է 1968 թ. ԽՍՀՄ-ի միջբուհականխորհրդակցության կողմից: Հարթավայրայիներկրներիհամար՝երկիր,զոնա, պրովինցիա,ենթապրովինցիա,օկրուգ, շրջան: ենթապրոԼեռնային երկրների համար՝ երկիր, մարզ, պրովինցիա, վինցիա,օկրուգ, շրջան:

Այդ

հիման

վրա

կազմեցինք

«ԺՓայոսԿօշթճմ

ՅՅԽԵՅՑԵՅՅԵՑ»ձեռնարկըԱնդրկովկասիերեք

ՐՇՕօ-քֆաը հանրապետությունների հրատարակվեցԵրնա-

պետականհամալսարաններիուժերով, որը նում սույն գրքի հեղինակի խմբագրությամբ: Կան կարգաբանական այլ սխեմաներ,դրանցից ամենահայտնին

Միխայլովի(1985) սխեման է (նկ. 26): Այստեղ հետեյալ կարգաբանականսխեման է ընդունված՝ցամաք, մայրցամաք,երկիր, զոնա, պրովինցիա,շրջան, լանդշաֆտ, բնատեղամաս,ֆացիա: Սխեմայում լեռնային երկրներիհամարզոնայի փոխարենվերցվում է մարզը: Ստորնհամառոտակիբնութագրենքկարգաբանականմիավորները: 1. Երկիր:Համապատասխանում է լեռնագրականխոշորմիավորի, որը բնութագրվում է մակրոերկրակառուցվածքով(օրինակ` պլատֆորմ, ծալքավորտեկտոնականզոնա), որտեղկլիմայականպայմաններիընդհանրությունգոյություն ունի (չոր ցամաքային,խոնավծովային, մուսսոնային ն այլն): Երկրի Աշխարհագրականտարածքում գոյություն ունեն հորիթաղանթ զոնական զոնայականություն,որոշակի սպեկտր,իսկ լեռնային երկըրներում` վերընթաց գոտիականություն: Երկրի օրինակ են՝ Ռուսական Համաշխարճ| Մ. Լավկիանոօ) հարթությունը, Արնմտյան Սիբիրը, Ուրալը, ԱռաջավորԱսիայիլեռնաՄջյրյամաք յին երկրները,Միջին Ասիայիլեռնային երկրները երկի ՐԲԿիր նայլն:

Ն. Ի.

Ցամաջ

լեռն Մ

լ

Ջոնա լ

ԳՐովլինմիա լ

Շրգան :

լանդշաֆտ լ

բ

նատեղամաս Լ

ֆացիա

2. Ֆիզիկաաշխարհագրական լանդշաֆտայինզոնա: Սա մի այնպիսի տարածք է, որտեղ տիրապետում է լանդշաֆտիզոնալ մի տիպ. օրինակ` տունդրայի, տայգայի, անապատներին այլն: Զոնան տարածվում է հարթավայրային երկրներում, հարաբերականոչ մեծ բարձրությունների պայմաններում, որտեղ վերընթաց գոտիականություն

գոյություն չունի:

3. Լեռնայինմարզ:Տարածվումէ միայնզեռնային (ազոնալ) երկըրնեՆկ. 28. Աշխարհագրական թաղանթի րում: Այն լեռնային երկրի մի խոշոր շրջանացման ըստ Ն. Ի. Միխայլովի(1985) հատված է ներկայացնում,որը ծա-

կարգաբանական չարքը

գումնաբանորենկամ լեռնագրականառումով սահմանազատվումէ մնացածերկրից: Այսպես,օրինակ, ԱռաջավորԱսիայիլեռնային երկրի սահմաններումառանձնանում է Գայկականլեռնաշխարհըորպես մարզ, քանի որ այն հյուսիսից, արնելքից ու հարավից սահմանազատվում է ծագումով նմանություն չունեցող Սն ծովի իջվածքով, Կուր-Արաքսյանդաշտավայրիտեկտոնականիջեցում ապրող հատվածով ու Արաբա-Սիրիականպլատֆորմիհատվածով,ն լեռնաշխար600հը բաժանվում է Փոքրասիականն Իրանականսարահարթերից 800 մ բարձրությամբ: Շ րջապատի նկատմամբ լեռնաշխարհը միջին լեռնային կղզուտպավորություն է թողնում, որը նկատել են եվրոպան Հայկականլեռնաշխարհնանվանել`86րց/ոՏծ| կան գիտնականները (լեռնային կղզի): 4. Ֆիզիկաաշխարհագրական պրովինցիա:Սա հարթավայրային երկրներումզոնայի հատվածն է մարզում կամ մարզի հատվածըզոնայում, որը հարնան հատվածներիցտարբերվում է երկրաբանական ն գեոմորֆոլոգիական առանձնահատկություններով: Լեռներում մարզի մի մասն է, որն առանձնանում է վերընթացգոտիականությանկառուցվածքի տիպով: 5. Ենթապրովինցիա: Ենթազոնայիմի հատվածն է, որը ընկած է լանդշաֆտային մարզում (կամ մարզի հատվածը ենթազոնայում): է որպես Լեռնային երկրներում ենթապրովինցիանառանձնանում պրովինցիայիայնպիսի հատված, որը ծագումնաբանորենընդհանրություն ունի, բայց օժտված է լեռնագրականառանձնահատկություններով: Ենթապրովինցիայիօրինակ են` Յայկականլեռնաշխարհի մարզի Փոքր Կովկասի պրովինցիայիերեք ենթապրովինցիաները՝ Մեսխեքա-Թրիալեթի(հնում՝ Մոսքիկյան-Թռեղքի),Գուգարք-Մռովդաղի ն Ղարաբաղի:Կամ նույն լեռնաշխարհիմարզի հրաբխայինբարձԱրագած-Սյունիք-ՂարավանդակիպրովինցիայիՋավախեթ-Աշոցքի, րաբաղյան ենթապրովինցիաները(Անդրկովկասիսահմաններում): 385:28523Ե8»»):

(Տես ՀՀՓոՅԱԿՇՇԵՅՑ ԼՇՕՐքմՓԱՑ

6. Լանդշաֆտային օկրուգ: Ըստ Իսաչենկոյին Վ. Բ. Սոչավայիօկրուգը պրովինցիայիմի մասն է, որը բնորոշվումէ վերընթացգոտիականությանտվյալ տիպիտեղականտարբերակով: 7. Շրջան: Օկրուգի սահմաններումգեոմորֆոլոգիական պայմանանջատվողմաս, որն առանձնացների առանձնահատկություններով վում է բարձրությանմեկ հարկի սահմաններում(ստորին, միջին, վերին) կամ միջլեռնայինգոգավորությունում,հովտում: 8. Լանդշաֆտ: Լանդշաֆտի բնորոշումը տրվել է առաջին բաժնում. այստեղ նշենք, որ զոնալ ն ազոնալհատկանիշներըլանդշաֆ337

միաձուլվում են Լեռնային երկրներում: Լանդշաֆտը պետք է գոտիականությանմիատիպությամբ,ունենա լիբնորոշվի վերընթաց թոլոգիականնույն կառուցվածքը: 9. Բնատեղամաս:Սա ֆացիաներիհամալիր է: Մեզոռելիեֆի յուրաքանչյուր ձն իրենից բնատեղամասէ ներկայացնում, որ լինում է տում

պարզ

ն բարդ:

10. Ֆացիա: Ամենափոքրտարածքայինհամալիր, որն այլնս չի բաժանվում: Այստեղ նշենք, որ տարբերմասշտաբիհետազոտություններում շրջանացման միավորներընույնը չեն: Օրինակ, եթե կազմում են փոքր մասշտաբիքարտեզ, որն ընդգրկումէ մեկ ամբողջ մայրցամաք կամ խոշոր պետության տարածք, ապա այստեղ տեղ են գտնում միավորները՝երկիր, զոնա. ամիայն ամենախոշորկարգաբանական վելի փոքր միավորներըհնարավորչէ տեղադրել: Միջին մասշտաբի շրջանացմանդեպքում՝ պրովինցիա,ենթապրովինցիա,նույնիսկ շըրջան: Մեծ մասշտաբի դեպքում`շրջան, լանդշաֆտային տեղամաս, նույնիսկ`ֆացիա: Նշենք նան, որ գիտնականներըշրջանացմանդեպքումերկու տեսակիմոտեցումունեն: Ոմանքխոշոր կարգաբանականմիավորներից գնում են դեպի մանրը.սկզբում բնորոշում են երկիրը, ապա անցնում ավելի ցածր միավորների:Ուրիշները,հակառակը,սկսում են ֆացիայից, ապա անցնում ավելի բարձր միավորների: Մեծ մասշտաբի հետազոտություններումլանդշաֆտագետը դաշտում գործ ունի ֆացիաների հետ, ուստի ցածրից գնում է բարձրը:

6. ՀՀ

տարածքիֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացումը

ՎՀ տարածքիֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացմանհարցերով զբաղվել են՝ Ս. Լիսիցյանը, Հ. Հովհաննիսյանը,Կ. Օհանյանը, Ա. Բաղդասարյանը,Հ. Ստեփանյանը,Խ. նազարյանը,Հ. Գաբրիելյանը,Դ. Պողոսյանը ն ուրիշներ: Սկզբնականշրջանում շրջանացման սահմաններէին համարումգետերիջրբաժանները,ապա հաշվի են առնըվել վերընթացգոտիները,ռելիեֆի ծագումնաբանությունը, երկրաբանական հիմքը, կլիմայականպայմաններըն այլն: «ՀայկականՍՍՌ ատլաս»-ում 1961 թ. հանրապետությանտարածքը բաժանվել է յոթ շրջանների՝Արարատյանգոգհովիտ, Շիրակի, Լոռի-Փամբակի,Աղստն-Դեբեդի,Սնանի, Արփայի գոգհովիտ, Զանգեզուրի: Սրանքէլ բաժանվել են ենթաշրջանների2̀2 ենթաշրջան: Երբ հրատարակման էինք ապատրաստում «ՓապՎՇՇԵՅՑ

-Հ -

՞

Երվ

աթ

ՀՄ

Բր

Տ

Հ

ԷԱՆԲԱՊՕՏՈԻԹ

ՏԱՐԱԵՅ» Տկն» ՅԱՆ ՆԱՑՄԱՆ

«Աա

ՖԵՋԻԿԱԱԽԱՐ

ԼԱԳՐԱԿԱկ

ՇՐ ՑածՇ

Սռսջառթ 1:1090.000

Ե.Ց.ՆԱՋՑՐ

3ԿԽ

ազց`

«ՐՏՎԻնՑ»Ճ

ԱՆԵՑԻ ՏԷԵՇ մԱՆ ՀՆ Ն ի. «ԵՏ

Յոն

|

Շն

1-2

.

-

2.

«"

ԱԱ

ի:

Ն

լ

՞

եոնելյվ

Գ.

՞

ԽոԴՑ-

ԸԻՈջԿ. Տովուչի«րին րաի «կ

Տ»

ԶչրԻ ։:Եղ

խե

աէ,3ջ-1»րմ

Նանա

34-նֆպ

ոլ «ցի

ե «յլ

ԱՏքԻ ՀԲ ". Հորի, Հե

ԱԱ-ԱՎԵ

ար Հրի» Խե: 19չ-. ՀՀԻՆ

ԱԱԱԱՏՅԵՆՀ

իՎաթԴեծի՛օի եր «ՀԵՏաՂԵՆԻ Վարդն նիկ:

118ՀԱՏԱԿԻ

Է:ԽԱՏԱԵԵԼՐ

9.ՅԵ6Ե-Վայտի ցավ ԿԻՈ

«1որավայինծող

ի4...Բ

4.Տոնգեզուրի

Հաաա

|5.

Մրրո ՀԵՐՑ: Ի:134"բ

ՀողՄԱՐԱՑ:

Կնե ի.-արզ «րր ան ՏԱՏԻ

Փ.8զչիի

ի Թրու ի8.

ՀԱԻ

Ի

-

42.Այունիցի

' ԽԱՏՐՑվԵր

իՖոների

ի

եւան:

41.

Կոզուտջուզի

ք Ց.Աշօթաօյօն

Ջ

ԱՐ

ո

Վո Հ-

բ:ԷՎՂԻՑԷր

հո

Արօգածի

0.Գղա«

Հ

Իթո Հասաանուժ: ո Իւ "ւ Փժոչօթթ

ի

ի.Պջազած-Ա յու» | Շիրսկի Ց.

ոը,

ո)

«ԿԹԻ

ՀԱՏԵնԸՅԱԴԱԻ

Խթ

9.

Նավի1425-Հ"

Հարրի Թոք

ի.ՍԱՅՐ» թ--

ովաիթ-նշ«ցի5.

ԹՎՏ

,

Կ

Հաաա»

«ոճ. առկա.» «Հանա,

ԱՀԺԳԵ» :

:13թ-ԳԵՐԵԻ,13գ-ՍրաԽԻՏ

ւ.)

որ» ԱԹԻ, թր 15/-10եի

'

-

ՓՐԲՏաեր Ա ոա

-16--

«վարդի

ՀԱԻ

ՀԻԱԱՏՆ Եզ

Նկ.

28. ՀՀ տարածքիֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացումը ըստ Խ. Ե. Նազարյանի(2000 թ.)

օ6

Պրովինցի«ների Ենքսպրովինջիանեջի էրվաննեի 81ԹարրչՆններ ռ

Ր60ՐքՅՓոմ325:285:23Ե2» ձեռնարկը,ԽՍՀՄ-ում արդեն ընդունվածէր շրջանացմանսխեման, ն մենք այդ գրքում նշեցինք երկու երկիր՝ Ղրիմ-Կովկասյանն ԱռաջավորԱսիայիլեռնային երկիր, որոնց հատվածները Անդրկովկասումեն: Առաջավոր Ասիայի լեռնային երկրի սահմաններումորպեսմարզ նշեցինք Հայկականլեռնաշխարհը,որի սահմաններումէլ չորս պրովինցիազատեցինք՝Փոքր Կովկաս, հրաՄերձարաքսյանլեռներ ն Միջին աբըխային բարձրավանդակներ, րաքսյան պրովինցիա:Սրանց սահմաններումէլ առանձնացրինք9 Գրքիքարտեզներիմասշտաբըփոքր էր, ուստի ենթապրովինցիաներ: ավելի փոքր կարգաբանականմիավորներչմտցրեցինք: Վերջին ժամանակներսՀՀ տարածքի ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացմանհարցերովզբաղվում է Խ. Ե. Նազարյանը:Ընդունելով մինչ այդ չորս պրովինցիաներըկատարեց ավելի մանրամասնտրոհում ն պրովինցիաների կազմումտարածքըբաժանեցվեց ենթապրո19 էլ շրջանի ն 57 ենթաշրջանի(նկ. 28): վինցիաների,դրանք տարածքում պարզորոշ նկատվում հանրապետության որ Նշենք, են կլիմայականտարբերություններ Կուր գետի ն Արաքսգետի ավաաչքի է ընկնում չորությամբ, որ Արաքսի զանների միջն: ավազանը է անապատացմանգործոնների արտահայտված այժմ ավելի բուռն ՍՍՌ ատլաս»-ում ազդեցությամբ:«Վայկական (ջերմոցայինէֆեկտի) նան է շրջանացում: ագրոկլիմայական կատարված ՛

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

ԹԱՂԱՆԹԻ

ԶՋՈՆԱՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1.

Զոնայականության սկզբունքը

Բոլորինհայտնիէ, որ մեր մոլորակի տարբեր մասերումբնությունը տարբեր է. մի տեղ փարթամանտառ է, մեկ այլ տեղ՝ անապատ,երրորդ վայրում՝ սառցադաշտ է ն այլն: Դեռնս անցյալ դարում Ա. Հումբոլդը, Պասարգեն ն ուրիշներ նշեցին, որ հասարակածիցդեպի բնեռ գնալիս բնությունը փոխվում է. փաստորենհանգեցինզոնայականությանգաղափարին,սակայն տեսականորենչկարողացանհիմնավորել: 19-րդ դարի վերջին զոնայականության տեսությունը հիմնավորեց Վ. Վ. Դոկուչանը (տե'ս ՀՀՄԿՇԵՍԼՇ Օ 30ԽԲ8: ոքաքօու»», 1948): Նրա հետազոտությունները Ռուսական հարթավայրիտարածքում, Կովկասում, Հայկական լեռնաշխարհումհարուստ փաստացինյութ տվեցին՝հիմնավորելուբնության զոնայականությանտեսությունը:Նրա հետնորդները՝Լ. Ս. Բերգը, Ա. Ա. Գրիգորնը,Ա. Ն. Կրիշտաֆովիչը,Ս. Ս. Կուզնեցովը,Բ. Բ. Պոլինովը, Գ. Ս. Տոնֆիլեը, Ի. Պ. Գերասիմովը,Ա. Գ. Իսաչենկոն, Ֆ. Ն. Միլկովըն շատ ուրիշներխորացրինզոնայականության գաղափարը, հստակ սահմանեցինաշխարհագրական-լանդշաֆտային գոտիները, զոնաները,սեկտորայնությունը,վերընթացգոտիականությունըն այլ հասկացություններ: Դոկուչանը դեռնս 1900 թ. հյուսիսային կիսագունդը բաժանեց 7 զոնայի, որոնցից5-ը գլխավոր են, իսկ երկուսը՝անցումնային:Դրանք են՝ 1. բորեալ կամ տունդրային,2. անտառային,3. անտառատափաս4. տափաստանային-սնահողային, 5. չոր տանային (անցումնային), տափաստանային(անցումնային), 6. աէրալային անապատային,7. արնադարձայիներկրներիլատերիտային:

Վետագայում շատ առաջարկներ են եղել: Այժմ ներկայացնենք ներկայումսընդունվածգոտիականությունը: 2.

Գոտիականությունը

ն լանդշաֆԱրդենհանրահայտէ դարձել, որ աշխարհագրական տային թաղանթումբնությանձենավորումը հասարակածիցմինչն բնեռ. փոխվումէ Արեգակիճառագայթմանհաշվեկշռի հիման վրա: Երկրի գնդաձնությանպատճառով հասարակածիցբնեռ հաշվեկշիռը փոքրանում է, ն ստացվում է, որ կլիմայականգործոնը դառնում է բնությանձնավորմանղեկավարողգործոն: Ահա Բ. Պ. Ալիսովըտվեց երկրի վրա կլիմայականգոտիներիհիմնավորումը,որ առանձնացվումեն օդային զանգվածների4 տիպերով՝հասարակածային, արնադարձային, բարեխառնն արկտիկական:Այդ հիման վրա առանձնացվեցին նան 3Յ անցումնային գոտիներ` մերձհասարակածային, մերձարնադարձային, մերձարկտիկական,որոնք ամռանըընկնում են իրենցից հարավ ընկածգոտու օդայինզանգվածներիազդեցությանտակ, ձըմռանը՝ ենթարկվումեն իրենցից հյուսիս գտնվող օդային զանգվածների ազդեցությանը.ստացվում. 7 գոտի (նկ. 30): Այս գոտիներիտարէ: բերակմանհիմքում հիմնականըջերմայինգործոնն Եթե երկրի մակերնույթը լիներ միատեսակ ամբողջապես ցամաք, կամ օվկիանոս, ապա նշված յոթ գոտիներըկձգվեին արնմուտքիցարնելք հավասար լայնությամբ ե կհերթափոխվեինհարավիցհյուսիս: Սակայն ցամաքներնու օվկիանոսներըանկանոն դասավորություն ունեն. մթնոլորտի շրջանառությանօղակները, ջրոլորտի շրջանառությունը, ծովայինհոսանքները,ռելիեֆի ազոնալ բնույթը ն այլն. գոտիներիձնավորմանըն դրանցսահմաննեազդում են կլիմայական ուղղությամբ: Մայրցամաքների րը չեն ձգվում զուգահեռականների մասերումխոնավությունըշատ է, կլիման մեղմ եզրային-մերձծովյան է, մինչդեռկենտրոնական հատվածներում՝ծովերից հեռու, խոնավության պակաս է նկատվում, չորային պայմաններեն: Այստեղիցէլ ծագաղափարը:Եթեգոտիներիառանձնացման գում է սեկտորայնության հիմքում դրվում էր ջերմայինգործոնը,ապա ցամաքի տարբերմասեառաջացնումեն զոնայակարում խոնավությանտարբերությունները նություն, ուստի զոնաների առանձնացմանհիմքում դրվեց ջրաջերմային գործոնը: Լանդշաֆտայինզոնաներիբնութագրմանըմենք առանձինբաժին ենք նվիրել, այստեղ համառոտակինշենք գոտիների կապը մթնոլորտիշրջանառությանօղակներիհետ: Ինչպես արդեն ասել ենք, մթնոլորտիընդհանուրշրջանառության

ժամանակ յուրաքանչյուր կիսագնդում երեք օղակ է առաջանում. ստացվում են երկու բարձր ճնշմանգոտիներ՝արնադարձայինն արկտիկական (հարավային կիսագնդում անտարկտիկական)ն երկու ցածր ճնշման գոտիներ`հասարակածայինն բարեխառն:Այդ գոտիներն անշարժչեն: Ամառայինամիսներին,երբ ջերմայինհասարակածը տեղաշարժվումէ հյուսիս, գոտիներընս տեղաշարժվումեն, ձմռանը իջնում են դեպի հասարակած:Այժմ տեսնենք Ալիսովի առաջարկած գոտիների դինամիկան: Հասարակածայինկլիմայական (աշխարհագրականկամ լանդշաֆտային) գոտում տաք է, խոնավությունըբարձր, օդի վերընթաց հոսանք գոյություն ունի ն տեղումների առատություն:Աշխարհագրա-

կան լայնությունների 10-15-»-ից մինչն 30-355-ըմթնոլորտի բարձր է, ճնշման գոտին որտեղ տիրապետումեն արենադարձային օդային չոր զանգվածները,որտեղօդի վարընթացհոսանքներեն, տեղումներ չկան, ն ձնավորվել են անապատներ:Այս երկու հիմնականգոտիների միջն ստեղծվել է մերձհասարակածային անցողիկգոտի: Երբ ամռանը հասարակածայինօդայինզանգվածներըմղվում են հյուսիս, ծածկում են մերձհասարակածային գոտին, առաջանում են տեղումներ, է: բուսականությունըփթթում Ձմռանը, երբ հասարակածայինօդային զանգվածները շարժվում են դեպի հարավայինկիսագունդ,մերձհասարակածային գոտում տիրապետող են դառնում արնադարձային չոր ու տաք օդային զանգվածները,մերձիասարակածային գոտինչորանում է: Նշանակում է՝ անցողիկգոտում ցայտուն է արտահայտված սեզոնային դինամիկան: Ինչ վերաբերում է արնադարձայինբուն գոտուն, ապա այստեղ շուրջ տարի մթնոլորտիբարձր ճնշում կա, տիրապետումեն պասսատները, տեղումներ չկան, ջուր չկա, որ գոլորշանա, Ա Արեգակից մնում է գետնի մակերեույթին,ուր ջերմաստիճաստացածէներգիան նը բարձրանումէ մինչն 705-805 ն ավելի, օդի ջերմաստիճանըհասնում է

50--605-ի:

Մթնոլորտի համաշխարհայինշրջանառության երկրորդօղակը ն բարեխառնգոտիները: Այստեղ ընդգրկում է մերձարեադարձային հիմնականըբարեխառնօդային զանգվածներն են: Սակայն հարավում անցողիկգոտին է՝ մերձարնադարձայինը:Այստեղ ամռանըտիրապետում են հարավի արնադարձայինօդային զանգվածները,տեղումներ չկան, շոգ ու չոր է: Ձմռանը այդ օդային զանգվածներըիջնում են հարավ, դրանց տեղը զբաղեցնում են բարեխառնզանգվածունեն ն ները, որոնք խոնավություն առաջացնումեն տեղումներ:Այս`

տեղ նս ցայտուն է արտահայտված կլիմայի սեզոնայնությունը: Բարեխառնգոտում իշխում են բարեխառնօդային զանգվածները, որոնքչափավորխոնավություն ունեն, ամռանըտաք են ն զով, ձմռանը՝ ցուրտ: Մթնոլորտիշրջանառությաներրորդ օղակը ընդգրկում է արկտիկական ն մերձարկտիկականգոտիները (հարավայինկիսագնդում՝ ն մերձանտարկտիկական անտարկտիկական գոտիները):Այս օդային զանգվածներըմիշտ սառն են: Ձմռանն ընդարձակվելով՝զբաղեցնում են ոչ միայն մերձարկտիկական գոտին, այլն բարեխառնգոտու որոշ հատվածներ:Ամռանըքաշվում են դեպի մերձբնեռայինշրջաններ, մերձարկտիկականգոտում այդ սեզոնին բարեխառնօդային զանգըվածներնեն տիրապետում: Գոտիներիգործունեությաննույն օրինաչափություններըկրկնվում են նան հարավայինկիսագնդում, սակայն այստեղ ցամաքներըքիչ են. բարեխառնգոտին շատ աննշան տարածք է զբաղեցնում: Սեկտորայնությունը:Մայրցամաքներումնկատվում է բնական պայմանների տարբերություններ: Արեմտյան ն արնելյան ափերին գործում են տաք կամ պաղ ծովայինհոսանքներ,գործում են մուսսոնային քամիներ: Պասսատներըօվկիանոսների վրայով անցնելով՝ ներխուժում են ցամաք, դառնում խոնավաբերքամիներ նայլն: Այսպիսով, ցամաքներիարնմտյան, արնելյան ն կենտրոնականմասերը միմյանցիցխիստ տարբեր են. ստացվում են ցամաքի երեք սեկտորներ, իսկ Եվրասիամայրցամաքում՝չորսը: Զոնալ, ազոնալն ինտրազոնալերնույթներ:Բնական երնույթները լինում են գոնայական ն ազոնայական: Այն երնույթները, որ զոնայի համալիրինհամապատասխանեն, կոչվում են զոնայական կամ զոնալ: Օրինակ,փշատերն ծառերըշատ յուրահատուկ են տայգայի զոնային: Եթե հանկարծ հրդեհ է լինում, ն ծառերնայրվում են, ապա որոշ ժամանակ անց անտառըվերականգնվումէ: Ազոնալեն կոչվում այն երնույթները,որոնք զոնայականչեն ն ինքնուրույն զոնա չեն ստեղծում: Օրինակ, հրաբխայինապարները,տեկտոնական շարժումները,ռելիեֆը: Սրանք բոլոր զոնաներում էլ կարող են արտահայտվել:Լեռնային երկրներումլանդշաֆտագետինամենիցշատ հետաքրքրումեն ռելիեֆի ազոնալ արտահայտություննե`

րը-

Ինտրազոնալ են կոչվում այն երնույթները, որոնք տվյալ լանդշաֆտ մուտք են գործում այլ զոնաներից: Օրինակ, Սիբիրի Վիլյույ գետի ավազանում բնական լանդշաֆտը տայգան է, սակայն տեղ-տեղ տափաստանէ առաջացել, որը բնորոշ չէ տվյալ տարածքին: Կամ 10-107

տափաստանումտեղ-տեղառաջացել են աղուտներ,որոնքբնորոշ են անապատներին:Սա ինտրազոնալերնույթ է: Լանդշաֆտներիսեզոնայինռիթմը:Ռիթմըերնույթիկրկնություննէ որոշակիընդմիջումներով:Օրինակ,գեյզերներըգործում են որոշակի ռիթմով՝շատրվանելուցհետո դադար է տեղի ունենում, ապա որոշակի ժամանակ անցնելուց հետո նորից շատրվանումէ ն այսպես անընդհատ:Կամ ամեն մեկս գիտենք, որ ցերեկվանհաջորդում է գիշերը, սա էլ օրվա ռիթմ է: Ահա բնության մեջ գոյություն ունի սեզոնային ռիթմ:Այնհատկապեսցայտուն է արտահայտվածբարեխառնգոտում՝ ամռանըտաք է, բույսերը աճում են. վրա է հասնում աշունը, տերնաբերքահավաքէ. վրա է հասնում թափ է, ցանքատարածություններում ձմեռը, ցուրտ է, ձյուն է գալիս, տներըջեռուցվում են, մարդիկզբաղվում են ձմեռայինսպորտով:Գարնանըձնհալ է, օրերը տաքանումեն, սկսվում են դաշտերի մշակմանաշխատանքներըն այլն: Ամեն տարի նույն ռիթմըկրկնվումէ: Տարբեր երկրներում սեզոնային ռիթմը տարբեր կերպ է արտահայտվում: Նշենք, որ հասարակածայիներկրներում այդ ռիթմը ցայտուն չի արտահայտված.այնտեղ ձմեռային ն ամառայինամիսների, միջն տարբերությունները շատ չնչին են. տարբեր ծառեր տարբերամիսներին են ծաղկում ն բերք տալիս, դրա համար էլ ծառերի վրա միշտ հասած պտուղներ կան: Սեզոնային ռիթմը մերձբնեռայիներկըրներումշատ ցայտուն է: Ամառըայստեղ միշտ լույս Է՝ բնեռայինցերեկ, Արեգակըմայր չի մտնում, ձմեռն էլ բնեռայինգիշեր է: Կան երկըրներ, ուր որոշակի սեզոնում են մթնոլորտայինտեղումներ լինում: Օրինակ, մուսսոնային երկրներում (Չինաստան, Հնդկաստան) տեղումներն առատ են ամառայինամիսներին: Կան երկրներէլ, ուր տեղումներ լինում են ձմռանը.օրինակ, Միջերկրական ծովի մերձափնյա երկրներում: Հաշվի առնելով յուրաքանչյուր երկրի սեզոնային ռիթմը` մարդը պետք է կարողանակազմակերպելիր աշխատանքայինգործունեությունը` հարմարեցնելովբնականպայմաններին:Մեր հանրապետությունում սեզոնային ռիթմը ցայտուն է արտահայտված,ն մենք հարմարվումենք այդ ռիթմին: Յ.

Լանդշաֆտայինթաղանթիզոնայականությունը

օԶոնայականությունը լանդշաֆտայիճթաղանթիամենակարնոր է է, որ դարձել օրենք: Զոնայականության գ արինաչափություններից ղափարը մշակվեցՎ. Վ. Դոկուչանի կողմից 19-րդ դարի վերջին, 20-ի

։

սկզբին: Նրանից

հետո

բազմաթիվգիտնականներինչպես Ռուսաս-

տանում, այնպեսէլ արտասահմանում ընդունեցինայդ սկզբունքը ն

՞

«2.

ր ԳՈՏԻՆն

2.

-

Արնադար

ժայրն20 ԱԿ

օյին Նշթշարագ»

" Արեագարշչային մ

րյրնագարյյին

մ ""

'

Բարնխառե

Կետ -

ԿԵՐ

ՀՐ2ԿաՆ2,

ՍԱՌՑԱԴԱՀՏ

ՑԱՄԱՔԱՅԻՆ

--1 -

առա

"կՐԻն«"'ԺՓնազ»

«0

Ճ "ւ

1`

Հ:--

Նկ. 29. Հիպոթեզայինցամաքի գոտիներըն զոնաներըըստ Ռյաբչիկովին մյուսների զոնանե(1963): 1. գոտիներիսահմաններըցամաքումն ծովում, 2. աշխարհագրական րի սահմանները,3. տիրապետողքամիները,4. տաք հոսանքներ,5. սառը հոսանքներ

զարգացրին այն: Դոկուչանի սաներիցմեկը՝ Գ. Ֆ. Մորոզովը,գրում էր, որ իր կյանքումԴոկուչանիուսմունքը վճռականնշանակությունէ ունեցել ն իր գործունեությանմեջ այնպիսիլույս ն բարոյական,հոգեէ բերել, որ իր կյանքը այլես չի պատկեկան բավարարվածություն րացնում առանց դոկուչանյանուսմունքի: Ինչպես վերնում ասվեց, գոտիներն առանձնացվել են ջերմային

Է

ՐՈՆ:

ԼՐ

ԱՐՀ

Նկ.

30. Երկրի (լանդշաֆտային գոտիները 1. արկտիկական, 2. մերձարկտիկական, 3. բարեխառն, 4. մերծարնադարձային, 5. արնադարձային, 6. մերձհա-

սարակածային,

7.

հասարակածային

կարնորէ խոնավության(ջրային) գործոնիհիմանվրա, սակայնշատ գործոնը ես, ն մայրցամաքներումջրաջերմայինառանձնահատկություններիհիմանվրաձնավորվելեն սեկտորներ,որոնց կազմում նան զոնաներ: Զոնաներնանվանվումեն բուսականցենոզներիանվանումներով, որովհետնդիտելիս երնացողըդրանք են: Զոնաներըոչ միշտ են սահմանափակվումմի գոտու սահմաններումն անցնում են հարնանգոտու զոնան է, որը հիմնատարածքը:Տիպիկ օրինակը սավաննաների կանում ձնավորվում է մերձիհասարակածային գոտում, սակայն անցնում է արնադարձային,նույնիսկ մերձարնադարձային գոտիներ(դի148

-

տենք Ավստրալիայիքարտեզը): Մեկ այլ օրինակ. անապատայինզոնան յուրահատուկ է արնադարձայինգոտուն, որտեղ միշտ օդի վարընթացհոսանք գոյություն ունի, առաջանումեն պասսատներ, սակայն անապատներառաջացել են մերձարնադարձայինն նույնիսկ բարեխառնգոտիներում: Լանդշաֆտային-աշխարհագրական գոտիների ու զոնաների համալիրը սխեմատիկկերպով պատկերվածէ նկ. 29-ում (Ռյաբչիկով ն ուրիշներ), մեկ երնակայականցամաքիսահմաններում(«Ռյաբչիկովի տանձը»): Այժմ համառոտ ներկայացնենքմեր մոլորակիլանդշաֆտայինզոնաները: Փոքր մասշտաբի ուսումնական քարտեզներում տրված են 13 զոնաներ, ընդ որում տարբեր գոտիների նույնատիպ զոնաները ն բարեմիացվածեն. օրինակ՝արնադարձային,մերձարնադարձային խառն գոտիներիանապատներըմեկ տիպի տակ են. կամ, օրինակ, բրազիլականարնադարձայինանտառներըմիացվել են Ասիայիմուսսոնային անտառներիհետ ն այլն: Ուսումնականատլասներումզոնաների քանակը 20 է ն ավելի. սա բխում է ներկայացմաննպատակից: Մենք կնշենք 19 զոնա: Հասարակածային գոտի: Այս գոտումառանձնացլանդշաֆտային են ն փոփոխականխոնավուզոնա՝ խոնավ անտառների վում երկու թյամբ անտառների: Հասարակածայինխոնավ անտառներիզոնան տարածվում է հասարակածի երկու կողմերում, մինչն 5-10: լայնությունների տակ, ընդգրկումէ Ամազոնգետի ավազանի մեծ մասը ՀարավայինԱմերիկայում, Կոնգոյիավազանիմեծ մասը Աֆրիկայում,Մալայան կղզիագրեթե ամբողջությամբ: խումբը Զոնան բնորոշվում է տաք ն խոնավ կլիմայով,փարթամանտառային բուսականությամբ, հարուստ կենդանականաշխարհով:Առանձնահատկություններիցմեկն այն է, որ այստեղ բնությունըսեզոնայնություն գրեթե չունի: Արեգակըմարտի 21-ին ն սեպտեմբերի22-ին կեսօրին Երկրի մակերնույթինընկնում է ուղղահայաց, մնացած ամիսմոտ, ուստի ներին ուղղահայացին տաք է ու տոթ: Գումարային միշտ է .տարի, ճառագայթայինհաշճառագայթումը կկալ/սմշ 25վեկշիռը` 85-95 կկալ/սմ՞, օդի տարեկանմիջին ջերմաստիճանը` 27 է, տարբեր ամիսներիջերմաստիճանայինտատանումները2-3-ից չեն անցնում ե օրական տատանումներնավելի մեծ են՝ 10- 155, որ կազմում է մինչն 2-35: Զոնայում քան օդիջերմաստիճանը երբեք 18--իցչի իջել, առավելագույնըհասնում է 30-35-ի:Մեծ

կազմում

տարեկանը,

խոնավությանպայմաններումմարդը նման ջերմաստիճանըդժվարությամբէ տանում: են, Տիրապետողօդայինզանգվածներըխոնավհասարակածային 70-90:6 է: Տարվա ընթացքում միշտ խոնավությունը հարաբերական օդի վերընթացշարժում գոյություն ունի, ն օրվա երկրորդ կեսին տեղումներ են թափվում,որոնք ուղեկցվում են ամպրոպներով:Ամպրոպներով օրերի թիվը տարվաընթացքումորոշ տեղերումհասնում է 280300-ի: Տեղումների քանակը 1500-3000 մմ է, խոնավությանառատության պատճառով գոլորշունակությունը մեծ չէ 800-1000 մմ, շատ հատվածներումառաջանում են ճահիճներ: Խոնավացմանգործակիցը ամենուրեք 1,0-ից մեծ է, որոշ հատվածներում՝4,0 ն ավելին: Բուամենուր 1-ից փոքր է: դիկոյի ճառագայթայինչորության ինդեքսը' Ռելիեֆը մեծ մասամբհարթէ, միայնՄալայան արշիպելագումն Ամազոն գետի ակունքներում լեռներ են` վերընթացգոտիականությամբ. անտառըբարձրանումէ մինչն 3500 մ բարձրություններ: Քանի որ տեղումները տարվա ընթացքում հավասարաչափեն բաշխված,գետերնունեն հավասարաչափռեժիմն ջրառատ են. Ամազոն գետի տարեկան միջին ծախսը 175 հազար մ3 է, Կոնգոյինը՝60 հազարմ3/վ:Գետերի ջուրը քաղցրահամ է, հոսքի մողուլը 25 են, որոնքլվացվաճեն ե Հողերնամենուրեքլատերիտային մ/վրկ.կմշ: բույսերինանհրաժեշտմիներալային սննդանյութերքիչ են պարունակում, կուլտուրականբույսեր աճեցնել հնարավոր է արհեստական պարարտագմանմիջոցով: Բուսականծածկույթը փարթամանտառայինէ, տեսակներովհարուստ, անտառըբազմահարկէ, շատ տեղերումգետնի մակերնույթին մութ է, խոտայինբուսականությունչկա: Բույսերից շատերը անհատական սեզոնայնությունունեն. տեսնում ես մի ծառը նոր է ծաղկել, իսկ նրա կողքին պտուղը հասունացելէ: Ծառաբնակկենդանիներին նպաստավորէ, անտառում միշտ հասուն պտուղներ կան: Մշտադալար ամենատարածվածտեսակներիցեն՝ արմավենիները՝ բազմաթիվ ենթատեսակներով,կարմրածառը, ծառանման պտերները, «հացի ծառը», կաուչուկատուները,լիանաները,էպիֆիտներըե այլն: Ակտառը շատ խիտ է, մտնել հնարավոր չէ: Մշակովի կուլտուրաներ են՝ բրինձը,բանանը, շաքարեղեգնը,կոկոսյան ար-

կաուչուկատուները,

:

ԱյսուհետԲուդիկոյիճառագայթայինչորությանինդեքսըկրճատկգրվի՝ «չորությանինդեքս»:

մավենին,թեյի թուփը, սուրճը, կակաոն,քինաքինան նայլն: Կլիմայական պայմաններըհնարավորությունեն տալիսցանովիկուլտուրաների 2-3 բերք խոնավ անտառներումկենդանականաշխարհը Հասարակածային բազմազան է, ն կենդանիներըմեծ մասամբ ծառաբնակ են, շատ են կապիկները,կապկանմանները:Ամենիցխիտ բնակեցվածէ Ինդոնեզիան, հատկապեսՃավա կղզին: Ամազոնիավազանումդեռ կանկուսականանտառներ,գուցեն բնիկներկան: Սեզոնայինանտառներընույնպես գտնվում են հասարակածային գոտում, բայց եզրային հատվածներում,որտեղ տարվասեզոններըոչ ուժեղ, բայց արտահայտվածեն: Սրանց բնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ ամռանըխոնավություննառատ է, տեղումներիառավելագույնը ամռանն է, ձմռանը`քիչ: Հողերը լատերային են, բուսաանտառայինէ, որը սեզոնայնությունունի, որոշ տեկանծածկույթը սակներ ձմռանը տերնաթափվումեն: Զոնայում բուսատեսակները գրեթե նույնն են, ինչ որ նախորդզոնայում, շատ են արմավենիները, մշակում են բանան,կակաո, սուրճ, շաքարեղեգն, պղպեղ նայլն: գոտի:Ինչպեսարդեննշել ենք, գոտին անՄերձհասարակածային ցողիկ է. ամռանըտիրապետումեն հասարակածայինխոնավօդային զանգվածները,տեղումները շատ են, ձմռանը իշխում են արենադարձային չոր օդային զանգվածները պասսատները.ամեն ինչ խանձվում է: Մերձհասարակածային գոտում միայն մեկ զոնա կա` սավաննաների զոնան:Գումարայինճառագայթումըմոտ է 180-200 կկալ/սմշ.տա տարեկան միջին րի, ճառագայթայինհաշվեկշիռը՝ 80-90 կկալ/սմ՞, 3-25: է, տաք բացարձակ Ձմռանը ջերմաստիճանը2̀ նվազագույնը 40": Մթնոլորտայինտեղումներիքանակը ամ10", առավելագույնը` ռանը800-1200 մմ է: Գոլորշունակությունը1200 մճ-ից ավելի է, խոնավացմանգործակիցը1,0-ից պակաս է, չորության ինդեքսը պտտվում է 1-ի շուրջը. ձմեռային ամիսներինանպայմանոռոգում պետք է կա-

ստանալ:

տարել:

Սավաննաներում

են, ամռանը լվացհողերը կարմրագորշավուն վում են ն բերք ապահովելու համար արհեստականպարարտանյութերի կարիք ունեն: Բուսականությունը հիմնականում խոտային է՝ մինչն 3-4 մ բարձրությամբ,որ ամռան վերջին կոշտանումէ: Սավաննաներումկան ծառատեսակներ,որոնք պուրակներեն ստեղծումկամ առանձին-առանձինեն` բաոբաբ (Աֆրիկայում), հովանոցանմանծառատեսակներ, արմավենիներ,շշածառ, կակտուսներ, Ավստրալիայում` էվկալիպտ,ակացիա ն այլն: Ոռոգման պայմաններումսավան-

նաներըհեշտ են յուրացվում, կարելի է մշակել բամբակ,բրինձ, սուրճ, կակաո,բանան,շաքարեղեգն ն այլն: Կենդանական աշխարհում շատ են խոտակերները ն դրանց հետնող գիշատիչները.տիպիկ ներկայացուցիչներեն՝ փղերը,ռնգեղջյուրները,գետաձիերը,առյուծները,բորենիները,անտիլոպները,ընձուղտները, գետերում՝կոկորդիլոսները.շատ են զանազան տեսակի թռչունները: Աֆրիկայում սավաննաներըկազմում են ողջ ցամաքի 400օ6-ըն այդ տիպի լանդշաֆտներովնա ամենից հարուստն է: Ավստրալիայի սավաննաներընս ամենաընդարձակտարածք են զբաղեց0ում, ունեն էնդեմիկբուսացենոզն կենդանացենոզ,բույսերից հայտնի են էվկալիպտները,ակացիաները,իսկ կենդանականաշխարհում էլ` պարկավորները: Նշենք, որ վերջին տասնամյակներումաֆրիկյան սավաննաները չորացմանու անապատացմանմիտումունեն, ն Սահարանշուրջ 200 կմ-ով իջել է դեպիհասարակած,ն Սախելըվտանգիտակ է: ՄԱԿ-ըմիջոցներ է տրամադրումայդ ուղղությամբ: գոտուց սավաննաներըտարածվում Բացի մերձհասարակածային են նան հարակիցգոտիներում:Վնդկականթերակղզու մեծ մասըսավաննաներեն, որտեղ մշակվում են տարբերկուլտուրաներ: Կան պետական արգելոցներ, ուր բնական բուսականությունըպահպանվում է 1968 թ. ձմռանըԴելիում տեղի ունեցավ միջազգայինաշխարհագրական կոնգրես, որի ավարտից հետո կազմակերպվեցինէքսկուրսիաներ:Կալկաթայիմոտ ցուցադրեցինմի արգելոց, որտեղ կային մեզ անծանոթբազմաթիվբույսեր: Գետաքրքիրնայն էր, որ 4 հեկտար տարածքիվրա աճում էր մեկ ծառ 200 բներով: Ծառի ճյուղերից իջնում էին նոր բներ ն ամրանում հողին: Հնարավոր չէր պարզել սկզբնական բնի տեղը, բոլոր ճյուղերը միմյանց հետ կապված էին, մեկ ծառ էին ներկայացնում: գոտի: Այսգոտինզբաղեցնումէ երկու կիսագնդեԱրնադարձային րի 10-15: լայնություններից,մինչն 30-35 լայնությունները:Գոտու կազմում երկու հակադիր զոնաներ կան` արնադարձայինչոր անապատներին արնադարձայինխոնավ անտառների: Արնադարձային անապատներըամենաչորերնեն. առավել:ընէ, ապա Արաբականթերակղզուանապատները, Սահարան դարձակը Ավստրալիայիերկու խոշոր անապատները, ՀարավայինԱֆրիկայում Նամիբ ն Կալահարիանապատները ն այլն: Անապատիբնորոշ առանձնահատկությունը խիստ չորությունն է, տեղումներիխիստպակասըկամ ուղղակի բացակայությունը:Գոլորշունակությունըհասնում է 2000-3000 մմ-ի, մինչդեռ տեղումներիքաայյ արաաաաաներա

նակը՝50 մմ-ից մի քիչ ավելի կամ պակաս: Խոնավացմանգործակիցը Սահարայում0,017 է: Այս անապատներում օդի վարընթացշարժում գոյություն ունի, որտեղ ձնավորվում են չոր պասսատներ:Ջրի բացակայությանպայմաններումԱրեգակիջերմությունն ամբողջապես մնում է գետնի մակերնույթինն բարձրացնումնրա ջերմաստիճանը հասնելով 80--ի. ճառագայթային հաշվեկշիռը կազմում է 80100 կկալ/սմշ տարի, ճառագայթայինչորության ինդեքսը՝ 10 ն ավելի: հասնում է Միջինջերմաստիճանըհուլիսին ավելի քան 35՝ է, երբեմն 55-60--ի,նվազագույնը`«105: Անապատումհարաբերականխոնավությունըամենացածրնէ՝ սովորաբար20-3096, իսկ ամռան տաք օրերին` 1096 ն պակաս: Մարդնայդ պայմաններումերկար դիմանալչի կարող: Մեռած օրգանիզմներըչեն հասցնում նեխվել ու քայքայվել, այլ չորանումեն: են կամ աղուտաԱնապատներըծածկված են ավազով, քարային յին, տեղ-տեղ էլ թաքիրներեն: Բնականբուսականությունըխիստչորասեր է, կան աղասերներ,որոնք ունեն խոր արմատայինօանց: Նոսր ն խղճուկ բուսականծածկը մեկ հեկտարի վրա կազմումէ՝ 1-3-5 ցենտներկենսազանգված:Անապատը ոռոգմանդեպքում դառնում է կուլտուրական լանդշաֆտ: Եագիպտոսնայդպիսինէ, ապրում է Նեղոսի ջրերով: Արնադարձային ՕՇապատներում կարելի է մշակել բամբակ,շաքարեղեգն,կոկոսյանն զանազանպտուղներու բանջարեղեն: այլ արմավենիներ, Աճապատներիկենդանականաշխարհումտիրապետումեն կրծղներն ու սողունները: Այստեղ նշենք, որ բացի արնադարձայինանան նույնիսկ բարեպատներիցգոյություն ունեն մերձարնադարձային խառն գոտու անապատներ:Սրանք ամռանընույն պայմաններնունեն, ինչ որ արնադարձայինանապատները,բայց ձմռանը այստեղ լինել. բարեխառնանապատներումձնակարող են սառնամանիքներ ծածկույթ է գոյանում: անտառներիզոնաննույն լայնություններիտակ է, Արնեադարձային սակայն ապահովվածէ խոնավությամբ:Բացատրենքայդ երնույթը: Մայրցամաքներիարնելյան ափերի շրջաններում օվկիանոսներից փչող պասսատներըհագեցած են խոնավությամբն երբ ցամաք են առաջացնումեն տեղափոխվում,մանավանդլեռնայինշրջաններում, առատ տեղումներ:ԴրատիպիկօրինակըԲրազիլականբարձրավանդակիարնելյան եզրն է, կամ Ավստրալիայիարնելյանափամերձշըրջանը, Մեքսիկայիարնելյան ափերը նայլն: շատ քիչ են անտառները հասարա-

տարբերվում

Արնադարձային

153.

կածային անտառներից. սրանք մշտադալար են, ունեն հարկայնություն, խիտ են, փաթաթված լիանաներով: Զոնայում մշակում են արնադարձայինբույսեր: գոտի: Պարզ արտահայտվածէ երկու կիառաջացնումէ սագնդերումէլ, ընդ որում Եվրասիամայրցամաքում չորս սեկտոր միջերկրածովային, անապատ-կիսաանապատային, մուսսոնայինն Տիբեթի բարձրլեռնային:

Մերձարնադարձային

Միջերկրածովային կոշտատերն անտառներիզոնան

գոտու

արնմտյան մասում է: Զբաղեցնում է Եվրոպայիհարավային,Ասիայի ծայր արեմտյանհատվածներըն Աֆրիկայի ծայր հյուսիսային՝ Միջերկրականծովին հարող շրջանները,Հյուսիսային ԱմերիկայումԿալիֆորնիայի ծովափնյան Մեքսիկայիծայր արեմտյանհատվածները, Հարավայինկիսագնդում Ավստրալիայիհարավ-արնմտյանանկյունը, Աֆրիկայիհարավ-արեմտյանհատվածը,մի փոքրիկ հատված էլ Այս զոնանցայտուն արՀարավայինԱմերիկայիարնմտյանափերին: տահայտվածսեզոնայնություն ունի. ամռանը արնադարձայինգոտուց արշավում են արնադարձայինչոր օդային զանգվածները,տեղումներ չկան, ամեն ինչ խանձվումէ, իսկ ձմեռային ամիսներինտիրապետումեն բարեխառնօդային զանգվածներըն առաջացնումտե-

ղումներ:

Գումարայինճառագայթումըկազմում է 150-170 կկալ/սմշ.տար ճառագայթմանհաշվեկշիռը 50-70 կկալ է, ամառային ամիսներինմիջին ջերմաստիճանը25-28`, առանձինօրերին` 40-42՞, հունվարյան միջինը` 10-12՞, Շվազագույնը՝է -10-15՞: Կարող է ձյուն գալ, սակայն կայուն ձնածածկույթչի ստեղծվում: Ամռանըհարաբերականխոնավությունը իջնում է 20-4095-ի,հաճախավելի պակաս,միշտ պարզկա եղանակներեն` կապույտ երկնքով: Զոնան մեծ մասամբ լեռնային է, ուստի ցայտուն է վերընթացգոտիականությունը:Տեղումների նվազագույնը300 մմ է, լեռներում՝մինչն 1000 մմ, որոշ հատվածներումավելին: մ բարձրություններավացման գործակիցը մինչն 1500-2000 րում 1,0-ից պակասէ, շատ հատվածներում՝0,5-ից էլ պակաս: Չորության ինդեքսըցածրադիրմասերում 1,5-2,0 է, բարձրմասերում՝ 1-ից պակաս: Զոնան մերձափնյամասերում ծածկված է կարմրահողերով-դեղնահողերով, բարձր մասերում` անտառային գորշահողեր, դարչնագույն հողեր, նույնիսկ սնահողեր: Բնական բուսականությունըկոշտատերնէ՝ ամռան շոգերին դիմանալու համար, տերններըծածկված են մոմի շերտով՝ ջուր քիչ գոլորշիացնելու համար: Առաջներուման՛ Հ)" Յ|

վե

"7

«Կ.

տառներնընդարձակ են եղել, մարդու միջամտությամբմեծ մասը ոչնչացել է, տարածված են եղել մակվիսներ:Անտառայինզանգվածներ պահպանվել են լեռներում: Ծովափնյա ցածրադիր մասերում մշակում են ցիտրուսներ, ձիթենի,խաղող,թեյ ն այլն: Մերձարնադարձային գոտու երկրորդսեկտորըանապատային-կիսաանապատային զոնանէ: Այն մեծ տարածքէ զբաղեցնումԵվրասիա մայրցամաքում՝սկսած Փոքր Ասիա թերակղզուց մինչն Չինաստան: Գումարային ճառագայթումը150-170 կկալ է, ճառագայթայինհաշ25Հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը վեկշիռը՝60-75 կկալ/սմշ.տարի: 305 է, առավելագույնը՝45-52", հունվարյան միջինը 10--իցմինչն 5-

405,նվազագույնըլեռներում՝ մինչն -46՝: Ինչպես ակներն է, հակադ-

րություններըմեծ են: Ամռան ամիսներինանապատայինզոնան նման է արնադարձայինանապատներին, իսկ ձմռանըհյուսիսից երբեմնընդունում է սառը օդային զանգվածներ,լինում են ցրտահարություններ: Ամենուրեք մինչն 2000-2500 մ բարձրություններումխոնավացման գործակիցը 1,0-ից փոքր է՝ իջնելով մինչն 0,1-ի ն պակաս, իսկ չորության ինդեքսը 3-5 է, շատ հատվածներում(օրինակ, Տակլա-Մական անապատում)՝մինչե 8-10: 200-300 մմ են, անապատային Տեղումները կիսաանապատներում հատվածներում՝50-100 մմ: Ամռան երկրորդ կեսը խիստչորային է: Ամենուր գոլորշունակությունը1000-1200 մմ-ից բարձր է: Գետային ռեժիմ,շատերը չորանում են: Հողերը ցանցն ունի անհավասարաչափ անաեն` բազմազան գորշահողեր, աղուտներ, տեղ-տեղ ավազային անտառային գորշահողեր, դարչպատներ,իսկ լեռներում՝սնահողեր, նագույն հողեր: Բուսականությունը,քսերոֆիտայինէ, կան նան աղաուղտափուշ, սերներ:Տարածվածեն օշինդրի տեսակներ, ն զեյդլիցա, աղահասկիկ այլն: է կրծողներովն սողունԿենդանականաշխարհըարտահայտված ներով`փոքրասիականավազամուկ,պարսկականավազամուկ, ճագարամուկ, օձեր, կարիճներ.շատ են թռչունները:Տիպիկ անապատաշխարհը շատ. նթե կենդանական ներում թե բուսականությունը խղճուկ է: Զոնայում կյանք կա այնտեղ, որտեղ ջուր կա` գետերի ափերին: Լեռներում գոյություն ունի վերընթացգոտիականություն:Ցածրադիր զարգացած մասերումմշակումեն բամբակ,հացահատիկներ, է այգետիպիկօրինակէ ՎՀ տագործությունը:Վերընթացգոտիականության րածքը,որին առանձինկանդրադառնանք: Մուսսոնայինանտառներիզոնանտարածվումէ ԱրնելյանՉինաս.-

՛

սարսազա

Վարավայինկիսագնդումմեծ տարածումչունի: Հյուսիսային Ամերիկայումէլ զբաղեցնում է ԱՄՆ-իհարավ-արնելյան մասը: Ամռանըօվկիանոսի վրա մթնոլորտայինճնշումն ավելի բարձր է, քան ցամաքում, ուստի օդային զանգվածներըօվկիանոսիցանցնում են ցամաք՝ բերելով խոնավությունԳումարային ճառա180 կկալ/սմշ տարի, ճառագայթագայթումըզոնայում կազմում է 160յին հաշվեկշիռը՝60-75 կկալ/սմ՞ տարի: Հունվարյան միջին ջերմաստիճանըզոնայում 14-185 է, հուլիսյան միջինը՝ 24-26`: Ամռանըտեղումներըշատ են՝ 1000-1500 մմ, հարաբերականխոնավությունը՝4060:62, հաճախ ավելին, զոնայում խոնավացմանգործակիցը 1,0-ից բարձր է, սակայն սեզոնային տարբերություններըմեծ են: Ձմռանը տեղումներըշատ քիչ են ն արհեստականոռոգման կարիք է զգացվում: Գետերիջուրը լայնորենՕգտագործվումէ այդ նպատակով:Այստեղ տարեկաներկու բերք են ստանում: Բնական բուսականություննանտառայինէ, սակայն անտառների մեծ մասը ոչնչացվել է մարդու ձեռքով: Մշակում են մերձարնադարձային կուլտուրաներ՝ բրինձ, բամբակ,թեյի թուփ, շաքարեղեգն,համեմունքներ,թթենի(շերամապահությանհամար),ցիտրուսներ ն այլն: է Բարեխառնգոտի: Ամենից ընդարձակգոտին հյուսիսային կիսագնդում: Զբաղեցնում է Հյուսիսային Ամերիկայի մեծ մասը, Եվրասիայի ընդարձակգոտին՝։արեմուտքիցարնելք, իսկ հարավայինկիսագնդում շատ սահմանափակէ. զբաղեցնում է Չիլիի մի հատվածը, Թասմանիակղզին, Նոր-Զելանդիայիհարավայինկղզին: Եվրասիայումն Հյուսիսային Ամերիկայումառանձնանում են գոտու չոր հետնյալ զոնաները անապատների-կիսաանապատների, տափաստանի,տափաստանի,անտառատափաստանի,լայնատերն անտառների,խառն անտառների,փշատերն անտառների(տայգա): Եվրասիայում զոնաները մեծ մասամբ ունեն լայնակի տարածում՝ ձգվում են արեմուտքից-արնելք,փոխվումեն հարավից հյուսիս: ՀյուսիսայինԱմերիկայիարեմտյանափի երկարությամբձգվում է Կորդիլիերյան լեռնային համակարգը,ն զոնաների դասավորությունըմի փոքր այլ է, հատկապեստափաստանը,անտտառատափաստանը ձըգէլ Մեծ ավում են հյուսիսից հարավ, անապատ-կիսաանապատներն վազանումեն: Համառոտ բնորոշենք Եվրասիայիզոնաները: Առաջինըանապատներն են ՄիջինԱսիայումն Ղազախստանում,գոտու ամենահարավատանում:

-տեղումներ:

յին մասում: Բնական պայմաններովնման են ԿենտրոնականԱսիայի ճառագայթման հաշվեկշիռը կազմում է 60-70 կկալ/սմշ տարի, հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը2̀7-305, հունվարյան միջինը՝ 0-ից 10՞,առավելագույնը՝45-48, նվազագույնը՝-15-ից 206: Ձմռանըանապատումձնածածկույթէ գոյանում, բայց արագ հալվում է: Մթնոլորտայինտեղումներըշուրջ 100 մմ են, գոլորշունակումմ, խոնավացմանգործակիցը` 0,03-0,08, չորությունը` 1200-1400 թյանինդեքսը5-ից մեծ է, հասնում է 8-10-ի Գետերըտարանցիկեն ն շատ կարնոր ոռոգման նպատակներով:Հողերը կազմավորվածչեն. տեղ-տեղ ավազայինեն, քարային, աղուտային, կավային: Տեղ-տեղ կան գորշ հողեր: Բուսական ծածկույթը քսերոֆիտային է` օշինդր, սարսազան, ուղտափուշ, տեղ-տեղ էլ սաքսաուլ: Կենդանականաշխարհումհիմնականը կրծողներեն, սողուններ:Անապատային զոնայում կան յուրացված հողեր` գետերիափերինն ջրանցքներովոռոգվող տարածություններում:Մշակում են բամբակ, զանազան մրգատուներ, բանջարանոցայինկուլտուրաներ:Հյուսիսային Ամերիկայում անապատայինզոնան թույլ կերպով արտահայտվածէ Մեծ ավազա-

անապատներին:

նում:

Կիսաանապատների զոնածոչ լայն շերտովձգվում է անապատային զոնայից հյուսիս՝ Մերձկասպյանդաշտավայրում,ն ձգվում է մինչն Ալթայ: Հյուսիսային Ամերիկայումէլ նույն Մեծ Ավազանում: Անապատից տարբերվումէ նրանով,որ տեղումներըկրկնակիկամ եռակի ավելին են ն շատ չորային չէ: Բուսական ծածկույթն էլ ավելի հարուստ է, սակայնկիսաանապատը կարելի է յուրացնել միայնարհեստական 24-285 է. տաք հուլիսյան միջինջերմաստիճանը ոռոգմամբ:Ամռանը է, հունվարյան միջինը՝-10-ից -15:, տեղումներիքանակը 250-300 մմ, ձմռանըձնածածկույթ է առաջանում:Գետերըտարանցիկեն, օգտագործվում են ոռոգմանհամար: Հողերը բաց շագանակագույնեն կամ գորշ: Բուսական ծածկույթը անապատայինին տափաստանայինի խառնուրդէ. աճում են օշինդր, ուղտափուշ,սարսազան,դրանցհետ նան փետրախոտ,սիզախոտ: Կիսաանապատը պիտանիէ մանր եղջերավոր անասուններիհամար որպես արոտավայր:Ոռոգվողտարածքներումմշակում են հացահատիկ: զոնանոչ լայն շերտովձգվում է կիսաանապաՉոր տափաստանի տից հյուսիս, Հյուսիսային ԱմերիկայումՄեքսիկականծոցի ափերին: հողերով ն չորասեր տափաստաԾածկված է բաց շագանակագույն նային բուսականությամբ:Տեղումներիքանակը 300-400 մմ է, խոնավացման գործակիցը 0,3-0,5, օգտագործվումէ որպես արոտավայր, իսկ ոռոգվող տարածքներումմշակումեն հացահատիկ:

Տափաստանային զոնան ձգվում է Մոլդավիայից մինչն Ալթայ, այնտեղիցմինչն Հյուսիսային Չինաստանն Մոնղոլիա: Հյուսիսային Ամերիկայումձգվում է ժայռոտլեռներինզուգահեռ Կանադայիհարավային մասից մինչն Մեքսիկականծոցի ափերը: տարիէ, հուլիՃառագայթայինհաշվեկշիռը շուրջ 40-45 կկալ/սմշ 8-22, սյան միջին ջերմաստիճանը1̀ ԱՄՆ-իհարավումմի փոքր ավելի, հունվարյանմիջինը` Եվրասիայում-5-ից մինչն -20 (արնելքում), ԱՄՆ-իհարավումդրականէ, իսկ Կանադայում-10-ից -145: Մթնոլորտայինտեղումները450-600 մմ են, խոնավացմանգործակիցը՝0,5-ից մինչն 0,8, ամենուր ամռան երկրորդկեսին խոնավությանպակասգոյություն ունի, ե արհեստականոռոգման կարիք կա: Չորության դեքսը0,8-1.2 է: Զոնան ծածկված է մուգ շա րով, որտեղ հումուսի քանակը հասնում է 6-896-ի: ախոտայինէ փետրախոտ,շյուղախոտ, կելերիա ն այլն: Այս զոնան մենից շատ յուրացվածն է. գրեթե ամբողջովին հերկվում է. մշակում են հացահատիկ,շաքարի ճակնդեղ: Կենդանականաշխարհում բնո-

ինԲուսականո

զոնանձգվում Եվրասիայում տափասնոաաատափանտանի տանից հյուսիսաարնմուտքից արնելք, իսկ հյուսիսից

ոչ

ն

ողներն

են:

է

ԱՄՆ-ում`

հա-

րավ, տափաստանինզուգահեռ: Անցումայինզոնա է տափաստանից դեպի անտառ. քանի գնում ենք հյուսիս, այնքան անտառըխտանում է, տափաստանային հատվածներըպակասում են, ն դժվարէ լայնաու տերն անտառների անտառատափաստանի սահմանըորոշել: է, ԱՄՆ-ի հաՃառագայթայինհաշվեկշիռը 35-40 կկալ/սմշ.տարի րավում ավելի: Հուլիսյան միջինջերմաստիճանը18-20՞, ԱՄՆ-ում` ավելի, հունվարյան միջինը Եվրասիայում-5-ից արնելքում -20- է: ԱՄՆի հարավումհունվարյան միջինը դրականէ, հյուսիսում` -5-105: Տեղումները 400-800 մմ, խոնավացման գործակիցը՝1,0 է, տեղ կա ավելի, որոշ տեղերում էլ պակաս: Առանցարհեստականոռոգմանբերք ստացվումէ: Տափաստանային հատվածներումտիպիկ սնահողերեն, հումուսի քանակը հասնում է 10-18:2--ի:Անտառայինհատվածներում տիպիկ անտառային գորշահողեր են: Բուսականությունը խառն է, տափաստանայինն լայնատերն անտառներիփետրախոտ-սիզախոտի կողքին աճում են կաղնի, հաճարենի,բոխի ն այլն:

Լայնատերե անտառների զոնան տարածվում է Եվրասիայի արնմտյան մասում (Եվրոպայում), ԱՄՆ-ում` Ապալաչներում, ն ՄԵծ լճերի հարակից շրջաններում: Ունի համեմատաբարմեղմ կլիմա: Ցա156

է: Վունվարյանմիջին ռագայթայինհաշվեկշիռը40-45 կկալ/սմշ.տարի 0" ն ջերմաստիճանըարնմուտքում ավելի, արնելքում՝ -8-8՞, հուլի18-205: Արնմուտքումկլիման ծովային է, դեպիարնելք սյան միջինը՝ աստիճանաբար դառնում է ցամաքային: Տեղումների քանակը արնմուտքում800-1000 մմ է, արնելքում 600-700 մմ: Ամենուրեքխոնավացմանգործակիցը1,0-ից մեծ է՝ հասնելով 2,0-ի, չորությանինդեքսը մինչն 1,0: Գետային ցանցը զարգացածէ. հողերը մեծ մասամբանտառային գորշահողեր են, բուսականությունը սաղարթավոր անտառներ: Բնակչությանխտությանհետնանքովանտառներըմեծ մասամբ ոչընչացվել ն վեր են ածվել վարելահողերի,պահպանվելեն լեռնային մասերում: Ծառատեսակներիցաճում են՝ կաղնի, հաճարենի,բոխի, հացենի, լորենի, կեչի ն այլն: Կենդանականաշխարհըքիչ է պահպանվել. հիմնականում աղվամազավորներեն: Մշակովի բույսերից են՝ շաքարի ճակնդեղը, կարտոֆիլը,բանջարանոցային հացահատիկը, տեսակները: Խառն անտառների զոնան Եվրասիայում զբաղեցնում է Ռուսաորն ընկած է, ինչպես ավանդաբար կան հարթավայրիայն հատվածը, է, Լենինգրադ-Կազան-ԿԻնեռանկյունու միջն ընդգրկելով ասվում մերձբալթյանշրջանը ես, ԱՄՆ-ի ՄԵծ լճերի հարնան տարածքները: Բնորոշ առանձնահատկություննայն է, որ լայնատերն ն փշատերն ծառատեսակներըխառնեն աճում: Դեպիհյուսիս շատանումեն փշա-, տեսակները: տերնեավոր է, հունվաճառագայթայինհաշվեկշիռը շուրջ 40 կկալ/սմշ.տարի րյան միջին ջերծաստիճանը-4-5-ից մինչն -10-135 հուլիսյանը 1518", տեղումները արնմուտքում 700 մմ են, արնելքում՝400-500 մմ: ինդեքսը՝1Խոնավացմանգործակիցը 1,0-ից մեծ է, ճառագայթային ից ածր: Ռրոշ հատանտառայինգորշահողեր պողզոլային: ենկամ են կ ուլտուրաներ, կարտոֆիլ, հացահատիկային վածներում մշակում հատվածներում տեղ-տեղ կան ճակաղամբ ն այլն: Վարթավայրային են կաղնին,լորենին, բոխին, ծառատեսակներից հիճներ: Տարածված ն Կենդանական այլն: աշխարհումհիմնակա-, եղննին, սոճին, կեչին են: նում աղվամւազավորներ Փշատերնանտառների(տայգա)գոնան Եվրասիայում զբաղեցնում է հյուսիսային ծովափնյա հատվածները (Սկանդինավյանթեհարթության հյուսիսային րակղզի), արնելքթումԱրնելաեվրոպական Արնելթը,ԿաՍիբիրը մասը,ԱրեմտյանՍիբիրը, Արնելյան ն Հեռավոր

Գոր

նՇադայում(ընդարձակտարածք)` սկսած Ալյասկայից մինչն ՍուրբԼավրենտիոսի գետաբերանը: Ճառագայթային հաշվեկշիռը 30-35 -105,արնմուտէ, հունվարյան միջին ջերմաստիճանը՝ կկալ/սմշ.տարի ն -30-406` 12-14-, քում տեղումները՝ արնելքում: Հուլիսյան միջինը՝ 400-600 մմ, խոնավացմանգործակիցը ամենուր 1,0-ից մեծ է, նույէ ճահճացում: Հողերն ամենուր պոդզոլային նիսկ առաջանում են.կաունեն Ամենուրփշատերնծառատեսակրիք կրայինպարարտացման: ներ են՝ եղենի, եղրնանի,սոճի, խեժափիճի,ԱրնելյանՍիբիրում՝դաուրյան խեժափիճի:Ամուր ն Ուսսուրիգետերիավազաններումտարածվում են նան խառնանտառներ:Կենդանականաշխարհում աղվամազավորներ են` գորշ արջ, աղվես, գայլ, եղջերու, որմզդեղն, սկյուռ, ն այլն: Ուսսուրականշրջանում կա նան վագր: ոնայիհարավայինորոշ հնարավորէ երկրագործությունը. մշակում են հացահատիկ,կարտոֆիլ,բանջարանոցային կուլտուրաներ: Մերձարկտիկական գոտի: (Հարավային կիսագնդում մերձանտարկտիկականգոտի): Բարեխառնգոտուց հյուսիս, Սառուցյալ օվկիանոսիափամերձմասերում, ծովափին գրեթե զուգահեռ, ձգվում է մերձարկտիկականգոտին: Նրա մեջ են մտնում անտառատունդրայի ն տունդրայիզոնաները: Անտառատունդրայիզոնան անցումնային է տայգայից դեպի տունդրա՝շուրջ 200-300 կմ լայնությամբ: Այստեղ շատ ցայտուն է արտահայտվածսեզոնայնությունը:Ամառըմիշտ լուսավոր է (բնեռային ցերեկ), ձմռանը՝մութ ու խավար: Ճառագայթայինհաշվեկշիռը 10-ից է, ամռան միջին ջերմաստիճանը1̀0-12-, մինչն 20 կկալ/սմշ.տարի հունվարյան միջինը` -10-205-ից-30-35- (Սիբիրում): Տեղումների տարեկանքանակը300-500 մմ է: 30-50 սմ խորությանտակ գրեթե ամենուրեք բազմամյասառույց գոյություն ունի: Շատ են ճահիճները: Հողերըձնավորվածչեն, տունդրայինմարգագետնայինհողեր են, աճում են ցածրահասակ,ծուռտիկծառատեսակներ՝եղենի, սոճի, կեչի ն այլն: Շատ են մամուռներնու քարաքոսները.յագել տեսակըեղջերվի կեր է հանդիսանում:Ամռանըլուսավոր լինելու հետնանքովշատ են ծաղկավոր բույսերը: Կենդանականաշխարհիներկայացուցիչներ են՝ հյուսիսային եղջերուն, սպիտակաղվեսը,սպիտակգայլը: Ամռանը շատ են չվող թռչունները,որոնք գալիճ են հարավից: հյուսիս, այսՏունդրայիզոնան ձգվում է անտառատունդրայից ն տեղ ճառագայթայինհաշվեկշիռը կկալ/սմշ պակասէ. ամառը

մայրահավ

հատվածներու

կարճատնէ, հողերը ձնավորվածչեն, աճում է բուն տունդրայիբուսականություն` քարաքոսեր-մամուռներ:Գետինը 50 սմ-ից խորը միշտ սառած է. հնարավորէ զբաղվել եղջերվապահությամբ: Արկտիկական գոտի(հարավայինկիսագնդում՝Անտարկտիկական գոտի): Այստեղ տարածվում է միայն մեկ զոնա՝ արկտիկականանապատներիզոնան: Տարածված է Սառուցյալ օվկիանոսի կղզիներում, ինչպես նան Գրենլանդիայիմեծ մասում: Ճառագայթայինհաշվեկշիռը բացասական է, միշտ ցուրտ է: Ամռանըմի քանի ամիս Արեգակը մայր չի մտնում, պտտվումէ հորիզոնի շուրջը, միշտ լույս է: Ձմռանն էլ մի քանի ամիս Արեգակըբոլորովինչի ծագում, միշտ մութ է, երբեմն լուսավորում է բնեռափայլը:Օդի ջերմաստիճանըբոլոր ամիսներին բացասականէ, երբեմնկարող է 0--իցբարձրանալ,բայց տնականչէ: Մշտականբնակչություն չկա: Միայն դիտակայաններկան: Երկրի լանդշաֆտային գոտիները մեկնաբանելիս դիտողական ցայտունպատկեր է ներկայացնումորոշ ուղղությամբ լանդշաֆտային տրամատը--կտրվածքիկողապատկերը: Ստորն ներկայացնում ենք օրինակներ(նկ. 31): 4.

Վայաստանի Հանրապետության Զոնայականությունը տարածքում

էլ նրա մասը Ինչպեսամբողջ Հայկական լեռնաշխարհը,այնպես ներկայացնող ՀՀ տարածքը մերձարնադարձայինգոտու չորային սեկտորում է: Այստեղ միախառնվումեն ինչպես հորիզոնական,այնպես էլ վերընթաց գոտիականությանտարրերը: Զոնալ ն ազոնալ մեծ բարդությունեն առաջացրել: զոնայում է, Զոնալ իմաստով ՀՀ տարածքը կիսաանապատային ինչպես Կուր-Արաքսյան դաշտավայրը,սակայն լեռնային ռելիեֆը մտցրել է իր ուղղումները, Ա տիրապետողէ դարձել վերընթաց գոտիականությունը: Հայկական լեռնաշխարհնամբողջությամբունի հետնյալ վերըն(միայն Սն ծովի առափթաց գոտիները՝խոնավ մերձարնադարձային չոր տափաստանների, նյա շրջաններում), ապա՝ կիսաանապատների, անտառների, մերձալպյան,ալպյան ն մերձձնատափաստանների, յին: Այստեղ նշենք, որ Վ. Վ. Դոկուչանըվերընթացգոտիականության տեսությունըմշակելիս օգտագործելէ նան այն նյութերը, որոնք հավաքել է Կովկասումն Վայկականլեռնաշխարհում:

երեույթները

11107

Ֆուեգրա

Տայգ

Խառն

ատո

լայա-

տներն անտառ

Աետաոա տափս տան

Ֆափաս տած

կիսա 6ԱՆապատ անապատ -.

Նկ. 31. Ռուսականհարթությանլանդշաֆտայինտրամատը(

Հ.

Գաբրիելյան,1991)

ՎՀ տարածքում նշված առաջինզոնան բացակայումէ: Այդ պատճառով սկսում ենք երկրորդից: Մինչն զոնաներիբնութագրմանը անցնելը նշենք, որ վերընթացգոուշադրուտիականությանհարցերը եղել են հայ մտավորականների թյան ոլորտում: Դեռնս մեր թվարկության5-րդ դարում Մովսես Խորենացինգրում էր, որ լեռներում ըստ բարձրությանկլիման փոխվում է, ն կան չորս վերընթաց գոտիներ: Աշխարհագրությանասպարեզում նոր մտքեր առաջ եկան 18-րդ դարից: Հետաքրքիրէ, որ եվրոպացի Տուրնեֆորը բարձրանալովԱրարատլեռը՝ նշել է ըստ բարձրության բուսական ծածկույթի փոփոխմանմասին: Մեր հանրապետության բնականպայմաններին լանդշաֆտներիգոտիականությանհարցերը քննարկվելեն 20-րդ դարի սկզբին Հ. Հովհաննիսյանի,Ստ. Լիսիգյան այլոց կողմից: Այնուհետն այդ հարցերովզբաղնի, Կարապետյանի վեցին՝ Կ. Օհանյանը, Ա. Բաղդասարյանը,Գ. Գրիգորյանը,Գ. Պողոսյանը, Հ. Գաբրիելյանը,Խ. Նազարյանը, Վ. Խալատովը,Ա. Խոյեցյանը ն ուրիշներ:Այժմմեր հանրապետությունըպետք է համարելլավ ուսումնասիրվածերկրներիշարքում: 1. Կիսաանապատների գոտի: Այս գոտին զբաղեցնում է Արարատյան գոգավորությանցածրադիրհատվածները՝մինչն 1250-1300 մ բարձրությունները,ապա Վայքի հատվածում ն մի ոչ մեծ տարածություն Մեղրու կիրճում: Գոտինզբաղեցնում է մոտ 4600 քառ կմ: ճաէ, հուլիսյան միռագայթայինհաշվեկշիռը 60-65-70 կկալ/սմշ.տարի ջին ջերմաստիճանը՝26-30-, առավելագույնը՝42" (Երեանի փողոցներում մինչն 43-44՞):Վունվարյանմիջինը՝ 6-ից -7՞,նվազագույնը՝-30-: Տեղումների տարեկանքանակը200-300 մմ է, գոլորշունակությունը՝ -

1000-1300 մմ, խոնավացմանգործակիցը՝0,2-0,3, չորության ինդեքսը՝ 2-5: Առանցարհեստականոռոգմանհողագործությամբհնարավոր չէ զբաղվել:

774277

»

12217

«22 ՀՈ '

թ

/17/172

Տ

Տ

ԹՏՅԱԼ

ՀԴ»

Ն ԹՆ

Է-ՋԷ77//74/7 Ւ 27777«ՀՄ Ն 2/3 Է3 /77471 ԷԱՔ

Յո

ՀՅ

'

:

Ո

252725

Ի»

«ԵՀՀ:

/

`

«

կիսաանագատային Չորտափաստանային Տափաստանային

Անտառային ՑՑ

ար

Մերյալգյան Ալպյան

/րչառ Նկ. 32.

տարածքի լանդշաֆտային գոտիները

Գոտում հիմնականումտիրապետումեն բարեխառնգոտու օդային զանգվածները, սակայն ամռանը հարավից թափանցում են չոր արնադարձայինհոսանքներ:Վերջերս դրանք զբաղեցնում են մինչե 2000 մ բարձրությանգոտի՝առաջացնելովխիստ երաշտու խորշակ: ԵրբեմճՎՀ տարածքեն թափանցումհյուսիսից ներխուժողարկտիկաեն բերում: կան օդայինզանգվածներ,որոնք ուժեղ սառնամանիքներ

Լեռնային ռելիեֆի պայմաններումմիջլեռնային գոգավորություններում ձմեռային ամիսներին հաստատվում է ջերմաստիճանային շրջադասության(ինվերսիա)երնույթը:Նկատվում են նան ուշ գարնանային ն վաղ աշնանայինցրտահարություններ,որոնք վտանգավոր հետնանքներեն ունենում: են, տեղ-տեղ աղուտներ,ալկաՀողերը գորշ կիսաանապատային լի հողեր:Հազարամյակներիընթացքումհայ շինականըմշակել է գորշահողերըն դրանք դարձրել մշակովի: Բուսականությունըկիսաանապատայինէ. օշինդրի տարբեր տեսակներ, սարսազան,զեյդլիցա, կապար, կոխիա,նոնիա, լերդախոտ, բորբոսատեսուկ,ճռճռուկ, սագասոխուկն այլն: Կիսաանապատների հարավային կողմնադրությանլանջերինԱ. Թախտաջյանըառանձնացնում է ֆրիգանոիդերեք խումբ՝ բուն ֆրիգանա,տրագանտներն տոմիլյարներ:Ֆրիգանանարտահայտվածէ չորասեր, փշոտ թփուտներով, առանձնապեսբնորոշ են մանրատերնավորներըն բարձանըման բույսերը (աստրագալներ,որոնց ժողովուրդն անվանում է գազ), շատ են ոզնաթփերը,նշենին, վայրի տանձենին,արաքսյան բալենին, խնկենին, ունաբը, ցաքին, աբեղախոտը:Տրագանտաթփերըգազի մացառուտներեն, տարածվում են քարքարոտ լանջերին: Տոմիլյարներըտարածվածեն կավճա-խճայինհարթվածու կոկված նախալեռնային բլուրների վրա, հարավահայաց լանջերին: Ամենատարածվածը աբեղախոտնէ, ուրցը, օշինդրը ն այլն: Կենդանականաշխարհըհարուստ է ն մտնում է իրանա-հայկական օկրուգի մեջ: Չորային պայմաններումջուր քիչ են օգտագործում:Օկրուգում շատ են մանրըկրծողները ավազամկները,դաշտամկները, ճագարամկները, նապաստակները, պարսկական ավազամկները: Շատ բնորոշ են սողունները՝ կովկասյանագամա, վիշապօձ, մողեսակերպօձ, գյուրզա, եղջերավոր իժ. կան կրիաներ, մորմեր,կարիճներ: Թռչնաշխարհըհարուստ է՝ ճնճղուկ, շիկահավ, սիտիլ, փայտփորիկ, բվեճ, սերինոս,աղավնի,կռունկ, ագռավ, ճայ, կաչաղակ,կաքավ, ուլար, արծիվ:Թռչունների մեծ մասըչվող է: Վարուստէ միջատներիաշխարհը:Կիսաանապատըներկայումսդեպիվեր միգրացիակատարելու միտում ունի ն ջերմոցայինէֆեկտի ներգործությամբընդարձակվելու է մինչն 6000 քառ կմ: Անհրաժեշտեն կոնկրետմիջոցառումներ դրա դեմ: 2. Չոր տափաստանների է կիսաանապատնեգոտի: Տարածվում մ բարձրություններիվրա ն անցումային է րից վեր` 1300-1500-1600 դեպի տափաստան:Ճառագայթային հաշվեկշիռը 55-60 կկալ/սմշ. տարի է, հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը՝22-245,հունվարյանը՝-6-85, ,

տեղումներիքանակը՝450-480 մմ: Ամենուրեքխոնավությանգործակիցը 0,4-ից պակաս է, արհեստականոռոգումն անհրաժեշտէ: Հողերը բաց. շագանակագույնեն, բուսական ծածկույթը անցողիկ է՝ կիսաանապատայինից դեպի տափաստանային:Կենդանականաշխարհը նույնն է, ինչ նախորդումն տափաստանում: Յ. Տափաստանների գոտի: Այս գոտին ՀՎ տարածքումամենիցընդարձակնէ՝ շուրջ 11 հազարքառ կմ: Ընդգրկում է Շիրակի, Աշոցքի, Ապարանիդաշտի, Սնանիավազանի,Զանգեզուրիմինչն 2400 մ բարձրությունների գոտին: Հյուսիսում բարձրանում է մինչն 2200 մ: Կիսաանապատին տափաստանիմիջն գոյություն ունի անցողիկ չոր տափաստանինեղ գոտին: է, հունՃառագայթայինհաշվեկշիռը շուրջ 50-55 կկալ/սմ՞.տարի վարյան միջին ջերմաստիճանը՝-6-ից մինչն -105, հուլիսյանը՝ 18-20225, նվազագույնը-46-, առավելագույնը՝355: Խոնավացմանգործակիցը 1,0-ից պակաս է՝ ցածրում 0,5, բարձրում՝0,8-0,9 ն նույնիսկ 1,0: Տեղումների տարեկանքանակը500-700 մմ է հիմնականումգարնանը, ամռան երկրորդկեսը չորային է, ամենուրխոնավությանպակաս է նկատվում: Տափաստաններումհողերը սնահողերիտարբերակներեն. ցածրադիր մասերում կան կարբոնատայինսնահողեր, բարձրում լվացված: Տեղ-տեղ մարգագետնայինսնահողերեն (Լոռիում): տարախոտայինէ: Այս գոԲուսականությունըտափաստանային տին ամենից շատ է կրել մարդու ազդեցությունը: 8-10 հազար տարի է մարդը վարում է տափաստանըն այնտեղից բարիք քամում: Բնական պայմաններումկարեոր տեսակներ են՝ փետրախոտը,սիզախոտը, կելերիան, կենդանածինդաշտավլուկը,երիցուկը,թըթշյուղախոտը, են: տափաստաններ վիճը, կծմախոտը: Չոր լանջերինտրագականթային Կենդանականաշխարհը պատկանում է հիմնականում փոքրասիական օկրուգին: Բնորոշ կենդանիներըկրծողներնեն՝ ավազամըկներ, դաշտամկներ,առնետներ,համստեր, նապաստակ:Գիշատիչներ են՝ գայլը, աղվեսը,գորշուկը, շերտավորբորենին:Վարուստէ նան սողունների աշխարհը, որ նշեցինք նախորդ գոտում: Թռչուններից են՝ ջրային կեռնեխը,եղեգնահավը,աքարը, երաշտահավը,լորը, աղավնին: Գետերումմի ժամանակշատ էին ձկները,սակայն վերջին տասնամյակներումդրանք խիստ պակասեցինմարդու ձեռքով: Սնանում էնդեմիկէր իշխանը՝իր չորս ռասաներով,սակայն ջրի մակարդակիիվատացանն այն այժմ իսպառվեջեցմանհետնանքով պայմանները րացման վտանգիտակ է: `

՛

Անտառայինգոտի: Հայոց աշխարհըմինչն մեր թվարկության ունեցել է եռակիավելի ընդարձականտառ, քան այժմ: Անտառագետներիկարծիքով (Պ.-Ա.Խուրշուդյան, 1999) անտառը ՀՀ տարածքում այժմ կազմում է 11296 (8000 կմշ):Անտառածածկտարածքները հիմնականում հյուսիսահայաց կողմնադրությանլանջերին են, որտեղ խոնավությունը երկար է պահպանվում: Անտառներիշուրջ 65օ6-ը հյուսիսում` Կուր գետի ավազանում է, իսկ 33Չ6»-ը՝Զանգեզուրում ն միայն 296-ը՝հանրապետությանկենտրոնականմասում: Անտառներըհյուսիսում տարածվումեն՝ սկսած 500-600 մ-ից մինչն 2100 մ-ը, հարավում՝ սկսած 700-900 մ-ից մինչն 2500 մ: Գոտիննույն գոտին,այն տարբերուբարձրություններումէ, ինչ տափաստանների թյամբ, որ չորային տարածքներումտափաստանէ, ավելի խոնավ տարածքներում`անտառ: ճառագայթայինհաշվեկշիռը նույնն է, ինչ նախորդգոտում, միայն այս գոտում խոնավացմանգործակիցը0,81,2 է: Հյուսիսային անտառներումհողերը անտառայինգորշահողեր են կամ դարչնագույն. ծառատեսակները լայնատերնեն. ամենից շատ տարածվածեն՝ հաճարենին,կաղնին,բոխին,թխկին,լորենին, կաղամախին,կեռասենին,ընկուզենին ն այլն: Անտառայինգոտին ցածրում արտահայտվածէ քսերոֆիլ նոսր անտառներով:Սրանք ոչ բարձրահասակծառերի ու թփերի լուսավոր տնկարկներ են` փռշնի, պիստակենի,ցաքի, թզենի, նռնենի, հոնի, դժնիկ, ցախկեռաս ն այլն: Նշենք, որ Զանգեզուրիանտառներնավելի չորային են. այստեղ հաճարենինբացակայումէ: Քսերոֆիլ նոսր անտառներիհամակեցություններից է շիբլյակը, որը առաջացնումէ անանցանելիմացառուտներ,գերիշխում է ցաքին, խոտայինբույսերից՝ կծմախոտը:Անտառներումմիջին գոտին 1000-ից 1700 մ բարձրության վրա է. ամենից արդյունավետնէ, ծառերը հաստաբուն են բարձր սաղարթով:Վերինենթագոտիննոսր անտառ է՝ ոչ բարձր արդյունավետությամբ: Հարկ է նշել, որ անտառահատումը, որ այնքանմեծ չափեր է ընդունել վերջին ժամանակներս,մեծ վնաս է բերում հողային ծածկույթին, արագացնումէ էրոզիան: Օրինակ, Սնանի ափին անտառահատումը մեծ չափերիէ հասել,ն լԼճահայաց են: լեռնալանջերի սելավները աշխուժացել Հանրապետությունումանտառատնկման խոշոր աշխատանքներ պետք է ծավալվեն:Սնանիափինարհեստականանտառներըարդեն զբաղեցնում են 15 հազար հեկտար:Խման կարգի աշխատանքներ պետք է կատարվեննան այլ շրջաններում: 5. Մերձալպյանմարգագետինների գոտի: Այս գոտին հանրապե-. տության հյուսիսային մասում տարածվում է 2000-2100 մետրիցվեր 4.

1000 թ.

մինչն 2600-2700 մ բարձրությունները, իսկ հարավայինմասում՝ 2500 մ-ից մինչն 2800-3000 մ բարձրությունները:Ճառագայթմանհաշվեկըշիռը շուրջ

տարի է: Հունվարյան միջինջերմաստիճանը՝ կկալ/սմշ

-10-155,հուլիսյանը՝ 10-135: Տեղումներիտարեկանքանակը՝700-900 մմ, խոնավացմանգործակիցը՝ 1-ից մեծ է ն հասնում

է 2-ի ն ավելի: Սակայն նշենք, որ ամառվա երկրորդկեսը չորային է, շատ աղբյուրն ներ չորանում են: Ձմռանը հաստատվումէ կայուն ձնածածհզոր 7-մ 1,5-2 հաստությամբ: կույթ՝ մինչն Հողերը մարգագետնայինեն: աչքի է ընկնում ու փարթամությամբ հարուստ ֆլորիստիկականկազմով, մոտ 200 տեսակներով: Խուոային ծածկը բարձրախոտ է: ճիմ առաջացնող բույսերն են՝ հացազգիները,բոշխերը,լոբազգիները,շատ են տարախոտերը,որոնք ամռան տարբերամիսներինտարբերերանգեն ստանում: Գարնանըծաղկում են կոճղեզային բույսերը՝ ձնծաղիկները,սագասոխուկը,մկնասոխը,աստղաշուշանը,ապա՝ հրանունկները,ավելի ուշ՝ վարդակարմրավունթթվիճը,կղմուխը,վուշը, զանգակածաղիկը, լվածաղիկը, երիցուկը: Սրանց են խառնվածհացազգիները՝ցորնուկը, գարին,դաշտավլուկըն այլն: Պետք է ասել, որ խոտհարքներումանասուններիարածեցման հետնանքովարժեքավորբույսերը ուտվում են, սերմ չեն տալիս, մինչդեռ պասկուալ բույսերը, որ չեն ուտվում, զարգանում են ու սերմակալվում: Անհրաժեշտէ մերձալպյան մարգագետիններումլուրջ աշխատանքկատարել տեսականինպահպանելու համար: Ա. Թախտաջյանը ենթալպյանգոտում առանձնացնումէ նոսր անտառուտներին նոսը անտառիենթագոտին՝անտառիանկրիոֆիլ-ցրտադիմացկուն ցողիկ ենթագոտին դեպի մերձալպյան գոտի: Կենդանական աշխարհն արտահայտվածէ կրծողներով,հետո գալիս են գայլերը, աղվեսները: 6. Ալպյանգոտի: Այս գոտին զբաղեցնումէ բարձրլեռների վերին հարկը ն համատարածչէ: Ամառը կարճատնէ, ձմեռը` երկարատնն միջին ջերմաստիճանը -10-15-ից հզոր ձնածածկույթով: Հունվարյան

Բուսականությունը

պակասէ, հուլիսյանը՝ 5-85,տեղումները՝800-1000 մմ, ձյան ծածկոցի հզորությունը՝ 2 մ ն ավելի: Ծալքաբեկորավորլեռներում թեքությունները մեծ են, ն գոտին լավ չի արտահայտվում:Հրաբխայինբարձրավանդակներումգոտին թույլ թեբությանլանջեր ունի, որտեղ տարածսակայն շատ են քարացրոնային վում են ալպյան մարգագետիններ, տարածքները,ն մարգագետինըառանձինկղզիներիձնով է: Շատ են ալպյան կանաչ գորգերը՝գետնին փռված ծաղկավոր բույսերով: Հո167

են՝ թթվայինռեակցիայով,բուսականությունը ղերը մարգագետնային խոտայինէ՝ ցածր բուսածածկով:Այս գոտում կարող են արածել եղջերավոր անասուններ: կազմված են հացազգիներից, Բուսական համակեցությունները են` փայլասենի, շյուղախոտ, Աճում բոշխերից, տարախոտերից: գնարբուկ տատասկ, զանգակածաղիկ, անմոռուկ, բերենիկե, ճռճռուկ, երեքնուկ,խմբախոտ,դաշտավլուկ,գայլաթաթ ն այլն: Ձնամերձժայռերիճեղքերումաճում են ժայռոֆիլ բույսեր: Կենդանականաշխարհումշատ են կրծողները,գայլերը, աղվեսները, երգող թռչունները: 7. Մերձձնային գոտի: Այս գոտին հանդիպումէ առանձինկղզիների ձնով լեռնագագաթներիվրա (3500 մ-ից բարձր), որտեղշուրջ տարի ցուրտ է, շատ են ձնաբծերը:Լեռնագրականձյան գիծը գտնվում է 3200 մ-ից բարձր,իսկ կլիմայական ձյան գծին ոչ մի գագաթ չի հասնում (4200 մ): Գոտում կազմակերպված հողեր չկան, բուսականությունըժայռոֆիլ է: Նշենք, որ վերընթաց լանդշաֆտայինգոտիներըհամեմատաբար երիտասարդ են, չորրորդական սառցապատումից հետո գոտիները վերընթացմիգրացիաեն կատարել: Այժմ էլ ջերմոցայինէֆեկտի ազդեցությամբ տեղի է ունենալու միգրացիա դեպի վեր շուրջ 200 մ, ն սեղմվելու են մերձալպյանն ալպյան գոտիները: հիմնահարցըՀՀ տարածքում: 20-րդ դարի երկԱնապատացման րորդ կեսին աշխարհիբնակչությանբուռն աճին զուգահեռ՝ մեծացել են մարդածինազդեցությունները լանդշաֆտային թաղանթի վրա: Ջերմոցային էֆեկտի ներգործությամբակներն է դառնում լանդշաֆտայինթաղանթիդեգրադացիայիերնույթը: ՄԱԿ-ըհատուկ ուշադրություն է դարձրելայդ խնդրինն ստեղծել է հանձնաժողովներ: Անապատացման դեմ պայքարիմասին ՄԱԿ-իկոնվենցիայում«անապատացում» արտահայտությունըմեկնաբանվում է որպես տարածքներիդեգրադացիա`հիմնականումմարդածինազդեցությամբ: Անապատացման դեմ պայքարիկոնվենցիայում Երկրի անապատացման չորս աստիճան է ընդունված` հիպերարիդ, արիդ, սուբարիդ ն սուբհումիդ:Առաջինաստիճանըվերաբերումէ ամենաչորանապատներին (Սահարա),մնացած երեքը մեր հանրապետությունումառկա են (նկ. 20): Արիդըընդգրկումէ կիսաանապատային գոտին,որիմասինարդեն խոսել ենք: Սուբարիդըընդգրկում է հիմնականումտափաստանային գոտին,չոր տափաստանները՝ սուբհումիդը՝բարձրլեռնայինմերձալ-

«

պյան ն ալպյան մարգագետինների գոտինն անտառայինշրջանները: ՀՀ բնապահպանության նախարարությանկողմից վերջերս հրատարակված «Հայաստան:Կլիմայի փոփոխությանհիմնահարցերը»ժողովածուում հանրապետությանգիտնականներըցույց տալով, որ ջերմոցայինէֆեկտիազդեցությամբտեղիեն ունենում ջերմաստիճա-

Արագած

կմ

դաչտ Արարատյան

Մ.Հ:

Նկ. 33. Լանդշաֆտային կողապատկեր Արարատյանգոգավորությունում`ներքնից վերն` կիսաանապատ,չոր տափաստան, տափաստան(անտառայինպատառիկով)՝ մերծալպյան,ալպյան ն մերձձնայինգոտիներ

նի բարձրացում ն մթնոլորտային տեղումներիկրճատում` գալիս են այն եզրակացության,որ մեր լանդշաֆտայինգոտիներըաստիճանաբար վերընթացմիգրացիաեն կատարելու:Ամենից շատ ընդարձակվելու է կիսաանապատներիգոտին՝ընդգրկելովավելի քան 6000 քառ կմ տարածք,ն Արաօսիափերինառաջանալուէ անապատայինգոտի: Կլիմայական անառարկելիփոփոխություններըիրենց ազդեցությունը ունենալու են աշխարհիբնությանվրա: Արիդզոնայում, որտեղ հանրապետությանբնակչության մեծ մասն է ապրում, տեղումների քչացման հետնանքովպակասելու է խոնավացմանգործակիցը,գոլորշիացման նվազումն իր հերթինջերմաստիճանինոր բարձրացում է բերելու. ավելի քիչ թաքնված ջերմություն է ծախսվելուգոլորշիացման վրա, որը բարձրացնելուէ հողի մակերնույթիջերմաստիճանը: Խիստ ավելանալու է ոռոգմանջրի պահանջարկը:Առանցայն էլ Արարատյան գոգավորությունում ոռոգման նորմաները ներկայումս խախտվումեն: Հետագայումկրճատվելուէ ոռոգվող տարածությունը: Արդենհասունացել է ոռոգմանավելի կատարելագործվածեղանակներին անցնելու հիմնահարցը,սակայն գյուղատնտեսությաննախարարությունն այդ ուղղությամբ ոչինչ չի ձեռնարկում:Պետք է անցնել

ստորգետնյաոռոգմանը,որի դեպքում գոլորշացումըկնվազի ն հնարավոր կլինի ոչ միայնջրով լիովին ապահովելԱրարատյանգոգավորության 150 հազար հեկտար հողերը, այլն ընդարձակել ոռոգվող տարածքները՝հասցնելով450-500 հազարհեկտարի: Մթնոլորտայինտեղումներիպակասելու հետնանքովնվազել է գետայինհոսքը: Մինչն 1960-ականթվականներըՀՀ գետերի տարեկան հոսքը կազմում էր 7 իք ներկայումս այն 6-6,5 միլիարդ մ3է, շուտով կիջնի 6 միլիարդի,իսկ սակավաջուր տարիներին՝ավելի ցածր: Հանրապետությանբարձր լեռներում պակասել է ձյան շերտի հզորությունը: Խիստ անհրաժեշտէ գետերիվերինհոսանքներումկառուցել բազմաթիվջրամբարներ`գարնանայինհալոցքային ջրերը պահեստավորելու համար: Վերջերս այդ ուղղությամբ ձեռնարկումներ

քոն հիմնահարցըպահանջումէ ջրի խիստ խնայորապատացման

ղություն, սակայն շատերը ջուրը համարում են բնության պարգնը մարդուն ն խիստանխնայողաբարեն օգտագործում:Երնանքաղաքի ջրամատակարարման ցանցի՝ ջրմուղի անկատարվիճակում գտնվելու հետեանքովշատ դեպքում ջուրը տեղ չի հասնում, կորչում է կես Ճանապարհին:Քաղաքի մեկ շնչին տրվող ջրի քանակըկազմում է 600 լիտր մեկ օրում, բայց ջուրը տրվում է սեղմ ժամկետներով,որոշ օրերին էլ ջուր չկա: Անապատացման հիմնահարցըպահանջումէ շատ լուրջ կառավարական ձեռնարկումներիրականացնել,սակայն այս ուղղությամբ չկան: լուրջ միջոցառումներ

170:

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԲԱԺԻՆՆԵՐԸ

ՆՈՐ

ԵՎ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գիտությունըմարդկայինհոգնոր գործունեությանբնագավառնէ, որի նպատակըիրականությանմասինօբյեկտիվ գիտելիքներիձեռքբերումն ու տեսականհիմնաչվորումնէ: Նրա խնդիրն է աշխարհում տեղի ունեցող երնույթներին գործընթացներիբացատրումը,դրանց կանխատեսումը: Աշխարհագրությունգիտականհամակարգըունի իր ճյուղերն ու ուղղությունները,որոնցից մեկը լանդշաֆտներիաշխարհագրությունը` լանդշաֆտագիտություննէ. սա էլ, իր հերթին,արդեն ունի իր ենթաճյուղերը: Գիտություններիբաժանումըառանձինճյուղերի կամ ենթաճյուղերի հիմնավորվում է նրանով,որ դրանք այնքան են ընդլայնվել ու խորացել, որ մարդանհատըայլես հնարավորությունչունի տիրապետելու տվյալ գիտությանբոլոր ճյուղերին ու ուղղություններին,իր ուշադրությունը պետք է կենտրոնացնիմի ուղղության վրա, ն խորանաու հայտնաբերինոր, դեռնս չճանաչվածօրինաչափություններ: Ընդհանրապես բոլոր գիտություններիզարգացման ընթացքում ստեղծվում են նոր ճյուղեր, ն դա միանգամայնընդունելի իրականուվերաբերումէ նան լանդշաֆտագիթյուն է: Այս օրինաչափությունը տությանը:20-րդ դարիվերջին այն այնքանէ ընդարձակվել,որ իր մեջ է առել նոր բնագավառներ՝ ավելի նեղ մասնագիտականուղղությունն ներ ուսումնասիրմանօբյեկտներ: ուղղություններինանցնելըհարկ Մինչն այդ նեղ մասնագիտական եմ համարումկանգառնել ընդհանրապես աշխարհագրությանն մաս171

նավորապես լանդշաֆտագիտությանսկզբունքային վերակառուցհարցի վրա: կոնստրուկտիվլանդշաֆտագիտության

ման՝

1.

լանդշաֆտագիտություն Կոնստրուկտիվ-կառուցողական

ուղղություԼանդշաֆտագիտությանկառուցողական-կիրառական նը առաջ քաշեց ակադ. Ի. Պ. Գերասիմովըմոտ կես դար առաջ: Նա զարգացրեց այն միտքը, որ լանդշաֆտագիտությունըբնական տարածքային գիտական նկարագրությունից ու մեկնաբանությունից ուսումնասիրություննեպետք է անցնի կիրառական-կառուցողական րի, մշակի բնությանվերափոխմանգիտականորենհիմնավորված ծրագրեր:Նրա բազմաթիվգրքերն ու հոդվածներըուղղված են բնու, օպտիմացգմանը: թյան կառուցողականվերափոխմանը, մեկում (1967) նա գրում է, որ ժամանակակից Աշխատություններից մեջ ծագել են նոր մոտեցումներ, որոնք գիլանդշաֆտագիտության տությունը մղում են առաջ: Բնականհամալիրների նկատմամբնորագույն պատկերացումներըն մտահղացումները կիբեռնետիկայի սկզբունքներինհամահունչ են: Այդպատկերացումներըլանդշաֆտահարուստբովանդակույին օբյեկտը դիտում են որպես ինֆորմացիոն "թյամբ տեսական-դատողական մոդելներ, ե ամենից կարնոր արդյունքն այն է, որ հայտնաբերվումեն իրական համալիրներ, մշակն սիստեմավորման-համակարգման վում են նրանցտիպականացման մոդելներ: մաթեմատիկական Լանդշաֆտագիտությանկարնորմոտեցումներիցմյուսն այն է, որ կիրառվում են բնական համալիրներիերկրաֆիզիկական,երկրաքիմիական,կենսաբանականմոդելներ,որոնք պարզումեն պրոցեսների ֆիզիկական,քիմիական,կենսաբանականէությունը: Դա անհրաժեշտ է տարածքի նպատակայինվերափոխման,օպտիմացման,ինչպես նան՝ լանդշաֆտի հետագաընթացքիկանխատեսման համար: Ներկայումս պետք են մարդու ն բնության այնպիսիփոխհարաբերություններ, որոնց միջոցովընդլայնվի բնական ռեսուրսներիխելացի օգտագործման,վերարտադրման, վերականգնմանու հարստացման ընթացքը,նպատակասլացու խոր կերպովվերափոխվի ն բարելավվի բնականմիջավայրը:Հասարակությանհետագազարգացումը ն նրա արտադրողական գործունեությունը պետք է ուղղված լինեն ու պլանավորված առաջադիմական մեթոդներովբնականմիջավայրի արդյունավետության բարձրացմանը: Ի. Պ. Գերասիմովընշում է կիրառական-կառուցողական լանդշաֆտագիտությանզարգացմանհետնյալ ուղիները. '

-

Կառուցողականլանդշաֆտագիտությանտեսական սկզբունքների մշակում, տեսական-դատողական մոդելների հայտնագործում, տիպաբանականն համակարգման կիբեռնետիկական անալիզիզարգացում: 2. Բնականհամալիրների,էներգետիկայի,նյութափոխանակման, շրջանառուպրոցեսներումնյութերիհաշվարկի, կենսաբանականարդյունավետությանմակարդակիբարձրացմանխնդրում երկրաֆիզիկական,երկրաքիմիական,կենսաբանականմոտեցմանկիրառում: 3. Արմատական փոփոխություններկատարելլանդշաֆտագիտական հետազոտություններիբնագավառում` ուղղված տեսական մոդելների, բնական-տեխնիկականմիջավայրի նոր տիպերի ստեղծման, բնության արտադրողականության պոտենցիալիբարձրացման 1.

ուղղությամբ:

2. Նոր ուղղությունները

Այս գիտականուղղության հիմնաԼանդշաֆտայիներկրաքիմիա: գտավ, որ դիրը Բ. Բ. Պոլինովն է: Նա 1930-ական թվականներին լանդշաֆտների երկրաքիմիան պետք է զբաղվի երկրաքիմիական հարցերով՝լանդշաֆտներիսպհմաններում:Մինչ այդ երկրաքիմիան, որպես կարնոր գիտություն Երկիր մոլորակի մասին, զբաղվում էր Երկրի մակերնույթումու խորքում ընթացողքիմիական պրոցեսների ուսումնասիրմամբ: Երկրաքիմիա(գեռքիմիա) տերմինը գիտության մեջ կիրառել էր Խ. Ֆ. Շոյնբեյնը 1838 թ.: 19-րդդարում այդ գիտությունը ունեցավականավորգիտնականներ՝Դ. Ի. Մենդելեն, Կ. Գ. Բիշոֆ, Ֆ. Կ. Քլարք, 20-րդ դարում՝ Ա. Կ. Ֆերսման, Վ. Մ. Գոլդշմիդտն շատ ուրիշներ: Պոլինովը գտավ, որ հատուկ ուշադրություն պետք է նվիրել լանդշաֆմտ ներումընթացողքիմիականպրոցեսներին: Լանդշաֆտներիերկրաքիմիանբուռն զարգացում ունեցավ հատկապես 1950-ական թվականներինն այն, որպես դասընթաց, մուտք ֆակուլտետներիուսումնականպլանների գործեց աշխարհագրական Ի. Ա. Պերելմանի«Լանդշաֆտներիերկրաքիմիա» մեջ: Լույս տեսավ ձեռնարկը,որն ունեցավ մի քանի հրատարակություն:Հայերեն լեզվով առաջինձեռնարկը՝«Լանդշաֆտներիգեոքիմիա», հրատարակեց Հ. Կ. Գաբրեիլյանը1968 թ.: Նշենք, որ այս գիտությունըբուռն զարգացումունեցավ նախկին ԽՍՀՄ-ում. լույս տեսան բազմաթիվաշխատություններ:Ականավոր են՝ Մ. Ա. Գլազովսկայան,Ա. Ա. Սաուկովը, Ա. Պ. ներկայացուցիչներն Վ. Վ. Դոբրովոլսկինն ուրիշներ: ՎայասՎ. Ա. Կովդան, Վինոգրադովը, Ս. Բալասանյանի«Երկհրատարակվեց տանիՀանրապետությունում

րաքիմիա» ծավալուն մենագրությունը, որտեղ շոշափված են նան լանդշաֆտների երկրաքիմիայիհարցեր: Նշված հեղինակների աշխատանքներըոչ միայն տեսական,այլ նան գործնական-կիրառական նշանակությունունեն: Լանդշաֆտներիերկրաքիմիանուսումնասիրումէ բնատեղամասերում տեղի ունեցող քիմիականտարրերիու միացություններիմիգրացիայի ու կուտակման (կոնցենտրացիայի)պրոցեսները:Լանդշաֆտային թաղանթումընթացողնյութերի ն էներգիայիշրջանառու պրոցեսներումտեղի են ունենում բարդ քիմիականռեակցիաներ՝հատկապես կենսոլորտում:Անօրգանականմիներալայինսնունդ ընդունելով` բուսական ծածկույթըստեղծում է օրգանականնյութեր`սպիտակուցներ, ճարպեր,ածխաջրեր,ֆերմենտներն այլն, որոնքօրգանիզմների մեռնելուց հետո մանրօրգանիզմների միջոցովքայքայվում են, անցնում են հողին միներալայինանօրգանականմիացություններիկամ ուղղակի քիմիական տարրերի ձնով, ջրի միջոցով ենթարկվումեն միգրացիային այլն: Նշենք, որ Երկրի վրա բոլոր օրգանիզմներըանթափոնեն, բացիմարդուց:Մարդուկուտակածթափոններըհասել են ահավորչափերի: Լանդշաֆտայիներկրաքիմիանուսումնասիրումէ հողմահարման կեղնի ձնավորումը,հողային ծածկույթի առաջացումը, նրա զարգացումը, որոշում հողում պակասորդայինն ավելցուկային քիմիական տարրերի ու միացություններիքանակը, որը շատ կարնոր է մարդկանց կենցաղում: Այս գիտությունը ստեղծել է հետաքրքիր մեթոդներ հանքային հարստությունները ավելի մատչելի եղանակներով հետախուզելու համար: Օրինակ, ասենք տարածքըանտառապատէ. տարբեր մասերից վերցրած տերնների նմուշների սպեկտրայինանալիզը ցույց է տալիս, որ ինչ-որ հատվածում որնէ քիմիական տարրիպարունակությունը մեծ է: Դա նշանակումէ՝ հողում, որոշ խորությանտակ, հանքային օրեոլ գոյություն ունի: Անմիջապեսհորատմանմիջոցովհայտնաբերվում է մինչ այդ անհայտ հանքը: Մ. Ա. Գլազովսկայան Ուրալում նման կարգի հետազոտություններովհանքեր է հայտնաբերել: Լանդշաֆտներիերկրաքիմիանառողջապահությանասպարեզում լուրջ ներդրումներէ կատարել: Հայտնիէ, որ առողջությաներաշխիքներից մեկը քիմիական տարրերի ու միացություններիՕպտիմալքանակն է լանդշաֆտում: Իսկ եթե գոյություն ունի ինչ-որ քիմիական տարրիավելցուկ կամ պակասորդ,այդ դեպքումկարող են զանազան հիվանդություններառաջանալ:Օրինակ, մինչն 1950-ական թվականները երնանքաղաքում բավականշատ էին խպիպ հիվանդությամբ |

տառապողները(հատկապես` կանայք): Լանդշաֆտների երկրաքիմիան պարզեց, որ Ակողնքիաղբյուրներիցսնվող ջրմուղի ջրում յոդի պակասությունկա, որից էլ այդ հիվանդություննէր առաջանում:Դրանից հետո վաճառվողկերակրիաղի մեկ տոննայինխառնումեն չնչին քանակի(մեկ տոննայինմի քանի գրամ) կալիումիյոդիդ, որը բավական է հիվանդությունըկանխելու: Լանդշաֆտների երկրաքիմիան մանրամասնուսումնասիրում է տարածաշրջանիքիմիական պրոցեսները,պարզում դրական ն բացասականնշանակությանռեակցիաներըն միջոցներմշակում միջավայրըօպտիմացնելուուղղությամբ: Լանդշաֆտներիերկրաֆիզիկան:Երկրաֆիզիկանուսումնասիրում էր մեր մոլորակիվրա ընթացողբոլոր ֆիզիկականպրոցեսները ն վաղուց գոյություն ուներ: Վերջիներկու հարյուրամյակում լուրջ հետազոտություններկատարվեցին:Այդգիտությանականավորներկայացուցիչներն են՝ Մ. Վ. Լոմոնոսովը, Ի. Վիխերտը,Բ. Վ. Գոլիցինը, Հ. Հելմհոլցը, Ա. Ի. Վոյեյկովը, Պ. Պ. Լապտնը, Ի. Մ. Գուբկինը, ս. Ա. Ֆրիդմանը,Ի. Ա. Կիբելը, Վ. Վ. Շուլեյկինը ն ուրիշներ: ԽՍԴՀՄ-ում ձնավորվեց Լանդշաֆտներիերկրաֆիզիկան մի-փոքր ավելի ուշ, քան լանդշաֆտներիերկրաքիմիան,1950-ական թվականներին, ն հեղինակներդարձանԱ. Պ. Գալցնը,Ի. Պ. Գերասիմովը,Գ. Վ. Զանինը,Լ. Ն. Սոբոլեը, այնուհետն Դ. Լ. Արմանդը,Կ. Ն. Դյակոնովը, Ն. Լ. Բերուչաշվիլինն ուրիշներ: Լանդշաֆտներիերկրաֆիզիկանուսումնասիրումէ այն բոլոր ֆիզիկականերնույթներնու գործընթացները,որոնքընթանումեն լանդշաֆտային թաղանթում:Օրինակ, Երկրի խորքում գործում են ուժեր, որոնք առաջագնումեն տեկտոնականշարժումներ. սրանց հետ են կապվածերկրաշարժերը,որոնք ուսումնասիրվումեն այս գիտության կողմից: Երկրաֆիզիկայից առանձնացելէ մի նոր ճյուղ՝ երկրաշարժագիտությունը՝սեյսմոլոգիան,որի առջն դրված են երկրաշարժերը կանխատեսելու ն բնակչությանըիրազեկ դարձնելու բարդ խնդիրը: մի ստվար խումբ զբաղվում է Լանդշաֆտայիներկրաֆիզիկոսների այդ հիմնահարցով: Լանդշաֆտային երկրաֆիզիկանուսումնասիրում է ջրոլորտում տեղի ունեցող ֆիզիկականպրոցեսները:Օրինակ, առաջներումտեգիշերայինմթությանմեջ նավեղի էին ունենում նավաբեկություններ. կամ այսբերգների, ինչպեսայդ տեղի ուները բախվումէին խութերի հետ, հենց առաջին երթի Ժամաորը նավի թ. «Տիտանիկ» ցավ են սարքեր, ն Այժմ ստեղծված խորտակվեց: այսբերգի նակ բախվեց են հեռվում լողացող օգնությամբհայտնաբերում որոնք ուլտրաձայնի

առարկաները,չափում են նան ծովի խորությունը: Ներկայումս օվ-՝ կիանոսներումհետազոտություններ են կատարվում մակընթացության ալիքների, ընդհանրապեսալիքների հնարավոր էներգիանյուրացնելու ուղղությամբն այլն: Մթնոլորտիֆիզիկայում շատ բարդ երնույթներկան, որոնց ուսումնասիրությունըկիրառականնշանակություն ունի: Օրինակ, ամպրոպի ու կայծակիառաջացումը,մթնոլորտայինտեղումների ձնավորումը, արեգակնայինէներգիայիբաշխումը,նրա շրջապտույտը, ցիկլոնների, անտիցիկլոններիառաջացումըն շարժումը, մթնոլորտիգազային կազմը, նրա անթրոպոգենփոփոխությունները,ջերմոցայինէֆեկտի ազդեցությունը, օզոնային էկրանըն այլն: Սրանք բոլորը լայն ասպարեզ են լանդշաֆտայիներկրաֆիզիկայի համար:Այժմ բազմաթիվ լաբորատորիաներեն գործում, որտեղ մոդելային ուսումնասիրություններ են կատարվում: Լանդշաֆտներիբժշկագիտությունը:Մենք նշեցինք, որ ավելորդ կամ պակասողքիմիականտարրերը լանդշաֆտներում իրենց ազդեցությունն են թողնում կենդանիօրգանիզմներիվրա: Ահա բժշկության մեջ առաջացել է մի նոր ուղղություն, որն ուսումնասիրում է լանդշաֆտներում հիվանդություններիառաջացումը կապված ֆիզիկաքիմիականհատկանիշներիհետ: Տարբեր երկրներումու լանդշաֆտներում քիմիական տարրերի տարբեր համալիրներ գոյություն ունեն, որոնք այս կամ այն կերպ են ազդում մարդկանց առողջությանվրա: Օրինակ, կան հիվանդություններիհարուցիչներ, որոնք բույսերի արտաբերածֆիտոնցիդներիազդեցությամբոչնչանում են: Հայտնիէ, որ սոճու անտառներումծառերի բուրմունքը սպանում է թոքայինհիվանդության հարուցիչները: Ուրեմն պետք է բուժարաններ ու առողջարաններ կառուցել այնպիսի վայրերում, որտեղ ֆիտոնցիդների առատություն գոյություն ունի: Կամ մի այլ օրինակ. կան հիվանդներ, որոնք պետք է շատ ջուր գոլորշացնեն(քրտնեն), դրա համար պետք է ընտրելանապատայինհանգրվաններ,որտեղ հարաբերականխոնավությունը նվազագույն է, ն կազմակերպել հիվանդների բուժում: Նման օրինակներըշատ են: Լանդշաֆտների բնական պայմանների կապը հիվանդություններիհետ կարնոր ասպարեզ է բժշկագիտության համար: Միջավայրիօպտիմացումը կարնոր հիմնախնդիրէ, ն այդ ուղղությամբ ուսումնասիրությունները շարունակվելուեն: Լանդշաֆտայինռազմագիտություն:Ռազմական գործողությունները ընթանումեն բնության լանդշաֆտների տարածքում: Տարբեր լանդշաֆտներում այդ գործողությունները տարբեր ընթացք ու հետնանք են ունենում: Ուստի պետք է հաշվի առնել տեղանքիբնույ-

ռազմական տեխնիկայի օգտագործման կտրատվածությունը, հնարավորությունները, բուսածածկությունը, ճահճածածկությունը, տեղի բարձրությունըն շատ այլ հանգամանքներ:Դրա համար պետք է լանդշաֆտը լավ ճանաչել ն նրա ռեսուրսներըտեղին ու նպատակայինօգտագործել: կամ հնէալանդշաֆտաԼանդշաֆտներիհնէաշխարհագրությունը գիտություն: Ժամանակակիցլանդշաֆտներըպատմականզարգացման արգասիք են: Որպեսզի կանխատեսենքլանդշաֆտի ապագան, անհրաժեշտ է պարզաբանելնրա զարգացման ուղին: Օրինակ, ուսումնասիրելովվայրի երկրակեղնիկտրվածքիպալինոլոգիան՝ հնարավոր է պարզել, թե ինչ փուլեր է անցել այն ն հետո ինչ է լինելու: Այդ եղանակով կարող ենք կանխատեսելլանդշաֆտիապագան: Մենք գրքում վերլուծեՄարդ--բնությունփոխհարաբերությունը: ցինք մարդ--բնությունփոխհարաբերությանհարցը: Նշենք, որ այս հիմնախնդիրըներկայումս լայն արձագանքէ գտել, քանի որ բնության նորմալ վիճակը մարդածինգործոնի ազդեցությամբ փոխվում է: Այժմ աշխարհումապրում է ավելիքան 6 մլրդ մարդ,ն օր-օրի մարդու ներգործությունըզորեղանում է, ն եթե միջոցներ չգտնվեն բնության ապա մարդկությունըկկանգնի հավասարակշռությունը'վահպանելու, մեծ աղետի առջն: Ստեղծվել է լանդշաֆտագիտությանմի բաժին, որը պետք է զբաղվի մարդ բնություն հակասությանվերացմանհարցերով: Այս գիտությունը համագործակցելուէ մարդու էկոլոգիագիտությանհետ: Վեիջին2-3 տասնամյակում լանդշաֆտագիտություն: Անթրոպոգեն մի շարք գիտնականներգտնում են, որ լանդշաֆտագիտությունը պետք է ունենա մեկ առանձինուղղություն անթրոպոգենլանդշաֆտագիտություն,որը զբաղվի միայն մարդու ն լանդշաֆտներիփոխհարաբերության հարցերով: Կարծում ենք նախորդ ուղղությունը՝ «Մարդ--բնությունփոխհարաբերությունը»,նույն ֆունկցիան է ունենալու, միայն տարբեր անվանումներով:Այս ուղղությունըզուգահեռ է ընթանալումարդու էկոլոգիագիտությանըայն տարբերությամբ,որ շեշտը դրվելու է տարբեր բաղադրիչներիվրա: Սրանք մեկը մյուսին լրացնելու են: Գիտական այս ուղղությունը Լանդշաֆտներիկենսաբանություն: զբաղվում է լանդշաֆտիբաղադրիչներիցբուսականու կենդանական աշխարհի բիոտային մյուս բաղադրիչներիփոխհարաբերությունների հարցերով: Այս ճյուղը նս զուգահեռն համընթացէ զարգանումբուն լանդշաֆտներիմյուս բաղադսացենոզների,կենդանացենոզների որով զբաղվում են բույսերի էկոլորիչների փոխազդեցություններին, գիան ն կենդանիներիէկոլոգիան: թը,

-

այս ուղղուԱգրոլանդշաֆտագիտություն: Լանդշաֆտագիտական թյունը պետք է զբաղվի գյուղատնտեսականզանազանկուլտուրաների, անասնապահականճյուղերի ն լանդշաֆտիբաղադրիչներիկապի ու փոխազդեցությունների հարցերով: Այս ճյուղի նպատակն է մշակել լանդշաֆտների վերափոխման այնպիսի միջոցառումներ, որոնք կբարձրացնենլանդշաֆտներիաիդյունավետությունը,նրանցֆունկգիոնալ հատկանիշները: Ինժեներականլանդշաֆտագիտություն: Այս ուղղությունը պետք է մշակի սկզբունքներ, որոնք ավելի ռացիոնալ ու նպատակային կդարձնենշինարարականաշխատանքները, ռացիոնալ կօգտագործեն բնական ռեսուրսները,կամրապնդենլանդշաֆտա-էկոլոգիական փորձաքննությունը: Ինժեներական լանդշաֆտագիտությունը հնարավորություն կտա կառուցումներըկատարել լանդշաֆտայինառումով անթերի, ն լանդշաֆտը դարձնել առավելագույնս Օպտիմալ: Առաջարկներեն եղել այլ ուղղություններ ստեղծելու: Ժամանակի ընթացքումգիտության այս նոր ճյուղերը կունենան ուսումնասիրություններիհստակ ծրագիրն ուղղություն՝ ի բարօրությունմեր մոլորակի բնակչության:

`

`

Ավարտելովգրքի շարադրանքը`նշենք, որ բուն լանդշաֆտագիտությունըլայն հեռանկարներունի: Նրանից սերվող ավելի նեղ մասնագիտականգիտություններըկնպաստեն լանդշաֆտայինթաղանթի օպտիմացմանը,մարդ-բնությունհակասությանաստիճանականմեղմացմանըն մարդկայինհասարակությանկյանքիպայմաններիբարելավմանը:

178.

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Մ. Շո

ԽՇՐՕԱԵԼ 8 ՈՅՒՍԱԱՀՅՓՈՕԲՀՈՇԻՒՈԼ./ՃՈՇաԸ2այք098

ԴԻՎՇՇԽԱՇ

70ղԵլ

ԽՇՇՈՇՈՕՑՅՒՈԼՄ ԽԼ, 1969.

ՈՅԷՄԱԱՅՓՆՒԵՐ:

Ճ. Ճ. Ք ոք.

/ՃԻՇԵՇԵՃՋ Լ. ԷԼ, Տոտո

ՐՇԵՃՐԱՎՇՇԽՒՕՇ

ԸՇՕՐԷՅՒՎՇԻՈՎԼՇ

ԽՈՅ

քՅՓԱՎՇՇԽԱ

Ն ոէմաաճՓ108.-Շճ.: "Մ1ճժսոտՓոօՑծոծ աօ" ԽԼ, 1963. Խ(օոշու Բ Մէ Փօքեճամճ48 Փո ՎՇՇՕՔ 160 թՓու ԽԼ, ճՃքոռեմՃ. 1. -

ՇՇ.: «16

-

-

1971.

ճթոատ Ո.

Լ

ՕշոՕ8ա

-

62141608

Խոտ

Փաաովօօոօխ Րշօրքոֆաւ.

ՑԼՕ", 1947, Վ 6.

11 ԱՇՂԵ ՓՔԵՅՔՎՇՇԵօՕՔՑ

"'8օոճքուճող1. 7Լ. Ոք, ԷՇ01ԼքոՓիո. 34ՈՅՎՔ քօօեԼ 16օՐքճՓուտ»,1957, Ի 4.

ԷԼԵՆ Բ 82.

1.71. ԽԼ, 1966. ճոճ օ ոճւսաշՓ76. Խ'Լ, 1975. ոյւ2 ճքոամ 7. 11. ԷԼ հ/., 1962. ՖՇՈ07Ը088. 8. ՕՇ(08է:

15680ՂքօՇԵԼ ԼՇՕ1ՇԽԼՕԷՈԼՀ.

«738.

-

-

-

ԵՇքո11. Շ.

1947. 1952.

-

30ԷԼԵԼ

ԼՇՕՐքոՓոՎՇՇՏ:Շ

ՇՕ8ՇԼՇԽօՐԾ Ըօ16032. 1. 1

ո

2. ԽԼ,

ԵջոեւաօԽԼ. 8. 11Շոճքշւա 8 ՇՇԼՇՇԼՑՇԵԼՒԵ 7ՇոՕ88:. 11, 1948. Եջոթւօ հ. էԼ.- ԱքօճոծԿոճ7-ՈՇՑԵՔՇոօՕօ 232. 1., 1979. ԹՀուունիօտ հ1. 4. տքօոօրուտ օյւմք. հ/., 1948. ԹճքոճնոշամՑ. Զ. Եոօշֆօքռ. ԽԼ, 1967. ԳաբրիելյանՀ. Կ. Լանդոսֆտներիգեոքիմիա. Ե., 1968: ՕՇԷՕՅ:ԼԱՇ Ոքօճոծիքեւլ Լ803ՈՇՈ. հ8 Է. Ճ.

ՓՔՅՒԿՇՇԵՕՄ

ՐՏօրքշՓոս. ԽԼ, -

-

-

1979. 1215.

Լ6ք2Շ8 "138.

11. Ո.

-

Խօ11Շք

1966, Ի

8ԼՕ",

5.

ՑԻճմ ԼՇ01ք8Փ101:ԼՇԴՒ.,

Ե(ՇԼՕՎԵԼ, թՀՅՆ1Ե-

քօօ6ք23088401Շ ոքտքօր մ Բ ք838:1:Շ ՐՇՕՐքՅՓԻՎՇՇՇՇՇքՔ. հԼ., 1967. ԼՇՕՅ6օոօրքզ. հ/Լ., 1999.

ԼաԹԾՇՑԷ. Լ.

4. 4. Ոքշղո(6ք Բ 38Ո2Վ: ՓոՅ։իԿՇՇԲաօՔ ՐՕրքջֆաա.ԽԼ-7Լ, ՒԷքարօքեշտ 1932.

4. Ճ., Ե7Ոաօ ԻԼ ԷԼ.

Օ ոշքո 8: ՎՇՇԽՕո( 32.016 160-քթՅ3ՓաԼքորՕքեօտ ՎՇՇԵՕ) 30ԷԼ11ԵՒԼ0օ1:. «ԱԹաոող ՃԻԱՇՇՇՔ", 1956, Վ 1. ՕՇԷւՕՑԵԼ 3ՒՕոօրտււ. 4870 3. ԽԼ, 1975. մ ԽղոՇՇաՓաումու ՈօՎԲ.8. 8. 30էԼեմ ոքոքօոմ

Ը6. «ՄՎՇՊԹԾԵՎՅՇՑ

Ւրծ Օօ 30:ա: ռքոճքօրւ». ԽԼ., 1948. 1Օ. ԽՃ. ՈռէտառՓււճկ ՇՓծքճ Էճաօք ՈՂՅԵՒՇՀՀ. "1քթտքօոտ", ԽՓքծսխօռ 1966. ԻՎ 8. Ի ԷԶՄԵ2 67ոյՂԱ61օ.Խ/Լ., 1970. 3866ոնռ Է. ԽԼ. ԼՇՕՐքոՓաց Փայտի ՎՇՇԵԶՃՑ

ԱՋՇՏԿՇԵՆԾՃ. Լ.

Փաչոչւօ-Ո50Րք2Փ:ԿՇՇԽօՇ ք28օժաքօտ216, Վ. ԱԼ 1., 1961. ՕՇԷւՕ8ԵԼոշէտաճՓԼՕՔՇՈՇՒՈ

ՋՇՏՎՇԵՆՕ 4. Լ.

Ց Խո ՓոմւՕ-Ր20Րթ2ՓԻՎՇՇԽՕՇ քՅԱՕՒԽՔՕԹՅԵԹՇ.

Խ7Լ, 1965.

ՕՇԷԼՕ8է1 ՕՇԾԼԱՇԻՕ

3ՇԽԼ1Շ8ՇՈՇԷՍՆՑ.

ԽոՈՇՇՈւ: Ը. 8.

Խ/Լ.-1., 1947.

Լ6ք2ՇԽԿ081. Ո.

Խօն ԷՃ76.

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ԽքյոՕոօքօք8ՇԼԱՇՇԼՑՅ

ԶՂՇՂԵՒՕՇԼԵՒԹ

ՂՕՏՇՈՇԷՀՇ.

ՎՇՈՕՑՇԽՑ.

ԽԼ., 1963.

օո

ոքաքօոծ քշող. Ճ.

Է ՇՐԾ 13Ե(ՇՒՇԵՈՇ

710341Շ186ԷՌՈԼ6Է ո6ԽԼ. ԹոնգաուօԲճ. հ1., 1980. /ռւտաաճՓ-

4. 4., Ք0ՅՅԱԱՇՑ2 Ո. էԼ ՓուսաուօժաքօրՅԻ էծ Է ՉՈՌԱՈՒՅՈՅէմաաշՓ18. Խ/Լ., 1988. ԽՈոՃՇ2Խ08Շա: 8. Ո. հԼ., 1998. ԸԼՇՕքճՓաօօաճա ԹյոԵրքՁ.

8 ՓՔՅԻՎՇՇԽՃՕ

Խ6Ղօղ 160Րքճֆոռ. '"8օոԽ1Յքոօ8ԽՃ.Ի. 10 ՐՕքիԿՇՇԺՈՒ քՕօՇԵԼԼՇօՐքգՓիաւ"1948, Վ 9. ՔՇՇՂՇոՕՑՅՒՄ 71., 1971. ՇԸՇօթււա""Խ1օՐՕո«ճ 78ԷԱԼԱՅՓՂՒԵՍ: Փ. ԷԼ Լ, ՈռւտաճՓոՒիոճԻՇօթշՓա ո 8օոքօօել ոքճորւթյ.

Խամ

-

աւճ

-

-

աաա Աաաա

-

1966. Ի

Փ. 41.

1967. հՈւառօտ

ՕՇԵՕՏԵԵ:Շ ոքօծոՇշիել ՓԵՅՒՎՇՇԻՕԼՐօրքՅՓուԼ

-

ՖԼ,

ԷԼ ՄՎՇԼաՇ օ ո2:մա2Փ7Շ ԷԼ ՐՏՕՐքՅՓովՇՇաշճ 30Է(1ՂԵ8Օքօտծյո,1986. Ճ. Ճ., ՈքօշօծքշյոօւՇԽԻ Խու

ՕքԵՇՒՈՅԱԾՑ 8 ՐՇՕՐք 8. Շ. ՇԱ ՇՆՇԵՈՒՅՑ

ՔՅՓԱԿՇՇԽԻ

ԸՍՇՇՈՇԱՕՑՅԻՑԾՈՒւ. թոռ, 1973.

ԽՈ 808 1. 1. հ/., 1985. Փոտա«օ-ՈՇՕ0ՐքՅՓագՇօաօօ քԱՕէ ԼքՕ088էւօ. ԽԼ, 1974. Է166-Փ3. ՂՇՕքօղ

իՎՇՇԽՔՇՕՇԷԹՕՑԵԼ Ո2ԷԱԼԱՅՓ708ՇՈՇՒՌԾԼ

հ, 1968. Օոյու ԻԵ. Չ«օօւա. ՈՍ068 8. 4. 11քօ6ոՇխտ քՇրոՕԼԵԵ ՐԾ Ո85էԱԱԱՅՓ108ՀոՇէ ա. հ/Լ., 1979. Օօքո 3. Խքյ՛Օրօքօ 3ԷԼՇքՈՒՒԼ ԷԸ 3ՇԻԼ6.- Շ6. "Ծոօօֆծք". ԽԼ, 1972. 8. Լ. ԼԵՈՆ

ԱՇքՇՈԵԿՎՅԻԵ

ոէմամճՓոո. Խ/Լ, 1968.

ԱօՓ:օՇՑ: Մ. Ճ.

ԸՇՈԵՇԵՕ«0388618ՇԷԱԼ18 ՕԱՇԷՈ« 2 ոքքքօութն( քօօքօօ8 ՇՇԵ. Էք., 1986. ՂՇքքչոօքում ՃքելտլՇ"օ 8. Ը. ՔՇօճղել 0 ՇՕ8քՇԵ(ՇԷԱւօՅ ՓոՅոՎՇՇԵՕՄԼՇՕՐքՁԱքօօծքթշաժոշճխը Փոտ. ԽԼ, 1972. Ք ոքշաոաօ. հ/Լ., 1981. քՇօ6թճյոՇեշտոը Բ. Շ. ՈռւտաոՓոե 8 Էծ Շ6. հ1., 1971.

ԿՕՂՌԱՎՇՇՐԻՇՒՒԵՐԸ

8 ԼՇօՐքոՓոաւ"(610108

«Աո (ՇԻՇԷԱՇ

ո ԱԽՏ

ԹՅՇՎԵՈՕ» 4. հ1.

Շր ք2 ՐօէքոֆՓոթ.հԼ, 1972. Աքոքօոճ հ օ616Ը150. ԽԼ., 1968.

ԽՕԿՈՂՇԵՇՕՑ

"ՖՎ. 38Ո216Թ Ըգոադծո ԷԼ. Ճ. ԷԼ, ՂՇօքուտոքոքօուծն ՐօՐքոֆեւ", 1968, Վ 3. ԸՏՎ888 8. 5.

ՐՇՕՇԱՇՆՇԵ.

ԹրշոշււմՇ 8 ՄՎՇԷԱՇՕօ ԷԼ08օՇԽԽքՇա,1978.

Փ.

-

էԼՕՇՂԵ.

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Լ.ԼԼ.ԼեԼեեԼԼ.Լ.Լ

Նախաբան...

ու

ՎԼ

աաա

նանանՅ

անական

անապա

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՐԿԱՆ,ՆՐԱ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

1. 2. 3.

Լանդշաֆտի հասկացությունը,բնորոշումները,խնդիրները............... 5 Լանդշաֆտայինաշխարհագրությանպատմականարմատները........9 Լանդշաֆտայինաշխարհագրության՝լանդշաֆտագիտության ձնավորումը որպեսգիտոՈւթյՈԼԸ,. ԼԼ...

Լե...

Լ.Լ...

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՄԵԹՈԴԻԿԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ,

մեթոդաբանական 1.Լանդշաֆտագիտության հիմքը............................... 21 սկզբունքը....................................................... 24 Երկրահամակարգային

ՌացիոնալՕգտանգՈրծոԼմ. սնան Լանդշաֆտագիտությանմեթոդները..................................................... 26 աաա

Լ.Լ...

2.

ն

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ԵՐԿԻՐ ՄՈԼՈՐԱԿԻ ԼԱՆԴՇ ԱՖՏԱՅԻՆ ԹԱՂԱՆԹ-ՈԼՈՐՏԸ

4. 2.

Երկրագնդի ոլորտները...

ա,

Լանդշաֆտայինթաղանթը,նրա նյութականկազմը............................ 43 Երկրաբանականհիմքը... աա ծ43 Վողայինբաղադրիչը Ռելիեֆըորպես լանդշաֆտիբաղադրիչՁ.............................................48 Կլիմայականբալղադրիչը.. աաա.53 Ջրերը Աաաա ւաակկապակակ աաա մականա նանանանանաս, 56 ԿենսոլՈրԼԴը Անթրոպոգենբաղադրիչը.................................. Բաղադրիչներիկայպպերը.. աաա,

Բի ԱՍՈՈՌՄ.

աաա նանն 3. Էէանդշաֆտագիտական ուղղությունները............................................. ւական,

Լա

է...

աաա

ա

11...

ե...

Լե...

եե...

տե

ա

ն

աաաաաակաաակաամաաակաանաաաննա

ասասկակակաաաաաան

անան

ե...

մանկական

ԼԼ...

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

1. 2.

ՈԼՈՐՏԻ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ,ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ

Լանդշաֆտայինթաղանթիձնավորումը,զարգացումը....................... 65 ն Նյութերի շրջապտույտը աշխարհագրական թաղանթում աաա ջաաա նանա ՔարոլորտայինշրջանառՈւթյու նե... Ջրոլորտի շրջան,առՈւթյոԼԱըե. եա

ամանակ

Վ.Լ...

Լ.Լ...

եե

լանդշաֆտայ Վ...................

Լա

աաա

աա

Մթնոլորտիշրջանառությունը... .......Ն Ն... եե... Կենսաբանական շրջանառությում.............Լ......Լ..Լե..Լեե... եե. ոա... Փոքր, տեղականշրջանառություն... նաւ,, էներգիայիշրջանառոՈւթյունըը......1......Լ...Լե..ԼԼ... աւ. ա.82 3. Ջերմոցայինէֆեկտը ն օզոնի թաղանթը............................................... 84 ե

աեւ

եե...

ամա

Լե.

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՄԱՐԴՈՒԷԿՈԼՈԳԻԱՆ

ՄԱՐԴ-ԲՆՈՒԹՑՈՒՆ

ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ,

1. Բնությանն հասարակությանփոխհարաբերությունը...........................Յ6 2. Բնօգտագործում,նրա հիմնահարցերը.................................................94 3. Լանդշաֆտներիսոցիալ-տնտեսական ֆունկցիան...............................92 4. Լանդշաֆտներիարդյունավետությունը................................................93 Տ. Բնությանպահպանությունը... ԼՆ... ե, ոա...98 6. Անապատացման հիմնահարցը... նանո.,.. 7. Լանդշաֆտի կանխատե Ումը.., ե... 8. Բնությանվերափոխումը. ոնա,111 Ց. Կուլտուրականլանդշաֆտ... ւան աան Ն...

ՎԵՆ

1.1...

Լե...

եե.

եե...

եեւ

ա

ան,

ուա

եե...

Լ.Լ...

եե.

եւեւ.

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՑԻՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՑՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՇՐՋԱՆԱՑՈՒՄ

Իան

ատաա»

Լանդշաֆտի ԲՏՀ կառուցվածքը........................................................... 115 Լանդշաֆտներիջրա-ջերմային ռեժիմը................................................ 320 Լանդշաֆտներիդասակարգումը... Լ.Լ... ......,, 123 4. Դաշտայինլանդշաֆտային հանույթ, քարտեզագրում........................ 125 5. Լանդշաֆտայինֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացում..................132 6. Վ1 տարածքիֆիզիկաաշխարհագրական շրջանացումը.....................138

1. 2. 3.

ո...

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ ԹԱՂԱՆԹԻ ԶՈՆԱՅԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. 2. 3. 4.

Ձ...............................

սկզբունքը..............

Զոնայականության ասաա.աւ22 »4 Գոտիականությունըըւ.......... Լանդշաֆտայինթաղանթիզոնայականությունը..................................146 ԶոնայականությունըՎայաստանիՎանրապետությանտարածքում... 163 աա

Վ.Լ...

պաա

ւան:

աջա

Անապատացման հիմնահարցը...

եե,

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐ ԲԱԺԻՆՆԵՐԸ,ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1. 2.

Ձ........

լանդշաֆտագիտություն...................172 Կոնստրուկտիվ-կառուցողական

ուղղությունները կոր

Լանդշաֆտագիտության

Աաաա Գրականություն...............................................................

կակնաա179 աոան

.

Գաբրիելյան ՀրաչյաԿարապետի

ԵՐԿՐԱԳՆԴԻ

ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ

ԹԱՂԱՆԹԸ

(Ուսումնականձեռնարկ)

Խմբագիր՝ Հ. Բ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ Սրբագրիչ՝Գ. Բ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ շարվածքը Վ: ԱՂՈՑԱՆԻ,Ս. ԳԱՍՊԱՐՑԱՆԻ Համակարգչային Համակարգչայինձնավորումը՝Ն. ՄԱՐԳԱՐՅԱՆԻ

Պատվեր107

Տպաքանակ300

Երնանիհամալսարանիտպարան,Երնան,Աբովյան52