Երկրագործության հիմունքներ

Ց.Մ. ԳԱԼՍՏՅԱՆ,

Ֆ.Հ.

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Ռ.Ռ. ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

Ց. Մ, ԳԱԼՍՏՅԱՆ

,

ԱԿԱԴԵՄԻԱ

ԱՄԲԻՈՆ

Ֆ. Հ. ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Ռ. Ռ. ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ՌՒսումնականձեռնարկտնտեսագիտականֆակուլտետի ուսանողներիհամար

ԵՐԵՎԱՆ

ԳՄԴ Գ.

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

63158

ՀՏՂ

ւ

(07) 414973

Գյուղատնտեսականարտադրության խնդիրն է բնակչությանը ապահովել սննդամթերքով,կենդանիներինկ̀երով ն արդյունաբերության որոշ ճյուղերին` հումքով: Այդ խնղըի լուծման գործում իր ուրույն տեղն ունի

. Ուսում ոն ձեռնարկը

մազանության

արժանացել ԳԱ-ի գիտական խորհուրդիկողմից է

'

Գալստյան, Ֆ. Հ. Կարապետյան,Ռ. Ռ. Մանուկյան Երկրագործությանհիմունքներ, ուսումնական ձեռնարկ ՀԳԱ տնտեսագիտականֆակուլտետի ուսանողների համար: Երնան, Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիա, 2004, 105 էջ:

Գ. 206

Ց. Մ.

Է`

Ձնռնարկում լուսաբանված ենճ բույսերի կյանքի գործոնները, պւասյմւսնները, դրանց կարգավորման ուղիները, մոլախոտային բուսսկադրանց նությունը ն պայքարը դրանց դեմ, ցանքաշրջանառությունները, դերը հողի սեփականաշնորհման պայմաններում, հողի մշակումը ն երկրագործությանհամակարգերը:

երկրագործությունը: Երկրագործությունըկամ հողի օգտագործումըմշակաբույսերի աճեցման համար մարդկային գործունեության հնագույն ձներից է: Այն սկիզբ է առել դեռնս այն ժամանակ,երբ կիսավայրենի քոչվոր ցեղերին կարիքը ստիպել է կարգավորել այն սննդամթերքների արտադրությունը,որոնք ստացվում էին հողից ն կենդանիներից: Երկրագործությանպատմությունը կապված է մարդկային հասարակության զարգացմանպատմության հետ: Որպես արտաղրության ճյուղ շատ հին լինելով հանդերձ` հրկրագործությունը, որպես գիտություն, շատ երիտասարդ է: Որպես գիտության ճյուղ այն ձնավորվել է 19-րդ ղարի վերջին` առաջավոր գիտնականներ Ա. Վ. Սովետովի, Դ. Ի. Մենդելենի, Վ. Վ. Դոկուչանի, Պ. Ա. Կոստիչնի ն Կ. Ա. Տիմիրյազնի աշխատանքների շնորհիվ: Գիտական երկրագործությանզարգացման գործում առանձնապես մեծ է Դ. Ն. Պրյանճիշնիկովի, Վ. Ռ. Վիլյամսի, Ա. Գ. Դոյարենկոյի դերլ: Հայաստանի Հանրապետությունում գիտական երկրագործության զարգացման գործում մեծ աշխատանքներ են կատարել Գ. Խ. Աղաջանյանը, Հ. Կ. Գրիգորյանը,Հ. Հ. Սմբատյանը, Մ. Մ. Սիմոնյանը ն այլոք: Ժամանակակիցերկրագործությունըգիտություն է տնտեսական,էկոլոգիական ն տեխնոլոգիականտեսակետիցհիմնավորված ձնով հողերի արդյունավետ օգտագործման ն բարձը բերրիության ապահովման մասին: Հողի բերրիության, դրա ընդլայնված վերարտադրությանն պահպանման մասին ուսմունքը բարձր, կայուն ն բարձրորակբերքի ստեղծմանհիմքն է: Գիտական երկրագործությանհիմնականխնդիրներնեն. Հողային, ջրային, բուսական պաշարներին կենսակլիմճայականամբողջ պոտենցիալի (արեգակնային էներգիայի, ջերմության, տեղումնեըի) առավելարդյուճավետօգտագործումը: Հողի բերրիության բարձրացումը, հողատարման գործընթացների զարգացման, գյուղատնտեսականհողատեսքերի,ջրային աղբյուրների ն արտադրվողարտադրանքիքիմիական ն այլ կարգի աղտոտումների կանխումը: Տնտեսագիտականտեսակետիցհիմնավորվածն բարձրորակ արտադրանքի ապահովումը` արտադրությաննվազագույն աշխատանքի ու միջոցների ծախսումմճերովհ̀ենվելով հողի օգտագործման ն աշխատանքնե ձներիվրա: քների ագմակերպման կագմակերպ ամենաարդյունավետ աարդյունավ »

»

»

ԳՄԴ- 41.4ց 73 ՏՈՎ

99949152. Օ

Հայկականգյուղատնտեսականակադեմիա

Ճ

զ գ

Որպես գյուղատնտեսական ԳԼՈՒԽ արտաղրության ճյուղ` երկրագործությունը բնութագրվում է երեք սկզբունքային առանձնահատկություններով. դրանք են` աշխատանքիօբյեկտներիբարղությունը (հող, բույս), սեզոնայԿՅԱՆՔԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԲՈՒՅՍԵՐԻ

նությունը(գարուն, ամառ, աշուն, ձմեռ), բույսերի կյաճքի արտաքին պայԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՆՑ ՄԵՋ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՍԸ

մանների փոփոխությունը:

Գյուղատնտեսական արտաղրության

այս

բնորոշ առանձնահատ-

կություններըպահանջում են մշտապես տարբերակել ագրոտեխնիկան` կլիմայական պայմաններին համապատասխան որոշ չափով փոխելով շրջապատող միջավայրը,մեծ ուշադրություն ղարձնելով աշխատանքները ժամանակինն որակով կատարելուն: Երկրագործության մեջ աշխատանքներիբարձրորակ ու ժամանակին կատարումը երկրագործության կովտուրայի ն հատկապես, հողերի

արտաղրողականությանբարձրացման ամենակարնոր ճախապայմաններից մեկն է: Հողի ճիշտ ն նպատակահարմար օգտագործման պայմաններում անկասկած բարձրանում է բերրիությունը:Դրա համար կարնոր է

տեխնիկայի խելացի, խնամքով ն արղյունավետ օգտագործումը, հողի մշակման բարելավումը,նպատակահարմար ցանքաշրջանառությունների ներդրումը,պարարտանյութերիճիշտ կիրառումը, մոլախոտերի, վնասատուների ն հիվանղությունների դեմ պայքարի ժամանակակից միջոցառումների օգտագործումը,երկրագործության այնպիսի համակարգերիկիրառումը, որոնք տեղի հողակլիմայականպայմաններում ապահովեն կայուն ն բարձր բնրք՝ ցածր ինքնարժեքով: Երկրագործությունըորպես գիտություն,սերտորեն կապված է գյուղատնտեսական մի շարք առարկաների հետ` հողագիտությում,բույսերի ֆիզիոլոգիա, մանըէակենսաբանություն, օղերնութաբանություն, ֆիզիկա, քիմիա ն ուսմունք գյուղատնտեսական մեքենաներիվերաբերյալ: Մյուս կուլմից երկրագործությունը հիմք է բուսաբուծական բոլոր առարկաների ն տնտեսագիտական ճյուղերի համար: Սույն ձեռնարկընախատեսված է Հայկական գյուղատնտնսական ակադեմիայիտնտեսագիտական ֆակուլտետիուսանողներիհամար: Ձեռնարկինպատակնէ ուսանողներինհաղորղել երկրագործության հիմունքներիմասին խորը գիտելիքննը, օգնել նրանց գտնել գյուղատնտեսական արտաղրության տարբեր ճյուղերի կազմակերպմանճիշտ լուծումներ ն տալ տնտեսական հիմնավորումներ: ,

ԵՎ

Գյուղատնտեսական բույսերի, ինչպես ն բոլոր կենդանի օրգանիզմների կենսագործունեությանհիմքը կազմում են նյութական գործընթացնեըը, այսինքն` նյութերի ն էներգիայի տեղաշարժի ու փոխարկումների գործ-

ընթացները:

Մշակովի բույսերը իրենց օրգանիզմի կառուցմտն համար քիմիակաճ տարրեր ՌԼ Օշ, Ի, Ք, Շո, Բօ ն այլն) փոխառում են արտաքին աշխարհից` օգտագործելով նան արնի լուսային էներգիան, որի օգնությամբ սինթեզումեն օրգանականնյութեր: Բնական մարմիններն ու երնույթները, որոնք նյութերի ն էներգիայի են, մասնակցում են բույսի օրգանիզմի կառուցմանը, ազդում նրա աղբյուր աճի, զարգացմանառանձնահատկությունների,բերքատվության ն արտաղրանքի որակի վրա, երկրագործությանմեջ կոչվում են բույսի կյանքի գործոններ: Վերջիններսբաժաճվում են երկու խմբի` տիեգերականկամ էներգետիկ (ույս,ջերմություն) ն հրկրային կամ նյութական (ջուր, սճնճնդատարրեր, օդ): Լույսը ն ջերմությունըհասնում են բույսին առանց միջնորդի: Մարղու ագդեցություննայղ գործում սահմանափակ է: Ջուրը ն սճնդատարրերըկոչվում են երկրային գործոններ, ն քաճի որ այստեղ առկա է հող միջնորղը, բույսի կյանքի գորապա ղրա վրա ներգործելով, կարելի Է կաճոնճավորել ծոնները: Բույսի աճի, զարգացման վրա ազդում են ոչ միայն կյանքի գործոնները, այլ նան միջավայրի պայմանները: Միջավայրի պայմաններ ասելով հասկանում ենք արտաքին այն վիճակը, որի դեպքում ի հայտ է գալիս բույսի կյանքի գործոնների ազդեցութմի

շարք

յունը:

Միջավայրիպայմանները բաժամճվումեն երեք խմբի. Հողային (վարելաշերտի կառուցվածքը, ֆիզիկական, ֆիզիկամեխանին այլն): կական, ջրային հատկություննճերը 2. Ֆիտոպաթոլոգիական (մոլախոտերի, հիվանդությունների ն վճասատուների բացասական ազդեցությունըմշակաբույսերի վրա): 3. Ագրոտեխնիկական (դաշտային աշխատանքների ժամանակին ն որակով կատարումը): Սշակաբույսերի կյանքի պայմանները բարելավելու ն կյանքի գործոններըապահովելու նպատակովբույսերի մշակության ժամանակ կիրաովում են ագրոտեխնիկական, մելիորատիվն այլ միջոցառումներ: 1.

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ

ՊԱՀԱՆՋԸ

ՕԴԻ, ՋՐԻ

ՍՆՆԴԱՏԱՐՐԵՐԻ

ԵՎ

ԼՈՒՅՍԻ,

ՋԵՐՄՈՒԹՅԱՆ,

ՆԿԱՏՄԱՄԲ

Լույս: Օրգանական նյութի առաջացումըտեղի է ունենում բույսերի կանաչ օրգաններում` լռւսավորվածության տակ: Լույսի անբավարարվածության դեպքում խախտվում են բույսի մեջ ընթացող կարեոր կենսական գործընբացները,ինչը կարող է պատճառ ղառնալ նույնիսկ ղրաճց մահվան: Լուսային օրվա տնողությամբ տարբերվում են լուսասեր ն պակաս լուսասեր բույսեր: Հարավային բույսերը (սռյա, բամբակենի, եգիպտացորեն, բրինձ ն այլն) պահանջում են կարճ լուսային օր: Առավել հյուսիսային պայմաններում ճրանց մոտ ղանղաղում է զարգացումը: Երկարօրյա բույսերի (ցորեն, աշորա, զարի, վարսակ, ոլոռ, երեքնուկ, արնածաղիկ ն այլն) զարգացումը հարավում արագանում է: Դաշտային մշակաբույսերի կոդմից արեգակճային լույսի օզտագռրծումը չի գերազանցում 3-3,5 22-ը: Շատ հաճախ այն կազմում է 1-2 22: Ժամանակակից ն ապազա երկրագործության խնղիրը արեգակնա)ին էներգիայի օգտագործման գործակցի ավելացումն է: Ջերմություն: Ջերմությունը բույսի կյանքի էներգետիկ գործոնն է ն կենսաբանական, քիմիական, ֆիզիկական գործընթացների անհրաժեշտ պայմանը հողում: Ջերմությունը բույսերի համար անհրաժեշտ է սերմերի ծլման պահից մինչն բույսերի լրիվ հասունացումը: Բույսի աճի ու գարգացման ամբողջ ընթացքում ջերմությունն այն էներգիան է, որի ազդեցությամբ տեղի են ունենում օրգանական նյութերի առաջացման,բերքի կազմակերպման ու հասունացման գործընթացները: Գյուղատնտեսական բույսերի մոտ ֆոտոսինթեզն սկսվում է շրջաօղի ջերմաստիճանի Օ«Շ-իցբարձր լինելու դեպքում: Այն առավել պատող ն դաղարում` 40-45"Շ-ի ինտենսիվ է ընթանում 20-30«Շ-ի դեպքում: Տարբեր բույսեր ծիլերը երնալուց մինչե բերքի լրիվ հասունացումը տարբեր քանակությամբ ջերմություն են պահանաջում: Հայանիեն նվազագույն, չափավոր ն առավելագույն ջերմաստիճաններ: Միայն չափավոր ջերմաստիճանի ն կյանքի մյուս գործոնների բավարար առկայության ղեպքում են տեղի ունենում բույսերի լավ աճ ու զարգացում: Ըստ ջերմության նկատմամբ ունեցած պահանջի` բույսերը լինում են ցրտակայուն ե ջերմասեր: Ցրտակայուն բույսերի սերմերը սկսում են ծլել 5-10"Շ-ից ցածը ջերմաստիճանի ղեպքում, իսկ բույսերն իրենք կարող են ղիմաճալ միայն կարճատն ցրտահարությունների:Ցրտակայուն բույսերից են ոլոոր, ցորենը, աշորան, գարին, վարսակը, մաճանեխը,բանջարայիններից` սխտորը, կաղամբը, գլուխ սոխը, ճակնղեղը ե այլն: Հատկապես մեծ ցրտակայունությունունեն աշնանացան հատիկային,բազմամ:

բույբանջարային,ինչպես նան բազմաթիվպտղատու-հատապտղլային սերը (բացի մերձարնադարձայինբույսերից):

յա

ղեպքում: Դրանց ծիՋերմասերբույսերի սերմերըծլում են 10-15"Շ-ի ն պտղաբերում՝15-20Շ-իպայմանճեեն ծ աղկում 1-2:Շ-ի, լերը ոչնչանում են բրինձը,եգիպտացորենը, բամբակենին,ձմերում: Ջերմասեր բույսերից րուկը, սեխը, վարունգը ն այլն: Ջերմության պահանջը միննույն բույսի մոտ ամբողջ վեգետացիայի փոփոխվումէ: ընթացքում Մշակաբույսերիոչ հավասարաչափպահանջը ջերմության նլլատմամբ ստիպում է երկրագործին ստեղծագործաբար մոտենալ բույսերի կիրառմանը: ն ագրուռեխնիկական միջոցառումների շրջանցմանը հողում նույնն է, ինչ Գ-Ն. ջուրը Վիսոցկու՝ Ջուր: Ըստ ակադեմիկոս ունեցող բոլոր է տեղի հոդում արյունն օրգանիզմում:Ջուրը մասճակցում է: Ջուրն գործոն Այն բույսերի համար անփոխարինելի զործընթացներին: բերքահավաք: մինչն Վեգեանհրաժեշտ է բույսերի ծլման պահից սկսած մեծ քանակությամբ ընթացքումմշակաբույսերնօգտագործումեն տացգիայի 45 ց/հա հատիկի բերքի ջուր: Օրինակ, աշնանացան աշորան տ ջուր, իսկ շարահերկ բույսերը` ավելի պահանջումէ միջին հաշվով են հողից: Այղ քանակությանհիմնական մասը բույսերը վերցնում շատ: Լ Բույսերի ապահովվածությունըջրով, որպես օրենք, պայմանավորված տեղումհողում եղած ջրի պաշարներով,իսկ այն իր հերթին` մթնոլորտային ներովն հողում ջուր պահպանելու հատկությամբ: Ջրի արդյունավետօգտագործումըտարբեր մշակարույսերի կողմից տարբեր գործակիցտարբեր է: Այղ մասին են վկայում տրանսպիրացիայի են ջրի այն քանակով,որն օգտագործումէ բույսը բնութագրվում ներ, որոնք մեկ միավոր չոր նյութ պատրաստելուհամար: Տրանսպիրացիայիգործակիցը տատանվում է` կախված մշակաբույսի ւռեսակից, սորտից, աճման փուլից, հողակլիմայականպայմանմակարղակիցն այլ զործոններից: ներից, ազրոտեխնիկայի Տարբերմշակաբույսեր միավոր չոր նյութ պատրաստելու համար միջին հաշվով ծախսում են միավոր քաճակի ջուր: Այսպես օրինակ, 360-400, կարտոֆիլը`220գորենը` 550-600, եգիպտացորենը՝ աշնանացան 700-900: Համարյա 450, կարմիրերեքնուկը (ուշահաս)`500-600, առվույտը՝ է` մի շարք կատարելով տեդաշարժվում ամբողջ ջուրը բույսերի մեջ է սննդատարըերը, տեղափոխում օրինակ, ֆիզիոլոզիականֆունկցիաներ, Բույսի կողմից օգտագործվող. է ջերմաստիճանը: բույսի մեջ կարգավորում 7. է օգտագործվում բույսի 0,15-0,20 ջրի ընդհանուր քանակի միայն շատ մեծ է: ճշաճակությունը դրա օրգանիզմիկառուցմանհամար, սակայն Սշակարույսերըվատ են տանում ջրի պակասը հողում հատկապես, այսպես կոչված, կրիտիկականշրջանում: Օրինակ, մի շարք հատիկային ն մշակաբույսերի մոտ այղ շրջանը համընկնում է խողովակալման է հասկակալմանփուլերի հետ: Այդ ժամանակ ջրի պակասը հանգեցնում մոտ բույսերի թփակալմանն հատիկագոյացմանիջեցմանը: Կարտոֆիլի

ղեպքում

շրջանը համապատասխանում է կոկոնակալմանըե ծաղկմանը: Ջրի պակասի ղեպքում ձգձզվում է պալարների աճը ն դրանցում նվազում է օսլայի քաճակը: Ջրի առավելազույն պահանջ բույսերը գգում են վեզետատիվզանգվածի ակտիվ ձեավորմանժամանակ: Տարբեր մշակաբույսերի ու սռրտերի մոտ այդ շրջանը օրացուցային ժամկետներին չեն համընկնում, ինչը հնարավորություն է տալիս դրանց շրջանցել` հաշվի առնելով մթնոլորտային տեղումների առանձնահատկությունները: Սննդատարրեր:Կանաչ բույսերը հողից հասարակ աղերի ձեով վերցնում են մեծ քանակությամբ մակրոտարրեր`ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում, կալցիում, ծծումբ, մագնեզիում ե երկաթ: Բացի այղ, բույսերին անհրաժեշտ են շատ քիչ քանակությամբ այլ տարրեր` մաճզան, բոր, մոլիբդեն,պղինձ, ցինկ ե այլն: Վերջիններս միկրոտարրեր են: Տարբեր մշակաբույսեր տարբեր պահանջ ունեն սնճճղատարրերինկատմամբ: Հացաբույսերն ավելի շատ ծախսում են ազոտ ն ֆոսֆոր, կարտոֆիլը,շաքարի ճակնդեղը,արնածաղիկը՝ կալիում, բակլազգիները` ֆոսֆոր, կալիում ն այլն: Վեգետացիայի ընթացքում բույսերի կարիքը սննդատարրերինկատմամբ փոփոխվում է: Բույսի աճի ն զարգացմանսկզբնական շրջանում անհրաժեշտ է ազոտ, իսկ ծաղկման ն պտղաբերման ժամաճակ՝ ֆոսֆոր ն կալիում: Օդ (մթճոլորտայինն հոդային): Մթնոլորտայինօդի կազմը հաստատում է, իսկ հողային օդի կազմն անընդհատփոփոխությանէ ենթարկվում: Չոր մթնոլորտային օդը պարունակում է շուրջ 7823 օօ ազոտ: Թթվածնի պարունակությունը20,95 92 է, ածխաթթվինը`0,03 92: Հողի օդն իր պարունակությամբտարբերվում է մթնոլորտիօղից: Հողում ազոտը կազմում է 78-80 Չօ, թթվածինը պակաս է ն կազմում է 5-20 25: Ածխաթթվի պարունակությունըհողում բարձր է ն կազմում 0,1-1,8 92: Միկրոօրզանիզմներնօգտագործում են հողի օղի ազատ թթվածինը ե անջատում են մեծ քանակությամբ ածխաթթու: Սեկ հեկտար բարձր բերրիություն ունեցող հողը մեկ ժամվա ընթացքում անջատում է 10 կզ-ից ավել ածխաթթու: Այն, ինչպես ցույց են տալիս հաշվարկներնու փորձերը, կազմում է բույսերի կողմից օգտագործված ածխաթթվի 9/10 մասը: Ածխաթթվիպակասն արգելակում է ֆոտոսինթեզը: Օդը անհրաժեշտ է հողում կատարվող միկրոկենսաբանական գործընթացների համար, որոնց հետեանքով հողի օրգանական նյութերը քայքայվում են աերոբ միկրոօրգանիզմներիկողմից` առաջացնելով ազոտի, ֆոսֆորի, կալիումի ն բույսերի համար անհրաժեշտ մյուս տարրերի հանքային ջրալույծ միացություններ: այս

ԳԻՏԱԿԱՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՕՐԵՆՔՆԵՐԸ

բարդություննայն է, որ դաշտային Պրակտիկ երկրագործության գործոններիազդեցությունըբույսի վրա հողակլիմայական պայմաններում է: Բերքի ձեավորմանընղհանուր կեճսաբանական անկայուն չափազանց օրենքներիվրա հենվելով` երկրագործը կամ երկրագործության օրնենթների սահմաճափակող գործոնները կարող է աստիճանաբարվերացնել բերքը են կլիմայով: նրանց, որոնք պայմանավորված բւսցառությամբ Հողի արդյունավետբերրիությանպրոգրեսիվաճը արդյուճավետությամբ յան առաջնային հիմնարար օրենքն է, որը բարձի է: տեսականհիմքն արտաղրության գյուղատնտեսական առաջանում ն բերրիությունը հողի է. որ այն այդ օրենքի էությունն ժամամակի ու է բնականհողագոյացմանգործընթացներում` զարգանում են հողի հատտարածությանմնջ ն անընդհատ զարգանալովփ̀ոփոխվում ն հողն աստիճանաբար կությունները,տիպը, եթե այն ճիշտ է մշակվում, ձեռք է բերում ճռր հատկություններ: պրակտիկան, Ինչպես ցույց է տվել երկրագործության հողօգտագործման կատարելագործվում չեն Լ երբ դնպքում, այն նվազում ն ժամանակակից եղանակները,չեն կիրառվում գիտության տեխնիկայի

երկրագործ

բերրիությո

նվաճումները: ն հավասարաԲույսերի կյանքի գործոններիանփոխարինելիության է, որ գործոնն է զորությանօրենքը: Մարդկանց միշտ էլ հետաքրքրել թե ցույց են առավել կարեոր, որն է առաջնային, որը երկրորդային:Փորձերը է են բույսի համար: Այսպես տվել, որ բոլոր գործոններնէլ կարեոր ն հակյանքի գործոններիանփոխարինելիության վել երկրագործության մարժեքության օրենքը: Այն կարելի է Այս օրենքն առաջինը արտահայտել է Վ. Ռ.ոչՎիլյամսը: չէ Կոճհնարավոր մեկը ձնակերպել այսպես. բույսի կյաճքի գործոններից համարժեք էլ որ բոլորն խարինելմեկ ուրիշով, ե այդ է պատճառը, լույսով կամ ագոտը` կալիուփոխհատուցել պակասը ջրի կարելի Չի է մով ն այլն, քանի որ կյանքի յուրաքանչյուրգործոն կատարում կյանքի է որ չկան Այս պատճառը, կենսագործունեություն: Ֆիգիոլոգիական են: գործոններ,դրանքհամարժեք զլխավոր ն երկրորդական այս օրենքի ազդեցությունը, առնելու Առանց հաշվի բարձրացնելուբոլոր փորձերը հաջողութկան բույսերի բերքատվությունը

ստեղծ

են:

որոշակ

գյուղատնտ

յուն չեն ունեցել:

օրենքը

նս

Սիճիմումի, օպտիմումին մաքսիմումի օրենքը:: Այս ն աճվանվումէ Լիստեղծվելէ փորձերիարդյունքներիհիման վրա հաճախ բերքի մակարբիխի մինիմումի(ճվտզագույնի)օրենք: Ըստ այս օրենքի` է մինիմում գտնվում որը դակը: կախված է բույսի կյանքի այճ գործոնից, օպտիմում գործոնը այս բաճակությամբ:Մինիմում քանակությամբգտնվող

(չափավոր) քանակության հասցնելու ղեպքում բերքը բարձրանում է՛ն արգելակվում, որովհետն մինիմումի մնջ ընկճում է մի այլ գործոն ն այսպես շարունակ: Հետեաբար, այս օրենքը խոսում է այն մասին, որ առավելագույն բերք կարելի է ստանալ միայն կյանքի գործոնների միջին, այսինքն` օպտիմում քանակությանդեպքում. այդ քանակության նվազեցուիջեցմանը: մը կամ ավելացումը տանումէ բերքի Այսպես, չորային պայմանճերումառաջինմինիմումգործոնը ջուրն է, ն գյուղատնտեսականբույսերի բերքատվությանբարձրացմանհամար անհրաժեշտ է բարելավել ջիամատակարարումը:Այստեղ ւսուսվել ռադիկալ (արմատական)միջոց է արհեստական ողոգումը, իսկ այճմտնղերում, որտեղ այն չկա, ազրուռեխնիկականմիջոցառումներիկիրառումը, որը հողում առավել խոնավությունէ պահպանում: Եթե հողում խոնավությունըբավարար է, բայց քիչ են սնճնղատարըերը, բերքը լիմիտավորվումէ այն սննդատարրերով,որոնք գտնվում են մինիմումում: Օրինակ, եթե մատչելի ֆոսֆորի քանակը հողում բավարար է միայն 15 ց հեկտարից հատիկի բերք ստանալու համաը, իսկ ագոտը, կալումը ե մյուս տարրերը բավական են 40 ց/հա ն ավելին ստանալու համար, միննույն է, հատիկի բերքը կլինի 15 ց/հա սահմաններում,որովհետն նրան լիմիտավորում է այն սնճգւստարիը, որը գտնվում է միճիմումում: Այս պայմաններում առւսջին հերթին պետք է հոգ տաճել ֆոսֆորական պարաիտանյութերի ներմուծման մասին: Բույսի կյանքի գործոնների համատեղ ներգործության օրենքը: Այս օրենթի էությունն այն է, որ գործոններիհամատեղ ներգործությունըօպտիմալ (չափավոր) հարաբերությամբ ղրական մեծ ազդեցություն է թողնում հողի բերրիության ն մշակաբույսերից բարձր բերք ապահովելու վրա, քան առանձին-առանձին: 1լյս օրենքից հանգում ենք կւսրեռր պրակտիկ եզրակացության. երկրագործության մեջ բարձը արդյունավետություն չի կարելի ապահովել ամենաուժեղ ագրոտեխնիկականեղանակի կիրառմամբ,դրան կարելի է հասնել միայն համալիր ագրոտեխնիկականմիջոցառումմեր կիրառելու դեպքում: Համատեղության օրենքը ի հայտ է գալիս հատկապես այն դեպքում, երբ գործոնները ազդում են բույսի վիա հողի միջոցով (ոռոգվող ջուրը, սննղատարրերը,հողի մշակումը ն այլն): Բույսի կյանքի գործոնների համատեղ ներգործությունը կարոդ է ի հայտ գալ այն դեպքում, եթե մել կամ մի քանի գործոններ գտնվում են ռչ թե օպտիմալ (չափավոր), այլ առավելագույն (մաքսիմում) կամ ճվազագույն (մինիմում) քանակությամբ: Գործոնի ավելցուկը, ինչպես ճան պակասը վնասակար է բույսի համար: Օրիճակ, հողային լուծույթի բարձր կոնցեճտրացիայի (խտության) դեպքում դադարում է բույսերի աճը ն արմատների ճյուղավորումը, խանգարվում է վերգետնյա գանգվածի մատակարարումը ջրով ն սննդատարիերով:

Բույսերը է հոդի գերխոնավացում: Ջրի ավելցուկը առաջացնում պակաս: սկսում նն գգալ օդի ն մատչելի սննդատարրերի 1840 թ. բացահայտել է որը օրենքը, Այս օրենքը: Վերադարձի Ըստ է: այդմ մեկն հայտնագործությունննրից խը, ղարի ամենախոշոր հետ անվերաայն սննդանյութերը,որոնք բերքի Լ հող վերադարձվեն չի սահազդեցությունը օրենքի են եկել դաշտից:Վերադարձի դարձ դուրս Այն վրա ունեցած ազդեցությամբ: միայն սննճդատարընրի մանափակվում վրա: Օրինակ, տարածվումէ բույսի կյանքի բոլոր գործոնների է միշտ չորային ն անկայուն |սոնավացվածշրջաններում պետք է հողի ջրային պաշարները,իսկ գերխոնավշրջաններում որոնք ուդղված նն հողի աերացիայիբարելավմիջոգառումննր, կիրառել

Լիբի-

պետք

լայնորեն

անհրաժեշտ

լրացնել մանը:

միջոցով մարդը կարող Այսպիսով,գսրծոններիճիշտ կարգավորման համար ստեդծելլավագույն պայմաններ, է աճի ու զարգացման բույսերի բերն կնպաստննհողի բերրիության գյուղատնտեսական որոնք բարձրացմանը: քատվության

բույսերի

ՀՈՂԸ

ԵՎ

ԴՐԱ

ԲԵՐՐԻՈՒԹՅՈՒՆԸ

պիտանիէ

Երկրի կեղեի վերին շերտը, որն օժտված բերրիությամբ, համար, կոչվում է ն բույսերի աճի, զարգազման բերքի կազմակերպման է

հող:

մարմին է, որը ժամաճակի յուրահատուկբնապատմական է մի ե տարածությանմեջ անընդհատ զարզանում փոփոխվում բնական հատհիմնական Հողի հետնանքով: փոխազղեցության շարք գործոնների է լեռնային ապարներից տարբերվում այն է, որով կությունը բերրիություն է, Այս հատկությանշնորհիվ որ հոդը գյուղատնտեն հանթատեսակներից: միջոց ն աշխատանանփոխարինելի հիմնական, սության արտադըության Հոդը

ու

քի աղարկա է: է ընթացքում,մի քաՀողաշերտը առաջանումն զարգանում դարերի դեպքումայն կարելի է հեշտութնի տասնյակ սմ, ն սխալ օգտագործման յամբ կորցնել:

իրարից խիստ տարբեր Բնության մեջ եղած հոդերը բերրիությամբ է ընդունակ այն է, որով ապլա՞ են: Ռերրիությունը հողի այն հատկությունն արմատայինհամակարգը օդով հովելու բույսերինջրով, սննդանյութերով, ն ջերմությամբ: ն Տարբերումեն երկու սննդաանհրաժեշտ է բնորոշվում բույսերին Բնական բերրիությունը ն զարձեն առաջանում այս Բերրիության տարրերիընդհանուրպաշարով: առանց մարդու միջամտուգանում է բճական գործոններիազդեցությամբ,

արդյունավն բնական բերրիություն` կարգի

թյան: Բնական բերրիությունը կարող է լինել պոտենցիալ, իսկ բարեգպաստ պայմաններում՝ հասնել արղյունավնտբերրիության բարձը մակարղակի: Արդյունավետ բերրիությունըպայմանավորված է բույսերին անհրաժեշտ սննղւստւարրերիմատչելիությամբ ն հողային նպաստավոր պայմաններով: Արդյունավետ բերրիությունը ստեղծվում է մարդու աշլսատանքով, հողօգտագործմանընթացքում ոռոգման, պարարտւսցման, մելիորացման, չորացման, ազրռտեխնիկականն այլ միջոցառումներիկիրառման ճանապարհով: Արղյունավետ բերիիությունն աճվաճում են ճան արհնառալան, քանի հանքային ե օիգանական պաոր մարդր հող է ներմուծում սննդատարընեը` Դրա ձնով: րարտանյաթերի անհրաժեշտությունըզգացվում է յուրաքանչհեպո, քանի որ բույսերը հողից վերցնում են զգայի բերքահավաքից յուր քանակությամբ սննղասմարրեր: Այսպիսով, քնական ն արդյունավետ բերըիությունը |սիստ կապված են միմյանց հետ. քանի որ մշակաբույսերին սննդանյութերով, ջրով ն այլ գործոնննրով ու պայմաններով ապահովումը կախված Լ ինչպես բճական ճանապարհով առաջացած, այնպես էլ բարելավմանպրոցեսում հողի հատկությունների ն ռեժիմների փոփոխությունից: Սարդն իթ տնտեսական գործունեւթյամբ ճպաստում Է հոլի արդյուճՃավետւ բերրիության բարձրւսցմանը: ՀՈՂԻ

ԱՌԱՋԱՑՈՒՄԸ,

ՀՈՂԱՌԱՋԱՑՆՈՂ

ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԲ

Լեռնային ապարները ն դրանց հանքատնսակները ֆիզիկական, քիմիական, կննսաբանական գործոնների ազդեցության տակ փշրվում են` նենթարկմելովհողմահարման:Հոդմահարված փուխը զանգվածը կոչվում է փխյրուվ: Տարբերվում ենճ ռհռդմահարմաներեր ձներ` ֆիզիկական, թիմիակաճ, կենսաբաճական: Ֆիզիկական հոդմահարումը տեդի է ունենում ջերմության տատաճումների, ջըի, օդի, քամու ազդեցության հետնաճքով: Ձմեռվա ն ամառվա, գիշերվա ն ցնրենկվաջերմաստիճանների տատաճումների ազդեցության հետնանքով ապարները սեղմվում ն ընդարձակվում են, առաջանում են ճեղքեր, այսինքն` ապարներըսկսում են քայքայվել, ւիշրվել: Անձրնաջրերն ու ձնհալի ջրելը նս, բափանցելով այղ ճեղքերի մնջ, սառչում են ն ընղղարձակվելռվ ճպաստումապարների քայքայմանը: Ֆիզիկական հոլմահարման ժամանակ խիստ փոփոխվումէ ապարճերի ֆիզիկական վիճակը, սակայն քիմիականկազմը չի փոլսվում: Ապարները փշրվելով դառնում են օդի ն ջրի համար թափանցելի: Ֆիզիկական հողմահարումըհիմնականում տեղի է ունենում չոր ն տաք շրջաններում: Քեմիական հողմահարումը տեղի է ունենում ջըի, ածխաթբու գազի ն թթվածնի ներգործության տակ: Այս գործոնները,մտճելով ապարմերիճեղ-

(իդ,

պրոցեսն քիմիական բնրում բազմաթիվ ն այլն), ինչպես ճան սինթեզ օքսիղացում հիղրատացիա, Քիմիական հողմահարմա հանքատեսակներ: ըորդային ղդ է ու ձեռք մանրանում: խիստ է բերում կարնոր փխրուկը Քիմիական հողմահարումմ ավելի կատկություն՝

քերի մեջ.

առաջ

եճ

վուո Արկ որ թու ազբոիո ա

կլանողականություն: ն խոնավ շրջաններում: Է տեղի ունենում տաք ոլ ապարներիքի։ հողմահարումը Կննսաբանական լնոնային խանն ն օրգանիւլ է

րագ

լ

'

փոփռխություննբուսական կենդանական որակական առաջա Կենսաբանականհողմահարման պրոցեսում ազվղեցությամբ: ֆոսֆորականթո

արի

ո բակտերիա մ» ԲԱ Բո

հանքային սննդանյութերը նն ապարներիվրա զարգանում հետնաճքով կայիումը,ինչի կարգի հետագայում րարձր սնկեր, քարաքոսներ,մամուռներ, են հանքային : գանավան արտադրում ռություն: Այս բոլոր օրզանիզմներն կարգի են թթուներ,որոնք քայքայում ապարները.բարձը օրգանական բայքայու մնջ, ճեղքերի սերի արմատներըես, թափանցելովայդ են

մատչելի առաջին

'

լճերը:

առաջին անգամ պրոցեսի գորժոնների վերաբերյալ րակագմող հողը, որպես Ղոկուչանը:

ԱԱ

է տվել պատկերացում

ՎԼ. Ն

առաջանումէ

Նա

է. որ գտնում

փոտազդեցո

հնտնյալ գործոնների սերտ

բնական մարմին, ն կլիմայի. օրգանիզմների, յաճ պրոցնսումբ̀ուսական կննդաճնական մարդու տնտեգործոնի, ժամանակի կամ հասակի երկրի ապարի, ռելիեֆի. սական գործունեության: պրոօրգանիգմներըՀողառացացման Բուսական ն կեմդանական

Կոր

են բուսական օրգան կննդանական ցեսներումառաջատար գործոններ ԽԱ ն կենղանական օ րգանիզմների Առանց բուսական ճիզմնճերը: ն ն նդաչի կարող հողի վերածվել:Բուսական նուլ գործոնիմայրատնսակը թիմիաֆիգիկական, են ա պարների բներում առաջ նական օրգանիվմներն

Ց-

Իր

փոփոխությունննը:

խաված բույսերի հանա խորը

միկրոօրգանիզմն

ն դրանց ոսլնկցող տիպի, ո զարգանում առաջանում են տարբեր զարգացմանբնույթից՝ բուսակաանտառային տարբեր հատկություններուննյուլ հողեր: Օրինակ,

փռվածքը)

յին նության տակ, որտեղ օրգանականճյուբերը (անտառա առաջանում միջոյով, են սնկերի ու ակտինոմիցետճերի սասրրալուծվում ու փարթամ ճոխ անտառայինհողեր, իսկ տափաստանային ձնավորվումեն բարձր բերյան տակ, որտնդ գործումեն բակտերիաները, անձրնոլդերը, զանազան"Ի րիությամբ օժտված եողեր: Հողում բնակվող նն ունենու մասճակցություն ակտիվ ջատները, հողր փորոդ կենդանիները են հողը, ու հողառաջացմանպրոցեսում: Ղրանք խառնում

բուսականութ-

փխրեցնում մնաօրգաճական

մանըացնում ուժեղացնում են օդափոխանակությունը, հետ: մասի ն դաճքային ցորդները խառնումհողի

Կյիման բնորոշվում է երկրի մակերեսի վրա ընկնող մթնոլորտային տեղումներով, դրանց գոլորշիացման ինտննսիվությամբ, ինչպես նան լուսային ն ջնրմային էներգիայով: Առանց լույսի, ջերմության ե խոնավության հողմահարման ու հողագոյացման ոչ մի պրոցես չի կարող տեւլի ունենալ: Այն շրջաններում, որտեղ հողերը ձնավորվում նն բարձր խոնավության պայմաններում, բուսականության մնացորղներըքայքայվում նն աճաերոբ

անափ

թուական պայմանենյու Դորային ճանապարհով,

ղպանդաղ, առաջանում չառած

է

մեծ

աքա

քանակությամբ

հումուս:

ն

անրոբ ճանապարհով, ն առաջանում է ւսվելի քիչ քաճակությամբ հումուս: Գերխոնավոււթյանպայմաններում այս պրոցեսն ընթանում է ավնլի դանն առաջանում են կիսաքայքայված բուսական մճացորդներ՝ տորֆ: դալ, Հողակագմողպրոցեսներն ավելի ինտննսիվ են ընթանում չափավոր (օպտիմալ) խոնավության ն ջերմության պայմաճներում: Ստվերահայաց լանջերին հողերն ավելի լավ են ապահովված խոնաայսինքն հողերն ավելի

իի որր հրա Ա"

Մայրապարն

այն միջավայըն է, որի վրա առաջանում է հողը: Տւսըհողեր: Հողի մի բեր մայրատեսակներիվրա առաջանում են տարբեր տիպի շարք դատկություններ, մասնավորապես մեխանիկականկազմը, օդային ու ջրային հատկությունները, հանքային մասի քիմիական կազմը ն այլն, մեծ Հափով կախված են այն մայրատնսակից, որի վրա ձնավորվել ու զարգացել է տվյալ հողը: Օրինակ, եթե մայրապարն ունի ծանըրմեխանիկականկազմ, հարուստ է ֆոսֆորական ու կալիումականտարընրով, ապա այն հողր, որն առաջանում է այղ ապարի վրա, ունի ծանր կավային կամ կավավազային մեխանիկական կազմ, հարուստ է սննղատարրերով,ունի ղժվար օղա- ն իսկ ավագային մսայրատեսակննրիվրւս առաջւսջրաթջափամվելիություն, ցած հովերն ունեն թեթն մեխանիկական կազմ, աղքատ են հումուսից ն հանքային սննղատարրերից, զուրկ են ստրուկտուրայից: Ռեյլրեֆը երկրի մակնընււյթի արտաքին ձնն է, չափերը, ծովի մակներեույթիցունեցած բարձրությունը, դիրքադրումը ն այլն: Այս գործոններն արսւահայվում են ամենուրնք: Ռելինֆի ազդեցությունը հողագոյացման պրոցեսների վրա հատկապնս ուժեղ է արտահայտվում լեռնային վայրերում: Լանջերին խոնավության, ջերմության, լույսի անհավասարաչափ պայմանները առաջացնում են խայտաբղետ բուսակաճություն ու տարբնր հողերի ձնավդրում: Այն հողերը, որոնք առաջանում նն հյռաիսային ն հարավային թեքությունների վրա, խիստ տարբեր են: Հարավային թեքություններում կլիման ավելի չորային է, այղ պատճառով բույսերի կագմճ ադքատ է: Դրանց մնացորդները քայքայվում են աերոբ պայմաններում` առաջացնելով չնչին քանակությամբ հումուս: Հյուսիսային լանջերին խոնավությունը բարձը է, բուսածածկը` ւչիարթամ:Մնացորդները թայքայվում են առանրոբ պայմաններում` առաջացնելով զգալի քանակությամբ հու14

են ավելի հարուստ ն հգոր

ստորին մասերում առաջանում Ռպիեֆի ՒԵԼ մասերում՝ադբատ ն սակավազոր հողեր: ին Խեր, նրբ Հոդի հասակը որոշվում է այն ժամանակով, ի ծածկույթից են սառգադաշտերի ազատվել մայրապարներն առաջաց ն սկսվել են հողակազմող պրոցեսները: Օրինակ, մ ունեն շուտ են ազատվել սառցադաշտերից, որոնք հողերը մու:

:

ր

վե

որ

աի արե'

Է,ասակը: ճակից

ձային

հաճա նենց նն ՛

ո

ահի

,

Սանա ոն պատմություն:

լ

հոլլերը

6ն տարե պութ տնեն աոռաամաներե մննանրհտասարդ

արտահայտվում այն տնտեսական գործունեությունն Մարդու նն հողը օգտագործելբնությանբարիր-

մանակվանից,երբ սկսել

ժա-

է

ե

մշակել

հողագոյացման հողերի գործունեությունը տնտեսական Մարդու լերը: լինել ինչպես ղրական, կարող պրոցեսներում ն

լ րության բարձրացման գործունեություն`կարելի նշել Որպես դրական էլ բացասական: այնպես աղակալած հողերի պարտրտացումը, Նայն: մոմի հողերը ի ուղղվածութճահճային հողերի արոմեսների Սոազոյացման, հոն ԷՐ Այսինքն մարդը Մակայն մարդու Ղե ռեժիմննըը: կարող հող փոսելով յունը բնույթ` անտառների Նան հայասական Աո րինենա միջամտությունը ճիշտմշակումը, սխալ սռոգումը, հատումը, Կոր Ր Արի: աւնանը: ների անկանոս ր

է

է

լը,

"

՛

:

անասուն-

արածսցո'ւը

ՀՈՂԻ

ՊՐՈՖԻԼԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԵՎ

ԴՐԱ

ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

(ՁԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ)ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

Հողակագմողպրոցեսի ժամանակ առաջացած

րը` հումուսը

ն

օրգանական Այոիո են տարբսր ե

ւ

հանքային միացությունները, կուտակվում կտրվածք` պրոֆիլ, որը

ն ձնավորվում է խորություններում

որոշակի

հողի

Բոլ պարունակում ու-

կացած է տարբնր շերտերից: Հողի վերին շերտը, մուգ գույն ն նշանակմուս, կոչվում է հումուսակուտակիչհորիզոն, որն ունի է, որն ի է Ճ Դրանից ճերքն անցողիկ

վում յուն

տառով:

որը

տարբերո

հորիզոնն

ա

է քիչ քանակությամբ հումուս,ունի լի հորիզոնի` պարունակում է ենթաՑ տառով: Դրան հաջորվում Ը հորիզոնը բաց գույն, ճշաճակվումէ է, Մա մայրապարն որիվրա հող, որը զուրկ է հումուսից ն ունի բաց գույն: որոնց են գենետիկական, Շ կոչվում Ճ. հորիզոնննրը 8, է առաջանում հողը: ն աննկատելի է լինել աստիճանաբար, անցումը կարող են հատկանիշներից կարնոր հզորութՀողի մորֆոլոգիական ն պարճորագոյացումները կ ազմը, յունը, կառուցվածթը,մեխանիկական փակումները: որոնք է այն միացություններով, Հողի գույնը պայմանավորված երկաթի է (սն), առկա են հողում: Օրինակ,հումուսը հողին տայիս մուգ գույն Ճ

ցայտուն: գույնը, ն

առկայությունը` կարմրավուն երանգ, սիլիկաթթվի միացությունները, ածխաթթվային կալցիումը` սպիտակավուն գույն: Հողի հզորությունըորոշվում է հումուս պարունակող Ճ-Ց հորիզոնների գումարով: Այն տարբեր հողերում տարբեր է: Հողերն ըստ հզորության դասակարգվումեն հետնյալ կերպ. 1. սակավազոը հոդեր, որոնց ՃՀԹ հորիզոնըփոքր է 30 սմ-ից, 2. միջակ հզորության հողեր, երբ Ճ ն Ց հորիզոնների գումարը 30-50 սմ է, 3. հզոր հողեր` ՃՒԹՀ50-80 սմ, 4. գերհզորհողեր` 80 սմ-ից ավելի: Մեխանիկական կազմը կարնոր մորֆոլոգիականհատկանիշ է: Այն մեծ ազդեցությունէ թողնում բույսերի աճի ն հողի հատկություններիվրա: Կառուցվածքը նհնարավորուրյունէ տալիս ղաշտային պայմաններում ճիշտ որոշել հողի տիպը, ինչպես նան եզրակացնելմի շարք ագրոար1. հողի բերրիությանմասին: տադրական հասմլկությունների Նդրագոյացումներն այն նյութերն են, որոնց առկայությունը կապված է հռղագռոյացմանպրոցեսների հետ: Դրանք ըստ ծագման լինում են քիմիական (գիպս, երկաթի, մանգանի միացությունճերն այլն) ն կենսաբանական (որդերի, միջատճերի արտաթորանք ն այլն): Պարփակումներն այն բոլոր պատահական իրերն են, որոնց առկայությունը կապված չէ հողագոյացմանպրոցեսիհետ:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀՈՂԵՐԸ, ԲՆԱՀՈՂԱՅԻՆ

ԳՈՏԻՆԵՐԸ

ՀՀ ընդհանուր տարածքը կազմում է 29800 կմ՛ կամ 2 մլն 974 հազար հեկտար ն ընկած է ծովի մակելնույթից 400 մ-ից մինչն 4095 մ բարձրության վրա: Բարձրությունների զգալի տատանումների հետնանքով հանրապետությունում առկա նն գրեթե բոլոր բնահողային գոտիները` սկսած չոր ն շոգ կիսաամճաւվատմերից մինչն լեռնագազաթները: Հայաստանի Հանրապետությունում ձնավորվել են 6 բնահողային գոտիներ` 1. կիսաանապատային,2. չոր տափաստանային,3. տափաստա6. լեոնամարճային, 4. անտառային, 5. մարգագետնատափաստամնային,

գագետնային:

ՀՀ լեռնային բարդ ռելիեֆը, ջրաջերմային տարբեր պայմանները, կլիմայի ն բուսականության բազմատիպությունը նպաստել են խայտաբրղետ հողային ծածկույթի առաջացմանը: ՀՀ հողերի ղասակարգման հիմքում ղրված են հողերի ուղղաձիգ գոտիականության օրինաչափությունները,այսինքն` լեռնային երկրներում հողային ծածկույթի փոփոխությունը ծովի մակերնույթից ղեպի լեռնագա-

գաթները:

գենետիկական Հայաստանի տարածքում առանձնացվել ն կազմում են ընդհաուննն բնույթ գոտիական ութը ղատիպեր:Դրանցից հողեր են: նուր տարածքի83,7 72-ը, իսկ մնացածը ինտրոզոնալ զորշ, աղուտ-ալկալի, գոտի (կիսաանապատային լ. Կիսաանապատային մարգազետմնաո ռոգելի ա լկալիացած, կապակցված, պալեոհիղրոմորֆ )ին գորշ հողեր): հողեր): գոտի (շագանակագույն 2. Զոր տափաստանային հողեր, գոտի (սնահողեր,մարգագետճասնահողային 3. Տափաստանային ն Սնանա ազատված ջրերից լճի հողեր գետահովտաղարավանղային են

4. 5.

հո-

հողագրունտներ): հոԱռտառային գոտի (անտառայինգորշ, անտառային ղարչնագույն հողեր): ղեր, անտառային ճմակարբոնատային

գոտի (մարգագետնատափա Մարգագետնատափաստանային

յին հողեր): 6.

ճմային Լեռնամարգագետնային գոտի (լեոնամարգագետնային ղեր): ՀՈՂԱՅԻՆ

ԿԱԴԱՍՏՐԸ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ԴՐԱ

հո-

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՐ

են Բնության մեջ եղած հողերն իրենց հատկանիշներովտարբերվում հ գճատատտորը հողի լինի կատարել միմյանցից: Որպեսզի հնարավորություն բերքատվությունը, ղրանց դրա հիման վրա ճշտել աճեցվող մշակաբույսերը, է ինչպես նան սահմանել հողի հարկ, կատարվում հողի կաղաստը

(գնահատում): ու Հողային կաղաստրիգլխավորխնդիրն է ուսումնասիրել հաշվառել արհողային ռեսուրսները (պաշարները), բնութագրել հողի որակը, դրա համեմատականմակարդակը, տնտեսական վիճակն տաղրողականության մեծ ու օգտագործմանպայմանները:Հոդային կադաստրինշանակությունը ն է, որովհետն ղրանով են տալիս հողի ռրակական քանակականգնահատականը: ն գնաՀողային կաղաստրիտարրերն են` բռնիտումը տնտեսական հատումը: Բոնիտումը արտահայտումէ հողի որակականցուցանիշները,ղրա աստիճանը,որի հիման փաստացիու պոտենցիալարտադրողականության միջոցառումները: վրա մշակվում են հողի բարելավման են առնվում Հողերի տնտեսական գնահատմանժամանակ հաշվի հոդային տարածքի մի շարք առանձնահատկություններ՝հողահանղա ու ների մեծությունը, հեռավորությունըբնակավայրերից գյուղատնտեսական մթերքների իրացման կենտրոններից,այսինքն` այն բոլոր գործոնները, մթերքներիինքնարժեքիվրա: որոնք ազղում են գյուղատնտեսական

Ջերմային ռեժիմի կարգավորման Ջերմային ռեժիմի կարգավորումը:

Հողային կադաստրը հնարավորություն է տալիս ճիշտ կազմակերպել տարածքը, տեդաբաշխելգյուղատնտեսության արտաղրության ճյուղերը ն վիճակն ու այլ հարցեր: վերլուծել հողօգտագործման

ԼՈՒՍԱՅԻՆ,

ՍՆՆԴԱՅԻՆ

ՋԵՐՄԱՅԻՆ,

ՌԵԺԻՍՆԵՐԻ

ՕԴԱՅԻՆ,

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՋՐԱՅԻՆ

ԵՎ

ՍԵՋ

Կարգավորել արեգակնային էներգիայի հոսքը դեպի հողի մակերես բավականինդժվար է: Սակայն երկրագործությանմեջ լիռվին հնարավոր է կիրառել այնպիսի եղանակներ, ռրոնք հնարավորությունկտան ուժեղացնելով կամ թուլացնելով այն մռտեցնել չափավորին: Լուսային ռեժիմի կարգավորումը:Դաշտավարությանմեջ բույսերի լուսավորությունը կարելի է կարգավռրել ցանքի նորմերի, ձեերի, բույսերի շարքերի դասավորության ուղղությունը ճիշտ ընտրելով, բույսերի նոսրւսցման ն մոլախոտերիդեմ պայքարի միջոցներով: Դաշտային մշակաբույսերի նոսը ցանքերում առանձին բույսերի համար ստեղծվում են լավագույն պայմաններ,քան խիտ ցանքերում: Օրինակ, հատիկայինբույսերի (գորեճի, աշորայի, կտավատի)խիտ ցանքերում ցողունճերը ձգվում են, դրանց ամրությունը թուլանում է, ինչի հետնանքով դրանք պառկում են: Բույսերի համար նռրմալ լուսավորվածության պայմաններ են ստեղծվում դրանց չափավոր խտության ղեպքում: Լուսային ռեժիմը կարելի է կարգավորել ճան ցանքի ձների միջոցով: ՀՀ երկրագործության գիտահետազոտականինստիտուտում կատարված բազմամյա փորձերի արդյունքները ցույց են տվել, որ շարահերկ մշակաբույսերի ցանքերում լավագույն լուսավորվածության պայմաններեն ստեղծվում, երբ ցանքի քառակուսի բնային եղաճակը փոխարինվում է լայնաշար կետագծայինմշակության եղանակով: Այսպես, եգիպտացորենի ցանքերում լայնաշար մշակության դեպքում լուսավորվածությունըկազմում է 29,6 հազար լյուքս՝ 18,5-ի փոխարեն: Բացի այդ, մշակության այս ձենը հնարավորություն է տալիս միջշարային տարածությունները մշակել ամբողջ վեգետացիայի ընթացքում, որը նույնպես ղրական ազղեցություն է թողնումլուսային ռեժիմի վրա: Ծածկած գրունտում (ջերմատներում)լուսային ռեժիմի բարելավման համար բանջարաբուծությունում օգտագործումեն տարբեր սարքավորումճեր ն արհեստականլույսի աղբյուրներ: լ8

աղբյուրը`ջերմության տեղաշարժը հողի վերին շերտերից ղեպի ստորին ինչպես նան ջերմության ծախսը ջրի գոլորշիացման,օղի հորիզոնները, հողմաձնտեղաշարժիդեպքում: տաքացման, Ջերմային ոեժիմի կարգավորումըտարբեր բնակլիմայականպայ-

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

Հողում ջերմության, օդի, ջրի ն սննղատարրերի մուտքի, դրանցտեղափոխման, ծախսի ն ֆիզիկական վիճակի փոփոխությանգործընթացների միասնությունըկռչվում է ջերմային, օդային, ջրային ն սնճնղայինոե-

ժիմճեր:

է ղեկավարվելջերմայինհաշվեկշռով (բալանրամար նպատակահարմար ծախսի սով), որի մուտքի աղբյուրն է գործող էներգիայի քանակը, իսկ

`

մաններումտարբեր է: Պրակտիկանցույց է տվել, որ հյուսիսային, երբեմն շրջաններում հաճախ անհրաժեշտ է կիրառել այնպիսի լլ կենտրոնական որոնք կապված են հողի տաքացման,ղրա պահպանման, միջոցառումներ, հետ: իսկ հարավում`հողի սառեցման ջերմաստիճանը,հող են մտցվում մեծ հողի Որպեսզի բարձրացվի Ապացուցված է, որ լտ օրգանականպարարտանյութեր: քանակությամբ գոմաղբը կարող է տալ 4 հազար կկալ ջերմություն: Գարնանը հողի ջերմիջոմաստիճանը կարելի է բարձրացնել մի շարք ագրոտեխնիկական են. մշահետեյալներն հիմնականները Դ րանցից կիրառմամբ: զառումների մշակումըթմբային ն կատարայինեղաճակով,մուլչապատումը, կաբույսերի հողի փխրեցումըՆ այլն: Այս միծածկումը պոլիէթիլենայինթաղանթներով, 2-3 «2-ով: բարձրացնումեն հողի ջերմաստիճանը ջոցառումները ն են ազատհեշտությամբ տաքանում Թմբերն ու կատարներըլավ նան են արհեստալիս վում են ջրի ավելցուկից: Թմբերը հնարավորություն տականորենավելացնելհողի վարելաշերտիխորությունը: Մուլչապատումը(համատարածկամ մասնակի), ծածկումը ջերմային են ճառագայթներըպահող նյութերով նույնպես կանոնավորում հողի ջերն շրջաններում օգտագործում մաստիճանը:Հյուսիսային կենտրոնական են մուգ մուլչա (տորֆ, գոմաղբ, մուգ թուղթ), իսկ հարավային շրջաններում բաց (սպիտակ թուղթ, ծվոտ, դարման): պայմաններում հողի տաքացումը հաջողությամբ Գերխոնավության է ղրենաժայինեղաճակներով: հատուկ ցամաքեցման կատարվում Հողի տաքացման արդյունավետեղանակ է նան հողի փխրեցումը, ն ծակոտկենության միջն որի ժամանակ հողում փոխվում է պինղ ֆազի Այղ պատճառով էլ փռխվում է հողի եղած ծավալային հարաբերությունը: պինղ, հեղուկ ն գազանմանֆազերի հարաբերությունը:Օդի զբաղեցրած ծավալը մեծանում է, ն փխրեցրածշերտը արագ տաքանում է, քանի որ օղի ն հատկապես ջրի ջերմունակությունըշատ անգամ փոքր է պինդ ֆազի պայմաններումհողի տաքացումը ջերմունակությունից:Գերխոնավության կատարվում է հատուկ ցամքեցման(ղրենաժային)եղանակներով: նպաստումԼ Ձմոանը ջերմությանկորուստը հողից պակասեցնելուն է բույսերը պահպանում ձյան կուտակումը: Փուխր ձյունն արդյունավետ արղյունավետ կուտակումն Ձյան իսկ հողը` սառչելուց: գրտահարությունից,

է նան այն ղաշտերում, որոնք ճախատեսված են զարնանագան մշակաբույսերի տեղաբաշխման համար: ՂԳարնանըն աշնանը գյուղատնտեսականբույսերը կարող են վնասվել ցրտահարությունից (ջերմաստիճանի կտրուկ անկումը մինչե 07 ն գածը), որոնք կործանիչ են հաւոկաւվես ջերմասերբանջարանոցային մշակաբույսերի համար, մեծ վնաս են հասցնում նաե ծաղկած այգիներին: Ցրտահարությունների հնարավորություններըպվեւռքէ հաշվի առնվեն բանջարանոցային ե պտղատու բույսերի տեղի ընտրության ժամանակ: Պաշտպանված հողակտորներում, դարավային լանջերին, ռելիեֆի բարձր մասերում ցրտահարություններնանհամեմատ քիչ ենճ,քան այն տեղերում,որտեղ փչում են սառը քամիներ (մարգագետիններում,հյուսիսային ն արնելյան լանջերին): Բույսերը ցրտահարությունից կարելի է պաշտպանել ջրման, ծխավարագույըներիստեղծման, մուլչապատման ն անձընացման միջոցով: Դաշտապաշտապանանտառաշնրտերը նույնպես բարելավում են հողի ջերմային ռեժիմը: Ջերմային ռեժիմի վրա մշտական ազղեցություն են գործում նան աըտաքին միջավայրը, եղաճակը ն հողը, ղրա մեխանիկականկազմը, կուլաուրականացման աստիճանը, ղաշտապաշտպան աճմտառաշերտերիաոկայությունը. ռելիեֆը, լանջի էքսպոզիցիան (տեղաղրումը), ինչպես նան մարդու տնտեսական գործունեությունը, քաղաքներին ն արղյունաբնրական ձեռնարկություններին մոռ գտնվելը, մելիռրացման եղանակննըը, հողի մնխանիկական մշակման ժամկնաներնռւ որակը, մռլախոտային բուսականության ղեմ պայքարը ն այլն: Հողին օղի ջերմային ոեժիմն ավելի հեշտ է կարգավորվում ծածկած գրունտում: Բացի արնի ճառագայթներից օգտագործում են նան տարբեր նյութերի այրումից անջատված ջերմությունը (տեխնիկական ւուսքացում) կամ օրգանական նյութերի քայքայումից առաջացած ջերմությունը (կենսաբանալլան լտտաթագում): Օդային ռեժիմի կարգավորումը: Հողի օդային ռեժիմը սերտորեն կապված է ջրային ռեժիմի հետ: Ջուրը ն օղը զբադեցնում են հողի ամուր մասնիկների միջն ընկած ծակոտիները ն համարվում են անտոգոճիստննք: Անտոգոնիզմնառավել ցայտուն է արտահայտվումհողի չորանալու կամ գերխոնավության դեպքում: Օղային ռեժիմը կարգավորումեն բոլոթ հուլակլիմայական գուռիներում, հատկապես ծանը ն ամրանալու հակում ունեցող քիչ կուլտուրականացված, փքվող ջրովի հողերում, որոնք ջրումից հետո առաջացնում են հողի մակերեսային կեղն` արգելակելովհողային ն մթնոլորտային օղի փոխանակությունը: Շատ եղանակներ, որոնք օգտագործվումեն ջրային ռեժիմի կարգավորման համար, միաժամանակ ազղեցություն են թողնում նան օդային ռեժիմի վրա: Դրանցից կարնոր ճչանակություն ունեն այնպիսիք, որոնք բարելավում են հողի ֆիգիկական, ֆիզիկաքիմիական ն այլ հատկություն20

ները` օրգանական նյութերի կուտակումը, հողի տարբեր խորությունների

մշակմանզուգակցումը, իսկ անհրաժեշտության դեպքում` նան վարելաշեր-

տի պարբերաբարխորացումընայլն: միջոցառումները, գերխոնավ հողերում արդյունավետ են բոլոր որոնք ճպաստում են ջրի ավելցուկի հեռացմանը (ղրենաժ, մշակաբույսերի թմբային ն կատարայինցանք ն այլն):է Միջին ն ծանը մեխանիկական կազմ ուննցող հողերը նպատակահարմար հաճախակի ենթարկել մեխանիկա-

կան մշակման: Չորային պայմաններում հողում խոնավությունը թիչ Լ, օդը՝ շատ: Այճանղ խոնավությունը պահպանելու համար նպատակահարմար է կատարել զլանակում, հողի մակերեսի հարթեցում: Աննպատակահարմար է թեթն հողերի հաճախակի փխրեցումը, հատկապես խորը մեխանիկական մշակումը.այն արդարացված է միայն օրգանական պարարտանյութերը հող մտցնելու ն կոճղարմատավոր ու ծլարմասավոր մոլալսոտերի դեմ պայքարիդեպքում: Ջրային ռեժիմի կարգավորումը: Ջրային ռեժիմի կարգավորմանհամար նպատակահարմարէ իմանալ հողի ջրային հաշվեկշիոը: Հոդի ջրային հաշվնկշիռը նրա քաճակական բնութագիրն է, որը բաղկացած է նույն ժամսնակահատվածի համար ջըի մուտքից ն ելքից (ծախսիզ): Մուտքի աղբնն մթնոլորտային տեղումները, ստորգետնյա ջրերը, ջրային զոլորյուր շիննըի խտացումը ե ոռոգումը: Ելքի (Թախսի) աղբյուր են բույսերի տրանսպիրացումը, գոլորշիացումը հողի մակերեսից, ինֆիլտրացիան, ջըի մակեըեսային հոսքը ն ձյան հողմատարվելը: Ջրային հաշվեկշիոր (մմ) ներկայացվում է հետեյալ բանաձնով.

Վ- Վ'ՄՀՍՒԳԵՒՈ)-(ՏԷԳՀԽ

ՒՀ), դրտեղ` Վ՛- 4 հողում խոնավության պաշարն է վեգետացիոնշրջանի վերջում, Վ-- 0՝ հողում խոնավությանպաշարը վեգետացիայի սկզբում: Սուտքի աղբյուրներ. Մ- ն՝ մթնոլորտայինտեղումները, Ս- ն՝ ստորգետնյաջրերը, Գլ, ն՝ ջրային գոլորշիներիխտացումը, -

ոռոգումը: ծախսի աղբյուրներ. ը՝ բույսերի տրաճսպիրացումը, Ո՝ գոլորշիացումըհողի մակերեսից,

Ո- ն` Տ Գ

-

-

Ի

-

ն՝

ինֆիլտրացիան,

("ջրի մակերեսայինհոսքն ու ձյան հողմատարվելը: Ջրային հաշվեկշոի ճշգրիտ հաշվարկը հնարավորություն է տալիս բւսցահայտել հողի խոնավությանմուտքի ն ծալսսի առավել կարնոր աղբվրա: յուրները ն ջրային ռեժիմի կարգավորմանժամանակ ազդել դրանց Հ

-

Հողի մեջ ջրի մուտքի վերը թվարկած աղբյուրներն ինչպես ջրի քանակությամբ,այնպես էլ մուտքի բնույթով, համարժեքչեն: Անջրղի երկրագործության մեջ ջրի հիմճական աղբյուր են մթնոլորտային տեղումները,իսկ ջրովի երկրագործության մեջ՝ ոռոգման ջուրը: Ջրային ռեժիմի կարգավորմաճհամար պետք է իմանալ ճան առանձին տարածքներիջիապահովվածությունը: Ըստ Ա. Ն. Կոստյակովի` կոնկրետ տարածքների ջրապահովվածությունն գնահատվում է հաշվարկային գործակցով, որը ստացվումէ ջրի բնական մուտքի մեծության բաժանումից ղրա օգտագործման վրա: Ըստ այդ գործակցի՝ երկրիամբոդջ տարածքը բաժանում են երնք գոտիների. 3 գերխոնավացմանգոտի, որտեղ այդ գործակիցը միշտ կայուն կերպով1-ից մեծ է, 2) անբավարարխոնավացման գոտի (չորային), երք այղ գործակիցը միշտ կայուն կերպով փոքրըէ 1-ից, 3) անկայուն խոնավացման գոտի, երբ խոնավության մուտքը մեկ մոտենում է ծախսին, մեկ ավել կամ պակաս է ղրանից, ն գործակիցը տատանվում է 0,5-1,3-ի սահմաններում: Այսպիսով, ըստ մթնոլորտային տեղումներիու գոլոշիացման մեծության` երկրի տարածքի վրա առանձնացնում են խոնավացման երեք գոտիներ: Այն տարածքները, որտեղ տարվա ընթացքումմթնոլորտային տեղումների տնսքով ավելի շատ ջուր է հող մտնում, քան բույսերի միջոցով գոլորշիանում, դասվում են գերխոնավ գոտու շարքին: Այն տարածքները, որտեղ տարվա ընթացքում մթնոլորտային տեղումների քանակը զգալիորեն պակաս է գոլորշիացման մեծությունից, ղասվում են անբավարար խոնավացման գոտու շարթին: Այն տարածքները, որտեղ մթնոլորտայինտեղումների ձնով հող մտնող ջրի քանակը մոտավորապեսհավասարվում է դրա գոլորշիացմանը,դասվում նն անկայուն խոնավացման գոտու շարքին: Գերխոնավացման պայմաններում ջրային ոեժիմի կարգավորման կարնոր միջոց են մելիորատիվ միջոցառումները, ճահճացած հողերի չորացումը: Հողի չորացման լավագույն եղանակը փակ ղրենաժացումն է, որը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն չորացնել հողը, այլն անհրաժեշտության դեպքում այն ջրել: Հողի գերխոնավացմանդեմ պայքարի ագրոտեխնիկական միջոցառումներիցկարելի է նշել հողի մշակման ու ցանքի հետնյալ հատուկ եղանակները. հողի խլուրղացում նեղ գործիքներով,վար, լանջի նկատմամբ անկյան տակ թեքվածակոսներիհանում ն այլն: Անբավարարխոնավացմանգոտում ջրային ռեժիմի կարգավորման խնդիրներըհետնյալն են` հողում խոնավության կուտակում, պահպանում ու արդյունավետ օգտագործում, ջրի բնական հոսքի կարգավորում, հողի աղակալման դեմ պայքար: Այս խնդիրներնառավել ճպաստավորլուծում են ստանում ւսյն ղեպքում, երբ կատարվումեն համալիր ագրոտեխնիկական,մելիորատիվ, անտառմելիորատիվն այլ միջոցառումներ: Այս միջոցառումներիցմեծ տեղ է

Դրանց դերն առավել մեծ է ոռոգման պայտրվում ագրոտեխնիկականին: մաններում: եղանակներըբազմազան են: Ձյունը կուտակելու Ագրուռեխնիկական են համար պատրաստում ձյունաթմբեր կամ շերտեր, բարձրացողուն բույսերի կուլիսներ(շերտավոր ցանք): Ձյան ծածկոցի տակ հողը խորը շերտով չի սառչում, իսկ գարնանն արագ հալչում ն լավ է ներծծվում հողի մեջ: Դաշտերումկուտակված ձյունը անհրաժեշտ է պահպանել արագ ձնհալից: Այղ նպատակովվաղ գարնանը կատարում են հողի շերտավոր ամրացում լանջիթեքությաննուղղահայաց հակառակ ուղղությամբ: Մեծ քանակությամբ ջրի ներծծում ն կուտակում հնարավոր է այն ղեպքում,երբ հողն օժտված է լավ ջրաֆիզիակական ն այլ հատկություններով, ունի բարձրըջրաքափանցելիություն,մեծ ղաշտային բարձր խոնավունակություն ն այլն: Այս հատկությունները կարելի է բարելավել ագրոտեխնիկականեղանակներով, օրինակ այն եղանակներով, որոնք ճպաստում են օրգանականնյութերի կուտակմանը, վարելաշերտի կառուցվածթի բարելավմանը: Մշակաբույսերն արղյունավետ են օգտագործումխոնավությունն այն դեւվքում, երբ դրանց համար ստեղծվում են նպաստավոր պայմամներ ն ապահովվածեն կյանքի մյուս գործոնները: Մեծ ճշամճակությունունեն հողի` օպտիմալ ժամկետներում կատարված հիմնական ն ճախացանքային մշակումները, ցանքը (եղանակները ն նորմաները), ինչպես նան մշակաբույսերի խնամքը: Անհրաժեշտ է, որ վերգետնյա զանգվածով մշակաբույսերը արագ ստվերարկեն հողի մակերեսը, որից հետո խիստ կրճատվում է գոլորշիացումը: Մինչ այղ հողի մակերեսը պահում են փուխր վիճակում: Վարը, ցանքը ն հետագա մշակումը թեք լանջերում կատարում են լանջին ուղղահայաց կամ հորիզոնական ուղղությամբ, որով ն պակասեցնում են

ջրի մակերեսային հոսքը տարվա տաք եղանակին: Կուտակված ջրի պահպանման համար կիրառում են մուլչապատում, ակտիվ պայքար են տանում մոլախոտային բուսականության, հիվանղությունների ն վճասատուներիդեմ: Անկայուն խոնավացմանգոտում ջրային ոեժիմի կարգավորմանհամեծ մար նշանակություն ունի արհեստական ոռոգումը: Բարձր ագրոտեխճիկական ն ինտենսիվ սորտերի օգտագործման ֆոնի վրա ժամանակին կատարվածոռոգումը գրեթե բոլոր մշակաբույսերից ապահովում է բարձը ն կայուն բերքի ստացում՝ ցածր ինքնարժեքով: Անկայուն գոտու խոնավացմանպայմաններում ջրային ռեժիմի կարգավորումը պետթ է ավելի ճկուն լինի, քանի որ չորային տարիներին կամ բույսերի վեգետացիայիառանձին շրջաններում պետք է լուծել ջուրը կուտակելու, պահպանելու ն արղյունավետ օգտագործելու խնղիրը, իսկ խոնավ տւսրիներին` ավելցուկ ջրի հեռացումը: Այստեղ մեծ նշանակություն ունի ջրային ռեժիմի երկկողմանի կարգավորումը համապատասխան ագ23

րոտեխնիկական ն մնելիռրատիվ եղանակներով:Վերջիններս այդ գոտում պետք է լինեն չորացնող-ոոոգող: Սնճդային ռեժիմը կարգավորումը:Սճնղային ռեժիմի բարելավման ամենաարդյունավետեդանճակը հողի հարստացումնէ օրգանական ն հանքային պարարտանյութերով:Սակայն լրիվ ապահովել բույսերի սննղառությունը միայն պարարտանյութերիմիջոցովհնարավորչէ: Աճնդանյութեիի պաշարներն ամենաաղքատհողերում անգամ հասնում են ահոելի քանակության, ն դա բավարար է, որպեսզի ապահովվի գյուղատնտեսական բույսերի բարձր բերքի ստացում 100 ն ավելի տարվա ընթացքում: Մակայն սննղանյութերիհիմնական մասը հողում գտնվում է ձկով, որոնք մատչելի չեն բույսերի համար: Ագրոտեխնիկական եղանակներով հնարավորէ բարձրացնելտարրերի մատչելիությունը: Այղ եղանակներիցէ հոդի բարձրորակմշտկումը: Մշակված փուխր հողում ստեղծվում են ճպաստավոր պայմաններ միկրոօրգանիզմների կենսագործունեությանհամար, դրանցից մի քանիսը մասնակցումեն օրզանական նյութի քայքայմանը ն օրգանական ազոտի` հանքայինի վերտփոխմանը` մատչելի ղարձնելով բույսերի համար, մյուսները կապում են օղի ազոտը, այն նս դարձնում մատչելի: Որոշ միկրոօրգանիզմներ վերափոխում ն մատչելի նն ղարձնում անմատչելի ֆոսֆորը: Սիկրոօրգանիզմների գործունեությունը արագանում է, հետնաբար բարելավվում է թթու հողերի կրացման եալկալի հողերի (աղուտ) գիպսացման գործընթացը: Րակլազգի թիթեռնածաղկտվոր բույսերի արմատներիվրա ապրող պալարաբակտերիաները յուրացնում են օդի ազոտը: Դրանք ամենաեռանդուն ազոտ կուտակողներն են: Բակլազզի բույսերի ցանքից հետո հողում քանակը մեծանում է, որն օգտագործվում է ղրանցից հետո ցանվող ազոտի մշակաբույսերիկողմից: Մատչելի սննդատարրերը լավ են լուծվում ջրում ն կարող են հեշտությամբ լվացվել մակերեսայինջրերով: Մակերեսային ջրերի հոսքի վերացումը կանխում է սննդանյութերիկորուստը: Սննդային ոեժիմի կարգավորմանգործում կարնոր նշանակություն ունի պայքարը մոլախոտերի ղեմ: Աճելով մշակաբույսերիցանքում` դրանք հողից վերցնում են շատ սննդատարրեր՝իջեցնելով բերրբատվությունը: Բույսերին սննդատարըերով ապահովելըսերտորեն կապված է հողի ջրային, օդային, ջերմային ռեժիմներիհետ: Որքան ճպաստավորեն տվյալ ռեժիմները,այնքան հոդը հարոատ է սննղատարըերով:Այն միջոցառումները, որոնք ուղղված են ջրային, օդային ն ջերմային ռեժիմների բարելավմանը, ղրական ազդեցություն են թողնում սննդային ռեժիմի վրա: Այղ իսկ պատճառով ղաշտային պայմաններում բոլոր գործընթացները պետք է ուսումնասիրելբույսերի` հողի ն մյուս կենղանի օրգանիզմների փոխալյլարձ կապի ն փոխներգործության մեջ` խստորեն հետնելով երկրագործության օրենքներին:

միացությունների

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՕՐԵՆՔՆԵՐԸ

ԵՎ

ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱՆ

Բույսերի կյանքի պայմանները, հատկապես հողայինը, կարելի է ազրոտեխնիկական տարբեր միջոցառումներով: Մակայն ւսյդ կարգավորել յուրաքանչյուրը ազղում է միայն մեկ կամ մի քանի գորնղանակներից ծոնների վրա ն բոլորովին չի ներգործում կամ թույլ է ազդում մյուսների վրա:

Այստեղից անհրաժեշտություն է առաջանում կիրառել ագրոտեխնիկականմիջոցառումների այնպիսի համակարգ ն եղանակներիայնպիսի որն աշխատանքի ու միջոցների նվազագույն ծախհաջորդականություն, սումնճերովապահովի բույսնրի պառանջները բոլոր գործոնների ճնկատմամբ:

Հաշվի առնելով ճվազագույնի օրենքը կամ բերքը սահմանաւիակուլ գործոնիազղեցությունը ագրոտեխնիկականմիջոցառումներիհամալիրում՝ տնհրաժնշտ է

այդ

միջոցառումներից առաջին հերթին կիրառել այն,

որը

կճերգործի տվյալ ժամանակամիջոցում հարաբերական նվազագույնում

գտնվող գործոնի վրա. օրինակ, հողում խոնավության պակասի դեպքում ջրի մատակարարումը, այս կամ այն ւլարարսանյութի մացնելը ն այլն: Միննույն ժամանակ պետք է հաշվի առնել նան մյուս գործոնները, որոնք կարող նն ի հայտ գալ ճվազագույնում` առաջին գործոնի նկատմամբ բույսի պահանջը բավարարելուզ հետո (օրինակ, ջրելուց հետո սննդանյութերի անրավարարությունը)ե նկատի ունենալ ազրոտեխնիկականայն միջոցառումները, որոնք ուղղված են երկրորդ ն հաջորդ նվազազույններում գտնվոդ

զործոնների կարգավորմանը: Հողակլիմայական ոչ միանման պայմաններում ու գոտիներում մշակվող բույսերի բազմազանության հետնանքով նվազագույնում կարող են զտճվել բույսի կյանքի մերթ մեկ, մերթ մյուս գործոնները, որոնց վրա պետք է ազդել առաջին հերթին: Հետնաբար ագրոտեխնիկական միջոցառումները պետք է կիրառել ստեղծագործաբարհ̀աշվի առնելով բույսերի պահանջը ու միջավայրի կանկրետպայմանները: Ագրոտեխնիկական համալիր մշակման դեպքում, հատկապես պարարտանյութերկիրառելիս, անհրաժեշտ է հաշվի առնել վերաղտրձիօրենքը: Ագրոտեխնիկականմիջոցառումների համալիրն արղյունավետ կլիճի այն դեպքում, երբ դրա յուրաքանչյուր օղակ իրականացվի լտվագույն ժամկնտումն բոլոր աշխատանքներիբարձրորսկ կատարմամբ:

ԳԼՈՒԽ

ՄՈԼԱԽՈՏԱՅԻՆ

ՏԱՐՎՈՂ

ԲՈՒՍԱԿԸՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴՐԱ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

ԴԵՄ

Մոլախոտնր կոչվում ենճ այճ բույսերը, որոնք չեն մշակվում մարդու կողմից, բայց աճում են մշակաբույսերի ցանքերում ե վնաս պատճառում ղրանց: Երբեմն որոշ մշակաբույսերի ցանքերում հանղիպում են այլ տեսա կի ն սորտի մշակաբույսեր: Ի տարբերությունիսկական մոլախոտերի`այդպիսի բույսերը կոչվում նն աղտոտողներ: Օրիճակ, աշնանացան ցորենի ցանքերում աշնանացանաշորան, գարու կամ գարճանացան ցորենի ցանթերում` վարսակը ե այլն: Այն մոլախոտերը, որոնք աղտոտում են կննսաբանական հատկություններովիրննց ճման մշակաբույսերիցանքերը, կոչվում են մասնագիտացվածներ: Օրինակ, աշորայի ցանքերում ցորնուկի տեսակները,բրնձի ցանքերում՝ բրնձի կոբեկը ե այլն: Սոլախոտային բուսականությունը մեծ վճաս է հասցնում գյուղատնտեսության ասրտաղրությանը`կտրուկ իջեցնելով բերքը, դրա որակը ն շատ դեպքերում լրիվ ոչնչացնում է մշակաբույսերիցանքերը: Գյուղատնտեսական բույսերի բերքատվությանճվազումը մոլախոտային բուսականությանհնտեանքով պայմանավորված է մի շարք պատճառնելուվ: Մոլախոտերը մշակաբույսերից խլում են մեծ քանակությամբ սննդանյութեր: Օրինակ` ձիաձետ ղաշտայինը 84,2 ց/հա բերք կազմակերպելու դեպքում հողից վերցնում է 261 կգ ԻՆ 279 կգ ԲշՕ, 95,2 կզ էչՕ.: Աշնաճացան ցորենը 15 ց/հա-ի դեպքում օգտագործում է սննղատարրեր 5-7 անգամ լպակաս(Մ. Յ. Պոլիենկո): Մոլախոտերի արմատները, հողի մեջ արագ ն խորը թափանցելով, ավելի արագ են օգտագործում արմատաբնակ շերտի խոնավությունը, քան մշակաբույսերի արմատները: Օգտազործելով ջրի մեծ քանակություն` մոլախոտերը չորացճում են հողըն նրաշտի պատճառ ղառնում: Բացի հողը հյուծող մոլախոտերից` կաճ մոլախոտեր, որոնք հյուծում նն մշակաբույսերը. ղրանք կոչվում են պարազիտներ: Դրանք իրենց ծծիչների (հաուստորիների) միջոցով մշակաբույսերից ներծծում են սննղանյութերը, ինչի հետնաճքովվերջիններսհյուծվում եմ կամ ոչնչանում: Լայնատերն մոլախոտերըստվերապատում եճ մշակաբույսերը` ւառաջացնելով ղրանց պառկում, իջեցճում են հողի ջերմաստիճանը2-4:Շ-ով՝ ղանղդաղեցնելով մշակաբույսերի աճը: Թուլանում է հռղի միկրոկենսաբանակամ գործումճեությունը, ինչն էլ հանգեցնում է մատչելի սննդատարրերի նվազմանը հողում: Մոլախոտերը, փաթաթվելով մշակաբույսերին, ճՃպաստում են դրանց պառկելուն` բարղացնելով բերքահավաքիգործընթացը, առաջացճելով բերքահավաքի նայլ մեքենաներիջարղ:

ժամաԱղտոտված հատիկային մշակաբույսերի բերքահավաքի ամենն ն ավեէ հատիկի լրացուցիչ զտում չորացում:Այղ նակ պահանջվում ն արտաղրողակաճությունը ացնումեն ծախսերը, իջեցնում աշխատանքի ինքնարժեքը: զում արտադրանքի Վատացնելովմշակաբույսերիկյանքի պայճանները` մոլախոտերը ն ազդեցությունեն գործում մշակաբույսերի սպիտակուցների, բաց ասակա շաքարի ճան այլ ճյութերի կուտակման վրա, ինչի հետնանքով ճարպերի է տոկոսը, յուղը արնածաղկի կընդեղիարմատներումպակասում շաքարի Ն այլն: Ադտոտվածղաշտերի հատիկը լինում է վտիա` սպիտասերմերում

ծաց

ՏՐ

կուցներիթիչ պարուճակությամբ: են: Այսպիսով, մոլախոտերըմշակաբույսերի ոխերիմ թշնամիներն ն բարձր բերք բույսերից կայուն Այղ պատճառովգյուղատճտեսական Ն

ստանալու համար անհրաժեշտ է ժամանակին ղրանց դեմ պայքար

տանել

հահճարավոր միջոցներով:Արդյունավետպայքար կազմակերպելու առանձնահաս-մար պետք է գիտենալ ղրանց գլխավոր կենսաբանական

բոլոր

կությունները:

առանձնա-

Սսլախոտերինբնութագրող զլխավոր կենճսաբաճական համեէ ղրանց սերմճատվությունը, որը մշակաբույսերի հատկություններից Ի. Ա. մեկ բռդկի վայրի Մալցնի` Ըստ ակաղեմիկոս մատ շատ բարձը է: մինչն է հռվվամաղախինը` սերմ, հազ. աալիս զարգացած բույսը ն 500 հազար այլն, այն հազ, թելուկինը` 100 հազար, հավակատարինը՝ են տալ 1-2 հազար հակարող մշակաբույսերը դեսյքում, երբ աշնանացան տիկ, դա է պատճառը, որ մոլախոտերիդեմ պայքարը թուլացճելուդեպքում աճում, զարգահող են ընկնում մեծ քանակությամբսերմեր, որոնք ծլում, ճում են դաշտում`երկար տարիճերաղտոտելովայն: Սոլախոտերի հաջորդ կենսաբաճականառաճձնահատկությունն տաայն է, որ դրանք կարող են իրենց ծլունակությունըպահպանելերկար ցորնուկը չծլել: Եզան լեզուն, անքիստ րիների ընթացքումն հավասարապես 5 տարի, թելուկը՝ պահպանում են իրենց ծլունակությունըհողում մինչն ե ավելի: ն տարի մինչն մինչն 25, հովվամաղախը հավակատարը՝ աղեստամոքկենղաճիների Շատ մոլախոտերիսերմեր, անցնելով հետ վեն զոմադբի սային ուղիներով,չեն կորցնում իրենց ծլունակությունը են ոչ բազմանում մոլախոտեր են դաշտ: Մի շարք բազմամյա րադառնում են առաջացնում հողում ճ անապարհով, միայն սերմերով,այլն վեգետատիվ ընձյուղների մեծ զանգված՝ բազմաթիվքնած բողբոջներով: Օրինակ, սեզ | հա հողում կուտակումէ մինչն 29 տ կոճդարմատ,իսկ բողբոջսողացուը ճերի քաճակը հասնում է մինչն 260 մլն: ուճեն բազմացմանտարՈրոշ մոլախոտերիսերմեր ն պտուղներ ն բնր հարմարանքներ(թռչելու, կպչելու` իրենց փշերի մածուցիկ նյութերի միջոցովն այլն), որոնց օգնությամբհեշտությամբ (մարդու, կենդաճիների, ջրի, քամու միջոցով) տարածվում են ու վարակում ճորանոր տալրածութ27

յուններ:

Դաշատերիմ̀ոլախոսւերով վարակման աղբյուր է ճան խարակճների, միջնակների ու անմշակ տարածությունների առկայությունը, որտեղ մոլախռտերն անարգել աճում եմ ն տարածվելով` աղտոտում շրջապատի ցան-

քերը:

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

ԵՎ

ԴՐԱՆՑ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ԽՄԲԵՐԻ ԱՌԱՆՁԻՆ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՌՈՏ

ԲՆՈՒԹԱԳՐԵՐԸ

Մղախոտային բուսականության մեծ բազմագանությունըանհրաժեշտություն է առաջացրել ղրանք ղասակարգել, այսինքն` խմբավորելըստ կյանքի նման պայմանների, ինչպես ուսումնասիրման,այնպես էլ դրանց ղեմ պայքարի արղյունավեւռ միջոցառումներ մշակելու նպատակով: Մոլախոտերիղասակարգմանհիմքում ընկած են հնտնյալ կեճսաբանական հատկանիշները՝ բույսերի սնման եղաճակը, կյանքի տնողություճը, բագմացման եղաճակը: Ըստ սնման եղանակի՝ մոլախոտերըբաժաճվում են 2 խմբի. ա) մակաբույծներ (պարազիտներ),կիսամակաբույծներ, բ) ոչ մակաբույծներ: Մակաբույծ մոլախոտերըչունեն զարգացած արմատային համակարգ ու կանաչ աերեներ ն ապրում են այն բույսերի հաշվին, որոնց վրա մակաբուծում են: Սակաբույծ մոլախոտերը, որոնք փաթաթվում են, իրենց ծծիչներով կպչում բույսի ցողունին, կոչվում են ցողումային (գաղձը), իսկ արւձստին` արմատային(ճրագախոտլ): Կիսամակաբույծ մոլախոտերն ունեն արմատային համակարգ ն կանաչ տնըններ, կարող են ինքնուրույն սննդառությում կատարել, բայց տեր-բույսի առկայության դեպքում կպչում են դրան ն ապրում այղ բույսի հաշվին: Կիսամակաբույծ ու մակաբույծ բույսերը սակավամյաներ են ն բազմանումեն սնրմերով: Ոչ մոլախոտերը,ըստ կյանքի տնողության ն բազմացման եղանակի, բաժանվում են կենսաբամականերկու տիպի` սակավամյաներ ն բազ-

մամյաներ:

Սակավամյաներնունեն կարճ վեգնաացիոնշիջան, բազմանում են սերմերով պտուղներով ն պտղաբույլերով (սերմճասաղմերով): Կյանքում են: Կազմված ենճ պտղաբերում են մեկ անգամ, որից հետո մահանում ն միամյա երկամյա մոլախռտային բուսականությանկենսախմբերից:Մակավամյա մոլւսխոտերն ապրում են 1-2 տարի ն միավռրվածեն 6 կենսախմբերում` էֆեմներներ,վաղ գարնանայինճներ,ուշ գարնանայինննը,ձմեռողներ, աշնանայիններ ն երկամյաճեր: Երկամյա մոլախոտերի սերմերից առաջին տարում աճում են հաստ արմատննրովբույսեր, երկրորղ տարում

պտղաբերումն մահանում: Բազմամյա մոլախռտերն այն բույսերն են, որոնց ստորգետնյա երկար են ապրում, ամեն տարի առաջացնում ընձյուղներ, օրգանները Ըստ են 1-2 տարի ն մահանում պտղաբերումից որոնք գոյատնում են հիմերկու խմբի` եղանակի (բճույթի)` դրանք բաժանվում բւսզմացման ն բագմացողներ նականումսերմերով մասամբ վեգետատիվօրգաններով ն (փնջաձնն առանցքային արմատ ունեցող մոլախոտեր) հիմնականում կոճղար(ծլարմատավոր, ձասամբ սերմերովբազմացողներ վեգնտատիվ, մատավոր, պալարավոր,սոխուկավոր, սողացող մոլսխոտեր): Արմատայինմակաբույծներ:Արմատային մակաբույծներիցէ ճրա100 տեսակ, որոնք վնաս են գախոտը: Մեր երկրում հաշվվում է դրա մինչե հատկապես ծխախոտին,արնածաղկին:Այդ բոլոր տեսակնեպատճառում են: Սերմերը մանը նն, ինչպես փոշի ն հեշտութրը միամյա խոտաբույսեր են յամբտարածվում թամու միջոցով` աղտոտելով հողը: ճՃրագախոտի ծլմանը նպաստումեն տեր-բույսի արմատային արտաղրությունները: Մեք երկրում մեծ տարածում է զտել արնածաղկի ճրագախոտլը: ն այլ մշակաբույսերի Այո գարգանումէ արնածաղկի, կաղամբի,ծխախոտի

այդ

բույսերը

են

հետո:

վրա:

Ճրագախոտի ղեմ պայքարելու համար աներաժեշտ է կիրառել գիտականորենհիմնավորված ցանքաշրջանառություն6̀-7 տարի թույլ չտալով վնասված գյուղատնտեսականբույսերի վնրադարձընույն հռղամաս: Հուսալի միջոցառում է ճրագախոտաղիմացկուն սորտերի սսւացումը, քիմիական ն կենառաջացումը` սերմերի մինչն ճրագախոտիոչնչացումը` մեթողճեքիկիրառմամբ: սաբանականոչնչացման Ցողունային մակաբույծներ: Ցողունային մակաբույծներից են գաղձի (ԸստօստԼ) բոլոր տեսակները: Դրանց թիվն աշխարհում հասնում է 220ը: Գաղձերը հիմնականումսերմերովբազմացող միամյա բույսեր են: Սերմերի ծլումից հետո, գաղձի մատղաշ բույռերը կպչում են տեր-բույսին ն խզում հողի հետ կապը: Մեծ տարածում է գտնել գաղձ երեքնուկայինը էՂԹԾու 8ճեսոջի) երեքնուկի վրա, գաղձ եվրոպականը (Ըստ (Ըստատմո ՇԱլօթճճճ Լ) կանեփի, կարտոֆիլի,լուպինի, ծխախոտի, հաղարջի, ազնվամորու վրա, գաղձ վուշայինը (Ըստոսէոօքւհոտտաօ1Շհօ)վուշի, կանեփի, ճապրտկընղեղի վրա, գաղձ գայլուկայինը(հմուլային) (Շստաս ոյոշթանԱօւույտ) ղատու ծառերի ն թփուտների վրա: Գաղձի բոլոր տեսակներն էլ պատկանում են կարանտինմոլախոտերիթվին, որոնց տակ հասկացվում է տվյալ տեղանքիհամար ղժվար ոչնչացվող,առավել վճասակարն չտարածված: Կարնոր միջոցառումներից,որը կանխում է գաղձի սերմերի տարածումը, երեքնուկի, վուշը, առվույտի ն այլ մշակաբույսերի ցանքն է գաղձից մաքուր սերմերով: Մշակաբույսերի ցանքերումգաղձի ծաղկաթմբերի պետք հնձել ն դրանից 2-3 օր հետո օգտանրեալու ղեպքում այղ բույխխերը գործել հերբիցիղներ: Խիստ վարակված հողակտորներում քիմիական

պատրաստուկներիբացակայությանղեպքում գաղձի հնձում ծաղկաթմբերը մինչն ծաղկումըն սերմերի առաջացումը:Հնձված զանգվածը

են

չորացնում են, ավելացնում չոր դարման, այրող հեղուկ ե ամբողջ զանզվածնայրում են, իսկ հողակաորնճերը խորը վարում:

Կիսամակաբույծ մոլախոտերի թվին են պատկանում խշխշան մեծը ՕՀխոճուստ ոոճյօդ, ատամնախոտը (Օէօուլթջ ՏՇԼՕէւոճ),որոնք մակաբուծում են դաշտային բուսականությունը,հատկապեսաշորայի արմատւսյինհամակարգը:Ճագոմը Ը715օսոճ)Եսոո Լ) տարածված է անտառներում,գլխավորապես տանձենիներիվրա: Այս մոլախոտերին բնութագրողառանձնահատկություննայն է, որ դրանք չեն կորցրել ֆոտոսինթեզ կատարելուունակությունը, սակաւյնսնվում են տեր-բույսիհտշվին: Խշխշան մեծը պարազիտում է աշնանացան աշորայի համակարգի վրա: Ատամնախոտը վարա-. կում է գարնանացանցորենի ն աշնանացան աշորայի ցանքերը՝ իջեցնելով առաջինի բերքը մինչն 30 24, իսկ երկրորղինըո̀ւժեղ աղտոտվածության դեպքում` 80 27: Խշխշան մեծը աղտոտում է նան Ն`

մարգագետինները: Դրանց սերմերըմինչե 1 տարի չեն կորցնում իրենց ծլունակությունը:Այդ մոլախոտերի դեմ պայքարի հուսալի միջոցը սերմերի զտումն է: Սակավամյամոլախոտերը:Էֆեմերներըշատ կարճ վեգետացիոն շրջան ունեցող մոլախոտերեն, որոնք մեկ վեգետացիայի ը նթացքում կա-րող նն տալ մի քանի սերունդ: Առավել տարածված էֆեմեր է ւսստղիկը (Տօլճոտ ոշմզ Լ), որն աղտոտում Լ բանջարանոցային, հատիկային ն այլ բույսերի ցանքերը: Վայլ գարճանայիններ: Սերմերը ծլում են վաղ գարնանը, բույսերը են ն մահանում նույն տարում, վերջացնումեն իրենց պտղաբերում զարգամինչն մշակաբույսերի բերքահավաքը կամ դրանց հետ միաժամացումը նակ: Այդ է պատճառը,որ այս մոլախոտերը աղտոտում են ն հողը, ն սերմերը: Այս կենսախմբիւոիպիկ են խրփուկը(ՊԽՇոռՔԽաճ ներկայացուցիչներն Լ), թելուկը (Շհշոօքօժլառտ ոմեաո Լ), մատիտեղը (օթջօուտ ՇՕոխՕԽ01սՏԼ) բող դաշտայինը (ճքհճոստոճքհճուտնատ) ե ուրիշներ: իշ գարճանճայիններ: Մեքմերըծլում են հողի կայուն տաքացման ժամանակ,բույսերը պտղաբերում ն մահանում են նույն տարում: Աղտոտում են հիմնականում ուշ գարնանը ցանվող հատիկային ն շարահերկ բույսերը: Ուշ գարնանային մոլախոտերի թվին են պատկանում հավակատարը (Ճոտոգունտ ԷՇԵԾՈՇԱՀԱՏ Լ), հւսվակորեկը(Թօհւոօշիքօճ Շոստ քոյդ, խոզանուկը (Տօռոճ տնսօճԼ), դանդուռը(5օւալրոօճ016ոոօօտԼ.), (Ճճուհսո Տեսոճւտ Լ) ե ուրիշներ: Դրանք հասունանում են ուշ զարնանացան մշակաբույսերի հետ միաժամանակ ն հացազգիների բերքահավաքից հեւոռ: Վերջինիս ղեպքում ղրանք կոչվում են խոզանայինճներ: Վաղ ն ուշ զարնաճայինմոլախոտերի ղեմ կիրառում են պայքարի ն քիմիական ազրոտեխնիկական եղանակները: Ձմեռողնճեր: Այս մոլախոտերը վաղ գարնանը ծլելիս իրենց վեգե՛

ղառնափուշը

տացիան ավարտում են նույն տարում, իսկ ուշ գարնանը ծլելիս կարող են ն գարնանը շարունակել իրենց վեգետացիան:Այս խմբի ներկայա-

ձմեռել

աղբուկը (Տյտյտեոստ ՏօՈտ), հովվաըշտլօոտ),սովորական արջնղեղը (Ճջոօտեշուղոճ (16 Տճեմտ),վայրի եղիշնակը (Լոօխօ4 5օօոճ Լ) ն

առավել տարածված ցուցիչներից

մաղախը

են

(Շորտաը Խատտ

Ըլփոճւօ Լ), վիկ գլուշը

այլն:

Ձմեռող մոլախոտերիդեմ արղյունավետ պայքարի միջոց են սաղը խոզանիերեսվարը, հետազա վարը նախագութանիկունեցող գութանով, գարնանացան ու շարահերկ մշակաբույսերի վադ գարնանահատիկային յին փոցխումըն քիմիական պայքարի միջոցառումներիհամատեդ կիրա-

ռումը:

Աշնաճայիններ: Անկախ սերմերի ծլման ժամկետից` մինչե

ձմեո-

ճամուտ առաջացնում են տերնային վարդակ, իսկ հացազգիներըթփակալում են ն այդ վիճակում ձմեռում: Պտղաբերում են ձմեռելուց հետո: Այս խմբի մոլախռտերիցեն` ցորճուկ դաշտայինը (31օոստ 876ոտտ Լ), ցորնուկ

լսշորայինը (8րօուստՏօօճիստ Լ), գոմախոտը (Ճթօւո Տրւօռ Խօոն) ն այլն:

Ձմեռային մոլախոտերըաշնանացան աշորայի ն ցորենիյուրահատուկ աղտոտողներն են: Բազմանում են միայն սերմերով: Պայքարի լավազույն միջոցը մաքուր սերմանյութովցանք կատարելն է, գարնանը աշնճանացանների փոցխումը ե սնուցումը, պայքարը հողի ավելցուկային ջրից ազատվելու համար:

Երկամյաներ: Զարգացման համար պահանջվում է երկու լրիվ վեգետացիոն ժամանակաշրջան:Կյանքի առաջին տարում դրանք առաջացնում են հզոր արմատային համակարգ, հաջորղ տարին արմատներիցվերաճում են ցողունները,որոնք ծաղկում ենճ ն պտղաբերում, իսկ պտղաբերեէ: լուց հետո բույսը լրիվ մահանում Այս խմբի մոլախոտերից ամենից տարածվածներն են իշաովույտ 81Եստ),բանգի սեր դեղինը (4օնլօխտ օքոշտտիտ) ն սպիտակը (հ16օնլօխտ Ռ1/օ0Տ6ուոսՏ ուօքօո),կծվուկ արնելյանը (Ցաոոտօոշոքոջ) ե այլն: Իշառվույտը հանդիպումէ ամենուրեք, այն պարունակում է ալկալոիղ կումարին, որը կենդանիճերիմոտ առաջացնում է հիվանդագիներնույթներ ն վատացնում է կաթի որակը: Մակայն իշաովույտները կարուլ են օգտագործվել որպես սիղերատներ,մեղրատուներ ե դեղաբույսեր: Երկամյաների ղեմ կիրառում են պայքարի ագրոտեխնիկականմիջոցառումներ, մարգագետիններում ն հնձում չմշակվողհողակտորներում՝բազմակի մինչն սերմերիգսյաճալը: Բազմամյա մոլայուռեր: Հիմնականումսերմերով ե մասամբ վեզետատիվ ճանապարհով բազմացոդ փնջաձն արմատավորներըունեն հզոր զարգացած թելանմանարմատներ:Դրանց թվին են պատկաճումգորտնուկ կծանը(ԹճոսոծխՏ866 Լ.) ն եզան լեզու մեծը (Եյճուռքօոճյօո): Գորտնուկ կծանը ամենուրեք տարածված թունավոր մոլախոտ է, հանդիպումէ հատկապեսխոնավ տեղերում:Աղտոտում է մարգագետինճե31

դաշտերը, թփուտները ն այլն: Ռազմանումէ սերմերավ: Եզան լեզու մեծը տարածված է աշնանացան, զարնաճացան, շարահերկ, խոտաբույսերի,մշակաբույսերի ճանացանքերում, րը,

խամերում, պարհաեզրերին,բանջարանոցներում ն բնակավայրերում: Այս մոլախոտերը բազմանում են բացառապես սերմերով, որոնք տարածվում են մարդկանց, կենղանիճերին փոխաղրամիջոցների օգնությամբ: Արմատավզիկը կտրելու դեպքում փնջարմատավոր բազմամյաները վերաճ չեն տալիս: Առանցքարմատավոր մոլախոտերնունեն երկարացածու հաստացած գլխավոր արմատ: Դրւսնց վեգետատիվ բազմացումըսահմաճափակէ: Այղպիսի մոլախոտերիթվին են պատկանում ավելուկ սովորականը 46610524 Լ), որձ (ՀԱՇՏ աղտոտում է բազմամյախոտաբույսերի,բանջարանոցայինմշակաբույսերի ցանքերը, մարգագետինները, խամերը, ճանապարհների եզրերը, ցելազաշտերը, խատուտիկը (Րոճաշտտ օքեշսոլը Պ/ՇԵՏՒ Պ/1ջ), սրը առավել տարածված է մարգագետիններում, արոտավայդերում, ցելադաշտերում, խամերում ն այլն, օշինդր դառը (ՃՈՇուՑ 1 ՃԵՏլոեոտ Լ), որը տարածված է ամենուրեթ`ցանքերում, խամերում, մարգագետիններում, արոտավայրերում, ճանապարհներիեզրերին ն այլն, նզան լեգու ճշտարատերեր(թյոուռթօ1րոշօօլուո), որն ունի բավականին լայն տարածում, հիմնականում աղտոտում է առվույտի ու երեքնուկիցանքերը, սակայն հանղիպում է նան այլ մշակաբույսերի ցանքերում ու տարածություններում:

անմշակ

Առանցքարմատավոր մոլախոտերիդեմ տարվող ագրոտեխնճիկա-

կան միջոցառումներիցկարեոր նշանակությունունեն

խորը ցրտաիհնըկը, հեռացումը, մարգագետինների, ցանովի խոտերի, ճանապարհանզրերի ն դաշտեզրերի կանոնավորհնձու-

մոլախոտերիվարդակներիկտրտումն

ու

մը:

Սողդացող բազմամյա մոլախոտեր:Հիմնականում վեգետատիվն մասամբ սերմերով բազմանում են գետնի վրա փռվող ե հանզույցներում արմձատակալվող շվերի միջոցով: Այս ենթախմբինեճ պատկանում գորտնուկ սողացոդը (Հոոսուշստ րշքշոտ Լ), որը բազմանում է սերմերովն վնգետատիվ ճանապարհով, գետնաբաղեդ պատատուկանմանը (Ըյշշկօոգ հՇմ6/2ՇօՅ6 Լ), որը վաղ հասունացողբույս է: Այս մոլախոտերի դեմ պայքարի լավագույն միջոցը հողի ճիշտ մշակումն է, հատկապես խոզանի նրեսվարն ու ցիտավարը, գարնանաամառային միջշարային մշակումները, իսկ ուժեղ վարակված մարգագեւոիններում ե արոտավայրերում՝

հերբիցիդների

օգտագործումը:

՛

ն աալարավոր ԾՍոխուկավոր մոլախուռեր:Բազմանում

կանում վեգետատիվ ճանապարհով,սոխուկներով

ն

են

հիմնա-

պալարներով:Արմատներիկամ ստորգետնյա ցողունների վրա առաջանում են հաստացումներ (պալարներ),որոնք ձմեռումիցհնտո սկիզբ են տալիս նոր բույսերի: Այս խմբին

են

պատկանում պալարավորներից աբեղախոտ ճաի-

սոխուկավորներից` սոխ կլորը (Ճնստ ւՕխոժատ) ճայինը (Տաշհստքճստնւտ), (Ճուտ օԹոշշսո): Աղտոտում են աշնանագան ն սոխ բանջարանոցայինը հ ատիկային մշակաբույսերի ցանքերը, ցելադաշտերը, նե գարնաճացան ն այլն: Այս մարգագետինները, անճտառաշերտերը ա րոտավայրերը, խոնավ է միջոցն դեմ պայքարի լավագույն խորը վարը, ավելցուկային մոլախոտերի ջրի հնռացումը ագրոտեխնիկական նե մելիորատիվ եղանակներով, ճիշտ խնամքըն այլն: անտառաշնրտերի ծյարմատավորմոլախոտեր:Բազմանում են արագ, հիմնականում վեգետատիվբազմացման օրգաններով, մասամբ սերմերով, լայն տարածում ունեն ն այլտոտում են բոլոր գյուղատնտեսական բույսերի ցանքերը: Գլխավոր արմատիցճյուդավորվում են թեք խորացողարմատմեր: Ամբողջ արմատային համակարգի վրա գոյացած րողբոջներից վեգետացիայի ընթացքումառաջանում են արմատային ծիլեր (արմատային ցրուկ), որոնք սկիզբեւ տալիս նոր բույսերի: Աստիճանաբար մեկ բույսի շուրջը ի հայտ են գալիս ինթնուրույն շատ բույսեր: Առավել տարածված են գյուղավեր ղաշտայինը (ԸՕստառ41ԽՇոտ1ՏԼ), իշամաղոլ դաշտայինը (ՏօոՇշոսՏ8:7Շոտ5), թթվաշը (Հատճչ ՀՇՇԷՕՏՇԱՅ), պատւստուկը(ՇԾոխսօԽսիՏ81ԽՇՈՏ15), ղառնաԵլոոօ ն Շ.Ճ.ԽՈ (Ճ6ւօրնԱլօո այլն: խոտը Գյուդավեր տատասկ դաշտայինը (ՕՂոՑնտ8ԽՇՈՏՇ Տօքթ Լ.) աղտոտում է գրեթե բոլոր դաշտային մշակաբույսերը, անմշակ տարածությունները ն ցելադաշտերը: Գլխավոր արմատը կարող է խորանալ 4-6 ն ավելի մետր, հորիզոնական արմատային ցրուկները տեղաբաշխվում են վարելաշերտի սահմաններում, 15-30 սմ խորության վրա, որով ե դժվարանում է դրա

դեմ

պայքարը:

Իշամաոոլ դաշտային, դեդնափուշ (Տօոշհստ 81ԽՇոտտ Լ). ճույնպես շատ վնասակարմոլախոտ է, աղտոտում է բոլոր մշակաբույսերի ցանքերը, ումնղ չորացնում ե հյուծում է հողը: Այս բույսի արմատային համակարգն ավելի հեշտ է ոչնչացվում: 8ՒՆՇոՏՏ Լ). աղտոտում է բոլոր Պատատուկ, բաղեղ (ԸօուօխԽալխտ ու գյուղատնտեսական բույսերի ցանքերն ցելադաշտերը: Գլխավոր արմատից 25-40 սմ խորության վրա առաջանում են կոդային արմատներ,լավ է աճում ճան արմատային կտրոններով: Նպաստավոր պայմաններում մեկ բույսը, փաթաթվելովու բազմանալով (ցրուկ առաջացնելով), կարող է գրավել մի քանի մետը տարածություն: ԱռաջացնումԼ հացաբույսերիպառկում: Թրքնջուկ՝ տվել ճնճղուկի (առօ: 866է05561լ8 1.): էղտոտում է բոլոր գյուլատնտնսսկան բույսերի ցանքերը: Հատկապես ուժեղ տարածված Լ գարնանացանհացահատիկների ն բանջարաբոստան այինմշակաբույսերի ցանթերում: Արմատային համակարգի քիչ խորության շնորհիվ համեմատաբար ավելիհեշտ է ոչնչացվում: Բարբառուկ սռվորականը (Թուեստոռ"աքոոտ Խ.8ո հանղիպում է ամենուրեք,աղտոտում է բոլոր մշակաբույսերը ն. մարգագետինները,բազ33

մանում

է վեգետատիվ ճանապարհով Լ սերմերով:

Դառնախոտը (Ճ6ռօթեյօո քլշոտ Շ.Ճ) աղտոտում է զերազանցապես այգիները, խամ ն անմշակ հողերը, միջնակճերը,խառակնճերը, ջրովի ն ն անջրդի ղաշտերը մշակաբույսերի ցանքերը,թունավոր է, խոտի մեջ շատ աննշան (5 «6) ղառոնախոտիառկայությունը մահացու է կենդանիների հա'

մար:

Ծլարմատավոր մոլախոտերի ղեմ պայքարի լավագույն միջոց է ղաշտերի վարակումը |լաճխուլ եղանակներիու կենսունակ սերմերը ոչընմիջոցառումներիկիրառումը, ինչպես ճան ցանքերում մոլախոտերի ու քիմիական միջոցառումները: ղեմ տարվող պայքարի ագրոտեխնիկական ն արդյունավետ Պայքարի առավել արազ թոդի Վուգակցումըքիմիականի հետ: Կոմդարմատավորմոլախոտեր, բազմանում են հիմնականում վեգետատիվ ճանապարհով, ստորգետնյա ցողուններով (կոճղերով): Դրանք հիմնականում տարածված են վարելաշերտում: Դրանց վրա գտմճվողբողբաջներից ամեն տարի առաջանում եմ նոր բույսեր: Այս խմբի մոլւսխոտերը պակաս չպրռրակ չեն, քան ծլարմատավորմճերը: Դրանք աղտոտում են բոլոր գյուղատնտեսական բույսերի ցանքերը: Առավել տարածված չարորակ մոլախոտերից են սեզ սողացողը, արվանտակ սովորականը, մոլասորզոն ձիաձետ ղաշտայինը: Մեզ սողացող (ԷՐղքլճ աՏքծոչ Լ): Մրմատճերի տարածման խորությունը կախված է ուղի ամրությունից: Ամրացած ն պակաս հզոր հւդերում արմատներըհիմնականում զբաղեցնում են հողի մակերեսային շերտը: Ամենուրնք տարածված մոլախոտ է: Մճում է ցանքերի, առուների ու ճաճապարհներիեզրերին, անմշակ տարածություններում ն այլն: Հիմնական ագրոտեխնիկական մեթոդը երկու ուղղությամբ կոճղերի մանրացումն է սկավառակավոր գործիքներով, իսկ ծիլերը երնալուց հեաո` վարը նախագութանիկավոր գութանով: Արվանտակը(Ըո046ո ժ2641օո Լ) ջերմասեր բույս է, տարածված է միայն հարավում, աղտոտում բոլոր մշակաբույսերի ցանքերը, այգիները: Սելասռրգոն` ղաճղուրղան (Տօւքհսու ոՀՇքօոտը Ն), տարածված հատկապես հարավի ջրովի երկրագործության

ձացնու

լ ատոմ րը: մթու նիկական

կ

է

ննե նա ԽիԴրա շրջա

Ձիաձետ ղաշտայինը (5քտտօխոո ձ-7ՇոՏ1Տ)աղտոտում է ոչ սնահողային գոտում մշակվող գրեթե բոլոր մշակաբույսերը, հատկապես բազմամյա խոտաբույսերը, հանղիպում է նան սնահողային գոտում: Բազմանում է ն կոճղերի վեգետատիվ ճանապարհով: Աշնանը առաջացնում է սպորներով Վաղ գերքանը ողի աակնրակ վա գողոնը:

արդեռւյա սպորակրը ակագույն ծիլեր: Հասունացման ժամանակ դեղնաշագա( աեր պայթում քամու միջոցով սպորները տարածելով

սպորա-

ը

են`

չրջապա-

են կենդանիներին՝ տում: Ընկնելով անասունների կերի մեջ` թունավորում

շնչառական օրգանների պարալիչ: Ձիաձետ դաշտայինը առաջացնելով քթու հոդերում: է զարգանում լավ

Կոճղարմատավորմոլախոտերի դեմ պայքարի միջոցառումները ուղղված լիճեւ դրանց վեգետատիվ օրգանների ոչնչացմանը: պետք հողում գտնվելու առանձնահատկություննճերից, Կախվածկենսաբանական պետք է օգտազործել ղրանց ճնշելու զանազան միջոցառումէ

խորությունից ներ:

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ

ՄԱԼԱԽՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՇՏԵՐԻ

Մոլախոտերիղեմ պայքարը ճիշտ կազմակերպելուհամար պետք է հաշվի առնել ղրանց տարածվելը դաշտերում, այգիներում, մարգագետիններում ն արոտավայրերում: վերաբերյալ հաշվարկները պետք է Գանքերի ամեն ժամանակ, երբ նկատվում են առավել չաայն տարի` կատարվեն հտչվարկը աղտոտվածության ըորակները: Դաշտերի է հատիկային ն շարահերկայինմշակաբույկատարել սերի ցանքերում` ղրաճց բերքահավաքից2-3 շաբաթ առաջ : ցանքերի աղտոտվածությունը Ցելաղաշտերի ն շարահերկային որոշում են նան մեխանիկականն քիմիական մշակություններիցառաջ աղտոտվածության որոշմազ հետնյալ մերողները` աչքչափաերքուղային (մարշրուտային), բանակային ն քանամեջ մեծ մասամբ կիրառվումէ կակշոին: ղային մեթոդը: Անցնում են ղաշտի անկյունագծերի ուղղությամբ` աչքաչափով գնահատելով աղտոտվածությունըԱ. Ի. Մալցնի 4-բալանոց սանդղակով: Լնղտոտվածությունըհամարվում է թույլ, երբ մռլախոտերը հատ ու կենտ են: Այդպիսի աղտոտվածությունըգնահատում են | բալով: Միջին աղտոտվածությանղեպքում, ռրը գնահատվում է 2 բալով, մռլախոտերը մոտավորապես4 անճզամպակաս են մշակաբույսերից: Երբ ղաշտում մոլաէ 3 բալով ն, են,

աղտոտվածության նպատակահա

խոտաղաշտերում,

-

դաշտերի ունեն Գոյություն Արտաղրության

աան անուր

աչքչափան

գնահատում

խամ

խանում է 4 բալ աղառտվածությանը:

ընդհանուր ԱԱ միջին մեծություն` մի քանի գնահատումրերից:Դաշտային կյունագծի քանակայիռը քաճաՍԱՆ ԱոաեԼ ո դշգրյոո ար աոան կակչոյինը Լ ե իլի ն նակը: Միաժամանակորոշվում են աուն արձատա նական խմբերը: Երկրորդի դեպքում շրջանակի ան

իի

բալը

գտնում

են

որպես դաշտի ն

են

մրագինի, դեպքու աչտի անլունագջ ք

են

ը

ն

են

-

արվում բոլոր բույսերը, դասվում ըստ կենսաբանականխմբերի, հաշվվում ե առանձին կշռվում են մոլախոտերի ու մշակաբույսերի զանգվածները՝ դրանց ւսռաջացրած փոլխհարաբնրությունըսահմանելու նպատակով: Հաշվառման այս մեթոդը կիրառվում է գիտահետազոտական աշխատանքննրում: Մոլախոտերի սերմերի քանակությունը հողում որոշելու նպատակով հատուկ բուրի (Կալենտնի) միջոցով, ըստ շերտերի` մինչն 20 սմ խորությունից վերցնում են հողի նմուշները: Մոլայսոտերիդեմ արդյուճավետպայքար կազմակերպելուհամար հաշվառումճերիտվյալների հիման վիա կազմվում են լղաշտերիաղդտոտվածության քարտեզներ: ԴԱՇՏԵՐԻ

ՄՈԼԱԽՈՏՎԱԾՈՒԹՅԱՆ

ՔԱՐՏԵԶՆԵՐԻ

ԿԱԶՄՈՒՄԸ

Քարտեզի կազմման հիմթ նն ծառայում յուրաքանչյուր ղաշտում տարածված մոլախոտերի քանակը ն դրանց տեսակային կազմը: Հաշվառ-

տվյալները տեղադրում ենք քարտեզի վրա` համապատասխան զույներով կամ գծիկներով նշելով յուրաքանչյուր կենսաբանական խումբ: Նշվում են խմբի անվանման սկզբնատառերը,այսպես` վգ վաղ գարնաճայինմել, ուգ ուշ գարճանայիններ, ծլ ծլարմատավորներ ն այլն: Այնուհետն քարտեզի աջ մասում նշվում է կենսաբանականխումիր: Քարտնզի ձախ անկյունում կլոր օղակի մեջ բալային համակարգով նշվում են առավել տարածված մոլախոտերիխմբնրը: Գծիկավորման կամ գունավորման դեպթում յուրաքանչյուր խմբին տրվում է որոշակի պայմանական (շան: Այսպես, վգ ղեղին գույն կամ հորիզոնական գծիկներ, ուգ կանաչ գույն կամ ուղղահայաց գծիկներ ն այլն: Դաշտերի աղտոտվածության քարտեզները կազմվում են ամեն տարի: Այդ աշխատանքը կոչվում է դաշտերի մոլախոտվածությանարտադրական քարտեզագրում: ման

-

-

-

-

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

-

ԴԵՄ

ՊԱՅՔԱՐԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Մոլախոտերիդեմ պայքարի համակարգը ներառում է ագրոտեխնիկական, կենսաբանական ն քիմիական եղանակները, ինչպես նան կրաեն պայթարի ճախազզուշակային եդանակը: Դրանց մեջ առանձնանում ն ոչնչացնող միջոցառումները: 'ան ի Մոլախոտերիդեմ պայքարի հիմնական նղանակը ագրոտեխճիկականնԼ` հողի մշակման տարբեր նղանակռնրը, գյուղատնտեսականբույսերի խնամքը, մաքուր ն զբաղված գելերի ներմուծումը, գյուղատնտեսական բույսերի ճիշտ հաջորդականությունը

աատեխմիկական եղանակ:

ելբրա ար մանակին

'

Կրի

Նախազգուշական պայքարի եղանակներնեն.

Սերմնաճյութի ժամաճակինզտումը ե պահանջվող որակի հասգնելը: 2. Ճիշտ ժամանակին ն շրջանցված սորտերի բարձրորակ սերմերովցանքը, որի դեպքումստացվումեն համերաշխ ծիլեր: 3. Գոմաղբի մեջ եղած մոլախոտերիսերմերը կենսունակությունից գըկելը. ղրա ճիշտ պատրաստմանն պահպանման դեպքումմոլախոտերիսերմերը կորցնում են իրենց ծլունակությունը: 4. Միջնակներում,ճանապարհներիեզրերին, անմշակ տարածություններում, առուներում, ոռոգվող ջրանցքներում աճող մոլախոտերի հնձումը մինչն դրանց ծաղկելը: Տարաճերի (ապրանքաման, պարկ), տրանսպորտային միջոցների` գյուղատնտեսականմեքենաների ն գործիքների, սարքավորումների, հւստիկահավաք մեքենաների (բոլոր բերքահավաք մեքենաները պետք է սարքավորվենհատուկ հատիկասրսկիչներովբ̀ոճիչներով) պարբերաբար մաքրումը: Հատիկային մշակաբույսերի բերքահավաքի ժամաճակ կարնոր նշանակություն ունի խովանի բարձրության հատումը: Այսպես, ըստ Գ. Ա. Չեսալինի, մոլախոտով վարակված խոզանը, 20-25 սմ բարձրությամբ թողնելու ղեպքում 1 մ- վրա մոլախոտերի սերմերը կազմել են 314 հատ, իսկ խոզանի 10 սմ բարձրության զեպքում՝ 45 հատ: 6. պայմաճննրում ոռոգման ժամանակ ջրի վաՋրովի երկրագործության րակազերծումըմոլախոտերիսերմերից: 7. Հակամոլախոտայինկարանտին: Կանխում է տարածված, առավել վտաճգավոր չարորակ մորսլխոտերիսերմերի ու վեգետատիվօրգանների ճնրմուծումըինչւվես երկրի ճերսում՝ մի տեղից մյոաը (ներքին կարանտին), այնպես էլ արտասահմանից(արտաքինկարանտին): Պայքարի ոչնչացնող եդանակներ(մեխանիկական).ոչնչացնում են մոլախոտի սերմերի պաշարները, վեգետատիվ բազմացման օրզանները հողում, ինչպես նան աճող մոլախոտերը: Այդ համալիրի մնջ են մտճում ցրտավարը, փոցխումը, սկավառակովկուլտիվագիաները(հողի կիսացելային մշակմանղեպքում), մաքուր ն զբադված ցելերի մշակումը: Կենսաբանական եղանակ: Կենսաբանական միջոցառումներից մոլախոտերի դեմ պայքարի գործում կարնոխ նշանակություն ունեն մշակալ.

'

ունա գանի ամակն ժամկետներն նորմաները

րմա

:

»

Սոլախոտերը կարելի է ոչնչացնել կենղանականառամձին օրզաճիգմները` սնկերի, ինչպես բակտերիաների, են

ճան

միջատների միջոցով: Այս

օրգա-

ԱԱ րի յցՍշազու Հորնի անվ ւն Նը բոզների առար Աի վե Ֆրմի ճանճիկ ցույ մ դեմ ավելին: Գյուղավերի -ից ըչնչացնում ճրագախոտի բույսերի նիզմներըառաջացնում

ա

դեսայում

պայքարում

կատարված

են

փո

տ

ֆիտոմիզա

որ

ժանզասնկի միջոցով: Մակայն

այս

ճա

ը

եղանակը լայն

կիրառությունչունի: Պայքարի քիմիական եղանակ: Գյուղատնտեսական բույսերի ցանքերում մոլախոտերիդեմ պայքարի համալիրում մեծ գտել քիմիական նյութերը` հերբիցիղներըղատիներեն բառ է՝ հերբա-խոտ,ցիդոսպանել): Հերբիցիղները,ըստ քիմիական կազմի, բաժանվում են օրգանական Դ, 2Մ-4Ք, ատրազին ն այլն) ն անօրգանական(կալցիումի ցիանամիդ, (2,4 ճատրիումիքլորատ, ծծմբականթթու ն այլն) միացությունների: Շառ բույսի վրա ազղելու բնույթի` հերբիցիղներըբաժանվում են նրկու խմբի` համատարած ազղեցության ն ընտրողականազդողների: Համատարած ազդող հերբիցիդները(ֆենագոն, մոճուրոն) ոչնչացճում են ամբողջ բուսակաճությունը (ձշակաբույսերը ն մոլախոտերը):Այս խմբի հերբիցիղկերը կարող են կիրառվել անմշակ տարածություններում,մաքուր ցելերում, ճանապարհիեզրերին, ոռոգող ն չորացվողջրանցքներում: Ընտրողական ազդող հերբիցիղները (2,4-Դ, ատրազին, սիմազին, պրոմետրին, ֆենագոն ն այլն) ոչնչացնում են բույսերի մի տեսակը` չվնասելով մյուսին: Ինչպես հայտնի է, բոլոր բույսերը (մշակաբույսերը ն մոլախոտերը) բաժանվում են երկու խմբի` երկշաքիլ (լայնատերն) ն միաշաքիլ (նեղ տերններով): Այն հնրբիցիդները,ռրոնք ոչնչացնում են երկշաքիլավոր մոլախոտերը, չեն ոչնչացնում միաշաքիլավորներըն հակառակը: Այղ է պատճառը, որ նրկշաքիլ մոլախոտերիղեմ կարելի է պայքարել միայն միաշաքիլ գյողատնտեսական բույսերի (հատիկային) ցանթերում ն հակառակը (բակլազգին ուրիշներ): Գոյություն ունեն ճան ճեղընտրողական հերբիցիդներ (սիմազին, ատրազին, կարբին ն այլն), որոնք ոչնչւսցնում են մոլախոտերի որոշ տեոսկներ` անկախ այն բանից` երկշաքիլ են, թե միաշաքիլ: Օրինակ, սիմազինը ն ատրազինը՝ եգիպտացորենի ցանքերում, կարբինը` ւսշճանացան ցորենի ն գարու ցանքերում ն այլն: Ընտրողական ազդեցության հերբիցիղները,ըստ բույսերի վրա ներգործելու ադանձնահատկությունների,բաժանվում են երկու խմբի` կոնտակտային Շփման, կոռտակտի միջոցով ներգործող հերբիցիդներ) ն սիստեմային(բույսերի մեջ տեղաշարժվող): Կոնտակտային հերբիցիղները(ԴՆՕԿ-հանքային յուղեր, տրակտորային ճավթ, ճիտրաֆեն) մոլախոտերըոչնչացնում նն միայն բույսի հետ շփման տեղերում: Ոչնչացնելով բույսի վերգետնյա մասը` դրանք չեն վճասում արմատային համակարգը:Կոն-տակտային հերբիցիղներովչի կարելի ոչնչացնել բազմամյա մոլախոտերի բուսականությունը, քանի որ դրանք սըսկումից 1-2 շաբաթ անց վերաճ են տալիս: Սիստեմային հերբիցիդները (2,4 Դ-2Մ-4Ք, դալապոն, ղիկամբա ն այլն) բույսի մեջ են թափանցում տերնների, ցողունների կամ արմատների միջոցով, քսիլեմային անոթներով տարածվում ամբողջ օրգանիզմում՝

աունի

խախտելոզ Ֆիզիութգիական թացքում գործընթացները,ն

մաղամում

բույսը

2-3

շաբաթվա ըն-

ւ:

սակավամյա օգտագործում նն

Սիստեմային հերբիցիդներն մամյա մոլախոտերիոչնչացման համար:

ԿԻՐԱՌՄԱՆ

ՀԵՐԲԻՑԻԴՆԵՐԻ

|

ն բազ-

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Գոյություն ուճի հերբիցիդների կիրառման երկու եղաճակ` մինչն ցանքըկամ տնկումը, մինչն մշակաբույսերի ծիլերի երնալը (նախածիլային) կամ դրանց երնալուց հետո (հետծիլային): Հերբիցիդները կիրառվում են ջրային լուծույթի, թրջվող փոշիների (սիմազին, պիրամին ն այլն) ձնով, որոնք ջրում առաջացնում են կայուն սուսպենզիաներ ն էմուլսիաների (կախուկ) կոնցենտրատների(բուտիլային եթեր, 2,4-Դ, կարբին ն այլն) ձնով, որոնք ջրում առաջացնում են կայուն էմուլսիաճեր` հատիկավորված (բուտիլային եթեր, 2,4-Դ ն այլն) ձնով: Այս բոլորը պատրաստուկճերի նն կիրառում ցանքերի կամ հոդի սրսկմանճաճապարհով: Հնրբիցիղների կիրաոման հետծիլային եղանակի դեպքում դրանք հող են մտցվում լուծույթների ձնեռվ,մշակաբույսերի զարգացման ռըսշակի փուլում: Օրինակ, եգիսլտացորենը մշակում նն 3-5 ւռերնի առաջացման

որոշակի փուլում, հասկավոր հատիկայինճներըթ̀փակալման փուլում, ոլոռը՝ 4-6 տերնի փուլում ն այլն: Նախածիլւսյին եղաճակի դեպքում հերբիցիդններըհող են մտցվում նախացանքային մշակության ժամանակ, գյուդատնտեսական բույսերի ցանքից առաջ ն դրաճիցհետո: Հերբիցիդների օգտագործման համար կարնոր նշանակություն ունի լուծույթի ճիշտ պատրաստումը: Ելնելով հերբիցիդի ընդունված չափաքանակից (դոգա) ն ազդող կարելի է հաշվել ) հա-ի համար նյութի տոկոսային պարունճակությունից` անհրաժեշտպատրաստուկիքաճակը հետնյալ բամաձնով՝ Ն-

ա:

չկգ/հսւ

»

պատրաստուկի ծախսն է, հերբիցիդիընղունվածդոզանազդող նյութի հաշվով,կգա, բ (` ազղող ճյութի պարունակությունը պաարաստուկում, 72: Այղ պատրաստուկիքանակությունըխառնում են ջրի հետ: Ջրի ծախսի նորման կախված է մշակաբույսից, սրսկիչի տիպից, պատրաստուկի դոզայից, մշակման եղանակիցն այլ պայմաններից: Հողային ն կոճտակտային հերբիցիդներիհամար հեղուկի ծախսի նորման տատաճմվումէ 400-600 լիտրի սահմաններում` մեկ հեկտարի համար: Սիստեմային հերբիզիդներիհամար վերգետնյա սրսկման ղեպքում` 200-400 լ/հա: Ավիասրսկմանդեպքում հեղուկի քաճակությունը պակասում է 25-50 լ/հա: որտեղ` Ն-ն ւս

-

6՝

-

են

Տրակտորային սրսկիչներիհամար հնղուկի ծախսի նորման հաշվում

հետնյալ բանաձնով՝ «Մ

որտեղ` ՀԾ ե

հնք ար

-10:60.լիա, :2

ճ

հեղուկի ծախսման նորման է, լ/հա, ն՝ հեղուկի ելքը՝ սըսկիչի մեկ ծայրապանակից, լ/րոպե, -

-

ն՝

ծայրապանակներիքանակը, արագությունը,կմ/ժ, ց - ն՝ սրսկիչիընդգրկմանլայնությունը,մ, 10ն 60-ը վերահաշվարկի են: գործակիցներն Հերբիցիդների արդյունավնտությունըպայմանավորվածԼ հողակլիմայական պայմաններով, մոլախոտերի հասակով, տեսակային կազմով ն այլ գործոններով: Նախածիլային եդանակի դեպքում ղրանց կիրառման արղյունավետությունըբարձրանում է հոդի խոնավությանավելացման հետ: Հետծիլային եղանակի կիրառման ղեպքում պետք է հաշվի առնել այն գործոնը, որ երիտասարդհասակում մոլւսխոտերնավելի զգայուն նն, իսկ ավելի ուշ փուլերում դառնում են հերբիցիդներինկատմամբ կայուն, քանի որ կուտիկուլան հաստանում է, իսկ տերններըծածկվում են մոմաշերտով: Այղ իսկ պատճառով չի կարելի ուշացնել ցանքերի սըսկումճերը:Ջերմաստիճանի բարձրացման հետ մեկտեղբարձրանումէ մոլախոտների կլյանողականությունը հերբիցիդներիճկատմամբ (չափավոր ջերմաստիճանը253): 14-ից պակաս ջերմսստիճանի դեպքում մոլախոտերըգրեթե չեն ոչնչածք

ար

-

-

ը ագրեգատիշարժման

նում:

Սրսկումներնանհրաժնշտ է կատարելխաղաղ եղանակին:

ՀԵՐԲԻՑԻԴՆԵՐՈՎ

ԱՇԽԱՏԵԼՈՒ

ԺԱՄԱՆԱԿ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

ԿԻՐԱՌՎՈՂ

Բոլոր հերբիցիդներնունեն ինչպես մարդկանց, այճպես էլ կննդաճիու մեղուների համար որոշակի թունավոր հատկություն-

ների, թռչունների

ներ:

Ըստ իրենց թունավորության աստիճանի` բաժանվում են բարձր ն այլն) ն թույլ (ՂՆՕԿ), միջին (24Դ ն 2Մ-4Ք չափով թունճավորների (սիմազին,ատրազին, դալապոն): Այդ է պատճառը, որ հերբիցիդներով աշխատելու ժամանակ պետք է պահպանել նախազգուշական միջոցառումճեր: Դրանք մարդկւսնց մոտ կարող են առաջացնել աչքի, քթոմպանի,մաշկի լորձաթաղանթների գրգռում ն թուճավորում: Դրանից խուսափելուհամար հերբիցիդներիոնտ աշխատելիս աճհրաժեշտ է ղեկավարվելգյուդատնտեսությանմեջ թունաքիմիկատների փոխադրման ն օզտագործման վերաբերյալ ՀՀ առողջապահության նախարարության կողմից հաստատված

հրահանգներով:

ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՏՈ

ՒԳԱԿՑՈՒՄԸ,

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԻ

Սոլախոտային բուսականության դեմ պայքարի միայն ագրոտեխնիկականկամ միայն քիմիական եդանակը չի կարոդ ապահովել ցանկալի արդյունք: Գիտահետազոաականհիմնարկների ն արտադրության փորձեեն տվել, որ մոլախոտերի ղեմ արդյունավետ պայքարի եղաճակը ըը ցույց ագրոտեխնիկական(խոզանի երեսվար, ցրտավար, հոդի ն հիմնավորված ցանքերիփոցխում, միջշարային տարածություններիկուլտիվացիա ն այլն) ն քիմիական միջոցառումներիզուգակցումնէ: Սիստեմային հերբիցիդներիկիրառումը ճպաստում Լ դրանց նկատմամբ զգայուն մոլախոտերի ոչնչացմանը, իսկ կայումների` բազմացմանը: Այդ է պատճառը,որ այժմ կիրառում են նան հերբիցիդներիխառնուրդներ, որոնք ուժնդացնումեն դրանց ազդեցությունը: Այսպես, բանվել Դ-ի ն 2,4-Դ (ամիճային)խառնուրդըոչնչացնում է մոլախոտերըմինչն 80 22-ի չափով ն

այլն:

Բազմամյա չարորակ մոլախոտերի (պատատուկ դաշտային, գեդավեր դաշտային ն այլն) դեմ պայքարը նույնպես արդյունավետ է ագրոտեխնիկական (մեխանիկական) ն քիմիական նդանակների զուգակցման ղեպ-

քում:

Վոեվողինի` 2,4-Դ-ի զուզակցումըխոր ցրաահնարավորությունէ տվել 3-4 տարվա ընթացքում լրիվ ոչնչացնել բազմամյա ծպարմատավղր մոլախոտերը: Քիմիական պայքարը ուժեդացնում է նան շարահերկ մշակաբույսերի միջշպրային մշակության արդյունավետությունը: Գրականության մեջ կան բավականաչափ տվյալներ, որոնք խոսում են այն մասին, որ հերբիցիդների կիրառման դեպքում միջշարային մշակությունների թիվը կարելի է կրճատել` հասցնելով նվազագույնի: ՀՀ երկրագործությանզիտահետազոտականինստիտուտի ագրոտեխնիկայի բաժնի ն Հայկակաճ գյուդատնտեսականակադեմիայի երկրազործության ամբիոնիկատարած փորձերը ցույց են տվել, որ շարահերկ բույսերի ցանքերում (եգիպտացորեն,կարտոֆիլ)հերբիցիղի կիրաոման դեպքում միջշարային մշակությունների թիվը կարելի է հասցնել ճվազազույնի` մեկի: Միայն մոլախոտերի դեմ պայքարի մեխանիկական ն քիմիական միջոցների զուգակցումով կարելի է ունենալ ճվազագույն ծախսումներ, մաքուր (ոչ ադտոտված)ցանքեր: Հերբիցիդներըանհրաժեշտ է արդյունավետ օզտագործել մաքուր ցելերի մշակման դեպքում: Ըստ Կազանի գյուղատնտեսական ինստիտուտի տվյալների` գարնանը ցելադաշտում 2 անգամ կատարում են կուլտիվացիա, իսկ ամռանը ծլարմատավոր մոլախոտերիոչնչացման համար կիրառում եճ հերբիցիդներ(2,4-Դ, եթերներն 2,4-Դ ամինային աղ): Այսպիսով, մոլախոտերի դեմ պայքարի ագրոտեխնիկական ն քիԲստ պրոֆեսոր Ա. Վ.

վարի հետ

ԳԼՈՒԽ

միական միջոցառումներիզուգակցման ղեպքում ստեղծվում լավագույն պայմաններ մոլախոտերի ոչնչացման ն գյուղատնտեսականբույսերի բերքատվության բարձրացման համար: Բացի այդ, հերբիցիդների կիրառման ղեպքում կրճատվում են կիրառվող ագրոտեխնիկականեղանակները(զանքերի փոցխում, շարահերկերի կուլտիվացիա, խոզանի երեսվար ե այլն): Դա նպաստում է գյուդատնտեսականբույսերի մշակության վրա ծախսումճերի, հետնաբար նան ստացվոդ արտադրանքի ինքնարժեքի իջեցմանը

են

(կրճատմանը):

Կրակային աղանակ:Մոլախոտերի դեմ պայքարի եղանակներիցէ գազերի ջերմությամբ ն կրակով այրումը: Ջերմության ն կրակի ազղեցության տակ գաղձի սերմերն ու ցողունները, ինչպես նան մոլախոտերը կորցնում ենճ իրենց կենսունակությունը առվույտի ն երեքնուկի ցանքերում, չյուռտացված հողերում, ճանապարհների եզրերին ն այլն: Այս նպատակիհամար օգտագործվում են կուլտիվատորներ, որոնք աշխատում են հեղուկ գազով (պրոպան-բութան)ն կարող են փոխարինել համատարած աղղող հերբիցիդներին: Այս մեթոդը տնտեսապես ավելի շահավետ Է, քան համատարած ազդող հերբիցիդներիկիրառու-

մը:

Սոլախոտերի դեմ պայքարի համալիր մեթոդները: Մեծ արտադրական փորձը ն ցիտահետազոտական հիմնարկների տվյալճերը ցույց են տալիս, որ մոլախոտերի ոչնչացման հիմնական միջոցը հողի ցրտավարի, նախազանքային, ղետցանքային մշակման, ցանքաշրջանառություններում մշակաբույսերի ճիշտ հաջորդականությանն հերբիցիդների կիրառմանզուգակցումն է: Պետք է նշել, որ աշխատանքին միջոցների նվազագույն ծախսումներով դաշտերի լրիվ ն արագ մաքրմանը մոլախոտերից կարելի է հասնել համալիր եղանակների կիրառմամբ` հաշվի առնելով մոլախոտային բուսականության կենսաբանական առանձնահատկությունները: Ոչ մի ագրոչի կարող ապատեխճիկական եղանակ, նույնիսկ ամենաարդյունավեւտը, հռվել գյուղատնտեսական բույսերի համար աճի ն զարգացմանբոլոր պայմանները: Ցանքերի աղտոտվածությունը կարելի է իջեցնել փոխադարձ կապակցվածհամալիր եղանակներով: Մոլախոտերի դեմ պայքարի համալիր եղանակների ագղեցությունն ավելի լավ է ի հայտ գալիս ցանքաշրջամառությունում:Այն պետք է լինի մոլախոտերի ղեմ պայքարի պլանավորված ն կանոնավոր հիմնական բազա: Պետք է կիիաովի միջոցառումներիայնպիսի համալիր, որը հիմք ունենալով ճիշտ ցանքաշրջանառությունը,ընդգրկի մոլախոտերիղեմ տարվող ագրոտեխնիկական,քիմիական ն կենսաբանականեղանակները:Դըրանք կնպաստեն մշակաբույսերից բարձրորակբերքի ստացմանը՝ բարձր արտադրողականությամբն ցածր ինքնարժեքով:

ՀՈՂԻ ՀՈՂԻ

ՄՇԱԿՄԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՄ,

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

ՏԵՍԱԿԱՆ

մեքենայի բանող մակերեսի Հողի մշակումը գյուղատնտեսական է, որի գլխավոր նպատակնէ ստեղծել լավագույն ուժային ճերգործությունն համար: մշակաբույսերիաճի, զարգացմանն բերքատվության մոլախոտերը, ոչնչացնել Մշակմամբկարելի է փխրեցնել վարելաշերտը, մնապարարտանյութերը,ճմուտը, խոզանը, հուղաջրային կառուցվածք հողի մակերեսին տալով որոշակի ցորղները` ոչընչացհիվանղություններին վնասատուների կանխարգելման, տարման մի ենթավարելաշնրտի վարելով ման համար, խորացնել վարելաշերտը`

պայմաններ

բուսական

վարածածկել

ցանքիհամար: մասը, հողի վերինշերտը նախապատրաստել

Ելնելով հողակլիմայականպայմաններից,մշակաբույսերիառանձյուրաքանչյուր առանձին դեպքի համար որոշվում նահատկություններից` ն տեխճոլոգիական գործընթաառանձնահատկությունը եզ հւղի մշակման Հողի ավեղեղատոմսերով: է ոչ ընդհանուր խելացի, զը: Հողը պնտք մշակել լորղմշակումն ավելացնում է ոչ միայն արտադրանքիինքնարժեքը,այլն վնաս պատճառել: կարող է տնխնոլոզիական կարեոՀողի մշակման ժամանակ ի հայտ է գալիս մշակվող հողի ցուցաբերեդիմադրություն րագույն հատկանիշը`իր վրա ներազդող ուժին որն աճվանում են ամըություն: Հողի ամրությունըփոլու ընդունակությունը, հողի մշակփոխվում է ժամանակի ընթացքում,կլիմայականպայմանների, տ ակ: ե ման բույսերիաճի ագղեցության կարելի է որոշել` ելԴաշտի մշակմանճպատակահարմարությունը ն նելով բույսի պահանջներից,հողի ամրությունից ղաշտի ագրոֆիզիկական վիճակից: Հողօգտագործողըչի կարոդ փոխել իրեն պատկանողտարածքնեունի որոշակի ձնով վերահսկել ժամանակի հնարավորություն րը, բայց հատկապես ամընթացքում կատարվոդհոդատեսքիփոփոխությունները, ձնով, որի հիմմշակման րությունը: Դա կատարվումէ հողի մեխանիկական ու աճի զարգացման ստեղծել նական նպատակնէ մշակաբույսերիհամար |

հողի

միաժամանակբարձրացնելով առավել նպաստավոր պայմաններ` բերրիությունը: մշակումը կատարվումէ տարբեր տեխնոլոՀողի մեխանիկական երեսվար, գլտնակում,խոր վար, կուլտիվացիա, գիական գործընթացներով. են տեխնոլոզիական մի ն հերթինբաղկացած իրենց

փխրեցում այլն, որոնք ն քանի փուլերից: Անկախ դրանց քանակից ձնից` հողի մեխանիկական ուժ (որակտոր),գյուղմեքեանհրաժեշտ մշակման համար ճաներ(գութան,կուլտիվատորն այլն) ն մշակման օբյեկտ (հող):

է ունննալ քաշող

Այս երեք տարրերի միաժամանակյա փոխազդեցությունը հանգեցհողի հատկանիշներին վիճակի փոփոխությանը: Մարդու պարտականությունն է այդ փոփոխությունները տանել բույսերի աճի ու զարգացման առավել արդյունավետպայմաններիստեդծման նում

է

ուդղությամբ:

ՀՈՂԻՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

ՄՇԱԿՄԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿ

Հոդի այն հատկանիշները, որոնք ի հայտ եճ գալիս հողի մեխանիկական մշակման ընթացըումն ուղղակի կամ ազդեցություն ուանուղղակի նեն հողի ամրությաճ վրա, կոչվում են

տեխնոլոգիական:

Հողի կարնորագույնհատկանիշներից են պլաստիկությունը, առաձգականությունը,փխրունությունը, կպչուճնությունը, տեսակարարղիմադնրությունը ն ֆիզիկւսկանհասունացումը: Հողի պլաստիկությունը տրտաքին բեռնվածության տակ ձնափոխման ն բեռնվածությունը հանելուց հետո այդ տեսքը պահպանելուհատկանիշն է: Պլաստիկությունը կախված է հողի մեխաճիկական կազմից, խոնավությունիցն բնորոշվումէ պլաստիկությանթվով.

ԳՄՈՇԳ/ղ ՊՄշ,

-

որտեղ` ՊՄո

պլաստիկության վերին սահմանն է (այն խոնավությունը, որի դեպքում թեթե ցնցումից զանգվածըհոսում է), ՄՄբն`պլաստիկության ստորին սահմանը (այն խոնավությունը, որի դեպքում 3 մմ տրամագծով գրտնակած հողը սկսումէ -

ը

փշրվել):

Ավազակավային հողերի պլաստիկությանթիվը (7) 1-7 է, կավավազայինհողերինը՝7-17, կավային հողերինը՝ 17-ից բարձը: Առաճգականությունը հակադրվումէ պլաստիկությանը:Այն ար-

տաքին բեռը հանելուց հետո հողի ձնի վերականգնման հատկանիշնէ: Հողի

առաձգական ձնափոխությանհարաբերական մեծությունըտատանվում է

30-80 02 -ի

սահմաններում:

Սածուցիկությունը հոդի դանդաղձնափոխությունն է՝ կախվածբե-

ռից ն ժամանակից:Որքան տնականճէ բեռի ազդեցությունը,այնքան մեծ է հողի ձնափոխությունը: Հղղի մածուցիկությունը կախված է պինդ մասնիկների, հոդային օղի ն ջրի փոխադարձտեղաշարժից:

Փխրունությունը հակաղրվում է մածուցիկությանը:Փխրուն հողե-

րում բացակայում է պլաստիկ ձնասփոխությունը: Միայն առանձինդեւպքերում հողը կարողէ օժտված լինել միայն մեկ հատկանիշով,ընղհանուրառ-

մամբ այն առաձգական,մածուցիկն պլաստիկ նյութ է: Կպչունությունը հողի մասնիկների`որնէ մակերեսիկպչելու ընդու ընդուծակություննէ: Այն արտահայտվում է երկակի տեսքով բանոդ մակերեսի վրայով հողի սահքի ն նույն մակերեսինկպած հողի պոկման :

`

դիմտդրութ-

լ ամբ:

Կպչունություճը կավային ն աճնստրուկտուրհոդերում բարձը է:

Խո-

ավելացման հետ մեկտեդ կպչունությունը բարձրանում է, այնուճավության

հետն առավելագույն խոնավության դեպքում, ելնելով հոդի հոսունության

աստիճանից,ընկճում: Հողի մասնիկներն ունեն ճան մեկը մյուսին կպչելու հողի կաըճդուճկություն, ինչով դեպքում մակերեսի կեղնի ռուցվածքի ն կոշտերի առաջացումը: Հողի տեսակարար ղդիմաղրություն,կախված է խոնավություճից, աստիճանից ն այլն: Այն հողի մեխաճիկական կազմից, ճմոտվածության է 0,2-1,3 կգ/ուժնմ՛ սահմաններում: կարուլ փոփոխվել Հողի ֆիզիկական հասունացումը հողի այն վիճակն է, երբ մշակ-

մմայմանավորված Է ճանը կոճիմայի

ժամանակ այն գրեթե չի կպչում մշակվոդ գործիքների բանոդ օրգաններին ն լավ փշրվում է: Այն կախված է հողի խոնավության որոշակի սահմանից: Կավային հողերի համար այն գտնվում է լրիվ խոնավության 50-65 52-ի սահմաններում, ավազակավային հողերի հւսմար` 50-70 52, իսկ ավազայինհողերի համար այն զգալիորեն ցածր է: Լավ արտահայտված ստրուկտուրայինհողերում նույնպես փոխվում է դրա մշակման չափավոր խոնավությանսահմանը: Նույն խոնավության ստրուկտուրային հողերը համեմատ անճստրուկտուրի օժտված են ցածը կպչունությամբ: Այդ է պատճառը, որ ստրուկտուրային հողերում լավ մշակման համար խոնավության սահմանն ավելի լայն է, քան ոչ ստրուկտուրայինինը: Կավային հողերը 80 «4-ից բարձր խոնավության դեպքում չեն փշրվում, այլ գութանի իրանով կարվում եռ ժապավենանման,փայլուն մակերեսով: Այն վատ է փշրվում, ն չորանալուց հետո առաջանում ենճխոշոր կոշտեր: Զմուտությունը ն դրա ազդեցությունը հոդի տեխնոլոգիականհատկանիշներիվրա տարբեր է: Խամ ու խոպան, մարգագետնային, տորֆային՝ բազմամյա խռտերից ագատված դաշտերի հողերը պատված են բույսերի խիտ արմատային ցանցով: Հզոր արմատները գտճվում են 6-18 սմ ն ավելի խորությանվրա: Այսպիսով, վարելաշերտը բաղկացած է տեխնոլոգիական հատկանիշներով տարբեր հոդերից: Վերին շերտն ունի առաձգական, իսկ ճերքինը`պլաստիկ հատկանիշներ: Սիաժամաճակ անհրաժեշտ է նշել, որ հողի վերին` արմատային համակարգովհարուստ շերտը, ըսւո խորության, ունի փոփոխական հատկանիշներ.որքան մեծանում է հողաշերտի խորությունը, այնքան փոփոխվումէ հողի առաձգականությունը: ման

ՀՈՂԻ

ՄՇԱԿՄԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐՆ

ՁԵՎԵՐԸ

ՈՒ

որիԱ հոդի առաջին ր Բա ՀԵՏՆ խոր արի սմ) է. ու Արիխից բեր առուն վածքի կատարվում է երեք եղաճակով՝ հիմնական, մակերե|

սայ

ատուկ:

մ6

ն մշակումը

մշակու

նախորդ Ս Այ

հետո

մշակաբույխից ր

րաններովհամալրված գութաններով`առը շրջելով

ր ն

միաժամանակ փըխ45

րնցնելով: Հողատարման ենթակա դաշտամասերումկատարվումէ խոր փխրեցում (25-40 սմ)՝ առանց առը շրջելու: Վար: Հողի մշակման այն եղաճակն է, որի օգնությամբկատարվում է մշակվողշերտի շրջում, խառնում ն փխրեցում:Վարը,որը կատարում են աշնանը, կոչվում է ցրտահերկ, գարճանը՝ գարնանավար:Վարի որակը հիմնականում կախված է գութանի իրանի կառուցվածքից, որն իր հերթին բնորոշվումէ թնով: Գութաններիվրա կիրառվումեն 4 տիպի թներ` զլաճաձն, կուլտուն պտուտակային: րական, կիսւսպտուտակային Առանձնապեսլւսյն տարածում են գտել կուլտուրականԼ, կիսապտուաակային թները: Գլանաձն թներով գութաններընախատեսված են քիչ կապակցված ավազային հողերի վարի, ինչպես նան հիմնաշրջմանհամար: Այդ տիպի թները առը լավ են փխրեցնում, սակայն վատ են շրջում: Կուլտուրականթներով գութաններըշրջում են առը ն լավ փխրեցնում: Առն ավելի լավ շրջելու նպատակովայս տիպի իրաններնօգաագործ'

վում են ճախագութանիկով:

Կիսապտուտակային թներով գութաններնառը լավ շրջում են, սակայն լավ չեն փխրեցնում: Այդ իրանները տեղակայվումեն թփուտաճահճային ն ընղհանուր նշանակությանգութաններիվրա` ճմուտ ն խոպան հողերի վարի համար: Պտուտակայինթներով գութաններըշատ լավ շրջում են առը, սակայն վատ նն փխրեցնում: Օգտագործվումեն խիստ ճմուտ հողերի վարի համար, երբ պահանջվում է առի լրիվ շրջում: Այս իրաններըհամալրվում են սկավառակավորղանակճերով:Թները կազմված են մեկ կամ մի քանի մասերից: Այղ թների ճպատակնէ լավացնել առի շրջումը կամ փխրեցման աստիճանը, իջեցնել էներգետիկական ծախսերը, փոքրացնելցեխոտումը, կատարել շերտի վար, որոնցից մեկըշրջում է, մյուսը` ոչ: Առավել տարածված են հողի հիմնականմշակմանհետնյալ ձները՝ կուլտուրականվար, անթն փխրեցում, հիմնաշրջում, ֆրեզերում: Երբեմն հողի հիմնական մշակում չեն կատարում:

երկու

Կուլտուրականվարը կատարվում է նախագութանիկունեցող գուքաններով ն կիսապտուտակային (կուլտուրական)թներով, ոչ պակաս, քան 22 սմ խորությամբ: Կուլտուրականվարի դեպքում հողի վերին ճմաշերաը մախագութանիկով կտրվում է ե գցվում ակոսի հատակին: Հիմնականիրանը բարձրացնումէ ճերքին շերտը, որը թեի օգնությամբ փշրվում է ն ծածկում նախագութանճիկով գցած վերինշերտը: Վարելաշետիմակերեսըլինում է փուխր ն հավասար: Առանցճախագութանիկի կուլտուրական գութանը օգտագործվում է միայն ցելի, ցըրտահերկի,կրկնավարին գոմաղբիվարածածկիժամանակ: Պտուաակային թննրով գութաններըկարելի է կիրառել ճմուտը 180:-ով շուռ տալու համար: Այն վատ է փշրում հողը, բայց լավ է վարածածկումճմուաը: Կիսապտու-

տակայինթներ ունեցող գութաններըհողը բավարար չափով են փշրում շրջում: Վարը կիսապտուտակավոր թներ ունեցող գութաններով կոչվում

հարոսահերկ:

ն

է

Լեռնային շրջաններում ոռոգման ժամանակ կատարվումէ հարթ հատուկ գութաններով,որը ստացվում է առն աջ կամ ձախ շրջելու միվար ջոցով: Այսպիսի վարի ժամանակթմբերն ակոսներ չեն ստեղծվում: 3-4" թեքությունների վրա վարը կատարումեն պտուտակավոր իսկ ավելի թեք լանջերում` մինչն 204,օգտագործումեն կագութաններով, խովիմաքոքային գութան, որը վարումէ մաքոքաձն: Վարը ջրային հողատարման շրջաններում կատարումեն թմբերի, փակ քառակուսիների(միկրոխորշերի), ընդհատվոդ ակոսների, փոսերի սաեղծումով,որոնք փոքրացնում են դաշտերիցջրերի մակերեսայինհոսքը`

այղպիսովփոքրացնելովհողերիքայքայումը:

Դաշտերը վարում են երկար, նեղ շերտերով` գործերով:Տարբերում վարի երկու հիմնական եղանակ` կույտավար ն լաղարակավար: Կույաավւսրիդեպքում աշխատանքը սկսում են գործի մեջտեդից,ինչի հետնանքով գործի մեջտեղումառաջանում է թմբաձն կատար, իսկ հարնան գործերի միջն՝ լաղարակներ: Լաղարակավարի դեպքում վարը սկսում են գործի աջ կողմից, իսկ վերջում գութանը շուռ են տալիս ձախ: Այս դեպքում գործի մեջտեղում առաջանում է լաղարակ, իսկ եգրին` թմբաձնեկատարներ: Հաջորղելով կույտավարը ն լաղւսրակավարը` կարելի է երկու անգամ պակասեցնել կույտավարի կատարներըն լաղարակավարիակոսները: Եթե դաշտի երկարությունը թույլ է տալիս, հաջորդ վարը կատարում են նւսխորդին ուղղահայաց: Անթն վար: Կատարվում է 4-5 տարին մեկ անգամ 35-40 սմ խորութՏ. Մ. Մալցնեիկողմից առաջարկված գութանով: Հաջորղ տարի այն յամբ` սահմանափակվում է հողի մակերեսային մշակումներով: Անթնեզութանով մշակված դաշտերում խոնավության կորուստը քիչ է, քանի որ տեղի չի ունենում հողի վերին չորացված շերտի շրջում ն խառճում ստորինի հետ: Վարելահողիվերին, առավել բերրի մասը պահպանվում է նույն տեղում: Քամու հողմատարման ենթակա շրջաններում հողի հիմնական մշակումը կատարվումէ անքն գործիքներով,որոնք կոչվում են խորը փխրեցնողհարթահատիչներ: Կուլտիվատոր-հարթահատիչննըըհողը փխրեցնում են մինչն 30 սմ Մշակումից հետո հողի մակերեսինպահպանվումէ խոգանը ե խորությամբ: մնացած խոզանային մնացորդները:Խոզանը հողը պաշտպանում է գերտաքացումից,քայքայումից, իսկ ճրա վրա տեղացած ձյունը պակասեցնում է թափված տեղումների արտահոսքը: Խոնավության բարձրացման հետ մեկտեղբարձրանումէ նան գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բերքատըեն

վությունը: Մինչն 40-50

սմ

խորությամբանթն վարը նպաստում է ծլարմատա-

վոր մոլախոտերիարմատայինհամակարգի կտրմանը,ինչպես ճան ենթավարելաշերտիզգալի փխրեցմաննու կուլտուրականացմանը:

Հիմճաշրջում (պլանտաժաւյին մար): վարը հնարաՊլանտաժային

վորություն է տալիս հողը վարել մինչն 60-70 սմ խորությամբ,որը կատարվում է հատուկ հիմնաշրջող գութաններով: Պլանտաժայինվարը սովորաբարկիրառում են բազմամյա տընկարկների`խաղողի, պտղատու այգիների, դաշտապաշտպան անտառաշերտերի տնկման համար հողը նախապատրաստելիս, որպեսզի լխառնեն պարարտանյութերը,բարելավեն արմատարճակ շերտի ֆիզիկականհատկությունները,մշտկեն միջշարայինտարածությունները ն հողը կուլտուրականացնեն:

Ֆրեզերայինվար: Կիրառում են տորֆային, ճմային, գետահունային գուդձերով պատված հողերում: Ֆրեզերայինգործիքներըշատ լավ փշրում ն. խառնում են մշակվողշերտր:

Փխրեզման տատանխորությունը մշակումը հնարավորություն

վում է 20-25 սմ-ի սահմաններում: Ֆրեզերային է

տալիս ստանալու հարթ մսկերեսովփուխը

վարելաշերտ:

Հարկաշարքային Օարուսային) վարըլինում է երկու կամ եռահարկ

կատարվումէ հոդի ստորին պարարտ շերտը վեր հանելու համար: Այն իրագործվումէ հատուկ կառուցվածքի գութաններով:Հայտնի է ՄոսոլովԲուտովիգութանը, որը նախատեսվումէ հիմնականում այն հողերի մշակման համար, որտեղ անհրաժեշտէ հողի վերին շերտը թողնել իր տեղում միջին մասը տեղափոխելակոսի հատակը,իսկ ստորինները` միջին մաս (ալկալի, ճահճային,տորֆային հողեր): Վարի որակական ցուցանիշներըն ագրոտեխնիկական պահանջճերը: Վարի որակական հատկանիշներից են խորությունը, առի շրջման աստիճանը,կատարայնությունը, խարակների, խոզանայինմնացորդների ճմուտի վարածածկումը, մակերեսիհարթեցումընայլն: 20-22 սմ խորությամբվարը կոչվում է սովորական,սաղր, իսկ 25-27 սմ ն ավելին` խորը: Վարի խորությունըորոշում են` ելնելով բույսի կենսան ագրոտեխնիկականպահանջներից,բերրի շերտի բանական հզորությունից, դաշտի մոլախոտվածությունից, հողի ամրության աստիճանիցն այլ պայմաններից:Դաշտավարությունում, եթե թույլ է տալիս վարելաշետի հզորությունը, խորը վար (30-32 սմ խորությամբ)կատարումեն 3-4 աարին մեկ անգամ (եզիպտացորեն, ճակնղեղ, բազմամյա խոտեր): Հաջորդտարիներին վարում են 20-22 սմ կամ կատարում են մակերեսայինմշակում: Խորը վարնլաշերտը ճպաստավոր պայմաններ է ստեղծում մշակաբույսերի աճի, գարգացման համար, ե մշակվող բույսերից ավելի շատ բերը է ստացվում, քանի որ այդ դեպքում մեծանում է հողի` ջուր ն ն

՝

կուտակելու հատկությունը:Բացի այղ,

՛

սննդատարրեր

խորը վարի ղեպքում խոզանիմնացորդների,հողի մակերեսինեղած մոլախոտերի ե սերմերի,վնասատուների հիվանդությունների ձմեռող վարածածկումը լինում է խորը ե որակով:

խորությանտատանումը հարթ տեղանքում

չպետք է գերազանցի, իսկ 22-ը: Վարի խորությունը չափվում է ակոսաչափեանհարթ տեղաճքում` քանոնների օգնությամբ: րի կամ սովորական Կարնոր որակական ցուզանիշճերից է ճան առի չրջման աստիճանը, որը կախված է գութանիթնի ձնից (շրջման անկյունից) ն հողի մեխակազմից: Վարի ընթացքում առերի լայնությունն ու հաստությունը կիկական է հաստատուն, բուսական մնացորդներըն պարարտանյութերը լինեն պետք է լրիվ ծածկվեն հողաշերտով:Առի լայնությունը սահմանվածիցավեպետք է խարակճներիգոյացմանը, իսկ փոքրացումը հանգեցնում մեծացնելը լի է ջրի կորուստը: Թմբնրի ուժեղացնումէ կատարայնությունը, մնծանում 5 սմ-ը ն չպետք է թողնվեն չվարված է չպետք գերազանցի ըւսրձրացումը խարակներ: Խարակները սովորաբար գոյանում են շրջաոողակտոլրներ` ղարձերիժամանակ ն գութանին սովորականից ավելի լայն ընղգրկում դեպքում: Գութանի ընղգրկման լայնության շեդումը հաշվարկայինից ալու չպետք է անցնի 1002-ը: Հողի մակերեսային մշակում: Միայն վարով, որպես օրենք, հճնարավոր չէ հողը լավ նախապատրաստելգյուղատնտեսականբույսերի ցանքի կամ տնկման համար: Պետք է կատարել նան մակերեսային մշակում: Այն կատարվում է կամ մինչն վարը (երեսվար), կամ ղրաճից հետո` 12-14 սմ խորությամբ: Հողի մակերեսային մշակումներն են երեսվարը, կուլտիվացիան, փոցխումը, քարշակումը, գլանակումը, հարթեցումը: Սրանք անհրաժնշտ են, որպեսզի ապահովվիհողի փուխր վիճակը, վերինշերտի հարթեզումն ու նստեցումը, ինչպես նան մոլախոտերիղեմ պայքարը: Մակերեսային մշակման բոլոր եղանակները կատարվում են հետագա ցանքի, բույսերի խնամքի ն բերքահավաքի արղյունավետ կատարման համար: Հողի մակերեսային մշակման եղանակը պայմաճավորված է մոլախոտվածության աստիճանից, հողի վիճակից, մշակվող մշակաբույնից, ինչպես ճան

հողակլիմայականպայմաններից: Երեսվարն ապահովում է փխրեցում,մասնակիշրջում ն հողի խաոմում, ինչպես ճան մոլախոտերի կտրում: Այն իրականացվում է երեսվաԵրեսվարիչներըլինում են խոփավոր ն սկավառակավոր:Խոփարիչներով: վոր նրեսվարիչներըթնավոր գութանի ւսոոքրացվածպատճեն են` առանց Դրանք լավ են կտրում ն շրջում հողի վերին շերտը մինչն ճախագութանիկի: 15-16 սմ խորությամբ: Պրակտիկայում թնավոր երնսվարիչներով վարը 12 սմ-ից բարձրի ղեպքում անվանում են սաղր վար: Այն որոշ չափով բավարարումէ վարի պահանջները: Սկավառակավոր երեսվարիչները խոփավորի հետ համեմատած հողն ավելի քիչ են շրջում ն մոլախոտերը թույլ են կտրում, սակայն լավ են կտրում հորիգոնական ղասավորված կոճղարմատներն ու ծլարմատները: Սկավառակավոր երեսվարիչներիմշակման խորությունը 6-8 սմ է, լրացուցիչ ծանրոցով` 10-12 սմ: Դրանք օգտագործվում են հոդի մշակման ցրտա49

հերկի համակարգում`խոզանի երեսվարի,ճմուտի կտրտման, խամ ու խոպան հողերի նախացանքային մշակումներիե այլնի համար: Կոլտիվացիա:Հողի մակերեսայինմշակման եդանակ է, որն իրականացնում է հողի փխրեցումը, խառնումը, ինչպես ճան մոլախոտերի կտրումը: Կուլտիվատորիբանող օրգաններն են` ունիվերսալ, սլաքաձն, փխրեցնող թաթիկները,կոշտ կանգնակովթաթիկները(օգտագործվումեն մինչե 25 սմ խորությամբմշակման համար), զսպանակավորկանգնակներով թաթիկները (խոնավ հողերը մինչն 16 սմ մշակելու ն մոլախոտերը կտրելու համար): Մլաքաձե թաթիկննրով կատարվում է հողի մասնակի փխրեցում ե մոլախոտերիկտրում: Դրանք նախատեսվածեն համատարած, ցելային, շարահերկային ն ունիվերսալմշակումներիհամար: Հողի համատարած կուլտիվացիասն կատարվում Լ մոլախոտերի ոչնչացման, հողն առանց շրջելու փխրեցնելուե նախացանքայինմշակման, ինչպես նան ցելերի խնամքի համար: Նախացանքային մշակումը կատարվում է սերմերի խորության սահմաններում: Խորության տատանումը չպետք է գերազանցի 1սմ-ը: Կուլտիվացիայից հետո հողի վերին շերտը պետք է լինի մոլախոտերը` լրիվ կտրված, թմբիկճերիբարձրությունը՝3-4 սմ-ից ոչ ավելի: Շարահերկայինկուլտիվատորներընախատեսվածեն շարահերկ մշակաբույսերիմիջշարայինտարածություններըմշակելու համար: Փորձը ցույց է տվել, որ նպատակահարմար Լ կուլտիվացիան բարձր ւսրագությամբ (7-8 կմ/ժամ ն ավելի): Այս դեպքում լավ են ոչնչանում մոլախոտերը ն հարթեցվում է դաշտի մակերեսը,ինչպես նան բարձրանում է գատի արտադրողականճությունը: Որպեսզի հողը չփոշիանա, կուլտիվացիան պետք է կատարվիհողի` 40-60 54 խոնավությանդեպքում: Ունիվերսալ կողտիվատորներըկարող են աշխատել ինչպես հւսմատարած,այնպես էլ շարահերկ մշակաբույսերիցանքերում: Շարահերկմշւսկաբույսերիմիջշարային մշակումներիհամար օգտագործվում են կուլտիվատոր-բուսասնիչներ, որոնք կատարում են միան ժամանակ ավելի գործողություն. փխրեցնում են ն սնուցում հողը: Քամու հողմահարման ենթակա շրջաններում կարեոր նշանակություն ունեն կուլտիվատոր-հարթահատիչները: Դրանք փխրեցնում են հողը մինչն 16 սմ խորությամբ`խոզանըթողնելով մակերեսին,ինչը պահպանում է ձյունը ն հողը քշատարվելուց: Փոցխումը հողի մշակման այն եղանակնէ, որն ապահովումէ հողի փխրեցումը, խառնումն ու մակերեսի հարթեցումը, ինչպես ճան մոլախոտերի ընձյուղների ն ծիլերի մասնակի ոչնչացումը: Փոցխը ծառայում է ճան աշնանացանբույսերի, բազմամյա խոտաբույսերին ցանքերիխնամքի

կնձիկային, կատարել

ագրե-

|

համար:

այլ

Կախված բանող օրգաններիձնից` փոցխերը լինում են ատամնավոր, ցանցավոր ն սկավառակավոր: Ատամնավորփոցխերն իրենց հերթին

սմ, միջին թեքն: Ծանը փոցխերը հողը փխրեցնում լճում են ծանը, 4-6 սմ, թեթնները՝ 2-3 սմ խորությամբ: Դրանք աշխատում են, միջինները՝ են 6-8

ն

երբ հողի խոնավությունը

50-70

«" է:

Ծանր ատամնավոր փոցխերը օգտագործում են ծանը կավային ն միջինները` փուխը ն թեթն հողերում, թեթնները` հատիավազակավային, ն շարահերկ բույսերի ցանքերում մոլախոտերի ծիլերը ոչնչացնելու կավոր համար:

Սկավառակավոր փոցխերը լավ են կտրում ճմուտը: Դրանք օգտագործվումեն ճան վատ մշակված, ծանը մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում:Ի տարբերություն մնացած փոցխերի՝ ցանցավորը լավ է փխրեցճում հողը միկրոռելիեֆիբոլոր տեսակներում: Քւսրշակում: Այս եղանակի միջոցով կատարում են հողի վերին շերսմիհարթեցում ն ձասնակի փխրեցում, ինչի հետնանթով պակասում է զոլորշիացումը:Իրականացվում է քարշակով, որը բաղկացած է շդթաներով իրար միացած մի քանի շարք չղըսուներից: Եթե առաջին չորսուի վրա կան 5 սմ երկարությամբ ատամներ,ապա այն կոչվում է մեխաքարշակ: Ատամռերը նախատեսված են հողի մակերեսը փոցխելու համար: Մեխաքարշակն օգտագործումեն գւարնանը՝ցրտահերկի նստելու դեպքում: Գլաճակումը նպաստում է դաշտի մակերեսի հարթեցմանը, կոշտեըի մանրացմանը ն հողի նստեցմանը: Ցանքերի գլանակումն ամրացնում է հողի վերին շերտը, մեծացնում է սերմի հպումը հողին, ինչպես նան խոնավուրյան հոսքը ներքեից ղեպի վերին շերտը՝ արագացնելով սերմերի ծլումը: Այձ իրականացվում է գլանակների միջոցով: Գլաճակները ճախատեսված են հողի նախացանքային ն ցանքերի տափանման համար: Ըստ նշանակության գլանակներըլինում նն դաշտային ն ճահճային, ըստ կաղռուցվածքի` օղախթանավոր, օղաատամնավղը, հարթ ջրալելուն, օղագոտիավոը, ատամմուսվոր(ցաքւսնային), ձողւսվոր (ցանցավոր): Օղախթքանավորգլանակը նախատեսված է վարած դաշտի հւսրթեցման, կեդնի ն կռոշտերիքայքայման, հողի վերին շերտի փխրեցման ն ստորին շերտի խտացման համար, օղաստամնավորը` դաշտի մակերեսի հարթեցման,մինչն 7 սմ խորությամբհողի ամրացմաննմինչն 4 սմ խորությամբ մակերեսային շերտի փխրեցման համար: Ատամնավոր (ցաքամնային) գլանակն օգտագործվում է հոլի կոշտերի ջարդման, միաժամանակմակեընութայինշերտի փխրեցումովնախացանքայինտափանման, ինչպես նան ցանքերի մակերեսային կեղեի քայքայման համար: Հարթ ջրալեցուն գլաճակընախատեսվածէ հողի նախացանքայինն ցանքից հետո գլանակման

համար: Հարթեցում: Մակերեսային մշակման

այս եղանակը կիրաովում է ոռոգելի հողերում: Այն ապահովում է մակերեսի հարթեցումը, որի հետ միաժամանակկատարվում է ճան զգալի ամրացում: Հարթեցման համտը օգտագարծվում Լ ռատուկ գործիք` հարթագերան:

Հողի մակերեսայինմշակման համար օգտագործվում է նան սանբագերան: Այն հարթագերանից տարբերվում է նրանով, որ իր ունի ատամներ,որոնք նախատեսվածեն ղաշտի փխրեցման ե մակերեսին մոլախոտերից մաքրելու սանրելու համար: ՀՈԴԻ

ՄՇԱԿՄԱՆ

ՀԱՄԱԿՑՎԱԾ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ

ԵՎ ԱԳՐԵԳԱՏՆԵՐ

Հողի մշակման ագրեգատներիբագմակի անցումը ղաշտով հանգեցնում է հողի կնձիկայնության քայքայմանը,ամրացմանըն փոշիացմա-

նը: Այդ ճպատւսկովնախատեսվումեն հատուկ համակցված ագրեգատներ, որոնք մեկ ընթացքովկատարումեն մի քանի գործողություն: Գոյություն ունի համակցված մեքենաներիերեք տեսակ. Լ Առանձին գործողության` իրար հաջորղաբար միացած պարզ գործիքներից կազմվածագրեգատ: շ Մեկ շրջանակի վրա հաջորղաբարամրացվածտարբեր նշանակության գործիքներիցկագմված մեքենա: 3. Տեխնոլոգիական ցիկլի բոլոր գործողությունները կատարող,բանող օրգանով համալրվածհատուկհամակցվածմեքենա: Առաջին տեսակի մեքենաներիցեն վարի համակցված (ՊԿԱ-2) ագրնգատները`կազմված գութանից, քարշատափանից, գլանակից, կոշտաջարդիչներից: Դրանք նախատեսվածնն վարի, գլանակման, կոշտերի մանրացմանն դաշտի մակերեսիհարթեցմանհամար: Երկրորղտեսակի մեքենաներիցեն ԱԿՊ-2.5, ՌՎԿ-3.6 համակըցված ագրեգատները: ԱԿՊ-2.5 ագրեգատը նախատեսվածէ աճբւսվարար խոնավությանշրջաններում առանց առի շրջման հողի հիմնականե ճախւսցանքային մշակման համար, ՌՎԿ-3.6 ագրեգատըճախատեսվածԼ հողի մախացանքային մշակման համար: Ագրեգաաը մեկ ընթացքով կատարում է կուղտիվացիա, ջարդում Լ կոշտերը,հարթեցնում ն գլանտկում ղաշմոը: Երրորդտիպի մեքենաճերիթվին է պատկանում ՊՎՆ-3-35 համակցված պտտվող թներով գութանըն ոռառրային գութանը: Համակցված ագրեգատներիօգտագործումը հնարավորություն է տալիս դաշտային աշխատանքները կատարել ագրոտեխնիկականսեղմ ժամկետում` գզալիորնն կրճատելովաշխատանքային Հածախսումները: մակցվածագրեգատների կիրառումըհողի մշակման մինիմալացմանմշակման միակ ճանապարհնէ: Հողի մշակմանմինիմալացումը այն մշակումն է, որն իջեցնում է էներգիայիծախսումները՝ի հաշիվ թվի ու խոմշակումճերի րության պակասեցմանն մեկ ագրեգատում մեխանիկական ու քիմիական գործողությունների ցանք, պարարտանյութերի ն հերբիցիդների հող մտցնելը)համատեղման: Համաշխարհային փորձը ն պրակտիկան ցույց են տվել, որ հողի մշակման մինիմալացումնունի մեծ ագրոտեխնիկական ն

(մշակում,

տնտեսական

ոշանակություն:Օրինակ, հողի

մշակման համակարգում լայնաշար նգիպտացորեն, արնածաղիկ Ն այլն) (կարտոֆիլ, քակաբույսնրի մշակումների թիվը կարելի է կրճատել մինչե մեկի, եթե հերբիցիդներ: Արտասահմանյաճ երկրներում (ԼՄՆ, Անգլիա) որոշակի մշակաբույսերի (եգիպտացորեն) համար Կանադա, են ոչ միայն մինիմալացում,այլն զրոյականմշակումներ: առաջարկվում Շարթերումսերմաթաղիչի օգնությամբ հաճում են ճննղակոսներ ն հող են մտցնում բարձր արղյունավետհերբիցիղներ: Միջշամիաժամանակ րայինմշակումներչեն կատարվում:

միջշարային գտագործվեն

ՀՈՂԻ

ՄՇԱԿՍԱՆ

ԱԳՐԵԳԱՏԻ

ՇԱՐԺՍԱՆ

ԱՐԱԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գյուղատնտեսական բույսերի մշակմտճ արղյունճավետությունը սնրտորենկապված է ճան մշակման արազության հետ: Այդ հարցը հետաքրքրելէ բազմաթիվ հետագոտողների (Պ. Ա. Նեկրատվ, Մ. Գ. Չիժնսկի,

Վասիլենկո ն ուրիշներ), որոնք հանգել են այն եզրակացության, որ հողի մշակման արագության բարձրագումը գործնականորեն ն գիտակամորեն իրեն արդարացնումէ: Հողի մշակման բարձր արագության կիրառումը բացի ագրոտեխճիկականիցունի ճան մեծ անտեսական նշանակություն: Այս կամ այն աշխատանքի կատարման համար օպտիմալ(չափավոր) ժամկետներում պահանջվում նն քիչ մեքենաներ ն բանվորական ւժ, պակասումէ վառելիքի ծախսը, ինչն էլ ճպաստում է արտաղրանքի ինքնարժեքի իջեցմանը: Փորձը ցույց է տվել, որ զոյություն ումեցող գութաններովբարձը ւսրագությամբ (մինչն 10-12. կմ/ժամ) կատարված հերկը լինում է հարթ, հողը լավ է փշրվում, գութանները կայուն ըճձթացքեն ունենում, իսկ բոսական մնացորդներնամբողջությամբվարածածկվում են: Փորձերով հաստատվելէ, ռր որքան բարձը են հողի մշակման անագությունները, այնքան ավելի բարձը է ղրանում պահպանվող խոնավությունը: Հետնաբար, կարելի է ավելի վաղ սկսել հողի մշակումը ն ցանքի կատարմանաշխատանքները(Պ. ՈՒ. Բախտին): Փորձը ն պրակտիկան ցույց նն տվել ճան, որ մշակման արագության բարձրացման(7-9 կմ/ժամ) հետ մեկտեղ բարձրաճում է ճան կուլտիվացման,երեսվարի,փոցխմանն գլանակման որակը: Այժմ կիրառում եճ հողի մեքենայական մշակման բարձր արագություններ (7-8 կմ/ժամ)` օգտագործելով գոյություն ունեցող գութանները ն գյողատնտեսական մեխանիզմները: Այսպիսով, հողի մշակման ավելի բարձը արագություններին տնցնելու դեպքում կտրուկ բարձրանում է աշխատանքի արտադրողականութունը ն նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում գյուղատնտեսականաշԻ.

Ֆ.

խատանքներն առավել սեղմ ագրոտեխնիկականժամկետներում կատարելու համար: Այս բոլորը երկրագործությանընդհաճուր կուլտուրայի հիմնաԱ" :

ո ՐՐ

ՍՇարանը

է ամբողջ ցանքաշրջանառության համար` հաշվի առնելով կլիմայական պայմանները, հողի տիպը, մեխանիկական կազմը, ֆիզիկաքիմիական ն կեճսաբանականհատկությունները, դաշտերի մոլախոտվածության աստիճանը, մոլախոտերի կենմարանագանկազմը ն ամը: Հողի մշակմաճ առավել կարնոր համակարգերիցեն` 1) հողի մշակումը աշնանացան մշակաբույսերի համար, 2) հողի մշակումը գարնանացան մշակաբույսերիհամար, 3) հողի մշակումը ոռոգման պայմաններում,4) հողի մշակումըհողատարմանենթակահողերում: Ըստ կատարմանժամկետների` տարբերակում են հետնյալ համակարգերը` 1) ցրտահերկ (հիմնական), 2) նախացանքայինմշակում, 3) հետցանքային մշակում: Հողի մշակման բաժանումը համակարգերի պայմաճականէ, սակայն այն օգնում է ճիշտ հասկանալ ն տարբերպայմաններումկիրառել հողի մշակման համապատասխամեղանակ:

ԱՇՆԱՆԱՑԱՆՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՐ

Աշնանացան հատիկւային մշակաբույսերի (ցորեն, գարի, աշորա) համար լավ ճախորղներ են ցելերը ն ավելի թիչ չափով` ոչ ցելային

նախորդները:

ցելի մշակումը կատարվում է ամառաաշնանայինն գարնաճաամառային շրջանում: Ամառաաշճանային շրջանում` ճախորդ մշակաբույսի բերքահավաքից անմիջապես հետո, կատարում են խոզանի երեսվաը՝ սկավառակավորերեսվարիչներով:Երեսվարի խորությունը խոնավ շրջաններում 5-6 սմ է, չորային ն կիսաչորային շրջաններում` 8-10 սմ: Երեսվարի մպատակն է նպաստավոր պայմաններ ստեղծել մոլախոտերի սերմերի ծլման համար: Այն դաշտերում, որտեղ գերակշոում են կոճղարմատավորն ծլարմատավոր մոլախոտերը,ամառաաշնանայինշրջանում կիրառում են շնչաՍն

ղնպքում երնալու երնալու ղնպք

է վար` վարելաշերտիամբողջ խորությամբ:Անհրաժնշտութիւտարվում ընդունվածձներից որնէ մեկով:

ղեպքումխորացնում վարելաշերտը յան մտցճում օրգանականպարարտանյութեր, ժամանակ հող են

Իր

«ԻՑ:Հողի մշակման համակարգըմշակվում

ՄՇԱԿՈՒՄԸ

ոի

|

Ցրտահերկի

Հողի մշակման համակարգը հողի մշակման եղանակների ամբողջությունը է, ռրը կատարվումէ որոշակի հաջորղակաճությամբն կախված է տվյալ հուլակլիմայականճ պայմաններումդրա գլխավոր խնղիրներիլուծու-

ՀՈՂԻ

ծիլ րի Սոլախոտերիծելեռհ եղձ անելու ն հյուծելու մեթողները:

ու

են

հողերում` կիր:

հետո գոտիներումսն ցելը ցրտահերկից էափաստանային

կարող է

Դրանից խոտափելուհամար այն պարբերաբար տածկվել մոլախոտերով: է կուլտիվացման փոցխման: ենթարկվում մշակմանխնդիրնէ Սն ցելի զարնանաամառային ն

մաքրել վարելա-

բազմազանվեգետատիվօրգաճներից, չնոտը մոլախոտերիսերմերից Վաղ գարնանըդաշտը փոցն սննղատարրեր: խոնավություն կատակել կորուստը կանխելու հախում են՝ գոլորշիացմանմիջոցով խոնավության ն

մար:

Սն

է ցելի հետագա մշակման նպատակն շերտ

առ

շերտ հողը մաք-

կոճղարմատներից ծլարմատներից:Այղ րել մոլախոտերիսերմերից, աստիճանից,կատարում նպատակով,ելնելով դաշտի մոլախոտվածության Լավ արդյունք է տալիս ն փոցխում: նն 2-3 կուլտիվացիա նախացանքային զուգակցմամբ: մշակումը`հերբիցիդների հողի մեխաճիկական է գարսե Վաղ ցելի մշակումը ի տարբերություն գելի, կատարվում լարվածությանկամ այլ պատճառներովերբեմն ճանը: Աշխատանքների հիմնական մշակում: Նման դեպքում դաշտը հողի չէ կատարել հնարավոր է խորը վար ն փոցխում: թողնվումէ անմշակ, իսկ գարնանըկատարվում սն ցելինը: Վաղ ցելի հետագա մշակումընույնն է, ինչ ցելը մաքուր ցելի տարաԿուլիսային մշակումը: ցելի Կուլիսային ն է չորային պակաս ձյան շերտ ունեցող շրջանտեսակներից է: Կիրառվում հողի ջերմաճնրում: Նպատակն է ձյան կուտակմանմիջոցով բարձրացնել նախորղ է լավ ցելը Կուլիսային կայունությունը: յին ն հակահողատարման դաշտը աշնանացանցորենիհամար: Մինչն կուլիսայինբույսերի ցանքերը, ստեղծելու ճպատակով Կուլիսներ կարգով: մշակում են սն կամ վաղ ցելերի են բարձրացողուն բույսեր` գելաղաշտումգարնանըկամ ամռանը ցանում ն այլն: Ցանքը պետք է կատարել եգիպտացորեն մանանեխ, արնածաղիկ, մեկր մյուսից 20-25 սմ հնռավռրութերկու-երեք գծանի ժապավեններով, ուղղահայաց ուղղությամբ: յամբ, քամիներին ամռան ընթացքումմշակվում Միջկուլիսայինտարածությունները ն են ցելերին հատուկ եղանակովկ̀իրառելովկուլտիվացիաներփոցխումԱշնաճաժամկետներում: ներ: Աշնանացանըպետք է կատարել լավագույն բույսերը կուլիսային որպեսզի ցանի ժամանակ պետք է ուշադիր լինել, բույսերը այղ բարձրանո չտուժեն: Հետցանքայինժամանակաշրջանում ն ձմռան ընթացքում նպաստումդաշտումձյան կուտակեն, ամրապնդվում ն

.

'

մանը:

մշակումը Ձքաղված ցելի մշակումը: Գարնանը զբադված ցելերի

կատարվումէ այնպես, ինչպես զարճնաճացաններինը. փոզխում՝ նավության գոլորշիացումըկանխելու վացիայից հետո կատարվումէ ցել զբաղեցնող մշակաբույսերի Ջել զբաղեցնոդ համատարած աճման մշակաբույսերի շրջանից մինչե բերքահավաքը ոչ մի մշակում չի կատարվում: Շարահերկմշակաբույսերով զբաղված ցելերում (վաղահաս կարտոֆիլ,եգիպտացորեն ն այլն) է նախածիլային ն հետծիլային միոցխում իսկ : ա7" նում` 1-2 միջշարային մշակումներ: Զբաղված ցելերի ներդրմանհաջողությունը հ աւիավարար խոնավությամբւտպահովված է ցել

պատակու կագի իո ցանը:

կատարվում

աճման

գոտիներում կախված զբաղեցնող մշահողի ճիշտ

մշակումից: Անհրաժեշտ հարկի առիր չորո լնատավաբից ժամանակահատվածումհողը պարարտացնել պես մաին բեանանաա պոճքային նյութերով:Դրանք պետք հող աբույսե

ե

լ

է

պարարտա-

լ

է

մտցնել ոչ միայն ցել զբաղե ղեցնող մշակա-

բույսերի տակ, այլ ճան ղրանց բերքահավաթից բերք վաթից հե հետո, այսինքն աշնանաններից աղա Վաղահաս մշակաբույսերի (աշնանացաններ կանաչ կերի համար, խոտաբույսերն այլն) բերքահավաթից հետո հողը պարարտացել, կատարելվար` միաժամանակյա փոցխումով,մինչն աշնանացաններիցանքը հողը զերծ պահել մոլախոտերից: Խոտի համար ընղեղեն-վարսակային խառնուրդների բերքահավահուն ից հե ՝

գ

բազմամյա այնուհետե

Մեր պայմաններում աշճաճացան ցորենը հաճախ տեղաղրվում է

հետո: Այս ղեպքում հողը պետք է մշակվի կիսացելային աշնանացանից ն հատուկ ուշաղրություն ղարձվիխոնավությանպահպանմանը: եղանակով

Չոր հողերում բերքահավաթին զուգընթաց պետք է կատարել խոզանի երեսվար, գլանակել ն թեքն փոցխերով փոցխել: Դա հնարավորություն է տալիս կուտակել խոնավությունը,որովհետն որոշ ժամանակ անց հողի խորը շերտերում կուտակված ջուրը վեր է բարձրանում: Խոզանի երեսվարը բացառվում է այն դեպքում, երբ ղաշտը զբա-

ղեցնող բույսերի բերքահավաքի ժամանակ հողում կա բավարար խոնավուրյունն չկա կոշտերի առաջացմանվտանգ: Այս ղեպքում դաշտը պետք է ն կատարել խորը վար նախագութանիկավոր գութաններով պարարտացնել ն փոցխել:Հետագայում` մինչն աշնանացանը,անհրաժեշտությանդեպքում պետք է ղաշտը կուլաիվացիայի ենթարկել կտրող թաթիկավորկուլտիվատորներով`ծլած մոլախոտերըոչնչացնելու համար, իսկ անձրններից հնտո հողի մակերեսը փոցխել` ջուրը պահելու նպատակով ն ցանքի նախօրյակին կւստարելնախացանքայինկուլտիվացիա, փոցխում, տափանում: ՀՈՂԻ

ՄՇԱԿՈՒՄԸ

ՀԱՄԱՐ

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ

ԳԱՐՆԱՆԱՑԱՆ

Գարնանացան բույսերի համար հողի մշակման էամ ճանային ( ծ հերկի), ճանային

համակարզը 0(ճախ

Աաաա կաաապաամազա Աերոաետաանադ քմնին եռալը զարնել բոան կարա կա կարկի ձարոորկրած վրնայած հոերոմ ոոալա կարե էհաաաիգաաաանա ն եղար ելաք Էբավպար (Ի »ադկ

ն

:

Ցերր յոլ ներա

`

են կիհամակարգու նվա խա զանի նակում Նանպա. գաԱչպա կիրառում պանի են տա երեավարով կորան (չանաաթյու շրջաններում բութորի լալարածին անջա արձակվում:տելի լանի ոն գլանակում խոտերը,վարածածկումհասունացած հողի մակերեսին թափված մոլաված

են:

են 1-2

Վարից հետո`

կուլտիվացիա:

ՀՈՂԻ

ՄՇԱԿՈՒՄԸ ՈՉ

մղ լախոտերի խոտերի եոնա երնալու

ՑԵԼԱՅԻՆ

ընթացքում,կատարում

ՆԱԽՈՐԴՆԵՐԻՑ

ՀԵՏՈ

Եթե

աշնանացաններն ըստ տարածվածության ավելի շատ են, քան եղած ցելաղաշտերը, ապա դրանք պնտք է տեղավորել հահասկավոր ցաբույսերից հետո, բազմամյա խոտերիճմուտի վրւս,

հնղկացորենից, կը-

տավատից, արեածաղկիցն հատիկացու եգիպտացորեն Գիգոացորենից»0 նույնիսկշա-

քարի ճակնդեղիցհետո:

ն

խոտերի սերմերը: Բարենպաստ պայմաններում մոլախոտերի սերմերը

ծլում եը, ապա ոչ0չացվում ցրտահերկով: Երեսվարածհողն ավելի լավ է ներծծում տեղումներըն ավելի քիչ է խոնավություն գոլորշիացնում,քան չերեսվարածը: Այդ է պատճառը, ռը չորացած վարելաշերտը լավ է վարվում, երբ հողը երեսվարած է: Երեսվարով ոչըչացնումեն խոզանը,հիվաճղուրյունների ն վնասատուների տարածման օջախները: Երեսվարը կատարում են մշակաբույսերի բերաքահավաքից անմիջապես հետո կամ ղրա հետ միաժամանակ: Երեսվարի խորությունը, կախված գոտուց ն ղաշտի մոլախոտվածությունից, տարբեր է: Խոնավ շրջաննե57

աստիճանից, ցողռւններիու արմատների աղտոտվածության ե խոնավությունից: հողի փխրունությունից ասկայությունից, ենճ,իսկ հետո տակ եղած դաշտերը սկավառակում Եզիպտացորենի են բուսականմնացորդները,որոնք խանզարում հողի խորը վարածածկում հետո ն ցանքի աշխատանքներին: Հաջորղ տարի շարահերկերից

րում այն կատարում են 5-6 սմ խորությամբ: Այս խորությունը բավարար է, որպեսզի սերմերը տեդավորվեն խոնավ շերտում: ա մոլախոտերի սերմերն այզ

են

որ հոթունին Իբ ՆՎ անտար :

շ

այն հասցնում են մինչն 8-10 սմ: Ծլարմատավոր ն կոճղարմատավոր մոլախո դաշտերը երեսվարումեն Այսպիսի մշակումից հետո մոլախոտերնարագորեն ծլում են: Հենց որ հողի մակերեսին երնում են մոլախոտերի վարդակները,կատարում են 2-րղ երեսեվարը` 10-12 սմ խորությամբ: Երեսվարը կատարում են սկավառակավոր ըեսվարիչներով:Մոլախոտերի վարդակների հերթական անգամ երնալուց հետո դաշտը վարում են ճախագութանիկ ունեցող գութանով: Հաճախակի կտրումը հյուծում է մոլախոտերը:Փորձերը ե պրակտիկան ցույց են տվել, որ հողի այդպիսի մշակումը երկու անգամ իջեցնում է դաշտի մոլախոտ-

դաշտ ի

մշակման Ստամ խորությամբ: խուփավոր երեսվարիչներու փուխը

կատարել փխրունության նկատմամբ: Աշնան վարի խորությունըորոշվում է

ելնելով մշակվող բույսի պրոհողերը վարում են 20-22 Ճմապողգոլային հողի տիպից: հանջմունքթներից ն վարելաշերտի հզորութսմ ն ավելի խորությամբ,հթե դա անհրաժեշտ է, է կատարել պետք վարը հողերում աճտառային Գորշ, յունը թույլ է տալիս: վարի տարբեր խո25-27 սմ խորությամբ:Ցանքաշրջանառություններում վերացնում է հողի ամուր շերտը, որն րությունների հեառաջանումէ վարի` հաճախակի, ճույն խորության վրա կատարելու տնանքով:

աան անմիջապես

հաջորդափոխումը

ՑՐՏԱՀԵՐԿԻ

ր

մշա-

Ն

գործո

րա, որը տվյալ

ունամոլ զութանիկ: ունեցող -

պատճառովդրանք հարթեցվումեն, նույնիսկ տափան-

լոմորցոում, այղ

:

է

ն

ն հարավարնելյան որոշ շրջանլավեն կլանումհալոցքիջրերը: Արնելյան շ ատ խոնավություն ընթացքում աշնան ներում չհարթեցվածցըրտահերկերը

տար

կոճղերն

առա հիմնվի պետը մշակումը աշնանային Ցրտահերմի նախ

է բնատ տեսական պայմաններումորոշու ու կայունությունն ըստ տարիների: բարձր բերքի ապահովումն են առանց Խոնավ շրջաններումցրտահերկերըձմռանը թողնում են ամրանումն ղարթեցնելու (առանց փոցխելու),որի շնորհիվ դրանք թիչ այնւ

Արանները անաոան, ողակիմայական '

ՄՇԱԿՈՒՄԸ

ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ

է

ի

վերջին

ի

ն

Նախօրոք

տարած) ան

եգիպտաց

շաքարի ճակնդեղից, արնածաղկից։ անհրաժեշտէ են հողի այսինքն` այն մշակաբույսերիցհետո, որոնք պահանջկոտ րենից,

վածությունը:

Փոշիացած ն փոթորկոտլեռնային լանջերում երեսվար չեն կատարում: Նպատակահարմար չէ հողը նրեսվարելուշ գարնանացան բույսերից հետո, քանի որ ժամանակըերեսվարիցմինչն ցրտաներկըկարճ է: Խորը վար: Խոզանի նրեսվարից 2-3 շաբաթ անց, որպես կանոն կատարում են խորը վար` ճախագութամիկ ունեցող գութանով: երեսվարած դաշտը վարում են մոլախոտերի ծիլերի մասսայական (համաժամանակ, որը տեղի է ունենում երեսվարից 15-20 օր հետո: ցրտ Երեսվար չկատարած ղաշտում կատարում նն մշակաբույ» սերի բերքահավաքից խորություն Աշնան վարի ժամկետներն ու հաշվի առնելով տեղի որտեղ բազմամյա խոտերը կարող են տալ երկու ն ավելի հար, հողի կումը գարնանացան մշակաբույսերի համար սկսում են հարից հետո: են, որովհետն երկրորղ հարը հաճախ Այդպիսի ժամկետները ձեռնտու կազմում է առաջին հաբի բերքի 50-60 04-ը: Այն շրջաններում որտեղ եղանակներըկարճ են տնում, բավարարվումեն մեկ հարով: առանձնահ Առվույտի դաշտի մշակումն ուն Դա պայմանավորված է նրանով, որ վարած ղաշտում առվույտը հաջորղ տարում վերաճ է տալիս ն աղտոտում դաշտերը: Դրա արմատային վզիկնճերըկենսունակությունից զրկելու հադրանք կտրում են խուիավողրերեսվարիչներով:Դրանց չոմար,ճախօրոք րացումից հետո կատարումեն լրիվ խորությամբ վար: Բազմամյա խոտաբույսերի տակ եղած ղաշտերը, որոնք աղտոտված են կոճղարմատավոր ն ծլարմատավորմոլախոտերով, վարից առաջ ու ար-ր սկավառակում են երկու ուղդությամբ, որպեսզի կտրատվեն մատային ցրուկները: բույսե հետո հո դի մշակմանեղանակներըկախված ՇարահերկԱ ուսերից

աշնան

մաքուր ղաշտերումկարելի է ընղհանրապեսհրաժարվել փխրեցմամբ: Խորը վարը վարից կամ այն փոխարինել մակերեսային ն

ում:

՝

՝

ում արդյունաՀողատարմանոչ ենթակա հարավայինշրջաններ հարթեցնելվարելու ընթացքում`համակցված վետ է ցրտահերկերը միջոցով: ագրեգատների տափան, կովտիվատոր) տնողությունըերկար է, ցրտաաշնան ո րտեղ շրջաններում, Այն պատճառ ն հերկերում կարող են աճել մոլախոտեր խոնավությանկորստի են մ շակման եղանճակ ղառնալ, այդ պատճառովկիրառում կիսացելային ղեպքում:Նախորդ մշակաբույսիբերքահաինչպեսորոշ աշնանացանների վաքից հետո կատարումեն երեսվար, 2-3 շաբաթ անց` վար` միաժամաերնալու ղեպքում` ճակյա փոցխումով,իսկ մոլախոտերի ենթակաշրջաններում1̀,5-2 թեքությունննՋրային հողատարման է րի վրա, թեքությաննուղղահայաց կատարվածցրտահերկըփոքրացնում

(փոցխ

կուլտիվացիա

ն

ջրերի մակերեսային յին հռ հոսքըն արգելակում ողողումը: Ավելի թեք լանջերում հողի մշակման այս ձեր բավարա յին ջրերի հոսքի իջոցառումներիցեն միաթեք ն հարք լանջերի համար ի վորումն ու թմբավորումը, իսկ երկթեք ու անհարթլանջերի ը խաչածն .

արգելակման Աոամար կոնանկել Կակաո լա աի հերկի համա ածն ակոսավորումը աշնանային փուիկացումը ւ

ն ուշ

(բնացում):

Տափաստան մմ մմ մշակումը,

Ցրտահերկի մշակումը հարթահատիչներով: ը շրջաններումհողմային հողատարումը(դեֆլյացիա) ու գործ ' կախե նշանակությունունի ցըրտահերկի ռարթահատիչներով է երաշտի դեմ: ժամանակ պայքար Հարթահատիչների հնարավորությունէ տալիս հողի նրեսին պահպանելխոգանը,որն հի «Լ

ունեցող հոդերում վադ գարնանային փոցխումից

կազմ մեխանիկական

խորհուրդէ տրվում կատարել խորը կուլտիվացիա` 10-12 սմ խորութերեսվարիչներով,իսկ միջին մեխանիկականկազմ յամբ, անքն, խոփավոր Ա ԱԻ աԱ ԱԿ ԱԱ ամամանակյափոցխումով:Երկրորդ նախացանքային կուլտիվացիանկատարումեն սերմերի ցանքի խորությամբ: Խոնավ ն ցուրտ գարնանային րաե ԹԱՑ

ԱՈԱՆՑ ԱԻ

ԱԱ հետո

ղախոտերու ծածկվում

տպատակահարմարէ կատարել երրորդ կու:

ումը տիվացիան: օգտազո մակերեսին քամու ուժը նվազեցնելու, ձյունը կուտակելու հոԱ հողի պահպանելու հողի ֆիզիկական հատկությունները ջուրը Հոոմ Ցրտահերկի՝ վրա, ատկությունների պատճառով ոռոզելի հողերի տակման հարթահատիչներով ազղուՈրոգման կախված Գոր րոր հողակլիմայական պայմաններից:քակաբույների որութ) ւնն որից այն: Այն տատանվում ԲՈՑ րր միճչն ցրտահերկը ջրումրումհեշտացնում խորության սահմաններում: ախր ա որան ողերը եա ԱԱ Արա) Գարնանացան խամ հմ մշակում Ը մշակաբույսերի տարում հ Ն մինչն մշակաբույսերիցանքը կամ տճկումր անկ: Գ ումն ԱԱ հողի վրա մեխանիկականներազդման հետնյալ փու ր Այատակովհանա Կմեզոուղ ցրման մպատաղու ԱԱոԸԸ երի տիվացիա,կրկնավար,խորը փլսրեցում այլն որոնք Ին ԻՆ Ա դաղվոն քում Ցրտավարի աւն լատ հես Արոզ շակի հաջորղականությամբ` են մինչն մշակաբույսերի անուներ, ցանքը: Գարնանացան ոարքոս Անակ) ա մշակման, որի նպատակն կատարու նն տես ԳԱ հոր ազանակագույն՝ Արային գինի աշնն խոնավ ահպանել հարում իրն մոլախոտերից,ապահովել ցանքի համար մուգ շագանակագույն հողերում նպատաըտահերկը րաահեր փխրուաժե նություն, վարածածկելպարարտանյութերը սերմե շագանակագույն անհրաժեշտ խորությամբ: կարան երանի մ ոթ խորթ» Վարելաշերտըխորացնելու ակապանագ կարդան ահով: արա պու Էապտտական արձանի մտան որա ր վանո ա անարմեսական ոերի աարի թր տակն ա գո կանխել խոնավության կորուստը:Փոցխում եղ ալ ՍԱ աան բլ կատա դադ ժամկետներում,երբ հողը ֆիզիկապեսհասունացել Է Հողի բե կամ գարճանը հողի ուժեդ ամրանալու դեպքում կատա"րանը խացանբային մշակումներըկարող : Հող անմիջն այն լինել կախված ցանքի նկ մինչ ժամկետների: կտարում վ նիզելում) խակմ անմիջապես ային կատարում կուլտիվացիա` Ցանքից անմիջապես ՑՍերիաթա րա ոժխումից ժեշտ դրամից իրի Ոռոգման Աախապատրանտումը րի ցանքի խորության չափով: մոտո անհրա աա ել խոտերի ծիլերը հողը փխրեցվում միաժամամակ մինչն ցանքը կամ ցանքի կատարում Կուլտիվացիայի բփայի միաժամանակկատարվում Հախում քարշակումով: Բարթոն: քարշակում, կամ ԱԱ որով հողը ան Արա աար րախոորավ աոած դարձնում փխրեցմանը՝ հողի կատի ոնն» հոնելում սազը գլանումը պետք կատարելավելիխորը: կԱ մակերե ենթակա հողերի մշակումը: Անձրեների, ձնհալի եգիպտացորեն, Հռղատարման մանթային աթախ կԿբոների քամիների ազդեցության տակ հողը ենթարկրանա ջրերի, ինչպես ակ(կորեկ, ուժեղ ամրացածծանը է

ի

Ն

համար:

շերտերը

ՄՇԱԿՈՒՄԸ

ՀՈՂԵՐԻ

ՈՌՈԳԵԼԻ

:

է

Լ

ն

:

խորություն

այղ

Ա

'

ն

է 10-30 սմ

էն

են:

Չ

աԱ

են

է

Դա

ւ

ն

ն

ն

ընտ

նն որո-

'

Մ

մշակաբո

:

է

՝ ումնե ի

Ց

դաշտը

անհ ր

ն

րը թաղելե

ո

գորշ,

շտ.

ղերում`

Գարնանացան

ա

սն

ն

սմ

ն

բաց

ոքը

խորությամբ:

աղ

զարնանայ

հա-

|

լ

է

տագա

են

Վաղ

տա

րբեր`

հարթեցվում

ա

է սերմե

ր

ը

Ն

ՆԱ ում

է

ցան

ոցխումը

կամ

են

առաջ

են

հետ

տցխումով

կամ

ո

|

ց

է

աորգոն

նն

հետո:

հետ

Ուշ

ում

շճանը

Վանվը ն

ն

նա-

չ

է

ցող

կամ

են

ւ

խնամ

ցանվո

են

ու

ճան ռոգման վում Է հողատարման: Այն աստիճանաբարքայքայվում է, զրկվում օրգա-

ո

նական նյութերից ն բույսերի համար մատչելի սննդատարրերիգ, ռրի հետեանքով ի նվազում է բերրիությունը: աք աղ

ողիարատարոմն համար անհրաժեշտ կանխելու

'

պատճառները:

է

կանխել

Հակահողատարմանմիջոցառումներիհամալիրում մեծ նշանակություն ունի ագրոտեխնիկականեղանակների կիրառումը: Դրանք չեն

ՀԱ իմն առաջին ՀՈՂԵՐԻ

ՄՇԱԿՄԱՆ

թորձրացում: ի հայտ

են

գալիս ճերդրման

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀՈՂԱՏԱՐՄԱՆ

ԵՆԹԱԿԱ

ՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ

ՋՐԱՅԻՆ

Հալոցքի ն անձրնաջրերի մակերեսայինհոսքը փոքրացնելու ն դրա` հողի մեջ ներծծվելը բարելավելու համար պետք է մեծացնել հողի ջրաթափանցելիությունը` հոսքի ճանապարհին անհարթություններ,արգելքներ ն տարողություններ ստեղծելու միջոցով: Առաջին խումբ միջոցառումներում ներգրավվումեն խորը վարն ու խորը փոցխումը, ճեղքերի, խլուրդների պատրաստումը, օրգանական պարարտանյութերիկիրառումը ն մուլչապատումը: Երկրորդ խումբ միջոցառումներն ընդգրկում են հողի մակերեսիե գյուղատնտեսականբույսերի ցանքի` լանջին ուղղահայաց ուղղությամբ մշակումը: Բացի այդ, ձյան արգելակման ն հալոցքի կարգավորմանմիջոցով կարելի է պակասեցնել հողի քայքայումը ջրից: Մինչն 2" թեքություն ունեցող լաճջերում ջրի մակերեսայինհոսքը կարելի է կանխել հողի մշակման ն միաթեքլաճջերին ուղղահայաց ուղղությամբ բույսերի ցանք կատարելու միջոցով: Բարդ ն բազմակող թեքությամբ լանջերին հողի մշակումը ն ցանքը կատարում են ուրվագծի հորիզոնակաճուղղությամբ: Լավ արղյունք է տալիս նան հողախորիչներով վարը: Ավելի միաթեք (6-8) լանջերին ուղղահայաց կիրառում ենճ ցրտահերկի սանրաձե-աստիճամային վար: Ավելի թեք լանջերին ցրտահերկի հետ մեկտեղ կամ ավելի ուշ հողի մակերեսըծածկում նն պատնեշներով,ընդհատվողակոսներռվ,փոսիկճերով: ՀՈՂԻ

ռում

ՄՇԱԿՈՒՄԸ

ՀՈՂՄԱՅԻՆ

ՀՈՂԱՏԱՐՄԱՆ

ԵՆԹԱԿԱ

ՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ

Հողիհողմային (դեֆլյացիա) մեծ հողատարումը

վնաս

է պատճա-

տափաստանայինշրջանների գյուղատմճտեսությամը: Քամու միջոցով տարված ավազահատիկները, հողի մաճը կոշտերը ծածկում են բույսերը, հողի փոշենման, ավելի բերրի մասնիկներըտեղափոխվումեն ղաշտի սահմաններիցդուրս` իջեցճելով հողի բերրիությունը:

ում են թեթ թեթն մեխանիկական Հողմային հողատարման են թարկվու խ հիմնական ուննցող Հողմային հողատարման առաջացման հողերը: կազմ է հողի մշակման պատճառը ր նումը փռքրացնում է քամու Հողի մակնրեսին խոզանի պա

ԿԱՒ:

հրաները աամապատանխ որան փա ԱՆո ՝ անաւտակեր Կ րութո ինչպես Գորան

ինաի

արագությունըն

ին

ելուց,

խոնավությունը: Այժմ գոյություն կորցնում ա

ճան

ձմռանն

ց:

է

ունեն

հուլի մշակման տեխնռ-

լոգիաներ`ղրա երեսին խոզանի պահպանմամբ` հարթահատիչ-խորը կիրառման միջոցով մինչն 30 սմ): Հողերի փխրեցուցիչների ճիխրեցումը մշակումըխողաճի պահպանումովկատարում եճ կուլտիվատոր հարթահատիչներով 12-14 սմ խորության վրա: Արտաղրականփորձը ցույց Լ տվել, որ

տափաստամային ն անտառատափաստանայինգոտիներում զարնճաճացան ցորենի բարձր բերք է ապահովվում վաղ ն սն ցելերից հետո, սակայն հողային էրոզիան կանխելու նպատակով դրանց մշակումը պետք է կատարել հարթահատիչներսվ,խոզանի պահպանմամբ: Դա հնարավորություն է տալիս ցելաղաշտի տնողության ընթացքում հողի մակերեսին պահ-

պանել բոլոր մնացորղները:

Գարնաճաամառային ն աշնանային ժամամակամիջոցում ցելադաշտերը մշակվում են հարքահատիչներով՝մոլախոտերի երնալու դեպքում աստիճանաբար ավելացնելով խորությունը (մինչն 16-18 սմ): Օզոստոսին կամ սեպտեմբերիսկզբին կատարում ենճ ցելերի հիմնական մշակում մինչն 30 սմ խորությամբ` խորը փխրեցուցիչների միջոցով: Գալիք տարվա գարնանը` մինչն գարճանացանի ցաճքը, կատարում են ճախացանքային

կուլտիվացիա:

հակահողատարման աշխատանքներից հետո չի Ցելաղաշտերում կարելիօգտագռրծելատամնավորփոցխնը ն գլանակներ: Հողմային հողատարմանդեմ Արեմտյան Միբիրի ն Ղազախստանի տափաստաններումցելաղաշտերում ստեղծում են խոզանի կովիսներ կամ ամառվաընթացքում կովիսներ են ստեղծում մանանեխիցանքերի միջոցով: Այդ դեպքում հողում զգալիորեն բարձրանում է խոնավությունը: Այս պայմաններումլավ արդյունքներ եզ ստացվել ճան ղաշտերը 50-100-150 մ շերտերի վերածելուց:Շերտերի մի կեսում մեկընղմեջ ցաճում են հատիկավոր բույսեր, իսկ երկրռրղ կեսը թողնում ենճ ցելի տակ: Ցելի ն հատիկաւփը բույսերի շերտերը դասավորվում են անպայմանորեն էրոզիավտանզ քամիներին հպյաց րին աղղահպյաց

ուղղությամբ, ուղղությամբ

ինչի

միջոցով ցելաղաշտի տնողությունը

կագմումէ ոչ թե մեկ, այլ երկու տարի: Հողապաշտպան համակարգի հիմնական օղակը անըն գութանով մշակումն է` խոգանի պահպանմամբ, որի ղեպքում պահպանվում են էրոզիան կանխող ձմեռային յի տեղումները: ղ զ| կանխող

կիրառություն են գտել ՄԶՍ-2.1Լ:ն ՍԶՄ-6 շարքացան-կուլտիվատորները՝ թեթն մեխանիկականկագմ ունեցող հոդերի համար: Այդ մեքենաներիառավելություննայն է, որ մեկ ընթացքով կատարում են չորս գործողություն`հողի ճախացանքայինմշակում` մոլախոտերի ոչնչացմամբ, ցանք, ցանքերի շարքերի տափանում ն պարարտացում` հատիկավորված սուպերֆոսֆատով:Աշխատանքներիհամատեղումը կրճատում է գյուղմեքենաների երթնեկությունըղաշտերում, կրճատում այդ եղանակներիկատարման համար անհրաժեշտծախսերը,ճպաստում հոդի վերին շերտերը ամրացումիցն փոչշիացումիցպահպանելուն: Հողմային հողատարման պայքարի գործում մեծ դեր են կատարում նան դաշտապաշտպանանտառաշերտերը: Ներկայումս ստեղծվել

ՀՈՂԻ

ՄՇԱԿՄԱՆ

ն մեծ

ՈՐԱԿԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Երկրագործության կուլտուրայի մակարդակը ն մշակաբույսերի բերքատվությունը մեծ մասամբ որոշվում են դաշտային աշխատանքների ագրոկատարման որակով, մասնավորապեսհողի մշակմամբ: Հիմնական տեխնիկական պահանջը հողի մշակման ցանկացած եղանակի որակի նկատմամբ աշխատանքների ժամանակին կատարումն է: Ժամանակից շուտ կատարված հողի մշակումը կարող է հանգեցնել աշխատանքների կատարման անբավարար արդյունքի` կախված հողի ֆիզիկական հասունացման ն այլ պատճառներից: Ուշացած մշակումներըկարող են ձգճգել գանքերի ժամկետներն ու գործողությունները, իճչի հետնանքով բերքատըվությունը նս կարողէ նվագել: Սշակումների ժամանակ ագրոտեխնիկականպահանջ է խարակների բացակայությունը (բացթողումներ):Խարակներում արագ աճում են մոլախոտերը ն խանգարում հետագա մշակման աշխատանքներին: Այդ բոլորը հանգեցնում է քանակի ն որակի իջեցման՝ մեծացնելով աճարտադրողական ծախսերը: Այղպիսի խարակներըպետք է անմիջապեսվերացնել: Մշակումների նկատմամբկարնոր ագրոտեխնիկական պահանջներից է սահմանված խորությունների պահպանումը: Հարթ հողակտորներում վարի շեղումը սահմանված միջին խորությունից չպետք է գերազանցի 1սմ-ը, անհարթ մակերեսովհողակտորներում՝ մշակ2սմ-ըյմակերեսային ման Ոլովտիվացիայի, խոգանի երեսվարի ու միջշարային փխրեցման ն այլն) միջին խորության տատանումը` մինչն 1 սմ: Աշխատանքների կատարման ընթացքում մշակումներիխորությունը որոշում են քանոնի, ակոսաչափի կամ հատուկ գործիքի (ագրոճոմիձեռնափայտի)միջոցով: Դաշտի մակերեսի կոշտվածությունը, որպես հողի մշակման որակի ցուցանիշ, պետք է համապատասխանի ագրոտեխնիկականպահանջներին: Հողի մշակված շերտը փռցխումից,կուլտիվացիայից ն երեսվարից

պետք է լինի փուխր, մանը կնձիկային, բայց ոչ փոշիացած: Վարից 10-1552-ի վրա կարող են հետո դաշտի ամբողջ մակերեսի ոչ ավելի, քան կուրոիվացիայից լինել 10 սմ տրամագիծունեցող կոշտեր: Համատարած 5 սմ-ից ավելի տրամագիծունեցող 5 կոշտից է մշ թույլատրվում վրա հետո

հետո

ռչ

ավելի:

մշակումը Հողի բարձրորակնախացանքայինն ճնախատնկումային խոզանի կտրում, է հողի հարթ մակերես, մոլախոտերիլրիվ ճախատեսում ն մշակում: Շարահերկ մնացորդներիբացակայություն դաշտի եզրերի լավ

միջշարային մշակաբույսերի

տարածությունները մշակելիս բույսերը

չպնտքէ վնասվեն: Հողմային հոդատարմանենթակա դաշտերում համապատասխանպնտք է հողի մակերեսին խոզանը պահանջներին ենպահպանվիանհրաժեշտ քանակությամբ,իսկ ջրային հողատարման թակա հողերումպետք է ստեղծվենպատնեշներ:

ագրոտեխնիկա

ԳԼՈՒԽ

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Երկրագործությանպրակտիկայում դեռ շատ վաղուց հաստատվել է, որ առանձին բույսերի տնականմշակությունը նույն դաշտում իջեցնում է դրանց բերքատվությունը, իսկ հաջորդափոխության դեպքում այն խիստ բարձրանում է: Սակայն այդ հաջորդաւիոխությունըպետք է լինի գիտականռրեն հիմնավորված` հաշվի առնելով մշակաբույսերի կենսաբանական ն ագրոտեխճիկական առանձնահատկությունները: Որոշ շրջաններում առանձին դաշտեր գարնանը ն ամռանը չեն զբադեցվում մշակաբույսերով, սակայն մշակվում են, պահվում մաքուր վիճակում: Այդպիսի դաշտերը կոչվում են մաքուր ցելեր: Մաքուր ցելերը հաջորդափոխվում են գյուղատնտեսական բույսերով: Ցանքաշրջանառությունէ կոչվում մշակաբույսերի ն ցելերի գիտականորեն հիմնավորված հաջորդափոխությունը ժամանակի (տարիների) ն տարածության մեջ, ռրն ուդեկցվում է հողի մշակմամբ, պարարտացմամբ, հիվանդությունների, մոլախոտերի դեմ պայքարով ն նպաստում է հողի բերրիությանբարձրացմանը: Ցամքաշրջանառություններիհիմքում ընկած է ցանքատտրածությունների գիտականորեն հիմնավորված կառուցվածքը, այսինքն` մշակաբույսերի ն ցելի զբաղեցրած տարածությունը` արտահայտվածտոկոսներով, ընդհանուր վարելահողերինկատմամբ:Ցանքաշրջանառությանդաշտերի թվին համապատասխանմշակաբույսերի ն ցելերի հաջորդականությունը կոչվում է գանքաշրջանառությանսխեմա: Բույսերի հաջորդականությունը սահմտնելիս հաճախ նշում են այն խմբի անունը, որին պատկանում են բույսերը` շարահերկային (եգիպտացորեն, ծխախոտ, կարտոֆիլ, ճակընդեդ, հատիկային ցորեն, գարի, աշորա), խոտտյին (առվույտ, կորնգան, բանջարաբոստանային (վարունգ, տոմատ, կադամբ, սոխ) ն

կարան»: այլն:

Օրինակ, բանջարաբուծական տնտեսությունների ցաճթաշրջանառություններից մեկում ընդունված է եղել մշակաբույսերի հետնյալ հաջորդականությունը`1. կադամբ, 11. տոմատ, 1Ա. վարունգ, Է7. սոխ: Դա նշանակում է, որ եթե 2002 թ. որնիցե դաշտում մշակվել է կաղամբ, ապա 2003 թ. այդ դաշտը պետք է զբաղեցվի տոմատով, 2004 թ. վարունգով, 2005 թ. ն սոխով այլն: Ըստ դաշտերի թվի՝ ճշված ցանքաշրջանառությունը կարելի է անվանել չորսդաշտյա: Ցանքաշրջանառությանմեջ ընդգրկված բոլոր մշակաբույսերը դրա յուրաքանչյուր դաշտում լինում են որոշակի ժամաճնակուլ,ինչը պայմանավորվածէ դաշտերի թվով: Ցանքաշրջանառության սխեմայով նախատեսված այն ժամանակամիջոցը, որի ընթացքում բույսերը ն ցելը հաջորդաբար սահմանված սխեմայով անցնում են յուրաքանչյուր դաշտով, կոչվում է ցանքաշրջանա66

(ոռտացիա): Մշակաբույսերի ն ցելերի տեղան տարիների բաշխմանառավել պատկերավոր պլանը, ըստ ղաշտերի է շրջապտույտի ժամանակաշրջանի, արտահայտված

ռության շրաջապտույտ

շրջապտույտի աղյուսակում:

Շրջապտույտիաղյուսակ

Ո Տարիները

Դաշտերը լ

Կաղամբ Տոմատ

Վարունգ Սոխ

Տոմատ

Վարունգ Սոխ

Կաղամբ

Վարունգ

Սոխ

Սոխ

Կաղամբ

Տոմատ

Վարունգ

Կաղամբ

Տոմատ

ունեԵթե ցանքերի կառուցվածքումփոփոխություններտեդի չեն հետո սկսվում է երկրորդը, ավարտից նում, ապա առաջինշրջապտույտի են որտեղ մշակաբույսերը հաջորղափոխվում ճույն կարգով, ինչ կարգով են հաջորդափոխվել առաջին շրջապտույտիժամանակ:

Ցանքաշրջանառությունովնախատեսված յուրաքանչյուր բույս զբաղեցնելմեկ կամ մի քանի դաշտ, անգամ ղաշտի մի մասը: Երբ որնէ դաշտում ընդգրկվածեն երկու ն ավելի Մ21Ացանքաշրջանառության կաբույսեր, այն կոչվում է հավաքական:Հավաքականդաշտերումտեղանճ իրենց ագրոտեխնիկայով բաշխվում են այնպիսի բույսեր, որոնք մոտիկ ն վեգետացիայիտնոդությամբ: Հավաքական դաշտերն ավելի հաճախ մեջ: քան դաշտւաավարության հանդիպումեն բաճջարաբուծության, 2-3 բույսերի մշակումը միննույն ղաշտում Գյուղատնտեսական բույսեր առանձին Եթե տարի անընդմեջ կոչվում է կրկնակի գանքեր: երկարատն (3 տարի ն ավելի) են մշակվում նույն դաշտում, ապա ղրանք կոչվում են անհերթափոխցանքեր: Իսկ երբ տնտեսության մեջ երկար տարիներմշակվում է մեկ մշակաբույս, կոչվում է մոնոկուլտուրա: միայն մշակաբույսերին ցելերի հաջորՑանքաշրջանառությունը մասհամալիր միջոցառումներ` դականությունչէ, այլն ագրոտեխնիկական նավորապես հողի մշակում, պարարտացում, հողատարմանկանխարգեբույսերից կայուն ն բարձրը լում, որոնց ճպատակնէ գյուղատնտեսական

կարող է

բերլ ստանալ:

մեջ առանց մշակաբույսերի Ապագուցվածէ, որ դաշտավարության չէ լուծել հողերի բերրիության հնարավոր սահմանելու հաջորդափոխություն ստացման խնդիրները: բերքի կայուն ապահովման ն պատԸստ Դ-.Ն.Պրյանիշճիկովիբ̀ույսերի հաջորդականության ճառներըչորսն են. 1. Քիմիական 2. Ֆիզիկական 3. Կենսաբանական 4.

Տնտեսական:

Քեմիական: Ինչպես հայտնի է, տարբեր մակաբույսեր տարբեր պահանջ ունեն սննդատարրերինկատմամբ: Հացահատիկայինմշակաբույսերն ավելի շատ ծախսում են ազուռ ն ֆոսֆոր, կարտոֆիլը, շաքարի ճակնդեղը,արնածադիկը`կալիում, բակլազգիները՝ ֆոսֆոր, կալիում ն այլն: Առանձին մշակաբույսեր տարրալուծում են հոդի դժվարալույծ միացություններըն օգտվում դրանցից(կորընգան, կարտոֆիլ), մյուսներն օգտվում են հիմնականումջրալույծ տարրերից (ցորեն, շաքարի ճակնդեղ ն այլն): Բակլագգի ըճաանիքին պատկանող մշակաբույսերը (առվույտ, երեքնուկ, կորնգան, շաբդար, վիկ, հատիկաընդեղեններ)հողը հարստացնում են ազոտով, բարելավումեն ճրա ստրուկտուրանն լավ ճախորդներեն շատ մշակաբույսերի համար: Մշակաբույսերի հաջորդականությանկաընոր պատճառներիցէ ճան դրանց պահանջըխոնավության նկատմամբ, ինչը պայմանավորված է բույսերի արմատային համակարգի կառուցվածքով: Հացահատիկային մշակաբույսերի արմատները փնջաձն են ն հիմնականումաարածվում են վարելաշերտում, հատիկաընդեդեններին մի շարք այլ մշակաբույսերիարմատներն առանցքային են, թափանցում են ավելի խորը ն ընդունակեն օգտվելուհողի խորըշերտերի խոնավությունից: Մշակաբույսերի ճիշտ հերթափոխությունըհնարավորությունկտա առավել արդյունավետ օգտագործելու ինչպես վարելաշերտի, այնպես էլ ենթավարելաշերտի սննդատարրերը: ֆիզիկական. պայմանավորվածեն մշակաբույսերիկենսաբանան կան ագրոտեխնիկականառանձնահատկություններիտարբերությամբ: Դաշտերը բազմամյա խոտերից ն աշնանացան հատիկավոր բույսերից հետո լինում են ամրացած ու չորացած, իսկ շարահերկերիցհետո` փուխը, մաքուր ու ավելի խոնավ: Տարբեր է նան դրանց ազդեցությունըհողի ստրուկտուրայի(կառուցվածքի)վրա: Բազմամյա խոտերըբարելավումեն հողի ստրուկտուրան ե կայունությունը. դրական ազդեցությունեն ունենում ճան մի շարք միամյա մշակաբույսեր (հատիկավորներն ուրիշներ), սակայն ավելի նվազ չափով, քան բագմամյաները:Այս բոլորը պետք է հաշվի առնվի բույսերի հաջորդականության կարգը սահմանելիս: Հատկապեսպեաք է նշել մշակաբույսերի հաջորդականության նշանակությունը ջըի արդյունավետ օգտագործման գործում: Երկրագործության կարնոր պրոբլեմներից մեկը խոնավության պահպանման ն ջուրը խնայողաբար օգտագործելու խնդիրնէ: Այդ պատճառով շատ կարնոր է սահմանել ջրի նկատմամբտարբերպահանջներունեցող բույսերիհաջորդափոխությունը: Անբավարարխոնավացմանգոտիներումշատ մեծ է մաքուրցելերի դերը, որոնքբարելավումեն հողի ջրային ոեժիմը: Կենսաբանական:Մշակաբույսերի հաջորդափոխության կենսաբանական կարգի անհրաժեշտությունըպայմանավորվածէ մոլախոտերի,

նպաստավորպայմաններ:

Մեծ է ճան

սությունների, փորձարարա

բա առնդծվումվճասատուների Առավել վտանգավորե դարձող մշակաբույսերիհամա ջանում են սնկային մակաբու ցով: Օրիճակ, աշնաճացանցո մատային փտումով, կտավա ֆիտոֆտորայով, արնածաղի այլն: պր Երկրագործության կ ճիշտ հաջորղափոխություն ցանքաշր Այսպիսով, է մոլախոտերիցն հիվանդու ման ն վնասատուների դեմ պա Տնտեսական: Ելնելով տնտեսական մշակաբույսեր ւոնտեսապեսհիմնավորվածց տնտե ցանքաշրջանառության Մշակաբույսերի գնա

Հետնաբար կրկնակի ցանքե

ցանքաշր ն հիվան սերի վճասատուների ն վնասատունե դությունների պայմանավորվածէ մշակաբո րանց անսիստեմհաջորդափ թյունները, որոնք վնասում են վտանգավորեն: Օրինակ, հա հացահատիկայինմշակաբույ

"

հարմարվածեն աշնանացանհ ճնշում մոլախոտերը: Մինչդ մոլախոտերիվրա գարնանային Շարահերկային մշա դեպքումմոլախոտերըն դրա արդյունքումդաշտերը շարահ է նկատվո աղտոտվածություն մշակաբույսերիցանքերում:Ա բերքահ ված է մշակաբույսերի

են

ճառով անհերթափոխցանքեր

ն հիվանդությ վնասատուների մեծ մասն ունեն Մշակաբույսերի

ների հիման վրա: Տնտեսական վերլուծության ժամանակհաշվի է առնվում միայն քանակությունը, այլ նան մշակաբույսիտնտեսական0շանակությունն ու արտադրանքի որակը, դրա հողապաշտպան դերը, մելիորատիվ նշանակությունըն այլն: Պետք է մշակելն հիմնավորել ցանքաշրջանառություններում մշակաբույսերի այնպիսի հաջորդափոխություն,որի դեպքում մշակվող բոլոր բույսերից կապահովվի բարձրորակ,բարձր ն կայուն բերք՝ ցածը ինքնարժեքովն բարձըարտադրողականությամբ: Այսպիսով, կախված հողակլիմայականպայմաններից ն մշակաբույսերի նկատմամբ ունեցած պահանջներից`բերքի վրա առավել ազդեցություն կարողէ ունենալ վերը թվարկվածպատճառներիցորնէ մեկը: ոչ

ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՏՆՏԵՄԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊԱԿԱՆ

ԴԵՐԸ

ԵՎ

Ցանքաշրջանառության ագիոտեխնիկական ղերը հողի բերրիության ստեղծումն ու պահպանումն է, այսինքն` բույսի միաժամանակյա ապահովումը ջրով, սննղատարրերով ն կյանքի մնացած գործոններով:Այդ ն նպատակով երկրագործության մեջ օգտագործվումէ ագրոտեխնիկական մելիորատիվմիջոցառումների մի ամբողջ համալիր: Սակայն բերրիությունը չի կարող դիտվել որպես մեկընղմիշտ վերականգնվողհատկություն: Այն ենթարկվումէ մշտական փոփոխության ժամանակին տարածության մեջ, գտնվում է բնական գործոնների, ագրոտեխնիկականեղանակների,մշակաբույսերիազդեցությանտակ: Ոչ պակաս կարնոր է ճան ցանքաշրջանառություններիտնտեսակազմակերպականնշանակությունը, քանի որ այն ապահովում է տնտեսության բոլոր հողերի արդյունավետ օզտագործումըն հնարավորությունէ տալիս, ըստ շրջանների ն տարվա ամիսների,աղավել արդյունավետ ն հավասարաչափ օգտագործել տեխնիկան: Կարնոր նշանակություն ունի ցանքաշրջանառության դաշտերի տեղաբաշխումըտնտեսությանտարածքում: Սեքենատրակտորայինպարկի աշխատանքներիհամար դաշտերը, ըստ չափերի ն ձնի, պետք է հարմար ն տնտեսապեսօգտավետ տեղաբաշխել: Դաշտերը թեք հողակտորներում պետք է տեղակայվեն լանջին ուղղահայաց ուղղությամբ, որպեսզի վարը ե մյուս գյուղատնտեսական մշակմանեղանակները(կուլտիվացիա, ցանք, միջշարային մշակումներ ն այլն) կատարվենլանջին հակառակ ուղղությամբ ն կանխեն հողատարումը: Դաշտերը պետք է լինեն հնարավորինսհավասար ն ըստ բերրիության միանման: Ցանքաշրջանառությանդաշտերում մշակաբույսերըտեղաբաշխելիս պետք է հաշվի առնել, որ յուրաքանչյուր բույս պահանջում է հռղի մշակման, ցանքի, խնամբի ն բերքահավաքի որոշակի ժամկետներ ն եղանակ70

ճեր:

Վեգետացիոն կարճ շրջան ունեցող բույսերը (միամյա խոտեր, կաեն վադ ժամկետներումն նաչ կերի համար ոլոռ, գարի ն այլն) հավաքվում իսկ որոշ գոտիներում`առավել տաք ղաշտն ագատում աշնանացաննների, ցանքի համար: մշակաբույսերի երկրորդ շրջաններում, Ավելի երկար վեգետացիոնտնողություն ունեցող մշակաբույսերը ն (շաքարի ճակնդեղ, կարտոֆիլ, կերային արմատապտուղներ այլն) է դաշտնագատում են ավելի ուշ, այդ պատճառովաշնանն այդտեղ պետք մշակում հաջորդ տարվա մշակաբույկատարվիհողի համապատասխան

սերի համար: Չորային ն շատ չորային շրջաններում,որտեղ կարգավորող, սահն մանափակող գործոնը խոնավություննէ (աշնանացան ցորեն, աշորա այլն), ցանքը կատարվումէ մաքուր ցելերից,իսկ առավել խոնավ շրջաններում` զբաղվածցելերից հետո: Մշակաբույսերիճիշտ տեղաբաշխումըհաշլավ են իրականացվի առնելով` նշված ն այլ առանձնահատկությունները առկայությանդեպքում: վում ցանքաշրջանառության որտեղ ըստ մշակված ցանքաԱյն ցանքաշրջանառություններում, տարածություններիկառուցվածքիգերակշռումեն վաղ հատիկային մշակաբույսերը, կարնոր աշխատանքները(ցանք, բերքահավաք)պետք է կամեծ լարտարվեն շատ սեղմ ժամկետներում:Այդ շրջանում առաջանում է ն օգտագործուժի վածությունտրակտորների,մեքենաների բանվորական ղաշտերում տեղաբաշխվածեն ման առումով: Եթե ցանքաշրջանառության ն աշնանացաններ,վաղ ուշ հատիկայինբույսեր, շարահերկեր,բազմամյա ն միամյա խոտեր, ապա ցանքը, դրանց խնամքը ն բերքահավաքը կաեն տարբեր ժամկետներում,ինչը հնարավորություն է տալիս հատարվում ն վասարաչափ օգտագործելտեխնիկան,բանվորականուժը իջեցնել լարպատասկատարման աշխատանքների վածությունը գյուղատնտեսական խանատու ժամանակաշրջանում: տաներղրումըն տնտեսության Այսպիսով ցանքաշրջանառության հնարավորությունեն տալիս առավել արղրածքի ճիշտ կազմակերպումը, այն հողերը, որոնք ընդգրկված են ցանմիայն ոչ յունավետ օգտագործել քաշրջանառությանմեջ, այլն ուրիշ հռղատեսթեր(բնական մարգագետինմըներ, արոտավայրեր ե այլն): Հետնաբար, ցանքաշրջանառությունների ն մշակաբույսերիընտրման ժամանակ անհրաժեշտ է ունենալ ղրանց այնպիսի կազմ ն հարաբերություն,որի դեպքումապահովվիցածր ն ցածր ինքնարժեքով բարձը արատադրոդականությամբ ծախսումներով,

շակման

մշակաբույսերիբարձըբերք:

ՑԵԼԵՐԸ,

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ

ԴՐԱՆՑ

ԵՎ

արնածաղիկն որոնք (եգիպտացորեն, բույսեր (կուլիսճներ), բարձրացողուն

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԵՋ

Ցելը որոշակի ժամաճակահատվածումմշակաբույսերից

ազատ

դաշտն է, որի մշակությունն իրականացվումէ տնականժամկետճերում:

Ցելերը լինում են մաքուր, զբաղված, կուլիսայինն սիդերալ: Մեւքուր ցել է կոչվում ամբողջ վեգետացիայի ընթացքումմշակվող, բույսերից ագատ դաշտը: Այդ դաշտում կատարումեն հողի մշակման, մոլախոտերիոչնչացման աշխատանքներ` բարենպաստ պայմաններ ստեղծելով մոլախոտերի սերմերին վեգետատիվօրգանճերի ծլման ն ղրանց հետագա ոչնչացման եդանակով: Այդ ժամանակհող են մտցվում ճան օրգանական ն հանքային պարարտանյութեր,քանի որ մաքուր ցելը ճպաստումէ հողում խոնավությանն սննդատարրերիկուտակմանը: Մաքուր ցելերը բաժանվում են սն ն վաղ ցելերի, որոնք իրարից ւռարբերվումեն հողի հիմնականմշակության ժամկետներով: Օն ցելի մշակումը սկսում են ամոանը կամ աշնանը, նախորղ մշակաբույսերի բերքահավաքից հետո` աշնաճացաններիցանքից գրեթե մեկ տարի առաջ: Վաղ ցելր այն մաքուր ցելն է, որը ճախորղմշակաբույսերիբերքահավաքից հետո սկսում են մշակել հաջորդ տարվա գարնանից: Զբաղված ցելր այն ցելն է, որը զբաղեցնումէ դաշտը վաղ ազատվող մշակաբույսերից հետո ն որպես նախորդ`նպաստավորպայմաններ է ստեղծում հետագա մշակաբույսերի համար: Զբաղված ցելերը լինում են համատարած, շարահերկային,կուլիսային ն սիդերալ: Զբաղված ցելերն ունեն ագրոտեխնիկականն տնտեսական մեծ նշանակություն: Ցել զբաղեցնողմշակաբույսերնիրենցիցհետո հողում թողնում են մեծ քանակությամբ օրգանական նյութեր, որոնք բարելավում են հողի ֆիզիկական հաւոկությունները: Ըստ Վ. Վ. Դոկուչանի անվան հողագիտության ինստիտուտի տվյալների` զբաղված ցելը (վիկ-վարսակ խաղռ1 հեկտարի հաշվով կուտակում է 3-4 տ արմատային մնա '

Ար

Համատարածզբաղված զցելերումցել զբաղեցնող մշակաբույսերի ցանքը կատարում են շարքացան կամ նեղ շարքացան մեքեճաներով,ինչը բացառում է հողի մշակումը դրանց աճի ու գարգացմանժամանակ: Համատարած զբաղված ցելերում ցաճում են տարբեր կերային մշակաբույսեր՝ աշնանացան աշորա մաքուր կամ աշորայի խառնուրղը աշճանացան վիկի հետ, վարսակ-վիկի խառճուրղ,երեքնուկ, կորնգան ն այլն: զբաղված ցելերը զբադեցվում են այնպիսի մշաՇարահերկային կաբույսերով, որոնց ցանքերը կատարվում են միջշարայինմշակություննեվեգետացիոն շրջան: Օրինակ, կարտոֆիլ (վաղահաս),

հրի աատացոր

`

Կուլիսային գելերում գարնանը կամ

ամռան

սկզբին ցանում

են

'

այլն) ձմռանը` քամիներիշրջանում, հակառակ ուղղությամբպաշտպանիչ 1-2-3 բույսերի շարքով լայշերտերեն ստեղծում: Յուրաքանչյուր կուլիսը ճաշար (60 սմ) ցանքն է: ն անտառաԿուլիսային ցելերը կիրառում են տափաստանային են կուտակման ձյան գուռիներում:Դրանք անհրաժեշտ տափաստանային պահպանելու ս պահպանման, աշնանացանբույսերը ցրտահարությունից ն հողում ջրի պաշարներնավելացնելու համար: Կուլիսային ցելերը աշնաբարձրացմանմեծ շտեբույսերի բերքատվության կացանն գարնանացան մարանեն: Սիդերալ զելը զբաղված ցելի մի տեսակ է: Սիդերալ կամ կանաչ է բակլազգի բույսերով. ստեղծհամար ցելը զբաղեցվում պարարտացման այլ հող է մտցվում որպես ղաշտից, ված կանաչ զանգվածը չի հեռացվում ցանվում են բակլազգի հիմնականում պարարտանյութ:Այղ նպատակով են ադքատ բույսերից լյուպին, առվույտ ն այլն: Նման ցելերը կիրառվում ուինչպես նան ծանր մեխանիկականկազմ ավազային,ավազակավային,

շրջաններում: նեցող հողերում,բավարար խոնավացման ունեն գանքաշրջանառությունու ճշանակություն կարնոր Ցելերը ն դրանք մաքրում են ղաշտերը մոլախոտերից,նպաստումխոնավության սննդատարրերիկուտակմանը:Չորային շրջաններիսնահողերում,անջրղի պայմաններումմաքուր ցելերն ընղունակ են երկմետրանոցհողի շերտում 400-500 մգ նիտրատներ:Դրանք կուտակելմինչն 600 տ ջուր, 1 կգ հողում` են իկիսաչորային ն չորային գոտիներումտնտեսապես արդարացնում հան բերքի ցորենից րենց: Աշնանացանմշակաբույսերից գարնանացան են մաքուր ցելերից հետո: վելում է ստացվել,երբ դրանքմշակվել Բավարար խոնավացմանգոտու պայմաններումմաքուր ցելերը են ցելեե տնտեսապես իրենց չեն արդարացնում փոխարինվում զբաղված

րով:

ՏԱՐԲԵՐ

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ԵՎ

ՈՐՊԵՍ

ՑԵԼԵՐԻ

ԴԵՐԸ

ՆԱԽՈՐԴ

,

բույսը կամ ցելը, որը զբաՆախորղ է կոչվումգյուղատնտեսական ն գյուղատնտեսական ղեցրել է տվյալ դաշտը ճախորղ տարում: Ցելերը մեծ ազղեցություն են թողնում հողի բույսերի մշակման եղանակները հաջորդ մշակաբույսերիաճի ն բերքի փոփոխմանվրա:

հատկությունների, են Այդ ազդեցությանաստիճանով ճախորղները բաժաճվում գերազա են 1) մաքուր ն խմբերի հետնյալ լավ ն վատ նախորդների ղասակարգվում եր, 3) հատիկաընղեղեններ ը խոտաբույսեր, ն զբաղված ցելեր, 2) բազմամյա ոչ շարահերկեր,6) աշնանացանհատի4) շարահերկեր,5) տեխնիկական 8) միամյա խոոչ շարահերկեր, հատիկային կայիններ, 7) գարնանացան ն

7Ղ

տեր:

Գերազանց նախորդներից են մաքուր ցելերն ու բազմամյա բակլազգիների խոտերը, բավարար խոնավացման գոտում` լավ մշակված ն պարարտացվածզբաղված ցելերը: Լավ նախորդներից են միամյա բակլազգիբույսերի շարահերկերը: Վատ նախորդներեն հատիկային բույսերը, եթե դրանք չեն հերթափոխվում գերազանց նախորդներիհետ (կանեփ ն այլն): Դրանցից մի քանիսը հավաքվում են մոլախոտերի սերմերի հասունանալուցն սերմակալելուց հետո: Աշնանացան մշակաբույսերը բավականին լավ են ւպայքարումգարնանային մոլախոտերի դեմ, ն որպես օրենք, դաշտերը դրանցից հետո լինում են մոլախոտերից ավելի մաքուր: Աշնանացան մշակաբույսերը զարնճանը սկսում են գարգաճալմոլախոտերիցառաջ ն ճնշելով դրանց` թույլ չեն տալիս զարզանալ: Դրանց բերքահավաքը կատարվում է մոլախոտերիսերմերի հասունացումից ե սերմակալումից առաջ: Աշնաճացանները լավ նախորդ են շաքարի ճակնդեղի համար: Բազմամյա խոտերը գերազանց նախորդ են մի շարք մշակաբույսերի համար (աշնաճացան ցորեն, գարնանացան հատիկային բույսեր, կանեփ, կտավատ, կորեկ, մանանեխ ն այլն) ն դրական ազդեցություն են թողոչ միայն առաջին, այլն հետագա մշակաբույսերիվրա (հետազդեցութ-

դարձնելու համար պետք է վատ ճախորդները դարձնել լավ` կիրառելով զարգացածագրոտեխնիկա,բարձրորակպարարտանյութեր:Այդ դեպքում նակրկնակի ցանքերի կիրառումը կգտնի իր տարածումը: Գերազանց ճախորդհետո է վատ մշակել անընդմեջ կարելի երկու տարի խռրղներից ներ. օրինակ, բազմամյա խոտերից հետո` հատիկային բույսեր, կանեփ, իսկ ցելից հետո` երկու տարիանընդմեջհատիկային բույսեր: Լավ նախորդներիցհետո կարելի է տեղաբաշխել միայն մեկ վատ կամ հատիկարնդեդեններ ճախորդ. օրինակ, շարահերկային-հատիկային նահատիկային: Բայց երբ նախորդը տեղաբաշխվումէ զերազանց ն լավ նաէ խորդից հետո, ապա դրանից հետո կարելի տեդաբաշխել երկու վատ հետո հետո շարահերկ, դրանից խորղներ. օրինակ, բազմամյա խոտերից երկուտարի աճընդմեջ`հատիկայինբույսեր: յուրաքանչյուր մշակաբույս Ճիշտ ցանքաշրջանառություններում հետո: Ագրոտեխնիկայի պանպետք է տեղաբաշխվի լավ ճախորդներից ն լավ պայմաններ է է բերթ բարձր պանման դեպքում այն ապահովում հետո համար: Միայն այս պայմանբույսերի մշակվոդ ստեղծում դրանից բերքատբույսերի մշակվող բոլոր ների դեպքում ցանքաշրջանառությունը ն միջոցկլինի: լավագույն բերրիությանբարձրացման հողի վության

թի

յուն):

"Գարնանացանհատիկային բույսերի համար վատ նախորդ է գարճանացան ցորենը: Սակայն եթե գարնանացան մշակաբույսերի (գարնաճացան ցորեն) ցանքը կատարվում է լավ պատրաստված ն պարարտաց-

ված բազմամյա խոտաբույսերի ճմուտի, կուսական խոպանի կամ խամ հողերի դաշտերում, ապա դրանք լավ նախորդներեն գարնանացան հատիկային մշակաբույսերի համար: Վերջիններս նույնիսկ լավ նախորդներից հետո նույն ղաշտում կարելի է մշակել 2-3 տարուց ոչ ավելի: Վատ նախորդներիցհետո (վարսակ ն այլն) դաշտերը դրվում են մաքուր ցելերի տակ: Հատիկարնղեդեններից,շարահերկերից (լավ ճնախորդներից)հետո մաքուր ցելեր չեն թողնում: Ցանքաշրջամառությունումմշակվոդ բույսերի համար լավագույն պայմաններ ստեդծելու նպատակով, որպես օրենք, պետք է հերթափոխվեն համատարած ցանվոդ ն շարահերկ մշակաբույսերըկամ ցելերը: Պետք է փոխարինվեն ընղեղենները ոչ ընդեդեններով, հզոր արմատային համակարգ ունեցողները` ավելի պակաս խորությամբ տարածվող ն թույլ արմատային համակարգ ունեցողներով,ինչպես ճան վեգետացիոնշրջանի տարբեր տնոդություն ունեցոդ բույսերով: Այսպիսի պայմաններումբույսերը լավ են խոնավության, սննդատարրերի պաշարները ն լավ ԿԱ արդյունավետ պայքարելու մոլախոտերի,

ավելի

օգտագործում

ՀԱ

Ի վու ղեմ: որնխիար դությունների սական արտադրությունն առավել յուղ

արդյունավետ

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

ՕՂԱԿՆԵՐԸ

Ցանքաշրջանառություններըհիմնականում դասակարգվում են

հիման վրա. հետնյալ հատկանիշների 1,

ըստ

2.

ըստ

մեջ արտադրվողբուսաբուծականմթերքցանքաշրջանառության

ների տեսակի (հատիկ, կերեր, բանջարեղենե այլն), մշակաբույսերի մշակության տեխնոլոգիայի,դրանց հարաբերությունների ն հողի բերրիության վրա ազդեցության(ընղեդեններ, հատին այլն): կային, շարահերկային բաժանվում Ըստ առաջին ցուցանիշի` ցանքաշըջանառությունները ն են երեք տիպի՝դաշտային,կերային հատուկ: վարելահոդերի մեծ մաԴաշտայինցանքաշրջանառություններում են տեխնիկական մշակակարտոֆիլը, հացահատիկները, սը զբաղեցնում արնածաղիկայլն): ճակնդեղ, բամբակենի, շաքարի բույսերը հերթին, ըստ առաիրենց ցանքաշրջանառություններն Դաշտային մշակաբույսի,բաժանվումեն` հացահատիկային,թելավուշային, ջատար

(կտավատ,

ն

ճակնդեդային,կարտոֆիլայինն այլն:

վրա ունեցած տարբեր ազդեցությամբ,մշակաՀոդի բերրիության լինում են` բույսերի խմբերի հարաբերությամբցանքաշրջանառությունները 3. 2. հատիկաշարա1. հատիկացելային, հատիկացելաշարահերկային, 5. խոտաղաշտային, 6. խոտաբուհերկային, 4. ռճատիկախոտաբուսային,

սաշարահերկային, 7. սիդերայ, 8. պտդափոխային, 9. շարահերկային: լ. Հատիկացելայինգանքաշրջանառություններումգերակշոում են հատիկային մշակաբույսերը, որոնք 2-3 տարի մշակելուց հետո ընդհատվում ենճ ցելով: Օրինակ, Լ. մաքուր ցել, Լ. գարնանացան ցորեն, ԱԼ. գարճաճացան ցորեն, Լ7. գարի ն վարսակ: 2. Հատիկաշարահերկային. այստեղ բացի հատիկայինն շարահերկային (50-70 22) մեկ բույսերից դաշտում պետք է մշակվեն շարահերկային բույսեր` Լ մաքուր ցել, 1ԼԼ հատիկային, ԱԼ. հատիկային, 17. շարահերկային, Կ. հատիկային(կամ աշնանացան,կամ գարնանացան): 3. Հատիկախոտաբուսային ցանքաշրջանառություններում մշակվում են հատիկային, շարահերկային մշակաբույսերւ փոքը տարածք են զբաղեցնումբազմամյա ու միամյա խոտերն ու զբաղված ցելը: Լ Զբաղված ցել, 1. աշնանացանհատիկային բույսեր, ԼԱ. գարճաճացան`հատիկային բազմամյա խոտի ենթացանքով, 17. բազմամյա խոտ` կորնգան (օգտագործմանառաջին տարի), 7. բազմամյա խոտ (օգտագործման երկրորդ տարի), ՄԼ աշնանացան հացահատիկ, 1. գարճանացան հացահատիկ: 4. Հատիկաշարահերկայինցաճքաշրջանառություններում մշակվում են են հատիկային մշակաբույսեր, որոնք ընդհատվում շարահերկերով, սակայն հատիկայիճները զբաղեցնում են մեծ տարածություն` Լ շարահերկային բույսեր, Ա. հատիկային, ԱԼ. հատիկային, 17. շարահերկային, 7. հատիկային: 5. Խողտադաշտային ցանքաշրջանառություններումբազմամյա խոտերին հատկացվում է ւտռարածքի 5054-ից ավելին: Օրիճակ. Լ բազմամյա խոտ (օգտագործմանառաջին տարի), 11. բազմամյա խոտ (օգտազործման երկրորդ տարի), ԱԼ բազմամյա խոտ (օգտագործմաներրորդ տարի), Թ. բազմամյա խոտեր (օգտագործման չորրորղ տարի), Մ. հատիկաԿԼ 1. յին, միամյա խոտ, հատիկային` բազմամյա խոտերի ենթագանքով: 6. Խոտաբուսաշարահերկային ցանքաշրջանառության այս տեսակում շարահերկերի մշակումն ընդհատվում է բազմամյա խոտաբույսերով, որոնք զբաղեցնում են երկու ն ավելի դաշտեր: Օրինակ, 1-11 տարին՝ բազմամյախոտեր, Ր7. աշնանացանհատիկային, Մ. շաքարի ճակընդեղ, Լ եգիպտացորեն,՛Ա. կարտոֆիլ: 7. Սիդերալ ցանքաշրջաճառությունները կիրառում են ավազային ն ավազակավային կազմ ունեցող հողերում դաշտերից 2-3-ը զբաղեցնում են սիդերալ մշակաբույսերը(լուպին, իշառվույտ), ռրոնք մշակվում են որպես կանաչ պարարտանյութ: 8. Հատիկախոտաբուսաշարահերկային կամ պտղափոխային ցանքաշրջանառություններումմշակվում են հատիկաշարահերկայինն բակլազգի բույսեր, ըստ որում հատիկայիններըզբաղեցնում են տարածքի

կեսից ոչ ավելին: Օրինակ, Լ զբաղված ցել, 1. աշնանացանցորեն, Ու ճակնղեղ, Ը/. գարնանացանհացահատիկ բազմամյա խոտերի ենթացանքով, Մ. բազմամյա խոտ (օգտագործմանառաջին տարի), ՄԼ բազմամյա խոտ (օգտագործմաներկրորղ տարի), "Ա. աշնանաշարահերկ, ՕՀ. հատիկարնդեղենային: ցան հատիկային, 1. նման 9. շարահերկույին ցաճքաշրջանառություններում Շարահերկային Լ աշնաեն Օրինակ, ավելին: տարածքի կեսից բուսյերը զբաղեցնում ա1Լ (օգտագործման առվույտ ճացան ցորեն առվույտի ենթացանքով, ռաջին տարի), ԱԼ առվույտ (օգտագործմաներկրորդ տարի), բանջարաբոստանայինմշակաբույսեր, Մ. բոստանայինբույսեր, 7Լ ճակընդեդ, ՄԱ. միամյա խռտ, ՂԱ. բանջարայինբույսեր: տարածքի կեսից ավելին Կերային ցանքաշրջանառություններում զբաղեցնում ենճ կերային մշակաբույսերը: Դրանք բաժանվումեն ֆերմայամերձ ն խոտհարքաարոտայինցանքաշրջանառությունների: տեդաղրվում Ֆերմայամերձ կերային ցանքաշրջանառությունները են անասնապահականֆերմաներին մոտ գտնվող դաշտերումն ճախատեսված են հյութալի սիլոսային, կանաչ կերերի ն կերային արմատապտուղների մշակության համար: Խոտհարքաարոտայինըկերային ցանռրտեղ հիմնականում քաշրջանառությունէ ներդնում մարգազետիններում, ն ու են արոտավայրերում: խոտեր, բնական մշակվում բազմամյա միամյա տարածված են առավել ցանքաշրջանառություններից Կերային պտդափոխայինները,շարահերկայիններն ու խոտաբուսաշարահերկայինները: Պտղափոխայինններըկարող են կազմվել շարահերկային ու խոտաբուսային երկղաշտյա օղակներից: Օրինակ, Լ շարահերկեր-հացահատիկներ ն միամյա խոտաբույսեր, 11. բազմամյա խոտաբույսեր-սիլոսային բույսեր, ԱԼ բազմամյա խոտաբույսեր-կանաչ կերի համար աշնանացան-

ներ: կ

Շարահերկային տեսակի ֆերմայամերձ ցանքաշրջանառությունճերը ավելի մեծ տարածում ունեն: Շարահերկ բույսերն այստեղ զբաղեցն նում են ցանքերիմեծ մասը, երբեմնէլ ամբողջ ցանքատարածությունները 1. սիլոսայիններ,1Լ ն են Օրինակ, ավելի տարի անընդմեջ: երկու ցանվում 11. վադահաս սիլոսայիններ, Է7. աշնանացաններ: արմատապտուղներ, որպես օրենք, ցանքաշրջաճառությունները, Խոտհարքաարոտային չոհողատեսքերում,զետահովիտնմերում, տեղադրվումեն մարգագետնային րացած ճահճահողերում: շրջապտույտնուԽոտհարքաարոտայինցանքաշրջանառության ու ճի երկու ժամանակաշրջանմ̀արգագետնային դաշտային:Այս ժամաճակաշրջանների հարաբերությունը կարող է տատանվել: Մովորաբար մարգագետնայինժամանակաշրջանըտատանվում է 3-7 տարի, իսկ ղաշտայինը՝ 3-4 տարի:

Խոտհարքաարոտայինցանքաշրջանառություններումամեն տարի առանձնացվում են խոտաբույսերի մի քանի ղաշտեր` որպես կարճատն (3-5 տարի) օգտագործմանփոփոխական արոտավայրեր: Որոշակի ժամա0ակամիջոցիցհնտո (4-7 տարի) արոտի տակ գտնվող ղաշտը վարում են ն մի քանի տարի օգտագործումեն միամյա բույսերի տակ: Բազմամյա խոտաբույսերիկողմից կուտակված օրգանական (Մյութերի, այսինքն` դրանցում պարունակվողսննճղատարրերի օգտագործումը հնարավորությունէ տալիս միամյա բույսերի մշակումից բարձր բերք ստանալ: Դաշտային ժամանակաշրջանիտնողությունը պետք է բավարար լինի, որպեսզի բազմամյա խոտաբույսերիճիմը մինչն նոր ցանքը աճբողջովին քայքայվի: Դրա համար պահանջվում է ռչ պակաս, քան երկու տարի: Ըստ դաշտային ժամանակաշրջանի, բույսերի կագմի` մարգագետնային ցանքաշրջանառություններում առանձնացվում են երկու տեսակ` խոտաղաշտային ն խոտաբուսաշարահերկային: Առաջին տեսակը ճերդրվում է պակաս բերրի հողերում ն աչքի է ընկնում բազմամյախոտաբույսերիավելացած բաժնով: Դաշտային ժամանակաշրջանում դաշտերն օգտագործում են հացահատիկների,կտավատի, միամյա խոտաբույսերի համար ն միայն ոչ մեծ տարածություն է հատկացվում շարահերկ բույսերի մշակությանը: Խոտաբուսաշարահերկայինտեսակին են պատկանում կերային ցանքաշրջանաղռությունները,որոնք ներղրվում են գետահովտային ու բարելավված հողերում: Այս հողերում եղած ն բազմամյա խոտաբույսերի թողած օրգանական նյութերի մեծ քանակությունը նպաստավորպայմաններ է ստեղծում բարձր բերքատվությամբ սիլոսային ու արմատապտղայինբույսերի մշակության համար: Կերային ցանքաշրջանառությունների գնահատման ցուցանիշներն են կերի արտաղրությունըմեկ հեկտար վարելահողիհաշվով` արտահայտված կերամիավորներով,հում պրոտեինի ն առաճձին, անբավարարքանակությամբ ամինաթթուների ու վիտամինների ելքը ն մեկ կերամիավորի ինքնարժեթը:Կերային ցանքաշրջանառություններում,որտեղ բացի կերամիավորներից,մշակվում է ապրանքային հացահատիկ կամ արդյունաբերության համար հումք, ընդհանուր ղրամական գնահատական է տրվում մեկ հեկտար վարելահողի արդյունավետությանը: Արտադրանքիկերային մասը գնահատվում է ըստ արտադրանքի այն արժեքի, որը կարելի է ստանալ տվյալ կերով (1 ց) կերակրելիս: Հատուկ ցանքաշրջանառություն. այստեղ առանձնացվում նն բույսեր, որոնց մաշկությունը պահանջում է հատուկ պայմաններ ն ագրոտեխճիկա: Այդպիսի բույսերի թվին են պատկանում բանջարաբոստամնայինները, ծլսալսոտը, կանեփը, բրինձըն այլն: Հատուկ նշանակության ցանքթաշրջանառություններիառանձին

անտառատնկարատեսակեն բանջարանոցային,պտղատնկարանային, ցանքաշրջանառությունները: հատապտղային նային, ն հողապաշտպան

մեծ մասը պատԲանջարանոցայինցանքաշրջանառությունների տեսակին: կանումեն շարահերկայինկամ խոտաբուսաշարահերկային զբաղեցվումեն Շարահերկայինցանքաշրջաճառությունները վաղ բանջարեղեններով:Օրինակ, Լ. կաճաչ սոխ ն վարունգ, 11. վաղահաս կաղամբն ծաղկակաղամբ,ԱԼ սեղանի արմատապտուղներ,Ի. վաղահաս

կարտոֆիլ:

բանԽոտաբուսաշարահերկայինցանքաշրջանառություններում ջարային բույսերի հաջորղականությունը2-3 տարով ընդմիջվում է բագմամյա խոտաբույսերի մշակությամբ: Օրինակ, Լ. միամյա խոտաբույսեր` բազմամյախոտաբույսերիենթացանքով,11. բագմամյա խոտաբույսեր (օգտագործման առաջին տարի), ԷԼ բազմամյա խոտաբույսեր (օգտագործման երկրորդտարի), Ի/. կաղամբ,՛. սոխ ն տերնաբանջար,'/1. վարունգ ն ՂԱ. վադահաս ն միջահաս կատոմատ, Ճ՛Ա. սեդանի արմատապտուղներ, ղամբ: Պտղատճնճկարանային,անտառատնկարանայինու հատապտղամեծ ճշանակություն ունեն այս բույսերի յին ցանքաշրջանառությունները Այս ցանքաշրջանառություններն համար: առողջ տնկանյութ ստանալու են բույսերը նախկին դաշտ վեպտղատու կառուցվում,որպեսզի այնպես հետո` 2-3 հողապատվաստակալների տարի քան ոչ շուտ, րադառնան մասում ն 4-5 տարի հետո` տնկիների ձնավորմսանցանքաշրջանառություններում: ն տնկիներ աճեցնելու համար ցանքաԼավ պատվաստակալներ ընղգրկվում են շարահերկ բույսեր (կերային, բանշրջանառություններում ջարային ն բոստանային), բազմամյա խոտաբույսեր, հացահատիկայն բույսեր ն մաքուր ցելեր: պետք է այնպիսին լինի, որ Այս բույսերի հաջորդականճությունը ունենան լավագույն նախորդներ, օրինակ, մաքուր ցել բույսերն պտղատու կամ սիդերալցելեր, բազմամյախուռաբույսեր, շուռ տված ճմուտ: Օրինակ, հյուսիսայինն միջին գոտու խոնավ շրջաններում հնարավոր է բույսերի այսպիսիհաջորդականություն.1. գարնանացանհացահատիկ` բազմամյա բակլագզիխոտաբույսերի ենթացանքով,Ո-ԼԼ. բագմամյա ՝/1. խոտաբույսեր,ԼՄ. վաղահաս բանջարեղեն,/. պատվաստակալներ, միՂԱ. 4/1 խոտաբույսեր: կամ միամյա շարահերկեր երկամյաներ, ամյաներ, Եվս մեկ օրինակելի ցանքաշրջանառությանսխեմա` Լ սն ցեք 17. տնկա11. տնկարանի երկրորղ ղաշտ, ո. տնկարանի առաջին ղաշտ, 7. խոմիամյա շարահերկեր, (կամ հացահատիկներ րանի երրորղ դաշտ, 4/1. 41. սիդերալներ: շարահերկեր, վաղ տաբույսեր), Ցանքաշրջանառությանսխեմա` բագմամյա խոտաբույսերով. ԱԼ տնկարանի երկրորդ դաշտ, Լ սն ցել, ԼԼ. տնկարանիառաջին դաշտ,

տնկարանի երրորդ դաշտ, 7. վաղ շարահերկեր, "1 բազմամյա խոտաբույսեր (կյանքի առաջին տարի), 1. բազմամյա խոտաբույսեր (կյանքի երկրորղ տարի), 711. հացահատիկներ: Հողապաշտպւսն ցանքաշրջանառությունների գլխավոր խնդիրը հողի պահպանումն է ջրի ն քամու հողատարումից(էրոզիայից) ն ղրա արդյուռճավետօգտագործումը: Հողապաշտպանցանքաշրջանառությունները կարող են լինել ինչպես դաշտային, այնպես էլ կերային: Հողը էրոզիայից լավ են պաշտպանում խռտադաշտային ն հատիկախոտային ցանքաշրջանաոության տեէրոզիայից պաշտպանելու համար սակնճերը:Հողը մք սովորաբար ներղճում են 5:-իցավելի թեքություն ունեցողլանջերում: Հողապաշտպան ցսնքաշրջանառություններում բույսերի հաջորղականությանօրինակելի սխեման հետնյալն է. Լ. բազմամյախոտաբույսեր (կյանքի օգտագործման առաջին տարի), Ա. բազմամյա խոտաբույսեր (կյանքի օգտագործման երկրորդ տարի), ԱԼ բազմամյա խոտաբույսեր Մ. զարճա(կյանքի օգտագործման երրորդ տարի), 17. աշնաճնճացաններ, ճացան հացահատիկային` բագմամյա խոտաբույսնրի ենթագանքով: Հողային էրոզիայի շրջաններում` հատկապես ըստ մեխանիկական կազմության թեթն հողերում, բացի հոդի մշակման հակաէրոզիոնհամակարգից, ն զյուօգտագործում են նան հողապաշտպան ցանքաշրջանառություններ ու ղատնտեսական բույսերի ղասավորություն: Շերտերը դասավորում են իշխուլլ քամիճներինլայնակի ուղղությամբ: Շերտերի թեթն հողերում պետք է լինի ոչ քան 50 մ, իսկ ծանը հողերում` 100-150 մ: Հողմային էրոզիայի ենթակա հողերի պաշտպանության համար առաջարկվում է հինգդաշտյա ցանքաշրջանառություն`տասնամյա շրջապտույտով, որտեղ բազմամյա խոտերը զբաղեցնում են տարածքի 50 94-ը: Սովորաբար բազմամյա խոտաբույսերը պահվում են շերտերում հինգ տարի, որից հետո վարվում են, հետագայում 4 տարի զբաղեցվում են հատիկային բույսերով ն մեկ տարի թողնվում են ցելի տակ: Այն շերտերում, որոնք հիճզ տարի զբաղված են եղել միամյա մշան ցելով, քաշըջանառություններում պարտաղիր է հողի մշակումը հարթահատիչներով, որը պահպանում է հողի մակերեսինխոզանայինմնագորղճերը: Տնտեսություններում, ելնելով ղրանց մասնագիտացումից, կարող են լինել թվով մեկից ավելի ցանքաշրջանառություններ`դաշտային-կերային, հատուկ (այսինքն` տարբեր գանքաշրջանճառությունների արղյունավետ համատեղում): Այղպիսի համատեղումը երկրագործությանմեջ ստացել է ցանքաշրջանառության համակաըգ անվանումը: Յուրաքանչյուր ցանքաշրջանառություն բաղկացած է առանձին ԻԺ.

ջրային

ղրս,

Հարոն ցելի շերտային աի, լայնությունը ավելի

2-3 տարասեռ կամ օդակներից: Օղակ է կոչվում ցանքաշրջանառության տարբեր բույսերի զուգորդումըներկայացնոդմասը՝ ճերառյալ ցելերը: Ցանքաշրջանառությանսխեմաներում տարբերում են հետնյալ

օդակները. Ցելային օղակ լ.

2. 3. 4.

հատիկայիններ Ցել-աշնանացան-աշնանացան հատիկայիններ Աշճառացան-գարնանացան հատիկայիններ Ցել-գզարնանացան հատիկայինճեր Ցել-՛աշնճանացան Շարաներկային օղակ

1, 2. 3. 4.

հատիկայիններ Շարահերկ-աշնանացան հատիկայիններ(հատիկաընդեղեն) Շարահերկ-գարձանացան հատիկայիններ Շարահերկ-աշճանացան-գարնաճացան հատիկայիններ Շարահերկ-աշնանացան-աշճանացան օղակ Հատիկարնդեղենների

1. 2.

3. 4.

Հատիկարնդեղեն-աշնանացան-գարնանացան

հատիկայիններ Հատիկարնղեղեն-աշնաճացան հատիկայիններ Հատիկաընղեղեն-գարնճանացան հատիկայիններ Հատիկաընդեդեն-գարնանացան-աշնանացան

Խռտաբուսայինօղակ է. 2.

3. 4.

Բազմամյա խոտ (օգտագործմանվերջին տարի)-աշնանացան-աշնանացան հատիկային վերջին տարի)-աշնանացան-զարնաԲազմամյա խոտ (օգտագործման ճացանհատիկային Բագմամյախոտ (օգտագործմանվերջին տարի)-աշնանացանհատիկային հատիվերջին տարի)-գարնանացան Բազմամյա խոտ (օգտագործման կային կիրառվում են հետնյալ Հատուկ ցանքաշրջանառություններում

ենհամիաւր:Հողապաշտպան գան, կաբույսերով գանում օդակները.

ցանքաշրջանառություններ Բանջարանոցային

1. 2.

կարտոֆիլ-վաղահասկաղամբ ճգ. սոխ-արմատապտուլնե Վ սոխ-ար 3.Կաղամբ-լոլիկ,վարունգ, `

ցանքաշրջանառություններ Ծխախոտագործական

Լ.

Միամյա խոտ` բազմամյա խոտաբույսերի ենթացանքով-բազմամյա խոտեր,ուշահաս կաղամբ (գազար, ճակնդեղ Արմատապտուդղներ ն այլն)-տոմատ կամ վարունզ-

Բազմամյա խոտ (օգտագործմաներկրորդ տարի)-ծխախոտ-աշնանռա8լ

ցան հատիկայիններ 2. Աշճանացանցորեն-ծխախոտ Ցանքաշրջանառության բվարկված օդակներըկարոդ են ձնափոխվել՝ կախված գոտուց ն ցանքաշրջանառությանմասնագիտացումից: Ցելային ու շարահերկային տարբեր օղակների զուգակցումըտալիս է հատիկացելաշարահերկայինցանքաշրջամառություններիտարբեր սխեմաներ:

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԸ

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ

Հնձի տակդրվածմշակաբույսերը մշակվում են դաշտերում սիլոսի, կանաչ կերի, խոտի բերթահավարից հետո: Դրանց բերքահավաքը կատարվում է նույն տարվա աշնանը: Հնձի տակ կարող են ցանվել՝ հյուսիսայինշրջաններում` եգիպտացորեն սիլոսի, լուպին, ռապս ն այլն (կանաչ կերի համար), իսկ հարա.լում` սիլոսային մշակաբույսեր`եգիպտացորեն,հնդկացորեն,կորեկն այլն: Ենթացանքըմիջանկյալ բույսեր. զարնանըզարնանացան ն աշնանացան հատիկավորմշակաբույսերի ծածկի տակ ենթացանք են կատարում այնպիսի մշակաբույսեր, որոնց աճն ու զարգացումը սկզբնական շրջանում ընթանում է ղանդաղ: Հատիկավոր մշակաբույսերիբերքահավաքից հետո դրանք արագ աճում ու գարգանում են` ապահովելով բարձր բերք: Դրանց բերքահավաքը կատարվում է մինչն ցրտահարությունները:

մշակաբույսերից բերք ստանալու Այսպիսով, զյուղատնտեսական է: Այդպիսի միջանկյալներից համար հողն ամբողջ տարին օգտագործվում վիկը, աշնանացանռապսը են աշնաճռացան աշնանացան ցորենը, աշորան, ն այլն:

ՄԵՋ

Վարելահոդերիարտադրողականությունըբարձրացնելունճպատակով աշխատում են, որպեսզի դաշտը ամբողջ վեգետացիայիընթացքում զբաղեցված լինի գյուղատնտեսականբույսերի ցանքերով: Եթե նախորդ մշակաբույսերի բերքահավաքիցհետո` մինչն հաջորդ մշակաբույսի ցանքը, մնում է մեծ ժամանակամիջոց, այղ դեպքում ղաշտը զբաղեցվում է այլ մշակաբույսերի ցանքերով,որոնք ն կոչվում են միջանկյալ բույսեր: Միջանկյալ բույսերը լրացուցիչ հատիկ են ն կեր: Դրանք բարձրացնում են հողի բերրիությունը, մաքրում են ղաշտերը մոլախոտերից ն կանխում հողմային էրոզիան: Միջանկյալ բույսերը հնարավորություն են տալիս տարեկան ստանալու երեք բերք: Դրանք բաժանվում են խոզանացան,հնձովի, աշնանացանն ենբացանքիբույսերի: Խոզանացան մշակաբույսեր. հատիկավոր մշակաբույսերի բերքահավաքից հետո ղաշտերը կոչվում են խոզան: Միջանկյալ մշակաբույսերը, որոնք ցանվում են խոզանի համապատասխանմշակումից հետո, կոչվում են խոզանացան: Բերքահավաքըկատարվումէ նույն տարում` մինչն ցրտահարությունները:Ցանքից մինչն բերքահավաքը տնում է 50-80 օր: Որպես խոզանացանկաիող են օգտագործվել եգիպտացորենը,դրա տարբեր խառը ցանքերը կանաչ կերի համար, կորեկը` հատիկի համար, ոլոռը ն

այլն:

Այդ բույսերից են լուպինը, իշաովույտը,երեքնուկը, վիկը ն այլն: Աշնանացան ն ձմեռող միջանկյալ բույսեր: Այս մշակաբույսերը են: Դրանց բերքահավաքըկատարվումէ հաջորդ տարվա աշնանացաններ գարնանը կամ ամոանը՝ մինչն հիմնականմշակաբույսիցանքը:

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՈՒՆՆԵՐԻ

ՆԱԽԱԳԾՈՒՄՆ

ՈՒ

ԻՐԱՑՈՒՄԸ

ներդրումըբաղկացած է երկու հիմնական Ցանքաշրջանառոության ն փուլից` նախագծում իրացում: Նախագծումը սկսվում է ներտնտեսային նախագծի մշակումով: Այն կազմվում է տնտեսութհոդաշինարարական ն հողաշինարարականհիմնարկների մասնագետներիկողմից: յունների Դրա համար վերլուծության են ենթարկում տվյալ տնտեսությանհողակլիտնտեսաու մայականպայմանները,տալիս են բոլոր հոդերի նկարագիրն ու խոտհարքների բնական կան գնահատականը,ճշում միջոցառումներ սլլադեպքում անհրաժեշտության համար, արոտավայրերիբարելավման նավորում հոդի կուլտոււականացմանմիջոցառումներ,ապա որոշում, թե որ ինչ բույսեր պետք է մշակել, որւվեսզի ապահովվի տարածություններում թիվը, բարձր բերք: Դրանից հետո որոշում են ցանքաշրջանառությունների ն Կազմում տեղանքի: ըստ բաշխումն դրանցումմշակվող բույսերը դրանց նն բույսերի հաջորղականության սխեմաները ն մշակում ցուրաքանչյուր միջոցառումներիհաագրոտեխնիկական համար ցանքաշրջանառության է հողաշինաճերտնտեսային ավարտվում մակարգ: Այս աշխատանքներով ու կիցանթաշրջամառության րարական աշխատանքներինախագծումն է կազգյուղատնտեսական վերադաս րառումը: Նախագիծը հաստատվում մակերպություններիկողմից Կ ճոր տեղափոխվումբնության մեջ, ցանքաշրջանառությանըհամապատասխանհատում են ղաշտերի սահմանները: Այդ ժամանակից սկսած ցանքաշրջանառությունըհամարվում է ներմուծ-

ված:

ներմուծումը ցանքաշրջանաԱյսպիսով, ցանքաշրջանառության է ռության նախագծի մշակումը, հաստատումը ն դրա տեղափոխումն կատարվում տնտեսությանտարածք: Ցանքաշրջանառությաններմուծումը փոէ հատուկ պլանի միջոցով, որը կոչվում է ցանքաշրջանառության են հաջորդաժամանակավոր բույսերի խանցմանպլան: Պլանում որոշվում իրացմանհամար անհրաժեշտ ագփոխության ն ցանքաշրջանառության համալիր միջոցառումները: րոտեխնիկական իրացումը ներմուծված ցանքաշրջաՑանքաշրջանառությունների պլանիիրականացումնէ: ճառությունում փոխանցման

Ցանքաշրջանառությունն իրացվում է 1-3 տարվա ընթացքում: Իրացման ժամանակ նույն ղաշտում կարող են մշակվել ավելի շատ թվով բույսեր, քան նախատեսված է սխեմայով: Բայց ամբողջությամբվերցրած՝ ցանքաշրջանառության տարածքում ցանված մշակաբույսերը պետք է համապատասխանենցանքատարաժությունների կառուցվածքին: Ցանքաշրջանառությունըհամարվում է իրացված, երբ մշակաբույսերի տեղաբաշխումն ըստ դաշտերի համւսպատասխանումէ ընղունված սխեմային ն պահպանվածեն դաշտերի սահմաննելը: Ցանքաշրջանառության իրացման տարին դրա շրջապտույտի առաջին տարին է: Մշակաբույսերին ցնլերի հետագա տեղաբաշխումն ըստ դաշաերի ն տարիներիորոշւլում է շրջապտույաի ւսդյուսակով:

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

Ցանքաշրջանառությունների տնաեսական գնահաաման ժամանակ պետք է համեմաաել, գնահատել ոչ միայն առանձին մշակաբույսեր, այլ նան ցանքաշրջանառություններիկառուցվածքը: Դա անհրաժեշտ է մշակվող բույսի տնտեսական արդյունավետ զուգակցումն ընտրելու հա-

մար:

Մշակված ն ներմուծված ցանքաշրջանառությունը պետք է ապահովի գյուղատնտեսական մեքննաների, տրակտորների, տրանսպորտի, բանվորականուժի, ինչպես նան վարելահողերի առավել հարմար ն արղյունավետ օգտագործումը: Համնմատելով ցանքաշրջանառություններիտարբեր կառուցվածք ունեցող ցանքատարածությունները՝ առաջնությունը տալիս են նրան, ռրում արաաղրանքի ելքը միավոր տարածությունիցբարձր է, առավել արղյունավեա են օգտագործված հանքային ն օրգանական պարարտանյութերը, գյուղլատնաեսականմնքենաները: Ցանթաշրջանառությունների գնահատման ժամանակ հաշվի է առնվում ճան տարբեր մշակաբույսերի ազղեցությունը հողի բերրիության, ֆիզիկական, քիմիական, տեխնոլոգիականհատկություններիվրա, ինչպես նան մոլախոտերի, վնասատուների, հիվանդությունների դեմ տարվող պայքարի մեխանիկականն քիմիականմիջոցների արդյունավետությունը: Ցանքաշրջանառությանգնահատման հիմնական ցուցանիշը միավոր տարածությունից ստացված արաադրանքի քանակն է` արտահայտված համեմատական մեծություններով(կերամիավորներովկամ դրամով), դրա որակով Կ կերային արժեքով: Որոշվում է ցանքաշրջանառության)ուրաքանչյուր բույսի հիմնական ն կռդմնակի համախառն բերքը: Կողմնակի արտադրանքիբերքի քանակությունը որոշում են հիմնական ն կողմնակի բերթի հարաբերությունից,որը վերցնում են տվյալ մշակաբույսերի համապատասխան տեղեկագրից:Օրինակ, աշորայի հիմնական ն կողմնակիար84

տադրանքներիհարաբերությունը 1:2 է: Եթն աշորայի բերքատվությունը (հատիկի) 25 ց/հա է, ապա կողմնակի արտադրանքը(ծդոտ) կլինի 25 2-50 ց/հա, 1 ց աշորայի հատիկը պարունակումԼ 1,19 ց կերային միավոր (1 կգ աշորայի հատիկը պարունակում է 1,199ց կերամիավոր), իսկ 1ց ծղոտը՝

0,22 ց կերամիավոր: Աշորայի մեկ հեկտարից ստացված համախառն բերքի կերամիավորներիընդհանուր քանակըկլինի` (25 ց « 1,19)»«(50 ց « 0,22)-39,75 գ: Այսպես հաշվարկում են ցաճքաշրջանառությանբոլոր մշակաբույսերի՝ մեկ հեկտարից ստացված բերքը ն վերածում կերամիավորների:Որոշ մշակաբույսերի (արնածաղիկ, կտավատ) արտաղրանքը դժվար է արտահայտել կերամիավորներռվ: Այդ դեպքում ցանթաշրջանառությանհամախառն արտաղրանքնարաահայտում են ղրամով: Դրա համւսր ամբողջ արտադրանքը (հիմնական ն կողմնակի) գնահատում են մթերման գներով: Այնուհետն տրվում են արտաղրանքի գումարային ելքը ն միավոր տարածությունից ելքը` արտահայտվածղրամներով: Արտաղրանքի որակը, սննդային ն կերային արժեքը որոշում են ըստ տեղեկատու աղյուսակների` կախված յուրաքանչյուր բույսի ն ամբողջ ցանթքաշըջտնառությանմեջ ընղգրկված մշակաբույսերի մարսելի պրոտեիճների քանակից: Կւսինոր է ճան ցաճքաշրջանառության գնահատումըհողերըհողատարումից ւվաշտւվանելու տեսակետից: Հոդապաշտպանցանռքաշրջանաոււթյան գլխավոր խնղիրն է հողի քայքայման կանխումը ջրից, քամուց ն դրա արդյունավետ օգտագործումը: Հողմահարմանենթակա շրջաններում (թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում, հողմահարվող լտնջերին) կիրւսռվում են բազմամյա խոտերի ցանքերով ցանքաշրջանառություններ: Ցանքաշրջանառության ամբողջ ղաշտը բաժանում են 50 մ լայնքով շերտերի: Շերտերը տեղաբաշխում են հողատարում առաջացնող քամիներին հակառակ ուղղությամբ: Բազմամյա խոտերը ցանում են մեկընդմեջ, մնացած շերտերը զբաղեցնում են միամյա մշակաբույսերով ն մաքուր ցելերով, որռնք հաջռրղափոխվում են` համաձայն ցանքաշրջանառությանընդունված սխեմայի: Բազմամյա խոտաբույսերը սովորաբար մշակում են հինգ տարի, հետռ որից վարում են ն ցանում միամյա մշակաբույսեր, իսկ միամյա մշակաբույսերիտակ եղած շերտերում` բագմամյա խոտեր: Դա հինգդաշւո-

հողապաշտպանցանբաշրջանառություն է` մշակաբույսերի 10-ամյա հաջորդափոխությամբ,որտեղ խոտերը զբաղեցնում են յուրաքանչյուր հողը մշակում են հարղաշտի 50 92-ը: Այդ ցանքաշրջանառություններում թահատիչներով`խոգանը թողնելով հողի մակերեսին` որպես մուլչա: Ջրային հողատարման ենթակա շրջաններում` առտվել թնք լանջերին (8-10), կիրառում են հողապաշտպանցանքաշրջանառություն,որտեղ

յա

տարածքի ոչ պակաս, քան

92-ը զբաղեցնում են բազմամյա խոտերը, իսկ

մնացած տարածությունը` համատարած մշակաբույսերը:Մաքուր ցելը բա-

ցառված է: Տնտեսական նե ագրոտեխնիկական վերլուծության հիման վրա ընտրվում է տվյալ տնտեսության համար ցանքաշրջանառության լավագույն համակարգը:

ԴԵՐԸ

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀՈՂԱԿՏՈՐՆԵՐՈՒՄ

ԱԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՎԱԾ

Գյուղատնտեսականւռնտեսություններիհողատարածությունների մասնատվածությանն փոքրության պատճառով ղժվաըություններ են առաջացել ցանքաշրջանառությանկիրառման գործում: Մինչդեռ մշակաբույսերից կայուն բերք ստանալու ն հողի բերրիությունըպահպանելուխնդիրները հնարավոր չէ լուծել առանց բույսերի հաջորդափոխության: Բույսերի անհերթափռոխմշակությունն առաջ է բերում հողի բերրիության անկում, ստրուկտուրայի փոշիացում, հողատարման երեույթների ուժեղացում: Նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում մոլախոտերի, հիվանղությունների,վնասատուների զարգացմանհամար, ճվազում է մշակաբույսերի բերքատվությունը:Այդ վիճակը շտկելու միակ ճանապարհը տարբեր (այղ թվում կարճ ռոտացիայով) մշակաբույսերի ճիշտ հերթափոլխութկիրառումն է: Հետեաբար, ցանքաշրջայամբ ցաճմքաշրջանառությունների ե ճառության սխեմաները բույսերի հերթափռխությունըորոշելիս, բացի հողակլիմայական պայմաններից, անհրաժեշտ է հաշվի առնել մշակաբույսերի կենսաբանական ե ագրոտեխմիկականառաճձմահատկությունմճերը: Հայաստանի ցածրադիր ն լեռնային շրջանների գյուղացիական, գյուղացիական կոլեկտիվ ն պետական տմճտեսությումներիհամար առաջարկվում են ցանքաշրջանառություններիմի քանի սխեմաներ: Փոքր հողակտորճերի վրա առաջարկվում է կիրառել 3-4, իսկ մեծերում` 5-6 ղաշտյա ցանքթաշրջանաղություննել: Արարատյանհարթավայրիհողերի համար առաջարկվումեն. Չորսդաշտյա 1.

2. 3. 4.

լ. 2. 3. 4.

մշակաբույսեր Աշնանացան ցորենՒխոզանացան

Բանջարաբոստանային մշակաբույսեր Աշնանացանգարի-խոզանացանմշակաբույսեր `Գարնանացանհավաքական

Հինգդաշտյա Աշւմանացանցգորեն-առվույտ Աովույտ (օգտագործման1-ին տարի) Առվույտ (օգտագործման2-րդ տարի)

մշակաբույսեր ԿարտոֆիլՒխոզանացան Նախալեռնայինգոտու ոռոգելի հողերի համար. Վեցդաշտյա

Աշնանացան ցորեն-առվույտ Առվույտ (օգտագործման1-ին տարի) Աովույտ (օգտագործման 2-րդ տարի) Բանջարաբոստանայինշարահերկ (ծխախոտ, ճակնդեղ) Աշնանացանհացահատիկ Է խոզանացանմ Չորսդաշտյա Աշնանացանհացահատիկ Ծխախոտ Գարնանացան գարի Շարահերկ հավաքական Անջրդիհոդերիհամար.

Չորսդաշտյա

Ցել մաքուր Աշնանացան ցորեն Միամյա խոտաբույսեր Աշնանացան կամ գարնանացանհացահատիկ

Հինգդաշտյա

Աշճանացան ցռրեն կամ գարի ՒԷկորնզան Կորնգան(օգտացգործման 1-ին տարի) Կորնգան(օգտագործման2-րդ տարի) Աշնանացանցորեն կամ գարնաճացանգարի Լեոնային գոտու ոռոգելի հոդերի համար Չորսդաշտյա Աշնանացան ցորեն Կարտոֆիլ Աշնանացան ցորեն կամ գարնանացանգարի Շարահերկ Վեցդաշտյա Աշճանացան ցորենՒառվույտ Առվույտ(օգտագործման 1-ին տարի) Առվույտ (օգտագործման 2-րդ տարի) Առվույտ (օգտագործման3-րդ ւտռարի) Աշնանացանհացահատիկ Շարահերկ (ծխախոտ,ճակնղեղ)

Բանջարաբոստամային մշակաբույսեր

ԳԼՈՒԽ

ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԵՐԸ

ԵՎ

Մ

ԴՐԱՆՑ

ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ

Բույսերի կյանքի անհրաժեշտ գործոններից են սճնդատարրերը, որոնք լուծված հանքային նյութերի ձնով բույսերըվերցնումեն հողից: Բույսերին անհրաժեշտ սննդատարրերիպակասըհողում լրացվում է պարարտանյութերիմիջոցով: Պարարտանյութերն այն նյութերն են, որոնք կիրառվում են բույսերին սննդանյութ տրամադրելու,հողի հատկություններըկամ հողում ապրող օգտակար միկրոօրգանիզմներիգործունեությունըբարելավելու հա-

մար:

Գյուղատնտեսությանմեջ օգտագործվողպարարտանյութերըհիմ-

նականում բաժանվում են հետնյալ խմբերի. 1.

2.

3.

Օրգաճականպարարտանյութեր Հանքային պարարտանյութեր

Ըակտերիական պարարտանյութեր:

Օրգանականպարարտանյութեր: Օրգանականպարարտանյութերը բուսսկան ն կենղանականծագում ունեցող նյութեր են: Ղրանք կոչվում են նան տեղական: Օրգանական պարարտանյութերիցեն գոմաղբը, թոչնաղբը, տորֆը, կոմպոստներըն կաճաչ պարարտացումը: Տեղական պարարտանյութէ մոխիրը,որը թերես օրգանականնյութ չի պարունակում: Օրգանական պարարտանյութերը բազմակողմանի ներգործող պարարտանյութերեն, քանի որ ղրանց հետ հող են մտնում բույսին անհրաժեշտ շատ սննղատարրերն հողի հատկություններըբարելավող օրգանական մյութեր: Գոմաղբը ամենատարածվածօրգանական պարարտանյութն է. հասուն գոմաղբը պարունակում է 0,5 52 Ի, 0,25 օ6 9.Օ5 ն 0,60 օ4 Թ.Օ: Գոմաղբը բարելավում է ճան հողի ֆիզիկաքիմիական հատկությունները, հողը ղարձնում է քեթն, փուխը: Գոմաղբի հետ հոդ են մտնում ճան մեծ քանակությամբօգտակար միկրոօրգանիզմներ,որոնք քայքայում են զոմաղբը, օրգանական նյութերը ն դարձնում ղրանք բույսերի համար մատչելի միացություններ: Գոմաղբը հող մտցնելիս ենթարկվում է մեխանիկականկլանման, այսինքն` մնում է այն տեղում, որտեղ այն մուծվել է: Այդ պատճառովհող են մտցնում հիմնականում վարի տակ՝ աշնանը: Ձմռան ընքացքում՝ մինչն գարուն, ղրա մեջ եղած սննդանյութերըձնափոխվումեն ն դառնում բույսի համար մատչելի: Գոմաղբը կտրելի է կիրառել ճան գարնանը` կրկնավարի տակ: Ծանը հողերում` 15-20 սմ, թեթն հողերում` 20-25 սմ խորությամբ:Մեկ հեկտարի պարարտացման նորման կարող է լինել 20, 40, 60 տ/հա: Այս նռրմաները ճախատեսվումեն 3-4 տարիներիհամար:

Թռչնաղբը արագ ներզործող ն լավ լուծվող օրզանական պարարտանյութ է: Մննղանյութերի պարունակությունն ավելի շատ է, քան գոմ1.6 4" ազոտ ("01,5 7օ ֆոսֆոր (ԲչՕ:), աղբի մեջ: Թռչնաղբը պարունակում 0,8 օօ կալիում (ՀՕ): Այճ տրվում է մինչն ցանքը՝ սնուցումներիձնով: Մինչն ցանքը 1 հա-ին տրվում է 2 տ թոչնաղբ, իսկ սճուցումների ձնով՝ 400-500 կգ: Թռչնաղբը կարելի է օզտագործել նան լուծույթի ձեով: Դրա համար այն ճոսրացվումէ 7-10 անգամ: Տորֆը քայքայված կամ կիսաքայքայված մնացորղներ են, որոնք առաջանում են ճահճուտներում: Բարձը ջթվայնությամբ օժտված տորֆը (բարձրադիր վայրերի տորչփեր),որպես պարարտանյութ, օգտագործման պիտանի չէ: Որպես պարարտանյութ նպատակահարմարէ օգտազործել ցածրաղիր վայրերի տորֆերը, որոնք համեմատաբար լավ են քայքայված, իսկ թթվայնությունն անհամեմատ ցածր է: Այն օզտագործվում է ջերմատներում ն ջերմոցներում հողախառնուրղ պատրաստելուհամար: Օզտագործվում է նան կռմպոստ պատրաստելու ժամանակ: Այն կոմպոստացվում է ֆոսֆորիտիալյուրի, կրի, զոմաղբի հետ: Կանաչ պարարտացումը (սիղերացիա) օզտագործվում է նոր իրացվող ավազային հողերում: Դրա համար պարարտացման ենթակա ղաշտերում ցանվում է բակլազգի որնէ բույս (լյուպին, չինա, առվույտ ն այլն) ն երբ առաջանում է փարթամ կանաչ զանգված, վարի միջոցով մտցվում է հողի տակ: Այս միջոցառումն արղյունճավեւռէ խոնավությամբապահովված շրջաններում: 1 հա-ից 40 տ կանաչ զանգված ստանալու ղեպքում հող է մտնում 150-200 կգ ազոտ: Ծախսումները շատ քիչ են ն կապված ենճ սերմի ձեռք բերման ն հողը վարելու հետ: Կոմպսստներըտորֆի ն գոմաղբի կամ օրգանականն հանքային այլ ճյաթերի խառնուրդ է, որը ժամանակի ընթացքում աստիճանաբար քայքայվում է, ն դժվարալույծ միացություններըմիկրոօրզանճիզմների կողմից վերածվումեն բույսերի համար մատչելի ձների: Հանքային պարարտանյութեր:Դրանք ստացվում են գործարաններում հումքի քիմիականվերամշակմանմիջոցով (ազոտական, ֆոսֆորական, կալիումական միկրոպարարտանյութեր ն այլն): Այս խմբին պատկանող պարարտանյութերըբույսերի համար մատչելի են: Դրանք կարելի է օգտագործել հիմնական, նախացանքային, ցանքակից պարարտացմանն սնուցման ձնով: Հանքային պարարտանյութերը կարող են պարունալել բույսերին անհրաժեշտմեկ կամ մի քանի սննղանյութ: Ազուռական պարարտանյութեր:Ազոտական պարարտանյութերը բաժանվում են. 1. Նիտրատային պարարտանյութեր կամ սելիտրաներ. ԻԹՀՎՕ),Շ«(ՎՕ)):: 2. Ամոնիումական պարարտանյութեր.ՌՄՆ)չՏՕլ ն ԻՌլ, ՇԼ: պարարտանյութեր:Այստեղ ազոտը զտնվում 3, ն նիտրատ (ՎՕ.) իոնների ձնով (ամոնիումական է ամոնիում ՌՌԼ)

է

Ամոնիումանիտրատային

ծ9

ՀՕչ): 4. Ամիղային պարարտանյութեր: Այստեղ ազոտը գտնվում է ամիդային խմբի ձնով: Օրինակ, ԼՇՕՐԺՆ)»): 5. Ազոտական հեղուկ պարարտանյութեր՝հեղուկ ամիակը (ՎԷԼ) ն ամո զիումաջուրը (ԻԱՆՕՒԾ: Ազոտական պարարտանյութերիվերոհիշյալ խմբերը միմյանցից տարբերվումեն իրենց ֆիզիկականն քիմիականհատկություններով: ՒՈԱՕյ ճատրիումի նիտրատ: Այս պարարտանյութըկոչվում է ճան չիլիական սելիտրա, քանի որ հայտնաբերվել է Չիլիում, որտեղ առաջացել է բնական ճանապարհով:Նատրիումիճիտրատը սպիտակ բյուրեղայիննյութ է, ջրում ըսվ է լուծվում, պարունակում է 16 7. ազոտ: Կանոնավոր պարարէ: Այժմ այս պարարտանյութը չի օգտացման ղեպքում հողը ալկալիանճում տազործվում ազոտի ցածր ն նատրիումի զգալի քանակություն պարուճակելու հետնանքով: Ը«(ՈՎՕյ)չկալցիումի նիտրատը կոչվում է նան նորվեգականսելիտրա, որովհետն առաջին անգամ ստացվել է Նորվեգիայում: Մպիտակ, բյուրեղային նյութ է, ջրում լավ է լուծվում, պարունակում է 137: ազոտ: Շո պարունակելու շնորհիվ հողի հատկությունները լավանում են: Ազոտի քիչ պարունակությանպատճառովւսյժմ չի օգտագործվում: ամոնիումի սուլֆատ: Առաջին համաշխարհայինպատեԹլԼ)ՏՕ րազմից հետո մինչն 2-րդ համաշխարհային պատերազմի վերջը ւսյս պարարտանյութը ազոտական գլխավոր պարարտանյութնէր: Պարունակում է 20-2196 ազոտ, ջրում լավ է լուծվում: Այս պարարտանյութըայժմ էլ հւսմարվում է ազոտակւսն ստանղարտ պարարտանյութ: ՒՌՆԸ( ամոնիումի քլորիդը սպիտակ բյուրեղային նյութ է, ջրում լավէ լուծվում, պարունակումԷ 26 7օ ազոտ: Պարարտանյութերիմեջ քլորի պարունակությունըբացասական ազդեցություն է ունենում գյուղլատնտեսակաճ բոլոր մշակաբույսերիվրա, հետնաբար այղ պարարտանյութըլայնորեն չի օգտագործվում: ՒՌԱՎՕչ ամոնիումական սելիտրա: Ջրում լավ լուծվող, բյուրեղանման նյութ է, պարունակում է 33-34,5 26 ազոտ: Ջրերի միջոցով կարող է լվացվել ու հեռացվել: Այդ է պատճառը, որ պարարտանյութըաշնանը հողին չի տրվում, այլ տրվում է ցանքից առաջ կամ սնուցումներիձնով, այսինքն` երբ դաշտում բույս կա: Այժմ այն ազոտական հիմնական պարարտանյութն է ն օգտագործվումէ ՀՀ բոլոր մշակաբույսերիտակ: ՇՕԹՎԷՆ)շ կարբամիդըպարունակում է 46 «օ ազոտ: Ամեճախիտ ազոտական պարարտանյութըէ: Այն ունի ֆիզիկականլավ հատկություններ, ն աստիճանաբար ամոնիումական սելիտրան իր տեղը զիջում է կարսելիտրա Իլ,

-

-

բամիդին:

ՒՇ կալցիումի ցիանամիղը սե, Ը«ՇԻՆ

ճուրբ փոշի է` ճավթին ջրում չի լուծվում: Գործա-

բայց

բնորոշ հոտով, պարունակում է 18-20 5օ ազոտ,

րաններում խառնում

նա:

ենճ 3-5

որպեսզի կպչուն 52-ի չափով ճՃճավթայուղ,

դառ-

ւ

Այս խմբի մեջ մտնում են Ազոտականհեղուկ պարարտանյութեր: հեղուկ ամոնիակըե ամոնիակաջուրը: Հեղուկ ամոնիակը ստացվումէ ամոճիակից` ճնշման ն սառեցման միջոցով: Պարունակում է 82 25 ազոտ, պահվում, տեղափոխվում է տակառներով, հողին տալիս են հատուկ բուսացրիչճերիմիջոցով` 15 սմ խորությամբ: Ամղնիակաջուրը պարունակում է 20,5 «6 ազոտ: Այս պարարտաճյութը էժան է, բայց օգտագործման հետ կապված կաճ դժվարություններ: Հայ աստանում այս պարարտանյութըչի օգտագործվում: Ֆոսֆորականպարարտաճյութեր:Ֆոսֆորական պարարտանյութերը իստ լուծելիության աստիճանի, լինում նն. 1. հասաՋրում լուծելի: Այս խմբի մեջ են մտնում սուպերֆոսֆատները՝ րակ, կրկնակի: 2. Ջրում կիսալուծելի` պրեցիպիտատ` ՇՅԻՔՕ. 2ՒԷ)շՕ,թոմաս-շլակ` ԸՅԵ.Օջ: 3. Ջրում ղժվարալույծ՝ ֆոսֆորիտի ն ոսկրի ալյուր՝ Ըջ:(ՔՕ.)շ: Հասարակ սուպերֆոսֆատ`(ՀՌՆՔՕ:)շ ՒԷՇԵՕԷ2ԸրՏՕլ2էԷշՕ. սա գազի տեսքով մոխրագույն փոշի է, ջրում լավ է լուծվում, նստվածքում մնում է գիպսը: Սուպերֆոսֆատի մեջ ֆոսֆորի պարունակությունը կախված է հանքատեսակից, որը կազմում է 18-20 22: ՀՀ բոլոր հողերում ե բոլոր մշակաբույսերի համար օգտագործվում է հասարակ սուպերֆոսֆատը: Պա60 22-ի չափով աշնանը` խորը րարտանյութըհողին տալիս են մաս-մաս՝ վարի տակ, մնացածը`նախացանքայինմշակման ն ցանքի ժամանակ: Կըրկճակին եռակի սուպերֆոսֆատը՝Ը«ՌՆՒՕյ)չ, ստանում են ֆոսֆորիտ հանքատեսակը ֆոսֆորական թթվով մշակելով: Ֆոսֆորի քանակությունը պարարտանյութի մեջ կազմում է 40-50 52: Կիսալուծելի-պրեցիպիտատըԸ̀ոՒԼՔՕյ 2էեՕ ջրում լավ չի լուծվում, բայց լուծվում է թույլ թթուների մեջ, իսկ բույսի արմատճերըարտադրում են թույլ թթուներ, որոնց մեջ այս պարարտանյութըդառնում է լուծելի: Պարունակում է 38-4156 Քչ0չ: Այս պարարտանյութը ՀՀ-ում չի օգտագործվում, սա թթու հոդերիպարարտանյութէ: Թոմաս-շլակ` ԸՕոլՔչՕց:1879 թ. անզլիացի ինժեներ Թոմասը նկատել է, որ չուգունից պողպատի ստացմանժամանակ,որպես թափոն, առաջանում է սն գույնի փոշի, որն իր մեջ պարունակում է 18-20 26 ՔչՕչ ն այլ միկրոտարրեր:Այն օգտագործվելէ որպեսպարարտանյութ: Ֆոսֆորիտի ալյուր` Շ8:(ԻՕգ).. ջրում չի լուծվում, լուծվում է միայն հողի թթվայնությանմեջ, հետնաբար սա նս թթու հողերի պարարտանյութ է: Կալիումականպարարտանյութեր:Այս պարարտանյութերն ըստ վերամշակման աստիճանի ստորաբաժանվում են 2 խմբի` վերամշակված աղեր, չվերամշակված աղեր: :

-

-

-

9|

Կալիումի չվերամշակված աղերը կալիումի բնական հանքատեսակներն են, որոնք մեխանիկական մանրացման ենթարկելուց հետո օգտագործում են որպես անմիջական պարարտանյութ ն որպես հումթ` կալիումականպարարտանյութերստանալու համար:

Իր ՇԱԼ),

Կալիումի չվերամշակվածադերից են սիլվինիտը՝ (ՀՇԼ 12-18 է պաՔչՕ, (ՀՇԼ կաիճիտը՝ որը Ժի1ջՏՕ.-31ԷԼ2Օ), պարունակում որը րունակում է 10-12 օ6 ՃշՕԹ,կարնալիտը`(«ՇԱԼփիքքՇ(Է 6ԷՕ), որտեղ կալիումը կագմումէ մուռ 13 «2: Կալիումի չվերամշակված աղերը սպիտակ, վարդագույն, մանը ու խոշոր բյուրեղներով ճյութեր են, որոնք ջրում լավ են լուծվում: : Կալիումի վերամշակված աղերից են կալիումի քլորիղը, 30-40 Չ2անոց կալիումական աղը, կալիումի սուլֆատը, կալիումագը ն կալիմագնե:

զան:

Կալիումի քլորիդը (ԱՀՇՕ ստանում են սիլվինիտից: Պարարտացման համար ստացվող աղի մեջ պարունակվումէ 55-60 օօ կալիում, ջրում լավ է լուծվում, ունի մեկ բացասական կողմ. պարունակում Լ թլոր: Այդ պատճառով էլ պարարտանյութըհողին տալիս ենճ աշնանը` վարի ժամաճակ, որպեսզիքլորը ջրերի հետ հեռանա ն գարճանըվնաս չտա բույսերին: (ԵՇԼ(ՀՇԸԻԵԸՑ)|, ստանում են Կալիումական աղ` 30-40 22-ամճոց, կալիումի քլորիդը սիլվինիւոի մանրացրած աղի հետ 1:2 կամ 1:3 հարաբերությամբ խառնելու միջոցով: Կալիումի թլորիդն ու 30-40 օ2-անոց կալիումականաղը րածված ն շատ գործածվող կալիումականպարարտանյութերնեն: Կալիումի սուլֆատ (ԷշչՏՕլ). ստանում են կալիումի բմական հումքը վերամշակելու միջոցով: Կալիումի սուլֆատը ջրում լավ է լուծվում, պարուճակում է 42-52 7. 8Օ: Այն արժեքավոր պարարտանյութ է, հատկապես գյուլատնտեսական այն մշակաբույսերի համար, որոնք զգայուն են քլորի ՝

ց

-

.

ամենատա-

նկատմամբ:

ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԵՐ

որոնք իրենց բաղակոչվում այն պարարտամճյութերը, Բարդ պադրության մեջ պարունակումեն մեկից ավելի սնճնղատարրեր: րարտանյութերից են ամոֆոսը, դիամոֆոսը, կալիումական սելիտրան ն

Բարդ

են

այլն: լ

Ամոֆոսը ԱՌԱԵԷՀԻՕյ ապիտակ գույնի, ջրում լուծվող ճյութ է: Ստացվումէ ամոնիակի ն ֆոսֆորական թթվի փոխազդեցությունից: Պամեջ բույսին ոչ պիտանի նյութ չկա: Պարունակում է 11-12 72 րարտանյութի 50-60 Ն ֆոսֆոր: ազոտ Դիամոֆոսը` (ԽէԼ)չԷԻՕլ ստացվում է նույն ոնակցիայով` միայն շ բաժինամոնիակ վերցնելով: Դիամոֆոսը պարունակում է մինչե 20 92 ազոտ, 50 օօ ֆոսֆոր: Մրանք շատ լավ պարարտանյութերեն, բայց ունեն բացասական կոդմ. ֆոսֆորի քաճակը 4-5 անգամ ավելի է ազոտից, մինչդեռ հողը ագոտի շատ պահանջ ունի, այդ պատճառով նշված պարարտանյութերի հետ միաժամանականհրաժեշտ է օգտագործել ճան ազոտական պարարտանյութեր: Կալիումական սելիտրան ՈւԿՕ.) պարուճակում է 13,8 25 ազոտ, 46 2. կալիում, այնինչ բույսերը պահանջում նն ավելի շատ ազոտ, քան կալի,

:

ում:

ման

»

'

Բա իդ

պարարտանյութերի կիրառությունը, բացի ագրոտեխնիկակւսն նշանակությունից,ունի ճան տնտեսական կարնորություն: Բարդ պարարտանյուրերի արտադրությունըպակասեցնում է փոխաղրական ծախսերը ն իջեցնում դրանց ինքնարժեքը: Բակտերիալ պարարտանյութեր:Մյուս պարարտանյութերից տարբերվում են նրանով, որ ղրանք կենդանի էակներ են ն կիրաովում են հոդը վարակելու համար: Սովորաբար հող են մտցվում սերմերը վարակելու միջոցով: Այս խմբին են պատկանում ճիտրագինը(բակլազգին ընդեդեն բույսերի սերմերը վարակելու ն դրանց արմատմերի վրա պալարաբակտերիաների թիվն ավելացնելու համար), ազոտաբակտերիաները(հողում ազոտ արուն ակող, ազոտտ Ֆոռս ե ճե եյազճն ճանն ավելացնելու հա ֆիքսող բակտերիաների քանակն :

Կալիմագ ն կալիմագճեզիում.ստացվում են կալիումական հանքեեն րում տարածված լանգբեյնիտային հրի բույսին անհրաժեշտ ՃչՕ, հ/1ջՕ,ՏՕ սննդատարրերը: Դրանցում կալիումը 16-90: Լ: Կալիմագը կալիումական լավ պարարտանյութէ թեթն ավազային հողերում մշակվող,քլորից վախեցողբույսերի համար: Կալիմագնեզիումը մուգ մոխրագույն, խոշոր բյուրեդներովնյութ Է, լավէլուծվում, պարունակում է 26-2896 կալիում: Կալիմագը ն կալիմագնեզիումը հող են մտցվում հռղի նախացանքային մշակության (աշնաճը խոր վարի տակ), ցանքի ժամանակնբույսի վեգետացիայիընթացքում`սնուցման ձնով: |

անմում նալի

ԲԱՐԴ

մար:

Ֆոսֆորաբակտերիաները սերմի հետ ոսֆորական միա ննե ձնում դարձնու ֆոսֆորակ իացությունճերը

հիր ա

ւ

մտցնում են հողի մեջ ն երհ համար մատ բույսերի համար մատ-

են

ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈՒԹԵՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՇՎԱՐԿ

Պարարտանյութերի տնտեսական արդյունավետությունըհաշվարկելու համար անհրաժեշտ է իմանալ. 1. Տվյալ տարածքումմշակաբույսերի միջինբերքատվությունը: 2. Պարարտանյութերիկիրառումից ստացված լրացուցիչ (հավելյալ) բեր3.

քը:

բերքի ստացման վրա կատարվածծախսերը, Էրացուցիչ կամ հավելյալ այղ թվում` պարարտանյութերիգնման, տեղափոխման,հոդ ճերմուծելու հետ կապված ծախսերը, անուդղակի ծախսերը (վարչատնտեսական, մեքենաճերի շահագործմանկ այլ ծախսեր), որոնք ազդում են տվյալ մշակաբույսերի ինքնարժեքի վրա, ծախսումների ընդհանուր գումարը` կապված պարարտանյութերի կիրառման հեւ, լրացուցիչ բերքի արժեքը, պարարտամճյութերի կիրառումիցստացված զուտ եկամուտը, պարտրտազմանվրա ծախսված 1 դրամի ղիմաց ստացված հա-

տուցումը:

ԳԼՈՒԽ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

Հասկացողություներկրագործությանհամակարգերիմասին: Երկրագործության ճիշտ համակարգը գիտակամորեն հիմնավորված զյուղաՐ

բաղկացուցիչ մասն

է: տնտեսությանվարման Երկրագործության համակարգ ասերվ պետք է հասկանալ միմյանց հետ փոխադարձ կապված ագորտեխճնիկական, մելիորատիվ ն կազմակերւպականմիջոցառումների համալիր, որն ուղղված է հողի արդյունավետ օգտագործմանը, բերրիության բարձրացմաննու պահպանմանը,մշակաբույսերից բարձը բերքի ստացմանը: Երկրագործությանճիշտ համակարգը ներառում է նպատւսկահարմար ցանքատարածություններիկառուցվածք կ ապահովում գյուղատճնտեսական արտադրանքի առավելագույն ելք՝ աշխատանքներին միջոցների ցածը ծախսումներով: Այդ համալիրի օգնությամբ լուծում են երկու հիմնական խնդիր` Ս հողի առավել արդյունավետ ն ճպատակահարմարօգտագործում,2) հողի բերրիությանվերականգնումն բարձրացում: Երկրագործությանցանկացած համակարգ, որքան էլ այն արդյունավետ լինի տվյալ պայմաճների համար, դրանց փոփոխման դեպքում դադարում է բավարարելբնակչության պահանջներըն վերափոխվումէ մեկ այլ՝ այդ պահանջներն առավել համակարգի: բավարարոդ |

Երկրագործությանհամակարգերը միշտ կոնկրետ են ժամանակի ն տարածությանմեջ, որովհետն կապված են հասարակության արտադրական հարաբնրություններին արտաղրոդականուժերի զարգացման, իսկ ճան գիտատնխնիկական առաջընթացին գյուղատնմեր ժամաճակճներում՝ տեսությանարտաղրությանվրա դրա ունեցած ազղեցության հետ: Երկրագործությանհամակարզերիծագումն ու զարզացումը պայմաճավորված է մարդկային հասարակականկենսածնի ն արտադրոդական ուժերի զարգացման աստիճանով, ինչպես նան արտադրական հարաբերություններով: Տարբեր բնական գոտիների, անգամ տնտեսությունների համար, երկրագործությանհամակարգերըկարող ենճ տարբեր լինել: Դրանք գոյանում ն փոփոխվում եմ սոցիալ-տնտեսական որոշակի պայմանների, բճականգործոնների, ինչպես ճան գիտության ն տեխնիկայի զարզացմանաստիճանի ազդեցությամբ: Ագրոտեխճիկական,մելիորատիվ, կազմակերպական ն այլ տիպի միջոցառումներիմշակմանն ու ներդրմանը անհրաժեշտ է ստեղծագործաբար մոտենալ: Յուրաքանչյուր տնտեսության առանձնահատկությունները հաշվի առնելով` այդ պայմաններին համապատասխան մշակվում ն ներդրվում են երկրագործության այնպիսի համակարգեր, որոնք ագրոտեխնիկապես ն տնտեսապեսառավել արդյունավետ ենճ: Երկրագործությանպատմական գարգացման համակարգը: Երկրագործությանհամակարգերնիրենց պատմական զարգացմանընթացքում հիմնականում տարբերվում են միմյանցից հողօգտագործմանձներով կամ անքատարածություննե հու հողիերըիուքցվածքի փոփոխությամբ, ցանք ր րի կառուցվածքի փոփոխությամբ, բերըիութ թ) յան պահպանմամբն բարձրացմամբ: Երկրազործությանհամակարգի պատմական զարգացման հաջորդականությունը կարելի է ներկայացնել հեւոնյալ տեսքով` 1. պարզունակ (խոպանային, խամային, կրակային հատման, անտառաղաշտային), 2. էքստենսիվ (ցելային, բազմադաշտախոտաբուսային), 3. անցոդիկ (բարելավված հատիկային, խոտադաշտային), 4. ինտենսիվ (պտդափոխային,

արղյուճաբերական-գործարամային):

"

Երկրագործությանխոպանային համակարգը: Տարածում էր գտել պայմաններում: Էությունը հետնյալն էր. խոպան հողատափաստանճային կտորը, որը գտնվում էր բնական տափաստանային խոտային բուսակաճության տակ ն դարերովկամ վերջին 25-30 տարիներին չէր մշակվել, մշակում էին պրիմիտիվն սադր ւպատրաստում ցանքի համար: Հողակտորը անընդմեջ մշակում էին 10 տարի, մինչե հողի բերրիության լրիվ անկումը, այճուհետն թողնում 25-30 տարի անմշակ ն անցնում այլ հողակտորի: Երկրագործությանխուվանայինհամակարզը լայն կիրառում ուներ մինչն հողի մասնավոր սեփականությունը:

Երկրագործությանհամակարգերիպատմականզարգացման սխեմա

քանակությամբա̀յլ

մշակաբույսեր,մասնավորապեսկտավատ: 2-5 տարի ն այն աստիճանաբարծած-

հետո, երբեմն ավելի ուշ, հողամասըլքում էին, կրվում Լր թփուտներովու անտառով:

Հողի Հողօգտագործման Նրկրագործության իրրիրոթիառ համակարգերը եղանակները Ն. աան յակ Լը տային -

ա

Մշակման տակ հողերի քիչ Պարզունակ Խոպանային, խամային,| քանակությունն է: Ցանքերում զերակշռում են կրակային հատման, հացաբույսերը: Ցանթի տակ է վարելահուլերի կեսը ն ավելին: Գերակշռում էքստենսիվ բն Ցելային, րազմադաշտա-| են հացաբույսերը կամ րազ մամյա խոտարույսերը: Հողի խոտաբուսային զզալի մասը ցելերի տակ է: ՀԵՏ

Է

անտառաղաշտային՝ |

ՓՐ

|

:

|

ի

արեն կոաԱԻ»

հ-շ

Բնական զործընթաց«ր

ների ազդեցությամբ, առանց մարդու մասնակցության Բնական զործոնթավ-ԵՔ արար որթ ը երը, որոնք կանոնա-

վորվումեն մարդու պողեին

են

անի

Անցողիկ

Բարելավված հադիկա-| ցին

ձողերը, ցանքերու

գերակշռում են

հացաբույսերլ, որոնք զուգակցվումեն բազմամյա խոտաբույսերի կամ ցելերի ու շարահերկերի

աճող ճերգոր|Մարդու ծությունը բնական գոր-

|ծոնճերիօգտագործմամը

հնա:

տոռտենաորվ

Պտղափոխային, արդյունաբերականգործարանային

Գրերե բոլոր վարելահողերը Ակտիվ ճերգործություն ղրվում են ցանքի տակ: Ցանքամտարիածություններում | արդյունաբերության հաճալյս գերակշռումեն կողմիցտրամադրված վարելահղղերը:Մտցված են | միջոցներով շարահերկ մշակաբույսեր:

մԽամայինհամակարգ: Մասնավոր սեփականությանի հայտ գալու մնկտեղ, ցանթատարածություններնընդարձակելու նպաւուսկով ւսնլքված հողերին հրաժեշտութիան առաջացավ վերադառնալ ճՃնախկինում (խամ հողին): Լքված հողերը ծածկվում էին բնական բուսականությամբ,որոնք ճնշում Լին մոլախոտերի աճը ն մասնակիորեն վերականգնումհողլ բերըիությունը: Նորից վարելով ւսյղ հողակտորները՝կարելի էր մշակել ե ստաճալ սկզբնական քանակությամբ բերք: Այս դեպքում հողի օզտագործման տնողություննավելի կարճ էր, քան խոպանայինիդեպքում: հետ

համակարգերը տաԿրակային հատման ն անտառաղդաշտային գոտիներում: Այստեղ աճհրաժեշտէր նախապես ըածված էին առդտառային հատել աճմտառը,այնտեղից ղուրս հանել պիտանի անտառամյութը, իսկ մճացորդները, ճախապես ցրելու|տեղամասում, այրել: Հողամասն այրելուց հետո կարելի էր ցաճք կատարել առանց փխրեցման`սերմերը ծածկելով մոխիրով ն այրված հողով: Մշակում էին, որպես կանոն, հատիկավորմշակաբույսեր, շատ քիչ

Կրակային հատման համակարգինփոխարինում է անտառաղաշհամակարգր. որտեղ դաշտի ե անտառային բուսականության հաջորղա կրկնվում էր մի քանի անգամ: գոտում, տափաստանայինում, Այսպիսով, անտառային մշակվող հողակտորներում հերթափոխվումէին երկու շրջաններ` տարբեր ն որը կարելի է համարել ժամանակատնողությամբ հողօգտագործմամբ, կից ցանքաշրջանառությունների ճախատիպը: Ցե ռ համակարգ: ելային Պարզունակ երկրագործության համակարգին փոխարինելու է գալիս ցելային համակարգը: Այս համակարգին աճցնելու պատճառներնէին` 1. գոյություն ունեցող համակարգիպւայմանններում հատիկային ն բուսաբուծական մթերքների աճող պահանջները, ան-

փոխումը |

:

լ

ինչպես

ւ

մի ԱԱՈՒՑ աան տաար արա իա ոին նաոո ուսվարարությունը,

:

2.

թյունը

:

կան Վաճ

)

ՏՐՆ հոները Եթ

ի

կոաայուրեքի

աշխատատարությունը,հատկապես անտառից հետո, 3. ավյալ ժամանակի սոցիալ-տնտեսական պայմանները (ճորտատիրականկարգերը, հոն այլն): ղի սեփականատիրությունը Այս համակարգիէությունն այճ էր, որ հողերը տնտեսությունում բաժանվում էին երեք մասի. մի մասը թողճվում էր ցել, երկրորդումմշակվում էր աշնանացան ցորեն, իսկ երրորղում` գարնանացան հացահատիկներ (հիմճականում վարսակ ն գարի), որի շնորհիվ հացահատիկներիցանճքան տարածություններըզզալիորեն ավնլաճում Լին: օգտագործման շնորհիվ զգալիորեն կրճատվեց դաշտերի մոլախոտվածությունը ն հնարավորությունստեղծվեց բարձրացնել հացաբույսերի բնքքատվությունը: Մակայն այն ղեռկս ցածը էր` 5-7 ց/հա: Վարելահողերում կերային բույսեր չէին մշակվում: Կերի մշտական պակասությունն արգելակում էր անասնապահության զարգացումը: Հետագայում, նթբ մեծացավ պահանջը հացահատիկին այլ արտադրանքների, ինչպես ճան անասնապահությանզարգացման ճկատմամբ, ցելային համակարզը չէր կարող բավարարել այդ պահանջները ն սկսեց ղուրս մղվել այլ համակարգերիկողմից: Ռուսաստանում ցելային համակարգին անցան ավելի ուշ, քան Եվրոպայում: Քազմադաշտախոտաբուսոաւյին համակարգ: Այս համակարգը ճախատեսում է հողերի կեսը կամ մեծ մասը զբաղեցնել բազմամյա խոաերով` սկզբից բնական, ապա ցանվող, թողնելովօգտազործման 4-6 տարի: Հողերի երկրորղ մասը՝ ավելի փոքրը, հատկացվումէլ. վարելու: Այստեղ մշակում էին եր` նե ներառելով Լ կերա ի հատիկային իկայ ն ար)լ դաշտային դաշտային մ մշակաբույսեր`

Ցելերիգոմաղբի

րր

ն

Բազմամյա կրող

խուռերն րուռել

ու

դաշտային դաշտային

Բոր»

մ մշակաբույսերը հաջորդափո լ

:

խվում էին բազմադաշտախոտաբուսայինցաճքաշրջանառությանդաշտերից մեկում: Երկրագործության այս համակարգըմինչե այժմ պահպանվել է եվրոպականառանձին երկրներում, որտեղ տեղումները շատ են, ն զարգացած է կաթնային աճասնաբուծությունը:

համակարգեր:Այս համակարգերըՌուԲարելավված հատիկային

ի հայտ են եկել 8-րդ ղարի երկրորղ կեսերին,զարգացած կաթնային աճասնաբուծությունունեցող կամ տեխճիկակամ բույսերի մշակությամբ զբաղվող տնտեսություններում:Բարելավվում էին ցանքատարածությունների կառուցվածքը ե վարելահողերիագրոտեխճիկան,մյուս գյուղատնտեսականհողատեսքերըչէին օգտագործվում: Վարելահողերում, ցանքաշրջանառությանինքնուրույն ղաշտերում ի հայտ են գալիս նոր մշակաբույներ: Որպես բարելավված համակարգի օրինակ կարող է ծառայել Վոլոկոլամյան ութղաշտյա ցաճքաշրջանառությունը (Մոսկովյան նահանգ), որտեղ համատեղվումէին 2 ցելային եռաղաշտ, որոնցից մեկում աշճանացաններիցհետո 2 ղաշտեր զբաղեցվումէին բազմամյա խոտերով: Ի հայտ են գալիս զբաղված ցելեր` մասնակիորեն կրճատելով մաքուր ցելերը, ինչպես ճան ոչ մեծ տարածության վրա հատիկային, բակլազգի ն շարահերկբույսերը: Սնահողայինշրջանճերումառանձին ղեպքերում մտցվում էին լրիվ շարահերկային դաշտեր, որտեղ մշակում էին շաքարի ճակնդեղ, արեածաղիկ, կարտոֆիլ, եգիպտացորենն այլ մշակաբույսեր, օրինակ, 1. մաքուր ցել, 2. աշնանացան ցորեն, 3. շաքարի ճակնղեղ, 4. գարնաճացանցորեն, գարի: Շարահերկ մշակաբույսերի համեմատ` հատիկայինների ավելի բարձր մակարդակի ագրոտեխնիկան0:պաստումէր հողերի կուլտուրականացմանը: Երկրագործության բարելավված համակարգերը ճախապատրաստում էին անցում պտղափոխայինհամակարգին:Սակայն Ռուսաստանում այն տարածում չգտավ: Պտղափոխայինհամակարգ: Ի տարբերություն նախորդ համակարգերի` այս ղեպքում գրեթե բոլոր վարելահողերըդրվում էին ցանքի տակ: Մուտք գործեցին կերային մշակաբույսեր, երեքնուկ, արմատապտուղներ, որոնք ոչ միայն աճասճապահությաննապահովեցինկերի կայուն բազայով ն բարձրացրեցին անասնապահության մթերատվությունը, այլ ճան ճպաստեցին հողի բերրիության բարձրացմանը: Պտղափոխային համակարզիառանձնահատկություններն էին. 1. ամբողջ բնական կերային հողատեսքերի վերածումը վարելահողերի, որտեղ մշակվում էին սպարենային, կերային ն տեխնիկական մշակաբույսեր, 2. հողի բերըիությունն «ադքատացնող» (հատիկային, կտավատ նայլն) ն «հարստացնող»(շարահերկային, բազմամյա ն միամյա բակլազգի խոտեր, բակլազգի հատիկային) մշակաբույսերի տեղաբաշխումը տարբեր դաշտերում` ամեն տարի հաջորղափոխելով, 3. ցանքաշրջանառություններում մաքուր ցելերի բացակայությունը, աշմանացան հատիկային բույսերի տեղաբաշխումըզբաղված ցելեսաստանում

ըից հետո:

հաջորդափոխության մշակաբույսերի Ցանքաշրջանառությունում

կիրառումը, տարբեր խորությունների խիստ կարգը, պարարտանյութերի մշակումնեն վրա կատարված բարձրորակվարը հողի այլ մեխաճիկական ցանքը, սերմերով րը, ինչպես նան բույսերի լավ խնամքը, բարձրորակ ն մոլախոտերի, անհրաժեշտությանղեպքում` մելիորացիայիկիրառումը դեմ տարվող պայքարը նպաստում հիվաճդություններիու վճասատուների ու հողի բերրիության բարձրացմանը, էին դաշտերիկուլտուրականացմանն

բարձրացմանը: հետնաբարն մշակաբույսերիբերքատվության

համակարզը 19-րդ ղարի երկրորդ կեսերից սկսած պտղափոխային սակայն Ռուսաստանում մեծ զարգացում գտավ Արեմտյան Եվրոպայում, տնտեայն հաջողություն չունեցավ, քանի որ Ռուսաստանի կլիմայական, սական ն մյուս պայմաններըտարբերվումէին արեմտաեվրոպական սկսեցին աշխատել այնպիսի համաՌուսաստանի շատ զիտնականներ Ռուսաստանի պայմանկարգի ստեղծման վրա, որը համապատասխաներ ներին: Հետագայում ստեդծված այդ նոր համակարգը կոչվեց խոտադաշ-

տային:

համակարգ:Այն վերջնական խոտադաշտային Երկրագործության Ռ.. Վ. կոդմից ն ամենուրեք սկսել Վիլյամսի է տեսքով մշակվել ակադեմիկոս Այս համակարգի համաթվականներից: 30-ական է ճերդրվել 20-րդ դարի ձայն` հողի բերրիության պայմանների լավացումը կապված էր հողի ստրուկտուրայինվիճակի լավացման հետ, իսկ ստրուկտուրայիբարելան վումն իր հերթին կապվում էր բազմամյա բակլազգի հացագգի խուռախառնուրղներիմշակությանհետ: Այղ նպատակովբոլոր ցանքաշրջանճաոություններումմտցվեցինբազմամյախոտաբույսեր: է Հողի կայուն ստրուկտուրա ստեդծելու համար խորհուրդ տրվում տարի, կերայինում՝ մշակել դաշտային ցանքաշրջանառություններում նպատակով: ստանալու կեր շատ ավելի ժամանակ՝ ավելի երկար հոՄինճույն դաշտումերկու ն ավելի տարիներ մնալով` խոտերը ղում թողնում են մեծ քանակությամբարմատային զանգված: Արմատային ազդեցությանտակ հոդում առաջանում են ջրակայուն համակարգի ագրեգատներ,որոնք հողի բերրիությանպայմաններիլաստրուկտուրային վազման կարնոր ցուցանիշէին: Որպես ավարտված համալիր` խոտադաշարտադրությունումտարածում տային համակարգը գյոււատնտեսական մեծ հետաքրքրութչգտավ: Սինչղեռ այդ համակարգի առանձին օդակներ են առնվում ն յուն են ճերկայացնում մեր ժամամճակներում,եթե հաշվի

տվյալ պայմանները:

համակարգն ուներ շատ թերություններ,որոնցից Խոտաղաշտային սխալ լինելն էր: Օրինակ, որպես բերրիութհիմնականըղրա գաղափարի է յան գլխավոր պայմանը̀նդունվում

ղրա

ամուր կճձիկային ստրուկտու99

րան, այն, որ միայն բազմամյա բակլազգի ն հացազգի խոտաբույսերի խառնուրղներն են հողի ստրուկտուրայի լավացման միակ միջոցը, ն խոտադաշտային համակարգի պիտանելիությունըբոլոր գյուդատնտեսական գոտիների համար: Վախենալով հողի փոշիացումից` ամենուրեք կիրառվում էր հողի հիմնական մշակմանմիանմանհամակարգ,որը բաղկագած էր խոզանի երեսվարից` հետագա վարով: Բացառվում էր հողի մշակումն ատամճավոր փոցխերով ե գլաճակներով: Խոտադաշտային համակարգի ներդրման տարիներին շատ գիտճականներ, այդ քվում նան Դ.Ն. Պրյանիշնիկովը ե Ն. Մ. Տուլայկովը, խըստորեն քննադատում էին այդ համակարգը: համակարՇարահերկային (արդյունարբերական-գործարաճային) ն նյութական միջոցներ:Դա գը պահանջում է կապիտալ մեծ ներղրումմներ պայմանավորված է նրանով, որ ցանքաշրջանառությունում վարելւսհողերի 50 օ«-ից ավելին զբաղեցնում են շարահերկ մշակարույսերը: Լինելով բարձր արդյունավետությամբ մշակաբույսեր` դրանք հողից վերցնում են մեծ քանակությամբ մատչելի սճնդատարըրեր, խոնավություն ն կյանքի այլ

գործոններ:

Առանց պարարտացման, հուլլի բարձրորակ ն ժամանակին կատարված մեխանիկական մշակումների, մոլախոտերի, վնասատուների, հիվանդությունների դեմ տարվող ւվայքարի միջոցառումների ն այլ եղանակճերի կիրառման հնարավոր չէր ստեղծել բարենպաստպայմաններ շարահերկ մշակաբույսերի պահանջը բավարարելու համար: Սակայն տնտեսությունների անբավարար տնխնիկական հագեցվածության, հողակլիմայական պայմանների բազմազանությանն այլ պատճառներովայն լայն տարածում չգտավ: Այժմ տարբեր բնատնտեսական գոտիներում գտնվող տնտեսութմենե ուններում կի են տարբեր համազարգեր: յումներում կիրառվում

երկրազործության

Հատիկացելային: Վարելահողերում գերակշռում են հատիկային մեծ մասը զբաղեցնումեն սն ցելերը: Հոբույսեր: Հողատարածությունների ն ղի բերրիությունը պահպանվում բարձրացվումէ հողի մշակմամբ ն պա:

րարտանյութերիկիրառմամբ:

Հատիկախուտաբուսային: Վարելահոդերիկեսը ն ավելին զբաղեցե վում հատիկային ոչ շարահերկային տեխնիկականմշակաբույսերիու խոտերի ցանքի զուգակցումով: Հողի բերրիությունը պահպանվումէ խոտեեն

րի մշակությամբ, պարարտանյութերի ն ցելերի կիրառմամբ: ՝

։

նում

են

ր մ աանեն: ՛ րկ մշակաբույսերը ակ լ ոյսե ր ատիկային

մեծ

մաս

դ ակցում

Հատիկացելաշարահերկային:

Վարելահոդերի

Ն

գուգակցումով: բարձրացվում է հողի մշակմամբ ն

շար

սն

ելի ցելի

գու

աղեց-

Հողի բերրիությունը պահպանվում ու պարարտանյութերիկիրառմամբ: Հատիկաշարահերկային: Հատիկային ն շարահերկայինբույսերը զբաղեցնում են վարելահողերի մեծ մասը: Հողի բերրիությունը պահպան100

բարձրացվում է հողիմշակմամբն պարարտանյութերիկիրառմամբ: Հատիկային մշակաբույսերը զբաղեցնում են վաՊտղդափոխային: րելահողերիկեսից ոչ ավելին, իսկ մնացած մասը զբադեցվումէ շարահերկսյին ն բակլազգիմշակաբույսերով:Հողի բերրիությունըպահպանվում ն ավելացվում է հատիկային,բակլազգիու շարահերկայինմշակաբույսերի կիրաոմամբ ն հողի մշակմամբ: պարարտանյութերի հաջորդափոխությամբ, մեծ մասը զբաղեցնումեն շարաՎարելահողերի Շարահերկային: հերկային մշակաբույսերը: Հողի բերրիությունըպահպանվումն բարձրացկիրաոմամբ:Այն նպատակավում է հողի մշակմամբն պարարտանյութերի հարմար է շարահերկայինմշակաբույսերիմշակությամբզբաղվող մասնատնտեսություններում: գիտացված Հայաստանըղասական լեռնային երկրագործությաներկիր է, որտեղ առանց երկրագործությանգոտիական,գիտականորենհիմնավորված արտադրական համակարգերիկիրառման անհնար է գյուղատնտեսական օգտագործել: արդյունավետ հիմնականմիջոցներըպահպանել ն Նոր տնտեսաձնի անցման, հողերի սեփականաշնորհմաններկայիս պայմաններումմիանգամայն նորովի մոտեցումներ են պահանջվում անհատական ն կոլեկտիվ գյուղացիական տնտեսությունների ն ապագա ֆերմերային տնտեսությունների երկրագռրծության համակարգերի մշակման նկատմամբ: Ժամանակակիցերկրագործության համակարգերիմշակումը հնաէ րավոր երկրագործությանհամակարգերիբաղկացուցիչ մասերի զարգաց-

վում

ն

մամբ:

ԵՐԿԲԱԳՈԲՐԾՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԳԼԽԱՎՈՐ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԲԱՂԿԱՑՈՒՑԻՉ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ

ՄԱՍԵՐԸ

Երկրագործությանժամանակակից բոլոր համակարգերն ընղգըրկում են մի շարք մասեր, որոնցից յուրաքանչյուրի նշանակությունն ու ուղդությունն առանձին վերցրած ն համալիրի մեջ որոշում են իրենց կոնկրետ ձնր, բովանդակությունըն ինտենսիվությունը: երկրագործական համակարգերի գլխավոր ն բաղկացուցիչ մաԵրկրագործության սերն են 1. Տնտեսության տարածքի ն համակարգ(առաջինբաղկացուցիչ մաս): Որոշվում են խոտհարքների, արոտավայրերի,այգիների,ցանքաշրջանառությունների, ջրամբարնեանտառաշերտերի, նոր յուրացվոդ հողերի նբորի, դաշտապաշտպան լոր բարելավված հալերի սահմանները, ինչպես ճան յռւրաքանչյուր հողատեսքի ն ցանքաշրջանառությանկազմակերպումն ու տեղաբաշ.

լ

ցանքաշրջանառությա կազմակեր

խումը: արձըմաս): Հո Հողի մշակման համակարգ(երկրորդ ան Հ աշխա մա մային ի Նո ամարակին մշակումը, ինչես ։

2.

բադկացու

տանքների կատարումը հնարավոր է անհրաժնշտ քանակությամբ գյուղատճմճտեսականմ տեխնիկայի ն մասնագետների առկայության դեպքում: Այս ղեպքում միայն կարելի է իրականացնել երկրագռրծութ-

3.

4.

Տ.

6.

7.

Ց.

102.

յան համալիր մեքենայացում:

Պարարտացմանհամակարգ(երրորդ բաղկացուցիչ մաս): Հանքայինն օրգանականպարարտանյութերի ձեռք բերում ն կիրառում, հողի քիմիական մելիռրացիայի կատարում, որոնք ապահովում են ծրագրավորված բերքի ստացումը: Վնասատուննրի, հիվանղությունների ն մոլախոտերի դեմ պայքարի միջոցառումներիհամակարգ (չորրորղ բաղկացուցիչ մաս): Ամեն տարի գյուղատնտեսությունըհսկայական վնասներ է կրում վճասատուներից, հիվանդություններիցն մոլախոտերից:Դրանց դնեմպայքարի համալիր միջոցառումներիկազմակերպման0շամակությունն ավելի է մեծանում երկրագործության ինտենսիվագցմանն ցանքաշրջանագությունմճերի` միանման բույսերով հագեցվածության պատճառով: Այս դեպքում առավել արդյունավետեմ պայքարի համալիր միջոցառումները`ագրոտեխնիկական(գլխավոր), քիմիական ն կենսաբանական: Սերմնաբուծության համակարգ (հինգերորղբաղկացուցիչ մաս): Տնտեսությունների ապահովումը բարձրորակ սերմերով: Շըջանցված սորտերի սերմերով ցանքերին անցումը բարձրացնում է մշակաբույսերի բերքատվությունըն արտաղրանքի որակը: Հողերը հողմային ն ջրային էրոզիայից պաշտպանելուհամակարգ (վեցերորղ բաղկացուցիչ մաս): Հողապահպանմիջոցառումմճերի կիրառումը բոլոր գյուղատնտեսականշրջաճմներիհամար միաժամանակ պայքար է հողում ջրի կուտակման ն պահպանման համար: Սա հատկապես կարեոր է այն շրջաններում, որոնք մշտապես կամ պարբերաբար ենթարկվումեն երաշտի: Թվարկված համակարգերի հետ մեկտեղ առանձին բնատնտեսական գոտիներում անհրաժեշտ է կիրառել հետնյալ լրացուցիչ օղակճմերը՝ դաշտապաշտպան անտառաշերտերի ստեղծում ն մելիորատիվ միջո-

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2.

Ճ. Ի Խնտըտ11 Ճ. ԷԼ եստ 8գզճեօտ Շ. Ճ., Ճճաւտ -ԽԼ Ճ. Ը. Ճոքօքծոռոճւ, 1991.

8ՓՓԵՇՑճ.

յուօ./ 18ւ բատ թո 5.

ատ

Ռո ուտ

ոոճյթյուռ,

-ԷԼ

թյւտաթը

8.

5.

քաո

.Ո6/

7. 8. 9.

Խա

էԼ

ՅՇԽՈՇՈՇՈՈՇ

-ԿԼ Խոտ, ճ.

Խուա, 1973.

1,

թում.եղ

3.

191646 /6ՒՈԼՅ./

ՓԵՓՅԻՈՒ

1977.

ԽԿԼթոժոսթք

Փ., Շյքոա 111

թօղումնթո8. 11 Թյոուածոճ.-ԽԼ

Է -/.,

ՈՆԼՅՇԽԱՒ:յւ

Ճ.

կռա

Խ Դյոտտ

Ճ.

4.

6.

Ճ.,

Է. Շ. աշ. թօուաածը

ճրբասօուօ 81/1., ՈՊօւօա

36ԽՈ6ույոոօ

Յժտոաած

Խճոօ,, 1979. Ճ.

8.,

11 ՅՇխուօրօ-

միսոօած

աատգիու

Ո:-

Փոճերւ

ո-

Ճ.

ՒԼ Օոծ

ո ըոօՂՏու6Օ-ՊԸՅ. -հ/ 1963. Ն. Հ., Մ. Ա., Կարապետյան

Հայրապետյան Մ. Է.: ԱգրոԳյուլխասյան 1973: նոմիայի հիմունքներ: Երնան, ատԿարապետյան Ռ. Մ.: Հայաստանումտարածված մոլախոտերի 1980: լաս: Երնան, Լույս, 2000: ՀայրապետյանԷ. Մ.: Հողագիտություն:Երնան, 1971: Երնան, հիմունքներ: ՍովսիսյանԵ.Մ.: Ագրռքիմիայի

ցառումներ:

Դաշտապաշտպան անտառաշերտեր (յոթերորդ բաղկացուցիչ մաս): Ղաշտապաշտպան անտառաշերտերըմեծ ղեր են խաղում մշտական կամ պարբերաբարերաշտի ենթակա շրջաններում: Մելիորատիվմիջոցառումներ (ութերորդբաղկացուցիչմաս): Այս միջոցառումներնուղղված են հողի արմատականբարելավմանը:Դրանցից են ոռոգումը, չորացումը, քիմիական մելիռորացիան (թթու հողերի կրացումը, հիմնային հողերի գիպսացումը), կուլտուրտեխնիկական աշխատանքների կատարումը (քարերի հավաքումը, թփուտներիոչնչացումը ն այլն): մարգագետիններում

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն ԳԼՈՒԽ

եւն

ւական

Լ

ԼԼ

աաա

պանաաաաայանաաաա

աաա

Ցրտահերկիաշնանայինմշակումը Ոռոգելիհողերիմշակումը .. Հողերիմշակման ենթակա շրջաններում ջրային հողատարման Հողիմշակումըհողմտյինհողատարման

ԱՌԱՋԻՆ

Լ

աեաաաւաանակաաաաասաապակաաաապաաա

յակ

ապպակաա ու81

առանձնահատկությունները: աաա ամա ս

աւ

աաա

Լաւ

անապական

62.

կակա.

ենթակաշրջաններում Գյուդատնտեսականբույսերի կյանքի պայմաններըն աաա Հողիմշակմանորակի գնահատումը դրանց կարգավորումըերկրագործությանմեջ ենա, աւարաը ն Մշակաբույսերիպահանջը լույսի, ջերմության, օդի,

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

սննղատարըերի արատընոաաոութուաաու ասադակաաայաաՔ6 առու Ցանքաշրջանառություններ Գիտականերկրագործությանհիմնական ա ե նիկական առրոտեի ն Ցանքաշրջանառությունների Հոդը ղրա բերրիությունը ՈԼ արոր դերը... Հողի առաջացումը, կատատարաաաարանամաա տնտեսակազմակերպական ն նշանակությունը. դրանց ղասակարզումը Ցելերը, Հողի պրոֆիլիձնավորումըն դրա աաաաաաաաաաաաաւոտնում2 ցանքաշրջանառության աարի (ձնաբանական)հատկանիշները............. .. Լ որպես. Տարբեր մշակաբույսերի ««1ԱՅԱԺ Հայաստանիհողերը, բնահոդային աա Հողային կադաստը ն դրա նշանակությունը Ցանքաշրջանառությունների ն նորո կանան աու աւտուտոտաաոոարթ դրանց հիմնականօդակները .. ոնի գյուդատնտեսության արտադրությանհամար Միջանկյալ մշակաբույսերը Լուսային, ջերմային, օդային,ջրային ն ցանքաշրջանառության մեջ... «որը կարգավորումըերկրագործության մեջ... որ նախագծումը Երկրագործության օրենքներըն գնահատումը Ցանքաշրջանառությունների աաա դերը Ցանքաշրջանառությունների ԵՐԿՐՈՐԴ ԳԼՈՒԽ սեփականաշնորհվածհողակտորներում Սոլախոտայինբուսականությունըն դրա դեմ ո

եե

ան

եաե

աակ

ա

աաաաաաաաանաաաաաըաըը

ւական

ակա

արական

աաա

ՎՆ

խամար

արջառ

ատ արան

ապան

գործոնները հողառաջացնող

անան

ւ.

մ...

աաա

մեջ դերը. նախորդ գելերի, աա

առան

բարորակ

արաւ

:

--

սննդային ռեժիմի ազրոտեխնիկան աւ

թամամ

աւՅ

ՀՆ

ոյւյ՞ւ

Հաատաակաաաատնաաաանաաււյուվի

ւ

տարվողպլայքարիմիջոցառումները Ձ... Մոլախոտերիդասակարգումնառանձին խմբերի ն դրանց ներկայացուցիչներիհամառոտ Դաշտերի մոլախոտվածության հաշվառումը Դաշտերիմոլախոտվածության Մոլախոտերիդեմ պայքարի համակարզը Հերբիցիդներիկիրառմանեղանակները .. Հերբիցիդներով աշխատելու ժամանակ միջոցառումներըՋ..............

Լւ

ԱԲԵ

ոա

ապպա,

ԳԼՈՒԽ

աադաշատանաաատտաոատաուղթնոգինը

բիմիական միջոցառումների` Ագրոտեխնիկական գուգակցումը ԳԼՈՒԽ

Աաաա

Ակա

աաա

աաա

աաա

.. տնտեսակտը հաշվարկ արդյունավետության Պարարտանյութերի

կիրառվող

առ

Նոա

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ագր եր աաաթառասաոաատ»-28

կազմումը. քարտեզների

աաա

ԳԼՈՒԽ

Լ

Պարարտանյութերըն ղրանց կիրառումը Բարդպարարտանյութեր ..

ռ

Ն

հաաա

աաաաանաւաա

աաա

Լ

ԼԼ...

Նոու

իրացումը. Ցանքաշրջանառությունների

Նա.

«ոտանա

Ա

արադ

ո

աաա

ը

աաուարնաաաւ

տարաւ

աք

մորֆոլոգիական գոտիները... Թ

Ց

-

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

Երկրագործությանհամակարզերը .. ժամանակակից Երկրագործության գլխավորն բաղկացուցիչմասհրը

համակարգի որտ

աա

ալար

աաա

ակաւաաականկաւա

աաա

աաա

ա

անա

աաաաաարայո

կ

աջաանաւ94 ԼԱ1

Գրականությու(ձ22:ԹշաաաաաաՆ 22222412 2աաաաաոաաոու ւատուաանաանաաաաքա «առա

աաա

աաա

ԵՐՐՈՐԴ

Հողի մշակումը,հողի մշակման տեսականհիմունքները Հողի տեխնոլոգիականհատկութ ն գործընթացներըմշակման ժամանակ Հողի մշակմանեղանակներնու ձները .. է Հողի մշակմանհամակցված Հողիմշակման ագրեգատիշարժման «Հարոն» Հոդիմշակման համակարգերը .. Հոդի մշակումը Հոդի մշակումըոչ ցելային նախորդներիցհետո... Հողի մշակումը գարնանացանմշակաբույսերի

րուա

մեքենաներ ագրեգատներ... ՀԱՂԵրԸ համար... աշնանացանների համար... ր

Բ

-

տ

թգ

ՑՈԼԱԿ

ՄԱՂԱՔԻ

ԳԱԼՍՏՅԱՆ,

ՌՈՒԶԱՆՆԱ

ԷՃ1ՇՂ7ՌԼ

ԱՕ1484 Յ1ՃԽՃԵՕՏԱՎ,

հ14ԷԾ61711

ՕԸՇԱՕՑԵԼ

ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ,

ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ

ԽՃՐՃՈՒՂԷԼ

ԱՆՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ

ՀՈՒՍԻԿԻ

ՖՐԻԴԱ

ՌՈՒԲԵՆԻ

ԲԻ:

ՓԲԱՆՆ

7ՇԱՃՕՌՒԷՆՆ,

ՕՏՒԼՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

3։ԵԽԼԱԱՄԱ

ՂԱ1

Ուսումնական ձեռնարկ

ՖՎՇՇԵՕՇ ՈՇՇՕԾ6

(ւռ

ճքյմ81Ը 6011ՅԵՍ»)

Երնան 2004 Բքոտճի

է տպագրության 04.11.2004 Ստորագրված թ. Թղթի չափսը տպ. մամուլ 6.75, հրատ. ճամ. 5.4 Պատվեր304 ՀԱ-ի տպարան Տերյան 74 |

Վ.

60284 |/16

Տպաքտնակ