Երկրագործություն հողագիտության հիմունքներով

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

Ռ.Ռ. ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ, Ֆ.Հ. ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ ՀՈՂԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐՈՎ

Դասագիրք

ՀՊԱՀ ուսանողների, մագիստրանտների, ասպիրանտների ն դասախոսների համար

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 631.41.8(075.8) ԳՄԴ 40.3y73 Մ 283 Երաշխավորված է տպագրության Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից (25.02.2011թ. արձ.թիվ 6) Խմ ագիր` Գրաախոսողներ` Հ.Ղ.Ղազարյան Հ.Վ.Հովսեփյան Ա.Շ.Մելիքյան

Մ 283

անաս.գիտ.թեկ.,դոցենտ Օ.Մ.Խաչատրյան Հ.Պետրոսյանի անվ. Հողագիտության,ագրոքի միայի ն մելիորացիայի գիտ.կենտրոնի տնօրեն ,գ.գ.դ. Երկրագործության ն ույսերի պաշտպանության գիտական կենտրոնի տնօրեն, գ.գ.դ. ՀՊԱՀ ուսա ուծության ն անջարա ուծության ամ իոնի վարիչ, գ.գ.դ.,պրոֆեսոր

Մանուկյան Ռ.Ռ. Երկրագործություն հողագիտության հիմունքներով, դասագիրք/ Ռ.Ռ. Մանուկյան, Ֆ.Հ. Կարապետյան: ՀՀ ԿԳՆ, ՀՊԱՀ.Եր.:ՀՊԱՀ հրատ.,2011.-218 էջ: Դասագիրքը ներառում է նյութեր հողագիտություն, երկրագործություն, ագրոքիմիա առարկաների գծով: Հողագիտության աժնում լուսա անված է հողառաջացման գործընթացի էությունը, հողի հատկությունները, ծագումը, գոտիական տարածման օրինաչափությունները, հողի երրիության արձրացման ն արելավման պատճառները, ՀՀ-ում ձնավորված նահողային գոտիները, հիմնական հողատիպերը: Երկրագործության աժնում տրված է երկրագործության գիտական հիմունքները ն հիմնարար հարցերը, որոնցով այն զ աղվում է որպես գիտություն` ցանքաշրջանառություններ, հողի մշակում, պայքար մոլախոտերի դեմ, երկրագործության համակարգեր: Ագրոքիմիայի աժինը ներառում է պարատանյութերի առավել տարածված ներկայացուցիչները ն կիրառման արդյունավետ պայմանները: Դասագիրքը կազմված է գործող ուսումնական ծրագրերին համապատասխան, նախատեսված է ՀՊԱՀ-ի, Ստեփանակերտի ն ՀՊԱՀ մասնաճյուղերի ոչ ագրոնոմիական մասնագիտությունների ուսուցման ուսանողների համար:

1Տ8N 978-9939-54-410-6

ՀՏԴ 631.41.8(075.8) ԳՄԴ 40.3y73

ՕՄանուկյան Ռ.Ռ., Կարապետյան Ֆ.Հ., 2011թ. ՕՀայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2011թ.

ՆԵՐԱԾՈւԹՅՈւՆ

«Երկրագործություն հողագիտության հիմունքներով» առարկայի գլխավոր խնդիրն է` ծանոթացնել ուսանողներին տեսական հիմունքների ն գործնական եղանակների հետ, որոնք օգտագործվում են երկրագործությունում, եթե այն դիտվում է որպես մարդու տնտեսական գործունեություն, անմիջապես կապված գյուղատնտեսական արտադրության ուսա ուծական ճյուղերի հետ: Դասընթացը աղկացած է երկու մասից: Առաջինում մանրամասն դիտվում է հողագիտությունում հիմնական արտադրամիջոցը` հողը, դրա ֆիզիկական, քիմիական ն այլ հատկությունները, ծագումը (գենեզիս), գոտիական տարածման օրինաչափությունները, հողի հիմնական հատկության` երրիության արձրացման ն արելավման պատճառները: Մեծ ուշադրություն է դարձված Հայաստանի Հանրապետությունում ձնավորված նահողային գոտիներին ն հիմնական հողատիպերին, հողերի որակական գնահատմանը, հողատարման զարգացման գործընթացներին ն դրանց պահպանմանը դեգրադացումից: Երկրորդ աժնում տրված է երկրագործության գիտական հիմունքները ն հիմնարար հարցերը, որոնցով այն զ աղվում է որպես գիտություն` ցանքաշրջանառություններ, հողի մշակման եղանակներ, պայքար մոլախոտերի դեմ, երկրագործության համակարգեր: Հողագիտությունում ուսումնասիրության օ յեկտ հանդիսանում է հողը, որը դիտվում է ամ ողջ ազմազանությամ , գլխավորապես որպես կենդանի զարգացող մարմին: Երկրագործությունում ուսումնասիրության օ յեկտ հանդիսանում է մշակա ույսերի պահանջների համապատասխանությունը հողի հատկությունների ն երրիության հետ: Համապատասխանության եղանակներից են` ագրոտեխնիկան (հիմնականում հողի մեխանիկական մշակումը), կենսա անական (ցանքաշրջանառությունների կիրառում, այսինքն` նախորդների դրական ազդեցությունը), քիմիական (մոլախոտերի դեմ պայքար քիմիական միջոցներով` հեր իցիդներով): Հողագիտությունում ն երկրագործությունում ուսումնասիրության մեթոդները տար եր են` լա որատոր, վեգետացիոն, լիզիմետրիկ, դաշտային փորձ ն այլն: Հողի մասին գիտելիքները հանդիսանում են անհրաժեշտ հիմնաքար, որի հիման վրա մշակվում են գիտականորեն հիմնավորված ցանքաշրջանառություններ, պարարտանյութերի համակարգեր, հողերի մելիորացման նախագծեր, տարածքի ճիշտ կազմակերպում, գյուղատնտեսական մշակա ույսերի մշակության եղանակներ: Հետնա ար,

հողի մասին գիտելիքներն ունեն կարնոր նշանակություն ցանկացած մասնագիտության ագրոնոմների համար: Գյուղատնտեսության հետագա զարգացման գործում անհրաժեշտ է լայնորեն օգտագործել գիտության ժամանակակից նվաճումները ն առաջավոր փորձը հողի երրիության արձրացման գործում: Դա պահանջում է պատրաստել արձր որոկավորում ունեցող գյուղատնտեսական մասնագետներ, որոնք լավ տիրապետեն հողի մշակման գիտական հիմունքներին` երկրագործությանը ն հողագիտությանը: Հողը յուրաքանչյուր ժողովրդի ամենակարնոր կենսոլորտն է ն նրա պահպանությունը, ինչպես նան արդյունավետ մշակման մակարդակի ապահովումը ոլոր սերունդների գերագույն պարտականությունն է:

ՀՈՂԱԳԻՏՈւԹՅԱՆ ՀԻՄՈւՆՔՆԵՐ

մեջ

Հողը, նրա ծագումը ն զարգացումը: Հողի դերը գյուղատնտեսության

Երկրի կեղնի վերին շերտը, որն օժտված է երրիությամ , պիտանի է ույսերի աճի, զարգացման ն երքի կազմավորման համար, կոչվում է հող: Հողը յուրահատուկ նապատմական մարմին է, որը ժամանակի ն տարածության մեջ անընդհատ զարգանում ն փոփոխվում է նական մի շարք գործոնների փոխազդեցության հետնանքով: Հողի հիմնական հատկությունը` երրիությունն է, որով այն տար երվում է լեռնային ապարներից ն հանքատեսակներից: Այս հատկության շնորհիվ է, որ հողը գյուղատնտեսության արտադրության հիմնական անփոխարինելի միջոց ն աշխատանքի առարկա է: Աշխարհի ոլոր ժողովուրդները հողը սիրով անվանում են իրենց մայրը, իսկ վարելահողը`կերակրողը: Իրավ, որպեսզի հողը լինի կերակրող, պետք է այն օգտագործել խելացի ն խնամքով: Հողաշերտն առաջանում ու զարգանում է դարերի ընթացքում մի քանի տասնյակ սանտիմետր, ն սխալ օգտագործման դեպքում այն կարելի է հեշտությամ կորցնել: Գյուղատնտեսական մշակա ույսերից արձր երքի ստացման գործում կարնոր նշանակություն ունի մարդու տնտեսական գործունեությունը` ոռոգումը, պարարտացումը, չորացումը ն այլն, որի արդյունքում սակավ երրի հողերը վեր են ածվում արձր երրի հողերի:

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ԱՊԱՐՆԵՐԻ ՀՈՂՄԱՀԱՐՈւՄԸ

Ապարների քայքայումը, որի ընթացքում առաջանում է մանրացված զանգված` փխրուկ, կոչվում է հողմահարում: Հողմահարումը արդ գործընթաց է, որի ընթացքում ապարի ու հանքատեսակների մեջ առաջանում են քանակական ու որակական փոփոխություններ: Լեռնային ապարի վերափոխումը հողի տեղի է ունենում հողմահարման ն հողառաջացման տնական ն արդ գործընթացների արդյունքում: Պայմանականորեն տար երում են հողմահարման երեք ձներ` ֆիզիկական, քիմիական ն կենսա անական: Բնության մեջ դրանք ոլորն էլ գործում միատեղ ն որոշակի փոխներգործությամ , այս կամ այն ձնի գերակշռությամ : Ֆիզիկական հողմահարում` դա լեռնային ապարի մեխանիկական մանրացումն է տար եր մեծության եկորների: Օրեկան ն սեզոնային ջերմության տատանումների (տաք ն ցուրտ) ազդեցության տակ լեռնային ապարի առանձին շերտերի միջն ստեղծվում է լարվածություն, որի հետնանքով առաջանում են ճեղքեր, ապարը քայքայվում, փշրվում է: Քանի

որ արդ աղադրության հանքատեսակներն ունեն ընդարձակման տար եր գործակիցներ, ուստի անհավասարաչափ են ընդարձակվում ն սեղմվում տաքացման ու սառեցման ժամանակ, ինչը նույնպես երում է լեռնային ապարի մանրացմանը: Ֆիզիկական հողմահարման հետնանքով միասեռ լեռնային ապարը ժամանակի ընթացքում վերափոխվում է եկորների խառնուրդի, որոնց նվազագույն տրամագիծը կարող է հասնել մինչն միլիմետրերի տասնորդական ն հարյուրերորդական մասերի: Այս փուխր զանգվածը որակապես տար երվում է ելակետային լեռնային ապարից: Փխրուկն ունակ է անցկացնելու օդ ու ջուր ն պահել ջրի մի մասը: Ֆիզիկական հողմահարումն առավել ինտենսիվ է ընթանում չոր ու տաք շրջաններում: Քիմիական հողմահարում` դա լեռնային ապարների աղադրության մեջ մտնող առաջնային հանքատեսակների քիմիական կազմի ն կառուցվածքի փոփոխությունն է: Քիմիական հողմահարման ժամանակ հիմնական դերը պատկանում է ջրին, թթվածնին ն ածխաթթու գազին: Անձրնաջուրը մշտապես լուծված վիճակում պարունակում է մթնոլորտային օդի գազեր` ազոտ, թթվածին, ածխաթթու գազ: Առաջնային հանքատեսակների ջրով թրջվելու ընթացքում տեղի է ունենում մի շարք քիմիական ռեակցիաներ` օքսիդացում, հիդրատացիա, հիդրոլիզ, վերականգնում, կար ոնատների առաջացում ն այլն: Բացի դրանից ջուրն ունակ է լուծելու որոշ հանքատեսակներ: Քիմիական հողմահարման արդյունքում տեղի է ունենում առաջնային հանքատեսակների քիմիական կազմի ն կառուցվածքի զգալի փոփոխություններ: Այսպես, տրոպիկական կլիմայի պայմաններում` երկարատն հողմահարման ընթացքում, գրունտը` միայն լուծելիության ն լվացման հետնանքով, կարող է կորցնել իր ելակետային զանգվածի մինչն 1/3-ը: Գրունտի կոշտերը, չհասցնելով մեխանիկորեն փշրվել, այնքան են փոփոխում իրենց քիմիական կազմը, որ վեր են ածվում մի զանգվածի, որը կարելի է կտրել դանակով: Որոշ հանքատեսակների հիդրատացիայի հետնանքով ապարը կարող է մեծանալ իր ծավալից 2-3 անգամ: Քիմիական հողմահարման արդյունք են հանդիսանում առաջնային հանքատեսակների եկորները: Քիմիական հողմահարման ընթացքում տեղի է ունենում ոչ միայն հանքատեսակների քայքայում, այլն նոր` երկրորդային հանքատեսակների սինթեզ: Մինչն երկրի վրա կյանքի ծագումը հողմահարման գործընթացները ընթանում էին միայն ֆիզիկական ն քիմիական գործոնների ներգործության տակ: Կյանքի ծագումից հետո սկսում են կենսա անական հողմահարման գործընթացները: Կենսա անական հողմահարումը` դա լեռնային ապարների քանակական ն որակական փոփոխությունն է ուսական ու կենդանական օրգանիզմների ներգործությունից: Հողմահարումից առաջացած փխրուկի

վրա, որն իր մեջ պարունակում է մատչելի հանքային սննդատարրեր` ֆոսֆորական թթու ն կալիում, սկսում են երնալ ակտերիաներ, սնկեր, քարաքոսեր, մամուռներ, իսկ հետագայում նան արձրակարգ ույսեր: Սրանք իրենց աճի ու զարգացման համար ապարներից ն հանքատեսակներից հայթայթում են անհրաժեշտ սննդատարրեր, դրանով իսկ քայքայելով ապարն ու հանքատեսակները: Միկրոօրգանիզմներն ու ույսերն իրենց կենսագործունեության ընթացքում արտադրում են զանազան հանքային /Է2ԸՕ3, ԷNՕ3, Է2ՏՕ4/ ն օրգանական թթուներ, որոնք արագացնում են հողմահարման գործընթացները: Բացի քիմիական ներգործությունից, ույսերի արմատները, թափանցելով ապարների ճեղքերի մեջ, մեծ ճնշում են գործադրում դրանց պատերի վրա ն մեխանիկորեն քայքայում ապարները: Կենսա անական հողմահարման գործընթացին ակտիվ մասնակցում են հողում ապրող կենդանիները` մկները, խլուրդները, անձրնաորդերը, մրջյունները զեզները, թրթուրները, որոնք անցքեր են ացում փխրուն ապարների մեջ, փորում, փխրեցնում ու խառնում են հողը: Հողմահարման գործընթացների ուժգնությունը առավելապես պայմանավորված է կլիմայով, ուստի հողմահարման ենթարկված լեռնային ապարների վերին շերտի` հողմահարված կեղնի հզորությունը` կապված կլիմայից, կարող է տատանվել մի քանի սանտիմետրից մինչն տասնյակ ն հարյուրավոր մետրեր: Հողմահարված կեղնի ցերեկային /արտաքին ն մակերեսային/ շերտերում լեռնային ապարների ն հանքատեսակների մեխանիկական քայքայման ն քիմիական փոփոխության հետ մեկտեղ ընթանում է հողառաջացման գործընթացը:

ՀՈՂԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ԷՈւԹՅՈւՆԸ

Հողառաջացումը, ըստ Ա.Ա. Ռոդեյի` դա երկրի կեղնի վերին շերտում ընթացող նյութերի ն էներգիայի փոխակերպման ն տեղաշարժման գործընթացներն են: Հողառաջացման գործընթացում կարնոր դերը կատարում է կենսա անական գործոնը` միկրոօրգանիզմներն ու կանաչ ույսերը: Առանց դրանց մասնակցության հողառաջացման գործընթաց տեղի ունենալ չի կարող: Այդ գործընթացի հիմնական աղադրիչներից մեկը դա օրգանական նյութի ստեղծումն /սինթեզ/ ու տարրալուծումն է, հատուկ հումուսային նյութերի առաջացումն է, վերին շերտում մոխրային տարրերի ն ազոտի կուտակումն է: Բարձրակարգ կանաչ ույսերը /ծառերը, թփուտները, խոտա ույսերը/ լեռնային ապարից ն հանքատեսակներից հայթայթում են իրենց սննդառության համար մոխրային տարրեր` P, Ճ, Ըa, Mջ, Տ ն այլն, ինչպես նան ազոտ ն օգտագործելով ջուր, ածխաթթու գազ ն արնի էներգիան, առաջացնում են օրգանական նյութ: Մեռած ույսերը հարս7

տացնում են ապարը օրգանական մնացորդներով: Դրանց մի մասը սնունդ է հանդիսանում միկրոօրգանիզմների համար, մյուսը մասը հանքայնանում է ն օգտագործվում նոր ույսերի արմատների կողմից, իսկ մեկ ուրիշ մասը` վերափոխվում է նոր օրգանական միացությունների` յուրահատուկ հումուսային նյութերի /թթուների/: Վերջիններս համեմատա ար կայուն են միկրոօրգանիզմների կողմից քայքայման հանդեպ, ուստի ն կուտակվում են վերին հորիզոնում, որը ձեռք է երում ավելի մուգ գույն: Լեռնային ապարից հայթայթված ույսերի սննդատարրերը, ազատվելով օրգանական նյութերի հանքայնացման ընթացքում, նույնպես կենտրոնանում են մակերեսային շերտում: Ապարի առաջնային ն երկրորդային հանքատեսակները մասնակցելով հողառաջացման գործընթացին, արագ քայքայվում են, որի հետնանքով սինթեզվում են նոր հանքատեսակներ: Հումուսային նյութերը փոխազդելով հանքայինների հետ, առաջացնում են արդ օրգանահանքային միացություններ: Հողառաջացման ընթացքում հողի տար եր շերտերում տեղի է ունենում հանքային, օրգանական ն օրգանահանքային նյութերի տեղաշարժ ն տեղա աշխում: Դրա հետնանքով հողմահարման կեղնի վերին մասը աժանվում է շերտերի, կամ գենետիկական հորիզոնների, որոնք տար երվում են մեկը մյուսից գույնով, մեխանիկական կազմով, ստրուկտուրայով, կառուցվածքով, հզորությամ ն այլ հատկանիշներով: Հողային հորիզոնների /շերտերի/ ամ ողջությունը կազմում է հողի պրոֆիլ /կտրվածք/:

Հողառաջացման գործոնները Բնական պայմանները, որոնցից կախված է հողառաջացման գործընթացների ընթացքն ու արագությունը, Վ.Վ. Դոկուչանը անվանել է հողառաջացման գործոններ` ուսական ն կենդանական աշխարհ, կլիմա, մայրատեսակ, ռելիեֆ, հողի հասակ, մարդու տնտեսական գործունեություն /անթրոպոգեն գործոն/: Բուսական ու կենդանական աշխարհ - Բուսական ու կենդանական օրգանիզմները համարվում են հողառաջացման առաջատար գործոնը: Միայն ույսերն են ունակ ստեղծել օրգանական նյութ, որը հետագայում հողառաջացման գործընթացի համար ծառայում է էներգիայի աղ յուր: Օրգանական նյութի քանակական ու որակական կազմը, դրա աշխումն ըստ հողի հորիզոնների, քայքայման ուժգնությունը տար եր են ն կախված են ուսատեսակից, կլիմայական պայմաններից: Հողառաջացման գործընթացում ուսականության կազմի նշանակության վրա առաջին անգամ ուշադրություն է դարձրել Վ.Ռ. Վիլյամսը: Ժամանակակից դասակարգումը /Ն.Ն. Ռոզով/ ներառում է ուսականության հետնյալ խմ երը` ծառա ույսեր, խոտա ույսեր, անապատային ուսականություն, մամուռներ ն քարաքոսեր:

Ծառա ույսեր - Ծառերի հիմնական օրգանական զանգվածը կենտրոնացված է վերգետնյա մասում, ընդ որում արմատները կազմում են ընդհանուր զանգվածի 1/4–1/5 մասը: Մեռած տերնները, ճյուղերը, կեղնը, թափված պտուղները կազմում են անտառային թաղիք, փռվածք կամ խաշամ: Ծառա ույսերը հողից ավելի շատ են վերցնում մոխրային տարրեր ն ազոտ, քան վերադարձնում: Առավել ուժգին հողի հանքային մասը քայքայվում է փշատերն անտառների տակ, որի հետնանքով առաջանում են հատուկ թթուներ: Իսկ լայնատերն անտառների /կաղնուտներ, հաճարենի, ոխի ն այլն/ խաշամի տարրալուծումը տեղի է ունենում ոչ թե թթվային այլ գրեթե չեզոք միջավայրում: Այն հողերը, որոնք ձնավորվում են լայնատերն անտառների տակ ավելի երրի են, քան փշատերններինը: Ծառա ույսերը ազմամյա են, որոնց կյանքի տնողությունը կազմում է մինչն 7-8 հազար տարի /կաղնի, աո ա , կալիֆորնիական սոճի/, իսկ խոտա ույսերը - լինում են սակավամյա ն ազմամյա: Յուրաքանչյուր տարի խոտա ույսերի մեռած վերգետնյա զանգվածը կուտակվում է, հիմնականում հողի մակերեսին, որն ավելի հարուստ է մոխրային տարրերով ու ազոտով, քան փշատերն անտառների խաշամը: Անապատային ուսականությունը - ներկայացված է թփուտներով, օշինդրով, ազմամյա ու միամյա շորանով ն էֆեմերներով, որոնք ունեն կարճատն վեգետացիոն շրջան, որոնց կենսազանգվածը մեծ չէ, սակայն հարուստ է մոխրային տարրերով: Մոխրայնությունը հատկապես մեծ է շորաններում` 1կգ շորանի այրման դեպքում առաջանում է 500գ մոխիր, որը հարուստ է Na,Ըl ն Տ: Անապատային ուսականության մնացորդները շատ արագ հանքայնանում են ն առաջացած հողերն ունենում են ցածր նական երրիություն: Մամուռներն ու քարաքոսերը - տարածված են ճահիճներում ն աճելով գերխոնավացած հողերում, ավելի են արձրացնում դրանց խոնավությունը: Հայտնի է, որ դրանք խիստ խոնավունակ են` 100գ չոր մամուռը ունակ է պահելու 1.5 - 3.0կգ ջուր: Մահանալով մամուռը չի տարրալուծվում օդի ացակայության պատճառով, այլ ավելի շատ է կուտակվում, առաջացնելով տորֆ: Քարաքոսերը` ցածրակարգ ուսական օրգանիզմներ են, որոնք առաջինն են նակվում լեռնային ապարների վրա: Հողառաջացմանը մասնակցում են նան միկրոօրգանիզմներ` ակտերիաներ, սնկեր, ակտինոմիցետներ /ճառագայթասնկեր/, ջրիմուռներ: 1գ օրգանական նյութերով հարուստ հողում ապրում են մի քանի միլիարդ միկրոօրգանիզմներ, իսկ աղքատ հողերում այդ քանակը հասնում է մի քանի միլիոնի:

Բակտերիաները - առավել տարածված միկրոօրգանիզմներն են, որոնց քանակը 0-25սմ հողաշերտում 1 հեկտարի հաշվով կազմում է շուրջ 10 տոննա: Որոշ ակտերիաներ զարգանում են հողում միայն թթվածնի առկայության պայմաններում, դրանց անվանում են աէրո ակտերիաներ, իսկ մյուսները հողում ապրում են առանց թթվածնի ներթափանցման ն կոչվում են անաէրո : Որոշ ակտերիաներ նակվում են ազմամյա խոտա ույսերի ն հատիկաընդեղեն մշակա ույսերի արմատների պալարներում, որոնք ունակ են կլանել /ֆիքսել/ մթնոլորտի ազատ ազոտը ն այն մեծ քանակությամ կուտակել հողում: Տափաստաններում ուսական մնացորդների քայքայումը տեղի է ունենում ակտերիաների միջոցով, իսկ անտառներում` սնկերի, ակտինոմիցետների: Ջրիմուռները - ընդունակ են ինքնուրույն սինթեզել օրգանական նյութ: Քարաքոսերի հետ մեկտեղ դրանք մասնակցում են լեռնային ապարների քայքայման գործընթացին: Հողառաջացման գործընթացում զգալի դերը պատկանում է նան հողում ապրող կենդանիներին` անձրնաորդերին, որոնք շարժվելով, փխրեցնում են հողը: Հողի զանգվածը անց կացնելով իրենց ստամոքսով հարստացնում են սննդանյութերով, իսկ մահանալուց հետո մեծ քանակությամ օրգանական մնացորդներով, որից հետագայում առաջանում է հումուս: Անձրնաորդերը` հողի երրիության արձրացման կարնոր գործոններից են: Հողում ապրող միջատները, սնվելով ուսական մնացորդներով հարստացնում են այն օրգանական նյութերով: Միկրոօրգանիզմները մասնակցում են լեռնային ապարների հողմահարման գործընթացներին: Դրանց միջոցով է տեղի ունենում հողի ուսական ու կենդանական մնացորդների տարրալուծումը ու արդ օրգանական նյութի` հումուսի սինթեզը: Միկրոօրգանիզմների միջոցով հողում կուտակված սննդանյութերի անշարժ պաշարները, ույսերի համար ոչ մատչելի վիճակից վեր են ածվում մատչելի սննդատարրերի: Այսպիսով, ուսկան ն կենդանական օրգանիզմները որոշում են հողագոյացման ուղղությունն ու խորությունը, հողի երրիության առաջացումն ու զարգացումը ժամանակի ն տարածության մեջ: Կլիմա - Կլիման նորոշվում է երկրի մակերնույթի վրա ընկնող լուսային, ջերմային էներգիայով, մթնոլորտային տեղումներով, առանց որոնց հողմահարման ն հողառաջացման գործընթացներ տեղի ունենալ չեն կարող: Լեռնային երկրներում կլիման փոփոխվում է տարածքի արձրության հետ` հողատիպերի տեղա աշխումը տեղի է ունենում ուղղաձիգ գոտիականության օրինաչափության սկզ ունքով: Մթնոլորտային տեղումներն ու ջերմությունը նորոշում են հողում ընթացող կենսաքիմիական գործընթացների ուժգնությունը, դրա ջրային ն ջերմային

ռեժիմները: Խոնավ տարածքներում, ջուրը թափանցելով հողաշերտի մեջ, լուծում ն իր հետ տանում է զանազան միացություններ դեպի հողի ստորին հորիզոնները կամ նույնիսկ գրունտային ջրերը: Չորային պայմաններում գերակշռում են գոլորշիացման գործընթացները, որի հետնանքով վերին հորիզոններում տեղի է ունենում ջրալույծ աղերի կուտակում ն գոյանում են աղակալած հողեր: Մայրատեսակ կամ հողառաջացնող ապար – Հողառաջացնող մայրատեսակն առաջանում է լեռնային ապարների հողմահարման հետնանքով մանրացված նյութերի տեղափոխման ն կուտակման շնորհիվ: Մայրական ապարները` հողմահարված ապարներից կազմված փխրուն այն նյութերն են, որտեղ հողառաջացման ընթացքում ձնավորվում են հողի հիմնական հատկությունները: Դրա համար էլ ապարը հողառաջացման վրա ունենում է ուղղակի ն անմիջական ազդեցություն: Հողի մի շարք հատկություններ` հանքային մասի քիմիական կազմը, ինչպես նան մեխանիկական կազմը, ջրային ու օդային հատկությունները կախված են այն մայրական ապարի հատկություններից, որի վրա ձնավորվել ն զարգացել է տվյալ հողը: Այսպիսով, մայրական ապարներում եղած սննդատարրերի սկզ նական պաշարները որոշում են հողի նական երրիության մակարդակը: Լեռնային երկրներում տեղի է ունենում հողմահարված նյութերի տեղափոխում ն վերադասավորում: Հիմնական հողառաջացնող մայրական ապարները նստվածքային գոյացումներ են, որոնք ըստ գենետիկական տիպերի աժանվում են մի քանի խմ երի. 1. Ալյուվիալ նստվածքներ` առաջանում են մշտական հոսող գետերի հոսանքներով, որոնք գետերի մեջ անցած հողմահարված նյութերը քշում, տանում են իրենց առաջացած տեղերից ն կուտակում հարթավայրային մասերում: 2. Դելյուվիալ նստվածքներ` առաջանում են անձրնների ու ձնհալի ջրային հոսանքներով տեղափոխված հողմահարված նյութերի կուտակման շնորհիվ: Այդ երվածքները կուտակվում են լանջերի ստորին մասերում: 3. Պրոլյուվիալ նստվածքներ` գոյանում են լեռնային տարածքներում ժամանակավոր գետերի, սելավների ջրային հոսանքներով ու հեղեղաջրերով երված հողմահարված նյութերի կուտակման շնորհիվ: Այդպիսի երվածքները լեռնային տարածքներից տեղափոխվում են դեպի հարթավայրեր: 4. Էլյուվիալ նստվածքներ` դրանք հողմահարված նյութեր են, որոնք առաջանում ու մնում են տեղերում` չեն տեղափոխվում:

Ռելիեֆ – Լեռնային երկրներում ռելիեֆի ազդեցությունը հողագոյացման գործընթացի վրա առանձնապես խիստ է արտահայտվում: Հարթ տարածություններում ջերմությունը, տեղումները ն լույսը աշխվում են գրեթե հավասարաչափ, իսկ լեռնային տարածքներում` անհավասարաչափ: Ռելիեֆի ցածրադիր վայրերում համեմատա ար շատ խոնավություն է կուտակվում, ինչը երում է ճահճային հողերի ձնավորմանը: Մինչդեռ լեռներում, լանջերում, հարավային թեքություններում տեղումների մի հսկայական մաս չի ներծծվում հողաշերտի մեջ, այլ մակերեսային հոսքի ձնով հեռանում է դեպի ստորոտ: Հողի հասակը կամ ժամանակի գործոնը – Հողի հասակը որոշվում է այն ժամանակով, եր հողառաջացնող մայրական ապարներն ազատվել են սառցային կամ ջրային ծածկոցից ն դրանց վրա սկսվել են հողառաջացման գործընթացները: Երկրագնդի հնագույն հողերի հասակը կազմում է տասնյակ միլիոնավոր տարիներ: Ժամանակակից հողերի մեծամասնության հասակը չափվում է մի քանի հազար տարիներով: Ըստ հասակի երիտասարդ են այն հողերը, որոնք սառցադաշտերի կամ ջրերի տակից ավելի ուշ են ազատվել: Հայաստանի Հանրապետությունում ամենաերիտասարդ հողերը` Սնանա լճից ազատված հողագրունտներն են, որոնց հասակը 6-7 տասնյակ տարուց ավել չէ: Ըստ Վ.Ռ. Վիլյամսի տար երվում են հողի ացարձակ ն հարա երական հասակ: Բացարձակ հասակը որոշվում է այն ժամանակով, որն անցել է հողը ձնավորման սկզ նական շրջանից մինչն ներկա պահը: Հարա երական հասակը նորոշում է հողառաջացման գործընթացի, հողի զարգացման փուլերի փոփոխության արագությունը: Մարդու տնտեսական գործունեությունը - Բնական գործոնները հողագոյացման գործընթացի վրա ներգործում են դանդաղ ն տարերայնորեն: Մարդը ձգտում է նպատակասլաց ն արագ փոխել հողը: Մարդու տնտեսական գործունեության ազդեցությունը հողառաջացման գործոնների ն հողի վրա աստիճանա ար ուժեղանում է: Մարդը վճռականորեն կարող է փոխել ինչպես հողառաջացման ուղղվածությունը, այնպես էլ հողի հիմնական հատկությունները: Այսպես, ծեր անտառների հատումն ու այդ տարածությունները մշակա ույսերի համար օգտագործումը, խամ ու խոպան հողերի իրացումը, ոռոգումը, պարարտացումը, ճահիճների չորացումը, աղուտ-ալկալի ն քարքարոտ հողերի արելավումը ն այլն առաջ են երում հողի հատկությունների դրական փոփոխություններ, որի հետնանքով փոխվում է նան հողատիպը: Սակայն միշտ չէ, որ մարդու միջամտությունը նական երնույթներին ունենում է դրական հետնանք: Կան դեպքեր, եր մարդու սխալ գործունեությունը մեծ վնաս է հասցրել ժողովրդական տնտեսությանը:

Այսպես, հողի անսիստեմ մշակման ն սխալ ոռոգման հետնանքով երրի հողերը վեր են ածվում աղուտների ն հողն աստիճանա ար զրկվում է երք տալու հատկությունից: Եր եմն լեռնային թեքությունների անտառները ոչնչանալուց ու լեռնային լանջերի արոտները վարելուց հետո առաջանում են հեղեղներ, որոնք քանդում ու ոչնչացնում են դաշտերը: Հողառաջացման գործընթացի ն հողի վրա կարնոր ազդեցություն է թողնում նան շրջակա միջավայրը, որի պահպանումն արդյունա երական թափոնների, ռադիոակտիվ նյութերի, ծանր մետաղների աղտոտումից համարվում է հասարակության առաջնային խնդիրը:

ՀՈՂԻ ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ /ՁԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ/

ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

Հողը կարելի է նորոշել ըստ նրա մորֆոլոգիական /արտաքին/ հատկանիշների: Դրանցից կարնորագույնն են` հողի պրոֆիլի կառուցվածքը, հողի ն նրա առանձին հորիզոնների հզորությունը, գույնը, մեխանիկական կազմը, ստրուկտուրան, նորագոյացումներն ու պարփակումները: Հողային պրոֆիլի /կտրվածքի/ կառուցվածքը` դա հողի արտաքին պատկերն է, որը պայմանավորված է նրա հորիզոնների որոշակի հերթականությամ ` հողի մակերեսից ստորն: Հողային, կամ գենետիկական հորիզոնները ընդունված է նշանակել լատինական այ ու ենի մեծատառերով: Հողի պրոֆիլը աժանվում է հորիզոնների, ենթահորիզոնների, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր անվանումը: Սովորա ար առանձնացվում են հետնյալ հորիզոնները. Ճ0 - անտառային փռվածք, ճիմ, տորֆ, որն իրենից ներկայացնում է թափված տերններից, ճյուղերից ն այլնից, կիսաքայքայված ուսական մնացորդներից, ճմից առաջացած օրգանական մնացորդների շերտ: Ճ – հումուսակուտակիչ, որտեղ առաջանում ու կուտակվում են օրգանական նյութեր` հումուս ն ունի մուգ գույն: 8 - անցողիկ, Ճ հորիզոնի համեմատությամ պարունակում է ավելի քիչ հումուս ն ունի ավելի աց գույն: Ը - ենթահող, որը հումուսից զուրկ է, ունի աց գույն, հողառաջացման գործընթացում գրեթե չի փոխվում ու չի տար երվում մայրական տեսակից: Այս երեք Ճ, 8, Ը հորիզոնները, որոնք ձնավորվում են հողառաջացման գործընթացում ն ծագումով կապված են միմյանց, Վ.Վ. Դոկուչանն անվանել է գենետիկական հորիզոններ: Եթե տվյալ հորիզոնն իր խորության սահմաններում միատարր չէ, ապա դրա սահմաններում անջատում են ենթահորիզոններ: Հողի հզորությունը կամ հաստությունը որոշվում է հումուս պարունակող Ճ+8 հորիզոնների գումարով, որը տատանվում է մի քանի

տասնյակ սանտիմետրից մինչն 1.5-2.0 մետր: Հայաստանի պայմաններում այն կարող է տատանվել 20-25 սմ-ից /կիսաանապատային գորշ հողեր/ մինչն 1մ /սնահողեր/: Հողերն ըստ հզորության աժանվում են 4 խմ ի. 1. սակավազոր` եր Ճ+8 հորիզոնների գումարը 30սմ-ից պակաս է: 2. միջին հզորության` եր Ճ+8 հորիզոնների գումարը 30-50սմ է: 3. հզոր` եր Ճ+8 հորիզոնների գումարը 50-80սմ է: 4. գերհզոր` եր Ճ+8 հորիզոնների գումարը -80սմ-ից: Յուրաքանչյուր հորիզոն ունի որոշակի հզորություն: Հողի գույնը օգնում է նորոշել նրա տիպը ն մոտավոր գնահատել հողի երրիությունը: Հողերի մեծամասնության անվանումը տրված է ըստ իրենց գույնի` սնահող, շագանակագույն, գորշ, դարչնագույն, կարմրահող ն այլն: Որպես կանոն, որքանով մուգ է հողի գույնը, այնքան երրի է այն: Հողի մուգ գույնը պայմանավորված է հումուսային նյութերով: Երկաթի օքսիդների ն հիդրօքսիդների քանակից է կախված հողի կարմրավուն գույնը: Ածխաթթվային կալցիումը, սիլիկաթթվի միացությունները հողին տալիս են սպիտակավուն գույն, իսկ մանգանի միացությունները` գորշ գույն: Պետք է նկատի ունենալ, որ հողի գույնը մեծ չափով կախված է խոնավության աստիճանից` խոնավ վիճակում հողերն ունեն ավելի մուգ գույն, քան չոր վիճակում: Մեխանիկական կազմը` դա հողում տար եր մեծության մասնիկների հարա երակցումն է: Ըստ մեխանիկական կազմի տար երում են հողի հետնյալ տեսակները` ավազային, ավազակավային, կավավազային, կավային, կմախքային: Մեխանիկական կազմը համարվում է ագրոարտադրական ցուցանիշ, որից կախված են հողի ֆիզիկական ն քիմիական հատկությունները: Հողի ստրուկտուրան` դա տար եր մեծության ն ձնի ագրեգատներն են /առանձնություններ/, որոնց մեջ սոսնձված են տար եր հողային մասնիկներ: Կախված առանձնությունների մեծությունից ն ձնից, տար երում են ստրուկտուրայի մի շարք տեսակներ. սնահողերինը` հատիկակնձիկային, անտառայիններինը` ընկուզանման, լեռնամարգագետիններինը` հատիկավոր, ալկալիներինը` սյունաձն ն այլն: Հողի կառուցվածքը` դա նրա ամրության աստիճանն է: Ըստ ամրության աստիճանի տար երում են` սորուն, փխրուն, ամուր ն շատ ամուր: Սորուն կառուցվածքը նորոշ է ավազային ն ավազակավային հողերին: Փխրուն կառուցվածքը հատուկ է լավ ստրուկտուրա ունեցող կավավազային ն թեթն կավային հողերին, որոնք լավ են փորվում ահի միջոցով: Ամուր ն շատ ամուր կառուցվածք ունեն ոչ ստրուկտուրային կավային հողերը: Ամուր կառուցվածքով հողերի մեջ ահը դժվարությամ է մտնում, իսկ շատ ամուր հողերը փորելիս անհրաժեշտ է լինգ:

Նորագոյացումներ են կոչվում այն նյութերը, որոնք առաջանում ն կուտակվում են հողում հողառաջացման գործընթացի հետնանքով: Ըստ կազմի տար երում են քիմիական ն կենսա անական նորագոյացումներ: Ավելի տարածված քիմիական նորագոյացումներից են` կալցիումի ն մագնեզիումի կար ոնատները, գիպսը, հեշտ լուծվող աղերը /NaԸl, MջԸl2, Na2ՏՕ4 ն այլն/, երկաթի ն ալյումինիումի հիդրօքսիդները, երկաթի ենթօքսիդները: Կենսա անական նորագոյացումներ են` մկների, խլուրդների, թրթուրների, գետնասկյուռների առաջացրած անցքերը, ինչպես նան ույսերի արմատներից թողած անցքերը: Պարփակումները` դրանք հողում հանդիպող այն ոլոր պատահական առարկաներն են` կենդանիների ոսկորներ, աղյուսի, մետաղի, փայտի, ապակու կտորներ, որոնք կապված չեն հողառաջացման գործընթացի հետ:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Ինչ է հողը: Հողը, որպես նական մարմին ն գյուղատնտեսական արտադրության հիմնական միջոց: Ի՞նչ է նշանակում հողմահարում ն դրա ձները: Ինչո՞ւմ է կայանում հողառաջացման գործընթացների էությունը: Ո՞ր նական պայմաններն են համարվում հողառաջացման գործոններ: Ի՞նչ է հողառաջացնող ապարը, թվարկեք դրանց խմ երը: Ինչպիսի ազդեցություն է թողնում հողի վրա մարդու տնտեսական գործունեությունը: Թվարկեք հողի մորֆոլոգիական հատկանիշները: Նկարագրեք տվյալ գոտու հիմնական հողատիպի պրոֆիլի կառուցվածքը:

Առաջադրանքներ Հողի պրոֆիլի ձնա անական (մորֆոլոգիական) հատկանիշների ուսումնասիրումը հողային մոնոլիտների օրինակով Հողային ուսումնասիրությունների դաշտային փուլում անչափ կարնոր է հողի պրոֆիլի նկարագրումը ըստ ձնա անական (մորֆոլոգիական) հատկանիշների: Վերջինիս միջոցով հնարավոր է գաղափար կազմել հողակազմող գործընթացի, հողերի ծագման ն կարգա անման մասին: Հողի գենետիկական ու ագրոնոմիական առանձնահատկությունների մասին լրիվ ու որոշակի պատկերացում կազմելու համար, անհրաժեշտ է ձնա անական հատկանիշների

վերա երյալ ուսումնասիրությունները լրացնել հողի ֆիզիկական, քիմիական ու կենսա անական հատկանիշների ուսումնասիրություններով: Հողի պրոֆիլի արտաքին ձնա անական հատկանիշները նկարագրվում են դաշտում` հիմնական հողափոսերի, իսկ լա որատոր պայմաններում` նական կառուցվածքը չխախտված հողային մոնոլիտների միջոցով: Հողակազմող պրոցեսի ընթացքում առաջացած նյութերը` հումուսն ու հանքային միացությունները, կուտակվում են հողի տար եր խորություններում: Արդյունքում այն ձեռք է երում հատուկ շերտավորում: Օրգանական նյութերի կուտակման, տեղա աշխման ազդեցության տակ հողը ձեռք է երում նան մի շարք արտաքին ն ձնա անական հատկանիշներ, որի հետնանքով ձնավոնվում է որոշակի հողային պրոֆիլ` կտրվածք` իրարից տար երվող մի շարք գենետիկական հորիզոններով: Հողի պրոֆիլի արտաքին ձնա անական հատկանիշներից են` հողի ն նրա առանձին գենետիկական հորիզոնների հզորությունը, գույնը, կառուցվածքը, կար ոնատայնության աստիճանը, մեխանիկական կազմը, ստրուկտուրան, նորագոյացումները, պարփակումները գենետիկական հորիզոնների անցումը ն այլն: Հողի պրոֆիլը (կտրվածքը) աժանվում է հորիզոնների, ենթահորիզոնների, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր անվանումը, տառային նշանը (ինդեքսը), ն տար երվում է մյուսից ձնա անական հատկանիշներով: Սովորա ար առանձնացվում են հետնյալ հորիզոնները` Ճ0-անտառային փռվածք, Ճ1-հումուսակուտակիչ, 8անցողիկ, Ը-ենթահող/մայրատեսակ, D-ապար: Ամեն մի հողատիպին յուրահատուկ է հորիզոնների հատուկ զուգակցում: Հողի հզորությունը հողակազմող պրոցեսների հետնանքով ն ընթացքում առաջացած, հումուս պարունակող հորիզոնների հաստությունն է (սմ-ով): Աղյուսակ 1 Հողերն ըստ հզորության կարգա անվում են հետնյալ կերպ Հզորության անվանումը Սակավազոր Միջին հզորության Հզոր Գերհզոր

Հումուսային հորիզոննորի հզորությունը (սմ) սակավազոր հողերի հզոր հողերի համար համար Ճ+8 Հ 30 Ճ+8 Հ 40 Ճ+8 30-50 Ճ+8 40-60 Ճ+8 50-80 Ճ+8 60-90 Ճ+8 - 80 Ճ+8 - 90

Հողի գույնը չափազանց կարնոր ձնա անական հատկանիշ է, որը պայմանավորված է հիմնականում հողառաջացնող մայրատեսակի

քիմիական կազմով, հողի խոնավությամ ն այլն: Օրինակ հումուսը ն հումուսային նյութերը հողին տալիս են սն, մուգ գույն, երկաթի հիդրօքսիդի միացությունները` (Բօ2Օ3Է2Օ) կարմրավուն երանգ, սիլիկաթթվի միացությունները` (ՏiՕ2), ածխաթթվային կալցիումը` (ԸaԸՕ3) սպիտակավուն երանգ, մանգանի միացությունները` (MոՕ2) սն ու գորշ ծեր: Ոչ միայն դաշտում, այլ նան լա որատորիայում` չոր վիճակում, նորմալ լուսավորության պայմաններում: Հողի կառուցվածքն ընդդգրկում է խտության ն ծակոտկենության դրսնորումը: Դաշտային պայմաններում որոշվում է խտության հետնյալ աստիճանները. 1. Շատ խիտ կառուցվածքի հող: 2. Խիտ կառուցվածքի հող: 3. Խտացած կառուցվածքի հող: 4. Փխրուն կառուցվածքի հող: 5. Ցրվող հող: Դաշտային պայմաններում տար երում են ծակոտկենության երկու ձն` 1. Ծակոտկենություն ստրուկտուրային տարրերի մեջ: 2. Ծակոտկենություն միջստրուկտուրային տարածություններում: Դաշտային պայամններում հողի պրոֆիլի ձնա անական հատկանիշները նութագրելիս, անչափ կարնոր է նան կար ոնատայնության որոշումը: Վերջինս որոշվում է աղաթթվի թույլ լուծույթով` հողի վրա ունեցած ազդեցության միջոցով, որի դեպքում տեղի է ունենում հետնյալ ռեակցիան` ԸaԸՕ3+2ԷԸl-ԸaԸl2+Է2ԸՕ3 Է2ԸՕ3→ Է2Օ+ ԸՕ2 Աղաթթվի ազդեցությամ կար ոնատները քայքայվում են, անջատվում է ԸՕ2 գազ պղպջակների ձնով, որն առաջացնում է եռման պրոցես: Ըստ եռման պրոցեսի էներգիայի, հողի կար ոնատայնության աստիճանը որոշվում է հետնյալ կարգա անմամ . Աղյուսակ 2 Կար ոնատությունը որոշելու սխեմա Հողի եռումը ԷԸl-ից 1.Թույլ եռում 2.Միջին եռում 3.Ուժեղ եռում 4.Բուռն եռում

Կար ոնատայնության աստիճանը Թույլ կար ոնատային Միջին կար ոնատային Ուժեղ կար ոնատային Շատ ուժեղ կար ոնատային

Կար ոնատային են այն հողերը, որոնց մեջ աղաթթվի ազդեցության տակ կար ոնատության նշանները (եռում) հանդես են գալիս հողի երեսի կամ վարելաշերտի սահմաններում: Եր հողի «եռալը» հանդես է գալիս 8 հորիզոնի սահմաններում, հողը թույլ կրազերծված, իսկ եթե այդ նկատվում է միայն Ը հորիզոնում` կրազերծված է: Ըստ կար ոնատայնության աստիճանի հողերը կարգա անվում են հետնյալ կերպ. Աղյուսակ 3 Հողերի կարգա անումն ըստ կար ոնատայնության Հողի եռումը ԷԸl-ից` ըստ խորության 1.Եռումը նկատվում է Ճ հորիզոնում 2.Եռումը նկատվում է 8 հորիզոնում 3.Եռումը նկատվում է Ը հորիզոնում

Հողի անվանումը Կար ոնատային Թույլ կրազերծված Կրազերծված

Հողի պրոֆիլի մյուս կարնոր արտաքին ձնա անական հատկանիշներից են մեխանիկական կազմը, ստրուկտուրան, նորագոյացումները ն պարփակումները: Հողի մեխանիկական կազմով են պայմանավորվում դրանում ընթացող ռեժիմները (օդային, ջրային, ջերմային, սննդային) ն դրա երրիությունն ու հիմնական հատկությունները (քիմիական, ֆիզիկական, ագրոֆիզիկական, ագրոարտադրական ն այլն): Հողն ըստ մեխանիկական կազմի դասակարգվում է հետնյալ տեսակների. 1. Կավային, որտեղ գրեթե ացակայում է ավազի ֆրակցիան: 2. Կավավազային, որտեղ առկա է ն կավը, ն ավազը, (կավի գերակշռությամ ): 3. Ավազակավային, որում գերակշռում է ավազի ֆրակցիան: 4. Ավազային, որում գրեթե ացակայում է կավը: 5. Կմախքային որը խիստ քարքարոտ է: Հողի ստրուկտուրան որոշվում է ըստ հողի տար եր չափերի ն ձների առանձնությունների, որոնք ձնավորվում են առանձին մասնիկների սոսնձվելու կամ կապակցվելու միջոցով: Այն կարող է լինել հատիկավոր, կնձիկահատիկավոր, ընկուզանման, սյունանման, փոշիացած ն այլն: Ագրոնոմիական տեսակետից առավել արժեքավոր են հատիկավոր ն կնձիկահատիկային ստրուկտուրաները, որոնք նորոշվում են ջրակայունությամ , այսինքն` ջրի քայքայիչ հատկությանը դիմադրելու ընդունակությամ :

Նորագոյացումները (NaԸl, ԸaՏՕ4 • 2Է2Օ, ԸaԸՕ3, MոՕ2, Բօ2Օ3) այն նյութերն են, որոնք առաջանում են հողակազմող գործընթացների հետնանքով: Պարփակումները դրանք հողում հանդիպող այն ոլոր պատահական առարկաներն են` կենդանիների ոսկորներ, աղյուսի, մետաղի, փայտի, ապակու կտորներ, որոնք կապված չեն հողառաջացման գործընթացի հետ: Աշխատանքի ընթացքը: Ըստ մոնոլիտների` նկարագրել ն նկարել ներքոհիշյալ հողերի առանձին գենետիկական հորիզոնների պրոֆիլները:

»0

Պ

1.

Ք

Շ

1. Ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողի պրոֆիլը

»0

2. Շագանակագույն հողի պրոֆիլը

Պ Ք

»0

»0

Շ

3. Սնահողի պրոֆիլը

4. Անտառային հողի պրոֆիլը

Հողի պրոֆիլի նկարագրումը կատարել հետնյալ կարգով. 1. Որոշել առանձին գենետիկական հորիզոնների գլխավոր ձնա անական հատկանիշները ն տալ դրանց նութագիրը: 2. Որոշել հողի հզորությունը` նշելով դրա վերին ն ստորին սահմանները: 3. Որոշել տվյալ հորիզոնի հողի գույնը: 4. Որոշել հողի կառուցվածքը: 5. Որոշել հողի ստրուկտուրան: 6. Որոշել նորագոյացումները ն պարփակումները: Տվյալները գրանցել աղյուսակ 4-ում

Եզրակացություն հողի ագրոնոմիական արժեքի վերա երյալ

Նորագոյացումները ն պարփակումները

Հողի կառուցվածքը

Հողի հզորությունը

Հողի գույնը

Հորիզոնի անվանումը ն տառային նշանը

Հողի տիպը

Աղյուսակ 4

Հողի պրոֆիլը նկարել ն ներկել գունավոր մատիտներով: Նկարի վրա նշել յուրաքանչյուր հորիզոնի տառային նշանը (ինդեքսը) ն հզորությունը: Հողի ձնա անական հատկանիշները նկարագրելիս, կարնոր է նշել նան գենետիկական հորիզոնների անցումների արտահայտվածության աստիճանը: Ընդ որում, ոչ ոլոր հողերում է, որ կարելի է նկարագրել պարզորոշ անցում մի հորիզոնից մյուսին: Գենետիկական հորիզոնների անցումը նշվում է. 1. Ցայտուն (պարզորոշ), եր հողի հիմնական հատկությունների փոփոխությունը նկատելի է 2-3սմ-ի սահմաններում: 2. Աննկատելի, եր այս փոփոխությունը տեղի է ունենում շուրջ 5սմ-ի սահմաններում:

3.

Աստիճանական, եր հողի հատկանիշները փոփոխվում են աննկատելիորեն` աստիճանա ար, 5սմ խորության սահմաններում: Հողային ուսումնասիրությունների դաշտային փուլում հողի պրոֆիլի ձնա անական հատկանիշները նկարագրելիս կարնոր է նկարագրել նան արմատային համակարգի տարածման նույթը, հողառաջացնող մայրատեսակը ն այն, թե տվյալ հողը գոյացել է տեղում առաջացած հողմահարված նյութերից, թե՞ երվածքներից: Բերվածքային մայրատեսակների վրա առաջացած հողերում գենետիկական հորիզոնները սովորա ար ացակայում են:

ՀՈՂԻ ԿԱԶՄԸ ԵՎ ՀԱՏԿՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ

Հողի կազմը – Հողը նական մարմին է, որի կազմը պայմանականորեն կարելի է աժանել չորս մասի կամ ֆազի` կարծր, հեղուկ, գազանման ն կենդանի (էդաֆոն) / ակտերիաներ, սնկեր, ակտինոմիցետներ, ջրիմուռներ/: Հողի կարծր ֆազը աղկացած է հանքային ն օրգանական նյութերից: Բոլոր հողերում, ացի տորֆային հողերից, գերակշռում է հանքային մասը /80-907 ն ավելին/: Հողի հեղուկ ֆազի կազմի մեջ են մտնում ջուրը ու նրանում լուծված աղերը, օրգանական նյութերը: Գազանման ֆազը` օդն է, որը զ աղեցնում է ջրից ազատ ծակոտիները: Հեղուկ, գազանման ն կենդանի ֆազերի կազմն ու պարունակությունը հողում անընդհատ փոփոխվում է, իսկ համեմատա ար կայուն ֆազը` դա կարծր մասն է:

Հողի կարգա անումն ըստ մեխանիկական կազմի Կարծր ֆազը աղկացած է տար եր մեծության մասնիկներից, որոնց անվանում են մեխանիկական տարրեր: Իսկ մասնիկների որոշակի մեծության խմ ավորումը կոչվում է մեխանիկական ֆրակցիա: Ամենախոշոր մեխանիկական տարրերը, որոնց տրամագիծը 3մմ-ից ավելին է, համարվում են քարեր, իսկ 3-1մմ-ը` խիճը: Քարերն ու խիճը կազմում են հողի քարքարոտ մասը կամ հողային կմախքը, որն ավելի քիչ մասնակցություն ունի հողառաջացման գործընթացում: 1մմ-ից փոքր ոլոր մասնիկները համարվում են մանրահող, որի կազմի մեջ մտնում են ֆիզիկական ավազն ու ֆիզիկական կավը: Ֆիզիկական ավազ անվանվում են 1-ից մինչն 0.01մմ տրամագիծ ունեցող մասնիկները, ֆիզիկական կավ` 0.01մմ-ից մանր մասնիկները: 0.0001մմ-ից մանր մասնիկներին անվանում են կոլոիդներ: Հողում տար եր մեծության մասնիկների քանակական պարունակությունը կոչվում է մեխանիկական կազմ: Հողի մեխանիկական կազմից են կախված նրա հատկությունները, երրիությունը, արտադրողականությունը:

Ըստ մեխանիկական կազմի հողերը աժանվում են` ավազային /փուխր ն կապակցված/, ավազակավային, կավավազային /թեթն, միջակ ու ծանր/ ն կավային /թեթն, միջակ ու ծանր/: Տար եր հողատիպեր կարող են ունենալ միատեսակ մեխանիկական կազմ: Գործնականում ընդունված է ավազային ն ավազակավային հողերն անվանել թեթն, քանի որ դրանք հեշտությամ են ենթարկվում մշակման, իսկ կավավազային ն կավային հողերը` ծանր, որոնց մշակումը կապված է մեծ էներգետիկ ծախսերի հետ: Թեթն հողերը փուխր են, ունեն լավ ջրա- ն օդաթափանցելիություն, սակայն ցածր խոնավունակություն, գարնանը արագ են տաքանում: Ծանր հողերն ունեն ամուր կառուցվածք, թույլ ջրա- ն օդաթափանցելիություն, գարնանը դանդաղ են տաքանում: ՈՒստի թեթն հողերն ծանր հողերի համեմատությամ 2-3 շա աթ շուտ են մշակման համար դառնում պիտանի: Հումուսի ն սննդատարրերի պարունակությունը ծանր հողերում ավելի արձր է, քան թեթն հողերում, այսինքն կավային ն կավավազային հողերն ավելի երրի են, քան ավազային ն ավազակավային հողերը: Տար եր գյուղատնտեսական մշակա ույսերի տակ հողօգտագործման դեպքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել հողի մեխանիկական կազմը: Մշակա ույսերի մեծամասնությունը լավ է աճում միջին մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում: Այսպես, եգիպտացորենը, կարտոֆիլը, ձմերուկը, պոմիդորը ավելի լավ է մշակել թեթն կավավազային հողերում, իսկ ցորենը, գարին, կաղամ ը, ճակնդեղը` միջին ն ծանր կավավազային հողերում:

Հողի օրգանական նյութը Հողի կարծր ֆազի կազմի մեջ ացի հանքայինից մտնում են նան օրգանական նյութերը, որոնց քանակն ու որակը նորոշում են հողի երրիության մակարդակը: Հողում օրգանական նյութը հանդես է գալիս երկու ձնով` ուսական ու կենդանական մեռած մնացորդների ն հումուսի ձնով: Բույսերի, միկրոօրգանիզմների ն կենդանիների մնացորդները քայքայվելով, առաջացնում են ավելի պարզ միացություններ: Թվարկված օրգանիզմների 2/3 – 9/10 մեռած մասերը վերափոխվում են կանաչ ույսերի համար մատչելի միացությունների` ԸՕ2, Է2Օ, NՕ2, NՕ3 ն այլն: Օրգանական մնացորդների քայքայման ն վերափոխման գործում ակտիվ դեր են կատարում միկրոօրգանիզմները` ակտերիաները, սնկերը, ակտինոմիցետները ն այլն: Օրգանական մնացորդների քայքայման ն հանքայնացման հետ միաժամանակ տեղի է ունենում դրանց հումիֆիկացումը` նոր, արդ միացությունների առաջացում, այսինքն հումուսային թթուներ:

Հումիֆիկացման ենթարկվում են օրգանական մնացորդների 1/10 – 1/3 մասը: Հումուսային թթուները` դրանք հումուսի հիմնական մասն են: Հումուս անվանում են օրգանական մնացորդները, որոնք առաջանում են դրանց քայքայման ն հումիֆիկացման ընթացքում: Հումուսը աղկացած է հումուսային թթուներից /85-907/ ն ոչ հումիֆիկացված միացություններից /10-157/: Հումուսային թթուների մի մասը, որն ունի սն գույն ն չի լուծվում ջրում, անվանում են հումինային: Հումինային թթուները, միանալով հողի կալցիումին ն մագնեզիումին, առաջացնում են ջրում անլուծելի աղեր` հումատներ, որոնք օժտված են սոսնձող, ցեմենտող հատկություններով: Կալցիումի ն մագնեզիումի հումատները հողի մեխանիկական տարրերն ամուր սոսնձում են, վերածելով դրանց տար եր չափի ն ձնի առանձնությունների` կնձիկների, որոնք ջրում չեն քայքայվում, այսինքն ջրակայուն են: Ջրակայուն ագրեգատներով հատկապես հարուստ են սնահողերը: Նատրիումի, կալիումի, ամոնիումի հումատները նման հատկություններից զուրկ են: Հումուսային թթուների մյուս մասը ներկայացված է ֆուլվոթթուներով, որոնք ունեն աց-դեղին կամ նարնջագույն գույն ն ջրում լավ են լուծվում: Դրանց լուծույթներին նորոշ է ուժեղ թթվային ռեակցիա, որի հետնանքով հողի հանքային մասի հետ փոխազդեցության մեջ մտնելով, առաջացնում են լուծելի աղեր` ֆուլվատներ, որոնք հեշտությամ լվացվում են դեպի հողի ստորին շերտեր: Եթե հումուսի կազմում գերակշռում են ֆուլվոթթուները, ապա հողերն աղքատ են սննդատարրերից, ն հակառակը, որքան շատ են հումուսի կազմում հումինաթթուները, այնքան երրի է հողը: Սնահողերի հումուսի կազմում հումինաթթուների պարունակությունը 1.5 – 2 անգամ գերազանցում է ֆուլվոթթուների պարունակությանը, իսկ անտառային հողերի հումուսում` հումինաթթուներն ավելի քիչ են, քան ֆուլվոթթուները: Տար եր հողերի վերին հորիզոններում հումուսի քանակը տատանվում է 1–2 մինչն 13–207: Հումուսի պաշարները հողի մետրանոց շերտում կարող են հասնել ավելի քան 700 տ/հա /տիպիկ սնահողեր/: Հումուսի նշանակությունը – Հումուսը պարունակում է սննդատարրերի մեծ պաշարներ, որոնք մատչելի չեն ույսերի համար: Դրանց հանքայնացումը, այսինքն մատչելի վիճակի վերածումը տեղի է ունենում դանդաղ, միկրոօրգանիզմների ազդեցության տակ: Սակայն հումուսի նշանակությունը կայանում է ոչ միայն ույսերին սննդատարրերով ապահովելու մեջ: Ավելի արժեքավոր է հումուսի դերը հողի ֆիզիկական հատկությունների լավացման ն դրանում ընթացող կենսաքիմիական գործընթացների ազդեցության վրա: Հումուսով հարուստ հողերը փուխր են, հեշտ են ենթարկվում մշակման, լավ ն արագ տաքանում են: Կայուն ստրուկտուրայի շնորհիվ հողերն անձրններից ու ոռոգումից ցեխի չեն վերածվում ն չեն ենթարկվում կեղնակալման, այսինքն պահպանում են

իրենց ջրա- ն օդաթափանցելիությունը: Որքան շատ է հողում հումուսի քանակը, այնքան այն երրի է: Հումուսի քանակի պահպանման ն ավելացման գործում անհրաժեշտ է` • ազմամյա ն միամյա խոտա ույսերի մշակություն, • օրգանական պարարտանյութերի` գոմաղ , թռչնաղ , տորֆ, կենսահումուս, կոմպոստներ ն այլնի կիրառում, • հողի մշակման ճիշտ համակարգի ընտրություն, հողային ռեժիմների, միջավայրի ռեակցիայի, կենսա անական գործընթացների կարգավորում:

ՀՈՂԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՏԿՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ

Հողի կարնոր ֆիզիկական հատկություններն են` տեսակարար կշիռը, ծավալային կշիռը, ծակոտկենությունը: Տեսակարար կշիռը` միավոր ծավալով /սմ3/ հողի պինդ ֆազի կշիռն է` արտահայտած գրամներով: Տեսակարար կշիռը կախված է հողի հանքային ն օրգանական նյութերի պարունակությունից: Օրգանական նյութերով հարուստ հողերի տեսակարար կշիռը ցածր է, իսկ հանքային նյութերով հարուստ հողերինը` արձր: Հողերի կարծր ֆազի միջին տեսակարար կշիռը կազմում է 2.6 – 2.7գ/սմ3: Օրգանական նյութերով հարուստ հողերի կարծր ֆազի տեսակարար կշիռը տատանվում է 1.4 – 1.8գ/սմ3- ի սահմաններում: Հողի տեսակարար կշիռը տատանվում է միջին հաշվով 2.3 – 2.4գ/սմ3- ի սահմաններում: Հողի ծավալային կշիռը - միավոր ծավալով /սմ3/ ացարձակ չոր հողի կշիռն է իր նական կառուցվածքի պայմաններում: Հողի ծավալային կշիռը կախված է նրա մեխանիկական կազմից, օրգանական նյութերի պարունակությունից, ստրուկտուրայից ն ծակոտկենությունից: Որքան հողը հարուստ է հանքային մասնիկներով ն ունի ամուր կառուցվածք, այնքան արձր է նրա ծավալային կշիռը /1.15 – 1.35գ/սմ3/, փուխր կազմության հողերում այն կազմում է 0.8 – 1.15գ/սմ3: Հողի ծավալային կշիռը տատանվում է 0.8 – 1.4գ/սմ3- ի սահմաններում: Հետնա ար անստրուկտուր հողերի ծավալային կշիռը ավելի մեծ է, քան ստրուկտուրային հողերինը: Հողում որքան շատ են օրգանական նյութերը, այնքան ցածր է նրա ծավալային կշիռը: Խորացմանը զուգընթաց հողի ծավալային կշիռը արձրանում է, քանի որ օրգանական նյութերի պարունակությունը պակասում է:

Եթե հողի կարծր ֆազի տեսակարար կշիռը համարվում է կայուն մեծություն, ապա ծավալային կշիռը փոփոխվում է ինչպես նական գործոնների, այնպես էլ մարդու ներգործությամ : Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի մեծամասնության աճի ու զարգացման չափավոր /օպտիմալ/ պայմաններ են ստեղծվում հողի որոշակի ծավալային կշռի դեպքում: Այսպես, անջար ոստանային ն պտղատու մշակա ույսերն ավելի պահանջկոտ են փուխր հողերի նկատմամ : Այգիները նոսրանում ն արագ են ոչնչանում, եթե դրանք հիմնված են այն հողագրունտների վրա, որոնց վերին 1.5 մետրանոց հողաշերտի ծավալային կշիռը արձր է 1.5գ/սմ3- ից: Այգիների տակ տարածքներ ընտրելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն վերին հորիզոնների կառուցվածքի ամրությունը, այլն 2-3մ խորության հողագրունտինը: Հողի ծակոտկենությունը` դա հողի մեջ եղած ոլոր ծակոտիների ծավալն է` արտահայտած տոկոսներով, հողի ընդհանուր ծավալի նկատմամ : Եթե հողի վարելաշերտի ծավալն ընդունվի 1007, ապա դրա 40-507-ը կազմում է հողի կարծր ֆազը, իսկ 50-607-ը` ծակոտիները: Հողի մասնիկների համ ստրուկտուրային ագրեգատների /կնձիկների/ միջն առաջացած աց տարածությունների ընդհանուր ծավալը կոչվում է ծակոտկենություն: Որքան հողը ստրուկտուրային է, այնքան մեծ է նրա ընդհանուր ծակոտկենությունը, որովհետն ստրուկտուրային հողերում, ացի միջկնձիկային տարածություններից, կնձիկների ներսում նույնպես կան միջմասնիկային տարածություններ: Ստրուկտուրային հողերի ծակոտկենությունը 1.5 անգամ գերազանցում է անստրուկտուր հողերի ծակոտկենությանը: Ստրուկտուրային հողերի ծակոտկենությունը հասնում է 55 – 657- ի: Որքան հողը հարուստ է օրգանական նյութերով, այնքան նրա ընդհանուր ծակոտկենությունը արձր է: Այսպես, թեթն` ավազային ն ավազակավային հողերում այն կազմում է 307, միջին` կավավազային հողերում` 457, ծանր` կավային հողերում` 527, իսկ տորֆային հողերում` 857: Հողի ծակոտկենությունը պայմանավորված է նան հողաշերտի խորությամ . վերին շերտերում ծակոտկենությունը համեմատա ար արձր է, քան ստորին շերտերում, ինչը պայմանավորված է օրգանական նյութերի պարունակությամ : Ընդհանուր ծակոտկենությունը արտահայտվում է երկու ձնով` մազական կամ կապիլյար ն ոչ մազական կամ ոչ կապիլյար: Բոլոր հողերում հանդիպում են ծակոտկենության երկու տեսակները: Սակայն կախված հողի մեխանիկական կազմից ն ստրուկտուրային վիճակից, մի դեպքում գերակշռում է մազական ծակոտկենությունը, մյուսում` ոչ մազականը: Մազական ծակոտիներով հարուստ են հատիկակնձիկային ստրուկտուրա ունեցող հողերը:

Գրունտային ջրերի արձր մակարդակի դեպքում հողի մազական ծակոտիները լցված են լինում ջրով: Մազական ծակոտկենությունը դժվարեցնում է օդի մուտքը հողի մեջ, արգելակում է մթնոլորտային տեղումների շարժումը վերին հորիզոններից դեպի ստորինը, ուժեղացնում խոնավության շարժումը հողի ստորին հորիզոններից դեպի վերին շերտերը: Այսպիսով, մազական ծակոտիներում ջուրը շարժվում է մազական ուժերի ազդեցությամ ն ցանկացած ուղղությամ : Ոչ մազական ծակոտիներում ազատ մուտք է գործում ինչպես մթնոլորտային օդը, այնպես էլ մթնոլորտային տեղումնեը, հողի վերին հորիզոններից դեպի ստորին շերտեր: Այսպիսով, ոչ մազական ծակոտիներում ջուրը շարժվում է ծանրության ուժի ազդեցության տակ: Մազական ն ոչ մազական ծակոտիների փոխհարա երությունը համարվում է կարնոր ագրոնոմիական ցուցանիշ: Ընդհանուր ծակոտկենությունը կախված է հողի ստրուկտուրային վիճակից, մեխանիկական կազմից, հողի կառուցվածքի ամրությունից: Ստրուկտուրային վարելահողերն օժտված են մեծ ծակոտկենությամ , որտեղ հեշտությամ են թափանցում օդն ու ջուրը, արենպաստ պայմաններ են ստեղծվում կենսա անական գործընթացների ն ույսերի արմատների գործունեության համար: Այսպիսով, ստրուկտուրային հողերն ապահովում են ույսերի աճի ու զարգացման ն միկրոօրգանիզմների կենսագործունեության համար նպաստավոր պայմաններ:

ՀՈՂԻ ՖԻԶԻԿԱՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՏԿՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ

Հողի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններից են` կպչելիությունը, առաձգականությունը, ուռչելիությունը, նստեցումը, կապակցականությունը, ֆիզիկական հասունացումը, հողի մշակման ժամանակ դիմադրողականությունը ն այլն: Հողի կպչելիությունը` դա մշակման ժամանակ հող մշակող գործիքների անվորական մասերին կպչելու հատկությունն է: Այն կախված է հողի մեխանիկական կազմից, խոնավության աստիճանից, ստրուկտուրայից, օրգանական նյութերի պարունակությունից: Կավային հողերը արձր խոնավության պայմաններում անհնարին է մշակել, քանի որ արձր է դրանց կպչելիությունը: Մինչդեռ ավազային հողերը ցանկացած խոնավության պայմաններում նորոշվում են ցածր կպչելիությամ : Խոնավ հողը, կպչելով գործիքների անվորական մասերին, արգելակում է վարելաշերտի փշրվելը, վատացնում կատարված աշխատանքի որակը ն իջեցնում է աշխատանքի արտադրողականությունը

Հողի կապակցականությունը` դա նրա ընդունակությունն է դիմադրել հողի մասնիկները միմյանցից անջատելու արտաքին ուժերի ազդեցությանը, որը նույնպես կախված է հողի մեխանիկական կազմից, խոնավությունից, ստրուկտուրայից, հումուսի պարունակությունից: Ավազային ն կավավազային հողերն ունեն ամենացածր կապակցականությունը, իսկ ամենա արձրը` կավային հողերը: Կավային հողերի կապակցականությունը նվազում է դրանց խոնավացման ընթացքում: Կայուն ստրուկտուրա ունեցող հողերն ավելի թույլ կապակցական են, քան ստրուկտուրայից զուրկ հողերը: Կապակցված, ամրացված հողերը մշակման ժամանակ մեծ դիմադրություն են ցույց տալիս, ույսերի արմատները դժվարությամ են թափանցում դրանց մեջ: Հողի ֆիզիկական հասունացումը – Կապակցականությունից ն կպչելությունից կախված է հողի հատուկ ագրոնոմիական հատկությունը, որն անվանում են ֆիզիկական հասունացում: Դա հողի այնպիսի վիճակն է, եր այն լավ է փշրվում ու ցրվում, չի սվաղվում ու կոշտեր չի առաջացնում: Հողի ֆիզիկական հասունացումն ի հայտ է գալիս որոշակի խոնավության պայմաններում, որն իր հերթին կախված է նրա հողատիպից, մեխանիկական կազմից, ստրուկտուրայից, հումուսի պարունակությունից, ճմակալման աստիճանից ն մշակման արագությունից: Հողի ֆիզիկական հասունացման ժամանակ այն նորոշվում է ցածր կապակցականությամ ու կպչելիությամ : Ֆիզիկական հասունացման խոնավության իմացությունը հատկապես կարնոր է կավային ն կավավազային հողերի մշակման համար: Ավազային հողերը, որոնք նորոշվում են ցածր կպչելիությամ ու կապակցականությամ , հեշտությամ են մշակվում զանկացած խոնավության դեպքում: Գերխոնավ վիճակում կավային ն կավավազային հողերը վարելիս առաջանում է կարծր համատարած ոչ փշրվող շերտ, իսկ չոր վիճակում` գոյանում են խոշոր կոշտեր, ն միայն ֆիզիկական հասունացման վիճակում հողը վարելիս լավ է փշրվում: Ստրուկտուրային ն հումուսով հարուստ հողերի ֆիզիկական հասունացումը ի հայտ է գալիս ավելի արձր խոնավության պայմաններում, քան անստրուկտուր ն հումուսից աղքատ հողերում: Ավելի արձր խոնավության դեպքում կարելի է վարել ն ճմակալած հողերը: Հողի մակերեսի կեղնակալումը` եր ջրելուց ն անձրններից հետո հողի մակերեսին առաջանում է արակ ն ամուր շերտ` կեղն: Այդ երնույթը նորոշ է կավային, փոշիացած ն անստրուկտուր հողերին, իսկ ստրուկտուրային հողերում կեղն չի առաջանում: Հողի կեղնակալումը վնասակար երնույթ է, որն առաջացնում է նուր ծակոտիներ ն նպաստում ջրի ուժեղ գոլորշիացմանը: Կեղնակալումը դժվարեցնում է օդի ն ջրի թափանցումը հողի մեջ, ինչը ացասա ար է ազդում սերմի ծլելու վրա:

Սերմերի ծլման դեպքում կեղնը արգելակում է ծիլերի հողի մակերես դուրս գալը: Հողի ուռչելիությունը` դա այն երնույթն է, եր հողը խոնավանալով մեծացնում է իր ծավալը: Ուռչելու հատկությունը նորոշ է տիղմին ն կոլոիդ մասնիկներին: Կավային ն հումուսուվ հարուստ հողերի ուռչելիությունը շատ արձր է: Հողի ուռչելուց նրա մեջ առաջանում են մի շարք փոփոխություններ, որոնք ացասա ար են ազդում ույսերի վրա: Ուժեղ ուռչելիության դեպքում հողերի չորանալուց ն նստելուց հետո առաջանում են ճեղքվածքներ, որոնք նպաստում են մի կողմից խոնավության գոլորշիացմանը, մյուս կողմից ույսերի արմատների կտրտմանը: Հողի առաձգականությունը` դա խոնավ վիճակում հողի իր ձնը պահպանելու ընդունակությունն է: Այն պայմանավորված է հողի մեխանիկական ն քիմիական կազմով: Որքան ծանր է հողի մեխանիակակն կազմը, այնքան լավ է արտահայտված նրա առաձգականությունը: Դա է պատճառը, որ կավային ու կավավազային հաղերի առաձգականությունն ավելի արձր է, քան ավազային ու ավազակավային հողերինը:

ՀՈՂԻ ՍՏՐՈւԿՏՈւՐԱՆ Եւ ԴՐԱ ՆՇԱՆԱԿՈւԹՅՈւՆԸ

Հողի մեխանիկական տարրերը` մասնիկները, ինչպես արդեն նշվել էր, իրար հետ կապվելով սոսոնձվող նյութերով, առաջացնում են տար եր չափի ու ձնի առանձնություններ, որոնք կոչվում են ստրուկտուրային ագրեգատներ: Ստրուկտուրայի առաջացման գործում մեծ նշանակություն ունի հողի մեխանիկական կազմը: Ավազային ու թեթն կավավազային հողերը, որտեղ մեխանիկական մասնիկները իրար հետ կապված չեն սոսնձող նյութերով, համարվում են անստրուկտուր կամ աժանահատիկ: Ավազային հողերը ագրեգատացման չեն ենթարկվում: Ստրուկտուրայի գոյացման համար վճռական նշանակություն ունեն հողի ինչպես հանքային, այնպես էլ օրգանական կոլոիդ մասնիկները` տիղմն ու հումուսը: Սակայն տիղմի ն հումուսի օգնությամ առաջացած կնձիկները անկայուն են ն ջրի ազդեցությունից հեշտությամ քայքայվելով, վեր են ածվում ցեխի: Կնձիկների կայունացման գործում կարնոր նշանակություն ունեն, հատկապես, երկարժեք կատիոնները` կալցիումը ն մագնեզիումը, որոնք հումուսի հետ առաջացնում են անլուծելի աղեր` հումատներ, որի դեպքում հողի մեխանիկական տարրերը ցեմենտի նման շաղկապվում են միմյանց ն առաջացնում կնձիկներ: Այսպիսով, հողերի ստրուկտուրայի առաջացման գործընթացը կալցիումի ն մագնեզիումի ազդեցությամ ` դա հողի կոլոիդների մակարդումն է /կոագուլյացիա/, որի հետնանքով ստացվում են կայուն

ստրուկտուրային ագրեգատներ: Մինչդեռ նատրիումը ն այլ միարժեք կատիոններ զուրկ են կոագուլացման հատկությունից: Այսպիսով, կավային ն կավավազային հողերը, որոնք հարուստ են հանքային ն օրգանական կոլոիդներով, կալցիումի ն մագնեզիումի աղերով, ունեն կայուն կնձիկայն ստրուկտուրա: Ստրուկտուրայի չափերը – Կախված ագրեգատների տրամագծից տար երում են ստրուկտուրայի մի քանի խմ եր. 1. կոշտավոր` 10մմ ավելի տրամագիծ ունեցող մասնիկները: 2. մակրոստրուկտուրա` որոնց տրամագիծը կազմում է 0.25 – 10մմ: 3. միկրոստրուկտուրա` որոնց տրամագիծը կազմում է 0.25 0.01մմ է: Ագրոնոմիական տեսակետից արժեքավոր են կնձիկահատիկային ն հատիկավոր ստրուկտուրային ագրեգատները, որոնք նորոշվում են կայունությամ , այսինքն ջրի քայքայիչ ազդեցությանը դիմադրելու հատկությամ : Ջրակայուն են համարվում այն ագրեգատները, որոնք ջրի ազդեցությունից չեն քայքայվում ն չեն վերածվում առանձին մասնիկների, եր անձրններից կամ ոռոգումից հետո ստրուկտուրան չի քայքայվում, ցեխի չի վերածվում, այլ պահպանում է փխրուն վիճակը: Բնության մեջ հանդիպում են հողեր, որոնք ունեն լավ արտահայտված մակրոստրուկտուրա /սնահողեր/ ն միկրոստրուկտուրա /շագանակագույն/: Մակրոստրուկտուրայի ագրոնոմիական արժեքը – Հողում ստրուկտուրային ագրեգատների, հատկապես ջրակայուն ագրեգատների, քանակից են կախված ույսի կյանքի պայմաններն ու հողի երրիությունը: Հողի ստրուկտուրային վիճակը նպաստում է մշակա ույսերի նորմալ աճին ու երքատվության արձրացմանը: Ագրոնոմիական տեսակետից ցանկալի է, որ հողում գերակշռեն 5 – 1մմ մեծությամ ծակոտկեն ջրակայուն մակրոագրեգատները, որի շնորհիվ ապահովվում է ույսերի համար չափավոր ընդհանուր ծակոտկենություն 50 – 607-ի սահմաններում: Այդ ծակոտիներից մի մասը կազմում են մազական անցքերը, որոնք լցված են ջրով, իսկ մյուս մասը` մազական, որոնք պարունակում են օդ: Այդ դեպքում նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում օգտակար աէրո միկրոօրգանիզմների գործունեության համար: Կնձիկահատիկային ստրուկտուրա ունեցող հողերն օժտված են լավ ջրա- ն օդաթափանցելիությամ , դանդաղ է տեղի ունենում ջրի գոլորշիացումը, կեղնակալում հողի մակերեսին չի առաջանում: Ստրուկտուրային հողը կլանում ու պահում է մեծ քանակությամ անձրնի ն ձնհալի ջրեր, դրանով իսկ վերացնելով ջրի մակերեսային հոսքը ու այդպիսով հզոր միջոց է մի կողմից երաշտի, մյուս կողմից` էրոզիայի դեմ:

Նույնիսկ ուժեղ քամիների դեպքում ստրուկտուրային հողը չի փոշիանում, հեշտությամ մշակվում ն լավ փշրվում է: Անստրուկտուր հողերում փոքր է ընդհանուր ծակոտկենությունը, ընդ որում գերակշռում են մազական ծակոտիները: Մթնոլորտային տեղումների ն ոռոգելի ջրերի թափանցումից հետո ոլոր մազական անոթները լցվում են ջրով ն դժվարանում է օդի թափանցումը դրանց մեջ, որի հետնանքով վատանում է արմատների շնչառությունը, ն միկրոօրգանիզմների կենսագործունեությունը: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ անստրուկտուր հողերում տեղումների միայն 307 է թափանցում հողի մեջ, իսկ մնացած 707-ը հեռանում է մակերեսային հոսքի ձնով: Բացառիկ չոր կլիմայական պայմաններում անստրուկտուր հողից գոլորշիանում է զգալի քանակությամ խոնավություն: Այդ հողերը խիստ անկայուն են ն կարող են լվացվել, տարվել ջրի ու քամու հոսանքներով: Նման հողերը դժվար են ենթարկվում մշակման, վարի ժամանակ առաջացնում են կոշտեր: Որպես կանոն, ստրուկտուրային հողերն ավելի երրի են, քան անստրուկտուրը: Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի արձր երք կարելի ստանալ նան անստրուկտուր հողերից, սակայն աշխատանքի ն նյութական միջոցների մեծ ծախսումների ճանապարհով: Ստրուկտուրայի գոյացումն ու քայքայումը – Ջրակայուն կնձիկային ստրուկտուրա ստեղծելու համար վճռական նշանակություն ունեն` հողի հանքային ն օրգանական կոլոիդները /տիղմ ն հումուս/, կալցիումի ն մագնեզիումի աղերը /հումատներ/: Ջրակայունությունը ձեռք է երվում նան կենդանի օրգանիզմների, միկրոօրգանիզմների ն անձրնաորդերի միջոցով: Միկրոօրգանիզմները տարրալուծում, քայքայում են ուսական մնացորդները ն վերածում հումուսի, վերջինս սոսնձում, կպցնում է հողի մասնիկները, առաջացնելով կայուն կնձիկային ստրուկտուրա: Անձրնաորդերը փխրեցնում ու խառնում են հողը, որն անցկացնելով իրենց ստամոքսի միջով հարստացնում են օրգանական նյութերով ն իրենց արտաթորանքով նպաստում են հողի փոշիացած մասնիկների միացմանը: Կնձիկային ստրուկտուրա առաջացնելու գործում վճռական դեր են խաղում խոտա ույսերը, հատկապես դրանց արմատային համակարգը: Բույսերի արմատային ցանցը իր զարգացման ընթացքում, տարածվելով հողի տար եր խորություններում, ճնշում է գործադրում նրա մասնիկների վրա, մոտեցնում, կպցնում իրար ն վերածում տար եր ձնի ու չափի կնձիկների: Ստրուկտուրայի առաջացման գործում վճռական նշանակություն ունի օրգանական պարարտանյութերի /գոմաղ , թռչնաղ , տորֆ, կենսահումուս/ հող ներմուծումը, կանաչ պարարտացումը /սիդերացիա/, որի հետնանքով հողը հարստանում է օրգանական նյութերով ն ավելանում է հումուսի պաշարը: Հողի ստրուկտուրային վիճակի արելավման համար

անհրաժեշտ է կիրառել հողի մշակման ճիշտ համակարգ, մշակա ույսերի ճիշտ հաջորդականություն: Չի թույլատրվում հողը վարել գերխոնավ ու չոր վիճակում, եր այն սվաղվում ն առաջացնում է խոշոր կոշտեր: Մշակումը պետք է կատարել միայն հողի ֆիզիկական հասունացման ժամանակ, եր այն լավ է փշրվում ու ցրվում: Արհեստական ճանապարհով հողում ստրուկտուրա ստեղծելու համար առաջարկվում է կիրառել արձր մոլեկուլային նյութեր` պոլիմերներ, որոնք օժտված են հողի մասնիկները սոսնձելու ն ստրուկտուրային ագրեգատներ առաջացնելու հատկությամ : Այդ սինթետիկ քիմիական միացությունները հող մտցնելիս 2-3 անգամ ավելանում են ջրակայուն ագրեգատների քանակը: Ստրուկտուրայի գոյացմանը զուգընթաց նության մեջ տեղի են ունենում նան դրա քայքայումը: Ստեղծված կայուն կնձիկային ստրուկտուրան կարող է քայքայվել երեք խում պատճառներից` մեխանիկական, ֆիզիկաքիմիական ն կենսա անական: Մեխանիկական ճանապարհով ստրուկտուրան քայքայվում է մթնոլորտային տեղումների կաթիլների անկման ուժի հարվածից, հողը մշակող մեքենաների ճնշման ազդեցությունից: Հողը փոշիանում է նան երքահավաքի մեքենաների անիվների ու անասունների ոտքի տակ տրորվելուց: Ֆիզիկաքիմիական ճանապարհով ստրուկտուրան քայքայվում է, եր հողի ամենաարժեքավոր կալցիումի, մագնեզիումի քանակը նվազում է, փոխարինվելով մեկ արժեքանի Na+, Է+, NԷ4+ իոններով: Կենսա անական ճանապարհով հողի ստրուկտուրայի փոշիացումը կապված է ստորակարգ միկրոօրգանիզմների գործունեության հետ: Եր ուժեղ է մթնոլորտային օդի մուտքը հողի մեջ, տեղի է ունենում օրգանական մնացորդների տարրալուծման ուռն աէրո գործընթաց, որի ժամանակ օրգանական նյութերը հանքայնանում են: Այսինքն քայքայվում է ստրուկտուրան ցեմենտող հիմնական նյութը` հումուսը, որի հետնանքով կնձիկները աստիճանա ար կորցնում են ջրակայունությունը: Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի աճի ն զարգացման համար կարնոր հիմնական հատկություններն ավելի լավ են դրսնորվում ստրուկտուրային հողերում:

ՀՈՂԻ ՋՐԱՅԻՆ ՀԱՏԿՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ

Եւ ՋՐԻ ՁԵՎԵՐԸ

Ջուրը մասնակցում է հողում ընթացող ոլոր գործընթացներին: Այն ույսի կյանքի անփոխարինելի գործոն է: Հողի առկա խոնավությամ են պայմանավորված ույսի կենսական գործընթացները, միկրոօրգանիզմների կենսագործունեությունը, հողի

տեխնոլոգիական հատկությունները, մշակման ու ոռոգման ժամկետները ն շատ այլ կարնոր գործնական հարցեր: Ֆիզիկական ն քիմիական հատկությունների տեսակետից տար երում են ջրի 4 ձներ` կապված, մազանոթային, գրավիտացիոն, գոլորշանման: 1. Կապված ջուր – Հողի մասնիկները, մակերեսային ազատ էներգիայի շնորհիվ, կլանում են որոշակի քանակությամ ջուր ն պահում մեծ ուժով: Ջուրը, շրջապատելով հողի մասնիկները, առաջացնում է ջրային թաղանթ: Ընդ որում ջրային թաղանթի ներքին շերտն անվանում են ամուր կապված կամ հիգրոսկոպիկ ջուր, իսկ արտաքին շերտը` փուխր կապված կամ թաղանթային ջուր: Հիգրոսկոպիկ խոնավությունը անշարժ է ն հողում կարող է շարժվել միայն գոլորշիների ձնով: Այն ամուր է պահվում հողի կողմից ն հեռանում է 105 օԸ տաքացնելու դեպքում: Կապված ջուրը հողի կողմից պահվում է արձր օսմոտիկ ճնշման տակ, որի հետնանքով ույսերը չեն կարողանում դրանից օգտվել: Ջրի այս քանակը կոչվում է անմատչելի ջուր կամ ջրի մեռած պաշար: Հողում եղած ֆիզիկապես կապված ջրի այն քանակը, որից ույսերը թառամում են, կոչվում է թառամման գործակից: Քանի որ տար եր հողերի հիգրոսկոպիկությունը միատեսակ չէ, ուստի դրանց թառամման գործակիցը տար եր է: Այսպես, ավազային հողերում ույսերի թառամումը սկսվում է 27 խոնավության պայմաններում, կավավազային հողերում` 4-127, կավային հողերում` 14-207, իսկ տորֆային հողերում այն անցնում է 507- ից: Հետնա ար, որքան հողում հումուսի քանակը արձր է ն մեխանիկական կազմը ծանր, այնքան մեծ է ֆիզիկապես կապված անմատչելի ջրի քանակը: Բացի ֆիզիկապես կապված ջրից գոյություն ունի նան քիմիապես կապված ջուր, որը մտնում է որոշ հանքատեսակների աղադրության մեջ ն կարող է հասնել մինչն 5127: Քիմիապես կապված ջուրը չի մասնակցում ֆիզիկական պրոցեսներին ն չի գոլորշիանում 105 0Ը ջերմության տակ, կարող է հեռանալ միայն հանքատեսակի քայքայման դեպքում: Այսպիսով, կապված ջուրը մատչելի չէ ույսերի համար: 2. Մազանոթային ջուր` դա այն ջուրն է, որը զ աղեցնում է հողի նուր ծակոտիները կամ մազական ծակոտիները ն երկար ժամանակ պահվում է դրանց մեջ մազական ուժի շնորհիվ: Քանի որ հողի մասնիկները ծածկված են լինում ջրի շերտով, ուստի մազանոթային ջուրը շփվում է ոչ թե անմիջապես հողի մասնիկներին, այլ կապված ջրին, ուստի այն մատչելի է ույսերի համար: Մազանոթային ջուրն ընդունակ է հողում շարժվելու տար եր ուղղություններով, ինչպես ուղղաձիգ` վեր ու վար, այնպես էլ հորիզոնական: Մազանոթային ջուրը արձրանում է մազանոթներով` ստորին շերտերից դեպի վերն, որը տար եր հողերում միատեսակ չէ ն կախված է մեխանիկական կազմից, մազանոթների տրամագծից: Ծանր կավային

հողերը չնայած նորոշվում են մեծ քանակությամ մազական ծակոտիներով, սակայն խոնավության պայմաններում տիղմային մասնիկների ուռչելու ն ծակոտիների խցանվելու հետնանքով, ջրի շարժման արագությունը թուլանում է: Դրա համար էլ կավաավազային հողերի մազականությունը ավելի լավ է արտահայտված, քան կավային ն ավազային մեխանիկական կազմ ունեցող հողերինը: Այսպես, մազանոթային ջուրն ավազային հողերում արձրանում է 50 – 60սմ, իսկ կավային հողերում` 3 – 4 ն նույնիսկ մինչն 7մ: Փոշիացած հողերն ի տար երություն ստրուկտուրայինի ունեն մեծ մազականություն, որը ն պատճառ է դառնում հողի մակերեսից ջրի ուժեղ գոլորշիացմանը` ջրի կորստին: Մազանոթային ջուրը ույսերը վերցնում են հեշտությամ ն համարվում են ջրի գլխավոր աղ յուրը: 3. Գրավիտացիոն ջուր - Եր մազական ծակոտիները լրիվ հագենում են ջրով, հողում գոյացող ավելցուկ ջուրը լցվում է ոչ մազական ծակոտիները ն ենթարկվելով իր ծանրության ուժին, ազատ հոսանքով թափանցում է հողի վերին հորիզոններից դեպի ստորին շերտերը: Այս ջուրը կարող է առաջանալ հողի վերին շերտերում վաղ գարնանը` անձրնների, ձնհալի, ինչպես նան ոռոգման ժամանակ: Ջուրը շարժվելով ներքն, հագեցնում է հողի ստորին շերտերը ն ծառայում որպես գրունտային ջրերի սնման աղ յուր, որը հետագայում մազանոթներով արձրանում է վերն: Եթե գրավիտացիոն ջուրը երկար ժամանակ գտնվում է հողի վերին շերտում, նշանակում է կամ ստորին շերտերն ունեն վատ ջրաթափանցելիություն կամ գրունտային ջրերը մոտ են գտնվում հողի մակերեսին: Գրավիտացիոն ջուրը մատչելի է ույսերին, սակայն մեծ շարժունակության հետնանքով, այդ ջրերի օգտագործումը սահմանափակ է: 4. Գոլորշանման ջուր` դա հողի ջրի աղադրիչ մասն է, որը գոյանում է մնացած այլ կարգի ջրերից: Գոլորշիները մտնում են հողի օդի կազմի մեջ ն զ աղեցնում հողի ջրից ազատ ծակոտիները: Չնայած գոլորշանման ջուրը հողում աննշան քանակություն է կազմում /հողի կշռի 0.0017/, սակայն մեծ դեր է խաղում ջրի շարժման գործում: Այն հողում ազատ շարժվում է ավելի խոնավ ն արձր ջերմություն ունեցող շերտերից դեպի պակաս խոնավություն ն ջերմություն ունեցող շերտերը: Հողում շատ ցածր խոնավության դեպքում ջրի շարժման միակ եղանակը գոլորշիների ձնով շարժումն է: Ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում ջրային գոլորշիները, խտանալով, առաջացնում են ցող կամ կաթիլահեղուկ ջուր: Գոլորշանման ջուրը ցող վիճակում մասամ համարվում է հողում խոնավության կուտակման աղ յուր, սակայն վերջինս ավարար չէ: Ցողի ձնով ջուրը մատչելի է ույսերի համար, սակայն գոլորշանման ջուրը մատչելի չէ, ուստի ույսերի սնման աղ յուր

հանդիսանալ չի կարող: Հետնա ար գոլորշանման ջրի նշանակությունը երկրագործությունում աննշան է: Բույսերի ապահովվածությունը ջրով հիմնականում կախված է հողի ջրային հատկություններից: Հողի ն ջրի փոխհարա երությունը նութագրող գործընթացների ամ ողջականությունը կոչվում է ջրային հատկություն: Հողի ջրային կարնոր հատկություններն են` ջրաթափանցելիությունը, ջուր արձրացնելու, ջուր գոլորշիացնելու ընդունակությունը, խոնավունակությունը: Հողի ջրաթափանցելիությունը` դա ջրի տեղափոխումն է վերին հորիզոններից դեպի ստորին շերտերը: Այս դեպքում ջուրը վերնից ներքն շարժվում է իր ծանրության ուժի ազդեցությամ : Ջրաթափանցելիության կամ հողի ֆիլտրացիայի հատկությունը որոշվում է ջրի այն քանակով, որն անցնում է որոշակի հողաշերտով միավոր ժամանակում: Ջրաթափանցելիությունը կախված է հողի մեխանիկական կազմից, ստրուկտուրայից, հումուսային ու օրգանական նյութերի պարունակությունից, կլանված կատիոնների կազմից: Որքան ծանր է հողի մեխանիկական կազմը, դրանում գերակշռում են տիղմային ու կոլոիդ ֆրակցիաները, կլանող կոմպլեքսը հագեցած է նատրիումով, այն փոշիացած է, ունի ամուր կառուցվածք, այնքան թույլ է արտահայտված ջրաթափանցելիությունը, իսկ թեթն ն միջին մեխանիկական կազմ, լավ ստրուկտուրա, փուխր կառուցվածք ունեցող ն կալցիումով հագեցած հողերում, ընդհակառակը, ջրի ֆիլտրացիան արագանում է: Հողերի ուժեղ ն թույլ ջրաթափանցելիությունը ագրոնոմիական տեսակետից ավարար չէ: Հողի ջրաթափանցելիության հատկությունն ու դրա կարգավորումն ունեն արտադրական կարնոր նշանակություն: Ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերի ջրաթափանցելիությունը ավարարելու համար անհրաժեշտ է դրանց մեջ պար երա ար ներմուծել օրգանական պարարտանյութեր, լավացնել ստրուկտուրան, կատարել ավազալիցք, փխրեցում: Ան ավարար ջրաթափանցելիության դեպքում մթնոլորտային տեղումների կամ ոռոգման ջրի մի մասը կարող է մակերեսային հոսքի ձնով անարդյունավետ հեռանալ: Հողի ջուր արձրացնելու հատկությունը /մազականությունը/` դա հողի այն հատկությունն է, եր մազանոթային ուժի շնորհիվ ջուրը ստորին շերտերից արձրանում է դեպի վերին շերտերը: Այն ունի կարնոր արտադրական նշանակություն, քանի որ ույսերն օգտագործում են հողի ստորին շերտերում եղած ջրի ն դրա մեջ լուծված սննդատարրերի պաշարները: Ջրի արձրացման արագությունը կախված է հողի մեխանիկական կազմից, ստրուկտուրայից, հողի ամրության աստիճանից ն այլն: Փոշիացած ն ամրացած հողերն ունեն ավելի լավ մազականություն, քան ստրուկտուրային ու փուխր հողերը: Կավավազային հողերում ջրի մազական արձրացումը կարող է հասնել 5 – 6 մետրի: Հանքայնացված

գրունտային ջրերի արձր մակարդակի դեպքում, տեղի է ունենում դրանց մազական արձրացումը, դեպի հողի մակերես, որի հետնանքով հողերն աղակալվում են: Թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող հողերի ջուր արձրացնելու հատկությունը արելավելու նպատակով կատարվում է հողի տափանում, սերմերը խոնավությամ ապահովելու ն համերաշխ ծլելու համար: Հողի ջուր գոլորշիացնելու ընդունակությունը - Գոլորշիացման վրա ազդում են ինչպես հողի որոշ հատկություններ, այնպես էլ արտաքին պայմանները: Հողի հատկություններից են մեխանիկական կազմը ն ստրուկտուրան: Ստրուկտուրային, փուխր կառուցվածք, թեթն ն միջակ մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում ջուր գոլորշիացնելու ընդունակությունը ցածր է, քան ծանր մեխանիկական կազմ, փոշիացած, ամուր կառուցվածք ունեցող հողերում, որոնք ունեն լավ զարգացած մազական անցքեր: Բացի դրանից անձրնից ու ոռոգումից հետո ոչ ստրուկտուրային հողի մակերեսը կեղնակալում է, ինչը նպաստում է գոլորշիացման ուժեղացմանը: Այս դեպքում հողի վերին շերտը փխրեցնելու ճանապարհով պետք է խախտել մազականությունը, կանխել գոլորշիացումը: Արտաքին պայմաններից են` օդի ջերմությունը, խոնավությունը, քամիները: Որքան օդը չոր է ն ջերմությունը արձր, այնքան գոլորշիացումն ուժեղ է: Բուսականությամ ծածկված հողերից գոլորշիացումն ավելի թույլ է, քան ուսական ծածկոցից զուրկ հողերում: Քամիների ացակյությունը նվազեցնում է ջրի գոլորշիացումը: Քամիների ուժը թուլացնող դաշտապաշտպան անտառաշերտերի հիմնումը համարվում է ջրի կորստի դեմ պայքարի կարնոր միջոցառում: Խորդու որդ մակերես ունեցող դաշտերում ջուրն ավելի ուժեղ է գոլորշիանում, քան հարթ տարածություններում: Բացի ֆիզիկական գոլորշիացումից, մեծ չափով ջուր է գոլորշիանում նան տրանսպիրացիայի ճանապարհով, այսինքն ույսերի տերններից: Ուստի մոլախոտերի ոչնչացումը նույնպես համարվում է կարնոր միջոցառում ջրի կորստի դեմ: Հողի խոնավունակությունը` նրա ընդունակությունն է կլանել ն իր մեջ պահել որոշակի քանակությամ ջուր: Տար երում են խոնավունակության 4 տեսակ` լրիվ, մազանոթային, դաշտային ն առավելագույն հիգրոսկոպիկ: Լրիվ խոնավունակությունը` ջրի այն ամենամեծ քանակն է, որը հողը կարող է պահել իր մեջ, ոլոր ծակոտիները լրիվ հագեցնելու դեպքում: Բնության մեջ դա տեղի է ունենում ձնհալքից, ուժեղ անձրններց հետո, ինչպես նան այն դեպքում, եր գրունտային ջրերի մակարդակը հասնում է հողի մակերեսին:

Մազանոթային խոնավունակություն` ջրի այն քանակն է, որը հագեցրել է մազանոթային անցքերը` գրունտային ջրերի մոտ գտնվելու դեպքում: Դաշտային խոնավունակությունը` մազանոթային ջրի այն ամենամեծ քանակն է, որը երկար ժամանակ պահվում է հողի կողմից, գրավիտացիոն ջուրը հոսելուց հետո: Դա ույսերի համար մատչելի ջրի ամենա արձր սահմանն է: Առավելագույն հիգրոսկոպիկ խոնավունակություն` ջրի այն ամենամեծ քանակն է, որը չոր հողը կարող է կլանել գոլորշիներով լրիվ հագեցած օդից /1007 հարա երական խոնավության պայմաններում/: Դա ամուր կապված ջրի այն քանակն է, որը պահվում է ադսոր ցման ուժերով ն մատչելի չէ ույսերին:

ՀՈՂԻ ՋՐԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄԸ Եւ

ԴՐԱ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՈւՂԻՆԵՐԸ

Ջրային ռեժիմ ասելով հասկանում ենք այն ոլոր երնույթները, որոնք կատարվում են հողի մեջ ջրի մուտք գործելու, շարժվելու, տեղա աշխվելու ու կուտակվելու հետ, ինչպես նան ջրի ծախսվելու հետ: Հողի մեջ խոնավության հիմնական աղ յուրը մթնոլորտային տեղումներն ու գրունտային ջրերն են: Տեղումները թափանցելով հողի ստորին հորիզոնները, այնուհետն վերին հոսանքներով արձրանում են հողի մակերես ու գոլորշանում կամ օգտագործվում ույսերի կողմից: Արմատա նակ շերտում ամ ողջ ջրի մուտքը ն ծախսը կոչվում է այդ շերտի ջրի հաշվեկշիռ: Ջրի մուտքը հողի մեջ կատարում է մթնոլորտային տեղումներից, գրունտային ջրերից, մակերեսային հոսքի ջրերից, ոռոգման ջրերից: Ջրի ծախսը կատարվում է հողի մակերեսից գոլորշացումով, տրանսպիրացիայով, հողագրունտի խորը շերտերը ինֆիլտրացիայով, մակերեսային հոսքի ձնով հեռացվող ջրերով: Հողում ջրի ընդհանուր հաշվեկշիռը կարելի է արտահայտել հետնյալ կերպ` Մթն.տ + Գրունտ. ջր. + Մակ. հոսք. + Ոռ. ջ. /մուտք/ - Գոլ. + Տր. + Ինֆ. ջր. + Մակ. հոսք /ծախս/ Տար երում են ջրային ռեժիմի 4 հիմնական տիպեր` 1. լվացվող տիպ` եր գոլորշացումն ավելի քիչ է, քան հողի մեջ ինֆիլտրվող ջրի քանակը, որը ներթափանցում է մինչն գրունտային ջրերը /լեռնամարգագետնային գոտի/, 2. չլվացվող տիպ` եր գոլորշիացումը գրեթե հավասար է հողի մեջ ինֆիլտրվող ջրի քանակին, մթնոլորտային տեղումները աշխվում են միայն վերին շերտերում ն չեն հասնում գրունտային ջրերին /տափաստանային գոտի/,

3. 4.

պար երա ար լվացվող տիպ` եր ջրային ռեժիմի լվացվող ն չլվացվող տիպերը հաջորդում են միմյանց /անտառային գոտի/, էքսուդատ տիպ` եր գոլորշիացումը գերազանցում է հողի մեջ ինֆիլտրվող ջրի քանակին: Այս ռեժիմը նորոշ է այն տարածքներին, որտեղ գրունտային ջրերի մակարդակը մոտ է հողի մակերեսին, օրինակ, Արարատյան հարթավայրում /կիսաանապատային գոտի/:

ՀՈՂԻ ՕԴԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄԸ Եւ ԴՐԱ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈւՄԸ

Օդի նշանակությունը հողի, ույսերի ն միկրոօրգանիզմների կյանքում հսկայական է: Հողի օդը հանդիսանում է ույսերի արմատների ն աէրո միկրոօրգանիզմների շնչառության համար թթվածնի աղ յուր: Բույսերի նորմալ աճը հնարավոր է հողի մեջ օդի ազատ մուտքի պայմաններում, ինչը նպաստում է աէրո միկրոօրգանիզմների նորմալ կենսագործունեությանը, որի հետնանքով օրգանական նյութերը վեր են ածվում հանքայինի, ուստի, լավանում է հողի սննդային ռեժիմը: Մինչդեռ հողում թթվածնի ան ավարար լինելուց զարգանում են անաէրո միկրոօրգանիզմները, որոնց կենսագործունեությունից հողում առաջանում են ույսերի ն աէրո միկրոօրգանիզմների համար վնասակար նյութեր` երկաթի ենթօքսիդ, ծծմ աջրածին, ածխաջրածին ն այլն: Հողում օդի մուտքի ացակայության պայմաններում աէրո միկրոօրգանիզմների կենսագործունեությունը դադարում է ն դրա հետ մեկտեղ դադարում է նան ույսերին անհրաժեշտ սննդատարրերի առաջացումը: Հետնա ար, հողային օդը հողի երրիության արձրացման գործում պակաս նշանակություն չունի, քան ջուրը, ուստի օդային ռեժիմի կարգավորումը նույնքան անհրաժեշտ է, որքան նպաստավոր ջրային ռեժիմի ստեղծումը: Օդը հողում գտնվում է 3 վիճակում` 1. ազատ` եր օդը զ աղեցնում է ջրից ազատ ծակոտիները, 2. ադսոր ցված` եր այն խտացված է հողի մասնիկների մակերեսին, 3. լուծված հողի ջրի մեջ, այսինքն հողային լուծույթում: Հողի օդային կարնոր հատկություններն են` օդատարողությունը ն օդաթափանցելիությունը: Օդատարողությունը` հողի ընդունակությունն է իր մեջ պահելու օդի որոշ պաշար: Օդատարողության մեծությունը կախված է հողի ծակոտկենությունից ն խոնավությունից: Որքան հողը ստրուկտուրային է, այնքան շատ են ջրից ազատ ոչ մազական ծակոտիները, ուստի մեծ է դրա օդատարողությունը: Խոնավության ավելացման հետ հողում փոքրանում է օդատարողությունը, քանի որ ջուրը հողից դուրս է մղում օդը ն գրավում ծակոտիները: Անստրուկտուր հողերի օդատարողությունը շատ փոքր է,

քանի որ դրանք հարուստ են ոչ մազական ծակոտիներով, որոնք գրեթե միշտ լցված են ջրով: Հողում օդի քանակը կարող է տատանվել դրա ծավալի 10 – 407- ի սահմաններում: Օդաթափանցելիությունը` հողի օդ անցկացնելու հատկությունն է: Որքան արձր է հողի օդաթափանցելիությունը, այնքան մեծ է դրա օդատարողությունը: Ստրուկտուրային, ավազային, ավազակավային, փխրուն հողերի օդաթափանցելիությունը ավելի արձր է, քան անստրուկտուր, կավային ն ամրացած հողերինը: Եր անստրուկտուր հողերի մակերեսը կեղնակալում է, օդափոխանակությունը խախտվում է, իսկ գերխոնավ հողերում այն դադարում է: Նորմալ օդափոխանակման համար հողի օդատարողությունը պետք է ցածր չլինի դրա ամ ողջ ծավալի 107-ից: Միկրոօրգանիզմների ու ույսերի արմատների շնչառության ն օրգանական նյութերի քայքայման գործընթացում հողի օդը հարստանում է ածխաթթվով ն աղքատանում` թթվածնից: Եթե մթնոլորտի օդում ազոտը կազմում է 787, թթվածնինը`21, ածխաթթու գազինը` 0.03, ապա հողի օդում ազոտը հասնում է 807, թթվածինը` 5 – 20, իսկ ածխաթթու գազը ավելանում է մինչն 0.1 – 1.87: Բացի այդ, հողի օդը աննշան քանակությամ պարունակում է նան ամոնյակ, մեթան, ջրածին ն այլն: Լավ օդափոխանակության համար հողի ընդհանուր ծակոտկենությունը պետք է կազմի 55 – 657, ընդ որում ծակոտիների կեսը պետք է լինի մազական, մյուս կեսը` ոչ մազական: Օդային ռեժիմի լավացման համար անհրաժեշտ է` հողի խորը փխրեցում, կուլտիվացում, փոցխում, կեղնակալման վերացում, ինչպես նան օրգանական նյութերի ավելացում, կայուն կնձիկային ստրուկտուրայի ստեղծում: Գերխոնավ, ճահճային հողերում լավ օդային ռեժիմ ստեղծելու համար անհրաժեշտ է հեռացնել հողի ավելորդ խոնավությունը, չորացնել, փխրեցնել, այսինքն ուժեղացնել օդի մուտքը հողի մեջ:

ՀՈՂԻ ՋԵՐՄԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄԸ Եւ ԴՐԱ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈւՄԸ

Բույսերի ն հողում ապրող միկրոօրգանիզմների նորմալ զարգացման ու կենսագործունեության համար անհրաժեշտ են որոշակի ջերմային պայմաններ: Հողում ջերմության հիմնական աղ յուրը` արեգակի էներգիան է: Տար եր հողեր ունեն տար եր ջերմային հոտկություններ` որոշ հողեր ջերմությունը լավ են կլանում ն պահում, իսկ մյուսները` հակառակը: Հողի ջերմային հատկությունները հաշվի են առնվում դրա գյուղատնտեսական օգտագործման ընթացքում: Հողի ջերմային ռեժիմը նորոշող հիմնական ցուցանիշը` դա հողի ջերմաստիճանն է, ինչի վրա ազդում է ոչ միայն

արեգակի էներգիայի քանակը, այլ հողի գույնը, խոնավությունը, մեխանիկական կազմը, ստրուկտուրան, ռելիեֆը, ուսական ծածկոցի առկայությունը ն այլն: Գարնանը ծանր կավային մեխանիկական կազմ ունեցող հողերն ավելի ուշ են տաքանում, քան թեթն` ավազային ու ավազակավային մեխանիկական կազմ ունեցող հողերը: Հետնա ար ծանր հողերը կոչվում են սառը, իսկ թեթնները` տաք: Աշնանը թեթն հողերն ավելի արագ են սառչում, քան ծանր կավայինները: Ճահճային հողերը համեմատա ար ավելի վատ են տաքացվում ցերեկը ն ուժեղ են սառչում գիշերը, որի հետնանքով դրանք հաճախակի ենթարկվում են գիշերային ցրտահարություններին: Փուխր, չոր, օրգանական նյութերով հարուստ հողերն ավելի արագ են տաքանում, քան ամուր, խոնավ ն հումուսից աղքատ հողերը: Հարավային, հարավարնմտյան ու հարավ-արնելյան լանջերն ավելի արագ են տաքանում: Ձմռանը հողի սառչելը պայմանավորված է ձյան ծածկոցի հաստությամ , տեղանքի ռելիեֆով, հողի հատկություններով ու խոնավությամ , ուսածածկի առկայությամ : Խոնավ ն ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերը սառչում են ավելի փոքր խորությամ , քան չոր ու թեթն հողերը: Որքան շատ է հողում օրգանական նյութերի քանակը, այնքան փոքր է սառչելու խորությունը: Հողի ջերմային ռեժիմը որոշում են հետնյալ ջերմային հատկությունները` ջերմակլանողականությունը, ջերմաճառագայթումը, ջերմունակությունը, ջերմահաղորդականությունը: Ջերմակլանողականությունը` արեգակի ջերմային էներգիան կլանելու հողի ընդունակությունն է: Այն կախված է գլխավորապես հողի գույնից. հումուսով հարուստ, մուգ գույնի հողերն ավելի մեծ ջերմակլանողականություն ունեն, քան հումուսից աղքատ, աց գույնի հողերը: Ջերմակլանողականության վրա ազդում են նան արտաքին պայմանները` լանջի դիրքը ն ուսական ծածկոցը: Այսպես, հարավային թեքության հողերն ավելի շատ են ջերմություն կլանում, քան հյուսիսային լանջերինը: Բուսական ծածկոցը թուլացնում է հողի ջերմակլանողականությունը, որի պատճառով շոգ եղանակներին ուսական ծածկոցի տակ գտնվող հողերն ավելի քիչ են տաքանում, քան ուսածածկից զուրկը: Ջերմաճառագայթումը` դա հողի ընդունակությունն է իր ջերմության մի մասը փոխանցելու մթնոլորտին, այսինքն ջերմության կորուստ: Այդ հատկությունը պայմանավորված է հողի խոնավությամ . որքան հողի խոնավությունը արձր է, այնքան նա արագ ն շատ ջերմություն է ճառագայթում, այսինքն կորցնում, իսկ չոր հողերում` հակառակը: Հումուսով հարուստ, ստրուկտուրային ու փուխր հողերում ջերմաճառագայթումն ավելի փոքր է, ուստի դրանք ավելի տաք հողեր են:

Մինչդեռ, անստրուկտուր ն կավային հողերը, որոնք ընդունակ են իրենց մեջ ջրի ավելցուկ պահել, ավելի սառն են: Ճառագայթման վրա ազդում են նան ուսածածկը ն ձյան ծածկոցը, որոնք խիստ նվազեցնում են ջերմության կորուստը: Ձյան ծածկոցի տակ հողի մակերեսի ջերմությունն ավելի արձր է լինում ն աշնանացանները չեն ցրտահարվում: Որքան ձյան շերտը հաստ է, այնքան ճառագայթումը թույլ է: Ջերմունակությունը` դա ջերմության այն քանակն է, որն անհրաժեշտ է 1գ կամ 1սմ3 հողը 10 տաքացնելու համար: Ամենա արձր ջերմունակությունն ունի ջուրը, քիչ` հումուսը, ապա` կավը ն ամենաքիչը` կվարցի մասնիկները: Որքան հողը խոնավ է, այնքան արձր է նրա ջերմունակությունը, այսինքն շատ ջերմություն է պահանջվում խոնավ հողը տաքացնելու համար: Ավազը հիմնականում կազմված է կվարցի մասնիկներից, ունի ամենից փոքր ջերմունակություն, այսինքն ավազային հողերի տաքացման համար ավելի քիչ ջերմություն է պահանջվում, քան կավայինի համար, ուստի ավազը ավելի տաք է, քան կավը: Դա է պատճառը, որ ավազային հողերը գարնանը 2 – 3 շա աթ շուտ են ազատվում ձյան ծածկոցից ն դառնում մշակության համար պիտանի, քան կավայինը: Ջերմահաղորդականությունը` հողի հատկությունն է ջերմությունը տաք շերտերից հաղորդելու սառը շերտերին: Ամենացածր ջերմահաղորդականությունն ունի օդը, մի քիչ ավելի` ջուրը: Իսկ հողի հանքային միացությունները ջերմությունն ավելի լավ են հաղորդում, քան օրգանական միացությունները` հումուսը: Որքան հողը հարուստ է հումուսով, շատ օդ է պարունակում, այնքան վատ է արտահայտված ջերմահաղորդականությունը ն երկար է պահպանվում արեգակից կուտակված ջերմությունը: Իսկ հումուսից աղքատ, անստրուկտուր, ամուր կառուցվածք ու քիչ օդ պարունակող ն ուժեղ խոնավացած հողերն ունեն լավ ջերմահաղորդականություն ն արագ են կորցնում կլանված ջերմությունը: Այսպիսով, հումուսով հարուստ, մուգ գույնի, ավարար օդային ն ջրային ռեժիմներ ունեցող հողերն ունեն ավարար ջերմային հատկություններ: Հետնա ար, այն միջոցառումները, որոնք հողում ավելացնում են օրգանական նյութերը, լավացնում են ջրային ն օդային ռեժիմները, միաժամանակ նպաստում են նան ջերմային պայմանների լավացմանը:

ՀՈՂԻ ՍՆՆԴԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄԸ

Բույսերի նորմալ աճի ն զարգացման համար անհրաժեշտ է հողում նան մատչելի սննդատարրերի առկայությունը: Հողի մեջ եղած սննդատարրերի մեծ մասը գտնվում է ջրում չլուծված, ույսերի համար

անմատչելի օրգանական ն հանքային միացությունների ձնով: Այդ տարրերը ույսերն իրենց արմատներով վերցնում են հողից տար եր հանքային միացությունների ձնով: Բույսերի համար այդ սննդատարրերը մատչելի դարձնելու գործում մեծ դեր են կատարում հողային միկրոօրգանիզմները: Թվարկված ոլոր սննդատարրերը հավասար նշանակություն ունեն ույսերի համար, հետնա ար դրանցից որնէ մեկի ան ավարար լինելու դեպքում ույսերի աճն ու զարգացումը ճնշվում է: Դրանց չի կարելի փոխարինել մեկը մյուսով: Սննդատարրերից որոշները` կալցիում, մագնեզիում, երկաթ ն այլն մեծ քանակությամ գտնվում են ույսերի ցողուններում ն տերններում, որոնց կարելի է հողի մեջ վերադարձնել օրգանական նյութի ձնով, սակայն մյուսները` ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում մեծ քանակությամ գտնվում են գեներատիվ օրգաններում` սերմերում, պտուղներում, որոնց օգտագործում են որպես սնունդ կամ կեր, ուստի քիչ են վերադառնում հողի մեջ: Հիշատակված տարրերից ույսերի սնման համար շատ կարնոր են` ազոտը, ֆոսֆորը ն կալիումը: Ազոտը` հողի մեջ կուտակվում է հիմնականում ուսական մնացորդների տարրալուծման ճանապարհով: Զգալի քանակությամ ազոտ /20-25կգ/հա/ կարող է կուտակվել նան հողում ազոտֆիքսող միկրոօրգանիզմների կողմից, մթնոլորտի ազատ ազոտը կապելու ճանապարհով: Ազոտը հողի մեջ է մտնում նան անձրնների հետ, ազոտի օքսիդների` NՕ3-, NՕ2- ձնով /10-30կգ/հա/, որն յուրացվում է ույսերի կողմից նիտրատների ն ամոնիումի /NԷ4+/ ձնով: Ֆոսֆորը` հողում գտնվում է հանքային ն օրգանական միացությունների ձնով /0.05-0.257/: Հանքային միացությունների հողմահարման, օրգանական նյութերի հանքայնացման հետնանքով ֆոսֆոր պարունակող միացությունները վեր են ածվում ույսերի համար մատչելի միացությունների` P2Օ5, Է2PՕ4-ի: Այդ գործընթացում մեծ դեր են խաղում հողի միկրոօրգանիզմները, որոնք արտադրած թթուների ազդեցության տակ անլուծելի ֆոսֆորը վեր են ածում լուծելի միացությունների: Կալիումը` հողում պարունակվում է մոտ 1-27 ն գտնվում է քլորիդային, ծծմ աթթվային, ազոտաթթվային, ածխաթթվային աղերի ձնով: Կալիումի մի մասը գտնվում է հողի կողմից կլանված վիճակում, իսկ ամենից շատ այն հանդես է գալիս դժվարալույծ սիլիկատների ձնով: Բացի մակրոտարրերից, ույսերին անհրաժեշտ են նան միկրոտարրեր, որոնք նույնպես անջատվում են հանքատեսակներից, ինչպես նան օրգանական մեռած մնացորդների քայքայումից:

Միկրոտարրերը խոշոր նշանակություն ունեն ոչ միայն որպես սննդատարրեր, այլն որպես կատալիզատոր ույսերի մեջ տեղի ունեցող կենսաքիմիական գործընթացների համար:

ՀՈՂԻ ԿԼԱՆՈՂԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆԸ, ԿԼԱՆՄԱՆ

ՁԵՎԵՐԸ Հողի կլանողական հատկության էությունը կայանում է նրանում, որ հողն ընդունակ է հողային լուծույթից կլանել ն իր մեջ պահել լուծված աղեր, ամենափոքր տրամագիծ ունեցող կոլոիդ մասնիկներ, գազային վիճակում գտնվող նյութեր: Կլանողական հատկության շնորհիվ հեշտ լուծվող սննդատարրերը չեն լվացվում ն հեռանում , այլ պահվում են հողում: Հողի կլանողականությունը կախված է կոլոիդ մասնիկների պարունակությունից: Կոլոիդները հողի այն ամենափոքր մասնիկներն են, որոնց տրամագիծը փոքր է 0.0001 մմ-ից: Ըստ քիմիական կազմի հողի կոլոիդները աժանվում են 3 խմ ի` հանքային, օրգանական ն օրգանահանքային: Այդ 3 խում կոլոիդների ամ ողջականությունը, որտեղ տեղի են ունենում կլանման երնույթները, կոչվում է հողի կլանող կոմպլեքս (ՀԿԿ): Տար եր հողերում ՀԿԿ-ի մեծությունը տար եր է: Հումուսով հարուստ ն ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում այն կարող է հասնել 40-50, նույնիսկ 60 մգ-էկվ/100 հողում (սնահողեր), իսկ թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող ն հումուսից աղքատ հողերում այն չի գերազանցում 15-20մգ-էկվ: Տորֆային հողերում այն հասնում է 60-80մգէկվ-ի: Հողի կլանման հատկությունների ազմակողմանի ն խորը ուսումնասիրություններ է կատարել խորհրդային խոշոր գիտնական, ակադեմիկոս Կ.Կ. Գեդրոյցը, որը տար երում է հողի կլանման 5 ձներ` մեխանիկական, ֆիզիկական, քիմիական, ֆիզիկաքիմիական, կենսա անական: 1. Մեխանիկական կլանում-Հողը լինելով ծակոտկեն մարմին ընդունակ է կլանել ու պահել իր ծակոտիներում լուծույթում կախված վիճակում եղած չլուծվող պինդ մասնիկները, որոնց տրամագիծը ավելի փոքր է քան հողի անցքերը: Հողի այդ հատկությունը, եր պղտոր ջրի մեջ եղած հողի նուր մասնիկները կլանվում ն պահվում են հողում, կոչվում է մեխանիկական կլանողականություն: Մեխանիկական կլանման երնույթը կիրառում են մի շարք նագավառներում, հատկապես պղտոր ջրերը ֆիլտրելու համար տուֆից պատրաստված քարե ֆիլտրի կամ ավազե նական ֆիլտրի միջոցով: 2. Ֆիզիկական կլանում (ադսոր ցիա)-Կլանման այս ձնի էությունը նրանում է, որ հողի պինդ մասնիկները մակերեսային էներգիայի շնորհիվ

կլանում են (ադսոր ում են) հողային լուծույթում եղած լուծված նյութերի մոլեկուլները: Ֆիզիկական կլանումը տեղի է ունենում պինդ ֆազի ն հողային լուծույթի միջն, հողը լուծույթից կլանում է իոններ կամ մոլեկուլներ: Կլանումը լինում է դրական ն ացասական եղանակով: Դրականն այն է, եր հողի մասնիկի մակերեսին տվյալ իոնի խտությունն ավելի արձր է, քան հողային լուծույթում, այսինքն, եր հողային լուծույթում խտությունը մեծանում է, ապա լուծույթում եղած նյութերի մոլեկուլները ձգվում են հողի մասնիկի կողմից ն խտանում նրա մակերեսին: Դրական կլանման են ենթարկվում դրական լիցքավորված իոնները` Ըa2+, Mջ2+, Na+, Ճ+, NԷ4+, օրգանական թթուները, հումինաթթուները, ամինաթթուները: Բացասական կլանումը` եր հողի մասնիկի մակերեսին իոնների խտությունն ավելի քիչ է քան հողային լուծույթում: Այդ իոնները շարժվում են հողային լուծույթի հետ, այսինքն տեղի է ունենում սննդատարրերի կորուստ: Բացասական կլանման են ենթարկվում ` քլորիդները, նիտրատները: Ինչ վերա երվում է նիտրատներ պարունակող պարարտանյութերին, ապա խորհուրդ է տրվում դրանք հող ներմուծել սնուցման եղանակով: 3. Հողի քիմիական կլանում (կամ անիոնների կլանում)-Այս ձնի կլանման էությունը նրանում է, որ հողային լուծույթում եղած իոնները շփվելով հողի հետ քիմիական ռեակցիայի մեջ են մտնում ն առաջացնում դժվարալույծ կամ անլուծելի միացություններ, որոնք պահվելով հողի կողմից դրանց պահպանում են լվացումից ն անօգուտ հեռանալուց: Քիմիապես կլանված նյութը մնում է հողի այն շերտում, որտեղ դա տեղի է ունեցել: Օրինակ, ֆոսֆորական պարարտանյութերից ամենատարածվածը` սուպերֆոսֆատը: Հողային լուծույթների մեջ եղած կամ պարարտանյութերի հետ մուծված անիոններից են ԸՕ32-, PՕ43-, ՏՕ42-, ԸԼ-, NՕ3-, NՕ2: Վերջին 3 անիոններից ոչ մեկն անլուծելի կամ դժվարալույծ աղեր չեն առաջացնում, ուստի քիմիական կլանման չեն ենթարկվում: Փաստորեն քիմիական կլանման չի ենթառկվւմ հենց ազոտ պարունակող անիոնը, որը մեծ նշանակություն ունի ույսերի սննդառության գործում: Ուժեղ կերպով կլանվում են PՕ43- ն ԸՕ32- անիոնները, իսկ ՏՕ42--ը` թույլ է կլանվում, քանի որ դրա կալցիումի ն մագնեզիումի աղերը որոշ չափով լուծվում են ջրի մեջ: 4. Ֆիզիկաքիմիական կլանում (կամ փոխանակային կլանում)Հողի կոլոիդները հիմնականում ունեն ացասական լիցք, հողային լուծույթից կլանում են համարժեք քանակությամ կատիոններ: Բնական վիճակում հողերը միշտ պարունակում են որոշակի քանակությամ կլանված կատիոններ` Ըa2+ Mջ2+ Na+ Ճ+ NԷ4+ Է+ Ճl3+ ն այլն: Կլանման այս ձնի էությունն այն է, որ հողի կամ կլանված կոմպեքսի մեջ եղած կատիոնները համարժեք քանակությամ փոխանակվում են հողային լուծույթում եղած կատիոնների հետ:

NH" +

Հկկ]Ըa2+ +2NԷ4Ըl Հ--Հկկ] NH"+ + ԸaԸl2 Այստեղ հավասառակշռություն չի ստեղծվում քանի որ լուծույթի մեջ առաջացած կալցիումը կարող է նորից մտնել հողի մեջ ու փոխանակվել արդեն կլանված ամոնիումով, այսինքն ռեակցիան կարող է ընթանալ հակառակ ուղղությամ , դեպի իր նախկին դրությանը: Կլանման էներգիան կապված է կատիոնների արժեքականության հետ: Ինչքան արձր է կատիոնի արժեքականությունը, այնքան մեծ է դրա կլանման էներգիան, իսկ միննույն արժեքականության դեպքում այն կատիոնի կլանման էներգիան է մեծ որն ունի արձր ատոմական կշիռ, ացառություն է կազմում ջրածին իոնը որի կլանման էներգիան մի քանի անգամ արձր է, ինչպես մեկ արժեքանի, այնպես ել երկարժեքանի կատիոններից: Այն հողերը, որոնց կլանող կոմպլեքսը հագեցած է միայն մետաղներով` Ըa2+ Mջ2+ Na+ Ճ+ կոչվում են հագեցած հողեր, իսկ եթե հագեցած են նան Է+ ն Ճl3+-ով կոչվում են չհագեցած հողեր: 5. Կենսա անական կլանում-Կլանման այս ձնը կապված է ույսերի արմատների ն միկրոօրգանիզմների գործունեության հետ, որոնք հողային լուծույթից ընդունակ են կլանելու մատչելի N P Ճ Տ ն այլ սննդատարրեր ն կառուցել իրենց օրգանիզմը: Այդ երնույթի շնորհիվ սննդատարրերը պաշտպանվում են լվացումից: Կենսա անական կլանման շնորհիվ հողում տեղի է ունենում օրգանական նյութերի կուտակում: Միաժամանակ տեղի է ունենում օրգանական նյութերի քայքայում, որի հետնանքով անջատված սննդատարրերը նորից անցնում են հողի մեջ ն յուրացվում նոր ույսերի կողմից: Կենսա անական կլանման ամենակարնոր հատկությունը նրա ընտրողական նույթն է, այսինքն ույսերի արմատները ն հողում գործող միկրոօրգանիզմները հողից կլանում են այն հանքային տարրերը որոնց կարիքն են զգում աճի ու զարգացման տվյալ փուլում: Կենսա անական կլանումը կարնոր է ույսերի համար չափազանց անհրաժեշտ այնպիսի սննդատարրերի կլանման ու պահպանման համար, ինչպիսին է ազոտը, որը այլ ճանապարհով գրեթե չի կլանվում: Այսպիսով, հողի կլանման ոլոր ձները ըստ Կ.Կ.Գեդրոյցի պայմանական են` օրինակ, մեխանիկական ու քիմիական կլանման էությունը ուն կլանման երնույթի հետ առնչություն քիչ ունի, ֆիզիկաքիմիականը` ըստ էության փոխանակման ռեակցիա է, միայն ֆիզիկական կլանումը (ադսոր ցիան) ն կենսա անական կլանումն իրոք պրոցեսներ են, որոնց ընթացքում միջավայրից հողը ն օրգանիզմները կլանում են ույսի համար անհրաժեշտ որոշ քանակությամ սննդատարրեր:

ՀՈՂԱՅԻՆ ԼՈւԾՈւՅԹԻ ՀԱՏԿՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ Եւ

ՆՇԱՆԱԿՈւԹՅՈւՆԸ ԲՈւՅՍԻ ԿՅԱՆՔՈւՄ

Մթնոլորտային տեղումները, ոռոգման ջրերը, թափանցելով հողի մեջ, փոխազդեցության մեջ են մտնում նրա պինդ ֆազի հետ ն լուծում որոշ նյութեր: Հողային լուծույթը` դա հողի հեղուկ` առավել շարժունակ ն ակտիվ մասն է, որում կատարվում են տար եր քիմիական գործընթացներ: Հողային լուծույթը հողի ամենափոփոխական մասն է, որն ուղղակի ազդում է ույսերի աճի ն զարգացման վրա, քանի որ ույսերը սննդատարրերը կարող են յուրացնել միայն լուծված վիճակում, ուստի հողային լուծույթը համարվում է ույսերին սննդատարրեր մատակարարելու հիմնական աղ յուրը: Հողային լուծույթում լուծված են որոշ քանակությամ զանազան նյութեր` աղեր, օրգանական նյութեր, գազեր: Հողային լուծույթի կազմը ն խտությունը փոփոխվում են մի շարք գործոնների ազդեցությունից: Տար եր աղերի առաջացումը հողային լուծույթում տեղի է ունենում ապարների հողմահարման ն հանքատեսակների քայքայման շնորհիվ, ինչպես նան օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի կիրառման հետնանքով: Աղերի քանակը հողային լուծույթում ավելանում է պարարտանյութերի մուծման, խոնավության պակասելու ն օրգանական նյութերի հանքայնացման դեպքում: Սննդատարրերի կլանումը ույսերի կողմից, դրանց տեղաշարժը ն վերափոխումը դժվարալույծ միացությունների իջեցնում է հողային լուծույթի խտությունը: Դրա հետ մեկտեղ աղերի խտությունը ն կազմը պայմանավորված են այն փոխանակային ռեակցիաներով, որոնք տեղի են ունենում հողի պինդ ֆազի ն հողային լուծույթի միջն: Հողային լուծույթի քանակական ն որակական կազմը տար եր հողերում տար եր է: Այսպես, հյուսիսային տարածքների լեռնամարգագետնային, մարգագետնատափաստանային հողերում գերակշռում են լուծված օրգանական միացությունները, իսկ հարավային շրջանների շագանակագույն, կիսաանապատային գորշ հողերում գերակշռում են հանքային միացությունները: Սնահողերում հանքային ն օրգանական միացությունների քանակական փոխհարա երությունը գրեթե համաչափ է: Հողային լուծույթի խտությունը տար եր հողերում տար եր է: Օրինակ, սնահողերում, շագանակագույն, կիսաանապատային գորշ հողերում, այսինքն ոչ աղակալած հողերում, հողային լուծույթի խտությունը չնչին է` մի քանի գրամ մեկ լիտրի մեջ, մինչդեռ աղակալած հողերում այն կարող է հասնել մի քանի տասնյակ գրամի: Այս դեպքում մեծանում է նան լուծույթի օսմոտիկ ճնշումը: Հողային լուծույթի արձր օսմոտիկ ճնշման դեպքում ույսերի սննդառության գործընթացը դժվարանում է: Բույսերի

նորմալ սննդառության համար հողային լուծույթում պահանջվող օպտիմալ օսմոտիկ ճնշումը` 2-3 մթնոլորտ է, մինչդեռ աղուտ հողերում այն կարող է հասնել 20-30 ն ավելի մթնոլորտի: Բույսի ջջային հյութի օսմոտիկ ճնշումը 5-10 մթնոլորտ է, իսկ աղադիմացկուն ույսերինը` մինչն 60-80 մթնոլորտ: Հողային լուծույթի կարնոր հատկություններից մեկը` դա նրա միջավայրի ռեակցիայի նույթն է` քԷ-ը: Յուրաքանչյուր հողային տիպի նորոշ է հողային լուծույթի յուրահատուկ ռեակցիա: Այսպես, անտառային գորշ, լեռնամարգագետնային, ճահճային հողերն ունեն թթվային ռեակցիա, իսկ սնահողերը, շագանակագույն հողերը` չեզոքին մոտ ռեակցիա, աղուտ ալկալի հողերը` հիմնային ռեակցիա: Հյուսիսային շրջաններում, որտեղ տիրում են արձր խոնավություն ն թույլ գոլորշացում, հողային լուծույթն ունի թթվային ռեակցիա, ինչը պայմանավորված է օրգանական մնացորդների քայքայման հետնանքով առաջացող օրգանական թթուներով ն կլանող կոմպլեքսում կլանված Է+ ու Ճl3+ -ի առկայությամ : Հարավային շրջաններում, որտեղ խոնավությունը ցածր է, գոլորշացումը` արձր, իսկ մայրական ապարները հարուստ են լուծելի աղերով, որոշ հողերում հողային լուծույթի խտությունը արձր է, իսկ ռեակցիան հիմնային, ինչը պայմանավորված է կլանված Na+-ով: Վերջինս փոխազդեցության մեջ մտնելով ածխաթթվի հետ, միջավայրում առաջացնում է նատրիումի կար ոնատ` սոդա (Na2ԸՕ3) կամ իկար ոնատ` NՃԷԸՕ3: Հիմնայնությունը պայմանավորված է նան կալցիումի կար ոնատի առկայությամ : Չեզոքին մոտ ռեակցիա ունեն այն հողերը, որոնց կլանող կոմպլեքսը հագեցած է Ըa2+ ն Mջ2+-ով: Հողային լուծույթի ռեակցիան կարող է տատանվել 3-6-ից մինչն 810-ի սահմաններում: Եր քԷ-7 է, հողն ունի չեզոք ռեակցիա, քԷ-ը` 3-6-ի դեպքում ռեակցիան թթու է, եր քԷ-ը` 8-10 է, ապա հողային լուծույթի ռեակցիան հիմնային է: Մշակա ույսերը չափազանց զգայուն են հողային լուծույթի ռեակցիայի հանդեպ ն դրանց մեծամասնությունը չի կարող աճել ն զարգանալ քԷ-ի 3,5-ից ցածր ն 9-ից արձր լինելու դեպքում, այսինքն ուժեղ թթվային ն ուժեղ հիմնային ռեակցիայի պայմաններում: Հողային լուծույթի ամենա արենպաստ ռեակցիան մշակա ույսերի մեծամասնության համար համարվում է թույլ թթվային կամ թույլ հիմնային ռեակցիան, այսինքն, եր քԷ-ը տատանվում է 6,5-7,5-ի սահմաններում: Շատ թթու հողերն առանց մելիորացիայի պիտանի չեն մշակա ույսերի մշակության համար: Հողային լուծույթի թթու ռեակցիան չեզոքացնելու ն հողի երրիությունը արձրացնելու համար կիրառում են կրայնացում:

Ինչպես ուժեղ թթվությունը, այնպես էլ ուժեղ հիմնայնությունը խիստ ացասա ար է անդրադառնում մշակա ույսերի աճի ն զարգացման վրա: Հիմնային ռեակցիան կարգավորելու համար կիրառում են գիպսացում:

ՀՈՂԻ ԲԵՐՐԻՈւԹՅՈւՆԸ, ԴՐԱ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ Ու

ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ՈւՂԻՆԵՐԸ

Հողի հիմնական հատկությունը` երրիությունն է, այսինքն հողի հատկությունն է ավարարել ույսերի պահանջը սննդատարրերով, ջրով ն ապահովել դրանց արմատային համակարգը օդի ն ջերմության պահանջվող քանակությամ նորմալ գործունեության համար: Հողի երրիության գլխավոր ցուցանիշն է մշակա ույսերի երքատվությունը: Հողի երրիության մասին ուսմունքի զարգացումը կապված է Վիլյամսի անվան հետ` Դոկուչանի ն Կոստիչնի գաղափարների հետնորդի հետ: Վիլյամսն ընդգծում էր. «Եր մենք խոսում ենք հողի մասին, ապա պատկերացնում ենք երկրագնդի ցամաքի արտաքին փխրուն հորիզոնը, որն ունակ է արտադրել ույսերի երքը»: Բերրիության շնորհիվ հողն ընդունակ է ապահովել ույսերի երքը, ինչի շնորհիվ հողը դառնում է գյուղատնտեսական արտադրության հիմնական ու անփոխարինելի միջոցը: Հողի երրիությունը` դա հողի որակական ցուցանիշն է, որով տարերվում է լեռնային ապարներից: Տար երում են 2 կարգի երրիություն` նական ն արհեստական: Բնական երրիությունը նորոշվում է ույսերին անհրաժեշտ սննդատարրերի ընդհանուր պաշարով: Բերրիության այս ձնն առաջանում ու զարգանում է նական գործոնների ազդեցության տակ, առանց մարդու միջամտության: Բնական երրիությունը կարող է լինել պոտենցիալ, իսկ արենպաստ պայմաններում` հասնել արդյունավետ երրիության արձր մակարդակի: Արդյունավետ երրիությունը պայմանավորված է ույսերին անհրաժեշտ սննդատարրերի մատչելիությամ ն հողային նպաստավոր պայմաններով: Արդյունավետ երրիությունը ստեղծվում է մարդու աշխատանքով, հողօգտագործման ընթացքում ոռոգման, պարարտացման, չորացման, ագրոտեխնիկական ն այլ միջոցառումների կիրառման ճանապարհով: Արդյունավետ երրիությունն անվանում են նան արհեստական, քանի որ մարդը հող է ներմուծում սննդատարրեր` հանքային ն օրգանական պարարտանյութերի ձնով: Դրա անհրաժեշտությունը զգացվում է յուրաքանչյուր երքահավաքից հետո, քանի որ ույսերը հողից վերցնում են զգալի քանակությամ սննդատարրեր: Այսպիսով, նական ն արհեստական երրիության ձները խիստ կապված են միմյանց, քանի որ մշակա ույսերին սննդատարրերով, ջրով ն

այլ գործոններով ու պայմաններով ապահովումը կախված է ինչպես նական ճանապարհով առաջացած հողից, այնպես էլ արելավման գործընթացում հողի հատկությունների ն ռեժիմների փոփոխությունից: Մարդն իր տնտեսական գործունեությամ նպաստում է հողի արդյունավետ երրիության արձրացմանը: Պոտենցիալ է կոչվում այն երրիությունը, եր հողում առկա են սննդատարրեր, սակայն ույսերը չեն կարողանում դրանցից օգտվել` անլուծելի վիճակում գտնվելու պատճառով: Գոյություն ունեն հողի երրիության տարրեր ն պայմաններ: Բերրիության տարրերն են` ջուրը, սննդատարրերը, թթվածինը` ույսերի արմատների ն միկրոօրգանիզմների շնչառության համար: Բերրիության պայմաններն են` ջերմությունը, լույսը (տիեզերական կամ էներգետիկ), հողային լուծույթի ռեակցիան (քԷ), հողի հզորությունը ն կառուցվածքը, հողի ծակոտկենությունը: Բերրիության մակարդակը պայմանավորված է հողի սննդային, ջրային, ջերմային, օդային, կենսաքիմիական ն այլ ռեժիմներով: Գյուղատնտեսական արտադրությունը սեզոնային նույթ է կրում: Ահա թե ինչու հողի հիմնական հատկությունը` երրիությունը, պետք է կապել ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում ույսերին անհրաժեշտ քանակությամ սննդատարրերով, ջրով, ջերմային էներգիայով ն թթվածնով ապահովելու հետ, քանի որ հողագոյացման այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են` կլիման, ուսական ու կենդանական աշխարհը, ունեն որոշակի խիստ տարեկան ն սեզոնային նույթ` ցիկլայնություն, ապա ն հողագոյացման գործընթացի համար նույնպես նորոշ է տարեկան ն սեզոնային ցիկլերի զարգացման առկայությունը: Ուսումնասիրելով հողի հատկությունները, հողագոյացման գործընթացի ն նական երրիության զարգացման օրինաչափությունները, մարդը կիրառելով համապատասխան միջոցառումների համակարգ, գիտակցա ար կարգավորում է հողի ն երրիության զարգացման գործընթացը ցանկալի ուղղությամ :

Գիտելիքների ստուգման հարցեր 1. 2.

Ինչպիսի՞ մասերից (ֆազերից) է աղկացած հողը: Ի՞նչ է հողի մեխանիկական կազմը, դրա դերը հողի երրիության գործում: 3. Հումուսի առաջացումը, դրա նշանակությունը հողի երրիության գործում: 4. Թվարկեք հողի հիմնական ֆիզիկական հատկությունները: 5. Ինչպիսի՞ արտադրական նշանակություն ունեն հողի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները: 6. Ի՞նչ է հողի ստրուկտուրան, դրա նշանակությունը: 7. Ինչպե՞ս է առաջանում ն քայքայվում հողի ստրուկտուրան: 8. Թվարկեք հողի ջրային հատկությունները: 9. Ինչպիսի՞ արտադրական նշանակություն ունեն հողի օդային ն ջերմային հատկությունները: 10. Ի՞նչ է հողի կլանողականությունը, կլանման ձները: 11. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում հողային լուծույթը ն դրա դերը ույսի կյանքում: 12. Ի՞նչ է հողի երրիությունը, դրա տեսակները ն արձրացման ուղիները:

Առաջադրանքներ Հողի կազմի ն հատկությունների վերա երյալ Պարապմունք 1. Հողի մեխանիկակական կազմի որոշումը դաշտային ն լա որատոր մեթոդներով Լեռնային ապարները հողմահարման գործընթացների ընթացքում, տար եր գործոնների ազդեցությամ , փշրվում են, մանրանում, վերածվելով տար եր մեծություն ունեցող մասնիկների` մեխանիկական տարրերի: Որոշակի մեծություն ունեցող մեխանիկական մասնիկների խմ ավորումները կոչվում են մեխանիկական ֆրակցիաներ (քար, խիճ, ավազ, փոշի, տիղմ, կոլոիդներ): Հողի մեխանիկական կազմը տար եր մեծություն ունեցող մեխանիկական ֆրակցիաների քանակական փոխհարա երությունն է հողում: Հողի մեխանիկական կազմի կարգա անման նպատակով 0.01մմ-մասնիկները խմ ավորում են ֆիզիկական ավազի, իսկ 0.01մմՀ մասնիկները`ֆիզիկական կավի ֆրակցիաների մեջ: Գործնական ն կիրառական է համարվում հողի մեխանիկական կազմի կարգա անման Կաչինսկու մեթոդը, որը հիմնված է հողում եղած ֆիզիկական ավազի ն ֆիզիկական կավի քանակական փոխհարա49

երության հաշվառման սկզ ունքի վրա: Հողի մեխանիկական կազմով է պայմանավորված հողում ընթացող ռեժիմները` (ջրային, օդային, ջերմային, սննդային) ն դրանցով պայմանավորված հողի հիմնական հատկությունը ( երրիության մակարդակը, ագրոֆիզիկական, ագրոարտադրական հատկությունները ն այլն): Հողի մեխանիկական կազմը` դա ձնա անական (մորֆոլոգիական) կարնորագույն առանձնահատկություններից մեկն է, որի որոշումն ունի կարնոր գործնական նշանակություն: Քանի որ տար եր հողատիպեր ձնավորվել են միանգամայն տար եր նակլիմայական գոտիներում, հետնա ար տար եր գործոնների ազդեցությամ դրանք ձեռք են երել որոշակի մեխանիկական կազմ: Հողի մեխանիկական կազմը որոշվում է նախ` դաշտում (մոտավոր ճշտությամ , նախնական) ապա գոյություն ունեցող լա որատոր-անալիտիկական մեթոդներով:

Մեխանիկական կազմի որոշումը դաշտային պայմաններում Հողագիտական հետազոտական աշխատանքների դաշտային փուլում հողի պրոֆիլի ձնա անական առանձնահատկությունները նկարագրելիս անչափ կարնոր է նրա մեխանիկական կազմի որոշումը: Ընդ որում դաշտում այն որոշվում է խիստ նախնական, մոտավոր ճշտությամ ն հետագայում ճշգրտվում է անալիտիկական մեթոդներով: Հողի զանգվածը աղկացած է տար եր մեծություն ունեցող մասնիկներից, որոնք խմ ավորվում են 3 հիմնական ֆրակցիաներում` քարեր-10մմ, կմախք` 1-10մմ, մանրահող Հ1մմ: Հողերի դաշտային ուսումնասիրությունների ժամանակ մեխանիկական կազմը որոշելիս նախ անհրաժեշտ է նութագրել ուսումնասիրվող տարածքի քարքարոտության աստիճանը: Ըստ քարքարոտության աստիճանի հողերը կարգա անվում են հետնյալ կերպ. 1. Թույլ քարքարոտ հողեր, քարերի քանակը պակաս է - 107: 2. Միջին քարքարոտ հողեր -10-307: 3. Խիստ քարքարոտ հողեր -30-507: 4. Շատ խիստ քարքարոտ հողեր -507-: Համանման կարգա անում կիրառվում է նան կմախքայնության որոշման ժամանակ: Դաշտային պայմաններում հողի մեխանիկական կազմը որոշվում է չոր վիճակում հողի զանգվածը շոշափելով ն խոնավ վիճակում գունդ ու լար պատրաստելով: Այս դեպքում հողի մեխանիկական կազմը որոշում են Կրասյուկի կողմից առաջարկվող աղյուսակի տվյալներով (աղյուսակ 5): Դաշտային ուսումնասիրությունների ժամանակ հողերը, ըստ մեխանիկական կազմի, դասակարգվում են հետնյալ կերպ. 1. Կավային, որտեղ գրեթե ացակայում է ավազի ֆրակցիան:

2. Կավավազային, որտեղ առկա է ն կավը, ն ավազը (կավի գերակշռությամ ): 3. Ավազակավային, որում գերակշռում է ավազի ֆրակցիան: 4. Ավազային, որում գրեթե ացակայում է կավը: 5. Կմախքային որը խիստ քարքարոտ է: Այս հողերը կտրուկ տար երվում են իրենց ագրոարտադրական մի շարք կարնոր հատկանիշներով: Ըստ այդ հատկանիշների` հողային ռեժիմները կարելի է կարգավորել կավ ն ավազ հիմնական ֆրակցիաների քանակական փոխհարա երությամ :

Մեխանիկական կազմի որոշումը անալիտիկական մեթոդներով Հողի մեխանիկական կազմի որոշումը հողագիտական անալիտիկական կարնորագույն աշխատանքներից է: Գոյություն ունեն տար եր հեղինակների (Շենե, Վիլյամս, Կապեցկի, Սա անին, Կաչինսկի) կողմից առաջարկված միանգամայն տար եր մեթոդներ, որոնցից առավել կիրառական է կաթոցիկի (պիպետի) մեթոդը (Կաչինսկի):

Աղյուսակ 5 Մեխանիկակական կազմի որոշման աղյուսակ Մեխանիկական կազմը

Փորելիս

Մատների արանքում տրորելիս

Խոնավ վիճակում

Լար պատրաստելիս

Գունդ պատրաստելիս

Ուժեղ է, կպչուն, պլաստիկ, հեշտ ծռվում է

Երկար լար է տալիս, ծռելիս չի կոտրվում

Պլաստիկ

Երկար լար է տալիս, ծռելիս կոտրվում է

Ոչ պլաստիկ

Լար չի տալիս

Գունդը տափակում է, կողերը չեն ճաքճքում Գունդը տափակում է, այց կողերը ճաքճքվում են Գունդը փոքր, ճնշումից փշրվում է

Առաջացնում է հեղուկ հոսող զանգված

Լար չի տալիս

1.

Կավային

Գործիքները թողնում են փայլուն հետք

Ավազի հատիկները ացակայում են, նուր միատարր զանգված է

2.

Կավ ավազային

Գործիքները թողնում են փայլուն, փոքր ինչ անողորկ հետք

3.

Ավազակավային

Գործիքները չեն թողնում փայլող հետք

4.

Ավազային

Գերակշռող կավային մասնիկների մեջ պարզ նկատելի են ավազային հատիկները Գերակշռում են ավազային մասնիկները, ոչ մեծ քանակությամ կավային մասնիկների խառնուրդով Կազմված է գրեթե ավազային հատիկներից

5.

Կմախքային

Գործիքները չեն թողնում փայլող հետք Կազմված են ապարների եկորներից /խիճ, կոպիճ/

Գունդ չի տալիս

Եթե հեռացնենք խոշոր /կմախքային/ մասնիկները, ապա մնացած հողային զանգվածում կդրսնորվեն վերը նշված որնէ խմ ի հատկությունները

Վերջինս հիմնված է հեղուկ միջավայրում որոշակի ժամանակամիջոցում կարծր մասնիկների իրենց ծանրության ուժի ազդեցության տակ կատարվող անկման օրենքի հաշվառման սկզ ունքի վրա: Տար եր մեծություն ունեցող մասնիկներն ունենալով տար եր կշիռներ, նականա ար հեղուկ միջավայրում անկման են ենթարկվում միանգամայն տար եր արագությամ : Տար եր մեծություն ունեցող մասնիկների անկման արագությունը որոշվում է Ստոքսի անաձնով`

v=

0.222 × r 2 (4 − 4 1 ) × ջ , որտեղ η

v-մասնիկների անկման արագությունն է (սմ/վրկ.), r-ընկնող մասնիկի շառավիղը սմ, 4-ընկնող մասնիկի տեսակարար կշիռն է (խտությունը), 41-հեղուկի տեսակարար կշիռն է (խտությունը, որը ջրի համար հավասար է 1-ի), ջ-մարմնի ազատ անկման դեպքում ձգողական ուժի արագացումն է, որը հավասար է 981սմ/վրկ-ի, η-հեղուկի մածուցիկությունն է: Վերոհիշյալ անաձնի օգնությամ կարելի է հաշվարկել ցանկացած տրամագիծ ունեցող մասնիկի անկման արագությունը: Իմանալով, թե ինչ արագությամ են ընկնում տար եր տրամագիծ ունեցող մասնիկները (ֆրակցիաները)` հողային սուսպենզիայից (հող-ջուրմիջավայր) որոշակի ժամանակամիջոցում ու որոշակի խորություններից վերցնում են նմուշներ, որոնց միջոցով որոշում են տար եր մեծություն ունեցող մեխանիկական մասնիկների քանակը ն քանակական փոխհարա երությունը հողի պինդ ֆազում: Վերջիններս խմ ավորելով ֆիզիկական կավ (Հ0.01մմ) ն ֆիզիկական ավազ (-0.01մմ) երկու հիմնական ֆրակցիաների մեջ, նրանց քանակական փոխհարա երությամ նութագրում են ուսումնասիրվող հողի մեխանիկական կազմը: Կաչինսկու կաթոցիկի մեթոդով հողի մեխանիկական կազմը որոշելու համար նախ` անհրաժեշտ է, որ հողանմուշը դիսպերսվի, քայքայվեն ագրեգատները ապա` այն կազմող մեխանիկական մասնիկները տարանջատվելով վերածվեն աժանահատիկ վիճակի: Դա արվում է նրանցից յուրաքանչյուրի քանակն առանձին-առանձին որոշելու նպատակով: Այս տեսակետից անչափ կարնոր է հողի նախապատրաստումը մեխանիկական անալիզի, որը իրականացվում է 2 եղանակով` քիմիական ն մեխանիկական: Քիմիական եղանակի սկզ ունքի էությունը կայանում է նրանում, որ այս դեպքում հողը քիմիական փոխազդեցության մեջ է դրվում 107-ոց ԷԸl53

ի կամ 47 Na2P2Օ7 հետ, որի հետնանքով հողի կլանող կոմպլեքսից դուրս են մղվում ջրակայունությունը ն մեխանիկական ամրությունը պայմանավորող երկվալենտ կատիոնները (Ըa2+,Mջ2+) ու տեղակայվում են համարժեք քանակությամ միավալենտ կատիոններով (Է+, Na+): Այս քիմիական փոխազդեցությունն առաջ է երում հողի դիսպերսում: Մեխանիկական եղանակի էությունը կայանում է նրանում, որ այս դեպքում հողը դիսպերսում են նմուշը 5-6 ժամ եռացնելու միջոցով: Եռացնելուց հետո ստանում են հողային սուսպենզիա, որտեղ մեխանիկական տարրերը աժանահատիկ վիճակում են: Ընդ որում առավել գործնական ն կիրառական է մեխանիկական եղանակը: Անալիզի ընթացքը: Եռացրած ու սենյակի ջերմության հասցրած հողային սուսպենզիան 0.25մմ տրամագիծ ունեցող մաղով տեղափոխել 1լ տարողությամ ապակյա գլանի մեջ: Մաղի վրա մնացած հողը զգուշությամ լվանում են ջրի արակ շիթով ն մաղի վրա մնացած 1-0.25մմ մեծության մասնիկները տեղափոխել նախապես կշռված հախճապակյա թասիկի մեջ, դատարկել ջուրը, մնացորդը գոլորշիացնել, չորացնող պահարանում 1050Ը տակ` մինչն կայուն կշիռը: Սուսպենզիայի ծավալը թորած ջրով հասցնել 1լ-ի ն վերցնել նմուշներ Հ0.25մմ ֆրակցիաները որոշելու համար: Սուսպենզիան խառնիչ ձողով խառնել 1րոպե տնողությամ , որից հետո որոշակի ժամանակահատվածներում (2ր., 20ր., 1ժամ ն 24ժամ) ն որոշակի խորություններից (25սմ, 10սմ, 10սմ ն 7սմ) վերցնել նմուշներ: Վերցված նմուշները տեղափոխել նախապես կշռված հախճապակյա թասերի մեջ, գոլորշիացնել ջրային մասը, չորացնել պահարանում 1050Ը-ի տակ մինչն կայուն կշիռը: Չորացնելուց հետո սառեցնել թասերը էքսիկատորում, նորից կշռել: Յուրաքանչյուր նմուշը վերցնելուց հետո սուսպենզիան նորից խառնել 1 րոպե տնողությամ : Մինչն չորացնելը ն չորացնելուց հետո ստացված կշիռների տար երությամ հաշվարկել տար եր մեծություն ունեցող մեխանիկական ֆրակցիաների քանակը հողանմուշում: Նմուշների վերցնելը, ստացված արդյունքների հաշվարկը ն դրանց հիման վրա կատարվող մեխանիկական կազմի կարգա անումը կատարվում է աղյուսակներ 1-ի, 2-ի, 3-ի, 4-ի օգնությամ : Մեխանիկական անալիզի արդյունքների հաշվարկը` 1. Մաղի վրա մնացած ֆրակցիան (1-0.25մմ) հաշվում են հետնյալ անաձնով` P7 =

Ե × 100 × Ճ Է 2 Օ Ը

, որտեղ`

P-(1-0.25մմ` խոշոր ն միջակ ավազ) քանակն է 7-ով, Ե-մաղի վրա նմացած մասնիկերի կշիռը, գ,

O

Ը-անալիզի համար վերցված օդաչոր հողանմուշի կշիռը, գ, 100-7-ով արտահայտելու համար, Ճ H լ - ացարձակ չոր հողի նկատմամ հաշվարկելու գործակիցը: Աղյուսակ 6 Հողային սուսպենզիայից հողանմուշների վերցման ժամանակը ն խորությունը

Նմուշի

Գենետիկական հորիզոնը, նմուշի վերցման խորությունը, սմ

1. 2. 3. 4.

Ֆրակցիաների մեծությունը, անվանումը

Նմուշի վերցման ժամանակը

Նմուշի վերցման խորությունը

0.05-0.01 0.01-0.005 0.005-0.001 Հ0.001

1ր 15վրկ 19ր 14վրկ 1ժ 17վրկ 22ժ 26ր

Աղյուսակ 7

1. Մաղի վրա 2. 3. 4. 5.

Ֆրակցիայի 7-ային պարունակությունը

Ֆրակցիայի կշիռը 1լ սուսպենզիայում (գ)

Ֆրակցիայի կշիռը 25սմ3սուսպենզիայում (գ)

Տար երությունը (գ)

Թասի կշիռը ֆրակցիայով (գ)

Թասի

Դատարկ թասի կշիռը (գ)

Մեխանիկական անալիզի արդյունքների հաշվարկման աղյուսակ

Ֆրակցիայի մեծությունը (մմ) ն անվանումը

1-0.25 միջակ ավազ 0.25-0.05 մանր ավազ 0.05-0.01 խոշոր փոշի 0.01-0.05 միջակ փոշի 0.005-0.001 մանր փոշի Հ0.001 տիղմ

2. 0.25-0.05 մմ ֆրակցիան հնարավոր չէ որոշել նմուշ վերցնելու ճանապարհով (անմիջապես նստում է գլանի հատակին), ուստի որոշվում է տար երությամ ` ո7-100(P+4+ո), որտեղ` ո-ը` մանր ավազի քանակն է, 7, P-ն` խոշոր ն միջակ ավազի քանակը, 7, 4-ն` հողը ԷԸl-ով ն Է2Օ-ով մշակելիս եղած կորուստը, 7, ո-ը` (Հ0.05մմ) չորս ֆրակցիաների (Հ0.05մմ) քանակը, 7:

Աղյուսակ 8

Հողի անվանումը ըստ մեխանիկական կազմի

Ֆզիկական կավՀ0.01

Ֆիզիկական ավազ -0.01

Հ0.001

0.005-0.001

0.01-0.005

0.05-0.01

0.25-0.05

1-0.25

Մեխանիկական մասնիկների մեծությունը (մմ), պարունակությունը հողային սուսպենզիայում (7)

Հողի անվանումւը, գենետիկական հորիզոնը, նմուշ վերցնելու խորութրոնը (սմ)

Մեխանիկական անալիզի վերջնական արդյունքները

Աղյուսակ 9 Հողերի կարգա անումն ըստ մեխանիկական կազմի (Կաչինսկու կարգա անում) Ֆիզիկական կավ (Հ0.01մմ) 0-5 5-10 10-20 20-30 30-45 45-60 60-75 75-85

Ֆիզիկական ավազ (-0.01մմ) 100-90 95-90 90-80 80-70 70-55 55-40 40-25 25-15 Հ15

Հողի անվանումը ըստ մեխանիկական կազմի Ավազ փխրուն --//--//-- կապակցված --//--//--կավախառն Կավավազային թեթն --//--//-- միջակ --//--//-- ծանր Կավային թեթն --//--//-- միջակ --//--//-- ծանր

3. Մյուս ֆրակցիաների քանակը տոկոսներով հաշվարկում են կաթոցիկով վերցված սուսպենզիաների կշռի միջոցով: Սուսպենզիայից վերցված առաջին նմուշի քանակը (7-ով) հաշվարկում են հետնյալ անաձնով`

ո1 =

Ճ × v × 100 × Ճ Է 2Օ ո×օ

, որտեղ

O

Ճ-առաջին նմուշի կշիռն է (գ-ով), v-գլանում եղած սուսպենզիայի ծավալը, սմ3, v-վերցված նմուշի ծավալը, սմ3, օ-մեխանիկական անալիզի համար վերցված հողանմուշի կշիռը, գ, Ճ H լ - ացարձակ չոր հողի նկատմամ հաշվարկելու գործակիցը: Այս նույն անաձնով որոշվում է մյուս 3 ֆրակցիաների տոկոսային պարունակությունը: 0.05-0.01մմ ֆրակցիան որոշելու համար առաջին նմուշի քանակից (7) հանում են երկրորդ նմուշի քանակը, 0.01-0.005մմ ֆրակցիայի տոկոսը որոշելու համար` երկրորդ ֆրակցիայից հանում են երրորդը, 0.005-0.001մմ ֆրակցիայի տոկոսը որոշելու համար երրորդ ֆրակցիայից հանում են չորրորդը, իսկ տիղմի (Հ0.001մմ) քանակը հավասար է չորրորդ ֆրակցիայի քանակին (7): Պարապմունք 2. Հողի հիգրոսկոպիկ խոնավության որոշումը. Հողագիտական անալիտիկական աշխատանքների հիմնական մասը կատարվում է լա որատոր պայմաններում օդաչոր վիճակի երված

մանրացված ն 1մմ տրամագիծ ունեցող մաղով անցկացված հողանմուշի` մանրահողի միջոցով: Սակայն այսպիսի նորշիանման ջուր, որը կոչվում է հիգրոսկոպիկ ջուր: Վերջինս հավասարակշռության մեջ է գտնվում մթնոլորտում եղած գոլորշիների հետ ն նորոշում է օդաչոր հողի խոնավությունը: Եր մթնոլորտը հագեցած է լինում ջրային գոլորշիներով, այսինքն` հարա երական խոնավությունը լինում է 1007, ապա այս հողը պարունակում է առավելագույն քանակի հիգրոսկոպիկ ջուր, որը կոչվում է մաքսիմալ հիգրոսկոպիկ ջուր: Տար եր հողատիպերում միանգամայն տար եր է հիգրոսկոպիկ ջրի քանակական պարունակությունը: Վերջինս պայմանավորված է հողի մեխանիկական ու հանքա անական կազմով, օրգանական նյութերի ն հումուսի պարունակությամ , հողի դիսպերսականության աստիճանով ն այլն: Որքան ծանր է հողի մեխանիկական կազմը, այնքան գերակշռում են կավային հանքատեսակները, մեծ է հողի մասնիկների դիսպերսականության աստիճանը, հողի մասնիկների կողմից պահվող հիգրոսկոպիկ ջրի քանակը: Իսկ թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում, որոնցում գերակշռում են խոշոր տրամագիծ ունեցող ավազային ֆրակցիաները, անհամեմատ փոքր է հիգրոսկոպիկ ջրի քանակը: Հողում հիգրոսկոպիկ ջրի քանակի որոշումն ունի կարնոր գործնական նշանակություն: Հիգրոսկոպիկ ջրի քանակի միջոցով որոշում են հիգրոսկոպիկ ջրի համապատասխան ցուցանիշը (Ճ) յուրաքանչյուր հողատիպի համար: Վերջինիս միջոցով տվյալ հողատիպի անալիտիկական տվյալները վերահաշվարկվում են արտահայտելով ացարձակ չոր հողի նկատմամ : Աշխատանքի ընթացքը: Հիգրոսկոպիկ ջրի քանակը որոշելու նպատակով անալիտիկ կշեռքի վրա կշռում են օդաչոր վիճակի երված 5գ մանրահող ն տեղափոխում նախապես կշռված ապակյա աժակի մեջ: Այնուհետն աժակը հողով տեղափոխել չորացնող պահարան, չորացնել 5 ժամ տնողությամ ` 105 0Ը ջերմության պայմաններում: Սովորա ար այս պայմաններում հիգրոսկոպիկ ջուրը գոլորշիանում է նմուշից: 5 ժամ հետո աժակը հանել պահարանից, փակել կափարիչով, սառեցնել էքսիկատորում ն կշռել անալիտիկ կշեռքի վրա: Հիգրոսկոպիկ ջուրն ամ ողջությամ հեռացնելու նպատակով հողով աժակը նորից են 30ր տնողությամ դնում չորացնող պահարանում, սառեցնում էքսիկատորում ն կշռում: Եթե կշռումները համընկնում են, նշանակում է հիգրոսկոպիկ ջուրն ամ ողջությամ գոլորշիացել է: Հակառակ դեպքում նմուշը նորից են 2.53ժամ տնողությամ չորացնում չորացնող պահարանում: Մինչն չորացնելը ն չորացնելուց հետո ստացված կշռումների տար երությամ , համապատասխան անաձնի օգնությամ (տոկոսներով), որոշում են հիգրոսկոպիկ ջրի քանակը հողանմուշում.

Ճ7 =

a × 100 , որտեղ` Ե

a- գոլորշիացած ջրի քանակն է անալիզի համար վերցված հողանմուշում, գ, Ե- ացարձակ չոր հողի կշիռը, գ Հիգրոսկոպիկ ջրի քանակը հաշվելուց հետո հաշվարկվում է համապատասխան գործակիցը` հիգրոսկոպիկ ջրի Ճ ցուցանիշը: Վերջինիս միջոցով վերահաշվարկվում են հողի անալիզի անալիտիկական տվյալները` արտահայտվելով ացարձակ չոր հողի նկատմամ : Ցուցանիշը որոշվում է հետնյալ անաձնով`

Ճ=

100 + Ճ , որտեղ`

Ճ-հիգրոսկոպիկ ջրի քանակն է 7-ով, վերցված հողանմուշում:

Հողում հումուսի քանակական պարունակության որոշումն անալիտիկական մեթոդներով Հողի հիմնական հատկությունը` երրիությունը, պայմանավորված է հողագոյացման գործընթացների ինտենսիվացմամ , խորացմամ ն ուղղությունը պայմանավորող գործոնների ազդեցությամ հողում կուտակված օրգանական մնացորդների ու հումուսային նյութերի առկայությամ : Տար եր հողատիպեր, ձնավորվելով տար եր նակլիմայական գոտիներում, միմյանցից տար երվում են հումուսի որակական ու քանակական պարունակությամ : Գոյություն ունեն տար եր լա որատոր-անալիտիկական մեթոդներ, որոնց միջոցով հնարավոր է դառնում որոշելու հումուսի քիմիական կազմը, ինչպես նան ընդհանուր քանակը հողում: Հումուսի աղադրության մեջ կան 3 հիմնական միացություններ. 1. Հողակազմող գործընթացների ընթացքում հողում կուտակված օրգանական մնացորդների ելանյութեր (սպիտակուցներ, ճարպեր, ածխաջրեր): 2. Օրգանական մնացորդների վերափոխման միջանկյալ նյութեր (ամինաթթուներ, օքսիթթուներ, մոնոսախարիդներ, ֆենոլ): 3. Հումուսի գլխավոր աղադրիչ մասը կազմող հումուսային թթուներ (հումինաթթուներ, ֆուլվոթթուներ): Հողում եղած հումուսի քանակի որոշման գոյություն ունեցող մեթոդները կարելի է աժանել երեք խմ ի. ա) օրգանական նյութերի ընդհանուր քանակի որոշման մեթոդներ,

) հումուսի կազմի մեջ մտնող առանձին տարրերի որոշման մեթոդներ, գ) հումուսային նյութերի առանձին խմ երի որոշման մեթոդներ: Հողում եղած հումուսի ընդհանուր քանակն ուղղակիորեն որոշել հնարավոր չէ, այն որոշվում է անուղղակի ձնով` Ը-ի քանակի որոշմամ : Այս դեպքում ի նկատի պետք է ունենալ, որ հումուսի աղադրության մեջ Ը տարրը կազմում է 587: Ուստի հումուսի քանակը հողում կարելի է հաշվել ածխածնի տոկոսային պարունակությունը ազմապատկելով ընդունված 1,724 գործակցով: Ըստ ածխածնի` հումուսի որոշման մեթոդները աժանվում են ուղղակի ն անուղղակի մեթոդների: Ուղղակի մեթոդները հիմնված են հողում եղած օրգանական նյութերի արյման հետնանքով անջատված ԸՕ2-ի քանակի հաշվառման վրա: Գոյություն ունեն օրգանական նյութերի այրման «չոր» ն «թաց» եղանակակներ: Թաց այրման ճանապարհով հումուսի որոշման ուղղակի մեթոդներից է Կնոպի մեթոդը: Այս մեթոդները ճշգրիտ են, սակայն ոչ պրակտիկ: Ըստ ածխածնի` հումուսի որոշման անուղղակի մեթոդների սկզ ունքը կայանում է նրանում, որ այս դեպքում հումուսի քանակը որոշվում է Ը-ի օքսիդացման համար անհրաժեշտ թթվածնի քանակով: Ընդ որում այս դեպքում ի նկատի է առնվում այն, որ թթվածնի ամ ողջ քանակը ծախսվել է միայն հումուսի աղադրություն մեջ եղած ածխածնի օքսիդացման պրոցեսում: Կիրառելով որնէ օքսիդացնող լուծույթ` վերջինիս ծախսով կարելի է գաղափար կազմել ածխածնի, հետնապես նան հումուսի քանակի մասին հողում: Անուղղակի մեթոդներից առավել տարածված ն գործնական է համարվում Տյուրինի մեթոդը: Այս դեպքում որպես օքսիդացնող լուծույթ կիրառվում է կալիումի իքրոմատի (Ճ2Ըr2Օ7-ի) 0.4ո լուծույթը, որը Է2ՏՕ4-ի հետ նոսրացվում է 1:1 ծավալային հարա երությամ : Հումուսի օքսիդացման վրա ծախսված թթվի քանակով դատում են հումուսի քանակի մասին: Աշխատանքի ընթացքը: Հումուսի որոշման համար հատուկ նախապատրաստված հողից անալիտիկ կշեռքով կշռում են հողանմուշ, որի չափը կախված է տվյալ հողատիպում եղած հումուսի պարունակությունից: Ինչքան հողը հարուստ լինի հումուսով, այնքան քիչ է հողանմուշը: Հողանմուշի չափը որոշվում է հետնյալ օրինաչափությամ .

Աղյուսակ 10 Հումուսի պարունակությունը, 7

Հողանմուշի կշիռը, գ

10-5 5-1 1-0.5 0.5

0.1 0.2 0.3 0.4 0.5

Վերցված հողանմուշը տեղափոխում են 100մլ տարողությամ կոնաձն փորձանոթի մեջ, ավելացնում 10սմ3 0.4ո Ճ2Ըr2Օ7 լուծույթ, զգուշությամ խառնում, փորձանոթի երանը փակում ձագարով, եռացնում 5 րոպե (սկսած եռման պահից): Փորձանոթը սառեցնելուց հետո, ջրի ծավալը թորած ջրով հասցնել 30-40սմ3, ավելացնել 4-5կաթիլ 0.27 ֆենիլանտրանիլաթթու, տիտրել 0.2ո Մորի աղի լուծությով: Տիտրացման վերջը որոշվում է այն ժամանակ, եր լուծույթի ալի մանուշակագույնը անցնում է կանաչի: Գրանցում են կալիումի իքրոմատի մնացորդի տիտրման քանակը: Միաժամանակ պատրաստվում է այսպես կոչված “կույր լուծույթ” որտեղ ացակայում է հողանմուշը, այսինքն այստեղ տիտրվում է 10սմ3 Ճ2Ըr2Օ7-ը ն որոշվում, թե ինչքան Մորի աղ է ծախսվում այս դեպքում: Է2ՏՕ4-ով նոսրացված Ճ2Ըr2Օ7-ը հողանմուշի հետ եռացնելիս տեղի է ունենում Ը-ի օքսիդացում` 2 Ճ2Ըr2Օ7+8 Է2ՏՕ4+3Ը (հումուս)-2 Ըr2(ՏՕ4)3+2Ճ2ՏՕ4+8Է2Օ+3ԸՕ2↑ Ճ2Ըr2Օ7-ի ավելցուկը Մորի աղով տիտրելիս տեղի է ունենում հետնյալ ռեակցիան` 6ԲօՏՕ4(NԷ4)2ՏՕ4+ Ճ2Ըr2Օ7+7 Է2ՏՕ4Ըr2(ՏՕ4)3+ 3Բօ2(ՏՕ4)3 + 6(NԷ4)2ՏՕ4+Ճ2ՏՕ4 +7Է2Օ Հումուսի քանակը որոշվում է հետնյալ անաձնով`

Ճ7 =

(a − Ե )× Ճ Է Օ × Ճո × 0.0010362

ջ

, որտեղ`

Ճ-ն հումուսի պարունակությունն է չոր հողանմուշում 7, a-ն` Մորի աղի քանակն է, որը ծախսվել է 10սմ3 կալիում իքրոմատի տիտրման համար,

Ե-ն` Մորի աղի այն քանակն է, որը ծախսվել է կալիում իքրոմատի մնացորդը տիտրելիս, Ճո-ը` Մորի աղի տիտրը ուղղելու գործակիցը, 0.0010362-հումուսի հաշվարկման գործակիցը, քանի որ 1սմ3 0.2ո Մորի աղը համապատասխանում է նշված քանակի (0.0010362) հումուսին, ՃԷ2Օ- ացարձակ չոր հողի նկատմամ հաշվարկի գործակիցը, ջ-օդաչոր հողանմուշը (գ):

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀՈՂԱՅԻՆ ՏԻՊԵՐԸ ն ԴՐԱՆՑ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈւԹՅՈւՆԸ

Հողերի ծագումը, աշխարհագրական տեղա աշխման օրինաչափությունները, կարգա անումը Վ.Դոկուչանի ուսմունքի համաձայն, հողն ինքնուրույն, նական մարմին է, որն ունի իր էվոլյուցիոն զարգացումը: Հողերի ծագման /գենեզիսի/ հիմնախնդիրն առաջին անգամ պարզա անել է Վ.Դոկուչանը: Գենեզիս լատիներեն առ է, որը նշանակում է ծագում, զարգացում: Հողերի ծագման մասին գիտությունն ուսումնասիրում է հողագոյացման ամ ողջ էվոլյուցիան` այսինքն հողակազմող գործոնները, էությունը ն մեխանիզմը, հողի երրիության առաջացումը, պրոֆիլի ձնավորումը, հողի գենետիկական ու ագրոարտադրական հիմնական հատկություններն ու հատկանիշները ն այլն: Հողակազմող գործընթացի ընթացքում տար եր նապատմական պայմանների ու գործոնների արդ փոխազդեցության հետնանքով առաջանում են մի շարք հողային տիպեր: Վ.Դոկուչանի այն միտքը, որ եթե երկրի վրա ոլոր կարնորագույն հողառաջացնող գործոնները հանդես են գալիս գոտիներով, ապա անխուսափելի է նան, որ հողերը նույնպես պետք է տարածվեն գոտիականությամ , հողագիտության մեջ դարձավ նոր դարաշրջան: Վ.Դոկուչանի ուսմունքի համաձայն, Ռուսաստանի ընդարձակ հարթավայրերի սահմաններում միատիպ կամ իրար նման հողերը դասավորվում են առանձին գոտիներով, որոնք ընկած լինելով հյուսիսից դեպի հարավ հաջորդում են միմյանց ն որոնց նա անվանում է հողային գոտիներ /զոնաներ/: Հետագայում Վ.Դոկուչանի ուշադրությունը գրավում են տարատեսակ ն գեղեցիկ նություն ունեցող լեռնային զանգվածները, որտեղ յուրովի են ձնավորվում հողերը: Սակայն Վ.Դոկուչանին պարզ չէր հողերի ուղղաձիգ գոտիականության հարցը: Ուսումնասիրություններից հետո նա հանգում է այն եզրակացության, որ Անդրկովկասում Սն ն Կասպից ծովերի մակերնույթներից սկսած մինչն Կազ եկի, Էլ րուսի, Արագածի, Արարատի ն այլ լեռնագագաթները ուղղաձիգ գոտիները հաջորդա ար փոխանցվում են մեկը մյուսին որոշակի օրինաչափությամ ն սերտորեն կապված են տեղանքի լեռնային արձրունքների` կլիմայի, ուսականության ն այլ գործոնների հետ: Վ.Դոկուչանը երկու անգամ /1899, 1900թ.թ./ այցելելով Հայաստան, իր ճանապարհորդության ընթացքում Երնան-Սնան տարածքում արձանագրում է հողերի ուղաձիգ գոտիների օրինաչափ հաջորդականության փաստը:

Պարզ է, որ հողերի այդ ազմազանությունն ուսումնասիրել կամ ճանաչել հնարավոր չէ, եթե դրանք որոշ հատկությունների հիման վրա չխմ ավորվեն կամ կարգա անման չենթարկվեն: Հողերի կարգա անումը` դա տար եր հողերի հասարակ խմ ավորում չէ: Հողերի կարգա անման էությունն այն է, որ հողերն ըստ ծագման, հիմնական հատկությունների ն երրիության առանձնահատկությունների միավորվում են առանձին խմ երի մեջ: Կարգա անումը արտացոլում է հողային ծածկույթի առաջացման ու զարգացման ամ ողջ գործընթացը ժամանակի ու տարածության մեջ: Հողերի կարգա անումը պետք է կառուցված լինի գիտականորեն հիմնավորված տաքսոնոմիական միավորների վրա` տիպ, ենթատիպ,սեռ, տեսակ, տարատեսակ: Հողերի ժամանակակից կարգա անման հիմնական տաքսոնոմիական միավորը հանդիսանում է հողերի ծագումնա անական տիպը, որը սահմանել է Վ.Դոկուչանը: Հողային տիպն առաջանում ու զարգանում է որոշակի ֆիզիկաաշխարհագրական, միատիպ կենսա անական, կլիմայական ու հիդրոլոգիական պայմաններում: Մեկ տիպի մեջ մտնող հողերն ունեն նական երրիության միատարր մակարդակ, հողի պրոֆիլի միատեսակ կառուցվածք ն երրիության պահպանման ու արձրացման միջոցառումների միատեսակ համակարգ: Օրինակ` սնահողեր, շագանակագույն հողեր, աղուտ-ալկալիներ ն այլն: Ենթատիպի սահմաններում անջատում են հողի սեռը, ինչը նութագրվում է տեղի կոնկրետ պայմանների փոփոխությամ ` մայրատեսակների նույթն ու կազմը, գրունտային ջրերի քիմիական աղադրությունը, կլանված հիմքերով հագեցվածության աստիճանը, ռելիեֆի պայմանները ն այլն, օրինակ աց շագանակագույն ալկալիացած հողեր ն այլն: Սեռի սահմաններում անջատում են հողի տեսակը, հաշվի առնելով հողագոյացման գործընթացների արտահայտվածությունը` աղակալման, ալկալիացման աստիճանը, օրինակ թույլ աղակալած սոդային աղուտներ ն այլն: Տեսակի սահմաններում անջատում են տարատեսակներ` ելնելով հողի վերին շերտերի ու մայրատեսակների մեխանիկական կազմից` կավային, կավավազային, ավազակավային ն այլն:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀՈՂԵՐԸ

Հայաստանի Հանրապետությունը գտնվում է հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արնելյան հատվածում, զ աղեցնելով ԿուրԱրաքսյան միջագետքի մեծ մասը:

Այն զ աղեցնում է 2մլն.974հազ.300 հեկտար կամ 29.8 հազ.կմ2 տարածք: Հյուսիս- արնմուտքից հարավ-արնելք այն ձգվում է 360 կմ, իսկ ամենալայն մասում` 200կմ: Հանրապետությունն ուղիղ գծով Կասպից ծովից հեռու է 75կմ, Սն ծովից` 145կմ, Միջերկրական ծովից` 750կմ, Պարսից ծովից` 960կմ: Հայաստանի պետական սահմանի երկարությունը հարնան երկրների հետ կազմում է 1448կմ: Հյուսիսից այն սահմանակից է Վրաստանին, հյուսիս-արնելքից, արնելքից ն հարավ-արնմուտքից` Ադր եջանին, հարավից` Իրանին, իսկ արնմուտքից` Թուրքիային: ՀՀ տարածքը կազմում է հայկական լեռնաշխարհի մոտ 107-ը, ունի արդ երկրա անական կառուցվածք ն ազմաձն ռելիեֆ: Հանրապետությունը տիպիկ լեռնային երկիր է: Ցածրագույն կետը հյուսիսում է` Դե եդ գետի ափին /Դե եդավան համայնք/, ն հարավում` Մեղրին, ծովի մակարդակից 375 մ արձրության վրա, իսկ ամենա արձր կետը Արագած լեռան գագաթն է ` 4095 մ: Տարածքի միջին արձրությունը կազմում է 1200մ: Բարձրությունների տատանման նման պատկերը կարնոր գործոն է կլիմայի ն լանդշաֆտների ուղղաձիգ գոտիականության ձնավորման գործում: Հանրապետության տարածքի լեռնային արդ ռելիեֆը, ոչ մեծ տարածության սահմաններում մակերնույթի ձների ն արձրությունների կտրուկ տատանումները, հողառաջացնող մայրատեսակների տարակազմ նույթը, ինչպես նան ջրաջերմային պայմանները նպաստել են ոչ միայն կլիմայի ու ուսածածկի ազմապիսությանը, այլ նան խայտա ղետ հողային ծածկույթի առաջացմանը: Հանրապետության տարածքի ցածրադիր վայրերից դեպի լեռնագագաթները արձրանալուն զուգընթաց հողագոյացման հիմնական գործոնների` ռելիեֆի, կլիմայի, մայրատեսակի, ուսական ու կենդանական աշխարհի, ինչպես նան մարդու տնտեսական գործունեության փոփոխությունները նպաստել են հողերի գենետիկական տիպերի ուղղաձիգ գոտիական զարգացմանը: Հողային ծածկույթի խոշոր մասշտա ի ուսումնասիրումն ու քարտեզագրումը թույլ են տվել Հայաստանի Հանրապետության տարածքում առանձնացնել հողերի 14 գենետիկական հողային տիպեր, 27 ենթատիպեր ն ազմաթիվ սեռեր, տեսակներ ու տարատեսակներ: Անջատված 14 հողատիպերից 8-ն ունեն գոտիական նույթ ն զ աղեցնում են հանրապետության ընդհանուր տարածքի 83.77-ը (Հավելված նկ.1): Դրանք ներկայացված են` • լեռնամարգագետնային` 16.67 • մարգագետնատափաստանային` 9.57 • անտառային գորշ` 4.57

• անտառային դարչնագույն` 18.97 • սնահողեր` 24.17 • շագանակագույն` 8.27 • կիսաանապատային գորշ` 5.17 • ոռոգելի մարգագետնային գորշ` 1.87: Ազոնալ հողերի տարածությունը կազմում է ընդամենը 4.27: Դրանք են` • անտառային ճմակար ոնատային` 0.57 • մարգագետնասնահողային` 0.47 • գետահովտադարավանդային`/1.67 • հիդրոմորֆ աղուտ-ալկալի` 1.07 Հանրապետության տարածքի մնացած մասը` 12.17 գտնվում է արմատական ապարների ելքերի, ավազների ջրերի, ճանապարհների ն շինությունների տակ: Հայաստանի Հանրապետության տարածքը ստորա աժանվում է 6 նահողային գոտիների /ԲՀԳ/: Ստորն տրվում է հողատիպերի համառոտ նութագիրն ու արդի վիճակն ըստ նահողային գոտիների` 1. Լեռնամարգագետնային ԲՀԳ , որտեղ ձնավորվել է մեկ գենետիկական հողատիպ` լեռնամարգագետնային հողեր: 1. Լեռնամարգագետնային հողերը զ աղեցնում են ծովի մակարնույթից 2200-2600 մետրից արձր տարածվող մասնատված լեռնալանջերը, հարթ ջր աժանները ու սարահարթերը, լեռնային ցուրտ ն խոնավ կլիմայի պայմաններում, ալպյան ն ենթալպյան խիտ ու ցածրաճ ուսական խմ ավորումների տակ, որտեղ ցայտուն է արտահայտված ճմառաջացնող գործընթացը: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում -2-30Ը, 100-ից արձր ջերմաստիճանների գումարը մոտ 5000Ը, մթնոլորտային տեղումների քանակը` 900-1000մմ, խոնավացման գործակիցը` 2.0-2.5: Լեռնամարգագետնային հողերը նութագրվում են գենետիկական հորիզոնների թույլ զատորոշմամ , հիմնականում սակավազորությամ , հումուսի արձր պարունակությամ , /13-207/, միայն վերին շերտում, որն ըստ խորության կտրուկ նվազում է, թթու ռեակցիայով /рН 4.8-5.5/, միջինից ցածր կլանունակությամ /15-20 մգ-էկվ/100գ հողում/, կլանող կոմպլեքսի ուժեղ չհագեցվածությամ , համեմատական թեթն մեխանիկական կազմով ն պրոֆիլում խճի ն կմախքի արձր պարունակությամ : Կլանող կոմպլեքսում Ըa2+ ն Mջ2+ -ի հետ մեկտեղ զգալի տեղ է զ աղեցնում նան կլանված Է+-ը /մինչն 10-12մգ-էկվ, իսկ առանձին տեղերում նույնիսկ 21-23 մգ-էկվ/, ինչը ն պայմանավորում է այս հողերի թթվային ռեակցիան:

Հումուսի ու ջրակայուն ագրեգատների արձր տարունակության շնորհիվ այս հողերը ձեռք են երել փուխր կառուցվածք ն արելավ ջրաֆիզիկական հատկություններ: Ճմաշերտում հողի խտությունը տատանվում է 0.6-0.9գ/սմ3 , ծակոտկենությունը` 56-647-ի սահմաններում, իսկ միջին ն ստորին հորիզոններում համապատասխանա ար 1.01.1գ/սմ3 ն 52-557: Մեկ ժամում այս հողերն ընդունակ են ներծծել մինչն 288մմ ջուր: Դրանց նորոշ է նան արձր /34-367/ դաշտային սահմանային խոնավունակություն: Լեռնամարգագետնային հողերը հարուստ են համախառն ու շարժուն ազոտով, աղքատ` ֆոսֆորով, թույլ ն միջակ են ապահովված կալիումով: Լեռնամարգագետնային հողերի ընդհանուր տարածությունը 346 հազ. հեկտար է, որի 6.27-ը հզոր է, 39.87-ը` միջին հզորության, 54.07-ը` սակավազոր: Դրանց 97.17-ն ունեն կավավազային, 2.37-ը` ավազակավային ն միայն 0.67-ը` կավային մեխանիկական կազմ: Խիտ զարգացած արմատային համակարգի շնորհիվ, հողերն ունեն լավ արտահայտված նուր հատիկավոր ստրուկտուրա: Ոչ քարքարոտ ու թույլ քարքարոտ հողերի տարածքը կազմում է 24.1, միջին քարքարոտը` 57.0, իսկ ուժեղ քարքարոտը` 18.97: Թույլ էրոզացված հողերը կազմում են ընդհանուր տարածքի 17, միջին ն ուժեղ էրոզացվածը` 9, իսկ չէրոզացվածը` 747: Այս գոտին ընդգրկում է Արագածի, Գեղամա լեռնաշղթայի, Լեջանի, Լալվարի, Զանգեզուրի լեռնային արոտները: Լեռնամարգագետնային հողերը հանդես են գալիս հետնյալ ենթատիպերով` 1. ճմատորֆային, 2. ճմային /դարչնագույն/, 3. թույլ ճմային /մուգ գունավորված/: Առաջին երկու ենթատիպերի հողերը ձնավորվում են ալպյան գոտում, իսկ երրորդը` ենթալպյան գոտում: Այս հողերն օգտագործվում են որպես արոտավայրեր ու խոտհարքներ: 2. Մարգագետնատափաստանային ԲՀԳ, որտեղ ձնավորվել է մեկ գենետիկական հողատիպ` մարգագետնատափաստանային հողեր: 2. Մարգագետնատափաստանային հողերը զ աղեցնում են ծովի մակերնույթից 1800-2600մ արձրության տարածքները, որոնք ձնավորվել են չափավոր ցուրտ ն խոնավ կլիմայի պայմաններում: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 2.0-3.00Ը, 100-ից արձր ջերմաստիճանների գումարը 1000-1300 Ը, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը` 750-800 մմ, խոնավացման գործակիցը` 1.5-2.0: Մարգագետնատափաստանային հողերը նութագրվում են նշանակալից հումուսացվածությամ /8-137/, պրոֆիլի կրազերծվածու67

թյամ , չեզոք կամ թույլ թթվային /рН 5.5-6.8/, կլանման մեծ ծավալով /3550մգ-էկվ/, միջին ու ծանր կավավազային մեխանիկական կազմով, ունեն արելավ ջրաֆիզիկական հատկություններ: Խտությունը ն ընդհանուր ծակոտկենությունը հողի վերին 0.5մ շերտում 1.12գ/սմ3 ն 567 է, իսկ խորը շերտերում` 1.20գ/սմ3 ն 507: Դաշտային խոնավունակության մեծությունը վերին շերտերում հասնում է 35-38, իսկ ստորին շերտերում` 25-277: Համեմատա ար հարուստ են համախառն ու շարժուն ազոտով, թույլ են ապահովված շարժուն ֆոսֆորով, թույլ ն միջակ` կալիումով: Մարգագետնատափաստանային հողերի ընդհանուր տարածությունը կազմում է 283 հազար հեկտար, որի 5.57-ը հզոր է, 76.87ը միջին հզորության ն 57.77-ը` սակավազոր: Այս հողերի 4.87-ը ունեն կավային, 91.77-ը կավավազային, իսկ 3.57-ը ավազակավային մեխանիկական կազմ, դրանց նորոշ է լավ արտահայտված հատիկակնձիկային ստրուկտուրա: Ոչ քարքարոտ ու թույլ քարքարոտ հողերի տարածքը կազմում է 19, միջին քարքարոտը 59, իսկ ուժեղ քարքարոտ հողերինը` 227: Ընդհանուր տարածքի 237-ը թույլ, 177-ը միջին ն ուժեղ էրոզացված է: Չէրոզացված հողերը կազմում են տարածքի 607-ը: Մարգագետնատափաստանային հողերը հանդես են գալիս 2 ենթատիպերով. • սնահողանման մարգագետնատափաստանային • տիպիկ մարգագետնատափաստանային: Առաջին ենթատիպի հողերը ձնավորվում են ավելի խոնավ ն ցուրտ կլիմայական պայմաններում, հիմնականում հյուսիսային ն հյուսիսարնելյան լանջերում, մարգագետնային փարթամ ուսականության տակ, իսկ տիպիկ մարգագետնատափաստանային հողերը` համեմատա ար չափավոր կլիմայական պայմաններում, հարավային ն հարավ-արնմտյան լանջերում, նվազ ուսականության տակ: Սնահողանման ենթատիպի հողերը մեծ տարածում ունեն Սնանի ավազանում, կենտրոնական Հայաստանում ն Շիրակի սարահարթում: Տիպիկ մարգագետնատափաստանային /շագանակագույն հողերին նմանվող/ հողերը մեծ զանգվածներով հանդիպում են հարավային ու կենտրոնական Հայաստանի չոր լանջերում: Մարգագետնատափաստանային հողերը գտնվելով համեմատա ար արձր գոտում, հիմնականում օգտագործվում են որպես արոտներ ու խոտհարքներ: 3. Անտառային ԲՀԳ, որտեղ ընդգրկված են երեք հողատիպեր` անտառային գորշ, անտառային ճմակար ոնատային ն անտառային դարչնագույն: 3. Անտառային գորշ հողերը զ աղեցնում են հյուսիս-արնելյան Հայաստանի 1300-2250մ արձրությունների, հյուսիսային ու հյուսիս68

արնմտյան ստվերահայաց լեռնալանջերը: Դրանք ձնավորվել են չափավոր տաք ու ավարար խոնավ կլիմայի պայմաններում: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 4-70Ը, 100-ից արձր ջերմաստիճանների գումարը 1500-25000Ը, մթնոլորտային տեղումների քանակը տատանվում է 570-750մմ-ի սահմաններում, խոնավացման գործակիցը` 1.0-1.5 է: Անտառային գորշ հողերին նորոշ է փոխանցվող հորիզոնի կավային ֆրակցիաներով հարստացումը, որը պայմանավորված է իլյուվիացման /լեսիվաժ/ գործընթացի հետ: Դրանք առանձնանում են գենետիկական հորիզոնների թույլ զատորոշմամ , զգալի հումուսացվածությամ ` 5-127, թույլից մինչն ուժեղ թթվային ռեակցիայով` /рН 4.5-5.9/ միջին կլանման ծավալով` 28-34մգ-էկվ: Բնութագրվում են արելավ ջրաֆիզիկական հատկություններով: Հողի պրոֆիլի վերին շերտերում խտության ն ընդհանուր ծակոտկենության ցուցանիշները տատանվում են 0.851.26գ/սմ3-ի ն 53-577-ի սահմաններում: Ստորին շերտերում խտության առավելագույն` 1.45գ/սմ3 մեծության դեպքում ընդհանուր ն աերացիոն /օդափոխ/ ծակոտկենությունը մնում է ավարարի սահմաններում ն չի խոչընդոտում ծառաթփատեսակների արմատային համակարգի տարածմանն ու նորմալ զարգացմանը: Հողի մեկ մետր շերտում մատչելի ջրի պաշարը հասնում է մինչն 210մմ-ի, ունեն մեծ ջրանցիկություն` մեկ ժամում ընդունակ են ներծծելու 1000մմ-ից ավելի ջուր: Համեմատա ար հարուստ են համախառն ու շարժուն ազոտով, թույլ ապահովված շարժուն ֆոսֆորով, թույլ ն միջակ` կալիումով: Անտառային գորշ հողերը ձնավորվել են լայնատերն ծառատեսակների` հաճարենու, ոխու, կաղնու տակ: Դրանք մեծ զանգվածներով հանդիպում են Դե եդ, Աղստն, Հախում, Թովուզ, Խնձորուտ ն այլ գետերի ջրհավաքներում: Անտառային գորշ հողերը զ աղեցնում են 133 հազար հեկտար, որի 15.47-ը հզոր է, 43.87-ը միջին հզորության, 40.87-ը սակավազոր: Այս հողերն ունեն հիմնականում կավային /45.87/ ն կավավազային /54.27/ մեխանիկական կազմ: Տարածքի 59.47-ը ոչ քարքարոտ ն թույլ քարքարոտ է, 39.17-ը միջին ն միայն 1.57-ը ուժեղ քարքարոտ է: Չէրոզացված հողերը կազմում են ընդհանուր տարածքի 71, միջին ն ուժեղ էրոզացվածը 6, իսկ թույլ էրոզացվածը` 237-ը: Այս հողերն ըստ միջավայրի ռեակցիայի /рН-ի/ աժանվում են 2 ենթատիպերի. • թթու անտառային գորշ հողեր, • տիպիկ անտառային գորշ հողեր: Ընդ որում ենթատիպերի առաջացման գործում որոշիչ նշանակություն ունի մայրատեսակների նույթը: Սովորա ար տիպիկ անտառային գորշ հողերն առաջանում են կար ոնատային մայրատեսակների /կրաքարեր, մերգելներ/ վրա ն ունեն թույլ թթվային

ռեակցիա /рН 4.5-5.9/, իսկ թթու անտառային գորշ հողերը` թթու մայրատեսակների /տուֆ, գրանիտ/ վրա, ունեն թթու ռեակցիա /рН 4.0-4.5/: Հարկ է նշել, որ ացի մայրատեսակներից վճռական նշանակություն ունեն նան անտառային փռվածքի աղադրությունը ու դրա տարալուծման պայմանները: Այն տարածքներում, որտեղ նական ու անթրոպոգեն գործոնների ազդեցության տակ անտառը վերանում է, տեղի է ունենում անտառային գորշ հողերի տափաստանացում /անտառային գոտու միջին ն ներքին մասերում/ ն մարգագետնացում /գոտու վերին մասում/, որի հետնանքով առաջանում են անտառային գորշ տափաստանացաված ն գորշ մարգագետնացված հողեր: 4. Անտառային ճմակար ոնատային հողերը զարգանում են Գուգարքի, Հախումի ծալքավոր լեռների միջին արձրություններում ն մասամ Զանգեզուրի Դավիթ Բեկ համայնքի տարածքում չափավոր տաք ն ոչ կայուն խոնավ կլիմայի պայմաններում, կար ոնատներով հարուստ մայրատեսակների /կրաքարեր, մերգելներ/ վրա: Այս հողերը տարածված են հիմնականում տաք լեռնալանջերի նոսր անտառածածկ տարածքներում, որտեղ տափաստացման գործընթացը հացազգի ուսածածկի առկայությամ զգալի է արտահայտված: Ընդ որում փարթամ աճող խոտա ույսերն առաջացնում են հողի վերին շերտերի ճմակալում: Անտառային ճմակար ոնատային հողերն աչքի են ընկնում գենետիկական հորիզոնների պարզ զատորոշմամ , նշանակալից հումուսացվածությամ /7.5-117/, վերին շերտերում հիմնային ռեակցիայով /рН 7.8-8.5/ : Այս հողերը հագեցած են հողալկալի հիմքերով /96-987/, ունեն կլանման արձր կարողություն /37-56 մգ-էկվ/, կավային ու մասամ կավավազային մեխանիկական կազմ, արելավ ջրաֆիզիկական հատկություններ, ընկուզահատիկավոր կամ կնձկաընկուզանման ստրուկտուրա, աելավ ջրաֆիզիկական հատկություններ: Անտառածածկի տակ հումուսային հորիզոններում հողի խտությունը տատանվում է 1.051.36 գ/սմ3-ի, իսկ ընդհանուր ծակոտկենությունը` 55-607-ի սահմաններում, ունեն արձր խոնավունակություն /30-407/ ն ջրանցիկություն: Դաշտային խոնավունակության վիճակում այս հողերի 1մ շերտում մատչելի ջրի պաշարը կազմում է 190մմ: Հողերը հիմնականում շարժուն ազոտով ու ֆոսֆորով թույլ, իսկ կալիումով միջակ ու լավ են ապահովված: Անտառային ճմակար ոնատային հողերի ընդհանուր տարածությունը 15 հազար հեկտար է, որի 59.37-ը միջին հզորության են, իսկ 40.77-ը` սակավազոր: Կավային մեխանիկական կազմ ունեցող հողերը զ աղեցնում են ընդհանուր տարածքի 81.37, իսկ կավավազայինը` 18.77ը: Ոչ քարքարոտ ն թույլ քարքարոտ հողերը զ աղեցնում են տարածքի 34.7,

միջին քարքարոտը` 48.7, իսկ ուժեղը` 16.67-ը: Էրոզացված է ընդամենը 207-ը, որից 137-ը թույլ, 77-ը` միջին ն ուժեղ: Անտառային ճմակար ոնատային հողերի սահմաններում անջատում են 2 ենթատիպեր` • լվացված • տիպիկ Լվացված ենթատիպի հողերն ավելի հզոր են, քան տիպիկները: Եթե լվացված հողերի ենթատիպերում կար ոնատները հայտնա երվում են հումուսակուտակիչ հորիզոնից ներքն, ապա տիպիկ ենթատիպում դրանք նկատվում են անմիջապես մակերեսում կամ հումուսակուտակիչ հորիզոնի սահմաններում: Կար ոնատների այսպիսի աշխվածությամ է պայմանավորված այն հանգամանքը, որ տիպիկ ճմակար ոնատային հողերի պրոֆիլի սահմաններում հողային լուծույթի ռեակցիան հիմնային է, մինչդեռ լվացված ենթատիպի հողերի վերին շերտերում չեզոք է, ստորին շերտերում` թույլ հիմնային: 5. Անտառային դարչնագույն հողերը զ աղեցնում են հիմնականում Վիրահայոց, Գուգարքի, Փամ ակի ն Սյունիքի լեռնաշղթաների ծովի մակերնույթից 500-1700, իսկ արնահայաց չոր լանջերում` մինչն 2400մ արձրության տարածքները: Դրանք ոչ մեծ կղզյակներով հանդիպում են նան Սնանի ն Ուրցի լեռնաշղթաների հարավային ու հարավ-արնելյան լանջերում ու Արագած լեռան ցածրադիր հատվածներում: Անտառային դարչնագույն հողերը ձնավորվել են չափավոր տաք ն ոչ կայուն խոնավությամ առանձնացվող կլիմայի ու թփուտներով հարուստ կաղնու, ոխու անտառային ծածկույթի տակ: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 8-110Ը, 100Ը-ից արձր ջերմաստիճանների գումարը 2450-3600 Ը, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը 450-500մմ, խոնավացման գործակիցը` 0.5-0.8: Այս հողերի համար նորոշ է գենետիկական հորիզոնների թույլ զատորոշումը, վերին հորիզոնների կնձկահատիկային, իսկ միջին հորիզոնների` ընկուզանման-կնձկային ստրուկտուրան, պրոֆիլի միջին մասի կավայնացումը, զգալի հումուսացվածությունը /4-107/, կրազերծված ենթատիպերում չեզոք ն թույլ թթվային /рН 6.4-7.4/ ռեակցիան, տիպիկ ն կար ոնատային ենթատիպերում թույլ հիմնային /рН 7.5-8.3/ ռեակցիան: Տիպիկ ն կար ոնատային տիպի հողերը հարուստ են կար ոնատներով /10427/, աչքի են ընկնում ավարար ջրաֆիզիկական հատկություններով: Անտառային ուսածածկի տակ հումուսային հորիզոններում հողի խտությունը տատանվում է 1.0-1.3-ի, իսկ ստորին հորիզոններում 1.45-1.50 գ/սմ3-ի սահմաններում, ընդհանուր ծակոտկենությունը` համապատասխանա ար 50-56 ն 43-507-ի սահմաններում: Դաշտային խոնավունակության վիճակում մեկ մետր հողաշերտում խոնավության

ընդհանուր պաշարը հասնում է 400-450մմ: Այս հողերն ունեն ավականին արձր ջրանցիկություն, առաջին ժամում` 340մմ: Դրանք շարժուն ազոտով թույլ. ֆոսֆորով թույլ ն միջակ, կալիումով միջակ ու լավ են ապահովված: Անտառային դարչնագույն հողերի մոտ 30 հազար հեկտարը /հյուսիս-արնելյան Հայաստան ն Զանգեզուր/ միջին ն ուժեղ աղտոտված են տեխնածին ծանր մետաղներով, որոնց պարունակությունը էտալոնի համեմատությամ 4-40 անգամ արձր է: Տեխնածին նյութերի ազդեցության տակ զգալի իջել է այդ հողերի արտադրողականությունը ն վատացել դրանց սանիտարահիգիենիկ վիճակը: Անտառային դարչնագույն հողերի ընդհանուր տարածությունը 564 հազար հեկտար է: Դրանց հիմնական մասը սակավազոր /66.67/ ն միջին հզոր են /26.07/, հզոր հողերը կազմում են ընդհամենը` 7.47: Կավային մեխանիկական կազմ ունեցող հողերը կազմում են ընդհամենը` 25.1, կավավազայինը` 70.4, ավազակավայինը` ընդհամենը 4.57: Անտառային դարչնագույն հողերի գերակշռող մասը միջին /29.27/ ն ուժեղ /33.87/ քարքարոտ են: Ոչ քարքարոտ ն թույլ քարքարոտ հողերի զ աղեցրած տարածությունը հասնում է 37.07-ի: Այս հողերի մոտ 707-ը էրոզացված է, որից թույլ` 36, միջին ն ուժեղ` 347: Անտառային դարչնագույն հողերը հանդես են գալիս 3 ենթատիպերով. • լվացված • տիպիկ • կար ոնատային Լվացված ենթատիպի հողերը զ աղեցնում են ստվերահայաց լանջերը ն ձնավորվել են համեմատա ար ավելի խոնավ պայմաններում, քան տիպիկ ու կար ոնատային ենթատիպերինը: Հումուսային նյութերում հումինաթթուների ու ֆուլվոթթուների քանակը գրեթե հավասար է: Անտառից ազատված տարածությունները տափաստանացված են ն աչքի են ընկնում արձր ագրոարտադրական ցուցանիշներով: Անտառային դարչնագույն տափաստանացված հողերը տարածված են հանրապետության գրեթե ոլոր անտառային շրջաններում ծովի մակերնույթից 800-1500 մ արձրության վրա, զ աղեցնելով 86,2 հազար հեկտար: Անտառային դարչնագույն տափաստանացված հողերում կարելի է մշակել խաղող, պտղատուներ, կարտոֆիլ, ծխախոտ, եգիպտացորեն ն այլ գյուղատնտեսական մշակա ույսեր: Այս գոտում հողագործությունը տարվում է ինչպես ջրովի, այնպես էլ անջրդի պայմաններում: Գոտու ստորին տարածքներում մշակում են մի շարք արժեքավոր մերձարնադարձային մշակա ույսեր` թզենի, նռնենի, ձիթենի, նշենի ն այլն:

4. Տափաստանային ԲՀԳ, որտեղ ներառված են չորս հողատիպեր` սնահողեր, մարգագետնասնահողային, գետահովտադարավանդային հողեր ն Սնանա լճից ազատված հողագրունտներ: 6. Սնահողերը ձնավորվել են Արարատյան գոգահովտի, Շիրակի արձրավանդակի, Լոռվա տափաստանի, Սնանի ավազանի ն Զանգեզուրի թույլ թեք սարահարթերի ն համեմատա ար մեղմ թեքության լեռնալանջերի 1300-2450մ արձրության տարածքներում: Սնահողային գոտին նութագրվում է չափավոր տաք ն չափավոր խոնավ կլիմայով: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 3,0-7,5 0 Ը-ի սահմաններում: 10 0 -ից արձր ջերմաստիճանների գումարը 1400-2600 0 Ը, մթնոլորտային տեղումների միջին քանակը` 450-750մմ: Սնահողերի համար նորոշ է գենետիկական հորիզոնների պարզ զատորոշումը, հումուսի զգալի պարունակությունը (3-107), հիմնականում չեզոք, եր եմն թույլ թթվային ն թույլ հիմնային (քԷ 6.0-8.2) ռեակցիան, միջինից արձր կլանունակությունը (35-55մգէկվ), արձր ագրեգատացվածությունը ն ստրուկտուրագոյացման պոտենցիալ մեծ ունակությունը: Ինչպես նյութական կազմի, այնպես էլ ջրաֆիզիկական հատկությունների տեսակետից սնահողերն աչքի են ընկնում լավագույն ցուցանիշներով: Կուսական հողում խտությունը տատանվում է 1.0-1.18գ/սմ 3 -ի, ընդհանուր ծակոտկենությունը` 50557-ի սահմաններում: Դաշտային խոնավունակության վիճակում սնահողերի մեկ մետր շերտը ընդունակ է պահելու մինչն 450մմ ջուր, որից մատչելի է 215մմ-ը: Ջրի ներծծման արագությունն առաջին ժամում 70-100մմ է: Սնահողային գոտին համարվում է ացառիկ երկրագործական գոտի: Մշակա ույսերի երքատվությունը սնահողերում դեռնս ցածր է, որի հիմնական պատճառներից մեկը վեգետացիայի ընթացքում ույսերի ան ավարար խոնավապահովվածությունն է: Նույնիսկ կրազերծված սնահողերի ենթատիպում հողի վերին մեկ մետրանոց շերտում գարնան շրջանում խոնավության պաշարները հաճախ չեն հասնում դաշտային խոնավունակության մակարդակին, ուստի մշակա ույսերը ոռոգման կարիք են զգում: Սնահողերում չնորմավորված ոռոգումը պատճառ է դարձել մի շարք վայրերում արձր մակարդակի վրա գրունտային ջրերի կուտակմանը, հողերի գերխոնավացմանը, ալկալիացմանը: Սնահողերը շարժուն ազոտով թույլ, ֆոսֆորով թույլ ն միջակ, կալիումով միջակ ն լավ են ապահովված: Մոտ 10հազար հեկտար սնահողեր տեխնածին աղտոտված են (Թումանյան, ք. Վանաձոր,

Հրազդան ն մասամ Սյունիք): Երկրաշարժի գոտում շուրջ երկու հազար հեկտար երրի սնահողեր դրվել են քաղաքաշինության տակ: Սնահողերի ընդհանուր տարածությունը կազմում է 718 հազար հեկտար, որի 18.77-ը հզոր է, 39.87-ը միջին հզորության ն 41.57-ը` սակավազոր: Դրանցից 34.27-ն ունեն կավային, 65.27-ը` կավավազային ն միայն 0.67-ը` ավազակավային մեխանիկական կազմ: Ոչ քարքարոտ ն թույլ քարքարոտ հողերը կազմում են սնահողերի ընդհանուր տարածքի 55.57-ը, միջին քարքարոտը` 23.8, իսկ ուժեղ քարքարոտը` 20.77-ը: Սնահողերի 427-ը էրոզացված է, որից թույլ` 30, միջին ն ուժեղ` 127: Սնահողերն ըստ կար ոնատների աշխվածության ստորա աժանվում են 3 ենթատիպերի. • կար ոնատային • տիպիկ կամ թույլ կրազերծված • կրազուրկ Գերակշռում են կրազուրկ սնահողերը: Ըստ հումուսի պարունակության սնահողերը աժանվում են 4 խմ ի. • Սակավահումուս` մինչն 47 • Թույլ հումուսային` 4-67 • Միջին հումուսային` 6-87 • Հումուսով հարուստ` 87-ից արձր Հողագործությունը սնահողային գոտում գլխավորապես անջրդի է: Բացի հատիկավոր (աշնանացան ու գարնանացան ցորեն, գարի, վարսակ, հաճար) ն հատիկաընդեղեն (ոլոռ, ոսպ, լո ի ն այլն) մշակա ույսերից անջրդի պայմաններում մշակում են կերային արմատապտուղներ, եգիպտացորեն, արնածաղիկ (սիլոսի համար), ազմամյա խոտա ույսեր ն այլն: Ջրովի պայմաններում մշակում են կարտոֆիլ, շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ, անջարեղեն ն այլն: 7. Մարգագետնասնահողային հողերը ձնավորվել են տափաստանային գոտում սնահողերի տարածման սահմաններում, մակերեսային կամ գրունտային խոնավացման պայմաններում: Տարածված են հիմնականում Լոռվա տափաստանում, Շիրակի սարահարթում ն Սնանի ավազանում: Ինչպես մորֆոլոգիական հատկանիշներով, այնպես էլ ֆիզիկաքիմիական հատկություններով այս հողերը նման են կրազերծված սնահողերին, սակայն յուրահատուկ ջրա անական պայմանները նպաստել են օրգանական նյութերի քանակի զգալի կուտակմանը ն ստորին շերտերում գլեյացման երնույթների առաջացմանը: Ի տար երություն սնահողերի, այս հողերը ձնավորվել են ռելիեֆի ցածրադիր տարածքներում, որտեղ

գրունտային ջրերը հողի մակերեսին մոտ են (1.5-2.0մ), իսկ տարվա որոշակի ժամանակահատվածներում դրանք նույնիսկ հասնում են հողի մակերեսին: Նման հիդրոլոգիական ռեժիմն առաջ է երում հողի նոր հատկությունների ձնավորում ն, հետնա ար, նոր հողատիպի գոյացում: Հումուսի պարունակությունը 10-137 է, որը ըստ խորության կտրուկ նվազում է: Եթե սնահողերում հումինաթթուները գերազանցում են ֆուլվոթթուներին, ապա այս հողերում դրանց փոխհարա երությունը գրեթե հավասար է: Հողերին նորոշ է թույլ թթվային կամ չեզոքին մոտ ռեակցիա (քԷ5.5-6.6), կլանված կատիոնների գումարը հասնում է մինչն 57մգ-էկվ/100գ հողում: Մարգագետնասնահողային հողերն ունեն ույսերի աճի ու զարգացման համար արելավ հատկություններ, արձր ծակոտկենություն, ջրանցիկություն ու դաշտային խոնավունակություն: Մատչելի ջրի պաշարը 0-50սմ հողաշերտում հասնում է 130, իսկ 0-100սմ հողաշերտում` 225-250մմ: Մարգագետնասնահողային հողերն ունեն սահմանափակ տարածում, ընդամենը 13հազար հեկտար, որի 12.37-ը հզոր է, 83.87-ը` միջին հզորության ն միայն 3.97-ը` սակավազոր, ունեն կավային (79.27) ու կավավազային (20.87) մեխանիկական կազմ: Ոչ քարքարոտ ու թույլ քարքարոտ հողերը կազմում են տարածքի 71.57-ը, իսկ միջին քարքարոտը` 28.57: Այս հողերը էրոզացված չեն: Օգտագործվում են որպես խոտհարքներ ու արոտներ: 8. Գետահովտադարավանդային հողերը ձնավորվել են գետերի հովիտներում, դրանց դարավանդներում ն Սնանա լճի ջրերից ազատված տարածքներում, խոնավացման տար եր պայմաններում: Լեռնային արդ ռելիեֆի ն գետերի խիստ փոփոխվող ռեժիմների պայմաններում ձնավորվել են խայտա ղետ հանքա անական ու մեխանիկական կազմ ունեցող հողեր: Այն տարածքներում, որտեղ հողագոյացման գործընթացն ընթանում է հիդրոմորֆ պայմաններում, զարգանում են ճահճամարգագետնային ու մարգագետնային հողեր, իսկ այն տարածքները, որոնք կտրվել են գրունտային սնուցումից` մարգագետնացած հողեր: Այս հողերը տարածված են տար եր հողակլիմայական պայմաններում ու տար եր գոտիներում, հատկապես, Ախուրյան, Որոտան, Դե եդ, Գավառագետ, Աղստն, Գետիկ, Փամ ակ, Արփա գետերի հովիտներում:

Մշակելի հողերը, որոնք ունեն գրունտային ջրերի թույլ սնուցում կամ կտրվել են ստորգետնյա սնուցումից, ունեն թույլ զարգացած, թույլ քարքարոտ ն կմախքով հարուստ պրոֆիլ, թույլից միջին հումուսացվածություն (2-47), չեզոք, եր եմն թույլ հիմնային ռեակցիա (քԷ6.9-8.1) ն տար եր կլանման ծավալ (14-35մգ-էկվ), որում հաճախ զգալի տեղ է գրավում կլանված մագնեզիումը: Սովորա ար այս հողերն ունեն պարզ շերտավոր կառուցվածք: Դրանք թույլ են ապահովված շարժուն ազոտով, թույլ ն միջակ` ֆոսֆորով, միջակ ու լավ` կալիումով: Գետահովտադարավանդային հողերը զ աղեցնում են 48հազար հեկտար տարածություն, որի 18.87 հզոր հողեր են, 657-ը միջին հզորության ն 16.27-ը սակավազոր: Հիմնականում ունեն կավավազային (72.37) մեխանիկական կազմ, կավային հողերը կազմում են տարածքի 23.57-ը, իսկ ավազակավայինը` ընդամենը` 4.27: Ոչ քարքարոտ ն թույլ քարքարոտ հողերի տարածքը կազմում է 78.57, միջին քարքարոտը` 19.87, ուժեղ քարքարոտը` 1.77: Ընդհանուր էրոզացվածությունը կազմում է 127: Ըստ գրունտային ջրերի մակարդակի հողերը ստորա աժանվում են 3 ենթատիպերի. 1. ճահճամարգագետնային 2. մարգագետնային 3. մարգագետնացած Այս հողերը հիմնականում ոռոգվում են: 9. Հողագրունտներ: Ոռոգման ն էներգետիկ նպատակներով Սնանա լճի ջրերի օգտագործման հետնանքով, լճի ջրերի մակարդակը իջել է, ազատվել զգալի լճափնյա տարածքներ (մոտ 18հազար հեկտար): Երիտասարդ հողագրունտների կազմը ն հատկությունները պայմանավորված են լճի տակ ընթացող ֆիզիկաքիմիական ն կենսա անական գործընթացներով: Դրանք միատարր չեն, որտեղ հիմնականում ձնավորվել են հողագրունտների երեք խմ եր, որոնք ունեն հողագոյացման տար եր ուղղություններ` խոնավ մարգագետնային ավազային, թերի զարգացած ավազակոպճային ն սապրոպոլիտային տափաստանացված: Զգալի տարածք են զ աղեցնում (շուրջ 15հազար հեկտար) թերի զարգացած ավազակոպճային հողագրունտները, որոնք նութագրվում են ավազակավային մեխանիկական կազմով (ֆիզիկական կավը չի գերազանցում 4-77) ն հումուսի շատ ցածր պարունակությամ (0.3-0.57): Կար ոնատների պարունակությունը հասնում է մինչն 677:

Այդ տարածքների հողերը թեթն են, գյուղատնտեսության համար ոչ պիտանի: Ջրերից ազատված հողագրունտների մեծ մասը անտառապատվել է: Միատարր չէ նան ջրերի ստորգետնյա սնումը: Որոշ տեղերում գրունտային ջրերը մոտ են ընկած մակերեսին ն հողակազմող պրոցեսներն ընթանում են հիդրոմորֆ պայմաններում, իսկ որոշ տեղերում, հակառակը, դրանք խորն են ընկած ն հողագոյացման գործընթացներն ընթանում են ավտոմորֆ պայմաններում: Մերձափնյա հողագրունտները համարվում են մեր հանրապետության ամենաերիտասարդ հողերը: Առանց ացառության Սնանի ավազանի ոլոր տարածաշրջանների (Վարդենիս, Մարտունի, Գավառ, Սնան) առանձին զանգվածներում, որտեղ առկա են հողագրունտային նպաստավոր պայմաններ, աճեցվում են տար եր գյուղատնտեսական մշակա ույսեր: 5. Չոր տափաստանային ԲՀԳ, որտեղ տարածված են միայն շագանակագույն հողերը` 10. Շագանակագույն հողերը զարգանում են Արարատյան գոգահովտի, Վայքի ն Սյունիքի չոր տափաստանային գոտու 12501950մ արձրության սահմաններում, միջլեռնային գոգահովիտներում ու դրանց հարող լեռնալանջերում: Գոտու կտրտված լեռնային ռելիեֆը, լանջերի տար եր դիրքադրությունները, սահմանափակ տեղումները, համեմատա ար արձր ջերմությունը, տարածքի ծածկվածությունը երիտասարդ ճեղքավոր ապարներով, գոլորշացման ն ներհողային ու մակերեսային հոսքերի ձներով ջրի կորուստը նպաստել են ոչ հզոր ու քարքարոտ մայրատեսակների ձնավորմանը ն դրանց համապատասխան հողերի զարգացմանը: Միայն միջլեռնային իջվածքներում, որտեղ հողմահարված նյութերի ն խոնավության կուտակման համար կան նպաստավոր պայմաններ, ձնավորվել են թույլ կրազերծված կամ կրազուրկ, ոչ քարքարոտ, համեմատա ար հզոր մայրատեսակներ ու դրանց համապատասխան հողեր: Շագանակագույն հողերը ձնավորվել են հրա խային մայրատեսակների վրա: Գոտու կլիման չոր ցամաքային է, չափավոր ցուրտ սակավաձյուն ձմեռով ն տաք ամառով: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 8-10 0 Ը է, 10 0 -ից արձր ջերմաստիճանների գումարը 2300-3350 0 Ը, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին գումարը տատանվում է 320-470մմ-ի սահմաններում, խոնավացման գործակիցը` 0.4-0.5: Շագանակագույն հողերի ան ավարար խոնավության պայմաններում թողած նական ուսականության ոչ մեծ

քանակությամ օրգանական մնացորդները տարրալուծվում են աերո ճանապարհով, որի շնորհիվ կուտակվում է 1.5-4.57 հումուս, այսինքն հողերը նութագրվում են հումուսակուտակման հորիզոնի միջին հումուսացվածությամ (1.5-4.57): Չոր տափաստանային գոտու նորոշ առանձնահատկություններից մեկը քարքարոտությունն է, ընդ որում վերին շերտերից դեպի ստորին շերտերը այն աճում է: Այս հողերը նութագրվում են խիստ արտահայտված իլյուվիալ կար ոնատային հորիզոնի առկայությամ , որը մասամ հանդես է գալիս ցեմենտացած վիճակում: Ունեն թույլ հիմնային ն հիմնային ռեակցիա (քԷ 7.4-8.5) ն հողալկալի հիմքերով հարուստ միջին կլանման ծավալ (30-35մգ-էկվ/100գ հողում): Փոխանակային նատրիումը չի գերազանցում 2.07-ից, իսկ ջրաֆիզիկական հատկությունները արելավ չեն: Մուգ շագանակագույն հողերի վարելաշերտի խտությունը տատանվում է 1.18-1.25գ/սմ 3 -ի, իսկ ընդհանուր ծակոտկենությունը` 44-557-ի սահմաններում: Վեգետացիայի սկզ ում, եր հողը փուխր է, ջրի ներծծման արագությունն առաջին ժամում 70-150մմ է: Դաշտային խոնավունակության վիճակում ջրի ընդհանուր պաշարը հասնում է 350-370մմ, իսկ մատչելին` 150-160մմ: Բաց շագանակագույն ենթատիպի հողերի վարելաշերտի խտությունը 1.30-1.40գ/սմ 3 է, ընդհանուր ծակոտկենությունը 40-507: Ջրի ներծծման արագությունն առաջին ժամում 30-50մմ է, որը հետագա ժամերին խիստ նվազում է: Այս հողերը թույլ են ապահովված շարժուն ազոտով, թույլ ն միջակ ֆոսֆորով, միջակ ն լավ կալիումով: Շագանակագույն հողերի ընդհանուր տարածությունը կազմում է 242 հազար հեկտար: Դրանք հիմնականում սակավազոր (64.27) ն միջին հզոր են (28.07), հզոր հողերը կազմում են ընդամենը 7.87: Հողերի 157-ն ունի կավային, 76.87-ը կավավազային ն 8.27-ը` ավազակավային մեխանիկական կազմ: Շագանակագույն հողերը հիմնականում միջին (18.07) ն ուժեղ (54.27) քարքարոտ են, ոչ քարքարոտ ու թույլ քարքարոտ հողերի տարածքը չի անցնում 27.87-ից: Գոտու հողերի ընդհանուր էրոզացվածությունը ավականին արձր է 877, որից թույլ էրոզացվածը` 46, միջին ն ուժեղ էրոզացվածը` 417, չէրոզացվածը` 137: Ըստ հումուսի պարունակության այս հողերը աժանվում են 3 ենթատիպերի. • աց շագանակագույն (1.5-2.57 հումուս) • շագանակագույն (2.5-3.57 հումուս) • մուգ շագանակագույն (3.5-4.57 հումուս)

Չոր տափաստանային գոտում վարում են հիմնականում անջրդի հողագործություն: 6. Կիսաանապատային ԲՀԳ, որտեղ զարգանում են չորս հողատիպեր` կիսաանապատայի գորշ, ոռոգելի մարգագետնային գորշ, պալեոհիդրոմորֆ կապակցված ալկալիացած ն հիդրոմորֆ աղուտ-ալկալի հողեր: 11. Կիսաանապատային գորշ հողերը զարգանում են Արարատյան գոգահովտի նախալեռնային գոտու ցածրադիր, թույլ լրաալիքավոր հարթությունների 850-1250մ արձրության տարածքներում: Կլիման խիստ ցամաքային է` ցուրտ ձմեռով ն տաք ամառով: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 11-120 Ը է, 100 –ից արձր ջերմաստիճանների գումարը 3800-42000 Ը, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը`230300մմ, խոնավացման գործակիցը` 0,3: Կիսաանապատային գորշ հողերի համար նորոշ է հումուսային հորիզոնների ոչ մեծ հզորությունը (25-40սմ), պրոֆիլի քարքարոտությունը ու կմախքայնությունը, վերին հորիզոններից դեպի ստորին հորիզոների թեթն մեխանիկական կազմի ձեռք երումը ն իլյուվիալ-կար ոնատային հորիզոնում կար ոնատների զգալի պարունակությունը: Կար ոնատային հորիզոնից ցած հանդիպում են նան գիպսակիր շերտեր: Հաճախ նկատվում է մայրատեսակների սուլֆատային նույթի աղակալում (ջրալույծ աղերի գումարը 1,0-1.57 է): Կիսաանապատային գորշ հողերի պրոֆիլի միջին մասերում ձնավորվում է կար ոնատային ցեմենտացած հորիզոն 15-30սմ հզորությամ : Այս հողերը ձնավորվում են հիմքերով հարուստ հրա խային ապարների վրա: Հումուսի պարունակությունը տատանվում է 1.5-2.07-ի սահմաններում, ունի թույլ ն միջին հիմնային ռեակցիա (PԷ7,5-8,5): Կլանված կատիոնների գումարը կազմում է 20-30մգ-էկվ/100գ հողում, հագեցած հողալկալի հիմքերով: Ջրաֆիզիկական հատկություններն ան ավարար են, կուսական հողերում խտությունը տատանվում է 1,4-2,0գ/սմ3 –ի սահմաններում, դրան համապատասխան խիստ ցածր է ընդհանուր ծակոտկենությունը: Մեկ ժամում այս հողերը ներծծում են 18-35մմ-ից ոչ ավելի ջուր, այդ պատճառով դրանց զգալի մասը հողատարված են: Դաշտային խոնավունակության վիճակում 35-40սմ հողաշերտը կարող է պահել ընդամենը 38մմ ջուր, որի միայն 507-ն է մատչելի: Այս հողերը շարժուն ազոտով թույլ, ֆոսֆորով թույլ ն միջակ, կալիումով միջակ ն լավ են ապահովված: Դրանց շուրջ 10000 հեկտարն աղտոտված է տեխնածին ծանր մետաղներով: Կիսաանապատային գորշ հողերը զ աղեցնում են 152000 հեկտար, որի 62.87-ը սակավազոր է, 34.87-ը` միջին հզորության ն միայն 2.47-ը` հզոր: Հիմնականում ունեն կավավազային (94,57) մեխանիկական կազմ, կավային հողերը կազմում են ընդամենը` 3.17, իսկ ավազակավայինը`

2.47-ը: Ոչ քարքարոտ ն թույլ քարքարոտ հողերի տարածքը կազմում է 27.37, միջին քարքարոտ` 12.4 7, իսկ ուժեղ քարքարոտ` 60.37: Էրոզացված է ամ ողջ տարածքի մոտ 607-ը, որից թույլ էրոզացված` 33, միջին ն ուժեղ` 277: Այս հողերը սովորա ար կոչվում են նան ղռեր: 12. Ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերը ձնավորվել են Արարատյան հարթավայրի 800-950մ արձրության տարածքներում, ինչպես մարդու դարավոր գործունեության, այնպես էլ գրունտային ու մակերեսային խոնավացման ռեժիմների համատեղ ներգործության պայմաններում: Հիշյալ հողերն իրենց հարատն զարգացման ընթացքում, ենթարկվելով ոռոգելի ջրերի ազդեցությանը, հարստացել են իրիգացիոն երվածքներով (60-80սմ) ն հանքային սննդատարրերով, հատկապես կալիումով: Մյուս կողմից գրունտային ջրերի ազդեցության տակ, անաերո գործընթացի ն դրանով պայմանավորված գլեյացման երնույթի զարգացման հետնանքով հողերի ստորին շերտերում տեղի է ունենում որոշ միացությունների, հատկապես երկաթի, վերականգնում: Հանքայնացված գրունտային ջրերի ազդեցության տակ առանձին հատվածներում, հողի միջին ն ստորին շերտերում ձնավորվել են աղակալած-ալկալիացած հորիզոններ: Ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերի համար նորոշ է հորիզոնների թույլ զատորոշումը, պրոֆիլի զգալի հզորությունը (80-120սմ), տար եր աստիճանի կապակցվածությունը (3,77), դրանց համաչափ տեղա աշխումը հողի ամ ողջ պրոֆիլում, հիմնային ռեակցիան (քԷ8,28,5), միջին կլանման ծավալը (30-40մգ-էկվ): Ընդհանուր առմամ այս հողերն ունեն ավարար ջրաֆիզիկական հատկություններ: Վարելաշերտի խտությունը վեգետացիայի ընթացքում տատանվում է 1,15-1,28գ/սմ3–ի, ընդհանուր ծակոտկենությունը 50-567-ի սահմաններում: Միջին ն ստորին հորիզոններում, թեն խտությունը զգալի աճում է (1,4-1,5գ/սմ3), իսկ ծակոտկենությունը նվազում, այնուամենայնիվ, այն չի խանգարում մշակա ույսերի արմատային համակարգի նորմալ զարգացմանը: Ջրի ներծծման արագությունը առաջին ժամում տատանվում է լայն սահմաններում` 50-120 մմ: Դաշտային խոնավունակության վիճակում մեկ մետրանոց շերտում ջրի ընդհանուր պաշարը կազմում է 300400 մմ, որից մատչելին` 170-190 մմ: Դրանք շարժուն ազոտով թույլ, ֆոսֆորով ու կալիումով հիմնականում միջակ ն լավ են ապահովված: Ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերի ընդհանուր տարածությունը 53000 հեկտար է, որի 497-ը հզոր է, 507-ը` միջին հզորության ն միայն 17-ը սակավազոր: Ունեն կավային (61,77) ու կավավազային (38,37) մեխանիկական կազմ: Հիմնականում քարազուրկ են, միայն առանձին սակավազոր տարածքներ թույլ քարքարոտ են:

Ըստ գրունտային ջրերի մակարդակի ոռոգելի մարգագետնային գորշ հողերը ստորա աժանվում են 3 ենթատիպերի. • Ոռոգելի խոնավ մարգագետնային գորշ (մինչն 1,5մ) • Ոռոգելի մարգագետնային գորշ (1,5-3,0մ) • Ոռոգելի մնացորդային մարգագետնային գորշ (3,0մ-ից խորը): 13. Պալեոհիդրոմորֆ կապակցված ալկալիացած հողերը զարգանում են տարագույն` դեղին ու կարմիր կավերի վրա ն հանդիպում են հիմնականում Երնան քաղաքից հարավ-արնելք ընկած տարածքում: Այս հողերն առանձնանում են գենետիկական հորիզոնների թույլ զատորոշմամ , ճեղքավորվածությամ , կավային մեխանիկական կազմով, թույլ հումուսացվածությամ (0,8-1,37) թույլ կար ոնատությամ (4-127), աղակալվածությամ (ջրալույծ աղերի գումարը 0,8-2,57), հիմնային ն ուժեղ հիմնային ռեակցիայով (քԷ7,8-8,9), միջին ն միջինից արձր կլանունակությամ ` 23-57մգ-էկվ: Կլանված նատրիումի պարունակությունն առանձին հորիզոններում կազմում է կլանված կատիոնների գումարի մինչն 627-ը: Մորֆոլոգիապես ալկալիացվածությունն արտահայտված է միջին ն ստորին հորիզոններում: Այս հողերն ունեն խիստ ան արելավ ջրաֆիզիկական հատկություններ ն գյուղատընտեսական նպատակներով չեն օգտագործվում: Պալեոհիդրմորֆ կապակցված ալկալիացած հողերի ընդհանուր տարածությունը 2300 հեկտար է: 14. Հիդրոմորֆ աղուտ-ալկալի հողերը ձնավորվել են Արարատյան հարթավայրի այն հատվածներում, որտեղ գրունտային ջրերը հանքայնացված են ն մոտ են հողի մակերեսին (1-2մ): Դրանց ընդհանուր տարածությունը կազմում է շուրջ 29000 հեկտար: Հայտնի է, որ հողերի աղակալումն առաջանում է այնպիսի վայրերում, որտեղ մթնոլորտային տեղումները սակավ են, իսկ գոլորշացումը` զգալի: Նման պայմաններ առկա են հարավային տաք երկրներում, ուր տարածված են տար եր կարգի աղակալած ն ալկալիացած հողեր: ՀՀ-ում աղակալված ն ալկալիացած հողերը տարածված են հիմնականում Արարատյան հարթավայրում, որտեղ առկա են գյուղատնտեսության վարման համար հողակլիմայական նպաստավոր պայմաններ անջար- ոստանային մշակա ույսերի, պտղատու ն խաղողի այգիների մշակության ն դրանցից արձր ու որակյալ երք ստանալու համար: Արարատյան հարթավայրում հողերի աղակալումն ու ալկալիացումը պայմանավորված են մի շարք հիդրոերկրա անական պայմաններով: Այն տարածքներում, ուր գոլորշիացումը զգալի գերազանցում է մթնոլորտային տեղումներին, գրունտային ջրերի արձր մակարդակի պայմաններում տեղի է ունենում դրանց մազանոթային արձրացում ն գոլորշիացում, ինչը

հանգեցնում է հողերի աղակալմանն ու ալկալիացմանը (Հավելված նկ. 2): Աղուտ-ալկալի հողերը նութագրվում են ուժեղ աղակալվածությամ (աղերի գումարը 1-37): Այդ աղերը հիմնականում ներկայացնում են նատրիումի, մագնեզիումի ն կալցիումի քլորիդներ, սուլֆատներ, կար ոնատներ ն իկար ոնատներ, որոնցից ամենավնասակար ն թունավորը սոդան է, ապա նատրիումի քլորիդը: Սոդան հողում հիդրոլիզվում է ն առաջացնում թունավոր հատկություն ունեցող ՕԷ- հիդրօքսիլ իոն` Na2ԸՕ3+2Է2Օ→2NaՕԷ+Է2ԸՕ3 Աղերի արձր պարունակության դեպքում հողային լուծույթի օսմոտիկ ճնշումը արձրանում է, որի հետնանքով ջուր ու սննդատարրեր չեն մտնում ույսի ջջի մեջ ն այն սկսում է թառամել ու չորանալ: Հիշյալ հողերը նութագրվում են նան կար ոնատների զգալի պարունակությամ (15-207), թույլ հումուսացվածությամ (0.4-0.67), արձր հիմնայնությամ (քԷ 9-11), կլանված նատրիումի արձր պարունակությամ (25-30 մգ-էկվ/100գ հողում կամ 60-807 կլանված կատիոնների գումարից), միջին ու ծանր կավավազային ն կավային մեխանիկական կազմով: Հիշյալ պայմանները նպաստում են հողի դիսպերսականության արձրացմանը, հիդրոֆիլ կոլոիդների ավելացմանը, դրանց ուռչելու հատկության արձրացմանը, որը ն առաջ է երում հողի ծակոտիների խցանում ն գործնականորեն ջրի ֆիլտրացիայի ացառում: Աղուտ-ալկալի հողերն ըստ գրունտային ջրերի մակարդակի ստորա աժանվում են 2 ենթատիպերի. • աղուտ-ալկալի մարգագետնային հողեր (1,0մ-ից խորը) • աղուտ-ալկալի ճահճամարգագետնային հողեր (1,0մ-ից արձր) Այս հողերը գյուղատնտեսական նպատակներով չեն օգտագործվում, անհրաժեշտ է դրանք արելավել:

ՀՈՂԻ ԷՐՈԶԻԱՆ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐ ԴՐԱ ԴԵՄ

Հողի էրոզիա նշանակում է հողատարում, հողի քայքայում: Հողի էրոզիայի էությունն այն է, որ հորդառատ անձրնների, ձնհալի ն ոռոգող ջրերի, քամիների ազդեցության տակ հողի վերին շերտը լվացվում, քայքայվում ն աստիճանա ար զրկվում է օրգանական նյութերից ու մատչելի սննդատարրերից, որի հետնանքով նվազում է հողի երրիությունը ն մշակա ույսերի երքատվությունը: Նշված ջրերը, հոսելով թեք մակերնույթով, քայքայում են հողի փխրուն վարելաշերտը, իրենց հետ տանում հսկայական քանակությամ տիղմ, այսինքն հողի ամենա երրի մասը: Հողի էրոզիան համարվում է

տարերային չարիք, որն ամեն տարի հսկայական վնաս է հասցնում գյուղատնտեսությանը: Հեղեղներն ու հորդառատ անձրնները մեծ վնաս են պատճառում ոչ միայն գյուղատնտեսությանը, այլն ժողովրդական տնտեսությանը, քանդելով հիդրոտեխնիկական կառույցները, երկաթուղային ճանապարհները, տիղմապատելով ջրամ արները, խորացնելով գետերի ն ջրանցքների հուները ն այլն: Էրոզիայի հետնանքով խիստ փոխվում են հողի հատկությունները ն հատկանիշները` նվազում է հողի հզորությունը, նրանում ավելանում է կմախքային մասը, փոշիանում է ստրուկտուրան, վատանում են ջրաֆիզիկական հատկությունները, հողում նվազում է մանրէների քանակը, այսինքն թուլանում է նրա կենսա անական ակտիվությունը, որի հետնանքով նվազում է մշակա ույսերի երքատվությունը: Էրոզիան տեղի է ունենում նական ն արագընթաց ճանապարհով: Բնական ճանապարհով էրոզիայի զարգացումը տեղի է ունենում նականոն օրինաչափ կերպով ն այն կանխել գրեթե հնարավոր չէ: Բնական էրոզիան գործում է դանղադ, մշտապես ն չի խախտում նության ընդհանուր հաշվեկշիռը: Մինչդեռ արագընթաց ճանապարհով էրոզիան առաջ է գալիս մարդու սխալ գործունեության հետնանքով ն մեծ վնաս է հասցնում նությանը: Գյուղատնտեսական հողատեսքերի ոչ ճիշտ օգտագործումը հանդիսանում է էրոզիայի առաջացման հիմնական պատճառը: Արագընթաց էրոզիայի զարգացմանը նպաստում են ուսական ծածկոցից զուրկ հողային տարածքները, երկրագործության էքստենսիվ համակարգերը, անտառների զանգվածային հատումները, անասունների անկանոն արածեցումն արոտավայրերում, հակաէրոզիոն միջոցառումների ացակայությունը: Ինչպես ցույց են տվել ուսումնասիրությունները, նական պայմաններում 2-3սմ հաստության երրի հողաշերտի գոյացման համար պահանջվում է 200-1000 տարի: Մինչդեռ արագընթաց էրոզիայի հետնանքով դարերի ընթացքում առաջացած հողաշերտը կարող է լվացվել տարվել մի քանի օրվա ընթացքում: Մոտավոր հաշվարկներով Հայաստանի տարածքում տարեկան առաջանում են 7 միլիարդ խորանարդ մետր ջրային հոսանքներ, որոնք դաշտերից հեռացնում են շուրջ 20 միլիոն տոննա հողային զանգված: Այդ տարված հողի մեջ մատչելի ազոտի, ֆոսֆորի ն կալիումի քանակը գրեթե հինգ անգամ ավելի է, քան ամեն տարի հող մտցվող պարարտանյութերի մեջ եղած սննդատարրերը: Էրոզիայի ենթարկված հողերում 3-4 անգամ պակաս երք է ստացվում:

Ներկայումս հողերի սեփականաշնորհումից հետո տարածքի խիստ մասնատվածությունը, լանջերի ոչ ճիշտ ու անկանոն օգտագործումը, հողապաշտպան միջոցառումների անտեսելը նպաստում են հողածածկի առավել արագընթաց քայքայմանը: Կատարած ազմաթիվ հետազոտությունները ցույց են տվել, որ էրոզավտանգ են այն հողերը, որոնք զուրկ են ուսածածկից, զարգանում են փուխր մայրատեսակների վրա (ավազաքարեր, կրաքարեր, ալյուվիալ ու դելյուվիալ երվածքներ), օրինակ, Սպիտակի, Ապարանի, Գուգարքի, Ստեփանավանի, Ա ովյանի տարածաշրջաններում, մինչդեռ այդ տարածությունները նախկինում ծածկված են եղել ուսականությամ ն անտառներով: Հողի էրոզիան կախված է նան լեռնալանջերի թեքությունից, տեղումների քանակից, հողի թեթն մեխանիկական կազմից: Լավ ստրուկտուրա ունեցող, ազալտների վրա ձնավորված հզոր սնահողերը համեմատա ար քիչ են տուժում էրոզիայից, քան փոշիացած, հումուսից աղքատ երվածքների վրա առաջացած հողերը: Տար երում են հողի էրոզիայի երեք տեսակներ` 1. ջրային էրոզիա 2. հողմային էրոզիա (դեֆլյացիա) 3. իռիգացիոն էրոզիա Ջրային էրոզիան տեղի է ունենում անձրնների, հեղեղների, ձնհալի ջրերի մակերեսային հոսքերի հետնանքով ն արտահայտվում է մակերեսային հողատարման ու ձորակառաջացման ձներով: Մակերեսային հողատարումն այն է, որ անձրններից ու ձնհալից առաջացած ջրաշիթերը, հոսելով թեքության ուղղությամ լվանում տանում են հողի վերին շերտերի ույսերին մատչելի ազոտը, ֆոսֆորը, կալիումը ն այլ սննդատարրեր, որի հետնանքով հողը խիստ աղքատանում է: Մակերեսային էրոզիայի ժամանակ հողի մակերեսին հատկապես վարելահողերում գոյանում են շատ փոքրիկ, հազիվ նշմարելի առվակներ` ողողատներ: Եր վարելահողերում առաջանում են մինչն 10-20սմ խորությամ ողողատներ, որոնք չեն խանգարում գյուղատնտեսական մեքենայացման աշխատանքներին ն հողի հետագա մշակման ժամանակ հարթեցվում են, վերացվում, ապա մենք գործ ունենք մակերեսային հողատարման հետ: Մինչդեռ ձորակային էրոզիայի ժամանակ հալոցքային ն անձրնային ջրերի հզոր հոսանքները դաշտերում գոյացնում են մեծ չափերի ողողատներ ու ձորակներ: Այս դեպքում դաշտերը աժանվում են փոքր հողահանդակների, ինչը դժվարեցնում է հողի մշակումը: Հողմային էրոզիա (դեֆլյացիա): Հողի էրոզիան տեղի է ունենում նան քամու միջոցով: Այն զարգացած է կիսաանապատային ն չոր տափաստանային սակավ խոնավություն ունեցող գոտիներում: Այն վնաս է հասցնում մեր հանրապետության նախալեռնային գոտու որոշ

տարածաշրջաններին` Արարատյան գոգահովտին, ինչպես նան Փամ ակի հովտին, Շիրակի սարահարթին, Սնանի ավազանի, հատկապես լճից ազատված հողագրունտներին: Քամիները մեծ վնաս են հասցնում հողագործությանը` դրանք հողի մակերեսից քշում, հեռացնում են փոշիացած երրի վարելաշերտը, մերկացնում են ույսերի արմատները, ավազի ու փոշու շերտով ծածկում են մշակված դաշտերը: Հողմային էրոզիայի ամենավնասակար ձներն են փոշու կամ սն փոթորիկները: Իռիգացիոն էրոզիան զարգանում է ոռոգովի երկրագործության շրջաններում ոռոգման ոչ արդյունավետ եղանակի կիրառումը, ջրման չափաքանակների ն ժամկետների խախտման պատճառով, որի հետնանքով դաշտից տարվում է մեծ քանակությամ տիղմ, որն իր մեջ մեծ քանակությամ հումուսի ն հանքային սննդատարրերի մեծ պաշարներ է պարունակում: Էրոզիայի այս երեք ձներից լեռնային երկրներում` լանջերում ն թեքություններում հիմնականում գերակշռում է ջրային էրոզիան: Հանրապետության լեռնային մարզերի լանջերում ն այլ էրոզավտանգ տարածքներում անհրաժեշտ է կիրառել հողապաշտպան ցանքաշրջանառություններ, որտեղ պետք է ացառվեն մաքուր ցելերը ն մեծ տեղ հատկացնել ազմամյա խոտա ույսերի, այնուհետն միամյա խոտա ույսերի մշակությանը: Հողապաշտպան ցանքաշրջանառություններն անհրաժեշտ է իրացնել 50-ից ավելի թեքության լանջերում, որտեղ պետք է ացառել մաքուր ցելերը: 80-ից ավելի թեքության լանջային վարելահողերում անհրաժեշտ է ներդնել խոտադաշտային ցանքաշրջանառություններ, որտեղ ազմամյա խոտա ույսերի մշակությունը կազմի ամ ողջ տարածքի 507-ից ավելին: 100-ից ավելի թեքության լանջերը նպատակահարմար է դնել տնական ճմապատման տակ կերարտադրման համար (Հավելված նկ. 3):

Հողի էրոզիայի դեմ պայքարի միջոցառումները Հողի էրոզիան կանխելու, մեղմելու ն վերացնելու գործում կարնոր նշանակություն ունի. 1. մշակա ույսերի ցանքաշրջանառությունների ճիշտ կիրառումը, որտեղ ազմամյա խոտա ույսերը պետք է մեծ տեղ զ աղեցնեն, մաքուր ցելերը փոխարինվեն զ աղված ցելերով, ացառվի շարահերկ մշակա ույսերի մշակությունը: 2. վարելահողերում էրոզիայի դեմ պայքարի կարնոր ագրոտեխնիկական միջոցառում է համարվում լանջի թեքության ուղղությամ վարի արգելումը: Լեռնային տարածաշրջանների

վարելահողերում հորիզոնական ուղղությամ վարի դեպքում հողատարումը կրճատվում է 5-7 անգամ, ջրի պաշարն ավելանում է 2-2,57-ով, իսկ երքատվությունը` 3-5ց/հա: 3. լեռնային տարածքներում թեք լանջերը յուրացնելու համար լայն կիրառություն է ստացել դարավանդումը: Գոյություն ունի էրոզիայի դեմ պայքարի 3 համակարգ • ագրոտեխնիկական • մարգագետնամելիորատիվ • անտառմելիորատիվ 1. Ագրոտեխնիկական միջոցառումներն են` հողի մշակման տար եր եղանակները` տար եր խորության մշակում, անթն վար, թնավոր վար, հարթահատիչով մշակում: Այս միջացառումները կիրառվում են միայն մշակովի կուլտուրականացված հողերում:

Նկ. 1 Հակահողատարման կուլտիվատոր-հարթահատիչ 2. Մարգագետնամելիորատիվ միջացառումներ` էրոզացված լանջերում կատարել խոտացանություն, քանի որ խոտա ույսերի արմատները ճմակալում են հողի վերին շերտը, ինչը զգալի նվազեցնում է

հողատարումը: Այս միջոցառումները կիրառվում են չմշակված կուսական հողերում: 3. Անտառմելիորատիվ միջոցառումները կիրառվում են մերկացած լեռնալանջերում, որտեղ ցայտուն է արտահայտված հողատարումը: Էրոզիայի դեմ պայքարելու վճռական նշանակություն ունեցող միջոց է լեռնալանջերի անտառապատումը, մշակվող տարածությունների դաշտապաշտպան անտառաշերտերի հիմնումը: Անտառաշերտը սաղարթ է ստեղծում ն կանխում հողատարումը: Հաճախ այս երեք համակարգերն օգտագործվում են համակցված եղանակով: Այսպիսով, ագրոտեխնիկական ն ֆիտոմելիորատիվ միջոցառումների համալիր կիրառման դեպքում հնարավոր է էրոզիոն գործընթացները զգալի մեղմել, նույնիսկ կանխել: Պայքարը հողի էրոզիայի դեմ, Հայաստանի սակավահող տարածքների պահպանության ն արդյունավետ օգտագործման համար առաջնահերթ պետական նշանակություն ունեցող հիմնախնդիր է:

ՀՈՂԱՅԻՆ ՔԱՐՏԵԶՆԵՐ Եւ ԴՐԱՆՑ ՆՇԱՆԱԿՈւԹՅՈւՆԸ

ՀՈՂԱՅԻՆ ՌԵՍՈւՐՍՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈւՆԱՎԵՏ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

Հողագիտության կարնորագույն ն ամենա արդ ուղղություններից մեկը համարվում է հողերի քարտեզագրումը: Տնտեսության արդյունավետ վարելը, հողի նական երրիության նպատակասլաց օգտագործելը, հողօգտագործման արելավման արձրացման ն գյուղատնտեսության արտադրության հետ կապված այլ հարցեր հնարավոր չէ լուծել առանց հողային քարտեզների ն ագրոնոմիական քարտեզագրերի: Հողային քարտեզն իրենից ներկայացնում է տարածքի հողային ծածկույթի արտացոլումը, որը հստակ պատկերացում է տալիս հողերի որակի ն դրանց տեղա աշխման մասին: Հողային քարտեզները ն քարտեզագրերը կազմվում են դաշտային ուսումնասիրությունների հիման վրա: Հողագիտական ուսումնասիրությունների նպատակն է` հայտնա երել տվյալ տեղանքի հողատիպերը, ենթատիպը, սեռը, տեսակները ն տարատեսակները, դրանց ծագումը, ձնավորման պայմանները ն տարածման սահմանները: Դաշտային աշխատանքների ժամանակ ուսումնասիրությունները պետք է վերա երեն այն հիմնական գործոններին, որոնք պայմանավորում են տվյալ հողի առաջացումը: Այդ գործոնները կարող են լինել երկրա անական, հիդրոլոգիական, հիդրոերկրա անական, տեղանքի արձրությունը, ռելիեֆը, կողմնադրությունը, կլիման, ուսական ու կենդանական աշխարհը, մարդու գործունեությունը:

Հողերի քարտեզագրումը կատարվում է երկու նպատակով` 1. արտադրական, 2. ընդհանուր իմացա անական Արտադրական նույթի հողաքարտեզագրական աշխատանքները կատարվում են խոշոր մասշտա ներով 1:1000, 1:2000, 1:5000 ն 1:10000, որոնք կիրառվում են ներտնտեսային հողաշինարարության, համայնքների, անտառային տնտեսությունների, ագրոտեխնիկական ն մելիորատիվ միջոցառումների տար երակված համակարգի մշակման, պարարտանյութերի ճիշտ կիրառման համար: Ընդհանուր իմացա անական քարտեզները կազմվում են փոքր մասշտա ով` 1:25000, 1:50000, 1:100000 ն 1:200000, նույնիսկ 1:1000000 հանրապետությունների, մարզերի, ամ ողջ երկրի հողային ծածկույթի համար: Նման քարտեզների նպատակն է հողային պաշարների հաշվառումը, գյուղատնտեսական շրջանացումը, մշակա ույսերի ճիշտ տեղա աշխումը ն այլն: Ցանկացած մասշտա ով դաշտային հողագիտական հետազոտություն կատարելու համար, անհրաժեշտ է ունենալ քարտեզագրական նյութեր, որոնք արտահայտում են լանդշաֆտի ոլոր տարրերը` մակերեսը ն երկրա անական կառուցվծաքը, երկրամորֆոլոգիական առանձնահատկությունները, ջրա անական ցանցը, ուսածածկը ն այլն: Այդ նյութերն անհրաժեշտ են ճիշտ պատկերացնելու հողառաջացման գործընթացի ուղղությունը ն սահմանելու կապը հողի նույթի ն դրա առաջացման գործոնների միջն: Հողային դաշտային հետազոտության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունեն հողաշինարարական քարտեզները, որոնք տվյալ մասշտա ի սահմաններում արտահայտում են մակերնույթի կառուցվածքի ոլոր հիմնական տարրերը` տարածքի դիրքը, որը լեռնային երկրների համար ունի կարնոր նշանակություն հողի նույթը որոշելու համար: Բոլոր հողաշինարարական քարտեզներն ունեն կոորդինատներ կամ կիլոմետրային ցանց: Կոորդինատային ցանցը սահմանվում է որոշակի մասշտա ի համար: Ամենամեծ ն տարածված մասշտա ի քարտեզը դա 1:1000 մասշտա ն է, որի դեպքում 1սմ–ը քարտեզի վրա համապատասխանում է նության մեջ 10մ–ին կամ 0,01 հեկտարին: 1:2000 մաստա ի դեպքում, համապատասխանա ար, 20մ–ին կամ 0,04 հեկտարին ն այլն: Ամենափոքր ն տարածված մասշտա ը` 1:200000 է, որի դեպքում 1սմ–ը քարտեզի վրա համապատասխանում է նության մեջ 2000մ (2կմ)–ին կամ 400 հեկտարին: Ելնելով աշխատանքի նպատակից հողագիտական քարտեզները կազմվում են խոշոր մասշտա ի (1:1000, 1:2000, 1:5000, 1:10000), իսկ անհրաժեշտության դեպքում խոշոր մասշտա ի քարտեզների հիման վրա

կազմվում է միջին ն փոքր մասշտա ի քարտեզներ (1:20000, 1:25000, 1:50000, 1:100000, 1:200000): Խոշոր մասշտա ի քարտեզները կազմվում են դաշտային հետազոտությունների հիման վրա սկզ նական շրջանում` դաշտում, այնուհետն կամերալ աշխատանքների ժամանակ, եր մեր տրամադրության տակ ունենում ենք լա որատոր հետազոտությունների տվյալները: Դաշտում անջատված ոլոր եզրագծերը վերջնական ճշտվում ն ամրագրվում են: Հողերի դաշտային հետազոտությունը տարվում է երեք ուղղությամ ` 1. հողերի տարածման տեղանքի նական պայմանների հետազոտում, այսինքն հողառաջացնող գործոնների ( ուսական ու կենդանական աշխարհ, ռելիեֆ, կլիմա, մայրատեսակ, հողի հասակ, մարդու գործունեություն) նութագրելու համար անհրաժեշտ նյութերի հավաքագրում տվյալ վայրում: 2. Հողերի պրոֆիլային (ուղղաձիգ) հետազոտում: Դրա համար փորում են հիմնական փոսեր, կիսափոսեր, փոսիկներ ն նկարագրում հողագիտական մատյաններում կամ քարտեզագրում փոսերի պրոֆիլները: 3. Հողերի մակերեսային (հորիզոնական) հետազոտում, այսինքն` հողածածկույթի ն դրա ոլոր տարատեսակների տարածական մակերեսային նութագրումը: Նախքան դաշտային հողագիտական հետազոտության կատարելը, ծանոթանում են տեղանքի նապատմական պայմաններին` նրա ռելիեֆի, ջրային պաշարների, ուսածածկի, հողերի հիմնական տիպերի ու դրանց տարատեսակների մասին պատկերացում ունենալու համար, այսինքն` տարածքի ընդհանուր շրջադիտում: Բնական ացվածքներով (ձորակներ, ձորեր) պարզում են մայրատեսակները, որոնց վրա գոյացել են տեղանքի հողերը, իսկ խորը ացվածքներով` կիրճեր պարզում են տեղանքի երկրա անական պայմանները: Քարտեզագրում նկարագրելիս, պետք է նշվի նան` հողը կուսական է (չի մշակվում), թե կուլտուրականացված, ինչ միջոցառումներ են կիրառվել` ոռոգում, մշակում, պարարտացում, ինչպիսի ջրային ռեսուրսների մոտ է դրված փոսը (գետ, լիճ, ջրանցք, աղ յուր), դրանց պիտանելիությունը ոռոգման նպատակների համար: Հիմնական փոսերը` դրանք խոր փոսեր են, որոնք փորվում են պրոֆիլի հզորության ն մայրատեսակի նութագրման համար: Իսկ եր գրունտային ջրերի մակարդակը արձր է փոսը դրվում է մինչն գրունտային ջուրը: Հասկանալի է, որ տար եր հողատիպերում հիմնական փոսերի խորությունը տար եր է լինում: Օրինակ, սակավազոր լեռնային հողեր ունեցող լանջերում, դրանց խորությունը մեծ չէ, տատանվում է 40–60 ն հազվադեպ 100սմ–ի սահմաններում, իսկ հզոր հողեր ունեցող

հարթավայրերում փոսի խորությունը հասնում է 150–200 ն նույնիսկ 300 սմ– ի: Կիսափոսերը փորվում են ի լրացում հիմնական փոսերի, հողային տարատեսակի տարածման սահմանները ճշտելու համար: Դրանք փորվում են հիմնական փոսի խորության կեսից 70–100սմ: Փոսիկները մանր են 1-2 ահի խորությամ , որոնց միջոցով պարզում են հողային տարածքների եզրային սահմանները: Մեկ հիմնական փոսին աժին է ընկնում 4–6 փոսիկ: Այսպիսով, հիմնական փոսերի նպատակն է` պարզել հողերի տիպը, ենթատիպը, սեռը, տեսակն ու տարատեսակը: Կիսափոսերով ցույց է տրվում, թե որքան համասեռ է տվյալ տարատեսակը, այսինքն` հողի վերին շերտերի ն մայրատեսակի մեխանիկական կազմը ն դրա տարածումը, իսկ փոսիկներով որոշում են տարատեսակի սահմանները: Հողերի հորիզոնական ն ուղղաձիգ հետազոտությունների զուգակցումը կազմում է հողագիտական դաշտային հետազոտությունների ովանդակությունը: Հողային քարտեզը համարվում է հեղինակային աշխատանք, որը հետագայում տրվում է քարտեզագրական լա որատորիային վերջնական տեսքի երելու համար: Դրանից հետո հետազոտված տարածքի վերա երյալ կազմվում է ընդհանուր հաշվետվություն, որտեղ տրվում են տվյալ օ յեկտի նապատմական պայմանները, անջատված հողատիպերի համառոտ նութագիրը` մորֆոլոգիական, ֆիզիկաքիմիական առանձնահատկությունները ն այդ աշխատանքները հանձնվում են համապատասխան կազմակերպություններին:

ՀՈՂԱՅԻՆ ԿԱԴԱՍՏՐԸ Եւ ԴՐԱ ՆՇԱՆԱԿՈւԹՅՈւՆԸ

ԳՅՈւՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈւԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

Հողային կադաստրի հիմնական խնդիրն է` ուսումնասիրել ն հաշվառել հողային պաշարները, նութագրել հողի որակը արտադրողականության` երրիության մակարդակը, տնտեսական վիճակն ու օգտագործման պայմանները: Հողային կադաստրը հիմք է ծառայում հողերի արդյունավետ օգտագործման, պահպանման, գյուղատնտեսական շրջանացման, ինչպես նան հողերի արելավման ն պարարտացման հետ կապված պրակտիկ հարցերի լուծման համար: Հողային կադաստրի հիմնական աղկացուցիչ մասերն են` ա) հողերի ոնիտումը ն ) հողերի տնտեսական գնահատումը: Հողերի ոնիտումը: Բոնիտումը ծագել է լատիներեն “Եօոitօտ” առից, որը նշանակում է « արորակություն»: Այն հողերի որակական համեմատական գնահատումն է ըստ դրանց նական երրիության:

Բոնիտման նպատակն է` ացահայտել յուրաքանչյուր հողակտորի երրիության մակարդակը ն պիտանելիությունը գյուղատնտեսական մշակա ույսերի համար: Հողերի երրիությունը գնահատվում է ալերով: Բոնիտման նպատակով հողակտորի նութագրման համար օգտագործվում են հողերի հիմնական հատկությունների տվյալները, որոնք համեմատա ար հաստատուն են ն ուղիղ հարա երակցության մեջ են գտնվում մշակա ույսերի երքատվության հետ, ինչպես նան հաշվի են առնվում ագրոկլիմայական պայմանները` 10օԸ–ից արձր ջերմաստիճանների գումարը (վեգետացիոն շրջան), խոնավացման գործակիցը, մթնոլորտային տեղումների քանակը, ոչ սառնամանիքային օրերի թիվը: Այդ ցուցանիշներից են` հումուսի պարունակությունը, հողի հզորությունը, մեխանիկական կազմը, ջրակայուն ագրեգատների ն կլանված կատիոնների գումարը, հողային լուծույթի ռեակցիան, ինչպես նան հողի այլ հատկությունների ցուցանիշները` հողատարումը, քարքարոտությունը, աղակալումը, ալկալիացումը, գերխոնավացումը, ճահճացումը, ցեմենտացած շերտի առկայությունը, տեխնածին աղտոտումը ն այլն, ինչը ացասա ար է ազդում մշակա ույսերի աճի, զարգացման ու երքատվության վրա: Բոնիտման գործընթացում որոշվում է յուրաքանչյուր համայնքի, տարածաշրջանի, մարզի, հանրապետության հողերի փաստացի ն պոտենցիալ արտադրողականությունը, ինչի հիման վրա մշակվում են միջոցառումներ հողատեսքերի երրիության արձրացման համար: Բոնիտման ալերը հաշվարկում են ըստ հողատեսքերի` ջրովի ն անջրդի վարելահողերի, ազմամյա տնկարկների` խաղողի ու պտղատու այգիների, խոտհարքների, արոտների, անտառների: Վարելահողերի ոնիտման ալերը հիմնված են հողի հիմնական հատկությունների, ագրոկլիմայական պայմանների ն մշակա ույսերի երքատվության ցուցանիշների վրա: Հայաստանում ընդունված է հողերի ոնիտման 100 - ալային փակ սանդղակը: Ելնելով հողի լավագույն հատկանիշներից ն ույսերի արձր երքատվության պայմաններից հողերի ոնիտման առավելագույն ցուցանիշ է ընդունվել 100 ալը, ինչը համապատասխանա ար կնվազի: Հաշվարկները կատարվում են հետնյալ անաձնով`

=

y × 100 y1

որտեղ` - ն հողի ոնիտման ալն է y – ն հողի հատկությունների, կլիմայական գործոնի ն երքատվության ցուցանիշը

y1-ը` 100 ալ ստացված հողի, կլիայական գործոնի ն երքատվության ցուցանիշը: Հողերի տնտեսական գնահատումը: Հայտնի է, որ մշակա ույսերի երքատվությունը պայմանավորված է հողի երրիության մակարդակով: Որքան արձր է հողի արդյունավետ երրիությունը, այնքան մշակաույսերից արձր երք է ապահովվում, ուստի հողերի տնտեսական գնահատման համար ելակետային ցուցանիշ է ընդունվում դրանց երրիությունը: Հողերի տնտեսական գնահատման խնդիրն է` դրանց հիմնական հատկությունների, գյուղատնտեսական արտադ-րության պայմանների հաշվառման միջոցով որոշել հողի գինը ն արտադրական կարողությունը: Հողերի տնտեսական գնահատման ժամանակ ացի երրիությունից հաշվի է առնվում նան հողային տարածքի մի շարք առանձնահատկություններ` հողահանդակների մեծությունը, տեղադրվածությունը, հեռավորությունը նակավայրից ու գյուղատնտեսական մթերքների իրացման կենտրոններից, այլ կերպ ասած այն ոլոր գործոնները, որոնք ազդում են կատարվող ծախսերի ու գյուղատնտեսական մթերքների արժեքի վրա: Օրինակ, որոշ տնտեսության հողեր կարող են մասնատված լինել, հողահանդակները փոքր տարածություն զ աղեցնեն ն հեռու գտնվեն տնտեսությունից: Նման պայմաններում աշխատանք կատարելու համար ավելի շատ ժամանակ կծախսվի, աշխատանքի արտադրողականությունը ցածր կլինի, գյուղատնտեսական աշխատանքներ կատարելու համար վառելիքի ու ամորտիզացիայի ծախսերը մեծ կլինեն, ուստի կմեծանան նան գյուղատնտեսական արտադրության վրա կատարված ծախսերը: Դրա արդյունքում, արտադրվող գյուղատնտեսական մթերքների ինքնարժեքը արձր կլինի, իսկ տնտեսական գնահատման ալը` ցածր: Հողերի ոնիտումն ու տնտեսական գնահատումը ներկայացնում են հողի արտադրողական ունակության մեկ միասնական ու իրար հաջորդող գործընթաց, ինչը հնարավորություն է տալիս վերլուծել տար եր նակլիմայական ն հողային պայաններ ունեցող տարածքների արտադրական գործունեությունը, հողօգտագործման վիճակը ն այլն:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4.

Թվարկեք ՀՀ տարածքի նահողային գոտիները ն դրանցում ձնավորված հողային տիպերը: Բնութագրեք հիմնական հողատիպերի հատկություններն ու առանձնահատկությունները: Ի՞նչ է հողի էրոզիան ն դրա հասցրած վնասը: ՀՀ ո՞ր տարածաշրջաններում է ի հայտ գալիս հողի էրոզիան:

5. 6. 7. 8. 9.

Թվարկեք հողի էրոզիայի առաջացման պատճառները: Թվարկեք հողի էրոզիայի դեմ պայքարի միջոցառումները: Հողային քարտեզների նշանակությունը ն օգտագործումը: Ինչո՞ւմ է կայանում հողային կադաստրի նշանակությունը: Թվարկեք հողային կադաստրի աղկացուցիչ մասերը:

Առաջադրանքներ Ուսումնասիրել ՀՀ նահողային գոտիների հողակլիմայական գործոնների փոփոխություններն ըստ ուղղաձիգ գոտիականության: Տալ նական պայմանների ագրոտնտեսական գնահատականը: Գյուղատնտեսական արտադրության կազմակերպման վրա ուրույն ազդեցություն են գործում նական պայմանները` կլիման ն հողը, որոնք ՀՀ պայմաններում փոփոխվում են ուղղաձիգ գոտիականության օրինաչափությամ : Ուստի այդ գործոնների փոփոխության իմացությունը կնպաստի տվյալ տարածաշրջանի զարգացման ճիշտ հիմնավորմանը: Պարապմունքի նպատակն է` ծանոթանալ ՀՀ տարածքում առանձնացված նահողային գոտիներին, ուսումնասիրել ուղղաձիգ գոտիականությունը, ներկայացնել նական գործոնների փոփոխություններն ըստ այդ գոտիների, ցուցանիշներն օգտագործել առանձին տարածաշրջանների պայմանները նութագրելիս:

Բնահողային գոտիների հիմնական առանձնահատկությունները Հայաստանի Հանրապետության տարածքը աժանվում է ստորն ներկայացվող նահողային գոտիների: 1. Կիսաանապատային գոտի Զ աղեցնում է Արաքս գետի միջին հոսանքի հովիտը, նախալեռնային գոտու ցածրադիր, աննշան լրաալիքավորություն ունեցող հարթությունների 800-1250մ արձրության տարածքները (Արմավիրի ն Արարատի մարզեր): Կլիման խիստ չորային է` ցուրտ ձմեռով ն տաք ամառով: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 10-120Ը է, 100Ը-ից արձր ջերմաստիճանների գումարը` 3800-42000Ը, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը 230-300մմ, խոնավացման գործակիցը 0.3: Այս գոտում ձնավորվել են 4 հողատիպեր` կիսաանապատային գորշ, ոռոգելի մարգագետնային գորշ, աղուտ-ալկալի, պալեոհիդրոմորֆ: 2. Չոր տափաստանային գոտի Զ աղեցնում է այն տարածքները (Արարատյան գոգահովտի, Վայքի ն Սյունիքի), որոնք գտնվում են 1250-1900մ արձրության սահմաններում: Կլիման չոր ցամաքային է, չափավոր ցուրտ, սակավաձյուն ձմեռով ն տաք ամառով: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը 8-100Ը է, 100Ը-ից արձր

ջերմաստիճանների գումարը` 2800-33500Ը, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը տատանվում է 320-470մմ սահմաններում, խոնավացման գործակիցը 0.4-0.5 է: Գոտում ձնավորվել է մեկ հողատիպ` շագանակագույն: 3. Տափաստանային գոտի Զ աղեցնում է այն տարածքները (Արարատյան գոգահովտի, Շիրակի արձրավանդակի, Լոռվա տափաստանի, Սնանի ավազանի ն Սյունիքի քիչ թեքություն ունեցող սարահարթերի համեմատա ար աննշան թեքության լեռնալանջերը), որոնք գտնվում են ծովի մակերնույթից 13002450մ արձրության վրա: Այս գոտին աչքի է ընկում չափավոր տաք ն չափավոր խոնավ կլիմայով: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը տատանվում է 3-7.50Ը սահմաններում, 100Ը-ից արձր ջերմաստիճանների գումարը` 1400-20000Ը, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը 450-500մմ, խոնավացման գործակիցը` 0.5-1.0: Գոտում ձնավորվել են չորս հողատիպեր` սնահողեր, մարգագետնասնահողային հողեր, գետահովտադարավանդային հողեր, հողագրունտներ: 4. Անտառային գոտի Զ աղեցնում է Հայաստանի հյուսիս-արնելյան տարածաշրջանների (Իջնանի, Նոյեմ երյանի, Թումանյանի, Տավուշի) ն Զանգեզուրի (Կապանի, Գորիսի) տարածքների զգալի մասը: Ոչ մեծ զանգվածներով հանդիպում է Արփա գետի ավազանում, Գեղամա լեռնաշղթայի հարավարնմտյան լանջերում, Ծաղկունյաց լեռնաշղթայի սահմաններում: Տարածվում է ծովի մակերնույթից 800-2000մ արձրության սահմաններում: Ռելիեֆը լեռնային է, խիստ կտրտված, թեք լանջերի գերակշռությամ : Այս գոտին աչքի է ընկնում չափավոր ցուրտ կլիմայով: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 4-110Ը, 100Ը-ից արձր ջերմաստիճանների գումարը` 1500-25000Ը, մթնոլորտային տեղումների միջին տարեկան քանակը հասնում է 500-700մմ, խոնավացման գործակիցը 0.5-1.5 է: Գոտում ձնավորվել են 3 հողատիպեր` անտառային դարչնագույն, անտառային ճմակար ոնատային, անտառային գորշ: 5. Մարգագետնատափաստանային գոտի Զ աղեցնում է մարգագետնատափաստանային ն մասամ ենթաալպյան գոտիների ծովի մակերնույթից 1800-2600մ արձրության տարածքները: Կլիման չափավոր ցուրտ ն խոնավ է: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 2.0-3.00Ը, 100Ը-ից արձր ջերմաստիճանների գումարը` 1000-13000Ը, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը` 750-800մմ, խոնավացման գործակիցը 1.5-2.0: Գոտում ձնավորվել է մեկ հողատիպ` մարգագետնատափաստանային 6. Լեռնամարգագետնային գոտի Զ աղեցնում է ծովի մակերնույթից 2200-2600մ-ից արձր տարածվող մասնատված լեռնալանջերը, հարթ ջրա աժաններն ու սարահարթերը:

Կլիման լեռնային է` ցուրտ ն խոնավ: Օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է -2-3.00Ը, 100Ը-ից արձր ջերմաստիճանների գումարը` 5000Ը, մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը` 900-1000մմ, խոնավացման գործակիցը` 2.0-2.5: Գոտում ձնավորվել է 1 հողատիպ` լեռնամարգագետնային Օգտվելով հանձնարարված գրականությունից` լրացնել աղյուսակ 11-ի համապատասխան սյունակները: Ամփոփել աղյուսակում գրանցված տվյալները ն որոշել երկրագործության զարգացման ուղղություններն ու հեռանկարները: Աղյուսակ 11 Հայաստանի Հանրապետության նահողային գոտիների ընդհանուր պայմանները

Երկրագործության զարգացման ուղղությունը, հեռանկարը

Երկրագործության տիպը

Հողը

կլիմայի տիպը

մթնոլորտային տեղումների տարեկան միջին քանակը

100Ը-ից արձր ջերմաստիճանների գումարը

տարեկան միջին ջերմաստիճանը

Բնահողային գոտին

Բարձրությունը ծովի մակերնույթից մ

Կլիման

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԲՈւՅՍԻ ԿՅԱՆՔԻ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ, ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

Եւ ԴՐԱՆՑ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքը պայմանավորված է ույսի կյանքի գործոններով, շրջապատող միջավայրի պայմաններով, ինչպես նան ժառանգական հատկանիշներով: Գյուղատնտեսական ույսերի, ինչպես ն ամեն մի կենդանի օրգանիզմի կենսագործունեության հիմքը հանդիսանում է նյութի ն էներգիայի տեղափոխումը ն վերափոխումը: Կանոնավոր կենսագործունեության ն երքի ստեղծման համար գյուղատընտեսական ույսերին անհրաժեշտ են լույս, ջերմություն, օդ, ջուր, սննդատարրեր, որոնց անվանում են ույսի կյանքի գործոններ: Բնական մարմիններն ու երնույթները, որոնք նյութերի ն էներգիայի աղ յուր են, մասնակցում են ույսի օրգանիզմի կառուցմանը, ազդում նրա աճի, զարգացման առանձնահատկությունների, երքատվության ն արտադրանքի որակի վրա, երկրագործության մեջ դրանք կոչվում են ույսի կյանքի գործոններ: Վերջիններս աժանվում են երկու խմ ի` տիեզերական կամ էներգետիկ /լույսը, ջերմությունը/ ն երկրային կամ նյութական /ջուրը, սննդատարրերը, օդը/: Լույսը ն ջերմությունը հասնում են ույսին առանց միջնորդի. մարդու ազդեցությունն այդ գործում սահմանափակ է, իսկ ջուրն ու սննդատարրերը` միջնորդով` հողի միջոցով: Բույսի աճի, զարգացման վրա ազդում են ոչ միայն կյանքի գործոնները, այլ նան միջավայրի պայմանները: Միջավայրի պայմաններ ասելով հասկանում ենք արտաքին այն վիճակը, որի դեպքում ի հայտ է գալիս ույսի կյանքի գործոնների ազդեցությունը: Բույսերի պահանջը կյանքի գործոնների ն պայմանների նկատմամ տար եր է, որոնց ավարարման ն արձր երք ստանալու համար անհրաժեշտ է իմանալ դրանց պահանջը լույսի, ջերմության, օդի, ջրի ն սննդատարրերի նկատմամ : Լույս - Օրգանական նյութի առաջացումը տեղի է ունենում ույսերի կանաչ օրգաններւոմ` լուսավորվածության տակ: Լույսի ան ավարարության դեպքում խախտվում են ույսի մեջ ընթացող կարնոր կենսական գործընթացները, ինչը կարող է պատճառ դառնալ նույնիսկ դրանց մահվան:

Լուսային օրվա տնողությամ տար երում են լուսասեր ն պակաս լուսասեր ույսեր:Հարավային ույսերը /սոյա, ամ ակենի, եգիպտացորեն, րինձ ն այլն/ պահանջում են կարճ լուսային օր: Առավել հյուսիսային պայմաններում նրանց մոտ դադարում է զարգացումը: Երկարօրյա ույսերի /ցորեն, աշորա, գարի, վարսակ, ոլոռ, երեքնուկ, արնածաղիկ ն այլն/ զարգացումը հարավում արագանում է: Դաշտային մշակա ույսերի կողմից արեգակնային լույսի օգտագործումը չի գերազանցում 3 – 3.5 7-ը: Շատ հաճախ այն կազմում է 1 – 2 7: Ժամանակակից ն ապագա երկրագործության խնդիրը` արեգակնային էներգիայի օգտագործման գործակցի ավելացումն է: Ջերմություն - Ջերմությունը ույսի կյանքի էներգետիկ գործոնն է ն կենսա անական, քիմիական, ֆիզիկական գործընթացների անհրաժեշտ պայմանը հողում: Ջերմությունը ույսերի համար անհրաժեշտ է սերմերի ծլման պահից մինչն ույսերի լրիվ հասունացումը: Բույսի աճի ու զարգացման ամ ողջ ընթացքում ջերմությունն այն էներգիան է, որի ազդեցությամ տեղի է ունենում օրգանական նյութերի առաջացման, երքի կազմավորման ու հասունացման գործընթացները: Գյուղատնտեսական ույսերի մոտ ֆոտոսինթեզը սկսվում է շրջապատող օդի ջերմաստիճանի Օ0 Ը – ից արձր լինելու դեպքում: Այն առավել ինտենսիվ է ընթանում 20-300 Ը –ի ն դադարում ` 40-450 Ը –ի դեպքում: Տար եր ույսեր ծիլերը երնալուց մինչն երքի լրիվ հասունացումը տար եր քանակությամ ջերմություն են պահանջում: Ջերմության նկատմամ ունեցած պահանջի ույսերը լինում են ցրտակայուն ն ջերմասեր: Ցրտակայուն ույսերի սերմերը սկսում են ծլել 5-100 Ը – ից ցածր ջերմաստիճանի դեպքում, իսկ ույսերը կարող են դիմանալ միայն կարճատն ցրտահարությունների:Ցրտակայուն ույսերից են ոլոռը, ցորենը, աշորան, գարին, վարսակը, մանանեխը, անջարանոցայիններից` սխտորը, կաղամ ը, գլուխ սոխը, ճակնդեղը ն այլն: Հատկապպես մեծ ցրտակայունություն ունեն աշնանացան հատիկային, ազմամյա անջարային, ինչպես նան ազմաթիվ պտղատու-հատապտղային ույսերը / ացի մերձարնադարձային ույսերից/: Ջերմասեր ույսերի սերմերը ծլում են 10-15 0 Ը –ի դեպքում: Դրանց ծիլերը ոչնչանում են 1-2 0 Ը –ի , ծաղկում ն պտղա երում 15-20 0Ը –ի պայմաններում: Ջերմասեր ույսերից են րինձը, եգիպտացորենը, ամ ակենին, ձմերուկը, սեխը, վարունգը ն այլն: Ջերմության պահանջը միննույն ույսի մոտ ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում փոփոխվում է:

Մշակա ույսերի ոչ հավասարաչափ պահանջը ջերմության նկատմամ ստիպում է երկրագործին ստեղծագործա ար մոտենալ ույսերի շրջանացմանը ն ագրոտեխնիկական միջոցառումների կիրառմանը: Օդ /մթնոլորտային ն հողային/ - Մթնոլորտային օդի կազմը հաստատուն է, իսկ հողային օդի կազմը անընդհատ փոփոխության է ենթարկվում: Չոր մթնոլորտային օդը պարունակում է շուրջ 78.23 7 ազոտ, թթվածնի պարունակությունը` 20.95 7 է, ածխաթթվինը` 0.03 7:Հողի օդն իր պարունակությամ տար երվում է մթնոլորտի օդից: Հողում ազոտը կազմում է 78-80 7, թթվածինը պակաս է ն կազմում է 5-20 7, ածխաթթվի պարունակությունը հողում արձր է ն կազմում է 0.1-1.8 7: Մթնոլորտային ն հողային օդը մատակարարում են ույսին թթվածին շնչառության ն ածխաթթու` ֆոտոսինթեզի համար: Միկրոօրգանիզմերն օգտագործում են հողի օդի ազատ թթվածինը ն անջատում են մեծ քանակությամ ածխաթթու: Մեկ հեկտար արձր երրիություն ունեցող հողը մեկ ժամվա ընթացքում անջատում է 10 կգ -ից ավել ածխաթթու: Այն, ինչպես ցույց են տալիս հաշվարկները ու փորձերը կազմում է ույսերի կողմից օգտագործված ածխաթթվի 9/10 մասը: Ածխաթթվի պակասը արգելակում է ֆոտոսինթեզը: Օդն անհրաժեշտ է հողում կատարվող միկրոկենսա անական գործընթացների համար, որոնց հետնանքով հողի օրգանական նյութերը քայքայվում են աերո միկրոօրգանիզմների կողմից առաջացնելով ազոտի, ֆոսֆորի, կալիումի ն ույսերի համար անհրաժեշտ մյուս տարրերի հանքային ջրալույծ միացություններ: Ջուր - Ջուրը հողում նույնն է, ինչ արյունն օրգանիզմում /Գ.Ն.Վիսոցկի/: Ջուրը մասնակցում է հողում տեղի ունեցող ոլոր գործընթացներին: Համարյա ամ ողջ ջուրը ույսերի մեջ տեղաշարժվում է` կատարելով մի շարք ֆիզիոլոգիական ֆունկցիաներ. օրինակ տեղափոխում է սննդատարրերը, ույսի մեջ կարգավորում է ջերմաստիճանը, մասնակցում է ֆոտոսինթեզի գործընթացին: Ջրի միջոցով ույսի մեջ առաջացած ասիմիլյատորները տեղա աշխվում են նրա համապատասխան օրգաններում ն ույսի միջից դուրս են երում ոչ պիտանի նյութեր: Վեգետացիայի ընթացքում մշակա ույսերն օգտագործում են մեծ քանակությամ ջուր: Բույսերի ապահովվածությունը ջրով, որպես օրենք, պայմանավորված է հողում եղած ջրի պաշարներով, իսկ այն իր հերթին` մթնոլորտային տեղումներով ն հողում ջուրը պահպանելու հատկությամ : Ջրի արդյունավետ օգտագործումը տար եր մշակա ույսերի կողմից տար եր է: Այդ մասին են վկայում տրանսպիրացիայի տար եր

գործակիցները, որոնք նութագրվում են ջրի այն քանակով, որն օգտագործում է ույսը մեկ միավոր չոր նյութ պատրաստելու համար: Տրանսպիրացիայի գործակիցը տատանվում է` կախված մշակա ույսի տեսակից, սորտից, աճման փուլից, հողակլիմայական պայմաններից, ագրոտեխնիկայի մակարդակից ն այլ գործոններից: Տար եր մշակա ույսեր 1 գ չոր նյութ պատրաստելու համար միջին հաշվով ծախսում են 125-1000 գ ջուր: Բույսի կողմից օգտագործվող ջրի ընդհանուր քանակի միայն 0.150.20 7-ն է օգտագործվում նրա օրգանիզմի կառուցման համար, սակայն դրա նշանակությունը շատ մեծ է: Մշակա ույսերը շատ վատ են տանում ջրի պակասը հողում, հատկապես, այսպես կոչված, կրիտիկական շրջանում: Օրինակ, մի շարք հատիկավոր մշակա ույսերի մոտ այդ շրջանը համընկնում է խողովակալման ն հասկակալման փուլերի հետ: Այդ ժամանակ ջրի պակասը հանգեցնում է ույսերի թփակալման ն հատիկագոյացման իջեցմանը: Կարտոֆիլի մոտ այս շջանը համապատասխանում է կոկոնակալմանը ն ծաղկմանը:Ջրի պակասի դեպքում ձգձգվում է պալարների աճը ն դրանցում նվազում է օսլայի քանակը: Ջրի առավելագույն պահանջ ույսերը զգում են վեգետատիվ զանգվածի ակտիվ ձնավորման ժամանակ: Սննդատարրեր - կանաչ ույսերը հողից հասարակ աղերի ձնով վերցնում են մեծ քանակությամ մակրոտարրեր` ազոտ, ֆոսֆոր, կալիում, ծծում , մագնեզիում ն երկաթ: Բացի այդ, ույսերին անհրաժեշտ են շատ քիչ քանակությամ միկրոտարրեր` մանգան, որ, մոլի դեն, պղինձ, ցինկ ն այլն: Տար եր մշակա ույսեր տար եր պահանջ ունեն այդ սննդատարրերի նկատմամ : Հացա ույսերն ավելի շատ ծախսում են ազոտ ն կալիում, կարտոֆիլը, շաքարի ճակնդեղը, արնածաղիկը` կալիում, ակլազգիները` ֆոսֆոր, կալիում ն այլն: Վեգետացիայի ընթացքում ույսերի կարիքը սննդատարրերի նկատմամ փոփոխվում է: Բույսի աճի ն զարգացման սկզ նական շրջանում անհրաժեշտ է ազոտ, իսկ ծաղկման ն պտղա երման` ֆոսֆոր ն կալիում: Բարձր երք կարելի է ստանալ այն դեպքում, եր ույսերն ապահովված լինեն անհրաժեշտ սննդատարրերով: Հողում առկա է սննդատարրերի մեծ պաշարներ, սակայն ույսերի համար դրանք հիմնականում գտնվում են անմատչելի վիճակում: Երկրագործության հիմնական խնդիրն է այդ սննդատարրերը մատչելի դարձնել ույսերին: Բույսերի քիմիական անալիզը ցույց է տվել, որ նրանում առկա են երկրագնդի վրա գոյություն ունեցող գրեթե ոլոր հայտնի տարրերը, ընդ որում դրանց մի մասը գտնվում է մեծ քանակությամ , մյուսը` փոքր:

Բույսի աղադրության մեծ մասը կազմում է ածխածինը, թթվածինը ն ջրածինը: Այս երեք տարրերը ուսական օրգանիզմը ստանում է յուրացնելով ածխաթթու գազը ն ջուրը: Այն կազմում է ույսի չոր նյութերի ընդհանուր քանակի 90-947-ը: Այրված չոր ույսի մոխրի մեջ մտնում են նատրիումը, մագնեզիումը, ֆոսֆորը, ծծում ը, կալիումը, կալցիումը, երկաթը, որը, մանգանը, մոլի դենը, ցինկը ն այլն: Դրանց անվանում են մոխրային տարրեր: Ազոտը ն 6 մոխրային մակրոտարրերը` ֆոսֆորը, կալիումը, կալցիումը, մագնեզիումը, ծծում ը ն երկաթը ույսի կազմության մեջ են գտնվում մեծ քանակությամ : Դրանցից մեկի պակասը դանդաղեցնում ն վատացնում է ույսերի աճն ու զարգացումը: Կան նան քիչ քանակությամ գտնվող միկրոտարրեր` մանգան, մոլի դեն, որ, ցինկ, պղինձ, կո ալտ, յոդ ն այլն: Մեծ քանակությամ մոխրային տարրեր են կուտակվում տերններում, ցողուններում ն արմատներում, քիչ` ույսերի սերմերում: Հատիկավոր ն հատիկաընդեղեն մշակա ույսերի սերմերի մոխրի մեջ գերակշռում է ֆոսֆորը, դարմանի մոխրի մեջ` կալիումը, կալցիումը, արմատապտուղների` կարտոֆիլի պալարների մոխրի մեջ` կալիումը: Կանաչ ուսյերի սննդառությունը պայմանականորեն աժանում են օդայինի ն արմատայինի (հանքային): Բույսը օդից վերցնում է ածխաթթու գազ (ԸՕ2), իսկ հողից` ջուր ն հանքային աղեր: Լույսի տակ առաջանում է օրգանական նյութ` 6ԸՕ2 + 6Է2Օ +

Տո¨ց ¿Ý»ո·ցՏ

Ը6Է12Օ6 + 6Է2Օ + 6Օ2

Օրգանական նյութի առաջացման գործում մասնակցում են ոչ միայն ույսի տերնները այլն արմատները: Հողից վերցրած սննդառության տարրերը կամ անմիջապես են մասնակցում օրգանական միացությունների սինթեզմանը կամ էլ կարգավորում են կարնոր ֆիզիոլոգիական գործընթացները: Բույսի կյանքում արմատային սննդառության տարրերը ացառիկ կարնոր դեր են խաղում, սակայն կախված սննդառության առանձնահատկություններից ույսերը կարող են առաջնային պահանջ ունենալ այս կամ այն տարրերի նկատմամ : Պետք է նշել որ ջրում լուծված ոչ մեծ քանակությամ հանքային տարրերը կարող են մուտք գործել ույսի մեջ տերնների միջոցով, որի վրա է հիմնված ույսերի արտաարմատային սնուցման եղանակը: Մեկ միավոր երք ձնավորելու համար տար եր ույսեր պահանջում են տար եր սննդատարրեր: Բույսերի պահանջը կարնոր սննդատարրերի` ազոտի, ֆոսֆորի, կալիումի նկատմամ որոշվում է երքի մեջ եղած դրանց քանակով: Քանակը հաշվարկում են նրանց մեկ միավոր ապրանքային արտադրանքով, սովորա ար մեկ տոննայի հաշվով: Հացա ույսերի համար

հաշվարկը կատարում են հատիկի համար, շաքարի ճակնդեղի ն անջարային արմատապտուղներինը` արմատների, կարտոֆիլինը` պալարների ն այլն: Աղյուսակում երված են 1տ հիմնական երքի հետ սննդատարրերի ելը (կգ): Ինչքան երքը արձր է, այնքան շատ է սննդատարրերի ելը հողից: Բուլոր գյուղատնտեսական մշակա ույսերն օգտագործում են ավելի շատ ազոտ, քան ֆոսֆոր: Աղյուսակ 12 Մեկ տոննա հիմնական երքի հետ սննդատարրերի ելը Մշակա ույսեր Աշնանացան ցորեն Գարնանացան ցորեն

Հիմնական արտադրանքը

Ազոտ N

Ֆոսֆոր P2Օ5

Կալիում Ճ2Օ

հատիկ

հատիկ

Աշնանացան հատիկ աշորա Եգիպտացորեն հատիկ Ոլոռ հատիկ Շաքարի արմատապտուղ 6.6 2.0 7.5 ճակնդեղ Կարտոֆիլ պալարներ 5.0 1.5 9.0 (ուշահաս) Վեգետացիայի ընթացքում աճի տար եր փուլերում ույսերի պահանջը սննդատարրերի նկատմամ տար եր է: Եթե այն ժամանակին չի ապահովվում, ապա ացասական է անդրադառնում երքի որակի ն քանակի վրա: Սննդատարրերի պակասը ազդում է ույսերի արտաքին տեսքի, աճի, զարգացման, տար եր օրգանների քանակական հարա երակցության , երքի որակի ն քանակի վրա: Ազոտի պակասի դեպքում տերնները լինում են մանր, աց կանաչ գունավորմամ , ժամանակից շուտ են դեղնում ն թափվում: Բույսերի ցողունները ն ընձյուղները արակում են, հացահատիկի հատիկները լինում են մանր ն չմշկված, դանդաղում է անջարային մշակա ույսերի աճը:Վարունգի ն լոլիկի պտուղները լինում են մանր: Ֆոսֆորի պակասի դեպքում տերնների վրա ի հայտ են գալիս կարմրավուն ն մանուշակագույն երանգներ:Լոլիկի մոտ տերնների ներքին մասը դառնում է մուգ կարմրավուն, տերնների եզրերը ոլորվում են դեպի ներս: Կարտոֆիլի տերնների եզրերը ոլորվում են դեպի վեր, տերնների ու

ցողունների աճը կանգ է առնում: Պտղատու ծառերի մոտ ցողունների ն տերնների կոթունները դառնում են մուգ կարմրավուն: Կալիումի պակասի դեպքում տերնների եզրերը գորշանում են, դրանց վրա առաջանում են գորշ կետեր ն ծեր: Տերնաթիթեղները հաճախ կնճռոտվում են, ցողունները թուլանում ն պառկում: Կալցիումի պակասի դեպքում տերնների վրա առաջանում են աց դեղնավուն ծեր, որոնք հետագայում մահանում են: Պտղատու ծառերի մոտ կալցիումի պակասը ի հայտ է գալիս ընձյուղների վրա: Վերին տերնների ծայրերը ն եզրերը սկսում են մահանալ:, որից հետո մահանում են նան ընձյուղները: Մագնեզիումի պակասի դեպքում ներքին տերնների միջջղային տարածությունները գունաթափվում են, իսկ ջղերի երկարությամ մնում են կանաչ, հետագայում տերնները դեղնում են, եզրերից ոլորվում ն թափվում, ույսերի աճն ու զարգացումը կանգ է առնում: Պտղատու ծառերի տերնների վրա առաջանում են մուգ գորշագույն ծեր: Սովորա ար թափվում են ոլոր տերնները, ացառությամ ընձյուղների ծայրերի մի քանի տերններից: Ծծմ ի պակասի դեպքում տերնները գունաթափվում են, ցողունները երկարում, արագանում է տերնների ն ցողունների փայտացումը: Երկաթի պակասի դեպքում երիտասարդ տերնները թույլ են գունավորված, քան հասունները, իսկ խիստ պակասի դեպքում գունաթափված են: Ներքին տերններն ունեն նորմալ գունավորում: Ցինկի պակասի դեպքում պտղատուների տերնները մանր են ն նեղ, երիտասարդ ընձյուղները ծայրերում` գունաթափված: Ընձյուղները արակ են, կարճացած միջհանգույցներով: Դրանց ծայրերի տերնները մանր են վարդակի տեսքով: Բորի պակասի դեպքում աճման կոնը մահանում է, խիստ ընկնում է սերմնատվությունը: Պտղատու ծառերի մանր տերնները որոշ չափով գունաթափվում ն կնճռոտվում են, խիստ պակասի դեպքում ընձյուղները, ճյուղերը ն պտղամիսը մահանում են:

ԳԻՏԱԿԱՆ ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈւԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՕՐԵՆՔՆԵՐԸ

Պրակտիկ երկրագործության արդությունն այն է, որ դաշտային պայմաններում հողակլիմայական գործոնների ազդեցությունը ույսի վրա չափազանց անկայուն է: Բերքի ձնավորման ընդհանուր կենսա անական օրենքների կամ երկրագործության օրենքների վրա հենվելով` երկրագործը կարող է աստիճանա ար վերացնել երքը սահմանափակող գործոնները:

Հողի արդյունավետ երրիության պրոգրեսիվ աճը, երկրագործության առաջնային հիմնարար օրենքն է, որը գյուղատնտեսական արտադրության տեսական հիմքն է: Այդ օրենքի էությունն այն է, որ հողի երրիությունը առաջանում ն զարգանում է նական հողագոյացման գործընթացներում` ժամանակի ու տարածության մեջ: Անընդհատ զարգանալով` փոփոխվում են հողի հատկությունները, տիպը, եթե այն ճիշտ է, մշակվում ն հողն աստիճանա ար ձեռք է երում նոր հատկություններ: Ինչպես ցույց է տվել երկրագործության պրակտիկան, երրիությունը նվազում է այն դեպքում , եր չեն կատարելագործվում հողօգտագործման եղանակները, չեն կիրառվում գիտության ն տեխնիկայի ժամանակակից նվաճումները: Բույսի կյանքի գործոնների անփոխարինելիության ն հավասարազորության օրենքը - Մարդկանց միշտ հետաքրքրել է, թե որ գործոնն է առավել կարնոր, որն է առաջնային, որը երկրորդային: Փորձերը հանգեցրել են նրան, որ ոլոր գործոնները կարնոր են ույսի համար: Այսպես է ստեղծվել երկրագործության կյանքի գործոնների անփոխարինելիության ն համարժեքության օրենքը. ույսի կյանքի գործոններից ոչ մեկը հնարավոր չէ մեկ ուրիշով փոխարինել: Այս օրենքն առաջինը արտահայտել է Վ.Ռ.Վիլյամսը: Այն կարելի է ձնակերպել այսպես. ույսի կյանքի գործոններից ոչ մեկը հնարավոր չէ մեկ ուրիշով փոխարինել ն այդ է պատճառը, որ ոլորն էլ համարժեք են: Չի կարելի ջրի պակասը փոխհատուցել լույսով կամ ազոտը` կալիումով ն այլն, քանի որ կյանքի յուրաքանչյուր գործոն կատարում է որոշակի ֆիզիոլոգիական կենսագործունեություն: Այս է պատճառը, որ չկան կյանքի գլխավոր ն երկրորդական գործոններ, դրանք համարժեք են: Առանց հաշվի առնելու այս օրենքի ազդեցությունը, մշակա ույսերի երքատվությունը արձրացնելու ոլոր փորձերը հաջողություն չեն ունեցել: Մինիմումի, օպտիմումի ն մաքսիմումի օրենքը - Այս օրենքը, ինչպես նան նախորդը, ստեղծվել է փորձերի արդյունքների հիման վրա ն հաճախ անվանվում է Լի իխի մինիմումի օրենք: Ըստ այս օրենքի` երքի մակարդակը կախված է ույսի կյանքի այն գործոնից, որը գտնվում է մինիմում քանակությամ : Մինիմում քանակությամ գտնվող այս գործոնն օպտիմում /չափավոր/ քանակության հասցնելու դեպքում երքը արձրանում է ն արգելակվում, որովհետն մինիմումի մեջ ընկնում է մեկ այլ գործոն ն այսպես շարունակ: Հետնա ար, այս օրենքը խոսում է այն մասին, որ առավելագույն երք կարելի է ստանալ միայն կյանքի գործոնների միջին, այսինքն օպտիմում քանակության դեպքում, այդ քանակության նվազեցումը կամ ավելացումը տանում է երքի իջեցմանը:

Այսպես, չորային պայմաններում առաջին մինիմում գործոնը ջուրն է, ն մշակա ույսերի երքատվության արձրացման համար անհրաճեշտ է արելավվել ջրամատակարարումը: Այստեղ առավել կարնոր միջոց է արհեստական ոռոգումը, իսկ անջրդի երկրագործության պայմաններում այն միջոցառումների կիրառումը, որոնք հողում առավել խոնավություն են կուտակում ն պահանջում: Եթե հողում խոնավությունը ավարար է, այց քիչ են սննդատարրերը, երքը լիմիտավորվում է այն սննդատարրով, որը գտնվում է մինիմումում: Օրինակ, եթե մատչելի ֆոսֆորի քանակը հողում ավարար է միայն 15 ց հեկտարից հատիկի երք ստանալու համար , իսկ ազոտը, կալիումը ն մյուս սննդատարրերը ավական են 40 ց/հ ն ավելին ստանալու համար, միննույն է, հատիկի երքը կլինի 15 ց/հ սահմաններում, որովհետն նրան լիմիտավորում է այն սննդատարրը, որը գտնվում է մինիմումում: Այս պայմաններում առաջին հերթին պետք է հոգ տանել ֆոսֆորական պարարտանյութերի ներմուծման մասին: Բույսի կյանքի գործոնների համատեղ ներգործության օրենքը Այս օրենքի էությունն այն է, որ գործոնների համատեղ ներգործությունը օպտիմալ հարա երությամ դրական մեծ ազդեցություն է թողնում հողի երրիության ն մշակա ույսերից արձր երք ապահովվելու վրա, քան առանձին առանձին: Այս օրենքից հանգում են կարնոր պրակտիկ եզրակացության, երկրագործության մեջ արձր արդյունավետություն չի կարելի ապահովվել ամենաուժեղ ագրոտեխնիկական եղանակի կիրառմամ , դրան կարելի է հասնել միայն համալիր ագրոտեխնիկական միջոցառումներ կիրառելու դեպքում: Հատկապես համատեղության օրենքը ի հայտ է գալիս այն դեպքում, եր գործոնները ազդում են ույսի վրա հողի միջոցով /ոռոգող ջուրը, սննդատարրերը, հողի մշակումը ն այլն/: Բույսի կյանքի գործոնների համատեղ ներգործությունը կարող է ի հայտ գալ այն դեպքում, եթե մեկ կամ մի քանի գործոններ գտնվում են ոչ թե չափավոր /օպտիմալ/, այլ առավելագույն /մաքսիմում/ կամ նվազագույն /մինիմում/ քանակությամ : Գործոնի ավելցուկը, ինչպես նան պակասը վնասակար է ույսի համար: Օրինակ` հողային լուծույթի արձր խտության դեպքում դադարում է ույսերի աճը ն արմատների ճյուղավորումը, խանգարվում է վերգետնյա զանգվածի մատակարարումը ջրով ն սննդատարրերով: Ջրի ավելցուկն առաջացնում է հողի գերխոնավացում, ուստի ույսերը սկսում են զգալ օդի ն մատչելի սննդատարրերի պակաս: Վերադարձի օրենքը - Այս օրենքը, որը ացահայտել Լի իխը 1840 թ., դարի ամենախոշոր հայտնագործություններից մեկն է: Ըստ դրա պետք է

հող վերադարձվեն այն սննդատարրերը, որոնք երքի հետ անվերադարձ դուրս են եկել դաշտից: Վերադարձի օրենքի ազդեցությունը չի սահմանափակվում միայն սննդատարրերի վրա ունեցած ազդեցությամ , այն լայնորեն տարածվում է ույսի կյանքի ոլոր գործոնների վրա: Օրինակ` չորային ն անկայուն խոնավացման շրջաններում անհրաժեշտ է միշտ լրացնել հողի ջրային պաշարները, իսկ գերխոնավ շրջաններում պետք է կիրառել միջոցառումներ, որոնք ուղղված են հողի աերացիայի արելավմանը: Այսպիսով, գործոնների ճիշտ կարգավորման միջոցով մարդը կարող է ույսերի աճի ու զարգացման համար ստեղծել լավագույն պայմաններ, որոնք կնպաստեն հողի երրիության ն մշակա ույսերի երքատվության արձրացմանը:

ԲՈւՅՍԻ ՀՈՂԱՅԻՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈւՄ

Լուսային ռեժիմի կարգավորումը - Կարգավորել արեգակնային էներգիայի հոսքը դեպի հողի մակերես ավականին դժվար է: Սակայն երկրագործության մեջ լիովին հնարավոր է կիրառել այնպիսի եղանակներ, որոնք հնարավորություն կտան ուժեղացնելով կամ թուլացնելով այն մոտեցնել չափավորին: Դաշտավարության մեջ ույսերի լուսավորությունը կարելի է կարգավորել ցանքի նորմերի, ձների, ույսերի շարքերի դասավորության ուղղությունը ճիշտ ընտրելով, ույսերի նոսրացման ն մոլախոտերի դեմ պայքարի եղանակներով: Դաշտային մշակա ույսերի նոսր ցանքերում առանձին ույսերի համար ստեղծվում են լավագույն պայմաններ, քան խիտ ցանքերում: Օրինակ` հատիկավոր ույսերի /ցորենի, աշորայի, կտավատի/ խիտ ցանքերում ցողունները ձգվում են դրանց ամրությունը թուլանում է, որի հետնանքով պառկում են: Բույսերի համար նորմալ լուսավորվածության պայմաններ են ստեղծվում դրանց չափավոր խտության դեպքում: Լուսային ռեժիմը կարելի է կարգավորել նան ցանքի ձների միջոցով: ՀՀ երկրագործության ն ույսերի պաշտպանության գիտական կենտրոնում կատարված ազմամյա փորձերի արդյունքները ցույց են տվել, որ շարահերկ մշակա ույսերի ցանքերում լավագույն լուսավորվածության պայմաններ են ստեղծվում, եր ցանքի քառակուսի նային եղանակը փոխարինվում է լայնաշար կետագծային մշակության եղանակով: Այսպես, եգիպտացորենի ցանքերում լայնաշար մշակության դեպքում լուսավորվածությունը կազմում է 29.6 հազար լյուքս` 18.5-ի փոխարեն: Բացի այդ, մշակության այս ձնը հնարավորություն է տալիս միջշարային տարածությունները մշակել ամ ողջ վեգետացիայի

ընթացքում, որը նույնպես դրական ազդեցություն է թողնում լուսային ռեժիմի վրա: Ծածկած գրունտում /ջերմատներում/ լուսային ռեժիմի արելավման համար անջարա ուծությունում օգտագործում են տար եր սարքավորումներ ն արհեստական լույսի աղ յուրներ: Հողում ջերմության, օդի, ջրի ն սննդատարրերի մուտքի, դրանց տեղափոխման, ծախսի ն ֆիզիկական վիճակի փոփոխության գործընթացների միասնությունը կոչվում է ջերմային, օդային,ջրային ն սննդային ռեժիմներ: Ջերմային ռեժիմի կարգավորումը - Ջերմային ռեժիմի կարգավորման համար նպատակահարմար է ղեկավարվել ջերմային հաշվեկշռով / ալանսով/, որի մուտքի աղ յուր է գործող էներգիայի քանակը, իսկ ծախսի աղ յուր` ջերմության տեղաշարժը հողի վերին շերտերից դեպի ստորին հորիզոնները, ինչպես նան ջերմության ծախսը ջրի գոլորշիացման, օդի տաքացման դեպքում: Ջերմային ռեժիմի կարգավորումը տար եր նակլիմայական պայմաններում տար եր է: Պրակտիկան ցույց է տվել, որ հյուսիսային, եր եմն էլ կենտրոնական շրջաններում հաճախ անհրաժեշտ է կիրառել այնպիսի միջոցառումներ, որոնք կապված են հողի տաքացման, դրա պահպանման, իսկ հարավում` հողի սառեցման հետ: Որպեսզի արձրացվի հողի ջերմաստիճանը, հող են մտցնում մեծ քանակությամ օրգանական պարարտանյութեր: Ապացուցված է, որ 1 տ գոմաղ ը կարող է տալ 4 հազար կկալ ջերմություն: Մի շարք ագրոտեխնիկական միջոցառումների կիրառմամ գարնանը կարելի է արձրացնել հողի ջերմաստիճանը: Դրանցից հիմնականները հետնյալներն են. մշակա ույսերի մշակումը թմ ային ն կատարային եղանակով, մուլչապատումը, ծածկումը պոլիէթիլենային թաղանթով, հողի փխրեցումը ն այլն: Այս միջոցառումները արձրացնում են հողի ջերմաստիճանը 2-3 0 Ը –ով: Թմ երը ն կատարները լավ են տաքանում ն հեշտությամ ազատվում են ջրի ավելցուկից: Թմ երը հնարավորություն են տալիս նան արհեստականորեն ավելացնել հողի վարելաշերտի խորությունը: Մուլչապատումը /համատարած կամ մասնակի/, ծածկումը ջերմային ճառագայթները պահող նյութերով նույնպես կանոնավորում է հողի ջերմաստիճանը: Հյուսիսային ն կենտրոնական շրջաններում օգտագործում են մուգ մուլչա /տորֆ, գոմաղ , մուգ թուղթ/, իսկ հարավային շրջաններում` աց /սպիտակ թուղթ,ծղոտ ն այլն/: Գերխոնավության պայմաններում հողի տաքացումը հաջողությամ կատարվում է հատուկ ցամաքեցման` դրենաժային եղանակով: Հողի տաքացման արդյունավետ եղանակ է նան հողի փխրեցումը, որի ժամանակ հողում փոխվում է պինդ ֆազի ն ծակոտկենության միջն

եղած ծավալային հարա երությունը: Այդ պատճառով էլ փոխվում է հողի պինդ, հեղուկ ն գազանման ֆազերի հարա երությունը: Օդի զ աղեցրած ծավալը մեծանում է, ն փխրեցրած շերտը արագ տաքանում է, քանի որ օդի ջերմունակությունը շատ անգամ փոքր է պինդ ֆազի ն հատկապես ջրի ջերմունակությունից: Ձմռանը ջերմության կորուստը հողից պակասեցնելուն նպաստում է ձյան կուտակումը: Փուխր ձյունն արդյունավետ պահպանում է ույսերը ցրտահարությունից, իսկ հողը` սառչելուց: Ձյան կուտակումն արդյունավետ է նան այն դաշտերում, որոնք նախատեսված են գարնանացան մշակա ույսերի համար: Գարնանը ն աշնանը գյուղատնտեսական ույսերը կարող են վնասվել ցրտահարությունից (ջերմաստիճանի կտրուկ անկումը մինչն 0 օԸ ն ցածր) որոնք կործանարար են հատկապես ջերմասեր անջարանոցային մշակա ույսերի համար, մեծ վնաս են հասցնում նան ծաղկած այգիներին: Ցրտահարությունների հնարավորությունները պետք է հաշվի առնվի անջարանոցային ն պտղատու ույսերի տեղի ընտրության ժամանակ: Պաշտպանված հողակըտորներում, հարավային լանջերում, ռելիեֆի ստորին մասերում ցրտահարություններն անհամեմատ քիչ են, քան այն տեղերում, որտեղ փչում են սառը քամիներ (մարգագետիններում, հյուսիսային ն արնելյան լանջերում): Բույսերը կարելի է պահպանել ցրտահարությունից ջրման, ծխավարագույրների ստեղծման, մուլչապատման ն անձրնացման միջոցով: Դաշտապաշտպան անտառաշերտերը նույնպես արելավում են հողի ջերմային ռեժիմը: Ջերմային ռեժիմի վրա մշտական ազդեցություն են գործում նան արտաքին միջավայրը, եղանակը ն հողը, նրա մեխանիկական կազմը, կուլտուրականացման աստիճանը, դաշտապաշտպան անտառաշերտերի առկայությունը, ռելիեֆը, լանջի էքսպոզիցիան (տեղադրումը), ինչպես նան մարդու տնտեսական գործունեությունը, քաղաքներին ն արդյունա երական ձեռնարկություններին մոտ գտնվելը, մելիորացման եղանակները, հողի մեխանիկական մշակման ժամկետներն ու որակը, մոլախոտային ուսականության դեմ պայքարը ն այլն: Հողի ն օդի ջերմային ռեժիմը ավելի հեշտ է կարգավորել ծածկած գրունտում: Բացի արնի ճառագայթներից օգտագործում են տար եր նյութերի այրումից անջատված ջերմությունը (տեխնիկական տաքացում) կամ օրգանական նյութերի քայքայումից առաջացած ջերմությունը (կենսա անական տաքացում): Օդային ռեժիմի կարգավորումը: Հողի օդային ռեժիմը սերտորեն կապված է նրա ջրային ռեժիմի հետ: Ջուրը ն օդը զ աղեցնում են հողի ամուր մասնիկների միջն ընկած ծակոտիները ն համարվում են անտոգոնիստներ: Անտոգոնիզմն առավել ցայտուն է արտահայտվում հողի չորանալու կամ գերխոնավության դեպքում: Օդային ռեժիմը կարգավուրում են ոլոր հողակլիմայական գոտիներում, հատկապես ծանր ն ամրանալու

հակում ունեցող քիչ կուլտուրականացված ջրովի հողերում, որոնք ջրումից հետո առաջացնում են հողի մակերեսային կեղն՝ արգելակելով հողային ն մթնոլորտային օդի փոխանակությունը: Շատ եղանակներ, որոնք օգտագործվում են ջրային ռեժիմի կարգավորման համար, միաժամանակ ազդեցություն են թողնում նան օդային ռեժիմի վրա: Դրանցից կարնոր նշանակություն ունեն այնպիսիք, որոնք արելավում են հողի ֆիզիկական, ֆիզիկաքիմիական ն այլ հատկությունները՝ օրգանական նյութերի կուտակումը, հողի տար եր խորությունների մշակման զուգակցումը, իսկ անհրաժեշտության դեպքում նան՝ վարելաշերտի պար երա ար խորացումը ն այլն: Գերխոնավ հողերում արդյունավետ են ոլոր միջոցառումները, որոնք նպաստում են ջրի ավելցուկի հեռացմանը (դրենաժ, մշակա ույսերի թմ ային ն կատարային ցանք ն այլն): Միջին ն ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերը նպատակահարմար է հաճախակի ենթարկել մեխանիկական մշակման: Չորային պայմաններում հողում խոնավությունը քիչ է, օդը՝ շատ: Այնտեղ խոնավությունը պահպանելու համար նպատակահարմար է կատարել գլանակում, հողի մակերեսի հարթեցում: Աննպատակահարմար է թեթն հողերի հաճախակի փխրեցումը, հատկապես խորը մեխանիկական մշակումը, այն արդարացված է միայն օրգանական պարարտանյութերի հող մտցնելու ն կոճղարմատավոր ու ծլարմատավոր մոլախոտերի դեմ պայքարի դեպքում: Ջրային ռեժիմի կարգավորումը: Ջրային ռեժիմի կարգավորման համար նպատակահարմար է իմանալ հողի ջրային հաշվեկշիռը: Հողի ջրային հաշվեկշիռը նրա քանակական նութագիրն է, որը աղկացած է նույն ժամանակահատվածի համար ջրի մուտքից ն ելքից (ծախսից): Մուտքի աղ յուրն են` մթնոլորտային տեղումները, գրունտային ջրերը, ոռոգման ջրերը, մակերեսային հոսքի մասը: Ելքի (ծախսի) աղ յուր են` տրանսպիրացիան, ինֆիլտրացիան, հողի մակերեսային գոլորշիացումը, մակերեսային հոսքի մյուս մասը: Ջրային հաշվեկշռի ճշգրիտ հաշվարկը հնարավորություն է տալիս ացահայտել հողի խոնավության մուտքի ն ծախսի առավել կարնոր աղ յուրները ն ջրային ռեժիմի կարգավորման ժամանակ ազդել դրանց վրա: Հողի մեջ ջրի մուտքի վերը թվարկած աղ յուրներն ինչպես ջրի քանակությամ , այնպես էլ մուտքի նույթով համարժեք չեն: Անջրդի երկրագործության պայմաններում ջրի հիմնական աղ յուր են` մթնոլորտային տեղումները, իսկ ջրովի պայմաններում՝ ոռոգման ջուրը: Ջրային ռեժիմի կարգավորման համար պետք է իմանալ նան առանձին տարածքների ջրապահովվածությունը: Կախված մթնոլորտային

տեղումների ու գոլորշիացման մեծությունից՝ երկրի տարածքի վրա առանձնացվում են խոնավացման երեք գոտիներ: Այն տարածքները, որտեղ տարվա ընթացքում մթնոլորտային տեղումների տեսքով ավելի շատ ջուր է հող մտնում, քան գոլորշիանում է, դասվում են գերխոնավ գոտու շարքին: Այն տարածքները, որտեղ տարվա ընթացքում մթնոլորտային տեղումների քանակը զգալիորեն պակաս է գոլորշիացման մեծությունից, դասվում են ան ավարար խոնավացման գոտու շարքին: Այն տարածքները որտեղ մթնոլորտային տեղումների ձնով հող մտնող ջրի քանակը մոտավորապես հավասարվում է դրա գոլորշիացմանը, դասվում են անկայուն խոնավացման գոտու շարքին: Գերխոնավացման պայմաններում ջրային ռեժիմի կարգավորման կարնոր միջոց են մելիորատիվ միջոցառումները , ճահճացած հողերի չորացումը: Հողի չորացման լավագույն եղանակը ցամաքեցումն է դրենաժների միջոցով , որը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն չորացնել հողը, այլն անհրաժեշտության դեպքում այն ջրել: Հողի գերխոնավացման դեմ պայքարի ագրոտեխնիկական միջոցառումներից կարելի է նշել հողի մշակման ու ցանքի հատուկ եղանակները. հողի խլուրդացումը նեղ գործիքներով, վար, լանջի նկատմամ անկյան տակ թեքված ակոսների հանում ն այլն: Ան ավարար խոնավացման գոտում ջրային ռեժիմի կարգավորման խնդիրները հետնյալն են՝ հողում խոնավության կուտակումը, պահպանումը ն արդյունավետ օգտագործումը, ջրի նական հոսքի կարգավորումը, հողի աղակալման դեմ պայքարը: Այս խնդիրներն առավել նպաստավոր լուծում են ստանում այն դեպքում, եր կատարվում են համալիր ագրոտեխնիկական, մելիորատիվ, անտառմելիորատիվ ն այլ միջոցառումներ: Այս միջոցառումներից մեծ տեղ է տրվում ագրոտեխնիկականին: Դրանց դերն առավել մեծ է ոռոգման պայմաններում: Ագրոտեխնիկական եղանակները ազմազան են: Ձյունը կուտակելու համար պատրաստում են ձյունաթմ եր կամ շերտեր, արձրացողուն ույսերի կուլիսներ (շերտավոր ցանք): Ձյան ծածկոցի տակ հողը խորը շերտով չի սառչում, իսկ գարնանն արագ հալչում ն լավ է ներծծվում հողի մեջ: Դաշտերում կուտակված ձյունը անհրաժեշտ է պահպանել արագ ձնհալից: Այդ նպատակով վաղ գարնանը կատարում են հողի շերտավոր ամրացում լանջի թեքությանն ուղղահայաց հակառակ ուղղությամ : Մեծ քանակությամ ջրի ներծծում ն կուտակում հնարավոր է այն դեպքում, եր հողն օժտված է լավ ջրաֆիզիկական ն այլ հատկություններով, ունի արձր ջրաթափանցելիություն, մեծ դաշտային խոնավունակություն ն այլն: Այս հատկությունները կարելի է արելավել ագրոտեխնիկական եղանակներով, օրինակ այն եղանակներով, որոնք նպաստում են օրգանական նյութերի կուտակմանը, վարելաշերտի կառուցվածքի արելավմանը:

Մշակա ույսերն արդյունավետ են օգտագործում խոնավութունն այն դեպքում, եր դրանց համար ստեղծվում են նպաստավոր պայմաններ ն ապահովված են կյանքի մյուս գործոնները: Մեծ նշանակություն ունեն հողի՝ օպտիմալ ժամկետներում կատարված հիմնական ն նախացանքային մշակումները, ցանքը (եղանակները ն չափաքանակները), ինչպես նան մշակա ույսերի խնամքը: Անհրաժեշտ է որ վերգետնյա զանգվածով մշակա ույսերն արագ ստվերարկեն հողի մակերեսը, պահելով այն փուխր վիճակում: Վարը, ցանքը ն հետագա մշակումը թեք լանջերում կատարում են լանջի ուղղահայաց ուղղությամ , կամ ըստ հորիզոնականի, որով ն պակասեցնում են ջրի մակերեսային հոսքը տարվա տաք եղանակին: Կուտակված ջրի պահպանման համար կիրառվում են մուլչապատում, ակտիվ պայքար է տարվում մոլախոտային ուսականության, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ: Անկայուն խոնավացման գոտում ջրային ռեժիմի կարգավորման համար մեծ նշանակություն ունի արհեստական ոռոգումը: Բարձր ագրոտեխնիկական ն ինտենսիվ սորտերի օգտագործման ֆոնի վրա ժամանակին կատարված ոռոգումը ապահովվում է արձր ն կայուն երքի ստացումը: Անկայուն գոտու խոնավացման պայմաններում ջրային ռեժիմի կարգավորումը պետք է լինի ավելի ճկուն, քանի որ չորային տարիներին կամ ույսերի վեգետացիայի առանձին շրջաններում պետք է լուծել ջուր կուտակելու, պահպանելու ն արդյունավետ օգտագործելու խնդիրը, իսկ խոնավ տարիներին ավելցուկ ջրի հեռացումը: Այստեղ մեծ նշանակություն ունի ջրային ռեժիմի երկկողմանի կարգավորումը համապատասխան ագրոտեխնիկական ն մելիորատիվ եղանակներով: Վերջիններս այդ գոտում պետք է լինեն չորացնող-ոռոգող: Սննդային ռեժիմի կարգավորումը: Սննդային ռեժիմի արելավման ամենաարդյունավետ եղանակը հողի հարստացումն է օրգանական ն հանքային պարարտանյութերով: Սակայն լրիվ ապահովել ույսերի սննդառությունը միայն պարարտանյութերի միջոցով հնարավոր չե: Սննդատարրերի պաշարներն ամենաաղքատ հողերում անգամ հասնում են ահռելի քանակների, ն դա ավարար է, որպեսզի ապահովեն մշակա ույսերի արձր երքի ստացումը 100 ն ավելի տարիների ընթացքում: Սակայն սննդատարրերի հիմնական մասը հողում գտնվում է միացությունների ձնով, որոնք մատչելի չեն ույսերի համար: Ագրոտեխնիկական եղանակներով հնարավոր է արձրացնել ույսի կողմից սննդատարրերի մատչելիությունը: Այդ եղանակներից է հողի արձրորակ մշակումը: Մշակված փուխր հողում ստեղծվում են նպաստավոր պայմաններ միկրոօրգանիզմների կենսագործունեության համար, դրանցից մի քանիսը մասնակցում են օրգանական նյութի քայքայմանը ն օրգանական ազոտի՝ հանքայինի վերափոխմանը՝ մատչելի դարձնելով ույսերի համար, մյուսները կապում են օդի ազոտը,

այն նս դարձնում մատչելի: Որոշ միկրոօրգանիզմներ վերափոխում ն մատչելի են դարձնում անմատչելի ֆոսֆորը: Միկրոօրգանիզմների գործունեությունն արագանում է, հետնա ար, արելավվում է թթու հողերի կրացման ն աղուտ-ալկալի հողերի գիպսացման գործընթացը: Բակլազգի թիթեռնածաղկավոր ույսերի արմատների վրա ապրող պալարա ակտերիաները յուրացնում են օդի ազոտը: Դրանք ամենաեռանդուն ազոտ կուտակողներն են: Բակլազգի ույսերի ցանքից հետո հողում ազոտի քանակը մեծանում է, որն օգտագործվում է դրանցից հետո ցանվող մշակա ույսերի կողմից: Մատչելի սննդատարրերը լավ են լուծվում ջրում ն կարող են հեշտությամ լվացվել մակերեսային ջրերով, որոնց վերացումը կանխում է սննդատարրերի կորուստը: Սննդային ռեժիմի կարգավորման գործում կարնոր նշանակություն ունի պայքարը մոլախոտային ուսականության դեմ: Աճելով մշակա ույսերի ցանքերում դրանք հողից վերցնում են զգալի քանակությամ սննդատարրեր, իջեցնելով երքատվությունը: Բույսերին սննդատարրերով ապահովելը սերտորեն կապված է հողի ջրային, օդային, ջերմային ռեժիմների հետ: Որքան նպաստավոր են տվյալ ռեժիմները, այնքան հողը հարուստ է սննդատարրերով: Այն միջոցառումները, որոնք ուղղված են ջրային, օդային ն ջերմային ռեժիմների արելավմանը, դրական ազդեցություն են թողնում սննդային ռեժիմի վրա: Այդ իսկ պատճառով դաշտային պայմաններում ոլոր գործընթացները պետք է ուսումնասիրել ույսերի, հողի ն մյուս կենդանի օրգանիզմների փոխադարձ կապի ն փոխներգործության մեջ, խստորեն հետնելով երկրագործության օրենքներին:

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔՆԵՐԸ ԵՎ

ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱՆ

Բույսերի կյանքի պայմանները, հատկապես հողայինը, կարելի է կարգավորել ագրոտեխնիկական տար եր միջոցառումներով: Սակայն այդ եղանակներից յուրաքանչյուրն ազդում է միայն մեկ կամ մի քանի գործոնների վրա ն ոլորովին չի ներգործում կամ թույլ է ազդում մյուսների վրա: Այստեղից անհրաժեշտություն է առաջանում կիրառել ագրոտեխնիկական միջոցառումների այնպիսի համակարգ ն եղանակների այնպիսի հաջորդականություն, որն աշխատանքի ու միջոցների նվազագույն ծախսումներով ապահովի ույսերի պահանջները ոլոր գործոնների նկատմամ : Հաշվի առնելով նվազագույնի օրենքը կամ երքը սահմանափակող գործոնի ազդեցությունը ագրոտեխնիկական միջոցառումների համալիրում` անհրաժեշտ է այդ միջոցառումներից առաջին հերթին կիրառել այն, որը

կներգործի տվյալ ժամանակամիջոցում հարա երական նվազագույնում գտնվող գործոնի վրա. օրինակ, հողում խոնավության պակասի դեպքում ջրի մատակարարումը, այս կամ այն պարարտանյութերի մտցնելը ն այլն: Միննույն ժամանակ պետք է հաշվի առնել նան մյուս գործոնները, որոնք կարող են ի հայտ գալ նվազագույնում` առաջին գործոնի նկատմամ ույսի պահանջը ավարարելուց հետո (օրինակ, ջրելուց հետո սննդատարրերի ան ավարարությունը) ն նկատի ունենալ ագրոտեխնիկական այն միջոցառումները, որոնք ուղղված են երկրորդ ն հաջորդ նվազագույններւոմ գտնվող գործոնների կարգավորմանը: Հողակլիմայական ոչ միանման պայմաններում ու գոտիներում մշակվող ույսերի ազմազանության հետնանքով նվազագույնում կարող են գտնվել ույսի կյանքի մերթ մեկ, մերթ մյուս գործոնները, որոնց վրա պետք է ազդել առաջին հերթին: Այդ պատճառով ագրոտեխնիկական միջոցառումները պետք է կիրառել ստեղծագործա ար` հաշվի առնելով ույսերի պահանջն ու միջավայրի կոնկրետ պայմանները: Ագրոտեխնիկական համալիր մշակման դեպքում, հատկապես պարարտանյութեր կիրառելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել վերադարձի օրենքը: Ագրոտեխնիկական միջոցառումների համալիրն արդյունավետ կլինի այն դեպքում, եր դրա յուրաքանչյուր օղակ իրականացվի լավագույն ժամկետում ն ոլոր աշխատանքների արձրորակ կատարմամ :

Գիտելիքների ստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Որո՞նք են ույսի կյանքի գործոնները ն պայմանները: Բույսերի պահանջը տիեզերական (էներգետիկ) գործոնների նկատմամ : Բույսերի պահանջը երկրային(նյութական) գործոնների նկատմամ : Տալ երկրագործության օրենքների սահմանումը: Ինչի՞ն է ծառայում երկրագործության օրենքների իմացությունը: Ի՞նչ եք հասկանում ռեժիմ ասելով(ջերմային, օդային, ջրային, սննդային): Որո՞նք են հողի ջրային ն օդային ռեժիմների կարգավորման եղանակները: Ինչպիսի՞ ագրոտեխնիկական միջոցառումներով կարելի է կարգավորել հողի ջերմային ռեժիմը: Տալ սննդային ռեժիմի կարգավորման հիմնական եղանակները:

Առաջդրանքներ

Բույսի կյանքի հողային պայմանների կարգավորումը 1. Վարելաշերտի կառուցվածքի որոշումը` նմուշը գլաններում խոնավությամ հագեցնելու մեթոդով: Աշխատանքի նպատակն է` տար եր հողատիպերում որոշել վարելաշերտի կառուցվածքը ն դրա խախտման դեպքում մշակել համապատասխան միջոցառումներ: Հողի պինդ ֆազի ն տար եր տեսակի ծակոտիներով զ աղեցրած ծավալների հարա երությունը կոչվում է վարելաշերտի կառուցվածք: Այն որոշվում է հողի կնձիկների ն մասնիկների փոխադարձ դասավորությամ ն կախված է հողի մեխանիկական կազմից, ստրուկտուրայից, մշակման ժամկետից ն եղանակից, ինչպես նան ույսերի արմատային համակարգի զարգացումից ն հողային ֆաունայի գործունեությունից: Վարելաշերտի կառուցվածքը մեծ ազդեցություն է թողնում հողի ջրային, օդային ռեժիմների, կենսա անական գործընթացների ինտենսիվության, օդի ն մթնոլորտի գազափոխանակության, ինչպես նան հողի մի շարք այլ հատկությունների վրա: Բույսերի աճի ու զարգացման արենպաստ պայմանների համար անհրաժեշտ է, որ դրանք ունենան հավասար ծավալներ: Ընդհանուր ծակոտկենությունը մեծ է ստրուկտուրային ն փուխր կառուցվածք ունեցող հողերում (55-707) ն փոքր է փոշիացած, ամուր կառուցվածք ունեցող հողերում (30-357): Հողի մշակման` փխրեցման աշխատանքները նպաստում են նրա ծակոտկենության մեծացմանը, որի հետ կապված են հողի ջրային, օդային, ջերմային, նույնիսկ սննդային ռեժիմների դրսնորումը:

Աշխատանքի ընթացքը 1. 2.

Գլանը համարակալել ն կափարիչով կշռել: Չափել գլանի տրամագիծը ն արձրությունը: Որոշել գլանի ներքին ծավալը (հողի նմուշի ծավալը)

Մ=

πdլ "

H , որտեղ

π - շրջանագծի երկարության ն տրամագծի հարա երությունն է - 3.14 4 - գլանի կտրող մասի տրամագիծն է, սմ Է-գլանի արձրությունն է, սմ

3. Գլանը տեղադրել նմուշահանի ( ուրի) մեջ ն ուսումնասիրվող խորությունից վերցնել հողի նմուշ: Գլանի մակերեսը հողային դանակով հարթեցնել, մաքրել ավելորդ հողակպչուններից ն կափարիչներով կշռել: 4. Կափարիչները հանելուց հետո, գլանը դնել ջրային հատուկ անոթում հագեցման, օգտագործելով ֆիլտրի թուղթ ն տակդիր` այնպես, որ ջուրը հաղորդակցվի հողի մակերեսի հետ ֆիլտրի թղթի միջոցով: Հագեցումը շարունակվում է այնքան ժամանակ մինչն ամփոփոխ կշռի հաստատվելը, որի համար գլանը պար երա ար կշռվում է: 5. Հագեցումից հետո (որը սովորա ար տնում է 3 – 4 օր) գլանի մեջ ընկղմվում է հատուկ փոքր նմուշահան` հողի փոքրիկ նմուշ վերցնելու ն խոնավությունը որոշելու համար: Հողի փոքր նմուշը վերցվում է գլանի երկու կողմից` փաստացի խոնավությունը որոշելու համար: 6. Հողի փոքր նմուշները տեղադրել նախորոք կշռված ալյումինե աժակի մեջ ն դնել չորացնող պահարանում` 105 ° Ը ջերմաստիճանի պայմաններում մինչն հաստատուն կշռի ստացվելը: Առաջին կշռումը կատարել 6 ժամ չորացնելուց հետո: Կշռելուց առաջ ալյումինե աժակը ծածկել կափարիչով ն դնել էքսիկատորի մեջ սառեցման համար: Այս աշխատանքը ավարտելուց հետո անհրաժեշտ է որոշել հողի պինդ ֆազի տեսակարար կշիռը:

Հողի պինդ ֆազի տեսակարար կշռի որոշումը

Տեսակարար կշիռը` դա միավոր ծավալով (1սմ3) հողի պինդ ֆազի կշիռն է արտահայտված գրամներով: Տեսակարար կշռի մեծությունը կախված է օրգանական նյութերի պարունակությունից ն հանքային կազմից: Որքան հողը հարուստ է օրգանական նյութերով, այնքան տեսակարար կշիռը փոքր է ն հակառակը: Օրգանական նյութերի տեսակարար կշիռը տատանվում է 1,4 – 1,8 գ/սմ3, իսկ հողի տեսակարար կշիռը միջին հաշվով կազմում է 2,3 – 2,4 գ/սմ3, քանի որ հանքային մասի տեսակարար կշիռը կազմում է 2,6 – 2,7 գ/սմ3: Աշխատանքի ընթացքը - Պիկնոմետրի մեջ մինչն նիշը լցնել թորած ջուր ու կշռել: Օդաչոր հողը մաղել 1մմ անցքեր ունեցող մաղով ն դրանից վերցնել 15 գ միջին նմուշ: Նմուշը լցնել ալյումինե աժակի մեջ, դնել չորացնող պահարանում, չորացնելով, հասցնել ացարձակ չոր վիճակի: Բաժակը դնել էքսիկատորի մեջ, սառեցնել ու նորից կշռել` կշիռների տար երությունից որոշել ացարձակ չոր հողի կշիռը: Բացարձակ չոր հողը լցնել դատարկ պիկնոմետրի մեջ, դրա վրա ավելացնել 30-40մլ ջուր, եռացնել մինչն 15 – 20 րոպե տնողությամ (հողից օդը դուրս մղելու համար) ն սառեցնել, երելով թորած ջրի ջերմաստիճանին:

Պիկնոմետրի մեջ, հողի վրա, մինչն նիշը լցնել թորած ջուր, պիկնոմետրը դրսի կողմից չորացնել ու կշռել: Հողի տեսակարար կշիռը որոշել հետնյալ անաձնով:

8 – ացարձակ չոր հողի կշիռն է, գ Ճ – պիկնոմետրի կշիռը ջրով, գ Ը – պիկնոմետրի կշիռը հողով ու ջրով, գ Գրանցումները կատարել հետնյալ հերթականությամ : 1. . Գլանի համարը ---------------------------------------------------№ 2. Դատարկ գլանի կշիռը կափարիչով (8) , -----------------------գ 3. Գլանի ընկղման խորությունը (Է) , -----------------------------սմ 4. Գլանի տրամագիծը (4) , ------------------------------------------սմ

5. Գլանի ներքին ծավալը (Մ) , ------------------------------------սմ 6. Գլանի կշիռը կափարիչով ն հողով հագեցումից առաջ ( 8 1 ) ,----------------------------------------------------------- գ 7. Նույնը հագեցումից հետո ( 8 լ ) , -------------------------------- գ 8. Ալյումինե աժակի համարը , ------------------------------------№ 9. Ալյումինե աժակի կշիռը ( Ե 1 ) , ---------------------------------- գ 10. Ալյումինե աժակի կշիռը խոնավ հողով ( Ե լ ) , ------------- գ 11. Նույնը չորացնելուց հետո ( Ե 3 ) , --------------------------------գ 12. Մազանոթային խոնավունակությունը ( W κ ) , Wk -

Ե −Ե (10) − (11) ⋅100 = լ 3 ⋅100 ----------------------7 (11) − (9) Ե3 − Ե1

13. Բացարձակ չոր հողի կշիռը գլանում ( 8 3 ) ,-------------------գ

(7 − լ) ⋅ (11 − 9) ( 5լ − 5) ⋅ (Ե3 − Ե1 ) = ----------------գ (10 − 9) (Ել − Ե1 )

14. Հագեցումից հետո ջրի կշիռը հողում

8 " - 8 լ - 8 3 - 8------------------------------------------------------գ 15. Հողի պինդ ֆազի տեսակարար կշիռը ( 4 ) , -------------գ/սմ

16. Հողի պինդ ֆազի ծավալը , (Մ 1 ) Մ1 -

5 :d սմ կամ Մ 1 - 3 ⋅100 --------------սմ 3 կամ 7 d Մ

17. Ընդհանուր ծակոտկենությունը -------------------սմ կամ 7

Մ լ - Մ - Մ 1 ( սմ ) կամ Մ լ -

Մ − Մ1 ⋅100 կամ 100 - Մ 1 Մ

18. Մազանոթային ծակոտկենությունը ---------------սմ կամ 7

Մ 3 - 8 " - ( 8 լ - 8 3 - 8) սմ կամ

5" ⋅100 Մ

19. Ոչ մազանոթային ծակոտկենությունը -----------սմ կամ 7 Մ " - Մ լ - Մ 3 (սմ3) կամ Մ27 - Մ37 20. Հողի ծավալային կշիռը ( 4 0 )

, -----------------------------------գ/սմ Մ

21. Հողի խոնավությունը նմուշը վերցնելու պահին ( 8 0 )-------7

( 51 − 5 ) − 53 ⋅100 -------------------------------------------7

22. Օդափոխանակության աստիճանը (աերացիան) Մ a ------7

Մp -

Մլ (8Ù 3 ) − ( 51 − 5 − 53 ) ⋅100 Մլ (8Ù 3 )

23. Ջրով հագեցվացության աստիճանը Մ Ե -----------------------7 ՄԵ -

( 51 − 5 − 53 ) ⋅100 կամ Մ Ե - 1007 - Մ a 7 Մլ (8Ù 3 )

24. Ջրի պաշարը հողաշերտերում W 0 ----------------------- մմ/հա W0 -

50 d 0 ⋅ H

10-ը գործակից է մ /հա վերածելու մմ/հա Աշխատանքը ավարտելուց հետո անհրաժեշտ է ստացված տվյալները վերլուծել ն կատարել եզրակացություն` համեմատելով հողի չափավոր խտության ն ծակոտկենության ցուցանիշների հետ, նկատի ունենալով ույսի աճի ու զարգացման հողային գործոնները:

ՄՈԼԱԽՈՏԱՅԻՆ ԲՈւՍԱԿԱՆՈւԹՅՈւՆԸ ԵՎ

ՊԱՅՔԱՐ ԴՐԱՆՑ ԴԵՄ

Հասկացություն մոլախոտային ուսականության մասին Մոլախոտեր կոչվում են այն ույսերը, որոնք չեն մշակվում մարդու կողմից, այց հանդես են գալիս մշակա ույսերի ցանքերում: Ամենուր մոլախոտերն անցանկալի ն անկոչ հյուրեր են, որոնք մեծ վնաս են պատճառում մշակա ույսերին: Եր եմն որոշ մշակա ույսերի ցանքերում հանդիպում են այլ տեսակի ն սորտի մշակա ույսեր: Ի տար երություն իսկական մոլախոտերի` այդպիսի ույսերը կոչվում են աղտոտողներ: Օրինակ, աշնանացան ցորենի ցանքերում` աշնանացան աշորան, գարու կամ գարնանացան ցորենի ցանքերում` վարսակը ն այլն: Այն մոլախոտերը, որոնք աղտոտում են կենսա անական հատկություններով իրենց նման մշակա ույսերի ցանքերը, կոչվում են մասնագիտացվածներ: Օրինակ, աշորայի ցանքերում` ցորնուկի տեսակները, րնձի ցանքերում` րնձի կորեկը ն այլն: Առավել վնասակար ն քիչ տարածված մոլախոտերը համարվում են կարանտին մոլախոտեր, որոնց հայտնա երելիս անմիջապես պետք է ոչնչացնել, դրանցից են գաղձի, ամ րոզիայի ոլոր տեսակները ն այլն: Մոլախոտային ուսականությունը մեծ վնաս է հասցնում գյուղատնտեսության արտադրությանը` կտրուկ իջեցնելով երքը, դրա որակը ն շատ դեպքերում լրիվ ոչնչացնում է մշակա ույսերի ցանքերը: Մշակա ույսերի երքատվության նվազումը մոլախոտային ուսականության հետնանքով պայմանավորված է մի շարք պատճառներով: Մոլախոտերը մշակա ույսերից խլում են մեծ քանակությամ սննդատարրեր: Մոլախոտերի արմատները, հողի մեջ արագ ն խորը թափանցելով, ավելի արագ են օգտագործում արմատա նակ շերտի խոնավությունը, քան մշակա ույսերի արմատները: Օգտագործելով ջրի մեծ քանակություն մոլախոտերը չորացնում են հողը ն երաշտի պատճառ դառնում: Բացի հողը հյուծող մոլախոտերից կան նան մոլախոտեր, որոնք հյուծում են մշակա ույսերը. դրանք կոչվում են մակա ույծներ (պարազիտներ): Դրանք իրենց ծծիչների (հաուստորիաների) միջոցով մշակա ույսերից ներծծում են սննդատարրերը, ինչի հետնանքով վերջիններս հյուծվում են կամ ոչնչանում: Օրինակ` գեղավերը հողից վերցնում է 2-3 անգամ ավելի շատ կալիում, քան կարտոֆիլը: Լայնատերն մոլախոտերը ստվերապատում են մշակա ույսերը` առաջացնելով դրանց պառկումը, իջեցնում են հողի ջերմաստիճանը 2-40Ը– ով` դանդաղեցնելով մշակա ույսերի աճը: Թուլանում է հողի միկրոկենսա անական գործունեությունը, որը երում է հողում մատչելի սննդատարրերի նվազեցմանը:

Մոլախոտերը հանդիսանում են նան հիվանդությունների զարգացման ն տարածման օջախ: Մոլախոտերը փաթաթվելով մշակա ույսերին, նպաստւմ են դրանց պառկելուն, արդացնելով երքահավաքի գործընթացը, առաջացնելով երքահավաքի ն այլ մեքենաների ջարդ: Աղտոտված հատիկավոր մշակա ույսերի երքահավաքի ժամանակ պահանջվում է հատիկի լրացուցիչ զտում ն չորացում: Այդ ամենն ավելացնում է ծախսերը, իջեցնում աշխատանքի արտադրողականությունը ն մեծացնում արտադրանքի ինքնարժեքը: Վատացնելով մշակա ույսերի կյանքի պայմանները` մոլախոտերը ացասական ազդեցություն են գործում մշակա ույսերի սպիտակուցների, ճարպերի ն այլ նյութերի կուտակման վրա, որի հետնանքով շաքարի ճակնդեղի արմատներում պակասում է շաքարի տոկոսը, յուղը` արնածաղկի սերմերում ն այլն: Աղտոտված դաշտերի հատիկը լինում է վտիտ` սպիտակուցների քիչ պարունակությամ : Որոշ մոլախոտեր թունավոր են, պարունակում են զանազան թույներ, որոնք պատճառ են դառնում կենդանիների թունավորմանը ն նույնիսկ մահվանը: Այսպես, եր կովերը սնվում են իշառվույտ դեղինով, վայրի սոխով կաթը ն կաթնամթերքները ունենում են տհաճ հոտ ն համ: Արջընդեղի, անգիի, որոմ հար եցնողի աղացած սերմերի խառնուրդը ալյուրում մարդկանց մոտ նս առաջացնում է թունավորում: Ընդհանուր առմամ մոլախոտերի պատճառով յուրաքանչյուր տարի կորչում է ուսա ուծական մթերքների 20-25 7-ը, իսկ առավել աղտոտված դաշտերում չի հավաքվում սպասվելիք երքի 60-807-ը: Գյուղատնտեսական ույսերից կայուն ն արձր երք ստանալու համար անհրաժեշտ է ժամանակին դրանց դեմ պայքար տանել ոլոր հնարավոր միջոցներով: Արդյունավետ պայքար կազմակերպելու համար պետք է գիտենալ դրանց գլխավոր կենսա անական առանձնահատկությունները: Մոլախոտերին նութագրող գլխավոր կենսա անական առանձնահատկություններից է դրանց սերմատվությունը, որը մշակա ույսերի համեմատ շատ արձր է: Եթե մշակա ույսերի ներկայացուցիչները կարող են առաջացնել մի քանի տասնյակից մինչն մի քանի հարյուր սերմ մեկ ույսից, ապա մոլախոտային ուսականության մոտ այն հաշվվում է տասնյակ հարյուր միլիոններով: Ըստ ակադեմիկոս Ա.Ի. Մալցնի` հովվամաղախի մեկ զարգացած ույսը տալիս մինչն 70 հազար սերմ, թելուկինը` 100 հազար, հավակատարինը` 500 հազար ն այլն: Դա է պատճառը, որ մոլախոտերի դեմ պայքարը թուլացնելու դեպքում հող են ընկնում մեծ քանակությամ սերմեր, որոնք ծլում, աճում, զարգանում են դաշտում` երկար տարիներ աղտոտելով այն:

Մոլախոտերի հաջորդ կենսա անական առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք կարող են իրենց ծլունակությունը պահպանել երկար տարիների ընթացքում ն հավասարաչափ չծլել: Եզան լեզուն, անքիստ ցորնուկը պահպանում են իրենց ծլունակությունը հողում մինչն 5 տարի, թելուկը` մինչն 25, հովվամաղախը ն հավակատարը` 30 տարի ն ավելի: Շատ մոլախոտերի սերմեր, անցնելով կենդանիների աղեստամոքսային ուղիներով, չեն կորցնում իրենց ծլունակությունը ն գոմաղ ի հետ վերադառնում են դաշտ: Մի շարք ազմամյա մոլախոտեր ազմանում են ոչ միայն սերմերով, այլ վեգետատիվ ճանապարհով, հողում առաջացնում են ընձյուղների մեծ զանգված, ազմաթիվ քնած ող ոջներով: Օրինակ, սեզ սողացողը 1հա հողում կուտակում է մինչն 29 տ կոճղարմատ, իսկ ող ոջների քանակը հասնում է մինչն 260 մլն: Որոշ մոլախոտերի սերմերը ն պտուղներն ունեն ազմացման տար եր հարմարանքներ (թռչելու,կպչելու իրենց փշերի ն մածուցիկ նյութերի միջոցով ն այլն), որոնց օգնությամ հեշտությամ (մարդու, կենդանիների, քամու միջոցով) տարածվում են ու աղտոտում նորանոր տարածություններ: Դաշտերի մոլախոտերով աղտոտման աղ յուր է նան խարակների, միջնակների ու անմշակ տարածությունների առկայությունը, որտեղ մոլախոտերն անարգել աճում են ն տարածվելով, աղտոտում շրջապատի ցանքերը:

Մոլախոտային ուսա անության կենսա անական խմ երը Մոլախոտերի դասակարգման հիմքում ընկած են հետնյալ կենսա անական հատկանիշները` ույսերի սնման եղանակը, կյանքի տնողությունը, ազմացման եղանակը: Մոլախոտերի դասակարգումն ըստ կենսա անական խմ երի երված է աղյուսակ 13-ում:

Աղյուսակ 13 Մոլախոտային ուսականության կենսա անական խմ երը Ոչ մակա ույծներ Բազմամյաներ Սակավամյաներ Ա. Հիմնականում սերմերով, մասամ վեգետատիվ ճանապարհով 1. Էֆեմերներ ազմացողներ. 1. առանցքարմատա 2. Վաղ վորներ 2. փնջարմատավորներ գարնանայիններ Բ.Հիմնականում վեգե3. ՈՒշ գարնանայինտատիվ ճանապարհով, մասամ սերմերով ազմացողներ: ներ 1. սոխուկավորներ 2. պալարավորներ 4. Ձմեռողներ 3. սողացողներ 4. կոճղարմատավոր5. Աշնանայիններ ներ 5. ծլարմատավորներ 6. Երկամյաներ

Մակա ույծ ն կիսամակա ույծ

1. Արմատային 2. Ցողունային

Ոչ մակա ույծ մոլախոտերը դրանք սովորական կանաչ ույսերն են, որոնք ունեն լավ զարգացած արմատային համակարգ, կանաչ տերններ ն կարող են ինքնուրույն սնվել: Ոչ մակա ույծ մոլախոտերն ըստ կյանքի տնողության ն ազմացման եղանակի, աժանվում են կենսա անական երկու տիպի` սակավամյաներ ն ազմամյաներ: Սակավամյաներն ունեն կարճ վեգետացիոն շրջան, ազմանում են սերմերով, պտուղներով ն պտղա ույլերով: Կյանքում պըտղա երում են մեկ անգամ, որից հետո մահանում են: Կազմված են միամյա ն երկամյա մոլախոտային ուսականության կենսախմ երից: Սակավամյա մոլախոտերն ապրում են 1-2 տարի ն միավորված են 6 կենսախմ երում: Սակավամյա մոլախոտեր: Էֆեմերները շատ կարճ վեգետացիոն շրջան ունեցող մոլախոտեր են, որոնց կյանքի տնողությունը չի գերազանցում 1,5-2 ամսից, որոնք մեկ վեգետացիայի ընթացքում կարող են տալ մի քանի սերունդ: Առավել տարածված էֆեմեր է Աստղիկը (Տtօllaria ոօ4ia Լ), որն աղտոտում է անջարանոցային, հատիկավոր, ազմամյա խոտա ույսերի ցանքերը: Սիրում է խոնավ տեղեր: Մեկ ույսը կարող է տալ 25 հազար սերմ, որոնք իրենց ծլունակությունը պահպանում են հողում 4-25 տարի ն ավելի:

Վաղ գարնանայիններ: Սերմերը ծլում են վաղ գարնանը, ույսերը պտղա երում են ն մահանում նույն տարում, վերջացնում են իրենց զարգացումը մինչն մշակա ույսերի երքահավաքը, կամ դրանց հետ միաժամանակ: Այդ է պաճառը, որ այս մոլախոտերն աղտոտում են ն հողը ն սերմերը: Այս կենսախմ ի տիպիկ ներկայացուցիչներն են, խրփուկը (Ճvօոa քatսa Լ), թելուկը (Ըհօոօքօ4iսո alԵսո Լ/, մատիտեղը (Pօlyջօոսո օօոvօlvօlստ Լ ) ող դաշտայինը (Raքհaոստ raքհaոiտtrսո) ն ուրիշներ: Ուշ գարնանայիններ: Սերմերը ծլում են հողի կայուն տաքացման ժամանակ, ույսերը պտղա երում ն մահանում են նույն տարում: Աղտոտում են հիմնականում ուշ գարնանը ցանվող հատիկավոր, շարահերկ ույսերը: Ուշ գարնանային մոլախոտերի թվին են պատկանում հավակատարը (Ճոaraոtստ rօtrօքlօսxստ Լ), խոզանուկը (Տօtaria ջlaսօa Լ), դանդուռը (Pօrtսlaօa օlօraօօa Լ), դառնափուշը (Xaոtհսո տtrսոariսո Լ) ն ուրիշներ: Դրանք հասունանում են ուշ գարնանացան մշակա ույսերի հետ միաժամանակ ն հացազգիների երքահավաքից հետո: Վերջինիս դեպքում դրանք կոչվում են խոզանայիններ: Ձմեռողներ: Այս մոլախոտերը վաղ գարնանը ծլելիս իրենց վեգետացիան ավարտում են նույն տարում, իսկ ուշ գարնանը ծլելիս կարող են ձմեռել ն գարնանը շարունակել իրենց վեգետացիան: Այս խմ ի ներկայացուցիչներից առավել տարածված են աղ ուկը (ՏiտiոԵriսո տօքia Լ), հովվամաղախը (Ըaտքօlla Եսrտa), սովորական արջնդեղը (Ճջrօտtօոոa Ըitհaջօ Լ), վայրի եղինջնակը (Լaօtսօa տօօria Լ.) ն այլն: Աշնանայիններ: Անկախ սերմերի ծլման ժամկետից, մինչն ձմեռամուտ առաջացնում են տերնային վարդակ, իսկ հացազգիները թփակալում են ն այդ վիճակում ձմեռում: Պտղա երում են ձմեռելուց հետո: Այս խմ ի մոլախոտերից են, ցորնուկ դաշտայինը (8rօոստ arvօոտiտ), ցորնուկ աշորայինը (8rօոստ տօօaliստ Լ.) ն այլն: Երկամյաներ: Զարգացման համար պահանջում են 2 լրիվ վեգետացիոն ժամանակաշրջան: Կյանքի առաջին տարում դրանք առաջացնում են հզոր արմատային համակարգ, հաջորդ տարին արմատներից վերաճում են ցողունները, որոնք ծաղկում են ն պտղա երում, իսկ պտղա երելուց հետո ույսը լրիվ մահանում է: Այս խմ ի մոլախոտերից ամենից տարածվածներից են իշառվույտ դեղինը /Mօlilօtստ օքքiօiոaliտ/ ն սպիտակը /Mօlilօtստ alԵստ/, անգի սնը /Էyօտօyaոստ ոiօջօr/, կծվուկ արնելյանը /8սոaտ օriօոtaտ/ ն այլն: Իշառվույտը հանդիպում է ամենուրեք, այն պարունակում է ալկալոիդ կումարին, որը կենդանիների մոտ առաջացնում է հիվանդագին երնույթներ ն վատացնում է կաթի որակը: Սակայն իշառվույտները կարող են օգտագործվել որպես սիդերատներ, մեղրատու ն դեղա ույսեր: Բազմամյա մոլախոտեր: Բազմամյա մոլախոտերն այն ույսերն են, որոնց ստորգետնյա օրգանները երկար են ապրում, ամեն տարի

առաջացնում են ընձյուղներ, որոնք գոյատնում են 1-2 տարի ու մահանում պտղա երումից հետո: Ըստ ազմացման եղանակի դրանք աժանվում են 2 խմ ի` հիմնականում` սերմերով ն մասամ ` վեգետատիվ օրգաններով ազմացողներ /փնջաձն ն առանցքային արմատ ունեցող մոլախոտեր/ ն հիմնականում վեգետատիվ, մասամ սերմերով ազմացողները (Հավելված նկ. 4):

Դաշտերի մոլախոտվածության հաշվառումը Մոլախոտերի դեմ պայքարը ճիշտ կազմակերպելու համար պետք է հաշվի առնել դրանց տարածումը դաշտերում, այգիներում, մարգագետիններում ն արոտավայրերում: Ցանքերի աղտոտվածության վերա երյալ հաշվարկները պետք է կատարվեն ամեն տարի` այն ժամանակ, եր նկատվում են առավել չարորակները: Դաշտերի աղտոտվածության հաշվարկը նպատակահարմար է խոտադաշտերում, հատիկավոր ն շարահերկային մշակա ույսերի ցանքերում կատարել դրանց երքահավաքից 2-3 շա աթ առաջ: Ցելադաշտերի ն շարահերկային ցանքերի աղտոտվածությունը որոշում են նան մեխանիկական ն քիմիական մշակություններից առաջ: Գոյություն ունեն դաշտերի աղտոտվածության հաշվառման մի քանի մեթոդներ` աչքաչափային, քանակային ն քանակակշռային: Արտադրության մեջ մեծ մասամ կիրառվում է աչքաչափային մեթոդը: Անցնում են դաշտի անկյունագծերի ուղղությամ ` աչքաչափով գնահատելով աղտոտվածությունը Ա.Ի. Մայցնի 4 ալանոց սանդղակով: Աղտոտվածությունը համարվում է թույլ, եր մոլախոտերը հատ ու կենտ են ն չեն գերազանցում 57-ից: Այդպիսի աղտոտվածությունը գնահատվում է 1 ալով: Միջին աղտոտվածության դեպքում, որը գնահատվում է 2 ալով, մոլախոտերը մոտավորապես 4 անգամ պակաս են մշակա ույսերից ն չեն գերազանցում 257-ից: Եր դաշտում հավասարաչափ են (45-507) մոլախոտերը ն մշակա ույսերը, գնահատում են 3 ալով ն համարվում է ուժեղ աղտոտվածություն: Վերջապես` գրեթե շատ ուժեղ աղտոտվածության դեպքում, եր մոլախոտերը գերակշռում են մշակա ույսերին, (507-ից արձր), այն համապատասխանում է 4 ալ աղտոտվածությանը: Աղտոտվածության ընդհանուր ալը գտնում են որպես դաշտի անկյունագծի միջին մեծությունը` մի քանի գնահատումներից: Դաշտային աղտոտվածության առավել ճշգրիտ մեթոդներն են քանակայինը ն քանակակշռայինը: Առաջինի դեպքում, դաշտի անկյունագծերի ուղղությամ քառակուսի մետրանոց շրջանակներ գցելով, հաշվում են մոլախոտերի քանակը: Միաժամանակ որոշվում է դրանց տեսակային կազմը ն կենսա անական խմ երը: Երկրորդի դեպքում հաշվառումից ն տեսակավորումից հետո մոլախոտերն արմատախիլ են արվում ն կշռվում: Կշռումը կատարվում է երկու անգամ` հաշվառման նույն օրը ն զանգվածը

օդաչոր վիճակի երելուց հետո: Հաշվառման այս մեթոդը կիրառվում է գիտահետազոտական աշխատանքներում: Մոլախոտերի դեմ արդյունավետ պայքար կազմակերպելու համար հաշվառումների տվյալների հիման վրա կազմվում են դաշտերի աղտոտվածության քարտեզներ: Քարտեզի կազմման հիմք են ծառայում յուրաքանչյուր դաշտում տարածված մոլախոտերի քանակը ն դրանց տեսակային կազմը: Հաշվառման տվյալները տեղադրում են քարտեզի վրա` համապատասխամ գույներով կամ գծիկներով նշելով յուրաքանչյուր կենսա անական խում : Նշվում է խմ ի անվանման սկզ նատառերը: Այսպես` վգ- վաղ գարնանայիններ, ուգ- ուշ գարնանայիններ, ծլ- ծլարմատավորներ ն այլն: Այնուհետն քարտեզի աջ մասում նշվում է կենսա անական խում ը: Քարտեզի ձախ անկյունում կլոր օղակի մեջ ալային համակարգով նշվում է առավել տարածված մոլախոտերի խմ երը: Գծիկավորման կամ գունավորման դեպքում յուրաքանչյուր խմ ին տրվում է որոշակի պայմանական նշան: Այսպես, վգ-դեղին գույն կամ հորիզոնական գծիկներ, մուգ-կանաչ գույն կամ ուղղահայաց գծիկներ ն այլն: Դաշտերի աղտոտվածության քարտեզները կազմվում են ամեն տարի: Այդ աշխատանքը կոչվում է դաշտերի մոլախոտվածության արտադրական քարտեզագրում:

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

Մոլախոտերի դեմ պայքարի միջոցառումները ներառում են ագրոտեխնիկական, կենսա անական ն քիմիական եղանակները, ինչպես նան կրակային եղանակը: Դրանց մեջ առանձնանում են պայքարի նախազգուշական ն ոչնչացնող միջոցառումները: Նախազգուշական միջոցառումներ: Հաճախ ավելի հեշտ է կանխել դաշտերի աղտոտվածությունը, քան պայքարել մոլախոտերի դեմ, աճող գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ցանքերում: Նախազգուշական պայքարի նպատակն է կանխել մոլախոտերի տարածումն այն վայրերում, ուր դրանք չկան: Նախազգուշական պայքարի եղանակներն են` 1. Սերմերի զտումը ն պահանջվող որակին հասցնելը: Մոլախոտերի շատ սերմեր` գտնվելով մշակա ույսերի երքի մեջ, դժվարացնում են պահեստավորվող երքի պահպանումը: Դրանցից ազատվելու համար զտիչների միջոցով սերմերը զտում են: Ցանքերի համար օգտագործվող մշակա ույսերի սերմերը պետք է համապատասխանեն սահմանված մաքրությանը:

2. Հասունացած գոմաղ ի պահպանումը ն օգտագործումը: Գոմաղպի մեջ եղած մոլախոտերի սերմերը կենսունակությունից զրկելը, դրա ճիշտ պատրաստման ն պահպանման դեպքում մոլախոտերի սերմերը կորցնում են իրենց ծլունակությունը: 3. Միջնակներում, ճանապարհների եզրերին, անմշակ տարածություններում, առուներում, ջրանցքներում աճող մոլախոտերի հնձումը մինչն դրանց ծաղկելը: 4. Տարաների (ապրանքաման, պարկ), տրանսպորտային միջոցների` գյուղատնտեսական մեքենաների, գործիքների, սարքավորումների պար երա ար մաքրումը: 5. Ջրովի երկրագործության պայմաններում ոռոգման ջրի վարակազերծումը մոլախոտերի սերմերից: 6. Հակամոլախոտային կարանտին: Ծառայությունը կանխում է տարածված, առավել վտանգավոր չարորակ մոլախոտերի, սերմերի ու վեգետատիվ օրգանների ներմուծումը ինչպես երկրի ներսում` մի տեղից մյուսը (ներքին կարանտին), այնպես էլ արտասահմանից (արտաքին կարանտին): Պայքարի ոչնչացնող եղանակներ (մեխանիկական), ոչնչացնում է մոլախոտերի սերմերի պաշարները, վեգետատիվ ազմացման օրգանները հողում, ինչպես նան աճող մոլախոտերը: Այդ համալիրի մեջ են մտնում ցրտավարը, փոցխումը, սկավառակով կուլտիվացումը (հողի կիսացելային մշակման դեպքում), մաքուր ն զ աղված ցելերի մշակումը: Ագրոտեխնիկական եղանակ: Մոլախոտերի դեմ պայքարի հիմնական եղանակը ագրոտեխնիկականն է` հողի մշակման տար եր եղանակները, մշակա ույսերի խնամքը, մաքուր ն զ աղված ցելերի ներմուծումը, մշակա ույսերի ճիշտ հաջորդականությունը ցանքաշրջանառություններում, գյուղատնտեսական աշխատանքների ժամանակին ն արձրորակ կատարումը: Մոլախոտերի սերմերը հողում ոչնչացնում են երկու եղանակներով` պրովոկացիոն ն հողով ծածկելու միջոցով: Պրովոկացիոն մեթոդի էությունը կայանում է նրանում, որ որոշակի ժամանակահատվածում, օրինակ գարնանը, մինչն մշակա ույսերի ցանքը կամ աշնանը դրանց երքահավաքից հետո, նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում մոլախոտերի սերմերի ծլման համար, իսկ ծիլերը ոչնչացվում մշակման որնէ եղանակով: Ձմեռող ն աշնանային մոլախոտերի սերմերի ոչնչացման համար պրովոկացիոն լավ մեթոդ է խոզանի երեսվարը, որի նպատակն է վարածածկել նոր թափված մոլախոտերի սերմերը, նպաստավոր պայմաններ ստեղծել դրանց ծլման համար, պահպանել հողի խոնավությունը ն ծիլերը երնալուց 10-20 օր հետո կատարել խորը վար: Հետագա պայքարը հիմնականում տարածում է կոճղարմատներն ու ծլարմատները հյուծելու ն շնչահեղձ անելու ուղղությամ : Աղտոտված

դաշտերը պետք է խաչաձնող ուղղությամ սկավառակել կոճղարմատների տարածման խորությամ . ն եր կոճղարմատները ծլարձակեն, կատարել խորը վար: Խորը թաղված ծիլերը հյուծվում են ու մահանում: Մոլախոտերի կոճղարմատները, որոնք ամուր են ու չեն կտրատվում, հեռացնում են զսպանակավոր փոցխերի, կուլտիվատորների (սանրման մեթոդ) կամ հատուկ մեքենաների միջոցով: Ծլարմատավոր ն կոճղարմատավոր մոլախոտերի ոչնչացման գործում, որոնց արմատները հողում գտնվում են շատ խորը, նպատակահարմար է կիրառել հյուծման մեթոդը, որը հիմնված է մոլախոտերի արմատային համակարգի խորը կտրատման վրա: Այս դեպքում կոճղարմատները հյուծվում ն մահանում են: Մշակա ույսերի ցանքերում մոլախոտերը ոչնչացնում են փոցխման միջոցով, մինչն ծիլերի երնալը ն ծիլերը երնալուց հետո, ինչպես նան միջշարային մշակումների միջոցով (շարահերկերի ցանքերում): Կենսա անական եղանակ: Կենսա անական միջոցառումներից մոլախոտերի դեմ պայքարի գործում կարնոր նշանակություն ունի մշակա ույսերի հաջորդականությունը ցանքաշրջանառություններում, գիտականորեն հիմնավորված ցանքի ժամկետները, չափաքանակներն ու եղանակները: Մոլախոտերը կարելի է ոչնչացնել կենդանական առանձին օրգանիզմներում` ակտերիաների, սնկերի, ինչպես նան միջատների միջոցով: Այս օրգանիզմներն առաջացնում են մոլախոտերի հիվանդություններ, այց մշակովի ույսերի համար միանգամայն անվնաս են: Օրինակ, Սամարայում ն Օդեսայում կատարված փորձերը ցույց են տվել, որ ֆիտոմիզա ճանճիկը ոչնչացնում է ճրագախոտի ույսերի 717-ից ավելին: Գեղավերի դեմ պայքարում են ժանգասնկի միջոցով: Սակայն այս եղանակը լայն կիրառություն չունի: Քիմիական եղանակ: Մշակա ույսերի ցանքերում մոլախոտերի դեմ պայքարի համալիրում մեծ կիրառում են գտել քիմիական նյութերը` հեր իցիդներ (լատիներեն առ է` հեր ա- խոտ, ցիդո- սպանել): Հեր իցիդները, ըստ ծագման, աժանվում են օրգանական ն անօրգանական միացությունների: Անօրգանական ծագում ունեցող հեր իցիդները սինթեզվում են անօրգանական նյութերից, կիրառվում են մեծ չափաքանակով` մինչն 1000կգ/հա, արդյունավետությունը համեմատա ար ցածր է, մեծ կիրառություն չունի: Այն օգտագործվում է ցելադաշտերում, անմշակ տարածքներում: Օրգանական ծագում ունեցող հեր իցիդները սինթեզվում են օրգանական նյութերից, օգտագործվում են փոքր չափաքանակներով, արդյունավետությունը արձր է ն ունի մեծ կիրառություն:

Ըստ ույսի վրա ազդելու նույթի` հեր իցիդները աժանվում են երկու խմ ի` համատարած ազդեցության ն ընտրողական ազդողների: Համատարած ազդող հեր իցիդները ոչնչացնում են ամ ողջ ուսականությունը` մշակա ույսերը ն մոլախոտերը: Այս խմ ի հեր իցիդները կարող են կիրառվել անմշակ տարածություններում, մաքուր ցելերում, ճանապարհի եզրերին, ոռոգող ն չորացվող ջրանցքներում: Ընտրողական ազդող հեր իցիդները ոչնչացնում են ույսերի մի տեսակը` չվնասելով մյուսին: Ինչպես հայտնի է, ոլոր ույսերը (մշակա ույսերը ն մոլախոտերը) աժանվում են երկու խմ ի` երկշաքիլ (լայնատերն) ն միաշաքիլ (նեղ տերններով): Այն հեր իցիդները, որոնք ոչնչացնում են երկշաքիլավոր մոլախոտերը, չեն ոչնչացնում միաշաքիլավորները ն հակառակը: Այդ է պատճառը, որ երկշաքիլ մոլախոտերի դեմ կարելի է պայքարել միայն միաշաքիլ մշակա ույսերի (հատիկավոր) ցանքերում ն հակառակը: Գոյություն ունի նան նեղ ընտրողական հեր իցիդներ, որոնք ոչնչացնում են մոլախոտերի որոշ տեսակներ` անկախ նրանից` երկշաքիլ են, թե միաշաքիլ: Ընտրողական ազդեցության հեր իցիդները, կախված ույսերի վրա ներգործելու առանձնահատկությունից, աժանվում են երկու խմ ի` կոնտակտային (շփման, կոնտակտի միջոցով ներգործող հեր իցիդներ) ն սիստեմային ( ույսերի մեջ տեղաշարժվող): Կոնտակտային հեր իցիդները մոլախոտերը ոչնչացնում են միայն ույսի հետ շփման տեղերում: Ոչնչացնելով ույսի վերգետնյա մասը` դրանք չեն վնասում արմատային համակարգը: Կոնտակտային հեր իցիդով չի կարելի ոչնչացնել ազմամյա մոլախոտերի ուսականությունը, քանի որ դրանք սրսկումից 1-2 շա աթ անց վերաճ են տալիս: Սիստեմային հեր իցիդներ: Բույսի մեջ են թափանցում տերնների, ցողունների կամ արմատների միջոցով, քսիլեմային անոթներով տարածվում ամ ողջ օրգանիզմում` խախտելով ֆիզիոլոգիական գործընթացները, ն ույսը 2-3 շա աթվա ընթացքում մահանում է: Սիստեմային հեր իցիդներն օգտագործում են սակավամյա ն ազմամյա մոլախոտերի ոչնչացման համար: Գոյություն ունի հեր իցիդների կիրառման երկու եղանակ` մինչն ցանքը կամ տնկումը, մինչն մշակա ույսերի ծիլերի երնալը (նախածիլային) ն դրանց երնալուց հետո (հետծիլային): Հեր իցիդները կիրառվում են ջրային լուծույթի, թրջվող փոշիների ձնով, որոնք ջրում առաջացնում են կայուն սուսպենզիաների ն էմուլսիաների (կախսուկ) կոնցենտրատների ձնով: Հեր իցիդների կիրառման հետծիլային եղանակի դեպքում հող են մտցվում լուծույթների ձնով մշակա ույսերի զարգացման որոշակի փուլում` եգիպտացորենը մշակում են 3-5 տերնի առաջացման փուլում, հասկավոր հատիկայինները` թփակալման փուլում, ոլոռը` 4-6 տերնի փուլում ն այլն:

Նախածիլային եղանակի դեպքում հեր իցիդները հող են մտցվում նախացանքային մշակության ժամանակ, մշակա ույսերի ցանքից առաջ ն դրանից հետո: Հեր իցիդների օգտագործման համար կարնոր նշանակություն ունի լուծույթի պատրաստումը, չափաքանակի ծախսի ճիշտ սահմանումը: Հեր իցիդների արդյունավետությունը պայմանավորված է հողակլիմայական պայմաններով, մոլախոտերի հասակով, տեսակային կազմով ն այլ գործոններով: Նախածիլային եղանակի դեպքում դրանց կիրառման արդյունավետությունը արձրանում է հողի խոնավության ավելացման հետ: Հետծիլային եղանակի կիրառման դեպքում պետք է հաշվի առնել այն գործոնը, որ երիտասարդ հասակում մոլախոտերն ավելի զգայուն են, իսկ ավելի ուշ փուլերում դառնում են հեր իցիդների նկատմամ կայուն, քանի որ կուտիկուլան հաստանում է, իսկ տերնները ծածկվում են մոմաշերտով: Այդ իսկ պատճառով չի կարելի ուշացնել ցանքերի սրսկումը: Ջերմաստիճանի արձրացման հետ մեկտեղ արձրանում է մոլախոտերի կլանողականությունը հեր իցիդների նկատմամ (չափավոր ջերմաստիճանը 250Ը): 140Ը-ից պակասի դեպքում մոլախոտերը գրեթե չեն ոչնչանում: Սրսկումներն անհրաժեշտ է կատարել խաղաղ եղանակի պայմաններում: Բոլոր հեր իցիդներն ունեն ինչպես մարդկանց, այնպես էլ կենդանիների, թռչունների, մեղուների համար որոշակի թունավոր հատկություններ: Այդ է պատճառը, որ հեր իցիդներով աշխատելու ժամանակ պետք է պահպանել նախազգուշական միջոցառումներ: Դրանք մարդկանց մոտ կարող են առաջացնել աչքի, քթաըմպանի, մաշկի լորձաթաղանթների գրգռում ն թունավորում: Այս ոլորից խուսափելու համար հեր իցիդների հետ աշխատելիս անհրաժեշտ է ղեկավարվել գյուղատնտեսության մեջ թունաքիմիկատների փոխադրման ու օգտագործման վերա երյալ առողջապահության նախարարության կողմից հաստատված հրահանգներով: Կրակային եղանակ: Մոլախոտերի դեմ պայքարի եղանակներից է գազերի ջերմությամ ն կրակով այրումը: Ջերմության ն կրակի ազդեցության տակ գաղձի սերմերը ն ցողունները, ինչպես նան մոլախոտերը կորցնում են իրենց կենսունակությունը առվույտի ն երեքնուկի ցանքերում, չյուրացված հողերում, ճանապարհների եզրերին ն այլն: Այս նպատակի համար օգտագործում են կուլտիվատորներ, որոնք աշխատում են հեղուկ գազով (պրոպան- ութան) ն կարող են փոխարինել համատարած ազդող հեր իցիդներին: Այս մեթոդը տնտեսապես ավելի շահավետ է, քան համատարած ազդող հեր իցիդների կիրառումը:

Մոլախոտերի դեմ պայքարի համալիր մեթոդները Մեծ արտադրական փորձը ն գիտահետազոտական հիմնարկների տվյալները ցույց են տալիս, որ մոլախոտերի ոչնչացման հիմնական միջոցը հողի ցրտավարի, նախացանքային, հետցանքային մշակման, ցանքաշրջանառություններում մշակա ույսերի ճիշտ հաջորդականության ն հեր իցիդների կիրառման զուգակցումն է: Պետք է նշել, որ աշխատանքի ն միջոցների նվազագույն ծախսումներով դաշտերը լրիվ ն արագ կարելի է մաքրել մոլախոտերից համալիր եղանակների կիրառմամ ` հաշվի առնելով մոլախոտային ուսականության կենսա անական առանձնահատկությունները: Ոչ մի ագրոտեխնիկական եղանակ նույնիսկ ամենաարդյունավետը, չի կարող ապահովել մշակա ույսերի համար աճի ն զարգացման ոլոր պայմանները: Ցանքերի աղտոտվածության իջեցմանը կարելի է հասնել փոխադարձ կապակցված համալիր եղանակներով: Մոլախոտերի դեմ պայքարի համալիր եղանակների ազդեցությունն ավելի լավ է ի հայտ գալիս ցանքաշրջանառությունում: Այն պետք է լինի մոլախոտերի դեմ պայքարի պլանավորված հիմքը: Պետք է կիրառվի միջոցառումների այնպիսի համալիր, որը հիմք ունենալով ճիշտ ցանքաշրջանառությունը, ընդգրկի մոլախոտերի դեմ տարվող ագրոտեխնիկական, քիմիական ն կենսա անական եղանակները: Դրանք կնպաստեն մշակա ույսերից արձր ն որակով երքի ստացմանը` արձր արտադրողականությամ ն ցածր ինքնարժեքով:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Ո՞ր ույսերն են կոչվում մոլախոտեր ն ինչպիսի՞ վնաս են հասցնում գյուղատնտեսությանը: Ի՞նչ հատկանիշների հիման վրա են խմ ավորված մոլախոտերը: Թվարկեք մոլախոտերի կենսա անական առանձնահատկությունները: Որո՞նք են դաշտերի աղտոտվածության հաշվառման մեթոդները: Ինչպիսի՞ եղանակներով կարելի է կանխել մոլախոտերի տարածումը: Ինչպե՞ս մաքրել վարելահողերը մոլախոտերի սերմերից ն վեգետատիվ ազմացման օրգաններից: Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում հեր իցիդը: Ըստ ազդեցության ինչպիսի՞ հեր իցիդներ կան: Պայքարի համալիր միջոցառումների էությունը:

Առաջադրանքներ Հայաստանի Հանրապետության առավել տարածված մոլախոտային ուսականության ուսումնասիրումը ն պայքարի միջոցների մշակումը Աշխատանքի նպատակն է` որոշել, ծանոթանալ ն նկարագրել մոլախոտային ուսականության կենսա անական դասակարգման հետ: ՈՒսումնասիրել հանրապետության տար եր գոտիներում առավել տարածված մոլախոտերի կենսա անական խմ երը, տալ դրանց նութագրերը ն պայքարի մեթոդները: Մշակա ույսերի երքատվության նվազումը մոլախոտերի տարածման հետնանքով պայմանավորված է դրանց կենսա անական առանձնահատկություններով, որոնցից մեկը հանդիսանում է արձր սերմատվությունը: Ստորն երված աղյուսակում ցույց է տրված մոլախոտերի մեկ ույսի սերմատվության քանակը (աղյուսակ 14): Աղյուսակ 14 Մոլախոտային ուսականության սերմնատվությունը (հազ . հատ.) Մոլախոտի անվանումը Խրփուկ սովորական Բող վայրի Իշամառոլ դաշտային Անթեմ գարշահոտ

Սերմերի թիվը

Մոլախոտերի անվանումը

Սերմերի թիվը

0.6

Հովվամաղախ

12.0 19.0 50.0

Թելուկ սպիտակ

Հավակատար հասկավոր Ավլախոտ սովորական

Աշխատանքի ընթացքը - Ծանոթանալ տվյալ գոտու մոլախոտային ուսականության առավել տարածված կենսա անական խմ երի ներկայացուցիչների հետ: Որոշել դրանց տեսակը, ընտանիքը, կենսա ա ական խում ը, նկարագրել կենսա անական առանձնահատկությունները, թվարկել այն մշակա ույսերը, որոնց ցանքերում դրանք առավել տարածված են ն առաջարկել պայքարի միջոցառումներ: Բոլոր գրանցումները կատարում են հետնյալ ձնով

Աղյուսակ 15

հայերեն

լատիներեն

Կենսա անակ ան խում ը

Մոլախոտերի անվանումը

Ընտանիք

Առավել տարածված մոլախոտերի նութագիրը Կենսա անական առանձնահատկությունը

Մշակա ույսեր, որոնք աղտոտվում են մոլախոտերով

Պայքարի միշոցառումները

Մոլախոտերի ճանաչումը ստուգում են օգտվելով «համր» առանց պիտակների հեր արիումների: Դրանց թվին են պատկանում գորտնուկ կծանը (Raոսոօlստ aօօr Լ.) ն եզան լեզու մեծը (Plaոtaջօ ոaյօr): Գորտնուկ կծան. ամենուրեք տարածված թունավոր մոլախոտ է, հանդիպում է հատկապես խոնավ տեղերում: Աղտոտում է մարգագետինները, դաշտերը, թփուտները ն այլն, ազմանում է սերմերով: Եզան լեզու մեծը տարածված է աշնանացան, գարնանացան, շարահերկ մշակա ույսերի, խոտա ույսերի ցանքերում, խամերում, ճանապարհաեզրերին, անջարանոցներում ն նակավայրերում: Այս մոլախոտերը ազմանում են ացառապես սերմերով, որոնք տարածվում են մարդկանց, կենդանիների ն փոխադրամիջոցների օգնությամ : Արմատավզիկի կտրելու դեպքում փնջարմատավոր ազմամյաները վերաճ չեն տալիս: Առանցքարմատավոր մոլախոտերն ունեն երկարացած ու հաստացած գլխավոր արմատ: Դրանց վեգետատիվ ազմացումը սահմանափակ է: Այդպիսի մոլախոտերի թվին են պատկանում ավելուկ սովորականը (Rսոօx aօօtօտa Լ), որն աղտոտում է ազմամյա խոտա ույսերի, անջարանոցային մշակա ույսերի ցանքերը, մարգագետինները, խամերը, ճանապարհների եզրերը, ցելադաշտերը, խատուտիկը (Taraxaօսո օքքiօսոalօ WօԵօt Wiջջ), որը լայն տարածված է մարգագետնիններում, արոտավայրերում, ցելադաշտերում, խամերում ն այլն, օշինդր դառը (Ճrtօոiտia aԵտitոiոտ), որը տարածված է ամենուրեք` ցանքերում, խամերում, մարգագետիններում, արոտավայրերում, ճանապարհների եզրերին, եզան լեզու նշտարատերնը (Plaոtaջօ laոօօօlata), որն ունի ավականին լայն տարածում, հիմնականում աղտոտում է առվույտի ու երեքնուկի ցանքերը, սակայն հանդիպում է նան այլ մշակա ույսերի ցանքերում ու անմշակ տարածություններում:

Հիմնականում վեգետատիվ, մասամ սերմերով ազմացողներ Սոխուկավորներ ն պալարավոր մոլախոտեր: Բազմանում են հիմնականում վեգետատիվ ճանապարհով, սոխուկներով ն պալարներով: Արմատների կամ ստորգետնյա ցողունների վրա առաջանում են հաստացումներ (պալարներ), որոնք ձմեռումից հետո նոր ույսերի սկիզ են հանդիսանում: Այս խմ ին են պատկանում պալարավորներից ա եղախոտ ճահճայինը (Տtaօհստ քalaտtօriտ) ն այլն, սոխուկավորներից` սոխ կլորը (Ճlliսո rօtսո4ստ) ն սոխ անջարանոցայինը (Ճlliսո օlօraօօսո): Աղտոտում են աշնանացան ն գարնանացան հատիկային մշակա ույսերի ցանքերը, ցելադաշտերը, խոնավ մարգագետինները, արոտավայրերը, անտառաշերտերը ն այլն: Սողացող ազմամյա մոլախոտեր: Հիմնականում վեգետատիվ ն մասամ սերմերով ազմանում են գետնի վրա փռվող ն հանգույցներում արմատակալվող շվերի միջոցով: Այս ենթախմ ին են պատկանում գորտնուկ սողացողը (Raոսօսlտ rօքօոտ Լ), որը ազմանում է սերմերով ն վեգետատիվ ճանապարհով, գետնա եղ պատատուկանմանը (Ըlօօհօոa հօ4օraօօaօ Լ), որը վաղ հասունացող ույս է: Կոճղարմավոր մոլախոտերը ազմանում են հիմնականում վեգետատիվ ճանապարհով, ստորգետնյա ցողուններով (կոճղերով): Դրանք հիմնականում տարածված են վարելաշերտում: Դրանց վրա գտնվող ող ոջներից ամեն տարի առաջանում են նոր ույսեր: Այս խմ ի մոլախոտերը պակաս չարորակ չեն, քան ծլարմատավորները: Դրանք աղտոտում են մշակա ույսերի ցանքերը: Առավել տարածված չարորակ մոլախոտերից են սեզ սողացողը, արվանտակ սովորականը, մոլասորգոն, ձիաձետ դաշտայինը: Սեզ սողացող (Բlytriջia rօքօոտ Լ): Արմատների տարածման խորությունը կախված է հողի ամրությունից: Ամրացած ն պակաս հզոր հողերում արմատները հիմնականում զ աղեցնում են հողի մակերեսային շերտը: Ամենուրեք տարածված մոլախոտ է: Զ աղեցնում է ցանքերի, առուների ն ճանապարհների եզրերը, անմշակ տարածությունները ն այլն: Արվանտակը (Ըyrօ4օո 4aօtilօո Լ) ջերմասեր ույս է, տարածված է միայն հարավում, աղտոտում է ոլոր մշակա ույսերի ցանքերը, այգիները: Մոլասորգոն` ղանղուրդան (Տօrջհսո հalօքօոտօ Լ), տարածված է հատկապես հարավի ջրովի երկրագործության շրջաններում: Ձիաձետ դաշտայինը (Eջսiտօtսո arvօոտiտ) աղտոտում է ոչ սնահողային գոտում մշակվող գրեթե ոլոր մշակա ույսերը, հատկապես ազմամյա խոտա ույսերը: Բազմանում է սպորներով ն կոճղերի վեգետատիվ ճանապարհով: Աշնանը առաջացնում է ստորգետնյա սպորակիր ցողուններ: Վաղ գարնանը հողի մակերեսին երնում են դեղնաշագանակագույն ծիլեր:

Հասունացման ժամանակ սպորատուփերը պայթում են` քամու միջոցով սպորները տարածելով շրջապատում: Ընկնելով անասունների կերի մեջ` թունավորում են կենդանիներին` առաջացնելով շնչառական օրգանների պարալիչ: Ձիաձետ դաշտայինը լավ է զարգանում թթու հողերում: Ծլարմատավոր ազմամյա մոլախոտեր: Բազմանում են արագ, հիմնականում վեգետատիվ ազմացման օրգաններով, մասամ սերմերով, ունեն լայն տարածում, աղտոտում են ոլոր մշակա ույսերի ցանքերը: Գլխավոր արմատից ճյուղավորվում են թեք խորացող արմատները: Ամ ողջ արմատային համակարգի վրա գոյացած ող ոջներից վեգետացիայի ընթացքում առաջանում են արմատային ծիլեր (արմատային ցրուկ), որոնք սկիզ են տալիս նոր ույսերի: Աստիճանա ար մեկ ույսի շուրջը ի հայտ են գալիս ինքնուրույն շատ ույսեր: Առավել տարածված են` գեղավեր դաշտային (Ըiստսո arvօոտiտ), իշամառոլ դաշտային (Տօոօհստ arvօոտiտ), պատատուկ (Ըօոvօlvսlստ arvօոտiտ), թթվաշը (Rսոօx aօօtօտօlla), դառնախոտը (Ճօrօքtilօո Piօriօ Ը.Ճ.M.) ն այլն: Գեղավեր, տատասկ դաշտայինը (Ըiստսո aսvօոտօ Տօօք Լ), աղտոտում է գրեթե ոլոր դաշտային մշակա ույսերը, անմշակ տարածությունները ն ցելադաշտերը: Գլխավոր արմատը կարող է խորանալ 4-6 ն ավելի մետր: Հորիզոնական արմատային ցրուկները տեղա աշխվում են վարելաշերտերի սահմաններում 15-30սմ խորության վրա, որով ն դժվարանում է դրա դեմ պայքարը: Իշամառոլ դաշտային, դեղնափուշ (Տօոօհստ aսvօոտօ Տօօք Լ), նույնպես շատ վնասակար մոլախոտ է, աղտոտում է ոլոր մշակա ույսերի ցանքերը, ուժեղ չորացնում ն հյուծում է հողը: Այս ույսի արմատային համակարգն ավելի հեշտ է ոչնչացվում: Պատատուկ աղեղ (Ըօոvօlvսlստ aսvօոտօ Տօօք Լ), աղտոտում է ոլոր մշակա ույսերի ցանքերը ն ցելադաշտերը: Գլխավոր արմատից 25-40սմ խորության վրա առաջանում են կողային արմատներ, լավ է աճում նան արմատային կտորներով: Նպաստավոր պայմաններում մեկ ույսը փաթաթվելով ու ազմանալով (ցրուկ առաջացնելով) կարող է ռնել մի քանի մետր տարածություն: Առաջացնում է հացա ույսերի պառկում: Թրթնջուկ` ավել ճնճղուկի (Rսոօx aօօtօտօlla Լ) աղտոտում է ոլոր մշակա ույսերի ցանքերը: Հատկապես ուժեղ տարածված է գարնանացան հացահատիկների ն ոստանա անջարանոցային մշակա ույսերի ցանքերում: Արմատային համակարգի քիչ խորության շնորհիվ համեմատա ար ավելի հեշտ է ոչնչացվում: Բառ առուկ սովորական (8arԵarօa vսlջariտ R.8r), հանդիպում է ամենուրեք, աղտոտում է ոլոր մշակա ույսերի ցանքերը ն մարգագետինները, ազմանում է վեգետատիվ ճանապարհով ն սերմերով:

Դառնախոտը (Ճօrօքtilօո քiօriօ Ը.Ճ) աղտոտում է գերազանցապես այգիները, խամ ն անմշակ հողերը, միջնակները, խառակները, ջրովի ն անջրդի դաշտերը ն մշակա ույսերի ցանքերը, թունավոր է, խոտի մեջ շատ աննշան (57) դառնախոտի առկայությունը մահացու է կենդանիների համար: Մակա ույծ մոլախոտերը չունեն զարգացած արմատային համակարգ ու կանաչ տերններ, դրանք ունեն ծծիչներ (հաուստորիաներ), որոնց օգնությամ վերցնում են տեր ույսից պատրաստի պլաստիկ նյութեր: Մակա ույծները չեն կարող ֆոտոսինթեզ կատարել ն ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում սնվում են տեր ույսի սննդատարրերի հաշվին: Սրանք նութագրվում են սնման հետերոտրոֆ եղանակով: Մակա ույծները աժանվում են ցողունայինների ն ամրատայինների: Ցողունային մակա ույծներ: Ցողունային մակա ույծներից են գաղձի (Ըստօսta Լ) ոլոր տեսակները: Դրանց թիվն աշխարհում հասնում է 220-ի: Գաղձերը հիմնականում սերմերով ազմացող միամյա ույսեր են: Սերմերի ծլումից հետո, գաղձի մատղաշ ույսերը կպչում-ծծում են տեր ույսին ն խզում հողի հետ կապը: Մեծ տարածում է գտել գաղձ երեքնուկայինը (Ըստօսta triքօlii 8aԵսոջt) երեքնուկի վրա, գաղձ եվրոպականը (Ըստօսta օսrօքaօa Լ) կանեփի, կարտոֆիլի, լյուպինի, ծխախոտի, հաղարջի, ազնվամորու վրա, գաղձ վուշայինը (Ըստօսta օքiliոսո wօiօհօ) վուշի, կանեփի, ճակնդեղի վրա, գաղձ գայլուկայինը (հմուլային) (Ըստօսta յսքսliքօrոiտ) պտղատու ծառերի ն թփուտների վրա: Գաղձի ոլոր տեսակները պատկանում են կարանտին մոլախոտերի թվին, որոնց տակ հասկացվում է տվյալ տեղանքի համար դժվար ոչնչացվող, հատկապես վնասակար: Արմատային մակա ույծներ: Արմատային մակա ույծներից է ճրագախոտը: Մեր երկրում հաշվվում է դրա մինչն 100 տեսակ, որոնք վնաս են պատճառում հատկապես ծխախոտին, արնածաղկին: Այդ ոլոր տեսակները պատկանում են միամյա խոտա ույսերին: Սերմերը մանր են, ինչպես փոշի ն հեշտությամ տարածվում են քամու միջոցով` աղտոտելով հողը: Ճրագախոտի ծլմանը նպաստում է տեր ույսի արմատային արտադրությունները: Մեր երկրում մեծ տարածում է գտել արնածաղկի ճրագախոտը: Այն զարգանում է արնածաղկի, կաղամ ի, ծխախոտի ն այլ մշակա ույսերի վրա: Կիսամակա ույծ մոլախոտերը ծծիչների հետ մեկտեղ ունեն նան կանաչ տերններ: Կարող են ֆոտոսինթեզ կատարել, այց տեր ույսի առկայության դեպքում կպչում-ծծում են նրան ն ապրում այդ ույսի հաշվին: Կիսամակա ույծ մոլախոտերի թվին են պատկանում խշխշան մեծը (Rհiոaոtստ ոaյօr), ատամնախոտը (Օtօոtitօտ տօrօtiոa), որոնք մակա ուծում

են դաշտային ուսականությանը, հատկապես աշորայի արմատային համակարգը: Ճագոմը (Մiտօսո alԵսո Լ) տարածված է անտառներում, գլխավորապես տանձենիների վրա: Այս մոլախոտերի նութագրող առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք չեն կորցրել ֆոտոսինթեզ կատարելու ունակությունը, սակայն սնվում են տեր ույսի հաշվին: Խշխշան մեծը մակա ուծում է աշնանացան աշորայի արմատային համակարգի վրա: Ատամնախոտը վարակում է գարնանացան ցորենի ն աշնանացան աշորայի ցանքերը` իջեցնելով առաջինի երքը մինչն 307, իսկ երկրորդինը` ուժեղ աղտոտվածության դեպքում` 807: Խշխշան մեծը աղտոտում է նան մարգագետինները: Դրանց սերմերը մինչն մեկ տարի չեն կորցնում իրենց ծլունակությունը: Մակա ույծ ու կիսամակա ույծ մոլախոտերը սակավամյաներ են ն ազմանում են սերմերով:

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈւԹՈւՆՆԵՐ

Ցանքաշրջանառություններ ն դրանց նշանակությունը Ագրոտեխնիկական միջոցառումերի համակարգում մթերքների արտադրության ավելացման գործում` հատկապես արդի պայմաններում` առաջատար դեր ունի գիտականորեն հիմնավորված ցանքաշրջանառությունների կիրառումը, քանի որ այն ազմակողմանիորեն ազդում է հողի ն ույսի վրա: Դեռնս հնադարյան ժամանակներից հաստատվել է, որ առանձին ույսերի տնական մշակությունը նույն դաշտում իջեցնում է դրանց երքատվությունը, իսկ հաջորդափոխության դեպքում այն խիստ արձրանում է: Սակայն այդ հաջորդափոխությունը պետք է լինի գիտականորեն հիմնավորված` հաշվի առնելով մշակա ույսերի կենսա անական առանձնահատկությունները: Որոշ շրջաններում առանձին դաշտեր գարնանը ն ամռանը չեն զ աղեցվում մշակա ույսերով, սակայն մշակվում, պահվում են մաքուր վիճակում: Այդպիսի դաշտերը կոչվում են մաքուր ցելեր: Մաքուր ցելերը հաջորդափոխվում են գյուղատնտեսական ույսերով: Ցանքաշրջանառություն է կոչվում մշակա ույսերի ն ցելերի գիտականորեն հիմնավորված հաջորդափոխությունը ժամանակի (տարիների) ն տարածության (դաշտերի) մեջ, կամ միայն ժամանակի: Ժամանակն այն գործոնն է, եր ցանքաշրջանառության մեջ զ աղեցված մշակա ույսերը ն ցելերը նույն դաշտում հաջորդում են մեկը մյուսին: Տարածությունը եր յուրաքանչյուր դաշտում եղած մշակա ույսերը կամ ցելերը տվյալ ժամանակաշրջանում զ աղեցնում են որոշակի դաշտեր: Որոշակի կարգով սահմանված մշակա ույսերի ն ցելերի հաջորդափոխության թվարկումը կոչվում է ցանքաշըրջանառության սխեմա: Բույսերի հաջորդականությունը սահմանելիս հաճախ նշում են այն խմ ի անունը, որին պատկանում են ույսերը` շարահերկներ /եգիպտացորեն, ծխախոտ,կարտոֆիլ, ճակնդեղ/, հատիկավոր /ցորեն, գարի, աշորա ն այլն/, խոտա ուսային /առվույտ, կորնգան, երեքնուկ, վարսակ/, անջարա ոստանային /վարունգ, լոլիկ, տաքդեղ, սմ ուկ, կաղամ , սոխ, ձմերուկ, սեխ/ ն այլն: Օրինակ, ցանքաշրջանառության սխեմաներից մեկում սահմանվել է մշակա ույսերի հետնյալ հաջորդականությունը` 1 երեքնուկ, 2 աշնանացան ցորեն, 3 կարտոֆիլ, 4 գարի երեքնուկի ենթացանքով: Ցանքաշրջանառության մեջ ընդգրկված ոլոր մշակա ույսերը, յուրաքանչյուր դաշտում, լինում են որոշակի ժամանակով, ինչը պայմանավորված է դաշտերի թվով: Ցանքաշրջանառության սխեմայով նախատեսված այն ժամանակամիջոցը, որի ընթացքում ույսերը ն ցելերը հաջորդա ար սահմանված սխեմայով անցնում են յուրաքանչյուր դաշտով, կոչվում է ցանքա136

շրջանառության շրջապտույտ /ռոտացիա/: Մշակա ույսերի տեղաաշխման առավել պատկերավոր պլանը, ըստ դաշտերի ն տարիների շրջապտույտի ժամանակաշրջանի, արտահայտված է շրջապտույտի աղյուսակում: Աղյուսակ 16 Շրջապտույտի աղյուսակ ԴԱՇՏԵՐԸ

Տարիները

1Մ

երեքնուկ

աշնանացան ցորեն

կարտոֆիլ

գարի երեքնուկի ենթացանքով

աշնանացան ցորեն

կարտոֆիլ

գարի երեքնուկի ենթացանքով

երեքնուկ

կարտոֆիլ

գարի երեքնուկի ենթացանքով

երեքնուկ

աշնանացան ցորեն

գարի երեքնուկի ենթացանքով

երեքնուկ

աշնանացան ցորեն

կարտոֆիլ

Ցանքաշրջանառությունների հիմքում ընկած է ցանքատարածությունների գիտականորեն հիմնավորված կառուցվածքը, այսինքն մշակա ույսերի ն ցելի զ աղեցրած տարածությունը արտահայտված տոկոսներով, ընդհանուր վարելահողերի նկատմամ : Եթե ցանքերի կառուցվածքում փոփոխություններ տեղի չեն ունենում, ապա առաջին շրջապտույտի ավարտից հետո սկսվում է երկրորդը, որտեղ մշակա ույսերը հաջորդափոխվում են նույն կարգով, ինչ կարգով ինչպես առաջին շրջապտույտի ժամանակ: Ցանքաշրջանառության սխեմայով նախատեսված յուրաքանչյուր ույս կարող է զ աղեցնել մեկ կամ մի քանի դաշտ, անգամ դաշտի մի մասը: Եր ցանքաշրջանառության որնէ դաշտում ընդգրկված են երկու ն ավելի մշակա ույսեր, այն կոչվում է հավաքական: Հավաքական դաշտերում տեղա աշխվում են այնպիսի ույսեր, որոնք մոտ են իրենց ագրոտեխնիկայով ն վեգետացիայի տնողությամ : Հավաքական դաշտերն ավելի հաճախ հանդիպում են անջարա ուծության, քան դաշտավարության մեջ: Գյուղատնտեսական ույսերի մշակությունը միննույն

դաշտում 2-3 տարի անընդմեջ կոչվում է կրկնվող ցանքեր: Եթե առանձին ույսեր երկարատն են (3 տարի ն ավելի) մշակվում, նույն դաշտում, ապա դրանք կոչվում են անհերթափոխ ցանքեր: Իսկ եր տնտեսության մեջ երկար տարիներ մշակվում է մեկ մշակա ույս, կոչվում է մոնոկուլտուրա: Ցանքաշրջանառությունը միայն մշակա ույսերի ն ցելերի հաջորդականություն չէ, այլն ագրո-տեխնիկական համալիր միջոցառումներ` մասնավորապես հողի մշակում, պարարտացում, հողատարման կանխարգելում, որոնց նպատակն է գյուղատնտեսական ույսերից կայուն ն արձր երք ստանալ: Ապացուցված է, որ դաշտավարության մեջ առանց մշակա ույսերի հաջորդափոխություն սահմանելու, հնարավոր չէ լուծել հողերի երրիության ապահովման ն կայուն երքի ստացման խնդիրները: Ըստ Դ.Ն.Պրյանիշնիկովի` ույսերի հաջորդականության պատճառները չորսն են. 1. Քիմիական 2. Ֆիզիկական 3. Կենսա անական 4. Տնտեսական: Քիմիական: Ինչպես հայտնի է, տար եր մշակա ույսեր տար եր պահանջ ունեն սննդատարրերի նկատմամ : Հացահատիկային մշակա ույսերն ավելի շատ ծախսում են ազոտ ն կալիում, կարտոֆիլը, շաքարի ճակնդեղը, արնածաղիկը` կալիում, ակլազգիները` ֆոսֆոր, կալիում ն այլն: Առանձին մշակա ույսեր տարրալուծում են հողի դժվարալույծ միացությունները ն օգտվում, դրանցից են (կորնգան, կարտոֆիլ), մյուսները օգտվում են հիմնական ջրալույծ տարրերից (ցորեն, շաքարի ճակնդեղ ն այլն): Բակլազգի ընտանիքին պատկանող մշակա ույսերը (առվույտ, երեքնուկ, կորնգան շա դար, վիկ, հատիկաընդեղեններ) հողը հարստացնում են ազոտով, արելավվում են նրա ստրուկտուրան ն լավ նախորդներ են շատ մշակա ույսերի համար: Մշակա ույսերի հաջորդականության կարնոր պատճառներից է նան դրանց պահանջը խոնավության նկատմամ , ինչը պայմանավորված է ույսերի արմատային համակարգի կառուցվածքով: Հացահատիկային մշակա ույսերի արմատները փնջաձն են ն հիմնականում տարածվում են վարելաշերտում, հատիկաընդեղենների ն մի շարք այլ մշակա ույսերի արմատներն առանցքային են, թափանցում են խորը ն ընդունակ են օգտվելու հողի խորը շերտերի խոնավությունից: Մշակա ույսերի ճիշտ հերթափոխությունը հնարավորություն կտա առավել արդյունավետ օգտագործելու ինչպես վարելաշերտի, այնպես էլ ենթավարելաշերտի սննդատարրերը: Ֆիզիկական: Պայմանավորված է մշակա ույսերի կենսա անական ն ագրոտեխնիկական առանձնահատկությունների տար երությամ : Դաշտերը ազմամյա խոտերից ն աշնանացան հատիկավոր ույսերից

հետո լինում են ամրացած ն չորացած, իսկ շարահերկերից հետո` փուխր, մաքուր ն ավելի խոնավ: Տար եր է նան դրանց ազդեցությունը հողի ստրուկտուրայի վրա: Բազմամյա խոտերը արելավում են հողի ստրուկտուրան ն կայունությունը. դրական ազդեցություն են ունենում նան մի շարք միամյա մշակա ույսեր (հատիկավորներ ն ուրիշներ), սակայն ավելի նվազ չափով, քան ազմամյանները: Այս ոլորը պետք է հաշվի առնվի ույսերի հաջորդականության կարգը սահմանելիս: Հատկապես պետք է նշել մշակա ույսերի հաջորդականության նշանակությունը ջրի արդյունավետ օգտագործման գործում: Երկրագործության կարնոր հիմնախնդիրներից մեկը խոնավության պահպանման ն ջուրը խնայողա ար օգտագործելու խնդիրն է: Այդ պատճառով շատ կարնոր է սահմանել ջրի նկատմամ տար եր պահանջներ ունեցող ույսերի հաջորդափոխությունը: Ան ավարար խոնավացման գոտում շատ մեծ է մաքուր ցելերի դերը, որոնք արելավվում են հողի ջրային ռեժիմը: Կենսա անական: Մշակա ույսերի հաջորդափոխության կենսա անական կարգի անհրաժեշտությունը պայմանավորված է մոլախոտերի, վնասատուների ն հիվանդությունների վրա դրանց տար եր ազդեցությամ : Մշակա ույսերի մեծ մասն ունեն իրենց հատուկ աղտոտողները, այդ պատճառով անհերթափոխ ցանքերում դրանց զարգացման համար ստեղծվում են նպաստավոր պայմաններ: Օրինակ, ձմեռող ն աշնանային մոլախոտերը հարմարված են աշնանացան հատիկավոր մշակա ույսերին, որոնք թույլ են ճնշում մոլախոտերը: Մինչդեռ աշնանացան մշակա ույսերի ճնշումը գարնանային մոլախոտերի վրա ուժեղ է: Շարահերկային մշակա ույսերի միջշարային մշակությունների դեպքում մոլախոտերը ն դրանց վեգետատիվ օրգանները ոչնչանում են, արդյունքում դաշտերը շարահերկերից հետո լինում են մաքուր: Մեծ է նան ցանքաշրջանառության դերը գյուղատնտեսական ույսերի վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ պայքարի գործում: Հիվանդությունների ն վնասատուների առաջացման չափն առաջին հերթին պայմանավորված է մշակա ույսերի անհերթափոխ մշակության կամ դրանց ոչ ճիշտ հաջորդափոխության հետ: Վնասատուներն ու հիվանդությունները, որոնք վնասում են որոշակի մշակա ույսերի խմ ի, առավել վտանգավոր են: Այսպես, օրինակ, հացահատիկային ճանճերը վնասում են միայն հացահատիկային մշակա ույսերին, իսկ մյուս ույսերի վրա չեն ազդում: Հետնա ար կրկնվող ցանքերի դեպքում նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում վնասատուների ազմացման համար: Առավել վտանգավոր են անհերթափոխ ցանքերի ն հաճախ վերադարձող մշակա ույսերի համար տար եր հիվանդությունները, որոնք առաջանում են սնկային մակա ույծների, ակտերիաների ն վիրուսների միջոցով: Օրինակ, աշնանացան ցորենը ն գարին ուժեղ կերպով վարակվում են ժանգով ն արմատային փտումով, կտավատն ու կանեփը` ֆուզարիոզով, կարտոֆիլը`

ֆիտոֆտորայով, արնածաղիկը` կեղծ ալրացողով, ամ ակենին` վիլտով ն այլն: Երկրագործության պրակտիկայի փորձը ցույց է տվել, որ ույսերի ճիշտ հաջորդափոխությունը կանխում է հիվանդությունների տարածումը: Այսպիսով, ցանքաշրջանառության սանիտարական դերը շատ մեծ է մոլախոտերից ն հիվանդություններից երքի կենսա անական պահպանման, ինչպես նան վնասատուների դեմ պայքարի գործում: Տնտեսական: Ելնելով տվյալ ժամանակաշրջանի համար մշակա ույսերի նկատմամ եղած պահանջից` մշակվում է տնտեսապես հիմնավորված ցանքատարածությունների կառուցվածք, ինչը ցանքաշրջանառության տնտեսական հիմքն է: Տնտեսական վերլուծության ժամանակ հաշվի է առնվում նան մշակա ույսերի տնտեսական նշանակությունն ու արտադրանքի որակը, դրա հողապաշտպան դերը, մելիորատիվ նշանակությունը ն այլն: Պետք է մշակել ն հիմնավորել ցանքաշրջանառություններում մշակա ույսերի այնպիսի հաջորդականություն, որի դեպքում ոլոր ույսերից կապահովվի արձր երք` ցածր ինքնարժեքով: Այսպես, ակլազգի ազմամյա խոտա ույսերից (առվույտ, կորնգան, երեքնուկ) հետո հողում կուտակվում է մեծ քանակությամ ազոտ, ուստի դրանց անհրաժեշտ է հաջորդափոխել այնպիսի ույսերով, որոնք ազոտի պահանջ են զգում: Առանձին ույսերի տնական մշակության դեպքում դաշտերը վարակվում են տվյալ մշակա ույսերին յուրահատուկ մոլախոտերով, վնասատուներով ու հիվանդություններով, որի դեմ պայքարելու համար կծախսվեն շատ միջոցներ, քան ճիշտ ցանքաշրջանարության կիրառման դեպքում: Այսպիսով, կախված հողակլիմայական պայմաններից ն մշակա ույսերի նկատմամ ունեցած պահանջներից` երքի վրա առավել ազդեցություն կարող է ունենալ վերը թվարկված պահանջներից որնէ մեկը:

Դաշտային մշակա ույսերի ցանքաշրջանառության մեջ

ն

ցելերի

տեղա աշխումը

Ցանքաշրջանառություն կազմելիս կարնոր հարցերից մեկը նախորդների ընտրությունն ու դրանց ճիշտ գնահատումն է: Նախորդ է կոչվում մշակա ույսը կամ ցելը, որը զ աղեցրել է տվյալ դաշտը նախորդ տարում: Ցելի ն մշակա ույսերի մշակման եղանակները մեծ ազդեցություն են թողնում հողի ֆիզիկական, քիմիական, կենսա անական հատկությունների, հաջորդ մշակա ույսերի աճի, զարգացման ն երքատվության վրա: Այդ ազդեցության աստիճանով նախորդները աժանվում են գերազանց, լավ, վատ նախորդների ն դասակարգվում են հետնյալ խմ երի՝ 1) մաքուր ն զ աղված ցելեր, 2) ազմամյա խոտա ույսեր, 3) հատիկաընդեղեններ, 4) շարահերկեր, 5) տեխնիկական ոչ շարահերկեր, 6)

աշնանացան ոչ հատիկավորներ, 7) գարնանացան հատիկավոր ոչ շարահերկեր, 8) միամյա խոտա ույսեր: Գերազանց նախորդներից են մաքուր ցելերն ու ազմամյա ակլազգի խոտա ույսերը, ավարար խոնավացման գոտում՝ լավ մշակված ն պարարտացված զ աղված ցելերը: Լավ նախորդներից են շարահերկերը ն միամյա ակլազգի մշակա ույսերը: Վատ նախորդներ են հատիկավոր մշակա ույսերը, եթե դրանք չեն տեղա աշխվում գերազանց նախորդներից հետո: Գերազանց նախորդներից հետո կարելի է երկու տարի անընդմեջ մշակել վատ նախորդներ. օրինակ, ազմամյա խոտերից հետո՝ հատիկավոր ույսեր, կանեփ, իսկ ցելից հետո՝ երկու տարի անընդմեջ հատիկավոր ույսեր: Լավ նախորդներից հետո կարելի է տեղա աշխել միայն մեկ վատ նախորդ. օրինակ, շարահերկային-հատիկավոր կամ հատիկաընդեղեններ-հատիկավոր: Բայց եր լավ նախորդը տեղա աշխվում է գերազանց ն լավ նախորդներից հետո, ապա դրանից կարելի է տեղա աշխել երկու վատ նախորդներ. օրինակ, ազմամյա խոտերից հետո շարահերկ, դրանից հետո երկու տարի անընդմեջ՝ հատիկավոր ույսեր: Ճիշտ ցանքաշրջանառություններում յուրաքանչյուր մշակա ույս պետք է տեղա աշխվի լավ նախորդներից հետո: Ագրոտեխնիկայի պահպանման դեպքում այն ապահովում է արձր երք ն լավ պայմաններ է ստեղծում դրանից հետո մշակվող ույսերի համար: Միայն այս պայմանների դեպքում ցանքաշրջանառությունը ոլոր մշակվող ույսերի երքատվության ն հողի երրիության արձրացման լավագույն միջոցը կլինի:

ՑԵԼԵՐԸ, ԴՐԱՆՑ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈւՄԸ Եւ ԴԵՐԸ

ՈՐՊԵՍ ՆԱԽՈՐԴ

Նախորդների հատուկ խմ ի մեջ են մտնում ցելերը: Ցելը, որոշակի ժամանակահատվածում մշակա ույսերից ազատ դաշտն է, որի մշակությունն իրականացվում է տնական ժամկետներում: Ցելերը լինում են մաքուր, զ աղված, կուլիսային ն սիդերալ: Մաքուր ցել է կոչվում ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում մշակվող, ույսերից ազատ դաշտը: Այդ դաշտում կատարվում են հողի մշակման, մոլախոտերի ոչնչացման աշխատանքները՝ արենպաստ պայմաններ ստեղծելով մոլախոտերի սերմերի ն վեգետատիվ օրգանների ծլման ն դրանց հետագա ոչնչացման համար: Այդ ժամանակ հող են մտցվում նան օրգանական ն հանքային պարարտանյութեր: Մաքուր ցելը նպաստում է հողում խոնավության ն սննդատարրերի կուտակմանը: Մաքուր ցելերը աժանվում են սն ն վաղ ցելերի, որոնք իրարից տար երվում են հողի հիմնական մշակման ժամկետներով: Սն ցելի մշակումը սկսում են ամռանը կամ աշնանը, նախորդ մշակա ույսերի երքահավաքից հետո՝ աշնանացանների ցանքից գրեթե մեկ տարի առաջ: Վաղ ցելը այն մաքուր ցելն է, որը նախորդ մշակա ույսերի երքահավաքից հետո սկսում են մշակել հաջորդ տարվա գարնանից: Ցելերը կիրառվում են անջրդի երկրագործության պայմաններում խոզանից համատարած ցանվող հատիկավոր ույսերից հետո ն լավ նախորդ են աշնանացան հատիկավոր մշակա ույսերի համար: Ցելերից հետո խորհուրդ չի տրվում մշակել գարնանացան հատիկավոր մշակա ույսեր, քանի որ ցելի մշակման ժամանակը երկարում է: Կուլիսային ցելը, այն մաքուր ցելն է, որտեղ գարնանը կամ ամռան սկզ ին ցանում են արձրացողուն ույսեր՝ եգիպտացորեն, արնածաղիկ ն այլն(կուլիսներ): Կուլիսային ցելերը կիրառում են տափաստանային գոտում: Դրանք անհրաժեշտ են ձյան կուտակման, պահպանման, աշնանացան ույսերը ցրտահարությունից պահպանելու, հողում ջրի պաշարներն ավելացնելու ն վնասակար քամիների ազդեցությունը մեղմացնելու համար: Ցելադաշտում կուլիսներն իրենցից ներկայացնում են մեջընդմիջվող ույսերի շարքեր: Յուրաքանչյուր կուլիսը (շերտը) աղկացած է 1-2-3 լայնաշար ցանված (60 սմ) ույսերից: Մեկ կուլիսը մյուսից տեղադրվում է կուլտիվատորի լայնքի ընդգրկման ազմապատիկով: Կուլիսային ցելերն աշնանացան ն գարնանացան մշակա ույսերի համար լավ նախորդներ են:

Զ աղված ցելեր: Զ աղված ցելերը կիռաում են խոնավությամ ապահովված շրջաններում: Ցելադաշտը զ աղեցնում են կարճ վեգետացիա ունեցող մշակա ույսերով՝ հիմնականում կերային: Նրա վեգետացիան պետք է կարճ լինի, որպեսզի ամռան առաջին կեսին երքը հավաքվի ն դաշտը նախապատրաստվի նույն տարում աշնանացանի համար: Զ աղված ցելերը աժանվում են համատարած ցանվող ն շարահերկ մշակա ույսերով զ աղվածների: Համատարած զ աղված ցելերում զ աղեցնող մշակա ույսերի ցանքը կատարում են սովորական շարքացաններով, որը ացառում է հողի մշակումը դրանց աճի ու զարգացման ժամանակ: Համատարած զ աղված ցելերում մշակում են տար եր կերային մշակա ույսեր՝ աշնանացան աշորա, մաքուր կամ աշորայի խարնուրդը աշնանացան վիկի հետ, վարսակ-վիկի, ոլոռ-վարսակի խառնուրդները ն այլն: Շարահերկ զ աղեցված ցելերը զ աղեցվում են այնպիսի մշակա ույսերով, որոնց ցանքերում կատարվում են միջշարային մշակումներ ն ունեն կարճ վեգետացիոն շրջան: Օրինակ՝ վաղահաս կարտոֆիլ, եգիպտացորենի վաղահաս սորտեր ու հի րիդներ: Սիդերալ ցելերը զ աղված ցելերի մի տեսակն է, որտեղ ցել զ աղեցնող ույսը օգտագործվում է որպես կանաչ պարարտացում՝ հողը օրգանական նյութերով հարստացնելու համար: Սիդերալ կամ կանաչ պարատացման համար ցելը զ աղեգվում է ակլազգի ույսերով: Ստացված կանաչ զանգվածը դաշտից չի հեռացվում, այլ որպես պարարտանյութ մտցվում հողը: Այդ նպատակով հիմնականում ցանվում են լյուպին, իշառվույտ, մաշ շամ ալա ն այլն: Նման ցելերը կիրառվոմ են աղքատ ավազային, ավազակավային, ինչպես նան ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում, ավարար խոնավացման շրջաններում: Այսպիսով ցելերը կարնոր նշանակություն ունեն ցանքաշրջանառությունում. դրանք մաքրում են դաշտերը մոլախոտերից, նպաստում խոնավության ու սննդատարրերի կուտակմանը: Գերազանց նախորդներ են աշնանացան ն գարնանացան մշակա ույսերի համար: Բազմամյա խոտա ույսեր: Բազմամյա խոտա ույսերը՝ առվույտը, կորնգանը, երեքնուկը ն դրանց խառնուրդը հացա ույսերի հետ, արելավում են հողի երրիությունը ն դրական ազդեցություն են թողնում ոչ միայն առաջին, այլն հետագա մշակա ույսերի վրա (հետազդեցություն): Առվույտը հիմնականում մշակվում է ջրովի երկրագործության, կորնգանը՝ անջրդի, իսկ երեքնուկը խոնավ պայմաններում, հատիկավոր ույսերի ենթացանքով, քանի որ ազմամյա խոտերի ծիլերը շատ զգայուն են ն արնի ջերմությունից կարող են ոչնչանալ: Աշնանացան հացա ույսերը դրանց

պաշտպանում են արձր ջերմության ազդեցությունից, այսինքն ծածկույթի դեր են կատարում: Բազմամյա խոտա ույսերի մաքուր ցանք կատարվում է նոր սերմերի ազմացման դեպքում գիտահետազոտական աշխատանքներում: Բազմամյա խոտերը արելավում են հողի ֆիզիկական հատկությունները, վարելաշերտի կառուցվածքը, հողը հարստացնում մատչելի ազոտով: Դրանք սանիտարի դեր են կատարում, պայքարոմ են մոլախոտերի վնասատուների հիվանդությունների, ինչպես նան հողատարման գործընթացների դեմ: Բազմամյա խոտա ույսերը գերազանց նախորդ են մի շարք հատիկավոր ն շարահերկ մշակա ույսերի համար (աշնանացան ցորեն, գարնանացան հատիկավոր ույսեր, կանեփ, կտավհատ, կորեկ, ամ ակենի, րինձ ն այլն): Շարահերկ մշակա ույսերը որպես նախորդ. Շարահերկ մշակա ույսերը՝ կարտոֆիլ, եգիպտացորեն, ճակնդեղ, ծխախոտ ն այլն ճիշտ մշակության դեպքում, մոտենոմ են ցելերին: Միջշարային մշակումների շնորհիվ ակտիվ պայքար է տարվում մոլախոտերի դեմ, հողը պահվում է փուխր վիճակում, նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում սննդատարրերի ն խոնավության կուտակման համար: Շարահերկ ույսերը լավ նախորդ են աշնանացան ն գարնանացան հացա ույսերի համար: Շարահերկ ույսերը լավ նախորդ են նան միմիանց համար: Այսպես, կարտոֆիլը լավագույն նախորդներից մեկն է եգիպտացորենի կամ շաքարի ճակնդեղի համար: Հատիկաընդեղեն ույսերը, որպես նախորդ: Հատիկաընդեղեն ույսերը՝ ոլոռ, սիսեռ, ոսպ, վիկ ն այլն ունեն վեգետացիայի կարճ տնողություն ն ցանքաշրջանառություններում մշակվում են հիմնականում զ աղված ցելերում, որպես հողի երրիությունը արձրացնող ույսեր: Հատիկաընդեղեն ույսերը նան մշակվում են որպես միջանկյալ խոզանացան ույսեր: Որպես ընդեղեն հողում կուտակում են ազոտ, սակայն ավելի քիչ քանակությամ , քան ազմամյա խոտա ույսերը: Ընդեղենները լավ նախորդ են ինչպես աշնանացան, գարնանացան հատիկավոր ույսերի, այնպես էլ շարահերկերի համար: Հացահատիկները որպես նախորդ: Հացահատիկները` ցորեն, գարի, հաճար, ցորենաշորա, վարսակ ն այլն համարվում են համեմատա ար վատ նախորդներ: Դրանց երքահավաքից հետո հողում քիչ օրգանական նյութեր են կուտակվում, դաշտերը լինում են աղտոտված. Աշնանային հատիկավոր մշակա ույսերը լավ նախորդ են գարնանացան հատիկավոր, շարահերկ ն հատիկաընդեղեն մշակա ույսերի համար: Գարնանացան հատիկավոր ույսերը որպես նախորդ զիջում են աշնանացաններին:

Գարնանացան հատիկավոր ույսերի համար վատ նախորդ է գարնանացան ցորենը: Սակայն եթե գարնանացան մշակա ույսերի (գարնանացան ցորեն) ցանքը կատարվում է լավ պատրաստված ն պարարտացված ազմամյա խոտա ույսերի ճմուտի, կուսական խոպանի կամ խամ հողերի դաշտերում, ապա դրանք լավ նախորդներ են գարնանացան հատիկավոր մշակա ույսերի համար: Վերջիններս նույնիսկ լավ նախորդներից հետո նույն դաշտում կարելի է մշակել 2-3 տարուց ոչ ավելի: Վատ նախորդներից հետո (վարսակ ն այլն) դաշտերը դրվում են մաքուր ցելերի տակ: Հատիկաընդեղեններից, շարահերկերից (լավ նախորդներից) հետո մաքուր ցելեր չեն թողնվում: Այդպիսի պայմաններում ույսերը լավ են օգտագործում խոնավության, սննդատարրերի պաշարները ն լավ հնարավորություն է ստեղծվում արդյունավետ պայքարելու մոլախոտերի, վնասատուների ն հիվանդությունների դեմ: Գյուղատնտեսական արտադրությունն առավել արդյունավետ դարձնելու համար պետք է վատ նախորդները դարձնել լավ` կիրառելով զարգացած ագրոտեխնիկա, արձրորակ պարարտանյութեր: Այդ դեպքում կրկնվող ցանքերի կիրառումը կգտնի իր տարածումը:

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ ՄՇԱԿԱԲՈւՅՍԵՐԸ

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈւԹՅՈւՆՆԵՐՈւՄ

Վարելահողերի արտադրողականության արձրացման արդյունավետ օգտագործման նպատակով, ավարար խոնավացմամ ապահովված շրջաններում, որտեղ հիմնական մշակա ույսերի երքահավաքից հետո տեղումների քանակը 100 մմ-ից ոչ պակաս է, իսկ ակտիվ ջերմաստիճանների գումարը 8000Ը ն ավելին, ինչպես նան հարավային շրջանների ջրովի երկրագործության պայմաններում, դաշտն ամ ողջ վեգետացիայի ընթացքում զ աղեցվում է այլ մշակա ույսերի ցանքերով: Եթե նախորդ մշակա ույսերի երքահավաքից հետո` մինչն հաջորդ մշակա ույսի ցանքը մնում է մեծ ժամանակահատված, այդ դեպքում դաշտը զ աղեցվում է այլ մշակա ույսերի ցանքերով, որոնք ն կոչվում են միջանկյալ մշակա ույսեր: Այսպիսով, միջանկյալ մշակա ույսերը դրանք այն գյուղատնտեսական ույսերն են, որոնք զ աղեցնում են դաշտերը հիմնական մշակա ույսերից ազատ ժամանակահատվածում: Միջանկյալ ույսերը տալիս են լրացուցիչ հատիկ ն կեր: Դրանք արձրացնում են հողի երրիությունը, մաքրում են դաշտերը մոլախոտերից ն կանխում հողատարումը: Միջանկյալ ույսերը հնարավորություն են տալիս տարեկան ստանալու 2-3 երք:

Կախված օգտագործման ժամանակից դրանք աժանվում են խոզանացան, հնձովի, ենթացանքով ն աշնանացան մշակա ույսերի: Խոզանացան ն հնձովի ույսերը ցանվում են հիմնական մշակա ույսի երքահավաքից հետո, նույն տարում. առաջինը` հատիկավոր ույսերի, երկրորդը` կանաչ կերի, խոտի ն սիլոսի համար մշակված կերային խոտա ույսերի երքահավաքից հետո: Որպես խոզանացան կարող են օգտագործվել եգիպտացորենը, դրա տար եր խառը ցանքերը կանաչ կերի համար, կորեկը` հատիկի համար, ոլոռը ն այլն: Հնձովի կարող են ցանվել` հյուսիսային շրջաններում` եգիպտացորեն սիլոսի, լյուպին, ռապս ն այլն կանաչ կերի համար, իսկ հարավում` սիլոսային մշակա ույսեր` եգիպտացորեն, հնդկացորեն, կորեկ ն այլն: Ենթացանքի միջանկյալ ույսերը գարնանը ցանում են հիմնական մշակա ույսի ծածկույթի տակ: Դրանց երքահավաքը կատարվում է նույն տարում, աշնանը մինչն ցրտահարությունները: Գարնանացան ն աշնանացան հատիկավոր մշակա ույսերի տակ ենթացանք են կատարում այնպիսի ույսերով, որոնց աճն ու զարգացումը սկզ նական շրջանում ընթանում է դանդաղ: Հատիկավոր մշակա ույսերի երքահավաքից հետո դրանք արագ աճում ու զարգանում են` ապահովելով արձր երք: Այդ ույսերից են լյուպինը, առվույտը, երեքնուկը, վիկը, արնածաղիկը, սուդանի խոտը ն այլն: Աշնանացան միջանկյալ մշակա ույսերն աշնանացաններն են: Դրանց երքը կերի համար հավաքվում է հաջորդ տարվա գարնանը կամ ամռանը մինչն հիմնական մշակա ույսերի ցանքը: Աշնանացան միջանկյալ մշակա ույսերից են` աշնանացան ցորենը, աշորան, աշնանացան վիկը, ձմեռող վիկը, աշնանացան ռապսը ն այլն: Այսպիսով, գյուղատնտեսական մշակա ույսերից երք ստանալու համար հողն ամ ողջ տարի օգտագործվում է:

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈւԹՅԱՆ ՏԻՊԵՐԸ Եւ

ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Յուրաքանչյուր տնտեսություն կարող է ունենալ մի քանի ցանքաշրջանառություններ: Դա ացատրվում է նրանով, որ գյուղատնտեսական ույսերը տար եր են իրենց կենսա անությամ ու տնտեսական օգտագործմամ , ն դրանց հնարավոր չէ միացնել մեկ ցանքաշրջանառության մեջ: Միանման չեն նան ցանկացած տնտեսության վարելահողերը: Դրանց մեջ կարող են հանդիպել արձր, սակավ երրիությամ , հողատարման ենթարկված ն այլ հողեր: Եթե այդ հողերի վրա տեղադրվի

մեկ ցանքաշրջանառություն, ապա հողային պայմանները չեն ավարարի ույսերի պահանջներին, հողի երրիությունը կնվազի: Կազմակերպական ն այլ պատճառներից ելնելով նույնպես անհրաժեշտ է ունենալ ցանքաշրջանառությունների տար եր տիպեր ն տեսակներ: Ըստ տնտեսական օգտագործման ցանքաշրջանառությունները աժանվում են երեք մեծ խմ երի` դաշտային, կերային ն հատուկ: Ցելերի ն մշակա ույսերի հարա երակցությամ տար երվում են ցանքաշրջանառությունների հետնյալ տեսակները` հատիկացելային, հատիկացելաշարահերկային, հատիկաշարահերկային, հատիկախոտաուսային, խոտադաշտային, խոտա ուսաշարահերկային, սիդերալ, հատիկախոտա ուսաշարահերկային (պտղափոխային), շարահերկային: Ցանքաշրջանառության յուրաքանչյուր տեսակին համապատասխանում է ցանքաշրջանառությունների որոշակի կառուցվածք: Ցանքերի կառուցվածք ասելով պետք է հասկանալ մշակա ույսերի ն ցելերի հարա երակցությունը (տոկոսներով), եթե դրանք կան: Ըստ ցանքաշրջանառությունների կառուցվածքի ն այս կամ այն մշակա ույսերի ու մաքուր ցելի առկայությամ կարելի է որոշել ցանքաշրջանառության տեսակը (աղյուսակ 16):

Աղյուսակ 16 Տարբեր տեսակի ցանքաշրջանառություններում մշակաբույսերի և ցելերի հարաբերակցությունը Ցանքաշրջանառության տեսակը Հատիկացելային

մաքուր ցել Կա

Դաշտերի առկայությունը կամ մշակաբույսերի խմբերի տակ եղած տարածությունը (7) բազմամյա հատիկային շարահերկ ընդեղեններ սիդերալ խոտաբույսեր 50-ից ավելի Չկա Չկա Չկա Չկա

Հատիկացելաշարահերկային

-

50-70

Կա

-

-

-

Հատիկաշարահերկային

Չկա

50-70

-

-

-

-

Հատիկախոտաբուսային

-

50-ից ավելի

Չկա

Կա

-

-

Պտղափոխային

-

Չկա

-

Խոտադաշտային

-

կարող են լինել

կարող են լինել

50-ից ավելի

Չկա

-

Խոտաբուսաշարահերկային

-

նույնը

2 դաշտից ոչ պակաս

2 դաշտից ոչ

պակաս

կարող են լինել

-

Շարահերկային

-

-

50-100

կարող են լինել

-

-

Սիդերալ

-

-

կարող են լինել

-

-

Կա

Դաշտային ցանքաշրջանառություններն ամենատարածված տիպերից է` վարելահողերի մեծ մասը զ աղեցնում են հացահատիկները, կարտոֆիլը ն տեխնիկական դաշտային մշակա ույսերը (շաքարի ճակնդեղ, կտավհատ, ամ ակենի ն այլն): Ցանքաշրջանառության տեսակը որոշում են հողակլիմայական պայմանները ն տնտեսության մասնագիտացումը: Դաշտային ցանքաշրջանառությունն անվանվում է ընդհանուր տարածքում մեծամասնություն կազմող մշակա ույսի սկզ նանունով: Օրինակ` եթե ցանքաշրջանառությունն ունի երեք դաշտ, որից մեկը զ աղեցվում է ցելով, իսկ երկուսը հատիկավոր ույսերով, ցանքաշրջանառությունը պետք է անվանել հատիկացելային: Եթե ցանքաշրջանառությունը կազմված լինի 1. ցել, 2.հատիկավոր, 3.հատիկավոր, 4.շարահերկ, ապա այս դեպքում ցանքաշրջանառությունը կանվանվի հատիկացելաշարահերկային: Պտղափոխային ցանքաշրջանառություններում հաջորդափոխվում են այնպիսի մշակա ույսեր, որոնք իրենց կենսա անությամ ն ագրոտեխնիկայով խիստ տար եր են, օրինակ` 1. երեքնուկ, 2. աշնանացան հատիկավորներ, 3. շարահերկեր, 4. գարնանացան հատիկավորներ երեքնուկի ենթացանքով: Կերային ցանքաշրջանառություններ Այս տիպի ցանքաշրջանառությունները զ աղեցնում են վարելահողերի 15-307-ը, իսկ մասնագիտացված անասնա ուծական տնտեսություններում` ավելին: Դրանք աժանվում են երկու ենթատիպերի` ֆերմամերձ ն խոտհարքարոտային ցանքաշրջանառությունների: Ֆերմամերձ կերային ցանքաշրջանառությունները տեղադրվում են անասնապահական ֆերմաներին մոտ գտնվող դաշտերում ն նախատեսված են սիլոսային մշակա ույսերի, արմատապտուղների, ազմամյա ն միամյա խոտա ույսերի մշակության համար: Խոտհարքարոտային կերային ցանքաշրջանառությունները տեղադրված են աղքատ, ֆերմաներից հեռու գտնվող հողատարածությունների վրա: Անասուններին խոտով ապահովելու նպատակով ստեղծվում են սովորական ն երկարամյա ոռոգելի կուլտուրական արոտավայրեր` ազմամյա ն միամյա խոտա ույսեր աճեցնելու համար: Այս ցանքաշրջանառությունները ցելեր ն շարահերկ ույսեր չեն ընդգրկում, թեք լանջերում տեղադրելիս ունեն հակաէրոզիոն նշանակություն: Կերային ցանքաշրջանառությունների գերակշռող տեսակներն են` պտղափոխայինները, շարահերկայինները, խոտա ուսաշարահերկայինները, խոտադաշտայինները: Շարահերկային տեսակի ֆերմամերձ ցանքաշրջանառություններն ավելի մեծ տարածում ունեն: Շարահերկ ույսերն այստեղ զ աղեցնում են

ցանքերի մեծ մասը, եր եմն էլ ամ ողջ ցանքատարածությունները, ն ցանվում են երկու ն ավելի տարի անընդմեջ: Ֆերմամերձ ցանքաշրջանառություններում մշակա ույսերը կունենան մոտավորապես հետնյալ հաջորդականությունը` 1. սիլոսայիններ, 2. արմատապտուղներ, 3. վաղահաս սիլոսայիններ, 4. աշնանացաններ: Հիմնականում մեծ տարածում ունեն խոտհարքարոտային ցանքաշրջանառության խոտաշարահերկային ն խոտադաշտային տեսակները: Այս ցանքաշրջանառություններում ազմամյա խոտա ույսերին պետք է հատկացնել չորս դաշտից ոչ պակաս, ընդ որում առաջին երկու դաշտերում կոպիտ կեր ստանալու, իսկ մնացած դաշտերում կուլտուրական արոտներ կազմակերպելու համար: Օրինակ, խոտհարքարոտային ցանքաշրջանառության տեսակից` 1) գարնանացան հատիկային ազմամյա խոտա ույսերի ենթացանքով, 2) ազմամյա խոտա ույսեր օգտագործման առաջին տարվա, 3) ազմամյա խոտա ույսեր օգտագործման երկրորդ տարվա, 4) ազմամյա խոտա ույսեր օգտագործման երրորդ տարվա, 5) ազմամյա խոտա ույսեր օգտագործման չորրորդ տարվա, 6) ազմամյա խոտա ույսեր օգտագործման հինգերորդ տարվա, 7) աշնանացաններ, սիլոսայիններ: Հատուկ ցանքաշրջանառություններում առանձնացված են ույսեր, որոնց մշակությունը պահանջում է հատուկ պայմաններ, ագրոտեխնիկա: Այդպիսի ույսերի թվին են պատկանում անջարա ոստանայինները, ծխախոտը, կանեփը, րինձը: Հատուկ ցանքաշրջանառության առանձին տեսակներից են անջարանոցային, պտղատնկարանային, հողապաշտպան ցանքաշրջանառություննները: Բանջարանոցային ցանքաշրջանառությունների մեծ մասը պատկանում է շարահերկային կամ խոտա ուսաշարահերկային տեսակներին: Շարահերկային ցանքաշրջանառությունները զ աղեցվում են վաղ անջարեղենով: Օրինակ, 1) կանաչ սոխ ն վարունգ, 2) վաղահաս կաղամ ն ծաղկակաղամ , 3) սեղանի արմատապտուղներ, 4) վաղահաս կարտոֆիլ: Շարահերկային ցանքաշրջանառությունների մեջ խոտա ույսերի ընդգրկումը զգալիորեն արելավում է անջարային ույսերի համար սանիտարական պայմանները: Այդ պատճառով խոտա ուսաշարահերկային ցանքաշրջանառություններում անջարային ույսերի հաջորդականությունը 2-3 տարով ընդմիջվում է ազմամյա խոտա ույսերի մշակությամ :

Օրինակ` 1) միամյա խոտա ույսեր` ազմամյա խոտա ույսերի ենթացանքով, 2) ազմամյա խոտա ույսեր (օգտագործման առաջին տարի), 3) ազմամյա խոտա ույսեր (օգտագործման երկրորդ տարի), 4) կաղամ , 5) սոխ, 6) վարունգ ն լոլիկ, 7) սեղանի արմատապտուղ: Պտղատնկարանային, անտառատնկարանային ու հատապտղային ցանքաշրջանառությունները մեծ նշանակություն ունեն այդ ույսերից առողջ տնկանյութ ստանալու համար: Այս ցանքաշրջանառություններն այնպես են կառուցում, որպեսզի պտղատու ույսերը նախկին դաշտ վերադառնան ոչ շուտ, քան 2-3 տարի հետո` պատվաստակալների հողամասում ն 4-5 տարի հետո` տնկիների ձնավորման ցանքաշրջանառություններում: Լավ պատվաստակալներ ն տնկիներ աճեցնելու համար ցանքաշրջանառություններում ընդգրկվում են շարահերկ ույսեր (կերային, անջարային ն ոստանային), ազմամյա խոտա ույսեր, հացահատիկային ույսեր ն մաքուր ցելեր: Այս ույսերի հաջորդականությունը պետք է այնպիսին լինի, որ պտղատու ույսերն ունենան լավագույն նախորդներ: Օրինակ, մաքուր ցել, ազմամյա խոտա ույսեր, շուռ տված ճմուտ ն այլն: Օրինակ` հյուսիսային ն միջին գոտու խոնավ շրջաններում տնկիների ձնավորման ցանքաշրջանառությունների համար հնարավոր է մոտավորապես այսպիսի հաջորդականություն. 1) գարնանացան հացահատիկ` ազմամյա ակլազգի խոտա ույսերի ենթացանքով, 2-3) ազմամյա խոտա ույսեր, 4) վաղահաս անջարեղեն 5) պատվաստակալներ, 6) միամյաներ, 7) երկամյաներ, 8) շարահերկ կամ միամյա խոտա ույսեր: Տափաստանային ու անտառային գոտիներում պատվաստակալները տեղադրում են մաքուր ցելերից, իսկ ջրովի պայմաններում ազմամյա խոտա ույսերից հետո: Եվս մեկ օրինակելի ցանքաշրջանառության սխեմա` 1) սն ցել, 2) տնկարանի առաջին դաշտ, 3) տնկարանի երկրորդ դաշտ, 4) տնկարանի երրորդ դաշտ,

5) հացահատիկներ, 6) վաղ շարահերկեր, 7) սիդերատներ: Հողապաշտպան ցանքաշրջանառությունների գլխավոր խնդիրը` հողի պահպանումն է ջրի ն քամու հողատարումից (էրոզիայից) ն դրա արդյունավետ օգտագործումը: Հողապաշտպան ցանքաշրջանառությունները կարող են լինել ինչպես դաշտային, այնպես էլ կերային: Հողն էրոզիայից լավ են պաշտպանում խոտադաշտային ն հատիկախոտա ուսային ցանքաշրջանառության տեսակները: Հողը ջրային էրոզիայից պաշտպանելու համար ներդնում են 50-ից ավելի թեքություն ունեցող լանջերում: Հողապաշտպան ցանքաշրջանառություններում ույսերի հաջորդականության օրինակելի սխեման հետնյալն է. 1) ազմամյա խոտա ույսեր (օգտագործման առաջին տարի), 2) ազմամյա խոտա ույսեր (օգտագործման երկրորդ տարի), 3) ազմամյա խոտա ույսեր (օգտագործման երրորդ տարի), 4) աշնանացաններ, 5) գարնանացան հատիկավորներ` ազմամյա խոտա ույսերի ենթացանքով: Այս ցանքաշրջանառությունների մեջ ացառվում են մաքուր ցելերը: Շարահերկ ույսերը տեղադրում են լանջի լայնքով` 25-60մ լայնությամ շերտերով, որոնք հերթափոխվում են ազմամյա խոտա ույսերով: Հողմային էրոզիայի շրջաններում, հատկապես թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում, կիրառվում է հողապաշտպան ցանքաշրջանառություններ ազմամյա խոտա ույսերի ցանքերով: Այդ ցանքաշրջանառության յուրաքանչյուր դաշտը աժանված է 50մ լայնությամ շերտերի: Շերտերը դասավորվում են իշխող քամիների լայնակի ուղղությամ : Այդ ցանքաշրջանառություններում շերտերի կեսի վրա ցանում են ազմամյա խոտա ույսեր (ժիտնյակ): Մնացած շերտերը զ աղեցվում են միամյա մշակա ույսերով ն ցելերով, որոնք հաջորդափոխվում են համաձայն ցանքաշրջանառության սխեմայի: Հողմային էրոզիայի ենթակա հողերի պաշտպանության համար առաջարկվում է հինգդաշտյա ցանքաշրջանառություն` տասնամյա շրջապտույտով, որտեղ ազմամյա խոտերը զ աղեցնում են հինգ տարի, որից հետո վարվում են, հետագայում չորս տարի զ աղեցվում են հատիկավոր ույսերով ն մեկ տարի թողնվում են ցելի տակ: Այն շերտերում, որոնք հինգ տարի զ աղեցված են եղել միամյա մշակա ույսերով ն ցելերով, ցանում են ազմամյա խոտեր: Հողապաշտպան ցանքաշրջանառություններում պարտադիր է հողի մշակումը հարթահատիչնենով, որը պահպանում է հողի մակերեսին խոզանային մնացորդները:

Տնտեսություններում, ելնելով իրենց մասնագիտացումից, կարող են լինել ոչ թե մեկ ցանքաշրջանառություն, այլ մի քանիսը (դաշտային, կերային, հատուկ), այսինքն` տար եր ցանքաշրջանառությունների արդյունավետ համատեղում: Այդպիսի համատեղումը երկրագործության մեջ ստացել է ցանքաշրջանառության համակարգ անվանումը: Յուրաքանչյուր ցանքաշրջանառություն աղկացած է առանձին օղակներից: Օղակ է կոչվում ցանքաշրջանառության տարասեռ կամ տար եր ույսերի զուգակցումը ներկայացնող մասը` ներառյալ ցելերը: Ցանքաշրջանառության սխեմաներում տար երում են հետնյալ օղակները. Ցելային օղակ 1 ցել-աշնանացան 2 ցել-աշնանացան-գարնանացան 3 ցել-աշնանացան-աշնանացան Խոտա ուսային օղակ 1. ազմամյա խոտ (օգտագործման վերջին տարի)-աշնանացան հատիկավոր 2. ազմամյա խոտ (օգտագործման վերջին տարի)-աշնանացանաշնանացան հատիկավոր 3. ազմամյա խոտ (օգտագործման վերջին տարի)-գարնանացան հատիկավոր 4. ազմամյա խոտ (օգտագործման վերջին տարի)-աշնանացանգարնանացան հատիկավոր Շարահերկային օղակ 1. շարահերկ-աշնանացան հատիկավոր 2. շարահերկ-հատիկավորներ (հատիկաընդեղեններ)- աշնանացան-գարնանացան 3 շարահերկ-հատիկավորներ-հատիկավորներ: Հատիկաընդեղենների օղակ 1. Հատիկաընդեղեն- աշնանացան հատիկավորներ 2. Հատիկաընդեղեն- աշնանացան- գարնանացան 3. Հատիկաընդեղեն- գարնանացան- հատիկավոր 4. Հատիկաընդեղեն-գարնանացան-աշնանացան հատիկավորներ Ցանքաշրջանառության թվարկած օղակները դեռնս լրիվ չեն: Կախված գոտուց ն ցանքաշրջանառության մասնագիտացումից, կարող են ձնափոխվել: Ելնելով այս օղակներից, կարելի է կազմել ցանքաշրջանառության սխեմաներ: Օրինակ` Ցելային ու շարահերկային տար եր օղակների զուգակցումը տալիս է հատիկացելաշարահերկային ցանքաշրջանառությունների տար եր սխեմաներ:

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈւԹՅՈւՆՆԵՐԻ ՆԱԽԱԳԾՈւՄՆ Ու

ԻՐԱՑՈւՄԸ

Ցանքաշրջանառության ներդրումը աղկացած է երկու հիմնական փուլից` նախագծում ն իրացում: Նախագծումը սկսվում է ներտնտեսային հողաշինարարական նախագծի մշակումով: Այն կազմվում է տնտեսությունների ն հողաշինարարական հիմնարկների մասնագետների կողմից: Դրա համար վերլուծության են ենթարկվում տվյալ տնտեսության հողակլիմայական պայմանները, տալիս ոլոր հողերի նկարագիրներն ու տնտեսական գնահատականը, նշում միջոցառումներ նական խոտհարքների ու արոտավայրերի արելավման համար, անհրաժեշտության դեպքում պլանավորում հողի կուլտուրականացման միջոցառումներ, ապա որոշում, թե որ տարածություններում ինչ ույս պետք է մշակել, որպեսզի ապահովի իրենց պահանջը կերերով, սերմերով ն այլն: Դրանից հետո որոշում են ցանքաշրջանառությունների թիվը, դրանցում մշակվող ույսերը ն դրանց աշխումն ըստ տեղանքի: Կազմում են ույսերի հաջորդականության սխեմաները ն մշակում յուրաքանչյուր ցանքաշրջանառության համար ագրոտեխնիկական միջոցառումների համակարգ: Այս աշխատանքներով ավարտվում է ներտնտեսային հողաշինարարական աշխատանքների նախագծումն ու ցանքաշրջանառության ներմուծումը: Նախագիծը հաստատվում է վերադաս գյուղատնտեսական կազմակերպության կողմից, որից հետո տեղափոխվում տնտեսության նոր ցանքաշրջանառություններում դաշտերի սահմանները կտրելու, առանձնացնելու համար: Այդ պահից սկսած ցանքաշրջանառությունը համարվում է ներմուծված: Այսպիսով, ցանքաշրջանառությունների ներմուծումը` դա ցանքաշրջանառության նախագծի մշակումն է, հաստատումը ն դրա տեղափոխումը տնտեսության տարածք: Ցանքաշրջանառության ներմուծումը կատարվում է հատուկ պլանի միջոցով, որը կոչվում է ցանքաշրջանառության փոխանցման պլան: Պլանում որոշվում են ույսերի ժամանակավոր հաջորդափոխության ն ցանքաշրջանառության իրացման համար անհրաժեշտ ագրոտեխնիկական համալիր միջոցառումները: Ցանքաշրջանառությունների իրացումը ներմուծված ցանքաշրջանառությունում փոխանցման պլանի իրականացումն է: Ցանքաշրջանառությունն իրացվում է 2-3 տարվա ընթացքում: Իրացման ժամանակ նույն դաշտում կարող են մշակվել ավելի շատ թվով ույսեր, քան նախատեսված է սխեմայով: Բայց ամ ողջությամ վերցրած ցանքաշրջանառությունում մշակա ույսերի ցանքատարածությունները պետք է համապատասխանեն նախատեսված ցանքերի կառուցվացքին:

Ցանքաշրջանառությունը համարվում է իրացված, եր մշակա ույսերի տեղա աշխումն ըստ դաշտերի համապատասխանում է ընդունված սխեմային ն պահպանված են դաշտերի սահմանները: Ցանքաշրջանառությունների իրացման տարին համարվում է դրա շրջապտույտի առաջին տարի: Մշակա ույսերի ն ցելերի հետագա տեղա աշխումն ըստ դաշտերի ն տարիների որոշված շրջապտույտի աղյուսակով:

ՑԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈւԹՅԱՆ ԴԱՇՏԵՐԻ

ՊԱՏՄՈւԹՅԱՆ ԳԻՐՔ

Որպեսզի ճիշտ որոշել մշակա ույսերի տեղա աշխման ու դրանց մշակության եղանակներն անհրաժեշտ է իմանալ դաշտերի մի շարք տարիների պատմությունը: Այն աղկացած է երեք աժնից. առաջինում գրանցվում են ընդհանուր տեղեկություններ տնտեսության հողային ֆոնդի ն ցանքաշրջանառությունների մասին, երկրորդում` հաջորդականությունը, ընդհանուր տարածությունը, դաշտերի չափը, ցանքաշրջանառության սխեմատիկ քարտեզը, երրորդում երվում է յուրաքանչյուր դաշտի համառոտ նութագիրը ու պար երա ար նշվում ոլոր ագրոտեխնիկական ն այլ միջոցառումները: Վերջին աժնում գրի են առնվում դաշտում մշակվող ույսերը, յուրաքանչյուր ույսին որքան ն ինչ պարարտանյութեր են տրվել, հողն ինչպես են մշակել, մոլախոտերի, հիվանդությունների, վնասատուների դեմ պայքարի ինչպիսի միջոցառումներ են կիրառվել ն յուրաքանչյուր ույսից ինչպիսի երք է ստացվել: Յուրաքանչյուր դաշտի պատմության լավ ճանաչումը հնարավորություն է տալիս ճիշտ պլանավորելու ույսերի տեղա աշխումը ն դրանց մշակության եղանակները: Ագրոտեխնիկական անձնագիր: Բացի դաշտերի պատմության գրքից նպատակահարմար է, որ ցանքաշրջանառության յուրաքանչյուր դաշտ ունենա նան ագրոտեխնիկական անձնագիր: Այն աղկացած է երկու աժնից, առաջինում տրվում է առանձին դաշտերի նութագիրը, իսկ երկրորդում ոլոր ագրոտեխնիկական ն այլ միջոցառումները: Ի տար երությոն գրքից նրանում տրվում են ոչ թե ագրոտեխնիկական միջոցառումների արդյունքները, այլ պլանավորված ագրոտեխնիկական եղանակները հետագա տարում ծրագրավորված երքի ստացման համար: Ագրոտեխնիկական անձնագրում մշակվում են արձր երքի ստացման եղանակները, հաշվի առնելով յուրաքանչյուր դաշտի երրիությունը, մշակվող ույսերի կենսա անական առանձնահատկությունները, տնտեսության ապահովվածությունը պարարտանյութերով, հեր իցիդներով ն գյուղատնտեսական տեխնիկայով:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր 1) Ի՞նչ է ցանքաշրջանառությունը, ինչու՞մ է նրա առավելությունը անհերթափոխ ցանքերի նկատմամ : 2) Մշակա ույսերի հաջորդականության պատճառները: 3) Ի՞նչ է նախորդ: Տվեք տար եր նախորդների ագրոտեխնիկական գնահատականը: 4) Մաքուր ցելերի նշանակությունը ցանքաշրջանառության մեջ ն ո՞ր նական պայմաններում են դրանք կիրառվում: 5) Ինչո՞վ է տար երվում զ աղված ցելը մաքուրից ն ինչումն է նրա առավելությունը: 6) Ի՞նչ նշանակություն ունեն ազմամյա ակլազգի խոտա ույսերը ցանքաշրջանառության մեջ ն ինչ նական պայմաններում են դրանք ավելի արդյունավետ: 7) Ի՞’նչպիսի արտադրական նշանակություն ունեն միջանկյալ մշակա ույսերը ցանքաշրջանառության մեջ: 8) Ինչու՞ են ցանքաշրջանառությունները դասակարգում ն ըստ ինչպիսի՞ հատկանիշների: 9) Որո՞նք են հողապաշտպան ցանքաշրջանառությունների առանձնահատկությունները լանջերում: 10) Ինչպիսի՞ հատուկ ցանքաշրջանառություններ գիտեք, ի՞նչ նպատակով ն ի՞նչ պայմաններում են դրանք կիրառվում: 11) Ի՞նչպես են նախագծվում ն իրացվում ցանքաշրջանառությունները: 12) Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում դաշտերի պատմության գիրքը ն ագրոտեխնիկական անձնագիրը, ինչո՞ւմն է դրանց նշանակությունը:

Առաջադրանքներ Տար եր նահողային գոտիների համար ցանքաշրջանառության սխեմաների ճիշտ ընտրությունը: Աշխատանքի նպատակն է`ծանոթանալ ցանքաշրջանառություն կազմելու կարգին: Որոշել ցանքերի կառուցվածքը` նախագծվող ցանքաշրջանառությունում մշակա ույսերի տեսակարար կշիռը (7), մեկ դաշտի մեծությունը (հա), դաշտերի թիվը: Այդ տվյալների հիման վրա կազմել տվյալ գոտու համար ցանքաշրջանառության ճիշտ սխեմաները: Հողի երրիության արձրացման, պահպանման ն մշակա ույսերից արձր երք ապահովելու գործում, հատկապես ներկա պայմաններում, ացառիկ դեր ունի գիտականորեն հիմնավորված ցանքաշրջա156

նառությունների կիրառումը: Յուրաքանչյուր գյուղացիական տնտեսություն, լինի պետական թե մասնավոր, մշակա ույսերից կայուն երք ստանալու ն հողի երրիությունը պահպանելու խնդիրները չի կարող լուծել, առանց ույսերի ճիշտ հաջորդականության: Բույսերի անհերթափոխ մշակությունն առաջ է երում հողի երրիության անկում, ստրուկտուրայի փոշիացում, հողատարման երնույթների ուժեղացում: Նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվում մոլախոտերի, հիվանդությունների, վնասատուների զարգացման համար, նվազում է մշակա ույսերի երքատվությունը: Այդ վիճակը կարելի է շտկել տար եր տիպի, այդ թվում կարճ շրջապտույտով (ռոտացիայով) մշակա ույսերի ճիշտ հերթափոխությամ : Հետնա ար, ցանքաշրջանառության սխեմաները ն ույսերի հերթափոխությունը որոշելիս, ացի հողակլիմայական պայմաններից, անհրաժեշտ է հաշվի առնել մշակա ույսերի կենսա անական, ագրոտեխնիկական առանձնահատկությունները ն նախորդների ճիշտ ընտրությունը (աղյուսակ 17): Աղյուսակ 17 Հիմնական դաշտային մշակա ույսերի նախորդները Մշակա ույսեր

Նախորդներ

Հատիկային` աշնանացան (ցորեն, գարի, աշորա) վաղ գարնանացան (ցորեն, գարի, վարսակ) ուշ գարնանացան (կորեկ, հնդկա-ցորեն, եգիպտացորեն) Բակլազգիներ` ոլոռ, սիսեռ, ոսպ, ակլա Տեխնիկական` շաքարի ճակնդեղ, ծխախոտ, խորդենի Բանջարանոցային ն կարտոֆիլ Ցանքաշրջանառության սխեմայով նախատեսված յուրաքանչյուր ույս կարող է զ աղեցնել մեկ կամ մի քանի դաշտ կամ դաշտի մի մասը: Եր ցանքաշրջանառության որնէ դաշտում ընդգրկված են երկու ն ավելի մշակա ույսեր, կոչվում է հավաքական: Հավաքական դաշտերում տեղա աշխվում են այնպիսի ույսեր, որոնք մոտիկ են իրենց ագրոտեխնիկայով ն վեգետացիայի տնողությամ :

Կարնոր է նան հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ ույսերի հաջորդականությունն առավել արդյունավետ է լինում, եր միմյանց հաջորդում են համատարած ցանվող ն շարահերկ, ընդեղեն ն ոչ ընդեղեն, հզոր արմատային համակարգ ունեցող ն ավելի թույլ արմատային համակարգ ունեցող, վեգետացիոն շրջանի տար եր տնողության մշակա ույսեր: Բազմամյա խոտա ույսեր (առվույտ, կորնգան, երեքնուկ) հիմնականում ցանվում են հացահատիկավոր ույսերի ծածկոցի տակ: Ցանքաշրջանառության սխեմաներ կազմելու կարգը: Ցանքաշրջանառության սխեմաներ կազմելու համար անհրաժեշտ է համարիչում տրված ցանքաշրջանառության իրացման տարում գյուղատնտեսական մթերքների համախառն արտադրանքը (ց) աժանել հայտարարում տրված պլանավորվող երքատվության (ց/հա) վրա, կստացվի մշակա ույսերի ցանքատարածությունը (հա): Կառուցվածքը սահմանելիս հաճախ նշում են այն խմ ի անունը, որին պատկանում են ույսերը` շարահերկ (եգիպտացորեն, կարտոֆիլ, ծխախոտ, ճակնդեղ), հատիկավոր (ցորեն, գարի, աշորա), խոտային (առվույտ, կորնգան, վարսակ), անջարա ոստանային (վարունգ, լոլիկ, ձմերուկ, սեխ ն այլն): Այնուհետն հաշվում են տվյալ խմ ի մշակա ույսերի զ աղեցրած տարածությունը 7-ով, ցանքաշրջանառության ամ ողջ տարածության նկատմամ : Ելնելով ցանքերի կառուցվածքից պետք է որոշել դաշտի միջին չափը այնպես, որ ցանքաշրջանառությունով նախատեսված յուրաքանչյուր խում հնարավորության սահմաններում զ աղեցնի մեկ կամ մի քանի դաշտ կամ դաշտի մի մասը, իսկ մյուս մասը պետք է զ աղեցնի այնպիսի ույսերով, որոնք մոտ են իրենց ագրոտեխնիկայով ն վեգետացիայի տնողությամ (հավաքական դաշտ): Յուրաքանչյուր մշակա ույսի ցանքատարածությունը աժանելով մեկ դաշտի սահմանված մեծության (հա) վրա, գտնում են դաշտերի թիվը: Ապա այդ տվյալների հիման վրա կազմում են մշակա ույսերի հաջորդականության հնարավոր սխեմաների մի քանի տար երակներ: Ցանքաշրջանառության դաշտերի թվին համապատասխան մշակա ույսերի ն ցելի հաջորդականության թվարկումը կոչվում է ցանքաշրջանառության սխեմա: ՀՀ տար եր գոտիների համար կազմել ցանքաշրջանառության սխեմաներ: (աղյուսակներ 18,19,20,21):

Աղյուսակ 18

-

-

-

Սմբուկ

-

Աշնանացան գարի

Աշնանացան ցորեն

Վաղահաս կարտոֆիլ

Եգիպտացորեն

Ձմերուկ, սեխ

Առվույտ

Տաքդեղ

Լոլիկ

Տարբերակ

Արարատյան հարթավայրի համար

-

-

Աղյուսակ 19

Ծխախոտ

Ճակնդեղ

Առվույտ

Եգիպտացորեն

Կարտոֆիլ

Աշնանացան ցորեն

-

-

-

-

-

Գարնանացան գարի

Տարբերակ

Նախալեռնային գոտու ոռոգելի հողերի համար

Աղյուսակ 20

Տարբերակ

Աշնանացան ցորեն

Գարնանա-ցան գարի

Կորնգան

Գարնանցան ցորեն

Միամյա խոտ

Նախալեռնային ն լեռնային գոտիների անջրդի հողերի համար

-

-

-

-

-

Աղյուսակ 21

-

-

-

Առվույտ

Ճակնդեղ

Գարնանացան գարի

Կարտոֆիլ

Ծխախոտ

Աշնանացան ցորեն

Տարբերակ

Լեռնային գոտու հողերի համար

Օրինակ Արարատյան հարթավայրի հողերի համար 1 տար երակում տրված է` Լոլիկ 300ց -0,6հա500ց/հա Տաքդեղ100ց¬ -0,5հա200ց/հա Սմ ուկ300ց -0,6հա500ց/հա Ձմերուկ, սեխ140ց -0,4հա350ց/հա Կարտոֆիլ441ց -2,1հա210ց/հա Աշնանացան ցորեն 126ց -2,1հա60ց/հա Աշնանացան գարի128ց -2,1հա61ց/հա Այդ տվյալներով նախագծվող ցանքաշրջանառությունում կարելի է որոշել մշակա ույսերի կազմն ու տեսակարար կշիռը: (աղյուսակ 22) Աղյուսակ 22 Մշակա ույսերի կազմն ու տեսակարար կշիռը նախագծվող ցանքաշրջանառությունում Մշակաբույսերը Լոլիկ Տաքդեղ Սմբուկ Ձմերուկ, սեխ Կարտոֆիլ Եգիպտացորեն Աշնանացան ցորեն Աշնանացան գարի Ընդամենը

Տարածությունը հա 0,6 0,5 0,6 0,4 1,1 1,0 2,1 2,1 8,4

7,14 5,96 7,14 4,76 13,1 11,9 25,0 25,0

Հատկացվող դաշտերի թիվը

Ցանքաշրջանառության հնարավոր սխեմաները 1-ին տարբերակ 1.Աշնանացան ցորեն + խոզանացան մշակաբույսեր 2.Բանջարաբոստանային մշակաբույսեր (լոլիկ, տաքդեզ, սմբուկ, ձմերեուկ, սեխ) 3.Աշնանացան գարի + խոզանացան մշակաբույսեր (վարունգ, եգիպտացորեն) 4.Գարնանացան հավաքական (կարտոֆիլ, եգիպտացորեն)

2-րդ տարբերակ 1.Աշնանացան գարի + խոզանացան մշակաբույսեր 2.Բանջարաբոստանային մշակաբույսեր 3.Աշնանացան գարի + խոզանացան մշակաբույսեր 4.Գարնանացան հավաքական կարտոֆիլ, եգիպտացորեն

Առաջադրվող սխեմաներից նպատակահարմար է ընդունել առաջին սխեման:

ՀՈՂԻ ՄՇԱԿՈւՄ

Հողի մշակման հիմունքները Հողի երրիության ն մշակ ույսերի երքատվության արձրացման գործում ոլոր նահողային գոտիներում, հողի ճիշտ մշակումն ունի անգնահատելի նշանակություն: Հողի մշակումը, հատուկ մեքենաների ն գործիքների միջոցով,նրա վրա ներգործելն է, որի գլխավոր նպատակն է` ստեղծել լավագույն պայմաններ մշակա ույսերի աճի, զարգացման ն երքատվության համար: Մշակմամ կարելի է փխրեցնել կամ ամրացնել վարելաշերտը, ոչնչացնել մոլախոտերը, վարածածկել պարարտանյութերը, ճմուտը, խոզանը, ուսական մնացորդները` հողի մակերեսին տալով որոշակի կառուցվածք հողատարման կանխարգելման, հիվանդությունների ն վնասատուների ոչնչացման նպատակով: Խորացնել վարելաշերտը`վարելով ենթավարելաշերտի մի մասը, հողի վերին շերտը նախապատրաստելու ցանքի համար:

Նկ. 2 Հողի մշակումը` ա. մինչն մշակումը, . մշակումից հետո Ելնելով հողակլիմայական պայմաններից, մշակա ույսերի առանձնահատկություններից, նախորդից` յուրաքանչյուր առանձին դեպքի համար որոշում են հողի մշակման եղանակը ն տեխնոլոգիական գործընթացը: Հողը պետք է մշակել խելացի, քանի որ ավելորդ մշակումն ավելացնում է ոչ միայն արտադրանքի ինքնարժեքը, այլն կարող է պատճառել տեխնոլոգիական վնաս: Դաշտի մշակման նպատակահարմարությունը կարելի է որոշել` ելնելով ույսի պահանջներից, հողի

խտությունից ն ագրոֆիզիկական վիճակից: Հայտնի է, որ յուրաքանչյուր հողատիպ ունի,այսպես կոչված հավասարակշիռ խտություն, որն առաջանում է ինչպես նական գործոնների այնպես էլ մեքենաների, գործիքների ն այլ պատճառների` հողի վրա ներգործելու հետնանքով: Գոյություն ունի նան հողի չափավոր խտություն, որը գյուղատնտեսական ույսերի կյանքի համար ամենա արենպաստն է: Այն հողերում, որտեղ հավասարակշիռ խտությունը համընկնում է կամ մոտ է հողի չափավոր խտությանը, հաճախակի մշակումների անհրաժեշտությունը վերանում է: Այն հողերը, որտեղ հավասարակշիռ խտությունը չափավորից արձր է, մշակում են հաճախ ն խորը: Որոշ հողեր նական վիճակում ավականին փուխր են, դրանց մշակումները պետք ե կատարվեն ըստ ույսերի պահանջի: Հողի մշակման ցանկացած եղանակի արդյունավետությունը որոշվում է հիմնական տեխնոլոգիական գործընթացների ազդեցությամ :

ՀՈՂԻ ՄՇԱԿՄԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

Միանվագ ներազդեցությունը հողի վրա հողմշակող մեքենաներով կամ գործիքներով, կոչվում է հողի մշակման եղանակ: Հողի մշակման յուրաքանչյուր եղանակով կատարում են մեկ կամ մի քանի գործողություններ: Դրանցից հիմնականները հետնյալներն են` շրջում, խառնում, մոլախոտերի կտրում, մակերեսի հարթեցում,ամրացում, ակոսների, կատարների, թմ երի պատրաստում, հողի մակերեսին ծղոտի պահպանում: Հողի հիմնական մշակման եղանակները: Հիմնական մշակումը նախորդ մշակա ույսի երքահավաքից հետո հողի առաջին խոր մշակումն է: Այն կատարվում է տար եր կառուցվածքի իրաններով համալրված գութաններով` առը շրջելով ն միաժամանակ փխրեցնելով: Հողատարման ենթակա դաշտամասերում կատարվում է խոր փխրեցում առանց առը շրջելու: Առավել տարածված են հողի հիմնական մշակման հետնյալ ձները` կուլտուրական վար, անթն փխրեցում, հիմնաշրջում, ֆրեզերում: Եր եմն հողի հիմնական մշակում չեն կատարում: Կուլտուրական վարը կատարվում է նախագութանիկ ունեցեղ գութաններով ն կիսապտուտակային (կուլտուրական) թներով, ոչ պակաս քան 22 սմ խորությամ : Կուլտուրական վարի դեպքում հողի վերին ճմաշերտը նախագութանիկով կտրվում է գցվում ակոսի հատակին: Հիմնական իրանը արձրացննում է ներքին շերտը, որը թնի օգնությամ փշրվում է ն ծածկում նախագութանիկով գցած վերին շերտը: Վարելաշերտի մակերեսը լինում է փուխր ն հարթ: Առանց նախագութանիկի կուլտուրական գութանն օգտագործվում է միայն ցելի, ցրտահերկի, կրկնավարի ն գոմաղ ի վարածածկի ժամանակ: Պտուտա164

կային թներով գութանները կարելի է կիրառել ճմուտը 1800-ով շուռ տալու համար: Այն հողը վատ է փշրում, այց լավ է վարածածկում ճմուտը: Կիսապտուտակային թներ ունեցեղ գութանները հողը ավարար չափով են փշրում ն շրջում: Լեռնային շրջաններում ոռոգման ժամանակ կատարվում է հարթ վար հատուկ գութաններով, որը ստացվում է առն աջ կամ ձախ շրջելու միջոցով: Այսպիսի վարի ժամանակ թմ եր ն ակոսներ չեն ստեղծվում: 30400 թեքությունների վրա վարը կատարում են պտուտակավոր գութաններով, իսկ ավելի թեք լանջերում` մինչն 2000, օգտագործում են կախովի մաքոքային գութան, որը վարում է մաքոքաձն: Վարը ջրային հողատարման շրջաններում կատարում են թմ երի, փակ քառակուսիների (միկրոխորշերի), ընդհատվող ակոսների, փոսերի ստեղծմամ , որոնք փոքրացնում են դաշտերից ջրերի մակերեսային հոսքը` այդպիսով նվազեցնելով հողատարումը: Դաշտերը վարում են երկար, նեղ շերտերով`գործերով: Տար երվում են վարի երկու հիմնական եղանակ` կույտավար ն լաղարակավար: Կույտավարի դեպքում աշխատանքը սկսում են գործի մեջտեղից, ինչի հետնանքով գործի մեջտեղում առաջանում է թմ աձն կատար, իսկ հարնան գործերի միջն` լաղարակներ: Լաղարակավարի դեպքում վարը սկսում են գործի աջ կողմից, իսկ վերջում գութանը շուռ են տալիս ձախ: Այս դեպքում գործի մեջտեղում առաջանում է լաղարակ, իսկ եզրին` թմ աձն կատարներ: Հաջորդելով կույտավարը ն լաղարակավարը կարելի է երկու անգամ պակասեցնել կույտավարի կատարները ն լաղարակավարի ակոսները: Եթե դաշտի երկարությունը թույլ է տալիս, հաջորդ վարը կատարում են նախորդին ուղղահայաց: Վարը` հողի հիմնական մշակման ամենատարածված եղանակն է: Անթն վարը կատարվում է 4-5 տարին մեկ անգամ 35-40 սմ խորությամ ` Տ.Ս. Մալցեվի կողմից առաջարկված գութանով: Հաջորդ տարի այն սահմանափակվում է հողի մակերեսային մշակումներով: Անթն գութանով մշակված դաշտերում խոնավության կորուստը քիչ է, քանի որ տեղի չի ունենում հողի վերին չորացված շերտի շրջում ն խառնում ստորինի հետ: Վարելահողի վերին, առավել երրի մասը պահպանվում է նույն տեղում: Հողմատարման ենթակա շրջաններում հողի հիմնական մշակումը կատարվում է անթն գործիքներով, որոնք կոչվում են խորը փխրեցնող հարթահատիչներ: Կուլտիվատոր-հարթահատիչները հողը փխրեցնում են մինչն 30սմ խորությամ : Մշակումից հետո հողի մակերեսին պահպանվում է խոզանը ն մնացած խոզանային մնացորդները: Խոզանը հողը պահպանում է գերտաքացումից, քայքայումից, իսկ նրա վրա տեղացած ձյունը, պակասեցնում է թափված տեղումների արտահոսքը: Խոնավության արձրացման

հետ մեկտեղ արձրանում է նան գյուղատնտեսական մշակա ույսերի երքատվությունը: Մինչն 40-50սմ խորությամ անթն վարը նպաստում է ծլարմատավոր մոլախոտերի արմատային համակարգի կտրատմանը, ինչպես նան ենթավարելաշերտի զգալի փխրեցմանն ու կուլտուրականացմանը: Հիմնաշրջում (պլանտաժային վար) Պլանտաժային վարը հնարավորություն է տալիս հողը վարել մինչն 60-70սմ խորությամ , որը կատարվում է հատուկ հիմնաշրջող գութաններով: Պլանտաժային վարը սովորա ար կիռարում են ազմամյա տնկարկների` խաղողի, պտղատու այգիների, դաշտապաշտպան անտառաշերտի տնկման համար հողը նախապատրաստելիս, որպեսզի խառնեն պարարտանյութերը, արելավեն արմատա նակ շերտի ֆիզիկական հատկությունները, մշակեն միջշարային տարածությունները ն հողը կուլտուրականացնեն: Ֆրեզերային վար Կիռարում են տորֆային, ճմային, գետահունային գուղձերով պատած հողերում: Ֆրեզերային գործիքները շատ լավ փշրում ն խառնում են մշակվող շերտը: Փխրեցման խորությունը տատանվում է 20-25սմ-ի սահմաններում: Ֆրեզերային մշակումը հնարավորություն է տալիս ստանալու հարթ մակերեսով փուխր վարելաշերտ: Հարկային կամ շերտային վար Կիրառվում է այն ոլոր դեպքերում, եր վարելահողերի ստորին շերտերը ցանկալի չէ դուրս երել մակերես (աղակալած հողերը, որոնց ստորին շերտերն աղեր են պարունակում, ճահճային ու տորֆային հողերը, որոնց ստորին շերտը երրի չէ):

Հողի մակերեսային մշակում Մակերեսային համարում են այն մշակումը, եր խորությունը չի գերազանցում 12-14սմ: Մակերեսային մշակումը կատարում են հիմնական մշակումից, ցանքից առաջ,ցանքի ժամանակ ն դրանից հետո: Եր եմն հիմնական մշակումը փոխարինվում է մակերեսային մշակման եղանակներով: Հողի մակերեսային մշակումներն են` երեսվարը, կուլտիվացումը, փոցխումը, քարշակումը, գլանակումը, հարթեցումը: Այս եղանակներն ապահովում են հողի փուխր վիճակը, վերին շերտի հարթեցումն ու նստեցումը, ինչպես նան մոլախոտերի դեմ պայքարը: Մակերեսային մշակման ոլոր եղանակները կիրառվում են հետագա ցանքի, ույսերի խնամքի ն երքահավաքի արդյունավետ կատարման համար: Երեսվար- մակերեսային մշակման եղանակ է, որի դեպքում կատարվում է հողի փխրեցում, մասնակի շրջում, խառնում ն մոլախոտերի կտրում: Այն կատարում են խոպավոր ն սկավառակավոր երեսվարիչներով:

Սկավառակավոր երեսվարիչները կիրառում են հիմնական մշակումից (ցրտահերկ) առաջ` հատիկային մշակա ույսերից հետո երեսվարելու համար: Կուլտիվացում- հողի մակերեսային մշակման եղանակ է, որն իրականացնում է հողի փխրեցումը, խառնումը, ինչպես նան մոլախոտերի կտրումը: Մշակման խորությունը սովորա ար 6-8 սմ-ից մինչն 10-12սմ: Կուլտիվատորներն օգտագործում են համատարած, միջշարային մշակումների համար: Կուլտիվատորների օրգանները ազմազան են` նախատեսված է հողերի համատարած փխրեցման, ուկլիցի համար: Ունիվերսալ կուլտիվատորները կարող են աշխատել ինչպես համատարած, այնպես էլ շարահերկ մշակա ույսերի ցանքերում: Միջշարային մշակումների ն հանքային պարարտանյութերով սնուցման համար օգտագործում են կուլտիվատոր- ուսասնիչներ: Քամու հողատարման ենթակա շրջաններում կարնոր նշանակություն ունեն կուլտիվատոր-հարթահատիչները: Դրանք փխրեցնում են հողը` խոզանը թողնելով մակերեսին, որը պահպանում է ձյան ծածկոցը ն արձրացնում հակահողատարման կայունությունը: Փոցխում- հողի մշակման այն եղանակն է, որն ապահովում է հողի փխրեցումը, խառնումն ու մակերեսի հարթեցումը, գոլորշիացման կանխումը, ինչպես նան մոլախոտերի ընձյուղների ն ծիլերի մասնակի ոչնչացումը: Փոցխումը կարող է կիրառվել, որպես մակերեսային մշակման ինքնուրույն եղանակ կամ համատեղ վարի, կուլտիվացման, սկավառակման ն տափանման հետ: Կախված անող օրգանների ձնից` փոցխերը լինոմ են ատամնավոր, ցանցավոր ն սկավառակավոր: Ատամնավոր փոցխերն իրենց հերթին լինում են ծանր, միջին ն թեթն: Ծանր փոցխերը հողը փխրեցնում են 6-8սմ, միջինները 4-6սմ, թեթնները 2-3սմ խորությամ : Սկավառակավոր փոցխերը լավ են կտրում ճմուտը: Դրանք օգտագործվում են նան վատ մշակված, ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում: Ի տար երություն մնացած փոցխերի` ցանցավորը լավ է փխրեցնում հողը միկրոռելիեֆի պայմաններում: Գլանակում- նպաստում է դաշտի մակերեսի հարթեցմանը, կոշտերի մանրացմանը ն հողի նստեցմանը: Ցանքերի գլանակումն ամրացնում է հողի վերին շերտը, մեծացնում է սերմի հպումը հողին, ինչպես նան խոնավության հոսքը ստորին շերտից դեպի վերինը` արագացնելով սերմերի ծլումը: Այն իրականացվում է գլանակների միջոցով: Գլանակները նախատեսված են հողի նախացանքային ն ցանքերի տափանման համար: Ըստ նշանակության գլանակները լինում են դաշտային ն ճահճային, ըստ կառուցվածքի` օղախթանավոր,

օղաատամնավոր, հարթ ջրալեցուն, ատամնավոր (ցանքային), ձողավոր (ցանցավոր): Օղախթանավոր գլանակը նախատեսված է վարած դաշտի հարթեցման, կեղնի ն կոշտերի քայքայման, հողի վերին շերտի փխրեցման ն ստորին շերտի խտացման համար, օղակաատամնավորը` դաշտի մակերեսի հարթեցման, մինչն 7սմ խորությամ հողի ամրացման ն մինչն 4 սմ խորությամ մակերեսային շերտի փխրեցման համար: Ատամնավոր (ցանքային) գլանակն օգտագործվում է հողի կոշտերի ջարդման, միաժամանակ մակերեվութային շերտի փխրեցումով նախացանքային տափանման, ինչպես նան ցանքերի մակերեսային կեղնի քայքայման համար: Հարթ ջրալեցուն գլանակը նախատեսված է հողի նախացանքային ն ցանքից հետո գլանակման համար: Հարթեցում- մակերեսային մշակման այս եղանակը կիրառվում է ոռոգելի հողերում: Այն ապահովում է մակերեսի հարթեցումը, որի հետ միաժամանակ կատարվում է նան զգալի ամրացում: Հարթեցման համար օգտագործվում է հատուկ գործիք` հարթագերան: Հողի մակերեսային մշակման համար օգտագործվում է նան սանրագերան: Այն հարթագերանից տար երվում է նրանով, որ իր մակերեսին ունի ատամներ, որոնք նախատեսված են դաշտի փխրեցման ն մոլախոտերից մաքրելու, սանրելու համար:

Հողի մշակման ագրեգատի շարժման արագությունը Գյուղատնտեսական ույսերի մշակման արդյունավետությունը սերտորեն կապված է նան մշակման արագության հետ։ Այդ հարցը հետաքրքրել է ազմաթիվ հետազոտողների, որոնք հանգել են այն եզրակացության, որ հողի մշակման արագության արձրացումը գործնականորեն ն գիտականորեն իրեն արդարացնում է: Հողի մշակման արձր արագության կիրառումը ացի ագրոտեխնիկականից ունի նան մեծ տնտեսական նշանակություն: Փորձը ցույց է տվել, որ գոյություն ունեցող գութաններով արձր արագությամ (մինչն 10-12 կմ/ժամ) կատարված հերկը լինում է հարթ, հողը լավ է փշրվում, գութանները կայուն ընթացք են ունենում, իսկ ուսական մնացորդներն ամ ողջությամ վարածածկվում են: Փորձերով հաստատվել է, որ ինչքան մեծ է հողի մշակման արագությունը, այնքան ավելի արձր է նրանում պահպանվող խոնավությունը։ Հետնա ար, կարելի է ավելի վաղ սկսել հողի մշակումը ն ցանքի կատարման աշխատանքները: Փորձը ն պրակտիկան ցույց են տվել նան, որ մշակման արագության արձրացման (7-9 կմ/ժամ) հետ մեկտեղ արձրանում է նան կուլտիվացման, երեսվարի, փոցխման ն գլանակման որակը:

Այժմ կիրառում են հողի մեքենայական մշակման արձր արագություններ (7-8 կմ/ժամ)՝ օգտագործելով գոյություն ունեցող գութանները ն գյուղատնտեսական մեխանիզմները: Այսպիսով, հողի մշակման ավելի արձր արագություններին անցնելու դեպքում կտրուկ արձրանում է աշխատանքի արտադրողականությունը, պայմաններ են ստեղծվում առավել սեղմ ագրոտեխնիկական ժամկետներում կատարելու գյուղատնտեսական աշխատանքները: Այս ոլորը երկրագործության ընդհանուր կուլտուրայի հիմնական պայմաններն են:

ՀՈՂԻ ՄՇԱԿՄԱՆ ՀԱՄԱԿՑՎԱԾ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ Եւ

ԱԳՐԵԳԱՏՆԵՐ

Հողի մշակման ագրեգատների ազմակի անցումը դաշտով հանգեցնում է հողի կնձիկայնության քայքայմանը, ամրացմանը ն փոշիացմանը: Այդ նպատակով նախատեսվում են հատուկ համակցված ագրեգատներ, որոնք մեկ ընթացքով կատարում են մի քանի գործողություն: Գոյություն ունի համակցված մեքենաների երեք տեսակ. 1. Առանձին գործողության՝ իրար հաջորդա ար միացած պարզ գործիքներից կազմված ագրեգատ։ 2. Մեկ շրջանակի վրա հաջորդա ար ամրացված տար եր նշանակության գործիքներից կազմված մեքենա։ 3. Տեխնոլոգիական ցիկլի ոլոր գործողությունները կատարող, անող օրգանով համալրված հատուկ համակցված մեքենա։ Առաջին տեսակի մեքենաներից են վարի համակցված ագրեգատները՝ կազմված գութանից, քարշատափանից, գլանակից, կոշտաջարդիչներից (նկ 3): Դրանք նախատեսված են վարի, գլանակման, կոշտերի մանրացման ն դաշտի մակերեսի հարթեցման համար:

Նկ. 3 Համակցված ագրեգատներով հողի մշակումը Երկրորդ տեսակի մեքենաներից են համակցված ագրեգատները, որոնք նախատեսված են ան ավարար խոնավության շրջաններում առանց առի շրջման հողի հիմնական ն նախացանքային մշակման համար: Ագրեգատը մեկ ընթացքով կատարում է կուլտիվացիա, ջարդում է կոշտերը, հարթեցնում ն գլանակում դաշտը: Երրորդ տիպի մեքենաների թվին է պատկանում համակցված պտտվող թներով գութանը ն ռոտորային գութանը: Համակցված ագրեգատները հնարավորություն են տալիս դաշտային աշխատանքները կատարել ագրոտեխնիկական սեղմ ժամկետում` զգալիորեն կրճատելով աշխատանքային ծախսումները: Համակցված ագրեգատների կիրառումը հողի նվազագույն մշակման միակ ճանապարհն է: Այդ մշակման եղանակն իջեցնում է էներգիայի ծախսումները՝ ի հաշիվ մշակումների թվի ն խորության պակասեցման ն մեկ ագրեգատում մեխանիկական ն քիմիական գործողությունների (մշակում, ցանք, պարարտանյութերի ն հեր իցիդների հող մտցնելը) համատեղման: Համաշխարհային փորձը ն պրակտիկան ցույց են տվել, որ հողի նվազագույն մշակումն ունի մեծ ագրոտեխնիկական ն տնտեսական նշանակություն: Օրինակ, հողի մշակման համակարգում լայնաշար մշակա ույսերի (կարտոֆիլ, եգիպտացորեն, արնածաղիկ ն այլն) միջշարային մշակումների թիվը կարելի է կրճատել մինչն մեկի, եթե օգտագործվեն հեր իցիդներ: Արտասահմանյան երկրներում (ԱՄՆ,

Կանադա, Անգլիա) որոշակի մշակա ուսերի (եգիպտացորեն) համար առաջարկում են ոչ միայն նվազագույն, այլն զրոյական մշակումներ: Շարքերում սերմաթաղիչի օգնությամ հանում են նեղ ակոսներ ն միաժամանակ հող են մտցնում արձր արդյունավետ հեր իցիդներ: Միջշարային մշակումներ չեն կատարվում:

Հողի մշակման համակարգերը Հողի մշակման համակարգը նրա մշակման եղանակների ամ ողջությունն է, որը կատարվում է որոշակի հաջորդականությամ ն կախված է տվյալ հողակլիմայական պայմաններում նրա գլխավոր խնդիրների լուծումից: Հողի մշակման համակարգը մշակվում է ամ ողջ ցանքաշրջանառության համար՝ հաշվի առնելով կլիմայական պայմանները, հողի տիպը, մեխանիկական կազմը, ֆիզիկաքիմիական ն կենսա անական հատկությունները, դաշտերի մոլախոտվածության աստիճանը, մոլախոտերի կենսա անական կազմը ն այլն։ Հողի մշակման առավել կարնոր համակարգերից են՝ 1) հողի մշակումը աշնանացան մշակա ույսերի համար, 2) հողի մշակումը գարնանացան մշակա ույսերի համար, 3) հողի մշակումը ոռոգման պայմաններում, 4) հողի մշակումը հողատարման ենթակա հողերում: Ըստ կատարման ժամկետների, տար երում են հետնյալ համակարգերը՝ 1) ցրտահերկ (հիմնական), 2) նախացանքային մշակում, 3) հետցանքային մշակում: Հողի մշակման աժանումը համակարգերի պայմանական է, սակայն այն օգնում է ճիշտ հասկանալ ն տար եր պայմաններում կիրառել հողի մշակման համապատասխան եղանակ:

ՀՈՂԻ ՄՇԱԿՈւՄԸ ԱՇՆԱՆԱՑԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

Աշնանացան հատիկային մշակա ույսերի (ցորեն, գարի, աշորա) համար լավ նախորդներ են ցելերը ն ավելի քիչ չափով՝ ոչ ցելային նախորդները: Սն ցելի մշակումը կատարվում է ամառաաշնանային ն գարնանաամառային շրջանում։ Ամառաաշնանային շրջանում նախորդ մշակա ույսի երքահավաքից անմիջապես հետո կատարում են խոզանի երեսվար՝ սկավառակավոր երեսվարիչներով։ Երեսվարի խորությունը խոնավ շրջաններում 5-6սմ է, չորային ն կիսաչորային շրջաններում՝ 8-10սմ։ Երեսվարի նպատակն է` նպաստավոր պայմաններ ստեղծել մոլախոտերի սերմերի ծլման համար:

Այն դաշտերում, որտեղ գերակշռում են կոճղարմատավոր ն ծլարմատավոր մոլախոտերը, ամառաաշնանային շրջանում կիրառում են շնչահեղձ անելու ն հյուծելու մեթոդները: Մոլախոտերի ծիլերի երնալու դեպքում կատարվում է վար՝ վարելաշերտի ամ ողջ խորությամ : Անհրաժեշտության դեպքում խորացնում են վարելաշերտը ընդունված ձներից որնէ մեկով: Ցրտահերկի ժամանակ հող են մտցնում օրգանական պարարտանյութեր, թթու հողերում` կիր: Տափաստանային գոտիներում սն ցելը ցրտահերկից հետո կարող է ծածկվել մոլախոտերով: Դրանից խուսափելու համար այն պար երա ար ենթարկվում է կուլտիվացման ն փոցխման: Սն ցելի գարնանաամառային մշակման խնդիրն է մաքրել վարելաշերտը մոլախոտերի սերմերից ն ազմազան վեգետատիվ օրգաններից, կուտակել խոնավություն ն սննդատարրեր: Վաղ գարնանը դաշտը փոցխում են` գոլորշիացման միջոցով խոնավության կորուստը կանխելու համար։ Սն ցելի հետագա մշակման նպատակն է շերտ առ շերտ հողը մաքրել մոլախոտերի սերմերից, կոճղարմատներից ն ծլարմատներից: Այդ նպատակով, ելնելով դաշտի մոլախոտվածության աստիճանից, կատարում են 2-3 կուլտիվացում ն նախացանքային փոցխում։ Լավ արդյունք է տալիս հողի մեխանիկական մշակումը` հեր իցիդների զուգակցմամ : Վաղ ցելի մշակումն ի տար երություն սն ցելի, կատարվում է գարնանը: Աշխատանքների լարվածության կամ այլ պատճառներով եր եմն հնարավոր չէ կատարել հողի հիմնական մշակում: Նման դեպքում դաշտը թողնվում է անմշակ ն գարնանը կատարվում է խորը վար ու փոցխում։ Վաղ ցելի հետագա մշակումը նույնն է, ինչ սն ցելինը: Կուլիսային ցելի մշակումը: Կուլիսային ցելը մաքուր ցելի տարատեսակներից է: Կիրառվում է չորային ն պակաս ձյան շերտ ունեցող շրջաններում: Նպատակն է ձյան կուտակման միջոցով արձրացնել հողի ջերմային ն հակահողատարման կայունությունը: Կուլիսային ցելը լավ նախորդ է աշնանացան ցորենի համար: Մինչն կուլիսային ույսերի ցանքերը, դաշտը մշակում են սն կամ վաղ ցելերի կարգով: Կուլիսներ ստեղծելու նպատակով ցելադաշտում գարնանը կամ ամռանը ցանում են արձրացողուն ույսեր` արնածաղիկ, մանանեխ, եգիպտացորեն ն այլն: Ցանքը պետք է կատարել երկու-երեք գծանի ժապավեններով, մեկը մյուսից 20-25 սմ հեռավորությամ , քամիներին ուղղահայաց ուղղությամ : Միջկուլիսային տարածությունները ամռան ընթացքում մշակվում են ցելերին հատուկ եղանակով՝ կիրառելով կուլտիվացումներ ն փոցխումներ: Աշնանացանը պետք է կատարել լավագույն ժամկետներում: Աշնանացանի ժամանակ պետք է ուշադիր լինել, որպեսզի կուլիսային ույսերը չտուժեն: Հետցանքային ժամանակաշրջանում այդ ույսերը արձրանում են,

ամրապնդվում ն ձմռան ընթացքում նպաստում դաշտում ձյան կուտակմանը: Զ աղված ցելի մշակումը: Գարնանը զ աղված ցելերի մշակումը կատարվում է այնպես, ինչպես գարնանացաներինը: Փոցխում` հողից խոնավության գոլորշիացումը կանխելու նպատակով, կուլտիվացում, որից հետո կատարվում է ցել զ աղեցնող մշակա ույսերի ցանք: Ցել զ աղեցնող համատարած մշակա ույսերի աճման շրջանից մինչն երքահավաքը ոչ մի մշակում չի կատարվում։ Շարահերկ մշակա ույսերով զ աղված ցելերում (վաղահաս կարտոֆիլ, եգիպտացորեն ն այլն) կատարվում է նախածիլային ն հետծիլային փոցխում, իսկ աճման շրջանում` 1-2 միջշարային մշակումներ: Զ աղված ցելերի ներդրման հաջողությունը չափավոր ն ավարար խոնավությամ ապահովված գոտիներում կախված է ցել զ աղեցնող մշակա ույսերի երքահավաքից հետո հողի ճիշտ մշակումից: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել տեղական պայմանները, հատկապես չորային ժամանակահատվածում` հողը պարարտացնել օրգանական ն հանքային պարարտանյութերով: Դրանք պետք է հող մտցնել ոչ միայն ցել զ աղեցնող մշակա ույսերի տակ, այլ նան դրանց երքահավաքից հետո, այսինքն աշնանացաններից առաջ: Վաղահաս մշակա ույսերի (աշնանացաններ կանաչ կերի համար, ազմամյա խոտա ույսեր ն այլն) երքահավաքից հետո հողը պարարտացնել, այնուհետն կատարել վար՝ միաժամանակյա փոցխումով, մինչն աշնանացանների ցանքը հողը զերծ պահել մոլախոտերից: Խոտի համար ընդեղեն-վարսակային խառնուրդների երքահավաքից հետո (հունիսի կեսերին) խոնավ տարիներին հողը սովորա ար վարում են, իսկ չորային պայմաններում մշակում են սկավառակավոր կամ խոփավոր երեսվարիչներով: Եգիպտացորենի, արնածաղկի ն կարտոֆիլի երքահավաքից հետո չաղտոտված հողերում կարելի է ավարարվել հողի մակերեսային մշակմամ : Սիդերալ ցելերը գարնանը մշակվում են այնպես, ինչպես զ աղված ցելերը։ Ցել ց աղեցնող մշակա ույսերը (լյուպին, իշառվույտ, շամ ալա, մաշ) ծաղկման նախօրյակին, եր եմն ավելի ուշ վարածածկվում են: Սիդերալ ույսերի լավ վարածածկման համար,նախքան դրանց վարը, գլանակում են: Վարից հետո` մոլախոտերի երնալու ընթացքում, կատարում են 1-2 կուլտիվացում:

Վարելաշերտի խորացման ն կուլտուրականացման նշանակությունը

Ինչպես ցույց է տվել համաշխարհային երկրագործության փորձը, հողի հզոր արմատա նակ շերտը, որն առաջանում է դրա աստիճանական ն ինտենսիվ կուլտուրականացումից, հնարավորություն է տալիս ապահովվել

մշակա ույսերից կայուն ն արձր երք, առավել լիովին օգտագործել հողի ջրային ն սննդատարրերի պաշարները: Խորությունը հանդիսանում է հողի մշակման կարնոր որակական ցուցանիշը: Գյուղատնտեսական ույսերի մշակման դեպքում 20 սմ-ից պակաս կատարված վարը կոչվում է սաղր, 20-22 սմ միջին, 20-22 սմ մինչն 30-32 սմ` խորը: Վարի խորությունը որոշում են` ելնելով ույսի կենսա անական ն ագրոտեխնիկական պահանջներից, երրի շերտի հզորությունից, դաշտի մոլախոտվածությունից, հողի ամրության աստիճանից ն այլ պայմաններից: Դաշտավարությունում, եթե թույլ է տալիս վարելաշերտի հզորությունը, խորը վար (30-32 սմ խորությամ ) կատարում են 3-4 տարին մեկ անգամ (եգիպտացորեն, ճակընդեղ, ազմամյա խոտեր): Հաջորդ տարիներին վարում են 20-22 սմ կամ կատարում են մակերեսային մշակում: Խորը վարելաշերտը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում մշակա ույսերի աճի, զարգացման համար, քանի որ այդ դեպքում մեծանում է հողի` ջուր ն սննդատարրեր կուտակելու հատկությունը: Բացի այդ, խորը վարի դեպքում խոզանի մնացորդների, հողի մակերեսին եղած մոլախոտերի սերմերի, վնասատուների ն հիվանդությունների ձմեռող ձների վարածածկումը լինում է խորը ն որակով: Այդ է պատճառը, որ սակավազոր հողերի վարելաշերտը պետք է խորացնել, որը զուգակցվում է նրա կուլտուրականացման հետ, այսինքն կիրառում են այնպիսի եղանակներ, որոնք արելավում են հողի նական հատկությունները: Վարելաշերտի խորացման եղանակները ազմազան են: Բերրի վարելաշերտ ունեցող հողերը, օրինակ հզոր սնահողերը կարելի է վարել անմիջապես անհրաժեշտ խորությամ , չվախենալով նվազեցնել վարելաշերտի երրիությունը: Անտառային գորշ, սակավազոր ու կրազուրկ սնահողերի ն շագանակագույն հողերի վարելաշերտերի խորացման տարածված եղանակներից է` վարը ենթավարելաշերտի փխրեցումով: Այս դեպքում վարելաշերտը փխրեցվում է, շրջվում ն մասնակի խառնվում, իսկ ենթավարելաշերտը փխրեցվում է 10-15 սմ խորությամ : Ժամանակավոր գերխոնավացած հողերում վարը ամուր ենթավարելաշերտի փխրեցումով արելավում է հողի օդափոխանակությունը ն սննդային ռեժիմը: Վարը միաժամանակյա ենթավարելաշերտի փխրեցումով կատարվում է հողխորիչ կամ կտրվածքային թնով գութաններով: Հիմնաշրջման գութանով մշակման դեպքում հումուսային, առավել երրի շերտը տեղափոխվում է ստորին շերտերը: Հարկային գութանները տեղափոխում են երկու կամ երեք հողային շերտեր: Հողի երկշերտ մշակումը կատարվում է վարելաշերտի վերին մասի շրջմամ ն ստորին մասի միաժամանակյա փխրեցմամ կամ վերին ու

ստորին շերտերի տեղափոխությամ : Երկհարկ գութանը կտրում է վերին շերտը 15 սմ խորությամ ն գցում ակոսի հատակը: Ստորին` 15-30 սմ-ոց շերտը դասավորում է գցած շերտի վրա: Այս մշակման դեպքում տեղի է ունենում շերտերի լրիվ վերադասավորում: Եռահարկ գութանով հողի մշակման դեպքում տեղի է ունենում տեղափոխություն ն, ինչպես օրենք, երեք կից շերտերի շրջում: Ինչպես ցույց են տվել ազմաթիվ փորձերի արդյունքները, վարելաշերտի խորացումը առաջին հերթին պետք է կատարել լավ կուլտուրականացված հողերում, ինչպես նան այն ույսերի տակ, որոնք խիստ զգայուն են խորը մշակումների նկատմամ (աշնանացան ցորեն, եգիպտացորեն, կարտոֆիլ, արմատապըտուղներ): Մնացած դեպքերում գլխավոր խնդիրը գոյություն ունեցող 20-22 սմ վարելաշերտի ինտենսիվ կուլտուրականացումն է:

Հողի մշակումը ոչ ցելային նախորդներից հետո Եթե աշնանացաններն ըստ տարածվածության ավելի շատ են, քան եղած ցելադաշտերը, ապա դրանք պետք է տեղավորել հասկավոր հացա ույսերից հետո, ազմամյա խոտերի ճմուտի վրա, հնդկացորենից, կտավհատից, արնածաղկից ն հատիկացու եգիպտացորենից ու նույնիսկ շաքարի ճակնդեղից հետո: Մեր պայմաններում աշնանացան ցորենը հաճախ տեղադրվում է աշնանացանից հետո: Այս դեպքում հողը պետք է մշակվի կիսացելային եղանակով ն հատուկ ուշադրություն դարձվի խոնավության պահպանմանը: Չոր հողերում երքահավաքին զուգընթաց պետք է կատարել խոզանի երեսվար, գլանակել ն թեթն փոցխերով փոցխել: Դա հնարավորություն կտա կուտակելու խոնավությունը, որովհետն որոշ ժամանակ անց հողի խորը շերտերում կուտակված ջուրը վեր կ արձրանա: Խոզանի երեսվարը ացառվում է այն դեպքում, եր դաշտը զ աղեցնող ույսերի երքահավաքի ժամանակ հողում կա ավարար խոնավություն ն չկա կոշտերի առաջացման վտանգ: Այս դեպքում դաշտը պետք է պարարտացնել ն կատարել խորը վար նախագութանիկավոր գութաններով ն փոցխել: Հետագայում` մինչն աշնանացանը, անհրաժեշտության դեպքում պետք է դաշտը կուլտիվացման ենթարկել կտրող թաթիկավոր կուլտիվատորներով` ծլած մոլախոտերը ոչնչացնելու համար, իսկ անձրններից հետո հողի մակերեսը փոցխել` ջուրը պահելու նպատակով ն ցանքի նախօրյակին կատարել նախացանքային կուլտիվացում, փոցխում, տափանում:

ՀՈՂԻ ՄՇԱԿՈւՄԸ ԳԱՐՆԱՆԱՑԱՆ ՄՇԱԿԱԲՈւՅՍԵՐԻ

ՀԱՄԱՐ Գարնանացան ույսերի համար հողի մշակման համակարգը աղկացած է ամառաաշնանային (ցրտահերկի), գարնանային (նախացանքային) ն հետցանքային մշակումներից: Ցրտահերկի մշակումը կարող է ընդգրկել առանձին մի քանի եղանակներ կամ կարող է ունենալ մեկ ինքնուրույն եղանակ: Ցրտահերկը կազմված է երկու օղակներից` խոզանի երեսվար ն խորը վար: Նայած նախորդներին` կարելի է ավարարվել միայն խորը վարով: Միամյա համատարած ցանվող մշակա ույսերից հետո ցրտահերկի համակարգում կիրառում են խոզանի երեսվար ն խորը վար: Խոզանի երեսվար: Այս հասարակ մշակման եղանակն անգնահատելի նշանակություն ունի շատ շրջաններում: Երեսվարով կտրում են մոլախոտերը, վարածածկում հասունացած ն հողի մակերեսին թափված մոլախոտերի սերմերը: Բարենպաստ պայմաններում մոլախոտերի սերմերը ծլում են, ապա ոչնչացվում ցրտահերկով: Երեսվարած հողն ավելի լավ է ներծծում տեղումները ն ավելի քիչ է խոնավություն գոլորշիացնում, քան չերեսվարածը: Այդ է պատճառը, որ չորացած վարելաշերտը լավ է վարվում, եր հողը երեսվարված է: Երեսվարով ոչնչացնում են խոզանը, հիվանդությունների ն վնասատուների տարածման օջախները: Երեսվարը կատարում են մշակա ույսերի երքահավաքից անմիջապես հետո կամ դրա հետ միաժամանակ: Երեսվարի խորությունը, կախված գոտուց ն դաշտի մոլախոտվածությունից, տար եր է: Խոնավ շրջաններում այն կատարում են 5-6 սմ խորությամ : Այս խորությունը ավարար է, որպեսզի սերմերը տեղավորվեն խոնավ շերտում: Չորային պայմաններում մոլախոտերի սերմերն այդ խորությունից չեն ծլի, ն այդ է պատճառը, որ այն հասցնում են մինչն 8-10 սմ: Ծլարմատավոր ն կոճղարմատավոր մոլախոտերով աղտոտված դաշտերը երեսվարում են խոփավոր երեսվարիչներով` 6-8 սմ խորությամ : Այսպիսի մշակումից հետո մոլախոտերն արագորեն ծլում են: Հենց որ հողի մակերեսին երնում են մոլախոտերի վարդակները, կատարում են 2-րդ երեսվարը` 10-12 սմ խորությամ : Երեսվարը կատարում են սկավառակավոր երեսվարիչներով: Մոլախոտերի վարդակների հերթական անգամ երնալուց հետո դաշտը վարում են նախագութանիկ ունեցող գութանով: Հաճախակի կտրումը հյուծում է մոլախոտերը: Փորձերը ն պրակտիկան ցույց են տվել, որ հողի այդպիսի մշակումը երկու անգամ իջեցնում է դաշտի մոլախոտվածությունը: Երեսվար չեն կատարում փոշիացած ն փոթորկոտ լեռնային լանջերում: Նպատակահարմար չէ հողը երեսվարել ուշ գարնանացան

ույսերից հետո, քանի որ ժամանակը երեսվարից մինչն ցրտահերկը կարճ է: Խորը վար: Խոզանի երեսվարից 2-3 շա աթ անց, որպես կանոն, կատարում են խորը վար` նախագութանիկ ունեցող գութանով: Նախօրոք երեսվարած դաշտը վարում են մոլախոտերի ծիլերի համատարած երնալու ժամանակ, որը տեղի է ունենում երեսվարից 15-20 օր հետո: Երեսվար չկատարած դաշտում ցրտավարը կատարում են մշակա ույսերի երքահավաքից անմիջապես հետո: Աշնան վարի ժամկետներն ու խորությունը կարելի է ճիշտ որոշել` հաշվի առնելով տեղի հողակլիմայական պայմանները: Այն շրջաններում, որտեղ ազմամյա խոտերը կարող են տալ երկու ն ավելի հար, հողի մշակումը գարնանացան մշակա ույսերի համար սկսում են նրա վերջին հարից հետո: Այդպիսի ժամկետները ձեռնտու են, որովհետն երկրորդ հարը հաճախ կազմում է առաջին հարի երքի 50-607-ը: Այն շրջաններում, որտեղ տաք եղանակները կարճ են տնում, ավարարվում են մեկ հարով: Առվույտի դաշտի մշակումն ունի իր առանձնահատկությունները: Դա պայմանավորված է նրանով, որ նախագութանիկ ունեցող գութանով վարված դաշտում առվույտը հաջորդ տարում վերաճ է տալիս ն աղտոտում դաշտերը: Նրա արմատային վզիկները կենսունակությունից զրկելու համար նախօրոք դրանք կտրում են խոփավոր երեսվարիչներով: Դրանց չորացումից հետո կատարում են լրիվ խորությամ վար: Բազմամյա խոտա ույսերի տակ եղած դաշտերը, որոնք աղտոտված են կոճղարմատավոր ն ծլարմատավոր մոլախոտերով, վարից առաջ սկավառակում են երկու ուղղությամ , որպեսզի կտրատվեն կոճղերն ու արմատային ցրուկները: Շարահերկ ույսերից հետո հողի մշակման եղանակները կախված են դաշտի աղտոտվածության աստիճանից, ցողունների ու արմատների առկայությունից, հողի փխրունությունից ն խոնավությունից: Եգիպտացորենի տակ եղած դաշտերը սկավառակում են, իսկ հետո խորը վարածածկում ուսական մնացորդները, որոնք խանգարում են հողի մշակման ն ցանքի աշխատանքներին: Հաջորդ տարի շարահերկերից հետո փուխր ն մաքուր դաշտերում կարելի է ընդհանրապես հրաժարվել աշնան վարից կամ այն փոխարինել մակերեսային փխրեցմամ : Խորը վարը անհրաժեշտ է կատարել շաքարի ճակնդեղից, արնածաղկից, եգիպտացորենից, այսինքն այն մշակա ույսերից հետո, որոնք, պահանջկոտ են հողի փխրեցման նկատմամ : Աշնան վարի խորությունը որոշվում է` ելնելով մշակվող ույսի պահանջներից ն հողի տիպից:

Ցրտահերկի աշնանային մշակումը Ցրտահերկի աշնանային մշակումը պետք է հիմնվի նախ ն առաջ այն գործոնի վրա, որը տվյալ նատնտեսական պայմաններում որոշում է արձր երքի ապահովումն ու կայունությունն ըստ տարիների: Խոնավ շրջաններում ցրտահերկերը ձմռանը թողնում են առանց հարթեցնելու (առանց փոցխելու), որի շնորհիվ դրանք քիչ են ամրանում ն լավ են կլանում հալոցքի ջրերը: Արնելյան ն հարավ-արնելյան որոշ շրջաններում չհարթեցված ցրտահերկերն աշնան ընթացքում շատ խոնավություն են կորցնում, այդ պատճառով դրանք հարթեցվում ն նույնիսկ տափանվում են: Հողատարման ոչ ենթակա հարավային շրջաններում արդյունավետ է հարթեցված ցրտահերկերը հարթեցնել վարելու ընթացքում՝ համակցված (փոցխ, տափան, կուլտիվատոր) ագրեգատների միջոցով: Այն շրջաններում, որտեղ աշնան տնողությունը երկար է, ցրտահերկերում կարող են աճել մոլախոտեր ն խոնավության կորստի պատճառ դառնալ, այդ պատճառով կիրառում են կիսացելային մշակման եղանակը՝ ինչպես որոշ աշնանացանների դեպքում: Նախորդ մշակա ույսի երքահավաքից հետո կատարում են երեսվար, 2-3 շա աթ անց՝ վար՝ միաժամանակյա փոցխումով, իսկ մոլախոտերի երնալու դեպքում՝ կուլտիվացում: Ջրային հողատարման ենթակա շրջաններում` 1,5-20 թեքությունների վրա, թեքությանն ուղղահայաց կատարված ցրտահերկը փոքրացնում է ջրերի մակերեսային հոսքը ն արգելակում ողողումը: Ավելի թեք լանջերում հողի մշակման այս ձնը ավարար չէ. անհրաժեշտ է ձեռնարկել մակերեսային ջրերի հոսքի արգելակման լրացուցիչ միջոցառումներ: Այդպիսի միջոցառումներից են հերկի լայնակի ակոսավորումն ու թմ ավորումը, խաչաձն ակոսավորումը: Ցրտահերկի մշակումը հարթահատիչներով: Տափաստանային շրջաններում հողմային հողատարումը (դեֆլյացիա) կանխելու գործում մեծ նշանակություն ունի ցրտահերկի հարթահատիչներով մշակումը: Այն միաժամանակ պայքար է երաշտի դեմ: Հարթահատիչների օգտագործումը հնարավորություն է տալիս հողի երեսին պահպանել խոզանը, որն անհրաժեշտ է հողի մակերեսին քամու ուժը նվազեցնելու, ձյունը կուտակելու ն հողատարումը կանխելու համար: Ցրտահերկի` հարթահատիչներով մշակման խորությունը կախված է հողակլիմայական պայմաններից, մշակա ույսերի պահանջներից ն այլն: Այն տատանվում է 10-30 սմ խորության սահմաններում: Գարնանացան մշակա ույսերի նախացանքային մշակումը կատարում են մինչն մշակա ույսերի ցանքը կամ տնկումը: Այն աղկացած է հողի վրա մեխանիկական ներազդման հետնյալ փուլերից՝ փոցխում, °

կուլտիվացում, կրկնավար, խորը փխրեցում ն այլն, որոնք կատարվում են որոշակի հաջորդականությամ ՝ մինչն մշակա ույսերի ցանքը: Գարնանացան մշակա ույսերը ենթարկվում են գարնանային մշակման, որի նպատակն է պահպանել հողում խոնավությունը, մաքրել դաշտը մոլախոտերից, ապահովել ցանքի համար անհրաժեշտ փխրունություն, վարածածկել պարարտանյութերը ն սերմերը թաղել անհրաժեշտ խորությամ : Գարնանացան մշակա ույսերի նախացանքային մշակումը սկսվում է գարնանը ցրտահերկի փոցխումից (ծածկող փոցխում), որի նպատակն է կանխել խոնավության կորուստը: Փոցխումը կատարում են վաղ ժամկետներում, եր հողը ֆիզիկապես հասունացել է: Հողի հետագա նախացանքային մշակումները կարող են լինել տար եր՝ կախված ցանքի ժամկետներից: Վաղ ցանվող մշակա ույսերի համար փոցխումից հետո անհրաժեշտ է կատարել կուլտիվացում, որի ընթացքում ոչնչացվում են մոլախոտերի ծիլերը ն հողը փխրեցվում է սերմերի ցանքի խորությամ : Կուլտիվացման հետ միաժամանակ կատարվում է փոցխում կամ քարշակում, որով հողը հարթեցվում է ցանքից առաջ: Ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող ն մոլախոտերով աղտոտված հողերում կուլտիվացումն ու գլանումը պետք է կատարել ավելի խորը: Ուշ ցանվող գարնանային մշակա ույսերի (կորեկ, եգիպտացորեն, սորգո ն այլն) նախացանքային մշակման ժամանակ ուժեղ ամրացած ծանր մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում վաղ գարնանային փոցխումից հետո խորհուրդ է տրվում կատարել խորը կուլտիվացում` 10-12 սմ խորությամ , անթն, խոփավոր երեսվարիչներով, իսկ միջին մեխանիկական կազմ ունեցող հողերում՝ 8-10սմ խորությամ , թաթավոր կուլտիվատորներով միաժամանակյա փոցխումով: Երկրորդ նախացանքային կուլտիվացումը կատարում են սերմերի ցանքի խորությամ : Խոնավ ն ցուրտ գարնանային տարիներին, եր ուշ գարնանացան մշակա ույսերի ցանքը ձգձգվում է ն ծածկվում մոլախոտերով, նպատակահարմար է կատարել երրորդ կուլտիվացումը:

ՈՌՈԳԵԼԻ ՀՈՂԵՐԻ ՄՇԱԿՈւՄԸ

Ոռոգման ջուրը փոխում է հողի ֆիզիկական հատկությունները ն ազդում մյուս հատկությունների վրա, այդ պատճառով ոռոգելի հողերի մշակումներն ունեն իրենց առանձնահատկությունները: Մինչն ցրտահերկը չորացած հողերը ջրում են: Դա հեշտացնում է վարը ն հետագայում լավացնում մոլախոտերի դեմ պայքարը:

Խորը վարը նպաստում է ջրի լավ ներթափանցմանը, պահպանմանը ն որպես հետնանք՝ արձրացնում է գյուղատնտեսական ույսերի երքատվությունը: Աշնանը կամ գարնանը հոդի ուժեղ ամրանալու դեպքում կատարում են խորը փխրեցում (չիզելում) 16–18սմ խորությամ : Գարնանն այն կատարում են մինչն վաղ գարնանային փոցխումը կամ անմիջապես դրանից հետո: Ցանքից անմիջապես առաջ կատարում են կուլտիվացում` սերմերի ցանքի խորությամ : Շարահերկ մշակա ույսերի միջշարային տարածությունների խնամքի ժամանակ հատուկ ուշադրություն է դարձվում փխրեցմանը՝ հողի մակերեսի կեղնը ոչնչացնելու համար:

ՀՈՂԱՏԱՐՄԱՆ ԵՆԹԱԿԱ ՀՈՂԵՐԻ ՄՇԱԿՈւՄԸ

Անձրնների, ձնհալի ու ոռոգման ջրերի, ինչպես նան քամիների ազդեցության տակ հողը ենթարկվում է հողատարման: Այն աստիճանա ար քայքայվում է, զրկվում օրգանական նյութերից ն ույսերի համար մատչելի սննդատարրերից, որի հետնանքով նվազում է երրիությունը: Հողատարումը կանխելու համար անհրաժեշտ է կանխել դրա առաջացման պատճառները: Հակահողատարման միջոցառումների համալիրում մեծ նշանակություն ունի ագրոտեխնիկական եղանակների կիրառումը: Դրանք չեն պահանջում լրացուցիչ մեծ ծախսեր:

Հողերի մշակման առանձնահատկությունները ջրային հողատարման ենթակա շրջաններում Հալոցքի ն անձրնաջրերի մակերեսային հոսքը փոքրացնելու ն դրա` հողի մեջ ներծծվելը արելեվելու համար պետք է մեծացնել հողի ջրաթափանցելիությունը` հոսքի ճանապարհին անհարթություններ, արգելքներ ն տարողություններ ստեղծելու միջոցով: Առաջին խում միջոցառումները ներգրավվում են` խորը փոցխումը, ճեղքերի, խլուրդների պատրաստումը, օրգանական պարարտանյութերի կիրառումը ն մուլչապատումը: Երկրորդ խում միջոցառումներն ընդգրկում են հողի մակերեսի ն գյուղատնտեսական ույսերի ցանքի` լանջին ուղղահայաց մշակումը: Բացի այդ, ձյան արգելակման ն հալոցքի կարգավորման միջոցով կարելի է պակասեցնել հողի քայքայումը ջրից: Մինչն 20 թեքություն ունեցող լամջերում ջրի մակերեսային հոսքը կարելի է կանխել հողի մշակման ն միաթեք լանջերին ուղղահայաց ուղղությամ ույսերի ցանքը կատարելու միջոցով: Բարդ ն ազմակեղ թեքությամ լանջերին հողի մշակումը ն ցանքը

կատարվում են ուրվագծի հորիզոնական ուղղությամ : Լավ արդյունք է տալիս նան հողախորիչներով վարը: Ավելի միաթեք (6-80) լանջերին ուղղահայաց կիրառում են ցրտահերկի սանրաձն-աստիճանային վար: Ավելի թեք լանջերում ցրտահերկի հետ մեկտեղ կամ ավելի ուշ հողի մակերեսը ծածկվում է պատնեշներով, ընդհատվող ակոսներով, փոսիկներով:

Հողի մշակումը հողմային հողատարման ենթակա շրջաններում

Հողի հողմային հողատարումը (դեֆլյացիա) մեծ վնաս է պատճառում կիսաանապատային ն տափաստանային շրջանների գյուղատնտեսությանը: Քամու միջոցով տարված ավազահատիկները, հողի մանր կոշտերը ծածկում են ույսերը, հողի փոշենման, ավելի երրի մասնիկները տեղափոխվում են դաշտի սահմաններից դուրս` իջեցնելով հողի երրիությունը: Հողմային հողատարման ենթարկվում են թեթն մեխանիկական կազմ ունեցող հողերը: Հողային հողատարման առաջացման հիմնական պատճառը հողի մշակման եղանակների անհամապատասխանությունն է տվյալ տեղանքի նական պայմանների հետ: Հողի մակերեսի խոզանի պահպանումը փոքրացնում է քամու արագությունը ն ձմռանը հնարավորություն է տալիս կուտակելու մեծ քանակությամ ձյուն` պահպանելով հողը սառչելուց, ինչպես նան ձմռանը ն գարնանը հողատարման ենթարկվելուց: Առանց խոզանի հողն արագ կորցնում է խոնավությունը: Այժմ գոյություն ունեն հողի մշակման տեխնոլոգիաներ` նրա երեսին խոզանի պահպանմամ ` հարթահատիչխորը փխրեցուցիչների կիրառման միջոցով: Հողերի մշակումը խոզանի պահպանումով կատարում են կուլտիվատոր հարթահատիչներով 12-14սմ խորության վրա: Արտադրական փորձը ցույց է տվել, որ տափաստանային ն անտառային գոտիներում գարնանացան ցորենի արձր երք է ապահովվում վաղ ն սն ցելերից հետո, սակայն հողային էրոզիան կանխելու նպատակով դրանց մշակումը պետք է կատարել հարթահատիչներով, խոզանի պահպանմամ : Դա հնարավորություն է տալիս ցելադաշտի տնողության ընթացքում հողի մակերեսին պահպանել ոլոր մնացորդները: Գարնանաամառային ն աշնանային ժամանակամիջոցում ցելադաշտերը մշակվում են հարթահատիչներով` մոլախոտերի երնալու դեպքում աստիճանա ար ավելացնելով խորությունը (մինչն 16-18սմ): Օգոստոսին կամ սեպտեմ երի սկզ ին կատարում են ցելերի հիմնական մշակում մինչն 30սմ խորությամ խորը փխրեցուցիչների միջոցով: Գալիք տարվա գարնանը մինչն գարնանացանի ցանքը կատարում են նախացանքային կուլտիվացում:

ՀՈՂԻ ՄՇԱԿՄԱՆ ՈՐԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈւՄԸ

Երկրագործության կուլտուրայի մակարդակը ն մշակա ույսերի երքատվությունը մեծ մասամ որոշվում են դաշտային աշխատանքների կատարման որակով, մասնավորապես հողի մշակմամ : Հիմնական ագրոտեխնիկական պահանջը հողի մշակման ցանկացած եղանակի որակի նկատմամ ժամանակին կատարումն է: Ժամանակից շուտ կատարված հողի մշակումը կարող է հանգեցնել աշխատանքի կատարման ան ավարար արդյունքի` կախված հողի ֆիզիկական հասունացման ն այլ պատճառներից: ՈՒշացած մշակումները կարող են ձգձգել ցանքերի ժամկետները ն գործողությունները, որի արդյունքում երքատվությունը նս կարող է նվազել: Մշակումների ժամանակ ագրոտեխնիկական պահանջ է խարակների ացակայությունը: Խարակներում արագ աճում են մոլախոտերը ն խանգարում հետագա մշակման աշխատանքներին: Այդ ոլորը հանգեցնում է քանակի ն որակի իջեցման` մեծացնելով անարտադրողական ծախսերը: Այդպիսի խարակները պետք է անմիջապես վերացնել: Մշակումների նկատմամ կարնոր ագրոտեխնիկական պահանջներից է սահմանված խորությունների պահպանումը: Հարթ հողակտորներում վարի շեղումը սահմանված միջին խորությունից չպետք է գերազանցի 1սմ, անհարթ մակերեսով հողակտորներում` 2սմ, մակերեսային մշակման (կուլտիվացման, խոզանի երեսվարի ու միջշարային փխրեցման ն այլն) միջին խորության տատանումը` մինչն 1սմ: Աշխատանքների կատարման ընթացքում մշակումների խորությունը որոշում են քանոնի, ակոսաչափի կամ գործիքի (ագրոնոմի ձեռնափայտի) միջոցով: Դաշտի մակերեսի կոշտվածությունը, որպես հողի մշակման որոշակի ցուցանիշ, պետք է համապատասխանի ագրոտեխնիկական պահանջներին: Հողի մշակված շերտը փոցխումից, կուլտիվացումից ն երեսվարից հետո պետք է լինի փուխր, մանր կնձիկային, այց ոչ փոշիացած: Վարից հետո դաշտի ամ ողջ մակերեսի ոչ ավելի, քան10-157-ի վրա կարող են լինել 10սմ տրամագիծ ունեցող կոշտեր: Համատարած կուլտիվացումից հետո 1մ վրա թույլատրվում է 5սմ-ից ավել տրամագիծ ունեցող 5 կոշտից ոչ ավել: Հողի արձրորակ նախացանքային ն նախատնկումային մշակումը նախատեսում է մոլախոտերի լրիվ ոչնչացում, խոզանի մնացորդների ացակայում ն դաշտի եզրերի լավ մշակում: Շարահերկ մշակա ույսերի միջշարային տարածությունները մշակելիս ույսերը չպետք է վնասվեն: Հողային հողատարման ենթակա դաշտերում ագրոտեխնիկական պահանջներին համապատասխան պետք է հողի մակերեսի խոզանն անհրաժեշտ քանակությամ պահպանվի, իսկ ջրային հողատարման ենթակա հողերում պետք է ստեղծվեն պատնեշներ:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

Հասկացություն հողի մշակման, խնդիրների ն դրա նշանակության մասին: Որո՞նք են հողի տեխնոլոգիական գործընթացները: Հասկացություն հողի հիմնական մշակման ն դրա եղանակների մասին: Ինչպիսի՞ ազդեցություն է թողնում հողի մշակումը, նրա երրիության ն պահպանման վրա: Հողի մակերեսային մշակման ձները: Համակցված ագրեգատները, դրանց դերը հողի նվազագույն մշակման գործում: Հողի մշակման առանձնահատկությունները. աշնանացան մշակա ույսերի համար: Հողի մշակումը գարնանացան մշակա ուսյերի համար: Մաքուր ցելերը, կիրառման պայմանները ն մշակումը: Զ աղված ցելերը ն դրանց մշակումը: Ինչպե՞ս մշակել հողը ջրային ն քամու էրոզիայից պաշտպանելու համար: Հողի մշակման առանձնահատկությունները ոռոգելի հողերի պայմաններում Ինչպիսի՞ պահանջներ է ներկայացվում վարի որակի նկատմամ

Առաջադրանքներ Հողի մշակման համակարգի ուսումնասիրումը Աշխատանքի նպատակն է` տալ տվյալ գոտու առաջատար մշակա ույսերի հողի մշակման համակարգերը, հաշվի առնելով նախորդները, հողի տիպը ն դաշտերի աղտոտվածության աստիճանը: Հողի մշակման համակարգը` դա նրա մշակման եղանակների ամ ողջությունն է, որը կատարվում է որոշակի հաջորդականությամ ն կախված է տվյալ հողակլիմայական պայմաններում դրա գլխավոր խնդիրների լուծման հետ: Հողի մշակման համակարգը կատարվում է ամ ողջ ցանքաշրջանառության համար` հաշվի առնելով հողի տիպը, մեխանիկական կազմը, ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները, կենսա անական կազմը ն այլն: Ըստ կատարման ժամկետների տար երում են հետնյալ համակարգերը`

1.հիմնական (ցրտահերկ), 2.նախացանքային, 3.հետցանքային մշակում կամ դաշտային մշակա ույսերի ցանքերի խնամք: Հողի մեխանիկական մշակումը կատարվում է տար եր տեխնոլոգիական գործընթացներով (հողի շրջում, խառնում, փխրեցում, ամրացում-տափանում, հարթեցում, մոլախոտերի արմատների կտրատում ն այլն): Տալ հողի հիմնական մշակման եղանակների նութագիրը (աղյուսակ 23): Աղյուսակ 23 Հողի հիմնական մշակման եղանակների նութագիրը

Մշակման եղանակը

Տեխնոլոգիական գործընթացի էությունը

Եր ն որ գոտում է կիրառվում

Վար նախագութանիկ ունեցող գութանով Վար առանց նախագութանիկի Անթն գութանով փխրեցում Հարթահատիչներով մշակում Ֆրեզերային մշակում Հիմնաշրջում Հողի մշակման առավել կարնոր համակարգերից են` 1. հողի մշակումը գարնանացան մշակա ույսերի համար, 2. հողի մշակումը աշնանացան մշակա ույսերի համար, 3. հողի մշակումը ոռոգման պայմաններում, 4. հողի մշակումը հողատարման ենթակա շրջաններում: Կազմել գարնանացան մշակա ույսերի համար հողի նախացանքային մշակման սխեմաներ (աղյուսակ 24):

Աղյուսակ 24 Հողի նախացանքային մշակման սխեմաների կազմումը Մշակա ույսեր 1.Վաղ գարնանացանների համար Թվել մշակա ույսերը` 1. 2. 3. 4. 5. 11.Ուշ գարնանացանների համար Թվել մշակա ույսերը 1. 2. 3. 4. 5.

Մշակման սխեմա

Մշակման գործիքը

Աշնանացան հատիկավոր մշակա ույսերի (ցորեն, գարի, աշորա) համար լավ նախորդներ են ցելերը ն ավելի քիչ չափով` ոչ ցելային նախորդները: Կախված նախորդների կազմից հողի մշակման համակարգն աշնանացան ույսերի համար աժանվում է հիմնականում երեք խմ ի` 1. Մաքուր ցելեր. 1. սն ցել, 2. վաղ ցել, 3. կուլիսային ցել: 11. Զ աղված ցելեր. 1. համատարած մշակա ույսերով, 2. շարահերկ մշակա ույսերով: 111. Աշնանացանների ոչ ցելային նախորդներ: 1Մ. Սիդերալ ցելեր: Կազմել աշնանացանների համար հողի մշակման սխեմաներ (աղյուսակ 25)

Աղյուսակ 25 Աշնանացան մշակա ույսերի հողի մշակման սխեմա

Աշնանացանի նախորդներ

Մշակման սխեման ն ժամկետները

Մշակման գործիքը

1. Մաքուր ցել 2. Զ աղված ցել Մշակում` ա) ջրային էրոզիայի շրջաններում ) հողմային էրոզիայի շրջաններում Հողի հետցանքային մշակման ( ուսյերի խնամքի) եղանակների համակարգը յուրահատուկ է յուրաքանչյուր մշակա ույսի կենսա անական խմ ի համար` հաշվի առնելով դրանց առանձնահատկությունները: Ագրոնոմիական գիտության կողմից մշակված են հետցանքային (խնամքի) մշակման ազմաթիվ եղանակներ: Դրանք ոլորն ուղղված են մշակա ույսերի աճման զարգացման արձր երքի ստացմանը: Տվյալ ույսի մշակման տեխնոլոգիայի կիրառումը (փխրեցման, ուկլիցի ժամկետները, խորությունը ն այլն) պայմանավորված է գոտու հողակլիմայական պայմաններով, ինչպես նան դաշտի աղտոտվածության աստիճանով (աղյուսակ 26):

Աղյուսակ 26 Հողի հետցանքային մշակման ( ույսերի խնամքի) եղանակները Մշակման եղանակները

Եր ն ինչպես է կիրառվում

Գործիքը

1.Փոցխում Մշակա ույսեր` 1.Աշնանացան ցորեն 2. 3. 4. 5. 11.Գլանակում Մշակա ուսյեր` 1.Ճակնդեղ 2. 3. 4. 5. 111.Կուլտիվացում, նոսրացում, ուկլից Մշակա ույսեր 1. Կարտոֆիլ 2. 3. 4. 5. Համապատասխան գոտիների համար կազմել ցանքաշրջանառության մեկական օրինակելի սխեմայի հողի մշակման համակարգ (աղյուսակ 27):

Աղյուսակ 27

Մշակման գործիքը

Խորությունը, սմ

Ժամանակը

Մշակման եղանակը

Մշակման գործիքը

Հետցանքային մշակում

Խորությունը, սմ

Նախացանքային մշակում

Ժամանակը

Մշակման գործիքը

Խորությունը, սմ

Ժամանակը

Մշակման եղանակը

Մշակա ույսերի հաջորդականությունն ըստ ցանքաշրջանառության սխեմայի

Դաշտի

Գոտին

Ցրտահերկ

Մշակման եղանակը

Հողի մշակման սխեման տվյալ գոտու համար

Հողի մշակման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել տվյալ դաշտի ոչ միայն հողի տիպը, նրա մեխանիկական կազմը ն վարելաշերտի հզորությունը, այլ նան մշակա ույսի առանձնահատկությունները, դաշտի աղտոտվածությունը, խոնավության ն խտության աստիճանները ն այլ պայմաններ:

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈւԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

Երկրում գյուղատնտեսական մթերքների արտադրությունը արձր մակարդակի հասցնելու ն մթերքների առատություն ստեղծելու գործում կարնոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսության վարման գիտականորեն հիմնավորված միջոցառումների համալիր մշակումը: Այդ համալիրի առաջատար օղակներից են երկրագործության համակարգերը:

Երկրագործության համակարգերը ն դրանց խնդիրները Ժամանակակից երկրագործության համակարգերը միմյանց հետ փոխադարձ շաղկապված ագրոտեխնիկական, մելիորատիվ, կազմակերպչական միջոցառումների համալիր է, որն ուղղված է հողի արդյունավետ օգտագործմանը, երրիության արձրացմանը, հողատարումից նրա պահպանմանը ն մշակա ույսերից արձր ու կայուն երքի ստացմանը: Ժամանակակից երկրագործության ցանկացած գիտականորեն հիմնավորված համակարգ պետք է կրի հողապաշտպան նույթ ն ապահովի լուծելու երկու կարնոր խնդիր` 1. գյուղատնտեսական ոլոր հողատեսքերի նպատակահարմար օգտագործումը` ամեն տարի մշակա ույսերից արձր ու կայուն երք ստանալու համար: 2. Հողի արդյունավետ երրիության պրոգրեսիվ աճի համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը: Այդ հիմնական խնդիրների լուծումը կախված է տնտեսության նպատակահարմար մասնագիտացումից, ցանքատարածությունների ճիշտ կառուցվածքից, ագրոտեխնիկական, մելիորատիվ ն կազմակերպչական միջոցառումների համակարգից: Երկրագործության համակարգերը մշակվում են դրանց պատմության, տեղական փորձի ն տնտեսության նական ն տնտեսական պայմանների խորը վերլուծության հիման վրա: Երկրագործության համակարգերն անընդհատ փոփոխվում ն կատարելագործվում են: Երկրագործության ցանկացած համակարգ, որքան էլ այն արդյունավետ լինի տվյալ պայմանների համար, դրանց փոփոխման դեպքում դադարում է ավարարել նակչության պահանջները ն վերափոխվում է մեկ այլ` այդ պահանջներին առավել ավարարող համակարգի: Երկրագործության համակարգերը միշտ հստակ են ժամանակի ն տարածության մեջ, որովհետն կապված են հասարակության արտադրական ուժերի հարա երությունների զարգացման, իսկ մեր ժամանակներում` նան գիտատեխնիկական առաջընթացի ն գյուղատնտեսության արտադրության վրա ունեցած ազդեցության հետ:

Տար եր նական գոտիների, անգամ տնտեսությունների համար, երկրագործության համակարգերը կարող են տար եր լինել: Յուրաքանչյուր տնտեսության առանձնահատկությունները հաշվի առնելով` այդ պայմաններին համապատասխան մշակվում ն ներդրվում են երկրագործության այնպիսի համակարգեր, որոնք ագրոտեխնիկապես ն տնտեսապես առավել արդյունավետ են: Երկրագործության համակարգերն իրենց պատմական զարգացման ընթացքում հիմնականում տար երվում են միմյանցից հողօգտագործման ձներով կամ ցանքատարածությունների փոփոխությամ , հողի երրիության պահպանմամ ն արձրացմամ : Երկրագործության պատմական զարգացման ընթացքում հայտնի են հետնյալ համակարգերը. Պարզունակ (խոպանային, խամային, կրակային հատման, անտառադաշտային): Երկրագործությունն անցել է պատմական զարգացման երկար ճանապարհ: Դաշտավարության ծագման սկզ ին հայտնագործվել են հողի մշակման պարզունակ գործիքներ արորի տիպի, որոնցով փխրեցվում է հողի վերին շերտը, օգտագործելով կենդանիների ուժը: Այսպիսով ստեղծվեց հնարավորություն անջարանոցային փոքր հողակտորների մշակումից անցնելու ավելի մեծ հողակտորների մշակության` դաշտավարության: Սակայն ինչ որ կերպ հերկված դաշտային հողակտորները, որտեղ մշակվում էին ացարձակ հացա ույսեր` ցորեն, վարսակ, կորեկ արագ ծածկվում էին մոլախոտերով: Արդեն 3-4 տարուց հետո ստիպված էին լինում լքել այդ հողերը, յուրացնել նոր խոպան հողեր, որոնք եր նիցէ` չէին մշակվել: Լքված հողերը 15-25 տարի թողնում էին խոպանի տակ, հետո նորից յուրացնում ցանքի համար: Այսպես, տափաստանային գոտում տարածում գտան խոպանային ն խամային երկրագործության համակարգերը: Խոպանային ն խամային երկրագործության համակարգերի միջն հստակ սահման չկար: Խոպանը լքված վարելահողն էր, որը 15-25 ն ավելի տարիներից հետո ոչ արտաքին տեսքով, ոչ իր երրիությամ չէր տար երվում իրեն շրջապատող, ոչ մի անգամ չմշակված, խոպան հողերից: Խամը` կարճատն օգտագործված հողն է, գիտակցա ար թողնված մարդու կողմից` հողի երրիության վերականգնման ն ցանքի տակ հետագա օգտագործման համար: Անտառային գոտում տարածված էին կրակային հատման ն անտառադաշտային համակարգերը: Այստեղ հողերի յուրացման համար մարդը նախապես հատում էր անտառը, դուրս էր հանում անտառի պիտանի նյութը, իսկ մնացորդները նախապես ցրելով տեղամասում` այրում: Այրելուց հետո հողամասում կարելի էր ցանք կատարել առանց փխրեցման` սերմերը ծածկելով մոխրով ն այրած հողով: Մշակում էին որպես կանոն հացա ույսեր: Սակայն այդ հողակտորները շատ արագ

ծածկվում էին մոլախոտերով, անտառա ացատներում երքը նվազում էր ն 2-3 տարի հետո, եր եմն ավելի ուշ, հողամասը կրկին լքում էին: Այն աստիճանա ար ծածկվում էր թփուտներով ն անտառով: Դրանց փոխարեն մաքրվում էին նոր անտառա ացատներ: Կրակային հատման համակարգին փոխարինելու եկավ անտառադաշտային համակարգը, որտեղ դաշտի ն անտառային ուսականության հաջորդափոխումը կրկնվում էր մի քանի անգամ: Ժամանակի ընթացքում պարզունակ երկրագործության համակարգերը անցան պատմության գիրկը, քանի որ նրանք այլնս ունակ չէին պահպանելու հողի արդյունավետ երրիությունը: Էքստենսիվ ցելային: Պարզունակ երկրագործության համակարգին փոխարինելու է գալիս ցելային համակարգը: Բնակչության արագ աճը, ազատ հողերի ան ավարարությունը, հողի մասնավոր սեփականության ամրապնդումը երկրագործին ստիպեցին աշխատելու հաստատուն հողակտորների վրա: Խամ հողերը սկսեցին վարել հաճախակի ն վերջապես 1-2 տարի հետո: Միաժամանակ կատարելագործվում էին հողի մշակման գործիքները: Աստիճանա ար հողերը տնտեսություններում աժանում էին 2-3 մասի: Դրանցից յուրաքանչյուր տարի մեկ կամ երկու մասում մշակում էին հացա ույսեր, իսկ մյուսը մշակում էին` զերծ էին պահում մոլախոտերից, պարարտացնում, սակայն չէին զ աղեցնում մշակա ույսերով /ցել/: Քանի որ ցելը հանդիսանում է հողի երրության պահպանման գլխավոր գործոնը, այն անվանեցին երկրագործության ցելային համակարգ: Ցելային համակարգի ամենատարածված ցանքաշրջանառությունները եղել են երկդաշտյա /ցել-հացահատիկ/, եռադաշտյա /ցելհացահատիկ-հացահատիկ/: Շատ հաճախ այս համակարգը անվանում են եռադաշտ, լայն տարածված եռադաշտյա ցանքաշրջանառություն /ցելաշնանացան աշորա-գարնանացան/ թվի հիման վրա: Պարզունակ համակարգերից անցումը դեպի ցելայինի, գյուղատնտեսական արտադրության մեջ մեծ առաջընթաց էր: Այս համակարգը նութագրվում էր հողի օգտագործման առավել արդյունավետությամ , այստեղ ցանքի տակ էին վարելահողերի կեսը ն ավելին, իսկ մնացած մասը` մաքուր ցելերի տակ: Սակայն երկրագործության ցելային համակարգն ուներ երկու խոշոր թերություն: Այն չէր ստեղծում արենպաստ պայմաններ անասնապահության զարգացման համար, քանի որ ցանքերում չէին մշակում կերային ույսեր ն վարելահողերի մեծ մասը (սովորա ար 1/3-ից մինչն 1/2) գտնվում էր մաքուր ցելերի տակ: Ներկայումս երկրագործության ցելային համակարգը պահպանվել է Կանադայի, ԱՄՆ-ի ն մի շարք այլ երկրների հատիկամշակ չորային շրջանների տնտեսություններում:

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈւԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԲԱՂԿԱՑՈՒՑԻՉ ՄԱՍԵՐԸ

Երկրագործության ժամանակակից համակարգն ընդգրկում է հետնյալ 7 աղադրիչ մասերը կամ տարրերը: 1. Տնտեսության տարածքի նպատակահարմար կազմակերպումը ցանքաշրջանառությունների համակարգը ն հողօգտագործման կարգը ցանքաշրջանառություններից դուրս հողատեսքերում (խոտհարքներ, արոտավայրեր, անտառներ ն այլն): 2. Հողի մշակման համակարգ: 3. Օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի կիրառման համակարգ: 4. Մելիորատիվ ն կուլտուրտեխնիկական (ոռոգում, չորացում, ագրոանտառմելիորացիա, կրացում, գիպսացում ն այլն) միջոցառումների համալիր: 5. Հողի էրոզիայի դեմ պայքարի միջոցառումների համակարգ: 6. Ագրոտեխնիկական, քիմիական ն կենսա անական պայքարի համալիր միջոցառումներ, գյուղատնտեսական մշակա ույսերի մոլախոտերի, հիվանդությունների ն վնասատուների դեմ: 7. Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի սորտային սերմնա ուծության ն սորտափոխության համակարգ: Երկրագործության համակարգերի առանձին տարրերի արդյունավետությունը ն ուղղությունը նութագրում են դրանց առանձնահատկությունները: Այսպես, վերը թվարկված երկրագործության համակարգերի յուրաքանչյուր տարրի էությունը կփոփոխվի կախված տնտեսության հողակլիմայական պայմաններից ն մասնագիտացումից: Տվյալ պայմաններում երքը սահմանափակող առաջատար գործոնները լինում են մեկը կամ երկուսը, ն այդ դեպքում երկրագործության համակարգը պետք է ուղղված լինի ույսի կյանքի գործոնների նվազագույն օրենքի կիրառմանը: Չորային պայմաններում, օրինակ, առաջատարները կլինեն երկրագործության համակարգի այն տարրերը, որոնք արելավում են հողի ջրային ռեժիմը, իսկ անջրդի երկրագործության պայմաններում հողի ցելային մշակման համակարգի կիրառումը: Այն շրջաններում, որտեղ զարգացած է քամու էրոզիան, երկրագործության համակարգի առաջատար տարրերը պետք է ուղղված լինեն դրա կանխարգելմանը: Անհրաժեշտ է նշել, որ ինչպիսի երկրագործության համակարգ գոյություն ունենա, դրա կազմակերպչական կարնոր օղակներից մեկը հանդիսանում է տվյալ տնտեսության տարածքի հողաշինարարական հիմքը, որը պետք է ապահովի գյուղատնտեսական ոլոր հողատեսքերի արձր արդյունավետ օգտագործումը:

Երկրագործության ժամանակակից համակարգերը Դրանք հիմնված են գիտության ն տեխնիկայի նորագույն նվաճումների առաջատար փորձի վրա ն խիստ տար երվում են միմյանցից, կախված հողակլիմայական պայմաններից ն տնտեսության մասնագիտացումից: Միննույն գոտում ն նույնիսկ միննույն տնտեսությունում կարող են կիրառվել մի քանի երկրագործության համակարգեր: Ներկայումս մեծ տարածում են գտել երկրագործության հետնյալ համակարգերը` հատիկացելային, պտղափոխային, խոտադաշտային ն շարահերկային: Այս անվանումներն որոշում են ուսա ուծության հիմնական ուղղությունը: Այժմ համառոտ նութագրենք երկրագործության ժամանակակից համակարգերը: Հատիկացելային` դա երկրագործության այնպիսի համակարգ է, որտեղ դաշտային հիմնական ցանքաշրջանառություններում գերակշռում են հատիկային մշակա ույսեր (50-807) ն մեկ, հազվադեպ երկու դաշտ հատկացվում են մաքուր ցելերին: Տվյալ համակարգը ցանքատարածությունից ապահովում է հատիկի արձր երք: Հողի երրիությունը պահպանվում ն արձրացվում է օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի, հողապաշտպան միջոցառումների, ջրի կուտակման, ցելադաշտում մոլախոտերի, հիվանդությունների, վնասատուների ոչնչացման, հողի համապատասխան մշակման կիրառման շնորհիվ: Բարելավված հատիկային - դա երկրագործության այնպիսի համակարգ է, եր հիմնական դաշտային ցանքաշրջանառություններում գերակշռում են հատիկային մշակա ույսեր (50-707), իսկ մնացած հողատարածության վրա մշակում են տեխնիկական, շարահերկ ն կերային մշակա ույսեր: Տար երում են արելավված հատիկային համակարգի երկու տարատեսակ` հատիկախոտա ուսային ն հատիկացելաշարահերկային: Հատիկախոտա ուսային երկրագործության համակարգի դեպքում դաշտային ցանքաշրջանառություններում վարելահողերի կեսից ավելին զ աղեցվում են հատիկապարենային ն կերային մշակա ույսերով, զուգակցված խոտերի ցանքերով: Այստեղ մաքուր ցելերը ացակայում են: Ապահովվում է հատիկի միջին ել, լավ հյութալի ն կոպիտ կերեր, պրոտեինի արձր պարունակությամ ` մեկ հեկտար ցանքաշրջանառության ցանքատարածությունից: Ունի հողապաշտպան մեծ ունակություն ազմամյա խոտա ույսերի ն համատարած ցանվող մշակա ույսերի ցանքի հաշվին: Հողի երրիությունը պահպանվում է խոտերի մշակությամ , պարարտանյութերի կիրառմամ ն կուլտուրականացմամ : Տարածված է առավել խոնավ տափաստանային ն անտառային գոտիներում, որտեղ

տեղումների քանակը 450-700մմ է ն այն տնտեսություններում, որտեղ զարգացած է անասնա ուծությունը: Հատիկացելաշարահերկային երկրագործության համակարգի դեպքում հիմնական դաշտային ցանքաշրջանառություններում վարելահողերի մեծ մասը զ աղեցվում են հատիկային, շարահերկային մշակա ույսերով ն սն ցելով: Մեկ հեկտար ցանքաշրջանառության ցանքատարածությունից ապահովում է հատիկի, կերերի արտադրանքի ել: Հողի երրիությունը պահպանվում ն արձրացվում է հողի մշակմամ ն պարարտանյութերի կիրառմամ : Պտղափոխային` դա երկրագործության այնպիսի համակարգ է, որտեղ հատիկավոր ույսերը զ աղեցնում են վարելահողերի կեսից ոչ ավելի (257), իսկ մնացած տարածության վրա մշակում են շարահերկ մշակա ույսեր (257) ն ազմամյա ակլազգի խոտա ույսեր (257): Այստեղ ացակայում են մաքուր ցելերը կամ աննշան տեսակարար կշիռ ունեն: Մշակում են միջանկյալ մշակա ույսեր: Երկրագործության այս համակարգը լայնորեն կիրառում են խոնավությամ ապահովված շրջաններում: Պտղափոխային երկրագործության համակարգի առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ այն կրում է ինտենսիվ նույթ: Հողի երրիությունը արձրանում է ակլազգի խոտա ույսերի (երեքնուկ, կորնգան, առվույտ ն այլն) մշակման, օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի, թթու հողերի կրացման ն հողի նպատակահարմար մշակման կիրառման շնորհիվ: Սիդերալ համակարգը հատիկավոր ույսերի, կարտոֆիլի ն սիդերալ ույսերի մշակմամ նախատեսված է ավազային, ավազակավային հողերի համար, որոնք գտնվում են տար եր նահողային գոտիներում: Այն նախատեսվում է ցանքաշրջանառություններում սիդերալ մշակա ույսերի լյուպին, շամ ալա, մաշ, պարսկական երեքնուկ (շա դար) լայն կիրառումը որպես կանաչ պարարտանյութ այդ հողերի խոնավության ն երրիության արձրացման այլ եղանակների զուգակցմամ ` արձր չափաքանակներով գոմաղ ի, կոմպոստների, տորֆի օգտագործման, որոշակի խորության վրա ջրապահ շերտերի ստեղծման ն այլն: Ավազային հողերի յուրացման առաջին շրջանում մշակա ույսերի հավաքածուն ցանքաշրջանառությունում շատ սահմանափակ է: Դրանք են լյուպինը, սերադելան, կարտոֆիլը, աշնանացան աշորան, վարսակը ն այլն: Վատ են աճում աշնանացան ն գարնանացան ցորենները, գարին, երեքնուկը, ճակնդեղը ն այլն: Խոտադաշտային համակարգ` դա երկրագործության այն համակարգն է, որտեղ վարելահողերի կեսից ոչ պակասը զ աղեցնում են ազմամյա ն միամյա խոտա ույսերի ցանքերը: Տնտեսություններում, որոնք ունեն խոշոր անասնապահական համալիրներ մսի ն կաթի արտադրության համար, վերջին տարիներին լայն տարածում է գտել

խոտադաշտային համակարգը: Դրա հիմքում ընկած է խոտադաշտային ցանքաշրջանառությունը, որտեղ ցանքատարածությունների 50-907-ը զ աղեցնում են ազմամյա ն միամյա խոտա ույսերը: Աճեցնում են նան այլ կերային մշակա ույսեր (եգիպտացորեն, արմատապտուղներ ն այլն) պարարտանյութերի ն ոռոգման կիրառմամ : Շարահերկային համակարգ` դա հողի օգտագործման ամենաինտենսիվ համակարգն է, որտեղ վարելահողերի մեծ մասը զ աղեցնում են շարահերկ մշակա ույսերը` կարտոֆիլ, ճակնդեղ, անջարային, եգիպտացորեն, ամ ակենի ն այլն: Կատարվում է նան միջանկյալ մշակա ույսերի ցանք: Մեկ հեկտար ցանքաշրջանառության հողատարածություններից ապահովված է մթերքների մեծ ել: Շարահերկ մշակա ույսերի մեծ տեսակարար կշիռը պահանջում է հողի ինտենսիվ մեխանիկական մշակում, պարարտանյութերի, ույսերի պաշտպանության համար քիմիական միջոցների կիրառում, ոռոգում ն երկրագործության ինտենսիվացման այլ եղանակներ:

Երկրագործության համակարգերը ոռոգվող հողերի պայմաններում Ոռոգվող հողերում կիրառվում են տար եր երկրագործության համակարգեր: Դրանց ընդհանուր առանձնահատկություններն են` ոռոգվող հողերի յուրաքանչյուր հեկտարի ինտենսիվ օգտագործումը, դրանց աղակալման ն էրոզիայի դեմ պայքարի հատուկ միջոցառումների կիրառումը: Գոտիական առանձնահատկությունները, ինտենսիվացման մակարդակը ն գյուղատնտեսության արտադրության մասնագիտացումը հիմնականում որոշված է կլիմայական, հողային ն տնտեսական պայմաններով: Այդ պայմանների ազմազանության հաշվառումը հանդիսանում է ժամանակակից ինտենսիվ երկրագործության հիմքը: Որքան ազմազան է նատնտեսական պայմանները, նույնքան ազմազան պետք է լինեն երկրագործության համակարգի խնդիրների լուծման ուղիները` վարելահողերի նպատակահարմար օգտագործումը ն դրա արդյունավետ երրիության արձրացումը: Այդ է պատճառը, որ մեկ գոտու շրջանի կամ նույնիսկ մեկ տնտեսության պայմաններում կարող են լինել տար եր երկրագործության համակարգեր: Այսպիսով, երկրագործության համակարգի մշակման ն ներդրման հիմքում պետք է դրվի հարցերի լուծման գոտիական մոտեցումը: Ոռոգվող հողերում պետք է ընդգրկվեն հետնյալ միջոցառումները` ոռոգման ջրերի ու մթնոլորտային տեղումների նպատակահարմար օգատործումն ապահովող հողի մշակման համակարգ, ցանքից մինչն երքահավաքը ույսերի ճիշտ խնամքի համակարգեր ն եղանակների կիրառում, ցանքերը մոլախոտերից, մշակա ույսերի հիվանդություններից ու վնասատուներից պաշտպանելու արձր, արդյունավետ միջոցառումների ներդրումը, հողի երկրորդային աղակալման ն գերխոնավացման դեմ պայքարը, ոռոգման ամ ողջ

համակարգի արդյունավետությունը արձրացնելու համար դաշտապաշտպան անտառաշերտի տեղադրումը: Հայաստանը դասական լեռնային երկրագործության երկիր է, որտեղ առանց երկրագործության գոիտական գիտականորեն հիմնավորված համակարգերի կիրառման անհնար է գյուղատնտեսական արդյունա երության արդյունավետ վարումը: Հողերի սեփականաշնորհման ներկայիս պայմաններում միանգամայն նորովի մոտեցումներ են պահանջվում կոլեկտիվ գյուղացիական, ֆերմերային տնտեսությունների նկատմամ :

Գիտելիքների ստուգման հարցեր 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Ի՞նչ է երկրագործության համակարգը ն դրա խնդիրները: Որո՞նք են երկրագործության պարզունակ համակարգերը: Պատմեք ցելային համակարգի մասին: Ի՞նչ մասերից են աղկացած երկրագործության ժամանակակից համակարգերը: Ի՞նչ տար երություն հատիկացելային ն արելավված հատիկային համակարգերի միջն: Պատմեք պտղափոխային, սիդերալ ն խոտադաշտային երկրագործության համակարգերի մասին: Պատմեք երկրագործության համակարգերի առանձնահատկությունների մասին ոռոգվող հողերի պայմաններում:

ՊԱՐԱՐՏԱՆՅՈւԹԵՐԸ ն ԴՐԱՆՑ ԿԻՐԱՌՈւՄԸ

Բույսերի կյանքի անհրաժեշտ գորրծոններից են սննդատարրերը, որոնք լուծված հանքային նյութերի ձնով ույսերը վերցնում են հողից: Բույսերին անհրաժեշտ սննդատարրերի պակասը հողում լրացվում է պարարտանյութերի միջոցով: Պարարտանյութերն այն նյութերն են, որոնք կիրառվում են ույսերին սննդանյութ տրամադրելու, հողի հատկությունները կամ հողում ապրող օգտակար միկրոօրգանիզմների գործունեությունը արելավելու համար: Գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող պարարտանյութերը աժանվում են երկու հիմնական խմ երի. օրգանական ն հանքային: Գյուղատնտեսության մեջ օգտագործվող պարարտանյութերը հիմնականում աժանվում են հետնյալ խմ երի Օրգանական պարարտանյութեր Հանքային պարարտանյութեր Բակտերիական պարարտանյութեր Օրգանական պարարտանյութերը ուսական ն կենդանական ծագում ունեցող նյութերն են, որոնք կոչվում են նան տեղական: Օրգանական պարարտանյութերից են գոմաղ ը, թռչնաղ ը, տորֆը, կոմպոստները, կենսահումուսը ն կանաչ պարարտացումը: Տեղական պարարտանյութ է նան մոխիրը, որը թերնս օրգանական նյութ չի պարունակում: Օրգանական պարարտանյութերը ազմակողմանի ներգործող պարարտանյութեր են, քանի որ դրանց հետ հող են մտնում ույսին անհրաժեշտ ազմաթիվ սննդատարրեր ն հողի հատկությունները արելավող օրգանական նյութեր: Գոմաղ ն ամենատարածված օրգանական պարարտանյութն է, հասուն գոմաղ ը պարունակում է 0,5 7 ազոտ, 0,25 7 ֆոսֆոր ն 0,60 7 կալիում: Գոմաղ ը արելավում է նան հողի ֆիզիկական հատկությունները` դարձնելով հողն ավելի փուխր: Գոմաղ ի հետ հող են մտնում նան մեծ քանակությամ օգտակար միկրոօրգանիզմներ, որոնք քայքայում են գոմաղ ը, օրգանական նյութերը ն դարձնում դրանք ույսերի համար մատչելի միացություններ:

Նկ. 4 Գոմաղ ացրիչ Գոմաղ ը հող մտցնելիս ենթարկվում է մեխանիկական կլանման, այսինքն` մնում է այն տեղում, որտեղ այն մուծվել է: Այդ պատճառով հող են մտցնում հիմնականում վարի տակ` աշնանը: Ձմռան ընթացքում` մինչն գարուն դրա մեջ եղած սննդատարրերը ձնափոխվում են ն դառնում ույսի համար մատչելի: Գոմաղ ը կարելի է կիրառել նան գարնանը` կրկնավարի տակ: Ծանր հողերում` 15-20 սմ, թեթն հողերում` 20-25 սմ խորությամ : Մեկ հեկտարի պարարտացման չափաքանակը կարող է լինել 20-60 տ/հա: Այս նորման նախատեսվում է 3-4 տարիների համար: Թռչնաղ ն արագ ներգործող ն լավ լուծվող օրգանական պարարտանյութ է, սննդատարրերի պարունակությունն ավելի շատ է, քան գոմաղ ի մեջ: Թռչնաղ ը պարունակում է 1,67 ազոտ (N) 1,57 ֆոսֆոր (P2Օ5), ն 0,87 կալիում (Ճ2Օ): Այն տրվում է մինչն ցանքը ն սնուցումների ձնով: Մինչն ցանքը մեկ հեկտարին տրվում է 2 տ թռչնաղ , իսկ սնուցումների ձնով` 400-500 կգ: Թռչնաղ ը կարելի է օգտագործել նան լուծույթի ձնով: Դրա համար այն նոսրացվում է 7-10 անգամ: Տորֆը քայքայված կամ կիսաքայքայված մնացորդներ են, որոնք առաջանում են ճահճուտներում: Բարձր թթվայնությամ օժտված տորֆը / արձրադիր վայրերի տորֆեր/ որպես պարարտանյութ, օգտագործման

համար պիտանի չէ: Որպես պարարտանյութ նպատակահարմար է օգտագործել ցածրադիր վայրերի տորֆերը, որոնք համեմատա ար լավ են քայքայված, իսկ թթվայությունն անհամեմատ ցածր է: Այն օգտագործվում է ջերմատներում ն ջերմոցներում հողախառնուրդ պատրաստելու համար: Օգտագործվում է նան կոմպոստ պատրաստելու ժամանակ: Այն կոմպոստացվում է ֆոսֆորիտի ալյուրի, կրի, գոմաղ ի հետ: Կանաչ պարարտացումը /սիդերացիա/ օգտագործվում է նոր իրացվող ավազային հողերում: Դրա համար պարարտացման ենթակա դաշտերում ցանվում է ակլազգի որնէ ույս /լյուպին,չինա, առվույտ ն այլն/ ն եր առաջանում է փարթամ կանաչ զանգված, վարի միջոցով մտցվում է հողի տակ: Այս միջոցառումն արդյունավետ է խոնավությամ ապահովված շրջաններում: 1 հա-ից 40տ կանաչ զանգված ստանալու դեպքում հող է մտնում 150-200 կգ ազոտ: Ծախսումները շատ քիչ են ն կապված են սերմի ձեռք երման ն հողը վարելու հետ: Կոմպոստները տորֆի ն գոմաղ ի կամ օրգանական ն հանքային այլ նյութերի խառնուրդ է, որը ժամանակի ընթացքում աստիճանա ար քայքայվում է ն դժվարալույծ միացությունները միկրոօրգանիզմների կողմից վերախվում են ույսերի համար մատչելի ձների: Հանքային պարարտանյութեր Դրանք ստացվում են գործարաններում` հումքի քիմիական վերամշակման միջոցով /ազոտական, ֆոսֆորական, կալիումական, միկրոպարարտանյութեր ն այլն/: Այս խմ ին պատկանող պարարտանյութերը ույսերի համար մատչելի են: Դրանք կարելի է օգտագործել հիմնական, նախացանքային, ցանքակից պարարտացման ն սնուցման ձնով: Հանքային պարարտանյութերը կարող են պարունակել ույսերին անհրաժեշտ մեկ կամ մի քանի սննդանյութեր: Ազոտական պարարտանյութեր Ազոտական պարարտանյութերը աժանվում են. նիտրատային ազոտական պարարտանյութեր կամ սելիտրաներ` NaNՕ3, Ըa(NՕ3)2 ամոնիումական պարարտանութեր (NԷ4)2ՏՕ4, NԷ4 ԸԼ ամոնիումանիտրատային պարարտանյութեր`(NԷ4NՕ3) Այստեղ ազոտը գտնվում է ամոնիում (NԷ4+) նիտրատ (NՕ3-) իոնների ձնով ամոնիումական սելիտրա` (NԷ4NՕ3) ամիդային պարարտանյութեր, այստեղ ազոտը գտնվում է ամիդային խմ ի ձնով` ԸՕ(NԷ2)2 ազոտական հեղուկ պարարտանյութեր` հեղուկ ամոնիակը (NԷ3) ն ամոնիակաջուրը (NԷ4 ՕԷ): Ազոտական պարարտանյութերի վերոհիշյալ խմ երը միմյանցից տար երվում են իրենց ֆիզիկական ն քիմիական հատկություններով:

NaNՕ3 - նատրիումի նիտրատ: Այս պարարտանյութը կոչվում է նան չիլիական սելիտրա, քանի որ հայտնա երվել է Չիլիում, որտեղ առաջացել է նական ճանապարհով: Նատրիումի նիտրատը սպիտակ յուրեղային նյութ է , ջրում լավ է լուծվում, պարունակում է 167 ազոտ: Կանոնավոր պարարտացման դեպքում հողն ալկալիանում է: Այժմ այս պարարտանյութը չի օգտագործվում ազոտի ցածր ն նատիրումի զգալի քանակություն պարունակելու հետնանքով: (NԷ4)2ՏՕ4 - ամոնիումի սուլֆատ: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո մինչն երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջն այս պարարտանյութը ազոտական գլխավոր պարարտանյութն էր: Սպիատակ կամ կանաչավուն, չոր, յուրեղանման նյութ է, ջրում լավ է լուծվում ն պարունակում է 20-217 ազոտ: Այս պարարտանյութն այժմ էլ համարվում է ազոտական ստանդարտ պարարտանյութ: NԷ4ԸԼ - ամոնիումի քլորիդը սպիտակ, յուրեղային նյութ է, ջրում լավ է լուծվում, պարունակում է 267 ազոտ: Պարարտանյութերի մեջ քլորի պարունակությունը ացասական ազդեցություն է ունենում գյուղատնտեսական ոլոր մշակա ույսերի վրա, հետնա ար այդ պարարտանյութը լայնորեն չի օգտագործվում: (NԷ4NՕ3) - ամոնիումական սելիտրա: Ջրում լավ լուծվող յուրեղանման նյութ է, պարունակում է 33-34,57 ազոտ: Ջրերի միջոցով կարող է լվացվել ու հեռացվել: Այդ է պատճառը, որ պարարտանյութն աշնանը հողին չի տրվում, այլ տրվում է ցանքից առաջ, կամ սնուցումների ձնով, այսինքն` եր դաշտում ույս կա: Այժմ այն ազոտական հիմնական պարարտնյութն է ն օգտագործվում է ՀՀ ոլոր մշակա ույսերի տակ: ԸՕ(NԷ2)2 - կար ամիդը պարունակում է 46 7 ազոտ: Այն ունի ֆիզիկական լավ հատկություններ ն աստիճանա ար ամոնիումական սելիտրան իր տեղը զիջում է կար ամիդին: Այն սպիտակ յուրեղներով կամ հատիկներով նյութ է, ջրում լավ է լուծվում, օդից կլանում է քիչ խոնավություն, առաջացնում է կոշտեր, որոնք հեշտությամ փշրվում են: Չոր պարարտանյութերի խմ ում կար ամիդն ամենախիտ ազոտական պարարտանյութն է: Ֆոսֆորական պարարտանյութեր Ֆոսֆորական պարարտանյութերն ըստ լուծելիության աստիճանի լինում են` Ջրում լուծելի: Այս խմ ի մեջ են մտնում սուպերֆոսֆատները` հասարակ, կրկնակի: Ջրում կիսալուծելի` պրեցիպիտատ ԸaԷPՕ4 . 2Է2Օ, Թոմաս շլակ` Ըa4P2Օ9: Ջրում դժվարալույծ` ֆոսֆորիտի ն ոսկրի ալյուր` Ըa 3(P Օ4)2: Հասարակ սուպերֆոսֆատը` (Ըa(Է2 PՕ4)2 . Է2Օ + 2 ԸaՏՕ4 . 2 Է2Օ: Սա գաջի տեսքով մոխրագույն փոշի է, ջրում լավ է լուծվում, նստվածքում

մնում է գիպսը: Սուպերֆոսֆատի մեջ ֆոսֆորի պարունակությունը կախված է հանքատեսակից, որը կազմում18-207: ՀՀ ոլոր հողերում ն ոլոր մշակա ույսերի համար օգտագործվում է հասարակ սուպերֆոսֆատը: Պարարտանյութը հողին տալիս են մաս-մաս` 607-ի չափով աշնանը` խորը վարի տակ, մնացածը` նախացանքային մշակման ն ցանքի ժամանակ: Կրկնակի սուպերֆոսֆատը ն եռակի սուպերֆոսֆատը` (Ըa(Է2PՕ4)2, ստանում են ֆոսֆորիտ հանքատեսակը ֆոսֆորական թթվով մշակելով: Ֆոսֆորի քանակությունը պարարտանյութի մեջ կազմում է 40-507: Կիսալուծելի պրեցիպիտատը` (ԸaԷPՕ4 . 2Է2Օ) ջրում լավ չի լուծվում, այց լուծվում է թույլ թթուների մեջ, իսկ ույսի արմատները արտադրում են թույլ թթուներ, որոնց մեջ այս պարարտանյութը դառնում է լուծելի:Պարունակում է 38-417 P2Օ5: Բույսերի արմատներն արտադրում են թույլ թթուներ, որոնց ազդեցությամ այս պարարտանյութը դառնում է լուծելի: Այս պարարատանյութը ՀՀ-ում չի օգտագործվում, սա թթու հողերի պարարտանյութ է: Թոմաս շլակ` Ըa4P2Օ9: 1879թ. անգլիացի ինժեներ Թովմասը նկատել է, որ չուգունից պողպատի ստացման ժամանակ, որպես թափոն, առաջանում է սն գույնի փոշի, որն իր մեջ պարունակում է 18-207 P2Օ5 ն այլ միկրոտարրեր: Այն օգտագործվել է որպես պարարտանյութ: Ֆոսֆորիտի ալյուր` Ըa3(PՕ4)2, ջրում չի լուծվում, լուծվում է միայն հողի թթվայնության մեջ, հետնա ար սա նս թթու հողերի պարարտանյութ է: Կալիումական պարարտանյութեր: Այս պարարտանյութերն ըստ վերամշակման աստիճանի ստորա աժանվում են 2 խմ ի` Վերամշակված աղեր, չվերամշակված աղեր: Կալիումի չվերամշակված աղերը դրա նական հանքատեսակներն են, որոնք մեխանիկական մանրացման ենթարկելուց հետո օգտագործում են որպես անմիջական պարարտանյութ ն որպես հումք` կալիումական պարարտանյութեր ստանալու համար: Կալիումի չվերամշակված աղերից են սիլվինիտը`(ՃԸl.NaԸl), որը պարունակում է 12-187 Ճ2Օ, կայինիտը` (ՃԸl+ MջՏՕ4ն3Է2Օ), որը պարաունակում է 10-127 Ճ2Օ, կարնալիտը` (ՃԸl.+ MջԸl2) + 6 Է2Օ), որտեղ կալիումը կազմում է մոտ 137: Կալիումի չվերամշակված աղերը սպիտակ, վարդագույն, մանր ու խոշոր յուրեղներով նյութեր են, որոնք ջրում լավ են լուծվում: Կալիումի վերամշակված աղերից են կալիումի քլորիդը, 30-40 7անոց կալիումական աղը, կալիումի սուլֆատը, կալիմագը ն կալիմագնեզան:

Կալիումի քլորիդը (ՃԸl) ստանում են սիլվինիտից: Պարարտացման համար ստացվող աղի մեջ պարունակվում է 55-607 կալիում, ջրում լավ է լուծվում, ունի մեկ ացասական կողմ` պարունակում է քլոր: Այդ պատճառով պարարտանյութը հողին տալիս են աշնանը` վարի ժամանակ, որպեսզի քլորը ջրի հետ հեռանա ն գարնանը վնաս չտա ույսերին: Կալիումական աղ` 30-40 7-անոց, [ՃԸl+(ՃԸl . NaԸl)]: Ստանում են կալիումի քլորիդը սիլվինիտի մանրացրած աղի հետ 1:2, կամ 1:3 հարա երությամ խառնելու միջոցով: Կալիումի քլորիդն ու 30-40 7-անոց կալիումական աղն ամենատարածված ն շատ գործածվող կալիումական պարարտանյութերն են: Կալիումական սելիտրան (ՃNՕ3) պարունակում է 13.87 ազոտ, 467 կալիում, այնինչ ույսերը պահանջում են ավելի շատ ազոտ, քան կալիում: Կալիումի սուլֆատը (Ճ2ՏՕ4): Ստանում են կալիումի նական հումքը վերամշակելու միջոցով: Կալիումի սուլֆատը ջրում լավ է լուծվում, պարունակում է 42-527 Ճ2Օ: Այն արժեքավոր պարարտանյութ է, հատկապես գյուղատնտեսական այն մշակա ույսերի համար, որոնք զգայուն են քլորի նկատմամ : Կալիմագ ն կալիմագնեզիում: Ստացվում են կալիումական հանքերում տարածված լանգ եյնիտային հանքատեսակներից: Պարունակում են ույսին անհրաժեշտ Ճ2Օ, MջՕ, ՏՕ4 սննդատարրերը: Դրանցում կալիումը 16-197 է: Կալիմագը կալիումական լավ պարարտանյութ է, թեթն, ավազային հողերում մշակվող:, քլորից վախեցող ույսերի համար: Կալիմագնեզիումը մուգ մոխրագույն, խոշոր յուրեղներով նյութ է, լավ է լուծվում, պարունակում է 26-287 կալիում: Կալիմագը ն կալիմագնեզիումը հող են մտցվում հողի նախացանքային մշակության (աշնանը խոր վարի տակ), ցանքի ժամանակ ն ույսի վեգետացիայի ընթացքում` սնուցման ձնով: Բարդ պարարտանյութեր Բարդ են կոչվում այն պարարտանյութերը, որոնք իրենց աղադրության մեջ պարունակում են մեկից ավելի սննդատարրեր: Բարդ պարարտանյութերից են ամոֆոսը, դիամոֆոսը, կալիումական սելիտրան ն այլն: Ամոֆոսը (NԷ4 Է2PՕ4) սպիտակ գույնի ջրում լուծվող նյութ է: Ստացվում է ամոնիակի ն ֆոսֆորական թթվի փոխազդեցությունից: Պարարտանյութի մեջ ույսին ոչ պիտանի նյութ չկա: Պարունակում է 11127 ազոտ ն 50-607 ֆոսֆոր: Դիամոֆոսը (NԷ4)2ԷPՕ4 ստացվում է նույն ռեակցիայով` միայն 2 աժին ամոնիակ վերցնելով: Դիամոֆոսը պարունակում է մինչն 207 ազոտ, 507 ֆոսֆոր: Սրանք շատ լավ պարարտանյութեր են, այց ունեն

ացասական կողմ. ֆոսֆորի քանակը 4-5 անգամ ավել է ազոտից, մինչդեռ հողն ազոտի շատ պահանջ ունի, ն այդ պատճառով նշված պարարտանյութերի հետ միաժամանակ անհրաժեշտ է օգտագործել նան ազոտական պարարտանյութեր: Բարդ պարարտանյութերի կիրառությունը, ացի ագրոտեխնիկական նշանակությունից, ունի նան տնտեսական կարնորություն: Բարդ պարարտանյութերի արտադրությունը պակասեցնում է փոխադրական ծախսերը ն իջեցնում դրանց ինքնարժեքը: Բակտերիալ պարարտանյութեր: Մյուս պարարտանյութերից տար երվում են նրանով, որ դրանք կենդանի էակներ են ն կիրառվում են հողը վարակելու համար: Սովորա ար հող են մտցվում սերմերը վարակելու միջոցով: Այս խմ ին են պատկանում նիտրագինը ( ակլազգի ն ընդեղեն ույսերի սերմերը վարակելու ն դրանց արմատների վրա պալարա ակտերիաների թիվը ավելացնելու համար), ազոտա ակտերիաները (հողում ազոտ պարունակող ազոտ ֆիքսող ակտերիաների քանակը ավելացնելու համար): Ֆոսֆորա ակտերիաները սերմի հետ մտցնում են հողի մեջ ն արդ ֆոսֆորական միացությունները դարձնում են ույսերի համար մատչելի:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր 1.

Ինչ նշանակություն ունեն պարարտանյութերը մշակա ույսերի երքատվության արձրացման գործում, դրանց արդյունավետությունը: 2. Ինչպիսի պարարտանյութ է համարվում գոմաղ ը ն դրա կիրառման եղանակները: 3. Ինչպես է օգտագործվում թռչնաղ ը ն կիրառման ձները : 4. Ինչ են իրենցից ներկայացնում կոմպոստները: 5. Ինչ է իրենից ներկայացնում կանաչ պարարտացումը ն որտեղ է այն ավելի արդյունավետ: 6. Ինչ են իրենցից ներկայացնում ակտերիալ պարարտանյութերը ն ինչպես են օգտագործվում: 7. Բնութագրեք հանքային պարարտանյութերը ն դրանց օգտագործման եղանակները: 8. Թվարկեք Հայաստանի Հանրապետությունում առավել կիրառվող ազոտական, ֆոսֆորական, կալիումական պարարտանյութերը: 9. Թվարկեք արդ պարարտանյութերը ն դրանց առանձնահատկությունները: 10. Ինչպես հաշվարկել հանքային պարարտանյութերի չափաքանակները:

Առաջադրանքներ Տալ առավել կիրառվող օրգանական ն հանքային պարարտանյութերի նութագիրը Աշխատանքի նպատակն է` ծանոթանալ առավել կիրառվող օրգանական ն հանքային պարարտանյութերին, դրանց քիմիական կազմին, հիմնական հատկություններին, ինչպես նան տար եր մշակա ույսերի համար կիրառվող պարարտանյութերի չափաքանակների հաշվարկման մեթոդներին:

Առավել կիրառվող հանքային պարարտանյութերի ճանաչումը Անհայտ պարարտանյութը ճանաչելու համար առաջին հերթին պետք է իմանալ դրա արտաքին նշանները` գույնը, յուրեղների ձնը, չափը ն այլն: Բացի վերոհիշյալից, պարարտանյութը կարելի է ճանաչել նան կրակի վրա այրելու միջոցով, ինչի համար օգտագործվում են շիկացած փայտածուխ կամ ծխախոտի կրակ: Հանքային պարարտանյութերը որակական ռեակցիաներով ճանաչելու համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրվող պարարտանյութերից մի փոքր մաս լցնել կրակի վրա ն դիտել, թե ինչ փոփոխություն է կրում` նշելով. ա) արագ ն մինչն վերջ այրվելը (հալվելը), այրման նույթը, ) ոցի գույնը, ծխում է, թե ոչ, հոտը, գ) այրվելուց (հալվելուց) հետո մնացորդ մնում է, թե ոչ: Ճանաչելու համար պարարտանյութից վերցնել 1-2գ, լցնել փորձանոթի մեջ, վրան ավելացնել 10-15մլ թորած ջուր: Փորձանոթի երանը փակել, թափահարել ն ստուգել լուծելիությունը: Որակական ռեակցիաների ժամանակ նպատակահարմար է պարարտանյութերն ըստ լուծելիության, աժանել երկու խմ ի` ջրում լրիվ լուծելի ն ոչ լրիվ լուծելի: Ազոտական ( ացառությամ կալցիումի ցիանամիդի) ն կալիումական պարարտանյութերը ջրում լրիվ լուծելի են, իսկ ֆոսֆորական, կրային ն գիպսային պարատանյութերը լրիվ լուծելի չեն: Անկախ պարարտանյութի լուծելիության` լուծույթը աժանել չորս մասի ն լցնել առանձին փորձանոթներիի մեջ: Առաջին փորձանոթի լուծույթին ավելացնել 1-2մլ 8-107-անոց ՃՕԷ կամ NaՕԷ: Փորձանոթի երանը ութ մատով փակելով` թափահարել, որից հետո մատը հեռացնել, հոտ քաշել` իմանալու համար ամոնիակի հոտ գալիս է, թե ոչ: Եթե ամոնիակի հոտ է գալիս, նշանակում է այդ պարարտանյութը պարունակում է ամոնիում խում : Երկրորդ փորձանոթի լուծույթին ավելացնել 2-3 կաթիլ 107 8aԸl2 ն դիտել` նստվածք առաջանում է, թե ոչ:

Եթե պարարտանույթը պարունակում է սուլֆատային խում , արիում քլորիդի ազդեցությամ առաջանում է առատ սպիտակ նստվածք ( արիումի սուլֆատ), որը քացախաթթվի մեջ չի լուծվում: Համոզվելու համար, որ նստվածքը իրոք արիումի սուլֆատ է, դրա վրա ավելացնել մի քանի կաթիլ քացախաթթու: Երրորդ փորձանոթի լուծույթին ավելացնել 2-3 կաթիլ 57-անոց արծաթի նիտրատ (ՃջNՕ3)` ստուգելու համար քլոր կամ ֆոսֆատ իոնի առկայությունը: Եթե արծաթի նիտրատի ազդեցությունից անջատվում է փաթիլանման առատ սպիտակ նստվածք, նշանակում է` առկա է Ըl-ի իոնը, իսկ եթե առաջանում է դեղին գույնի նստվածք, նշանակում է` պարարտանյութի մեջ կա ֆոսֆատի իոն: Չորրորդ փորձանոթի լուծույթին ավելացնել 2-3 կաթիլ ունիվերսալ ինդիկատոր ն գունավոր սանդղակի (շկալայի) վրա, ըստ գույների համեմատության, որոշել, թե որ պարարտանյութին է համապատասխանում այն: Որոշման արդյունքները գրանցել աղյուսակ 28-ում: Աղյուսակ 28

հիմքի հետ

8aԸl2 հետ

ՃջNՕ3 հետ

Բանաձնը

Ռեակցիան

Պարարտանյութի անվանումը

Վերա երմունքը շիկացած ածխի նկատմամ

Լուծելիությունը

Արտաքին տեսքը

Գույնը

Նմուշի հ/հ

Հանքային պարարտանյութերի ճանաչումն ըստ որակական ռեակցիաների

Որոշման արդյունքները համեմատել աղյուսակ 29-ի տվյալների հետ, գտնել պարարտանյութերի անվանումը ն գրանցել աղյուսակի նախավերջի սյունակում:

Աղյուսակ 29 Հանքային պարարտանյութերի որոշիչ Արտաքին Լուծելիու թյունը տեսքը ջրում

Սպիտակ կամ դեղ- լուծվում է նավուն հատիկներ Սպիտակ կամ գորշ կանաչավ ուն մանր, չոր փոշի

լուծվում է

Սպիտակ լուծվում է հատիկներ Սպիտակ մոխրագույն փոշի կամ հատիկներ

նկատելիորեն լուծվում է, նստված քում մնում է գիպսը

մոխրագույն կամ սն գույնի հատիկներ

նկատե լիորեն լուծելի է

Ռեակցիան հիմքի հետ

Պարարտանյութի անվանումը ն շիկացած ածխի հետ անաձնը

Ազդող նյութի 7-ը

8aԸl2-ի ն ԸԷ3ԸՕՕԷ-ի հետ

ՃջNՕ3–ի հետ

ամոնիա կի (NԷ3) հոտ է արձակում ամոնիա կի (NԷ3) հոտ է արձակում ամոնիա կի (NԷ3) հոտ չի արձակում

թույլ պղտորություն կամ ոչ առատ նըստվածք, որը չի լուծվում քացախաթթվում

թույլ պղտորություն

ուժեղ ոցավառվում է` անգույն ոցով արձակելով ամոնիումի հոտ

ամոնիումա կան սելիտրա (NԷ4NՕ3)

առատ սպիտակ նըստվածք, որը չի լուծվում քացախաթթվում

թույլ պըղտորություն ոչ առատ սպիտակ նստվածք

սպիտակ ծուխ` ամոնիումի հոտով

ամոնիումի սուլֆատ ((NԷ4 )2ՏՕ4)

թույլ դեղնավուն պղտորություն

հալվում է` արձակելով ամոնիակի հոտ

կար ամիդ (ԸՕ(NԷ2)2)

հոտ չի արձակում

առատ սպիտակ նըստվածք, որը լուծվում է թույլ թթուներում

թույլ կերպով է մգանում ն արձակում է ռետինի հոտ

հասարակ սուպերֆոս ֆատ (Ըa(Է2PՕ4)2.

Է2Օ+2ԸaՏՕ

. 4 2Է2Օ)

նույնը

փոփոխութ յուն չի կրում

նույնը

լուծույթը դեղնում է

նույնը

նույնը

կրկ. 30-407 եռ. 40-50 7 սուպերֆոսֆատ (Ըa(Է 2PՕ4)2 . Է2Օ)

Սպիտակ գույնի նուր , թեթն անլուծելի է ամորֆ փոշի Սպիտակ կամ վարդագույն մանր յու- լուծվում է րեղներով փոշի

Սպիտակ յուրեղային նյութ` սիլվինիտների վարդագույն յուրեղների խառնուրդով Սպիտակ գույնի յուրեղներ

Սպիտակ գույնի ասեղնաձն յուրեղներ

պրեցիպիտ ատ .

ճայթում է

կալիումի քլորիդ (ՃԸl)

նույնը

կալիումակ ան աղ (ՃԸl(ՃԸl. NaԸl))

նույնը

նկատվում է թույլ պղտորություն

նստվածքի մակերեսը դեղնում է

աննշան մգանում է

նույնը

նկատվում է թույլ պղտորություն

առաջանում է սպիտակ փաթիլանման նստվածք

լուծելիու թյունը լավ է, այց լուծույթը կարող է լինել աննշան պղտոր

նույնը

նկատվում է թույլ պղտորություն

առաջանում է սպիտակ նըստվածք

լուծվում է

ամոնիակի (NԷ3) հոտ է արձակում

նկատվում է թույլ պղտորություն

առաջանում է դեղին գույնի նստվածք

նույնը

նույնը

նույնը

նույնը

(ԸaԷPՕ4 2Է2Օ)

ածխի հետ ծխում ամոֆոս է` արձակելով ամոնիակի հոտ (NԷ4Է2PՕ4) նույնը

դիամոֆոս

((NԷ4)2ԷPՕ4)

N – 10 P2Օ560 N - 20 P2Օ550

Պարարտանյոսթերի չափաքանակների հաշվարկ: Յուրաքանչյուր հողօգտագործող պետք է նան իմանա, թե մեկ հեկտարին որքան պարարտանյութ պետք է տրվի: Ուսումնասիրությունների հիման վրա հաշվարկել, թե մեկ տոննա երք ստանալու համար որքան սննդատարրեր են անհրաժեշտ ն հողում եղած սննդատարրերը ինչ չափով կարող են ապահովել այդ պահանջները: Հողին տրվող պարարտանյութերի քանակը հաշվարկելու համար անհրաժեշտ է իմանալ սննդատարրերի նախատեսվող պահանջը ն պարարտանյութերի մեջ տվյալ սննդատարրի պարունակությունը (ազդող նյութը): Օրինակ` մեկ հեկտար աշնանացան ցորենը պարարտացնելու համար սահմանված է օգտագործել ազոտի 60կգ/հա չափաքանակ, եթե օգտագործվելու է ամոնիումի նիտրատ, որի ազոտի պարունակությունը կազմում է 34 7: Հաշվարկել, թե քանի կիլոգրամ ամոնիումի նիտրատ պետք է վերցնել, որը պարունակի 60կգ ազոտ: Հաշվարկի համար օգտվել հետնյալ անաձնից.

Չ=

Ա ⋅ 100 , որտեղ` Բ

Չ–ն մեկ հեկտար տարածքը պարարտացնելու համար պահանջվող պարարտանյութի քանակն է, կգ, Ա-ն` մեկ հեկտար տարածքը պարարտացնելու համար սահմանված չափաքանակն ազդող նյութի հաշվով (սննդատարրի հաշվով), Բ-ն` պարարտանյութի մեջ առկա սննդատարրը 7: Այս օրինակում Չ =

60 ⋅ 100 - 176,5կգ/հա NԷ4NՕ3:

Նշանակում է` պետք է վերցնել 176,5կգ/հա ամոնիումի նիտրատ, որը կպարունակի 60կգ ազոտ: Նման ձնով կարելի է հաշվել նան մյուս պարարտանյութերի չափաքանակները:

ՀԱՎԵԼՎԱԾ

Նկ. 1 ՀՀ հիմնական հողատիպերի պրոֆիլները

Նկ. 2 Աղուտ-ալկալի հողեր

Նկ. 3 Հողի էրոզիա

Սակավամյա մոլախոտեր

ա. Աստղիկ միջին

. Խրփուկ սովորական

գ. Հավակատար հասկավոր

ե. Թելուկ սպիտակ

դ. Խոզանուկ

զ. Ցորնուկ դաշտային

է. Աղ ուկ

. Սեզ սողացող

ա. Եզան լեզու մեծ

գ. Արվանտակ

դ. Գյուղավեր

ե. Պատատուկ դաշտային Մակա ույծ մոլախոտեր

ա. Ճրագախոտ դեղին

. Ճրագախոտ ճյուղավոր

գ. Գաղձ նր ացողուն Նկ. 4 ՀՀ տարածված հիմնական մոլախոտերը

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3.

4. 5. 6. 7.

8. 9. 10. 11. 12. 13. 14.

Գալստյան Ց.Մ., Կարապետյան Ֆ.Հ., Մանուկյան Ռ.Ռ. Երկրագործության հիմունքներ// Երնան, 2004 Գյուլխասյան Մ.Ա., Կարապետյան Ն.Հ., Հայրապետյան Է.Մ. Ագրոնոմիայի հիմունքներ// Երնան, 1973 Գուլյան Ա.Ա., Մանուկյան Ռ.Ռ. Երկրագործություն (համառոտ դասագիրք)// ՀՀ կրթութ. ն գիտ. նախար., Հայաստանի պետ. ագրար. համալս., ՀՊԱՀ Ստեփանակերտի մասնաճյուղ, Երնան, Կարապետյան Ռ.Ս. Հայաստանում տարածված մոլախոտերի ատլաս// Երնան, Լույս, 1980 Հայրապետյան Է.Մ., Պետրոսյան Հ.Պ. Մելիորատիվ հողագիտություն// Երնան, 1987 Հայրապետյան Է.Մ. Հողագիտություն// Երնան, 2000 Մելքոնյան Կ.Գ., Ղազարյան Հ.Ղ., Մանուկյան Ռ.Ռ. Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի էկոլոգիական արդի վիճակը, հողօգտագործման մակարդակը, կառավարման համակարգի կատարելագործումը ն արդյունավետության արձրացման ուղիները Հայաստանի Հանրապետությունում// ՀՀ Գյուղ. նախարար., Հ.Պետրոսյանի անվան Հող., ագրոքիմ. ն մել. գիտ. կենտրոն, Երնան, 2004 Մովսիսյան Ե.Մ. Ագրոքիմիայի հիմունքներ// Երնան, 1971 Â1ծ1áü84 Ñ.À., Է8øԾ8114 À.1., Ë1614 À.1., 1868ծ14 Է.1. Շ816848668// 114 ծ84866686 Ñ.À. Â1ծ1áü848.- 1., Àãծ11ծ116048Ծ., 1991 Ä1Ո18õ14 Á.À., 1ծ11161 À.Է. Շ816848668 Ո 1Ո114816 11:41484816ÿ// 1., Է161Ո, 1977 Է8ծծ6:84 Է.Ñ. 11:414848168// 1.,”Է161Ո”, 1982 Է148684 1.Ä., ÀԾծ1ø8161 1.Ä., Ä861111ծ À.Â., Ë6Ծ48161 À.1. ÎՈ1141 081684866ÿ 6 ծ8ՈԾ8168414ՈԾ48.- 1., Է161Ո Ë1614 À.1., Òծ66614 À.1. 1ծ86Ծ66ծ1 11 081684866þ Ո 1Ո114816 11:41484816ÿ// 1., Է161Ո, 1973 Քծ1ÿ1684 Â.Է., Է1Ծ84 Շ.Ô., Ñծծ6614 1.1. Շ816848668 Ո 1Ո114816 11:41484816ÿ// 114 ծ848866686 Â.Է. Քծ1ÿ16848.1., Է161Ո, 1979

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն................................................................................................3 Հողագիտության հիմունքներ.......................................................................5 Լեռնային ապարների հողմահարումը........................................................5 Հողառաջացման գործընթացի էությունը....................................................7 Հողի մորֆոլոգիական (ձնա անական) հատկանիշները.......................13 Գիտելիքների ստուգման հարցեր............................................................ 15 Առաջադրանքներ........................................................................................15 Հողի կազմը ն հատկությունները...............................................................21 Հողերի հիմնական ֆիզիկական հատկությունները................................24 Հողի ֆիզիկամեխանիկական հատկությունները....................................26 Հողի ստրուկտուրան ն դրա նշանակությունը..........................................28 Հողի ջրային հատկությունները ն ջրի ձները............................................31 Հողի ջրային ռեժիմը ն դրա կարգավորման ուղիները............................36 Հողի օդային ռեժիմը ն դրա կարգավորումը.............................................37 Հողի ջերմային ռեժիմ ն դրա կարգավորումը...........................................38 Հողի սննդային ռեժիմը...............................................................................40 Հողի կլանողականության, կլանման ձները.............................................42 Հողային լուծույթի հատկությունները ն դրա նշանակությունը ույսի կյանքում...........................................................................................45 Հողի երրիությունը, դրա պահպանման ու արձրացման ուղիները.......................................................................................................47 Գիտելիքների ստուգման հարցեր.............................................................49 Առաջադրանքներ........................................................................................49 Հայաստանի Հանրապետության հիմնական հողատիպերը ն դրանց արտադրական նշանակությունը...................................................63 Հայաստանի հողերը...................................................................................64 Հողի էրոզիան ն պայքար դրա դեմ............................................................82 Հողային քարտեզներ ն դրանց նշանակությունը հողային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման համար...............................87 Հողային կադաստր ն դրա նշանակությունը գյուղատնտեսական արտադրության համար......................................................90 Գիտելիքների ստուգման հարցեր.............................................................92 Առաջադրանքներ........................................................................................93 Երկրագործություն......................................................................................96 Բույսի կյանքի գործոնները, պայմանները ն դրանց կարգավորման հիմնական ուղիները.....................................................................96 Գիտական երկրագործության հիմնական օրենքները.........................102 Բույսի հողային պայմանների կարգավորումը......................................105 Երկրագործության օրենքները ն ագրոտեխնիկան...............................111 Գիտելիքների ստուգման հարցեր...........................................................112

Առաջադրանքներ......................................................................................113 Մոլախոտային ուսականություն ն պայքար դրանց դեմ.....................118 Մոլախոտերի դեմ պայքարի միջոցառումները......................................124 Գիտելիքների ստուգման հարցեր...........................................................129 Առաջադրանքներ......................................................................................130 Ցանքաշրջանառություններ.....................................................................136 Ցելերը, դրանց դասակարգումը ն դերը որպես նախորդ.......................142 Միջանկյալ մշակա ույսերը ցանքաշրջանառություններում...............145 Ցանքաշրջանառության տիպերը ն տեսակները...................................146 Ցանքաշրջանառությունների նախագծումն ու իրացումը.....................154 Ցանքաշրջանառության դաշտերի պատմության գիրք........................155 Գիտելիքների ստուգման հարցեր...........................................................156 Առաջադրանքներ......................................................................................156 Հողի մշակում.............................................................................................163 Հողի մշակման տեխնոլոգիական գործընթացները...............................164 Հողի մշակման համակցված մեքենաներ ն ագրեգատներ...................169 Հողի մշակումն աշնանացանների համար.............................................171 Հողի մշակումը գարնանացան մշակա ույսերի համար.......................176 Ոռոգելի հողերի մշակումը........................................................................179 Հողատարման ենթակա հողերի մշակումը.............................................180 Հողի մշակման որակի գնահատումը......................................................182 Գիտելիքների ստուգման հարցեր...........................................................183 Առաջադրանքներ......................................................................................183 Երկրագործության համակարգերը.........................................................189 Երկրագործության ժամանակակից համակարգերի աղկացուցիչ մասերը...............................................................................192 Գիտելիքների ստուգման հարցեր...........................................................196 Պարարտանյութեր ն դրանց կիրառումը................................................197 Գիտելիքների ստուգման հարցեր...........................................................203 Առաջադրանքներ......................................................................................204 Գրականություն.........................................................................................209 Հավելված...................................................................................................213