Երկրագործություն

"`

ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

11ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ԵվԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱԶԳԱՅԻՆ

ԱԳՐԱԲԱՅԻՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

8.8.ԳԱԼՍՏՅԱՆ,

0-ԼՄԿՐՏ331Ն,

ՀՈՎԼԱՆՆԻՍՅԱՆ,

ՇԵԿՅՅԱՆ Ա.Վ 1.Մ.

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Ց.Մ. ԳԱԼՍՏՅԱՆ, Ա.Լ. ՄԿՐՏՉՅԱՆ,

Ա.Վ. ՎՈՎՎԱՆՆԻՍՅԱՆ, Զ.Ս. ՇԵԿՈՅԱՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

(ՈՒՍՈՒՄՆԱՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿ)

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻ ՑԱՆՔԵՐՈՒՄ ՏԱՐԱԾՎԱԾ ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

ՔԱՐՏԵԶԱԳՐՈՒՄԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ,

ԵՐԵՎԱՆ

-

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 631/635(07) ԳՄԴ 41.497 ԵՅՑ2

է արժանացել "Աշխատանքը հավանության

խորհրդիկողմից գիտական (01.06.2013, արձանագրություն Խ4) 3ԱԱՀ

Գրախոսներ՝ կենս. գիտ.դոկտոր,Մ.Ս. Սարգսյան գյուղ.գիտ.թեկնածուԱ.Գ. Բարսեղյան Ա.Ռ. Հովհաննիսյան գյուղ գիտ.թեկնածու

Մասնագիտական խմբագիր՝գյուղ.գիտ.դոկտոր,պրոֆեսոր Ա.Գ. Ահարոնյան Ս.Ռ. Պետրոսյան Խմբագիր` Երկրագործություն.մշակաբույսերիցանքերումտարածված մոլախոտերիհաշվառումը,քարտեզագրումըն պայքարիկազմակերպումը(ուսումնամեթոդականձեռնարկ)/Ց.Մ. Գալստյան, Զ.Ս. Շեկոյան. Եր.: Ա.Լ. Մկրտչյան,Ա.Վ. Հովհաննիսյան, «Խ.Սբովյան» հրատ., 2014.- 96 էջ:

ԵՑ92

-

Ուսումնամեթոդականձեռնարկընվիրվածէ մշակաբույսերիցանքերում տարածվածմոլախոտերիուսումնասիրությանը:Այստեղընդգրկվածեն նյութեր, որոնք վերաբերումեն մշակաբույսերիցանքերումտարածվածմոլախոտերի ճանաչմանը,դասակարգմանը,հաշվառմանը, քարտեզագրմաննու քիպայքարի կազմակերպմանտարբեր մեթոդներին(ագրոտեխնիկական, է կատարվումմոլախոտերի դեմ տարվողպայմիականն այլն): Անդրադարձ այնպես էլ այլընտրանքաալ ի

ուկնե րո Աածության աքանակակից,

Է ուսանողների, ասպիրանտների Ձեռնարկը ախատեսված մար կարնոր նախաձեռնում գյուղատնտեսական արտադրության ագործության

պայմաններում:

ՀԱԱՀ

է

ն

հա-

համա-

պատասխանմասնագետներպատրաստելուգործում: Այն օգտակարկլինի ն ագրարային նան երկրագործների, հողօգտագործողների ոլորտի բոլոր այն են համար, ովքեր կարնորում մոլախոտերիդեմ պայքարը ն մասնագետների ստացմանհիմնահարցերը: էկոլոգիապեսանվտանգսննդամթերքի

Մշակաբույսերիբերքատվությանբարձրացմանկարնորմիջոցառումներից մեկը մոլախոտայինբուսականության դեմ տարվող պայքարն է: Առ այսօր «մոլախոտեր» հասկացությանճշգրիտ սահմանում տրված չէ: Սովորաբարմոլախոտերեն համարվում այն բոլոր բույսերը, որոնք, չմշակվելով մարդու կողմից, հայտնվումեն մշակաբույսերի ցանքերում` վնաս պատճառելով մշակաբույսերին, վատացնելով դրանց կյանքի պայմանները(ԿարապետյանՌ.Ս., 1977, Արարատյան Ա.Գ., 1963): Արեմտաեվրոպական մոլախոտերեն անգիտնականները վանում այն բուսատեսակները,որոնք ներկա պարագայում ն տվյալ պայմաններումպետքչեն (Թ815Շո Ճ., ՕՁՅս/6ՑԲ, ՏՅԱՅՐ Բ, 1980): Գյուղատնտեսականհողատեսքերումմշակովի բույսերն ու մոլախոտերնաճում են միասինե ստեղծումարհեստականմի համակեցություն` ագրոֆիտոցենոզ,որտեղ մոլախոտերնիրենց բացառիկկենսունակության ն էկոլոգիականճկունության շնորհիվ կարողանումեն պահպանվել, առաջացնել ն հողում կուտակել մեծ քանակությամբ այլ օրգաններ, սերմերու վերարտադրողական Մոլախոտերովաղտոտվածդաշտերի մշակաբույսերիբերքատվությունը միշտ ցածր է լինում: Դա առաջին հերթին բացատրվումէ նրանով, որ, ինչպես մշակովիբույսերի, այնպես էլ մոլախոտերի գերակշռող մասի համար կյանքի անհրաժեշտ գործոններընույնն են, հետնաբար ե հողում եղած անհրաժեշտ սննդատարրերը,խոնավությունն ու ջերմություննօգտագործվումեն նան մոլախոտերիկողմից: Այսպիսով`մոլախոտերըն մշակովի բույսերը դառնում են մրցակիցն խոնավության ներ, սննդատարրերի օգտագործմանհամարսկսվում է պայքար, ե այդ պայքարում, եթե չլինի մարդու միջամտությունը, միշտ հաղթումեն մոլախոտերը: ն վնասաԲերքի կորուստը մոլախոտերից,հիվանդություններից է՝ է, տուներիցամբողջաշխարհումհսկայական այն կազմում հացահատիկայինմշակաբույսեր՝500-510 մլն տոննա, կարտոֆիլ՝125-135 մլն տոննա, 78-79 մլն տոննա, բանջարեղեն՝ 85-75 մլն տոննա: ճակնդեղ՝ շաքարի Սա կազմումէ ամբողջբերքի30-40 06-ը ն գնահատվումէ մի քանի տասնյակմլրդ դոլար: »

ՎՏԴ 831/635(07

ԳՄԴ 41.497 |ՏՑԱ 978-9939-9094-3-1 ՕԹԳալստյան8.Մ. ն Օ

ուրիշ., 2014

Հայաստանիազգայինագրարայինհամալսարան,2014

»

» »

Մոլախոտերիհասցրած վնասն առավելագույնիէ հասնում հանքային պարարտանյութերի մշտական կիրառմանժամանակ:Այս դեպքում մշակաբույսերիկողմից օգտագործվումէ հող մտած սննդատարրերի 30-40 96-ը,իսկ մոլախոտերիկողմից` անհամեմատ ավելի շատ: Մոլախոտերնազդում են ոչ միայն բերքի քանակի, այլն որակի վրա: Օրինակ` հացահատիկիմեջ իջեցնում են սպիտակուցներիքանակը, կարտոֆիլիմեջ՝ օսլայի պարունակություննու այլ արժեքավոր նյութերիքանակը: Բերքատվությաննվազմանվրա ազդում են նան մշակաբույսերի ն մոլախոտերիքիմիական փոխազդեցությունները, որոնք կոչվում են ալելոպատիկ:Վերջիններսարտացոլվում են բույսերի՝ինչպես ֆիզիոլոգիակենսաքիմիական գործընթացների(աճ, շնչառություն, ֆերմենն տային ակտիվություն այլն), այնպես էլ կազմաբանաանատոմիական կառուցվածքիվրա, ինչի հետնանքովէլի վերջո տեղի է ունենում բեր1.17. Է.Ճ., Խնաքօաօտ քի քանակի ն որակի փուիոխություն(ՇՕԽՕՈՕՔԲՅ ն 1969): Մշակաբույսերի մոլախոտերիմիջն փոխազդեցությունների մեխանիզմնիրականանումէ բուսական արտազատուկների`բուսական ծագում ունեցող ֆիզիոլոգիականակտիվ նյութերի (կոլիններ) փոխազդմանմիջոցով: Իհարկե, մոլախոտերընույնպես ճնշվում են մշակաբույսերիարտազատուկներիկողմից, բայց մոլախոտերիկողշնորմից կոլիններինկատմամբունեցած մեծ դիմադրողականության հիվ այդ ճնշումը շատ աննշան է: Բացիհասցրածուղղակի վնասից՝ մոլախոտերըմշակաբույսերին հասցնում են նան անուղղակիվնաս` միջնորդհանդիսանալովբազմաթիվսնկային,վիրուսայինհիվանդություններիհամար, ինչպեսնան վնասատու միջատներիտարածմանօջախ լինելով: Երկրագործությանհիմնական նպատակն է ստեղծել այնպիսի պայմաններ, որի ժամանակ մշակաբույսերըմրցունակ կլինեն մոլախոտերի նկատմամբ:Այդ նպատակովհաճախ անհրաժեշտէ լինում իրականացնելպայքարիհամալիրմիջոցառումներ: Մոլախոտերիդեմ պայքարիգործում երբեմն անհրաժեշտ է լինում ձեռնարկելմիջոցառումներ`հողի մեջ եղած մոլախոտերիսերմերը կյանքի կոչելու ն ապա՝ ոչնչացնելու համար: Մեկ այլ դեպքումանհրաժեշտությունէ առաջանումարդեն իսկ ծլած մոլախոտերիդեմ ագրոտեխնիկականառավել արդյունավետ միջոցառումներ կիրառել`

հողի ձեռքի կամ քիմիականքաղհան, ցանքաշրջանառություններ, մշակում, համատարածպայքարիայլ միջոցառումներ: պայմաՆշված միջոցառումներիկիրառմանբազմազանությունը նավորվածէ մոլախոտերիտարբեր կենսաբանականխմբերիառկայությամբ: Գյուղատնտեսությանըմոլախոտերիհասցրած վնասը ժամանակավոր չէ, ն կախվածպայմաններիցա̀յն մի դեպքումկարողէ արտահայտվել շատ ուժեղ, մեկ այլ դեպքում`համեմատաբարթույլ: Ամեն տարի մոլախոտերիքանակը կարող է ենթարկվելփոփոխության, որի հիմնականպատճառներըկարողեն լինել բնակլիմայասխալ կիրական պայմանները,ագրոտեխնիկական միջոցառումների ռումը, պարարտանյութերի, հատկապես՝գոմաղբիոչ ճիշտ օգտագործումը, ոչ կոնդիցիոնսերմերովկատարվողցանքը, ոռոգման ոչ ճիշտ կազմակերպումը ն այլն: Մոլախոտերիդեմ արդյունավետպայքար կազմակերպելու,ցանճիշտ քաշրջանառությանմեջ մշակաբույսերիհաջորդականության սահմանման կամ տեղադրմանհամար պահանջվումէ մոլախոտերի տեսակայինկազմի,տարածվածության աստիճանին կենսաբանական առանձնահատկությունների մանրակրկիտիմացություն:

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ինչպես վերը նշվեց, աճելով մշակովիբույսերի ցանքերում, մոլախոտերնօգտագործումեն հողում եղածարժեքավորսննդատարրերը, ջուրը, օդը, խախտում են ջերմային ռեժիմը, վատթարացնում մշակաբույսերի կենսապայմանները, դանդաղեցնումկամ դադարեցնում դրանց աճն ու զարգացումը, ձգձգում պտուղներիհասունացումը, գցում բերքի քանակն ու որակը: Իսկ ինչո՞ւ են մոլախոտերըմշակովի բույսերի հետ գոյության է մոլախոկռվում միշտ հաղթում: Այսհանգամանքըպայմանավորված տերի կենսաբանական առանձնահատկություններով, որոնց դրսնորումը սերտորենկապվածէ մորֆոլոգիականառանձնահատկությունների հետ. 1. Մոլախոտերիհարմարվածության ու տարածվելու կենսաբանական ամենաբնորոշպայմանըդրանցառատ սերմնարտադրողականությունն ու պտղաբերումնէ: Օրինակ՝ թելուկատերնհավակատարի(Ճոճոէհստ ԵՍԹ/465)ամեն մի առանձնյակմեկ վեգետացիայիշրջանում կարող է տալ մինչե մեկ միլիոն, մյուսները`դառը օշինդրը, սուվեդը, բազմասերմթելուկը, լվածաղիկը,գաղձերը՝100.000-500.000 սերմ: Ըստ Ի. Պիտերմանին Վ. Չիրների(ՔԼԹոոռոո, 5օհրոօո, 1975), մանրածաղիկգալինսոգայի յուրաքանչյուր առանձնյակկարող է ձեավորել300.000 սերմ, ընդ որում` մեկ տարվա ընթացքում կարող է տալ մինչն երեք սերունդ, ն բոլոր սերմերն էլ կարող են ունենալ հարյուր տոկոսանոցծլունա-

կություն:

Մյուս առանձնահատկությունը կենդանիների,թռչունների,քաջրի միջոցով սերմերի տտարածվելու բազմապիսիէվոլյուցիոն (սերմերի մանրությունը,կլորությունը, կպչունակուհարմարանքների թյունը, առագաստայնությունը) առկայություննէ: Յ. Անչափ մեծ դեր է խաղում նան մոլախոտերիէկոլոգիական ճկունությունը՝անգամծայրահեղչոր ու սակավմանրահողայինպայմաններումաճելու ն բազմանալուունակությունը: 4. Բազմաթիվմոլախոտերունեն հզոր, զարգացածծլարմատներ, սոխուկներ,պալարներ,որոնք հողի մեջ թափանցեկոճղարմատներ, 2.

մու

ն

տեսանկյունիցմեծ մասամբ գերազանցումեն մշակովի բույսերի ստորգետնյաօրգաններին: 5. Որոշ մոլախոտերի արմատայինհամակարգը կատարումէ նան ու սննդանյութերի պահեստի վեգետատիվբազմացմանօրգանիդեր, ինչը ն ընդլայնում է դրանց` առանցայն էլ արագ ն բազմակողմանի բազմացմանպոտենցիալհնարավորությունը: 6. Մոլախոտերիսերմերը, հողի խոր շերտերնընկնելիս, տասնյակ տարիներկարող են պահպանելիրենց կենսունակությունըն բարենպաստպայմաններիառկայության դեպքում ծլել ու բազմանալ: ն ծլման արագության Ըստ ծլունակությանպահպանման հատկանիշների համադրման՝ բույսերը բաժանվումեն չորս խմբի:Մոլախոտերը են չորրորդ խմբին: Այսինքն` դրանք այն բույսերն են, պատկանում որոնց սերմերըշատ երկար ժամանակպահպանումեն ծլունակությունը ն կարող են գտնվել երկարատն ու խորը հանգստի վիճակում (օրինակ` հավակատարին. դանդուռիսերմերը` 40 տարուց ավելի): Հողի մեջ ընկնելուց հետո դրանքկարող են աճել 1-2 ն ավելի տարի հետո` տասնյակ տարիներիընթացքում (40-50-90 ն ավելի տարի): Մոլախոտերի այս հատկությունն առավելություն է, քանի որ եթե դրանց մի մասը անբարենպաստպայմաններում ոչնչանա, մյուս մասը ն է հետագայումկարող սերունդ տալ բազմանալ: 7. Բազմաթիվմոլախոտերի(կաթնբեկի ճՏքօ:), պատա(ՏօոօհսՏ Յո/օոտ/5),աղբուկի (Տ/տեոսո)) սերմերըկարող տուկի (ՇօոսօԽԱխԽՏ են ծլել նույնիսկ ոչ հասուն վիճակում, իսկ հասունացումըմիայն կավելացնիդրանցծլունակությունը: 8. Մոլախոտերի սերմերի կենսունակությունըպահպանվում է ն թռչուններիմարսողականուղիներովանցնենույնիսկ կենդանիների հետո: Դեռ լուց ավելին՝ որոշ մոլախոտերիսերմեր(եղինջ, ջղախոտ, հավակատար), անցնելով մարսողական ուղիներով, հետագայում ավելի շուտ են ծլում ն զարգանում,քան այն սերմերը,որոնք մարսողական ուղիներովչեն անցել (ՇօքեելԹ քմ ոծկԱՎ ՇՇՇՔ, 1934): 9. Ռրոշ մոլախոտերպատկանումեն մակաբույծն կիսամակաբույծ կենսաձներին(Ծատուրյան Թ.Գ., 1954), ինչը նս նպաստումէ դրանցտւսրածմանը: 10. Մոլախոտերի ծլունակությունը կարող է մեծանալնույնիսկ ազդեցությանժամանակ:Եթե մշակովիբույսերիսերմեխանիկական մերը մեխանիկականազդեցությամբվնասվում ն ոչնչանում են, ապա լու

մոլախոտերի սերմերի ծլունակությունն ավելի է արագանում: Օրինակ` երկու շաբաթվա ընթացքում դաշտային գաղձի սերմերը ծլում են 1,5 96-ով, մինչդեռ մեխանիկական ազդեցությունից հետո նույն ժամկետումդրանց ծլունակությունըկազմում է 69,296 (Կարապետյան Ռ.Ս.,՛ 977): 11. Գոյություն ունի մոլախոտերիմի մեծ խումբ, որոնց տարածմանը նպաստումեն այլ հատկանիշներ:Այդ խմբի մեջ են մտնում քիչ սննդարար, կոշտ, կոպիտ, գարշահոտ, վանող, փշոտ ն թունավոր բույսերը (պասկուալ մոլախոտեր),որոնք կենդանիներիկողմից չեն են անարգել: ուտվում ն տարածվում 12. Մոլախոտերի մոտ գոտիականփոփոխականության աստիճանը բավականինբարձր է, քան մշակաբույսերինը:Մոլախոտերըզբաղեցնում են տարբեր էկոլոգիականշեմեր ն ի հայտ են գալիս ոչ միաժամանակ,ինչը հնարավորությունէ տալիս վերջիններիսապահովել սերնդով: Մոլախոտերիցշատերն աչքի են ընկնում սերմերի մանրությամբ ն աննշանքաշով: Վայաստանում մեծ տարածում ունեցող որոշ մոլախոտերիսերմերիքանակականցուցանիշներըներկայացվածեն աղյուսակ 1-ում: Իմանալովմոլախոտերիհսկայականթվով սերմարտադրողականությունն ու միննույն ժամանակ սերմերի աննշան քաշը, դժվար չէ պատկերացնել,թե հողը մոլախոտերիորքան սերմ կարող է պարունակել: Աղյուսակ1 հատի քաշը Որոշ մոլախոտերի սերմերի որոշ

Մոլախոտիանվանումը Հավակատարթելուկատերն Գալինսոգամանրածաղիկ Թելուկ բազմասերմ սովորական Հովվամաղախ Դանդուռսովորական Տատասկդաշտային

Գաղձ

Մոխրաթելուկմանրածաղիկ

սերմի քաշը (մգ)

լայնորենտարածմպնընպաստումեն նան պտուղՄոլախոտերի ն ձենաբանական առանձնահատկությունները, ների կառուցվածքային միջավայրիգործոնունակությունը,շրջակա հարմարվողականության մարդը ները` օդը, հատկապեսքաճին, ջուրը, կենդանիները, ն այլն: Մոլախոտերիսերմերիտարածմանհեռավորությունըորոշվում է գործակցով,որը սերմի մակերեսին կշռի հարաառագաստայնության բերություննէ. .-

5.սմ2/գ ա

գործակիցը(ճ), այնքան տաՈրքան մեծ է առագաստայնության րածմանհեռավորությունըմեծ է:

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

մոլամոլախոտերը:Դրանքամենաագրեսիվ կապես ծլարմատավոր են 5-10 մ են, խորուխոտերն որոնց արմատներըթափանցում մինչն խանգարումեն մշաթյան վրա, իսկ արմատայինարտազատուկները կաբույսերիաճինու զարգացմանը: Կան մոլախոտեր,որոնք հարմարվածեն միայն որոշակիկլիմադրանց գոյությունը կախվածէ վերընթացգոտու յական պայաններին, քանակից, ջերմության առկայություբարձրությունից,խոնավության ն այլն: Երբեմնգերակշռող հատկություններից նից, հողի քիմիական է մոլախոտիտեսակովկարելի գաղափարկազմելտվյալ հողի բերրիմասին: ության ն ռեակցիայի Մոլախոտերիմի խումբ էլ աճում է միայն որոշակիմշակաբույսի հետ համատեղ:Այդ խմբիմոլախոտերըկոչվում են օք/հգատներ(կամ մոլախոտեր): Օրինակ՝ աշնանացանմշակաբույսեմասնագիտացված րի ցանքերում հաճախ հանդիպումեն կապույտ տերեփուկը,գարշահոտ անթեմը,աշորայիցորնուկը, իսկ բրնձիդաշտերում`սովորական հավակորեկը:Օբլիգատ մոլախոտերեն նան մակաբույծները: ու տարածվածություՄոլախոտերիառանձնահատկություններն նը գյուղատնտեսականդաշտերում(ագրոցենոզներում)կախվածէ նան երկրագործության համակարգիկիրառումից: Ինտենսիվերկրաապրելակապ է նկատվումմոլախոտերի գործությանպայմաններում ն մշակումից, միջն: Կախվածհողի տեղի ինտենսիվացմանգործոնի ն այլն մոլախոտերի պարարտացումից,ցանքաշրջանառությունից տեսակայինկազմըփոխվումէ: Պարարտանյութերիազդեցությամբմոլախոտերի տեսակային բացատրվումէ նրանով,որ սննդատարրերի կազմի փոփոխությունը են տարտարբերհամակցությանդեպքումմոլախոտերըցուցաբերում բեր ռեակցիաներ:Գերակշռողն առավել վնասակարէ դառնում մոլաԸստ խոտի այն տեսակը,որը լավ է յուրացնում տվյալ սննդատարրը: ն սնման պայմաններինկատմամբունեցած պահանջի հակվածության՝ մոլախոտերըբաժանվում են հետեյալ էկոլոգիականխմբերի` 1) ազոտդրական, 2) կալիումդրական, 3) ֆոսֆորդրական: Ազոտդրականեն համարվում հեւտնյալ մոլախոտերը`թելուկ սպիտակ,բողկ վայրի, տատասկ դաշտային, մոխրաթելուկփռված,ն այլն:

էԿՈԼՈԳԻԱՆ

Հաճախ մոլախոտերիտեսակային կազմի ձնավորմանգործում հսկայականնշանակություն ունեն բնակատեղիէկոլոգիականպայմանները,որոնք պայմանավորվածեն ինչպես մարդու գիտակցական ն ոչ գիտակցականգործունեությամբ, այնպես էլ ճշակաբույսերիե մոլախոտերիֆիտոցենոլոգիականփոխհարաբերությամբ: Բույսերի էկոլոգիան ուսումնասիրում Է կլիմայական, հողային, ջրային, մարդածին(անթրոպոգեն)ե այլ գործոններիազդեցությունը բույսերի վրա: Վիմնականէկոլոգիական գործոններիհամար պայքարում մոլախոտերը խլում են մշակաբույսերի համար նախատեսված ջուրը, լույսն ու սննդատարրերը: Ինչպես արդեննշվել է, սա պայմանավորված է մոլախոտերիկենսաբանականառանձնահատկություն-

ներով:

Մոլախոտերըհարմարվումեն ամենատարբերհողակլիմայական պայմանների:Դրանց մի մասը կարող է ապրել ցանկացած պայմաններում: Մոլախոտերիայդ խումբը կոչվում է էմրհտուպ-էվրիտոպմոլախոտերի համար դաշտային սահմանափակումներգոյություն չունեն, տարածվածեն բոլոր գոտիներում:Դրանց հավասարապեսկարելի է հանդիպելցանքերում, բանջարանոցներում, այգիներում,դաշտերում ն մարդաբնակայլ վայրերում:էվրիտոպմոլախոտերեն սպիտակ թելուկը, դաշտայինպատատուկը,հովվամաղախը, հավակատարը, խատուտիկը,եղինջը, գալինսոգամանրածաղիկը,աստղիկ միջինը եայլն: Էվրիտոպմոլախոտերիտարածումը հիմնականումկախված է մարդու տնտեսական գործունեությունից: Վայտնիեն շատ դեպքեր, երբ բուսաբանականայգիներիմիջն սերմերի փոխանակումը,մշակովի բույսերի տեղափոխումըն շատ այլ հանգամանքներպարզապես առիթ են հանդիսացել մոլախոտերի տարածմանը(ԽճքօտտիՃ.ԽԼ, ԽեքոԿ8ե ճ.., 2001): Դրա վառ օրինակն է մանրածաղիկ գալինսոԳան, որը բարձր էկոլոգիականճկունության շնորհիվ արագ հարմարվեց մեր հանրապետությունումն ներկայումսհանդիպումէ գրեթեբոլոր գյուղատնտեսական ցանքերում:Նույնիսկ դժվար է պատկերացնել, որ այն երբնիցեՀայաստանումչի աճել (ննքտԿՑՒ/./., 2000): էկոլոգիական մեծ ճկունությամբ, արագ պտղաբերելու ն անբարենպաստպայմանների նկատմամբկայունությամբեն օժտվածհատ10

|

Կալիումդրականեն թելուկ սպիտակ,անթեմգարշահոտմոլախոտերը: Ֆոսֆորդրական մոլախոտերիցեն իշամառոլ դաշտայինը, հնդկացորենթաթարականը ն այլն: Մոլախոտերըպարարտանյութիցոչ միայնառավելագույնչափով արդսննդատարրերեն վերցնում, այլե փոխում են պարարտանյութի

յունավետությունը:

ավելացմանդեպքումմշաՊարարտանյութիչափաքանակների կաբույսերի մրցունակությունը մոլախոտերի նկատմամբ կարող է ուժեղանալ կամ թուլանալ: Օրինակ`Լենինգրադիշրջանում (ՍանկտՊետերբուրգ) կատարված գիտափորձերիցպարզվել է, որ գարու էր 3,5-4,5տ/հա բերք, մոլախոտերի ցանքերում, որտեղ նախատեսված 100հատ/մ2 քանակիդեպքում բերքընվազել է 10 96-ով,300 հատ/մ--ու դեպքում` 2846-ով: Իսկ պարարտացմանայն ֆոնի դեպքում, որը պետք է ապահովեր5,2-6,4 տ/հա բերք, այսպիսիաղտոտվածությունը ոչ մի ազդեցություն չի ունեցել բերքի քանակի վրա: Եվ միայն 700հատ/մ՛աղտոտվածությանդեպքում բերքատվությունընվազել է 12,696-ով,իսկ 1000 հատի դեպքում`31,696-ով: Ինչ վերաբերումէ ցանքաշրջանառությանը,ապա այն պակասեցնում է ինչպես մոլախոտերիտեսակայինկազմը, այնպես էլ դրանց վնասակարությանաստիճանը:Պարզվել է, որ եթե անհերթափոխ ցանքերում հանդիպումէ մոլախոտերի38 տեսակ, որից՝ 15 բազմամյա, ապա ցանքաշրջանառության դեպքում մոլախոտերիքանակը է կազմում 29, որից՝ բազմամյա: Այսպիսով՝երկրագործությանհամակարգըորոշիչ է դառնում այս կամ այն մոլախոտիգերակշռմանհամար,այսինքն`փոխումէ ոչ միայն մշակաբույսերի,այլն մոլախոտերիկենսաձները:

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

տեսակայինկազմի մեծ բազմազանությաՉնայած մոլախոտերի ունեն նմաճատիպառանձնակենսաբանական նը` դրանցից շատերն սնման եղանակ, կյանքի տնողություն, հատկություններ`միանման հասցրածվնաս, միննույն ծլմանԺամկետ,բազմացում,մշակաբույսին ն առանձՎամանման ն հատկանիշների այլն: հողատիպի պահանջ է տալիս շատ հնարավորություն ամբողջությունը նահատկությունների ն խմբիմեջ ստեղմոլախոտերմիավորելնույն ագրոկենսաբանական 2): (աղ. դասակարգում ագրոկենսաբանական ծել Ըստ սնման եղանակի՝մոլախոտերը բաժանվումեն երկու խմբի` ոչ մակաբույծ ն մակաբույծ: Մակաբույծ բույսերն իրենց հերթին ն կիսամակաբույծներ: լինում են իսկականմակաբույծներ են, որոնք զուրկ են այն մոլախոտերն Իսկականմակաբույճներն ն քլորոֆիլի հատիկներից ինքնուրույն սնվել չեն կարող, այսինքն` են հետերոտրոֆ տիպին:Մակաբույծներն սննդառության պատկանում ունեն ծծիչներ(հաուստորիումներ), որոնցով ամրանումեն տեր-բույսի ամբողջշրջակամցողուններինն իրենց զարգացման արմատներին նում սնվում միայն տեր-բույսիկողմից ստեղծածսննդանյութերով: Ըստ ծծիչների ամրացմանտեղի` տարբերումեն արմատայինն ցողունայինմակաբույծներ: Ցողունային մակաբույծներնայն մոլախոտերնեն, որոնք փահաուստորիումնեթաթվում են տեր-բույսի վերգետնյաօրգաններին, ն են պատրաստված կողմից տեր-բույսի սնվում րով ամրանում հաշվին: սննդանյութերի են գաղձի բոլոր տեսակները(նկ. 1): Ցողունայինմակաբույծներ են, չունեն արմատ ն տերն:Յողունները բաԳաղձերըմիամյաբույսեր րակ են ն ճյուղավոր:Աշխարհումհայտնիէ գաղձի216 տեսակ, որից Հայաստանում հանդիպումէ 43-ը: Բոլոր տեսակներնէլ կարանտին բույսերիկարանտին մոլախոտերեն (ՎայաստանիՀանրապետության Ա առկա կարգավորվողոչ կարանտինվնասակարօրգանիզմների 4.8., ՔՅքօօոտիՃ.ԽԼ, 2006): տեղեկատու, 2007: ԽԵՓՈՎԿՔԻ Այսպիսով`մակաբույծմոլախոտերնավելի ուժեղ են վնասում անմիքանի որ առաջիններն քան ոչ մակաբույծերը, մշակաբույսերին, ն են հյուծում դրանց վրա, բույսի «հյուրընկալ» ապրում ջականորեն ,

ոչնչացնում:

Ղ3

83-Ը

ՅԷ:

31:ռի

ՅՅՀ

1) Է

Յ

Է-.

Հվ

2»

ՏՎՅՅՅ -

Յ:

`33

:

8Հ Տ/՞Ջ

Թ 313213: ՏԵՑ,

Տ

|

Ի

ՅՀՅՏ :: ռ

Հ

ւ.

Վ-

ւղ

`

5ՅՅ

-ՋՏաՎ : --

--Էլ"ջչՀ

բ

ի

:

ԱՏ

:

Յ

Տ

83:

Գ

Հ- ՇՎ -

:

Է "ԹՅՅՅՅ 3620 855338 «5335 ՏՀՃԵՅ

: -

Տ. :2053815: :

ա

ՅՑ.

ԸՏՏԵՏ

-

11: Տ

-

:

Տ.Տ. թ

ՀՏ.

Նկ. կ- 1. 1.

Գաղձհարավային:

Արմատայինմակաբույծներնայն մոլախոտերնեն, որոնք մակաբուծում են տեր-բույսի արմատներինն սնվում արմատներումեղած սննդանյութերով (նկ. 2): մակաբույծներեն ճորագախոտերը Արմատային (նկ. 3, 4): Աշխարհում հայտնի է ճրագախոտի150 տեսակ, որից մեր հանրապետությունում է 38-ը: Ճրագախոտերը արձանագրված մակաբուծումեն մշակովիշատ բույսերի ն մոլախոտերի: է

Նկ. 2. Արճատային մակաբույծճրագախոտը՝տեր-բույսիարմատներիվրա:

Ն

ՇՏ Հ-

Կիսամակաբույժներ.այս խմբին պատկանողմոլախոտերըտեր-բույսի բացակայության դեպքում կարող են ինքնուրույն սննդառություն կատարել: Բայց լավ աճում ն զարգանում են այն

Տ

"Կբ

դեպքում, երբ ամրանում են տեր-բույունեն կանաչ տերն ե սնվում դրա հաշվին: Կիսամակաբույծներն կարող են կատարելֆոտոսինթեզ:Արմատներիվրա կան ծծիչներ, որոնցով ամրանումեն տեր-բույսին,դրանիցվեցնում ջուրը, հանքային աղերն ու Օրգանականնյութերիմի մասը: Կիսամակաբույծները միամյաբույսեր են, բազմանումեն սերմեեն ցանքերը,արոտները, րով: Աղտուտում Մակամարգագեւոինները: բուծում են հացւզգիներին ն մարգագետնայինբույսերին: ես, կախվածծծիչներիամրացման Կիսամակաբույծները տեղից, լինում են արմատայինն ցողունային: Ցողունայինկիսամակաբույծէ մղամուճը:Այն սաղարթավործառերի, երբեմննան պտղատու (տանձենի, խնձորենի,սալորենին այլն) ծառատեսակներիճակաբույծէ: Ճյուղավորվող.գնդածն, դեղնականաչավունփոքրիկ թուփ է կամ խուտաբույս,որն աճում է ծառերի ճյուղերին:

սին ն

|

Մ

ՀԱԱՀ ԳՐԱԴԱՐԵՆ

ԻճՖձ

605ՈՄ01ԷԻՃ

"

Աշխարհումհայտնիէ մուռ 100 տեսակ,որոնցիցՀայաստանում հանդիպումէ միայնմեկը` մղամուճ սպիտակը(նկ. 5, 6):

է

Նկ. 5.

«Ֆ.

Մղաճուճ սպիտակ: Նկ. Ց.Մղամուճի տեսքը: ընդհանուր

Արմատայինկիսամակաբույծներեն ատամնուկ գարնանայինը, աքլորաբբուկսանրավորը(նկ. 7), ակնախոտ (նկ.8): սանրակերպը Ռչ մակաբույծ ձոլախոտերըավտոտրոֆբույսեր են ն կատարում են ինքնուրույնսննդառություն: Ըստ իրենց բազմացմանառանձնահատկությունների ն կյանքի են ն տնողության՝ բաժանվում երկու խմբի` սակավամյաներ բազմամյաներ:

|

մակավամյամոլախոտերնիրենց կյանքիընթագթումպտղաբերում են մեկ անգամե բազմանումեն միայն սերմերով: Այս խմբին պատկանողմոլախոտերի մի մասը պտղաբերումէ նույն տարում,իսկ մյուս մասի մոտ սերմ առաջացնելու համարպահանջվումէ երկուտարի: Նույն տարում սերմ առաջացնողմոլախոտերըմիամյաներն են (մոնոցիկլիկներ),այսինքն մեկ վեգետացիայիշրջան ունեցողները (սերճմիցսերմի առաջացումը): Կան այնպիսիները,որոնք նույն տարում կարողեն սերմ առաջացնելմի քանի անգամ: Միաճյաներըբաժանվումեն երեք ենթախմբի. Ղ.. էֆեմերներ. սակավամյա մոլախոտեր են, կոչվում են նան մեծ քանակուՈւնեն կարճ վեգետագզիա, կարճատնգարնանայիններ: թյամբ սերմեր են տալիս, մեկ վեգետացիայիընթացքումկարող են մի բանի անգամ ծլել ու պտղաբերել: էֆեմեր մոլախոտերիառավել տարածվածներկայացուցիչներից են են աստղիկ միջինը(նկ. 9), ծխաբույսվայլանտիին(ճկ. 10), վառվռուկ մանրածաղիկը:

"Նկ.9.

Աստղիկմիջին:

2. Վաղ

ծլում

Նկ. 7. Աքլորաբբուկ սանրավոր

նկ. 8. Ակնախոտ սանրակերպ:

են

գարնանայիններ.այս ենթախմբի0ներկայացուցիչները

վաղ գարնանը,քանի որ դրանց սերմերը ծլման բարձրջերմ-

մոաստիճանչեն պահանջում:Այդպատճառովէլ վաղ գարնանային են լախոտերըհիմնականումաղբոտում վաղ գարնանացանհացաբույսերի ցանքերը: Վաղ գարնանային թվին են պատկանում հովվամամոլախոտերի ղախը(նկ. 11),գորտնուկ դաշտայինը (նկ.12), գալինսոգա մանրածաղինայլնկը. բող գւսզարանմանը,խրբուկ սովորականը,որոմպարսկականը

Ուշ գարնանայիններ. այս ենթախմբին պատկանող մոլախոտերի սերմերի ծլման համար պահանջվում է համեմատաբար ավելի բարձր ջերմաստիճան,այսինքն`երբ հողի վերին շերտի ջերմաստիճանը 10: ն ավելիէ: 3.

|

Նկ. 11.

Երկամյաները(դրցր(չիմ/ներ)աճում ու բազմանումեն երկու ցիկլով իրենց հերթին բաժանվում են ձմեռողների,աշնանայիններին երկամյաների: Ձմեռող մոլախոտերը վաղ գարնանըծլելիս իրենց վեգետացիան են նույն տարում, ուշ գարնանը ծլածները ձմեռում են ավարտում է վարդակ, ցանկացածփուլում: Ձմեռումից հետո բույսն առաջացնում արագ աճող ցողուն ն ավարտումվեգետացիան:Առավել տարածված են` ավլախոտսոֆիայի(ավլախոտսուվորական, ներկայացուցիչներից նկ.15), շնկոտեմդաշտային (նկ.16), աղբուկ բարձր,երիցուկ անհոտ, դելֆին արնելյան,հովվամաղախ, տերեւիուկկապույտն այլն: ն

Նկ. 12. Գորտնուկդաշտային: Հովվամաղախ Վովոիական:

Այս մոլախոտերով խիստվարակվումեն ուշ գարնանըցանվող ն տնկվողմշակովիբույսերը: Այդ մոլախոտերիցեն դանդուռը, հավակատարը (նկ. 13), հավակորեկը(նկ.14),դառնափուշը, թելուկը, խոզանուկները ն այլն: Նկ. 15. Ավլախուոսոֆիայի-

նկ. 18. Շնկոտեմդաշտային:

Աշնանայիններ.Այս խմքի մեջ մտնող մոլախոտերնիրենց զարգացման պայմաններովնմանվում են աշնանացանհացաբույսերին: Սրանցսերմերըծլում են աշնանը,պարտադիրկերպովձմեռում, ապա գարնանը շարունակում զարգանալ:Առավել տարածվածներկայացուցիչներից են ձվծվուկը, հողմախոտը(նկ. 17), ցորնուկներիորոշ տեսակներ(ցորնուկ դանթոնիի(նկ. 18), ցորնուկդաշտայինն այլն):

Նկ.

17.

Վողմախոտ սովորական:

Նկ. 18. Ցորնուկդանթոնիի:

Երկամյաներըիրենց կենսաբանական ցիկլը բոլորելու համար պահանջումեն երկու լրիվ վեգետացիայի շրջան: Ծլում են գարնանը, առաջացնում ուժեղ զարգացած արմատային համակարգ, որտեղ կուտակվումեն պլաստիկպաշարանյութեր:Այդ վիճակում ձմեռում եռ, իսկ գարնաննարմատներում կուտակված սննդանյութերի հաշվին արագորենաճում են ն առաջացնումպտղաբերողցողուններ:Այնսերմերը, որոնք ծլում են աշնանը, հաջորդ տարումսերմերառաջացնել չեն կարող,քանիոր մինչն ձմեռելը արմատների մեջ անհրաժեշտ քաակի սննդանյութերչեն կարողանումկուտակել,ն պտղաբերցողուններ առաջացնելուհամար անհրաժեշտ Էլինում ձմեռել երկու անգամ: են պատկանում իչառվույտ դեղատուն երկամյաների թվին (նկ.19), շուշանբանջարսոխուկավորը,օշինդր սովորականը,բանգի սնը, սիբեխսովորականըն այլն:

Բազմաւնամոլախոտերնառաջինտարին պտղաբերելուցհետո չեն մահանում ն տարիներշարունակկարող են վերաճելվեգետատիվ մեջ, բազճանապարհով:Ինչպեսնշվեց մոլախոտերիդասակարգման բաըստ բազմացմանառանձնահատկության մամյա մոլախուտերն ժանվումեն երկու խմբի. 1. Հիմնականումսերմերով ն մասամբ վեգետատիվճանապարհով բազմացողներ,որոնք իրենց հերթին լինում են որոնց մուռ գլխավորարմատըկարճ է, ա) փնջարճատավորներ, առաջացնումէ կողային շատ արմատիկներ,որոնցշնորհիվ էլ նմանվում Է փնջիջղախոտը(եզան Փնջարմատավորներից 20), գոր լեզու (նկ. 20),գորտ վորներիցեն ջղախոտը (եզան լեգու(նկ. նեկ

են լեռնայինը:

Նկ. 20. Ջղախոտմեծ: ունեն բ) առանցքարմատավորներն

գլխավորառանցքայինար-

Է հողի խորը շերտերիմեջ: Բացիայդ՝ առամատ, որը ներթափանցում

մոլախոԱռանցքարմատավոր ջացնում է նան կողայինարմատիկներ: դեղատուն(նկ. 21), ավելուկգանգուրը(նկ. 22): տերից են խատուտիկ

Նկ.19. Իշառվույտդեղատու:

Նկ. 21. Խատուտիկդեղատու:

Նկ. 22. Ավելուկ գանգուր:

վեգետատիվեղանակով Վիմնականում բազմացողներ. ա) ծլարմատավորները հիմնականումբազմանումեն վեգետատիվ ճանապարհով:Ուղղաձիգ արմատներիվրա եղած բողբոջից դուրս եկածծիլըձգվումէ հորիզոնական ուղղությամբն որոշ հեռավոհողի խորը րության վրա ծգվում դեպի շերտերն, ու ծռված տեղից են հողի մակերես դուրս գալիսնորգողուններ(ցրուկներ): Նոր առաջացածցողուններնէլ կարողեն առաջացնելնոր ցրուկներ: Անհրաժեշտ պայքարիբացակայությանդեպքումմեկ մայր բույսի բազմացմանշնորհիվկարողեն առաջանալբազշուրջը վեգետատիվ մաթիվ բույսեր ն գրավել մեծ ճակերես(առավել տպրածվածեն հետնյալ տեսակները` եղինջ երկտուն, տատասկ դաշտային (նկ. 23), դառնախոտսողացող (նկ. 24), պատատուկդաշտային, արնքուրիկ սովորական): բազմանումեն ինչպես կարճ, այնպես բ) կոճղարմատավորները էլ երկար ստորգետնյացողուններով:Կոճղարմատիվրա կան հանգույցներ(նկ. 25): 2.

Նկ. 23. Տատասկ դաշտային:

Նկ. 24. Դառնախոտսողացող:

Յուրաքանչյուրհանգույցիցկարող են առաջանալնոր բույսեր ն բազմատարածվելամբողջ վարելաշերտով:Կոճղարմատավորների դժվարացնումեն դրանցդեմ տարպիսի առանձնահատկությունները վող պայքարը: Այս խմբին պատկամիահիմնականում նող մոլախոտերը շաքիլավորներ են ն ունեն մեծ տարածում՝ սեզ սողացող (նկ. 25), մոլասովորասորգո (նկ. 26), արվանտակ կան ն այլն:

Նկ. 25. Սողացողսեզը՝ ն ստորգետնյա կոճղարմատներով ցողուններով

Նկ.

Նկ. 26. Մոլասորգո (սորգո հալեպական): Գ) սողացողները հիմնականում բազմանումեն ստորգետնյա ընձու յուղներով բեղիկներով`տարածվելով վարելաշերտիմեջ (օրինակ` գորտնուկսողացող (նկ. 27), երեքնուկսողացող (նկ. 28)):

Նկ. 27. Գորտնուկսողացող: Նկ. 28. Երեքնուկսողացող: դ) սոխուկավորները հողի մեջ արմատավզիկիշուրջը

նում են

առաջաց-

սոխուկներ,որոնք հաջորդտարիդրսնորվումեն որպեսբազմացմանհիմնականօրգաններ(օրինակդ̀աշտասխտոր (նկ. 29), դաշտավլուկ սոխուկավոր(նկ. 30)):

29.

Դաշտասխտոր (սոխ կլոր): Նկ.

30.

Դաշտավլուկսոխուկավոր-

ե) պալարավորներիարմատներիկամ ստորգետնյացողունային հատվածներիվրա առաջանումեն պալարայինգոյացումներ,որոնք ձմեռումից հետո նոր բույսեր են առաջացնում: Պալարավորմոլախոտերը մեծ վնաս չեն ներկայացնումն մեծ տարածումչունեն: Այս են խորդենի խմբինպատկանող մոլախոտերից պալարայինը(նկ. 31), տափոլոռ պալարավորը (նկ. 32), դաղձըն այլն:

Նկ. 31. Խորդենիպալարային:

Նկ.

32.

Տափոլոռ պալարավոր:

խմբերի ըստ ագրոկենսաբանական Մոլախոտերիդասակարգումն է նան հնարավորությունտալիս խմբավորելպայքարիեղանակները: Իմանալու մոլախուտերի կենսաբանականխմբերը`որոշիչների միջոցով որոշում են մոլախոտերի տեսակայինկազմը:

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

դեմ ճիշտ ն նպատակայինպայքար կազմակերպեՄոլախոտերի համարանհրաժեշտ է ցանքերումկատարելհաշվառումներ` պարն մոլախոտերի տեսազելու համարմոլախոտվածության աստիճանը կային կազմը(Գալստյան8.Մ., 2003): Գոյություն ունեն մոլախոտերիհաշվառմանտարբեր մեթոդներ: Սակայն առավելկիրառականեն աչքաչափային,հաշվարկային ն հաշվարկակշռային մեթոդները: Աչքաչափայինմեթոդի Ժամանակհաշվառողնանցնում է դաշտի դիտմանմոտավորչափովորոշումմոլախոտերիտաանկյունագծով, րածվածությանաստիճանըն արտահայտում բալերով:Մոլախոտերի է Ա.Ի.Մալտարածմանբալայինսանդղակը (համակարգ) առաջարկել ցեր (աղ. 3): Մոլախոտերի հաշվարկային Աե հաշվարկակշռայինմեթոդների ժամանակօգտագործումեն քառակուսի շրջանակներ,որոնք կարող են լինել տարբերչափերի`0,25մ՛(50սմ 50սմ), 0,547(100 սմ.» 50 սմ) ն 142(100սմ::: 100սմ)Աղյուսակ3 աստիճաննըստ Ա.Ի.Մալցեի Մոլախոտվածության լու

Մոլախոտվածության Բալ աստիճանը

Աննշան(չնչին)

Թույլ Միջակ ՈՒժեղ

լ

Մոլախոտվածության

Դաշտերիմեծությունը, հա

աստիճանը ԵՒ" 6-10 | 41-30 | 31-50

Աննշանն թույլ

Միջակ

՛

՛

ց

Ուժեղ

արե -

Մոլախոտերիքանակը (36) բուսածածկում մինչե 5 մինչն25 մինչն 50 50-ից ավելի

Հաշվարկայինհաշվառմանմեթոդ Այս մեթոդը,աչբաչափայինի համեմատ,ավելի ճիշտ պատկերացումէ տալիս դաշտերի աղտոտվա-

ծությանմասին: Որքան շատ քառակուսիշրջանակներում կատարվիհաշվարկը դաշտերում (նկ. 33, 34, 35, 36), այնքան ավելի հավաստի կլինեն ստացվածտվյալները: այաստանի Վանրապետության որտեղդաշտեպայմաններում, րը փոքր են ն կտրտված, ելնելով դրանց չափերից,նպատակահար28

քանակըհաշվառելսահմանվածքանակիքառամար է մոլախուտերի (աղ. 4): կուսի շրջանակներում Աղյուսակ4 Հաշվառմանենթակաքառակուսիշրջանակներիքանակը` կախվածդաշտերիմեծությունից

Նկ.

33.

հիմնական դաշտը՝Դայաստանի Արարատյան գոտին: գյուղատնտեսական

Նկ. 34. Գացահատիկի դաշտ-

Նկ. 36. Կորնգանիդաշտ:

Նկ. 35. Առվույւոիդաշտ:

Հաշվարկային մեթոդի ժամանակհաշվառողը,ելնելով դաշտի մեծությունից, տարբեր մասերում պատահականության սկզբունքով ն է գցում քառակուսի շրջանակը հաշվառում դրա մեջ եղած մոլախոտերի ընդհանուրքանակը` պայքարիհամապատասախան միջոցառումներ կիրառելունպատակով:Մոլախոտերը քառակուսիշրջանակներում կարելիէ հաշվառել նան ըստ մոլախոտերիտեսակայինկազմի ն կենսաբանական խմբերի: միջինպատկերըորոշելու ե այն բաԴաշտիմոլախոտվածության արտահայտելու լերուվ համարհաշվառվածբոլոր քառակուսի շրջանակներում եղածմոլախոտերիթիվըգումարումեն, ապա բաժանում քառակուսիշրջանակների թվի վրա ն ըստ աղյուսակ3-ի որոշում մոլախոտվածության աստիճանը: Օրինակ՝ ենթադրենքԱՎՂդաշտի մեծությունըեղելէ 18 հա, մոլախոտվածությանաստիճանըմ̀իջակ,նշանակում է՝ հաշվարկայինմե9 քառակուսիշրջաթոդով հաշվառման համարպետքէ օգտագործել նակ:

Ընդունենք, որ 9 քառակուսիշրջանակներումեղած մոլախոտերի ընդհանուր թիվըեղել է 840 հատ: 840-ը պետքէ բաժանել9-ի՝ իմանալու համարմոլախոտվածության միջին պատկերը:Այսինքն՝94 հատ: Եթե հաշվարկները են կատարվել հացաբույսերիցանքերում,ապա բուսածածկում մոլախոտերի քանակըկկազմի33,6 օ0 (ընդունենք,որ հացաբույսերի քանակը1 մշ-ու եղել է 280 հատ): վրա 33,6 ԳՓ-ըհամապատասխանում է 3 բալի: Նշանակումէ՝ տվյալ դաշտի աղտոտվածությունը հավասար է 3 բալ: Մոլախոտերի է: մեթոդըամենակիրառականն հաշվարկային Հաշվարկաշռային մեթոդիտարբերություննայն է, որ այս մեթոդի

կիրառմանժամանակքառակուսի շրջանակներումեղած բոլոր մոլախոտերնարմատախիլեն արվում (կամ արմատավզիկից կտրվում),ն հաշվարկից բացի՝ որոշում նան դրանց թաց Ա օդաչոր կշիոները՝ըստ տեսակների: Այս մեթոդիկիրառմանԺամանակավելիճիշտ տվյալներ են ստացվում:Սակայնշատ աշխատատար լինելու պատճառովայն հիմնականումկիրառվումէ գիտահետազոտական աշխատանքների ժամանակ: Մոլախոտերի է կատարել առհաշվառումընպատակահարմար նվազն երկու անգամ: Այդ Ժամկետները որոշում են՝ հաշվի առնելով կոնկրետպայմաններնու մշակաբույսերիառանձնահատկությունները (աղ. 5): Հաշվառման ժամկետներն ընտրելիսպետք է ճախ հաշվի առնել այն, որ մոլախոտերը ծլած լինեն: Գարնանընպատակահարմար է, որ հաշվառմանժամկետըհամընկնիխաչածաղկավորների ընտանիքին պատկանող բույսերի ծաղկմանհետ: Ամռան վերջում մոլախոտերի ծլման ընթացքը դանդաղումէ, ն տեսակայինկազմի մեջ փոփոխություններ գրեթեչեն նկատվում:Աշնանըմոլախոտերիծլումը նորից ուժեղանում է ն կարող է նկատելի փոփոխություններ առաջացնել դրանց տեսակային կազմիմեջ: Սա առավելցայտուն կարողէ արտահայտվելբազմամյա,ձմեռող երկամյան աշնանայինմոլախոտերի մուր: Ելնելով հաշվառման նպատակներիցա̀յն կարելի է կաւտտարել տարբեր ժամկետներում (Գալստ-` յան Ց.Մ., 2003):

Աղյուսակ5

Մոլախոտերիհաշվառմանմոտավոր ժամկետներնըստ

մշակաբույսերի

Հաշվառման ժամկետները 1-ին ժամկետ 2-րդ ժամկետ Բերքահավաքից

Դաշտըզբաղեցնող

մշակաբույսը

Աշնանացանն գարնանացան

հացահատիկներ

|

Բազմամյախոտ

ն Եգիպտացորեն

արնածաղիկ

Ծխախոտ

Բանջարաբոստա-

Օային մշակաբույսեր

ճակնդեղ

Արա. փուլի

առաջ

առաջ

հնձիցառաջ

.

Կոկոնակալումից

Յուրաքանչյուր Յուրանակալճան

2-3 տերնիկազմավոր| կամ զամբյուղնեման Ժամանակ րի առաջացման

Ցողունակալմանժաճանակ (միջշարքերի առաց) մշակումներից Ծիլերի` հողի մակե-

ժամանակ

Ծաղկմանժամա-

| նակ

| Ծաղկման

ան սկզբում աիհեմո՞9 Առաջինզույգ տերննե| րքերիմիակցրի առաջանալուց Է`

|

լյ

հետո

ման ժամանակ

Հատիկաընդեղեններ ԱԱ Հրության անման ժամա-

|

Այգի Ցե լ

Խաչածաղկավորների ընտանիքինպատկաԽոտհնձից առաջ նող բույսերի ծաղկմանժամանակ Գարնանային առաջին| Ամառայինմշամշակումից առաց կումիցառաջ

Այսպես` եթե նպատակ ունենք պարգել հողի նախացանքային մշակություններիտարբեր ձների ազդեցությունըմոլախոտերիվրա, ապա հաշվառումները պետք է կատարելյուրաքանչյուրմիջոցառման ն հետո: Իսկ եթե մոլաախոտերի կիրառումիցառաջ հաշվառումըկատարվում է տվյալ ժամանակաշրջանում պայդրանցդեմ քիմիական քարի կազմակերպման նպատակով,ապա հացազգիներիցանքերում

է

այն պետք է կատարել ցողման աշխատանքներն սկսելուց առաջ (թփակալմանփուլում): Արտադրականպայմաններումմոլախոտերիերկրորդ հաշվառումը պետք է կատարել բարդածաղկավորների ծաղկման շրջանում, որովհետնդաշտերիաղտոտվածությունըցայտուն է նկատվումմոլախոտերիհամատարածծաղկմանժամանակ: Բոլոր դեպքերում,անկախմշակաբույսից,մոլախոտերիհաշվառումը պետք է կատարել նախքան մոլախոտերիքաղհանը: Ցանքաշրջանառությանմեջ մոլախոտերիհաշվառումներըյուրաքանչյուր դաշտ զբաղեցրած մշակաբույսերի ցանքերում պետք է կատարել առանձին-առանձին:Եթե դաշտը միատարրէ ցանվող մշակաբույսի ն կիրառվողագրոտեխնիկայի տեսակետից,ապա տվյալ դաշտիմոլախոտվածությանհամարկազմվում է հաշվառման մեկ քարտ: Իսկ եթե նույն դաշտում մշակվում են տարբեր մշակաբույսերկամ կիրառվում են տարբերագրոտեխնիկական միջոցառումներ,ապա յուրաքանչյուեն րի համարկազմում հաշվառմանտարբերքարտեր: Յուրաքանչյուրդաշտիհամար,որտեղ կատարվում է մոլախոտերի հաշվառում,մանրամասնորեն պետք է տրվիդաշտի պատմությունը ն կիրառվածագրոտեխնիկան: Ցանքերի մոլախոտվածությանաստիճանիճիշտ որոշման համար պետք է ընտրել այնպիսիժամկետ, որ հնարավորլինի ի հայտ բերել ն հաշվառմանմեջ ընդգրկել վաղ ն ուշ ծլած մոլախոտերը:Երկու հաշվառումների միջին տվյալներով որոշում են մոլախոտվածության աստիճանը: Ելնելով մշակաբույսերի առանձնահատկություննեէ մոլախոտերիհաշվառումներըկատարել րից` նպատակահարմար մոտավորապես աղյուսակ 5-ում ներկայացվածժամկետներում: Հաշվառմանարդյունքներըպետք է գրանցել դաշտային հատուկ մատյաններում:Եթե դաշտումկան կարանտինմոլախոտեր,ապա այդ մասինպետք է կատարել հատուկնշումներ: Հաշվառման ժամանակհայտնաբերվածանհայտ մոլախոտերը պետք է խնամքովարմատախիլանել, պատրաստելհերբարիումն ուղարկել համապատասխան տեսակըորոշելու կազմակերպություններին` համար:Հերբարիումինկից անհրաժեշտ նշել շրջանը, գյուղը, դաշտի է համարը,զբաղեցրածմշակաբույսըն թե ում կողմիցէ հայտնաբերվել: Մոլախոտերիքանակական հաշվառումն ըստ դաշտը զբաղեցրած մշակաբույսերիպետքէ կատարելհետնյալ ձնով (աղ. 6):

Աղյուսակ8-ում գրանցվումեն մոլախոտերիքանակականցուցանիշներինվերաբերողտվյալները:եթե կան մոլախոտեր,որոնքծանոթ չեն կամ տվյալ դեպքում որնէ խմբի մեջ ընդգրկելհնարավորչէ, այն կարելի է գրել «այլ մոլախոտեր»բաժնում: Կարելի է «այլ մոլախոտեր» հասկացություննօգտագործել նան կենսաբանականխմբերի մեջ, այսինքն առավել տարածվածները համարել այլ մոլախոտեր: գրել ըստ տեսակների,իսկ մնացածները Աղյուսակ6 քանակականհաշվառումնըստ կենսաբանական Մոլախոտերի խմբերին տեսակայինկազմի(ըստ միավորտարածության)

Խրատի | մշակաբույսը

Շրջանակնե

ա

Մոլախոտերի 5 5 կենսաբանական զբաղեցրած |117|3|գվ56//8)9)0|13 8 ն տեսակները խմբերը Ց

1. ՎաղգարնանայինԹիվ 1. աշնանացան | ներ, որից`. ցորեն, | ա) խրփուկ 305հա | բ) բող գազարանման մանագյ)դաշտային

նեխ

գարնանայիններ, որից` ա) թելուկ բ)հավակատար գ) խոզանուկ

2. Ուշ

Նույն ձնով՝ մյուս

խմբինպատկանող մոլախոտերը,եթե այդպիսիքկան

Թիվ 2.

Այլ մոլախոտեր, որոնք ծանոթչեն կամ խումբըհայտնիչէ Ընդամենը

գարնանաՆույն ձնով ցան գարի, 31,5 հա

Հողի մեջ եղած մոլախոտերիսերմերի պաշարների որոշումը ճիշտ ն առավել արդյունավետկազմահնարավորությունէ ընձեռում կերպել պայքարը`դաշտերըմոլախոտերիցմաքուր պահելու համար: Հողում եղածմոլախոտերիսերմերիպաշւսրներըորոշումեն վարելաշերտի տարբեր շերտերից նմուշներ վերցնելու միջոցով: Նմուշ կարելի է վերցնել նան այն քառակուսի շրջանակներիտեղերից,որտեղ կատարվել են մոլախոտերիվերգետնյա զանգվածի հաշվարկ-

ները:

Հողի նմուշը վերցնելու համար օգտագործումեն տարբերտրաճմաչափիհողայինհորատներ (բուրեր): Դրանցիցառավել մեծ կիրառություն ունի Կալենտնեի հորատը: Հորատի օգնությամբհնարավորէ նմուշը վերցնելվարելաշերտիամբողջ խորությամբ:Որքանփոքրշերտերով վերցվի նմուշը, այնքանավելի ճիշտ պատկերացումկկազմվի մասին: սերմերիբաշխվածության վարելաշերտումմոլախոտերի սմ Նպատակահարմար է նմուշը վերցնել4 խորությունից:Որպեսզի այդ աշխատանքի տնողությունըկրճատվի,նմուշը կարելիէ վերցնել նան 0-10, 11-20 ն 21-30 սմ խորություններից:Հողում մոլախոտերի սերմերիպաշարները որոշելու համար նմուշները վերցնումեն 5-10 տեղից: Ընդ որում՝ յուրաքանչյուր դաշտից առանձին-առանձին՝ նմուշը վերցնումեն ամբողջ խորությամբ:Այդ նպատակովհորատը դնում են հողի մակերեսինն պտտելովմտցնումհողի մեջ: Երբ հորատի գլանաձն մասն ամբողջությամբխորանումէ հողում (10 սմ), ապա հորատը հետ պտտելովհանում են: Հանելուց հետո գլանի մակերեսին եղած հողը մաքրում են ն դանակիկամ քերիչի օգնությամբգլանիմեջ եղած հողը բաժանումշերտերի: Յուրաքանչյուր շերտիցվերցրածհողը լցնում են առանձինտոպպիտակ (3ո/ածուտ)դ̀աշտի րակների մեջ, գրում համապատասխան համարը, զքաղեցրածմշակաբույսը,խորությունը,նմուշի վերցման ժամկետը ն այլն, ապա նմուշը տեղափոխումլաբորատորիա:Քանի որ վերցրած նմուշները մեկ օրում հնարավորչէ անալիզի ենթարկել, ուստի այն կարելի է բերել օդաչոր վիճակի ն անալիզը կատարել ավելի հարմարԺամանակ: Վերցրածհողի նմուշը տեղաւիոխում են 5-0,25 մմ մեծությամբ անցքեր ունեցող մաղի մեջ: Մաղը նմուշի հետ միասին իջեցնումեն ջրային բաղնիքիմեջ` այնպես,որ մաղն ամբողջությամբչընկղմվի ջրային բաղնիքիմեջ եղած ջրի մեջ:

Մաղը ջրի մեջ իջեցնում ու բարձրացնումեն այնքան ժամանակ, մինչն հողի մասնիկներիլվացվելը: Իմանալու համար՝ հողի մասնիկները լվացվել են, թե ոչ, մաղերը կարելի է պահել ջրի ծորակիտակ: Եթե մաղերիցանցնում է մաքուր ջուր, նշանակում է՝ հողի կնձիկները քայքայվել են, իսկ մաղերի վրա մնացել են բույսերի մնացորդները, քարերը, մոլախոտերիսերմերը:Մաղի վրա եղած մնացորդները տեղափոխում են ֆիլտրաթղթիվրա, չորացնում ն, ապակուվրա լցնելով, ունելիի օգնությամբ անջատումմոլախոտերիսերմերը:0,25 մմ մեծությամբ անցքերովմաղի վրա եղած ֆրակցիանկարող է պարունակել մոլախոտերիսերմեր ն հողի մանր մասնիկներ,որոնց տեսակարար կշիռն ավելի մեծ է, քան մոլախոտերիսերմերինը: Մոլախոտերի մանր սերմերը հողից անջատելու համար օգտագործում են ծանր լուծույթներ: Այդպիսիլուծույթ կարելի է պատրաստել ցինկքլորիդից,պոտաշից: Վերջինսավելի շատ է օգտագործվում: Պոտաշից ծանր լուծույթ պատրաստելուհամար կարելի է վերցնել 2 1,8 լ թորած ջրի մեջ: Այդպիսիլուծույթի կգ մաքուր պոտաշ նլուծել տեսակարարկշիռը հավասարէ 1,56: Օգտագործվածպոտաշի լուծույթը կարելի է ֆիլտրել ն օգտագործելմյուս նմուշներիհամար: Մոլախոտերիսերմերը հողի մասնիկներիցանջատելու համար կարելի է օգտագործելհատակըհեռացրածշիշ, լայն վզիկով ձագար ն շտատիվ, ինչպես նան ֆիլտրաթուղթ, ձագար, բաժակ: Շշի մեջ մինչն կեսը լցնում են պոտաշի լուծույթ (նախապեսշշի վզիկին անցկացնում են ռետինե խողովակ,վրան ամրացնումսեղմիչ), շշի տակ տեղավորումեն բաժակ: Մաղիվրա եղած ամբողջ ֆրակցիանզգուշությամբ լցնում են լուծույթով լի շշի մեջ: Լուծույթը խառնելուցհետո հողի մասնիկներըկիջնեն շշի հատակը, իսկ մոլախոտերի սերմերը կմնան լուծույթի մակերեսին:Այնուհետն բացում են սեղմիչը, ն հողի մասնիկներնանցնում են շշի տակ տեղադրվածբաժակիմեջ: Կարելի հետ չանցէ այնպես անել, որ մոլախուռիսերմերը հողի մասնիկների նեն. բաժակիմեջ եղած հողի վրա նորից լուծույթ են ավելացնում ն խառնում: Եթե մոլախոտերիսերմեր չեն բարձրանումլուծույթի մակերես, նշանակումԷ՝ եղած սերմերնամբողջությամբանջատվելեն: Իսկ եթե լուծույթի մակերեսին նորից մոլախոտերի սերմեր նկատվեն, ապա փորձըպետք է կրկնել: Անջատվածսերմերըֆիլտրաթղթիվրա չորացնումեն ն կատարում համապատասխան հաշվարկ:

Մոլախոտերիսերմերի պաշարների որոշմանը զուգընթաց անհրաժեշտ է որոշել նան դրանց տեսակայինկազմը:Դա կատարվումէ (կոլեկցիա) ն նկարների միջոցով: Երորոշիչների, հավաքածուների բեմն մոլախոտերիսերմերը հողում երկար մնալու արդյունքումենգունաթափվումեն ն այլն: Այդպիթարկվում են ձեափոխությունների, մեծ դժվարություն է ներկայացնում: սի սերմերի ճանաչումը երբեմն է Դրանք ճանաչելու համար կարնոր արտաքին ձնը, մեծությունը, ե եթե այդ մեթոդովէլ հնարավորչէ որոշել, երբեմնէլ կշռում են՝ իմանալու համար, ենթադրենք1̀000 սերմիկշիռը: Երբ արդենհաշվել ենք մեկ նմուշի մեջ եղած սերմերիքանակը ն դրանց տեսակայինկազմը, ապա դժվար չէ հաշվել 1 մշ վարելաշերտում եղած սերմերիքանակը (այն կարելի է արտահայտելնան հեկտարի հաշվով).

զ---

չ

4 -ն հորատիտրամագիծն է,

նում

-ն հաստատուն

մեծություն. 7.

-:

3,14:

0-20 Որպեսզիհաշվարկենքսերմերիընդհանուրքանակությունը խորությամբ1 մ՛ տարածությանվրա, անհրաժեշտ է գտնել փո-

խանցմանգործակիցը.

Տ

10000

625«160, մ լ մի մակերե որտեղտ-ը լաթսմ,

հոր

ՀՀ

րեսը.

յ2

-

։

կրկնողություններիթիվը. ո- 1: Կալենտնիհորատի կտրող մակերեսը(5) հավասար է 82,5 սմ՛, գործաուրեմն մեկ կրկնողության հաշվարկիդեպքումփոխանցման կիցը կլինի 160, իսկ եթե կրկնողություններիթիվը 2 է, ապա 62,5-ը են 2-ով. բազմապատկում ո-ը՝

ը

՝

25:

-

,

80:

նմուշում

Փոխանցման (Ճճ)բազմապատկելով եղած գործակիցը մոլախոտերիթվով` կստանանք20 սմ խորությամբ1 մ՞-ու վրա եղած մոլախոտերիսերմերիքանակը: Օրինակ, ենթադրենքմեր նմուշներից մեկում մոլախոտերիսերմերի ընդհանուրքանակը եղել է 200 հատ: Այս դեպքում200-ը կբազգործակցով,որը հավասար է 160-ի, ապա մապատկենք մ՛-ու վրա մոլախոտերիսերմերիթանակը՝200 160 կստացվի,որ 1 32000 է, իսկ եթեերկու կրկնողությունէ, ապա սերմերիքանակը բազմապատկումենք 80-ով.

փոխանցման

:

400 սերմ 80» 32000: :

Իսկ եթե երեքկրկնողություններիհաշվարկէ կատարվել,ապա` Տ 10000 10000 , ռ

"Ց

ւՀ

53:31:

Եթե կրկնողությունների մեջ սերմերիքանակը600 Է, ապա`

Իսկ եթե մի քանի կրկնողություններիցվերցրածնմուշներըխառեն, ապա Գ-ի արժեքը քազմապատկումեն կրկնողությունների

թվով: սմ

10000

Տ -

որտեղ Գ-ն հորատիմակերեսիմեծությունն է, սմ՛, 7:

Է

:

53.3

-

31980:

Այս դեպքում,եթե ընդունենք,որ մոլախոտերիսերմերիքանակը 1-ին կրկնողությունումեղել է 220, 2-րդում` 190, 3-րդում` 230, ապա այդ երեք կրկնողությունների մեջ եղած մոլախոտերի սերմերի քանակներըգումարում են ն բազմապատկում53,3 գործակցով: Մեր օրինակում՝

Հ

Հ

230 640,

640-53:3 »34112-

Նշանակումէ, որ 1 մշ-ու վրա կա մոլախոտերի34112 սերմ: Այս եղանակովհաշվարկներկարելի է կատարելըստ շերտերինե մոլախոտերիտեսակայինկազմի: Մ սերմերիհաշվառմանտվյալներըգրանցում են աղ

յուսակում (առ)

|

Սերմերիքանակն ու տեսակը որոշելուց ու հաշվառելուցհետո կարելի է որոշել նան դրանց ծլունակությունը (Պետրիի թասերիմեջ, ֆիլտրաթղթիվրակամ ավազիմեջ):

Աղյուսակ7 սերմերի հաշվառմանտվյալները Մոլախոտերի

Մշակոչ

Ար | դաշ̀ աա թոն

սերճերի Մոլախոտերի քանակըը̀ստ

թլաաի ր

ա-

բանական

|

խմբերըն աթ

ճեր

խորությունների (սմ)

Նմուշի

Ամբողջ սերմերի

մեջ եղած

սերմերի քանակը ք

առակը

|չի395925339/3|15 52/22/54:

ջ

Յ

Տ

ե|Տ 6

Աշնա- | Վաղ գարնացան | նանայինցորեն| ներ,որից՝ (Ա-ին)| 1) խրբուկ 2) բող ընդամենը՝ Ուշ գարնանայիններ, որից 1) թելուկ 2) հավակատար

"լ

Ցել

ընդամենը՝ աշն,ցանքեր Նույն ձնով

Հողում եղած սերմերիցբացիպետք է հաշվարկել նան վեգետատիվ ճանապարհով բազմացողմոլախուոերիարմատայինհամակարգը (կոճղարմատներ,ծլարմատներ):Այդ նպատակովհողը պետք է փորել, հողի մասնիկներըզգուշությամբ հեռացնել ն հանել արմատները:

Նկ. 38. Երիցուկըն ամրուկըհացահատիկիդաշտում:

Կոճղարմատներըհաշվառում են կշռման եղանակով, իսկ բողբոջները` աչքերի թվով:

կարող է փոփոխվելկ̀ապված Դաշտերիմոլախոտվածությունը մշակաբույսից(նկ. 37, 38), հողի մշաեղանակիփուիոխություններից, օգտագործվողսերմնանյութիմաքկության ձնից,պարարտացումից, րությունից նայլն: Ուստի դաշտերի մոլախոտվածությանհաշվառումներըպարբերաբար

պետք էկրկնել:

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

ՔԱՐՏԵԶԱԳՐՈՒՄԸ

Կատարվածհաշվարկների հիման վրա, երբ արդեն հայտնի են դաշտերում մոլախոտերիքանակը ն տեսակային կազմը, պետք է քարտեզ:Մոլախոտկազմել դաշտերի(ցանքեր) մոլախոտվածության վածությանքարտեզ կազմելու համար մոլախոտերըխմբավորումեն ըստ կենսաբանականխմբերի: Երբ արդեն հայտնի են ցանքերումտարածվածմոլախոտերիքանակն ու տեսակայինկազմն ըստ մշակաբույսերի(նկ. 37, 38), ապա անհրաժեշտ է գծել քարտեզ: Նախ թղթի վրա տեղադրում են տվյալ տնտեսությանհողատարածությունների սահմանները:Այդ գործը հեշտացնելու նպատակով կարելի է վերցնել տնտեսությանհողօգտագործման քարտեզը, թղթի վրա գծել եզրագծերը(կոնտուր), դաշտերի սահմանները,դաշտամիջյանՃանապարհները,ջրանցքները, անօգ-

տագործելի տարածությունները,արոտավայրերը,խոտհարքները, մարգագետինները, բնակավայրերը ն այլ հողատեսքերիգրաված տարածությունները: Քարտեզի մասշտաբը կարելի է վերցնել տարբեր չափերի` 1: 10000, 1: 50000 ն այլն: Քարտեզիվրա դաշտերիեզրագծերըգծելուց հետո դաշտերըհամարակալումեն ն գրում դրանցհեկտարայինտարածությունները:Յուրաքանչյուր դաշտի ֆոնը գունավորում են` ելնելով առավել տարածվածմոլախոտերիտեսակից,կամ անում են համապատասխան գծիկներ(շտրիխներ): Դրա հիման վրա սովորաբար ընդունվածէ մոլախոտերիկենսաբանական խմբերնարտահայտելհետնյալգունավորմամբկամ գծիկներով (պատկեր1): Նշված գունավորմամբ,ընդհատվող կամ միատարր գծիկներով քարտեզիվրա ցույց են տրվում,թետվյալ դաշտումինչպիսիմոլախոտեր կան ն դրանցկենսաբանական խմբերի տարածվածությանաստիճանը՝արտահայտվածբալերով: Տնտեսությունում մշակվող մշակաբույսերովզբաղեցվածդաշտերի սահմաններընշելուց հետո մոլախոտվածության տարպծվածության վերաբերյալկատարվածհաշվարկներիտվյալները տեղադրում են քարտեզի վրա:

`

ուղղահայաց գծիկներ (4) (պարազիտներ)՝ Մակաբույծներ կամթանաքագույն

Պատկեր

ողոր

կը

գծիկներ Վաղգարնանայիններ (վգ)՝ հորիզոնականընդհատվող կամդեղինգույն Ուշ գարնանայիններ (ուգ)՝

բաց

վարդագույնկամ բեք գծիկներ

ՐՀՀ.աք

Է

կապույտ,թեքընդհատվողգծիկներ Ձմեռողներ(ձմ) ն աշնանայիններ՝ լ

ուղղահաՓնջարմատավորներ (փնջ)՝ երկնագույնկամհորիզոնական յաց ընդհանուրգծիկներ Ւ

ՐԻՔԸ

իւա

Առանցքարմատավորներ (առ)՝նարնջագույնկամանկյունագծերի ուղղությամըխաչաԼԾ-Հ2»ձեվողընդհանուրգծեր

յան

գծիկներ Կոճղարմատավորներ (կճ)՝ կանաչգույն կամ հորիզոնական

ն ուղղահա(ծլ)՝ կարմիրգույն կամ հորիզոնական Ծլարմատավորներ գծիկներ

յաց

(սխ)՝ սն գույն կամփոքրիկշրջանակներ Սոխուկավորներ

Քարտեզի վրա դաշտի աղբոտվածությանընդհանուրֆոնը գունավորումեն առավել տարածումունեցող մոլախոտերիկենսաբանական խմբինյուրահատուկգույնով(ըստպատկեր1-ի): Դաշտիվերինձախ անկյունումհամարիչումնշվում է դաշտիհամարը, իսկ հայտարարում`զբաղեցրածտարածությունըհ̀եկտարնե-

Է)

րով՝

4եա

Դաշտի աջ մասի վերին անկյունումհամարիչումնշում են առավել տարածվածմոլախոտերիկենսաբանական խմբի անունը ն տարածվածության հիմնականտաաստիճանը(բալ), իսկ հայտարարում՝ րածվածմոլախոտերիհերթականհամարները(ըստհերթականության մոլախոտերիանունները կայուն համարներովնշում են քարտեզի վերջում): Դաշտումտարածվածմյուս մոլախոտերիկենսաբանական խմբերի վերաբերյալ ստացված տվյալներըցույց տալու համար դաշտի որնէմասում գծում են շրջագիծ ն ըսւտոտարածվածության աստիճանի` ն կաճ գունավորմամբ գծիկներով առանձնացնում նշում են ւտոտվյալ կենսաբանական խմբի վերաբերյալստացված տվյալները: Մեկ դաշտիօրինակով ցույց տանք, թե ինչպիսի տեսք կունենա մոլախոտվածության քարտեզը: Ընդունենք,որ առաջինհամարիդաշտը զբաղեցվածէ եղել աշնանացանցորենովն զբաղեցնումէ 4 հա տարածք: Մոլախուովածության աստիճանիհաշվարկներովպարզվել է, որ հիմնականումտարածված են եղել մոլախոտերիհետնյալ կենսաբանականխմբերը` վաղ գարնանայինններ(վգ) 4 բալ ն տարածվածհիմնականմոլախոտերըեղել են 1, 2 ն Յ համարներիտակ եղած մոլախոտերը,ուշ գարնանայինները(ուգ) 1 բալ ն 5, 7, Ց համարիմոլախոտերը,ձմեռողները (ձմ) 2 բալ ն 10,11, 12 համարիմոլախոտերը,ծլարմատավորները (ծլ) 2 բալ ն 25, 28, 27 համարիմոլախոտերը այլն: Վերոհիշյալ տվյալնեն րի հիման վրա կարող ենք կազմել առաջին դաշտիմոլախոտվածությանքարտեզը, որը կունենա հետնյալ տեսքը (քարտեզ 1):

ԱԺԾ6.

«ՀՏՅ60

Այլ մոլախոտեր(ամ)` ցորենագույնկամ թեք կրկնակի անկյունային

գծիկներ

Քարտեզ 1 Տարածճվաժ ճոլախոլտերի բալ գերիշխող խումբը,

Առավելտարածված մոլախոտերըհերքական համարներով(ըստցուցակի)

Դաշտիհամարը Զբաղեցրած ժությունը,հա

Զբաղեցրած

Մոլախոտերիկենսաբանական այլ խմբեր,որոնք Քամեմատարբար քն են տարածվաժ

1. 2. Յ.

4. 5. 6. 7. 8.

9. 10. 11.

12. 13. 14.

15. 16.

Մշակաբույսերիցանքերումտարածված հիմնականմոլախոտերըն դրանց հերթականհամարները. 17. ավելուկգանգուր վայրի բողկուկ 18. խատուտիկդեղին բող գազարանման Դ8. սոխ դաշտային խրբուկսովորական 20. մալտիտեղ թռչնի շուշանբանջար սոխուկավոր 21. սոխկլոր գորտնուկդաշտային 22. արվազտւսկ դանդուռ սովորական սովորական 23. մոլասորգո թելուկ սպիտակ 24. սեզ սողացող հավակատար հասկավոր 25. պատատուկ դաշտային խոզանուկկանաչ 26. գեղավերդաշտային աղբուկբարձր երիցուկ անհոտ իշառվույտդեղին

սիբեխսովորական իժախոտսովորական տերեւիուկկապույտ սինձ հերկի

իշամառոլդաշտային ջղախոտմեծ 29. գորտնուկլեռնային 27.

28.

30. գաղծ եվրուլական

31. ճրագախոտ 32. դառճախոտ սողացող

Մեր օրինակումբերված տվյալներըքարտեզի վրա արտահայտՔարտեզից երնում է, որ ընդհանուրֆոված են գունավորումներով: նում մոլախոտերիառավել գերակշռողկենսաբանական խումբը վաղ են, որոնք կազմումեն 4 բալ ն հիմնականտարածգարնանայիններն ված մոլախոտերնեն 1, 2, 3 համարիտակ հանդես եկող խրբուկը, վայրի բողկուկը,բող գազարանմանը (ջաճ-ջամ): Քարտեզիվրանույն ձնովարտահայտվումեն մյուս կենսաբանական խմբերը: Հնարավոր է, որ դաշտում հանդիպեն այնպիսի մոլախոտեր, որոնց քանակը քիչ է, կամ` ձնափոխություններիշնորհիվ դրանք դժվար է ճանաչել. այդպիսի մոլախոտերը խմբավորումեն այլ խմբի մեջ ն արւտտահայտում քարտեզիվրա: Որպեսզի կարանտին մոլախոտերընույնպես արատահայտվեն գուցաքարտեզիվրա, դրանց համարներըտարածվածմոլախոտերի կում պետք է գրվեն տարբերիչգույնով: Մեր օրինակումմակաբույծ մոլախոտերիխմբի մեջ առկաէ կարանտինմոլախոտ(30 համարի տակ), որը գաղճնէ: Եթե դաշտում մշակվում են մի քանի մշակաբույսեր,այլ կերպ՝ դաշտը միատարրմշակաբույսով չէ զբաղեցված,ապա յուրաքանչյուր մշակաբույսի համար քարտեզագրումըկատարվում է նույն ձնով՝ առանձին-առանձին: Եթե հաշվարկներիցպարզվելէ, որ գերակշռողմոլախոտերիկենխմբերըհավասարեն քանակապես,ապա բոլոր դեպքեսաբանական րում, որպես ընդհանուրֆոն, պետքէ ընդունելբազմամյամոլախոտերի կենսաբանական խումբը, քանի որ դրանք ավելի մեծ վնաս են պատճառում մշակաբույսերին,իսկ սակավամյաներիխումբը պետք է նշել շրջանակիմեջ` ցույց տալովտարածվածության աստիճանը: թե մոլախոտեՔարտեզիվրա պարտադիր կարգովպետք նշել, է րի, թե հողատեսքերիվերաբերյալ անհրաժեշտպայմանականնշանները: Քարտեզավորմամբ ավարտվումէ ցանքերիմոլախոտվածության Ի մանալով ցանքերիմոլախոտվածության աստիճանըն հաշվառումը: է տեսակայինկազմը`անհրաժեշտ դրանց դեմմշակել պայքարիտարբեր ձներ:

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ ԴԵՄ ՏԱՐՎՈՂ ՊԱՅՔԱՐԻ

Աղյուսակ8

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐԸ

իր առանձնահատկությունների բուսականությունն Մոլախոտային Է դիմակայում արտաքին շնորհիվ լավ միջավայրիպայմաններինն վաղ գարնանը,օգտագործելովհողում եղած խոնավություննու կուտակվածսննդանյութերը,տալիս է փարթամն արագ աճ, վատացնում է մշակովիբույսերի կյանքի պայմանները, միաժամանակ նպաստում հողի չորացմանը: Այս երեույթներըհաճախմշակովիբույսերիհամար ունենում են որոշիչ նշանակություն` իջեցնելով դրանց բերթատվությունը ն որակը: Պետք է մշակել ն իրագործելմոլախոտերիդեմ պայքարիայնպիսի միջոցառումներ,որ հողում եղած ջրի ամեն մի կաթիլը,սննդանյութերի ամեն մի գրամը ն արնի էներգիանօգտագործենմշակովիբույսերը, այլ ոչ թե մոլախոտերը: Ուստի, մոլախոտերիդեմ արդյունավետ պայքարն առաջինհերթին գրավական է բարձրբերքիստացման համար ն այն երկրագործության վարմանմակարդակի բարձրացմանկարնոր ցուցանիշներից մեկն է (Գալստյան8.Մ., 2003: Գալստյան Ց.Մ., ՀովհաննիսյանԱ.Վ., 2002):

Ագրոնոմիական գիտությանզարգացմանշնորհիվ այժմ հնարավոր է կանխելկամոչնչացնելգյուղատնտեսությանըմեծ վնաս պատճառող մոլախոտայինբուսականությունը: Մոլախոտերիդեմ տարվողպայքարնընդունվածէ բաժանելերկու խմբի. Պայքարի առաջին խումբ միջոցառումներընախազգուշական բնույթ ունեն, որոնց հիմնականնպատակնէ կանխել մոլախոտերի տարածումը(աղ. 8):

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ ԴԵՄ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՍՆԵՐԸ

ԱՐ

ՀՀ

Նախագգուշական

Ոչնչացնող

1. Գոմաղբի Ճիշտ օգտա-

գործում 2. Վողամշակ գործիքների մաքրում, տարամերի վարակազերծում

3.Անմշակ տարածությունՕերում աճող մոլախուռե-

րի` սերմնարտադրությու-

Օից զրկում 4. Առուների եզրերին, անմշակ տարածքներում ն

ցելադաշտերում աճող մոլախուոերի ոչնչացում Տ. Մշակաքույսերի սերմերի զտում 6. Կարանտին

թյուն

քին)

(ներքին

ծառայուն

Ագրոտեխ-ա

բանական 1. ցանքաշրջա-

օ

ՂերբիՄեխանիկական ցիդներ

ԱՅՈ

--

Կենսա-

նիկական

թյուն

2. ցանքի նորմա, ձն, Ժամկետ 3. պարարտացում 4. հատուկ միջոցներ

Անօրգանական Օրգանական

Ն

արտա-

Համատարած Ընտրողական

ԱԱ

Շփումային

Տեղաշարժվող

(կոնտակտ)(սիստեմային)

Ա-Ն.

Ֆիզիոլոգիական Ձնեաբանակւան

Ը

նեղ

|

Ր

Լայն

Պայքարի այս խմբի մեջ մտնում է սերմերիզտումը, սերմստուգողական աշխատանքների ճիշտ դրվածքը, կոնդիցիոն սերմնանյութի օգտագործումը, ջրովի երկրագործությանպայմաններումոռոգվող ջրի վարակազերծումը,գոմաղբի ճիշտ օգտագործումը, միջնակնեաճող մոլարում, առուների եզրերին,անմշակտարածություններում խոտերի սերմառաջացմանկանխումը,օգտագործվողմեքենաներիու գործիքների մաքուր պահելը, կարանտինայինծառայության ճիշտ դրվածքը նայլն: Նշված յուրաքանչյուրմիջոցառմանոչ ճիշտ օգտագործումըկապատճառդառնալ: րողէ ցանքերիմոլախոտվածության Պայքարիերկրորդխումբ միջոցառումներըվերաբերումեն մոլախոտերի ոչնչացմանը: Այս միջոցառումըկիրառվումէ այն դեպքում, երբ նախազգուշականմիջոցառումներիշնորհիվ հնարավոր չի եղել

կանխելմոլախոտերիտարածումը,ն ցանքերնաղտոտվելեն: Ընդհանրապես,պայքարինախազգուշականն ոչնչացնող եղանակներնիրարիցչպետք է բւսժանել:Դրանք պետք է կիրառելհամատեղ ն հետնողականորեն: Մոլախոտերիդեմ պայքարը չպետք է ժամանակավորբնույթ կրի, այն պետք է կիրառելպարբերաբար,որի շնորհիվ միայն հնարավոր կլինի ցանքերը մաքրել մոլախոտերից: Մոլախոտերիդեմ պայքարիոչնչացնողեղանակնիր հերթին բան քիմիական: ժանվում է երկու խմբի`ագրոտեխնիկական

ԱԳՐՈՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐ

պայքարնիրականացվումէ երկու եղանաԱգրոտեխնիկական ն կենսաբանական: կով` մեխանիկական ձեր հիմնված է հողի մշակմանհամաՊայքարի մեխանիկական կարգերին ցանքերիճիշտ խնամքիկիրառմանվրա: Այդ պատճառով պայքարը կարելի է մոլախոտերի դեմ տարվող ագրոտեխնիկական մ շակության, կրկնացանկիրառել հողի հիմնական, նախացանքային քի համար, աշնանացանհացահատիկիհամար (ցելերի) ն հետցանքային (բույսերիխնամքի)մշակությանհամակարգերում: Վերոհիշյալ միջոցառումներիհամակարգը կազմված է երկու օղակներից` խոզանիերեսվարիցն խորը վարից: Խոզանի երեսվարը մոլախոտերիդեմ պայքարի կարնորօղակներիցմեկն է: Այն կատարում են մշակաբույսերի բերքահավաքիցհետո ն որքան այն շուտ կա50

տարվի, այնքանարդյունքն ավելի բարձր կլինի: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մոլախոտերիսերմերի ամենամեծ քանակությունը հողի մակերեսին նկատվում է բերքահավաքիցհետո: Վաղ ժամկետում հասունացած սերմերը հողի մակերեսին թափվում են ժամինչն բերքահավաքը,իսկ մի մասն էլ թափվումէ բերքահավաքի մանակ: Խոզանի երեսվարիմիջոցով հողի մակերեսինեղած սերմերըհողում խոնավությանառկայությւսնդեպքում հայտնվում են նպաստավոր պայմաններումն սկսում աճել, իսկ ծլած բույսերն արմատախիլ են արվում: Դա է պատճառը, որ մոլախոտերիդեմ պայքարիայդ եղանակը միաժամանակկոչվում է «պրովոկացիոն»մեթոդ: Խոզանի երեսվարըկարելիէ կատարելտարբերխորությամբ(56, 6-8, 8-10 սմ) Խոզանի երեսվարից10-20 օր հետո (նայած պայմանների), երբ մոլախոտերի ծիլերը համատարածկարգովհողի մակերես են դուրս գալիս, կատարումեն խորը վար: Խորը վարի շնորհիվ մոլախոտերիծիլերը, վեգետատիվօրգանները,ինչպեսնան հողի մակերեսային շերտում եղած սերմերն ընկնում են հողի խորը շերտերը, որտեղ դրանցմեծ մասըոչնչանումէ: Բազմամյամոլախոտերիվեգետատիվ օրգաններըկարող են ոչնչանալ օդի պակասիցկամ ծլելով սերմերի, արմատներիմեջ եղած սննդապաշարիօգտագործմանշնորհիվ, պակասեցնումեն սննդանյութերը ն չեն կարող հողի մակերեսդուրս գալ: ն ծլարմատավորմոԵթե դաշտնաղտոտվածէ կոճղարմատավոր լախոտերով,ապա չպետք է սպասել, որ դրանքսկսեն հողիցսննդանյութ ն խոնավություն վերցնել, հետո նոր ոչնչացնել:Պետք է ոչնչացնել նոր դուրս եկած ծիլերը, որպեսզի դրանք սպառենարմատների մեջ եղած պլաստիկսննդանյութերըն չհասցնեն ասիմիլացիայիհաշվին նոր պլաստիկ նյութեր կուտակելու պահեստավորելստորգետնյա օրգաններում: Փորձերը ցույց են տվել, որ, եթե ծլարձատավորմոլախոտերի արմատներըկտրտվենն նախագութանիկունեցող գութանով25-30 սմ ապա կտրտվածարմատներիկտորների խորությամբվարածածկվեն, մեջ եղած սննդատարրերի քանակըչի բավարարիծիլերի` հողի մակերես դուրս գալու համար, ն դրանք հիմնականում կոչնչանան:Այդ եղանակովկարելիէ պայքարել նան կոճղարմատավոր մոլախոտերի դեմ:

Եթե դաշտում այդ միջոցառման կիրառումից հետո դարձյալ նկատվում են ծլարմատավորն կոճղարմատավորմոլախոտերիծիլեր, ապա կարելի է դրանց նկատմամբ կիրառելկրկնակի շնչահեղձման եղանակը` թույլ չտալով, որ դրանք շարունակեն աճել: Բացի դրանից` հողի մակերեսին եղած արմատի կտորներն անհրաժեշտէ հավաքել ն հեռացնել դաշտից: ն ծլարմատավոր Եթե դաշտը մոլախոտվածէ կոճղարմատավոր մոլախոտերով,ն աշունը նպաստավորէ, երեսվարըկարելի է կրկնել ն դրանիցհետո միայն կատարելխորըվար: Հողի նախացանքայինմշակությանհամակարգումմոլախոտերի դեմ պայքարիարդյունավետություննառաջինհերթին պայմանավորված է հողի մակերեսային մշակության աշխատանքներիորակով: Կուլտիվացիայի,երեսվարի, փոցխմանաշխատանքների`ժամանակին ն որակով կատարումըհնարավորությունէ տալիս ոչնչացնել մոլախոտերիերիտասարդծիլերը, արմատախիլանել դրանք: Նախացանքային մշակությանյուրաքանչյուր կրկնվողմիջոցառում, ոչնչացնելով ծլած մոլախոտերը,միաժամանակկյանքիէ կոչում նոր սերմեր, որոնք, ծլելով հաջորդ մշակությանժամանակ, ոչնչանում են: Միավոր տարածությունիցառավել մեծ արդյունք ստանալու համար, այն վայրերում, որտեղ բնակլիմայականպայմաններընպաստավոր են ն խոնավությամբապահովված, կիրառվում է կրկնացանք: Հաշվի առնելով նախորդ մշակաբույսի կենսաբանականառանձնահատկություններըն հողի վրա ունեցած ազդեցությունը,կատարվումէ հողի մշակմանանհրաժեշտմիջոցառում: Աշնանացանհացահատիկի, վաղահաս կարտոֆիլի, կաղամբի,սպանախի,եգիպտացորենիբերքահավաքից հետո, որը Արարատյան հարթավայրումտեղի է ունենում մինչն հուլիսի առաջինկեսը, կարելիէ դաշտը զբաղեցնել կարճվեգետացիաունեցող որնէ մշակաբույսով: Կրկնացանքիհամար հիմնականումօգտագործումեն վարունգ ն եգիպտացորենս̀իլոսի համար: Քանի որ վաղահաս մշակաբույսերի բերքահավաքիցհետո դաշտը մոլախոտված է լինում, ուստի բերքահետո հավաքից մոլախոտերիդեմ պայքարի ն հողի ֆիզիկականվիու ճակի կառուցվածքիբարելավմաննպատակովառաջանումէ դաշտը հերկելու անհրաժեշտություն: Եթե դաշտը զբաղեցված է լինում համատարածմշակաբույսերով, ապա բերքահավաքիցանմիջապես հետո կարելի է կատարելհերկը: Անկախնրանից, թե երբ է կատար52

վում վարը` վարի ընթացքումմոլախոտայինբուսականությունըոչնչացվում է: Կոճղարմատավորն ծլարմատավորմոլախոտերիառկայության դեպքում կարելի է 2-3 անգամկատարել սկավառակավար կամ փոցխում: Բացի այդ` դաշտից պետք է հավաքելն հեռացնելարմատների

մնացորդները: համար հողի մշակմանհամակարգումմոլախոԱշնանացանների տերի դեմ առավել արդյունավետպայքար տարվում է ցելադաշտերում ն շարահերկմշակաբույսերիցանքերում: Հաշվի առնելով նախորդողմշակաբույսը`համապատասխանաբար կատարվումէ հողի մշակման այս կամ այն ձնեը:Եթե դաշտը զբաղված է եղել համատարածցանքի մշակաբույսերով,ապա դրանց հետո կատարվումէ խորըվար, անհրաժեշւոության բերքահավաքից դեպքում` ցանքիցառաջ կատարվումէ կուլտիվացումկամ փոցխում, ապա ցանք: Այդ նույնը կարելի է կիրառել նան ճմուտի մշակմանԺամանակ:

'

Եթե դաշտը զբաղված է եղել շարահերկ մշակաբույսերով ն հետո պետք է ցանվիաշնանացան,ապա շադրանց բերքահավաքից րահերկ մշակաբույսերիդաշտումժամանակինն որակովկատարված միջշարքային տարածություններիմշակությանն փուխր ու մաքուր վարելաշերտիառկայությանդեպքում կարելի է բավարարվել երեսվարով ն փոցխումով:Հողի մշակմանհամար կիրառվողայս միջոցառումներիշնորհիվնս պայքար է տարվում մոլախոտերիդեմ: Այլ է ցելերիմշակությանհամակարգըմոլախոտերիդեմ տարվող պայքարում: Այն համեմատաբար տնականժամանակով է իրականացէ վում, այդ պատճառը,որ հողի մշակությանհամակարգերումմոլախոտերիդեմ առավել լավ պայքար է տարվումցելադաշտերում,հատկապես` սն ցելերում: Յայտնիէ, որ սն ցելի մշակություննսկսվում է նախորդմշակաբույսերիբերքահավաքիցհետո ն տնում է մինչն հաջորդ տարվա աշնանացանների ցանքը: Հողի մշակմանցրտավարիմասին արդեն նշվել է, որ սն ցելի գարնանայինմշակումնսկսվում է փոցխումով ն շարունակվումէ գարնան ն աճռան ընթացքում:Կախված պայմաններից, բնակլիմայական տեսամոլախոտվածության աստիճանիցն տարածվածմոլախոտերի կային կազմից՝ կիրառվումէ մշակությանհամաւպատասխան ձն:

Գարնանային առաջին փոցխումից 10-15 օր հետո, երբ նկատվում է մոլախոտերիզանգվածային ծլում, պետք է կատարելկուլտիսմ վացում կամ երեսվար`մինչն խորությամբ,ապա փոցխում(մակերեսը հարթեցնելունպատակով):Վաշվի առնելով բնակլիմայական պայմաններըն կատարվածցրտավարի որակը`ցելադաշտըկարելի է կրկնավարել,հետո շարունակել կուլտիվացումըկամ երեսվարը:Այս միջոցառումներիկիրառումը պայմանավորվածէ մոլախոտերիտարածվածությանաստիճանով ն տեսակային կազմով: Մոլախոտերի դեմ պայքարի նպատակովլավ արդյունք են տալիս հողի շերտային մշակությունները, այսինքն` ամեն անգամ երեսվար կամ կուլտիվացում կատարելիսվարելաշերտըխորացնումեն 2-4 սմ-ով: Սա հնարավորությունէ տալիս ծլած մոլախոտերը ոչնչացնել, միաժամանակնպաստավորպայմաններստեղծել մոլախոտերինոր սերմերի ծլման համար, որոնք էլ կոչնչացվենհաջորդ մշակմանԺամանակ: Ցելերի մյուս տեսակներիմշակությունընս նույն ձնով է կատարվում, սակայնավելի կարճ են տնում: Բույսերի խնամքին հողի հետցանքայինմշակության համակարգում մոլախոտերիդեմ պայքարը տարվում է աշնանացաններիվաղ մշակագարնանայինփոցխման,շարահերկ ն բանջարաբոստանային բույսերի միջշարքային տարածություններիպարբերաբարմշակության(կուլտիվացում, փխրեցում,բուկլից) ն քաղհանիձնով: Կախվածմշակաբույսի առանձնահատկություններից` հողի հետցանքային մշակության շնորհիվ ոչնչացվում են ծլած մոլախոտերը, իսկ հողի համեմատաբարխորը շերտերից մոլախոտերիսերմերը բարձրանում են հողի մակերես, որոնք, ընկնելով նպաստավորպայմանների մեջ, ծլում են ն ոչնչանումհաջորդ մշակության ժամանակ: Պարբերաբարկրկնվող մշակություններիշնորհիվ ցանքերըկարելի է մաքրել մոլախոտերից: Նշված մեխանիկականպայքարի եղանակներովչի սահմանափակվում մոլախոտերիդեմ տարվող պայքարը, ն դրանց կիրառումը բավարար համարել չի կարելի, քանի որ ցանքերում մոլախոտերը միատարրչեն: Ուստի պետք է կիրառել համալիր միջոցառումներ` հաշվի առնելովմոլախոտերիտարածվածության աստիճանը,դրանց տեսակայինկազմը, բնակլիմայական պայմանները,մշակաբույսերի ն այլն: Մոլախոտերի կենսաբանականառանձնահատկությունները դեմ պայքարի հետցանքայինմշակությանհամակարգումմեծ նշանա-

կություն ունի փոցխում կատարելմինչն մշակաբույսերի ծիլերի` հողի

մակերեսդուրս գալը: Հայտնիէ, որ ցանվողմշակաբույսերիսերմերիծիլերը հողի մակերես են դուրս գալիս տարբերժամկետներում: Կախվածմշակաբու սի տեսակից` այն կարողէ տատանվել 5-30 օրվա սահմաններում:Այդ հողի մակերես են դուրս գալիս բազմաթիվմոժամանակաշրջանում լախոտերի ծիլեր: Եթե սպասենք, որ մշակաբույսերիծիլերը դուրս գան հողի մակերեսն հետո միայն կատարենքմշակումներ,ապա մոլախոտերն այդ ժամանակաշրջանում ասիմիլացիայիշնորհիվ հողից կվերցնեն մեծ քանակությամբսննդանյութեր,խոնավությունն փարթամ աճի հետ միասին ստորգետնյա օրգաններումկկուտակեն պլաստիկ պաշարանյութեր:Այս երնույթը կանխելու նպատակովծլումից 3-4 օր առաջ նպատակահարմար է կատարել թեթնակիփոցխում,ինչի շնորհիվ մոլախոտերիերիտասարդ,հողի մակերեսնոր դուրս եկած ծիլերն արմատախիլկարվեն,միաժամանակ հողի մակերեսայինշերտը կփխրեցվի՝կանխելովնան հողից խոնավության արագ գոլորշիացումը: Իսկ այն մշակաբույսերիցանքերում,որտեղծիլերն ավելի ուշ են դուրս գալիս հողի մակերես,փոցխումը կարելի է կրկնել 2-3 անգամ(նայածմշակաբույսովզբաղեցվածդաշտիվիճակին): Այս միջոցառումնառավել արդյունավետկարող է լինել շարահերկ ն բանջարաբոստանային մշակաբույսերիհամար:

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐ

Ոչնրացնողպայքարի մյուս եղանակըկենսաբանական պայքարն

է, որը գոյություն է ունեցել շատ վաղուց ն կիրառվումէ նան այսօր:

Կենսաբանական պայքարիմիջոցառումներիթվին են պատկացանքաշրջանառություններում մշակաբույսերիճիշտ հաջորդականության սահմանումը,ցանքիձնը, չափաքանակը,Ժամկետը,պան ճիշտ օգտագործումը,թթու հողերի րարտանյութերի նպատակային կրացումը, ինչպեսնան մոլախոտերինմի շարք հիվանդություններով ն վնասատուներովվարակելը,որոնք անվնաս են մշակովիբույսերի համար: ն մշակաբույսերիհաջորդականուՑանքաշրջանառություների թյան ճիշտ կիրառմանշնորհիվ խիստ դժվարանումէ մոլախոտերի այս կամ այն խմբի աճը: Այսպես,օրինակ`հայտնի կենսաբանական են մի շարք մոլախոտեր,որոնք աճում են որոշակի մշակաբույսերի նում

ցանքերում, որոմը` գարնանացանհացաբույսերի,դաշտային ն աշորային ցորնուկները աշնանացան հացաբույսերի, ճրագախոտը՝

արնածաղկի,ծխախոտի ն այլն: Մշակաբույսերիբացակայությունը հնարավորությունչի տա նշված մոլախոտերիաճին ու զարգացմանը: Բացի այդ` ցանքաշրջանառության շնորհիվ հողում ճիշտ ե նպատակային կերպով կարելի է կուտակել անհրաժեշտսննդատարրերն խոնավություն` նպաստելովմշակաբույսերիաճին ն զարգացմանը: Ցանքի ձնը, նորման ն ժամկետընույնպես կարող են որոշիչ ազվրա: Ուսումնասիդեցություն ունենալ դաշտի մոլախոտվածության րությունները ցույց են տվել, որ եթե ցանքինորմանվերցվում է բարձր (հացահատիկներիհամար, կախված սորտից` 1 մշ-ու վրա 500-800 ծլունակ սերմի հաշվով) ե այն միավոր տարածությանվրա բաշխվում է հավասար, ապա ցանքի ճիշտ ժամկետիդեպքում մշակովի բույսերն աճում են միահավասարն ճնշում մոլախոտայինբուսականությանը, Իսկ դրանց զրկելով նորմալ աճի ու զարգացմանհնարավորությունից: եթե ճիշտ չպահպանվենցանքի ժամկետըն ցանքի նորման, ն ցանքը լինի նոսր, հասկանալիէ, որ այս դեպքում մոլախոտվածությունը կլիմեծ: նի օգտաՀատուկկարնորությունպետք է տալ պարարտանյութերի գործմանը.պետք է այնպես վարվել, որ հողի մեջ մտցվածպարարտանյութերնավելի շատ օգտագործվենմշակովիբույսերի կողմից: Մոլախոտերիդեմ պայքարելու համար կարելի է օգտագործել նան բազմաթիվ սնկեր ն հիվանդածինհարուցիչներ(բակտերիաներ, ն Կան են մրիկով այլն): մոլախոտեր,որոնք հեշտությամբվարակվում մոզրկվում սերմ տալու հնարավորությունից (սեզ, խոզանուկ, որոմ, ն այլն): լասորգո

Հիվանդություններովվարակված մոլախոտերըերբեմն ոչնչակամ զրկվումեն սերմ առաջացնելուց,կամ էլ ամբողջությամբ առաջացնումեն թեր զարգացածսերմեր, որոնք զուրկ են ծլելու հնարավորությունից: Դրա ցայտուն օրինակ կարող է լինել ճրագախոտի ֆիտոմիզա ճանճը, որը, սնվելով ճրագախոտիծաղկափթթությունով, դրան զրկում է սերմ տալու հնարավորությունից,ն ճրագախոտըկարող է ոչնչանալ 90-98 Չ5-ով,իսկ կենդանիմնացածն քիչ քանակությամբ սերմերն էլ ծլունակությունիցզուրկ են լինում: Կաննան տերնակեր միջատներ,որոնք, սնվելով մոլախոտի տերններով, դրանց զրկում են ասիմիլացիա կատարելուհնարավորությունից,ն դրանք նում են

ոչնչանում են: Ավելին` կան միջատներ, որոնք սնվում աստիճանաբար մոլախոտերի արմատներով: Այնուամենայնիվ,մռլախոտերի հիվանդություններ առաջացնող ն մոլախոտակերմիջատներիօգտագործման հնարավորությունները դեռնսզանգվածային բնույթ չեն կրում: Բացիհայտնիհիվանդություններ առաջացնող ն օգտագործվողմիջատներից,մոլախոտերի դեմ պայքարի նպատակովուսումնասիրվում են բազմաթիվ միջատներ, բզեզներ, բակտերիաներ,դրանց սնման |, վարակմանժամկետները համընկեցնելով մոլախոտերիաճման փուլերիհետ: Պայքարի կենսաբանականայս եղանակն աստիճանաբարընդլայնվում է ն ունի մեծ հեռանկարներ:Ներկայումսայն մեծ կիրառում է գտել հատկապես այլընտրանքայիներկրագործության կողմնակիցների կողմից, ովքեր հնարավորինսբացառում են քիմիական պայքարի եղանակըն ողջունում են բնականմիջոցներովպայքարի միջոցառումներիկիրառումը: են

ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐ

Ընդգրկումէ աճող բույսերի,նրանց ծիլերի ու արմատների վրա, ազդեցությանբնույթովիրարից տարբերվողակտիվթունաքիմիկատների օգտագործումը,որի դեպքում մշակովիբույսերըչեն տուժում ու իրենցարտադրանքիմեջ այդ նյութերի մնացորդներ չեն կուտակվում: Մոլախոտերիդեմ քիմիականպայքարի կիրառումըպայմանավորված է երկրագործության վարմանկուլտուրայիմակարդակով, որքան բարձր լինի երկրագործության վարման կուլտուրան,այնքանքիմիականպայքարիանհրաժեշտությունչի զգացվի: Մոլախոտերիդեմ քիմիականպայքարի եղանակըառաջատար գործընթացէ, քանի որ այն իրականացվումէ մեքենայացվածձնով, որի շնորհիվբարձրանումէ աշխատանքիարտադրողականությունը, իջնում արտադրանքի վրա կատարվողծախսերը: Քիմիականպայքարիհամար օգտագործվող քիմիականնյութերը կոչվում են հերբիցիդներ,որը լատիներեն բառ է Ն ըշանակումէ բուսասպան`հերբա - բույս, ցիդ- սպանել: Բոլոր հերբիցիդները հիմնականումօրգանական ծագումունեցող քիճիական միացություններ, մի քանիսն էլ` անօրգանականմիացություններ են (աղ. 8):

Անօրգանականծագում ունեցող հերբիցիդները(ինչպես ցույց է տալիս անվանումը)սինթեզվել են անօրգանական նյութերից: Մեկ հեկտարի համար կիրառվում են բարձր չափաքանակներով (մինչն 1000 կգ/հա), թունավորությունըբարձր է, իսկ տնտեսականարդյունավետությունըցածր օրգանականիհամեմատ, շատ աշխատատարէ, ինչի պատճառովմեծ կիրառությունչունի: Օրգանականծագում ունեցող հերբիցիդները,ի տարբերություն սինթեզվումեն օրգանականնյութերից,մեկ հեկանօրգանականների, տարի համարօգտագործվումեն մի քանի հարյուր գրամից մինչն մի քանի կիլոգրամ,թունավորհատկություններըբարձր են ն դրանց կիրառումը տնտեսապեսարդյունավետէ: Ըստ բույսերի վրա.ազդելու բնույթի, օրգանականծագում ունեցող հերբիցիդներըբաժանվում են երկու խմբի` ա) համատարած,ն բ) ընտրողական: Համատարածազդեցությամբօժտված հերբիցիդներըհավասարապես ոչնչացնում են բոլոր տեսակի մոլախոտերը,անկախդրանց տեսակայինկազմից: Այս խմբինպատկանողհերբիցիդներըհիմնականում օգտագործն ցելադաշտերումաճող մոլավում են անմշակ տարածություններում խոտերիդեմ պայքարելու համար: Կարելի է օգտագործել նան այնպիսի ցանքատարածություններում, որտեղ մոլախոտերըմեծ տոկոս են ն կազմում դրանցոչնչացումն ավելի ձեռնտու է (դաշտի հետագա մոլախոտապատվածությունը կանխելու համար), քան չնչին բերքի ստա-

ցումը:

Ընտրողականհատկությամբօժտված հերբիցիդները,ի տարբերություն նախորդ խմբի, բույսերի վրա ազդում են ընտրողաբար, այսինքն` կարող են ազդել մի խումբ բույսերի վրա ն անվնաս լինել մեկ այլ խմբիհամար:Այս հատկությանշնորհիվ հնարավորէ դառնում մշակովի բույսերի ցանքերում կատարել ընտրողականքաղհան: Դրանք օգտագործելիսպետք է շատ զգույշ լինել, ն իմանալ, թե որ հերբիցիդնինչ չափաբաժիններով(նորմաներով)կարելի է օգտագործել տվյալ մշակաբույսիցանքերում:Ընտրողականազդեցությանհերբիցիդներըլինում են շփումային (կոնտակտ) ն սիստեմային(տեղա-

շարժող): Շփում

ոնտա

եցությամբ

բույսերի վրա, անմիջապեսշփմանմեջ

են

հերբիցիդները,ընկնելով

այն օրգաններնու մասերը,որոնց հետ մտնում: Վնարավորէ, որ դաշտն այս հեր-

ոչնչացնում են

բիցիդներովցողելիս (սրսկելիս) բույսերի մի մասը ոչնչանա, իսկ մյուս մասը շարունակիաճել: Որպեսզիբույսերի վերգետնյազանգվածին օգտագործվողհերբիցիդիշփումը մեծանա, մեկ հեկտարի համար ծախսվողջրի չափաբաժիննընդունումեն մինչն 1000 լիտր: Շփումային ազդեցությամբհերբիցիդներօգտագործումեն այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ Է լինում ոչնչացնել մոլախոտերի վերգետնյա զանգվածը: Այս խմբին պատկանող հերբրցիդներնառավել արդյունավետեն սակավամյամոլախոտերի, հատկապեսգ̀աղձի դեմ պայքարելու համար: Տե ամ մալին հե ընկնելովմոլախոտի որնէ օրգանի վրա, ներթափանցումեն դրա մեջ, տեղաշարժվում դեպիմյուս օրգաններըն վնաս պատճառումնան դրանց: Այս խմբինպատկանողհերբիցիդներիառավելություննայն Է, որ դրանք կարող են տարածվել նան մոլախոտերի արմատներին մյուս ու օրգաններիմեջ կանխելդրանցվեգետատիվբազմացումը: Գյուղատնտեսությանհամար առավել արժեքավորեն հենց այս խմբինպատկանողհերբիցիդները: օժտված հերբիցիդների Ձնազանպնան ընտրոըղպնանությամբը ազդեցության բնույթն առաջին հերթին պայմանավորվածէ բույսերի արտաքինձնաբանական (մորֆոլոգիական)կառուցվածքով: Այսպես` միաշաքիլավորն երկշաքիլավորբույսերն արտաքին ձնաբանականկառուցվածքիշնորհիվ տարբերկերպ են ենթարկվում հերբիցիդներիազդեցությանը: Միաշաքիլավոր բույսերի մոտ տերնները նեղ են, երկար, ցողուններինկատմամբ կազմում են սուր անկյուն, հ աստ է` պատված մոմային շերտով: վերնամաշկը համեմատաբար Աճման կոնը, որը բոլոր բույսերի մոտ համարվում է ամենազգայուն մասը, գտնվում է միջհանգույցներումն պարփակված է տերններիցողունն ընդգրկող մասով: Սա հնարավորություն չի տալիս, որ աճման կոնը ենթարկվիարտաքին անբարենպաստգործոնների ազդեցությանը: Իսկ երկշաքիլավորներըհիմնականում ունեն խոշոր տերններ, որոնք ցողունի նկատմամբ գտնվումեն բութ կամուղիղ անկյանտակ, ինչի շնորհիվ էլ ավելի շատ հորիզոնականդիրք են գրավում: Վերնամաշկընուրբէ, մոմայինշերտը`բարակ,գրեթեաննկատելի,տերնի մակերեսը`երբեմն խորդուբորդ:Աճման կոնը գտնվում է բաց վիճակում, այն էլ` ցողունիգագաթում:

Հերբիցիդներօգտագործելիս, ջրային լուծույթը հավասարապես ընկնում է ինչպեսմիաշաքիլավորների, այնպեսէլ երկշաքիլավորների վրա: Միաշաքիլավորներիուղղահայաց տերնային զանգվածի վրա ցողված լուծույթը, վերածվելով խոշոր կաթիլների,կարող է գլորվել ն ընկնել գետնին:Իսկ եթե անգամմնա բույսի վրա,հաստ մոմայինշերտը ն վերնամաշկը կխանգարենլուծույթի ներթափանցմանը: Տվյալ դեպքում լուծույթի կաթիլներըկմնան բույսի վրա,կչորանան,կգոլորշիանան ն կդառնանանվնաս: Ի տարբերությունմիաշաքիլավորների`երկշաքիլավորների մոտ հերբիցիդըհեշտությամբներթափանցումէ բույսերիմեջ, տարածվում ն ոչնչացնում է դրանք: Աճման կոնն ավելի հեշտությամբ Է ենթարկվումհերբիցիդիազդեցությանը: Եթե միաշաքիլավորն երկշաքիլավորբույսերը արմատների հետ միասին դրվեն հերբիցիդիլուծույթի մեջ, ապա երկու խմբերին պատկանողբույսերն էլ հեշտությամբ կենթարկվենհերբիցիդիազդեցությանը ն կոչնչանան,որովիետնարմատներիմիջոցով հերբիցիդը հավասարապեսկներթափանցիբույսերի մեջ: Այսպիսով` բույսերի ձնաբանական(մորֆոլոգիական) կառուցվածքիշնորհիվ ցողմամբ օգտագործվող հերբիցիդը մի խումբ բույսերի համար վնասակարէ, մեկ այլ խմբի համար` ոչ: Հենց այս հատկանիշիշնորհիվ է, որ մենք հնարավորությունենք ունենում միաշաքիլավորմշակաբույսերիցանՔերում պայքար կազմակերպելերկշաքիլավորմոլախոտերիդեմ: օժտված են այն հերբիՖիզիուոգիականընտրողականությամբ ցիդները, որոնց ազդման բնույթը պայմանավորվածէ բջջահյութի բաղադրությամբ, բույսերի մեջ տեղի ունեցող կենսաբանականգործընն այլն: Այս դեպքում հերբիցիդը, թացներով,նյութափոխանակությամբ ներթափանցելովբույսերի մեջ, կարող է ենթարկվելփոփոխությանմ̀ի դեպքում բույսի համար դառնալով անվնաս,մյուս դեպքում` վնասա-

կար:

Օրինակ` սիմտրիազինայինխմբին պատկանողհերբիցիդները, ներթափանցելովհողի մեջ, արմատներով անցնումեն բույսերիմեջ ն վնաս պատճառումդրանց, բացառությամբեգիպտացորենի բույսերի, որոնք ոչ միայն չեն ոչնչանում, այլն խթանվումէ դրանց աճը: Ենթադրվում է, որ եգիպտացորենի բույսերի մեջ կան յուրահատուկ ֆերմենտներ, որոնք չեզոքացնում են հերբիցիդային հատկությունը ն դարձնումայն անվնաս:

:

Նեղ ընտրողականությամբ հերբիցիդներիազդեցության ոլորտը է: են նեղ Դրանքկարող ազդել մեկ տեսակիվրա կամանվնաս լինել մեկ այլ տեսակիհամար:Օրինակ' կարբինը,ավադեքսըազդում են միայն խրբուկիվրա, իսկ մյուսների համար հիմնականումանվնաս են: Նեղ ընտրողականազդեցությամբեն օժտված նան սիմազինը, ատրազինը, որոնք ինչպես արդեն նշվեց, վնաս չեն պատճառում միայն եգիպտացորենին: Սիմազինին ատրազինիբացասականդերն այն է, որ այս պատրաստուկներըհողում դանդաղ են քայքայվում, օժտված են երկար հետազդեցությամբ, այդ պատճառովներկայումս գրեթեչեն կիրառվում: ոնտրողականությամբ օժտված հերբիցիդներիազդեցուԼայն թյան ոլորտն ավելի մեծ է ն ազդում է ավելի մեծ թվով մոլախոտերի վրա: Ինչպեստեսնում ենք, մի շարք հերբիցիդներհանդեսեն գալիս ն ընտրողական,ն համատարած ազդեցությամբ:Սա պայմանավորված է դրանցօգտագործմանչափաքանակներով' Հերբիցիդներնօգտագործվումեն երկու եղանակով` բույսերի վերգետնյազանգվածըցողելով ն հող ներմուծելով(պատկեր2): Ցողմամբ օգտագործվողհերբիցիդներըկիրառվում են ջրային լուծույթի, էմուլսիային կախույթի(սուսպենզիա)տեսքով:Մոլախոտերի դեմ պայքարինպատակով օգտագործվողմիացությունները, որոնք են ջրային լուծույթիձնով:Այս դեպլուծվում են ջրում, օգտագործվում քում հեկտարիհամար նախատեսված համապատասխան չափաբաժինը լուծում են ջրի մեջ, լավ խառնում մինչն համասեռ լուծույթի ստացվելը, ապա օգտագործում: Կան միացություններ, որոնք ջրում չեն լուծվում, սակայն լավ են լուծվում հանքայուղերիմեջ. այդ դեպքում տվյալ հերբիցիդընախլուծում են հանքայուղերիմեջ, ապա խառնում ջրի հետ, ն ստացվում է կայուն էմուլսիա: Այդպիսիհերբիցիդներնօգտագործվում են էմուլսիայի ձնով: Արտադրականպայմաններում աշխատանքներըհեշտացնելու նպատակովայդպիսի պատրաստուկներթողարկվում են ՕՈ-7 խտանյութի(կոնցենտրատ)ձնով: Մնում է միայն սահմանված չափաբաժինըլուծել հաճապատասխան քանակությամբջրի մեջ ն ցողել ցանքերը: Այն միացությունները, որոնք ոչ ջրի մեջ են լուծվում ն ոչ էլ հանքայուղերում, լավ փոշիացնումեն, թողւարկումփոշի վիճակումն ջրի շատ

աաա

արարը

խառնելիս ստացվում է կախույթ (սուսպենզիա):Այդպիսիպատօգտագործվումեն կախույթիձնով: րաստուկներն Հողային հերբիցիդներըվերոհիշյալ ձնով օգտագործելուդեպքում ցողում են հողի մակերեսինն ապա խառնումհողի հետ՝ մինչն 15 սմ խդրությամբ: Վերջինժամանակներումհերբիցիդներնօգտագործվումեն նան ձնով: Այդպիսիհերբիցիդները,հողում աստիճանահատիկավորված բար բայբայվելով, ոչնչացնում են մոլախոտերը,սակայն բազմամյա մոլախոտերիարմատայինհամակարգիվրա թույլ են ազդում, այդ պատճառովլայն կիրառությունչունեն: Պատկեր հետ

երեքն են` նախքանցանկիրառմանԺամկետները Հերբիցիդների նախքանմշակվող բույսերիծիլերի` հողի մաքը (նախացանքային), կերես դուրս գալը (նախածիլային)ն ծիլերի երեալուց (հետծի-

լային):

հետո

կվա

է հողի կիրառմանդեպքում հերբիցիդը Նախացանքային մակերեսին,այնուհետնփոցխվումէ կամ կատարվումտվյալ մշակաորոնք ունեն ցնդելու հատկություն, բույսի ցանքը: Կան հերբիցիդներ,

| |

ք»

հետնաբարա̀յդպիսիհերբիցիդներօգտագործելիսպետքէ անմիջապես խառնելհողի հետ փոցխմամբկամ կուլտիվացմամբ: Եթե տվյալ դաշտում օգտագործվողհերբիցիդըկարողէ վնասակար ազդեցությունունենալմշակաբույսերիվրա, ապա հերբիցիդների օգտագործմանայնպիսիԺամկետպետք է ընտրել, որ այն շփմանմեջ չմտնի մշակովի բույսերի ծիլերի հետ: ՈՒստինպատակահարմար է դաշտը ցողել մշակովի բույսերի ծիլերի հողի մակերեսդուրս գալուց մեկ շաբաթ առաջ: Կան մշակովիբույսեր, որոնց ցանքից հետո պահանջվումէ որոշակի ժամանակաշրջան, մինչն դրանցծիլերըդուրս գան հողի մակերես: Այդ Ժամկետըտարբեր մշակաբույսերի համարտարբերէ ե կարող է տատանվել5-30 օրվա սւսհմաններում:Իհարկե,այստեղ բույսի կենսաբանական առանձնահատկությունից բացի, կարնոր նշանակություն ունեն նան բնակլիմայական պայմանները: Մինչն մշակովիբույսերի ծիլերի` հողի մակերեսդուրս գալը, տեղի պայմաններին ավելի լավ հարմարվածմոլախոտերը,օգտագործելով հողում եղած վաղ գարնանայինխոնավությունը,արագորեն ծլում են ն դուրս գալիս հողի մակերես,աղբոտումցանքերը: Այդմոլախոտերի դեմ պայքարելուհամարդաշտը կարելիէ գողել համատարած ազդեցությունունեցողհերբիցիդներով, ինչը հնարավոն մշակովիբույսերիծիրություն կտա ոչնչացնելծլած մոլախոտերը, լերը հողի մակերես դուրս կգան մոլախոտերիցզերծ միջավայրում: Մինչն մոլախոտերի նոր ծիլերի`հողի մակերեսդուրս գալը` մշակովի բույսերն իրենց աճի շնորհիվ կստվերարկենդրանց` խանգարելով նորմալ աճին ու զարգացմանը: Եթե օգտագործվումեն այնպիսի հերբիգիդներ,որոնք նախատեսվում են մոլախոտերիվերգետնյա զանգվածը ցողելու հաճար, ապա պետք է ուշադրություն դարձնելցողման ժամկետների վրա՝ այն հաշվով,որ վնաս չպատճառվիմշակովիբույսերին,իսկ մոլախոտերը ոչնչացվեն վաղ հասակում,երբ դրանք առավել զգայուն են հերբիցիդների նկատմամբ: Այսպես`եթե հասկավորհացաբույսերիցանքերում Օգտագործվելու է հերբիցիդ,ապա լավագույն ժամանակըհամարվումէ հացաբույսերի թփակալմանփուլը: Ծայրահեղդեպքում կարելի է օգտաԳործելնան խողովակակալման փուլի սկզբում:Եթե օգտագործվելու է շփումային ազդեցությամբհերբիցիդ, ապա այս դեպքում Ժամկետը

որոշիչ նշանակությունունենալ չի կարող, քանի որ համատարած ձնով ոչնչանումեն բոլոր տեսակի բույսերը: Իհարկե, մոլախոտերի

կոպտանալու (հասունացման) շրջանում արդյունքն անհամեմատ ցածր կլինի: Խրբուկի դեմ պայքարի ժամանակ,եթե օգտագործվելուէ կարբին հերբիցիդը, արդյունքը բարձրէ ստացվում,եթե հացաբույսերի փուլում: ցանքերըցողվումեն խրբուկի 1,5-2,0 տերնիկազմավորման ցանքերում մոլախոտերիդեմ պայքարիՕպատակով Եգիպտացորենի 4-5 տերնի ցողումներ պետք է կատարել եգիպտացորենիբույսերի

հետո: կազմավորումից Գաղձի դեմ պայքարի նպատակովշփումայինազդեցությամբ պետք է հաշվի առնել գաղձով վարակվածուհերբիցիդներկիրառելիս ուժեղ տարածում ունի, ապա առանց հաշայն Ե թե թյան աստիճանը: է վի առնելու բերքը,պետք ցողել ամբողջ տարածքը: Եթե գաղձըտարածվածէ օջախներով,ապա նպատակահարմար է պայքարը կատարել օջախներով:Բազմամյաթիթեռնածաղկավոր է ցողումներկատաառավել նպատակահարմար բույսերի դաշտերում ն երկրորդհարից հետո` առաջին գերազանցապես րել խոտհնձից

հետո:

մեծապես արդյունավետությունը Օգտագործվողհերբիցիդների է նան օդի ն հողի ջերմաստիճանով, մթնոլորտային պայմանավորված մեջ եղած հ ողի խոնավությամբ, տեղումներով,օդի հարաբերական ն փուլով, հասունացման խոնավությամբ, մոլախոտերի տեսակով կազառանձնահատկություններով, մշակաբույսերիկենսաբանական

միջոցառումներով մակերպչական նայլն: դեմ պայքարիգործում կարնոր բուսականության Մոլախոտային ճիշտ սահմաչափաքանակների նշանակությունունի հերբիցիդների ճիշտ հերբիցիդի նումը ն տվյալ մշակաբույսիցանքումօգտագործվող սխալ կարող է ընտրությունը:Այս հարցումթույլ տվածյուրաքանչյուր նան միջոցների նյութական ինչպես մշակովի բույսերիոչնչացման, պատճառդառնալ: ավելորդ ծախսումների սահմանելիսպետք է չափաքանակը Հերբիցիդիօգտագործման մոաստիճանը, խստորենհաշվի առնել ցանքերիաղտոտվածության լախոտերիտեսակայինկազմը,հասունացմանփուլը, մշակաբույսերի պայվերաբերմունքըտվյալ հերբիցիդինկատմամբ,բնակլիճայական մանները նայլն:

Եթե ցանքերի մոլախոտվածություննուժեղ է, գերիշխում են բազմամյա մոլախոտերըկամ գտնվումեն աճման բարձրփուլում, ապա

հերբիցիդի չափաքանակըպետք է մեծ վերցնել, ե հակառակը:Մեկ այլ դեպքումկարող են վճռականնշանակությունունենալ բնակլիմայական պայմանները:Եթե օդի հարաբերական խոնավությունըն հողի մեծ են, ջերմությունը`բարձր,այդ դեպքում մեջ եղած խոնավությունը օգտագործումեն հերբիցիդիցածր չափաքանակներ, իսկ եթե ջերմաստիճանըցածր է, ապա հերբիցիդիազդեցությունընույնպես ցածր կլինի: Լավագույնջերմաստիճանը համարվում է 20-25"Շ: Տեղացող անձրնները նույնպես կարող են իջեցնել հերբիցիդի Այդ պատճառով,եթե սպասվումեն անձրններ, արդյունավետությունը: ապա ցողման աշխատանքները պետք է կատարելառնվազն5-6 ժամ է առաջ: Իսկ եթե տեղացել անձրն, ապա ցողումներըպետք է կատարել բույսերի վրայիցողի վերանալուցհետո: Այդպեսպետք է վարվել նան վաղ առավոտյանցողումներ կատարելիս, որուվհետնցողվող լուծույթի կաթիլները,միանալովբույսի վրա եղած ջրի կաթիլներին, կխոշորանան ն ծանրությանուժի տակ կնկնեն` չհասցնելով թափանցել բույսերի մեջ: Ցողմանաշխատանքներ չպետք է կատարելնան ուժեղ քամիներիժամանակ,որովհետնհերբիցիդըկարող է քամիներիմիջոցով քշվել դեպիհերբիցիդների նկատմամբառավելզգայուն մշական բույսերի ցանքերը վնաս պատճառելդրանց: են ազդող նյուԲոլոր դեպքերումչափաքանակները սահմանվում թի հաշվով, ուստի բոլոր հաշվարկներըկատարվումեն ազդող նյութի հաշվով: Օրինակ` եթե որնէ հրահանգում նշվում է, որ ֆենագոն սուպեր հերբիցիդըհացաբույսերի ցանքերում պետք է օգտագործել 0,3-0,7 կգ/հանորմայով,նշանակումէ, որ տեղի պայմաններիցելնելով պետք է որոշել չափաքանակը:Այսպես, եթե գերակշռում են բազմամյա մոլախոտեր,ապա պետք է օգտագործել մեծ չափաքանակ,իսկ եթեհիմնականումսակավամյաերկշաքիլավորմոլախոտեր են, ապա կարելի փոքրչափաքանակով: է բավարարվել Թողարկվող հերբիցիդների տեխնիկական պատրաստուկները (պրեպարատներ) ամբողջությամբնույն նյութիցչեն կազմված:Դրանց հետ միացությունների ձնով լինում են կողմնակինյութեր,որոնք հիմեն ն նականում չեզոք չունեն, սակայն հերբիցիդայինակտիվություն դրանց առկայությամբ դառնում են ավելիակտիվ:Օրիհերբիցիդները նակ` ՕՌ-7 էմուլգատորըչեզոք նյութ է ն առանձինվերցրածհերբիցի65

դային հատկությունչունի, սակայնայն 2,4-դ էսթերներիե աղերի հետ համատեղօգտագործելիս(թեկուզ մինչն 1096 չափով) դրանց հերբիցիդայինակտիվությունըբարձրանումէ: Դա բացատրվումէ նրանով, որ ՕՈ-7-ը նպաստումէ հերբիցիդին բույսի շփման ուժեղացմանը: Միաժամանակ իր մեջ լուծելով մոմային շերտը ե փափկեցնելով է տալիս հերբիցիդին արագորեններկուտիկուլան` հնարավորություն թափանցել բույսի մեջ: Ուստի թողարկվող հերբիցիդներիտեխնիկական պատրաստուկներիհետ տրվող համապատասխանփաստամեջ թղթերի ն տարաներիվրա նշվումէ, թե տվյալ պատրաստուկների ազդող նյութը քանի տոկոս է կազմում: Այն տարբեր հերբիցիդների մոտ տարբեր է: Եթե թողարկվողնյութը միատարր լիներ, ապա մեկ հեկտարի համար կվերցնեինք այնքան նյութ, որքան սահմանված է մեկ հեկտար տարածությունցողելու համար: Բայց քանի որ դրանք միատարր չեն, ուստի հերբիցիդիտեխնիկականպատրաստուկիմեկ հեկտարիչափաքանակըճիշտ օգտագործելուհամար կատարումենք

հաշվարկ.

Չա

Խ-

'

բ

որտեղ Չ-ն մեկ հեկտար տարածությունըցողելու համար պահանջվող տեխնիկականհերբիցիդիքանակնէ, կգ. ա-ն` մեկ հեկտարտարածությունը ցողելու համար սահմանված է չափաքանակն ազդող նյութի հաշվով` կգ/հա, բ-ն` օգտագործվող հերբիցիդի տեխնիկականպատրաստուկի մեջ ազդող նյութը, Չ2: Օրինակ` աշնանացանցորենի ցանքերը ցողելու համար սահմանվել է օգտագործելֆենագոն հերբիցիդ՝ 0,5 կգ/հա նորմայով:Ֆենագոն սուպերի տեխնիկականպատրաստուկիմեջ ազդող նյութը պատկազմում է 50 9օ: Պետք է հաշվարկել,թե որքանտեխնիկական է 0,5 կգ ազդող նյութ: րաստուկպետք վերցնել, որ իր մեջ պարունակի Տվյալներըտեղադրելովնշվածբանաձնիմեջ՝ կստանանք`

0.5-100 Զա-ԾՐ

աՀ

կգ/հա:

պատրասՆշանակում է` պետք վերցնենք1,0 կգ տեխնիկական 0,5 նյութ: տուկ, որն իր մեջ կպարունակի կգ ազդող

Կարնոր նշանակությունունի սահմանվածչափաքանակովլուծույթի պատրաստմանհամարանհրաժեշտջրի քանակությունը: Եթե օգտագործվումեն շփումայինազդեցությամբ հերբիցիդներ, ջրի չափաքանակըկարելի է հասցնել մինչն 1000 լիտրի, իհարկե,դա Է ցողիչ սարքով: Եթե օգտագործառաջինհերթինպայմանավորվում վելու են ավիացողիչներ,ապա ջրայինլուծույթի հեկտարայինչափաքանակը սահմանվում է 25-50 լիտր, իսկ եթե տրակտորաքարշ ցողիչներ,ապա`250-ից մինչն 500 լիտր: Ծախսվողջրի քանակի փոփոխությունը առաջացնումէ նան օգլուծույթիխտության(կոնցենտրացիայի) տագործվող փոփոխություն: Առավելքարձրխտությունունեցողլուծույթներըերբեմնկարողեն մշակովի քույսերիվրա կործանարարազդեցությունունենալ: Դրանից խուսափելուհամարմեծ խտությամբլուծույթներչեն օգտագործում: Օգտագործվողլուծույթի խտությունըորոշվում Է հետնյալ բանաձնի օգնությամբ. Չ.100

96, որտեղ Խ-ն լուծույթի խտություննէ (կոնցենտրացիա), Չն

մեկ հեկտարի համար պահանջվողհերբիցիդի տեխնիկականպատրաստուկիքանակը,կգ, Լ-ն` մեկ հեկտարիցողմանհամար անհրաժեշտջրիքանակը,լ: Այսպես` նշված օրինակիհամաձայն,աշնանացան ցորենիցանքերը ցողելու են տրակտորաքարշ ցողիչով, որի համար նախատեսվում է ծախսել300 լիտր ջուր: Պետք է անհարաժեշտլուծույթի

որոշել

խտությունը: Խ522:10010:100 Լ

՝

գգ,

՝

ՆշանակումԷ` օգտագործվող լուծույթի խտությունըպետք է լինի

0,33 օծ:

Եթե օգտագործենավիացողիչներ2̀5 լիտր ջրի ծախսով, ապա լուծույթի խտությունըկլինի` օգտագործվող

Խ9ց»2:100 10:100 չգ.

է

Ցողիչներիփոփոխմանդեպքում-լուծույթի խտությունըմեծանում ավելի քան 10 անգամ: Այստեղ այնքան կարնոր չէ օգտագործվող

լուծույթի քանակը, որքան՝ միավոր տարածությանվրա ընկածհերբիցիդի քանակը: Դա էլ պայմանավորվումէ միավոր տարածությանվրա լուծույթի հավասարաչափբաշխումով: Ավիացողման ժամանակ բաշխումն ավելի հավասարաչափ է լինում: Լուծույթի խտությունըորոշելուց հետո կարելի է այն պատրաստելմեծ քանակությամբ ն օգտագործել բարձպատրաստիլուծույթ: Աշխատանքիարտադրողականության մեծ է տարողուրացման նպատակովլուծույթը կարելի պատրաստել թյամբ տարաներիմեջ ն այն անմիջապեսմուտեցնելդաշտումաշխատող տրակտորաքարշցողիչին` տեղումլցավորելուհամար: Լուծույթի խտությունըորոշելուց հետո` նախքան ցողման աշխաայնպես, տանքներն սկսելը,պետք է ցողիչսարքընախապատրաստել հեկտար մեկ պայմաններում արագության տրակտորիորոշակի որ լուծույթ: տարածությանվրա ծախսվի ցողիչ բաքի(սարքի) մեջ լցնում են մաքուր ջուր, Այդ նպատակով բացվածքն տրակտոտալիս համապատասխան ծայրապանակներին տարածության ն հաղորդելով, ցողված րին որոշակի արագություն ծախսված ջրի քանակով հաշվում, թե մեկ հեկտար տարածության

լ

այն բաշխվել է 1000 մ տարածությանվրա, նշանակում`է վիճակի,քանի որ միավոր ցողիչ բաքը պատրաստ է աշխատանքային Յ0 լ ջուր ն

թի, ծայրապանակներիթվի, ագրեգատիարագությանն ցողիչի ընդգրկմանլայնությանհետ:

Օրինակ`ընդունենք՝ ր 2 լ, ք 10, ւորակտորիարագությունը4̀ կմ/ժ, ցողիչի ընդգրկմանլայնությունը` 10 մ: Տվյալները տեղադրենք բանաձնիմեջ՝ Հ

շ»

ա-մ

եկ ոոեն րոպեում

քանակը, լ, ք-ն՝ ծայրապանակների թիվը, ա-ն` ագրեգատի (տրակտոր)արագությունը,կմ/ժ, մ-ն՝ ցողիչի մ, ընդգրկմանլայնությունը, 10-ը ն 60-ը՝ գործակիցներ: Բերված տվյալները ցույց են տալիս, որ ծախսվող լուծույթիքաճակն ուղղակի կապի մեջ է մեկ ծայրապանակիցդուրս մղվող լուծույ68

«3001

լ:

խայտաբղետություն:

Ծայրապանակներիցդուրս մղվող լուծույթի քանակը պայմանավորված է ծայրապանակիանցքի տրամագծիցն ցողիչի մեջ եղած ճնշումից: Պետքէ խուսափելճնշմանտատանումներից,որպեսզիլուծույթի ծախսի մեջ փոփոխությունչառաջանա: Արտադրական պայճաններում տարբերտիպի ծայրապանակներ օգտագործելիս,տարբեր ճնշման պայմաններումմեկ ծայրապանաներկայացվածեն աղյուսակ9-ում:

Աղյուսակ9 Մեկ ծայրապանակիցդուրս մղվող լուծույթիքանակը` կախվածճնշումից ( լիտր/րոպե) Ճնշումը պոմպում, մթն Տ Ա1:213141515171815

Չ»ր'Ք:10.60

հեկտարիհամարսահմանված լուծույթի քանակնէ, լ, ծայրապանակիցդուրս մղվող լուծույթի

2.10.10.60 Տ

Աշխատանքիժամանակպետքէ խուսափելլուծույթի ծախսի փոփոխություններից:Ուստի համապատասխանկարգավորումից հետո պետք է աշխատել,որ փոփոխություններ չլինեն: Վակառակդեպքում ն լուծույթը հավասարապեսչի բաշխվի, դաշտում կարող է ստացվել

ջուր: քանակությամբ տարածությանվրա ծախսվումէ նախատեսված հետնեն հաշվարկներըկատարվում Ցողիչ բաքի կարգավորման յալ ձնով.

որտեղ Չ-ն մեկ "

-

Հ

Ճք

այրա-

6.

պառավի սակը Յ

Յ

Ջ

Սովորական Խնայո-

մեկ րոպեում դուրս մղվող լուծույթի քանակը,լ.

ղական 1,25

|

06108111 02 | 03

|115|17|18|20|

|

|

-

|

-

|

Վերոհիշյալ հաշվարկներըկատարելուց հետո, պարզելով, թե որ

մոլախոտերեն

տարածվածն

մշակաբույսի ցանքերում ինչպիսի աստիճանը, ցանքերի աղտոտվածության դրանց տարածվածության են դեմ պայքարիմիջոցառումների մոլախոտերի հիմանվրա կազմում հապլան` ինչպես տվյալ տարվա,այնպես նան հետագա տարիների մար:

աորոնք կարող են կատարել ուղղաթիռները, սարքավորումներ: վիացողումներ,կրում են համապատասխան 1 հա-ի հաշվով կարող են տատանվել Ցողման չափաքանակները 25-200 լ: Հաշվարկներըկատարվումեն հետնյալ բանաձնի Օօգնու-

դ«-12, ՃԱ-2, «Ճ-15

թյամբ. ՉՀ

ւ

3.6 ԾՃՃ .. Հ

լ

ւՑ. Բ.

1.8 ա.

-

Տ

՞

-

Սմտզկըտթ ԷՆ

ԴԷ

Հ

:

-

ցոսԵտիտ) 55 Յա դտըօմսետտեօ |Ը|ՀՅՅՀ| Տ ճ իսմզդճտը նսվ օո մըոք

|

Ց

ա:մ

Զ

լյ

վջտիծցտե

ոցտգեմգի

Ց

:

:

'

.

է

'

'

-

,

մըտընսծ քոքնս

(վճսգց)վճձզը մըտընսճ չմոմ -«ոմստկտտ

ովյԵղ իսիշով վծոս(ընսնետ

:

|

մըտքնսծտվիտ |

վ ա

-նսճ

ձգրվնվճամզ,

`

«Վ Ր

|Փ

8Է

|Հ|

-`Ջ

մրոսդտիցո

:

: :

տվ: :

'չ

չ

Հ

|92|

Տ

ՉԺ Հ5 Ջ/

Բ

|/Գ|Տ|Տ

Փ մկոդոժուիոՀ դտրօմսետտեՕ օօ 'ԱՓս(ընսնետ

՝

'

-

վնվճվմմգվ

ծ -10000

է, հա/ լ, որտեղՉ-ն հեղուկիծախսմանչափաքանակն ծ-ն՝ մեկ վայրկյանում ցողիչից դուրս մղվող լուծույթի քանակը,լ/վ, ա-ն` թռիչքիարագությունը, մ/վ, մ: մ-ն՝ ցողիչի ընդգրկման լայնությունը, Մոլախոտերի դեմ պայքարի նպատակով օգտագործվող պատեղանակներնու րաստուկներիծախսի նորմաները,օգտագործման ժամկետներըներկայացվածեն աղյուսակ 10-ում:

Հ

|2

|Հ

Ջ)յՋ

ՅԷր

Ճ|Տ5

վնվճվոմգէ

ՀՅՅՅՅՅԹ5:33

մորսմոկոչղ

ՀԾ

Վ

Յ

Բ|3Յ

հվտովոծով դտծոդոցմոծ Ղ զոծողողչը

Դ

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

ԴԵՄ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՊԱՅՔԱՐԻ ԿԻՐԱՌՄԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Յուրաքանչյուրմիջոցառումկիրառելիսպետք է հաշվի առնել արդյունպվետությունը: Մոլախոտերի դեմ քիմիական պայքար պետք է կիրառել այն դեպքում, եթե ագրոտեխնիկական պայքարի միջոցառումների կիրառումն արդյունավետչէ, այլ կերպ` կատարված ծախսումները չեն փոխհատուցվում: Քիմիականպայքարիառավելություններիցմեկըգյուղատնտեսական աշխատատար գործընթացնե է: մեքենայացումն Տնտեսական արդյունավետությանհաշվարկներըկատարելիս հաշվիեն առնում բոլոր տեսակինյութականն աշխատանքային ծախսումները` ստացված արդյունքների համեմատությամբ(Գալստյան Ց.Մ., 2003): Մոլախոտերիդեմ քիմիական պայքարի արդյունավետության են աղյուսակ11-ում: հաշվարկները ներկայացված Աղյուսակումբերվածտվյալներիցդժվարչէ նկատել,որ քիմիական պայքարիհամար օգտագործված տարբեր հերբիցիդներից ն դրանց օգտագործման նորմաներիցստացված արդյունքներըտարբեր են: Այսպես`եթե ստուգիչ տարբերակում մեկ հեկտարիցստացվել է 53 ց բերք, ապա ֆենագոն սուպեր հերբիցիդի` 0,8 կգ/հա տարբերակում` 66,2 ց/հա, այլ կերպ՝ ստուգիչի համեմատությամբ լրացուցիչ ստացվելէ 13,2 ց/հաբերք: Ստացվածհավելյալ բերքի շուկայական արժեքը կազմելէ 71.4 հազար դրամ:Հերբիցիդիկիրառմանտարբերակում ստացվել է մաքուր զուտ եկամուտ`44,4 հազար դրամ: Տնտեսական արդյունավետության հաշվարկները ցույց են տալիս, որ քիմիականպայքարիկիրառումըտնտեսապես արդյունավետէ: դրա

նել) «Ո

տիովԵզՎ Վ

Ամզմդոծ վմզոոսմոկոծըմս) ՞

օօ 'Սհոնմտկտը

Տ

ոմն 1գիծստովոխփ մրոմն դՂըցտիոովոցմյսՌդոժոմսբ

Հ

պ

ըբոմն մոծով

Հ

ցոքմսմղմոծժավոԶ

-

աաա

Է

ՋՅՔՋ|

Հ.

Յ2

5Յ ։

«2

|

Յ| Ճ

1 դոհոոդբվվ :311

Նաի

ջլոտո»թ|

ի

::

Ց

Շ

Վ

Գ.

Ճ

|Ջ

Ձ

|

Ջ

Հ Ջ

Ջ `

:

-

ճ

-

6:25

,

9/815

'

Ց

Գ|Տ

-

դտհոդքվվ

Ց

Սդզբունըն |9|5|Ց5|9 '

(տսնօ)

տ

--

Ձ

::

Դ

| հոնդոքօ|

դոհոցըվԿ

Ց

մդզքոնըն

Ջ

5`

Փ

`

Ձ

Վ

Ճ.|

Ձ

Դ

Ց

Ճ|

Պ

Դ

Վ

Ի-

/8/89|8

Հ

(հվտով) 6.

-

-

-

ճ

մ

Ջ

-Թ-)

Ջ/(Պ

ճ

ՓԾ

Յ|Ծ Բ

Ջ

-

կոոնդողթօՑ

-

Ջ

|

Հ.

'

8 ո

ՀԱՋ

Բ

բոմն ԱԾգքմտմոսցովնըԱ վծմգմօտիծոտո 3վ61սՑոմ-

մոեվ

Վ

Ձ

Ադզցոոնը0

| Ջ

Ծդտտտղյշո

«1

Հ

'

վո

Հ|

Տ

-|

Հ

1 զիճտտր "ԳրսվուշմոսԾծոք

Ջ

-

|

||

Ց

յ

Ջ

Դ

5Տ|/Տ9|9

ԱնԱ8515 «338 8Ջ ԷՒ :::8 548

Հ Տ 385

Տ -

ՅՏ

լ

Փ3Յ3 Ջ

.

Տ

Տ

խԿ

թ

ՊԱՅՔԱՐ ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ ԴԵՄ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

ժամանակակիցերկրագործության պայմաններումգյուղատնտեսական արտադրության ոչ խնդիրը թե մոլախոտերիլրիվ ոչնչացումն է, այլ դրանց քանակի պահպանումըայնպիսի մակարդակում,որը բացասականազդեցությունչի ունենա մշակաբույսի բերքատվության վրա: Մշակաքույսերիցանքերումմոլախոտերիվնասակարությունը որոշվում է մոլախոտերի քանակովկամ զանգվածով: Դրա համարկարնոր է իմանալ, թե 1 մ2-ու վրա մոլախոտերիինչ քանակությանկամ ն պնզանգվածիդեպքում է պայքարը դառնում նպատակահարմար է հրաժեշտ: Մոլախոտվածության այդպիսիմակարդակը կոչվում վնասակարությանտնտեսականշեմ: Դա մոլախոտերիայն նվազագույն քանակն է, որի դեպքում մոլախոտերիդեմ պայքարը դառնում է շահավետ: տնտեսականչեմը մոլախոտերի այն նվազաՎ.ասակարության գույն քանակն է որի լրիվ ոչնչացումն ապահովումէ բերքի ավելան լրացուցիչ արտադրանքի ցում` հանաժ ոչնչացնողմիջոցառումների ծախսերը: բերքահավաքի Ներկայումսշատ մշակաքույսերիցանքերումմոլախոտերիվնասակարությանտնտեսական շեմը որոշված է. ա) աշնանացան մշակաբույսերի համար վնասակարության շեմը հետնյալն է՝ 10-20 սակավամյակամ 2-5 բազմամտնտեսական մ՛-ու յա մոլախոտ վրա, բ) գարնանացանմշակաբույսերի համար` 10-40 սակավամյա կամ 2-3 բազմամյամոլախոտ1մ--ուվրա, ցանքերում՝ 5-12 սակավամյակամ 2-4 բազմամյա գ) մ2-ու մոլախոտ վրա, դ) շաքարի կամ 1- բազցանքերում՝3-5 սակավամյա մ--ու մամյա մոլախոտ վրա, ե) կտավատիցանքերում՝10-20 սակավամյակամ 1-3 բազմամյա մոլախոտ1 մ--ու վրա,ն այլն: Բանջարաբոստանային մշակաբույսերիցանքերում վնասակարության շատ ցածր տնտեսական շեմ ունեն այնպիսիմոլախոտեր, ինչպիսիքեն դւսշտայինմանանեխը,սպիւոակթելուկը,հավակատարը (նկ. 11), երիցուկը,որոնց քանակի4-4 հատ/մ--ուդեպքումարդեն

կարտոֆիլի ճակնդեղի

դիտվում է բերքի նկատելի նվազում: Օրինակ` մոլախոտերիցմաքրված դաշտերում սոխի բերքատվությունըկազմել է 20,34 տ/հա, այն դեպդեպքում, երբ դաշտայինմանանեխովմիջին աղտոտվածության մատիտեղիդեպքում այն կազմել է 14,41 տ/հա, պատատուկանման քում` 13,73 տ/հա, սպիտակթելուկի ժամանակ` 17,9 տ/հա, հավակատարի դեպքում՝ 18,68 տ/հա, տատասկիժամանակ` 15,5 տ/հա: Դաշտերի մոլախոտվածությանայսօրվա մակարդակը, որպես կանոն, գերազանցումէ վնասակարությանտնտեսականշեմը:

ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

ԴԵՄ ՏԱՐՎՈՂ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՄԻՋՈՑԱՌՈՒՄՆԵՐՆ ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Զնայած պեստիցիդների,մասնավորապես`հերբիցիդների մեծ բազմազանությանըն հնարավորություններին'մոլախոտերիդեմ տարող պայքարը ներկայումսհեռու է բավարար լինելուց: Մոլախոտերի դեմ ամենաարդյունավետպայքարի միջոցառումըմշակովի բույսերի աճի ու զարգացմանհամար անհրաժեշտպայմաններիստեղծումն է երկրագործությանվարման մակարդակիբքարձրացմանմիջոցով` ուշադրությունըկենտրոնացնելով արտադրությանէկոլոգիականհիմվրա: Պատճառն այն է, որ մոլախոտերիհասցրածվնանախնդիրների սը պայմանավորվածէ ոչ միայն մշակաբույսերիբերքատվության իջեցմամբ,այլ նան ստացվածբերքի որակիվատացմամբ: Ինտենսիվերկրագործությանզարգացումը, որի ժամանակկիրառվել են մեծ քանակությամքբույսերի պաշտպանության քիմիական միջոցներ, մի կողմից նպաստել են գյուղատնտեսականմթերթների արտադրությանծավալների ավելացմանը,մյուս կողմից սխալ կիրառումը բացասականազդեցություն է ունեցել շրջակա միջավայրի, որակին մարդկանցառողջությանվրա: սննդամթերքի Հերբիցիդներըոչ միայն վտանգավորեն մարդու առողջության ն շրջակա միջավայրիհամար, այլ նան շատ հաճախկարող են չծառայել իրենց նպատակին:Միննույն ազդող նյութը պարունակող թունաՔիմիկատներիերկարատնօգտագործումընպաստումէ մոլախոտերի

դիմադրողականությանբարձրացմանը տվյալ միացությունների նկատմամբ:Ներկայումսգրանցվածէ մոլախոտերի50 տեսակ,որոնք նկատմամբձեռք են բերել կայունություն: պեստիցիդների Հերբիցիդներըքիչ կայուն միացություններ են, որոնք հողի մեջ քայքայվում են մեկ ամսվա ընթացքում, այսինքն` պեստիցիդների շարքում ամենաարագքայքայվողմիացություններնեն: Օրգանական ծագում ունեցող հերբիցիդները,շրջակա միջավայրումճեղքվելով, ն այլ պարզ միագազ, նիտրատներ առաջացնումեն ջուր, ածխաթթու ցություններ, որոնք վտանգչեն ներկայացնում շրջակամիջավայրի համար: Սակայնհերբիցիդներիլրիվ ճեղքումը տեղի է ունենում շատ

դանդաղ, ինչի հետեանքովառաջանում են նոր ձենափոխված միացուեն: ո րոնք թյուններ` մետաբոլիտներ, ավելի թունավոր Ինտենսիվ երկրագործության համակարգիվերոհիշյալ, ն շատ այլ բացասական հետնանքներ պատճառ հանդիսացանմտածելու այլընտրանքային երկրագործության անհրաժեշտության մասին: 1972թ. Ֆրանսիայում ստեղծվեց օրգանական երկրագործության Միջազգային կազմակերպություն (ԲՕՃԽ), որին մասնակից դարձան տարբեր երկրների ավելի քան 300 էկոլոգիականմիություններ:էկոլոգիապես անվտանգսննդամթերքինկատմամբ մեծ պահանջարկը80ական թվականների վերջերին հետաքրքրություն առաջ բերեց այլընտրանքային երկրագործությանվարման նկատմամբ: Ստեղծվեց երկրագործությանմի նոր ուղղություն, որը կոչվեց օրգանականկամ կենսաբանական: Օրգանական երկրագործության համակարգում բնական ռեսուրսներնու շրջակա միջավայրն ավելի լավ են պահպանվում, քան ավանդականերկրագործության վարմանդեպքում: Օրգանականերկրագործությաննպատակն է` պահպանել շրջակա միջավայրը աղտոտումից, նպաստելագրոէկոհամակարգերի կայունության պահպանմանը,մշակաբույսերի բերքատվության բարձրացմանը, արտադրանքի որակի լավացմանը, էկոլոգիապես անվտանգ սննդամթերքի ստացմանը, ագրոկենսաբազմազանության ընդլայնմանը, բարերար ազդեցություն թողնել հողի բերրիության բարձրացմանվրա, ն այլն: Ընդհանրապեսօ̀րգանական է կոչվում այն արտադրությունը, որը սահմանված կարգով անցել է հավաստագրմանընթացակարգը, իսկ օրգանական են համարվում այն մթերքները, որոնք արտադրվել են հաստատվածչափորոշիչներին համապատասխան,աղտոտված չեն հերբիցիդներովն այլ քիմիական նյութերով, չեն պարունակում գենետիկորենմոդիֆիկացվածօրգանիզմներ կամ այդպիսի հիմքով արտադրվածնյութեր, հիվանդածինմիկրոօրգանիզմներ,մակաբույծներ ն ալերգիկ բաղադրիչներ: էկոլոգիապես անվտանգ սննդամթերք ստանալու համար այլընտրանքայիներկրագործությանհամակարգումառաջարկվումեն մի շարք միջոցառումներ,օրինակ` հանքային պարարտանյութերըփոխարինել բարձրորակ օրգանական պարարտանյութերով (գոմաղբ, կենսահումուս, խառնաղբ,թռչնաղբ,կանաչ պարարտացումն այլն): Ինչ վերաբերում է մոլախոտերին,ապա դրանց վրա վերահսկողու78

թյունը օրգանականերկրագործություն վարող համակարգերումիրականացվում է ոչ թե հերբիցիդներօգտագործելով,այլ ցանքաշրջանառություններիու հողի մշակության որոշակի համակարգկիրառելով, մշակաբույսերիխառըցանքերի ու բազմամյատնկարկներիմիջշարքային տարածություններումխոտաբույսերիցանք անելով, ձեռքի քաղհան կատարելով ն այլն: Պտղատու ն խաղողի այգիներում (նկ. 39) մոլախոտերիդեմ պայքարիամենատարածվածմեթոդներըսկավառակայինկուլտիվատորներովհողի մշակությունն է ն մեխանիկական քաղհանը:

Ե

ի

Նկ. 39. Խաղողի այգի: դեմ պայքարիայս մեթոդներնանվնասեն թե շրջաՄոլախոտերի կա միջավայրի, ն թեմարդուհամար: Ներկայումս օրգանականերկրագործությանվարումըդարձել է կենսականպահանջ, քանի որ մարդու համարարտւսդրվողարտադրանքը պետքէ նպաստինրա:առողջությանպահպանմանը,այլ ոչ թե դառնա առողջությանը վնասողգործոն:

Խուլ եղինջ ցողուԼճոնո նագիրկ ՏԱՏԱՏ Երնջա լեռնային Ցորնուկտանիքային (անիսանտա տանիքային)

ՎԶԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՎԱԾ ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

Տ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԱԿՆԵՐ

Ե Ր ԵՎ

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ԽՄԲԵՐԸ

Լատիներեն |

Հայերեն |

րեաաայը

Ռուսերեն

մի. կան (աստղիկ ջին)

Արին

Շ6/8օօ6քհճա

Կուժկոտրուկ ամառային

Ծխաբույս

Աոա ռային.

ր

Ճռճռուկ աղբային | Վառվռուկմանրածաղիկ (վառվռուկ

աշտային)

(868

Բսոռոճ

ոոօր8|Ծ

Շ8րճտեսո (աժծօ18/8

ՔԶԱՌՅԻՈՕ6Յ

ՑՇԽՕԾԲՒՁոՓՇԱՅՑ

)55Ա

Աճրուկարնելյան

օտօոթկտ |ՕՉոտօկատ ԽօՈծՈ2

ելաո

ւշակ կիտայ- Մ/օժռ Սա

Սորուկ

Եօնճոճ

ՇՅՈՓԱՈՁ մանրապտուղ ։

-

ոԵյքՅԻԻՅՏ

|ԴՀԱԲՕոօոծ ԻծխօքստՕոժՐԻ)ՈՈՅ8

Ոօրռժռ

.

:

ոօԾօԾՇՅՈՅ

ՓԱՅՃԵՁ

ԽԱՈՅԱԾՅՈԾՔՁ

Առվույտ

կոշտավուն

-

ՈՅչ/ոՅ

ի/օմ6690 ոցլմսռ .

րր

ՔԵՍԻԱԽՍՅՃՃՕՈՃՕՈՒԽԱ

(ՈՕոՑԹՅՑ)

ՈքօճօխիլսոհքՄուեյս

ՕԱՑՔԻՅ ւ

Օ8ՅՁՈՅՑ

ԳԱԱ աթվո

Մատիտեղ

-

|

:

աթարական

ԽԵ

ՇՕԿԱԱՈՑՈԵԽԵՍԱ

(էէ օՅԽօ66նո6) լ

.

ՇՕոԿօԽսխՏ Քօի/ցօոսյտ ՉԲՅԱ (Բճկօքլթօօոսօխսխտ) ,

Տօռոսո

ՏՈճոտօոնտ 1նմ68|6

ուցաո

ՕՇՁեսո Յքոոոծ .

ՈՕոՔՅ8

ԱՔօՈՒԹը

մսե ՔՁքթճսծք Ք. իօ65) (Ի.

սովո-Շոխոճ ԱՐԱԳ ԱԱ

Հնդկացորեն

հեն)

(ՅՁՃԱԿՇՕՐՅԽԹոՒՕ-

քմո/Ոօ2

թռչնոց| Քօհ/ցօոսոՅԿ.ՇԱԼՅՈ6

Բաղրջուկ եռմասնյա

Ոքսսօուս" ոճՕօրօՈրՕ/ւեւն (Ու. Սռքոօ6-

Ծ6ՇԹԾԸԾՇԱԹԱՇԾՅՈնա

Բեռ

Որոմ պարսկական | Լօիսո

--

ո ՈՅՕՈՄՍԵՑՇՄԽԵՅ

Րօքսսլճ

Յո/ՓոՏ|Տ

մարաչ կասկածելի յ ազա (կ. ինքնացան Մատիտեղփա

սն Մորմ Մակարդախոտ կպչուն

ՔՅ/ՈԵԽՁՈՍ էՅՋ

9ՇՈ

ԱԱ ԲԱ ԻԳ Ք95 Շի

մանրածաղիկ

,

|

։

ճռճռուկ աղբային| Շօղռտեսո

,

։

թափանց Առնասպարխոշոր| Ճոժ/օՏ8օ6

ւ:

լ

Տլոճք/տ տային Խրբուկ Գան Ձիոտօց8 Սոգա

|/Խօոոս«ՈՕոՑօԱ

ի

ՇՅքտօ|ռԵՍՈՏ8 -ՔՅՏԾՈՏ|ՕՏԵդՇԱՕԲՓԵվետ

Հաակեն) Բող տափակապտուղ (բ.գազա-

ՅոՑոՋՏ

Մատիտեղբծավոր| Քօի/ցօոստ քօրջօոճ

Բողկ վայրի (Ձքհճուտեննո ԲՅճքհճոսՏտ աշտային) Շնկոտեմ տերնաՅՑ ՔթՈՈՒՁ ոքօե3օԻ 1հռտք|քօոթնիռխո չ

Հովվամաղախ

շոռ

ՄՇԽՕԲւՁ ՇՕքագ

7ԲԱ6Օծօրրե ք4օ/ոօ

կ դաշ տա-ԲՅոսոօսխտ

անման)

ԱՅՕՈՌՒԵԼԱ

Ար թացն (Ք7քՅՁԿՕԽ

ՈՕոԹ6ՕԱ)

Ամրուկչռված

եկվածատեսք

,

ԽԹ/ւօՔՄքՅԿՕԽ

:

ՇօոՏտօլոճ ՎԽ/ՁՈՇՅԱՅ

Ռեմերիա

ԻՉց: ԲՅՅԻՄԻ ՊԵԽՒրռ

Կռում

Շ6(ՅՏեստ

ը

օօքոօ-

ՐօքսւլՔԹո ՃՅՈԵԱԱ

Բժօոլտ ՁՅՏԱՄՁԱՏ Ըը

.

Գորտնու

Խ/օեսԱՅ (38630ԿՅՈՒՁ Շքժ/Ւ ՅՑ)

ո՛օմռ

ՏԵկոոճ

ԽօՇող6քՋՈՕԽՇանԱ

ՎԱՂ ԳԱՐՆԱՆԱՅԻՆՆԵՐ

էՖԵՄԵՐՆԵՐ

-

Ա»

Ց ԹոաՅԱԱ Է6լոնր

ոթոնոչ

.

Մոլախոտերիանվանումները

ՄՇեՕողւ1 Շոո6Ծոծ-

ՕՑեՕեԱԿՕԼԱՅՑ

ՅոքԹ216սՁ/Թ

։

քԹտլօսո

|

Տեթեաօծեւմ

:

Րօքճւլ ոոռսԿսԱ 2|ՐՕօքճւ

ՈՕՉԿՑԿՄԱԿԵԱ

ՀԲԻ

ան ՄՇԽօոմ ՇՇքիՅՑ (ՈՅՇրՑԻՎՏքէԽն ԻԱ ԼլՓո«ԱԱ ՈօՈԽՁՅքծ ԾԲ ,

/Ո՛68Յ" ոՑքՇԱ/Շեսմ

ՒՍԵՏՇստ հօոստ

ՈթօԱԿՁԲսծսօ:օ)6

Բոցօքոսնոառոշսո Եւճոօսո) (Եօհ/ցծօոսո

| թ6Կմ»46

-

ոԵլս

ՈՅ /ՈՅթԹ ագ

(Մատիտեղթաթաական) Տարածուկ սովո-

րական

Կաղամբուկդաշտային

ԱՇՆԱՆԱՅԻՆՆԵՐ

| Տքծրցս|8Կսլց8ոտ Տ.ՅՐ/ՑՈՏ)5)

տային մոլախո-

ԻԿ ա

Եղինջայրող

ային Բաուը անո Դառնուկ(դառնա-

8/ՅՏՏ/ՇՅ ՇՅՈք6Տ(ՈՏ

,

.

/Շցղոցելտ ամօՅկՏ

աժան

Հավակատար

տավոր

,

Ցորնուկ աշորային |8/օոստ Տ6ՇՅիոսՏտ

ՀՎովվամաղախ

Խխարարվ

ւ.

լ

դիխոտոՂՈՎ

ՇԽԾՈՑՑԵՁ

ՕԾԵՌԳՎԾՔԹԻՌՑ

ԽքՅՁՅՈՍՑՁ

Ր7/ԿՅ8

Ցորնուկ դանթոնի

|8օոստ Վճուհօոլռթ

2Յոհնո

Ոօքոյոա 0՛օքօՈՒԵԼտ

Տեսոճոսո :

Աղբուկ բարձր

Խ/ՅքԵ60/28

գար-Լօքյժյսո Սղբակոտեմ

կԱ: Խ/ՈՕՑԿՁԱլՇոոսԽ

Ռեյս

,

Ամրուկ(ոջլախոտ) ՇօոՏօիմ8

,

արնելյան

ատար

Կաքա

,

Ճոլհօուտ օօխ8 Անթեմշնային Հավակորեկսովո- ԷօհլոօշիլԹՅ Օատ

րական

ի

Վիկնեղատերնե

ՕԹ

Տատաշփռվող

ՎոեսխտԹՈ6ՏԵՆՏ

տ

Ճոցստաթեճ ճը

ՕՇՈսՇ-

/7/քսԿօօ ոթօշօ

ՐօքօՕւ6ո(8սէՅ) )/3.օ-

ճեօքվել

|

ՇՈՈՅ/ԽՕԱ6Շպ

։

Յո/ՓոՏտ

օօիօ|ԹՅՇսող

Հ Ա6ՕԽօՇՈԵ

ՏՕՇՈԺՎԱՅՑ

ոՕոծտօմ |Թ0ՇքօճտԱոսո ,

.

24ԱՅօԵօՇՈԵ

ՈՑՈՒԹՑՈՒՈՅՑ

։

Հապաարի: սովորական

օՕ6ՅԿԵՑ

ԴսՇՈԿԵՄ

ւ

ւ

ԱպԱՌՕՔԱՊՒՅՑ

ցի

:

ԽՅՈ«ՕՌԵ

ՕՇԵԿԱՕՑԹԻՒԵԼԱ

Հալեորուկգարնա- ՏՅՈՑՕԼՇ ԿՅԼՈՁՈՏ հԻքօօոօրե սո ԹՇ Եմ նային Եռակողասերմիկ /ոքլԹսրօտքտոոսո ՂթՅեքօծօքեսմ (բօ/ԹոՅԳ/ԿԵՅՑ ԽՅախՁ) |(երիցուկ) անհոտ (/ոօժօռստ ՀՎովվամաղա

ՇՅքՏՅԱՑԵսոտճ-ՔՅՁՏԾՈՏ ՕԾԵՍԵՕԾՅԻԵՒՁՑ

ՇՄԻԵՁ

ՔՅՈԻՒԾԻՔՅԱԱՍՑ

ՔօԽՅԱԽՁ

օոօոռիտ

Լհօտքօոոստ ։

րի

բժ

ուտ

։

Ամրուկբաց դեղին | Շօոտօիմո

այափի

ԽՈՕՈՕՔԵՍԽՈՕՈԾՑՕԱ

ԸՕՃՕՑՎՅՈՒՅ

ՂքՅՑՅ/ՅՒՈՈՕԻԱՑ

ԽՈՕՈՕՑԻԱՍԻԽ

հո/ՇՕքԻելԱ

/նզ6ո2/Թ

Արջնդեղթունավոր|ՃցոօտՏԹոռշցհճցօ

ԱՇՈԿԽԵԵՍԿ39"6ԽԵյԱ

ԱՅքծոճ ոոքոաքՅ328 Ճ6ՅհԵՒ ՃՈՅՒՑՈՒԿՏ (ԹԵԾՈԹՀԱՑ ԱլսքսԱՁ32ոքօես-

Ա

.

Ձլաետտոոսո

ՏՏՄՈԵՈսԿՈ

| /ՃՋՑԱԱԽԲԵԼՇՕԿԱԱ

ՇՏՏճս/Ձ|ուճ Ավլախոտսոֆիայի| ՏօքհլՁ 1660/ՔՅԵԱՑ օօՓստ

Կամ

ՅԱՓոտ տքոմճ

Շքիճռոռճ մոտա

Կոն

ՁՄԵՌՈՂՆԵՐ

Ճ7)քեելավս գ30608Ա/-

ծսոկճ ԼէԱՅոոսԱսԽ ԷՕՃեմ Ի

(Տ.ցլոսճճ).

չ

ՔԱռԵԿՁՈՅՋ

ԽԹՅՈ/սաԱՁ

ՍՈԵօ8

:

ո ՈՅՇՈՄԱԵՑՇՄԽԵՁ

ՏԱՑՈՑ ձ/ՇիօԾօոճ

ճքծօ8 Տք|68

Քօոխ|868 օ16ոօ68

ԽճՇՇՈ6ք քաՁՅեօմ

| ՇՅքՏԹԱճԵսոտՁ -ՔՅՁՏԹՈՏ

ՕՅԵԽԱՕՑԾԿԱՅՑ

Հողմախոտ

ս6ոՏ

ԽՇՇՈ6քՋոօխՇասս

:

ՕՃԵՕՃՑՈՒԱԱ

ԱսօՇՈ6լԱ

Ղաշխակտավատ ԼՈՓոճոնճ ահանձն

82.

)ՅքօռուՇսՏտ ԾԹոսՑ

Տեօիյտ Ձոոսճ

սովորական Կոտեմ դաշտային | Լօք/մսո ՇեոքօտիԹ

Ղանթափա քիս-

կան

ՈՒՇ ԳԱՐՆԱՆԱՅԻՆՆԵՐ

Խոզանուկթխա- | ՏոԹԾ Կատվալեզուեռա-

Ցորնուկճապոնա- 8

ԽԿՕԵօՈՒՑՇօքիռց

փուշ) խպիպածն Թելուկ սպիտակ | Շիտոծքօժսո Յես Խոզանուկօղակա- ՏՏԹՈՅ ԿԼ ե(ԱՁեն վոր ՄՈՄ Տ ՏոէռոՑ Խոզանուկ կանաչ|

կանաչ

Ղօքսվ2

ՕՅԵԽԵՕՑԹԻԻԵՅՏ

ԽՀո/ՇՈՅ ՈՕՈԾՔՅՑ

(Օյքթոսվճ)

մ դաշտի

Մ/ՕլՅ ՅՐ/ՑՈՏ|Տ

ՄԱՅ ԿԱԹՏՁ

Վիկ թավոտ Ենկոտեմդաշտային|՛հ|Տք| ՅԲ/6ոՏՏ

Տերեփուկ ապույտ

Շծուս/ԹՅՕ/Յոստ

Ոշեո)ածտ

ՓԱՅԵՁ

8սոճ

ՈՕԻՅԾԲՁՅՅ

ԽօԻՅՈՁՅգ

Բթոուզ

ՈՕոծԲՅՑ

ԹՅՇԱՃՑԽՇԱՒԽԱԱ

ԵՐԿԱՄՅԱՆԵՐ

Կառ

(կաղշնակ)

փշոտ

ՕոօքօասոՅօճուհնստ ,

ոոլոօր Հլածուկ փոքրը

ԹՅ/ԵՅՈՑ8

սն Էր/056)8ոսՏ ուցծր Բանգի Զանգակռապուն(Յքսոօստ Շճրոքցոս|Թ

ցել

Իժախոտսովորա- Էօհխոո Կսց886 կան Իշառվույտ դեղա- |կկակխտօրժոտտջ ,

ՓՆՋԱՐՄԱՏԱՎՈՐՆԵՐ

Ջղախոտ(եզան լեզու) մեծ Գորտնուկլեռնա-

ԽՕԽՕԿՍՍ | 18 ոճթեսո

-

ՇԱքծճու Տո

|

Խոտ

ՇԱԽՏԽ (ք/ԽԹԱԵՒՁ)

ՕԾԵՍԳԱՕՑՑԵԽԵԼ

|ՔՕԻԻԵԼ

բլթակավոր

կոօոցեստ

|16ՔՅԻԵհԱԽՑԱԽՕՈՕ-

ԱՅԵոինտ

կովկասյան

Կծվուկ արնելյան

|ՅսոլՅտօոծօուռիտ

Բքքճ Կռատուկ երեսնակ |/Ճ7ՇԱստ

ՇԻիՅՑԲօքոտնո

Շուշանբանջար

/Ղմի/սոխուկավոր |ծսԵօտսո Սիբեխսովորական

| ԲՅԵԾՅՈՔԿԱՍՅՈՏ

Սինձհերկի

Տօց0Խ8 11Թցօքօցօո

ՏատասկափուշՇՁՐՎԱԿՏ ՇՈՏքսՏ

գանգուր

Տատասկափուշ ՇՅԱԿԱՏ կեռանման

| Մետերթ անտառա-

-

բի

հՅՁՈԿԹԾՏսՏ

89/ԽօՏեՏ .

Օշինդր ավստրիական (օշինդր (ԲՈՑՈՑ օղ»ուջ) ՃոՈոթյՁ

ՅՁստեռՇճ

արնելյան)

Օշինդր սովորա-

կան

ՃՈԹՈԼՏՁ ԿԱցՅՈՏ

Հ:

.

Խատուտիկ դեղա/խ, սովորա-

տու

ան/

Օշինդրդառը

Ե)/ՈծԽԵհ)/«ՕՏԱԿԻեյմ ,

Բ(Օ3ի06օքՕճեիս" ԱՇքոօՈօ/օ

են

ՈԲցօամթոԻ հ

(ՈՅՃԵՑՑ)

ՔիԾՇԱՇՈՅՑ

ՍՅ/ԿԿԱԱՅ

ԱլաԹծոեԽ/ՔԿՅՑԵԼԱ

հարոծ»: 806255

կԱ2թծհեԲԱՇհԵԱ

թլռոէռցօ|ռոօօօ|ուռ Յթ

րթա ՝

|

Ոօ/տօքօյաս ո

հՅԱԱՑՈՕՔԱՃԱԵ)Ա

լ ոՈՕո68ՕՄ

թօՇոոն Տիմ:

ՕՊ/ԹՁԱԿԱԽ

ԲՅԵՅքՇՈծՑԱԿԵլԱ

օ(րծոծ)6 ։

Էր/ոց|սոՇՅոքծՏտեօ :

/Օ. օՔԵԼՏԵՕՑԹԵԿՎԵԼ

/

ՈՉՃԵԿԵ ԷՕքեԽՅՑ

ԹՕոՕՑԱ:

ԱՌՅՁՃԵՋԵՇԽՍԱ

ՇԱԽԿՅՒՕԲՕՔԻԱԽ

եխրիրիր

ՍՈԽՈՒԿԱՎՈՐՆԵՐ

|

Սոխ հաղթության

րր

.

ոխ խաղողի իստ :

ՈՕԲԵՏՎԵ

Դաշտավլուկ ՔօՅ

կլոր (դաշտա-

Ճասո

(Կ6քօեառ)

ՅՈՎՑԱԿՕՐՔՅՈՒԱԿԻԼԵԼԸ

ՊՈՅՅԼՏ ,

|

ԷԾխոմսո

| էօՐԱՑստ

սոխուկավոր

ՈՀ ՈՕԾՅՈՒԵլԱ

ՃԱիսո Կ(ՇԾՈՅՈՏ

(ղանձիլ)

սխտոր) սրի Գարիսոխուկավոր

ՕԾԵՍԱՎՕՓՎԵՅՑ

/ՒԵԾՅԾՅ

Խսոոծ:: օՈՏքստ

Ձ8ՇՈքԱԱՇԵԶՏ

80ՇՈՕԿԵՅՑ)

.|(ՈՉԲԵԽԵ

ՈՉՈԽԻԵ

ՆԻ» ,

ԽԱՕՐՕրԲՑՈՑՇՈՒՅՑ

ԲՈՇԻսՑ8 ԱՊԱօ8

Երնջնակդաշտաին

ՈՋԱՑԱՎԵՍ

ՈՒ

ա

ՃՈՅոՈԼՑ8 ՁԵՏոփհսո

Կավաժիպակ իտալական

ՕՑԵՍԳԱՕՑԾԻԽԵՍԱ

«քօԿաօԱ

հլտքլմստ

բօի/քօեյռ

ՀԱԱ

ն

806ՈօսէլՅՑ

ՇՔՅքԾԱՐՅ

ԱՓքոօոօոօ:4

ԲՄՔԿՅՑԵԼ

:

ՇՅհիճ

Իշականջ դաշտա-

ԲօՈՎՀքՋՈՅԱԽԱԽ

ՔՅ3Յր

Ոսկեծաղիկ

րաձն

Ջօոտքւլծո Օոօծեդ/ՇհլՏ

ԱԵՅՈՏՇՅԱՇՅՏՇՅ ՅՁԽՁՅԵՁՅՇԽԱՍ

Կորնգանանդր-

ԼՑօոէօժօո

կան Ջղախոտ Անշտա-

օքօճտո Խռնդատդեղատու |/61ԵՅՏՇստ քհ/օոոօ|06ՏհՅԵՅթՇՈՂՑՑԻլհամ ,

Առյուծատամ

ՀԱԱ

ՄԹԵ ԽՅՈՕԲԱՇՈՒԵԼ

ՕՑո ռոտ

.

ԱՌԱՆՑՔԱՐՄԱՏԱՎՈՐՆԵՐ

ՔՅքռքոօքքՅսթԹթիռխտ | ձ սակավատեր

Խորդենիգծա-

:

լբազմաթերթիկ

,

ԾՓրաօմ. Հ

ՋՁոսոՇԱխՏ օղօօքհմստ Նո

մազոտ

օրե

ՂՉԻՒԱԿՈՓԵճքՇՈՒ

տու

ւ

ն

եՁ ՎօթԵՅՏ

ԽՕՃՕԽԾՃԿԱԽ

թմու-

Ոօճօքօյես«

ԾլռոացօՈՅյօր

Ես|Եօտսո

ես|ԵօտՁ

Բո

ՐԵԼ ԿթՄ

ՀխԽԽԵԹԿԵ

ԻՄԻՕՑԱԿԿԵԼԸ

Խոս:

Բ/ԿՕՑԱԿԿԵԼ

,

ԾԼԱՐՄԱՏԱՎՈՐՆԵՐ

ՊԱԼԱՐԱՎՈՐՆԵՐ

Աբեղախոտճահճային

Տաօհ)տքՅխՏեոտ

Էսօոծլլ 60ոօՈՒԵՍՄ

1օեսոմսՏտ ՇԱք6ՈԱՏ

ՇԵՒՈԵ ԽքՄՐՈՅՁՑ

,

.

Դուն ոլոր

Խորդենիգծա-

բլթակա

Շ6ՐՔոխո

վոր

որդենիպալաային Տափոլոռ պալարավոր Դաղձ երկարա-

:

Շ6/ոսնտ

տերն

Ր6քՅԽԵ

հոծճՇեսո

ՈՐՆ

ԽԵ

,

ԱԽՑԱԿՕՃԾՈՅՇՈՈՒՅՅ

ՈՑՔՅԻԵ«Բ/ԾԱԾՔՅՑ

օՏսո

ԽԲՍԾԵԾԲՅՑ

ԼՅԱ/նտ ԽԵՑՈԾՏսՏ

Ասէ

Խ6ոփտճԹոցԾկճ

ԽոՁՅ ՈՈ/ԻԾՈՒՇԹՁՋՑ

ՍՈՂԱՑՈՂՆԵՐ

Գորտնուկսողա-

ՔՅՈԱՈՇԱ/Տ (օքօոտ

Երեքնուկսողացո

1ՀՈոԹյսո 1Թքճոտ

ող

Մատնունիսողա-

/ԽՕՊԱԿԽ

ՈՕՈՅ)/ՎԱԱ

ԻՈ686ք ՈԾՈՅՄԿԱԱ

Քօէտոնկշ ՛օքէռոՏտ

ցող

Արվանւոակսովո-

Շ)ոօմօո մռօի/օո

Եղեգսովորական /ՔհւռցուԹՏօօտտսոտ ։

Եղեսպակօղակաձն

։

ՏՅի/Թ ԿօեՕինեռ չե

։

ոտ

ցզզլտօխտ Հո/ծոտօ

դաշտա-

Հազարատերնուկ Բօհլլ6ծ սովորական ,

ո

օթիստ ւ

,

Սորգո հալեպաՏօրցհսո հՅ|Թքծոտթ կան (մոլասորգո) Կեռոն նեղատերն| Ր/քիճ Քոցստոթկիճ Սեզ սողացող ո Թո

|ցյ աք:

Ւօքօոտ

րիգիա| Բիյրվցռ ըքծոտ) սողա-

Գորտնուկսողաող

`

Բ.ՅՈԿՈՇԱԽՏ Ոօքթոտ

կան

։

Ա

Նր մեյի)

ՏօոօիսՑ

՝

Թրթնջուկփոքր

(թթվաշիկ)

ԽՈՈՈՕՑԿՅՈՈՒԼՄ

ՈՕԲ8ՕօԱ

րական

վեր)

Քարառվույտ երփներանգ.

ՂԵՐՇՏԿՑԱՇՈԽԱԽ

7/3ԽՕՃԱՇՈՒԵԼԱ

ՔօՐՕ3

Ոելքօմ ՈօոՅ)/ԿԱԱ ,

,

ԷսքհօւելՑ ցա (Է. ԵօլՏՏԹՈՅոՁ)

ՈՕո3Յ)/ԱԱԱ

Խ(ՕՌՕԱՅԱոք/ՈԵՇՑԱՈհեյս (Ա.ԾՄՁՇՇԵՑ)

Ա/ՅՅՑՈՕԽ(ԱԼՅՅՑՔԵ

8661էօՏԾԱԶ

Բսոծշ

հատեն)

ԻՅՃՇՈՕՅՑԾԱԻԵ

ՕՇՈքելս

ո

ՇՍոճոօիս Տօսխոո

/(ԱսհՅհշ/խօՇոքելմ/ ՈՕոԾՑՕԱ

8ԵԾՇԾԵՕԽ

ՇօՈոԿՕԽԱԽՏՁո/ՈՏ|(Տ

Ճիճց| քտօԱՄՕՁԱԻՅՑ|86քճխՕԵՑԽՕխՕԿԵՁ ՇԱՏԿՍՈ ՀՀ:

ՔՕ/Ց«

ՅՐ/6ոՏԾ

ՈՕոօՑՕԱ

,

ՇԽՓԴՒԹՅ ցթռեւռ

ՇՕՈՕԴԵՁ ՐՕՈՅՁՔ

Շօրօուլճ

Թ3Ց.Ե

չ

,

։

«Յոտ

,

ՈԾՇողքելս

Գաղձ միասռնա-

կանի

Գաղձզեզատիի

ՑԻքօՈՅԱՇԵոպ

ՈՕՏԱՃՍՒՁ

ՇԱՏօսէռ ոօոօցյոռ

Օ/ՒՕՇՈՕՊՇԱԽԿՕ6ՅՑ

ՇՏՏՅԱՅՈՅ

ՇԵԱՏՇՍէՅ

Գաղձ մերձեցված Շստօսա Յքքոօմոճա

(նրբացողուն)

ՈՇճս/ճնոՃ

6ս/ԾթՁ6Յ

է.

օո

ՕՇօռ ոօոօտօմ

ՅՐ/6ՈՏՏ

Գաղձեվրոպական | ՇստօսէՅ

,

ՐօքսՅոՈՕոՅՄԿՎԱԱ

1Ը.ՋՈՕՑԱՌՂԵԼԱ/

ՑՈՂՈՒՆԱՅԻՆ ՄԱԿԱԲՈՒՅԾՆԵՐ

ՕԾԵԽԿՎՕՑՑԻԱԿԵՍ

Խն

ՕԾԵԽԱՕԾՑՅԻԿԵԼ

։

իլԱա

Տատասկ(գեղադաշտային ատուտակմերկ (քաղցրարմատ)

ՕՅԵԽԻՕՑՑԱԵՒԵՍԱ

Ղթօօոխս

ՕՇԵԽԿՕՑՑԻԿԵԼԸ

ԼԱՅոՓ6Ա

.

ՐՅ6ՑոՍ Դառնարմատ

ՇՕՅ6ԵՑՓԱՁ

8/օքօՇսոօ:09Տ ԻԱՇՕՀՔՕՇՈՈՒՅՑ առը բիան) ՍԼեօՁ 40/68 Եղինջ երկտուն ԽքճոսՔՁ/268Մ/ՊՕԽԵՅՋՑ

ԽՕԲՕԽՕԵԿԱԽ

Շոռքոոս|Ձ Զանգակռապուն-|

ՔՁՈՄՎԱԱՅՃՑՑԱՌԴՒԵԼ

ցելանման ԼՅքսոօս|0106Տ |

ՇՏսհօքօմ

ոՈՕրՅՄ/ՎՅՑ

386քօ60մ

ՒԽՔ6ոօստբօոօոոխո

Դառնախոտսողա- | ՃՇօքելօո Ոօքծոտ ցող /դ.թունավոր/ //Ճ.քՇօոտ/

Շնախոտսուր /թունաթափսուր/ Պատատուկդաշտային Ուղտափուշսովո-

ՌՁովճուՅ

ԿՈՃՂԱՐՄԱՏԱՎՈՐՆԵՐ

րական

Սրոհունդսովորա-

|

ՈՉՅԱԲԱԽՁԼԹ38Ձոս

ՌՈօէլօՈօՇՏԱՃԱԽՃ

ՈՈՓԾՑԲԵՒՅՑ

(Ո. օո

ՅԻՅՑ)

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՄԱՏԱՅԻՆ ՄԱԿԱԲՈՒՅԾՆԵՐ

ճրագախոտ խոնարհված ճրագախոտ

ՕյԹԵտոծիծ ՇծՈոսՁ

ՕԹԵՅՈՇԻՑ

ճյուղավոր

Զրագախոտ

(Ծիճկբոոօհ ՈՅՈՕՏ8)

եգիպտական

ճրագախոտ դեղին.

ք8յոօՏՅ

ԱԲ

3Ձթ823ւ28ՈՇԽԱաաք 32բ851208ԲծրոճսՕոոճտ.

Ց-սոծոՇաք

ՕլԹԵՅՈՇԻՑ ԽէթՁ

3ՁքՅՅԱ8

ւՑՈՁՋ

ՑՈՂՈՒՆԱՅԻՆ ԿԻՍԱՄԱԿԱԲՈՒՅԾՆԵՐ

Մղամուճ սպիտակ |/Տօսո

|ՕԽՑՈՅ Ծ6/Յր

Ես

ԱՐՄԱՏԱՅԻՆ ԿԻՍԱՄԱԿԱԲՈՒՅԾՆԵՐ

կունաՍոն(//օօԹթօքհսՏ ոոճյք-) եծ) Ատամնուկ ր

(խշխշ

ԲհլոՅուհսՏ

բօօնոճատ

գարնա| Օժօոմ թՏօՈՅ (Օ. Ցորթնո) նային սանրաԱկնախոտ քօօնոճեռ ՔսքհոՅտա չ

կերպ

։

ՈօՐքծոօԽՒքօՇՑՒԿՅրելմ

(Ո. Ծ0ռեաօմ)

3/6ԿՅՈյ: Թ.

ԿՅր

80ՇՏՒԻՈՋ

ԿԱ

ՕԿՅՒՈՅ

տան, 1979.- 94 էջ:

Ահարոնյան Ա.Գ. Հերբիդիզացիան հացահատիկի ն եգիպտացորենիցանքերում// Գյուղ. գիտ. տեղեկագիր. Եր., 1995, 7-9.էջ 271-272: ԱհարոնյանԱ.Գ., ՄուրադյանՀ.Շ., Ծերեթելի Ի.Ս., ՄկրտչյանԱ.Լ., ԱվետիսյանԱ.Ս. Մոլախոտերիսերմերի պարունակությունը պոն միդորիդաշտի վարելաշերտերում հարակիցտարածքներում// Տեղեկատվականտեխնոլոգիաներն կառավարում.-Եր,. 2008.էջ 88-95: ԱղաջանյանԳ.Խ. Վայաստանիմոլախոտայինբուսականությունը ն պայքարը նրա դեմ.- Եր., 1957-1978.- Հ. 1-4: ԱվագյանՎ.Ա. Ագրոէկոլոգիա.Եր., 2004.- 100 էջ: Արարատյան Ա.Գ. Հայաստանի մոլախոտերը.- Եր.: Հայպետհրատ, 1963.- 260 էջ: ԳալստյանՑ.Մ. Երկրագործությանհիմունքները.-Եր., 2003: ԳալստյանՑ.Մ., ՎովհաննիսյանԱ.Վ. Հողի մշակությանտարբեր ազդեցությունըաշնանացանցորենի ցանքերի տեխնոլոգիաների ն մոլախոտերի բերքի վրա Արարատյանհարթավայրիպայմաններում. Եր., 2002: ԾատուրյանԹ.Գ. Գայլուկն ու ճրագախոտըն պայքարը նրանց դեմ.- Եր.: ԵՊՀ., 1954.- 27 էջ: 10. ԿարապետյանՌ.Ս. Հայաստանում տարածված մոլախոտերի Եր.: Լույս, Ղ980.- 144 էջ: ատլաս. 11. Կարապետյան Ն.Հ. Հայաստանի գաղձերը: Եր., Հայաստան, 1977.- 174 էջ: 12. Հայաստանի բնաշխարհ: Հայկական հանրագիտարան.-Եր., 2008.- 892 էջ: 13. ՀայաստանիՀանրապետությանբույսերի կարանտինն առկա ոչ կարանտինվնասակարօրգանիզմների կարգավորվող տեղեկատու.- Եր.: ՀՀ Գյուղատնտեսությաննախարարություն,2007.48 էջ: -

ՅՅքՁՅԱՀՅ

8991/թԱ8օ8)

ԱհարոնյանԱ.Գ. Եղեգիոչնչացումըհերբիցիդներով.Եր.: Վայաս-

ՒքՅԾ6Ի-

-

-

-

14.

Հայաստանի Հանրապետությունումգյուղատնտեսական մշական մոլախոտերի բույսերի վնասատուների,հիվանդությունների դեմ օգտագործման համար թույլատրված բույսերի պաշտպանության քիմիականն կենսաբանական միջոցներիտեղեկատու.-Եր.: կենտրոն, Գյուղատնտեսությանաջակցությանհանրապետական

էջ: Հայրապետյան է.Մ., ՇիրինյանԱ.Վ. Ագրոէկոլոգիա. Եր., 2003.408 էջ: Ղազարյան Ռ.Ս. Բուսանունների հայ.-լատ.-ռուս.-անգլ.-ֆրանս.գերմ. բառարան. Եր.: ԵՊՀ, 1981.- 180 էջ: Մկրտչյան Ա.Լ. Արարատյան հարթավայրի մոլախոտային ֆլորայի էկոլոգիականէքսպերտիզան// էկոլոգիական գիտության ապագանՀայաստանում, Վանրապետ.երիտ. գիտաժողովինյութեր.- ԵՊՀ, 2000.- էջ 22-24: 2005.-

15. 16.

2001./ԲտՖար8Յ, հՓԵՒԽ, 26.

18.

ՄկրտչյանԱ.Լ. Արարատյանգոգավորությանմոլախոտայինֆլորան ն բուսականությունը. Եր.: Զանգակ-97,2003.- 216 էջ: ՄկրտչյանԱ.Լ. Մոլախոտեր:«Հայաստանի բնաշխարհ»հայկական հանրագիտարան.-Եր., 2006.- էջ 297-298: ն հիվանդությունների դեմ առանց թուՊայքար վնասատուների 3Հ. նաքիմիկատների /Խմբ. Թեռլեմեզյան.-Հազարամյակի մարհիմնադրամ.-24 էջ: տահրավեր // Վայ կանայք հանուն առողջուՕրգանականհողագործություն ն թյան առողջ շրջակա միջավայրիՎԿ.- Եր., 2009:

20.

21. 22.

ԲՐՅքօԵՑԻՃ.Ր., 2ՃԿՅոքն ԽօԱ 8օ020մԽՁասիՁաս

ոսոՁ

ԷԼճՃ. 8ԷՒՓՇԹԻԱՑԼօքճԱլս/օ8 Շ

"ՓքօոՁոո"// 20/

ԽԹ.

՞

28. 29. 30.

Լ.Շ.

31.

24.

ԱՓՇԽԱՀ

25.

ԱՇՇոՑՈՕՑՅԻՍԱ.

-

6ՕՈՅԽԱԽԱՑոօճսոճ ոօոծտեն:

8ՕոՕՐՈՃ: (ՇՅՅՑքԻԵԽԱ

ՈՓԿՅՈՈՒՒԱԽ 1926.-

32.

Շ/ՃՅ8:Շ«օԱՌՈքՅՑելւ.-/.,

ԽՅԽ ՐՄ/ԽՁԱ,

սոս

1925.

ս

ՈրՕոօ8

ՕՈՁՇԻԵԼԱօօք-

6օքեծԵլՇ

Ճ.17. Շօքեօ-ոՕոՑՑՁՑքՅՁՇոՈԱՈՈՑԲԵՒՕՇՈԵս հ"Թքել ԾՕքեճԵլ

ԽՈԹԲԵԱՑՑ

Խ-/.: ՇԹրե»Օ3ՐԱ3.,1931.- 128 6.

ԽԹ:ԵԼՑՏ ճ.Մ.

33.

ՇՇՇՔ.-

ՇՕքԵՅՑ քճռոոսՈԹրեւօօտե

ԽԼ/.,

1933.-

6.

ԽՅԲԵԱՑՑՃ.Մ. ՇօքեՅտքՅօոսՈՑոԵ:օօՇՈԵ ՇՇՇՔ ԽԼ-Բ.: ՇՅհԵ»«օ3Ա3ՈՅՈ, 1962.-

1. ի7/.- 272

Շ 6ՕքեճԵլ

Խծքել

ս

6.

)Օ./1. Ոքօրքճենտճոճ

ԽԹՈԵԱՑՑՃ.7., ՇՈոքՅՊԵՒԱԽՕՑ,

ԼլսԽՅՅքոսխո

ԼՑՕ6ՕՈՈՅԱՎԱԿԾՇԵՕՐՕ

ԱՅ/ՎՑԱԱՋ ՇօքեօԱ քոս ՈՑոԵՒօՇոս.1932.-

Շ. 175-185.

ՕօՇՕՅՅԵԵՕՇՈս

ՍԽՕՅՅԽԽԵՇԸ ՇՕքիԵս«

ԽԵՓՈԿՈՒճ.. Լ(ԹԵԾՈՈսԿՓՇՇԲսօ

քՔՅՇոՓիսԱՑ ՃքոթիԱս // /385Շոոստ /քեւԼ ՇՔԹոե«օ3 ՅՁԵՅՈՑԱԱԱ, 2004.35.

4.- Շ. 26-29.

ԽԱՓՈՎՔ Ի ճ.Բ. Օ6

օո

ԱԱԲՁԱԱԱ ՇՈՈՒ

883ԱԱ ԱՒՕՖՑԻՈՒՎԵՇ:3"ՕՇՈՈՒԵՍԸ

ԿՅՇՒԱՑ

ՅքԱՃԻԵ(

Ա

ոքսքծՈՒԵՍ:

ՇՕքԱՑԵՕՑ

Ա ֆԵՕ"ՕԼԱՎՑՇԽԻԱՑ ՁՇՈՓԵՄՈԵԼ

ս

սԽ-

Ճքխծեսս. ԵսօօօրքճՓս-

ՈքօւլԹՇՇՃ օո/օոե9իԱԲՅՁԵԱՑ ԽԹ

ՇՑոԱՁքաՌիԵն: քօսօաշ:

2000.- Շ. 72-74. Բք6883Խ, Խնեքոգնտի Եքտոքի Ճ.Խ.

ՅԵՕՇնՇոծԽ

ՂՄհ. ԻՅՄԿ.

ԿՕՒծ6քծի-

ԼԱՑ,

Յ6.

Ոս

ՇօքԻոօԲ

ԽՋքՅԱՈՈԱԿՎԱԵՑ

ԷԼ Բօոքօօ/

օ

քճոքօռոքՅԱՑԻԻԵօօ-

ՃքոԹթԻսս:Խո.

ՈՕՇԲՑալ. 75-ոոսթ ԽՅՍՎԱՕԱ «ՕԽՓծքծԻաԱսս,

ԽօՈ/ԻՁքօղիօմ

4774, 2006.-

Շ.169-

172.

37.

ՇօԽԾՈՅՑՑ Բ.ձ., Ասքօաօտ 1.7.

Օ «ճքամտոցքօ 83ՅԱԽՕՑԻԱՑԻԱԱԱ

«ՕԽՈոՕԽՑԻՐՈՕՑ

ՑԱԽՕ-ՐՕՔԿԱԿԵԵԽԼ8Րքօօսոոօլլ6-

Ց

ՑԱԽ«օՕ-ՕՅՇՋԱԵՍ: ս

ՒԾ3824 // Լ03ԱՇԵլ /ՕԽԽՅՈՕՑ

Շ.

6.

ՇՇՇԲՔ ս Խօքեյ ԽԹՄԵԱՑՏճ.Մ/. Շօքեռք թմօոսՈ6ոԵՒօՇՈԵ ԽՍԽԱ.-Խ-/.: ՇՑԵ«ՕՅԱՅՈՅՈ., 1926.- Լ. ի/ .- 269 6.

ԽՅԾօ.-

6.

ԱԽՕՏ6ԽՎԵՇՀ ՇօքԵՅքօտոք ի Ճ.Խ., ԽնՓոոստճ.Ռ. ՒՋոՄքՅոնյմաստ ս

ԽԵԼ: ՑԵԼ08

/ԵօԱ Փճօքտ ՔՅՇոՂԱՌՑՃԵՒՕՇՈս ՃքճքՅոցաօԱ ոքսքօ

ԽՕՈՂՃԾՑԱԽԵԼ 24 ԽՈՎ.

ԹԾԱԲԾԱԽԵԼՍ

ՇԱԽոՈՕՅԱՄԽ

"Է|ՓոոքճոսւլաՕՒ-

ՐՕՇստոճո., 1931.- 405

ճ.Մ. /.ՕԵՇՕՒԻՕԲՅ ՈոքՅ8Ձ

Խ/ԹԲԵԱՑՏ

Շ

թյ/34688.- հլ: /Բոծոսե 8.8., ՇԵքօմախսխօտ 1.1.

ԽԹ-

6 ԵԹօ.-

6ՕքԵՇԵԼՇՕՔԿԵԽԱ քՅՁՇՈՑԻԱՑԽԱ / ՈՕճ քօ/.

ճօ/օօ, 1980.- 288 6.

8ՕՈքՕՇԵլ

ՃՍԱՈՄՅՈԵԽՒԵԹՇ

ԿԻ.

ՇՓԿՏՒ ՒԷԼՃ.,/ՃՈՅ6ՅԵՉ6Ձ Ճ./. ՕոքաոՓոսՈՈՑիե

Խ/ՅԱՇՄՔՈՒ

ԷՋ

ՈՈՔՅՃԱԱՍՕԵԽօՑ քՅՇՈՑԿԱԾՑՕՊՇՈՒԹՕ. ԽԱՕՃՕՐԱՑ, ՅԵեօոօքԱտ, Ա

ՇԱԽՓՑքօոօրե,2006.- Շ. 521-522.

ՃՃ/ԱՌՈՁ,

31ՕքՕՏԵՑ".23.

/ 8

հ/-/.: ՇՕքԻլԵենւ

ՔՅՇՈՂՑԻԱԱ.-

ՈՕհսՑ-

ՇսԽոօՅԱ)Ի' |Թ-

ոՕ66808

52-89. 27.

-

19.

ԽՅՁքորԵլ38Շօք6ԷԱԽՇՇ-

Ա ՇՕՇՈՅՑՈՑԻԱՑ

"ՇօքոելօքՅՇՈ ՅԻ ԱՑ 8ՕՇՈՂՕԿԵՕԱՇսծսքսս Շ ՇՓ6րե.:օ3. ԱԽՇոսոյո, 1974.ԽԱԽԵԼ, քԵ| 6ՕքԵԾԵ) քյ ոՇԽԱԱ

-

ւ

Շ. 252-254.

ԵՑՃԵԼԼ Ճ.Ր. ԽԱ/ՑՈՈօ/Ել

/ԿՅՈՅՁ

Ոս

-

ս

ՓԵՀԱՕոՕՐԱՑ,

ԾԽԵՕոՕՐԱՑ,

3/0քՕՑԵՑ.".-

քճշրՑԱԱՑձօճՇոՔօ.

հօՑ

8Շ8ՇՕՕ3Ե:օՒՕ

ՇՕԲՅԱՅԵԱՑ

ՈՕ

ԱՅ/ԿԾԱԻԱԾ

83ՁԱԽՕՕՈԿՕԱՑԵԱԱ

250-251. ՅՑ. Յ9. 40.

ազ ՇՇՇՔ. -Խ-/ւ, 1934-1935.- 1-4. Շօքեելթքճռոծե

ՉԿԱՍԽ ՕՈԾՈԱԿՑՓՇԿԱՄ

Շօքիլելօքոռ ոծեստ: ՇոՕ8Ձ2քե / Ոօղ քօո. Է.Է. հ/., 1981.-Շ. 306-307. ՇԵյքՑՎԱՕ6Շ:օՐՕ.ԼաոՅ տի /Ճ./., Փ9/օքօ8 Ի. Ճ. Փոօքճ ԲքօտՁառ.-/խ.: Էյ,

1972.-

41.

43. 44.

6.

ՓԱՇՕԽՕՑ Ճ.8.

1976.-

42.

8 Փսոօւլ6Ի/Օ3822.ՔՅՇՈՑԻԽԱԱ ՇԿ, 1969.- Շ. Խ1ԱՒ

օ Շօքատենաս.- հլ: ՇոքՅՅօսԻիԱ:ՈՕ 6օքեԵծԹ Է«ՕրօՇ,

օ.

ՇօքեԵլթ քոօոԹելաց.- հ1., 1984.- 320 6. 1-11.- քք., 1954-2010 ու. ՓոօքՅ ճՃքխՑԻաս.-.

Լ|քօՈՅՒ08 Շ.ԽՃ. Շօօ/ղԱՇՈԵւՑ ՔՅՇՈՑԱԱդ ՔՕՇՇսս ս ՇՕՈքՅՈԾՈԵՒԵ:

063/ՈՅքօրոտ (8 ոքտՈՑՈՅ24ԾԵյ8աօքօՇՇՇԲ). Շ-Ո., 1995.- 990 6.

ՓԱՕԾԷՕՑ ձ.8.

-

45.

ԱԹԽՉՋԻԱ3.Շ.

Շօշոօգկած ոօոթմ ՇՕտքժեթԹԻիօօ 326օքօկոօօրոս ՃքքոօհօԱ քՁՑԵԱԱՎՑ// //389ՇՈոստ

ԷՅ քՅԵԽՅօՇՈՅՈՕՐՕԵՅՁքոօՓծժ/ճ ՐՃՄՃ.- 2011, 2.- Շ. 57-60.

46.

Ծճաթօո Ճ., ՕՅՊ6Տ Բ, ՏՅԱ Բ, ԼԻՑ ԽՏ օք հօ օ4լնօո, ԱՑԽ 161567, 1980.- 549 ք.

47.

ՔԱՏոոտոո մ, 1տօհտոտք 7.

48.

50.

1Լոէթոթտտտուտ Եօեռու-

քյո

// Լհոմ

Սրռոլռ-Մ6ՈՅց

1975.-198 ք. ԼՅ|ք2յց-ՍՑոՁ-Թ6ղո, ԽՐԿ.ԹՏ.րա/7քօՈօքոճո/. Ր... ԵօՅղելքՅՑ.ԹքօղօԻՕօՇԻՕՇՄԵ օօքետԿՕՅ

49.

ցոտօո

Թ

ՄՒՈՑԱՇՈՅԵՕԽ

3ՅԽՄՑԱԹՈՒՂՎ.

ԷԹատճՅցՈԵՒ

ԿՄՐԽՒԹՏ.յԱ

/7քօՈօքոայմ.Ր. ԵօՅղելքտՑ. ՅՑ քՅՇո/7 Խ6քԵլ

ՓՈԵԻՕՇՐԵ

Շ ԷԾՄ ԾՕքԵԾԵԼ

ՇՕՅքԹԽ6ԻԻՕԽ3ՅԽՈՅ6ՈՆ

Հ.

/0օ/օց)/ ՉԵՕՈՕՈ/ՎՓՕԹ/6օ7քՅՂՑՈ//մքՅՇԼՑՒ/ՈՄ.

ԱԽՐԿ.ԹՏ.Խ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆերածոԼւթյու Ա.Վ...Լ.Լ...

եւ...

ե...

ու

անա

եււ

աա

Յ աաաաանան

առանձնահատկությունկենսաբանական Մոլախոտերի

ները...

Լ...

Լ...

ո...

ու.

աաա

աաա

էկոլոգիան.....................................................,..... Մոլախոտերի

դասակարգումը... Մոլախոտերի

,..ա.13

Վ.Վ...

Վ...

հաշվառմանմեթոդները....................................28 Մոլախոտերի Մոլախոտերի քարտեզագրումը................................................

Մոլախոտերիդեմ տարվողպայքարի

ւ.

միջոցառումները... Լ.Ն...

աաա,

պայքար... Ագրոտեխնիկական

Կենսաբանական պայքար... Քիմիականպայքայր...ն111

ււ

աաա

11111 աաա

ամայ:

Մոլախոտերիդեմ քիմիականպայքարի կիրառման տնտեսականարդյունավետության հաշվարկը

Պայքար մոլախոտերիդեմ ժամանակակից

պայմաններում երկրագործության

դեմ տարվողպայքարի միջոցառումՄոլախոտերի պայներ0 այլընտրանքային երկրագործության

մաններում...

եո...

Լ...

Հայաստանումտարածվածհիմնականմոլախոտերի խմբերըն տեսակները կենսաբանական

Գրականություն...

ե... եւու

ւո աւա89

ՑՈԼԱԿ ՄԱՂԱՔԻ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

ԱՆԺԵԼԱ ԼԻՊԱՐԻՏԻ ՄԿՐՏՉՅԱՆ

ԱԶԳՈՒՇ ՎԱՐԴԳԵՍԻ ՀՈՎԳԱՆՆԻՍՅԱՆ

ԶԱՐՈՒՀԻ ՍԵՐԳԵՅԻ ՇԵԿՈՅԱՆ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

(ՈՒՍՈՒՄՆԱՄԵԹՈԴԱԿԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿ)

ՄՇԱԿԱԲՈՒՅՍԵՐԻՑԱՆՔԵՐՈՒՄ ՏԱՐԱԾՎԱԾ ՄՈԼԱԽՈՏԵՐԻ

ՔԱՐՏԵԶԱԳՐՈՒՄԸ ԵՎ ՊԱՅՔԱՐԻ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄԸ,

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Համակարգչային շարվածքը`Ա.Լ. ՄԿՐՏՉՅԱՆԻ

Ն.ՍԱՄՎԵԼՅԱՆԻ

Համակարգչային ձնավորումը՝

Լուսանկարները` Լ.Մկրտչյանի 1, 11, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 31,

Ա.

-

33, 34, 35, 36, 37, 38, 39

2, 3, 4, հէէքՏ://ԽԿոս.80086.օօԹ/լողթհք

5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 25, 27, 28, 29, 30, 32 -

Թուղթը` օֆսեթ: Տպագրությունը՝օֆսեթ: 60 շ 84 1: Ծավալը՝6.0 տպ. մամուլ: ՉՁափսը՝ Տպաքանակը`100 օրինակ: Երնան, «Խ.Աբովյան»հրատ.