Ֆինանսա-վիճակագրական բացատրական բառարան — Կարդալ տեքստը առցանց

ԲԱՅԱԴՅԱՆ Ա. Հ.

ՖԻՆԱՆՍԱ - ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ

ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ԲԱՌԱՐԱՆ

ԵՐԵՎԱՆ

«Լիմուշ» հրատարակչություն

ՀՏԴ 336:31(038) ԳՄԴ 65.9(2)26+60.6 72 Բ 260

Հրատարակման է երաշխավորել Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի «ֆինանսներ ն վարկ» ամբիոնը

Տպագրվում է ՀՊԱՀ-ի գիտական խորհրդի որոշմամբ Գրախոսներ՛

Բ 260

Բոստանջյան Վ. Բ., տ.գ.դ., պրոֆեսոր Հարությունյան Վ. Լ., տ.գ.դ., պրոֆեսոր Մարկոսյան Ա. Խ., տ.գ.դ., պրոֆեսոր Սարգսյան Ա. Զ., տ.գ.դ., պրոֆեսոր

Բայադյան Ա. Հ.. Ֆինանսա-վիճակագրական բացատրական բառարան.- Եր.: Լիմուշ, 2008.-514 էջ:

Բառարանում ամբողջական տեսքով տրված ն պարզաբանված են ֆինանսական, վարկային, բանկային, հարկային, ապահովագրական, վիճակագրական ն համապատասխան այլ ոլորտներին առնչվող ու հաճախակի օգտագործվող տերմինների բացատրություններ: Այն նապատեսվում է տնտեսավարող սուբյեկտների, բանկերի բյուջետային, վիճակագրական ն հարկային մարմինների, ապահովագրական ընկերությունների, արժեթղթերի շուկայի, հաշվապահական հաշվառման համապատասխան մասնագետների, աուդիտորական կազմակերպությունների, ուսանողների, դասախոսների ն դրանով հետաքրքրվողների համար: Վերահրատարակվում է որոշ փոփոխություններով ն լրացումներով: |ՏՑԽ 978-9939-805-14-6

Դ 65.9(2)26+60.6 72 ¡ Բայադյան Ա. Հ., 2008թ.

Հեղինակի կողմից Ֆինանսական հարաբերությունների կազմակերպումն ու կարգավորումը հատկապես կարնորվում է անցումային փուլում գտնվող երկրներում, մասնավորապես նան Հայաստանի Հանրապետությունում: Տնտեսավարման նոր պայմաններում սկսեցին ձնավորվել ու դեռնս ձնավորման փուլում են գտնվում տարբեր տեսակի բաժնետիրական ն սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություններ, այդ թվում նան առնտրային բանկեր, փոքր ու միջին չափի տնտեսավարող սուբյեկտներ, ֆերմերային տնտեսություններ, որոնց գործունեությունը պետք է ընթանա տնտեսական զարգացման ժամանակակից կանոնակարգով: Կապված հաշվապահական հաշվառման միջազգային ստանդարտների ներդրման, արժեթղթերի շուկայի ու բորսային գործի, դրամավարկային քաղաքականության, հարկային, բանկային ն ապահովագրական համակարգերի հետ, բավականաչափ փոփոխություններ են կատարվել համապատասխան բնագավառներում, ինչպես նան դրանցում կիրառվող տերմինաբանությունում: Այդ առումով փորձ է արվել պատրաստել ֆինանսա-վիճակագրական բառարան, որը բացի համառոտ բացատրություններից, ներառի նան այնպիսի ցուցանիշների համակարգեր, որոնք հնարավորություն կտան գնահատելու ինչպես յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուբյեկտի, այնպես էլ բանկի ֆինանսատնտեսական դրությունը: Իմ կարծիքով բառարանում ընդգրկված յուրաքանչյուր հասկացություն բացատրված է պարզ ն հանգամանորեն: Այն իր կառուցվածքով բավականաչափ ընդգրկուն է ն կիրառելի տնտեսագիտության ոլորտին առնչվող հարցերի պարզաբանման համար: Բառարանից օգտվողները, եթե որնէ տերմինի բացատրությունում կհանդիպեն անհասկանալի բառերի, ապա դրանց բացատրությունը կարող են գտնել նույն բառարանում: Նախորոք իմ խորին շնորհակալությունն եմ հայտնում բառարանից օգտվողներին, ովքեր կներկայացնեն իրենց կարծիքներն ու նկատառումները, որոնք անպայման հաշվի կառնվեն հետագա աշխատանքներում:

Գրախոսների կողմից Հայաստանի Հանրապետությունն ազատական տնտեսական հարաբերություններին անցման փուլում առնչվեց տնտեսագիտությունում օգտագործվող ժամանակակից տերմինաբանական ն տնտեսական երնույթների մեկնաբանման բազմաթիվ խնդիրների հետ: Դրանց լուծման առումով Ա. Բայադյանը` կարնորելով համաշխարհային փորձը, պատրաստել է, մեր կարծիքով, ֆինանսական ն վիճակագրական տերմինների հաջողված բառարան: Վերջինս ներառում է տնտեսագիտության մեջ հաճախակի կիրառվող տերմինների ն հասկացությունների համառոտակի բացատրություններ, որոնք վերաբերվում են ֆինանսների ընդհանուր տեսությանը, տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսներին ու վարկավորման գործընթացին, դրամաշրջանառությանը, բանկային ու հարկային համակարգերին, ապահովագրական գործին, հաշվապահական հաշվառմանն ու արժեթղթերի շուկային: Ֆինանսատնտեսական գործունեության վերաբերյալ համապատասխան մասնագիտական գրականության ներկայիս պակասի պայմաններում, բառարանը հնարավորություն կընձեռի ուսանողներին անհրաժեշտ մակարդակով ուսումնասիրել այդ ոլորտը: Այն իր ընդարձակ անվանացանկով օգտակար կլինի նան դասախոսների, տնտեսագիտության բնագավառի աշխատողների ն դրա հիմնախնդիրներով հետաքըրքրվող մասնագետների համար: Բառարանում ընդգրկված են այնպիսի համալիր ցուցանիշների (ֆինանսական կայունություն, գործարար ակտիվություն, շահութաբերություն, իրացվելիություն) բացատրություններ, որոնք հնարավորություն կտան գնահատելու տնտեսավարող սուբյեկտների, բանկերի ֆինանսական դրությունը: Ֆինանսա-վիճակագրական բացատրական բառարանը հնարավորություն է ընձեռում ն ուսանողներին, ն համապատասխան մասնագետներին անհրաժեշտ գիտելիքներ ձեռք բերել պետական ֆինանսների, տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսների վերաբերյալ, ինչպես նան համակցված պատկերացում կազմել բանկային համակարգի, կանխիկ ն անկանխիկ դրամաշրջանառության, ինչպես նան արժութային ն արժեթղթերի հետ կատարվող գործառնությունների մասին:

Այս բառարանը քրտնաջան, հետնողական ն ծավալուն աշխատանքի արդյունք է: Տերմինների ն հասկացությունների մեկնաբանությունները տըրված են այնքան ընդգրկուն, հասկանալի ն ամբողջական, որ լիովին մատչելի են դառնում նույնիսկ ոչ մասնագետների համար:

Հեղինակի մասին Աշոտ Հակոբի Բայադյանը ծնվել է 1946թ. հունիսի 2-ին Սպիտակի շրջանի Մեծ Պարնի գյուղում, աշխատավորի ընտանիքում: 1964-65 ուս. տարում գերազանց առաջադիմությամբ ավարտել է տեղի 11-ամյա միջնակարգ դպրոցը: 1965թ. ընդունվել է Երնանի Պետական Համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետի «Տնտեսագիտական կիբեռնետիկա» բաժինը ն ավարտել այն 1970թ.: Ավարտել է Մոսկվայի Մ. Լոմոնոսովի անվան Պետական Համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետի հեռակա ասպիրանտուրայի «Վիճակագրություն» բաժինը 1985թ., որտեղ էլ պաշտպանել է թեկնածուական թեզը ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ, պրոֆեսոր Արոն Յա. Բոյարսկու գիտական ղեկավարությամբ ն ստացել տնտեսագիտության թեկնածու գիտական աստիճանի շնորհումը: Աշխատել է` • Երնանի մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտում 1970-75թթ.` որպես տնտեսագետ ինժեներ: • Հայաստանի գյուղատնտեսական նախարարության հաշվողական կենտրոնում 1975-84թթ., որպես խմբի, այնուհետն` բաժնի վարիչ: Զբաղվել է գյուղատնտեսության ոլորտում հաշվապահական ն ֆինանսական հաշվետվությունների համակարգիչներով կազմման ու ներդրման հարցերով: • Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտում (ՀԳԻ)1984-93թթ., որպես ավագ դասախոս, այնուհետն` դոցենտ, համատեղության կարգով նան Հայաստանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտում: Դասավանդել է «Հաշվապահական հաշվառում», «Վիճակագրություն» ն «Տնտեսական գործունեության վերլուծություն» առարկաները:

•

ՀՀ Նյութական ռեսուրսների նախարարությունում, ՀՀ կենտրոնական բանկում, Հայագրոբանկում 1993-96թթ., համապատասխանաբար զբաղեցնելով ֆինանսական վարչության պետի, հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվությունների վարչության պետի, հաշվառման ն մեթոդոլոգիայի բաժնի պետ պաշտոններ, միաժամանակ 0,5 դրույքով աշխատելով ՀԳԻ-ում որպես դոցենտ` «Հաշվապահական հաշվառում ն աուդիտ» ամբիոնում: • Հայկական գյուղատնտեսական ակադեմիայում 1996-98թթ. 0,5 դրույքով որպես դոցենտ` համատեղելով «Ֆինանսա-տնտեսագիտական» վարչության պետի պաշտոնը: • 1998թ. հոկտեմբերի 1-ից մինչ օրս նորաստեղծ «Ֆինանսներ ն վարկ» ամբիոնի վարիչն է, դասավանդում է հիմնականում մասնագիտական առարկաներ` «Ֆինանսների ընդհանուր տեսություն», «Կազմակերպությունների ֆինանսներ» ն «Բանկային մենեջմենթ»: 2002թ. պաշտպանել է դոկտորական ատենախոսություն` «Տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական դրության գնահատման մեթոդաբանական հիմնահարցերը» թեմայով, ստանալով տնտեսագիտության դոկտորի գիտական աստիճան, իսկ 2004թ. ՀՀ բարձրագույն որակավորման հանձնաժողովի (ԲՈՀ) կողմից նրան շնորհվել է պրոֆեսորի գիտական կոչում: Ունի թվով 110 ն ավելի հրատարակված գիտական հոդվածներ, մենագրություն, ուսումնական ձեռնարկներ, ֆինանսական բացատրական բառարաններ ն մեթոդական ցուցումներ: Հանդիսանում է Ը.00.03 - «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ», Ը.00.05 - «Հաշվապահական հաշվառում ն վիճակագրություն» մասնագիտությունների գծով թեկնածուական ն դոկտորական ատենախոսությունների պաշտպանության խորհրդի անդամ: Միաժամանակ, Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանում Ը.00.03 մասնագիտության որակավորման քննական հանձնաժողովի նախագահն է: Նրա գիտական ղեկավարությամբ արդեն պաշտպանել ն տնտեսագիտության թեկնածուներ են դարձել թվով 14 ասպիրանտներ ու հայցորդներ: Այժմ նա 6 ասպիրանտների գիտական ղեկավար է: Տարիներ շարունակ հանդիսանում է մի շարք ուսումնական հաստատությունների «Ֆինանսներ ն վարկ», «Հաշվապահական հաշվառում ն աուդիտ» մասնագիտությունների գծով պետական քննական հանձնաժողովի նախագահ:

Դեռնս խորհրդային տարիների ժամանակաշրջանում, որպես լավագույն տնտեսագետ, լինելով տեղերում` մեծ օգնություն է ցուցաբերել տընտեսություններին տնտհաշվարկային ն վարձակալական գործընթացի ներդրման գործում, որի համար պարգնատրվել է շնորհակալագրերով ն պատվոգրերով: Եղել է ակտիվ հասարակական աշխատող ն 1986-91թթ. կատարել է տնտեսագիտական ֆակուլտետի արհմիության նախագահի ն կուսակցական կազմակերպության քարտուղարի պարտականություններ: Պրոֆեսոր Բայադյանի երկարատն ու արգասաբեր գիտամանկավարժական գործունեության շրջանակներն անչափ լայն են ն հանդիսանում են տնտեսագիտության ճանաչողության ու արարման յուրօրինակ անդրադարձ` ընդգրկելով արտերկրների առաջավոր բուհերի ն միջազգային կազմակերպությունների կարնորագույն ծրագրեր: Ուսումնական փորձի առումով 1997-98թթ. եղել է ԱՄՆ-ի Ֆրեզնոյի համալսարանում, 2000թ. Լոնդոնի տնտեսագիտական քոլեջում, 2001թ. Հոլանդիայի ն 2005թ. Գերմանիայի ու Հունաստանի գյուղատնտեսական համալսարաններում: 2006թ. հունիսին ՀՀ կրթության ն գիտության ոլորտում ներդրած մեծագույն ավանդի համար, Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի որոշմամբ, պարգնատրվել է «Ոսկե հուշամեդալով»: Այսօր էլ վաստակաշատ գիտնականը գիտական մտքի արարչագործ ակունքներով շարունակում է ազգի կրթության սերնդափոխ երթը, արժանապատվորեն լուծելով իր վրա դրված բարդ խնդիրները, մնալով որպես հայ տնտեսագիտական մտքի ձնավորման ու զարգացման առաջատարներից մեկը: Ամուսնացած է, ունի երկու որդի ն մեկ դուստր, որոնք ստացել են բարձրագույն կրթություն: Կինը` Հեղինեն, մանկավարժ է, ավագ որդին` Արշակը, տնտեսագետֆինանսիստ է, աշխատում է բանկային համակարգում, կրտսեր որդին` Արտակը, միկրովիրաբույժ է, աշխատում է հիվանդանոցում, դուստրը` Աննան, տնտեսագետ-հաշվապահ է, աշխատում է որպես դասախոս:

Արշակյան Ա. Հ. տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ավետիսյան Ս. Ս. տ.գ.դ., պրոֆեսոր

Ա ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔ - այն որոշակի ժամանակաշրջանում, սովորաբար, մեկ տարվա ընթացքում տվյալ երկրի տնտեսության մեջ արտադրված բոլոր ապրանքների ու մատուցված ծառայությունների ընդհանուր աժեքն է դրամական արտահայտությամբ: Ընդունված է առանձնացնել համախառն ազգային արդյունքը ն զուտ ազգային արդյունքը: Վերջինս հավասար է համախառն ազգային արդյունքից հանած ամորտիզացիոն մասհանումները (հիմնական միջոցների մաշվածության արժեքը): ԱԶԳԱՅԻՆ ԵԿԱՄՏԻ ՀԱՇԻՎՆԵՐ - այն հաշիվներն են, որոնք ներառում են տեղեկատվություններ ինչպես հիմնական մակրոտնտեսական ցուցանիշների, այնպես էլ` տնտեսության տարբեր ճյուղերում արտադրության, եկամուտների կազմավորման աղբյուրների, գների, ապրանքանյութական արժեքների ձեռք բերման համար կատարված ծախսերի վերաբերյալ: Նըշված տեղեկատվությունների հիման վրա հաշվարկվում է երկրի ազգային եկամուտը, որի կազմում ներառված հաշիվները լայնորեն օգտագործվում են ազգային տնտեսության զարգացման մակարդակը գնահատելու համար: ԱԶԳԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏ - այն որոշակի ժամանակաշրջանում, սովորաբար մեկ տարվա ընթացքում, տվյալ երկրում նոր ստեղծված ամբողջական արդյունքի արժեքն է դրամական արտահայտությամբ: Իրենից ներկայացնում է արտադրության բոլոր գործոնների (աշխատանք, հող, կապիտալ, ձեռնարկատիրություն) բերած եկամուտը: Երկրի ազգային եկամուտը հավասար է` համախառն ազգային արդյունքից հանած ամորտիզացիոն մասհանումները (հիմնական միջոցների մաշվածություն) ն անուղղակի հարկերը: Մյուս կողմից, ազգային եկամուտը կարելի է որոշել որպես մեկ տարում աշխատավարձի, կազմակերպությունների շահույթի, ներդրված կապիտալի դիմաց ստացված տոկոսի, հողի ռենտայի, վարձավճարի, սեփական գործով զբաղվող արհեստավարժների, ինչպես նան ոչ առնտրային կազմակերպությունների կողմից ստացված բոլոր եկամուտների

գումար: Ազգային եկամուտը երկրի տնտեսական զարգացման կարնորագույն ընդհանրական ցուցանիշներից է ն բնութագրում է բնակչության մեկ շնչին ընկնող ընդհանուր կենսամակարդակը: ԱԶԳԱՅԻՆ ԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - կառավարության կողմից իրագործվող ծրագիր է, ըստ որի փոքր ներդրողները կարող են ներդրումներ կատարել խնայողական սերտիֆիկատների, շահող պարտատոմսերի ն այլնի մեջ:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳ (ԱՀՀ) - ազատական

տնտեսակարգ ունեցող երկրներում մակրոտնտեսական գործընթացների նկարագրման ն վերլուծության համար կիրառվող փոխկապակցված ցուցանիշների համակարգ է: ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏ ՀԱՄԱԿԱՐԳ (ԱՀՍՀ) տվյալ երկրի տնտեսական իրավիճակը ն դինամիկան բնութագրող վիճակագրական տվյալների համակարգ է, որը պատկերացում է տալիս այդ երկրում տեղի ունեցած տնտեսական գործընթացների մասին: Ազգային հաշիվների հիմնական տեսակները խմբավորվում են ըստ տնտեսական կոնկրետ գործառնություններ իրականացնող մասնակիցների: Այդ հաշիվներից են` արտադրության, եկամուտների կազմավորման, դրանց օգտագործման ու բաշխման հաշիվները ն այլ հաշիվներ: Այդ հաշիվների համակարգը Հայաստանում ներդրվել է` ելնելով միջազգային չափանիշներից ն գործող մեթոդաբանությունից: ԱԺՈՒՐ - անալիտիկ ն սինթետիկ, պահեստային ու հաշվապահական հաշվառման ն այլ տվյալների համընկնում: Ընդհանուր առումով` ընթացիկ հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվությունների տվյալների համընկնում: ԱԿՏԻՎ ՃԱՆԱՉՎԱԾ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ - դըրանք որոշակի չափանիշների (արտադրանքի տեսակը կամ տեխնոլոգիան հստակորեն որոշված է, դրանց տեխնիկական ի9

րագործելիությունը հիմնավորված է, այդ արտադրանքը կամ տեխնոլոգիան արտադրվելու, վաճառվելու ն օգտագործվելու է ն այլ չափանիշներ) բավարարող ծախսումներն են, որոնք բնորոշում են ապագայում կատարվող ծախսումների արդյունքում տնտեսությանը եկամուտ բերելու հավանական լինելը: ԱԿՏԻՎ ՈՉ ՍՏԱՆԴԱՐՏ - համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, ոչ ստանդարտ են դասակարգվում այն ակտիվները, որոնք չաշխատող են 91-180 օր, ն որոնց գծով պայմանագրային պարտավորությունները չեն կատարվում` կապված փոխառուի (պարտապանի) ֆինանսական վիճակից կամ նրա պարտքը մարելու ունակությունից: Ոչ ստանդարտ ակտիվների մեջ ներառվում են. ա) ժամկետային ակտիվները, որոնց մարումը ժամկետում հնարավոր չէ փոխառուի (պարտապանի) դրամական միջոցների անբավարար հոսքի պատճառով, բ) բանկի կողմից սահմանված ներքին կանոնակարգին համաձայն, սեփական կապիտալի ն ներգրաված միջոցների միջն հարաբերակցության, ոչ բավարար վիճակ ունեցող փոխառուի (պարտապանի) վարկերը, կանխավճարները ն փոխառուի (պարտապանի) նկատմամբ այլ պահանջները, գ) այն ակտիվները, որոնք փոխառուն (պարտապանը) չի կարող մարել նախնական պայմանավորվածության համաձայն ն, որոնք փոխառուի ֆինանսական ոչ բարվոք վիճակի հետնանքով վերանայումների ու դրանց շուրջ տարվող բանակցությունների առարկա են: Այսինքն` ակտիվի մարման առաջնային աղբյուրները բավարար չեն, ն բանկը պետք է դիմի դրա մարելու երկրորդային աղբյուրներին, որպիսիք են` գրավի, գույքի վաճառքը, պայմանների վերանայումը (վերաֆինանսավորումը) կամ կապիտալի նոր աղբյուրների հայթայթումը ն այլն: Ոչ ստանդարտ ակտիվներն ունեն ակնհայտ թերություններ, որոնք վտանգում են պարտքի ամբողջությամբ մարելը: ԱԿՏԻՎՆԵՐ - ա) տնտեսավարող սուբյեկտների ենթակայության տակ գտնվող տնտեսական միջոցներ են, որոնք իրենց բովանդակությամբ հանդես են գալիս ոչ ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ ակտիվների տեսքով, բ) բանկերի ենթակայության

տակ գտնվող այն միջոցներն են, որոնք հանդես են գալիս դրամական միջոցների, արժեթղթերում ներդրումների, տրամադրվող վարկերի, հիմնական միջոցների ն այլ ակտիվների տեսքով: Ակտիվներն իրենց արժեքային առումով արտացոլվում են հաշվապահական հաշվեկշռի ձախ կողմում (ակտիվային մաս): ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԱՌԱՎԵԼ ԻՐԱՑՎԵԼԻ - ընթացիկ ակտիվների մի մասը կազմող բոլոր տեսակի դրամական միջոցների այն գումարն է, որը կարելի է օգտագործել անմիջականորեն հաշվարկային գործառնություններ կատարելու համար: Այս խմբում ներառվում են նան կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումները` արժեթղթերի տեսքով: ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԱՐԱԳ ԻՐԱՑՎԵԼԻ - ընթացիկ ակտիվների մի մասը կազմող ն որոշակի ժամանակում շրջանառության համար պահանջվող այն միջոցներն են, որոնք հանդես են գալիս հիմնականում դեբիտորական պարտքերի (վճարումներ, որոնք պետք է կատարվեն հաշվետու պահից 12 ամսվա ընթացքում) ն այլ ընթացիկ ակտիվների տեսքով: Այդպիսի ակտիվների իրացվելիությունը տարբերակվում է` կախված օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ գործոններից (ֆինանսական ոլորտի աշխատողների որակավորումը, մատակարարների հետ փոխհարաբերությունները ն դըրանց վճարունակությունը, գնորդներին վարկերի տրամադրման պայմանները, մուրհակային շրջանառության կազմակերպումը): ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԴԱՆԴԱՂ ԻՐԱՑՎԵԼԻ - դրանք արտադրական պաշարները, անավարտ արտադրության ծախսերը, երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումները, դեբիտորական պարտքերը (վճարումներ, որոնք պետք է կատարվեն հաշվետու պահից ավելի քան 12 ամիս հետո), ապրանքանյութական արժեքների ձեռքբերման գծով ավելացված արժեքի ն ակցիզային հարկերն են:

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԴԺՎԱՐ ԻՐԱՑՎԵԼԻ - այն ակտիվներն են, որոնք նախատեսված են համեմատաբար ավելի երկարատն ժամանակաընթացքում տնտեսական գործունեության մեջ օգտագործելու համար: Դրանց թվին են դասվում հաշվեկշռի ակտիվի 1-ին բաժնում ներառված ոչ ընթացիկ ակտիվները` բացառությամբ երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների: ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԵԿԱՄՏԱԲԵՐ - բանկի այն ակտիվներն են, որոնք բերում են եկամուտ տոկոսի կամ շահաբաժինների տեսքով: Դրանք հիմնականում բանկի կողմից տրամադրված վարկերն են, լիզինգը ն արժեթղթերում կատարված ներդրումները: Անվանվում են նան աշխատող ակտիվներ: Եկամտաբեր ակտիվներից է բանկը ստանում իր եկամուտների մեծ մասը: Եկամտաբեր ակտիվները պետք է տարբերել ոչ եկամտաբեր այնպիսի ակտիվներից, ինչպիսիք են` կանխիկ դրամական միջոցները, կենտրոնական բանկում պարտադիր պահուստները: Կազմակերպության շենքը, որպես կանոն, եկամտաբեր ակտիվ չէ, սակայն այլ անշարժ գույքում ներդրումները կարող են լինել այդպիսին, եթե այդ ակտիվը բերում է եկամուտ` վարձավճարի տեսքով: ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ - կարճաժամկետ ներդրումները ն մինչն մեկ տարի մարման ժամկետ ունեցող հաստատագրված ու լողացող, փոփոխական տոկոսադրույքով վարկերն ու լիզինգներն են` առանց այլ բանկերի առնտրային արժեթղթերի (ընթացիկ ակտիվներ): ԱԿՏԻՎՆԵՐ ՀԻՄՆԱԿԱՆ - որոնք ենթադրվում են օգտագործել ձեռնարկատիրական գործունեության մեջ երկարատն ժամանակաշրջանի ընթացքում, ի տարբերություն շրջանառու (սպառվող) ակտիվների: Ընդհանրապես հիմնական ակտիվներն օգտագործվում են ապրանքների ստեղծման, ծառայությունների ձնավորման նպատակով ն նախատեսված են վերավաճառքի համար բնականոն առնտրային գործունեության ընթացքում: Ճյուղերի մեծ մասում հիմնական ակտիվներին են վե12

րաբերում հողը, շենքերը, արտադրական շինությունները, մեքենաները, սարքավորումները, փոխադրամիջոցները, կահույքը ն այլն: Չնայած, գտնվելով դիլերների մոտ, թվարկված ակտիվները հանդիսանում են շրջանառվող կապիտալ: ԱՄՆ հարկային օրենսդրությամբ հիմնական ակտիվներ են համարվում նան արժեթղթերում ներդրումները: Հիմնական ակտիվների վրա կատարված ծախսերը սովորաբար աստիճանաբար դուրս են գրվում շահույթից դրանց ծառայության սպասվող ժամկետի ընթացքում` հաշվեկշռային արժեքից տարեկան մասհանումների ն դրանք ամորտիզացիոն մասհանումների վերագրելու միջոցով: Հիմնական ակտիվներն անվանվում են նան հիմնական միջոցներ կամ հիմնական կապիտալ: ԱԿՏԻՎՆԵՐ ՈՉ ԻՐԱՑՎԵԼԻ - ակտիվներ, որոնք դժվարությամբ են արագ իրացվում, ն միայն կարելի է, առանց դրանց սկզբնական արժեքի էական կորստի, փոխարկել կանխիկ դրամական միջոցների միայն երկարատն ժամանակաշրջանի ընթացքում, ի տարբերություն բարձր իրացվելի ակտիվների: Անհրաժեշտության դեպքում ոչ իրացվելի ակտիվները կարող են փոխարկվել կանխիկ դրամի, այն էլ սկզբնական արժեքի մեծ կորուստներով: Հիմնական միջոցները, օրինակ, հանդիսանում են դժվար իրացվելի ակտիվներ: ԱԿՏԻՎՆԵՐ ՊԱՀՈՒՍՏԱՅԻՆ - կազմված են կենտրոնական բանկի այն արտաքին ակտիվներից, որոնք կարող են օգտագործվել երկրի վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտի ֆինանսավորման համար: Պայմանականորեն որպես այդպիսին են համարվում կենտրոնական բանկի փոխարկելի արտարժույթով արտաքին ակտիվները: Վճարային հաշվեկշռում գրանցվում է պահուստային ակտիվների փոփոխությունը, որոնք կապված են մոնետար ոսկու, ազատ փոխարկելի արտարժույթով կանխիկ միջոցների, թղթակցային հաշիվների, արժեթղթերի ն այլ բարձր իրացվելի ակտիվների գործառնությունների հետ:

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ՌԻՍԿԱՅԻՆ - 1) բանկային բոլոր ակտիվներն են, որոնք տվյալ երկրի օրենսդրությանը համապատասխան, չունեն ռիսկի զրոյական գործակից: Համաձայն ներկայումս գործող օրենսդրության, ՀՀ տարածքում գործող բանկերի համար ռիսկի զրոյական գործակիցներ ունեն ՀՀ կենտրոնական բանկի կանոնակարգ 2-ով սահմանված համապատասխան ակտիվները, 2) բանկային ակտիվներն են, որոնց արժեքը ենթարկվում է փոփոխությունների` կապված շուկայական իրադրության ն ակտիվների որակի փոփոխությունների հետ: ԱԿՏԻՎՆԵՐ ՍԱՌԵՑՎԱԾ - 1) ակտիվներ, որոնք չեն կարող իրացվել առանց զգալի կորուստների, 2) ակտիվներ, որոնք այս կամ այն պատճառով ժամանակավորապես չեն թույլատրվում օգտագործել կամ վաճառել (մինչն իրավաբանական գործընթացների սկիզբը կամ ավարտը): Երբեմն սեփականատերը չի կարող այդ ակտիվներն արտահանել` վերադաս մարմինների կողմից թույլատվություն չստանալու պատճառով: ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԵՎ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ - հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվությունների տվյալների արժանահավատությունն ապահովելու նպատակով կազմակերպությունն անցկացնում է ակտիվների ու պարտավորությունների գույքագրում: Գույքագրման անցկացումը պարտադիր է` ա) տարեկան ֆինանսական հաշվետվությունները կազմելուց առաջ, բ) կազմակերպության վերակազմակերպման ն լուծարման դեպքերում, գ) տարերային աղետների, հրդեհների ն այլ պատճառների հետնանքով առաջացած արտակարգ իրավիճակների դեպքերում, դ) գույքի հափշտակման, փչացման ն կորստի փաստերի բացահայտման դեպքերում, ե) նյութական պատասխանատու անձի փոփոխման դեպքերում: Պարտադիր գույքագրումների դեպքում գույքագրման ենթակա օբյեկտների կազմը, անցկացման կարգը ն ժամկետները սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը, իսկ այդ օբյեկտների կազմի, անցկացման կարգի ն ժամկետների

վերաբերյալ որոշումը կայացնում է կազմակերպության ղեկավարը: ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԶՈՒՏ ԱՐԺԵՔ - այն տվյալ կազմակերպության առանձին տեսակի արժեթղթերի հաշվարկային արժեքն է` մեկ բաժնետոմսի կամ պարտատոմսի հաշվով: Իրենից ներկայացնում է կազմակերպության զուտ ակտիվների արժեքի ն շրջանառության մեջ թողարկված (սեփականատերերի մոտ գտնվող) արժեթղթերի` հասարակ բաժնետոմսերի, պարտատոմսերի կամ արտոնյալ բաժնետոմսերի ընդհանուր թվի հարաբերակցությունը: Զուտ ակտիվների արժեքը հաշվարկելու համար անհրաժեշտ է ընդհանուր ակտիվների գումարից հանել բոլոր ոչ նյութական ակտիվները, պարտավորությունները ն այն արժեթղթերը, որոնց գծով դեռնս կան նախկինից մնացած պարտքեր: Ակտիվների զուտ արժեքը հիմք է ծառայում նան ներդրումները վերադարձնելիս ստացվող գումարը որոշելու համար: ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՎԵՐԱԳՆԱՀԱՏՈՒՄԻՑ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - արդյունք են ակտիվների (հիմնական միջոցների, ոչ նյութական ակտիվների, ոչ ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների, ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների) վերագնահատումից առաջացած արժեքի աճի ն ոչ ընթացիկ ներդրումների արժեքի նվազումից չիրացված վնասների տարբերության: Հաշվապահական հաշվառման մեջ ակտիվների վերագնահատումից առաջացած տարբերությունները նկարագրված են ՀՀՀՀՍ 16 «Հիմնական միջոցներ», ՀՀՀՀՍ 25 «Ներդրումների հաշվառում», ՀՀՀՀՍ 38 «Ոչ նյութական ակտիվներ» ստանդարտներում: ԱԿՏՈՒԱՐ - ապահովագրության իրականացման գծով մասնագետ է, որը մաթեմատիկական մեթոդներ է կիրառում երկարաժամկետ ֆինանսական խնդիրներ լուծելու համար` կապված հիմնականում կենսաթոշակների ն կյանքի ապահովագրության ու ներդրումների հետ:

ԱԿՐԵԴԻՏԻՎ - անկանխիկ հաշվարկային գործառնությունների իրականացման ձն է: Այն բացվում է գնորդի կամ պատվիրատուի հանձնարարությամբ այն բանկում, որն սպասարկում է ապրանք վաճառողին (մատակարարին), ծառայություն մատուցողին ն այլն: Ակրեդիտիվի բացումը հնարավորություն է տալիս ակրեդիտիվային հանձնարարականում նշված պայմաններով ստանալ վճար` ապրանքի, աշխատանքի կամ ծառայության համար պարտավորությունն անմիջապես կատարելուց հետո: ԱԿՐԵԴԻՏԻՎ ՀԵՏ ԿԱՆՉՎՈՂ - համարվում է այն ակրեդիտիվը, որը թողարկող (էմիտենտ) բանկը կարող է փոփոխել կամ վերացնել` առանց միջոցներ ստացողին նախապես տեղյակ պահելու (ծանուցելու): Ակրեդիտիվի հետ կանչելը էմիտենտ բանկի համար որնէ պարտավորություն չի ստեղծում` միջոցներ ստացողի հանդեպ: Բանկը պարտավոր է հետ կանչվող ակրեդիտիվով վճարել կամ այլ գործառնություններ կատարել, եթե դրանց կատարման պահին ծանուցում չի ստացել ակրեդիտիվի պայմանների փոփոխության կամ վերացման մասին: ԱԿՐԵԴԻՏԻՎ ՀԵՏ ՉԿԱՆՉՎՈՂ - համարվում է այն ակրեդիտիվը, որը չի կարող վերացվել կամ փոփոխվել առանց միջոցներ ստացողի համաձայնության: Էմիտենտ բանկի խնդրանքով, ակրեդիտիվային գործառնությանը մասնակցող բանկը կարող է հաստատել ու ճանաչել հետ չկանչվող ակրեդիտիվը (հաստատված ակրեդիտիվ): Նման հաստատումը նշանակում է էմիտենտ բանկի պարտավորության հանդեպ կատարող բանկի կողմից ակրեդիտիվի պայմաններին համապատասխան գործառնություն իրականացնելու լրացուցիչ պարտավորության ըստանձնում: ԱԿՑԵՊՏ (ՀՈԺԱՐԱԳԻՐ) - անկանխիկ հաշվարկային գործառնությունների իրականացման ձն է, երբ պայմանագիր կողմերը փոխադարձ համաձայնության են գալիս որնիցե գործարքի կամ ծառայությունների մատուցում կատարելու առումով:

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿ - պետական բյուջե վճարվող անուղղակի հարկ է, որը վճարում են (խաղողի ն այլ տեսակի գինիների, գինենյութի, գարեջրի, սպիրտի ն սպիրտային խմիչքների, սիգարների ն այլնի) ակցիզային հարկով հարկվող արտադրատեսակներից` Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծող ֆիզիկական, իրավաբանական անձինք ու իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպությունները, ինչպես նան Հայաստանի տարածքում դրանց արտադրության ու շրջանառության բոլոր փուլերում: Ակցիզային հարկը վճարվում է հարկման ենթակա ապրանքների իրացման հասույթից համապատասխան տոկոսադրույքաչափերով կամ հաստատագրված վճարներով, որոնք սահմանվում են ապրանքի գնի նկատմամբ: Ակցիզային հարկի գումարը ներառվում է վերոնշյալ արտադրատեսակների իրացումից հասույթում: ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ - հարկ վճարողներ են համարվում. • հարկման ենթակա ապրանքներ արտադրող (ներառյալ շշալցնող) ն ներմուծող իրավաբանական ու ֆիզիկական անձինք: Ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձինք հարկ են վճարում ներմուծվող ապրանքների արժեքի կամ քանակի սահմանված չափերը գերազանցելու դեպքում: Օտարերկրյա իրավաբանական անձանց սահմանված կարգով գրանցված ներկայացուցչությունները ն մասնաճյուղերը այդ գործարքների մասով նս հանդիսանում են հարկ վճարող, • իրենց հումքը արտադրողներին տրամադրող պատվիրատուները: ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԴՐՈՇՄԱՎՈՐՈՒՄ - արտադրողի ն ներմուծողի կողմից հարկվող ապրանքներից դրոշմավորվում են ոգելից խմիչքները ն ծխախոտը: Դրոշմանիշերի համար վճարված գումարը հանդիսանում է ակցիզային հարկի կանխավճար: Դրոշմավորումը չկատարելու, դրոշմանիշերը կեղծելու համար հարկատուները ենթարկվում են քրեական պատասխանատվության:

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - արտադրողի կողմից ապրանքների իրացման պահին ն ներմուծողի կողմից ապրանքների ներմուծման պահին առաջացած պարտավորություններն են: ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ - հարկի դրույքաչափերը տարբեր են առանձին խումբ ապրանքների համար, դրանք արտահայտված են դրամներով: Ըստ «Ակցիզային հարկի մասին» ՀՀ օրենքի դրույքաչափերը ենթակա են փոփոխության: ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՆՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ - հումքի համար վճարված ակցիզային հարկի գումարներն արտադրողը կարող է հաշվանցել միայն այն դեպքում, երբ մատակարարի կողմից տրված հաշվարկային փաստաթղթերում կատարված է նշում ակցիզային հարկի մասին: Հաշվարկային փաստաթղթերում պարտադիր նշվում են հետնյալ տվյալները. • հաշվի հերթական համարը ն դուրսգրման ամսաթիվը, • ապրանք առաքող անձի անվանումը ն իրավաբանական հասցեն, ֆիզիկական անձի անունը ն ազգանունը, բնակության վայրը, հարկ վճարողի հաշվառման համարը (ՀՎՀՀ), • ապրանքներ կամ ծառայություններ ստացող անձի անվանումը ն իրավաբանական հասցեն, ֆիզիկական անձի անունը ն ազգանունը, բնակության վայրը, • ապրանքների անվանումը ն քանակը, • ապրանքների գինը ն ընդհանուր արժեքը, • առանձին տողով` ակցիզային հարկի գումարը ն դրույքաչափը, • առանձին տողով` ԱԱՀ-ի գումարը:

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ - հաշվետու ժամանակաշրջանը դա հարկային տարվա մեկ ամիսն է: Հարկատուները ամսվա համար հաշվարկը ներկայացնում են հարկային մարմին հաջորդ ամսում` օրենքով նախատեսված ժամկետում: Հարկատուները ակցիզային հարկը վճարում են պետ. բյուջե ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքների ներմուծման դեպքում: ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ՀԱՐԿՄԱՆ ԲԱԶԱՆ - ակցիզային հարկով հարկվում է ՀՀ արտադրողի կողմից իրացվող ն ՀՀ ներմուծվող հարկման ենթակա ապրանքների քանակը (ծավալը): Ապրանքների իրացման պահը որոշվում է հաշվեգրման մեթոդով: ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ՎԵՐԱԴԱՐՁՄԱՆ ԿԱՐԳ - ՀՀ-ից արտահանվող ապրանքներն ազատված են ակցիզային հարկից: Նախկինում վճարված ակցիզային հարկի գումարները վերադարձվում են կամ հաշվանցվում են հարկատուներին այլ հարկային պարտավորությունների հաշվին: Այդ գումարներն են` • արտադրողների կողմից հումք մատակարարողներին վըճարված հարկը, • արտադրող չհանդիսացող անձանց կողմից ապրանքների ձեռքբերման ժամանակ վճարված հարկի գումարները: Հարկի գումարների վերադարձը կատարվում է տարածքային հարկային տեսչության կողմից` վճարողի դիմումի ն արտահանումը հիմնավորող փաստաթղթերի ներկայացման դեպքում, օրենքով սահմանված օրերի ընթացքում: ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻՑ ԱԶԱՏՎԱԾ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ - ակցիզային հարկից ազատված են. • ՀՀ-ից բոլոր ապրանքների արտահանումը, • մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված հատուկ մաքսային ռեժիմներով իրականացվող ներմուծումը,

•

մաքսային օրենսդրությամբ սահմանված ապրանքների քանակը կամ մաքսային արժեքը չգերազանցող չափով անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձանց կողմից ՀՀ ներմուծվող ակցիզային հարկով հարկման ենթակա ապրանքները, բռնագրավված, պետության ենթակայության տակ անցած ապրանքների ներմուծումը ն օտարումը:

ԱՃԻ ՏԵՄՊ (Kաճ.տ.) - ըստ որի դինամիկայի շարքի մակարդակների փոփոխության ինտենսիվությունը գնահատվում է ուսումնասիրվող ցուցանիշի ընթացիկ մակարդակը բազիսային կամ նախորդ մակարդակին հարաբերելու միջոցով: Այդ ցուցանիշն ընդունված է անվանել աճի տեմպ, որը բազիսային եղանակով հաշվարկվում է համեմատվող մակարդակը (7i) բազիսային մակարդակին (71) հարաբերելու միջոցով. K բ. =

⋅ 1009 ,

(iՀ2, 3,…,ո)

Եթե ամեն անգամ համեմատության բազա ենք ընդունում նախորդ մակարդակը, ապա ստանում ենք շղթայական աճի տեմպեր. K շղթ. =

7i 7 i-1

⋅ 1009 ,

(iՀ2, 3,…,ո)

Աճի տեմպը ցույց է տալիս թե համեմատվող մակարդակը քանի՞ անգամ է մեծ բազիսային կամ նախորդ մակարդակից: ԱՄՐԱԿՑՎԱԾ ԳՈՒՅՔ - մշտական օգտագործելու նպատակով հողին ամրակցված գույքն է: Ամրակցված գույքն ընդգրկում է` շենքերը, շինությունները, կոմունալ ն օժանդակ կառույցները, բազմամյա տնկարկները ն այլն: Այսինքն` գույք, որն ամրակըցված է հողին, ն որն անհնար է ազատել դրանից` առանց էական վնաս պատճառելու այդ գույքին, դրա որնէ մասին կամ հողին: ԱՅԼ ՈՉ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՎՆԱՍ) - արդյունք է տարբեր տեսակի գործարքներից

ստացվող եկամուտների ն պատճառվող ծախսերի միջն եղած տարբերության: ԱՆԿԱԽ ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ԲՐՈՔԵՐ - անհատ ձեռներեց, որն իր անունից այլ անձանց հաշվին, այլ անձանց անունից իր հաշվին, կամ այլ անձանց անունից ն վերջիններիս հաշվին իրականացնում է արժեթղթերի առուծախ: ԱՆԿԱԽ ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ԴԻԼԵՐ - անհատ ձեռներեց, որն իր անունից ն իր հաշվին իրականացնում է արժեթղթերի առուծախ: ԱՆԿԱՆԽԻԿ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ - դրամաշրջանառության այնպիսի ձներ են, որոնք կատարվում են առանց կանխիկ դրամի մասնակցության` գումարները վճարողի հաշվից ստացողի հաշվին փոխանցելու կամ պահանջների փոխադարձ հաշվանցման միջոցով: Անկանխիկ հաշվարկները հնարավորություն են տալիս զգալիորեն արագացնելու դրամական միջոցների շրջանառելությունը (պտույտը), միաժամանակ կրճատելով դրանց շրջանառության ծախքերը: Այդպիսի հաշվարկները կատարվում են բանկերի, այլ վարկային կազմակերպությունների միջոցով, որոնցում բացված են համապատասխան հաշիվներ: Բանկերի միջն անկանխիկ հաշվարկերը կատարվում են հաշվանցման (քլիրինգի) կամ թղթակցային հաշիվների միջոցով: Անկանխիկ հաշվարկների միջոցներ են ծառայում հետնյալ վճարային փաստաթղթերը` վճարման պահանջագրերը, վճարման հանձնարարականները, վճարման պահանջագիր-հանձնարարականները, ակրեդիտիվները, մուրհակները, չեկերը, վճարման էլեկտրոնային միջոցները, ինկասո հաշվարկները, վճարային քարտերը: ԱՆՀԱՏ ՁԵՌՆԵՐԵՑ - ֆիզիկական անձ, որն իր անունից որպես զբաղմունք, կանոնավոր իրականացնում է տնտեսական գործունեություն, մատուցում է ծառայություններ ն կատարում աշխատանքներ: Նա պետական լիազորված մարմիններից ըս-

տանում է ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվելու վըկայական, որն էլ համարվում է նրա գրանցման փաստաթուղթը:

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - իրենցից

ներկայացնում են, անմիջականորեն, վիճակագրական դիտարկման ընթացքում որպես օբյեկտների այս կամ այն համակցության առանձին միավորների քանակական հատկանիշների չափերն արտահայտող բացարձակ մեծություններ: ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ - ապահովագրության այն ձնն է, ըստ որի հատուցվում է բուժման ծախսերը ն դրանով ապահովագրական վկայագրի սեփականատերը հնարավորություն է ստանում բուժվել հիվանդանոցում, երբ նըրան նպատակահարմար է: Այն ընձեռնում է նան հիվանդանոցի ն խորհրդատուի այլընտրանքային հնարավորություն: ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ - իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող այն ձեռնարկությունն է, որը պատկանում է անհատին` անձնական սեփականության իրավունքով: Անհատական ձեռնարկության հիմնադիր փաստաթուղթը կանոնադրությունն է ն այն կարող է գործել վարձու աշխատողների ընդգրկմամբ: Անհատական ձեռնարկությունը կարող է զբաղվել օրենսդրությամբ իր համար չարգելված տնտեսական գործունեության ցանկացած ձներով:

ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - ըստ

որի մի կողմը` ապահովագրողը, պարտավորվում է մյուս կողմի` ապահովագրվողի համար, պայմանագրով պայմանավորված վճարի (ապահովագրական պարգնի) դիմաց միանվագ կամ պարբերաբար տալու ապահովագրական գումարը ապահովագրված անձի կյանքին կամ առողջությանը վնաս պատճառելու դեպքերում: Ապահովագրական գումար ստանալու իրավունք ունի այն անձը, ում օգտին պայմանագիր է կնքվել: Անձնական ապահովագրության պայմանագիր կնքելիս ապահովագրվողի ն ապահովագրողի միջն պետք է համաձայնություն ձեռք բերվի ա22

պահովագրված անձի վերաբերյալ, ապահովագրված անձի կյանքում այն իրադարձության բնույթի վերաբերյալ, որի վրա հասնելու դեպքում իրականացվում է ապահովագրությունը, ապահովագրական գումարի չափի ն պայմանագրի գործող ժամկետի վերաբերյալ: ԱՆՆՈՒԻՏԵՏ - 1) կյանքի ապահովագրության տեսակ է, ըստ որի ապահովագրվողը ապահովագրողին մի նշանակալից գումար մուծելով, ստանում է պարբերական եկամուտ` սահմանված ժամանակաշրջանի ընթացքում: Աննուիտետների դեպքում ապահովագրվողը, սահմանված ամսաթվից սկսած, պարբերաբար վճարումներ է կատարում ապահովագրական վկայագրի սեփականատիրոջը` ամբողջ կյանքի ընթացքում: Աննուիտետը միաժամանակ համարվում է պետական փոխառության տեսակներից, ըստ որի յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանում մարվում են այդ փոխառության գումարի մի մասը ն վճարվում են հաշվարկված տոկոսները, կամ վերագրվում է այն դրամական միջոցներին, որոնք վճարվում են վարկառուների կողմից հավասարաչափ ժամկետներում ստացված վարկերի ն հաշվարկված տոկոսների գծով, 2) դրամական ներհոսքերի գնահատման ամենապարզ մեթոդը աննուիտետների մեթոդն է, որը կիրառվում է այն ներգրավվող գումարների վերլուծության համար, որոնք ժամանակի միննույն հատվածների համար հաստատուն մեծություններ են ն միշտ ունեն դրական նշան` անկախ գործարքի տեսակից ու նպատակից: Վճարումների միջն ընկած ժամանակաշրջանը կոչվում է վճարային ժամկետ: Վճարային պարտավորությունների իրականացումը կարող է կատարվել ինչպես վճարման ժամկետի սկզբին, այնպես էլ` նրա վերջին: Սովորաբար ավելի ընդունված է վերջին տարբերակը, այդպիսի վճարային պարտավորությունները կոչվում են սովորական աննուիտետներ կամ պոստնումերանդո, իսկ վճարման ժամկետի սկզբին ավանսային (կանխավճարային) ձնով կատարված պարտավորությունները` բերված աննուիտետներ կամ պրենումերանդո:

ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔ - հողի, ամրակայված գույքի ն հողի ու ամրակայված գույքի նկատմամբ իրավասությունների ամբողջությունն է: ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ԳՈՐԾԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - որոնք զբաղվում են անշարժ գույքի գնահատմամբ ն դրանց հետ կապված առնտրային գործարքների ֆինանսավորման ապահովմամբ: ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ԳՐԱՎ (ՀԻՓՈԹԵՔ) - գրավի տեսակ, որի դեպքում գրավ դրված անշարժ գույքը կամ դրա մի մասը թողնվում է գրավատուի կամ երրորդ անձի ենթակայությանը ն օգտագործմանը: ԱՆՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ (ՍՆԱՆԿԱՑՄԱՆ) ՌԻՍԿ - պահանջում է ուշադիր վերաբերմունք հեռանկարային առումով վտանգից խուսափելու համար: Եթե բանկը հատկացրել է չափազանց մեծ ծավալի վատորակ վարկեր կամ նրա փաթեթի շուկայական արժեքը հաճախակի իջնում է, ապա կապիտալը նկատելի կորուստ կկրի դրանք վաճառելիս: Իսկ եթե, դրան զուգընթաց, ներդրողներն ու ավանդատուներն իմանան այդ մասին ն արագ հանեն իրենց միջոցները, ապա կարգավորող մարմինները ստիպված կլինեն այդպիսի բանկը հայտարարել անվճարունակ ն փակել այն: ԱՆՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ - դա` 1) պարտքերը ժամանակին վճարելու անկարողությունն է, 2) իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձի այնպիսի վիճակ, երբ նրա պարտավորությունները գերազանցում են ակտիվների արժեքը: Կազմակերպության նման վիճակը նշանակում է, որ նրա սեփական կապիտալը բացասական մեծություն է: Անվճարունակ անձն ի վիճակի չէ կուտակված պարտավորությունները մարելու իր ակտիվների վաճառքի հասույթներից: Անվճարունակությունը հաճախ բերում է սնանկացման կամ լուծարման, թեպետն` ոչ միշտ: Եթե չկա անվճարունակ կազմակերպության ֆինանսական առողջացման իրատեսական ծրագիր, ապա դատարանը կարող է անվճարու24

նակ կազմակերպությանը սնանկ ճանաչել ն սկսել դրա լուծարման գործընթացը: Համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, բանկը համարվում է անվճարունակ, եթե` ա) սպառել է իր հիմնական կապիտալի 50 տոկոսը ն ավելին, կամ` բ) ի վիճակի չէ բավարարել իր պարտատերերի օրինական պահանջները, կամ` գ) բանկի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականը ցածր է կենտրոնական բանկի խորհրդի սահմանած բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի չափից, կամ` դ) պարբերաբար խախտում է օրենքով սահմանված պարտադիր պահուստավորման նորմատիվը: ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ ՀԱՐԿՈՒՄ - հարկման մի տեսակ է, երբ հարկային բեռը կրում են անձեր կամ կազմակերպություններ: Հայաստանում հիմնական անուղղակի հարկը ավելացված արժեքի հարկն է (ԱԱՀ), որը վճարում են ապրանքներ վաճառողները ն ծառայություններ մատուցողները: ԱԱՀ-ի արժեքը մտցվում է ապրանքի ն ծառայության գնի մեջ, այսինքն` հարկային բեռը հաղորդվում է վերջնական սպառողին: Անուղղակի հարկերի առավելություններից մեկն էլ այն է, որ համեմատաբար փոքր թվով աղբյուրների հարկումից կարելի է ստանալ զգալի տնտեսական արդյունք, ինչը հարկային վարչարարության տեսակետից գրավիչ է: Անուղղակի հարկ է նան ակցիզային հարկը (տե'ս ԱԱՀ ն ակցիզային հարկ): ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՉԱՓԻՉՆԵՐ - օգտագործվում են արտադրանքի արտադրության կամ այլ աշխատանքների (ծառայությունների) վրա գործադրված աշխատանքի քանակը աշխատանքային օրերով, ժամերով, րոպեներով հաշվելու համար: ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ - ներառում են աշխատունակ բնակչության հատվածը: Աշխատանքային ռեսուրսներում ընդգրկված են տնտեսապես ակտիվ (այսինքն` բոլոր ըզբաղվածները ն գործազուրկները) ն տնտեսապես ոչ ակտիվ (չաշխատող ն աշխատանք չփնտրող աշխատունակ անձինք) բնակչությունը:

Աշխատանքային ռեսուրսները ձնավորվում են աշխատունակ տարիքի բնակչությունից (անձինք, ովքեր գտնվում են տարիքային այն սահմանում, որն ազգային օրենսդրությամբ ընդունված է որպես աշխատունակ, բացառությամբ | ն || խմբի չաշխատող հաշմանդամների ու արտոնյալ պայմաններով կենսաթոշակ ստացող չաշխատող քաղաքացիների), աշխատող կենսաթոշակառուներից ն աշխատող դեռահասներից: ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԴՐԱՆ ՀԱՎԱՍԱՐԵՑՎԱԾ ԱՅԼ ՎՃԱՐՈՒՄՆԵՐԻ ԳՈՒՄԱՐՆԵՐ - ներառվում են փաստացի կատարված աշխատանքի դիմաց հաշվարկված աշխատավարձը` դրամական ն բնեղեն արտահայտությամբ (անկախ ֆինանսավորման աղբյուրից ն փաստացի վճարման ժամկետից), ներառյալ` օրենսդրությամբ նախատեսված դեպքերում չաշխատած ժամերի համար հաշվարկած դրամական գումարները (ամենամյա ն լրացուցիչ արձակուրդները), տարբեր պարգնատրումները, լրավճարները, հավելավճարները, նյութական օգնությունը ն սոցիալական բնույթի վճարումները: ԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆ - որոշվում է հաշվետու ժամանակաշրջանում վարձու աշխատողներին` կատարած աշխատանքների համար գործատուի կողմից դրամական կամ բնեղեն ձնով վճարած բոլոր վարձատրությունների գումարով: Աշխատողների աշխատանքի վարձատրությունը հաշվառվում է հաշվեգրված գումարներով ն իր մեջ ընդգրկում է նան սոցիալական ապահովագրության վճարները, եկամտահարկը ն այլ վճարները, որոնք ենթակա են վճարման աշխատողների կողմից: ԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ ՄԻՋԻՆ ԱՄՍԱԿԱՆ ԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ - որոշվում է աշխատանքի վարձատրության ն դրան հավասարեցված այլ վճարումների հաշվարկված գումարները (դրամական ն բնեղեն արտահայտությամբ) հարաբերելով միջին աշխատավարձի հաշվարկման համար ընդունված աշխատող-

ների միջին ցուցակային թվաքանակին ու տվյալ ժամակաշրջանի ամիսների թվին: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔ - ապահովագրվող առարկաների իրական (շուկայական) արժեքն է ապահովագության պայմանագրի կնքման պահին: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԲՐՈՔԵՐ - ապահովագրության գծով միջնորդային գործունեություն իրականացնող, սահմանված կարգով լիցենզավորված կազմակերպություն կամ անհատ ձեռներեցն է, որը գործում է ապահովագրվողի հանձնարարությամբ ն նրա անունից: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱԿԱԼ - ապահովագրական ընկերությունների հետ աշխատանքային հարաբերությունների մեջ գտնվող ֆիզիկական անձ է, որը հանդես է գալիս ապահովագրողի անունից ն նրա հանձնարարությամբ: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - որոնք վաճառում են ապահովագրական պոլիսներ` վարկային կամ ֆինանսական ծառայությունների գծով: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՒՄԱՐ - ապահովագրական պատահարի ժամանակ ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված հատուցման ենթակա առավելագույն գումարն է, որը սահմանվում է ապահովագրողի կողմից` ապահովագրության պայմանագրում նախատեսված յուրաքանչյուր հավանական պատահարի (պատահարների խմբի) համար: Տվյալ պատահարով առաջ բերված հատուցման վճարումից հետո ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական գումարը պակասեցվում է վճարված հատուցման չափով, եթե ապահովագրության պայմանագրով այլ բան նախատեսված չէ: Ապահովագրական գումարը չի կարող գերազանցել ապահովագրական արժեքին:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - զբաղվում են, կյանքի, առողջության, դժբախտ պատահարներից ապահովագրությամբ, վարկերի տրամադրմամբ: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱՏՈՒՑՈՒՄ - այն գումարն է, որն ապահովագրողը վճարում է ապահովագրվողին (շահառուին)` ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական պատահարի հետնանքով առաջացած փաստացի վնասի կամ կորուստների դիմաց: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՀ - ապահովագրության հիմնական սկզբունքն է, ըստ որի անձը կարող է ապահովագրվել միայն այն դեպքում, երբ ապահովագրական վկայագրով (պոլիսով) նախատեսված պատահարի տեղի ունենալու դեպքում այդ անձը վնաս է կրում: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՀՈՒՍՏՆԵՐ - կյանքի ն ոչ կյանքի ապահովագրական պարտավորությունների կատարումն ապահովելու նպատակով ապահովագրավճարներից ձնավորված միջոցներն են: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - գրավոր համաձայնագիր է ապահովագրողի ն ապահովագրվողի միջն, ըստ որի ապահովագրվողը պարտավորվում է ապահովագրական պատահարի առաջացման դեպքում իրականացնել ապահովագրական հատուցում (ապահովագրվողին կամ այն անձին, որի օգտին կնքվել է պայմանագիրը), իսկ ապահովագրվողը` սահմանված ժամկետում կատարել ապահովագրավճարի մուծումներ: Ապահովագրական պայմանագիրը կարգավորում է նան ապահովագրության արդյունքում կողմերի միջն առաջացող այլ հարաբերություններ: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԱՀԱՐ - պատահական դեպք, որի հետնանքով սկիզբ է առնում օրենսդրությամբ (պարտադիր ապահովագրության դեպքում) կամ ապահովագրության պայմա28

նագրով (կամավոր ապահովագրության դեպքում) նախատեսված ապահովագրական հատուցում` վճարելու ապահովագրողի պարտավորությունը: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ - ապահովագրողի իրավունքների ու պարտավորությունների ամբողջությունն է` ապահովագրվողի գույքային ն այլ շահերի ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված պաշտպանության հետ կապված: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՐԳԵՎ - համարվում է ապահովագրության համար այն վճարը, որը ապահովագրվողը (շահառուն) պարտավոր է ապահովագրողին մուծել ապահովագրության պայմանագրում սահմանված կարգով ն ժամկետներում: Ապահովագրական պարգնի չափը որոշելիս ապահովագրողը, հաշվի առնելով ապահովագրական օբյեկտի ն ապահովագրական ռիսկի բնույթը, իրավունք ունի կիրառել ապահովագրական գումարի միավորից գանձվող պարգնը որոշող ն իր կողմից մշակված ապահովագրական դրույքաչափեր:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊՈԼԻՍ (ՎԿԱՅԱԳԻՐ, ՀԱՎԱՍՏԱԳԻՐ,

ԱՆԴՈՐՐԱԳԻՐ) - ապահովագրողի կողմից ն իր ստորագրությամբ տրված մի փաստաթուղթ է ապահովագրվողին, նրա գրավոր կամ բանավոր դիմումի հիման վրա, որը հաստատում է ապահովագրողի ն ապահովագրվողի պայմանագրային փոխհարաբերությունները: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՌԻՍԿ - ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու հավանականությունն է: Կապված է գույքի (տուն, կահույք, ավտոմեքենա, գյուղատնտեսական կենդանիներ, հող, այգիներ ն այլն) շահագործման ն տարբեր տեսակի փոխադրումների հետ:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՍԱԿԱԳԻՆ - վկայագրերի տարբեր տեսակներ են` կախված հիմնականում ապահովագրվող ռիսկերի բնույթից: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱՎՃԱՐ - ապահովագրության համար նախատեսվող այն գումարն է, որը ապահովագրվողը (շահառուն) ապահովագրության պայմանագրի, կամ պարտադիր ապահովագրության դեպքում, օրենսդրությանը համապատասխան, պարտավոր է մուծել ապահովագրողին: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՂՆԵՐ - օրենսդրությամբ սահմանված կարգով թույլտվություն (լիցենզիա) ունեցող իրավաբանական անձինք են, որոնք կարող են ապահովագրության պայմանագրեր կնքել համապատասխան տեսակի ապահովագրություն իրականացնելու համար: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱԿՏ - ապահովագրության պրակտիկայում դա պաշտոնական փաստաթուղթ է, որով ներկայացվում են վնասի առաջացման տեղը, ամսաթիվը ն պատճառը: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԳԱՂՏՆԻՈՒԹՅՈՒՆ - պայմանավորված է այն իրողությունով, որ ապահովագրողն իրավունք չունի հրատարակել իր մասնագիտական գործունեության արդյունքում ապահովագրվողի, ապահովագրվածի ն շահառուի, նրանց առողջական վիճակի, ինչպես նան գույքային դրության մասին ստացած տեղեկությունները: Այդ գաղտնիությունը խախտելու համար ապահովագրողը պատասխանատվություն է կրում ՀՀ քաղաքացիական օրենքով նախատեսված համապատասխան հոդվածներով: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԳՆԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔ - կանխիկ գումար է, որի ստանալու իրավունքն ունի ապահովագրվողը (ապահովադիրը)` կյանքի ապահովագրության գործողության դադարեցվելու դեպքում:

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ - գործունեություն է, ըստ որի ապահովագրողները ստանձնում են պարտավորություն` հատուցել ապահովագրության պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական պատահարների հետնանքով ապահովագրվողների կրած փաստացի վնասները կամ կորուստները: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԱՎԱՆԴՆԵՐԻ - միջոցառումների համալիր է, ըստ որի կարգավորված է ավանդատուների ներդրած միջոցների պաշտպանությունը` բանկի կամ ավանդապահ այլ կազմակերպության սնանկացման դեպքում: Միջազգային պրակտիկայում ավանդների ապահովագրության համակարգը ենթադրում է առնտրային բանկերի կողմից պարտադիր կարգով ապահովագրական պարգնների մուծումներ ն նախատեսում է բանկերի սնանկացումների լուծման բազմաթիվ տարբերակներ: Համաձայն ՀՀ քաղաքացիական օրենսդրության, բանկերը պարտավոր են պարտադիր ապահովագրության միջոցով, իսկ օրենքով նախատեսված դեպքերում` նան այլ եղանակներով, ապահովել քաղաքացիների ավանդների վերադարձը: Նման եղանակ ներկայումս նախատեսված է «ՀՀ կենտրոնական բանկի մասին» ՀՀ օրենքով: Համաձայն այդ օրենքի, բանկերը, սկսած 2003թ. հուլիսի 1-ից, պարտավոր են տվյալ օրենքով սահմանված կարգով երաշխավորել ֆիզիկական անձանցից ներգրավված բոլոր տեսակի դրամային ն արտարժութային ավանդները` Կենտրոնական բանկի խորհրդի կողմից սահմանած չափով: Բանկի կողմից իրավաբանական անձանց ավանդների վերադարձն ապահովելու եղանակները սահմանվում են բանկային ավանդի պայմանագրով: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԽԱՌԸ - դա միջոց է ապագայի համար կուտակումներ անելու ն միաժամանակ ֆինանսական պաշտպանվածություն ձեռք բերելու համար: Ապահովագրավճարներն ապահովագրվողների կողմից մուծվում են սահմանված ժամանակաշրջանի վերջում, իսկ եթե ապահովագրական վկայագրի սեփականատերը մահանում է ավարտի ժամկետից առաջ, ապա ամբողջ ապահովագրական գումարը վճարվում է

ընտանիքին` առանց լրացուցիչ ապահովագրավճարներ մուծելու: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՄԱՎՈՐ - ապահովագրության այն ձնն է, որն իրականացվում է կողմերի ազատ կամքով կընքված ապահովագրական պայմանագրի հիման վրա: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿՅԱՆՔԻ - ապահովագրության տեսակ, որի դեպքում հատուցումը վճարվում է հետնյալ դեպքերում. ա) ապահովագրված անձի մահվան դեպքում, երբ լրանում է ապահովագրված անձի ապահովագրության պայմանագրով սահմանված տարիքը, բ) երբ ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրված անձի (շահառուի) համար նախատեսվում են կենսաթոշակային հատուցումներ` կուտակելի ռենտա, տարեվճար, գ) ընթացիկ հատուցումներ` ապահովագրության պայմանագրի գործողության ժամանակահատվածում: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԻՐԱԿԱՆ ՌԻՍԿԻ ըստ որի, պայմանագրով կարող է ապահովագրվել միայն ապահովագրվողի (ապահովադրի) ձեռնարկատիրական ռիսկը ն միայն նրա օգտին: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ - ապահովագրվողի կողմից երրորդ անձանց հանդեպ` նրանց կյանքին, առողջությանը, գույքին ն այլնին պատճառած վնասից առաջացող պարտավորությունների ապահովագրություն է: Հայտնի են փոխադրամիջոցների, սեփականատերերի, երրորդ անձանց հանդեպ պատասխանատվության, բժիշկների, կառուցողների պրոֆեսիոնալ պատասխանատվության ն պատասխանատվության ապահովագրության այլ տեսակներ: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՊԱՐՏԱԴԻՐ - ապահովագրության այն ձնն է, ըստ որի, կողմերը օրենսդրորեն պարտավորվում են մտնել ապահովագրական հարաբերությունների մեջ: Օգտագործվում է, մասնավորապես, սոցիալական ուղղվածություն ու32

նեցող, ինչպես նան պատասխանատվության ապահովագրության տեսակների գծով: Պարտադիր ապահովագրությունն ապահովագրողի հետ ապահովագրության պայմանագիր կնքելու միջոցով իրականացնում է այն անձը (ապահովագրվողը), ում վրա դրված է այդպիսի ապահովագրության պարտականությունը: Պարտադիր ապահովագրությունն իրականացվում է ապահովագրվողի հաշվին, բացառությամբ ուղնորների պարտադիր ապահովագրության, որն օրենքով նախատեսված դեպքերում կարող է իրականացվել նրանց հաշվին: ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՎԱՐԿԵՐԻ - տրամադրված վարկերի գծով հաճախորդների (փոխառուների կամ դեբիտորների) անվճարունակ դառնալու հետնանքով առաջացած ծախսերի փոխհատուցումն է: ԱՊԱՀՈՎԱԴԻՐ (ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՎՈՂ) - ապահովագրողի հետ ապահովագրական պայմանագիր կնքած անձն է: ԱՊԱՀՈՎԱԴԻՐՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ԿԱՏԱՐՎՈՂ ԾԱԽՍԵՐ - ապահովադիրների կողմից սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամին հաշվարկված սոցիալական վճարից նվազեցվում են սոցիալական վճարների հաշվին կատարված ծախսերը` ժամանակավոր անաշխատունակության, այդ թվում` ընտանիքի հիվանդ անդամի, հղիության ն ծննդաբերության, երեխայի ծննդյան միանվագ ն թաղման նպաստները, ինչպես նան վերկանգնվող միջոցները: ԱՊԱՊԵՏԱԿԱՆԱՑՈՒՄ - օրենսդրության ակտերով սահմանված դեպքերում ն կարգով պետական տնտեսավարող սուբյեկտների ու անավարտ շինարարության օբյեկտների տրամադրումն է քաղաքացիներին, նրանց խմբերին, օտարերկյա անձանց` վարձակալության, ոչ պետական տնտեսավարող սուբյեկտներ կամ պետական մասնակցությամբ տնտեսավարող սուբյեկտներ ստեղծելու համար, առանց պետական սեփականության իրավունքի օտարման:

ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ ԲՈՐՍԱ - իրավաբանական անձ հանդիսացող կազմակերպություն է, որն առնտուրն իրականացնում է իր սահմանած կանոններով, որոշակի տեղում ն ժամանակահատվածում` հրապարակային սակարկությունների ձնով: ԱՊՐԱՆՔՆԵՐ ԻՐԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ - տվյալ կազմակերպության կողմից վաճառքի համար թողարկված արտադրանքն է, վերավաճառքի համար գնված ապրանքները, ինչպես նան չօգտագործված ն վաճառքի համար պահվող հիմնական միջոցները ն այլ ակտիվները: ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ - այն իր մեջ ներառում է այնպիսի ճյուղեր, ինչպիսիք են` արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը, անտառային տնտեսությունը, շինարարությունը ն ապրանքների արտադրության գործունեության այլ տեսակները: ԱՌԵՎՏՐԻ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ - հաշվետվություն է, որում արտացոլվում են միջազգային առնտրում տվյալ երկրի մասնակցության արդյունքները ն արտահայտում է այլ երկրների հետ առնտըրական կապերը: Առնտրի հաշվեկշիռը տվյալ երկրի վճարային հաշվեկշռի բաղկացուցիչ մասն է ն հաշվարկվում է որպես ապրանքների արտահանման ն ներմուծման տարբերություն: Հաշվեկշիռը կոչվում է ակտիվային, եթե երկրից արտահանվող ապրանքների արժեքը գերազանցում է ներմուծվող ապրանքների արժեքին, իսկ հակառակ դեպքում այդ հաշվեկշիռը կոչվում է պասիվային: Առնտրի հաշվեկշիռը բնութագրում է ազգային ապրանքային տնտեսության զարգացվածության աստիճանը, այն վերաբերում է միայն իրական ապրանքատեսակներին ն չի ընդգըրկում ծառայությունները: ԱՌՀԱՇԻՎ ՏՐՎԱԾ ԿԱՆԽԻԿ ԴՐԱՄ - գործուղման կամ կազմակերպության անունից վճարումներ կատարելու նպատակով կազմակերպության աշխատակիցներին կամ կառավարման մարմիններում ներգրավված անձանց տրված կանխիկ դրամը:

ԱՍԻՄԵՏՐԻԱՅԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ (KՃ) - որոշվում է ներքոնշյալ գործակցի օգնությամբ, որն իրենից ներկայացնում է թվաբանական միջինի ( ( ) ու մոդայի (Խ0) միջն եղած տարբերության ն միջին քառակուսային շեղման (σ) հարաբերակցությունը` KՃ =

x − Խ8 σ

ԱՎԱԼ - մուրհակային հանձնարարական է, երաշխիք, որի համաձայն հանձնարարություն ստանձնած անձն (ավալիստը` ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ) իր վրա է վերցնում մուրհակի դիմաց վճարման պարտականությունը նրա տիրոջ փոխարեն: Հաճախ ավալ տրամադրվում է բանկի կողմից: ԱՎԱՆԴ - 1) այն միջոցներն են (դրամական գումար, չեկեր, մուրհակներ ն կանխիկի արագ վերածվող այլ վճարային փաստաթղթեր), որոնք թողնվել են որնէ բանկում կամ այլ ֆինանսական կազմակերպությունում` պահելու կամ տոկոսներ (տոկոսային եկամուտ) ստանալու նպատակով, 2) այն արժեթղթերն են, որոնք գտնվում են բանկում կամ այլ ֆինանսական կազմակերպությունում, կամ հանձնվել են մասնավոր անձի` կոնկրետ նպատակով, 3) այն դրամական գումարն է, որը հանձնվել է բրոքերին կամ դիլերին` հնարավոր առնտրային կորուստներից պաշտպանվածության ապահովման համար, 4) այն դրամական գումարն է, որը մուծվել է որպես պայմանագրային պարտավորությունները կատարելու մտադրության ն պայմանագիրը չկատարելու դեպքում` հակառակ կողմին պաշտպանելու վկայագիր, 5) այն դրամական գումարն է կամ արժեթղթերը, որոնք պարտապանը (դեբիտորը) դնում է դատական կամ վարչական մարմիններում` պարտատիրոջը հանձնելու կամ հայցի ապահովման համար: ԱՎԱՆԴ ԺԱՄԿԵՏԱՅԻՆ - 1) ավանդ, որը ներդրվում է բանկում (ավանդային հաշվում) որոշակի ժամկետով: Ավանդատուն կարող է հաշվից հանել ավանդը պայմանագրով սահմանված ժամկետը լրանալիս կամ նախնական ծանուցումից հետո (սովո35

րաբար 30 ն ավելի օր առաջ): ԱՄՆում ժամկետային ավանդներն ընդունվում են դրանք հանելու մասին առնվազն 30 օր առաջ ծանուցման պայմանի առկայության դեպքում: Գործնականում ժամկետային ավանդները հաճախ ներկայացվում են որպես նախնական ծանուցմամբ ավանդներ: Ժամկետային ավանդների տոկոսադրույքներն ավելի բարձր են, քան ցպահանջ ավանդներինը: Ավանդի վաղաժամկետ ետ վերցնելը ավադատուին կբերի տոկոսների (տոկոսային եկամտի) ստացման կորստի: Այն դեպքերում, երբ ժամկետային կամ այլ տեսակի ավանդ (որը ցպահանջ չէ), ավանդատուի պահանջով վերադարձվում է մինչն ժամկետի ավարտը կամ բանկային ավանդի պայմանագրում նշված պահանջների վրա հասնելը, ապա ավանդատուին տոկոսները վճարվում են բանկի կողմից ցպահանջ ավանդների համար սահմանված չափերով (եթե տոկոսների այլ չափ նախատեսված չէ պայմանագրով): Այն դեպքերում, երբ ավանդատուն ժամկետի ավարտից հետո չի պահանջում վճարել ժամկետային ավանդի գումարը, ապա բանկի կողմից պայմանագիրը համարվում է երկարաձգված ցպահանջ ավանդի պայմաններով (եթե այլ բան նախատեսված չէ պայմանագրով): 2) բանկերում հաճախորդների կողմից ներդրվող ն որոշակի ժամկետով ձնակերպվող ավանդներն են: ԱՎԱՆԴ ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ - դրամական միջոցներ են, որոնք որոշակի ժամկետով դրվել են խնայողական հաշվում` (մի քանի շաբաթով, ամսով կամ տարով): Խնայողական ավանդի տարբերակիչ առանձնահատկությունն ավանդի առկայության մասին վկայականն է, որը տրվում է ավանդատուին: Որոշ երկրներում տարբերվում են երկու տեսակի խնայողություններ. խնայողական ավանդներ` միջոցները դուրս հանելու վերաբերյալ ծանուցման (տեղյակ պահելու) սահմանված ժամկետով ն խնայողական ավանդներ` ծանուցման պայմանագրային ժամկետով: ԱՎԱՆԴԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - դրանք բանկերի, վարկային կազմակերպությունների կողմից ավանդների ձնով դրամական միջոցները ներգրավելու ն դրանք տեղաբաշխելու

գծով գործառնություններն են կամ այլ կերպ` ներգրավված ավանդների հաշվին դրամական միջոցների վարկավորումը: ԱՎԱՆԴԱՅԻՆ ՍԵՐՏԻՖԻԿԱՏ - վարկատու կազմակերպության փաստաթուղթ է, որը հավաստում է միջոցների ավանդագրումն ու դրա դիմաց սերտիֆիկատների թողարկմամբ պայմանավորված որոշակի չափով տոկոսային եկամուտ ստանալու ներդրողի իրավունքը: ԱՎԱՆԴՆԵՐ ՑՊԱՀԱՆՋ - հաճախորդների բանկերի պահպանմանը հանձնված ն որնէ գործարք իրականացնելիս բանկից պահի դրությամբ (առանց ժամկետը նշելու) հանվող միջոցներն են: Նմանատիպ ավանդները բանկի կողմից ներգրավվում են սովորականից ավելի ցածր տոկոսադրույքով կամ առանց տոկոսադրույքի: ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔ - իրացված ապրանքների (կատարված աշխատանքների, մատուցված ծառայությունների) արժեքի ն սահմանված կարգով արտադրության ու շրջանառության ծախսերին վերագրվող նյութական ռեսուրսների, վառելիքի, աշխատանքների ու ծառայությունների, հիմնական միջոցների ն ոչ նյութական ակտիվների արժեքի տարբերությունն է: ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿ - անուղղակի հարկ է, որը վճարվում է պետական բյուջե` ապրանքների ներմուծման, Հայաստանի տարածքում դրանց արտադրության ու շրջանառության, ինչպես նան ծառայությունների մատուցման բոլոր փուլերում: Այն ակցիզային հարկով չհարկվող ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման գնի նկատմամբ սահմանված տոկոսադրույքաչափերով հարկատեսակ է, որի վճարողներ են համարվում տնտեսական (ձեռնարկատիրական) ինքնուրույն գործունեություն վարող ու տարբեր գործարքներ իրականացնող ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք, ինչպես նան իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկությունները: Ավելացված արժեքի հարկը վճարվում է հարկման

ենթակա ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման հասույթից: ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ - հանդիսանում են տնտեսական գործունեություն իրականացնող իրավաբանական ն ֆիզիկական անձինք: Անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձինք ՀՀ տարածք ապրանքներ ներմուծելիս համարվում են ԱԱՀ վճարող այն դեպքում, երբ ներմուծվող ապրանքների արժեքի կամ քանակի սահմանված չափերը գերազանցում են: Ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվող անձինք ԱԱՀ վճարող չեն համարվում այն դեպքում, երբ օրենքով սահմանված կարգով ճանաչվել են կամ պարզեցված հարկ վճարող կամ հաստատագրված վճար վճարող: ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ դրանք օրենքով սահմանված արտոնություններ են որոշ մատակարարվող, ներմուծվող ապրանքների ն մատուցվող ծառայությունների համար: Դրանց առանձնահատկություններն են` • չեն հարկվում ԱԱՀ-ով, • արտոնություններից օգտվող գործարքների իրականացման ընթացքում հարկատուի կողմից վճարված ԱԱՀ-ի գումարները չեն հաշվանցվում, • արտոնություններից օգտվող գործարքների շրջանառությունը չի ներառվում հարկվող շրջանառության մեջ: ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՏՈՒՅԺԵՐ ԵՎ ՏՈՒԳԱՆՔՆԵՐ - հարկատուների նկատմամբ նախատեսված են տույժեր հարկ չվճարելու, հարկվող շրջանառությունը թաքցնելու, սխալ հաշվարկելու, հարկային հաշիվները խախտումով լրացնելու, հաշվարկները ն տեղեկությունները ժամանակին չներկայացնելու համար:

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓ

- ընդհանուր դրույքաչափը (209-ն է), որը կիրառվում է ապրանքների ն ծառայությունների հարկվող շրջանառության

նկատմամբ, դրանց իրացման լրիվ արժեքի հատուցման գումարի մեջ է (ներառյալ 209 դրույքաչափը) ԱԱՀ-ի գումարը որոշվում է նան 16,679 հաշվարկային դրույքաչափով (մանրածախ շրջանառությունում), որն իրենից ներկայացնում է 209/1209 x 1009 հարաբերակցությունը: Ավելացված արժեքի հարկի ընդհանուր դրույքաչափը ենթակա է փոփոխման ըստ համապատասխան օրենքի: ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՆՑՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄ - հարկատուները ԱԱՀ-ի գումարները գանձում են գնորդներից: Իրենց հերթին նրանք վճարում են ԱԱՀ-ով ձեռք բերված ապրանքների ն ծառայությունների համար: Սակայն հարկատուները բյուջե են վճարում գանձված ն իրենց կողմից վճարված ԱԱՀ-ի դրական տարբերությունը, այսպիսով հետ ստանալով իրենց կողմից վճարված ԱԱՀ-ի գումարները: ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿ - հարկատուները հաշվետու ժամանակաշրջանում պետական բյուջե են վճարում այդ ժամանակաշրջանում իրականացված գործարքների հարկվող շրջանառության նկատմամբ հաշվարկված ԱԱՀ-ի գումարի ն այդ ժամանակաշրջանի հաշվանցման ենթակա ԱԱՀ-ի գումարի դրական տարբերությունը: Հաշվանցման համար պարտադիր են երկու պայման` մատակարարներից ստացած հարկային հաշիվը ն դրանց դիմաց կատարված վճարումը, ընդ որում կանխիկ ձնով վճարված գործարքների մասով օրենքով սահմանված են որոշ սահմանափակումներ: ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՐԿՎՈՂ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ - ԱԱՀ-ով հարկվում է ՀՀ տարածքում մատակարարվող ապրանքների, մատուցվող ծառայությունների, ինչպես նան ներմուծվող ապրանքների ամբողջ արժեքը (շրջանառությունը): ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՎՃԱՐՈՒՄ ԵՎ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ - ԱԱՀ-ի ընդհանուր հաշվետու ժամանակաշրջանն է եռամսյակը: Որոշ հարկատուների համար հաշվետու ժամանա39

կաշրջանը կարող է հավասարեցվել մեկ ամսվա: Բոլոր հարկատուները հաշվետու ժամանակաշրջանի համար հարկային տեսչություն են ներկայացնում իրենց ԱԱՀ-ի հաշվարկը ն համապատասխան գումարը փոխանցում պետական բյուջե: ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿՄԱՆ (ԱԱՀ) ՕԲՅԵԿՏ ՀԱՆԴԻՍԱՑՈՂ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ - ԱԱՀ-ով հարկման օբյեկտ հանդիսացող գործարքները դասվում են երկու խմբի, ն դրանցից յուրաքանչյուրն ունի յուրահատուկ գանձման կարգ` • ապրանքների մատակարարում ն ծառայությունների մատուցում, • ապրանքների ներմուծում:

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ

- այն ապրանքների մատակարարումը, ներմուծումը ն ծառայությունների մատուցումը, որոնց վրա չեն տարածվում ԱԱՀ-ի արտոնություններ, համարվում են հարկվող գործարքներ: Հարկվող գործարքների շրջանառությունը կոչվում է հարկվող շրջանառություն: ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ - այդ շրջանառությունն արտոնություններ չունեցող մատակարարվող ապրանքների ն մատուցվող ծառայությունների արժեքն է դրամական արտահայտությամբ: Դրամական հատուցման դեպքում շրջանառությունը հավասար է վաճառքի գնին առանց ԱԱՀ-ի: Ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքների համար շրջանառության մեջ ներառվում է նան այդ հարկի գումարը: Անհատույց, մասնակի հատուցման ն փոխանակման դեպքերում շրջանառությունը հավասար է ապրանքների ն ծառայությունների շուկայական գնին` առանց ԱԱՀ-ի: Ապրանքների ներմուծման դեպքում հարկվող շրջանառությունը հավասար է արտոնություններ չունեցող ներմուծվող ապրանքների մաքսային արժեքի ն ակցիզային հարկի գումարին:

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ՉՀԱՄԱՐՎՈՂ

ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ - հարկվող չեն համարվում մասնավորապես հետնյալ գործարքները. • այն ծառայությունները, որոնց համար գանձվում է պետական տուրք, • ՀՀ-ում տեղաբաշխված ստորաբաժանումների միջն ապրանքների ն ծառայությունների փոխանցումը, • ձեռնարկությունների սեփականության իրավունքի փոփոխման (այդ թվում` սեփականաշնորհման), ինչպես նան ապապետականացման գործարքները, • ձեռնարկությունների` օրենքով սահմանված կարգով վերակազմակերպման գործարքները, • ձեռնարկությունների ն ձեռներեցների գույքի իրացման գործարքները դատարանի կողմից նրանց անվճարունակ ճանաչելու դեպքում, • դրամական ձնով տրվող ֆինանսական օգնությունը ն շահաբաժինները, • ֆիզիկական անձանց կողմից օրենքով սահմանված անձնական օգտագործման իրերի ներմուծումը, • բյուջետային հիմնարկների կողմից ապրանքների մատակարարումը ն ծառայությունների մատուցումը այն մասով, որից հասույթն ամբողջությամբ հաշվերգրվել է պետական կամ համայնքների բյուջեների օգտին: ԱՎԻԶՈ - մեկ կազմակերպության կողմից այլ կազմակերպությանը փոստային, հեռագրային կամ ինտերնետային ցանցով պաշտոնական հաղորդագրումը, ծանուցումը կամ տեղեկացումն է փոխադարձ հաշվարկներում փոփոխությունների, կատարված գործառնությունների, հանձնարարությունների, վճարումների մասին: Ավիզոն ամենից հաճախակի կապված է դրամական փոխադարձ հաշվարկների ն դրամական միջոցների շարժի հետ: Օրինակ, եթե բանկը համաձայն ավանդատուի հանձնարարության, կատարել է դրամական միջոցների փոխանցում մեկ հաշվից այլ հաշվի, այդ մասին տեղյակ է պահվում ավանդատուին ավիզոյի օգնությամբ:

ԱՎՈՒՐԱՆԵՐ - 1) ակտիվներ (դրամական միջոցներ, մուրհակներ, չեկեր, ակրեդիտիվներ), որոնց հաշվին կարող են վճարումներ կատարվել, 2) բանկի միջոցներն են օտարերկրյա արժույթով, արժեթղթերով, ոսկով, չեկերով, մուրհակներով, որոնք գտնվում են օտարերկրյա բանկերի հաշիվներում: ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԾԱՎԱԼ - այն ամբողջովին ն ըստ դրա առանձին ճյուղերի որոշվում է արժեքային արտահայտությամբ, որպես իրավաբանական անձանց ն դրանց առանձնացված ստորաբաժանումների (անկախ սեփականության ձնից) թողարկած արտադրանքի ու կատարված արդյունաբերական բնույթի աշխատանքների ն ծառայությունների ծավալների հանրագումար: Արտադրանքի ծավալի մասին տվյալները բերվում են համապատասխան տարվա գործող գներով: Արժեքային արտահայտությամբ արդյունաբերական արտադրանքի ծավալի ամփոփ տվյալների մեջ ներառվում են խոշոր, միջին, փոքր կազմակերպությունների թողարկած արդյունաբերական արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների) ծավալի վերաբերյալ տվյալները: Կազմակերպության արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը որոշվում է առանց ներքին շրջանառության արժեքի: ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԾԱՎԱԼԻ ԻՆԴԵՔՍ - այն հարաբերական ցուցանիշ է, որը բնութագրում է արտադրվող նյութական բարիքների ծավալների փոփոխությունը համեմատվող ժամանակաշրջաններում: Արդյունաբերական արտադրանքի գնահատումը, համադրելի գներով, իրականացվում է անմիջականորեն կազմակերպություններում` արդյունաբերողների գների հիման վրա: Իրացումից ավելացված արժեքի հարկը, իրացումից ակցիզները հաշվի չեն առնվում արդյունաբերական արտադրանքի ծավալում ն ֆիզիկական ծավալի ինդեքսի հաշվարկման ժամանակ: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ - դրանք վկայություն են որոշակի չափով ներդրած կապիտալի կամ տրամադրած փոխառության մասին, որը

տալիս է կանոնավոր եկամուտ (շահաբաժին կամ տոկոսային եկամուտ) ստանալու իրավունք: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ԱԶԱՏ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՎ այն արժեթղթերն են, որոնց սեփականատերերի փոփոխումը չի վերահսկվում դրանց թողարկողի կողմից, այլ կարող է հաշվառվել դիվիդենտ (շահաբաժին) տալու նպատակով: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ԵԿԱՄՏԱԲԵՐ - արժեթուղթն է կամ բաժնետոմսերը, որոնք ձեռք են բերվել, առաջին հերթին, կայուն ն համեմատաբար բարձր եկամուտ ստանալու նպատակով, որը կարելի է ակնկալել դրանց ներդրման գծով: Դրանք կարող են լինել հաստատագրված եկամտով պետական արժեթղթերը կամ ցանկացած սովորական (հասարակ) բաժնետոմսը, որն ապահովում է եկամուտի ստացում: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ԹՈՂԱՐԿՈՂ (ԷՄԻՏԵՆՏ) - իրավաբանական անձ է, որն արժեթղթերը շրջանառության մեջ է բաց թողնում իր անունից ն պարտավորություն է կրում այդ արժեթղթերը ձեռք բերողների առջն: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ՉԳՆԱՆՇՎՈՂ - արժեթղթեր (բաժնետոմսեր ն պարտատոմսեր), որոնք չեն վաճառվում կամ չեն գնանշվում ոչ մի տեսակի ֆոնդային բորսայում: Այդպիսի արժեթղթերով առնտուր են անում ցածր պահանջներով բորսայական կամ արտաբորսայական շուկաներում: Լոնդոնի արժեթղթերի բորսայում գոյություն ունեն կանոններ, որոնք կարգավորում են ոչ մեծ ընկերությունների չգնանշվող արժեթղթերի հետ պատահական գործարքները: Չգնանշվող արժեթղթերը սովորաբար հաշվեկշռում արտացոլվում են դրանց անվանական արժեքով կամ շուկայական արժեքով (եթե այն կարելի է գնահատել): ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՎ - այն արժեթղթերն են, որոնց սեփականատերերի փո-

փոխումը կատարվում է դրանք թողարկողի մասնակցությամբ կամ վերահսկվում է վերջինիս կողմից: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ՏԱՐԱԾՈՂ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - որոնք գընում են նոր տեղաբաշխվող պետական կամ կորպորացիոն արժեթղթեր (բաժնետոմսեր, պարտքային արժեթղթեր, դրամական շուկայի միջոցներ ն այլն) ն այն վերավաճառում են ներդրողներին: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԱՌԱՋՆԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱ - որտեղ թողարկողը ներդրողներին է վաճառում նոր թողարկված արժեթղթերը, ն ի տարբերություն արժեթղթերի երկրորդային շուկայի (որտեղ գընվում ն վաճառվում են նախկինում թողարկված արժեթղթերը), այն արժեթղթերի իրացման գործընթացի առաջին փուլն է: Դըրանց առաջին անգամ հայտնվելն է շուկայում, որը գործում է որոշակի կանոններով ն պահանջներով: Արժեթղթերի սկզբնական վաճառքին օգնող միջնորդներից են երաշխավորողները, բրոքերները ն դիլերները:

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԱՐՏԱԲՈՐՍԱՅԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱ - 1) ֆոնդային

բորսաների շրջանցմամբ ն բանակցությունների անցկացմամբ, արժեթղթերով կատարվող առնտուր է, ըստ որի մեկ գնորդ ն մեկ վաճառող իրենց գործակալների միջոցով երկուստեք համաձայնության են գալիս արժեթղթի ընդունելի գնի շուրջը, 2) շուկա է, որտեղ արժեթղթերով գործառնություններն իրականացվում են հեռախոսով ն դիլերներին միացնող համակարգչային ցանցով, այլ ոչ թե ֆոնդային բորսայի առնտրային սրահում: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԲԱՑ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄ - արժեթղթերի տեղաբաշխումն է անհայտ ներդրողների շրջանում: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԲԻԶՆԵՍ - ներառում է այնպիսի բաղադրատարրեր, ինչպիսիք են` բանկերի կողմից արժեթղթերի թողարկումը ն ֆինանսական շուկայում վաճառքը, ուրիշ էմիտենտների արժեթղթերի հետ երկրորդային շուկայում գործարքների իրա44

կանցումը, ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման հետ կապված ծառայությունների մատուցումը ն այլն: Այս դեպքում բանկի եկամուտները ձնավորվում են արժեթղթերի կուրսային տարբերությունների, ծառայությունների մատուցման դիմաց կոմիսիոն (միջնորդային) վարձատրության ն այլ ձներով: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԹՈՂԱՐԿՄԱՆ ԱԶԴԱԳԻՐ - արժեթղթերի իրացման թույլտվություն ստանալու համար արժեթղթեր թողարկողի կողմից ներկայացվող փաստաթուղթ է, որում ներառված են տեղեկատվություններ` թողարկողի գործունեության, նրա պարտավորությունների, թողարկման նպատակի ն ներդրողների իրավունքների վերաբերյալ, ինչպես նան այլ տեղեկատվություններ: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԹՈՂԱՐԿՈՒՄ (ԷՄԻՍԻԱ) - շրջանառության մեջ արժեթղթեր բաց թողնելն ու դրանց առաջին իրացման գործառնությունն է: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ - հասկանում ենք դըրանց առքը, վաճառքը ն այլ գործառնությունները, որոնք հանգեցնում են արժեթղթերի տիրոջ փոփոխմանը: Արժեթղթեր թողարկելու իրավունք ունեն բաժնետիրական ընկերությունները ն վարկային կազմակերպությունները: Արժեթղթեր են համարվում բաժնետիրական ընկերությունների բաժնետոմսերը, պարտատոմսերը, դեպոզիտային սերտիֆիկատները, մուրհակները ն այլն, որոնց թողարկումը ն շրջանառությունը կարգավորվում է գործող օրենսդրությամբ: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՇՈՒԿԱ - 1) փոխատվական կապիտալի շուկայի այն մասն է, որտեղ իրականացվում են արժեթղթերի առքուվաճառքը, 2) արժեթղթերի թողարկման, փոխանցման ն շըրջանառության առնչությամբ առաջացող փոխհարաբերությունների համակարգ է:

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՍԵՐՏԻՖԻԿԱՏ - դա շրջանառության մեջ արժեթղթերին փոխարինող փաստաթուղթ է, որը հաստատում է դրանով նշված որոշակի քանակի արժեթղթերի տիրապետման մասին: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄ - արժեթղթերի առաջին օտարումն է վաճառքի կամ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված ն թողարկողի (էմիտենտի) կանոնադրությամբ նախատեսված այլ ձներով: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - դրանք են` պարտատոմսը, չեկը, հասարակ մուրհակը, փոխանցելի մուրհակը (վճարագիրը), բաժնետոմսը, կոնոսամենտը, բանկային վկայագիրը (բանկային գրքույկ, բանկային սերտիֆիկատ), երկակի պահեստային վկայագիրը, հասարակ պահեստային վկայագիրը ն այլ փաստաթղթերը, որոնք «Արժեթղթերի մասին» ՀՀ օրենքով դասվում են դրանց թվին: ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՓԱԿ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄ - արժեթղթերի տեղաբաշխումն է հայտնի ներդրողների շրջանում: ԱՐԺԵԹՈՒՂԹ - դա որոշակի ձնի ն պարտադիր կարգով սահմանված պայմանների պահպանմամբ գույքային իրավունքները հավաստող ֆինանսական փաստաթուղթ է, որի գործունեության իրականացումը կամ դրա փոխանցումը հնարավոր է միայն այն ներկայացնելու դեպքում: Արժեթղթի փոխանցմամբ իրականացվում են դրանով հավաստվող բոլոր իրավունքները: Այն հավաստում է ընկերության կապիտալի մի մասի նկատմամբ իրավունքի (բաժնետոմսեր) կամ կազմակերպության պարտքի (պարտատոմսեր, պարտքային պարտավորություններ կամ սերտիֆիկատներ) մասին: Դրանք իրենց սեփականատերերին տալիս են եկամուտներ ստանալու իրավունքներ: Արժեթղթերը կարող են լինել առք ու վաճառքի օբյեկտ ն գրավ դրվել բանկային վարկ ստանալու համար:

ԱՐԺԵԹՈՒՂԹ ԱԾԱՆՑՅԱԼ - դա ներդրողի իրավունքների կամ պարտավորությունների ժամկետային իրականացման իրավունքը (պարտավորությունը) հավաստող արժեթուղթ է (ֆյուչերս, ֆորվարդ, օպցիոն ն այլն): ԱՐԺԵԹՈՒՂԹ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ - դրամական միջոցների կարճատն ներդրումը հավաստող փաստաթուղթ է, որի սեփականատերը ձեռք է բերում արժեթղթերի թողարկման որոշմամբ սահմանված որոշակի իրավունքներ: ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔՆԵՐ - դրանք այն նյութական օբյեկտներն են, որոնք ներգրավվում են միջազգային արժութաֆինանսական կապերի ոլորտ ն, որոնց նկատմամբ արժութային օրենսդրությամբ սահմանված է տվյալ երկրի տարածքում դրանց շրջանառության հատուկ սահմանափակ ռեժիմը: ՀՀ արժութային օրենսդրության համաձայն արժութային արժեքներ են համարվում. ա) արտարժույթը, բ) արտարժույթով արտահայտված արժեթղթերը` բաժնետոմսերը, պարտատոմսերը, սերտիֆիկատները, մուրհակները ն այլ արժեթղթերը, գ) թանկարժեք մետաղները` ոսկի, արծաթ, պլատին ն պլատինի խմբի մետաղներ (պալադիում, իրիդիում, ռոդիում, ռութենիում, օսմիում) ցանկացած տեսքով ն վիճակում, բացառությամբ այդ մետաղներից պատրաստված ոսկերչական ն կենցաղային այլ իրերի, ինչպես նան` այդպիսի իրերի ջարդոնի, դ) բնական թանկարժեք քարերը (ալմաստ, ադամանդ, սուտակ, զմրուխտ, շափյուղ ն ալեքսանդրիտ, ինչպես նան` մարգարիտ) անմշակ ն մշակված տեսքով, բացառությամբ այդ քարերից պատրաստված ոսկերչական ն այլ կենցաղային իրերի, ինչպես նան` այդպիսի իրերի ջարդոնի, ե) համաշխարհային շուկայում գեղարվեստական ու պատմական արժեք ներկայացնող արվեստի գործերը ն իրերը: ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՏԻ - մի խումբ պետությունների միավորում է, որոնք պահպանում են փոխադարձ արժութային հարաբերությունների կանոնները ն առաջատար երկրի արժույթն ընդունում են որպես հիմնական արժույթ` իրենց երկրի ներսում յու47

րաքանչյուր հաշվարկներ իրականացնելու գործընթացում: Առաջատար երկրի արժույթն օգտագործվում է նան արժութային գոտու կազմի մեջ չմտնող երկրների հետ հաշվարկներում: Արժութային գոտու հիմնական կանոններն են. առաջատար արժույթի օգտագործումը որպես վճարամիջոց ն պահուստային միջոց, այդ արժույթի օգնությամբ «արտաքին վճարումների» իրականացումը, արժույթների ազատ տեղափոխումը մի երկրից դեպի մյուսը: ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - դրանք այն գործառնություններն են, որոնք կապված են. ա) արժութային արժեքների սեփականության իրավունքի ն այլ գույքային իրավունքների փոխանցման հետ, այդ թվում` այնպիսի գործառնությունների, որոնք կապված են որպես վճարման միջոց արտարժույթով վճարման փաստաթղթերի օգտագործման հետ, բ) որպես վճարման միջոց արտարժույթի, ինչպես նան արտաքին տնտեսական գործունեություն իրականացնելիս Հայաստանի Հանրապետության արժույթի օգտագործման հետ, գ) արժութային արժեքների` արտասահմանից Հայաստանի Հանրապետություն փոխադրման, ներմուծման ն առաքման, Հայաստանի Հանրապետությունից դրանց փոխադրման, արտահանման ն առաքման, ինչպես նան միջազգային դրամական փոխանցումների հետ: Արտարժույթով ն դրամով արտահայտված արժեթղթերով կատարվող գործառնությունները ստորաբաժանվում են ընթացիկ գործառնությունների ն կապիտալի ուղղակի շարժման հետ կապված գործառնությունների:

ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ` ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԵՎ

ՎԱՐԿԻ ՇԱՐԺԻ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ - բոլոր այն արժութային գործառնություններն են, որոնք չեն հանդիսանում ընթացիկ արժութային գործառնություն, այդ թվում` ա) ուղղակի ինվեստիցիաները, այսինքն` ներդրումներ կազմակերպության կանոնադրական կապիտալում եկամուտ ստանալու ն կազմակերպության կառավարմանը մասնակցելու իրավունք ձեռք բերելու նպատակով, բ) պորտֆելային ինվեստիցիաները, մասնավորապես` արժեթղթե48

րի ձեռք բերումը, գ) շենքերի, կառույցների ն այլ գույքի (ներառյալ հողի, ընդերքի) սեփականության իրավունքի ձեռք բերման համար որպես վճար կատարված փոխանցումները: ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ - դրամավարկային հարաբերությունների ամբողջություն, որոնք ձնավորվել են տնտեսական կապերի միջազգայնացման ու համաշխարհային շուկայի զարգացման հիման վրա: Այն իր գործունեությունն իրականացնում է պայմանագրային ու պետա-իրավական նորմերով: Տարբերվում են համաշխարհային, միջազգային ն ազգային արժութային համակարգեր: ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱ - որի օգնությամբ արժույթ վաճառողները ն գնորդները հանդիպում կամ հաղորդակցվում են միմյանց հետ, որոշում են արժույթների փոխանակային կուրսը ն ապահովում են դրանց փոխանակումը: ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ - դա տնտեսական, իրավական ն կազմակերպչական միջոցառումների ու ձների ամբողջություն է, որոնք իրականացվում են պետական մարմինների, կենտրոնական բանկերի, ֆինանսական հիմնարկությունների ն միջազգային արժութա-ֆինանսական կազմակերպությունների կողմից արժութային հարաբերությունների բնագավառում: Տվյալ երկրի արժութային քաղաքականությունն անցկացվում է նրա կառավարության, կենտրոնական բանկի, ֆինանսական մարմինների կողմից` արտարժույթի, արտարժութային փոխարժեքի, արտարժութային գործառնությունների վրա փոխազդեցության միջոցով: Աշխարհի մասշտաբով արժութային քաղաքականությունն անցկացվում է միջազգային արժութային-ֆինանսական կազմակերպությունների (Արժույթի միջազգային հիմնադրամ, միջազգային բանկեր) կողմից: ԱՐԺՈՒՅԹ - որը հնարավորություն է տալիս, որպեսզի տարբեր երկրներն իրենց ազգային դրամներով (արտարժույթով) մասնակցություն ցուցաբերեն միջազգային տնտեսական հարա49

բերություններում, ն որոնց հիմքում ընկած է փոխարժեք հասկացությունը: ԱՐԺՈՒՅԹ ԱԶԱՏ ՓՈԽԱՐԿԵԼԻ - այն արժույթն է, որը կարող է ազատ փոխարկվել այլ երկրների արժույթների հետ ն միաժամանակ առանց որնէ սահմանափակման օգտագործվել տվյալ երկրի քաղաքացիների ու օտարերկրացիների կողմից, տարբեր տեսակի վճարումների իրականացման ժամանակ` ընթացիկ շուկայական փոխարժեքով: Ազատ փոխարկելի արժույթների փոխանակման ոլորտը տարածվում է ինչպես ընթացիկ հաշվի գործառնությունների (կապված արտաքին առնտրային գործարքների, արտերկրյա տուրիզմի, ոչ առնտրային վճարումների հետ), այնպես էլ` արտաքին վարկերի ն օտարերկրյա ներդրումների շարժի գծով գործառնությունների վրա:

ԱՐԺՈՒՅԹ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ - դրանք են.

ա) շրջանառության մեջ գտնվող, ինչպես նան շրջանառությունից հանված կամ հանվող, փոխանակման ենթակա Հայաստանի Հանրապետության դրամները` ՀՀ կենտրոնական բանկի բանկային տոմսերի (թղթադրամների) տեսքով, ինչպես նան մետաղադրամները ն գանձատան տոմսերը, բ) ՀՀ բանկերի ն այլ ֆինանսավարկային կազմակերպությունների հաշիվներում առկա միջոցները` արտահայտված ՀՀ դրամով, գ) Հայաստանի Հանրապետության արժույթը որպես վճարման օրինական միջոց օգտագործելու մասին ՀՀ կառավարության ն Կենտրոնական բանկի կողմից օտարերկրյա պետության համապատասխան մարմինների հետ կնքված համաձայնագրերի հիման վրա, տվյալ պետության տարածքում գտնվող բանկերի ն ֆինանսավարկային այլ կազմակերպությունների հաշիվներում առկա միջոցները` արտահայտված ՀՀ դրամով: ԱՐԺՈՒՅԹԻ ԱՐԺԵԶՐԿՈՒՄ - 1) որնէ արժույթի արժեզրկումն է այլ երկրների արժույթների նկատմամբ, երբ այդ որնէ արժույթի տվյալ քանակով հնարավոր է ձեռք բերել ավելի քիչ քանակի այլ արժույթ, քան դա հնարավոր էր նախկինում, 2) պետության

կողմից ձեռնարկվող այն միջոցառումներն են, որոնք ուղղված են այլ երկրների արժույթների կամ ոսկու նկատմամբ սեփական արժույթի փոխարժեքի նվազեցմանը` հաստատագրված փոխարժեքի պարագայում: Արժույթի արժեզրկում է տեղի ունենում, երբ իրավասու պետական մարմինը մեծացնում է ազգային արժույթի քանակը ընթացիկ փոխարժեքի պայմաններում այլ արժույթներով փոխանակելու համար: Կենտրոնական բանկը կատարում է արժույթի արժեզրկում այն դեպքերում, երբ ազգային արժույթի փոխարժեքը դառնում է արհեստականորեն բարձր, օրինակ, եթե ակնհայտ է, որ գնաճի բարձր տեմպերի պատճառով երկրից արտահանվող արտադրանքը կորցրել է իր մրցունակությունը: Արժեզրկումը կարող է նպաստել երկրի վճարային հաշվեկշռի պակասուրդի կրճատմանը` ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ պահանջարկի փոքրացման պայմաններում երկրից արտահանվող ապրանքների նկատմամբ պահանջարկի բարձրացման միջոցով: ԱՐԺՈՒՅԹԻ ԳՆԱՆՇՈՒՄ - դա այն մեխանիզմն է, որը հնարավորություն է տալիս սահմանելու տվյալ երկրի արժույթի փոխարժեքը մնացած այլ երկրների արժույթների նկատմամբ: ԱՐԺՈՒՅԹԻ ՓՈԽԱՐԿԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ - դա տվյալ երկրի արժույթը կամ որնէ երկրի ազգային արժույթը այլ երկրների արժույթների կամ ոսկու հետ փոխանակելու հնարավորությունն է: Վերջինս կարող է պայմանավորված լինել ինչպես երկրի արժութային կարգավորմամբ, այնպես էլ նրանով, թե տվյալ երկիրն ինչպիսի դիրք է գրավում միջազգային տնտեսությունում: Ըստ փոխարկելիության աստիճանի արժույթները կարող են լինել` ազատ փոխարկելի, մասնակի փոխարկելի ն ոչ փոխարկելի արժույթներ: ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔ - այն ընդգրկում է տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից արտադրանքի արտադրության վրա կատարված ծախսերի ամբողջությունը:

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ - դրանք կոլեկտիվ սեփականության վրա հիմնված, իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող, իր անդամների աշխատանքային պարտադիր մասնակցությամբ գործող կազմակերպություններ են, որոնք ստեղծվում են շահույթ (եկամուտ) կամ այլ օգտակար արդյունքներ ստանալու նպատակով: Արտադրական կոոպերատիվի հիմնադիր փաստաթուղթը նրա կանոնադրությունն է, իսկ անդամներ կարող են լինել տվյալ երկրի ն այլ պետությունների քաղաքացիները, ինչպես նան քաղաքացիություն չունեցող անձինք: Արտադրական կոոպերատիվի գույքը պատկանում է նրա անդամներին` համատեղ սեփականության իրավունքով, ն նրանց համատեղ գործունեությունից ստացված շահույթը (եկամուտը) բաշխվում է` հաշվի առնելով յուրաքանչյուր անդամի աշխատանքային ներդրումը: ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆ - արտադրանքի առավելագույն հնարավոր թողարկումն է (տարվա, օրվա, հերթափոխի ընթացքում), կամ հումքի արդյունահանման ն վերամշակման ծավալն է` ըստ անվանացանկի ու տեսականու: Հզորության մեծությունն ըստ արտադրանքի որոշակի տեսակի թողարկման, դրա փոփոխության գործոնները ն օգտագործման մակարդակը բնութագրում է արտադրական հզորության հաշվեկշիռը: Արտադրական հզորության օգտագործման գործակիցը հարաբերական ցուցանիշ է, որը բնութագրում է արտադրանքի առանձին տեսակների թողարկման գծով արտադրական հզորության օգտագործման աստիճանը: Հաշվարկվում է որպես արտադրանքի փաստացի թողարկման ն այդ արտադրանքի թողարկման գծով հաշվետու ժամանակաշրջանում գործող միջին տարեկան հզորության հարաբերակցություն: ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՎԵՐԱԴԻՐ ԾԱԽՍԵՐ - դրանք իրենց բնույթով կապված են արտադրության գործընթացի հետ ն ուղղակիորեն չեն կարող վերագրվել արտադրվող արդյունքի այս կամ այն տեսակին: Այդ ծախսերին են վերաբերվում` ոչ արտադրական բանվորների աշխատավարձը սոցիալական ապահովագրութ52

յան հատկացումներով, նորոգման նպատակով օգտագործվող օժանդակ նյութերը ն անուղղակի արտադրական ծախսերը: ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ, ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ (ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ, ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ԻՐԱՑՈՒՄԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՎՆԱՍ) - համախառն շահույթի (վնասի) ն իրացման (առնտրային) ծախսերի, վարչական ն ընդհանուր այլ ծախսերի (արտադրական գործընթացի հետ կապ չունեցող) միջն եղած տարբերությունն է: ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԱՅԼ ՀԱՐԿԵՐ - բաղկացած են այն բոլոր հարկերից, որոնցով հարկվում են արտադրող միավորները արտադրության գործընթացի կամ արտադրության գործոնների օգտագործման հետ կապված, բացի ապրանքների հարկերից: Այդպիսի հարկերի չափերն ուղղակիորեն կախված չեն արտադրության ծավալներից ն շահութաբերությունից: Դրանք չեն ներառում նան կառուցվածքային միավորների ստացած շահույթի կամ այլ եկամուտների վրա ցանկացած հարկերը: Արտադրության այլ հարկերից են բնական պաշարների օգտագործման համար վճարները (բնապահպանության վճար), հողի, արտադրության մեջ օգտագործվող շենքերի ու շինությունների (անշարժ գույք) պարբերական հարկերը, արտոնագրային վճարները ն այլն: ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՆԵՐՄՈՒԾՄԱՆ ԶՈՒՏ ՀԱՐԿԵՐ - ներառում են ապրանքների ն ներմուծման հարկերը, արտադրության այլ հարկերը: «Զուտ» արտահայտությունը նշանակում է, որ հարկերը ցույց են տրվում առանց համապատասխան լրացուցիչ հատկացումների: ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԾԱԽՍԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ (|zq) հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. |zq =

∑ z1q1 , ∑ z0q0

որտեղ` q1-ը ն q0-ն համապատասխանաբար հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջաններում արտադրված արտադրանքի քանակն է կամ ֆիզիկական ծավալը: z1-ը ն z0-ն հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջաններում արտադրված արտադրանքի մեկ միավորի վրա կատարված արտադրական ծախսերն են: Այն ցույց է տալիս, թե քանի՞ անգամ է աճել (նվազել) արտադրանքի արտադրության ընդհանուր ծախսերը, կամ քանի՞ տոկոս է կազմում արտադրանքի արտադրության ընդհանուր ծախսերի ավելացումը (պակասեցումը) հաշվետու ժամանակաշըրջանում բազիսայինի համեմատությամբ: ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՇԻՎ - արտացոլում է անմիջականորեն արտադրական գործընթացին վերաբերվող գործառնությունները: Այս հաշվում որոշվում է համախառն ներքին արդյունքի հաշվարկման հիմքը հանդիսացող ավելացված արժեքը: ԱՐՏԱՀԱՆՄԱՆ ԾԱՎԱԼՆԵՐ - ընդգրկված են ինչպես հայրենական արտադրության, այնպես էլ վերաարտահանված արտասահմանյան արտադրության ապրանքները, իսկ ներմուծման ծավալներում` արտասահմանյան արտադրության ապրանքները, որոնք ներկրվել են հանրապետություն` ներսում սպառման ն վերաարտահանման համար: Արտահանման ն ներմուծման ծավալներում չեն ընդգրկված արժեթղթերը, շրջանառության մեջ գտնվող թղթադրամները ն մետաղադրամները, դրամական ոսկին, հանրապետության տարածքով օտարերկրյա բեռների տարանցիկ փոխադրումները, ցուցահանդեսների ն տոնավաճառների համար ուղարկված կամ ներկրված ապրանքները: ԱՐՏԱՀԱՇՎԵԿՇՌԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ - դրանց միջոցով հնարավորություն է տրվում հաշվառելու որնիցե կազմակերպության հաշվապահական հաշվեկշռում չներառվող, բայց ժամանակավոր օգտագործման կամ պահպանման նպատակով իր մոտ գտնվող նյութական ն դրամական ակտիվները (միջոցները): Ար54

տահաշվեկշռային հաշիվներով հաշվառվում են կազմակերպությանը չպատկանող ոչ ընթացիկ ակտիվները, ապրանքանյութական արժեքները, դրամական միջոցները, արժեթղթերը ն այլն: Չնայած նշված ակտիվներն արդեն հաշվառվում ն արտացոլվում են այն կազմակերպությունների հաշվեկշիռներում, որոնց դրանք պատկանում են, բայց մյուս կողմից էլ, վարձակալների մոտ դրանք չեն կարող դուրս թողնվել հաշվառումից, քանի որ դրանց պահպանման ու ճիշտ օգտագործման համար պատասխանատվություն են կրում վարձակալները:

ԱՐՏԱՍՈՎՈՐ (ԱՆՆԱԽԱԴԵՊ) ԴԵՊՔԵՐԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ

(ՎՆԱՍ) - արդյունք է արտասովոր դեպքերից ն տարբեր իրադարձություններից սպասվելիք եկամուտների ու ծախսերի տարբերության:

ԱՐՏԱՍՈՎՈՐ (ԱՆՆԱԽԱԴԵՊ) ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ - արդյունք

են` տարերային աղետների, քաղաքական ցնցումների ն արտակարգ այլ իրադարձությունների արդյունքում առաջացած կորուստների համար ստացված եկամուտների: ԱՐՏԱՍՈՎՈՐ (ԱՆՆԱԽԱԴԵՊ) ԾԱԽՍԵՐ - արդյունք են` տարերային աղետների, քաղաքական ցնցումների ն արտակարգ այլ իրադարձությունների արդյունքում առաջացած կորուստների դիմաց պատճառված վնասների: ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ «ԱՐԲԻՏՐԱԺ» - արտարժույթի գնման ն վաճառքի գծով միաժամանակ իրականացվող գործառնություն է տարբեր շուկաներում, կամ տարբեր ֆինանսական կազմակերպությունների հետ` փոխարժեքային տարբերություններից շահույթ ստանալու ակնկալիքով: Այլ խոսքով, արտարժութային արբիտրաժը կառուցվում է արտարժույթի փոխարժեքների անհամապատասխանության սկզբունքի հիման վրա` արտարժութային շուկաների տարբեր իրավիճակներում, նույն օրվա ընթացքում:

ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - 1) արտարժույթի առք ու վաճառքի այն գործառնություններն են, երբ մի արժույթը փոխանակվում է մեկ այլ արժույթի հետ: Արտարժութային փոխարժեքն արտահայտում է մեկ արժույթի արժեքը մյուս արժույթի միավորներով: ՀՀ օրենսդրության համաձայն, արտարժույթի առք ու վաճառքի գործառնություններ իրականացնելու լիցենզիա (թույլտվություն) է տրամադրում ՀՀ կենտրոնական բանկը, 2) տվյալ երկիր արտարժույթի ներկրումը ն առաքումն է, ինչպես նան տվյալ երկրից արտարժույթի արտահանումը ն առաքումը, 3) միջազգային դրամական փոխանցումների իրականացումն է: ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ - տվյալ առնտրային բանկի կողմից ժամանակի կոնկրետ պահին արտարժույթով ակտիվների ն պարտավորությունների տարբերությունն է: Այն հաշվարկվում է յուրաքանչյուր արտարժույթի համար: Եթե այս կամ այն արտարժույթով ակտիվների ընդհանուր գումարը հավասար է պարտավորությունների գումարին, ապա տվյալ արտարժույթի գծով դիրքը կոչվում է փակ, հակառակ դեպքում դիրքը բաց է: Արտարժութային դիրքը հաշվարկելիս սովորաբար հաշվի են առնվում նան արտահաշվեկշռային անավարտ (սփոթ, սվոփ, ֆյուչերսային, ֆորվարդային) գործարքների նկատմամբ պահանջները ն պարտավորությունները` համապատասխան արտարժույթներով: ՀՀ բանկային օրենսդրության համաձայն, արտարժութային դիրքը բանկի արտարժույթով ակտիվների ն պարտավորությունների միջն եղած տարբերությունն է` հաշվի առած նան արտահաշվեկշռային անավարտ գործարքների նկատմամբ պահանջները ն պարտավորությունները (սփոթ, սվոփ, ֆյուչերսային, ֆորվարդային)` համապատասխան արտարժույթներով: ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ` ԵՐԿԱՐ - երբ արտարժութային ակտիվները գերազանցում են արտարժութային պարտավորություններին: Այս դեպքում, եթե տվյալ արտարժույթի փոխարժեքն աճում է, ապա բանկը պետք է ավելի քիչ արտարժույթ

ծախսի, որպեսզի կատարի իր դրամային պարտավորությունները ն հակառակը: ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ` ԶՈՒՏ - որը տարբեր արտարժույթների դիրքերի հանրագումարն է, հաշվի առնելով տվյալ դիրքի նշանը (կարճ կամ երկար արտարժութային դիրքերի): ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ` ԿԱՐՃ - երբ արտարժութային ակտիվները փոքր են արտարժութային պարտավորություններից: Այս դեպքում եթե տվյալ արտարժույթի փոխարժեքն աճում է, ապա բանկը պետք է ավելի շատ դրամ ծախսի, որպեսզի կատարի իր արտարժութային պարտավորությունները ն հակառակը: ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ` ՀԱՄԱԽԱՌՆ - որը տարբեր արտարժույթների դիրքերի (փակ, բաց, կարճ, երկար) բացարձակ մեծությունների հանրագումարն է: ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ՊԱՀՈՒՍՏՆԵՐ - դրանք արտարժույթի պաշտոնական այն պաշարներն են տվյալ երկրի կենտրոնական բանկում ն ֆինանսական մարմիններում կամ միջազգային արժութավարկային կազմակերպություններում, որոնք պահում են` սեփական արժույթը պաշտպանելու, պարտքերը վճարելու ն միջազգային հաշվարկները կատարելու համար: ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹ - ցանկացած օտարերկրյա պետության արժույթն է, որը ծառայում է որպես շրջանառության օրինական միջոց ն հաշվառման հիմք տվյալ երկրում: Այս կամ այն երկիրը արտարժույթը կարող է գնել սեփական արժույթով ն օգտագործել արտերկրի հետ առնտուր կամ ֆինանսական գործառնություններ կատարելիս: Արտարժույթը գնվում ն վաճառվում է արտարժույթի շուկաներում բանկերի կողմից ինչպես կանխիկ ձնով կամ չեկերով, այնպես էլ այդ երկրների բանկերում արտարժութային հաշիվների մնացորդների շարժի ձնով: ՀՀ օրենսդրության համաձայն արտարժույթ են համարվում. ա) օտարերկրյա դրա57

մանիշները` արտահայտված բանկային տոմսերի, գանձատան թղթադրամների ն մետաղադրամների ձնով, որոնք համապատասխան օտարերկրյա մեկ կամ մի քանի պետությունների տարածքում գտնվում են շրջանառության մեջ ն օրինական վճարման միջոց են, ինչպես նան այն դրամանիշերը, որոնք հանված են կամ հանվում են շրջանառությունից, բայց ենթակա են փոխանակման շրջանառության մեջ գտնվող դրամանիշներով, բ) բանկային հաշիվներում ն ավանդներում գտնվող օտարերկրյա պետությունների դրամական միավորներով արտահայտված միջոցներն ու վճարման փաստաթղթերը: ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ԳՆԱՆՇՈՒՄ - տվյալ երկրում գործող օրենսդրական նորմերին, կանոններին ն ձնավորված պրակտիկային համապատասխան արտարժույթների փոխարժեքների սահմանումն է: Արտարժույթների գնանշումը կատարում են պետական (ազգային) կամ խոշորագույն առնտրային բանկերը` ուղղակի կամ անուղղակի եղանակով: ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ՇՈՒԿԱ - շուկա, որտեղ կատարվում է արտարժույթի ն դրանով արտահայտված վճարային այլ փաստաթղթերի (մուրհակներ, չեկեր ն այլն) առք ու վաճառք` պահանջարկի ն առաջարկի հիման վրա: Դա ոչ ձնական շուկա է, որն ընդգրկում է ամբողջ աշխարհը, որտեղ կապն իրականացվում է հաղորդակցության տարբեր տեսակի ուղիղ ն արագ միջոցների օգնությամբ: Արտարժույթի շուկայում հիմնականում գործում են արտարժույթի առնտուր անող դիլերները, առնտրային բանկերը ն արտարժույթի առք ու վաճառքի բրոքերները (որոնք գործում են որպես միջնորդներ): ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ (ՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ) ՓՈԽԱՐԺԵՔ - դա պետության կողմից պաշտոնապես սահմանվող ազգային արժույթի փոխարժեքն է, որը սովորաբար սահմանում է տվյալ երկրի կենտրոնական բանկը: Եթե պաշտոնական փոխարժեքը տարբերվում է շուկայական փոխարժեքից, ապա կենտրոնական բանկը պետք է պատրաստ լինի պահելու իր

սահմանած փոխարժեքը` բաց շուկայում գնումների ն վաճառքների միջոցով: ՀՀ օրնսդրությանը համաձայն, կենտրոնական բանկը հայտարարում է արտարժույթի ամենօրյա առք ու վաճառքի փոխարժեքները նախորդ օրը ֆինանսական շուկայում ձնավորված փոխարժեքների հիման վրա, որոնց միջին մեծությունը համարվում է հաշվարկային փոխարժեքը: ՀՀ կենտրոնական բանկն առք ու վաճառքի փոխարժեքներն օգտագործում է բանկերի ն ՀՀ կենտրոնական բանկի այլ հաճախորդների հետ գործառնությունների իրականացման ընթացքում: Հաշվարկային փոխարժեքն օգտագործվում է հաշվապահական հաշվառման նպատակներով ն հիմք է հանդիսանում ՀՀ գանձապետարանի բանկային սպասարկման համար: ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ՓՈԽԱՐԺԵՔ - դա որնիցե մի երկրի դրամական միավորի գինն է` արտահայտված մեկ այլ երկրի դրամական միավորներով (սովորաբար 1, 100 կամ 1000 միավորի դիմաց) որոշակի ամսաթվի դրությամբ: Այն ցույց է տալիս, թե ազգային արժույթի քանի միավոր է պահանջվում միավոր արտարժույթ գնելու համար: Հաճախ կիրառվում է ազգային արժույթի փոխարժեքը` հաշվարկված միջազգային արժութային միավորների` օրինակ Էքյուի, նկատմամբ: Արտարժույթի փոխարժեքը ձնավորվում է գլխավորապես արտարժույթի պահանջարկի ն առաջարկի հարաբերակցության ազդեցության ներքո կամ սահմանվում է վարչական կարգով ն շատ փոփոխուն է: Տարբերում են լողացող (ճկուն), անվանական, իրական փոխարժեքներ: Արտարժույթի փոխարժեքի վրա ազդող հիմնական գործոններից են վճարային հաշվեկշռի վիճակը, գնաճի մակարդակը, երկրների միջն կարճաժամկետ կապիտալների տեղաշարժը, ինչպես նան քաղաքական ն ռազմական գործոնները: Սովորաբար յուրաքանչուր երկրում իրավասու մարմնի կողմից սահմանվում է արտարժույթի պաշտոնական (հաշվարկային) փոխարժեքը: Տարբերվում են արտարժույթի առքի (գնորդի) ն վաճառքի (վաճառողի) փոխարժեքներ: Առքի փոխարժեքով բանկը ձեռք է բերում արտարժույթ, իսկ վաճառքի փոխարժեքով բանկը վաճա-

ռում է արտարժույթ: Միջին փոխարժեքը առքի ն վաճառքի փոխարժեքների միջին կշռված թվաբանականն է: ԱՐՏԱՔԻՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔ - պետության պարտքն է միջազգային բանկերին, այլ երկրների կառավարություններին, օտարերկրյա մասնավոր բանկերին: ԱՐՏԱՔԻՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆ - օտարերկրյա փոխառություն է, որը տրամադրվում է միջազգային վարկի ձնով դրա կարիքը զգացող երկրներին արտերկրյա վարկատուների կողմից: ԱՈՒԴԻՏ - աուդիտի ենթարկվող անձի ֆինանսական հաշվետվություններում ներկայացված տեղեկատվության անկախ ստուգումն է, որի արդյունքում կազմվում ն ներկայացվում է աուդիտորական եզրակացություն: Ֆինանսական հաշվետվությունների աուդիտի նպատակն է հնարավորություն ընձեռել աուդիտորին` կարծիք արտահայտելու այն մասին, թե արդյո՞ք ֆինանսական հաշվետվությունները, բոլոր էական առումներով, կազմված են Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասխան: Աուդիտն անցկացվում է օրենքով սահմանված դեպքերում (պարտադիր աուդիտ) կամ աուդիտի ենթարկվող անձի նախաձեռնությամբ (կամավոր աուդիտ): Ինչպես պարտադիր, այնպես էլ կամավոր աուդիտն իրականացվում է աուդիտորական գործունեության մասին նորմատիվ իրավական ակտերով սահմանված կարգով: Կամավոր աուդիտը կարող է իրականացվել այլ հիմունքներով (այլ ստանդարտներով ն այլն), եթե աուդիտի արդյունքները նախատեսված են Հայաստանի Հանրապետության տարածքից դուրս գտնվող օգտագործողների համար: ԱՈՒԴԻՏ ԻՐԱԿԱՆԱՑՆՈՂ ԱՆՁ - աուդիտորական կազմակերպությունն է (աուդիտորական ծառայություններ իրականացնող իրավաբանական անձը) ն (կամ) անհատ աուդիտորը (աու-

դիտորական ծառայություններ իրականացնող անհատ ձեռնարկատերը): ԱՈՒԴԻՏ ԻՐԱԿԱՆԱՑՆՈՂ ԱՆՁԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ԵՎ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - 1) աուդիտ իրականացնող անձն իրավունք ունի. ա) աուդիտորական ծառայությունների իրականացման ընթացքում լրիվ ծավալով ուսումնասիրել աուդիտի ենթարկվող անձի ֆինանսատնտեսական գործունեությանն առնչվող փաստաթղթերը, ինչպես նան ստուգել փաստաթղթերում հաշվառված գույքի փաստացի առկայությունը, բ) աուդիտի ենթարկվող անձից ստանալու աուդիտորական ծառայությունների իրականացման ընթացքում ծագած հարցերի վերաբերյալ բանավոր, գրավոր բացատրություններ ն այլ անհրաժեշտ տեղեկություններ, ինչպես նան պահանջել այդպիսի տեղեկությունների ստացումը երրորդ անձանցից, գ) աուդիտի ենթարկվող անձի գիտությամբ գրավոր հարցում անել ն ստանալ երրորդ անձանցից անհրաժեշտ տեղեկատվություն կամ հավաստումներ, դ) աուդիտորական ծառայությունների իրականացման աշխատանքներում ներգրավել այլ աուդիտորների, մասնագետների (այդ թվում` պայմանագրային հիմունքներով), ինչպես նան այլ առնտրային կազմակերպությունների: Աուդիտորական ծառայությունների իրականացման աշխատանքներում նշված անձանց ներգրավման կարգը նախատեսվում է աուդիտի ստանդարտներով, ե) աուդիտորական եզրակացություն պատրաստելու համար աուդիտի ենթարկվող անձի կողմից անհրաժեշտ տեղեկատվություն չներկայացվելու դեպքում հրաժարվել աուդիտ անցկացնելուց կամ աուդիտորական կարծիք արտահայտելուց, զ) իրականացնել Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ չարգելված այլ իրավունքներ: 2) Աուդիտ իրականացնող անձը պարտավոր է. ա) աուդիտորական գործունեության իրականացման ընթացքում պահպանել Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության պահանջները, բ) ապահովել իր աշխատող աուդիտորների պահանջների պահպանումը, գ) ապահովել աուդիտորական գործունեության իրականացման ընթացքում ստացված ն կազմված փաստաթղթերի, ծառայողական, առե61

վըտրային կամ բանկային գաղտնիք կազմող տեղեկատվության պահպանումը: Գաղտնի տեղեկությունների ցանկը սահմանվում է օրենքով, աուդիտորական գործունեության իրականացման մասին պայմանագրով ն ենթակա չէ հրապարակման, բացառությամբ օրենքով կամ պայմանագրով սահմանված դեպքերի, ինչպես նան այն իրավաբանական անձի, հիմնարկի կամ անհատ ձեռնարկատիրոջ գրավոր համաձայնության, որի մոտ իրականացվել է աուդիտորական գործունեությունը: Այդ ցանկում չեն ներառվում այն տեղեկությունները, որոնք Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ չեն կարող լինել ծառայողական, առնտրային կամ բանկային գաղտնիք, դ) որնէ խախտում թույլ տրվելու օրվան հաջորդող 30-օրյա ժամկետում այդ մասին գրավոր հայտնել լիազորված մարմնին, ե) Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած կարգով ներկայացնել իր գործունեության վերաբերյալ տարեկան հաշվետվություններ` մինչն տվյալ տարվան հաջորդող տարվա ապրիլի 15-ը, զ) Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած կարգով վարել իր կողմից կնքված պայմանագրերի գրանցամատյան, է) կրել օրենքով նախատեսված այլ պարտականություններ: ԱՈՒԴԻՏԻ ԵՆԹԱՐԿՎՈՂ ԱՆՁ - իրավաբանական անձն է, հիմնարկը կամ անհատ ձեռնարկատերը, որի մոտ իրականացվում են աուդիտորական ծառայություններ: ԱՈՒԴԻՏԻ ԵՆԹԱՐԿՎՈՂ ԱՆՁԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ԵՎ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - 1) աուդիտի ենթարկվող անձն իրավունք ունի. ա) ինքնուրույն ընտրել աուդիտ իրականացնող անձին, եթե օրենքով կամ պայմանագրով այլ բան սահմանված չէ, բ) աուդիտ իրականացնող անձից ստանալ աուդիտորական գործունեության մասին նորմատիվ իրավական ակտերի վերաբերյալ տեղեկատվություն, գ) լիազորված մարմնին ն (կամ) մասնագիտացված կառույցին տեղեկացնել աուդիտ իրականացնող անձի կողմից աուդիտորական գործունեության մասին նորմատիվ իրավական ակտերի պահանջների խախտման մասին, դ) իրականացնել Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ

չարգելված այլ իրավունքներ: 2) Աուդիտի ենթարկվող անձը պարտավոր է. ա) չխոչընդոտել աուդիտորական ծառայությունների իրականացմանը, աուդիտորական ծառայությունների իրականացման համար աուդիտ իրականացնող անձին տրամադրել անհրաժեշտ փաստաթղթեր, աուդիտորների բանավոր ն (կամ) գրավոր հարցումներին տալ պարզաբանումներ ն բացատրություններ (բանավոր ն (կամ) գրավոր), ինչպես նան աուդիտորի առաջարկությամբ, իր իրավասության սահմաններում, երրորդ անձանցից պահանջել աուդիտորական ծառայությունների իրականացման համար անհրաժեշտ տեղեկություններ, բ) չձեռնարկել աուդիտորական ծառայությունների իրականացման ընթացքում ուսումնասիրվող հարցերի շրջանակները սահմանափակող որնէ գործընթաց, գ) վերացնել աուդիտորական ծառայությունների իրականացման արդյունքում բացահայտված` հաշվապահական հաշվառման մեջ ն ֆինանսական հաշվետվություններում տեղ գտած թերություններն ու խախտումները, դ) աուդիտ իրականացնող անձից պահանջել ներկայացնելու լիցենզիայի պատճենը (կրկնօրինակը), ե) կրել օրենքով նախատեսված այլ պարտականություններ: ԱՈՒԴԻՏԻ ԵՎ ՀԱՐԱԿԻՑ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՓԱՍՏԱԹՂԹԱՎՈՐՈՒՄ - 1) աուդիտի ն հարակից ծառայությունների իրականացումը պարտադիր փաստաթղթավորվում է աուդիտ իրականացնող անձի կողմից` աուդիտի ստանդարտներով սահմանված կարգով, 2) աուդիտի փաստաթղթավորումը նախատեսում է աուդիտորի աշխատանքային փաստաթղթերի ն աուդիտի արդյունքների հիման վրա աուդիտորական եզրակացության կազմումը: Պայմանագրով նախատեսված դեպքերում կամ աուդիտ իրականացնող անձի նախաձեռնությամբ կազմվում է նան աուդիտորական հաշվետվություն (նամակ աուդիտի ենթարկվող անձի ղեկավարությանը), 3) աուդիտորի աշխատանքային փաստաթղթերն աուդիտի անցկացման նպատակով աուդիտորի կողմից պատրաստվող կամ ձեռք բերվող ն պահպանվող փաստաթղթերն են: Աուդիտորի աշխատանքային փաստաթղթերը առնտրային գաղտնիք պարունակող փաստաթղթեր են, 4) աու63

դիտորական եզրակացությունները, աուդիտորական հաշվետվությունները, աուդիտորի աշխատանքային փաստաթղթերը ն աուդիտի անցկացման հետ կապված այլ փաստաթղթերը պահպանվում են Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով, բայց ոչ պակաս, քան աուդիտի անցկացմանը հաջորդող հինգ տարիների ընթացքում:

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐ (ՉԱՓՈՐՈՇԻՉՆԵՐ) - դրանք

աուդիտի միջազգային ստանդարտներին համապատասխանող, աուդիտի անցկացման, ինչպես նան աուդիտին հարակից ծառայությունների իրականացման մեթոդներն ու կարգը կանոնակարգող նորմատիվ իրավական ակտերն են: Աուդիտ իրականացնող անձն ինքնուրույն է ընտրում իր աշխատանքի ձներն ու մեթոդները, ելնելով աուդիտորական գործունեության մասին նորմատիվ իրավական ակտերի պահանջներից: ԱՈՒԴԻՏՈՐ - պետության կողմից որակավորված մասնագետ կամ այլ կերպ` աուդիտորական ընկերության աշխատակից, որն ընկերության հետ կնքված պայմանագրի հիման վրա ստուգում է այդ ընկերության ֆինանսատնտեսական վիճակը` դրա գործունեության օրենսդրությանը համապատասխան լինելու, ֆինանսական հաշվետվությունների արժանահավատության մասին եզրակացություն տալու նպատակով: ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ 1) աուդիտորական գործունեությունը ֆինանսական հաշվետվությունների ն (կամ) ֆինանսական հաշվետվություններ ներառող փաստաթղթերում առկա այլ տեղեկատվության աուդիտի ն (կամ) աուդիտին հարակից ծառայությունների` աուդիտորական դիտարկում, համաձայնեցված ընթացակարգեր, կոմպիլյացիա (տեղեկատվության հավաքում) իրականացումն է, 2) աուդիտորական գործունեությունն իրականացվում է աուդիտորական գործունեության մասին նորմատիվ իրավական ակտերով սահմանված կարգով, 3) աուդիտը ն աուդիտորական դիտար64

կումն աուդիտ իրականացնող անձին հնարավորություն է ընձեռում տեղեկատվության արժանահավատության վերաբերյալ ապահովելու իր հավաստիացումը, իսկ համաձայնեցված ընթացակարգերն այդպիսի հավաստիացում չեն նախատեսում, 4) աուդիտորական ծառայության իրականացումն առանց աուդիտորական ծառայությունների իրականացման լիցենզիայի արգելվում է: Աուդիտորական ծառայությունները պետք է իրականացվեն առնվազն մեկ աուդիտորի կողմից: ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ՆՈՐՄԱՏԻՎ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐ - դրանք կազմված են «Աուդիտորական գործունեության մասին» օրենքից, աուդիտորական գործունեությանը վերաբերող նորմեր պարունակող այլ օրենքներից, Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշումներից, ինչպես նան Հայաստանի Հանրապետության կառավարության լիազորած պետական կառավարման մարմնի կողմից ընդունված այլ իրավական ակտերից: ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ - ֆինանսական հաշվետվությունների այնպիսի ընթացակարգերի իրականացում է, որը հնարավորություն է ընձեռում աուդիտորին, պարզելու, թե արդյո՞ք առկա են այնպիսի փաստեր, որոնք կարող են վկայել այն մասին, որ ֆինանսական հաշվետվությունները, բոլոր էական առումներով, կազմված չեն Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասխան: ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ - աուդիտ իրականացնող անձի կողմից կազմված փաստաթուղթ է, որում արտահայտվում է կարծիք աուդիտի ենթարկվող անձի ֆինանսական հաշվետվությունների վերաբերյալ: Աուդիտորական եզրակացության ձնին ու բովանդակությանը ներկայացվող պահանջները սահմանվում են աուդիտի ստանդարտներով: Աուդիտորական եզրակացությունը գաղտնիք չպարունակող փաստաթուղթ է, որի հրապարակման անհրաժեշտությունը որոշում է աուդիտի ենթարկվող անձը, եթե օրենքով այլ բան սահմանված չէ: Աուդիտո65

րական եզրակացությունը կազմվում է առնվազն երկու օրինակից, ստորագրվում ն (կամ) կնքվում է աուդիտ իրականացնող անձի կողմից: Աուդիտորական եզրակացության մեկ օրինակը տրվում է աուդիտի ենթարկվող անձին, իսկ մյուսը մնում է աուդիտ իրականացնող անձի մոտ: ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԵՂԾ - այն աուդիտորական եզրակացությունն է, որը կազմվել է առանց աուդիտ անցկացնելու կամ աուդիտի ստանդարտներին համապատասխան փաստաթղթավորում իրականացնելու, ինչպես նան այն եզրակացությունը, որը հակասում է աուդիտի ենթարկվող անձի կողմից ներկայացված ն աուդիտ իրականացնող անձի կողմից աուդիտի ընթացքում ուսումնասիրված փաստաթղթերի բովանդակությանը: Աուդիտորական եզրակացությունը կեղծ է ճանաչվում դատական կարգով: ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎՃԱՐ - աուդիտորական ծառայությունների դիմաց վճարի չափը, վճարման կարգը ն ձնը որոշվում են կողմերի միջն կնքված պայմանագրով ու չեն կարող կախվածության մեջ դրվել աուդիտի ենթարկվող անձի այնպիսի պահանջներից, որոնք կարող են ազդել աուդիտորական ծառայությունների իրականացման արդյունքում տըրամադրվող եզրակացության (հաշվետվության) բովանդակության վրա: ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ - դրանում կարող են ներառվել տեղեկություններ աուդիտի ընթացքի, հայտնաբերված սխալների ն թերությունների, հաշվապահական հաշվառման վարմանը ու ֆինանսական հաշվետվությունների կազմմանը ներկայացվող պահանջների խախտումների, առանձին հարցերի գծով վերլուծության արդյունքների, պայմանագրով նախատեսված ն այլ հարցերի մասին, ինչպես նան առաջարկություններ սխալների ն թերությունների վերացման ուղղությամբ: Աուդիտի ենթարկվող անձի կամ աուդիտորի ցանկությամբ աուդիտո66

րական հաշվետվությունում կարող են ընդգրկվել նան այլ տեղեկություններ: Աուդիտորական հաշվետվությունն առնտրային գաղտնիք պարունակող փաստաթուղթ է: Այն կազմվում է առնվազն երկու օրինակից, ստորագրվում է աուդիտի անցկացման համար պատասխանատու աուդիտորի, ն ստորագրվում ու կնքվում է աուդիտ իրականացնող անձի ղեկավարի կողմից: Աուդիտորական հաշվետվության առնվազն մեկ օրինակը տրվում է աուդիտի ենթարկվող անձին, իսկ մյուսը մնում է աուդիտ իրականացնող անձի մոտ: Բ ԲԱԶԵԼՅԱՆ ՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳԻՐ - դա Մեծ Բրիտանիայի ն Արնմուտքի առաջատար երկրների միջն 1967թ. կնքված համաձայնագիր է, որով սահմանվեց ֆունտ ստեռլինգի ճգնաժամի ժամանակաշրջանում Մեծ Բրիտանիային տրամադրված վարկերի մարման կարգը: Համաձայնագիրն ունեցավ մեծ նշանակություն, քանի որ առաջին անգամ տվյալ երկիրը համաձայնվեց, իր պարտքի դիմաց, երրորդ երկրներին տրամադրել դոլարային երաշխիք: ԲԱԶՄԱԳՈՐԾՈՆ ՌԵԳՐԵՍԻԱ - միմյանց հետ կապված երեք ն ավելի ցուցանիշների միջն եղած կապը կոչվում է բազմակի կամ բազմագործոն ռեգրեսիա: Բազմագործոն ռեգրեսիայի մեթոդներով փոխկախվածությունների ուսումնասիրման դեպքում խնդիրը ձնակերպվում է այնպես,ինչպես զույգային ռեգրեսիայի ժամանակ, այն է` որոշել արդյունքային (7) ն գործոնային ցուցանիշների (x) միջն եղած կապը հետնյալ արտահայտությամբ` 7 x = f x1, x 2 ,..., xո :

(

)

Բազմակի ռեգրեսիայի մոդելների կառուցումն ընդգրկում է հետնյալ փուլերը. ա) կապի ձնի ընտրումը (ռեգրեսիայի հավասարում), բ) գործոնային հատկանիշների ընտրումը,

գ) համակցության բավարար ծավալի ապահովումը արդյունավետ գնահատական ստանալու համար: Ռեգրեսիայի հավասարման ընտրությունը դժվարանում է նրանով, որ կախվածության ցանկացած տեսքի համար կարելի է ընտրել մի շարք հավասարումներ, որոնք տարբեր կերպ կբնութագրեն այդ կապերը: Փոխկապվածության բազմագործոն մոդելների կառուցման պրակտիկան ցույց է տալիս, որ սոցիալ-տնտեսական երնույթների միջն իրականում գույություն ունեցող կախվածությունը կարելի է նկարագրել` կիրառելով մոդելների հինգ տեսակ. 1) գծային` 7 (1 , ( 2 ,... ( n = a 8 + a1x1 + a 2 x 2 + ... + aո x ո : 2) աստիճանային`

a a a 7 (1 , ( 2 ,... ( n = a 8 x11 x 22 ...x ոո :

3) ցուցչային`

7 (1 , ( 2,...

4) պարաբոլային`

7 (1 , ( 2 ,..., ( n = a 8 + a1x1 + a 2 x 2 + ... + aո x ո : a a a 7 (1 , ( 2 ,..., ( n = a 8 + 1 + 2 + ... + ո : x1 x 2 xո

5) հիպերբոլային`

a8 +a x +a x +...+aոxո 11 2 2

Տնտեսագիտորեն տրամաբանական մեկնաբանություն տալու համար գծային մոդելներն ավելի պարզ են ու մատչելի, ուստի այդ առումով ոչ գծային մոդելները բերվում են գծայինի` լոգարիթման ճանապարհով: ԲԱԶՄԱԿԻ ԿՈՌԵԼՅԱՑԻԱՅԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ - հաշվարկվում է արդյունքային (Υ) ն մի շարք գործոնային ցուցանիշների (Xi) միջն կապի սերտությունը գնահատելու համար: Արդյունքային (Υ) ն երկու գործոն-ցուցանիշների (X1: X2) միջն կապի սերտությունը գնահատելու համար բազմակի կոռելյացիայի գործակիցը կարելի է որոշել հետնյալ բանաձնով. Բ Y/X ,X = 1 2

rYX + rYX − 2rYX rYX rX X 2 1 2 , 1 − rX X 1 2

որտեղ rX X -ը X1 ն X2 ցուցանիշների միջն զույգային կոռել1 2 յացիայի գործակիցն է: r7x -ը ն r7x -ը Υ-ի ն X1-ի ու X2-ի միջն եղած կոռելյացիայի i

կապն է: Բազմակի կոռելյացիայի գործակիցը (Բ7x1, x2, x3, …, xո) կարելի է հաշվարկել նան այլ բանաձնով, եթե ազդող գործոնների թվաքանակը հավասար է ո-ի: Այն արտահայտվում է հետնյալ տեսքով` ո Բ YX ,X ,..., X = β1rYX + β2rYX + ... + βոrYX = ∑ βirYX , ո i=1 1 2 i ո

որտեղ` βi -ն ազդող i-րդ գործոնի (xi), արդյունքային ցուցանիշի (7) ն բազմագործոն հավասարման մեջ ներառվող գործակիցների (ai) համախմբման (ստանդարտացման) ընդհանուր գործակիցն է, որն իր հերթին արտահայտվում է հետնյալ բանաձնով. σ7 βi = a i , σx i

որտեղ` σ 7 -ը ն σ x -ն համապատասխանաբար 7 -ի ն x i -ի i միջին քառակուսային շեղումներն են σ7 =

72 − 7

ն σx = X 2 − X i i i

r7x -ն արդյունքային ցուցանիշի i

(7 )

ն ազդող i-րդ գործոնի

միջն եղած կոռելյացիայի գործակիցն է: Բազմակի կոռելյացիայի գործակիցը փոփոխվում է 0-ից մինչն 1-ի սահմաններում` 0 ≤ Բ ≤ 1: Եթե Բ-ը ձգտում է 1-ի, նշանակում է ցուցանիշների միջն գոյություն ունի սերտ կապ, որի խտությունը մեծ է կամ ֆունկցիոնալ է:

Փոքրաթիվ դիտարկումների դեպքում բազմակի կոռելյացիայի գործակցի արժեքը, որպես կանոն, չափից ավելի է բարձրանում, բայց ոչ ավելի 1-ից: ԲԱԺՆԵՏԵՐ - իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձ է, որը հանդիսանում է բաժնետիրական ընկերության մեկ կամ մի քանի բաժնետոմսերի սեփականատեր, ն որոնց միջոցով ունի բաժնային մասնակցություն տվյալ ընկերության գույքում: Կան երկու հիմնական տեսակի բաժնետերեր. ա) արտոնյալ բաժնետոմսերի սեփականատերեր, որոնք ունեն հաստատագրված շահաբաժին ստանալու ն բաժնետիրական ընկերության լուծարման դեպքում բաժնետոմսերում ներդրած միջոցները ետ ստանալու առաջնահերթ իրավունք (ի տարբերություն սովորական բաժնետոմսերի սեփականատերերի), բ) սովորական բաժնետոմսերի սեփականատերեր, որոնք չնայած չունեն հաստատագրված շահաբաժին ստանալու իրավունք, սակայն ունեն ձայնի իրավունք ընկերության բաժնետերերի ընդհանուր ժողովում: Որտեղ որոշվում են սովորական բաժնետոմսերի բաժնետերերի շահաբաժինների սահմանաչափը: Բոլոր բաժնետերերը հանդիսանում են բաժնետիրական ընկերության մասնակից: ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԵԿԱՄՏԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ - մեկ բաժնետոմսի հաշվով ստացված զուտ շահույթի (բաժնետոմսի շահույթի նորմայի) ն բաժնետոմսի շուկայկան գնի հարաբերակցությունն է` արտահայտված տոկոսներով: ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉՈՒԹՅՈՒՆ - տվյալ ընկերության կողմից առանձնացված ն իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող ստորաբաժանում է, որը գտնվում է ընկերության գտնվելու վայրից դուրս, ներկայացնում է նրա շահերը, իրականացնում նրա պաշտպանությունը: Ներկայացուցչությունը գործում է ընկերության կողմից հաստատված կանոնակարգի հիման վրա: Նրան գույքը տրամադրվում է իր ընկերության կողմից ն այն հաշվառվում է ինչպես իր, այնպես էլ այդ ընկերության հաշվեկշռում:

ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ (ԲԸ) - իրավաբանական անձ, որի կանոնադրական հիմնադրամը (կապիտալը) բաժանված է ընկերության նկատմամբ բաժնետերերի պարտավորական իրավունքը հավաստիացնող որոշակի թվով բաժնետոմսերի: Բաժնետիրական ընկերության հիմնադիր փաստաթուղթը կանոնադրությունն է: Ընկերությունն իրավունք ունի օրենքով սահմանված կարգով բանկային հաշիվներ բացել ՀՀ ն այլ պետությունների բանկերում: Բաժնետիրական ընկերությունները կարող են լինել բաց կամ փակ, որը պետք է արտահայտվի նրա կանոնադրությամբ ն ֆիրմային անվանմամբ: ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ - բաժնետիրական ընկերության սեփական կապիտալի մի մասն է, որը ձնավորվում է թողարկված բաժնետոմսերի վաճառքից ն իրենից ներկայացնում է բաժնետերերի կողմից ներդրված կապիտալի (միջոցների) ընդհանուր գումարը: Հանդիսանում է բաժնետիրական ընկերության սեփականությունը, բաժնետոմսերի անվանական արժեքին համահունչ: Բաժնետիրական կապիտալը հիմնականում ներառում է կանոնադրական կապիտալը ն, եթե բաժնետոմսերն իրացվում (վաճառվում) են անվանական արժեքից բարձր գնով, ապա ձնավորվում է լրացուցիչ կապիտալ: ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ ԱՐՏՈՆՅԱԼ - որը չափվում է բանկի կողմից թողարկվող ցանկացած բաժնետոմսի անվանական արժեքով, որոնց դիմաց շահաբաժին վճարվելու է խոստացված կայուն դրույքաչափերով: ԲԱԺՆԵՏՈՄՍ - արժեթուղթ է, որը վկայում է դրա տիրոջ կողմից բաժնետիրական ընկերության կանոնադրական կապիտալ (հիմնադրամ) ներդնելու փաստը, ն իրավունք է տալիս նրան մասնակցելու ընկերության կառավարմանը, ստացված շահույթին ն ընկերության լուծարման ժամանակ մնացած ունեցվածքի բաժանմանը: Բաժնետոմսը չունի գործողության ժամկետ ն գոյություն ունի այնքան ժամանակ, քանի դեռ կա տվյալ բաժնետիրական ընկերությունը: Բաժնետոմսը, որպես փաստա71

թուղթ, պետք է պարունակի հետնյալ ռեկվիզիտները` բաժնետիրական ընկերության ֆիրմային անվանումը ն գտնվելու վայրը, արժեթղթի անվանումը, դրա տեսակը, հերթական համարը, թողարկման ամսաթիվը, անվանական արժեքը, քանակը, շահաբաժնի (դիվիդենտի) վճարման ժամկետը, բաժնետիրական ընկերության վարչության նախագահի ստորագրությունը: Բաժնետոմսերը լինում են անվանական ն ըստ ներկայացնողի: Անվանական բաժնետոմսերի մեջ նշվում է սեփականատիրոջ անունը, այն գրանցվում է բաժնետիրական ընկերության հատուկ գըրքում, ուր նշվում է, թե ով, ինչպիսի ն ինչքան բաժնետոմս է տնօրինում: Ըստ ներկայացնողի տիպի բաժնետոմսում սեփականատիրոջ անունը չի նշվում: ԲԱԺՆԵՏՈՄՍ ԱՐՏՈՆՅԱԼ - դա բաժնետիրական ընկերության կառավարմանը մասնակցելու իրավունք չի տալիս, բայց տալիս է առաջնահերթ իրավունք` սահմանված կայուն չափի շահաբաժնի ստացման համար նույնիսկ այն դեպքում, երբ ընկերությունը համապատասխան շահույթի գումար չի ստացել: Արտոնյալ բաժնետոմսերի թողարկումը թույլ է տալիս, սեփական միջոցների ներգրավման ճանապարհով, ավելացնել բաժնետիրական ընկերության կանոնադրական կապիտալը, ի տարբերություն պարտատոմսերի, որոնք սեփականության իրավունք չեն տալիս դրանց տերերին ն հանդիսանում են փոխառու աղբյուրներ: ԲԱԺՆԵՏՈՄՍ ՀԱՍԱՐԱԿ - դա իրավունք է տալիս մասնակցելու բաժնետիրական ընկերության կառավարմանը, շահաբաժնի (դիվիդենտի) ստացմանը, որի չափը որոշվում է բաժնետերերի ժողովում` հաշվետու ժամանակաշրջանի ավարտից ն ընկերության գործունեության ֆինանսական արդյունքները որոշելուց հետո: ԲԱԺՆԵՏՈՄՍԵՐԻ ԵԿԱՄՏԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ - մեկ բաժնետոմսին ընկնող այն եկամուտն է, որը հիմնված է կոնկրետ օրվա դրությամբ դրա շուկայական արժեքի ն այդ ժամանակաշրջա72

նում վճարվող շահաբաժինների վրա: Սովորաբար այն հաշվարկվում է բաժնետոմսի տարեկան շահաբաժնի ն նրա շուկայական արժեքի հարաբերակցությամբ: ԲԱԺՆԵՏՈՄՍԻ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՆՈՐՄԱ - ցույց է տալիս բաժնետիրական ընկերության զուտ շահույթի (հարկումից հետո) ն տարվա ընթացքում շրջանառությունում գտնվող հասարակ բաժնետոմսերի միջին թվաքանակի հարաբերակցությունը: Այս ցուցանիշը մեկ հասարակ բաժնետոմսին ընկնող զուտ շահույթի չափն է, ն որքան բարձր է դա, նշանակում է հավասար պայմաններում նույնչափ արդյունավետ են օգտագործվել բաժնետոմսերը: Այս ցուցանիշը շատ զգայուն է շուկայի մրցակցության նկատմամբ, այդ պատճառով էլ յուրաքանչյուր բաժնետիրական ընկերության գործունեությունը գնահատելիս հետազոտվում են նրա տնտեսական կապերը տարբեր ժամակահատվածներում: ԲԱՆԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ (ԲՕՃ) - հարկումից հետո զուտ շահույթի ն ընդհանուր ակտիվների հարաբերակցությունն է: Այս ցուցանիշը բնութագրում է առաջին հերթին բանկի աշխատանքի արդյունավետությունը, քանի որ այն ցույց է տալիս բանկի տնօրինության տակ գտնվող մեկ միավոր ակտիվի օգտագործման արդյունքում նրա կողմից ստացվելիք շահույթի մեծությունը` հարկում կատարելուց հետո: ԲԱՆԿ - ֆինանսավարկային հիմնարկություն է, որն իրականացնում է դրամական միջոցներով ն արժեթղթերով տարբեր տեսակի գործառնություններ, ցուցաբերում է ֆինանսական ծառայություններ կառավարությանը, տնտեսավարող սուբյեկտներին, կազմակերպություններին, քաղաքացիներին ն այլ բանկերին: Ներգրավում է ազատ դրամական միջոցներ ավանդների ու դեպոզիտների տեսքով, տրամադրում է տարբեր տեսակի վարկեր` դրա կարիքը զգացողներին (վարկառուներին, փոխառուներին), ն կատարում է բազմատեսակ գործառնություններ ու ծառայություններ:

ԲԱՆԿ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ - ոչ պետական վարկային հիմնարկություն է, որն իրականացնում է տարբեր տեսակի բանկային գործառնություններ ն միաժամանակ կազմակերպություններին ն բնակչությանը մատուցում է բազմաբնույթ ֆինանսական ծառայություններ: Բանկի հիմնական գործունեության տեսակներից են` ընթացիկ հաշիվների վարումը, վճարահաշվարկային գործառնությունները, ավանդների ներգրավումը, կանխիկ դրամի ընդունումը ն տրամադրումը, առնտրային, սպառողական ն հիփոթեքային վարկերի տրամադրումը: Լրացուցիչ ծառայություններից են` գույքի հավատարմագրային կառավարումը, արտարժույթի ն արժեթղթերի առք ու վաճառքը, վարկային քարտերի համակարգը ն անձնական կենսաթոշակային հիմնադրամների կառավարումը: ԲԱՆԿ ԷՄԻՍԻՈՆ - բանկ (որպես կանոն` կենտրոնական բանկ), որն օրենսդրորեն օժտված է բանկնոտներ թողարկելու, երկրում դրամաշրջանառությունը, արտարժույթի փոխարժեքը ն վարկը կարգավորելու, երկրի արժութային պահուստների պահպանման մենաշնորհային իրավունքով: Տվյալ բանկերն իրականացնում են բանկային տոմսերի (բանկնոտների) թողարկում ն վարկային համակարգի կենտրոնն են: Հայաստանի Հանրապետությունում միակ էմիսիոն բանկը ՀՀ կենտրոնական բանկն է: ԲԱՆԿ ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ - մասնագիտացված բանկ է, որն ավանդներ է ընդունում հիմնականում բնակչությունից, առաջարկում է խնայողական տարբեր հաշիվների բացում ն վարում, ներդրումներ է կատարում հուսալի արժեթղթերում (այդ թվում` պետական պարտատոմսերում), ինչպես նան առաջարկում է հաշվարկային ծառայություններ, վարկեր, վարկային քարտեր, բանկային փոխատվություններ ն այլն: Խնայողական բանկերը նպաստում են բնակչության խնայողությունների ն ազատ դրամական միջոցների բանկային համակարգ ներգրավմանը: Կարող է ստեղծվել որպես բաժնետիրական ընկերություն, կամ որպես փոխադարձ - խնայողական բանկ: Ներկայումս գործում են խնայբանկերի մի քանի տեսակներ` հավատարմագրային-խնա74

յողական, փոխադարձ - խնայողական ն փոստա-խնայողական բանկեր: ԲԱՆԿ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ - 1) երկրի գլխավոր բանկը, որն օժտված է բանկնոտների մենաշնորհային թողարկման, դրամաշրջանառության կարգավորման, բանկերի ն այլ վարկային կազմակերպությունների գործունեության կարգավորման ն վերահսկման, դրամավարկային ն արժութային քաղաքականության մշակման ու իրականցման, երկրի պաշտոնական միջազգային պահուստների պահպանման ն կառավարման իրավունքով: Հանդիսանում է «բանկերի բանկը», կառավարության ֆինանսական գործակալը` պետական բյուջեն սպասարկելիս, իրականացնում է կառավարության բանկային սպասարկումը: Պատասխանատու է երկրի օրինական վճարամիջոցի` թղթադրամի ն մետաղադրամի թողարկման համար, որի միջոցով ստանում է մշտական իրացվելիություն ն առնտրային բանկերի համար դառնում է իրացվելիության աղբյուր: Իրականացնում է դրամավարկային քաղաքականություն, օգտագործելով հետնյալները. կենտրոնական բանկում տեղաբաշխվող պարտադիր պահուստների նորմատիվի պաշտոնական տոկոսադրույքների սահմանումը, բաց շուկայական գործառնությունները, բանկերի վերավարկավորումը ն կառավարության վարկավորումը, արժութային ինտերվենցիաները, պետական արժեթղթերով գործառնությունները, դրամական զանգվածի աճի նպատակային կողմնորոշիչների սահմանումը, քանակական վարկային սահմնափակումները: Տարբեր երկրներում կենտրոնական բանկերին անվանում են տարբեր կերպ` ազգային, պետական, ժողովրդական: Մի շարք երկրներում կենտրոնական բանկի կապիտալի մեծ մասը (կամ ամբողջությամբ) պատկանում է պետությանը, թեպետ դրանց բաժնետեր կարող են լինել նան առնտրային բանկերը ն ֆինանսական ինստիտուտները: ԲԱՆԿ ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎ - որպես կոոպերատիվ կազմակերպա-իրավական ձնով հիմնադրված բանկ է: Կոոպերատիվ բանկի մասնակիցները (անդամները), անկախ բանկի կանոնադրա75

կան կապիտալում իրենց մասնակցության չափից, ունեն մեկ ձայնի իրավունք: Բնութագրվում է սեփականության հատուկ ձեվով ն ստացվող շահույթի օգտագործման հատուկ մեխանիզմով (շահույթը բաշխվում է հիմնականում բանկի մասնակիցներին` նրանց նպաստավոր պայմաններով ծառայություններ մատուցելու համար): ՀՀ օրենսդրությամբ կոոպերատիվ բանկն առանձնացված չէ որպես բանկերի հատուկ տեսակ: Կոոպերատիվ բանկն ունի առնվազն երեք մասնակից: Կոոպերատիվ բանկի շահաբաժիններ վճարելու, նոր մասնակիցներ ընդունելու, բանկում մասնակցությունը դադարելու, ինչպես նան բանկի լուծարման դեպքում բանկի կապիտալը մասնակիցների միջն բաշխելու կարգը սահմանվում է կոոպերատիվ բանկի կանոնադրությամբ: ԲԱՆԿ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ - այս անվանումով հայտնի են Վերակառուցման ն զարգացման միջազգային բանկը ն նրա մասնաճյուղերը, Զարգացման միջազգային ասոցիացիան ու Միջազգային ֆինանսական կորպորացիան: Այս երեք միջազգային ֆինանսական ինստիտուտներից յուրաքանչյուրն ունի Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ-ի) ինքնուրույն մասնագիտացված հիմնարկության կարգավիճակ: Համաշխարհային բանկը (ՀԲ) ստեղծվել է Բրետոն Վուձի համաժողովում (1944թ.) ն սկսել գործել 1946թ.ից: Բանկի անդամները պարտադիր պետք է լինեն Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) անդամներ: ՀԲ-ի բարձրագույն մարմինը կառավարիչների խորհուրդն է, որում յուրաքանչյուր երկիր ունի իր ներկայացուցիչը: Ձայները որոշվում են ըստ ԱՄՀ-ում առանձին երկրների քվոտայի: Օպերատիվ աշխատանքն իրականցնում է 20 տնօրեններից բաղկացած տնօրինությունը, ընդ որում ամենամեծ քվոտայով երկրներից յուրաքանչյուրը ներկայացված է մեկական տնօրենով, իսկ մնացած 15 տնօրեններն ընտրվում են մյուս երկրների կողմից 2 տարի ժամկետով: ՀԲ-ն ստեղծվեց երկարաժամկետ վարկավորման ն մասնավոր փոխառությունների երաշխավորման ճանապարհով, 2-րդ համաշխարհային պատերազմից հետո Արնմտյան Եվրոպայի տնտեսության վերականգնմանը աջակցե76

լու նպատակով: Հետագայում բանկն անցավ գլխավորապես շուկայական պայմաններով վարկային գործառնություններին: Վարկերը, պետության երաշխավորության դեպքում, տրամադրվում են միայն կառավարություններին ն կենտրոնական բանկերին` երկրի տնտեսական զարգացման համար նախատեսված նախագծերի (ծրագրերի) ֆինանսավորման համար: Դրանց օգտագործումը խիստ կենտրոնացված է ն կատարվում է փուլերով` նախագծի իրացմանը զուգընթաց: ՀԲ-ի վարկերի տոկոսադրույքները հաշվարկվում են` ելնելով կապիտալների միջազգային շուկաների տոկոսադրույքներից: ՀԲ-ի ռեսուրսները գոյանում են անդամ երկրների մուծումներից, ինչպես նան` կապիտալների միջազգային շուկաներում պարտատոմսային փոխառությունների (10-ից 30 տարի ժամկետով) թողարկման միջոցով ստացված փոխառու միջոցներից: ՀԲ-ի փոխառությունները համարվում են ամենաապահովվածներից մեկը: ԲԱՆԿ ՀԻՓՈԹԵՔԱՅԻՆ - մասնագիտացված բանկ է, որը զբաղվում է հիփոթեքային վարկերի (անշարժ գույքի գրավի դիմաց վարկերի) տրամադրմամբ, անշարժ գույքի ձեռք բերման, հիփոթեքների վերավաճառքի, տարբեր տեսակի տեխնիկական ծառայությունների մատուցման գործունեությամբ: Հիփոթեքային բանկի կողմից տրամադրվող վարկերը սովորաբար ունեն երկարաժամկետ բնույթ: Որպես դրամական միջոցների աղբյուրներ հանդես են գալիս, առավելապես, բանկի այն հաճախորդների ավանդները, որոնք ցանկանում են ստանալ հիփոթեքային վարկ ն բանկի սեփական կապիտալը: Նրանք հավաքագրում են ռեսուրսներ արժեթղթերի հատուկ տեսակի` գրավաթղթերի, թողարկման միջոցով, որոնց համար որպես ապահովություն ծառայում է բանկերում գրավադրված անշարժ գույքը: Կախված վարկավորման ուղղություններից, հիփոթեքային բանկերը բաժանվում են հողային բանկերի, որոնք վարկ են տրամադրում հողամասի գրավի դիմաց, մելիորատիվ բանկերի, որոնք վարկ են տրամադրում մելիորատիվ (հողաբարելավման) աշխատանքների համար, կոմունալ բանկերի, որոնք վարկ են տրամադրում քաղաքի անշարժ գույքի գրավի դիմաց: ՀՀ օրենսդ77

րությամբ, հիփոթեքային բանկը առանձնացված չէ որպես բանկերի հատուկ տեսակ: ԲԱՆԿ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ - խոշոր ունիվերսալ ֆինանսավարկային հիմնարկություն, որը գործում է մի քանի երկրներում ն համաշխարհային շուկայում: Այդ բանկերը փոխատվական կապիտալների շուկայում գլխավոր միջնորդներն են: Որպես կանոն, ունեն օտարերկրյա ներկայացուցչությունների լայն ցանց: ԲԱՆԿ ՄՈՒՆԻՑԻՊԱԼ - մունիցիպալ կառուցվածքների սեփականության ներքո գտնվող բանկ է: ՀՀ օրենսդրությամբ մունիցիպալ բանկը առանձնացված չէ որպես բանկերի հատուկ տեսակ: ԲԱՆԿ ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ - բանկ, որն ամբողջությամբ կամ մեծ չափով գործում է արժեթղթերի շուկայում, մասնագիտացված է տնտեսության տարբեր ճյուղերի, գլխավորապես` արդյունաբերության, առնտրի ն տրանսպորտի երկարաժամկետ ֆինանսավորման ու վարկավորման, բաժնետիրական կապիտալի մեջ ներդրումներ կատարելու ն բաժնետիրական ընկերություններին փոխատվություններ տրամադրելու մեջ: Հանդես է գալիս որպես պարտատոմսերի ն բաժնետոմսերի նոր թողարկումների երաշխավոր, գործում է հիմնականում տարբեր ընկերությունների արժեթղթերի սկզբնական տեղաբաշխման ն վերավաճառքի ոլորտում, ինչպես նան իրենց հաճախորդների հանձնարարությամբ իրականացնում է բրոքերային գործառնություններ: Առնտրային բանկերից տարբերվում են նրանով, որ սովորաբար չեն ընդունում (կամ գրեթե չեն ընդունում) ավանդներ, չեն վարում հաշվարկային գործառնություններ ն չեն տրամադրում կարճաժամկետ վարկեր: Իրենց ռեսուրսների ճնշող մասը հավաքագրում են սեփական բաժնետոմսերի, պարտատոմսերի ն փոխառու այլ պարտավորությունների թողարկման, ինչպես նան առնտրային բանկերից վարկերի ստացման ճանապարհով: Դրա հետ միասին նրանք ակտիվ դեր են խաղում արդյունաբերական ն այլ ընկերությունների բաժնետոմսերը թողարկելու ու տեղա78

բաշխելու գործում: Այսպես` ԱՄՆ-ում ներդրումային բանկը, մասնագիտացած է արժեթղթերի թողարկման կազմակերպման, դրանց տեղաբաշխման ն առնտրի մեջ, իսկ իրենց հաճախորդներին մատուցում է տարբեր ֆինանսական հարցերի գծով խորհրդատվական ծառայություններ, հիմնականում կողմնորոշված է դեպի մեծածախ ֆինանսական շուկաներ, Մեծ Բրիտանիայում մասնագիտացված է մանր ն միջին ընկերություններում` միջնաժամկետ ու երկարաժամկետ ներդրումներ կատարելու մեջ (վարկերի տրամադրում, բաժնետոմսերի ձեռք բերում): ԲԱՆԿ ՊԵՏԱԿԱՆ - բանկ, որը գտնվում է պետության սեփականության ներքո, այսինքն` որոնց կապիտալն ամբողջությամբ պատկանում է տվյալ երկրին: Տարբերում են կենտրոնական, առնտրային պետական ն հատուկ պետական վարկային ինստիտուտներ: ԲԱՆԿ ՊՐՈԲԼԵՄԱՅԻՆ - բանկ, որը ենթարկվում է փակման կամ սնանկացման վտանգի ն գտնվում է վերահսկողություն իրականացնող պետական մարմնի (սովորաբար կենտրոնական բանկի) հսկողության ներքո: ԲԱՆԿ ՌԵԶԻԴԵՆՏ - բանկ, որը ստեղծվում է տվյալ երկրի օրենսդրությամբ սահմանված կարգով ն գործում է այդ երկրում` անկախ այն բանից, թե ովքեր են տվյալ բանկի մասնակիցները` ռեզիդենտ կամ ոչ ռեզիդենտ: ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԱՎԱՆԴ - 1) լայն իմաստով` իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց այն դրամական միջոցներն են, որոնք գտնվում են բանկում ժամանակավոր պահպանման համար: Բանկում պահվող ավանդները կարող են հաշվառվել հաճախորդի ավանդային կամ ընթացիկ հաշիվներում ն դրանց դիմաց կարող են հաշվարկվել կամ չհաշվարկվել տոկոսներ: Բանկի հաշվեկշռում ավանդներն արտացոլվում են որպես պարտավորություններ, ն ներդրված ավանդի մնացորդը գրանցվում է ավանդային հաշվի կրեդիտում, որն ավանդատուին տալիս է բան79

կից համարժեք դրամական գումարը ստանալու իրավունք: 2) Նեղ իմաստով` դրամական այն միջոցներն են, որոնք դրվել են բանկում ավանդների ձնով, ն որոնց դիմաց բանկը վճարում է հաշվարկված տոկոսային եկամուտներ (տոկոսներ): Գոյություն ունեն բանկային ավանդների տարբեր տեսակներ` ցպահանջ, ժամկետային, անժամկետ ն պայմանագրով նախատեսված այլ պայմաններով վերադարձվող ավանդներ: Բանկային ավանդի պայմանագիրը կնքվում է գրավոր, ավանդն առաջին իսկ պահանջով վերադարձնելու (ցպահանջ ավանդ), կամ ավանդը պայմանագրով սահմանված որոշակի ժամկետի ավարտից հետո վերադարձնելու (ժամկետային ավանդ) պայմաններով: ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԱՈՒԴԻՏ - այն բանկային օրենսդրության պահանջներին համապատասխան, աուդիտորական գործունեություն իրականացնելու իրավունք ունեցող աուդիտորական կազմակերպության կողմից բանկերի հաշվապահական հաշվառման վարման ճշտության ու ֆինանսական հաշվետվությունների անկախ ստուգումն է, որի արդյունքում տրվում է համապատասխան եզրակացություն այդ հաշվետվություններում արտացոլված տեղեկատվության արժանահավատության վերաբերյալ: Բանկային աուդիտի հիմնական նպատակն է` գնահատել բանկերի ֆինանսական հաշվետվությունների արժանահավատությունն ու նրանց կողմից իրականացված ֆինանսական գործառնությունների համապատասխանությունը օրենսդրությանը: Համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, յուրաքանչյուր տարի բանկերը ստուգվում են օրենքներով ն այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով աուդիտորական գործունեություն իրականացնելու իրավունք ունեցող անկախ աուդիտորական կազմակերպության կողմից: Բանկերը պարտավոր են ֆինանսական տարվա ավարտից հետո վեցամսյա ժամկետում մամուլում հրապարակել իրենց հաշվեկշռի ն աուդիտորական եզրակացության համառոտ ամփոփագիրը, տարեկան ֆինանսական հաշվետվությունը:

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳԱՂՏՆԻՔ - բանկը երաշխավորում է բանկային հաշվի ն բանկային ավանդի հաշվով գործառնությունների ու հաճախորդների մասին տեղեկությունների գաղտնիությունը: Բանկային գաղտնիք կազմող տեղեկությունները կարող են տըրամադրվել միայն հաճախորդներին կամ նրանց ներկայացուցիչներին: Պետական մարմիններին ու դրանց պաշտոնատար անձանց նման տեղեկություններ կարող են տրամադրվել բացառապես օրենքով նախատեսված դեպքերում ն սահմանված կարգով: Բանկային գաղտնիք համարվող տեղեկությունները բանկի կողմից հրապարակվելու դեպքում հաճախորդը, ում իրավունքները խախտվել են, իրավունք ունի բանկից պահանջել պատճառված վնասների հատուցում: ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - դրանք բանկերի գործառնություններն են` դրամական միջոցների ներգրավման ն տեղաբաշխման, արժեթղթերի ն հաշվարկների իրականացման գծով: Տարբերում են` ակտիվային, պասիվային ն միջնորդային գործառնություններ: Ակտիվային գործառնությունների միջոցով բանկերը տեղաբաշխում են իրենց ունեցած ֆինանսական ռեսուրսները` սեփական ն ներգրավված միջոցները: Որպես կանոն, այդպիսի գործառնություններն են վարկային (հաշվարկավարկային) ն արժեթղթերով գործառնությունները: Բանկերի ակտիվային գործառնություններում ամենաբարձր տեսակարար կշիռը կազմում են վարկային գործառնությունները, որոնք հիմնականում բնորոշ են առնտրային բանկերին: Դրանք դասակարգվում են ըստ տարբեր չափանիշների` ապահովվածության բնույթի (ապահովված ն չապահովված կամ բլանկային), մարման ժամկետների (ցպահանջ ն ժամկետային), փոխառուների տեսակների (կազմակերպություններին, բանկերին, ֆոնդային բորսաների միջնորդներին, բնակչությանը): Պասիվային գործառնությունների միջոցով բանկերը ձնավորում են իրենց ֆինանսական ռեսուրսները, որոնք բանկերը հետագայում օգտագործում են վարկային ն այլ ակտիվային գործառնություններ իրականացնելու համար: Առնտրային բանկերի պասիվները գոյանում են սեփական, ներգրավված ն փոխառու այլ միջոցների

հաշվին: Միջնորդային գործառնությունները բանկերի կողմից տարբեր տեսակի միջնորդական ծառայությունների մատուցումն է, հաճախորդների հանձնարարականների կատարումը: ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ - որոնք կարող են իրականացնել բանկերը` բանկային գործառնությունների հետ միասին, ինչպես նան այլ վարկային կազմակերպությունները: Բանկային գործարքներին վերաբերում են հետնյալները. ա) դրամական ձնով պարտավորությունների կատարում նախատեսող` երրորդ անձանց համար երաշխավորությունների տրամադրումը, բ) երրորդ անձանցից դրամական ձնով պարտավորությունների կատարման պահանջի իրավունքի ձեռք բերումը, գ) քաղաքացիների ն իրավաբանական անձանց հետ պայմանագրով` նրանց դրամական միջոցների ն այլ գույքի հավատարմագրային կառավարումը, դ) օրենսդրությանը համապատասխան թանկարժեք մետաղներով ն քարերով գործառնությունների իրականացումը, ե) փաստաթղթերի ն արժեքների պահպանման համար քաղաքացիներին ու իրավաբանական անձանց հատուկ տարածքների կամ դրանցում գտնվող պահեստարանների վարձակալության տալը, զ) լիզինգային գործառնությունները, է) խորհրդատվական ն տեղեկատվական ծառայությունների մատուցումը: ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԵՐԱՇԽԻՔ - փաստաթուղթ է, ըստ որի բանկը երաշխավորում է իր հաճախորդի ստանձնած դրամական պարտավորությունների պատշաճ կատարումը, այսինքն` այդ հաճախորդի կողմից պարտքը չմարելու դեպքում բանկն ինքն է դա իրականացնում: Մի բանկի կողմից տրված երաշխիքը կարող է ծառայել որպես ապահովում մեկ այլ բանկի կողմից տրամադրվող վարկի համար: Առավել տարածված են վճարային երաշխիքները, երբ երաշխիք տված բանկը պարտավորվում է պարտատիրոջ կամ արտահանողի առջն պատասխան տալ պարտապանի կամ ներմուծողի կողմից պայմանագրային պարտավորությունները կատարելու համար:

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ - այս կամ այն երկրում պատմականորեն ձնավորված ն օրենսդրորեն ամրագրված տարբեր տեսակի փոխկապված բանկերի ն այլ վարկային կազմակերպությունների ամբողջությունն է, որոնք գործում են միասնական ֆինանսա-վարկային մեխանիզմի շրջանակներում: Բանկային համակարգը տվյալ երկրի վարկային համակարգի բաղկացուցիչ մասն է: Տարբեր երկրների բանկային համակարգերը միմյանցից տարբերվում են գործող բանկերի տեսակներով: Ներկայումս մեծ թվով երկրներում գործում է երկմակարդակ բանկային համակարգ, որի առաջին մակարդակում գտնվում է կենտրոնական բանկը (ԱՄՆ-ում` Դաշնային պահուստային համակարգը), իսկ երկրորդ մակարդակում` առնտրային բանկերի ն այլ հաշվարկավարկային կազմակերպությունների ցանցը: Բանկային համակարգը պարտադիր ընդգրկում է կենտրոնական բանկը, որն իրականացնում է պետական էմիսիոն, արժութային ն դրամավարկային քաղաքականություն: ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎ - տվյալ բանկի կողմից իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց համար բացված հաշիվ է, որտեղ գրանցվում են հաճախորդի ավանդադրած դրամական միջոցները` դրամով կամ արտարժույթով: Այն արտահայտում է բանկի ն նրա հաճախորդի միջն ֆինանսական փոխհարաբերությունները: Հաճախորդի կամ նրա կողմից նշված անձի անունից բանկային հաշիվը բացվում է, առաջին հերթին, անկանխիկ (չեկերով կամ վճարման հանձնարարականներով) հաշվարկներ կատարելու, հաշվում անկանխիկ միջոցներ կուտակելու ն հետագայում դրանք նպատակային օգտագործելու համար: Միջոցներն այդ հաշվից կարող են դուրս գրվել կամ փոխանցվել հաճախորդի առաջին իսկ պահանջով: Հաշվում նվազագույն մնացորդները ն մնացորդի վրա հաշվեգրվող տոկոսները կարող են տարատեսակվել: Հաշիվը բացվում է բանկի ն հաճախորդի միջն կնքվող պայմանագրի հիման վրա: Գոյություն ունեն բազմաթիվ բանկային հաշիվներ` ընթացիկ, հաշվարկային, ցպահանջ, ժամկետային, մեկ անձի, մի քանի անձանց, ընդհանուր կամ միավորված ն այլ հաշիվներ: ՀՀ օրենսդրության համաձայն, ՀՀ տարածքում

գործող բանկերը կարող են իրենց կողմից սահմանված կարգով, ՀՀ ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ հանդիսացող հաճախորդների ըսպասարկման նպատակով, ցանկացած արժույթով (ինչպես հայկական դրամով, այնպես էլ արտարժույթով) նրանց կամ նրանց կողմից նշանակված անձանց անունով բացել ն վարել միջազգային բանկային պրակտիկայում ընդունված հաշիվներ առանց սահմանափակումների:

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀՈԼԴԻՆԳ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ - 1) ընդհանուր

նշանակությամբ` ցանկացած ընկերություն է, որը տնօրինում կամ վերահսկում է մեկ կամ մի քանի բանկերի: ԱՄՆ-ում այդպիսին է համարվում այն ընկերությունը, որը վերահսկում է առնվազն երկու բանկի ձայնի իրավունք տվող բաժնետոմսերի 25 ն ավելի տոկոսը: Հոլդինգի կազմակերպումը թույլ է տալիս միավորել տարբեր բանկեր ն այլ վարկային կազմակերպություններ, որոնք զբաղվում են ինչպես դասական, այնպես էլ նոր բանկային գործառնություններով: 2) հիմնական վարկային կազմակերպություն է, որը հնարավորություն ունի տնօրինելու մեկ կամ մի քանի վարկային կազմակերպությունների (դուստր վարկային կազմակերպություններ) կողմից ընդունվող որոշումները: Այդպիսի իրավունք կարող է ձեռք բերվել հիմնական վարկային կազմակերպության կողմից մեկ կամ մի քանի վարկային կազմակերպությունների կանոնադրական կապիտալում գերակշռող մասնակցության կամ նրանց հետ կնքված պայմանագրի ուժով: ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՊԼԱՍՏԻԿ ՔԱՐՏ - տվյալ բանկի կողմից հաճախորդին տրված պլաստիկ քարտն է, որը հանդես է գալիս քարտի տիրոջ անվանմամբ, ստորագրությամբ ն ծածկագրի համարով: Պլաստիկ քարտը սպառողի կողմից օգտագործվում է որպես վճարային փաստաթուղթ, որը հավաստում է քարտի տիրոջ հաշվում միջոցների կամ այն թողարկած բանկում նորացվող վարկի առկայության մասին: Քարտի տերերը կարող են լինել ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ իրավաբանական անձինք: Պլաստիկ քարտերի միջոցով դրա տերը կարող է կատարել անկանխիկ վճարումներ` ձեռք բերվող ապրանքների ու ծառայութ84

յունների դիմաց, ստանալ կանխիկ դրամ բանկերում կամ ավտոմատ հարմարանքներում, հաստատել իր վճարունակությունը` չեկերի օգնությամբ հաշվարկներ կատարելիս: ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՎԿԱՅԱԳԻՐ - նան բանկային գրքույկ ն բանկային սերտիֆիկատ է, ն միաժամանակ համարվում է այն արժեթուղթը, որը հավաստում է ավանդի գումարն ու ավանդատուի իրավունքը` սահմանված ժամկետի ավարտից հետո վկայագիր տված բանկում կամ այդ բանկի ցանկացած մասնաճյուղում ստանալ ավանդի գումարը ն դրա նկատմամբ հաշվարկված տոկոսային գումարները: Բանկային վկայագիրը կարող է լինել ըստ ներկայացնողի կամ անվանական: ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ - 1) զեղչադրույք է կամ հաշվարկային դրույք, որը սահմանում է տվյալ երկրի կենտրոնական բանկն այն պարտքային արժեթղթերի վերահաշվառման գծով, որոնցով կենտրոնական բանկը կատարում է գործառնություններ, 2) տոկոսադրույք, որը սահմանում է տվյալ երկրի կենտրոնական բանկը` այլ բանկերին որոշակի ապահովության դիմաց տրամադրվող վարկերի գծով, 3) տոկոսադրույք, որը սահմանում է տվյալ բանկը` իր հաճախորդներին վարկ տրամադրելիս ն ավանդներ (դեպոզիտներ) ներգրավելիս: ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆ - բանկերի գործունեությունը կարգավորող օրենքների ն այլ իրավական նորմատիվ ակտերի ամբողջությունն է: Բանկային օրենսդրությունը մշակում է ինչպես օրենսդիր իշխանությունը, այնպես էլ կենտրոնական բանկը ն գործադիր իշխանությունը (կառավարությունը): Օրենսդրական կարգավորումն իրականացնողները, որպես կանոն, հանդիսանում են Կենտրոնական բանկը ն Ֆինանսների ու էկոնոմիկայի նախարարությունը` որպես կառավարության լիազորած մարմին: Բանկային օրենսդրության մեջ կենտրոնական բանկին հատկացվում է երկակի դեր, այսինքն` մի կողմից նա գործում է օրենսդիր մարմնի ընդունած օրենքներով, իսկ մյուս կողմից էլ, ընդունում է նորմատիվ ակտեր, որոնք կարգավորում

են բանկերի ն այլ անձանց գործունեությունը: Բացի դրանից, կենտրոնական բանկի վրա է դրված բանկերի կողմից իրավական նորմերի պահանջների կատարմանը հետնելու պարտականությունը: ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՕՖՇՈՐԱՅԻՆ ԳՈՏԻՆԵՐ - աշխարհագրական ն (կամ) իրավաբանական առումով առանձնացված տարածքներ են: Վերջիններս դրանց մասնակիցներն օգտագործում են ոչ ռեզիդենտների հետ բանկային գործառնություններ կատարելու համար` այնպիսի պայմաններով, որոնք տարբերվում են կապիտալի ներքին ազգային շուկայում գործողներից: Այդ գոտիներում գործառնությունների վարումը հիմնականում ենթարկվում է օրենսդրական կարգավորման (գոտիներն ունեն խիստ մասնագիտացված բնույթ, որը բացառում է դրանց մասնակիցների կողմից զուտ ֆինանսական գործառնությունների իրականացումը), իսկ մասնակիցներն ամբողջությամբ ազատված չեն հարկեր վճարելուց, ն նրանց գործնականում արգելում են արժեթղթերով գործառնությունների իրականացումը: ԲԱՆԿԵՐ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ - որպես բաժնետիրական ընկերություն, կազմակերպա-իրավական ձնով հիմնադրված բանկերն են: Բաժնետիրական բանկի կանոնադրական կապիտալը բաժանված է որոշակի թվով բաժնետոմսերի: Բանկի գործունեության հետ կապված վնասների ռիսկը բաժնետերերը կրում են իրենց պատկանող բաժնետոմսերի արժեքի սահմաններում: Կարող են լինել բաց կամ փակ բաժնետիրական ընկերությունների ձնով կազմավորված բանկեր: Բաց բաժնետիրական ընկերության (ԲԲԸ) մասնակիցները կարող են վաճառել (օտարել) իրենց պատկանող բաժնետոմսերը` առանց մյուս բաժնետերերի համաձայնության: Այդպիսի ընկերությունը կարող է անցկացնել իր կողմից թողարկված բաժնետոմսերի բաց բաժանորդագրություն, նրա բաժնետոմսերը կարող են ազատ գնվել ն վաճառվել արժեթղթերի շուկայում: ԲԲԸ բաժնետերերի թիվը չի սահմանափակվում:

Փակ բաժնետիրական ընկերության (ՓԲԸ) բաժնետոմսերը չեն գնվում ն վաճառվում արժեթղթերի շուկայում, ն նրա վրա չեն տարածվում բաց բաժնետիրական ընկերության (ԲԲԸ) գործունեությանը վերաբերող շատ կանոններ: Օրինակ, պարտավոր չէ ի գիտություն բոլորի, հրապարակել իր տարեկան հաշվետվությունը ն հաշվապահական հաշվեկշիռը: ՓԲԸ բաժնետերերի թիվը սովորաբար սահմանափակ է (օրինակ, Մեծ Բրիտանիայում` 50, իսկ Հայաստանում` 49-ից ոչ ավելի): ԲԱՆԿԵՐ ՓԱՅԱՏԻՐԱԿԱՆ - որպես սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն, կազմակերպա-իրավական ձնով հիմնադրված բանկերն են: Այդպիսի համատեքստում «փայ» բառը նշանակում է, որ դրանք բաժնետիրական բանկեր չեն. մասնակիցների բաժնեմասերը կանոնադրական կապիտալում հասկացվում են որպես փայեր, այլ ոչ թե արժեթղթեր` բաժնետոմսերի ձնով: ԲԱՆԿԵՐ ՓՈԽԱԴԱՐՁ-ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ - կոոպերատիվ բանկային հիմնարկների տարատեսակ են, ն տարածված են հատկապես ԱՄՆ-ում, առաջացել են 19-րդ դարի սկզբներին` բնակչության փոքր խնայողությունները հավաքագրելու նպատակով: Դրանց առանձնահատկությունն այն է, որ չունեն բաժնետիրական կապիտալ, ավանդատուների միջոցները կուտակվում են բացվող խնայողական ն ինվեստիցիոն հաշիվներում, ինչպես նան` տոկոսային չեկային հաշվում (ՆԱՈՒ–հաշվում): Իրականացվող գործառնությունների շրջանակով փոխադարձխնայողական բանկերը մոտ են առնտրային բանկերին: Նրանց նկատմամբ կիրառվում է պետական հարկային արտոնյալ ռեժիմ, քանի որ դրանք դասվում են ոչ առնտրային հիմնարկների դասին: ԲԱՆԿԵՐ ՓՈՍՏԱ-ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ - արտերկրում առավել տարածված խնայողական հիմնարկներից են ն կազմակերպական առումով միավորված են փոստային համակարգին: Առաջացել են 19-րդ դարի վերջերին ն 20-րդ դարի սկզբներին: Ժա87

մանակակից պայմաններում լայնորեն տարածված են Մեծ Բրիտանիայում, Ֆրանսիայում, Ֆինլանդիայում, Ճապոնիայում, Եգիպտոսում, Հնդկաստանում ն այլ երկրներում: Հանդես են գալիս որպես պետության վարկատուներ ն սպասարկում են բնակչությանը այն վայրերում, որտեղ չկան առնտրային բանկեր: Այս բանկերը չունեն բաժնետիրական կապիտալ, նրանց պարտավորությունները երաշխավորված են պետության կողմից: Բնակչության միջոցները կուտակում են փոստի բաժանմունքների միջոցով, որոնց դերը սահմանափակվում է միջոցների ընդունմամբ ն տրամադրմամբ: Ակտիվները կազմված են պետական արժեթղթերից: Կատարում են հետնյալ գործառնությունները` բնակչության ն ձեռնարկությունների (կազմակերպությունների) վարկավորում, չեկերի վճարում, փոխանցումների իրականացում: ԲԱՆԿԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - գործնականում բանկերը կարելի է դասակարգել` ելնելով հետնյալ չափանիշներից. 1) իրենց առջն դրված խնդիրներից` կենտրոնական բանկ (էմիսիոն), առնտրային բանկեր, 2) կազմակերպա-իրավական ձնից` կոոպերատիվ, փայատիրական, բաժնետիրական ընկերություններ (բաց ն փակ), 3) գործունեության բնույթից` ունիվերսալ ն մասնագիտացված: ԲԱՆԿԻ ԱԿՏԻՎԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՌԻՍԿԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ԱՍՏԻՃԱՆ - կոնկրետ բանկի իրացվելիության իրական մակարդակը գնահատելիս պետք է ուշադրություն դարձնել ոչ միայն որնէ ակտիվի եկամտաբերությանը, այլ նան հաշվի առնել դրա ռիսկի աստիճանը: Հաշվի առնելով առնտրային բանկի հաշվեկշռի իրացվելիության գնահատման մեջ ակտիվային գործառնությունների ռիսկի գործոնը, կարելի է դուրս բերել նրա ակտիվների հիմնական բնութագրիչների միջն հետնյալ կախվածությունը. որքան բարձր է բանկի ակտիվների եկամտաբերությունը, այնքան մեծ է ռիսկը, ն դրան առընթեր ցածր է բանկի հաշվեկշռի իրացվելիության մակարդակը, ն ընդհակառակը:

ԲԱՆԿԻ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ - բանկի իրացվելիության վրա ազդող մեկ այլ կարնոր գործոն է համարվում նրա ակտիվների կառուցվածքը, այսինքն` բարձր իրացվելի ակտիվների տեսակարար կշիռը բանկի ակտիվների ընդհանուր ծավալում: Այս դեպքում որքան մեծ է տվյալ ցուցանիշը, այնքան բարձր է բանկի իրացվելիությունը: Ակտիվների իրացվելիության աստիճանը կախված է դրանց նշանակությունից: Այսպես օրինակ, բանկի դրամական ակտիվները նախատեսված են վճարային գործառույթների կատարման համար, իսկ վարկերը կարող են բավարարել հաճախորդների կարճաժամկետ ու երկարաժամկետ պահանջները ն այլն: ԲԱՆԿԻ ԱՆՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՌԻՍԿ - արդյունք է, երբ բանկն ունի մեծ քանակությամբ վատ որակի վարկեր, կամ եթե նրա պորտֆելի մեծ մասը արժեզրկվում է, դա բերում է բանկային կապիտալի նվազման: Եթե ներդրողները ն բաժնետերերը իմանում են այդ մասին ն սկսում են հանել իրենց միջոցները, ապա բանկը կարող է անվճարունակ ճանաչվել: Անվճարունակության ռիսկը բանկի երկարաժամկետ կենսունակության ապահովման չափանիշն է: ԲԱՆԿԻ ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ - բանկի տվյալ արժույթով արտահայտված ակտիվների ն պարտավորությունների տարբերությունն է: Երբ տվյալ արժույթով արտահայտված ակտիվները հավասար են նույն արժույթով արտահայտված պարտավորություններին, ապա արժութային դիրքը կանվանվի փակ, իսկ դըրանց անհավասար լինելու դեպքում կանվանվի բաց արժութային դիրք: ԲԱՆԿԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ՌԻՍԿԵՐ - ներառվում են բանկի գործունեության ընթացքում առաջացող այն ռիսկերը, որոնք կապված չեն բանկի ներքին կազմակերպչական աշխատանքների հետ, սակայն թողել են իրենց ազդեցությունը բանկի ֆինանսական գործունեության արդյունքների վրա: Ռիսկերի այս խմբում ընդգրկվում են հետնյալները` երկրի քաղաքական, սոցիալա89

կան, շուկայական, տարերային աղետների, տնտեսական, մակրոտնտեսական, ֆինանսական, օրենսդրական, փոխանցման, ճյուղային ն այլ ռիսկերը: ԲԱՆԿԻ ԲԱՐՁՐ ԻՐԱՑՎԵԼԻ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - դրանք կանխիկ դրամական միջոցներն են, կանխիկին հավասարեցված վճարային փաստաթղթերը, ՀՀ կենտրոնական բանկում թղթակցային հաշիվների ն պարտադիր պահուստների միջոցներն ու ներդրված ավանդները (դեպոզիտները), առկա ստանդարտացված ձուլակտորները, ռեզիդենտ ն օտարերկրյա բանկերում թղթակցային հաշիվները, ինչպես նան ՀՀ գանձապետական արժեթըղթերը` բացառությամբ գրավադրված ն հետգնման պայմանագրով վաճառված արժեթղթերի: ԲԱՆԿԻ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ - դրանք են` հաշվարկված ն ստացված տոկոսային գումարները, մատուցված ծառայությունների դիմաց ստացված կոմիսիոն (միջնորդային) եկամուտները, հաճախորդների կողմից ծախսերի փոխհատուցումը, արտարժույթային գործառնությունների դիմաց ստացված եկամուտները: ԲԱՆԿԻ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐ - դրանք են` հաշվարկված ն վճարված տոկոսային գումարները, կոմիսիոն ծառայությունների ն արտարժութային գործառնությունների դիմաց վճարումները, կապի ն փոստի ծառայությունների դիմաց կատարվող վճարումները: ԲԱՆԿԻ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ԶՈՒՏ ՄԱՐԺԱ - գործառնական եկամուտների ն գործառնական ծախսերի տարբերության ու ընդհանուր ակտիվների հարաբերակցությունն է, կամ այլ կերպ` գործառնական շահույթի ն ընդհանուր ակտիվների հարաբերակցությունն է:

ԲԱՆԿԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՎԱԾ (ՉԱՇԽԱՏՈՂ) ՎԱՐԿԵՐ - դրանք

հսկվող, ոչ ստանդարտ, կասկածելի ն անհուսալի վարկերի ամբողջականությունն է: ԲԱՆԿԻ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ - իրենից ներկայացնում է ստացված տոկոսները ն կոմիսիոն (միջնորդային) գումարները, լիզինգային, ֆակտորինգային ն հավատարմագրային գործառնություններից ստացված զուտ եկամուտները, արժեթղթերի վերավաճառքից ստացված զուտ եկամուտները, ստացված այլ եկամուտները, վճարված տոկոսները, վճարված աշխատավարձը ն գործուղման ծախսերը, վճարված հարկերը ն զուտ դրամական հոսքերը այլ գործառնական գործունեությունից: ԲԱՆԿԻ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔ ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ - իրենից ներկայացնում է պետական արժեթըղթերում, այլ ժամկետային արժեթղթերում, անժամկետ արժեթըղթերում ներդրումները, ՀՀ կենտրոնական բանկում տեղաբաշխված ավանդների ն հետգնման համաձայնագրերով գնած արժեթղթերը, վարկային ներդրումները (նվազեցված, նախկինում դուրս գրված վարկերի վերադարձը), այդ թվում` ֆակտորինգը, տեղաբաշխված ավանդները, լիզինգի նպատակով ակտիվների ձեռքբերման, լիզինգային գործառնություններից մայր գումարների ետ վերադարձը, հիմնական միջոցների օտարումը (ձեռք բերումը) ն զուտ դրամական հոսքերը` ստացված այլ ներդրումային գործունեությունից: ԲԱՆԿԻ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ - իրենից ներակայացնում է ցպահանջ պարտավորությունների, ժամկետային պարտավորությունների զուտ ավելացումը (նվազումը), ՀՀ կենտրոնական բանկից ստացված վարկերի ն հետգնման համաձայնագրով վաճառած արժեթղթերի ավելացումը (նվազումը), կանոնադրական կապիտալում բաժնետերերի ներդրումները, վճարված շահաբաժինները ն

զուտ դրամական հոսքերը` ստացված այլ ֆինանսական գործունեությունից: ԲԱՆԿԻ ԴՈՒՐՍ ԳՐՎԱԾ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻՑ ՎԵՐԱԴԱՐՁ դրանք են` վարկերի հնարավոր կորուստների ծածկման պահուստահիմնադրամի հաշվին արտահաշվեկշիռ դուրս գրված վարկերի վերադարձը, այդ նույն պահուսատահիմնադրամին մասհանված, բայց դեռնս արտահաշվեկշիռ դուրս չգրված վարկերի վերադարձը, արժեթղթերի հնարավոր կորուստների ծածկման պահուսահիմնադրամի հաշվին դուրս գրված արժեթղթերի մարումը, ծախսերով դուրս գրված դեբիտորական պարտավորությունների ն այլ գումարների (որոնց համար նախատեսված չեն պահուստներ) վերականգնումը: ԲԱՆԿԻ ԵԿԱՄՏԱԲԵՐ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - դրանք վարկային ներդրումներն են (առանց չաշխատող վարկերի), տեղաբաշխված դեպոզիտները, լիզինգային միջոցները, ֆակտորինգը, արժեթղթերում ներդրումները ն այլ ակտիվները, որոնք կարող են տոկոսային եկամուտ ապահովել: ԲԱՆԿԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԵՎ ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ - բանկերի կողմից կազմվող ֆինանսական հաշվետվություն է, որը բնութագրում է հաշվետու ժամանակահատվածում բանկի գործունեության ֆինանսական արդյունքները, որի հետ անմիջականորեն կապված տարրերն են` եկամուտներն ու ծախսերը: Համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, բանկերը ՀՀ կենտրոնական բանկ պետք է ներկայացնեն ամսական, եռամսյակային ն տարեկան հաշվետվություն եկամուտների ն ծախսերի վերաբերյալ: Հաշվետվության մեջ ներառվում են. ա) բանկի եկամուտները, այդ թվում` տոկոսային եկամուտները, ոչ տոկոսային եկամուտները, ն դուրս գրված ակտիվների վերադարձը, բ) բանկի ծախսերը, այդ թվում` տոկոսային ծախսերը, ոչ տոկոսային ծախսերը, հատկացումներ ակտիվների հնարավոր կորուստների պահուստներին:

ԲԱՆԿԻ ԶՈՒՏ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏ - դա զուտ տոկոսային ն զուտ ոչ տոկոսային եկամուտների հանրագումարն է: ԲԱՆԿԻ ԶՈՒՏ ՈՉ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏ - դա ոչ տոկոսային եկամուտների ն ոչ տոկոսային ծախսերի տարբերությունն է: ԲԱՆԿԻ ԶՈՒՏ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏ - դա տոկոսային եկամուտների ն տոկոսային ծախսերի տարբերությունն է: ԲԱՆԿԻ ԶՈՒՏ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ՄԱՐԺԱ - տոկոսային եկամուտների ու տոկոսային ծախսերի տարբերության ն ընդհանուր (կամ եկամտաբեր) ակտիվների հարաբերակցությունն է: Այն ցույց է տալիս տոկոսադրույքների սպրեդի մակարդակը: ԲԱՆԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ (ՍԵՓԱԿԱՆ) ԿԱՊԻՏԱԼ - բանկի ընդհանուր ակտիվների ն ընդհանուր պարտավորությունների տարբերությունն է: Անվանվում է նան բանկի սեփական կապիտալ: Այն արտացոլվում է հաշվեկշռի աջ մասում ն ներառում է` կանոնադրական կապիտալը, գլխավոր պահուստները, վերագնահատման պահուստները, կուտակված շահույթը: Բանկի ընդհանուր կապիտալի ցուցանիշն ունի առավել մեծ նշանակություն նրա գործունեության համար, քանի որ առաջին հերթին, կարգավորող մարմինները սահմանում են կապիտալի անհրաժեշտ նըվազագույն չափը, երկրորդը` որքան մեծ է բանկի ընդհանուր կապիտալի չափը, այնքան մեծանում է նան ներդրողների, վարկառուների ն հաճախորդների վսատահությունը նրա նկատմամբ, որովհետն ընդհանուր կապիտալի մեծությունը բանկի հուսալիության գրավականն է: Այն աջակցում է բանկի եկամուտների աճին, չեզոքացնում է կորուստները, հնարավորություն է տալիս ժամանակին վճարելու շահաբաժիններ ն միաժամանակ ապահովում է բանկի կայունությունը: ԲԱՆԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - արտացոլվում են հաշվեկշռի ձախ մասում ն ներառում են` կանխիկ դրամական միջոցները (դրամով ն արտարժույթով), թղթակցային հաշվի մնացորդը

կենտրոնական բանկում ն ռեզիդենտ ու ոչ ռեզիդենտ բանկերում, ներդրումներն այլ արժեթղթերում, պայմանագրերով ետ գնման արժեթղթերը, այլ բանկերին տրված վարկերը, հավատարմագրային գործառնություններից ստացվելիք գումարները, վարկային ներդրումները, հաշվարկված տոկոսները, հիմնական միջոցները ն ոչ նյութական ակտիվները, լիզինգը, կանխավճարները ն այլ ակտիվները:

ԲԱՆԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԳՈՐԾԱԿԻՑ (ՃU) - գործառնական եկամուտների ն ընդհանուր ակտիվների հարաբերակցությունն է, որը բնորոշում է բանկի ենթակայության ընդհանուր ակտիվների մեկ միավորին բաժին ընկնող գործառնական եկամուտների գումարի չափը: ԲԱՆԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՊԱՍԻՎՆԵՐ - դրանք արտացոլվում են հաշվեկշռի աջ մասում ն այն հավասար է պարտավորությունների ու ընդհանուր (սեփական) կապիտալի հանրագումարին: ԲԱՆԿԻ ԺԱՄԿԵՏԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - ցպահանջ պարտավորությունների հետ համեմատած ժամկետային պարտավորությունները ծախսատար են, քանի որ բանկը դրանց դիմաց տոկոսագումար է վճարում: Սակայն պարտավորությունների ժամկետայնության կառավարման տեսանկյունից, այսպիսի պարտավորություններն առավել հեշտ է կառավարել, քանի որ հաճախորդի կողմից դրանց հետ պահանջի ժամկետը ֆիքսված է: Հնարավոր է, որ ավանդը ժամկետից շուտ պահանջվի հաճախորդի կողմից, ուստի ռիսկի նվազեցման նպատակով պայմանագրում պարտադիր նշվում է, որ նախատեսված ժամկետից շուտ ավանդի հետ պահանջի դեպքում հաճախորդը տուգանք է մուծում բանկին:

ԲԱՆԿԻ ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ - դրանք են` 1)

ներգրավված ոչ դեպոզիտային միջոցների ն ակտիվների հարաբերակցությունը, 2) վարկերի ն ընդհանուր ակտիվների հարաբերակցությունը, 3) բարձր իրացվելի ակտիվների ն ընդհա94

նուր ակտիվների հարաբերակցությունը, 4) դրամական միջոցների ն պետական պարտատոմսերի հանրագումարի ն ընդհանուր ակտիվների հարաբերակցությունը: ԲԱՆԿԻ ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ - նրա ամենօրյա վճարունակությունն է` ժամանակին ն առանց կորուստների կատարելու իր պարտավորությունները ավանդատուների ու պարտատերերի հանդեպ: Բանկն իրացվելի է, եթե նրա իրացվելի ակտիվների գումարը բավարար է ընթացիկ պարտավորությունները ժամանակին մարելու համար: Իրացվելի բանկի համար մատչելի են այն միջոցները, որոնք նա կարող է ներգրավել խելամիտ գնով ն հենց այն պահին, երբ դրանք անհրաժեշտ են: Դա նշանակում է, որ այդպիսի բանկը կամ տնօրինում է իրացվելի միջոցների անհրաժեշտ գումարի, կամ դրանք կարող է ստանալ փոխառությունների կամ ակտիվների վաճառքի միջոցով: Եվ ընդհակառակը, իրացվելիության անբավարար մակարդակի դեպքում առնտրային բանկերը սովորաբար ունենում են ֆինանսական դժվարություններ, սկսում են կորցնել ավանդներ, որը փոքրացնում է նրանց կանխիկ միջոցները ն ստիպում հրաժարվել առավել բարձր իրացվելի արժեթղթերից: Մյուս կողմից, բանկերը մեծ դժկամությամբ են փոխառություններ տրամադրում սնանկացման եզրին գտնվող բանկերին, կամ տրամադրում են միայն գրավի դիմաց ն բարձր տոկոսներով, որն էլ ավելի է մեծացնում դրանց ծախսերը: Բանկի իրացվելիությունը կախված է տվյալ բանկի ակտիվների ն պասիվների ընթացիկ հավասարակշռության աստիճանից: Անհրաժեշտ իրացվելիություն ապահովելու համար առնտրային բանկի ակտիվների կառուցվածքը պետք է համապատասխանի իրացվելիության որակական պահանջներին: ԲԱՆԿԻ ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ (ԵՐԿՐՈՐԴԱՅԻՆ) ԿԱՊԻՏԱԼ - ընդհանուր (սեփական) կապիտալի մի մասն է, ն ներառում է` բանկի հիմնական միջոցների վերագնահատման պահուստը (ընդ որում, դրա դրական լինելու դեպքում, լրացուցիչ կապիտալի հաշվարկում ընդգրկվում են միայն բանկի գործունեության հա95

մար անհրաժեշտ շենքերի ն շինությունների վերագնահատման մասով), հաշվեկշռի համախմբման (կոնսոլիդացիայի) ընթացքում առաջացած արտարժութային տարբերությունների պահուստը, այլ պահուստները ն երկարաժամկետ ստորադաս փոխառությունները: ԲԱՆԿԻ ԾԱԽՍԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ - բանկի զուտ շահույթի (մինչն հարկումը) ն գործառնական եկամուտների հարաբերակցությունն է, որը ցույց է տալիս բանկի գործառնական եկամուտների մեկ միավորին բաժին ընկնող զուտ շահույթի գումարի չափը մինչն հարկումը: ԲԱՆԿԻ ԿԱՅՈՒՆ ԱՃԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ - որպես առաջին նախապայման, հուսալի բանկի ակտիվների աճի տեմպերը չպետք է գերազանցեն ընդհանուր կապիտալի աճի տեմպերին: Սակայն գույություն ունի բանկի կայուն աճի գործակից, որը ցույց է տալիս, թե բանկն ինչ տեմպերով կարող է զարգանալ շահութաբերության առկա մակարդակի դեպքում: Այդ գործակիցը հաշվարկելու համար կիրառվում են 3 փոփոխականներ, այդ թվում. • շահութաբերության գործող մակարդակը (ԲՕՃ), որը հարկումից հետո զուտ շահույթի ն ակտիվների հարաբերակցությունն է, • հարկումից հետո զուտ շահույթի տեսակարար կշիռը, • ընդհանուր (սեփական) կապիտալի հարաբերակցությունն ակտիվներին (ֆինանսական լծակ), կամ բանկի բազմարկիչ: Բանկի կայուն աճի գործակիցը հաշվարվում է հետնյալ բանաձնով.

(

)

ԲՕՃ ⋅ 1 − շահաբաժինն երի տեսակարար կշիռ ⋅ 1009

⎛ ընդհանուր կապիտալ ⎞ ⎜ ⎟ − ԲՕՃ ⋅ (1 − շահաբաժինն երի տեսակարար կշիռ ) ակտիվներ ⎝ ⎠ ԲԱՆԿԻ ԿԱՆԽԱՎՃԱՐՎԱԾ ԾԱԽՍԵՐԻ ԱՄՈՐՏԻԶԱՑԻԱ ինչպես գուդվիլի արժեքը, այնպես էլ կանխավճարված ծախսերը ենթարկվում են ամորտիզացիայի: Դրա համար կա համա96

պատասխան հաշիվ, որտեղ գրանցվում են կանխավճարված ծախսերի ամորտիզացիան (դեբետագրվում է ամորտիզացիոն ծախսերի հաշիվը ն կրեդիտագրվում` կանխավճարված ծախսերի հաշիվը): Այս դեպքում նույնպես դրամական հաշիվները չեն մասնակցում թղթակցությանը, հետնաբար չպետք է արտացոլվեն դրամական հոսքերի հաշվետվությունում: ԲԱՆԿԻ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՄԱԺԵՐՔՈՒԹՅՈՒՆ - գնահատվում է հետնյալ գործակիցների օգնությամբ. • Լներեջ Հ Ընդհանուր կապիտալ/Ընդհանուր պարտավորություններ • Գ1 Հ Ընդհանուր կապիտալ/Ընդհանուր ակտիվներ • Գ2 Հ Ընդհանուր կապիտալ/Ռիսկով կշռված ակտիվներ • Գ3 Հ Հիմնական կապիտալ/Ռիսկով կշռված ակտիվներ «Լներեջի» մեծությունը ցույց է տալիս, թե ինչքանով է բանկի կապիտալը սպասարկում նրա ստանձնած պարտավորությունները: Գ1 գործակիցը ցույց է տալիս, թե ինչքանով է բանկի ընդհանուր կապիտալը ծածկույթ հանդիսանում նրա ակտիվների համար: Գ2 գործակիցը սահմանված է որպես կապիտալի համարժեքության նորմատիվ (Ն11), որի պահանջների ապահովումը պարտադիր է հանրապետության տարածքում գործող բոլոր բանկերի համար: Գ3 գործակիցը նս սահմանված է որպես հիմնական տնտեսական նորմատիվ (Ն12), որն առավել խիստ է գնահատում կապիտալի համարժեքությունը, քան նախորդ գործակիցները: ԲԱՆԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՈՐԱԿ - արտահայտվում է բանկի քաղաքականության առկայության ու դրա պահպանման, արդյունավետ կազմակերպման կառուցվածքում, որը հնարավորություն է տալիս բարձր մակարդակով լուծել ռազմավարական ն ընթացիկ խնդիրները` բանկի ակտիվների ն պասիվների կառավարման համապատասխան մեխանիզմի մշակման գործընթացում: Բանկի ղեկավարությունը կարող է որոշել իր ռազմավա97

րությունը ն ընտրել իրացվելիության նախընտրելի մակարդակը: Դրա համար էլ յուրաքանչյուր բանկի իրացվելիությունը զգալիորեն կախված է կառավարման վերին օղակների որակավորումից, կադրերի պատրաստվածության մակարդակից: ԲԱՆԿԻ ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - ներառում են կարճաժամկետ ներդրումները, մինչն մեկ տարի մարման ժամկետ ունեցող ֆիքսված (կայուն) ն փոփոխվող տոկոսադրույքով վարկերն ու լիզինգները` առանց այլ բանկերի առնտրային արժեթըղթերի (կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ): ԲԱՆԿԻ ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ - ներառում են ավանդատուներին տոկոս (տոկոսային եկամուտ) բերող հաշիվները, կենտրոնական բանկում պարտադիր պահուստավորումն ու թղթակցային հաշիվները, հակադարձ ետգնման համաձայնագրերը, ինչպես նան մինչն մեկ տարի մարման ժամկետ ունեցող արժեթղթերն ու այլ բանկերի առնտրային արժեթղթերը: ԲԱՆԿԻ ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - ներառում է մինչն մեկ տարի մարման ժամկետով ժամկետային ավանդները, կենտրոնական բանկից ներգրավված միջոցները ն ետգնման համաձայնագրերը, մինչն մեկ տարի մարման ժամկետով ներգրավված այլ միջոցները ն նույն ժամկետով օտարերկրյա կազմակերպությունների ժամկետային ավանդները:

ԲԱՆԿԻ ՀԱՄԱՐԺԵՔՈՒԹՅԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ - դրանք են`

1) ընդհանուր կապիտալի (միջին) ն ռիսկով կշռված ակտիվների (միջին) գումարի միջն նվազագույն հարաբերակցությունը (Ն11 նորմատիվ), որը բնութագրում է ընդհանուր կապիտալի համարժեքության մակարդակն ըստ ակտիվների ռիսկայնության աստիճանի (129 ՀՀ ստանդարտով), 2) հիմնական կապիտալի ն ռիկով կշռված ակտիվների (միջին) գումարի միջն նվազագույն հարաբերակցությունը (Ն12 նորմատիվ), որը բնութագրում է հիմնական կապիտալի համարժեքության մակարդակն ըստ ակտիվների ռիսկայնության աստիճանի (89), 3) ընդհանուր կապի98

տալի (միջին) ն ընդհանուր ակտիվների (միջին) նվազագույն հարաբերակցությունը, որը բնութագրում է բանկի ընդհանուր վճարունակության մակարդակը (կապիտալի լներեջ 109), 4) հիմնական կապիտալի (միջին) ն ընդհանուր ակտիվների (միջին) նվազագույն հարաբերակցությունը, որը բնութագրում է բանկի ընդհանուր վճարունակության մակարդակը (հիմնական կապիտալի լներեջ 69), 5) բանկի հետ կապված բոլոր անձանց պարտավորությունների հանրագումարի ն ընդհանուր կապիտալի (միջին) հարաբերակցությունը (Ն42 տնտեսական նորմատիվ), որը բնութագրում է բանկի հետ կապված բոլոր անձանց գծով ռիսկի առավելագույն չափը (609): Նշված տոկոսադըրույքները ենթակա են փոփոխման ՀՀ ԿԲ-ի կողմից: 6) ռիսկով կշռված խոշոր պարտապանների պարտավորությունների ն ընդհանուր կապիտալի (միջին) մեծության հարաբերակցությունը, որը բնութագրում է բանկի կողմից տրամադրված խոշոր փոխառությունների ապահովվածությունը սեփական կապիտալով: ԲԱՆԿԻ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ - ֆինանսական հաշվետվություն է, որը ներառում է բանկի ակտիվների ն պասիվների վերաբերյալ տվյալները, բացահայտում է բանկի գործառնությունների չափերն ու կառուցվածքը որոշակի ամսաթվի դրությամբ: Հաշվեկշռի ակտիվներում բերվում է բանկի ռեսուրսների բաշխումն ըստ գործառնությունների, իսկ հաշվեկշռի պասիվը ներառում է տվյալներ հաճախորդների ն թղթակից բանկերի հաշիվներում (ընթացիկ, ավանդային, խնայողական ն այլն) ներգրավված միջոցների, ինչպես նան սեփական կապիտալի չափերի վերաբերյալ: Հաշվեկշիռը կարող է օգտագործվել որպես տեղեկատվության կարնորագույն աղբյուրներից մեկը` բանկի ղեկավարության կողմից կառավարչական որոշումներ ընդունելիս, գործունեության արդյունավետության բարձրացման, ֆինանսական ռիսկերի փոքրացման, իրացվելիության գնահատման ն այլ նպատակների համար: Բանկերը պարտավոր են պարբերաբար հրապարակել տարեկան հաշվեկշիռը` ֆինանսական տարվա ավարտից հետո վեցամսյա ժամկետում, ինչպես նան եռամսյակային հաշ99

վեկշիռ` մինչն եռամսյակին հաջորդող ամսվա 15-ը: Հրապարակվող հաշվեկշիռը պարտադիր պետք է ներառի կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված տեղեկությունները: ԲԱՆԿԻ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՎՃԱՐՈՒՄՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ - դա բանկի զուտ շահույթի (հարկումից հետո) ն մինչն հարկումը զուտ շահույթի հարաբերակցությունն է, որը բնորոշում է բանկի կողմից ակտիվային ն պասիվային գործարքների կառավարման հետնանքով հարկային վճարումները նվազագույնի հասցնելու խնդրի լուծման արդյունավետությունը: ԲԱՆԿԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՎԱՆԴՆԵՐ - համարվում են ցպահանջ ավանդները, ոչ մեծ գումարների ավանդային սերտիֆիկատները: Հիմնական ավանդները բանկի միջոցների կայուն ն վստահելի աղբյուր են: ԲԱՆԿԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ - ընդհանուր (սեփական) կապիտալի մի մասն է, ն իրենից ներկայացնում է կանոնադրական կապիտալի (ներառյալ բաժնետոմսերի հավելավճարը), գլխավոր պահուստի ն չբաշխված շահույթի (եկամուտների պահուստներ) հանրագումարը: ԲԱՆԿԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆՈՐՄԱՏԻՎՆԵՐ - կենտրոնական բանկերի կողմից բանկերի գործունեության կարգավորման հիմնական չափանիշներն են: Համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, կենտրոնական բանկը բոլոր տեսակի բանկերի համար սահմանում է հետնյալ հիմնական տնտեսական նորմատիվները. ա) կանոնադրական կապիտալի (հիմնադրամի) նվազագույն չափը, բ) ընդհանուր կապիտալի նվազագույն մեծությունը, գ) ընդհանուր կապիտալի ն ռիսկով կշռված ակտիվների գումարների միջն նվազագույն հարաբերակցությունը, դ) հիմնական կապիտալի ն ռիսկով կշռված ակտիվների գումարների միջն նվազագույն հարաբերակցությունը, ե) բարձր իրացվելի ակտիվների ն ընդհանուր ակտիվների գումարների միջն նվազագույն հարաբերակցությունը (ընդհանուր իրացվելիության

նորմատիվ), զ) բարձր իրացվելի ակտիվների ն ցպահանջ պարտավորությունների գումարների միջն նվազագույն հարաբերակցությունը (ընթացիկ իրացվելիության նորմատիվ), է) մեկ փոխառուի գծով ռիսկի առավելագույն չափը, ը) բանկի հետ կապված մեկ անձի գծով ռիսկի առավելագույն չափը, թ) բանկի հետ կապված բոլոր անձանց գծով ռիսկի առավելագույն չափը, ժ) բանկերի կողմից ներգրավված միջոցների դիմաց ՀՀ կենտրոնական բանկում պարտադիր պահուստների նվազագույն չափը, ի) արտարժույթի տնօրինման նորմատիվի առավելագույն չափը: ՀՀ կենտրոնական բանկը, ըստ օրենքի, կարող է սահմանել նան բանկի պարտատերերի գծով ռիսկի առավելագույն չափը, որը սակայն ներկայումս սահմանված չէ: ԲԱՆԿԻ ՀՆԱՐԱՎՈՐ ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐԻ ՊԱՀՈՒՍՏԱՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐԻՆ ՀԱՏԿԱՑՈՒՄՆԵՐ - դրանք են` վարկերի ն արժեթղթերի հնարավոր կորուստների ծածկման պահուստահիմանդրամին կատարված մասհանումները, դեբիտորական պարտավորությունների ն այլ գումարների (որոնց համար նախատեսված չեն պահուստներ) դուրս գրման ծախսերը: ԲԱՆԿԻ ՄԱՍՆԱՃՅՈՒՂ - բանկի առանձնացված ստորաբաժանումն է, որը գտնվում է նրա գտնվելու վայրից դուրս ն առաջարկում է բանկային ծառայություններ: Մասնաճյուղը չի հանդիսանում իրավաբանական անձ, այլ գործում է բանկի հաստատած կանոնադրության հիման վրա: Մասնաճյուղի ղեկավարները նշանակվում են բանկի կողմից ն գործում են նրա լիազորագրի հիման վրա: Համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, բանկի մասնաճյուղը նրա իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող ն բանկի գտնվելու վայրից դուրս գտնվող առանձնացված ստորաբաժանումն է, որը գործում է բանկի կողմից տրված լիազորությունների սահմաններում ն նրա անունից բանկային ն (կամ) օրենքով նախատեսված ֆինանսական գործառնություններ է իրականացնում:

ԲԱՆԿԻ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԱՄՈՐՏԻԶԱՑԻԱ - բանկի մոտ հիմնական միջոցների ամորտիզացիոն հատկացումների հաշվապահական ձնակերպումների ժամանակ դրամական հաշիվներից ոչ մեկը չի թղթակցվում, հետնաբար այն չի ազդում դրամական հոսքերի վրա ն չպետք է արտացոլվի դրամական հոսքերի հաշվետվությունում: ԲԱՆԿԻ ՆԱԽԱՏԵՍՎՈՂ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՉՍՏԱՑՄԱՆ ՌԻՍԿ բանկային զուտ շահույթի մակարդակի ստացման վտանգը կոչվում է բանկային շահույթի ռիսկ: Շահույթը կարող է անսպասելիորեն նվազել ներբանկային կամ արտաքին գործոնների ազդեցության ներքո: Բանկային ոլորտում մրցակցության աստիճանի բարձրացումը բերում է եկամուտների ն ծախսերի մարժայի նվազմանը, որն էլ իր հերթին բացասական ազդեցություն է ունենում նան բաժնետերերին վճարվելիք շահաբաժինների մակարդակի վրա: ԲԱՆԿԻ ՆԵՐՔԻՆ ՌԻՍԿԵՐ - առաջանում են բանկի գործունեության ընթացքում ն արտահայտվում են նրանց կողմից իրականացվող գործարքների տեսակներով: Այդ ռիսկերը կարելի է բաժանել չորս խմբի. 1. Հաշվեկշռային ռիսկերի խումբը կարելի է տարանջատել երկու մասի` • բանկի ակտիվային գործառնությունների հետ կապված ռիսկեր, • բանկի պասիվային գործառնությունների հետ կապված ռիսկեր: Հաշվեկշռային ռիսկերի խմբում ընդգրկվում են` վարկային,

արժեթղթերի, ներդրումային, կապիտալի կառուցվածքի ն այլ ռիսկերը:

2. Հետհաշվարկային ռիսկերի խումբ, որում ընդգրկվում են`

ֆինանսական երաշխիքների, գրավների, հավատարմագրային գործառնությունների ն այլ ռիսկերը:

3. Բանկի կողմից ակտիվների ն պասիվների արդյունավետ կառավարման հետ կապված ռիսկերի խումբ, որում ընդ102

գրկվում են` տոկոսային, անվճարունակության, արտարժութային ն իրացվելիության ռիսկերը: 4. Բանկի կողմից ֆինանսական ծառայությունների իրականացման հետ կապված ռիսկերի խումբ, որում ընդգրկվում են` գործառնական, տեխնոլոգիական, անվ-

տանգության, նորամուծության, ռազմավարական, հաշվառման, վարչական ն կազմակերպչական ռիսկերը:

ԲԱՆԿԻ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ԶՈՒՏ ՄԱՐԺԱ (ԽՔԽ) - հարկումից հետո զուտ շահույթի ն գործառնական եկամուտների հարաբերակցությունն է: Այն բնութագրում է գործառնական եկամուտների մեկ միավորին բաժին ընկնող զուտ շահույթի գումարի չափը հարկումից հետո: ԲԱՆԿԻ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՍՊՐԵԴ - տոկոսային եկամուտների ու եկամտաբեր ակտիվների հարաբերակցության ն տոկոսային ծախսերի ու բանկի պասիվների (որոնց համար վճարվում են տոկոսներ) հարաբերակցության տարբերությունն է: Սպրեդի միջոցով գնահատվում է բանկի կողմից միջոցների ներգրավման ն տրամադրման գործընթացում բանկային մրցակցության աստիճանը: ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՎԱՆԴՆԵՐ - համարվում են մեծ գումարների (խոշոր) ավանդային սերտիֆիկատները ն օտարերկրյա ավանդները: Այս միջոցները, ինչպես նան շուկայականից բարձր տոկոսադրույքներով ներգրավված միջոցները, շատ անկայուն են, քանի որ նման միջոց ներդրողները նպատակ են հետապնդում վաստակել մեծ տոկոսային եկամուտ, իսկ շուկայում մեկ այլ բանկի կողմից ավելի բարձր տոկոսադրույքների առաջարկի դեպքում տեղի կունենա դրանց չնախատեսված արտահոսք (հատկապես, եթե կա դեպոզիտների ապահովագրում): Խոշոր փոխառություններին անհրաժեշտ է առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնել նան այն պատճառով, որ դրանց չնախատեսված արտահոսքը կպահանջի մեծ ծավալների դրամական միջոցներ:

ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - ներառում են շուկայականից բարձր տոկոսներով ներգրաված փոքր ավանդները (օրինակ ԱՄՆ-ում մինչն ֆ100.000), խոշոր ժամկետային ավանդային սերտիֆիկատները (օրինակ ԱՄՆ-ում ֆ100.000 ն ավելի), հետգնման համաձայնագրերը, օտարերկրյա կազմակերպությունների ավանդները: Ելնելով իրենց բնույթից, այս միջոցները հիմնականում համարվում են ոչ կայուն: ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԱՄՈՐՏԻԶԱՑԻԱ բանկի մոտ ոչ նյութական ակտիվների ամորտիզացիոն հատկացումների հաշվապահական ձնակերպումների ժամանակ դեբետագրվում են ծախսային հաշիվները, իսկ դրամական հաշիվներից ոչ մեկը չի թղթակցվում, հետնաբար, ոչ նյութական ակտիվների ամորտիզացիան չի ազդում դրամական հոսքերի վրա ն չպետք է արտացոլվի դրամական հոսքերի հաշվետվությունում: ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ - արդյունք են` մատուցված ծառայություններից, գանձապետարանի սպասարկումից, փոփոխական շահաբաժնով բաժնետոմսերից, ներդրումներից, արժեթղթերի վաճառքից, արտարժութային գործառնություններից ն արտարժույթի վերագնահատումից, փոխարժեքային տարբերությունից, բանկի շենքի վարձակալությունից, հիմնական միջոցների օտարումից ու վերագնահատումից, տույժերից ու տուգանքներից ստացված եկամուտների ն այլ ոչ տոկոսային եկամուտների: ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԾԱԽՍԵՐ - արդյունք են` վճարված աշխատավարձի ն դրան հավասարեցված այլ վճարումների, գործուղման հետ կապված վճարումների, սոցիալական ապահովագրության, կենսաթոշակային ն զբաղվածության հիմնադրամներին կատարվող հատկացումների, հարկային վճարումների, բանկի շենքի վարձակալության դիմաց վճարի, հիմնական միջոցների ամորտիզացիայի վճարումների, գովազդային ու ներկայացուցչական ծախսերի, աուդիտորական ն խորհրդատվա104

կան ծառայության գծով վճարումների, պատճառված տույժ ու տուգանքների ն այլ ոչ տոկոսային ծախսերի: ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ՄԱՐԺԱ - ոչ տոկոսային եկամուտների ու տոկոսային ծախսերի տարբերության ն ընդհանուր (կամ եկամտաբեր) ակտիվների հարաբերակցությունն է: ԲԱՆԿԻ ՊԱՍԻՎՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ - բանկի պասիվների կառուցվածքի վերաբերյալ ճիշտ է հետնյալ հիմնավորումը. որքան մեծ է ժամկետային առումներով ներգրավված միջոցների բաժինը փոխառու միջոցների հանրագումարում, այնքան բանկի համար հեշտ կլինի ապահովել ակտիվների ն պասիվների միջն հավասարակշռությունն ըստ ժամկետների ու գումարների: Այս առումով բանկի համար կարնոր է մշտապես վերլուծել իր պասիվները (ըստ ժամկետների ն գումարների)` հաշվի առնելով դրամական շուկայի փոփոխվող իրավիճակը: ԲԱՆԿԻ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - արտացոլվում են հաշվեկշռի աջ մասում ն ներառում են` ռեզիդենտ բանկերի թղթակցային հաշիվները, ցպահանջ ավանդները, այլ բանկերից դեպոզիտները, ժամկետային ավանդները, հաշվարկված տոկոսները, գալիք ժամանակաշրջանի եկամուտները, ներքին ու արտաքին պարտավորությունները, ետգնման պայմանագրի գծով պարտավորությունները ն այլ պարտավորությունները: ԲԱՆԿԻ ՌԻՍԿՈՎ ԿՇՌՎԱԾ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - ինչպես հայտնի է, բանկերի ոչ բոլոր ակտիվներն ունեն կորստի միննույն հավանականությունը, այդ պատճառով հաշվեկշռի յուրաքանչյուր տարր (ակտիվ) խմբավորվում է ռիսկային որնէ խմբում: Որոշ ակտիվներ, օրինակ դրամական միջոցները, ոսկու ստանդարտացված ձուլակտորերն ունեն ռիսկի շատ ցածր աստիճան կամ ռիսկ չունեն ընդհանրապես: Դրանք ռիսկով կշռված ակտիվների հաշվարկում վերցվում են զրոյական ռիսկային կշռով, ն այդպիսի ակտիվների ռիսկայնության փոխհատուցման համար բանկերը կարիք չունեն կապիտալ պահելու: Մնացած ակտիվ105

ները կշռվում են 0, 10, 20, 50, 70, 100 ռիսկային կշիռներով: Նման մոտեցում է կիրառվում նան ետհաշվեկշռային (ծանուցման) հաշիվների համար, որոնք կշռվում են վերադարձելիության ռիսկի հավանականության համապատասխան կշիռներով ն ընդգրկվում են ակտիվների կազմում: ԲԱՆԿԻ ՍԵՓԱԿԱՆ (ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ) ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՄՈՒԼՏԻՊԼԻԿԱՏՈՐ ԿԱՄ ԲԱԶՄԱՐԿԻՉ (ԷԽ) - ընդհանուր ակտիվների ն սեփական կապիտալի հարաբերակցությունն է: Այն բնորոշում է բանկի սեփական կապիտալի մեկ միավորին բաժին ընկնող ընդհանուր ակտիվների գումարի չափը, որը սովորաբար բանկի համար ունի բավականաչափ մեծ դեր ն ի տարբերություն մնացած տնտեսավարող սուբյեկտների, այն բանկային համակարգում միջին հաշվով կազմում է մոտավորապես 15 միավոր ակտիվ սեփական կապիտալի մեկ միավորի հաշվով: Առանձին դեպքերում այն ավելի բարձր է ն հասնում է 20 ն ավելի միավորի: Որքան բարձր է մուլտիպլիկատորի մեծությունը, այնքան մեծ է իր բաժնետերերին եկամուտ վճարելու բանկի հնարավորությունը:

ԲԱՆԿԻ ՍԵՓԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

(ԲՕԷ) - հարկումից հետո զուտ շահույթի ն սեփական (բաժնետիրական) կապիտալի հարաբերակցությունն է: Այն հանդիսանում է եկամտաբերության չափանիշ բանկի բաժնետերերի համար, քանի որ ցույց է տալիս բաժնետերերի կողմից բանկի կանոնադրական կապիտալում կատարված միավոր ներդրման դիմաց ստացվելիք շահույթի գումարի չափը: ԲԱՆԿԻ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՌԻՍԿ - բանկի ակտիվների (հատկապես վարկերի) արժեքի նվազման հավանականությունը կոչվում է վարկային ռիսկ: Քանի որ բանկային ակտիվների մեծ մասը ֆինանսավորվում է ներգրաված միջոցների հաշվին, իսկ սեփական միջոցների հաշվին ձնավորված ակտիվների տեսակարար կշիռն ընդհանուր ակտիվներում աննշան է, հետնաբար անհու-

սալի վարկերի, թեկուզն, չնչին մեծությունը բանկի սնանկացման վտանգ կարող է առաջացնել: ԲԱՆԿԻ ՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ - պետության, իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձի` պարտատերերի պահանջները կատարելու, պարտավորությունները ժամանակին մարելու ունակությունն է, ինչպես նան պարտքերը վճարելու համար բավարար կապիտալի առկայությունը: Բանկը համարվում է վճարունակ, քանի դեռ նրա ընդհանուր (սեփական) կապիտալը մնում է ամբողջական, պահպանված, այսինքն` քանի դեռ նրա գումարային պարտավորությունները փոքր են գումարային ակտիվներից: Այլ կերպ ասած, բանկի վըճարունակությունը նրա ակտիվների ն պարտավորությունների միջն դրական տարբերությունն է, այսինքն` սեփական կապիտալի դրական մեծությունը: ԲԱՆԿԻ ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔԻ ՍՊՐԵԴ - ներկայացնում է բանկերի կողմից տեղաբաշխվող միջոցների ն ներգրավող միջոցների տոկոսադրույքների տարբերությունը: ԲԱՆԿԻ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ - արդյունք են` ՀՀ կենտրոնական բանկում տեղաբաշխված ավանդներից ու դեպոզիտներից, թղթակցային հաշիվներից, բանկերում ն այլ ֆինանսավարկային կազմակերպություններում տեղաբաշխված միջոցներից, տեղաբաշխված վարկերից, օվերդրաֆտից ն օվերնայթից, պետական ն ոչ պետական արժեթղթերից, վարկային քարտերից, ֆորվարդային, ֆյուչերսային ն օպցիոն պայմանագրերից, լիզինգից ն ֆակտորինգից ստացված տոկոսային եկամուտների ն այլ տոկոսային եկամուտների: ԲԱՆԿԻ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԾԱԽՍԵՐ - արդյունք են` ՀՀ կենտրոնական բանկից ներգրաված միջոցների ն ետգնման համաձայնագրերի, թղթակցային հաշիվների ն ցպահանջ պարտավորությունների, բանկերից ն այլ ֆինանսավարկային կազմակերպություններից ներգրաված միջոցների, ներգրավված ավանդների

ու դեպոզիտների, միջազգային ֆինանսական կազմակերպություններից ներգրաված միջոցների, օգտագործված օվերդրաֆտի ն օվերնայթի, ֆորվարդային, ֆյուչերսային ն օպցիոն պայմանագրերի, լիզինգի դիմաց վճարված տոկոսային գումարների ն բանկի կողմից թողարկված արժեթղթերի գծով տոկոսային ծախսերի ու այլ տոկոսային ծախսերի: ԲԱՆԿԻ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ՄԱՐԺԱ - իրենից ներկայացնում է բանկի տոկոսային եկամուտների ն տոկոսային ծախսերի տարբերությունը: Այն հանդիսանում է բանկային շահույթի հիմնական աղբյուրը ն կոչված է ծածկելու բանկերի կողմից իրականացվող ծախսերի զգալի մասը: Տոկոսային մարժայի մեծությունը բնութագրվում է ինչպես բացարձակ մեծություններով, այնպես էլ` բազմաթիվ ֆինանսական գործակիցների միջոցով: ԲԱՆԿԻ ՑՊԱՀԱՆՋ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - դրանք թըղթակցային, հաշվարկային հաշիվներում առկա միջոցներն են, որոնք ենթակա են վերադարձման հաճախորդի առաջին իսկ պահանջի դեպքում: Պարտավորությունների կառավարման տեսանկյունից գնահատելիս, ցպահանջ պարտավորությունները երկակի բնույթ ունեն: Ցպահանջ ներգրաված միջոցների դիմաց բանկը տոկոսներ չի վճարում կամ վճարում է շատ ցածր տոկոսադրույքով: Այսինքն, դրանք բանկի համար միջոցների ներգրավման ամենաէժան աղբյուր են հանդիսանում ն գերադասելի են բանկի համար: Մյուս կողմից, ցպահանջ պարտավորությունները կարող են ժամանակի ցանկացած պահին պահանջվել հաճախորդի կողմից ն բանկը մշտապես պետք է պատրաստ լինի վճարել դրանք, այսինքն, բանկը ժամանակի ցանկացած պահի պետք է ապահովի իրացվելիության բավարար մակարդակ: ԲԱՆԿՈՒՄ ՇՃԽԷԼՏ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ - անվանումն առաջացել է կապիտալի համարժեքություն (Շapitaլ ad6qսac7), ակտիվների որակ (ՃՏՏ6t qսaլit7), ղեկավարություն կամ կառավարում (ԽaոaՃ6m6ոt), եկամտաբերություն (ԷarոiոՃՏ), իրացվելիություն (Լiqսidit7) ն զգայնություն (Տ6ո6Տitivit7) անգլերեն

տերմինների սկզբնատառերից: Մեթոդի անվանումն արդեն իսկ հուշում է նրա էությունը, որը կայանում է վերոհիշյալ 6 գործոնների վերլուծության արդյունքում բանկի հուսալիության գնահատման մեջ: 1980-ականներին, երբ ԱՄՆ-ի բանկային համակարգում շարունակվում էր անընդհատ խորացող ճգնաժամը, երկրի համապատասխան մասնագետների կողմից մշակվեց բանկերի գնահատման մի համակարգ, որն այժմ ճանաչում է գտել աշխարհի գրեթե բոլոր երկրների բանկերի կողմից: Ընդ որում, անհրաժեշտ է նշել, որ այդ մեթոդիկան անընդհատ կատարելագործվում է, իր մեջ ներառելով համաշխարհային ֆինանսական շուկաներում առաջացող նոր ռիսկերը: Այսպես, օրինակ, զգայունություն գործոնը մեթոդիկայում ընդգրկվել է միայն վերջերս` 1997 թվականին, որը, հաշվի առնելով ժամանակի պահանջը, գնահատում է շուկայական ռիսկերի նկատմամբ բանկի զգայունությունը: Բանկի կապիտալի համարժեքություն (Ք) - ՔԱՄԵԼՍ (ՇՃԽԷԼՏ) համակարգով բանկի ընդհանուր կապիտալի համարժեքությունը գնահատվում է հետնյալ հարաբերակցություններով, ն դրանցում ներառված տոկոսակշիռները ենթակա են փոփոխման ՀՀ կԲ-ի կողմից: • (Նորմատիվային ընդհանուր կապիտալ + հատուկ պա-

հուստ – չաշխատող ակտիվներ) / Ընդհանուր կապիտալի նվազագույն սահմանաչափ: Հարաբերակցության հա-

մարիչը հաշվարկվում է որպես ամսվա վերջին օրվա դըրությամբ նորմատիվային ընդհանուր կապիտալի ն ակտիվների հնարավոր կորուստների հատուկ պահուստի (ներառյալ` նան ռիսկային ն բարձր ռիսկային ինվեստիցիոն արժեթղթերի գծով պահուստները) գումարի ն չաշխատող ակտիվների (ներառյալ ռիսկային, միջին ռիսկային ն բարձր ռիսկային ինվեստիցիոն արժեթղթեր) տարբերություն: Հաշվարկում հսկվող ակտիվները ն ռիսկային արժեթղթերը ներառվում են 209, ոչ ստանդարտ ակտիվները` 509, միջին ռիսկային արժեթղթերը ն բարձր ռիսկային արժեթղթերը` 1009 կշիռներով:

•

Ընդհանուր կապիտալ / Ռիսկով կշռված ակտիվներ: Այս

հարաբերակցությունը բանկի Ն11 տնտեսական նորմատիվն է, որը բնութագրում է ընդհանուր կապիտալի համարժեքության մակարդակն ըստ ակտիվների ռիսկայնության աստիճանի: Հիմնական կապիտալ / Ռիսկով կշռված ակտիվներ: Հարաբերակցությունը բանկի Ն21 տնտեսական նորմատիվն է, որը բնութագրում է հիմնական կապիտալի համարժեքության մակարդակն ըստ ակտիվների ռիսկայնության աստիճանի:

Մեկ փոխառուի պարտավորությունների հանրագումար / Ընդհանուր կապիտալ: Բանկի Ն13 տնտեսական նորմա-

տիվն է: Հարաբերակցությունը հաշվարկի մեջ ներառվում է միայն այն դեպքում, երբ այն գերազանցում է նորմատիվային ընդհանուր կապիտալի 209-ը: •

Բոլոր խոշոր փոխառուների պարտավորությունների հանրագումար / Ընդհանուր կապիտալ: Բոլոր խոշոր փո-

խառուների գծով ռիսկն իրենից ներկայացնում է ընդհանուր կապիտալի 59-ը գերազանցող փոխատվությունների գումարը: Հաշվարկվում է որպես խոշոր փոխատվությունների գումարի ն նորմատիվային ընդհանուր կապիտալի հարաբերակցություն (Ն32): Հարաբերակցությունը հաշվարկի մեջ ներառվում է միայն այն դեպքում, երբ այն գերազանցում է նորմատիվային ընդհանուր կապիտալի 5009: •

Բանկի հետ կապված մեկ անձի պարտավորությունների հանրագումար / Ընդհանուր կապիտալ: Ն41 տնտեսական

նորմատիվն է: Հարաբերակցությունը հաշվարկի մեջ ներառվում է միայն այն դեպքում, երբ այն գերազանցում է նորմատիվային ընդհանուր կապիտալի 59-ը: •

Բանկի հետ կապված բոլոր անձանց պարտավորությունների հանրագումար / Ընդհանուր կապիտալ: Ն42 տնտե-

սական նորմատիվն է: Հարաբերակցությունը հաշվարկի մեջ ներառվում է միայն այն դեպքում, երբ գերազանցում է նորմատիվային ընդհանուր կապիտալի 209-ը:

Բանկի ակտիվների որակ (Ա) - ՔԱՄԵԼՍ (ՇՃԽԷԼՏ) համակարգով ակտիվների որակը բնութագրող համապատասխան հարաբերակցությունները գնահատում են բանկի ակտիվների որակը` դրանց եկամտաբերության, ինչպես նան կենտրոնացվածության ն այլ ռիսկերով պայմանավորված դրանց արժեքի հնարավոր կորստի տեսանկյուններից: Այդ հարաբերակցություններն են` • Չաշխատող ակտիվներ / Ընդհանուր ակտիվներ: Ընդհանուր ակտիվները ներառում են հաշվետու օրվա դրությամբ հաշվեկշռային ակտիվները, վարկային ռիսկ պարունակող հաշվետվությունների հոդվածները ն ակտիվների հնարավոր կորուստների պահուստները: Չաշխատող ակտիվները դրանք բանկի այն ակտիվներն են, որոնք իրենց գործունեության վերջնական արդյունքում ապահովում են հավանական կորուստներ: Օրինակ, ժամկետային առումով բանկին ետ չվերադարձվող կասկածելի վարկային միջոցները: • Չաշխատող վարկեր / Վարկային ներդրումներ: Հարաբերակցությունը համարվում է բանկի հուսալիությունը բնութագրող ամենահիմնական ցուցանիշներից մեկը: Վարկային ներդրումները ներառում են` կենտրոնական բանկում, այլ բանկերում տեղաբաշխված ավանդները, այլ բանկերի, իրավաբանական, ֆիզիկական ն բանկի հետ կապված անձանց ու աշխատակիցներին տրամադրված վարկերը: • Ոչ եկամտաբեր ակտիվներ / Ընդհանուր ակտիվներ: Ոչ եկամտաբեր ակտիվների հաշվարկը ներկայացնում է հաշվետու օրվա դրությամբ հաշվեկշռային ընդհանուր ակտիվների (առանց ակտիվների հնարավոր կորստի պահուստով նվազեցման) ն եկամտաբեր ակտիվների տարբերությունը: • Պահուստներ / Չաշխատող ակտիվներ: «Պահուստի» ցուցանիշը հաշվարկվում է որպես վարկային ներդրումների, դեբիտորական պարտքերի, ռիսկ պարունակող

ետհաշվեկշռային ակտիվների ն արժեթղթերի գծով ձնավորված հատուկ պահուստների հանրագումար: •

•

Ռիսկով կշռված խոշոր ներդրումների հանրագումար / Ընդհանուր կապիտալ: Ռիսկով կշռված խորոշ ներդրումների հաշվարկը, ներառում է փոխառուի, նրա հետ փոխկապակցված անձանց նկատմամբ պահանջների ն նըրանց դիմաց հաշվեգրված տոկոսների ու ստացվելիք այլ գումարների հանրագումարը: Ակտիվների կենտրոնացման աստիճանը: Բնութագրում է բանկի ակտիվների ռիսկայնությունն ըստ տնտեսության ճյուղերի ու ներդրման ոլորտների: Ռիսկային է համարվում մեկ կամ մի քանի ճյուղերում ներդրումների կենտրոնացումը:

Խոշոր ներդրումների հանրագումար / Ընդհանուր ներդրումներ: Խոշոր ներդրումների հաշվարկը կատարվում

է որպես վարկառուի, նրա հետ փախկապակցված անձանց պարտավորությունների ն դրանց դիմաց հաշվեգրված տոկոսների ու ստացվելիք այլ գումարների հանրագումար: Սույն գործարքի իմաստով` ընդհանուր ներդրումները ներառում են հաշվեկշռային ակտիվները, ետհաշվեկշռային ակրեդիտիվները ն տրամադրված երաշխիքները` բացառությամբ կանխիկ դրամական միջոցների, ոչ եկամտաբեր թղթակցային հաշիվների, հիմնական միջոցների, արագամաշ առարկաների ն ոչ նյութական ակտիվների: Բանկի կառավարում (Մ) - ՔԱՄԵԼՍ (ՇՃԽԷԼՏ) համակար-

գով բանկի կառավարման գործընթացը գնահատվում է հետնյալ չափանիշների հիման վրա, այդ թվում` բանկի ընդհանուր ցու-

ցանիշները, դրանց փոփոխությունն ու միտումները, բանկի տեխնիկական հագեցվածությունը, բանկի ընդարձակման ռազմավարությունը, վերահսկողության պահանջներին իրազեկության աստիճանը, թույլ տրված խախտումների հաճախականությունը ն դրանց վերացման հնարավորությունները, հաշվետվությունների արժանահավատությունը, բանկը որպես ֆինանսական միջնորդի կայացածության աստիճանը, ներքին հսկո112

ղության համակարգի առկայությունը ն որակը, բանկի հեռանկարային զարգացման ծրագրի ն բյուջեի իրատեսականությունն ու կատարման մակարդակը, բանկի կառավարման ընթացակարգերի արդյունավետությունը, ղեկավարների ն կադրերի մասնագիտական պարտավորության աստիճանը, բանկի կառավարման տարբեր մակարդակների միջն փոխհարաբերությունների ն համագործակցության արդյունավետությունն ու դրանց վրա արտաքին ազդեցության առկայությունը, ինչպես նան վերապատրաստումների թվի ն աշխատողների թվաքանակի հարաբերակցությունը, որը բնութագրում է բանկի հիմնական աշխատակազմի մասնագիտական պատրաստվածության աստիճանը` հաշվի առնելով վերապատրաստումները: Բանկի եկամտաբերություն (Ե) - ՔԱՄԵԼՍ (ՇՃԽԷԼՏ) համակարգով եկամտաբերության հարաբերակցությունները բնութագրում են բանկի կողմից ներգրավված ու սեփական միջոցների արդյունավետ կառավարելու ունակությունը` եկամուտ ստանալու ն ներքին ներուժի հաշվին բանկի ակտիվների աճն ապահովելու առումով: Գնահատում է ինչպես բանկի եկամուտ կազմավորելու, այնպես էլ ծախսերը կառավարելու կարողությունը: Այդ հարաբերակցություններն են` • Զուտ շահույթ / Ընդհանուր ակտիվներ: Համարիչը հաշվարկվում է տարեսկզբից կուտակված զուտ շահույթը հարաբերած ամիսների թվին, իսկ հայտարարը հաշվարկվում է միջին ժամանակագրականի բանաձնով` տարեսկզբից յուրաքանչյուր ամսվա, եռամսյակի ն տարվա առումով: Հարաբերակցությունը ցույց է տալիս միջին հաշվով ընդհանուր ակտիվների մեկ միավորին բաժին ընկնող զուտ շահույթը կամ ակտիվների շահութաբերությունը (ԲՕՃ): • Զուտ շահույթ / Ընդհանուր կապիտալ: Հարաբերակցու-

թյան ընդհանուր կապիտալը հաշվարկվում է այնպես, ինչպես ընդհանուր ակտիվների դեպքում էր (միջին ժամանակագրականի բանաձնով): Այն ցույց է տալիս

միջին հաշվով ընդհանուր կապիտալի մեկ միավորին

բաժին ընկնող զուտ շահույթը կամ բնութագրում է ընդհանուր (սեփական) կապիտալի շահութաբերությունը (ԲՕԷ): •

Զուտ տոկոսային եկամուտ / Եկամտաբեր ակտիվներ:

Զուտ տոկոսային եկամուտը հաշվարկվում է որպես տարվա սկզբից կուտակված զուտ տոկոսային եկամուտը հարաբերած ամիսների թվին, իսկ եկամտաբեր ակտիվների հաշվարկը կատարվում է միջին ժամանակագրականի բանաձնով: Հարաբերակցությունը բնութագրում է եկամտաբեր ակտիվների (տրամադրված վարկեր, արժեթղթերում ներդրումներ, լիզինգ, ֆակտորինգ) օգտագործման արդյունավետությունը: •

Զուտ գործառնական եկամուտ / Ընդհանուր ակտիվներ: Զուտ գործառնական եկամուտը հաշվարկվում է որպես տարեսկզբից կուտակված զուտ տոկոսային ն զուտ ոչ տոկոսային եկամուտների հանրագումար:

•

(Զուտ տոկոսային եկամուտ + Ոչ տոկոսային եկամուտ) / Տոկոսային ծախսեր: Համարիչը հաշվարկվում է որպես

տարեսկզբից կուտակային զուտ տոկոսային եկամուտների ն ոչ տոկոսային եկամուտների (բացառությամբ վերագնահատման արդյունքում ն հիմնական միջոցների օտարումից ստացված զուտ եկամուտներից) հանրագումար: Հայտարարը հաշվարկվում է որպես տարեսկզբից կուտակային ոչ տոկոսային ծախսեր: •

Զուտ դրամական հոսքեր / Հաշվարկված վճարվելիք տոկոսներ: Հարաբերակցությունը բնութագրում է բանկի

ունակությունը` մարելու հաշվարկված վճարվելիք տոկոսները դրամական միջոցների հաշվին, հաշվետու ժամանակաշրջանում: Բանկի իրացվելիություն (Լ) - ՔԱՄԵԼՍ (ՇՃԽԷԼՏ) համակարգով իրացվելիության հարաբերակցությունները բնութագրում են բանկի ունակությունը` առանց կորուստների ն ժամանակին բավարարելու իր հաճախորդների, նախ ն առաջ փոխատուների պահանջները ն պատշաճ ձնով կառավարելու իրացվելիության հնարավոր տատանումները:

Այդ հարաբերակցություններն են` • Բարձր իրացվելի ակտիվներ / Ընդհանուր ակտիվներ: Ն21 տնտեսական նորմատիվն է ն բնութագրում է բանկի իրացվելիության ընդհանուր մակարդակը: • Բարձր իրացվելի ակտիվներ / (Ցպահանջ պարտավորություններ + խոշոր պարտավորություններ): Հարաբերակցությունը բնութագրում է բանկի ունակությունը կատարելու ստանձնած ցպահանջ խոշոր պարտավորությունները: • Ցպահանջ ն մինչն 30 օր մարման ժամկետով ակտիվներ

/ Ցպահանջ ն մինչն 30 օր մարման ժամկետով պարտավորություններ: Բնութագրում է բանկի կողմից ցպահանջ

ն մինչն 30 օր մարման ժամկետով պարտավորությունների բավարարման մակարդակը:

•

Մինչն 180 օր մարման ժամկետով ակտիվներ / Մինչն 180 օր մարման ժամկետով պարտավորություններ: Ակ-

տիվների հաշվարկում չեն ընդգրկվում պետական արժեթղթերը ն Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի նկատմամբ պահանջները: Բնութագրում է բանկի կողմից մինչն 180 օր մարման ժամկետով պարտավորությունների բավարարման մակարդակը: Շուկայական ռիսկի նկատմամբ զգայունություն (Ս) - ՔԱՄԵԼՍ (ՇՃԽԷԼՏ) համակարգի այս բաժնի հարաբերակցությունների հիման վրա գնահատվում է բանկի շուկայական ռիսկերին ենթարկվածությունը: Այդ թվում` • 1-ին խմբի համախառն արտարժութային դիրք / Ընդհանուր կապիտալ: Հարաբերակցությունն արտարժույթի տնօրինման նորմատիվն է, որը բնութագրում է 1-ին խմբի համախառն արտարժույթի ռիսկի աստիճանը: Համարիչի հաշվարկի համար վերցվում է չորս շաբաթների միջին օրական դիրքի մեծությունը: Ցուցանիշի հաշվարկում ներառվում են ամսվա վերջին օրն ընդգրկող շաբաթվա ն նրան նախորդող երեք շաբաթների օրական դիրքերի մեծությունը:

•

2-րդ խմբի համախառն արտարժութային դիրք / Ընդհանուր կապիտալ: Հարաբերակցությունն արտարժույթի տնօրինման նորմատիվ է, որը բնութագրում է 2-րդ խմբի համախառն արտարժույթի ռիսկի աստիճանը ն համարիչի հաշվարկի համար վերցվում է չորս շաբաթների միջին օրական դիրքի մեծությունը: Ցուցանիշի հաշվարկում ներառվում են ամսվա վերջին օրն ընդգրկող շաբաթվա ն նրան նախորդող երեք շաբաթների օրական դիրքերի մեծությունները: Հիմնական միջոցներ / Հիմնական կապիտալ: Հարաբերակցությունը բնութագրում է շուկայում հիմնական միջոցների գների փոփոխությունների հետ կապված բանկի ռիսկը: Հիմնական միջոցները ներառում են բանկի կողմից օգտագործվող հիմնական միջոցները, գրավի տնօրինման արդյունքում կամ այլ պահանջներից առաջացած սեփականացված անշարժ գույքն ու այլ հիմական միջոցները ն շահագործումից դուրս հիմնական միջոցները` արտահայտված հաշվեկշռային արժեքով: Բանկի հիմնական կապիտալում ներառվում են` կանոնադրական կապիտալը, պահուստային հիմնադրամները ն չբաշխված շահույթը:

Տոկոսադրույքի փոփոխման նկատմամբ զգայուն ակտիվների ն պարտավորություների տարբերություն/ Ընդհանուր կապիտալ: Համարիչում վերցվում է մինչն

90 օր մարման ժամկետով տոկոսաբեր ակտիվների ն ծախսատար պարտավորությունների տարբերության բացարձակ մեծությունը: Հարաբերակցությունը բնութագրում է շուկայում տոկոսադրույքների փոփոխությունների հետ կապված բանկի ռիսկը: ԲԱՐԴ ՏՈԿՈՍՆԵՐ - եթե տոկոսները (տոկոսային եկամուտները կամ ծախսերը) յուրաքանչյուր հաշվետու ժամկետի վերջում չեն վճարվում, այլ գումարվում են սկզբնական հիմնական գումարին, ն ստացված գումարը ելակետային է դառնում հաջորդ հաշվարկային ժամակահատվածի համար, ապա ավելաց116

ման ենթակա գումարը գործարքի ժամկետի վերջում որոշվում է բարդ տոկոսների բանաձնով: Հաշվեգրման տոկոսների ավելացումը սկզբնական (հիմնական) գումարին, որի նկատմամբ հաշվարկվելու է տոկոսը, կոչվում է տոկոսների կապիտալացում (կուտակում), որը հիմնականում կիրառվում է այն դեպքում, երբ սահմանվող տոկոսադրույքներով հաշվարկվող տոկոսները զգալի մաս են կազմում բազիսային գումարի նկատմամբ: Տոկոսների կապիտալացման հաշվարկումը սկզբնական գումարի հետ միասին ո-րդ ժամանակաշրջանի վերջում կատարվում է մաթեմատիկայից մեզ հայտնի բարդ տոկոսների բանաձնով. ո Տ = Ք(1 + i) , ո

Տ = Ք(1 + i ) ,

Տ = Ք(1 + i ) ն այլն,

որտեղ` Տո – կուտակված (ավելացված) ընդհանուր գումարն է ո-րդ ժամկետի վերջում, Ք- սկզբնական (վարկային կամ ավանդային) գումարը ժամկետի սկզբում, i- տոկոսադրույքն է, ո - տոկոսների կապիտալացումների քանակն է ըստ ժամկետների: Այստեղից տոկոսային եկամուտների աճը բարդ տոկոսներով կլինի հավասար`

(

)

ո ո | = Տո − Ք = Ք(1 + i) − Ք = Ք (1 + i) − 1

որտեղ`

(1+ i)ո - աճի բազմապատկիչն է,

| - տոկոսային եկամուտը: Ինչպես նկատում ենք, ստացանք երկրաչափական պրոգրեսիայի շարքի բանաձնը, որը մեծ թվերի դեպքում արագ կարող է հասնել ծայրահեղ մեծ գումարների: Որպես այդպիսի օրինակ ամերիկյան տնտեսագետները հաճախ բերում են Մանհեթեն կըղզու օրինակը, որը ընդամենը 24 դոլարով 1694թ. գնել էին հնդիկ առաջնորդից, ն, ըստ վերը բերված բանաձնի, 350 տարի հետո նրա արժեքը գնահատվում էր մոտ 40 մլրդ դոլար:

ԲԱՐՏԵՐ - ապրանքանյութական արժեքների փոխանակումն է մեկը մյուսով առանց դրամական միջոցների միջամտության, ն այդպիսի համամասնական փոխարկումն իրականացվում է երկկողմ գրավոր պայմանագրի հիման վրա: Այն գործարքները, որոնք կատարվում են ապրանքների անմիջական փոխարկմամբ, անվանվում են բարտերային: ԲԱՑ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ (ԲԲԸ) - որի մասնակիցներն առանց մյուս բաժնետերերի համաձայնության կարող են օտարել իրենց պատկանող բաժնետոմսերը, համարվում է բաց բաժնետիրական ընկերություն: Նման բաժնետիրական ընկերությունն իրավունք ունի օրենքով ն այլ իրավական ակտերով սահմանված պայմաններով անցկացնել իր թողարկած բաժնետոմսերի բաց բաժանորդագրություն ն դրանց ազատ վաճառք: Բաց բաժնետիրական ընկերությունը պարտավոր է ամեն տարի, ի գիտություն բոլորի, հրապարակել իր տարեկան հաշվետվությունը ն հաշվապահական հաշվեկշիռը: ԲԱՑ ՇՈՒԿԱՅԻ ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔՆԵՐ - բաց շուկայում շըրջանառություն կատարող տարբեր տեսակի պարտքային պարտավորությունների տոկոսադրույքներն են, որոնք ուղղակիորեն ազդում են պահանջարկի ն առաջարկի վրա: Բաց շուկայի տոկոսադրույքները տարբերվում են կենտրոնական բանկի կողմից սահմանվող հաշվարկային դրույքներից, որոնք կոչված են ազդելու մյուս տոկոսադրույքների, մասնավորապես, առնտրային բանկերի կողմից տրամադրվող վարկերի տոկոսադրույքների վրա: Կարճաժամկետ արժեթղթերը, ինչպիսիք են` առնտրային արժեթղթերը, տոկոսադրույքները ն բանկային ակցեպտները (հոժարագրերը) բաց շուկայի տոկոսադրույքների օրինակներ են: ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՀԱՎԵԼԱՃ ( ± ΔՃ ) – ուսումնասիրության ենթակա դինամիկ շարքի մակարդակների տարբերությունն է, որը բնութագրում է, թե որոշակի ժամանակահատվածում քանի՞ միավորով է ավելացել (պակասել) շարքի մակարդակը:

Բացարձակ հավելաճը կարելի է հաշվարկել ինչպես սկըզբնական (բազիսային) մակարդակի, այնպես էլ` դրան հաջորդող մակարդակների նկատմամբ: Այդ պատճառով էլ տարբերվում են դինամիկայի շարքի բացարձակ հավելաճը` հաշվարկված բազիսային ն շղթայական եղանակով: Բազիսային եղանակով բացարձակ հավելաճը հավասար է համեմատվող (7i) ն բազիսային (71) մակարդակների տարբերությանը` արտահայտված այն նույն միավորներով, որոնցով չափվում են այդ մակարդակները. ± ΔՃբ. = 7i − 71 : (i=2, 3,…,ո) Շղթայական եղանակով բացարձակ հավելաճը հավասար է հաջորդ (7i) ն նախորդ (7i-1) մակարդակների տաբերությանը` ± Δ7 շղ. = 7i − 7i-1 : (i=2, 3,…,ո) ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - ցույց են տալիս հասարակական երնույթների չափերը (մակարդակներ, ծավալներ) տեղի ն ժամանակի տվյալ պայմաններում, կամ այդ երնույթները բնութագրող հատկանիշների (ցուցանիշների) մեծությունը, օրինակ` տնտեսավարող սուբյեկտի համախառն արտադրանքի իրացումից հասույթի գումարը տվյալ տարում, անասունների գլխաքանակը տնտեսությունում որոշակի ամսաթվի դրությամբ ն այլն: Բացարձակ թվերը ստորաբաժանվում են անհատականի ն գումարայինի: Անհատական կոչվում են օբյեկտների այս կամ այն համակցության առանձին միավորների քանակական հատկանիշների չափերն արտահայտող բացարձակ մեծությունները: Դրանք ստացվում են անմիջապես վիճակագրական դիտարկման գործընթացում ն նշվում են սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերում: Անհատական բացարձակ մեծությունները ցանկացած վիճակագրական հետազոտման հիմքն են կազմում: Ի տարբերություն անհատական մեծությունների, գումարային բացարձակ մեծությունները բնութագրում են վիճակագրական դիտարկման մեջ ընդգրկված օբյեկտների որոշակի համակցության (ցուցանիշի) հատկանիշի հանրագումարային մեծությունը: Դրանք ստացվում են կամ դիտարկման միավորների

թվի ուղղակի հաշվումով, կամ համակցության առանձին միավորների հատկանիշի արժեքների գումարման հետնանքով: ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԳՈՒՄԱՐԱՅԻՆ - բնութագրում են վիճակագրական դիտարկման մեջ ընդգրկված օբյեկտների որոշակի համակցության հատկանիշի հանրագումարային մեծությունը: Դրանք ստացվում են կա’մ դիտարկման միավորների թվի ուղղակի հաշվումով, կա’մ համակցության առանձին միավորների հատկանիշի արժեքների գումարման միջոցով: ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՉԱՓՄԱՆ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐ բնութագրում են որակապես որոշակի երնույթների չափերը ն արտահայտվում են որոշակի չափի միավորներով, դրանով էլ նրանք տարբերվում են վերացական մաթեմատիկական մեծություններից: Նայած ուսումնասիրվող երնույթի էությանը ն հետազոտության կոնկրետ խնդիրներին, կիրառվում են չափի բնական ու դրամական (արժեքային) միավորներ: Բնական կոչվում են չափի այնպիսի միավորները, որոնք համապատասխանում են տվյալ ուսումնասիրվող երնույթի բնական (ֆիզիկական) հատկություններին ն արտահայտվում են երկարության, մակերեսի, ծավալի, քաշի ն չափի այլ միավորներով կամ միավորների (հատերի) քանակով, փաստերի ն իրադարձությունների թվով: Այսպես օրինակ, բնակչության թվի չափի միավոր է համարվում անհատ մարդը, հացահատիկի բերքը չափվում է տոննաներով, ցենտներներով, երբեմն էլ փթերով ն այլն: ԲԵՌՆԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ (ՏՈՆՆԱԿԻԼՈՄԵՏՐԵՐՈՎ) հաշվարկվում է փոխադրվող բեռների յուրաքանչյուր խմբի քաշի (տոննա) ն այդ բեռնափոխադրման հեռավորության արտադրյալների հանրագումարով: ԲԻԶՆԵՍ (ԳՈՐԾԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ) - շահույթ բերող արտադրաառնտրական ծառայության, սպասարկման ն այլ գործունեության ցանկացած ձն է:

ԲԻԶՆԵՍՄԵՆ (ԳՈՐԾԱՐԱՐ) - առնտրական ձեռնարկատեր, որը զբաղվում է շահույթ կամ այլ շահ բերող տնտեսական գործունեությամբ: ԲՅՈՒՋԵ - բառը առաջացել է միջնադարյան անգլերենի “bսdj6t,, բառից, որով անվանվում էր այն քսակը, որտեղ թագավորը պահում էր հանրային ծախսերի համար նախատեսվող դրամական միավորները: Բյուջեն որոշակի ժամանակահատվածի համար եկամուտների ն ծախսերի նախահաշիվ է: Բյուջեում արտացոլվում է. ա) թե ինչպես են պետական կառավարման (կենտրոնական) ն տեղական ինքնակառավարման մարմինները հայթայթում իրենց գործունեության իրականացման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցները, բ) որքան գումար է հավաքագրվելու տարբեր տեսակի հարկերից, օրինակ, ավելացված արժեքի հարկից (ԱԱՀ), շահութահարկից, եկամտահարկից, ակցիզային հարկից ն եկամտի այլ աղբյուրներից, գ) ինչպե՞ս պետք է պետական (կենտրոնական) ն տեղական կառավարման մարինները ծախսեն հավաքագրված գումարները, դ) ո՞ր ոլորտները պետք է ֆինանսավորվեն, ե) ինչքա՞ն գումար պետք է հատկացվի պաշտպանության, միջավայրի պահպանության, սոցիալական ծառայությունների, կրթության ն այլ ծրագրերին, զ) պետության կողմից փոխառուի միջոցների ներգրավման ն պետական պարտքի մարման քաղաքականությունը: Եթե ծախսերը գերազանցում են եկամուտներին, ապա առաջանում է դեֆիցիտ: ԲՅՈՒՋԵ ԱՎԵԼ ՎՃԱՐՎԱԾ ԳՈՒՄԱՐՆԵՐԸ ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂԻՆ ՎԵՐԱԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ԿԱՐԳ - եթե որնէ հարկատեսակի գծով հարկ վճարողը կատարել է ավել մուծումներ, այսինքն ունի գերավճար, ապա հարկային մարմինների կողմից այդ գերավճարը, այլ հարկային պարտավորությունների առկայության դեպքում, մարվում է համապատասխան չափով: Եթե այլ հարկատեսակների գծով հարկային պարտավորությունների գումարն ավելի մեծ է, քան գերավճարի չափը, ապա սկզբում հաշվանցվում են (մարվում են) տույժերը ն տուգանքները, իսկ այնուհետ` հարկերի գումարը:

Այլ հարկային պարտավորություններ չլինելու դեպքում բյուջե ավել վճարված գումարները (գերավճարները) հարկ վճարողի դիմումի հիման վրա ետ է վերադարձվում ոչ ուշ, քան այդ կապակցությամբ հարկ վճարողի ներկայացրած դիմումը ստանալուց հետո սահմանված ժամկետում: Անուղղակի հարկերի (ավելացված արժեքի հարկ ն ակցիզային հարկ) գծով առաջացած գերավճարների վերադարձումն ունի որոշակի առանձնահատկություններ: ԲՅՈՒՋԵ ԸՆՏԱՆԻՔԻ - դա փաստացի եկամուտների ն ծախսերի հաշեկշիռ է, որը ցույց է տալիս մարդկության տարբեր սոցիալական խմբերի ապրուստի միջին մակարդակը: ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄՈՒՏՔԵՐ ԵՎ ԾԱԽՍԵՐ - դրամական մուտքերը ներառում են տվյալ բյուջեի համար օրենքով սահմանված եկամուտները, փոխառու ն ներգրաված այլ միջոցները, իսկ ծախսերը բաժանվում են կապիտալ ն ընթացիկ ծախսերի: Կապիտալ ծախսերը ներառում են պետական ն համայնքային նշանակության ծրագրերի շրջանակներում նախատեսվող այն ծախսերը, որոնք հանգեցնում են հիմնական միջոցների, պահուստների ստեղծման նպատակով ապրանքային արժեքների ձեռքբերմանը կամ դրանց արժեքի ավելացմանը: Ընթացիկ ծախսերը ներառում են այն ծախսերը, որոնք ընդգրկված չեն կապիտալ ծախսերում: ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՈՒՄ - այն պետական ն տեղական ինքնակառավարման լիազորություններն իրականացնող իրավաբանական անձանց, համապատասխանաբար, պետական ն համայնքների բյուջեների եկամուտների (մուտքերի) ձնավորման ու ծախսերի իրականացման կանոնակարգված գործունեությունն է: Բյուջեների կատարումն իրականացվում է միասնական դրամարկղի սկզբունքի հիման վրա, որը նախատեսում է բյուջեների բոլոր եկամուտների մուտքագրումը ն ծախսերի կատարումը` Հայաստանի Հանրապետության Ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության միասնական գանձապետական հաշվով:

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ - յուրաքանչյուր բյուջետային տարվա բյուջեները կազմելու, քննարկելու, հաստատելու ն կատարելու, դրանց տարեկան հաշվետվությունը հաստատելու ուղղությամբ պետական ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների օրենքով կանոնակարգված գործունեությունն է: Բյուջեների նախագծերը կազմվում են կառավարության գործունեության, ինչպես նան համայնքների զարգացման ծրագրերին համապատասխան: Տվյալ բյուջետային տարվա համար բյուջետային գործընթացը սկսվում է օրենքով սահմանված ժամկետում ն ավարտվում` տվյալ բյուջետային տարվա բյուջեների կատարման վերաբերյալ հաշվետվությունը հաստատելու օրը: ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ - 1) պետական ն համայնքների բյուջեների եկամուտների ու ծախսերի խմբավորումն է` ըստ տեսակների ն ուղղությունների: Այն արտահայտվում է հետնյալ կառուցվածքով. ա) բյուջեների եկամուտներ ն պաշտոնական տրանսֆերտներ, բ) բյուջեների ծախսեր ն վարկավորում` հանած մարումը, գ) պետական բյուջեի պակասուրդի (դեֆիցիտի) ֆինանսավորման աղբյուրներ ն բյուջեների պարտքեր: 2) բյուջեի մուտքերի ն ելքերի համակարգված խմբավորումն է` հիմնված այնպիսի հատկանիշների վրա, ինչպիսիք են, օրինակ, ծախսերի տնտեսագիտական բնույթը, գործառնական առանձնահատկությունները, գերատեսչական կառուցվածքը ն այլ բնութագրերը: ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ - բոլոր հարկային, ոչ հարկային ն այլ եկամուտներն են, որոնք հավաքագրվում են պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից, համաձայն Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության: Բյուջետային եկամուտները ներառում են նան պաշտոնական ն այլ տրանսֆերտները (նվիրատվությունները): ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԵՐԱՇԽԻՔՆԵՐ - պարտավորություն է, որով երաշխավորվում է բյուջետային երաշխիք (երաշխավորագիր) ստացող անձի նկատմամբ պարտքային պարտավորու123

թյունների պատշաճ կատարումը` պետական բյուջեի միջոցների հաշվին: Երաշխավորված պարտքային պարտավորությունների չկատարմամբ պայմանավորված գումարները վճարվում են պետական բյուջեով նախատեսված պահուստային հիմնադրամի միջոցների հաշվին: Բյուջետային երաշխավորագրերի տրամադրման կարգը սահմանում է կառավարությունը: Տվյալ բյուջետային տարում երաշխավորվող պարտավորությունների ընդհանուր գումարը (բացառությամբ Հայաստանի Հանրապետության անունից կնքված միջազգային պայմանագրերով նախատեսված երաշխիքների) չի կարող գերազանցել նախորդ բյուջետային տարվա պետական բյուջեի հարկային եկամուտների սահմանված տոկոսը: ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԾԱԽՍԵՐ - բյուջետային ռեսուրսների հատկացումներն են, որոնք օգտագործվում են ծրագրերի ն միջոցառումների ֆինանսավորման համար: ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ - բաղկացած է Հայաստանի Հանրապետության պետական ն համայնքների բյուջեներից, որոնք հիմնվում են ֆինանսական, դրամավարկային ն հարկային միասնական պետական քաղաքականության վրա: Պետական ն համայնքների բյուջեները, պետության ն ինքնակառավարման մարմինների գործունեության իրականացման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների ձնավորման ն ծախսման որոշակի ժամանակահատվածի ֆինանսական ծրագրերն են: Բյուջետային համակարգն իր գործունեությունը կարգավորում է` բյուջեների նախագծերի կազմման, բյուջեների եկամուտների (մուտքերի) ն ծախսերի բյուջետային դասակարգման, հաշվառման, հաշվետվության ներկայացման ն բյուջեների կատարման ընդհանուր սկզբունքների վրա:

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԻՆՔՆՈՒՐՈՒՅՆՈՒԹՅՈՒՆ - միասնականությունն ապահովվում է, ընդհանուր իրավական հիմքով, բյուջետային գործընթացի կազմակերպման համաձայնեցված սկզբունքնե124

րով, բյուջետային դասակարգմամբ, բյուջետային հաշվառման, հաշվետվության ն բյուջեների կատարման միասնական մեթոդաբանությամբ ու դրամական համակարգով: Բյուջեների ինքնուրույնությունն ապահովվում է օրենքով ամրագրված եկամտի սեփական աղբյուրների առկայությամբ ն այդ բյուջեները հաստատող մարմինների կողմից իրենց լիազորությունների սահմաններում բյուջետային ծախսերի ուղղությունները որոշելու իրավունքով: ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՏԿԱՑՈՒՄՆԵՐ - բյուջեի մասին օրենքով սահմանված լիազորություններն են` ըստ որոնց տրամադրվում են, տվյալ բյուջետային միջոցների հաշվին, հատկացումներ` բյուջետային տարում որոշակի չափով ծախսեր կատարելու համար: ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ - բյուջետային համակարգի կազմակերպման, դրա կառուցվածքի սահմանման, բյուջեների միջն եկամուտների բաշխման, բյուջետային դասակարգման ն բյուջեներում փոփոխությունների, լրացումների կատարման ուղղությամբ իրավասու մարմինների կողմից, օրենքով իրենց վերապահված լիազորությունների սահմաններում, իրականացվող գործունեությունն է: Բյուջետային հարաբերությունները կարգավորվում են օրենքով սահմանված բյուջեների միասնականության, ինքնուրույնության, հաշվեկշռվածության, հրապարակայնության սկզբունքներով: ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱՐԿ - համարվում են պետական ն տեղական ինքնակառավարման լիազորություններն իրականացնող իրավաբանական անձինք, որոնց պահպանման ծախսերն ամբողջությամբ ֆինանսավորվում են համապատասխան բյուջեների միջոցների հաշվին: Պետական մարմնի պահպանման ծախսերի նախահաշիվն ընդհանուր հատկացումների սահմաններում հաստատում է դրա ղեկավարը, իսկ տեղական ինքնակառավարման մարմնի պահպանման ծախսերի նախահաշիվը համայնքի բյուջեով հաստատված ընդհանուր հատկացումների

սահմաններում հաստատում է համայնքի ղեկավարը` օրենքով ն այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով: Պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմին չհամարվող բյուջետային հիմնարկի պահպանման ծախսերի նախահաշիվն ընդհանուր հատկացումների սահմաններում հաստատում է կառավարման վերադաս մարմնի ղեկավարը: ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՎԱՐԿԵՐ ԵՎ ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ բյուջետային վարկերը տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ն այլ անձանց պետական բյուջեից վերադարձելիության, ժամկետայնության ն վճարելիության սկզբունքով տրվող միջոցներն են: Բյուջետային փոխատվությունները պետական բյուջեից տեղական ինքնակառավարման մարմիններին առանց վըճարելիության սկզբունքի ն տվյալ բյուջետային տարում վերադարձման ենթակա առանձին ծրագրերի կամ ծախսերի ֆինանսավորման նպատակով տրվող միջոցներն են: Բյուջետային վարկերի ն փոխատվությունների տրամադրման կարգը սահմանում է կառավարությունը «ՀՀ բյուջետային համակարգի մասին» օրենքի պահանջներին համապատասխան: ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՏԱՐԻ - Հայաստանի Հանրապետությունում բյուջետային տարին հանընկնում է օրացույցային տարվա հետ: Այն սկսվում է հունվարի 1-ին ն ավարտվում նույն տարվա դեկտեմբերի 31-ին: ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ ՀԱՅՏ - ծախսող միավորների կողմից պատրաստվող փաստաթուղթ է, որը ներառում է առաջարկություններ ն համապատասխան հիմնավորումներ` առաջիկա տարում տվյալ միավորի գործունեությունը ապահովելու համար անհրաժեշտ բյուջետային ռեսուրսների վերաբերյալ: ԲՆԱԿԱՆ ՉԱՓԻՉՆԵՐ - դրանք օգտագործվում են նյութական արժեքների (հիմնական միջոցներ, պատրաստի արտադրանք, ապրանքներ ն այլն) հաշվառման, ինչպես նան այդ ակ126

տիվների ն տնտեսական գործընթացների արտացոլման համար: Հաշվառման օբյեկտները կարող են չափվել քաշով, ծավալով, երկարությունով ն հաշվով (հատով, զույգով ն այլն): ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿԱՆ ԱՃ - դա տվյալ տարվա ընթացքում ծնվածների ն մահացածների թվաքանակների տարբերությունն է: ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ - դրանում ներառվում են բնակչության բոլոր խմբերի աշխատանքի վարձատրությունը, կենսաթոշակները, նպաստները, կրթաթոշակները ն այլ սոցիալական անհատույց փոխատվությունները, գյուղատնտեսական մթերքի վաճառքից մուտքերը, սեփականությունից եկամուտները` ներդրումների, արժեթղթերի, շահաբաժինների տոկոսների տեսքով, ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվածների եկամուտները, ինչպես նան վարկերը, արժեթըղթերի վաճառքից եկամուտները ն այլ եկամուտներ: ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐ ԵՎ ԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - ներառվում են ապրանքների գնման ն ծառայությունների վճարման ծախսերը, պարտադիր վճարները ն կամավոր մուծումները (հարկեր ն մուծումներ, ապահովագրական վճարներ, հասարակական ն կոոպերատիվ կազմակերպություններին անդամավճարներ, բանկային ն ապրանքային վարկերի համար հաշվարկված տոկոսներ ն այլն), ինչպես նան արժեթըղթերի ավանդներում խնայողությունների հավելաճը (նվազումը): ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍՈԻԹՅՈՒՆՆԵՐ - դրանք բնակչության օժանդակ տնտեսություններն են, կոլեկտիվ այգիները ն բանջարանոցները, գյուղացիական տնտեսությունները, գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունները ն այլն:

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆԸ ՄԱՏՈՒՑՎԱԾ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԾԱՎԱԼ - արտացոլում է բնակչության կողմից զանազան տեսակի ծառայությունների սպառման ծավալը ն վիճակագրորեն

չափվում է մատուցված ծառայությունների դիմաց վճարված դրամական միջոցների գումարով: Ընդ որում, վճարը կարող է կատարվել ինչպես անմիջապես սպառողների կողմից իրենց սպառած ծառայությունների դիմաց, այնպես էլ այն կազմակերպության միջոցով, որում աշխատում է տվյալ սպառողը (սպառված ծառայությունների ծախսերի լրիվ կամ մասնակի փոխհատուցման կամ վճարման գումարի չափով): Բնակչությանը մատուցվող ծառայությունների ծավալի ցուցանիշը ձնավորվում է կենցաղային, մարդատար տրանսպորտի, փոստային ն հեռահաղորդակցության, բնակարանային, կոմունալ, տնտեսության, մշակույթի, զբոսաշրջության ն սպորտի, առողջարանների ն հանգստյան տների, կրթության համակարգի ն այլ բնույթի ծառայություններից: Բոլոր տեսակի ծառայությունների հաշվառումն իրականացվում է դրանց մատուցման պահին բնակչությունից ստացված փաստացի վճարի չափով (անկախ վճարման ձնից):

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՆ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ

ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ - բնապահպանական վճարների դրույքաչափերը սահմանված են օրենքով, իսկ բնօգտագործման վճարներինը` ՀՀ կառավարության կողմից: Որպես կանոն, դրանք սահմանված են արտանետված վնասակար նյութերի, օգտագործված պաշարների ծավալների, կամ օգտակար հանածոների իրացման գնի նկատմամբ ն արտահայտված են դրամներով կամ տոկոսներով:

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐ

ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ - համարվում են այն ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք, որոնք իրականացնում են «Բնապահպանական ն բնօգտագործման վճարների մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված գործառույթներ, այսինքն` վնասակար նյութերի արտանետում շրջակա միջավայր (օդային ն ջրային ավազան), ջրի, կենսապաշարների օգտագործում ն այլն:

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՎՃԱՐ - բնապահպանական միջոցառումների իրականացման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների գոյացման նպատակով օրենքով սահմանված կարգով ն չափով պետական կամ համայնքի բյուջե վճարվող պարտադիր վճար է:

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՎՃԱՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - 1) վնասակար

նյութերը շրջակա միջավայր (օդային ն ջրային ավազան) արտանետելու համար վճար, 2) արտադրության ն սպառման թափոնները շրջակա միջավայրում սահմանված կարգով տեղադրելու համար վճար, 3) շրջակա միջավայրին վնաս պատճառող ապրանքների համար վճար: ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐ - պետական սեփականություն համարվող բնական պաշարների արդյունավետ, համալիր օգտագործման, ինչպես նան տարբեր որակի բնական պաշարներ օգտագործողների համար տնտեսավարման հավասար պայմաններ ստեղծելու նպատակով այդ պաշարների օգտագործման դիմաց օրենքով սահմանված կարգով ն չափով պետական բյուջե գանձվող վճար է: ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - 1) ջրօգտագործման համար վճար, 2) պինդ օգտակար հանածոների մարված պաշարների, ստորերկրյա քաղցրահամ ու հանքային ջրերի ն աղի արդյունահանված պաշարների համար վճար, 3) կենսապաշարների օգտագործման համար վճար: ԲՈՆԻՖԻԿԱՑԻԱ - 1) որակի համար ապրանքի գնի վրա հավելուրդ, 2) ապրանքի արտահանման դեպքում երկրի ներսում այդ նույն ապրանքի համար գանձված հարկի գումարի վերադարձ, 3) պետական վարկային սուբսիդիա վարկառուներին` վարկային տոկոսի իջեցման նպատակով, 4) պետական փոխառության պարտատոմսեր, տնօրինողների կողմից միաժամանակյա (միանվագ) վճարում, որը կատարվում է պարտատոմսերն այլ արժեթղթերով փոխարինելու դեպքում:

ԲՈՆՈՒՍ - կյանքի ապահովագրության որոշ տեսակներում, դա` 1) ապահովագրական գումարին ավելացվող գումար է, 2) ապահովագրավճարից զեղչ է: ԲՈՐՍԱ - մեծածախ շուկա, ուր առնտուրը կազմակերպվում է ապրանքի նմուշով (ապրանքային բորսա), արժեթղթերով (ֆոնդային բորսա), օտարերկյա արտարժույթով (արժութային բորսա): Դա այն վայրն է, ուր գործարք կնքելու համար վաճառողներն ու գնորդները հանդիպում են իրար: Բորսան ունի անդամների հաստատագրված կազմ ն առնտրի իրականացման կանոններ: Բորսաները լինում են պետական ն մասնավոր: Պետական բորսաներում գործարքներ կարող են կնքել ինչպես բորսայի անդամներ, այնպես էլ` անդամ չհանդիսացող տնտեսավարող սուբյեկտներ: Մասնավոր բորսաները կազմակերպվում են բաժնետիրական հիմունքներով, ուր գործարքներ կարող են կնքել միայն դրանց անդամագրված բաժնետերերը: Բորսային անդամները հանդես են գալիս որպես բրոքերներ, մեծածախ առնտրի միջնորդներ, որոնց բորսան ապահովում է տեղով, կապի միջոցներով, կատարում է գործառնությունների հաշվառում, մշակում է օրինակելի պայմանագրեր, քննարկում է արբիտրաժային վեճեր: ԲՈՐՍԱՅԱԿԱՆ ԻՆԴԵՔՍՆԵՐ - ֆոնդային շուկայի գների դինամիկայի ընդհանուր ցուցանիշ է, որն արտացոլում է դրանում շրջանառվող արժեթղթերի ողջ ոլորտը: Այն միջին մեծություն է ն հաշվարկվում է նախկինում որոշված բազիսային շուկայական գնահատման միջոցով: ԲՈՐՍԱՅԱԿԱՆ ՓՈԽԱՐԺԵՔ - ֆոնդային բորսաներում շըրջանառվող արժեթղթերի (բաժնետոմսեր, պարտատոմսեր) արժեքն է, կամ այլ կերպ` դրանց վաճառքի գինը: Որոշվում է փոխատվական տոկոսի մակարդակի ն տվյալ արժեթղթի եկամտաբերության մակարդակի հարաբերակցությամբ: Բորսայական կուրսը ուղղակի կախվածության մեջ է գտնվում շահաբաժնի մեծությունից ն հակադարձ կախվածության մեջ` փոխատվա130

կան տոկոսի մակարդակից: Բաժնետոմսի անվանական արժեքը բորսայական կուրսի վրա չի ազդում, քանի որ բաժնետոմսը ենթակա չէ ետգնման` այն թողարկած ընկերության կողմից: Պարտատոմսի բորսայական կուրսը կախված է դրա անվանական գնից, ն այն բարձր կլինի այնքան ժամանակ, որքան մոտենում է ետ գնման ժամկետը: Սովորական բաժնետոմսերի բորսայական կուրսը ավելի բարձր է, քան պարտատոմսերի ն արտոնյալ բաժնետոմսերի կուրսը, քանի որ սովորական բաժնետոմսի հաշվով վճարվող շահաբաժնի մակարդակը նախապես որոշված չէ: ԲՈՐՍԱՅԻՆ ՇԱՀՈՒՅԹ - դա ֆոնդային բորսաներում վաճառվող արժեթղթերի, իսկ ապրանքային բորսաներում` ապրանքների վաճառքից գոյացած եկամուտն է: Բորսային շահույթը բորսային գների ն կատարած ծախսերի (ներառյալ մաքսերը, ապահովագրությունը) տարբերությունն է: ԲՐՈՔԵՐ - բորսաներում պաշտոնական առնտրային միջնորդ է, որը վաճառողի համար փնտրում է գնորդ, իսկ գնորդի համար` վաճառող: Գործարքը կնքվում է հաճախորդի հանձնարարությամբ ն նրա հաշվին` դրա դիմաց ստանալով համապատասխան չափով վարձատրություն: Բրոքերների դեր կարող են կատարել անհատները, ֆիրմաները, կազմակերպությունները: Բրոքերները դիլերներից (առնտրային միջնորդ) տարբերվում են նրանով, որ արժեթղթերի առնտուրն անում են իրենց հաշվին ն իրենց անունից: ԲՐՈՔԵՐ ԱՆԿԱԽ - Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով գրանցված անհատ ձեռներեց, որն իրականացնում է բրոքերային կամ դիլերային գործունեություն: ԲՐՈՔԵՐԱՅԻՆ ՖԻՐՄԱՆԵՐ - կատարում են հաճախորդների հրահանգները` շրջանառության մեջ գտնվող արժեթղթերի,

արտարժույթի ու ֆինանսական ածանցյալ արժեթղթերի (ֆյուչերս, ֆորվարդ, օպցիոն ն այլն) առք ու վաճառքի վերաբերյալ:

Գ ԳԱՆՁԱՊԱՀ - 1) կազմակերպության ծառայող է, որի վրա դրված է կանխիկ դրամը ն արժեթղթերը հաշվառելու, ընդունելու, պահպանելու ն դրամարկղից դուրս տալու պարտականությունները: Գանձապահը պատասխանատու է դրամական միջոցները ստանալու ն ծախսելու համար, ուստի ն կազմակերպության հետ կնքում է նյութական պատասխանատվության պայմանագիր: Նա պատրաստում է փաստաթղթեր ն սահմանված կարգով բանկերից ստանում է կանխիկ դրամ` աշխատավարձ, պարգնավճարներ, գործուղման ն այլ ծախսեր վճարելու համար: Մուտքի ն ելքի փաստաթղթերի հիման վրա վարում է դրամարկղային գիրք: Կանխիկ դրամական միջոցների ն արժեթղթերի փաստացի առկայությունը համեմատում է դրամարկղի գրքի մնացորդի հետ, կազմում դրամարկղի հաշվետվությունը: 2) Բանկի ծառայող է, որի պարտականությունների մեջ են մտնում կանխիկ դրամով գործառնությունները, ավանդատուներին ն բանկի մյուս հաճախորդներին սպասարկելը: Հենց գանձապահն է անմիջական կապի մեջ մտնում հաճախորդի հետ` նրանցից ընդունելով ն նրանց վճարելով կանխիկ դրամ (օրինակ, ընդունում է ավանդներ ն վճարում չեկեր): Հաճախորդների հետ հարաբերություններում իր անմիջական դերի պատճառով գանձապահը պետք է լինի ճշտապահ, հաճախորդների հետ սիրալիր, ունենա տեղեկություններ բանկի մյուս ստորաբաժանումների ն նրանց կողմից մատուցվող ծառայությունների մասին: Գանձպահը պարտավոր է տեսակավորել ն համապատասխան ֆայլերի մեջ մտցնել ավանդների ընդունման ն դրամի տրամադրման վերաբերյալ անդորրագրերը, ստուգել հաճախորդների ստորագրության իսկությունը, վերահսկել հաշիվների մնացորդը ն օրվա մեջ առնվազն մեկ անգամ որոշել իր դրամարկղի մնացորդը: Բանկերի հաստիքացուցակներում սո132

վորաբար նախատեսվում են գլխավոր գանձապահի (դրամարկղի վարիչ), ելքի դրամարկղի ն մուտքի դրամարկղի գանձապահների հաստիքներ: Խոշոր բանկերում հաճախ յուրաքանչյուր մասնագիտացված գործառույթի համար նշանակվում է առանձին գանձապահ: 3) Կազմակերպության աշխատակից է, որն իրականացնում է կանխիկ դրամի ընդունումը (մուտքագրումը) կազմակերպության դրամարկղ ն բացթողումը (ելքագրումը) կազմակերպության դրամարկղից: ԳԱՆՁԱՊԱՀԻ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿԱՆԽԻԿ ԴՐԱՄԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ - 1) գանձապահն իրականացնում է կանխիկ դրամի ընդունումը (մուտքագրումը) կազմակերպության դրամարկղ ն բացթողումը (ելքագրումը) կազմակերպության դրամարկղից, 2) գանձապահին արգելվում է իր պարտականությունների կատարումը փոխանցել ուրիշ անձանց` առանց կազմակերպության ղեկավարի հրամանի (որոշման), 3) գանձապահի պարտականությունները չեն կարող դրվել կազմակերպության այն աշխատակիցների վրա, որոնք իրավունք ունեն ըստորագրելու դրամարկղային փաստաթղթերը, բացառությամբ այն կազմակերպությունների, որոնց աշխատակիցների թիվը չի գերազանցում երեքը: ԳԱՆՁԱՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ - 1) ԱՄՆ-ում` գանձապետարանի կողմից թողարկվող արժեթղթերի ընդհանրական անվանումն է: Թողարկվում են հարկային մուտքերի հաշվին չծածկվող պետական ծախսերի ֆինանսավորման (միջոցների ներգրավման) նպատակով: Շուկայում շրջանառվող գանձապետական արժեթղթերը հանդես են գալիս մուրհակների ն պարտատոմսերի տեսքով, 2) Մեծ Բրիտանիայում` պարտատոմսերն են, որոնք թողարկվում են գանձապետարանի կողմից` արժեթղթերի բորսայի, բանկերի, փոստային բաժանմունքների միջոցով: ԳԱՆՁԱՊԵՏԱՐԱՆ - հատուկ պետական ֆինանսական մարմին է, որը գործում է ֆինանսների նախարարությանն առընթեր կամ նրա կազմում: Գանձապետարանի գործառույթներում

(ֆունկցիաներում) ներառվում են` պետական բյուջեի նախագծի կազմումը ն դրա կատարման նկատմամբ հսկողության իրականացումը (այդ թվում` բյուջեի դրամարկղային կատարման կառավարումը), բյուջետային միջոցների ծախսման նկատմամբ հսկողությունը, բյուջե մուտքագրվող հարկերի ն պարտադիր այլ վճարների հսկողությունը, ինչպես նան պետական պարտքի ըսպասարկումը ն պետական արժեթղթերի թողարկումն ու դրա կատարման հսկողությունը: Պատասխանատու է բյուջետային, հարկային ն ամբողջությամբ վերցրած տնտեսական քաղաքականության իրագործման համար, կազմակերպում է պետական փոխառություններից եկամուտների ն պետության այլ եկամուտների հավաքագրումը: Բացում է բյուջետային վարկեր ն տրամադրում բյուջետային միջոցներ` համաձայն հաստատված ներդրումային ծրագրերի: ԳԱՆՁՈՒՄ - 1) շրջանառվող ն վճարման ենթակա ֆինանսական փաստաթղթերը (մուրհակ, չեկ ն այլն) վճարման ներկայացնելն է ն դրանց հետագա վճարումը` այն տրամադրած անձի կողմից: Այս տերմինը վերաբերում է ոչ միայն մուրհակի կամ չեկի գծով հաշվարկների կատարմանը ն վճարների ստացմանը, այլ նան այնպիսի մասնագիտացված բանկային ծառայություններին, ինչպիսիք են` արտերկրներից միջոցների գանձումը, կըտրոնների գծով վճարումը ն վերադարձված ֆինանսական փաստաթղթերի գծով միջոցների գանձումը, 2) վճարման համար բանկ ներկայացված փոխանցելի մուրհակի կամ չեկի գծով դրամի ստացումն է, 3) ընդհանուր ֆինանսական նշանակությամբ` դեբիտորական պարտքերի վերածումը կանխիկ դրամական միջոցների, 4) ընթացակարգեր, որոնք անհրաժեշտ են ժամկետանց վճարումների գծով դրամ ստանալու համար: Այդ ընթացակարգերն ընդգրկում են նան վճարման ենթակա ժամկետանց հաշիվների հանձնումը պարտքերը գանձող մասնագետներին կամ մասնավոր ֆիրմաներին: ԳԻՏԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - դրանք անկախ իրենց ճյուղային պատկանելիությունից, կատարում են գիտական

հետազոտություններ, ներառելով հիմնավոր կիրառական հետազոտությունները ն գիտության բոլոր ճյուղերի մշակումները, ինչպես նան` գիտատեխնիկական ծառայությունները: ԳԼԽԱՎՈՐ ՀԱՇՎԱՊԱՀ - պաշտոնատար անձ է, որն անմիջապես ենթարկվում է կազմակերպության ղեկավարին ն պատասխանատվություն է կրում հաշվապահական հաշվառումը վարելու, լրիվ ն արժանահավատ ֆինանսական հաշվետվությունները ժամանակին կազմելու ն ներկայացնելու համար: Գըլխավոր հաշվապահն ապահովում է իրականացվող տնտեսական գործառնությունների համապատասխանությունը գործող օրենսդրությանը, իրականացնում կազմակերպության գույքի (ունեցվածքի) շարժի ն պարտավորությունների կատարման նըկատմամբ հսկողություն: Նա ապահովում է կազմակերպությունում ն նրա ստորաբաժանումներում հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվության արդյունավետ կազմակերպումը` հաշվառման գծով հաշվարկային աշխատանքների առավելագույն կենտրոնացման ու մեքենայացման ն հաշվապահական հաշվառման ու վերահսկողության առաջավոր մեթոդների կիրառման հիման վրա: Գլխավոր հաշվապահը կազմակերպության հաշվապահության ղեկավարն է: ՀՀ հաշվապահական հաշվառման մասին օրենսդրության համաձայն, գլխավոր հաշվապահի պահանջների կատարումը` կապված հաշվապահական հաշվառման համար անհրաժեշտ տվյալների ն փաստաթղթերի ներկայացման հետ, պարտադիր է կազմակերպության բոլոր աշխատողների համար: Առանձին տնտեսական գործառնությունների իրականացման հետ կապված, կազմակերպության ղեկավարի ն գլխավոր հաշվապահի միջն տարաձայնությունների դեպքում, գլխավոր հաշվապահը կատարման է ընդունում փաստաթղթերը` կազմակերպության ղեկավարի գրավոր կարգադրությամբ (հանձնարարությամբ), ն նման գործառնությունների իրականացման հետնանքների պատասխանատվությունը կրում է կազմակերպության ղեկավարը:

ԳԼԽԱՎՈՐ ՀԱՇՎԱՊԱՀԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ԵՎ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - 1) կազմակերպությունում հաշվապահական հաշվառման ընդհանուր վարումը ն ֆինանսական հաշվետվությունների կազմումն իրականացնում է հաշվապահական ծառայության ղեկավարը (գլխավոր հաշվապահը)` հաշվապահական հաշվառումը կարգավորող իրավական ակտերի պահանջներին համապատասխան, 2) գլխավոր հաշվապահը պատասխանատու է հաշվապահական հաշվառում վարելու, ֆինանսական հաշվետվությունները ժամանակին կազմելու ն ներկայացնելու համար, 3) գլխավոր հաշվապահի պահանջների կատարումը` կապված հաշվապահական հաշվառման համար անհրաժեշտ տվյալների ու փաստերի ներկայացման հետ, պարտադիր է կազմակերպության բոլոր աշխատողների համար, 4) առանձին տնտեսական գործառնությունների իրականացման հետ կապված (կազմակերպության ղեկավարի ն գլխավոր հաշվապահի միջն տարաձայնությունների դեպքում) գլխավոր հաշվապահը կատարման է ընդունում փաստաթղթերը` կազմակերպության ղեկավարի գրավոր կարգադրությամբ (հանձնարարությամբ), ն նման գործառնությունների իրականացման հետնանքների պատասխանատվությունը կրում է կազմակերպության ղեկավարը, 5) հրապարակվող ֆինանսական հաշվետվությունները ստորագրելու իրավունք ունի որակավորված գլխավոր հաշվապահը, ինչպես նան օրենսդրությամբ սահմանված կարգով աուդիտորի որակավորում ունեցող ֆիզիկական անձը: Այդ նպատակով գլխավոր հաշվապահների որակավորումն իրականացնում է կամ հաշվապահական հաշվառումը կարգավորող պետական մարմինը, կամ նրա կողմից սահմանված չափանիշների համաձայն ընտրված մասնագիտացված կառույցը: ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔ - դա բուսաբուծությունում ն անասնապահությունում արտադրված արտադրանքն է դրամական արտահայտությամբ` փաստացի միջին կշռված գներով: Գյուղատնտեսական արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի ինդեքսի հաշվարկման համար օգտագործվում է դրա ծավալի ցուցանիշը` համադրելի գներով:

ԳՅՈՒՂԱՑԻԱԿԱՆ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ - իրավաբանական անձ հանդիսացող կոլեկտիվ ն խառը սեփականության վրա հիմնված, գյուղատնտեսական մթերքների ապրանքային արտադրություն ապահովող տնտեսավարող սուբյեկտ է, որի գործունեությունը կարգավորվում է նույն օրենքներով, ինչ որ գյուղացիական տնտեսությունների դեպքում է: ԳՅՈՒՂԱՑԻԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ - ազատ ձեռնարկատիրության ձն է, որտեղ ցմահ ժառանգատիրության հիման վրա, կամ հողի օգտագործման վարձակալության պայմաններով, իրականացվում է գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրությունը, դրա վերամշակումն ու իրացումը: ԳՅՈՒՂՄԹԵՐՔՆԵՐԻ ԳՆԵՐԻ ԻՆԴԵՔՍ - արտացոլում է իրացման բոլոր ուղիներով ագրարային հատվածի արտադրանքի գների փոփոխությունների շարժը հաշվետու ժամանակահատվածում` բազիսայինի համեմատ: Այն հաշվարկվում է բուսաբուծության ն անասնապահության արտադրանքի գների ինդեքսների ագրեգացիայի ճանապարհով: Դրանցից յուրաքանչյուրն իրենից ներկայացնում է անհատական ապրանքների ինդեքսների կշռված մեծություն` ընդգրկված միատեսակ ապրանքախմբում: Որպես անհատական ինդեքսների կշռման բազա օգտագործվում են հաշվետու ամսում իրացված արտադրանքի ծավալները: ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ - համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) արտադրությունն ու օգտագործումը գնահատվում են այն ընթացիկ շուկայական գներով, որոնք գերակշռում են արտադրանքի արտադրության ն օգտագործման ժամանակահատվածում: Տնտեսության տարբեր ճյուղերում արտադրության ն եկամուտների ձնավորման կառուցվածքի վրա հարկերի ն լրացուցիչ հատկացումների դրույքաչափերի տարբերության ազդեցությունը չեզոքացնելու համար ճյուղային ցուցանիշները գնահատվում են հիմնական գներով: Հիմնական գինն արտադրողի միավոր ապրանքի կամ ծառայության գինն է, առանց ապրանք137

ների ն ներմուծման հարկի (ներառյալ ապրանքների ն ներմուծման լրացուցիչ հատկացումները): Ոչ շուկայական ապրանքներն ու ծառայությունները գնահատվում են կամ շուկայում իրացվող նմանատիպ ապրանքների ու ծառայությունների գներով (եթե դա հնարավոր է որոշել), կամ արտադրության ծախսերով (եթե շուկայական գինը բացակայում է), մասնավորապես, այդպես են գնահատվում պետական հիմնարկների ն ոչ առնտրային կազմակերպությունների ծառայությունները: ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ - տնտեսական միջոցներն ու գործընթացները դրամական չափիչով արտահայտելու եղանակ է: Գնահատումը հաշվապահական հաշվառման մեթոդի տարրերից մեկն է, այն բացառիկ կարնոր նշանակություն ունի տնտեսավարող սուբյեկտների տնտեսական կայունությունը ճանաչելու ու նրա հետագա աշխատանքներին ճիշտ ուղղություն տալու գործում: ԳՆԱՃ - տնտեսության մեջ գների ընդհանուր մակարդակի շարունակվող բարձրացումն է կամ դրամաշրջանառության գերհագեցումը դրամով, որը բերում է դրամական միավորի արժեզրկմանը, գնողունակության փոքրացմանը ն համապատասխանաբար ապրանքների ու ծառայությունների գների աճին, որը պայմանավորված չէ դրանց որակի բարձրացմամբ: Գնաճ առաջանում է, երբ փորձում են տնտեսական դժվարությունները հաղթահարել դրամի տպագրությամբ, ստեղծելով ավելցուկային դրամական զանգված` ապրանքային զանգվածի ոչ համարժեք ավելացման պարագայում: Ուղեկցվում է գների աճով, իրական աշխատավարձի անկումով, բնակչության կենսամակարդակի նվազումով: Տնտեսության գործունեության ն բնակչության սոցիալական դրության վրա գնաճի բացասական ազդեցության պատճառով կառավարությունների տնտեսական քաղաքականությունը մեծ ուշադրություն է դարձնում գնաճի զսպմանը: Գնաճի պատճառները բարդ են, ն ըստ երնույթին, դրանք չեն կարող հանգել ինչ որ մեկ գործոնի: Դրանց պատճառներ կարող են հանդիսանալ` դրամի էմիսիան, բյուջեի պակասուրդը (դեֆիցիտը), վարկերի նկատմամբ պահանջարկի ավելացումը, արտադ138

րական կազմակերպությունների ծախսերի աճը, դրամական զանգվածի ավելացումը, առաջարկի նկատմամբ պահանջարկի գերազանցումը: Գնաճի մեծությունը կարելի է որոշել, մասնավորապես, մանրածախ գների ինդեքսի միջոցով, որը ցույց է տալիս սպառողական գների հարաբերական փոփոխությունը: Գնաճը սոցիալ-տնտեսական բարդ երնույթ է ն այն յուրահատուկ է աշխարհի շատ երկրներին, դառնալով ժամանակակից տնտեսության զարգացման ամենահրատապ հիմնահարցերից մեկը: Եթե գնաճին ուղեկցում են տնտեսական ճգնաժամերը ն այն ունենում է սովորականից բարձր տեմպեր, ապա մենք գործ ունենք ստագֆլյացիայի հետ, այսինքն` գնաճի լճացման պայմաններին: Գնաճի դեմ պայքարելու համար պետությունը վարում է դեֆլյացիոն քաղաքականություն, իջեցնելով ամբողջ տնտեսությունում գների միջին մակարդակը` շրջանառության մեջ դրամի զանգվածի սահմանափակման միջոցով: Գնաճն ունենում է իր տնտեսական ն սոցիալական հետնանքները: Ըստ մոնետարիզմի տեսության, գնաճը դրամական զանգվածի շատ բարձր աճի անխուսափելի հետնանք է: Այսպիսով, մոնետարիստները համարում են, որ շրջանառության մեջ գտնվող դրամի զանգվածի խելամիտ հսկողությամբ կարելի է սահմանափակել գնաճը: Արտադրանքի (ծառայության) ծախսերի աճը սովորաբար պայմանավորված է հումքի ծախսերի ավելացմամբ, աշխատավարձի բարձրացմամբ: ԳՆԱՆԿՈՒՄ - 1) գների մակարդակի ընդհանուր անկումն է` կապված ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) առաջարկվող ծավալի նկատմամբ պահանջարկի ընդհանուր ծավալի նվազման հետ: Գնանկումը, ի տարբերություն գնաճին, բնորոշվում է գների աճի արագության նվազումով: Գնանկման պայմաններում ապրանքային պաշար կուտակած առնտրականները, որոնց ապրանքների գներն աստիճանաբար նվազել են, արդյունքում կարող են կրել զգալի վնասներ ն հայտնվել սնանկության եզրին, իսկ մյուս կողմից էլ, դրան առընթեր, դրամական միջոցներ կուտակած տնտեսավարող սուբյեկտների ֆինանսական վիճակը կարող է կտրուկ լավանալ: Որպես կանոն, գնանկ139

ման ն գնաճի տնտեսական հետնանքները միմյանց հակադիր են` բացառությամբ հետնյալ երկու կարնոր հանգամանքների. ա) այն գները, որոնք բարձրացել են գնաճի ժամանակ, պարտադիր չէ, որ իջնեն գնանկման ժամանակաշրջանում, օրինակ` աշխատավարձի դրույքները, բ) այն դեպքում, երբ գնաճը խթանում է կամ չի խթանում արտադրությունը ն զբաղվածությունը, ապա որոշակի չափով գնանկումը միշտ բացասական ազդեցություն է թողնում դրանց վրա, 2) ապրանքային պաշարի համեմատությամբ դրամական զանգվածի փոքրացումն է` շրջանառությունից ավելցուկային դրամանիշները դուրս հանելու ճանապարհով, որն ուղեկցվում է գների մակարդակի անկմամբ ն դրամի գնողունակության բարձրացմամբ: Շրջանառությունից դրամական զանգվածի մի մասի դուրս հանումը կատարվում է նրա աճը կանխարգելու ն գնաճի տեմպերը ճնշելու նպատակով: Գնանկումն իրականացվում է հիմնականում հարկերի ավելացման, աշխատավարձի աճի կանխարգելման կամ նրա սառեցման, պետական բյուջեի ծախսերի իջեցման, վարկերի ծավալների կըրճատման միջոցով, պետական արժեթղթերի վաճառքի ավելացման հաշվին: ԳՆԵՐԻ ԻՆԴԵՔՍ - գների բարձրացման կամ իջեցման ցուցանիշ է, որը բնութագրում է գների հարաբերական փոփոխությունը որոշակի ժամանակաշրջանում: Հաշվարկվում է որոշակի քանակի ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) որնէ ժամանակաշրջանի միջին կշռված գները, տոկոսային արտահայտությամբ` բաժանելով բազիսային ժամանակաշրջանի միջին կշռված գների վրա: Բազիսային տարին ընդունվում է 1009: Գների ինդեքսն արտացոլում է գների ընդհանուր (միջին) մակարդակի հարաբերական փոփոխությունը: Այլ կերպ ասած, գների ինդեքսը որոշակի ժամանակահատվածում ապրանքների միջին գնի փոփոխությունը բնութագրող հարաբերական ցուցանիշ է: Գների միջին ինդեքսը հաշվելիս տարբեր ապրանքների գները սովորաբար կշռվում են ըստ դրանց տնտեսական կարնորության աստիճանի, ն այն իրենից ներկայացնում է հաշվետու ու

բազիսային տարիների կշված միջինների հարաբերակցությունը, արտահայտված տոկոսներով: Եթե ինդեքսն իջնում է 1009-ից, ապա տեղի է ունենում գնանկում, իսկ եթե ինդեքսն աճում է տվյալ տարում, նախորդ տարվա հետ համեմատած, ապա առկա է գնաճ: Հաշվարկվում է` ըստ ամբողջ երկրի, նրա մարզերի, ներքին շուկայի, ապառողական (մանրածախ) ապրանքների ու ծառայությունների, մեծածախ գների: Կառավարությունների կողմից պարբերաբար հրապարակվում են երկու առավել ընդհանուր ինդեքսներ` սպառողական ապրանքների գների ինդեքս ն արտադրողի գների ինդեքս: Տարբերում են գների անհատական ինդեքսը, որը հավասար է ուսումնասիրվող (հաշվետու) տարում ն բազիսային տարում տվյալ ապրանքի գների հարաբերակցությանը, ն ընդհանուր ինդեքսը, որը հավասար է հաշվետու տարում վաճառված ապրանքների խմբի փաստացի գներով հաշվարկված արժեքի ն բազիսային ժամանակաշրջանի գների հարաբերակցությանը:

ԳՆԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍԸ ԱԳՐԵԳԱՏԱՅԻՆ ՏԵՍՔՈՎ

(|p) - գնի ինդեքսը որակական ցուցանիշի ինդեքս է ն որոշվում է հետնյալ բանաձնով. |p =

∑ p1q1 , ∑ p0q1

որտեղ` q1-ը հաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրված (թողարկված) արտադրանքի ծավալն է կամ քանակը, p1-ը ն p0-ն համապատասխանաբար հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջաններում արտադրանքի ծավալի (քանակի) միավորի գինն է: Տվյալ ինդեքսի համարիչը պարունակում է հաշվետու ժամանակաշրջանի փաստացի ապրանքաշրջանառությունը, իսկ հայտարարը պայմանական մեծություն է, որը ցույց է տալիս, թե որքան կլիներ ապրանքաշրջանառությունը ընթացիկ ժամանակաշրջանում, այն պայմանով, որ գները պահպանվեն բազիսային մակարդակում: Ինդեքսը ցույց է տալիս, թե քանի անգամ է

մեծացել (փոքրացել) արտադրանքի արժեքը գնի փոփոխման հետնանքով: Համարիչի ն հայտարարի տարբերությունը` ∑p1q1-∑p0q1, ցույց է տալիս, թե դրամական քանի՞ միավորով է փոփոխվել արտադրանքի արժեքը` գնի աճման (նվազման) արդյունքում: ԳՆՈՂՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ - 1) դրամի գնողունակությունն է, որի արժեքը, բնորոշվում է ապրանքներ ն ծառայություններ ձեռք բերելու ընդունակությամբ: Ցույց է տալիս, թե երկրի մեկ դրամական միավորով ինչ քանակի ապրանքներ ն ծառայություններ կարելի է գնել: Դրամի գնողունակությունն ուղղակիորեն կախված է ապրանքների գների ն ծառայությունների սակագների մակարդակից (այն ենթադրությամբ, որ այդ գներով ապրանքներ ն ծառայություններ կան վաճառքում), 2) բնակչության գնողունակությունն է, որը ցույց է տալիս ապրանքների ն ծառայությունների այն քանակը, որը բնակչությունը ընդունակ է ձեռք բերել իր ունեցած դրամական միջոցներով` տվյալ երկրում ձնավորված ապրանքների գների ն ծառայությունների սակագների մակարդակի պայմաններում: Գնողունակությունը կախված է բնակչության եկամուտների մակարդակից ն դրա այն մասից, որն առանձնացված է գնումների համար, սակայն ոչ պակաս չափով պայմանավորված է նան գների ն սակագների մակարդակով, 3) աշխատավարձի գնողունակություն, որը ցույց է տալիս, թե աշխատավարձի տվյալ գումարով ի՞նչ քանակի ապրանքներ ն ծառայություններ կարելի է գնել: Հաշվարկվում է երկրում կամ տարածաշրջանում միջին աշխատավարձի ն ըստ երկրի (տարածաշրջանի) կոնկրետ ապրանքների գների միջին մակարդակի հարաբերակցությամբ: ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՍՏ - նշանակվում է աշխատունակ տարիքի (16 ն բարձր) այն քաղաքացիներին, ովքեր գըրանցված են զբաղվածության տարածքային կենտրոններում ն ՀՀ օրենսդրության համաձայն ունեն գործազուրկի կարգավիճակ:

ԳՈՐԾԱԶՈՒՐԿՆԵՐ - համարվում են հանրապետության տարածքում մշտապես բնակվող աշխատունակ տարիքի այն քաղաքացիները, ովքեր դիտարկվող ժամանակաշրջանում աշխատանք (եկամտաբեր զբաղմունք) չեն ունեցել, աշխատանք են փնտրել զբաղվածության տարածքային կենտրոնների օգնությամբ կամ ինքնուրույն, պատրաստ են եղել անմիջապես կամ օրենսդրությամբ սահմանված ժամանակաշրջանի ընթացքում անցնել աշխատանքի: ԳՈՐԾԱԿԱԼ - ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ է, որը լիազորված է կատարելու որոշակի գործողություններ մեկ այլ անձի (պրինցիպալի) հանձնարարությամբ, նրա անունից ն հաշվին, օրինակ` կնքել պայմանագիր պրինցիպալի ն երրորդ կողմի միջն: Նա հանդես է գալիս որպես միջնորդ, որի հիմնական պարտականությունն է` պատշաճ ն բարեխիղճ կերպով կատարել պրինցիպալի հանձնարարությունները: Գործակալը, միաժամանակ, պրինցիպալի կողմից հսկվող սուբյեկտ է, ենթարկվում է վերջինիս ցուցումներին, չի տիրապետում իր պրինցիպալի սեփականության իրավունքին: Իրավասությունները կարող են կրել միանվագ բնույթ կամ իրականցվել համաձայն գործակալության պայմանագրի: Ենթադրվում է, որ գործակալին լիազորություն տված անձը (պրինցիպալը) միաժամանակ համաձայնություն է տալիս նրա կողմից իրավաբանական գործարքների կատարմանը: Գործակալին թույլատրվում է իր իրավունքների վերանայում, եթե արտակարգ իրավիճակները պահանջում են բացառիկ միջոցառումներ` պրինցիպալի շահերը պաշտպանելու համար: Իր մատուցած ծառայությունների համար գործակալը վարձատրվում է: Վարձատրության (գործակալի միջնորդավճարի) չափը որոշվում է գործակալի ն պրինցիպալի համաձայնությամբ (առավել տարածված են այն դրույքները, որոնք տատանվում են վաճառված ապրանքի 2-109 սահմաններում): Գործակալի վարձատրություն ստանալու իրավունքը պետք է ուղղակիորեն նշվի գործակալության պայմանագրում: Ֆիզիկական անձանց գործակալներ կարող են նշանակվել նան բանկերը: Կարող են լինել գլխավոր ն հատուկ գործակալներ: Գլխավոր գործակալին

տրվում են գործունեության որոշակի ոլորտին վերաբերող իրավասություններ` իր պրինցիպալի բոլոր գործերը վարելու համար, կամ գործել պրինցիպալի շահերի համար, զբաղվելով իր սովորական մասնագիտական գործունեությամբ: Հատուկ գործակալն իրավունք ունի կատարել միայն որոշակի գործողություններ, որոնք չեն մտնում նրա սովորական մասնագիտական պարտականությունների մեջ: Շահավետ գործարք կնքելու համար գործակալը երրորդ կողմին չի հայտնում պրինցիպալի գոյության մասին: Տնտեսական գործառնություններում որպես գործակալներ հանդես են գալիս բրոքերները, դիլերները, միջնորդները: Համաձայն ՀՀ օրենսդրության, գործակալը կարող է պրինցիպալի հանձնարարությամբ, իր անունից, սակայն պրինցիպալի հաշվին, կամ պրինցիպալի անունից ն նրա հաշվին, կատարել իրավաբանական ն այլ գործողություններ: Ընդ որում, երրորդ անձի հետ իր անունից ն պրինցիպալի հաշվին կնքված գործարքով իրավունքներ ու պարտականություններ ձեռք է բերում գործակալը, իսկ պրինցիպալի անունից ն նրա հաշվին կնքված գործարքով` անմիջականորեն տվյալ պրինցիպալը:

ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԵԼՔԵՐ (ԾԱԽՍԵՐ) - դրանք են` նյութերի, ապրանքների ձեռք բերման, աշխատանքների կատարման ն ծառայությունների մատուցման դիմաց, աշխատակիցներին ն նըրանց անունից կատարված վճարումները (վճարված աշխատավարձը, պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարները, եկամտահարկը, ալիմենտը), սոցիալական ապահովագրության ն ապահովության նպատակով վճարումները, բյուջեին վճարումները (տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից հարկերի, տուրքերի, դրանց դիմաց հաշվարկված տույժերի, տուգանքների ն բյուջե գանձվող այլ վճարումների գծով վճարված դրամական միջոցները), գործառնական այլ գործունեության նպատակով վճարումները (անհատույց տրված, գործուղման, պայմանագրային պարտավորությունների խախտման համար տույժերի ն տուգանքների, դուրս գրված կրեդիտորական պարտքերի մարման

ն գործառնական այլ նպատակով վճարված դրամական միջոցները) ն արտասովոր դեպքերի հետ կապված վճարումները:

ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԶՈՒՏ ՀՈՍՔԵՐ - հավասար է ընդամենը գործառնական գործունեությունից մուտքագրված ն ելքագրված գումարների տարբերությանը:

ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԵՐ (ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ) - դրանք են` արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) դիմաց, ընթացիկ այլ ակտիվների (հումքի, նյութերի, արագամաշ առարկաների ն պաշարների այլ տեսակների) վաճառքի դիմաց, վարձավճարներից ն ռոյալթիներից, գործառնական այլ գործունեությունից (դրամական միջոցների համարժեքներ հանդիսացող ներդրումներից ստացված տոկոսները, տույժերը, տուգանքները, դուրս գրված դեբիտորական պարտքերի մարումը, նյութական վնասի փոխհատուցումը ն անհատույց ստացված դրամական միջոցները) ն արտասովոր այլ դեպքերից ստացված դրամական միջոցները: ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՎԸՆԱՍ) - արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթի (վնասի) ն գործառնական այլ եկամուտների գումարի ու գործառնական այլ ծախսերի տարբերությունն է: ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ - 1) կազմակերպության ն նըրա ստորաբաժանումների գործունեության վերաբերյալ հաշվապահական հաշվառման գծով օպերատիվ տվյալների ստացման, դրանց ամրագրման ն մշակման համակարգ է: Այդ համակարգը կարող է գործել ինչպես փաստաթղթային հիմքով (փաստաթղթերի ստացում ն մշակում), այնպես էլ կապի միջոցներով` հաղորդվող տեղեկությունների ն ծանուցումների (տեղյակ պահելու) հիման վրա: Վերջին դեպքում կիրառվում են տարբեր

տեսակի համակարգչային ծրագրերի փաթեթներ: 2) Ծրագրերի փաթեթ, որոնք կարող են կազմել գծապատկերներ, որոնել ն վերացնել համակարգչային վիրուսները, իրականացնել տվյալների մուտքագրման ն ելքագրման հսկողությունը, վարել հաշվապահական հաշվառում, պահպանել ն կառավարել տվյալները: ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ (ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ) - դրանք են. 1) աշխատանքի արտադրողականությունը, որն իրենից ներկայացնում է իրացումից հասույթի (զուտ հասույթի) ն աշխատողների միջին ցուցակային թվաքանակի հարաբերությունը: Այն ցույց է տալիս մեկ աշխատողի հաշվով ստացված զուտ հասույթի գումարի չափը: Այս ցուցանիշի մեծությունը կախված է ազդող մի շարք գործոններից, այդ թվում` արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման գներից, աշխատողների որակական աստիճանից, արտադրության տեխնիկական հագեցվածությունից ն այլն: 2) Հիմնական միջոցների հատույցը, որը ցույց է տալիս տնտեսավարող սուբյեկտում ներդըրված միջին հաշվով մեկ միավոր հիմնական միջոցին բաժին ընկնող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից հասույթի (զուտ հասույթի) չափը: Ըստ տնտեսագիտական մեկնաբանության, հիմնական միջոցների հատույցի կամ նրա պտույտների թվաքանակի ավելացումը վկայում է տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսական կարողության օգտագործման արդյունավետության մեծացման մասին: 3) Դեբիտորական պարտքերի շրջանառելիությունը (պտույտներով), որն իրենից ներկայացնում է իրացումից զուտ հասույթի ն դեբիտորական պարտքերի միջին մեծության հարաբերակցությունը: 4) Դեբիտորական պարտքերի շրջանառելիությունը (օրերով), որն իրենից ներկայացնում է դեբիտորական պարտքերի միջին մեծության ն իրացումից հասույթի (զուտ հասույթի) հարաբերակցությունն` արտահայտված օրերով: 5) Պաշարների շրջանառելիությունը (պտույտներով), որն իրենից ներկայացնում է իրացումից հասույթի (զուտ հասույթի) ու պաշարների միջին մեծության հարաբերակցությունը: Այս ցուցանիշը ցույց է տալիս մի146

ջին հաշվով մեկ միավոր պաշարներին (նյութեր, արագամաշ առարկաներ, աճեցվող ն բտվող կենդանիներ, անավարտ արտադրություն, արտադրանք, ապրանքներ) բաժին ընկած իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափը կամ պաշարների պտույտների թիվը: Եթե այս ցուցանիշն ունի նվազման միտում, կնշանակի տնտեսավարող սուբյեկտի մոտ առաջանում են արտադրական ավելորդ պաշարների կուտակումներ, որոնք չեն մասնակցում արտադրության գործընթացին ն արհեստականորեն մեծացնում են ինքնարժեքի գումարի չափը: 6) Պաշարների շրջանառելիությունը (օրերով), որը նախորդ ցուցանիշի հակադարձ մեծությունն է, ն իրենից ներկայացնում է պաշարների միջին մեծության ն իրացումից հասույթի (զուտ հասույթի) հարաբերակցությունը` արտահայտված օրերով: Որքան փոքր է այդ տնողությունը, կնշանակի այդ պաշարները լիովին մասնակցում են արտադրության գործընթացին ն նպաստում նոր արտադրանքի ստացմանը: 7) Կրեդիտորական պարտքերի (ընթացիկ պարտավորությունների) շրջանառելիությունը (օրերով), որն իրենից ներկայացնում է կրեդիտորական պարտքերի միջին մեծության ն իրացվող արտադրանքի ինքնարժեքի հարաբերակցությունը: Այս ցուցանիշը բնորոշում է իրացվող արտադրանքի ինքնարժեքին բաժին ընկնող կրեդիտորական պարտքերի միջին չափը տվյալ ժամանակահատվածում կամ կրեդիտորական պարտքերի մեկ պտույտի տնողությունը: Որքան փոքր լինի այդ տնողությունը, կնշանակի տվյալ տնտեսավարող սուբյեկտն ապահովված է սեփական ընթացիկ ակտիվներով ն մեծ չէ կախվածությունը կարճաժամկետ վարկերից, փոխառություններից, հարկային ն այլ տեսակի վճարումներից: 8) Գործառնական փուլի տնողությունը, որը դեբիտորական պարտքերի ն պաշարների շրջանառելիության ցուցանիշների հանրագումարն է` արտահայտված օրերով: Այստեղից հետնություն, որ որքան փոքր լինի գործառնական փուլի ժամանակահատվածը, կնշանակի դեբիտորական պարտքերի ն արտադրական պաշարների համատեղության յուրաքանչյուր պտույտ արտադրատնտեսական գործունեությունից ավելի շատ ֆինանսական արդյունք կբերի: 9) Ֆինանսական փուլի տնողությունը, որը գործառնական փուլի ն

կրեդիտորական պարտքերի տնողությունների տարբերությունն է: Ցուցանիշի մեծությունը կախված է տնտեսավարող սուբյեկտի կրեդիտորական պարտքերի մարման տնողության երկարատեվությունից, այսինքն` արդյո՞ք կուտակվել են կրեդիտորական անհուսալի պարտքեր, որոնց հիմնական մասը ժամանակին չի մարվել: 10) Սեփական կապիտալի շրջանառելիությունը (պըտույտներով): Այս ցուցանիշն իրացումից հասույթի (զուտ հասույթի) ն սեփական կապիտալի միջին մեծության հարաբերակցությունն է: Ցուցանիշը բնորոշում է տնտեսավարող սուբյեկտի սեփական կապիտալի միջին հաշվով մեկ միավորին բաժին ընկնող իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափը, ն որքան բարձր լինի այդ մեծությունը, կնշանակի տնտեսավարող սուբյեկտը ցուցաբերել է արդյունավետ գործարար ակտիվություն ն գտնվում է ֆինանսապես կայուն վիճակում: 11) Ընդհանուր ակտիվների շրջանառելիությունը (պտույտներով), որը իրացումից հասույթի (զուտ հասույթի) ն ընդհանուր ակտիվների միջին մեծության հարաբերակցությունն է ն ցույց է տալիս ակտիվների միջին հաշվով մեկ միավորին բաժին ընկնող իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափը: Բերված ցուցանիշների հաշվարկների կատարման համար օգտագործվում են հաշվապահական հաշվեկշռի ն ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության տվյալները: ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅՈՒՆ - որի էությունը բնորոշող որակական ու քանակական ամենահիմնական չափանիշներ են համարվում` արտադրանքի վաճառքի կազմակերպման շուկաները (ներառյալ արտահանման ծավալները), տնտեսական գործունեության հիմնական ցուցանիշների պլանի կատարման աստիճանը ն դրանց աճի տեմպերի ապահովումը, ընդհանուր կապիտալի ն դրանում ներառվող առանձին տարրերի օգտագործման արդյունավետության մակարդակն ու տնտեսական աճի կայունությունը: ԳՐԱՆՏ - դրամական միջոցներ են, որոնք տրամադրվում են բարեգործական նպատակներով` որպես ֆինանսական աջակ148

ցություն գիտահետազոտական աշխատանքների կատարման համար, գրքեր հրապարակող հեղինականերին, արվեստի աշխատողներին: Այն տրամադրվում է միջազգային տարբեր կազմակերպություններից ն տվյալ պետության համախմբված բյուջեից: ԳՐԱՆՑՄԱՆ ՍԽԱԼՆԵՐ - հնարավոր են ինչպես համատարած, այնպես էլ ոչ համատարած դիտարկումների ժամանակ: Սակայն հաստատված է, որ այդ սխալների չափերը, որպես կանոն, մեծ են համատարած դիտարկման ժամանակ: Դա բացատրվում է նրանով, որ ընտրանքային դիտարկման ժամանակ հետազոտվող միավորների քանակի կրճատման շնորհիվ հնարավոր է ավելի որակյալ ու մանրազնին գրանցում: ԳՐԱՆՑՎԱԾ ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅԱՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿ - հաշվարկվում է որպես պաշտոնապես գրանցված գործազուրկների ն տնտեսապես ակտիվ բնակչության թվաքանակների հարաբերակցություն: ԳՐԱՎ - պարտավորությունների կատարումն ապահովող միջոց է, որի համաձայն գրավով ապահովված հարաբերությունները կարգավորվում են «Գրավի մասին» օրենքով ն օրենսդրական այլ ակտերով: Գրավի անհրաժեշտությունն առաջանում է գրավի մասին պայմանագիր կնքելու պահից: Գրավի առարկա կարող է լինել շրջանառության մեջ գտնվող ցանկացած գույք, որի վրա օրենսդրությամբ թույլատրվում է բռնագանձում տարածել: ԳՐԱՎԱԿԱՆ - համարվում է այն գրավը, որի առարկան անցնում է գրավառուի տիրապետմանը: ԳՐԱՎԱՌՈՒ - անձ, որն ապահովված է գրավով գրավատուի կողմից, որի շահերը համապատասխանում են նրա ստանձնած պարտավորությանը:

ԳՐԱՎԱՏՈՒ - անձ, ում գույքը կամ գույքի մի մասը գրավ է դրված: ԳՐԱՎԱՏՈՒՆ ՀԱՆՁՆՎԱԾ ԳՈՒՅՔԻ ԳՐԱՎ - անձնական օգտագործման շարժական գույքը քաղաքացիներից գրավ ընդունելն է` ի ապահովումն կարճաժամկետ վարկերի: Որպես ձեռնարկատիրական գործունեություն, իրականացնում են դրա համար թույլտվություն (լիցենզիա) ունեցող մասնագիտացված կազմակերպությունները` գրավատները: Գրավատանը պահվող գույքի գրավի պայմանագիրը ձնակերպվում է գրավատան կողմից գրավատոմս տալու միջոցով: Գրավ դրվող գույքը հանձնըվում է գրավատուն: ԳՐԱՎԻ ՄԱՍԻՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - գրավ սահմանելու մասին կողմերի գրավոր համաձայնությունը: ԳՈՒԴՎԻԼ - ոչ նյութական ակտիվների տեսակ է, որի բնորոշման հիմքում ընկած է ձեռնարկատիրական գործունեության միավորումների հաշվառման մոտեցումները: Այն նախատեսված է կազմակերպությունների (ընկերություններ, ֆիրմաներ ն այլն) խմբի համար, երբ ձեռք բերողը մայր կազմակերպությունն է, իսկ ձեռք բերվողը` դուստր կազմակերպությունը (այսինքն, երբ ձեռք բերվողը դադարում է որպես առանձին իրավաբանական անձ գոյություն ունենալուց): Հետնաբար, երբ մայր կազմակերպությունը ձեռք է բերում դուստր կազմակերպությանը կամ նրա ակտիվները անվանական գնից ավելի բարձր կամ ցածր արժեքներով, ապա առաջացած տարբերությունը ճանաչվում է որպես դրական կամ բացասական գուդվիլ: ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ (ԻՆՎԵՆՏԱՐԻԶԱՑԻԱ) - ոչ ընթացիկ ակտիվների (հիմնական միջոցների, ոչ նյութական ակտիվների ն այլն), ապրանքանյութական արժեքների (նյութական ընթացիկ ակտիվների), ինչպես նան դրամարկղում, բանկի հաշվում, դրամական միջոցների ն տնտեսավարող սուբյեկտի այլ միջոցների առկա մնացորդների որոշումն ու ցուցակագրումն է` քանակա150

կան ն դրամային արտահայտությամբ: Այն հաշվապահական հաշվառման մեթոդի տարրերից մեկն է: Տնտեսական միջոցների ստուգման ծավալից ելնելով գույքագրումները լինում են լրիվ ն մասնակի, իսկ դրանց ստուգման նպատակից ն անցկացման եղանակից ելնելով` պլանային ն հանկարծակի: ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿ - դա սեփականության իրավունքով տվյալ հարկատեսակը վճարող անձանց պատկանող ն հարկվող օբյեկտ համարվող գույքի համար, սահմանված կարգով ն չափով, համապատասխան բյուջեներ վճարվող ուղղակի հարկ է, որը կախված չէ հարկ վճարողների տնտեսական գործունեության արդյունքներից: Գույքահարկ վճարողներ են համարվում ՀՀ-ում ն արտերկրներում ստեղծված կազմակերպությունները, միջազգային կազմակերպությունները ն դրանց կողմից ՀՀ-ից դուրս ստեղծված կազմակերպությունները, ՀՀ ն արտերկրյա քաղաքացիները, ինչպես նան քաղաքացիություն չունեցող անձինք, որոնց ՀՀ տարածքում պատկանում է հարկվող օբյեկտ համարվող գույք: Գույքահարկ չեն վճարում` ՀՀ պետական մարմինները, ՀՀ կենտրոնական բանկը, ՀՀ տեղական ինքնակառավարման մարմինները ն հիմնարկները: Գույքահարկով հարկվող օբյեկտ են համարվում շենքերն ու շինությունները, փոխադրամիջոցները: Հարկման բազա է հանդիսանում հարկվող օբյեկտի արժեքային կամ ֆիզիկական մեծությունը, որոնց հիման վրա սահմանված դրույքաչափերով ու կարգով հաշվարկվում է գույքահարկի գումարը: ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ - վճարողներն են ՀՀ-ում շինությունների ն տրանսպորտային միջոցների սեփականատեր հանդիսացող կազմակերպություններն ու ֆիզիկական անձինք: ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ԵՎ ԴԱԴԱՐԵՑՄԱՆ ՊԱՀ գույքահարկը հաշվարկելու ն վճարելու պարտավորությունը հարկատուի համար առաջանում է հարկման օբյեկտի կամ դրա մի մասի նկատմամբ սեփականության իրավունքի ծագման ամսվան հաջորդող ամսից: Այս կարգը տարածվում է նան գույ151

քահարկի արտոնության դադարեցման վրա, այսինքն` գույքահարկը առաջանում է արտոնության իրավունքը դադարելու ամսվան հաջորդող ամսից: Գույքահարկի հաշվարկը դադարեցվում է արտոնության առաջացման ամսից սկսած: ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - գույքահարկից ազատվում են գծային, ինժեներատրանսպորտային շինությունները (դրանցից օգտվելու համար վճար չի գանձվում), ջրամբարները, պատմամշակութային նշանակության շինությունները, ՀՀ պաշտպանության մարտական գործողությունների ընթացքում զոհված, ծառայողական պարտականությունները կատարելիս անհայտ կորած ն օրենքով սահմանված կարգով անհայտ բացակայող կամ մահացած ճանաչված անձանց (կամ ընտանիքի անդամներին) պատկանող գույքը, մինչն այդ անձանց զավակներից մեկի 18 տարին լրանալը, ինչպես նան զինվորական ծառայողներին պատկանող գույքը, եթե ծառայության ընթացքում գույքը չի տրվել վարձակալության կամ հավատարմագրային կառավարման: Գույքահարկի արտոնությունները ենթակա են փոփոխության ըստ սահմանված օրենքի: ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՏՈՒՅԺԵՐ ԵՎ ՏՈԻԳԱՆՔՆԵՐ - հարկատուն գույքահարկի խախտումների դեպքում ենթարկվում է ընդհանուր տույժերի ն տուգանքների. • տուգանք` հարկը չվճարելու կամ պակաս վճարելու համար, • տույժ` ժամանակին չվճարված հարկի համար, • տուգանք` ժամանակին հաշվետվություն չհանձնելու համար, • տուգանք` հաշվապահական հաշվառումները սխալ վարելու համար: • ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎՃԱՐՈՒՄ - կազմակերպությունները գույքահարկի հաշվետվությունը ներկայացնում են հարկային տեսչություն եռամսյակը մեկ` մինչն դրանց հաջորդող ամսվա համար սահմանված օրը: Վճարումները կա152

տարվում են մինչն եռամսյակին հաջորդող ամսվա վերջը ներառյալ: Ընդ որում, հաշվարկը պարտադիր ներկայացվում է միայն գույքահարկի ծանուցագրերի հաշվարկի հետ չհամաձանեցվելու դեպքում: Ֆիզիկական անձինք տարեկան տեխնիկական զննության ենթակա փոխադրամիջոցների համար գույքահարկի գծով հարկային պարտավորությունները պարտավոր են ամբողջությամբ կատարել` մինչն դրանց տվյալ տարվա տեխնիկական զննության ներկայացնելը: ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ՀԱՐԿՄԱՆ ԲԱԶԱ - «Գույքահարկի մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն, հարկման բազա է համարվում օբյեկտի արժեքային կամ ֆիզիկական մեծությունը, կամ այն բնութագրիչը, որի նկատմամբ սահմանված դրույքաչափերով հաշվարկվում է գույքահարկը: Շինությունների համար այդպիսի բնութագրիչ է հանդիսանում այդ շինությունների կադաստրային արժեքը, իսկ փոխադրամիջոցների համար` փոխադրամիջոցի քաշող շարժիչի հզորությունը (ձիաուժ կամ կիլովատտ): ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ՕԲՅԵԿՏ - համարվում են հարկատուին պատկանող շենքերն ու շինությունները ն փոխադրամիջոցները: ԳՈՒՅՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ - գույքը կարող է ապահովագրվել հօգուտ այն անձի (ապահովագրվողի կամ շահառուի), ով ըստ օրենքի, այլ իրավական ակտի կամ պայմանագրի հիման վրա այդ գույքի պահպանման շահ ունի: Գույքային ապահովագրության պայմանագրով մի կողմը` ապահովագրողը, պարտավորվում է պայմանավորված վճարի (ապահովագրական պարգնի) դիմաց, պայմանագրով նախատեսված դեպքը (ապահովագրական դեպքը) վրա հասնելիս, մյուս կողմին` ապահովագրվողին կամ շահառուին (ում օգտին կնքվել է պայմանագիրը), հատուցելու ապահովագրական գույքին պատճառված վը-

նասները (ապահովագրական հատուցումը)` որոշված գումարի (ապահովագրական գումարի) սահմաններում:

Դ ԴԵԲԵՏ - դա հաշվապահական հաշիվների գծով կազմված աղյուսակի ձախ կողմի անվանումն է, որը հանդես է գալիս երկու իմաստով: Ակտիվային հաշիվներում դեբետը նշանակում է հաշվառվող տնտեսական միջոցների (ակտիվի) գումարների մուտքագրում կամ ավելացում, իսկ պասիվային հաշիվների դեպքում` ակտիվի կազմավորման աղբյուրների (պասիվի) գումարների ելքագրում կամ նվազեցում: ԴԵԲԵՏԱՅԻՆ ՔԱՐՏ - բանկի կողմից թողարկված ն հաճախորդին տրամադրվող պլաստիկ քարտեր են, որոնք կարող են փոխարինել չեկերին (որպես ապրանքների ու ծառայությունների վճարման միջոց) ն օգտագործման համար ավելի հարմար են, քան չեկերը: Դրանք հաճախորդին (քարտի տիրոջը) հնարավորություն են տալիս մանրածախ առնտրի որոշակի կետերում ձեռք բերել ապրանքներ ն ծառայություններ ու դրանց դիմաց վճարել անկանխիկ` նրա հաշվից դրամի ուղղակի դուրսգրմամբ, կամ առձեռն ստանալ կանխիկ դրամ: Այս բոլոր ծախսերն անմիջապես գրանցվում են քարտի տիրոջ բանկային հաշվի դեբետում: Դեբետային քարտերը կարելի է օգտագործել հանրախանութներում, ինքնասպասարկման խանութներում կամ բենզալցման կայաններում տեղադրված էլեկտրոնային վճարումների տերմինալների միջոցով, որոնց մեջ մտցվում է դեբետային քարտը: Դեբետային քարտերի որոշ տեսակներ կարող են գործել նան որպես չեկային քարտ ն կանխիկի քարտ` կանխիկ դրամը ավտոմատ դրամարկղային մեքենաների կամ բանկոմատների միջոցով հաշվից հանելու համար: Վարկային քարտերի հետ միասին այս քարտերը սովորաբար կոչվում են բանկային քարտեր: Սակայն, ի տարբերություն վարկային քարտերի տերերի, դեբետային քարտերի հաճախորդները չունեն «ֆլոութի» առա154

վելությունները, քանի որ միջոցները հաշվից դուրս են գրվում անհապաղ: ԴԵԲԻՏՈՐԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԵՐ - տնտեսական փոխհարաբերությունների հետնանքով իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձանցից (կրեդիտորից) տնտեսավարող սուբյեկտին, կազմակերպությանը ն տարբեր հաճախորդներին (դեբիտորին) հասանելիք (կամ չվճարված) պարտքերի գումարն է: Օրինակ, գնորդ (դեբիտոր) կազմակերպությունը մատակարարից (կրեդիտորից) մինչն ապրանքա-նյութական արժեքների ստացումը, կատարել է գումարի կանխիկ վճարում կամ փոխանցում: Քանի դեռ ապրանքանյութական արժեքները չեն ստացվել դեբիտոր (պարտապան) կազմակերպության կողմից, այդ գումարը նրա համար համարվում է դեբիտորական պարտք: ԴԵՊՈ ՀԱՇԻՎ - դեպոզիտարիայի հաշվառման գրանցամատյաններում գրառումների ամբողջությունն է, որն անհրաժեշտ է դեպոնենտի հետ դեպո հաշվի պայմանագիրը դեպոզիտարիայի կողմից կատարելու ն արժեթղթերը հաշվառելու համար: Այդ հաշվում հաշվառվում են արժեթղթերի նկատմամբ դեպոնենտին պատկանող իրավունքը: ԴԵՊՈԶԻՏ - որպես լատիներենից բառացի թարգմանություն` դա որնիցե տեղ պահպանման տրված միջոցներն են, այլ առումներով` 1) այն տարբեր հաճախորդներից բանկերում ներգրավված դրամական ավանդներն են, 2) վարկային կազմակերպություններում պահպանման համար տրված դրամական միջոցներն ու արժեթղթերն են: ԴԵՊՈԶԻՏԱՐԻԱ - 1) դեպոնացված արժեքները պահելու տեղ, պահեստարան, գանձատուն, 2) պահառու կազմակերպություն, որն ի պահ է ընդունում դրամական միջոցներ, փաստաթղթեր, արժեթղթեր, դրանց հավաստագրեր ն այլ արժեքավոր ակտիվներ: Դեպոզիտարիաներն առաջացել են որպես հաճախորդների արժեթղթերի պահառուներ, սակայն ժամանակի

ընթացքում ընդլայնել են իրենց գործունեության ոլորտը ն սկսել մատուցել արժեթղթերի սեփականատերերի հաշվառման, սեփականության իրավունքի ամրագրման կամ այդ իրավունքը այլ անձանց փոխանցման կազմակերպման գծով ծառայություններ: Արժեթղթերը պահվում են դեպոզիտարիայի պահեստում, իսկ դրանց նկատմամբ իրավունքները փոխանցվում են` արժեթղթերի սեփականատերերի անձնական հաշիվներում (դեպո հաշիվներում) գրառումներ կատարելու միջոցով: Դեպոզիտարիաները պարզեցնում են արժեթղթերով առնտուրը` դրանք դուրս հանելով շրջանառությունից ն առաջարկելով մասնակիցներին արժեթղթերի գրանցման հետ կապված գործարքները կնքել ընկերության ռեեստրում գրանցումը փոխելու միջոցով, առանց հավաստագրեր օգտագործելու: Նրանք նան գանձում են շահաբաժիններ ն տոկոսային վճարումներ, իրավասությունների մասին փաստաթղթերն ուղարկում են արժեթղթերի իսկական տերերին ն առաջարկում նման այլ ծառայություններ, 3) պետություն կամ միջազգային կազմակերպություն, որը պահպանում է միջազգային պայմանագրի բնօրինակը: «Դեպոզիտարիա» տերմինը տարբերվում է «լիազորված անձ» տերմինից: ԴԵՎԱԼՎԱՑԻԱ - դրամական միավորի ոսկու պարունակության իրական պակասեցումն է կամ միջազգային հաշվարկային միավորով արտարժույթի նկատմամբ նրա պաշտոնական կուրսի իջեցումը: Դեվալվացիայի են դիմում ինֆլյացիայի պայմաններում` դրամաշրջանառությունը կայունացնելու համար:

ԴԵՏԵՐՄԻՆԱՑԻԱՅԻ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԳՈՐԾԱԿԻՑ

(D7x1x2...xո) - ցույց է տալիս արդյունքային ցուցանիշի (7) վրա բոլոր գործոնների (xi) ազդեցության չափը` արտահայտված տոկոսներով: Այն արտահայտվում է հետնյալ բանաձնով` D7x1x2 ...x ո = Բ 7x x ...x ⋅ 1009 , 1 2 ո

որտեղ` Բ7x1x2...xո-ը բազմակի (ընդհանուր) կոռելյացիայի գործակիցն է:

( )

ԴԵՏԵՐՄԻՆԱՑԻԱՅԻ ՄԱՍՆԱԿԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ d7xi - ցույց

է տալիս, թե արդյունքային ցուցանիշի (7) մեծությունը տատանման քանի՞ տոկոսով է պայմանավորված ռեգրեսիայի հավասարման մեջ ներառվող i-րդ ցուցանիշի (xi) հատկանիշի մեծությունով: Դետերմինացիայի մասնակի գործակիցը, արտահայտված տոկոսներով, հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով` d7xi = r7x ⋅ 1009 , i

որտեղ` r7x -ն արդյունքային ն i-րդ գործոնային ցուցանիշնեi

րի միջն զույգային կոռելյացիայի գործակիցն է: ԴԵՖԼՅԱՑԻԱ - ինֆլյացիայի հակառակ գործընթացն է, երբ տեղի է ունենում ապրանքների ն ծառայությունների գնի իջեցում, կամ այլ կերպ` այն շրջանառությունից ավելորդ թղթադրամը հանելու միջոցով դրամական զանգվածի պակասեցումն է: Այս գործընթացը երբեմն նախորդում է դրամական ռեֆորմներին ն նպաստում է ոչ ցանկալի երնույթների` հանգեցնում է տնտեսության զարգացման տեմպերի իջեցմանը, ինվեստիցիաների ծավալի նվազեցմանը, աշխատավորների դրության վատթարացմանը ն գործազրկության աճմանը: ԴԻԼԵՐ - ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ հանդիսացող գործարարության (բիզնեսի) մասնակից է, որն իր սեփական միջոցների հաշվին իրականացնում է գործունեություն: Օրինակ, բորսայում դիլերը կատարում է միջնորդական գործարքներ, ոչ թե որպես հասարակ միջնորդ-գործակալ (բրոքեր), այլ նան գործում է իր անունից ն իր սեփական հաշվից, այսինքն` իրականացվող գործընթացում ներդնում է սեփական դրամական միջոցները, ինքնուրույն իրագործում է արժեթղթերի, արտարժույթի ն այլ ապրանքանյութական արժեքների առք ու վաճառք: ԴԻԼԵՐԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ - 1) արժեթղթերի կամ արտարժույթի շուկայում մասնագիտացված գործունեության տեսակներից մեկն է, 2) բանկի գործունեությունն է, որը հանդես

է գալիս որպես արժեթղթերի գծով դիլեր, այսինքն` արժեթղթերի երաշխավորությամբ, դրանց առքով կամ վաճառքով զբաղվող սուբյեկտ: ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ ՇԱՐՔԻ ՀԱՐԹԵՑՈՒՄՆԵՐ - ա) դինամիկայի շարքի առանձին անդամների հարթեցում կամ մեխանիկական հավասարեցում հարակից մակարդակների փաստացի նշանակությունների օգտագործմամբ, բ) անալիտիկ հարթեցում գծային կամ ոչ գծային մեթոդների կիրառմամբ, որը կարտացոլի դինամիկ շարքին հատուկ աճման կամ նվազման միտումը: Դիտարկենք առանձին-առանձին: • Դինամիկայի շարքի հարթեցման միջանցման մեթոդն ըստ ձախ ն աջ կեսի, այսինքն` այդ շարքը (71, 72, 73,..., 7ո-2, 7ո-1, 7ո) բաժանում ենք երկու մասի, յուրաքանչյուրի համար գտնում միջին թվաբանականը, ն գծապատկերի վրա ստացված կետերով տանում աճման կամ նվազման գիծը (կորը): • Դինամիկայի շարքի հարթեցման միջակայքերի խոշորացման մեթոդը, ըստ որի, եթե ցուցանիշների մակարդակներն ուսումնասիրվում են որոշակի ժամանակահատվածում, ապա տարբեր գործոնների ազդեցության հետնանքով դինամիկայի շարքերում (71, 72, 73,..., 7ո-2, 7ո-1, 7ո) կնկատենք այդ մակարդակների նվազման կամ աճման միտում: Այդ իսկ պատճառով էլ աճման կամ նվազման միտումն ավելի ակնառու դարձնելու համար կիրառում ենք միջակայքերի խոշորացման մեթոդը, ըստ որի հաշվարկվում են պարզ միջին թվաբանական մեծություններն ըստ առանձին մակարդակների, սկսած 3-ից, օրինակ (71 + 72 + 73/3), կամ (71 + 72 + 73 + 74/4) ն այլ մակարդակների: Յուրաքանչյուր միջինի հաշվարկի ընթացքում նախորդ մակարդակները հաշվի չեն առնվում: • Դինամիկայի շարքի հարթեցման սահող միջինի մեթոդ, ըստ որի դինամիկայի շարքի (71, 72, 73,..., 7ո-2, 7ո-1, 7ո) առաջին հերթական մակարդակների որոշակի թվից (ոչ պակաս 3-ից) հաշվարկվում է պարզ միջին թվաբանական մեծությունը` (71+72+73/3), իսկ այնուհետն, սկսած երկրորդ մակարդակից հաջորդ միջին մեծությունը` (72+73+74/3), ն այդպես շարունակ`

(7ո-2+7ո-1+7ո/3), միջին մեծությունը: Ստացվում է, որ միջին մակարդակները հաշվարկելիս կարծես դրանք «սահում են» դինամիկայի շարքի սկզբից մինչն վերջը, ամեն անգամ դուրս գցելով (հանելով) մեկ մակարդակ, ն այդպես` ներառյալ դինամիկայի շարքի վերջին մակարդակը: • Անալիտիկ (վերլուծական) հարթեցման մեթոդ, այսինքն` դինամիկայի շարքի կամ ուսումնասիրվող երնույթների աճման կամ նվազման միտումն, ըստ ժամանակի, արտահայտիչ դարձնելու համար կիրառվում են տարբեր գծային ն ոչ գծային մեթոդներ, որոնք արտահայտվում են հետնյալ հավասարումներով. • առաջին աստիճանի` 7 t = a0 + a1t :

• երկրորդ աստիճանի` 7 t = a0 + a1t + a2t 2 :

• երրորդ աստիճանի` 7 t = a0 + a1t + a2 t 2 + a3 t 3 : • --------------------------------------------------------------• ո-րդ աստիճանի` 7 t = a0 + a1t + a2t 2 + ... + aոtո :

• ցուցչային` 7 t = a0a1t , որտեղ` a1, a2,...,aո-ը հավասարումների պարամետրերն են` կախված ժամանակի մեծությունից, t-ն` ժամանակի պայմանական նշանակումը, a0 պարամետրը մեկնաբանվում է որպես դինամիկայի շարքի միջին պայմանների բնութագրիչ: Վերը նշված հավասարումները ենթարկվում են անալիտիկ հարթեցման` փոքրագույն քառակուսիների մեթոդով:

ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ ՇԱՐՔԻ ՄԻՋԻՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ - որոնք

հաշվարկվում են ժամանակի ընթացքում փոփոխվող արժեքների հիման վրա ն ընդհանրացնում են ժամանակագրական տատանումները: Դինամիկայի շարքի միջին մեծության հաշվարկման մեթոդները տարբեր են ն հանդես են գալիս միջակայքային ու պահային առումներով:

Բացարձակ մեծություններով ն հավասարամեծ մակարդակներով միջակայքային դինամիկայի շարքի միջին մեծությունը որոշվում է պարզ միջին թվաբանականի բանաձնով. ո ∑ 7i 7 = i=1 : ո

Եթե միջակայքային դինամիկայի շարքն ունի ոչ հավասարամեծ մակարդակներ, ապա այդ դեպքում շարքի միջին մեծությունը որոշվում է կշռված միջին թվաբանականի բանաձնով. ո ∑ 7 it i 1 , 7 = i=ո ∑t i=1 i

որտեղ` 7i-ն դինամիկայի շարքի մակարդակն է, ո-ը` մակադակների թիվը, ti-ն` մակադակների միջն ժամանակահատվածի տնողությունը (օրվա, ամսվա, եռամսյակի ն այլ ժամանակահատվածի առումով): Պահային դինամիկայի շարքի միջին մակարդակն այդպիսի եղանակով հաշվարկել չի կարելի, քանի որ առանձին մակարդակներ պարունակում են կրկնակի հաշվարկի տարրեր: Հավասարամեծ մակարդակներով պահային դինամիկայի շարքի միջին մեծությունը որոշվում է պարզ միջին ժամանակագրականի բանաձնով. 71 + 7 2 + 73 + ... + 7ո−1 + 7ո : 7= 2 ո −1

Ոչ հավասարամեծ մակարդակներով պահային դինամիկայի շարքի միջին մեծությունը որոշվում է կշռված միջին թվաբանականի բանաձնով. 7=

∑ 7 it i ∑ ti

, (iՀ1,2,…,ո),

որտեղ`

7 + 7i+1 7i = i :

ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ - այդպիսի ցուցանիշներին են վերաբերում` բացարձակ հավելաճը, աճի ն հավելաճի տեմպերը, մեկ տոկոս հավելաճի տեմպի բացարձակ արժեքը, որոնք հաշվարկվում են բազիսային ն շղթայական եղանակներով: ԴԻՍԿՈՆՏ - հասկացությունն ավելի շատ կիրառական է արժեթղթերի բնագավառում, որը նշանակում է արժեթղթի իրացման գնի զեղչում նրա անվանական արժեքի նկատմամբ: ԴԻՍԿՈՆՏԱՅԻՆ ԲԻԶՆԵՍ - հանդիսանում է բանկի կողմից որոշակի զեղչով գնված մուրհակների, չեկերի ն այլ դրամական պահանջների բավարարումը: Որպես դիսկոնտային բիզնեսի տարատեսակ հանդես են գալիս ֆակտորինգային գործառնությունները: Վերջիններս կարող են լինել երկու տեսակ` շրջանառության իրավունքով ն առանց շրջանառության իրավունքի: Առաջին դեպքում բանկը իրավունք ունի ստացողից գանձել վճարողի կողմից մարված պարտավորությունը: Երկրորդ դեպքում բանկն այդպիսի իրավունք չունի, հետնաբար, ավելի բարձր ռիսկի է դիմում ն իր ռիսկի դիմաց պահանջում ավելի բարձր փոխհատուցում: Ֆակտորինգային գործառնության դիմաց բանկի վարձատրությունը նվազեցնում է մատակարարի եկամուտը` գործարքի արժեքի զեղչի չափով: ԴԻՍԿՈՆՏԱՎՈՐՈՒՄ - 1) ֆինանսական միջոցների վաճառքն է` դրանց անվանական արժեքից զեղչով, 2) ապագա մուտքերի ընթացիկ արժեքի հաշվարկն է, այսինքն` որնէ դրամական միավորի, օրինակ, ՀՀ դրամի կամ ԱՄՆ դոլարի, արժեքի որոշումն է, որը պետք է վճարվի ապագայում, որոշ ժամանակահատվածից հետո: Այդ նպատակով կիրառում են ընթացիկ դիսկոնտային արժեքի բանաձնը`

Ըդա Հ Կն /(1+Տդ)ո,

որտեղ` Ըդա -ն ընթացիկ դիսկոնտային արժեքն է, Կն –ն` ներդրված կապիտալը, Տդ–ն` տոկոսադրույքը, ո-ը` տարիների թիվը: Դիսկոնտավորումը բարդ տոկոսների հաշվարկին հակառակ գործընթաց է: ԴԻՍՊԵՐՍԻԱ - նշանակվում է հունական սիգմա (σ) փոքրատառի քառակուսի աստիճանով` σ2, այն ուսումնասիրվող վարիացիոն շարքի տարբերակների (xi) ն դրանց միջին մեծության շեղումների քառակուսին է: Դրա հաշվարկման կարգը կարելի է արտահայտել հետնյալ բանաձնով. • անհավասար հաճախություններ կամ կշիռներ (fi) ունեցող վարիացիոն շարքի համար`

(

∑ Xi − X σկշռ. = ∑ fi

)2 fi

(կշռված),

(i Հ 1, 2, …, ո),

• հաճախությունների (կշիռների) բացակայության դեպքում կլինի հավասար`

(

∑ Xi − X σպ. = ո

(պարզ),

(i Հ 1, 2, …, ո):

Դիսպերսիայի հաշվարկումը հաճախ շատ աշխատատար է լինում ն այն պարզեցնելու համար կիրառվում է հետնյալ ընդհանրացնող բանաձնը` σ =X −X

որտեղ`

X =

∑ xi

∑ xi fi ∑ fi

⎛ ∑ xi ⎞ ⎟⎟ պարզի դեպքում, X = ⎜⎜ ⎝ ո ⎠

⎛ ∑ xifi ⎞ ⎟ կշռվածի դեպքում, X =⎜ ⎜ ∑f ⎟ ⎝ i ⎠

Վերը նշված դիսպերսիայի բանաձնը ( σ2 ) կարդացվում է այսպես` հավասար է տարբերակների քառակուսիների միջինի

ու դրանց միջինի քառակուսու տարբերությանը:

ԴԻՍՊԵՐՍԻԱ ԸՍՏ ԱԼՏԵՐՆԱՏԻՎ (ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ)

ՀԱՏԿԱՆԻՇԻ - մի շարք դեպքերում անհրաժեշտություն է առաջանում հաշվարկելու այլընտրանքային հատկանիշի դիսպերսիան (σ2): Այլընտրանքային հատկանիշի դեպքում մի երնույթի հանդես գալը բխում է մյուսի հանդես գալուց: Օրինակ, գիտական աստիճան ունեցողների տեսակարար կշիռը (տոկոսը) ԲՈՒՀ-երում, կրթաթոշակ ստացող ուսանողների տեսակարար կշիռը ն այլն: Այդպիսի ալտերնատիվ վարիացիայի դեպքում, երբ կան մեկը մյուսին բացասող երկու տարբերակ, ապա հատկանիշի առկայությունը նշանակվում է 1-ով, իսկ նրա բացակայությունը` 0-ով: Միաժամանակ, եթե տվյալ հատկանիշն ունեցող միավորների բաժինը նշանակենք p-ով, իսկ այդ հատկանիշը չունեցող միավորների բաժինը` qՀ1-p-ով, ապա կգտնենք միջինի, դիսպերսիայի ն միջին քառակուսային շեղումների մեծությունները: Ալտերնատիվ հատկանիշի միջին արժեքը որոշվում է կշըռված միջին թվաբանականի բանաձնով` Xp =

1⋅ p + 0 ⋅ q p+q

= p , ընդ որում p + q = 1 :

Ալտերնատիվ հատկանիշի դիսպերսիան (σp2) որոշվում է հետնյալ բանաձնով` 2 pq(p + q ) σp = = pq կամ σ = p(1 − p ) : p p+q

Ալտերնատիվ հատկանիշի միջին քառակուսային շեղումը (σp) հավասար է` σ p = pq

կամ

σ p = p(1 − p ) :

Եթե, օրինակ ուսանողների 609-ը արտադրական ստաժ ունեն, իսկ նրանց 409-ը` չունեն, ապա բաժնի համար միջին քառակուսային շեղումը կլինի հավասար`

σ p = 0,6 × 0,4 = 0,24 , որտեղից σ p = 0,49 , կամ 499:

ԴԻՍՊԵՐՍԻԱՅԻ ԳՈՒՄԱՐՄԱՆ ԿԱՆՈՆՆԵՐ - եթե ուսումնասիրվող ցուցանիշների որոշ համակցություն բաժանվում է խմբերի, ապա ընդհանուր դիսպերսիայի (σ2) հետ միասին կարող են որոշվել նան դիսպերսիաներ յուրաքանչյուր առանձին

խմբի համար` ներխմբային (մնացորդային) դիսպերսիաներ` σi

ն դրա միջին մեծությունը` σi , ինչպես նան` միջխմբային դիսպերսիա` δ2: Վերոնշյալներից ընդհանուր դիսպերսիան (σ2) կշռված տեսքով հավասար է`

(

2 ∑ xi − x σ = ∑ fi

)2 fi

• միջխմբային դիսպերսիան ( δ 2 ) բնորոշում է ուսումնասիրվող վարիացիայի շարքի առանձին խմբերի միջինների ( x ) ն i

այդ շարքի ընդհանուր միջինի ( x ) տարբերությունների քառակուսիների գումարը, որն արտահայտվում է հետնյալ բանաձնով կշռված տեսքով.

(

)

∑ x − x ոi i δ = , ∑ ոi

որտեղ ոi -առանձին խմբերի թվաքանակն է:

• ներխմբային (մնացորդային) դիսպերսիան որոշվում է հետնյալ հաջորդականությամբ: Նախօրոք հաշվարկվում է վարիացիոն շարքի առանձին խմբերի դիսպերսիաները, որոնք որոշվում են հետնյալ բանաձնով`

(

2 ∑ xi − xi σi = ոi

որտեղ` x i -ն յուրաքանչյուր խմբի i–րդ տարբերակն է, x i -ը առանձին խմբերի միջին մեծությունն է, ոi-ը առանձին խմբերի թվաքանակն է: Այնուհետն հաշվարկվում է ներխմբային դիսպերսիայի միջին մեծությունը ( σi2 ), որը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. 2 ∑ σ i ոi σi = ∑ ոi

Ներխմբային դիսպերսիայի միջոցով որոշվում են այլ գործոնների ազդեցությունը, որոնք դուրս են մնացել ուսումնասիրությունից (դիտարկումից): Վերը նշված ընդհանուր, միջխմբային ն ներխմբային դիսպերսիաները հատկապես օգտագործվում են դիսպերսիոն վերլուծության ժամանակ: Մաթեմատիկական վիճակագրության մեջ ապացուցվում է, որ ընդհանուր դիսպերսիայի, խմբային դիսպերսիաներից որոշված միջինի ն միջխմբային դիսպերսիայի միջն գոյություն ունի այսպիսի կապ` σ = σi + δ :

Վերջինս արտահայտում է դիսպերսիայի (վարիացիայի) գումարման կանոնը. ընդհանուր դիսպերսիան հավասար է խմբա-

յին դիսպերսիաներից որոշված միջինին գումարած միջխմբային դիսպերսիան:

ԴԻՎԵՐՍԻՖԻԿԱՑԻԱ - տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից արտադրվող արտադրանքի տեսականու փոփոխումն ու ընդլայնումն է, արտադրության արդյունավետության բարձրացման նպատակով դրանց նոր տեսակների յուրացումն է, որոնք կարող են նպաստել եկամուտների ստացմանը` սնանկացումից խուսափելու համար: ԴՈՏԱՑԻԱ - տնտեսավարող սուբյեկտների եկամուտների ն ծախսերի կենտրոնացված կարգավորման ձն է, երբ այդ սուբյեկտների մոտ պլանային ծախսերը գերազանցում են ստացվող

եկամուտներին: Այն տրամադրվում է պետական բյուջեից տըրանսֆերտների տեսքով, որպես օգնություն պլանավորված ծախսերը կատարելու համար: ԴՐԱՄ - բոլոր ապրանքների արժեքի ընդհանրական ձնն է, որը հանդես է գալիս թղթադրամների, մետաղադրամների, բանկերում հաշիվների մնացորդի տեսքով: Դրամը (փողը) օրինական վճարամիջոց է, որն ազատ կատարում է շրջանառության միջոցի գործառույթ, այն ամենը, ինչն ընդունվում է մյուս իրերի փոխարեն: Հնարավորություն է տալիս ապրանքները ն այլ ակտիվները գնահատել երկրի դրամական միավորներով, օգտագործվում է դրանց առուծախի ժամանակ, որպես փոխանակման միջոց: Դրամը (փողը) օգտագործվում է նան փոխառությունների, վարկերի ն ներդրումային գործառնությունների համար, կարելի է պահել ն օգտագործել ապագա վճարումների համար: Դրամը հաշվարկի միավոր է ն կիրառվում է ազգային եկամտի հաշիվներում ապրանքների ու ակտիվների արժեքը գնահատելու համար: Դրամի (փողի) հիմնական բնորոշ հատկություններից են` հեշտությամբ ճանաչելը, որակական համասեռությունը, բաժանելիությունը ն փոքր ծավալը, բայց համեմատաբար նրա բարձր արժեքը: ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐ - երբեմն անվանվում են նան դրամական միջոցների հոսքեր: Այն` 1) հաշվետու ժամանակաշրջանում տնտեսվարող սուբյեկտի կողմից կատարված դրամական վճարումների ն դրամական մուտքերի ամբողջությունն է: Տարբերում են դրական ն բացասական դրամական հոսքեր` կախված դրամական վճարումների ու դրամական մուտքերի տարբերությունից: Այդ տարբերությունը կոչվում է զուտ դրամական հոսք: Դըրամական միջոցների աղբյուրների բացահայտումը ն վերլուծությունը կարնոր է ցանկացած տնտեսական գործունեության համար: Դրանց հիման վրա են կատարվում աշխատողներին ն պարտատերերին վճարումները: Դրամական հոսքերի պլանավորումն ունի անհամեմատ մեծ նշանակություն հատկապես այն ժամանակաշրջաններում, երբ կազմակերպությունը բախվում է

կանխիկ դրամական միջոցների ոչ բավարար լինելու խնդրին: Չնայած բանկերի համար սովորաբար սահմանվում են իրացվելիության պարտադիր պահանջներ (տնտեսական նորմատիվներ), սակայն բանկի գործունեությանը ոչ համարժեք դրամական միջոցների հոսքերը կարող են առաջ բերել իրացվելիության հիմնախնդիրներ, որոնք կարող են վերաճել վճարունակության ճըգնաժամի, 2) վճարումների հանդեպ մուտքագրումների գերազանցումն է, որոնք կարելի է օգտագործել ընթացիկ ակտիվները համալրելու կամ արտադրական գործունեությունն ընդլայնելու համար, 3) ներդրումներից ստացվող դրամական միջոցների պըլանավորված, ըստ ժամանակի բաշխված ապագա զուտ մուտքագրումներն են: Օգտագործվում են ընթացիկ իրացվելիությունը պլանավորելու ն ներդրումների ետգնումը վերլուծելու ժամանակ, 4) կազմակերպության դրամական միջոցների շրջանառության փուլի տնողությունն է, որի ընթացքում դրանք սկզբից փոխարկվում են արտադրական պաշարների, այնուհետն հաջորդում է արտադրանքի արտադրության գործընթացը, դրա իրացումը ն դրամական միջոցների վերադարձը վաճառքից մուտքագրումների ձնով, 5) անշարժ գույքի հետ կատարված գործառնություններից մնացած եկամուտն է, բոլոր գործառնական ծախսերը ն պարտքի սպասարկման արժեքը հանելուց հետո: ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԱԳՐԵԳԱՏ - դրամի ն դրամական միջոցների տեսակներն են, որոնք միմյանցից տարբերվում են իրացվելիության աստիճանով, այսինքն` կանխիկ դրամի արագ վերածվելու հնարավորությամբ: Հանդիսանում են դրամական զանգվածի կառուցվածքի ն ծավալի ցուցանիշներ: Տարբեր երկրներում առանձնացվում են տարբեր կազմով դրամական ագրեգատներ: Ամենից հաճախ օգտագործվում են հետնյալ դրամական ագրեգատները` Խ0 (կանխիկ դրամ), Խ1 (կանխիկ դրամ, չեկեր, ցպահանջ ավանդներ), Խ2 (կանխիկ դրամ, ցպահանջ ավանդներ, չեկեր ն ոչ մեծ ժամկետային ավանդներ), Խ3 (կանխիկ դրամ, չեկեր, բոլոր ավանդները), Լ (կանխիկ դրամ, չեկեր, ավանդներ, արժեթղթեր):

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - կազմակերպության ենթակայության ն այլ անձանցից ստացվող դրամական միջոցներն են, որոնց քանակն ամրագրված է կամ որոշվում է որոշակի ապրանքների ն ծառայությունների ապագա գներից: Արտահայտվում են դրամի, այլ ոչ թե ապրանքի ձնով: Դրամական ակտիվները կազմակերպության հաշվեկշռում արտացոլվում են այն մեծությամբ, որն ակնկալվում է ստանալ: Ակտիվների սահմանազատումը «դրամական» ն «ոչ դրամական ակտիվների», կարեվոր է գնաճի ազդեցությունը հաշվի առնելիս: ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԲԱԶԱ - այն ներառում է ՀՀ կենտրոնական բանկից դուրս կանխիկ դրամը, ԿԲ-ում առնտրային բանկերի պարտադիր պահուստները ն ոչ բանկային կազմակերպությունների ավանդները: Այլ արտահայտությամբ` դրամական բազան զուտ արտաքին ն զուտ ներքին ակտիվների գումարն է: ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԶԱՆԳՎԱԾ - այն ներառում է շրջանառությունում գտնվող կանխիկ դրամը ն ռեզիդենտի (բնակչության, ձեռնարկությունների ն հասարակական կազմակերպությունների) դրամով ն արտարժույթով բոլոր ավանդները բանկային համակարգում: ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ - 1) երկրում դրամաշրջանառությունն ապահովող իրավական նորմերի, ֆինանսական կազմակերպությունների (այդ թվում` բանկերի) ն ֆինանսական միջոցների ամբողջությունն է: Ներառում է տվյալ երկրի դրամական միավորը, կանխիկ դրամի (բանկային տոմսեր ն մետաղադրամ) թողարկման կարգը, օրինական վճարամիջոցները, ազգային արժույթն այլ պետությունների արժույթներով փոխանակման վերահսկողությունը, դրամաշրջանառության կազմակերպումը ն կարգավորումը, արժութային պահուստների կառավարումը: Դըրամական համակարգը վերահսկվում է կենտրոնական բանկի կողմից, որը դրամավարկային քաղաքականության միջոցով կարգավորում է դրամական զանգվածն ու տոկոսադրույքը, 2) համակարգ է, որն օգտագործվում է մի խումբ երկրների ար168

ժույթների փոխարժեքները վերահսկելու համար: Դրամական համակարգին են վերագրվում նան օրենսդրությամբ սահմանված դրամային հարաբերությունները ն պետական մարմինների կողմից տարվող դրամաշրջանառությունը: ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ - պետության, կազմակերպությունների, բնակչության կանխիկ ն անկանխիկ ձնով կուտակված դրամն ու հեշտությամբ դրամի վերածվող այլ միջոցներն են: ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԳՐԱՎ - այդ միջոցները պահվում են բանկի կամ նոտարի դեպոզիտային հաշվում: Այդ գումարի վրա հաշվեգրվող տոկոսները պատկանում են գրավատուին, եթե այլ բան նախատեսված չէ պայմանագրով: ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՀԱՇԻՎՆԵՐ - դրանք ընթացիկ ակտիվների մի մասն են, որոնց թվին են դասվում` դրամարկղը, հաշվարկային ն արտարժութային հաշիվները, դրամական փաստաթղթերը, ակրեդիտիվները, չեկային գրքույկները, դրամական միջոցները ճանապարհին: Բոլոր հաշիվներն էլ ակտիվային են: ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱ - միջոցների այն ազատ շրջանառվող ն եվրոդոլարով ավանդային սերտիֆիկատների, առնտրային արժեթղթերի, բանկային ակցեպտների (հոժարագրերի), կարճաժամկետ գանձապետական մուրհակների, ինչպես նան կառավարական զեղչով մուրհակների ն այլ արժեթղթերի շուկա է, որի ընդհանուր գծերն են անվտանգության ն իրացվելիության ապահովումը: Դրամական շուկայի մասնակիցներն են կենտրոնական ն առնտրային բանկերը, բրոքերային ն դիլերային ընկերությունները, ֆինանսավարկային այլ հիմնարկությունները, որոնք մասնակցում են վարկային դրամի, արտարժույթի, արժեթղթերի առք ու վաճառքին: Գործառնությունները դրամական շուկայում, որպես կանոն, կատարվում են առանց ապահովության` ի տարբերություն սովորական վարկավորման: Խոշոր դրամական շուկաներում գործող դիլերները մշտապես կապ են պահպանում միմյանց, ինչպես նան հիմնական փոխառուների ն ներդրողների

հետ` կրկնագործարքի հնարավորությունից օգտվելու համար: Դրամական շուկան սովորաբար չունի ձնական կազմակերպում, առնտրի կենտրոնական վայր: Ըստ ընդունված միջազգային կանոնների, ազգային դրամական շուկայում գործառնությունները պետք է ավարտվեն գործարքի կնքման օրը, իսկ միջազգային շուկայում` երկու աշխատանքային օրվա ընթացքում: Դրամական շուկայում առնտրային բանկերի գործառնությունների ձներից է նան կարճաժամկետ դրամական պարտավորությունների առնտուրը: Դրանք վաճառվում են կարճատն, սովորաբար` 90 ն ավելի քիչ օր ժամկետով, ն համարվում են բարձրորակ վարկեր: ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՉԱՓԻՉՆԵՐ - դրանք արժեքային արտահայտությամբ չափում ն արտացոլում են բոլոր տեսակի տնտեսական միջոցները ն միաժամանակ հնարավորություն են ընձեռում համանման ցուցանիշներով կատարելու վերլուծություններ: ԴՐԱՄԱՀԱՏԱՐԱՆ - պետական (կառավարությանը կամ կենտրոնական բանկին ենթակա) կազմակերպություն (հիմնարկություն) է, որը զբաղվում է մետաղադրամների հատումով: Այնտեղ են պատրաստվում նան մետաղադրամները, շքանշանները, մեդալները, այլ մետաղե տարբերանշանները: Մետաղադրամի վրա լինում է փոքրիկ տառ կամ համանման խորհրդանիշ, որը նշանակում է մետաղադրամը թողարկած դրամահատարանի անվանումը: ԴՐԱՄԱՆԻՇԵՐ - դրանք դրամի ներկայացման ձներն են, դրամի տեսակները, որոնք մասնակցում են շրջանառությանը: Դրամանիշերի անվանական արժեքները սահմանվում են այնպես, որպեսզի դրանք խելամիտ կերպով ապահովեն կանխիկի գծով հաշվարկները ն կատարվող վճարումները: Գնաճի պայմաններում թողարկվում են ավելի մեծ անվանումներով դրամանիշեր: Վերջիններս սովորաբար ներկայացվում են թղթադրամների ն մետաղադրամների տեսքով:

ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔ - տնտեսական օրենք է, որը թույլ է տալիս որոշելու շրջանառության համար անհրաժեշտ դրամի քանակը: Պարզ տարբերակով, այն հաշվարկվում է բոլոր ապրանքների գների գումարի ն դրամական միավորի շըրջապտույտի արագությամբ: ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ - 1) դրամի անընդհատ շարժն է շրջանառության ն վճարման ոլորտում` կանխիկ ն անկանխիկ ձներով, որը պայմանավորված է` աշխատանքի, ծառայությունների մատուցման դիմաց վճարման, ապրանքների գնման, տարբեր տեսակի վճարումների ն հաշվարկների իրականացման, թոշակների տրամադրման, պարտքերի վերադարձման գործընթացով: Դրամաշրջանառությունը սպասարկվում է թղթադրամներով (բանկնոտներով), մետաղադրամներով, չեկերով, վարկային (կրեդիտային) քարտերով ն այլն: Գոյություն ունեն դրամաշրջանառության երկու տեսակ: Առաջինը` դա կանխիկ դրամի, այսինքն` դրամանիշերի (բանկնոտների ն մետաղադրամի) շրջանառությունն է: Այս դեպքում որպես վճարամիջոց հանդես են գալիս իրական դրամանիշերը, որոնք մի սուբյեկտի կողմից փոխանցվում են մյուսին` ապրանքների, աշխատանքների ն ծառայությունների դիմաց կամ օրենսդրությամբ նախատեսված այլ դեպքերում (օրինակ` տուգանքները ն տույժերը): Երկրորդը` անկանխիկ դրամաշրջանառությունն է: Այն դրսնորվում է մի սուբյեկտի բանկային հաշվից որոշակի դրամական գումար դուրս հանելու ն այն տվյալ բանկում կամ այլ բանկում մեկ այլ սուբյեկտի հաշվին հաշվեգրելու, կամ այլ ձնով, որի դեպքում կանխիկ դրամական միջոցները որպես վճարամիջոց բացակայում են: Հաշվարկների կանխիկ կամ անկանխիկ ձնի ընտրության իրավունքը պատկանում է շահագրգիռ կազմակերպություններին, քաղաքացիներին: ՀՀ բանկային օրենսդրության համաձայն, ՀՀ կենտրոնական բանկի խնդիրներից մեկը Հայաստանի Հանրապետության արժույթի թողարկումն է, դրամաշրջանառության կազմակերպումը ն կարգավորումը: 2) Դա կանխիկ ն անկանխիկ դրամի անընդմեջ շարժն է` արտադրանքի, ապրանքների շրջանառության, ծառայությունների մատուցման, աշ171

խատանքների կատարման ն բազմապիսի վճարումների իրականացման գործընթացում: ԴՐԱՄԱՊԱՀՈՑ - բանկի մեծ սենյակ, որտեղ կանխիկ դրամը ն արժեքները պահվում են տեղադրված չհրկիզվող պահարաններում: Սովորաբար գտնվում է նկուղային հարկում ն պաշտպանված է կոտրելով բաց անելուց, հրդեհից, հեղեղումներից: ՀՀ բանկային օրենսդրության համաձայն, ՀՀ կենտրոնական բանկը սահմանում է բանկերի ն նրանց մասնաճյուղերի տարածքին ու տեխնիկական հագեցվածությանը (այդ թվում` դրամապահոցին) ներկայացվող պահանջները: ԴՐԱՄԱՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ - 1) շուկայական տնտեսությանը հատուկ ն առավել բարդ ենթակառուցվածք է: Այն դիտվում է որպես` ա) վարկահաշվարկային հարաբերությունների, վարկավորման ձների ն մեթոդների ամբողջություն: Վարկային հարաբերությունները կապված են փոխատվական կապիտալի շարժի հետ` ժամկետայնության, վերադարձելիության ն վճարելիության սկզբունքներով: Դրամավարկային համակարգը ներառում է նան երկրի տարածքում դրամն օգտագործելու համար բնակչությանը դրամով ապահովման, այլ երկրների արժույթների ազգային արժույթի փոխանակման նկատմամբ վերահսկողության, իր դրամավարկային քաղաքականությունն իրականացնելու համար երկրի կողմից օգտագործվող համակարգերը, բ) վարկային կազմակերպությունների (ֆինանսավարկային ինստիտուտների) ամբողջություն, 2) մի խումբ երկրների արտարժույթի փոխարժեքների նկատմամբ հսկողություն իրականացնելու համար օգտագործվող համակարգ է: ԴՐԱՄԱՎԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ - կենտրոնական բանկի քաղաքականությունն է, որով նա ձգտում է ազդել մակրոտնտեսական պայմանների վրա` մեծացնելով կամ փոքրացնելով դրամական զանգվածը: Դրա նպատակն է նպաստել երկրում տնտեսական աճին, գների ն վճարային հաշվեկշռի կայունությանը, զբաղվածությանը, վերահսկել դրամաշրջանառութ172

յունը ն բանկային համակարգի իրացվելիությունն ու վճարունակությունը, ինչպես նան այն, որ դրամի ն վարկային ռեսուրսների առաջարկի մակարդակը նպաստի համազգային տնտեսական խնդիրների լուծմանը: Դրամավարկային քաղաքականությունն անմիջական ազդեցություն է թողնում այնպիսի մակրոտնտեսական ցուցանիշների վրա, ինչպիսիք են` համախառն ներքին արդյունքը, գների մակարդակը, գնաճը ն զբաղվածությունը: Այն հետապնդում է կա՛մ վարկի ն դրամական էմիսիայի ընդլայնում (վարկային էքսպանսիա), կամ էլ դրանց սահմանափակում (վարկային ռեստրիկցիա): Այսպես, տնտեսության ճգնաժամային իրավիճակում կենտրոնական բանկերը փորձում են աշխուժացնել շուկայական իրադրությունը` վարկի ընդլայնման ն տոկոսադրույքի իջեցման ճանապարհով, իսկ տնտեսական վերելքի ժամանակ, ընդհակառակը, նրանք սահմանափակում են վարկը ն բարձրացնում տոկոսադրույքը: Նույն կարգի միջոցառումներով պետությունը նպաստում է դրամական զանգվածի ընդլայնմանը կամ կրճատմանը: Դրամավարկային քաղաքականության մեթոդները բաժանվում են 2 խմբի` ընդհանուր (փոխատվական կապիտալի շուկայի վրա ազդեցությունը ամբողջությամբ վերցված) ն ընտրովի (վարկի կոնկրետ ձների կարգավորում կամ առանձին ճյուղերի, խոշոր ֆիրմաների ն այլ սուբյեկտների վարկավորում): Օգտագործվում են դրամավարկային կարգավորման երեք հիմնական մեթոդներ` բաց շուկայական գործառնությունների իրականացում, պաշտոնական հաշվարկային (վերաֆինանսավորման) տոկոսադրույքի փոփոխություն, բանկերի համար պարտադիր պահուստավորման նորմատիվի սահմանում: Իր հիմնական խնդիրն իրագործելու համար կենտրոնական բանկը թողարկում է նան պետական արժեթղթեր, կառավարում է արժութային պահուստները ն ազգային արժույթի փոխարժեքը: Կենտրոնական բանկերը հաճախ վարում են «կոշտ» դրամավարկային քաղաքականություն` գնաճը զսպելու նպատակով: Հարկաբյուջետային (ֆիսկալ) քաղաքականության հետ միասին, դրամավարկային քաղաքականությունը տնտեսության կայունացման լծակ է:

ԴՐԱՄԱՐԿՂ - կանխիկ դրամի ընդունման, պահպանման ն բացթողման համար նախատեսված պահոց (պահեստարան) է: ԴՐԱՄԱՐԿՂԱՅԻՆ ԳԻՐՔ - 1) սկզբնական գրառումների (ձնակերպումների) գիրք է, որում գրանցվում են կազմակերպության բոլոր կանխիկ մուտքերը ն վճարումները (ելքերը): Շաբաթը կամ ամիսը մեկ անգամ համեմատվում է բանկային հաշվի քաղվածքի հետ, 2) սկզբնական գրառումների գիրք է, որում գրանցվում են կազմակերպության բանկային հաշվին կատարված բոլոր մուտքերը ն դրանից կատարված վճարումները: Ի տարբերություն սկզբնական գրառումների մյուս բոլոր գրքերի, դրամարկղային գրքի մնացորդային գումարները ցույց են տալիս, որ բանկը պարտք է տվյալ կազմակերպությանը կամ, ընդհակառակը` կազմակերպությունն է պարտք բանկին: Դրամարկղային գրքերը անվանում են նան դրամարկղային մատյաններ: ԴՐԱՄԱՐԿՂԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - բանկերի դըրամարկղների, կազմակերպությունների ստորաբաժանումների կողմից իրականացվող գործառնություններն են, որոնք կապված են կանխիկ դրամի ընդունման, պահպանման, հանձնման ն վերահաշվարկման հետ: Այդ գործառնությունները սովորաբար կարգավորվում են ֆինանսական իրավունքի նորմերով: Կախված այն բանից, թե որ սուբյեկտների գծով է իրականացվում դրամարկղային գործառնությունների պետական կարգավորումը, կարելի է այն առանձնացնել երեք տեսակի գործառնությունների` ա) բանկերի ն այլ վարկային հիմնարկությունների, բ) ձեռնարկությունների, հիմնարկությունների ն կազմակերպությունների, գ) բնակչությունից ապրանքների, ծառայությունների ն աշխատանքների դիմաց վճարներն ընդունող ձեռնարկությունների ն այլ կազմակերպությունների կողմից իրականացվող գործառնությունների նկատմամբ: Դրամարկղային գործառնությունների վարման կարգավորումը նան ապահովում է պետության ն կանխիկ դրամաշրջանառության սուբյեկտների շահերի օրգանական զուգակցումը:

ԴՐԱՄԱՐԿՂԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄ - 1) դրամարկղային գործառնություններն իրականացվում են դրամարկղի ն հաշվետու անձանց միջոցով, 2) դրամարկղային գործառնությունների իրականացման, այդ թվում` դրանց փաստաթղթավորման ն դրամարկղային գրքի վարման կարգը սահմանում է կառավարությունը, 3) երբ բանկից ստացված կանխիկ դրամը ենթակա է մուտքագրման կազմակերպության դրամարկղ, մուտքագրումը պետք է կատարվի առնվազն կանխիկ դրամը բանկային հաշվից հանելու հաջորդ օրը, 4) երբ դրամարկղից ելքագրված կանխիկ դրամը ենթակա է մուտքագըրման կազմակերպության բանկային հաշիվներ, մուտքագրումը պետք է կատարվի առնվազն կանխիկ դրամը դրամարկղից հանելու հաջորդ օրը: ԴՐԱՄԱՐԿՂԱՅԻՆ ՉԵԿ - ըստ ներկայացնողի, որով հաշվի տիրոջը կամ երրորդ անձին վճարվում է կանխիկ դրամական միջոց` առանց այդ չեկի օրինականությունը ստուգելու: ԴՐԱՄԱՐԿՂԻ ՕՐԴԵՐ - 1) ձեռագիր կամ տպագրված անդորրագիր է, որով կանխիկ դրամի մուծումը գրանցվում է ավանդային հաշվում: Գանձապահը ստուգում է կանխիկ դրամը ն այն գրանցում դրամարկղի օրդերում, 2) դրամական փաստաթուղթ է, որով իրականացվում ն ձնակերպվում են կազմակերպության դրամարկղի կողմից կանխիկ դրամն ընդունելու ն դուրս գրելու հետ կապված դրամարկղային գործառնությունները: Դրամը բաց է թողնվում դրամարկղի ելքի օրդերով կամ դրան փոխարինող այլ փաստաթղթով (վճարման տեղեկագիր, վճարման հաշիվ), իսկ դրամն ընդունվում է դրամարկղի մուտքի օրդերով: Համաձայն ՀՀ գործող օրենսդրության, դրամարկղի ելքի օրդերը ստորագրվում է կազմակերպության ղեկավարի կամ նրա կողմից լիազորված անձի, գլխավոր հաշվապահի, գանձապահի ն դրամը ստացողի կողմից, իսկ դրամարկղի մուտքի օրդերը` գըլխավոր հաշվապահի ն գանձապահի կողմից:

ԴՐԱՄԻ (ՓՈՂԻ) ԲԱՂԱԴՐԱՏԱՐՐԵՐԸ - դրանք դրամական զանգվածի կառուցվածքի ցուցանիշներն են, այդ թվում` Խ0-ն շրջանառությունում գտնվող կանխիկ դրամն է: Խ1-ն ընդգրկում է շրջանառությունում կանխիկ դրամը ն ցպահանջ ավանդները (առանց տեղական ինքնակառավարման մարմինների ավանդների), Խ2-ն ընդգրկում է Խ1-ը ն դրամով ժամկետային ավանդները: ԴՈՒՍՏՐ ԲԱՆԿ - ձնական առումով անկախ առնտրային բանկ է, որի նկատմամբ իրական հսկողությունն իրականացնում է մեկ այլ բանկ (կամ այլ բանկեր), որը հանդես է գալիս, այսպես կոչված, մայր բանկի (բանկ-հոլդինգի) դերում: Այդպիսի փոխհարաբերությունների համար, որպես պայման, համարվում է մայր բանկի կողմից դուստր բանկի բաժնետոմսերի (փայերի) հսկիչ փաթեթին տիրապետելը: ԴՈՒՍՏՐ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ) - իրավաբանական անձ հանդիսացող այն ձեռնարկությունն է, որի ամբողջ գույքը սեփականության իրավունքով պատկանում է իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող մեկ այլ ձեռնարկության, ինչպես նան հասարակական կամ կրոնական կազմակերպության: Դուստր ձեռնարկություն հիմնադրելու իրավունք ունեն կոլեկտիվ սեփականության վրա հիմնված ձեռնարկությունները, շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող կազմակերպությունները ն տվյալ երկրի ու այլ պետությունների պետական ձեռնարկությունները: Դուստր ձեռնարկության հիմնադիր փաստաթուղթը հիմնադիրի կողմից հաստատված կանոնադրությունն է, որում պարտադիր պետք է նշվի այդ հիմնադրի անվանումը:

Ե ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿ - հարկ վճարողների կողմից օրենքով սահմանված կարգով ն չափով պետական բյուջե վճարվող ուղղակի

հարկ է: Եկամտահարկ են վճարում Հայաստանի Հանրապետության ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ ֆիզիկական անձինք: Ռեզիդենտ է համարվում այն ֆիզիկական անձը, որը հարկային տարում (հունվարի 1-ից դեկտեմբերի 31-ը ներառյալ) ցանկացած ժամանակահատվածում գտնվել է Հայաստանի Հանրապետությունում առնվազն 183 օր ն ավելի, ինչպես նան ՀՀ-ում պետական ծառայությունում գտնվող, ժամանակավորապես նրա տարածքից դուրս աշխատող ֆիզիկական անձինք: Եկամտահարկը հարկվում է ստացված համախառն եկամտից` սահմանված տոկոսադրույքաչափերով, այդ թվում` աշխատավարձից ն դրան հավասարեցված այլ վճարումներից, խաղատներում` շահումներով խաղերից ստացած եկամուտներից, շահաբաժիններից ն եկամտահարկի օրենքով սահմանված այլ եկամուտներից: ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ - եկամտահարկ վճարողներ են հանդիսանում ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ ֆիզիկական անձինք: Ֆիզիկական անձի ռեզիդենտ լինելը պայմանավորված է ներքոթվարկյալ պայմաններից որնէ մեկի առկայությամբ. • եթե անձը հարկային տարում (հունվարի 1-ից դեկտեմբերի 31-ը ներառյալ) սկսվող կամ ավարտվող տասներկուամսյա ցանկացած ժամանակահատվածում գտնվել է ՀՀ-ում ընդհանուր առմամբ 183 ն ավելի օր, • եթե անձի կենսական շահերի կենտրոնը գտնվում է ՀՀ-ում (մասնավորապես` բնակարանը, որտեղ բնակվում է ընտանիքը, անձնական գույքը, հիմնական գործունեության վայրը), • եթե անձը ժամանակավորապես պետական ծառայություն է իրականացնում ՀՀ տարածքից դուրս:

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ԳԱՆՁՈՒՄԸ ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐԻՑ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱՑԻՈՒԹՅՈՒՆ ՉՈՒՆԵՑՈՂ ԱՆՁԱՆՑԻՑ - եթե

օտարերկրյա քաղաքացին կամ քաղաքացիություն չունեցող անձը Հայաստանում եկամուտներ է ստանում հարկային գործակալներից, ապա վերջիններս հաշվարկված եկամուտներից պահում են եկամտահարկ, առանց որնէ նվազեցում կատարելու:

Վերոնշյալից բացառություն են կազմում միայն շահաբաժինները, որոնք հարկային գործակալը նվազեցնում է նան օտարերկրյա քաղաքացիների ն քաղաքացիություն չունեցող անձանց համար:

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ԿՐԿՆԱԿԻ ՀԱՐԿՄԱՆ ԲԱՑԱՌՈՒՄ

- ՀՀ ռեզիդենտների կողմից արտերկրներում ստացած եկամուտները ընդգրկվում են նրանց համախառն եկամտի մեջ ն հայտարարագրվում ՀՀ-ում: Սակայն կրկնակի հարկումը բացառելու նպատակով ՀՀ-ում ռեզիդենտների կողմից վճարման ենթակա եկամտահարկը հաշվարկելիս հաշվի են առնվում այն հարկերը, որոնք ռեզիդենտը վճարել է արտերկրներում: ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱԿԱԼԻ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - ձեռնարկությունները (կազմակերպությունները) ն անհատ ձեռնարկատերերը պարտավոր են եռամսյակը մեկ անգամ իրենց գտնվելու վայրի հարկային մարմնին ներկայացնել ամփոփ հաշվարկ, ինչպես նան տեղեկություններ` անցած եռամսյակում ֆիզիկական անձանց վճարված եկամտի գումարների, նրանց բնակության (հաշվառման) վայրի հասցեների ն այդ եկամուտներից պահված ու բյուջե փոխանցված եկամտահարկի գումարների մասին: ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ - հարկային գործակալի կողմից հարկի պահումն իրականացվում է ամսական հարկվող եկամտի դեպքում սահմանված տոկոսադրույքներով, համապատասխան սանդղակներում: Տարեկան կտրվածքով ինքնուրույնաբար հարկ վճարողների համար հարկման սանդղակը ըստ էության մնում է նույնը, պարզապես տարեկան հարկվող եկամտի չափը տարանջատվում է ամսական հարկվող եկամտի 12-ապատիկի չափով: Եկամտահարկի դրույքաչափերը ենթակա են փոփոխության` ըստ համապատասխան օրենքի:

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ԿԱՆԽԱՎՃԱՐՆԵՐ - տարվա ընթացքում ձեռնարկատիրական գործունեությունից եկամուտներ ստացող հարկատուն, նախորդ տարվա եկամտահարկի փաստացի գումարի 1/6-ի չափով, յուրաքանչյուր եռամսյակի վերջին ամսվա կեսից ոչ ուշ կատարում է եկամտահարկի կանխավճարներ: Կանխավճարներից ազատվում են հետնյալ հարկատուները. • որոնց նախորդ տարվա եկամտահարկի գումարները չեն գերազանցում օրենքով սահմանված գումարի չափով, կամ այն հարկատուն, որը նախորդ տարում ունեցել է վնաս, • որոնք ընթացիկ տարում չեն նախատեսում եկամուտներ ունենալ, • որոնք եկամտահարկի գծով կատարում են հաստատագրված վճարներ կամ վճարում են պարզեցված հարկ, • կանխավճարներից ազատված են նան նոր ձեռնարկատիրական գործունեություն սկսող հարկատուները: Կանխավճարների չափը որոշվում է երկու եղանակով. • նախորդ տարվա փաստացի եկամտահարկի գումարի հիման վրա, • նախատեսվող ընթացիկ տարվա հարկվող եկամտի չափի հիման վրա: ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ԵԿԱՄՈՒՏ ՉՀԱՄԱՐՎՈՂ ՏԱՐՐԵՐ - հարկման նպատակով եկամուտ չեն համարվում. • պետական նպաստները (օրինակ` հղիության ն ծննդաբերության, երեխայի ծննդյան, թաղման, գործազրկության, աղքատության նպաստները), բացառությամբ ժամանակավոր անաշխատունակության նպաստների, • պետական կենսաթոշակները, • արյուն ու կրծքի կաթ հանձնելու ն դոնորության այլ տեսակների համար վճարված գումարները, • վճարվող ալիմենտները (ապրուստավճարները),

• զոհված զինծառայողների ընտանիքների անդամներին ն հաշմանդամ դարձած զինծառայողներին տրվող միանըվագ նպաստները: ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԵԿԱՄՈՒՏ - հաշվետու ժամանակաշրջանում հարկատուի ստացած բոլոր եկամուտների հանրագումարն է` անկախ դրանց ստացման աղբյուրներից: Եկամուտները կարող են ստացվել թե’ բնամթերային, ն թե’ դրամական տեսքով, այդ թվում նան` արտարժույթով: Արտարժույթով ստացված եկամուտները վերահաշվարկվում են ՀՀ դըրամով` ելնելով դրանց ստացման օրը ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված արտարժութային փոխարժեքից: Եկամուտ են համարվում, մասնավորապես` • աշխատանքի վարձատրությունը ն դրան հավասարեցված այլ վճարումները, • ռոյալթիները, • մրցույթների դրամական ն իրային շահումները, • նվիրատվության ն օգնության կարգով ստացված գույքն ու դրամական միջոցները, • ժառանգության կարգով ստացված գույքը ն դրամական միջոցները, • վարձակալության դիմաց ստացվող վճարները (վարձավճարները), • քաղաքացիաիրավական այլ պայմանագրերի կատարումից ստացված եկամուտները, • տոկոսները (տոկոսային եկամուտները), • ձեռնարկատիրական գործունեության իրականացումից ստացված եկամուտները ն այլն: ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՈՒՄԸ ԵՎ ՎՃԱՐՈՒՄԸ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱԿԱԼԻ ԿՈՂՄԻՑ - այն բոլոր եկամուտները, բացառությամբ որոշ դեպքերի (երբ եկամուտներ ստացող ֆիզիկական անձը հանդիսանում է անհատ ձեռնարկատեր, կամ ստացված եկամուտները մրցույթների ն մրցությունների, ինչպես նան

վիճակախաղի իրային շահումներ են), որոնք հաշվարկվում են ֆիզիկական անձանց վճարելու համար: Հարկ վճարողի կողմից նրանց վճարվում են եկամտահարկի պահումը իրականացնելուց հետո, այսինքն` այս հարկատեսակի գծով եկամուտներ վըճարող հարկատուները հիմնականում հանդես են գալիս հարկային գործակալի դերում: ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ՕԲՅԵԿՏ ԵՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ԵԿԱՄՈՒՏ - ռեզիդենտի համար հարկվող օբյեկտ է համարվում ՀՀ տարածքում ն նրա սահմաններից դուրս ստացվող հարկվող եկամուտը, իսկ ոչ ռեզիդենտի համար` հայաստանյան աղբյուրներից ստացվող հարկվող եկամուտը: ԵԿԱՄՈՒՏ - հաշվետու ժամանակաշրջանում ստացված բոլոր տեսակի տնտեսական շահերի ստացման աճն է, որը հանգեցնում է սեփական կապիտալի ավելացմանը (բացառությամբ բաժնետերերի կողմից սեփական կապիտալում կատարված ներդրումների գումարի չափի): Կամ այլ կերպ` եկամուտը իրացումից հասույթի ն այլ եկամուտների հանրագումարն է: ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԵՐԿՐՈՐԴԱՅԻՆ ԲԱՇԽՄԱՆ ՀԱՇԻՎ - արտացոլում է ընթացիկ անհատույց փոխատվությունների ստացման ն փոխանցման արդյունքում սկզբնական եկամուտների մընացորդի (սալդոյի) վերափոխումը տնօրինվող եկամտի: ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐԱԳՐՈՒՄԸ ՏԱՐՎԱ ԱՌՈՒՄՈՎ տարվա ընթացքում (որոշ բացառություններով) ֆիզիկական անձի կողմից փաստացի ստացված (իսկ անհատ ձեռնարկատերերի ձեռնարկատիրական գործունեությունից` եկամուտների գծով հաշվեգրված) եկամուտների մասին հայտարարագիրը անձը պետք է ներկայացնի իր բնակության (հաշվառման) վայրի հարկային մարմնին` տարին ավարտելուց հետո սահմանված ժամկետում:

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՀԱՇԻՎ - եկամուտների սկզբնական բաշխման հաշվի բաղկացուցիչ մասն է: Այն արտացոլում է անմիջականորեն ապրանքների ու ծառայությունների արտադրության գործընթացին մասնակցող կառուցվածքային ռեզիդենտ միավորների կողմից վճարած սկզբնական եկամուտները: Կառուցվածքային միավոր է համարվում տվյալ երկրի ռեզիդենտ անձը, եթե այդ տարածքում է գտնվում դրա տնտեսական շահերի կենտրոնը, այսինքն` եթե այն զբաղվում կամ նախատեսում է զբաղվել տնտեսական գործունեության որնէ տեսակով կամ գործառնություններով երկար ժամանակահատվածում (սովորաբար հավասարեցված է մեկ տարվա): ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ԲԱՇԽՄԱՆ ՀԱՇԻՎ - համարվում է եկամուտների սկզբնական բաշխման հաշվի երկրորդ կառուցվածքային մասը: Այն բնութագրում է ռեզիդենտների (կառուցվածքային միավորների կամ հատվածների) միջն արտադրական գործունեությունից ն սեփականությունից ստացած սկզբնական եկամուտների բաշխումը: ԵՎՐԱՐԺՈՒՅԹ - 1) տարբեր երկրների ընկերությունների ն կառավարությունների դրամական միջոցներն են, որոնք ավանդադրված են իրենց սեփական երկրի տարածքից դուրս գտնըվող, գլխավորապես` եվրոպական երկրների բանկերում: Այդ ավանդները եվրոպական երկրներից որնէ մեկի արժույթով է, որը, սակայն տվյալ երկրի ազգային արժույթը չէ: Օրինակ, ԱՄՆ դոլարները Ֆրանսիայի կամ Իտալիայի բանկերի հաշիվներում կոչվում են Եվրոդոլարներ, գերմանական մարկերը` Շվեցյարիայի կամ Մեծ Բրիտանիայի բանկերի հաշիվներում, Եվրոմարկեր ն այլն: Եվրարժույթներն օգտագործվում են վարկերի ն փոխառությունների տրամադրման ու ստացման համար: Դրանով առնտրային բանկերն իրագործում են ավանդափոխատվական անկանխիկ գործառնություններ, այդ արժույթները թողարկող երկրների սահմաններից դուրս: Հիմնական փոխառուները ն վարկատուներն են, առնտրային բանկերը, խոշոր ընկերությունները ն կենտրոնական բանկերը, 2) թողարկող երկրի սահման182

ներից դուրս գործածություն ունեցող առանձին երկրների ազգային արժույթներն են, որոնցով համապատասխան գործառնությունները կատարում են օտարերկրյա բանկերը` զգալի մասշտաբներով: ԵՎՐԱՐԺՈՒՅԹՈՎ ԴԵՊՈԶԻՏՆԵՐ - այլ արժույթով արտահայտված դեպոզիտն է, որը տարբեր է այն երկրի ազգային արժույթից, որտեղ գտնվում է դեպոզիտ ընդունող բանկը, օրինակ` եվրարժույթի շուկայում գործառնություններ իրականացնելիս: ԵՎՐՈՇՈՒԿԱ - 1) փոխատվական կապիտալի միջազգային շուկա է, որտեղ գործառնություններն իրականացվում են գլխավորապես եվրարժույթով ն եվրոպարտատոմսերով: Ստեղծվել է Եվրոպայում 50-ական թվականներին` միջազգային առնտուրը ֆինանսավորելու համար: Այն ընդգրկում է միջազգային դրամական ու կապիտալի շուկաների մի ամբողջություն, որը ներառում է բոլոր համաշխարհային ֆինանսական կենտրոնները ն որտեղ էլ կատարվում են եվրարժույթով գործառնություններ: Շուկայի հիմնական մասնակիցներն են` առնտրային բանկերը, խոշոր ընկերությունները ն Եվրոմիության անդամ համարվող կենտրոնական բանկերը: Եվրոշուկայում որպես փոխատուներ հանդես են գալիս առավելապես մասնավոր առնտրային բանկերը, իսկ փոխառուների դերում` միջազգային կորպորացիաները ն այն պետությունները, որոնք ունեն արտարժույթի կարիք: Գործառնությունները կատարվում են կարճաժամկետ վարկերի տեսքով: 1960թ. շրջանառության մեջ մտան եվրոդոլարային ավանդային սերտիֆիկատները, իսկ եվրոշուկայի հնարավորությունները մեծացան եվրովարկերի հայտնվելով: Բացի վարկերից, եվրոշուկան ներկայանում է եվրոպարտատոմսերի փոխառություններով կատարվող գործառնություններով, եվրարժույթի արժեթղթերով ֆյուչերսային գործարքներով: Եվրոշուկան ընդունված է ստորաբաժանել եվրարժույթի, եվրովարկի ն եվրոկապիտալի շուկաների: Խոշորագույն եվրոշուկան Լոնդոնում է, մասշտաբներով ավելի փոքր շուկաները տեղաբաշխված են Փարիզում, Բրյուսելում ն Ֆրանկֆուրտում, 2) Եվրոպական համագործակ183

ցություն, որը դիտարկվում է որպես ապրանքների միասնական խոշոր շուկա:

ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ - Եվրոպական

միության (Եվրոմիություն) բաղկացուցիչ մասն է, որը մինչն 1993թ. նոյեմբերը անվանվում էր Եվրոպական տնտեսական համագործակցություն: Ստեղծվել է 1957թ. Քարածխի ն պողպատի եվրոպական միավորման 6 անդամ երկրների` Բելգիայի, Գերմանիայի, Իտալիայի, Լյուքսեմբուրգի, Նիդերլանդների ն Ֆրանսիայի միջն Հռոմում կնքված պայմանագրի հիման վրա, նրա անդամների միջն առնտրի ն տնտեսական համագործակցության նպատակով: 1973թ. Համագործակցությանը միացան Դանիան, Իռլանդիան ն Մեծ Բրիտանիան: Եվրոպական համագործակցության հիմնական նպատակն է` անդամ երկրների տնտեսական սերտ միավորումը (ինտեգրացումը), դրամական միջոցների ն մարդկանց ազատ հոսքի ապահովումը, ընդհանուր դրամի (եվրո) ու ընդհանուր ազատ շուկայի ստեղծումը ն այլն: Օգտագործվում է համատեղ հաշվարկային արժույթ` էքյու, գործում է Եվրարժույթի համակարգը: 1985թ. ԵՀ անդամ երկրներն ընդունեցին Միասնական եվրոպական ակտ, որով մասնավորապես, նախատեսվում է վերացնել ապրանքների, ծառայությունների, կապիտալի ն աշխատուժի տեղաշարժի մնացած արգելքները, մաքսային ձնականությունները: 1992թ.-ից ԵՀ-ն անվանվում է տնտեսական միություն, որն ընդգրկում է 12 արնմտաեվրոպական երկրներ (Բելգիա, Մեծ Բրիտանիա, Հունաստան, Դանիա, Գերմանիա, Իռլանդիա, Իսպանիա, Իտալիա, Լյուքսեմբուրգ, Նիդերլանդներ, Պորտուգալիա ն Ֆրանսիա), որոնք իրականացնում են իրենց տնտեսությունների ինտեգրացիան: ԵՐԱՇԽԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ - ըստ որի երաշխավորը, երաշխավորության պայմանագրով, այլ անձի պարտատիրոջ առջն պարտավորվում է պատասխանատվություն կրել, այդ անձի կողմից իր պարտավորությունը լրիվ կամ մասնակի կատարելու համար: Երաշխավորության պայմանագիրը կարող է կնքվել նան ապագայում ծագելիք պարտավորության ապահովման համար: Ե184

րաշխավորության պայմանագիրը պետք է կնքվի գրավոր: Գրավոր ձնը չպահպանելը հանգեցնում է այդ պայմանագրի անվավերությանը կամ ոչ հավաստի լինելուն: ԵՐԱՇԽԱՎՈՐՈՒՄ (ԱՆԴԵՐՐԱՅԹԻՆԳ) - ֆինանսական կազմակերպության (առնտրային բանկի, ապահովագրական ընկերության ն այլն) կողմից պայմանավորված վարձատրության դիմաց որնէ գործառնության ֆինանսական ռիսկն իր վրա վերցնելն է: Երաշխավորումը արժեթղթերի թողարկման ն տեղաբաշխման երաշխավորված ներդրումային ընկերությունների, բանկերի ն խոշոր բրոքերային ֆիրմաների կողմից նոր թողարկված արժեթղթերը առաջնային շուկայում տեղաբաշխելու տարածված մեթոդն է: Հնարավոր են երաշխավորման հետնյալ պայմանները. ա) երաշխավորը` ներդրումային ընկերությունը, թողարկողից գնում է արժեթղթերի ամբողջ քանակությունը` հաստատագրված գնով ն այն վերավաճառում է այլ ներդրողներին, բ) ներդրումային ընկերությունը պարտավորվում է թողարկողից գնել արժեթղթերի չտեղաբաշխված քանակությունը, գ) ներդրումային ընկերությունը պարտավորվում է ներդնել բոլոր ջանքերը արժեթղթերի թողարկման ուղղությամբ` առանց իր վրա վերցնելու դրանց չտեղաբաշխված մասի գծով պարտավորություն: ԵՐԱՇԽԻՔ - ըստ որի, երաշխիք տված անձը (բանկը, այլ վարկային հաստատությունը կամ ապահովագրական կազմակերպությունը) այլ անձի (պրինցիպալի) խնդրանքով գրավոր պարտավորություն է ստանձնում այդ պրինցիպալի պարտատիրոջ (բենեֆիցիարի) հանդեպ, երաշխիքով ստանձնած պարտավորության պայմաններին համապատասխան, բենեֆիցիարին վճարել դրամական գումար` վերջինիս կողմից գրավոր պահանջ ներկայացնելիս: Երաշխիքն ապահովում է բենեֆիցիարի հանդեպ պրինցիպալի պարտավորության (հիմնական պարտավորության) պատշաճ կատարումը: Երաշխիք տալու համար պրինցիպալը երաշխիք տված անձին վճարում է պայմանավորված վարձատրությունը:

ԵՐԱՇԽԻՔԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ - այն ենթադրում է հաճախորդներին երաշխիքների ն երաշխավորությունների տըրամադրում ու այդ ծառայության դիմաց կոմիսիոն (միջնորդային) վարձատրության ստացում: Բանկի իմիջի բարձրացման, շահավետ գործնական փոխհարաբերությունների հաստատման ն այլ պայմանների դեպքում հնարավոր է նան անվճար երաշխավորությունների տրամադրում: ԵՐԿԱԿԻ ՊԱՀԵՍՏԱՅԻՆ ՎԿԱՅԱԳԻՐ - համարվում է օրդերային այն արժեթուղթը, որը հավաստում է ապրանքային պահեստի կողմից ապրանքն ի պահ ընդունելը: Երկակի պահեստային վկայագիրը կազմված է երկու մասից` պահեստային վըկայագրից ն գրավային վկայագրից (վարանտից), որոնք առանձին-առանձին արժեթղթեր են: ԵՐԿԱՐԱԺԱՄԿԵՏ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - ակտիվներ, որոնք ունեն մեկ տարուց ավելի ծառայության ժամկետ, օգտագործվում են արտադրական գործընթացում ն նախատեսված չեն հաշվետու ժամանակաշրջանում վաճառելու համար: ԵՐԿԱՐԱԺԱՄԿԵՏ ՊԱՍԻՎՆԵՐ - երկարաժամկետ բանկային վարկերը ն փոխառությունները, ֆինանսական վարձակալության գծով երկարաժամկետ պարտավորությունները, հետաձգված հարկային պարտավորությունները ն այլ ոչ ընթացիկ պարտավորություններն են, որոնք ենթակա են մարման հաշվետու պահից ավելի քան 12 ամիս հետո: ԵՐԿՄԱԿԱՐԴԱԿ ՇՈՒԿԱ - արժույթի շուկա, որն ունի երկու մակարդակ: Սովորաբար առաջին մակարդակը զբոսաշրջիկների ներհոսքի կազմակերպումն է, իսկ մյուս մակարդակը` գործարարության (բիզնեսի) կարգավորումը: ԵՐԿՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՌԻՍԿ - ազգային քաղաքականության այն վտանգն է, որ արտերկրյա կառավարությունը կհրաժարվի սպասարկել կամ մարել պարտքը ն կատարել այլ պար186

տավորությունները փոփոխության հետնանքով: Երկրի տնտեսական ռիսկը կապված է ամբողջ պետության ֆինանսական դըրության, բոլոր տնտեսական գործակալների (ներառյալ կառավարությունը) կամ նրանց մեծ մասի կողմից արտաքին վճարումները դադարացնելու հնարավորության հետ: ԵՐԿՐՈՐԴԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱ - 1) նախկինում թողարկված արժեթղթերի շրջանառությունն է, դրանց գոյության ամբողջ ժամանակահատվածում նրա առք ու վաճառքի, կամ արժեթղթի մի սեփականատիրոջից մյուսին այլ միջոցներով փոխանցման գործողությունների համախումբը: Այլ կերպ ասած, դա մի շուկա է, որտեղ շրջանառվում են արդեն գոյություն ունեցող արժեթղթերը, ի տարբերություն առաջնային շուկայի, որտեղ արժեթղթերը վաճառքի են հանվում առաջին անգամ: Այս շուկայում արժեթղթերի առուծախի գործառնությունները կատարվում են սկզբնական պարտատեր չհանդիսացող անձանց ն փոխատուների միջն: Որպես վաճառողներ հանդես են գալիս ոչ թե «սկզբնական» փոխառուները, այլ պարտատերերը, որոնք նախօրոք ձեռք են բերել նշված պարտավորությունները: Այդպիսի վաճառքից միջոցներն անցնում են արժեթղթերի տիրոջը (ներդրողին), ն ոչ թե այն թողարկած կազմակերպությանը: Երկրորդային շուկայի դերը հիմնականում կատարում է արժեթղթերի բորսան, քանի որ նոր թողարկումները կազմում են նրա շրջանառության միայն մի փոքր մասը: Երկրորդային շուկան է ապահովում արժեթղթերի իրացվելիությունը ն ռիսկերի բաշխումը, ինչպես նան ստեղծում պայմաններ առաջնային շուկայի բնականոն գործունեության համար, 2) վաճառքի կամ վերավաճառքի գծով ապրանքային գործարքներն են, որոնք կատարվում են միջնորդի, ն ոչ թե սկզբնական վաճառողի միջոցով, 3) շուկա, որտեղ ազատ շրջանառվող դրամական շուկայի գործիքները դիլերների կողմից վաճառվում են նոր ներդրողներին: ԵՐՐՈՐԴ ԱՆՁ - 1) միջնորդ է, որը կարգավորում է ֆինանսական փոխհարաբերությունները մատակարարի ն գնորդի, տարբեր կազմակերպությունների ն առանձին անձանց միջն, ա187

պահովելով իր համար եկամտի ստացում, 2) ապահովագրական պատահարի հետ կապված մի անձ է, որը ոչ ապահովագրող է, ոչ էլ ապահովագրվող: Զ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ - Եվրոպական

համագործակցության կողմից կառավարվող հիմնադրամ: Այն զարգացող երկրներին տրամադրում է միջոցներ` սուբսիդիաների ն վարկերի տեսքով, ենթակառուցվածքների զարգացման կոնկրետ նախագծերի համար: ԶԲԱՂՎԱԾՆԵՐ - համարվում են ինչպես վարձու (անկախ այն բանից աշխատանքը եղել է մշտական, ժամանակավոր, սեզոնային, պատահական կամ միանգամյա), այնպես էլ ոչ վարձու աշխատող անձինք: ԶԲԱՂՎԱԾՆԵՐԻ ԹՎԱՔԱՆԱԿ - համարվում են ինչպես սեփականության բոլոր ձների հիմնարկներում ն կազմակերպություններում աշխատող անձինք, ներառյալ փոքր ն հասարակական կազմակերպություններում, գյուղացիական տնտեսություններում զբաղվածները, այնպես էլ ձեռնարկատիրական գործունեությամբ զբաղվածները ն ինքնազբաղված բնակչությունը: ԶԵՂՉ - 1) տվյալ պահին արժեթղթերի բորսայում արժեթղթերի վաճառքի գնի, ընթացիկ բորսայական փոխարժեքի ն արժեթըղթի անվանական արժեքի, կամ մարման պահին նրա վաճառքի գնի միջն տարբերությունն է, ֆինանսական գործիքի գնումը մինչն դրա մարումը այնպիսի գնով, որը փոքր է անվանական արժեքից, 2) արտարժույթի ֆորվարդային փոխարժեքի (գործարքի կնքման պահին ամրագրված, սակայն գալիք ժամկետներում վճարվող փոխարժեքի) ն անհապաղ վճարման դեպքում փոխարժեքի միջն տարբերությունն է, 3) մատակարարման տարբեր ժամկետներով միննույն ապրանքի գների միջն տարբերությունն է, 4) գնից զեղչ` հաշվի առած շուկայի իրադրությունը,

5) մուրհակի անվանական գնից իջեցում` այն վաղաժամկետ (մինչն մարման ժամկետը լրանալը) ձեռք բերելու (զեղչելու) դեպքում: Մուրհակը զեղչող (գնող) բանկը կամ մասնավոր անձը վճարում է անվանականից ցածր գին, սպասելով մինչն մարման ժամկետը` շահույթ ստանալու նպատակով, 6) ապրանքի գնացուցակում նշված կամ հայտարարված գնի իջեցում, կապված կանխիկ վճարողի, մեծաքանակ գնորդների, մշտական հաճախորդների այլ հանգամանքների հետ: ԶՈԻՏ ՆԵՐՔԻՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ (ԶՆԱ) - ՀՀ կենտրոնական բանկի ն բանկային համակարգի պահանջներն են երկրի ներքին տնտեսության նկատմամբ: ՀՀ կենտրոնոկան բանկի համար ներքին տնտեսության հիմնական ոլորտներն են` ՀՀ կառավարությունը ն առնտրային բանկերը, իսկ ամբողջ բանկային համակարգի համար` կառավարությունը ն իրական հատվածը: Տնտեսության մյուս հատվածների նկատմամբ պահանջներն ընդգրկվում են զուտ այլ ակտիվներում, իսկ կառավարության նկատմամբ պարտավորություններն առանձնացվում են պահանջներից: ԶՈՒՅԳԱՅԻՆ ՌԵԳՐԵՍԻԱ - բնութագրվում է գործոնային ն արդյունքային ցուցանիշների միջն եղած կապով: Վերլուծական կապն այդ ցուցանիշների միջն արտահայտվում է հետնյալ հավասարումներով. • ուղիղ գծի` 7 x = a 8 + a1x :

• պարաբոլի` 7 x = a 8 + a1x + a 2 x 2 : a • հիպերբոլի` 7 x = a 8 + 1 : x

• բազմագործոնի` 7 x ,x x = a 8 + a1x1 + a2 x 2 + ... + aո x ո : 1 2... m Հավասարման տեսակը կարելի է որոշել գծապատկերի տեսքով, սակայն գոյություն ունեն դրույթներ, որոնք թույլ են տալիս ստանալու կապի հավասարումը` չօգտագործելով գծապատկերային եղանակը: Եթե գործոնային ն արդյունքային ցու189

ցանիշներն աճում են համամասնորեն, մոտավորապես թվաբանական պրոգրեսիայով, նշանակում է, դրանց միջն գոյություն ունի գծային կապ, իսկ հակադարձի դեպքում` հիպերբոլային կապ: Եթե գործոնային ցուցանիշը փոփոխվում է թվաբանական պրոգրեսիայով, իսկ արդյունքայինը` նշանակալի արագ, ապա կիրառվում են պարաբոլային կամ աստիճանային կապերը: ԶՈՒՏ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔ - որոշակի ժամանակաշրջանում (սովորաբար մեկ տարում) երկրում արտադրված բոլոր վերջնական ապրանքների ն ծառայությունների գումարային ծավալն է դրամական արտահայտությամբ, հանած հիմնական միջոցների համար նախատեսված ամորտիզացիան: Այն որոշվում է որպես համախառն ազգային արդյունքի (ՀԱԱ) ն ամորտիզացիոն հատկացումների միջն տարբերություն: ԶՈՒՏ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - կազմակերպության ունեցվածքն է կամ բոլոր տեսակի ակտիվներն են` պարտավորությունները հանելուց հետո: Ստացված թիվը հավասար է կազմակերպության սեփական կապիտալին: Գոյություն ունեն տարբեր կարծիքներ այն բանի վերաբերյալ, թե երկարաժամկետ ստորադաս պարտավորություններն արդյո՞ք պետք է դիտարկել որպես սեփական կապիտալի տարր ն չհանել զուտ ակտիվների գումարը հաշվելու ժամանակ, թե դրանք պետք է վերագրել պարտավորություններին ն հանել ակտիվների ընդհանուր գումարից: Կազմակերպության զուտ ակտիվների արժեքի ցուցանիշը հանդիսանում է կազմակերպության` որպես ամբողջական գույքային համալիրի, հաշվեկշռային արժեքի որոշման հիմք: ԶՈՒՏ ԱՐԺԵՔ - արտադրանքի (ծառայության) իրական արժեքն է, որը որոշվում է արտադրանքի (ծառայության) ընդհանուր արժեքից հանելով ամբողջ շահույթը կամ ֆինանսական եկամուտները: ԶՈՒՏ ԱՐՏԱՀԱՆՈՒՄ - հաշվարկվում է որպես ապրանքների ն ծառայությունների արտահանման ու ներմուծման տարբերութ190

յուն ն իր մեջ ներառում է արտերկրների (ներառյալ ԱՊՀ երկրները) հետ հայրենական ապրանքաշրջանառությունը: ԶՈՒՏ ԱՐՏԱՔԻՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ (ԶԱԱ) - ՀՀ կենտրոնական բանկի ն բանկային համակարգի ոչ ռեզիդենտների հետ փոխհարաբերություններից բխող արտաքին ակտիվների ու արտաքին պարտավորությունների տարբերությունն է: ԶՈՒՏ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔ - որոշակի ժամանակահատվածում կազմակերպության դրամական միջոցների մուտքերի ն վճարումների գումարների միջն տարբերությունն է: ԶՈՒՏ ՀԱՍՈՒՅԹ - առանց անուղղակի հարկերի (ավելացված արժեքի հարկ, ակցիզային հարկ ն այլ հաստատագրված վճարներ) ապրանքների, արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների), ոչ նյութական ակտիվների (արտոնագրեր, ապրանքանիշեր, հեղինակային իրավունքներ, համակարգչային ծըրագրեր ն այլն) ն այլ ակտիվների (կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ արժեթղթեր) իրացման դիմաց ստացված դրամական միջոցների ընդհանուր գումարն է: ԶՈՒՏ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ - համախառն ներդրման (օրինակ, հիմնական միջոցների ավելացման) ն ամորտիզացիոն հատկացումների տարբերությունն է որոշակի ժամանակահատվածում: Համաձայն ներկայումս գործող կարգերի, ՀՀ բանկերի հիմնական միջոցների ն դրանց գծով կուտակված ամորտիզացիոն հատկացումների գումարի տարբերությունն անվանվում է զուտ հիմնական միջոցներ, իսկ տրամադրված վարկերի ն դրանց հնարավոր կորուստների ծածկման պահուստի գումարի տարբերությունը` զուտ վարկային ներդրումներ: ԶՈՒՏ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՀԱՐԿՈՒՄԻՑ ՀԵՏՈ) - մինչն հարկումը ըստացված զուտ շահույթի ն պետական բյուջե վճարվող շահութահարկի գումարների տարբերությունն է:

ԶՈՒՏ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՄԻՆՉԵՎ ՀԱՐԿՈՒՄԸ) - սովորական գործունեությունից շահույթի (վնասի) ն արտասովոր դեպքերից շահույթի (վնասի) հանրագումարն է: Վերջինս արտասովոր դեպքերի ն տարբեր իրադարձությունների հետնանքով առաջացած շահույթի կամ պատճառված վնասի գումարն է: Կամ այլ կերպ, այն մինչն շահութահարկի վճարումն է: ԶՈՒՏ ՎԱՐԿԱՎՈՐՈՒՄ (+) ԿԱՄ ԶՈՒՏ ՓՈԽԱՌՈՒՄ (-) - ֆինանսավորման աղբյուրների գերազանցումն է կամ պակասուրդը (դեֆիցիտ) ոչ ֆինանսական ակտիվների զուտ ձեռքբերման ծախսերի համեմատությամբ: Ամբողջ տնտեսության մակարդակով զուտ վարկավորումը կամ զուտ փոխառումը ցույց է տալիս ռեսուրսների այն քանակությունը, որը երկիրը տրամադրում է արտերկրին կամ արտերկիրը տրամադրում է տվյալ երկրին: Է ԷԱԿԱՆ ՍԽԱԼՆԵՐ - ընթացիկ ժամանակաշրջանում բացահայտված այն սխալներն են, որոնք ունեն այնպիսի նշանակություն, որ նախորդ ժամանակաշրջանի (ժամանակաշրջանների) ֆինանսական հաշվետվություններն իրենց ներկայացման ամսաթվի դրությամբ այլնս արժանահավատ չեն կարող համարվել: Այդ սխալները կարող են առաջանալ թվաբանական անճշտությունների, փաստերի ոչ ճիշտ մեկնաբանման, խաբեության կամ անփութության հետնանքով: ԷԼԱՍՏԻԿՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ - ցույց է տալիս, թե միջինում քանի՞ տոկոսով կփոխվի արդյունքային ցուցանիշի (7) արժեքը` գործոնային ցուցանիշի (x) մեկ տոկոսի չափով փոփոխվելու դեպքում: ԷԼԱՍՏԻԿՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆԱԿԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ - որը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով` x ∋ ( i = ai i ,

որտեղ` x i -ը համապատասխան ազդող գործոն ցուցանիշի միջին արժեքն է, 7 -ը` արդյունքային ցուցանիշի միջին արժեքը, ai-ն` համապատասխան գործոնային ցուցանիշի ռեգրեսիայի գործակիցը: ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - բանկային գործառնություններ, որոնք իրականացվում են համակարգչային համակարգերի միջոցով: Դրանք հիմնականում դրամական փոխանցումներն են ն այլ բանկային ծառայությունները, որոնք իրականացվում են հեռավորության վրա էլեկտրոնային ազդանշանների (հեռախոսային գծեր, տերմինալներ) օգնությամբ: Իջեցնում են ծառայությունների արժեքը ն բարձրացնում արդյունավետությունը: ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ԳՆՈՒՄ - հեռուստացույցով ցուցադրվող ապրանքների գնումն է, որը սպառողը կատարում է տանը` ապրանքը պատվիրելով հեռախոսով կամ համակարգչով: ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ԴՐԱՄՆԵՐ - լայն առումով, դա դրամական հաշվարկների համակարգ է, որի գործընթացում անմիջականորեն օգտագործվում է էլեկտրոնային տեխնիկա, այսինքն` հաշվարկներն իրականացվում են համակարգչային ցանցով ն չեն օգտագործվում արդեն ավանդական դարձած այնպիսի վըճարման միջոցներ, ինչպիսիք են` կանխիկ դրամական միջոցները ն չեկերը: ԷՄԻՍԻԱ - տարբեր տեսակի դրամանիշերի, արժեթղթերի թողարկումն է շրջանառության մեջ, որի տակ հասկացվում է ոչ միայն դրամանիշների տպագրումը, այլ նան` դրանց զանգվածի ավելացումը կանխիկ ու անկանխիկ շրջանառությունում: ԷՄԻՍԻՈՆ ՇԱՀՈՒՅԹ - դա բաժնետիրական ընկերության եկամուտն է, որը ձնավորվում է ի հաշիվ թողարկված բաժնետոմ193

սերի սկզբնական տեղաբաշխման գնի ն դրանց անվանական արժեքի միջն եղած տարբերության: ԷՄԻՏԵՆՏ - անձ, որը շրջանառության մեջ թողարկում է դըրամանիշեր, արժեթղթեր ն վճարահաշվարկային փաստաթղթեր: ԷՔԱՈՒՆԹԻՆԳ - գործարարության (բիզնեսի) ոլորտ, որը կապված է ֆինանսական տեղեկատվության հավաքագրման, դրանց մշակման ն վերլուծության հետ: ԷՔՍՊԻՐԱՑԻԱ - բնորոշում է պայմանագրի, կրեդիտային քարտի ն օպցիոնի գործունեության ժամկետի տնողությունը: Ը ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԵԿԱՄՈՒՏ - 1) հարկատուի համախառն եկամուտն է բոլոր աղբյուրներից, որը ներառում է ոչ միայն ընթացիկ, այլն անցած տարիների եկամտի վրա հիմնված աղբյուրներից ստացված եկամուտը հարկման տարում, 2) ընդհանուր դըրամական հասույթն է, որը հավասար է վաճառված ապրանքի քանակի ն դրա միավորի գնի արտադրյալին: ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ - բնութագրում է բարդ, մի քանի տարբեր տեսակի միավորներից բաղկացած երնույթի հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջանների մակարդակների հարաբերակցությունը: ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ (ԿԱՅՈՒՆ ԿԱԶՄՈՎ)` ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ԳԾՈՎ (|z) - հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. |z =

∑ z1q1 , ∑ z0q1

որտեղ` z1-ը ն z0-ն հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշըրջանների արտադրանքի ինքնարժեքներն են,

q1-ը` հաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրված արտադրանքի ծավալը կամ քանակը: Այն ցույց է տալիս, թե քանի՞ անգամ է փոփոխվել արտադրանքի արտադրության ընդհանուր ծախսերը արտադրանքի ինքնարժեքի փոփոխման արդյունքում, կամ քանի՞ տոկոս է կազմում արտադրանքի արտադրության ընդհանուր ծախսերի ավելացումը (պակասեցումը) ինքնարժեքի փոփոխման արդյունքում: Համարիչի ն հայտարարի տարբերությունը` ∑ z1q1 − ∑ z0q1 , ցույց է տալիս, թե դրամական քանի միավորով են փոփոխվել արտադրության ընդհանուր ծախսերը:

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ` ԱՊՐԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ (|pq)

ԳԾՈՎ - իրենից ներկայացնում է հաշվետու ժամանակշրջանի ապրանքաշրջանառության (∑p1q1) հարաբերությունը դրա բազիսային ժամանակշրջանի ապրանքաշրջանառությանը (∑p0q0). |pq =

∑ p1q1 : ∑ p0q0

Այսպիսի ինդեքսը ցույց է տալիս, թե ապրանքաշրջանառությունը բազիսային ժամանակաշրջանի համեմատ քանի՞ անգամ է մեծացել (փոքրացել) հաշվետու ժամանակաշրջանում: Համարիչի ն հայտարարի տարբերությունը` ∑p1q1-∑p0q0, ցույց է տալիս, թե հաշվետու ժամանակաշրջանում որքա՞ն դրամական միավորով է ավելացել (պակասել) ապրանքաշրջանառությունը բազիսայինի համեմատ:

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ` ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԻ ԾԱԽՍԻ ԳԾՈՎ (|Tq) - հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. | Tq =

∑ T1q1 : ∑ T0 q 0

Այն ցույց է տալիս, թե քանի՞ անգամ է փոփոխվել ժամանակային ծախսն արտադրանքի արտադրության վրա, կամ քանի՞

տոկոս է կազմում արտադրանքի արտադրության վրա ժամանակային ծախսի ավելացումը (պակասեցումը) հաշվետու ժամանակաշրջանում բազիսայինի համեմատությամբ: ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ` ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԾԱՎԱԼԻ (|q) - որի ինդեքսավորվող մեծությունը արտադրանքի քանակն է (q) բնեղեն արտահայտությամբ, իսկ կշիռը` գինն է (p): Քանի որ ֆիզիկական ծավալի ինդեքսը քանակական ցուցանիշի ինդեքս է, ուրեմն որպես կշիռ վերցնում ենք բազիսային ժամանակաշրջանի գինը (p0): Այս դեպքում այն կունենա հետնյալ տեսքը` |q =

∑ q1p0 ∑ q0p0

որտեղ, q1-ը ն q0-ն համապատասխանաբար հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջաններում արտադրված արտադրանքի քանակն է կամ ֆիզիկական ծավալը: Կոտորակի համարիչը պայմանական մեծություն է, որը ցույց է տալիս, թե որքան կլինի ապրանքաշրջանառությունը հաշվետու ժամանակաշրջանում, այն պայմանով, որ գները պահպանվեն բազիսային ժամանակաշրջանի մակարդակում, իսկ հայտարարը պարունակում է բազիսային ժամանակաշրջանի փաստացի ապրանքաշրջանառությունը: Ֆիզիկական ծավալի ինդեքսը ցույց է տալիս, թե քանի՞ անգամ է մեծացել (փոքրացել) արտադրանքի արժեքը նրա արտադրության ծավալի աճի (նվազման) դեպքում: Ինդեքսի համարիչի ու հայտարարի տարբերությունը` ∑q1p0-∑q0p0, ցույց է տալիս, թե ինչպես է փոփոխվել ապրանքաշրջանառությունը բացարձակ արտահայտությամբ` ի հաշիվ վաճառված ապրանքների ֆիզիկական ծավալի աճի (նվազման): ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍՆԵՐԻ ՓՈԽԱԴԱՐՁ ԿԱՊ - այն ավելի հատկանշական է ապրանքաշրջանառության (|pq), գների (|p), ն արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի (|q) ընդհանուր ինդեքսնե196

րի միջն եղած կապով, որն արտահայտվում է հետնյալ բանաձնով. |pq = |p|q

կամ` ∑ p1q1 ∑ p1q1 ∑ q1p 0 = ⋅ : ∑ p 0 q0 ∑ p 0 q1 ∑ p 0 q0

Յուրաքանչյուր ընդհանուր ինդեքսի համարիչի ն հայտարարի տարբերությունն արտահայտում է ընդհանուր բացարձակ հավելաճի արժեքը որնէ գործոնի ազդեցության ներքո: Այդ տարբերությունների հանրահաշվական գումարը հավասար է ապրանքի արժեքի համարիչի ն հայտարարի տաբերությանը. ∑ q1p1 − ∑ p 0 q1 + ∑ q1p 0 − ∑ p 0 q0 = ∑ p1q1 − ∑ p 0 q0 :

(

) (

)

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ ԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ ՄԵԹՈԴԻ

ՄԱՍԻՆ - ընտրանքային մեթոդը ոչ համատարած դիտարկման տեսակներից մեկն է: Ընտրանքային մեթոդի ժամանակ հետազոտության է ենթարկվում համակցության մի որոշ մասը, իսկ համակցության այդ հետազոտվող մասը բնութագրող ընդհանրացնող ցուցանիշները տարածվում են ամբողջ համակցության վրա: Միավորների ամբողջ համակցությունը, որից կատարվում է ընտրություն, կոչվում է գլխավոր: Գլխավոր համակցությունից որոշակի կարգով ընտրված մասը, որը ենթակա է ընտրանքային հետազոտության, կոչվում է ընտրանքային համակցություն: Գլխավոր համակցության ընդհանրացնող ցուցանիշները (միջինը, տեսակը, կշիռը, դիսպերսիան) կոչվում են գլխավոր, իսկ ընտրանքային համակցության համապատասխան ընդհանրացնող ցուցանիշներն` ընտրանքային: Ընտրանքային մեթոդը ոչ համատարած դիտարկման մյուս տեսակներից տարբերվում է երկու հատկանիշով. 1. նախօրոք որոշվում է, թե գլխավոր համակցության քանի միավոր կամ միավորների որ մասը պետք է հետազոտվի,

2. նախօրոք որոշվում է միավորների ընտրության կարգը, որի դեպքում ընտրանքային համակցությունը անհրաժեշտ չափով ճիշտ կներկայացներ գլխավոր համակցությունը: ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՊԱՀՈՒՍՏՆԵՐ - բոլոր ավանդներն են ն այլ միջոցները, որոնք որոշվում են պարտադիր պահուստների պահանջները (նորմատիվը) հաշվարկելու ժամանակ: Ընդգրկում են կենտրոնական բանկում առնտրային ավանդները (դեպոզիտները) ն կանխիկ թղթադրամներն ու մետաղադրամները` բանկի դրամապահոցում: Այն պարտադիր ն ավելացուկային պահուստների հանրագումարն է: ԸՆԹԱՑԻԿ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - տնտեսական միջոցների (ակտիվի) մի մասն են, որոնք արտացոլվում են հաշվապահական հաշվեկշռի 2-րդ բաժնում, ն որում ներառվում են` նյութերը, աճեցվող ն բտվող կենդանիները, արագամաշ առարկաները, ապրանքները, դրամական միջոցները, տրված ընթացիկ կանխավճարները, առնտրային դեբիտորական պարտքերը ն ընթացիկ այլ ակտիվները:

ԸՆԹԱՑԻԿ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ (ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ)

ՇՐՋԱՆԱՌԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ - դա արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից հասույթի (զուտ հասույթի) ն ընթացիկ ակտիվների միջին մեծության հարաբերակցությունն է: Շրջանառելիության գործակիցը ցույց է տալիս հաշվետու կամ նախորդ ժամանակաշրջաններում ընթացիկ ակտիվների կատարած պտույտների թվաքանակը: Որքան բարձր լինի պտույտների թվաքանակը, կնշանակի, որ տվյալ տնտեսավարող սուբյեկտի ընթացիկ ակտիվների մեկ միավորը բերել է ավելի շատ իրացումից հասույթ (զուտ հասույթ), կամ այլ կերպ, այդ գործակիցը բնութագրում է միջին հաշվով ընթացիկ ակտիվներին բաժին ընկնող իրացումից հասույթի (զուտ հասույթի) գումարի չափը (վերջինիս փոխարեն կարող ենք օգտագործել նան արտադրանքի իրացման ծավալը):

ԸՆԹԱՑԻԿ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԲԵՌՆՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

- ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության գործակցի հակադարձ մեծությունն է, որը ցույց է տալիս մեկ միավոր իրացումից հասույթին (զուտ հասույթին) բաժին ընկնող ընթացիկ ակտիվների միջին չափը: Որքան փոքր լինի այս գործակիցը, այսինքն` ընթացիկ ակտիվների պտույտի տնողությունը որքան ավելի փոքր ժամանակահատված ընդգրկի, կնշանակի, որ դրանք, հիմնականում գտնվելով արտադրության ու շրջանառության ոլորտում, նպաստում են նոր արդյունքի (արտադրանք, ապրանքներ) ստացմանը: ԸՆԹԱՑԻԿ ԱՆՀԱՏՈՒՅՑ ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - դրանք եկամտի ն ունեցվածքի գծով ընթացիկ հարկերը, սոցիալական ապահովագրության գծով հատկացումները, սոցիալական նըպաստները, կամավոր մուծումները, ոչ կապիտալ բնույթի նվերներն են ն այլն: ԸՆԹԱՑԻԿ ԱՐԺԵՔ - 1) ապագա վճարումների կամ մուտքագրումների արժեքն է ներկա պահին` բերված (դիսկոնտավորված) այս կամ այն տոկոսադրույքի (բարդ տոկոսների հաշվարկման բանաձնի) հիման վրա, 2) ակտիվի արժեքն է` հաշվի առած նան մաշվածությունը, այն երբեմն նշանակում է նան հաշվեկշռային արժեք (հանած մաշվածությունը), 3) համաձայն ՀՀ հաշվապահական հաշվառման մասին օրենսդրության, ընթացիկ (վերականգման) արժեքի դեպքում, ակտիվները գրանցվում են դրամական միջոցների այն գումարի չափով, որը կվճարվեր, եթե ներկա պահին միննույն կամ համանման այլ ակտիվ ձեռք բերվեր, պարտավորությունները գրանցվում են դրամական միջոցների այն գումարի չափով, որն անհրաժեշտ կլիներ ներկա պահին առաջացող միննույն պարտավորությունները մարելու համար: ԸՆԹԱՑԻԿ ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - դըրանք են. ա) արտարժույթի փոխանցումները Հայաստանի Հանրապետություն ն Հայաստանի Հանրապետությունից դուրս` ապ199

րանքների, աշխատանքների ու ծառայությունների ներմուծման ն արտահանման հաշվարկներն առանց վճարման հետաձգման իրականացնելու համար, ինչպես նան 180 օրվանից ոչ ավելի ժամկետով արտահանման ն ներմուծման գործառնությունների վարկավորման հետ կապված հաշվարկներն իրականացնելու համար, բ) կարճաժամկետ (180 օրվանից ոչ ավել) ֆինանսական միջոցների ձնով վարկեր ստանալը ն տրամադրելը, գ) տոկոսների շահաբաժինների (դիվիդենտների) ն բանկային ավանդներից, ինվեստիցիաներից ու ֆինանսական մյուս գործառնություններից ստացվող այլ եկամուտների փոխանցումները Հայաստանի Հանրապետություն ն Հայաստանի Հանրապետությունից դուրս, ներառյալ` աշխատավարձի, կենսաթոշակների, ալիմենտի, ժառանգությունների, ֆինանսական մարդասիրական օգնության, նվիրատվությունների ն փոստային փոխանցումների ու համանման այլ գործառնություններ: ԸՆԹԱՑԻԿ ԶՈՒՏ ԱՐԺԵՔ - որնէ նախագծի (օրինակ` կազմակերպության, ընկերության կամ որնիցե շինարարության) արժեքն է, որը հաշվարկվում է նրա ապագա գործունեության ընթացքում ստացվելիք եկամուտներից հանելով նախագծի իրականացման հետ կապված ամբողջ ծախսերը: Եթե ընթացիկ զուտ արժեքը դրական է, ապա նախագիծը եկամտաբեր է: Ապագա ծախսերը ն եկամուտները պետք է բերվեն տվյալ պահի արժեքի` այս կամ այն տոկոսադրույքի (բարդ տոկոսների հաշվարկման բանաձնի), հիման վրա: Ընթացիկ զուտ արժեքի հաշվարկը բարդ է ն ոչ հուսալի` ապագա տոկոսադրույքների անորոշության պատճառով: Նախագծի եկամտաբերությունն ավելի հեշտ է գնահատել ծախսերի ետգնման ժամկետը որոշելով: ԸՆԹԱՑԻԿ ԾԱԽՍԵՐ - 1) ամենօրյա օգտագործման ն ըսպառման համար ապրանքների ու ծառայությունների վրա կատարված դրամական ծախսերն են, որոնք արտացոլվում են ընթացիկ հաշիվներում, 2) տվյալ ժամանակաշրջանում ու տվյալ պահին իրականացվող ն վճարվող ծախսերն են, 3) բանկերի ն

այլ կազմակերպությունների կողմից կատարվող փոքր ծախսերն են, որոնք չեն փոխհատուցվում հաճախորդների կողմից: ԸՆԹԱՑԻԿ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - տնտեսական միջոցների մի մասի (ընթացիկ ակտիվների) կազմավորման աղբյուրներն են, որոնք արտացոլվում են հաշվապահական հաշվեկշռի պասիվում, ն որում ներառվում են կարճաժամկետ բանկային վարկերը ն փոխառությունները, վարկերի ն փոխառությունների գծով հաշվեգրված տոկոսները, առնտրային կրեդիտորական պարտքերը, ստացված ընթացիկ կանխավճարները, կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքը բյուջեին ն այլ ընթացիկ պարտավորությունները: ԸՆԿԵՐՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺՆԵՏԵՐԵՐԻ ՌԵԵՍՏՐ - դա մի ամփոփ փաստաթուղթ է, որում նշվում է բաժնետիրոջ մասին հետնյալ տվյալները, այդ թվում` լրիվ անվանումը (ֆիզիկական անձանց համար` ազգանունը ն անունը), իրավաբանական անձնաց համար` գրանցման ն փոստային հասցեն, նան հաշվարկային հաշիվը, իսկ ֆիզիկական անձանց համար` անձնագրային տվյալները ն փոստային հասցեն, արժեթղթերի քանակն ըստ տեսակների ն ձների, այդ թվում` լրիվ վճարված, բաժնետոմսերի (այլ արժեթղթերի) ձեռք բերման ամսաթիվը ն հիմքերը, բաժնետոմսերի (այլ արժեթղթերի) օտարման ամսաթիվը ն հիմքերը, ռեեստրի մեջ գրանցման ամսաթիվը: ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ - իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող այն ձեռնարկությունն է, որը պատկանում է ընտանիքի անդամներին` նրանց համատեղ սեփականության իրավունքով: Ընտանեկան ձեռնարկության հիմնադիր փաստաթուղթը կանոնադրությունն է ն կարող է գործել վարձու աշխատողների ընդգրկմամբ: Ընտանեկան ձեռնարկությունը կարող է զբաղվել օրենսդրությամբ իր համար չարգելված տընտեսական գործունեության ցանկացած ձներով:

ԸՆՏՐԱՆՔ ԲՈՒՆ-ՊԱՏԱՀԱԿԱՆ - Բուն-պատահական ընտրանքի դեպքում գլխավոր համակցությունից հետազոտման համար միավորների (կամ միավորների խմբերի) ընտրումը կատարվում է չկանխամտածված, պատահական կարգով: Այդ նպատակով շատ հաճախ կիրառվում է վիճակահանություն: Այսպես, բուն-պատահական ընտրանքի միջին սխալը կըրկնվող ընտրանքի դեպքում արտահայտվում է հետնյալ բանաձներով` μ

σ ո

Համապատասխանաբար, ըստ տեսակարար կշիռների (բաժինների) ընտրանքի միջին սխալը հավասար է` μw =

w(1 − w ) ո

Վերը նշված երկու բանաձներից երնում է, որ ընտրանքի միջինը ուղիղ համեմատական է ցուցանիշի (հատկանիշի) միջին քառակուսային շեղմանը: Ուրեմն գլխավոր համակցության մեջ որքան մեծ է ցուցանիշի արժեքների տատանումը (դիսպերսիան), այնքան մեծ է ընտրանքի միջին սխալը, ն ընդհակառակը, ցուցանիշի արժեքների տատանման (դիսպերսիայի) փոքրացմամբ, փոքրանում է նան ընտրանքի հնարավոր սխալի չափը: Բուն-պատահական ընտրանքի միջին սխալի բանաձները չկրկնվող ընտրանքի համար ունեն հետնյալ տեսքը. μ

w (1 − w ) ⎛ ո⎞ ո⎞ ⎜1 − ⎟ , ⎜1 − ⎟ , ն μ w = ո ⎝ Խ⎠ ո ⎝ Խ⎠

σ ⎛

որտեղ` σ2-ն ընտրանքային դիսպերսիան է, ո-ը` ընտրանքի միավորների քանակը, Խ-ը` գլխավոր համակցության ծավալը, w-ն գլխավոր համակցությունից ընտրանքային բաժինն է կամ տեսակարար կշիռը:

ԸՆՏՐԱՆՔ ԿՐԿՆՎՈՂ - որի դեպքում ընտրանքի մեջ ընկած գլխավոր համակցության յուրաքանչյուր միավորը (կամ միավորների խումբը) մեզ հետաքրքող ցուցանիշի չափերը գրանցելուց հետո նորից վերադարձվում է գլխավոր համակցություն, հետեվապես, ընտրանքի մեջ կարող է ընկնել բազմաթիվ անգամ: Կրկնվող ընտրանքի համար սահմանային սխալը ( Δ ) հավասար է` Δ= t

σ ո

կամ

Δ= t

w(1 − w ) ո

որտեղ σ2-ն դիսպերսիան է, w-ն` ընտրանքում միավորների տեսակարար կշիռը կամ բաժինը, ո-ը գլխավոր համակցությունից ընտրված միավորների թվաքանակն է, իսկ t–ն` վստահության գործակիցը: Վերջինս տարբեր հավանականությունների դեպքում ունի այլ արժեքներ (երբ ՔՀ0,683, ապա tՀ1-ի, ՔՀ0,954, ապա tՀ2-ի, ՔՀ0,997, ապա tՀ3-ի, ՔՀ0,999, ապա tՀ4-ի), որտեղից ընտրանքի անհրաժեշտ քանակությունը (ո) որոշելու դեպքում հավասար է` ո=

2 2 t w (1 − w ) t σ , կամ տեսակարար կշռով` ո = : Δ Δ

ԸՆՏՐԱՆՔ ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ - այնպիսի ընտրանք է, որի դեպքում միավորների ընտրությունը կատարվում է մեխանիկորեն, որոշակի միջակայքի միջոցով: Մեխանիկական ընտրանքը կազմակերպելու ժամանակ գլխավոր համակցության միավորները նախօրոք դասավորվում են որոշակի հերթականությամբ (այբբենական, աշխարհագրական սկզբունքով կամ որնէ ցուցանիշի արժեքների աճման կամ նվազման կարգով ն այլն), որից հետո մեխանիկորեն, որոշակի միջակայքի միջոցով վերցնում են տրված քանակի միավորները: ԸՆՏՐԱՆՔ ՉԿՐԿՆՎՈՂ - որի դեպքում ընտրանքի մեջ ընկած գլխավոր համակցության յուրաքանչյուր միավորը (կամ միավորների խումբը) մեզ հետաքրքող ցուցանիշի չափերը գը203

րանցելուց հետո այլնս գլխավոր համակցություն չի վերադարձվում: Չկրկնվող ընտրանքի համար սահմանային սխալը ( Δ ) հավասար է` Δ= t

σ ⎛

ո⎞ ⎜1 − ⎟ , կամ ո ⎝ Խ⎠

Δ= t

w (1 − w ) ⎛ ո

ո⎞ ⎜1 − ⎟ ⎝ Խ⎠

որտեղ` Խ-ը գլխավոր համակցության միավորների քանակն է, σ2-ն կամ w(1-w)-ն դիսպերսիան է, w-ն` ընտրանքում միավորների տեսակարար կշիռը կամ բաժինը: Որտեղից ընտրանքի անհրաժեշտ քանակությունը (ո), որոշելու դեպքում, հավասար է` ո=

2 2 t σ Խ : 2 2 Δ Խ+ t σ

Չկրկնվող ընտրանքի անհրաժեշտ քանակությունը կամ մասը որոշելու դեպքում, այն ներկայացվում է հետնյալ բանաձնով. ո=

t w (1 − w )Խ : Δ Խ + t w (1 − w )

ԸՆՏՐԱՆՔ ՍԵՐԻԱԿԱՆ - ընտրանքի տեսակներում (բունպատահական, մեխանիկական ն տիպական) երբեմն նպատակահարմար է ոչ թե առանձին միավորների, այլ դրանց ամբողջ խմբերի ընտրում կատարել` այդպիսի խմբերում բոլոր միավորներն առանց բացառության դիտարկման ենթարկելու համար: Օրինակ, տնտեսության այս կամ այն ճյուղում բանվորների աշխատանքի արտադրողականությունն ուսումնասիրելու ժամանակ ընտրանքային դիտարկումը հնարավոր է կազմակերպել այնպես, որ ոչ թե առանձին բանվորներ ընտրվեն, այլն մի քանի կազմակերպություններ` այնպես, որ այդ կազմակերպությունների բոլոր բանվորները, առանց բացառության, ենթարկվեն դիտարկման:

ԸՆՏՐԱՆՔ ՏԻՊԱԿԱՆ - այն դեպքում, երբ գլխավոր համակցությունը միատիպ չէ ն դա ազդում է ուսումնասիրվող ցուցանիշի (հատկանիշի) չափերի վրա, ապա կատարվում է նրա նախնական բաժանում միատեսակ տիպական խմբերի: Խմբավորումը կատարվում է ուսումնասիրվող ցուցանիշների հետ կապված էական հատկանիշների հիման վրա: Օրինակ, բերքատվության ուսումնասիրման ժամանակ վարելահողերը խմբավորվում են ըստ հողի որակի, բնակչությունը` ըստ քաղաքայինի ու գյուղականի ն այլն:

ԸՆՏՐԱՆՔԻ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉՈՒԹՅՈՒՆՆ

ԱՊԱՀՈՎՈՂ

ԸՆՏՐՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐ - ընտրանքային համակցության կազմավորման նպատակներով հետազոտվող գլխավոր համակցությունից հնարավոր են միավորների ընտրումների տարբեր եղանակներ: Ամենից առաջ պետք է տարբերել անհատական ն սերիական ընտրումները: Անհատական ընտրման դեպքում ընտրանքային համակցությունը կազմավորվում է առանձին միավորների հաջորդական ընտրման ուղիով, սերիականի դեպքում` միավորների ամբողջ խմբերի (սերիաների) հետնողական ընտրման ուղիով, որից հետո հետազոտվում են ընտրված խմբերի բոլոր միավորները: Անհատական ն սերիական ընտրումներն իրենց հերթին կարող են կազմակերպվել որպես բունպահատական, մեխանիկական ն տիպական ընտրում: Հաճախ ավելի բարձր ներկայացուցչության հասնելու նպատակով ընտրման այդ եղանակները զուգորդվում են: Այսպես, սերիական ընտրումը կարող է զուգորդվել տիպականի հետ, իսկ տիպականը` մեխանիկականի ն այլն: ԸՆՏՐԱՆՔԻ ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ ՍԽԱԼ - այն նշանակելով Δ (դելտա) տառով, իսկ t տառով` վստահության գործակիցը, ապա կախված որնէ (ՔՀ0,683: 0,954: 0,997 ն 0,999) հավանականությունից, կարելի է երաշխավորել, որ ընտրանքի սահմանային սխալը չի գերազանցի t բազմապատիկ միջին սխալին: Այն կարելի է արտահայտել հետնյալ հավասարության տեսքով`

Δ= t ⋅μ = t

որտեղ` μ-ն ընտրանքի միջին սխալն է, ո-ը` ընտրված միավորների թվաքանակը, σ-ն` միջին քառակուսային շեղումը: Այն դրույթը, որ որոշակի հավանականությամբ ընտրանքային ն գլխավոր ընդհանրացնող ցուցանիշների միջն եղած շեղումներն իրենց բացարձակ մեծությամբ չեն գերազանցի ընտրանքի սահմանային սխալին, բխում է մեծ թվերի օրենքի էությունից: Թ ԹՂԹԱԴՐԱՄ - 1) հատուկ թղթի վրա տպագրված դրամանիշեր են, որոնք համարվում են օրինական վճարամիջոց: Թղթադրամներն ըստ էության հանդիսանում են պայմանական դրամ, քանի որ դրանց իսկական արժեքը, որը չափվում է դրամանիշի, բանկնոտի պատրաստման վրա կատարված ծախսերով, շատ անգամ փոքր է դրամանիշի վրա նշված անվանական արժեքից: Դրանք օգտագործվում են ի շնորհիվ իրենց էժանության ն դըրանցով շրջանառություն կատարելու հարմարավետության: Իրենց պատմական զարգացման ընթացքում թղթադրամները փոխարինել են մետաղադրամներին: Ունեն կեղծումից պաշտպանվելու մի քանի աստիճաններ: Թղթադրամները շրջանառության մեջ փոխարինում են լիարժեք փողին` ոսկուն ն արծաթին, օժտված են հարկադիր փոխարժեքով: Շրջանառության մեջ թողարկվում են պետության (սովորաբար կենտրոնական բանկի) կողմից` իր ծախսերը ծածկելու համար, 2) բանկնոտներ ն արժեթըղթերի ցանկացած տեսակներ (չեկ, փոխանցելի մուրհակ ն այլն), որոնք կարող են օգտագործվել դրամի (փողի) փոխարեն` նույնիսկ եթե օրինական վճարամիջոց չեն: ԹՂԹԱԿԻՑ ԲԱՆԿ - 1) բանկ, որը թղթակցային հարաբերությունների պայմանագրի հիման վրա կատարում է վճարումներ,

հաշվարկներ, այլ գործառնություններ մեկ այլ բանկի հանձնարարությամբ ն նրա հաշվին: Հանձնարարականները կատարելու համար թղթակից բանկերը բացում են հատուկ թղթակցային հաշիվներ (հաշվով թղթակից) կամ հաշիվներ են բացում երրորդ բանկում (թղթակիցներ առանց հաշվի): Թղթակից բանկը մյուս բանկերի գործակալն է, նրանց համար կատարում է որոշակի ծառայություններ, այդ թվում` պահում է հաշիվ հաշվարկների համար, կատարում է չեկային հաշվանցում, արտարժութային ն այլ գործառնություններ: Որպես կանոն, տարբերում են թղթակից բանկեր միջազգային հարաբերություններում (բանկ-գործընկերը գտնվում է այլ պետությունում) ն թղթակից բանկեր մեկ երկրում (տեղական թղթակից բանկեր): Հայրենական բանկի ն այլ պետությունում գտնվող թղթակից բանկի միջն կարող են գոյություն ունենալ երկու տեսակի հարաբերություններ. ա) բանկը ազգային բանկի հաշվի կրեդիտին հաշվեգրում է գումարներ վճարման հանձնարարականներով ն համապատասխանաբար դեբետագրում է իր մոտ բացված օտարերկրյա թղթակից բանկի հաշիվը, բ) տվյալ երկրի բանկը ն օտարերկրյա բանկը միմյանց մոտ հաշիվներ չեն վարում, այլ փոխանակվում են հսկիչ փաստաթղթերով, 2) բանկ, որը հանդես է գալիս որպես ավանդատու մեկ այլ բանկի նկատմամբ: ԹՂԹԱԿՑԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - 1) բանկերի միջն պայմանագրային հարաբերություններ են, որոնց նպատակը կողմերից որնիցե մեկի կողմից մյուսի հանձնարարականով վըճարումներ ն հաշվարկներ կատարելն է: Հաստատվում են ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս գըտնվող բանկերի միջն թղթակցային պայմանագրի հիման վրա: ՎԵրջիններիս միջոցով, մասնավորապես, որոշվում են հաշվարկների արժույթը, երրորդ երկրների հաշիվներին միջոցների մնացորդի փոխանցման կանոնները, հաշվի լրացման կարգը, միջնորդավճարի չափը ն այլ պայմաններ: Բանկերը պայմանավորվում են նան, թե ինչպիսի հաշիվներով պետք է տեղի ունենան փոխադարձ հաշվարկները, փոխանակում են պաշտոնատար անձանց ստորագրությունների նմուշների ն կնիքների քար207

տերը, հեռագրական բանալիները, կոմիսիոն վարձատրության սակագները ն այլ փաստաթղթեր: Միմյանց միջն թղթակցային հարաբերություններ հաստատած բանկերը միմյանց անվանում են թղթակիցներ: Թղթակիցների ցանցի առկայությունն ազատում է օտարերկրյա մասնաճյուղեր (բաժանմունքներ) ստեղծելու անհրաժեշտությունից, իսկ փոքր բանկերի համար տալիս է դեպի մեծածախ ֆինանսական շուկաներ մուտք գործելու հնարավորություն: Համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, բանկերը ն օտարերկրյա բանկերի մասնաճյուղերը պարտավոր են ՀՀ դրամով թղթակցային հաշիվ բացել ՀՀ կենտրոնական բանկում: Նըրանք կարող են ՀՀ դրամով ն արտարժույթով թղթակցային հաշիվներ բացել ն վարել: Հաշվի բացման մասին սպասարկվող բանկը պարտավոր է հինգ բանկային օրվա ընթացքում գրավոր տեղեկացնել ՀՀ կենտրոնական բանկին: 2) Երբ մի բանկ վճարում է որոշակի տոկոսավճար այլ բանկին` իր մոտ բացված թղթակցային հաշվում պահվող դրամական միջոցների մնացորդի դիմաց: Ստացվելիք եկամտի մեծությունը կախված է ինչպես տոկոսադրույքի չափից ն տոկոսադրույքի հաշվարկման ձնից, այնպես էլ` թղթակցային միջոցների չափից ն դրամական մնացորդը պահելու ժամկետից: ԹՈՂԱՐԿՈՒՄ (ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ, ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) - իրենից ներկայացնում է հաշվետու տվյալ տարում տնտեսությունում, ընկերությունում, ֆիրմաներում արտադրված ապրանքների ն ծառայությունների ընդհանուր արժեքը:

Ժ ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՈՐ ՆԵՐՄՈՒԾՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՏԱՐԱԾՔ ԵՎ ԺԱՄԱՆԿԱՎՈՐ ԱՐՏԱՀԱՆՈՒՄ ԱՅԴ ՏԱՐԱԾՔԻՑ - ներմուծումը Հայաստանի Հանրապետության մաքսային տարածք` այդ տարածքից ետադարձ արտահանման պայմանով ն արտահանումը Հայաստանի Հանրա-

պետության տարածքից` այդ տարածք ետադարձ ներմուծման պայմանով: ԺԱՄԿԵՏԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՐՔ - արժեթղթերի, արտարժույթի վաճառքի գործարքն է, ըստ որի գնորդը ստանում է արժեթղթերը, արտարժույթը գործարքի կնքման պահին, իսկ դրանց վճարումը կատարում է որոշակի ժամանակ անց` գործարքի կնքման պահին ամրագրված գնով կամ փոխարժեքով: ԺԱՄԿԵՏԱՆՑ ՊԱՐՏՔ - 1) իրական կամ պայմանական (այս կամ այն պայմաններից կախված) ֆինանսական պարտավորություն է, որը ժամկետային առումով դարձել է չկատարված: Հասկացությունը հաճախ կիրառվում է սպառողական վարկի, գրավականների, ռենտային վճարների գծով պարտավորությունների ն այլ պարտավորությունների նկատմամբ, որոնք կարող են ն պետք է մարվեն որոշակի օր, 2) դրամական միջոցներ են, որոնք պետք է վճարվեն, սակայն ժամկետային առումով վըճարումը տեղի չի ունեցել, 3) կազմակերպությունների, ընկերությունների կողմից մատակարարներին, վարկային կազմակերություններին, ֆինանսական մարմիններին, աշխատողներին ժամանակին չկատարված վճարումներն են:

Ի ԻՄԻՋ - ապրանքի, տնտեսավարող սուբյեկտի, երկրի պատկերի նկարագիրը, հեղինակությունը ն վարկանիշը բնորոշող հասկացություն է: ԻՆԴԵՔՍ - հարաբերական մեծություն է, որը բնութագրում է ուսումնասիրվող երնույթի հարաբերակցությունն ըստ ժամանակի, տարածության մեջ կամ որնէ ցուցանիշի համեմատությունը ցանկացածի հետ (պլան, կանխատեսում, նորմատիվ ն այլն): Միջազգային պրակտիկայում ընդունված է ինդեքսները նըշանակել փոքրատառ «i» կամ մեծատառ «|» սիմվոլներով: «i»

տառով նշանակում են անհատական (մասնակի) ինդեքսները, իսկ «|» տառով` ընդհանուր ինդեքսները: Այն ժամանակաշրջանի ցուցանիշները, որոնց հետ կատարվում է համեմատությունը, անվանում ենք բազիսային ժամանակաշրջան, որը նշանակվում է 0-ով, համեմատվող (հաշվետու, ընթացիկ) ժամանակաշրջանի ցուցանիշները նշանակվում են 1-ով: Ինդեքսային մեթոդի օգտագործման ժամանակ կիրառվում է որոշակի նշանակումների համակարգ, որոնց օգնությամբ ինդեքսների բանաձների կառուցումը ն գրելը դառնում են իմաստալից: Յուրաքանչյուր ինդեքսավորվող ցուցանիշ, որի մակարդակների հարաբերակցությունը բնութագրում է ինդեքսը, ընդունված է նշանակել որոշակի տառերով: Այսպես` q-ն թողարկված արտադրանքի կամ վաճառված ապրանքների տվյալ տեսակի քանակն է բնեղեն արտահայտությամբ (ծավալային ցուցանիշ), Ք-ն` արտադրանքի կամ ապրանքի միավորի գինը (որակական ցուցանիշ), Z-ը` արտադրանքի միավորի ինքնարժեքն է արժեքային արտահայտությամբ (որակական ցուցանիշ), t = T ÷ q -ն տվյալ տեսակի արտադրանքի արտադրության միավորի վրա կատարված աշխատաժամանակի կամ աշխատանքային ծախսումներն են, այսինքն` արտադրանքի միավորի աշխատատարությունը (որակական ցուցանիշ), T-ն` տվյալ տեսակի արտադրանքի արտադրության վրա ժամանակի (աշխատանքի) ընդհանուր ծախսումները կամ կազմակերպության (բաժնետիրական ընկերության) բանվորների թվաքանակը, միջին ցուցակային թիվը (ծավալային ցուցանիշ), Մ = pq ÷ T -ն տվյալ տեսակի արտադրանքի թողարկումն է արժեքային արտահայտությամբ, աշխատաժամանակի միավորի ընթացքում, այսինքն` աշխատանքի արտադրողականության մակարդակն է (որակական ցուցանիշ),

Մ-ն աշխատանքի արտադրողականությունն է բնեղեն արտահայտությամբ կամ միավոր ժամանակում (որակական ցուցանիշ), d = zq -ն տվյալ տեսակի արտադրանքի արտադրության ընդհանուր ինքնարժեքն է, այսինքն` դրա արտադրության վրա կատարված դրամական ծախսումները (որակական ցուցանիշ), Q = pq -ն թողարկված արտադրանքի կամ վաճառված ապրանքների տվյալ տեսակի ընդհանուր արժեքն է կամ ապրանքաշրջանառությունը (ծավալային ցուցանիշ): ԻՆԴԵՔՍ ԱԳՐԵԳԱՏԱՅԻՆ - բարդ հարաբերական ցուցանիշ է, որը բնութագրում է սոցիալ-տնտեսական երնույթների միջին փոփոխությունը: Ինդեքսի այդ ձնի յուրահատկությունն այն է, որ ագրեգատային տեսքով անմիջականորեն համեմատվում են երկու նույնանուն (համասեռ) ցուցանիշների գումարները: Ագրեգատային ինդեքսի համարիչը ն հայտարարը երկու մեծությունների արտադըրյալների գումար են, որոնցից մեկը փոփոխվում է (ինդեքսավորվող մեծություն), իսկ մյուսը` ն‫ ׳‬համարիչում, ն‫ ׳‬հայտարարում, մնում է հաստատուն: ԻՆԴԵՔՍ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ - սովորական դինամիկայի հարաբերական մեծություն է, որը ստացվում է նույնանուն (համասեռ) երնույթների տարբեր մակարդակների հարաբերակցության արդյունքում: Անհատական ինդեքսներն ըստ դինամիկայի, պլանի կատարման, համեմատման հարաբերական մեծություններ են: Կախված տնտեսական ուղղվածությունից` անհատական ինդեքսները լինում են արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի, ինքնարժեքի, գնի, աշխատանքի արտադրողականության ն այլն:

ԻՆԴԵՔՍ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ` ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ (ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ)

ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԾԱՎԱԼԻ ԳԾՈՎ (iq) - իրենից ներկայացնում է հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջանների արտադրանքների (q1 ն q0) ծավալների հարաբերակցություն.

q iq = 1 : q0

Այդ ինդեքսը ցույց է տալիս, թե թողարկվող ինչ-որ արտադրանք քանի անգամ է ավելացել (պակասել) հաշվետու ժամանակաշրջանում բազիսայինի համեմատությամբ, կամ քանի տոկոսով է աճել (նվազել) թողարկվող արտադրանքի ծավալը: Նույն սկզբունքով կառուցվում են նան այլ ինդեքսները. Ք • Գնի անհատական ինդեքսը` (ip) ip = 1 , Ք0

բնութագրում է մեկ որոշակի ապրանքի գնի փոփոխությունը հաշվետու ժամանակաշրջանում բազիսայինի համեմտությամբ: • Արտադրանքի միավորի ինքնարժեքի անհատական ինդեքսը (iz). iz =

Z1 , Z0

Ցույց է տալիս արտադրանքի միավորի ինքնարժեքի փոփոխությունը հաշվետու ժամանակշրջանում բազիսային ժամանակաշրջանի համեմատությամբ: • Աշխատանքի արտադրողականության անհատական ին-

դեքսը (iv) բնեղեն արտահայտությամբ. Մ iv = 1 = Մ0

q1 q0 : , T1 T0

որտեղ` Մ1 ն Մ0-ն հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշըրջանների աշխատանքի արտադրողականություններն են, q1-ը ն q0-ն հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջանների արտադրված արտադրանքների ծավալներն են, T1 ն T0-ն հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջանների աշխատաժամանակը կամ աշխատողների միջին ցուցակային թիվն է: • Աշխատանքի արտադրողականության անհատական ին-

դեքսը (iv) ըստ աշխատատարության.

t iv = 0 , t1 q T Մ ⋅ t = ⋅ = 1, Մ = , t T q

քանի որ`

որտեղ` t1-ը ն t0-ն հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշըրջանների աշխատատարությունները կամ աշխատանքի արտադրողականության հակադարձ մեծություններն են նույն ժամանակաշրջաններում: • Մեկ բանվորի աշխատանքի արտադրողականության (iw) բնութագրման համար հաճախ օգտվում ենք թողարկվող արտադրանքի արժեքային արտահայտությունից` iw =

Մ1 q1p q0p = : , Մ0 T1 T0

որտեղ` Ρ-ն համադրելի գինն է: ԻՆԴԵՔՍ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ` ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԱՐԺԵՔԻ (ԱՊՐԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ) ԳԾՈՎ (ipq) - ցույց է տալիս, թե հաշվետու ժամանակաշրջանում բազիսային ժամանակշրջանի համեմատությամբ քանի՞ անգամ է փոփոխվել ինչ-որ ապրանքի արժեքը, կամ քանի՞ տոկոս է կազմում ապրանքի արժեքի աճը (նըqp վազումը): Այն որոշվում է ipq = 1 1 բանաձնով: p0q0

ԻՆԴԵՔՍ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՂՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԳՆԵՐԻ

(ԱԱԳ) - բնութագրում է արդյունաբերական ոլորտի կազմակերպությունների թողարկած արտադրանքի գների (առանց ավելացված արժեքի ն ակցիզային հարկերի) փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում: Արդյունաբերական արտադրանքի գների փոփոխության դիտարկումն իրականացվում է ընտրանքային կարգով ընտրված արդյունաբերության ոլորտի բազային կազմակերպությունների տվյալների հիման վրա:

Գների գրանցումն իրականացվում է ապրանքների որոշակի ցանկով, որտեղ ներգրավված է հիմնական որակական հատկանիշներով, օգտագործվող հումքով ն արտադրության տեխնոլոգիական գործընթացներով իրար մոտ, առավել ներկայացուցչական արտադրանք: Ըստ արդյունաբերության ճյուղերի ն ենթաճյուղերի, գների ինդեքսների հաջորդական փոխկապակցված հաշվարկների համար որպես կշռման բազա օգտագործվում են արդյունաբերական արտադրանքի բազիսային տվյալները: ԻՆԴԵՔՍ ԲԵՌԱՓՈԽԱԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ՍԱԿԱԳՆԵՐԻ - բնութագրում է տրանսպորտի տարբեր տեսակներով բեռնափոխադրումների սակագների փոփոխությունները ժամանակի ընթացքում: Կարգավորվում է հանրապետությունում գործող 4 տեսակի` ավտոմոբիլային, երկաթուղային, օդային, խողովակաշարային բեռնափոխադրումների սակագների հաշվարկված ինդեքսների միջոցով, որը որոշում է տրանսպորտի առանձին տեսակներով բեռնափոխադրումների սակագների շարժն ընթացիկ ժամանակահատվածում բազիսայինի համեմատ` առանց հաշվի առնելու տեղափոխվող բեռների կառուցվածքային փոփոխությունների հետ կապված հանգամանքները (բեռի տեսակը, փոխադրման չափը, տեղ հասցնելու արագությունը ն այլն): Տրանսպորտի յուրաքանչյուր տեսակի գծով (ավոմոբիլային, երկաթուղային, օդային, խողովակաշարային) գրանցվում է ծառայություն իրականացնողի բեռնափոխադրման սակագինը, ինչով պայմանավորվում է տրանսպորտի կոնկրետ տեսակով առավել հաճախ փոխադրվող մեկ միավոր բեռի (տոննա, խորանարդ մետր) առաքումը տարածության վրա (որոշակի երթուղով): Որպես կշռման բազա ընդունվում են որոշակի բազիսային ժամանակահատվածում (հիմնականում նախորդ տարում) բեռների տեղափոխման ծառայությունների դիմաց տրանսպորտային կազմակերպությունների կողմից ներկայացված եկամուտների մասին տվյալները: ԻՆԴԵՔՍ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԳՆՄԱՆ ԳՆԵՐԻ - բնութագրում է արտադրության միջոց214

ների գնման գների փոփոխությունների շարժը հաշվետու ժամանակահատվածում բազիսայինի համեմատ:

ԻՆԴԵՔՍ ԳՅՈՒՂՄԹԵՐՔ ԱՐՏԱԴՐՈՂՆԵՐԻ ԻՐԱՑՄԱՆ

ԳՆԵՐԻ - արտահայտում է գյուղատնտեսական մթերք արտադրողի տարբեր ուղղություններով իրացված մթերքի գների փոփոխությունները ժամանակի, ինչպես նան տարածության մեջ: Որպես անհատական ինդեքսների կշռման բազա օգտագործվում է հաշվետու ամսում իրացված արտադրանքի ծավալը: ԻՆԴԵՔՍ ԻՐԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ - որոշվում է միջին ամսական անվանական աշխատավարձի ն ապրանքների ու ծառայությունների սպառողական գների ինդեքսների հարաբերակցությամբ: Երկու ինդեքսներն էլ պետք է վերաբերվեն միննույն ժամանակաշրջանին: ԻՆԴԵՔՍ ԿԱՅՈՒՆ ԿԱԶՄՈՎ - կշռված միջինների հարաբերակցությունն է նույն կշիռներով (կայուն կառուցվածքի դեպքում): Այն հաշվի է առնում միայն ինդեքսավորվող մեծության փոփոխությունը ն ցույց է տալիս ուսումնասիրվող համակցության միավորի (Χ) միջինի փոփոխման չափը: Ընդհանուր տեսքով կայուն կազմի ինդեքսը որոշվում է հետնյալ բանաձնով. ∑ X1f1 ∑ X 0 f1 |կկ = : : ∑ f1 ∑ f1

Կայուն կազմի ինդեքսի հաշվարկման համար կարելի է օգտվել ագրեգատային ինդեքսի բանաձնից` ∑ X1f1 |կկ = : ∑ X 0 f1

Օրինակ, արտադրանքի ինքնարժեքի կայուն կազմի ընդհանուր ինդեքսն ունի հետնյալ տեսքը` ∑ z1q1 ∑ z0q1 ∑ z1q1 |Zկկ = : = , ∑ q1 ∑ q1 ∑ z0q1

որտեղ` q1-ը արտադրված (թողարկված) արտադրանքի կամ վաճառված ապրանքների տվյալ տեսակի քանակն է բնեղեն արտահայտությամբ, z1-ը ն z0-ն համապատասխանաբար բազիսային ն հաշվետու ժամանակաշրջաններում արտադրանքի միավորի ինքնարժեքն է արժեքային արտահայտությամբ: ԻՆԴԵՔՍ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ՏԵՂԱՇԱՐԺՈՎ - բնութագրում է ուսումնասիրվող երնույթի կառուցվածքի փոփոխության ազդեցությունը ինդեքսավորվող միջին մակարդակի դինամիկայի վրա ն հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով` |կտ =

∑ X 0 f1 ∑ X 0 f0 : : ∑ f1 ∑ f0

Օրինակ, արտադրանքի ինքնարժեքի կառուցվածքային տեղաշարժերի ինդեքսը կլինի` ∑ z0q1 ∑ z0q0 |Zկտ = : : ∑ q1 ∑ q0

Կառուցվածքային փոփոխություն ասելով հասկանում ենք համակցության առանձին խմբերի միավորների մասի փոփոխությունը` նրանց ընդհանուր թվաքանակի նկատմամբ: Փոփոխական (|փկ), կայուն (|կկ) ն կառուցվածքային տեղաշարժերի (|կտ) ընդհանուր ինդեքսների միջն կա փոխադարձ կապ, որոնք արտահայտվում են հետնյալ բանաձներով. |կկՀ

|փկ |կտ

|փկՀ|կկ⋅|կտ ,

|կտՀ

|փկ |կկ

ԻՆԴԵՔՍ ՇԻՆԱՐԱՐԱԿԱՆ ԳՆԵՐԻ - հաշվարկվում է ըստ կապիտալ ներդրումների տեխնոլոգիական կառուցվածքային բաղադրամասերի (շինմոնտաժային աշխատանքների, մեքենասարքավորումների կապիտալ ներդրումների, այլ կապիտալ աշխատանքների ն ծախսերի)` կշռված ընդհանուր ծավալում դըրանց բաժնեմասով:

ԻՆԴԵՔՍ ՇԻՆՄՈՆՏԱԺԱՅԻՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ԳՆԵՐԻ հիմքում ընկած են հանրապետությունում ընտրանքային ցանցի բազային շինարարական կազմակերպությունների նյութերի, դետալների ու շինարարական այլ տարրերի գրանցված արժեքները, աշխատողների աշխատավարձը: Հաշվարկը կատարվում է հատուկ մշակված տեխնոլոգիական մոդելներով, որոնք իրենցից ներկայացնում են շինմոնտաժային աշխատանքների ծախսերը բնութագրող նյութական, աշխատանքային ն ֆինանսական ռեսուրսների ցանկ: ԻՆԴԵՔՍ ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ ԳՆԵՐԻ - բնութագրում է բնակչության անձնական սպառման համար ձեռք բերված ապրանքների ն ծառայությունների գների (սակագների) ընդհանուր մակարդակի փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում: Գների գրանցումն իրականացվում է մայրաքաղաքի ն տարածաշրջանային կենտրոնական քաղաքների որոշակի շրջանակի առնտրային ու ծառայության ոլորտի սեփականության տարբեր ձների կազմակերպությունների ընտրանքային համակարգում: Գների ինդեքսների հաջորդական փոխկապակցված հաշվարկի (ագրեգատային) համար օգտագործվող կշիռների համակարգը, ըստ տնային տնտեսությունների հետազոտությունների ծախսերի, հաշվարկվում է նախորդ տարվա տվյալների հիման վրա: Հանրապետության միջին գների մակարդակը որոշվում է որպես առանձին տարածաշրջանների գների մակարդակների կշռված միջին թըվաբանական մեծություն: ԻՆԴԵՔՍ ՓՈՓՈԽԱԿԱՆ ԿԱԶՄՈՎ - երկու կշռված միջին արժեքների հարաբերակցությունն է փոփոխվող կշիռներով, որը բնութագրում է ինդեքսավորվող ցուցանիշի (միջինացվող) փոփոխությունը: Ցանկացած որակական Χ ցուցանիշի համար փոփոխական կազմի ինդեքսն ունի հետնյալ տեսքը` |x =

X1 ∑ X1f1 ∑ X 0 f0 : = : X0 ∑ f1 ∑ f0

որտեղ` X1 ն X 0 -ն ինդեքսավորվող ցուցանիշի միջինացվող մակարդակներն են հաշվետու ն բազիսային ժամանակաշրջանում, f1 -ը ն f0 -ն կշիռներն են: Օրինակ, մի քանի տնտեսավարող սուբյեկտներում թողարկվող միատեսակ արտադրանքի ինքնարժեքի փոփոխական կազմով ընդհանուր ինդեքսը որոշվում է հետնյալ բանաձնով` Z ∑ z1q1 ∑ z0q0 |z = 1 = : : Z0 ∑ q1 ∑ q0

Փոփոխական կազմի ինդեքսն արտացոլում է ոչ միայն ինդեքսավորվող մեծության (տվյալ դեպքում ինքնարժեքի), այլ նան համակցության կառուցվածքի փոփոխությունը: ԻՆԴԵՔՍ` ԸՍՏ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ - հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. ∑ t 0q1 |t = , ∑ t1q1

որտեղ` t0-ն ն t1-ը համապատասխանաբար բազիսային ն հաշվետու ժամանակաշրջաններում միավոր արտադրանքի վրա կատարված աշխատանքային ծախսումներն են, q1-ը հաշվետու ժամանակաշրջանի արտադրանքի քանակը: Այն ցույց է տալիս, թե քանի՞ անգամ է մեծացել (փոքրացել) աշխատանքի արտադրողականությունը, կամ քանի՞ տոկոս է կազմում աշխատանքային ծախսումների իջեցումը հաշվետու ժամանակաշրջանում բազիսայինի համեմատությամբ: ԻՆԴԵՔՍԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ - իրենից ներկայացնում է ինդեքսների հաջորդական կառուցման շարքը: Համեմատության բազայից կախված, ինդեքսային համակարգը կարող է լինել բազիսային ն շղթայական: Բազիսային ինդեքսների համակարգը միննույն երնույթի հաջորդական ինդեքսների հաշվարկն է` հաստատուն պահելով

համեմատման բազան, այսինքն` կոտորակի հայտարարում բոլոր ինդեքսների ինդեքսավորվող մեծությունները գտնվում են բազիսային ժամանակաշրջանում: Շղթայական ինդեքսների համակարգը միննույն երնույթի ինդեքսների շարքն է` հաշվարկված համեմատության փոփոխական բազայով, այսինքն` ամեն հաջորդ ժամանակաշրջանի մակարդակի հարաբերությունը նախորդ ժամանակաշրջանի մակարդակին: Բազիսային ն շղթայական ինդեքսների միջն գոյություն ունի որոշակի կապ, եթե հայտնի են շղթայական ինդեքսները, ապա դրանց հաջորդական բազմապատկման եղանակով կարելի է ստանալ բազիսային ինդեքս. p1 p2 p3 pո−1 pո ⋅ ⋅ ⋅ : p0 p1 p2 pո−2 pո−1

Կամ ունենալով հաջորդական բազիսայինները, կարելի է որոշել շղթայական ինդեքսները` հաջորդ բազիսային ինդեքսը բաժանելով նախորդ բազիսային ինդեքսի վրա. p2

p : 1 = p0 p 0

p2 p1

Ինդեքսների համակարգի կառուցման դեպքում կարելի է օգտվել կայուն ն փոփոխական կշիռներից: ԻՆԴԵՔՍԱՎՈՐՈՒՄ - դրամական պահանջների ն եկամուտների վերահաշվարկ` գների ընդհանուր մակարդակի բարձրացմանը զուգընթաց, գների ինդեքսի փոփոխությանը համամասնաբար աշխատավարձի, հարկերի, սոցիալական վճարումների ն կենսաթոշակների բարձրացումը: Նման քաղաքականությունը նպատակ է հետապնդում մեղմելու գնաճի (սղաճի) բացասական հետնանքները: Ինդեքսավորման պայմանը կարող է ներառվել պայմանագրի մեջ` որպես հատուկ վերապահում: Գերգնաճի պայմաններում ինդեքսավորումը հղի է գների ն աշխատավարձերի մրցավազքով: Իրական կյանքում լրիվ ինդեքսավորումը գործնականում անհնարին է, ն գնաճի հետնանքով միշտ որնիցե մեկը մյուսներից շատ է տուժում (օրինակ` պարտատերերը,

որոնք խնայում են դրամը), իսկ ինչ որ մեկ ուրիշը շահում է (պարտապանները): ԻՆԴԵՔՍՆԵՐ ՄԻՋԻՆ - հաշվարկվում է որպես անհատական ինդեքսների միջին մեծություն, որոնց դեպքում օգտագործվում են միջինի երկու ձն` թվաբանական ու հարմոնիկ (ներդաշնակ): Միջին թվաբանականի ինդեքսը ագրեգատային ինդեքսի նույնությունն է, եթե անհատական ինդեքսների կշիռները ագրեգատային ինդեքսի հայտարարի բաղադրիչն են: Միայն այդ դեպքում ինդեքսի մեծությունը հավասար կլինի ագրեգատային ինդեքսին` հաշվարկված միջին թվաբանականի բանաձնով:

Արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի միջին թվաբանականի ընդհանուր ինդեքսը որոշվում է ըստ հետնյալ բանաձնի. |q =

∑ iqp0q0 ∑ p0q0

որտեղ, q0-ն ն p0-ն բազիսային ժամանակաշրջանում համապատասխանաբար արտադրված (թողարկված) արտադրանքի քանակն է ն միավոր արտադրանքի գինը: Քանի որ ըստ անհատական ինդեքսի` iq ⋅ q0 = q1 , դրա ընդհանուր ինդեքսի բանաձնը հեշտությամբ կարելի է ձնափոխել վերը նշված բանաձնի: Այս բանաձնում որպես կշիռ հանդես է գալիս արտադրանքի գինը` բազիսային ժամանակաշրջանում:

Աշխատանքի արտադրողականության միջին թվաբանականի ընդհանուր ինդեքսը որոշվում է հետնյալ բանաձնով` ∑i t q ∑i T |t = t 1 1 = t 1 , ∑ t1q1 ∑ T1

որտեղ, it-ն աշխատատարության անհատական ինդեքսն է, t1-ը հաշվետու ժամանակաշրջանում տվյալ տեսակի արտադրանքի արտադրության միավորի վրա կատարված աշխատանքային ծախսումներն են,

q1-ը հաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրված (թողարկված) արտադրանքի քանակն է, T1-ը` տվյալ տեսակի արտադրանքի արտադրությանը մասնակցած աշխատողների միջին ցուցակային թիվը կամ ծախսված աշխատաժամանակը: Քանի որ ըստ աշխատատարության անհատական ինդեքսի` it ⋅ t1 = t 0 , այդ ինդեքսի ընդհանուր բանաձնը կարելի է ձնափոխել աշխատանքի աշխատատարության ագրեգատային տեսքի: Այս պարագայում որպես կշիռ ընդունվում է արտադրանքի արտադրության վրա ժամանակի ընդհանուր ծախսը` հաշվետու ժամանակաշրջանում:

Աշխատանքի արտադրողականության Ստրումիլինի միջին թվաբանականի ընդհանուր ինդեքսը որոշվում է հետնյալ բանաձնով`

⎛q q ⎞ ∑ ⎜ 1 : 0 ⎟T1 ⎜T T ⎟ ⎝ 1 0⎠ : |v = ∑ T1 Ինդեքսը ցույց է տալիս, թե քանի՞ անգամ է ավելացել (պակասել) աշխատանքի արտադրողականությունը, կամ քանի՞ տոկոս է կազմում աշխատանքի արտադրողականության աճը (նվազումը) միջինում` ըստ ուսումնասիրվող համակցության բոլոր միավորների:

Ինքնարժեքի միջին հարմոնիկ (ներդաշնակ) ընդհանուր ինդեքսը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով` |z =

∑ z1q1 , z1q1 ∑ iz

որտեղ, z1-ը հաշվետու ժամանակաշրջանում արտադրանքի միավորի ինքնարժեքն է արժեքային արտահայտությամբ, iz-ը ինքնարժեքի անհատական ինդեքսն է:

Ինքնարժեքի միջին հարմոնիկ ինդեքսը որոշելիս որպես կըշիռ վերցնում ենք արտադրության ծախսը` հաշվետու ժամանակաշրջանում: Գնի միջին հարմոնիկ ընդհանուր ինդեքսը հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով. |p =

∑ p1q1 , p1q1 ∑ ip

որտեղ, ip-ն արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի անհատական ինդեքսն է: Գնի ինդեքսը որոշելիս որպես կշիռ ընդունում ենք արտադրանքի գինը` հաշվետու ժամանակաշրջանում: ԻՆԴԵՔՍՆԵՐ ՏԵՐԻՏՈՐԻԱԼ (ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ) - վիճակագրության պրակտիկայում հաճախ անհրաժեշտություն է առաջանում համեմատելու տնտեսական երնույթների մակարդակները տարածության մեջ ըստ երկրների, տնտեսական շըրջանների, մարզերի, այսինքն` հաշվարկելու տերիտորիալ ինդեքսները: Դրանք կառուցելու ն հաշվարկելու համար անհրաժեշտ է որոշել համեմատական բազան ու կշիռները: Եթե օրինակ, համեմատում ենք տարբեր` Ճ ն Ց երկրների նույնատիպ ապրանքների գները, ապա այդ դեպքում անհրաժեշտ է կառուցել երկու տերիտորիալ ինդեքսներ` |p

Ճ/Ց

∑ pՃ qՃ ∑ qՑq Ճ

ն ∑ pՑqՑ , |p = Ց/Ճ ∑ p q Ճ Ց

որտեղ` |p

Ճ/Ց

( |p

Ց/Ճ

) ինդեքսը ցույց է տալիս, որ որպես հա-

մեմատական բազա ընդունում ենք Ճ ն Ց երկրների տվյալները` երնույթների մակարդակների հարաբերակցության մասին:

Ֆիզիկական ծավալի տերիտորիալ ինդեքսներում որպես չափակցելի կշիռներ կարող են հանդես գալ միջին գները. |q

Ճ/Ց

∑ qՃ p ∑ qՑ p

կամ ∑ qՑ p , = |q Ց/Ճ ∑ q p Ճ

որտեղ` p=

∑ p1q1 : ∑ q1

ԻՆԴԵՔՍՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ԿԱՅՈՒՆ ԿՇԻՌՆԵՐՈՎ - միննույն երնույթի ամփոփ ինդեքսների համակարգն է, որոնց կշիռները չեն փոփոխվում մեկ ինդեքսից մյուսին անցնելիս: Կայուն կշիռները թույլ են տալիս բացառելու կառուցվածքի փոփոխության ազդեցությունը ինդեքսի մեծության վրա: Օրինակ, արտադրանքի ֆիզիկական ծավալի բազիսային ընդհանուր ինդեքսի համակարգը հաստատուն կշռով (Ρ0) ունի հետնյալ տեսքը` ∑ q1p0 ∑ q0p0

∑ q2p0 ∑ q0p0

, …,

∑ qոp0 ∑ q0p0

իսկ շղթայական ինդեքսների համակարգը այդ նույն հաստատուն կշռով ներկայացվում է այսպես` ∑ q1p0 ∑ q0p0

∑ q2p0 ∑ q1p0

, …,

∑ qոp0 ∑ qո−1p0

ԻՆԴԵՔՍՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ՓՈԽԿԱՊԱԿՑՎԱԾ - որտեղ

միավորվում են երեք ընդհանուր ինդեքսներ, այդ թվում` ըստ փոփոխական կազմի, կայուն կազմի ն կառուցվածքային տեղաշարժերի:

ԻՆԴԵՔՍՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ՓՈՓՈԽՈՒՆ ԿՇԻՌՆԵՐՈՎ միննույն երնույթի ամփոփ ինդեքսների համակարգն է, որոնց կշիռները փոփոխվում են մեկ ինդեքսից մյուսին անցնելիս: Փոփոխուն կշիռը հաշվետու ժամանակաշրջանի կշիռն է: Օրինակ, գնի բազիսային ինդեքսի համակարգը փոփոխուն կշիռներով ունի հետնյալ տեսքը` ∑ p1q1 ∑ p2q2 ∑ pոqո , : ∑ p0q1 ∑ p0q1 ∑ p0q1

Այս համակարգի տարրերը դեֆլյատոր-ինդեքսներ են, որոնք անհրաժեշտ են ազգային հաշիվների համակարգում (ԱՀՀ) վերահաշվարկելու համար արժեքային ցուցանիշները` համադրելի գներով: Գնի շղթայական ինդեքսի համակարգը փոփոխուն կշիռներով կլինի`

∑ p1q1 ∑ p2q2 ∑ pոqո , : ∑ pո−1qո ∑ p0q1 ∑ p1q2

Այս համակարգի առանձին ինդեքսներն օգտագործվում են հաշվետու ժամանակաշրջանի արժեքային ցուցանիշները նախորդ ժամանակաշրջանի գներով վերահաշվարկելիս: ԻՆԴՈՍԱՄԵՆՏ - փոխանցագիր է, որը սովորոբար առնչվում է արժեթղթերի (մուրհակ, չեկ ն այլն) հետ ու նշված է դրա հակառակ կողմում: Այն վկայում է որնիցէ մեկ անձից (ինդոսանտին-փոխանցորդից) մեկ այլ անձին (ինդոսանտին-փոխանցագիրն ընդունողին) փաստաթուղթը փոխանցելու մասին իրավունքը: ԻՆԴՈՍԱՆՏ - ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ, որը մեկ ուրիշ անձի տալով մուրհակի գծով իր իրավունքը, նրա հակառակ կողմում նշում է «Փոխանցման համաձայնություն» մակագրությունը: ԻՆԴՈՍԱՏ - ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ, որի օգտին փոխանցվում է փաստաթուղթը (մուրհակը, չեկը ն այլն)

ինդոսամենտի միջոցով (առանց հետադարձ պահանջի իրավունքի): ԻՆԿԱՍԱՑԻԱ - դա ձեռնարկությունների, հիմնարկությունների, կազմակերպությունների դրամարկղերում եղած կանխիկ դըրամի ն արժեքների հավաքագրումն ու դրանք վարկային հիմնարկությունների (բանկերի) դրամարկղում տեղավորելու ծառայությունների մատուցումն է: ԻՆԿԱՍՈ - բանկային գործառնության տեսակ է, ըստ որի բանկը մատակարարի հանձնարարությամբ իր վրա է վերցնում գնորդից վճարման ենթակա դրամական միջոցների գանձումը հաշվարկային փաստաթղթերի հիման վրա: ԻՆՎԵՍՏԻՑԻԱ - շահույթ ստանալու նպատակով երկրի ներսում ն արտերկրում կապիտալի երկարաժամկետ ներդրումն է տարբեր ճյուղերի տնտեսավարող սուբյեկտներում, ձեռնարկատիրական ու նորամուծությունների նախագծերում ն սոցիալտնտեսական ծրագրերում: ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ԲՐՈՔԵՐԱՅԻՆ ԳՐԱՍԵՆՅԱԿ - կազմակերպություն, որն իր կամ այլ անձանց անունից ն հաշվին իրականացնում է արժեթղթերի առուծախ: ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ - արժեթղթերի թողարկմամբ, տեղաբաշխմամբ, վերավաճառքով զբաղվող ն իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտ է, որը հիմնադրվում է սահմանափակ պատախանատվությամբ կամ բաժնետիրական ընկերության կարգավիճակով: ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ԽՈՐՀՐԴԱՏՎԱԿԱՆ ԳՐԱՍԵՆՅԱԿ - կազմակերպություն, որն իրականացնում է արժեթղթերի թողարկման, տեղաբաշխման ն շրջանառության վերաբերյալ խորհըրդատվական ծառայություններ:

ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ - իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող սուբյեկտ է` հիմնադրված սահմանափակ պատասխանատվությամբ կամ բաժնետիրական ընկերության ձնով, որն իրականացնում է ներդրողի դրամական միջոցների հավաքագրում ն արժեթղթերում այդ միջոցների ներդրում: ԻՆՖԼՅԱՑԻԱ - դրամի արժեզրկումն է, որն առաջանում է ապրանքների ն ծառայությունների գնի աճման հետնանքով ու պայմանավորված չէ դրանց որակի բարձրացման հետ: Կամ այլ կերպ, դա շրջանառության ոլորտի գերլցումն է թղթադրամով, որն առաջացնում է դրա արժեզրկում: Այդ թղթադրամի ավելցուկի հայտնվելը սովորաբար կապված է բյուջեի դեֆիցիտի հետ, երբ պետությունն իր կտրուկ աճող ծախսերը (կապված պատերազմների, սպառազինությունների մրցավազքի, տնտեսական ճգնաժամերի հետ) ի վիճակի չէ ծածկելու եկամտի սովորական աղբյուրներից ն ստիպված լրացուցիչ դրամ է թողարկում: Ինֆլյացիայի հետնանքով թղթադրամը ոսկու նկատմամբ արժեզրկվում է այն չափով, որքանով շրջանառող թղթադրամի քանակը գերազանցում է ապրանքային շրջանառության սպասարկմանն անհրաժեշտ ոսկե դրամի քանակը: Ինֆլյացիայից ավելի շատ տուժում է աշխատավորությունը, որի իրական աշխատավարձն իջնում է մեծ չափերով` կապված սպառման ապրանքների գների բարձրացման հետ: ԻՐԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔ - ակտիվի, աշխատավարձի, շահույթի ն այլնի արժեքն է, որը ճշգրտված է ըստ գների մակարդակի փոփոխության, մասնավորապես գնաճի (սղաճի): Արտահայտվում է որնէ բազիսային տարվա հաստատուն ն ոչ թե ընթացիկ գներով: Այսպես, անվանական աշխատավարձը կարող է ավելացված լինել, մինչդեռ իրական աշխատավարձը մնացած լինի նույնը, եթե աշխատավարձն աճում է գնաճի (սղաճի) չափով: Իսկ եթե անվանական աշխատավարձն աճում է սղաճից պակաս չափով, ապա իրական աշխատավարձը նվազում է, այսինքն փոքրանում է աշխատավարձի գնողունակությունը:

ԻՐԱԿԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ - դրանք ընթացիկ ժամանակաշրջանի դրամական եկամուտներն են` ճշգրտված սպառողական ապրանքների ն ծառայությունների գների ինդեքսով: ԻՐԱԿԱՆ ԶՈՒՏ ԱՐԺԵՔ - կազմակերպության զուտ արժեքն է` գումարած նան պարտատերերի (դեբիտորների) առումով երկրորդական պարտքերը: ԻՐԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐ - անփոփոխ գներով ծախսեր են, որոնք արտահայտվում են անփոփոխ գնողունակությամբ, արժույթով կամ ճշգրտվում են որնէ ինդեքսի միջոցով: ԻՐԱԿԱՆ ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ - գնաճից (սղաճից) մաքրված տոկոսադրույքն է, որը հավասար է անվանական տոկոսադրույքի ն գնաճի (սղաճի) մակարդակի տարբերությանը: Դա այնպիսի տոկոսադրույք է, որով անձը ձեռք է բերում դրամական ակտիվների ապագա գնողունակությունը: Իրական տոկոսադրույքը հանդես է գալիս երկու ձնով. ա) մինչն ենթադրվող գնաճի (սղաճի) ժամանակաշրջանի վրա հասնելը, որին սպասում են պարտատերերն ու փոխառուները փոխատվությունների տրամադրման պահին, բ) իրական, փաստացի ն կայացած: ԻՐԱԿԱՆ ՓՈԽԱՐԺԵՔ - արտացոլում է տարբեր արժույթներով արտահայտված միննույն ապրանքների գների հարաբերակցությունը, որով կարգավորվում է երկրների միջն ապրանքափոխանակության համամասնությունը: Կախված է անվանական փոխարժեքից, արժույթների փոխարժեքների հարաբերակցությունից ն ազգային արժույթներով արտադրանքի գներից: Իրական փոխարժեքն իրենից ներկայացնում է անվանական փոխարժեքի ն տարբեր երկրների գների մակարդակների հարաբերակցության արտադրյալ: ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԱՆՑ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - դրանք կարող են լինել իրենց գործունեությամբ շահույթ ստանալու նպատակ

հետապնդող (առնտրային) կամ շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող ն ստացված շահույթը մասնակիցների միջն չբաշխող (ոչ առնտրային) կազմակերպությունները: Առնտրային կազմակերպություն հանդիսացող իրավաբանական անձինք կարող են ստեղծվել տնտեսական ընկերակցությունների ն ընկերությունների ձնով: Կոոպերատիվները` կախված իրենց գործունեության բնույթից, կարող են լինել շահույթ ստանալու նպատակ հետապնդող (առնտրային) կամ նման նպատակ չհետապնդող (ոչ առնտրային) կազմակերպություններ: Ոչ առնտրային կազմակերպություն համարվող իրավաբանական անձինք կարող են ստեղծվել հասարակական միավորումների, հիմնադրամների, իրավաբանական անձանց միությունների, ինչպես նան օրենքով նախատեսված այլ ձներով: Ոչ առնտրային կազմակերպությունները կարող են ձեռնակատիրական գործունեություն իրականացնել միայն այն դեպքերում, երբ դա ծառայում է այն նպատակների իրականացմանը, որոնց համար նրանք ստեղծվել են, ն համապատասխանում է այդ նպատակներին: Ձեռնակատիրական գործունեության իրականացման համար ոչ առնտրային կազմակերպություններն իրավունք ունեն ստեղծել տնտեսական ընկերություններ կամ լինել նրանց մասնակիցը: ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿ ՉՈՒՆԵՑՈՂ ՏԸՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏ - այն չի համարվում իր սեփականատիրոջից առանձին իրավունքի սուբյեկտ: Այդպիսի սուբյեկտի սեփականատերը պարտավորությունների համար պատասխանատու է իր ունեցած այն գույքով, որի նկատմամբ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով կարելի է բռնագանձում կատարել: ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿ ՈՒՆԵՑՈՂ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏ - իրավունքի ինքնուրույն սուբյեկտ է, որի գույքը, իրավունքներն ու պարտականությունները առանձնացված են դրա սեփականատիրոջ (սեփականատերերի) այլ գույքից, իրավունքներից ն պարտականություններից: Տնտեսավարող սուբյեկտի պարտավորությունների համար պատասխա-

նատու է իրավաբանական այդ անձը, իսկ սեփականատերը պատասխանատու չէ իր այլ գույքով: ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ - դա այն կազմակերպությունն է, որը, որպես սեփականություն, ունի առանձնացված գույք ն իր պարտավորությունների համար պատասխանատու է այդ գույքով, կարող է իր անունից ձեռք բերել ու իրականացնել գույքային ն անձնական ոչ գույքային իրավունքներ կրող պարտականություններ ու դատարանում հանդես գալ որպես հայցվոր կամ պատասխանող: Իրավաբանական անձը պետք է ունենա ինքնուրույն հաշվեկշիռ: ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԳՐԱՎ - գրավի առարկան օտարման ենթակա իրավունքն է, ներառյալ` հողամասի, շենքի, շինության, բնակելի տան (բնակարանի) նկատմամբ վարձակալության իրավունքը, տնտեսական ընկերակցության կամ ընկերության գույքում բաժնեմասի իրավունքը, պարտքի պահանջները: Ժամկետային իրավունքը գրավի առարկա կարող է լինել միայն մինչն դրա գործողության ժամկետի ավարտը: Գրավ դրված իրավունքի պարտապանը պետք է անհապաղ տեղեկացվի գրավի մասին: ԻՐԱՑՎԱԾ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԾԱՎԱԼ - ա) դա սեփական արտադրության արժեքն է, ըստ որի, հաշվետու ժամանակաշրջանում փաստացի բեռն առաքվել կամ հանձնվել է սպառողներին (ներառյալ նան այն արտադրանքը, որն ակտով տեղում հանձնվել է պատվիրատուին), բ) կատարված աշխատանքներն ու ծառայություններն են, որն ընդունել է պատվիրատուն, անկախ նրանից` վճարը մուտքագրվել է արտադրողի հաշվին, թե` ոչ: ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ (ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ) - դրանք են. 1) Սեփական ընթացիկ ակտիվների (ՍԸԱ) մեծությունը կամ գործող կապիտալը, որը բնորոշում է տնտեսավարող սուբյեկտի ընդհանուր իրացվելիությունը: Գործող կապիտալի փոփոխությունը կախված է մի շարք գործոններից, այդ թվում` ճյուղային պատկանելիությունից,

բանկերի վարկավորման պայմաններից, շահութաբերությունից, աշխատանքների կազմակերպման մակարդակից ն այլն: Այդ ցուցանիշը ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ պարտավորությունների գումարների տարբերությունն է: 2) Գործող կապիտալի շարժունակության գործակիցը, որը ցույց է տալիս տվյալ ժամանակաշրջանի (տարի, եռամսյակ) սկզբի կամ վերջի դրությամբ նյութական ընթացիկ ակտիվների շարժունակությունը սեփական ընթացիկ ակտիվների նկատմամբ: Այն արտահայտվում է նյութական ընթացիկ ակտիվների ն սեփական ընթացիկ ակտիվների հարաբերակցությամբ: Որքան տվյալ ցուցանիշի մեծությունը փոքրանա, տնտեսավարող սուբյեկտը ֆինանսապես ավելի կայուն վիճակում կլինի, քանի որ նյութական ընթացիկ ակտիվները (արտադրական պաշարները) անընդհատ կգտնվեն արտադրության ոլորտում ն կստեղծեն ավելի շատ նոր ապրանքային արժեքներ: 3) Բացարձակ իրացվելիության գործակիցը, որը ցույց է տալիս, թե ընթացիկ (կարճաժամկետ) փոխառու պարտավորությունների որ մասը կարող է մարվել անմիջապես տվյալ պահի դրությամբ: Այն ներկայացնում է դրամական միջոցների, կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումների գումարների ն ընթացիկ պարտավորությունների հարաբերակցությունը: Այս գործակիցն արդյունավետ է համարվում այն դեպքում, երբ փոքր չէ 0,25-ից կամ 259-ից: Այսինքն, տնտեսավարող սուբյեկտը տվյալ պահի դրությամբ ունի մեկ միավոր կարճաժամկետ պարտքի մարման դիմաց 0,25 միավորից ոչ պակաս դրամական միջոցներ ն կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ` արժեթղթերի տեսքով: 4) Արագ իրացվելիության գործակիցը, որը ցույց է տալիս, թե ընթացիկ պարտավորությունների որ մասը կարող է մարվել ոչ միայն ունեցած դրամական միջոցների ն կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումների, այլն սպասվող դեբիտորական պարտքերի ն այլ ընթացիկ ակտիվների մուտքերի հաշվին: Այն արտահայտվում է նշված ցուցանիշների մեծությունների գումարի ն ընթացիկ պարտավորությունների հարաբերակցությամբ: Այս գործակիցն արդյունավետ է համարվում 0,8–1,0 միավորից պակաս չլինելու դեպքում: 5) Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը, որը ցույց է տալիս, թե տնտեսավարող

սուբյեկտը որքանով է պատրաստ իր տրամադրության տակ եղած ընթացիկ ակտիվներով մարել բոլոր տեսակի կարճաժամկետ պարտավորությունները (կարճաժամկետ բանկային վարկերն ու փոխառությունները, կրեդիտորական պարտքերը ն այլն): Այն ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ պարտավորությունների հարաբերակցությունն է: Տնտեսապես զարգացած երկրներում նորմալ է համարվում, երբ ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը տատանվում է 2,0–3,0-ի սահմաններում: Եթե այս գործակիցը աճում ն գերազանցում է սահմանված նորման, ապա դա վկայում է ընթացիկ ակտիվների անարդյունավետ օգտագործման մասին, այսինքն դանդաղում է արտադրական պաշարների, դեբիտորական պարտքերի շրջանառելիությունը, մեծանում է անհուսալի դեբիտորական պարտքերի գումարի չափը ն այլն: 6) Ընդհանուր կապիտալում (ակտիվներում) ընթացիկ ակտիվների տեսակարար կշիռը կամ բաժինը, որը բնութագրում է տնտեսավարող սուբյեկտի ապահովվածության աստիճանը ընթացիկ ակտիվներով: Այն արտահայտվում է ընթացիկ ակտիվների ն ընդհանուր կապիտալի հարաբերակցությամբ: Այս ցուցանիշը միաժամանակ ցույց է տալիս ընթացիկ ակտիվների տեսակարար կշիռը ընդհանուր ակտիվների հանրագումարում, որի մեծությունը կախված է ճյուղային պատկանելիությունից ն դրանց շրջանառելիությունից (պտույտներով): Վերջիններիս թըվաքանակի ավելացումը վկայում է, որ ընթացիկ ակտիվներն արդյունավետ են օգտագործվել: 7) Ընթացիկ ակտիվներում արտադրական պաշարների տեսակարար կշիռը կամ բաժինը, որը ցույց է տալիս տնտեսավարող սուբյեկտի արտադրական պաշարներով ապահովվածության աստիճանը: Այն արտահայտվում է նյութական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների ն ընթացիկ ակտիվների հարաբերակցությամբ: Այս ցուցանիշը բնութագրում է տվյալ ժամանակաշրջանի սկզբում կամ վերջում ընթացիկ ակտիվների մեկ միավորին բաժին ընկնող արտադրական պաշարների գումարի չափը: Որքան փոքր լինի այդ մեծությունը, կնշանակի տնտեսավարող սուբյեկտի պաշարները գտնըվում են արտադրական գործընթացի փուլում ն ստեղծում են պատրաստի արտադրանք: 8) Պաշարների ծածկման գործակի231

ցը, որը բնութագրում է տնտեսավարող սուբյեկտի նյութական ընթացիկ ակտիվների մեկ միավորին բաժին ընկնող սեփական ընթացիկ ակտիվների գումարի չափը: Այս ցուցանիշն արդյունավետ է համարվում, եթե մեծ է 1,0 գործակցից: Հետնաբար, որքան բարձր լինի այն, կնշանակի տնտեսավարող սուբյեկտն ի վիճակի է ժամանակին ձեռք բերելու արտադրական պաշարներ: Ցուցանիշները հաշվարկելու ժամանակ օգտագործվում են հաշվապահական հաշվեկշռի ն ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության տվյալները: ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ - միջոցառումների ամբողջություն է, որոնք իրականացվում են ընկերությունների, բանկերի ն ֆիրմաների կողմից, իրացվելիության ցանկալի մակարդակ ապահովելու նպատակով, այսինքն` արտադրական կազմակերպության, բանկի ունակությունն է ցանկացած պահին բավարարելու իր ժամկետային պարտավորությունները: Իրացվելիության կառավարման ժամանակ ընկերությունները ձգտում են իրենց ակտիվները տեղաբաշխել պասիվների գումարների ն ժամկետներին համապատասխան ապահովել կանխիկ դրամական միջոցների կամ բարձր իրացվելի արժեթղթերի (պետական արժեթղթերի, հայտնի ընկերությունների բաժնետոմսերի) որոշակի մակարդակի առկայություն, կնքել առնտրային բանկերի հետ վարկային գիծ բացելու մասին համաձայնագրեր ն այլն: ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ - տնտեսավարող սուբյեկտի ընդունակությունն է ժամանակին կատարելու իր պարտավորությունները ն իրեն ներկայացված օրինական դրամական պահանջները, կամ ֆինանսավորել` իր ենթակայության ակտիվներն ավելացնելու համար: Կախված է տվյալ սուբյեկտի ակտիվների ն պասիվների ընթացիկ հավասակշռվածության աստիճանից: Իրացվելիությունը ն շահութաբերությունը սովորաբար իրարամերժ նպատակներ են, քանի որ բարձր իրացվելի ակտիվները, որպես կանոն, ցածր եկամտաբեր են կամ եկամտաբեր չեն:

ԻՐԱՑՈՒՄԻՑ ՀԱՍՈՒՅԹ - եկամտի կազմում ներառվող այն դրամական միջոցներն են, որոնք ստացվում են արտադրանքի իրացումից, ապրանքների վաճառքից, աշխատանքների կատարման ն ծառայությունների մատուցման դիմաց վճարներից: ԻՐԱՑՈՒՄԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՎՆԱՍ) - արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից հասույթի (առանց անուղղակի հարկերի ն այլ հաստատագրված վճարների) ն լրիվ ինքնարժեքի գումարների տարբերությունն է: Լ ԼԵՎԵՐԻՋ – 1) համամասնություն է, որն արտահայտում է ընկերությունների կողմից թողարկվող փոխառությունների, արտոնյալ բաժնետոմսերի (ֆիքսված շահաբաժին ապահովող բաժնետոմսի արժեքը) ն սովորական կամ հասարակ բաժնետոմսերի (ֆիքսված շահաբաժին չապահովող բաժնետոմսի արժեքը) միջն եղած հարաբերակցությունը, 2) ընկերության սեփական կապիտալի ու պարտավորությունների (փոխառու կապիտալի) հարաբերակցությունն է, ն որքան բարձր լինի այդ հարաբերակցության մեծությունը, կնշանակի, տվյալ ընկերությունը գտնվում է ֆինանսապես կայուն վիճակում: ԼԵՎԵՐԻՋԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑՆԵՐ - 1) կազմակերպության հաշվեկշռի առանձին խումբ ցուցանիշների հարաբերակցություններն են, որոնք ցույց են տալիս սեփական (ն ոչ թե փոխառու) կապիտալի հաշվին կազմակերպության ֆինանսավորման աստիճանը: Այս գործակիցներին առաջին հերթին վերաբերում է սեփական ն փոխառու կապիտալների միջն հարաբերակցությունը: Համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, բանկերի գործունեության վերլուծության համար օգտագործվում է ընդհանուր կապիտալի ն ընդհանուր պարտավորությունների հարաբերակցությունը` որպես կապիտալի լներիջի ցուցանիշ, 2) լրացուցիչ փոխառու կապիտալի ներգրավման ճանապարհով լրացուցիչ եկամուտների ապահովում: Լներիջի գործակիցները կազմակեր233

պության վճարունակության մակարդակը բնութագրող կարնոր ցուցանիշներից են: ԼԻԱԶՈՐԱԳԻՐ (ՎՍՏԱՀԱԳԻՐ) - համարվում է գրավոր վստահություն լիազորություն, որն անձը տալիս է այլ անձի` երրորդ անձանց առջն ներկայացվելու համար: Ներկայացվողը ներկայացուցչի կողմից գործարքներ կնքելու համար գրավոր լիազորություն կարող է տալ անմիջականորեն համապատասխան երրորդ անձին: Նոտարական ձն պահանջող գործարքներ կնքելու համար լիազորագիրը պետք է վավերացնի նոտարը, բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի: ԼԻԲՈՐ - միջին տոկոսադրույք, որով Լոնդոնի բանկերը եվրարժույթով կարճաժամկետ (սովորաբար 3-6 ամիս ժամկետով) վարկեր են տրամադրում մյուս առաջնակարգ բանկերին: ԼԻԲՈՐ-ն արտացոլում է փոխատվական կապիտալների միջազգային շուկայի պայմանները ն առնտրային բանկերի կողմից, որպես հիմք, ծառայում է հաճախորդներին տրամադրվող փոխառությունների տոկոսադրույքը սահմանելու համար: ԼԻԲՈՐ-ի տոկոսադրույքի սանդղակի պաշտոնական սահմանում գոյություն չունի ն յուրաքանչյուր խոշոր լոնդոնյան բանկ այն սահմանում ն փոխում է դրամական իրավիճակից կախված: Գործնականում ավանդույթ է ձնավորվել հիմնական տոկոսադրույքները սահմանել յուրաքանչյուր գործարար օրվա առավոտյան ժամը 11-ին: Այդ դրույքները սովորաբար կիրառվում են որպես հիմք` տատանվող տոկոսադրույքի պայմաններով միջնաժամկետ բանկային վարկեր տրամադրելիս: ԼԻԶԻՆԳ (ՎԱՐՁԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ) - շենքերի, փոխադրամիջոցների, մեքենաների, սարքավորումների երկարատն վարձակալումն է: Այն սեփականատիրոջը հնարավորություն է տալիս եկամուտ ստանալ ժամանակավորապես ազատ միջոցներից, իսկ վարձակալին` նվազագույն կապիտալի ներդրումով սկսել կամ ընդլայնել իր արտադրությունը:

ԼԻԶԻՆԳ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ - 1) լիզինգի (վարձակալության) ցանկացած ձն է, բացի ֆինանսական լիզինգից, 2) լիզինգ, ըստ որի լիզինգառուն կարող է դադարեցնել իր գործունեությունը: Լիզինգը (վարձակալությունը) կարող է շարունակվել, կարող է նան չշարունակվել վարձակալվող գույքի շահագործման ամբողջ ժամկետի ընթացքում: Գործառնական լիզինգը, ի տարբերություն ֆինանսական լիզինգի, որպես կանոն, կնքվում է զգալիորեն ավելի կարճ ժամկետով, քան վարձակալվող գույքի ամորտիզացիոն (ծառայության) ժամկետն է, իսկ լիզինգառուն կրում է պատասխանատվություն դրա տեխնիկական վիճակի ն սպասարկման համար: Լիզինգի պայմանագիրն ավարտվելուց հետո, վարձակալության օբյեկտը վերադարձվում է տիրոջը: Լիզինգատուն ստիպված է լինում այն հանձնել ժամանակավոր օգտագործման մի քանի անգամ, ն նրա համար մեծանում է լիզինգի օբյեկտի մնացորդային արժեքի փոխհատուցման ռիսկը` դրա նկատմամբ պահանջարկի բացակայության ժամանակ: Դրա հետ կապված լիզինգային վճարների չափերն անհամեմատ ավելի բարձր են, քան ֆինանսական լիզինգի դեպքում: Գործառնական լիզինգը հնարավորություն է տալիս միննույն տեխնիկական միջոցներով բավարարել մեծ թվով կազմակերպությունների կարիքները: Լիզինգի այս ձնը անվանում են նան սպասարկումով վարձակալություն: ԼԻԶԻՆԳ ՕՊԵՐԱՏԻՎ - ի տարբերություն ֆինանսական լիզինգի, օպերատիվ լիզինգի ժամանակ լիզինգատուն սարքավորումը ձեռք է բերում նախօրոք, նախքան լիզինգառուի հետ պայմանագիր կնքելը: Օպերատիվ լիզինգի պայմաններում վարձակալության ժամկետն ավելի փոքր է, քան տվյալ սարքավորման բարոյական մաշվածության ժամկետը: Օպերատիվ լիզինգի ժամանակ լիզինգավճարների չափը սովորաբար ավելի բարձր է, քան ֆինանսական լիզինգի ժամանակ: ԼԻԶԻՆԳ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ - 1) համաձայնագիր է, որը նախատեսում է իր գործողության ընթացքում լիզինգավճարների հատուցում, որով ծածկվում են սարքավորման լրիվ ամորտիզա235

ցիայի արժեքը, լրացուցիչ ծախսերը ն լիզինգատուի շահույթը: Ֆինանսական լիզինգը բնութագրվում է հետնյալ հիմնական առանձնահատկություններով. ա) երրորդ կողմի (սարքավորում արտադրողի կամ մատակարարի) մասնակցությամբ, բ) լիզինգի պայմանագրի համեմատաբար երկարատնությամբ (այն մոտավորապես հավասար է սարքավորման ծառայության ժամկետին), գ) լիզինգի առարկաները հիմնականում թանկարժեք սարքավորումներ են: 2) Ըստ որի, վարձատուն պարտավորվում է վարձակալի նշած գույքը սեփականության իրավունքով ձեռք բերել վարձակալի կողմից որոշված մատակարարից (վաճառողից) ն վճարի դիմաց այդ գույքը հանձնել վարձակալին` նրա ժամանակավոր տիրապետմանը: Այդ դեպքում վարձատուն պատասխանատվություն չի կրում վարձակալության համար որոշված առարկայի ն վաճառողի ընտրության համար: Ֆինանսական վարձակալության պայմանագրով կարող է նախատեսվել, որ վաճառողի ն ձեռք բերվող գույքի ընտրությունը կարող է կատարել վարձատուն, ն միաժամանակ վարձակալված գույքը` վարձակալության ժամկետի ավարտից հետո կամ մինչն դրա ավարտը, անցնի վարձակալի ենթակայության տակ որպես սեփականություն` վարձակալի կողմից պայմանագրով նախատեսված գինը վճարելու պայմանով: ԼԻԶԻՆԳԱՅԻՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - որոնք սեփականության իրավունքով ձեռք են բերում տարաբնույթ ակտիվներ ն վարձակալական հիմունքներով տրամադրում են հաճախորդներին: ԼԻԶԻՆԳԱՅԻՆ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՈՒՄ - այս դեպքում բանկը ձեռք է բերում սարքավորումներ կամ մեքենաներ ն վարձակալության հիմունքներով դրանք տրամադրում է իր հաճախորդներին, լիզինգավճար ստանալու ակնկալիքով: ԼԻԶԻՆԳԻ (ՎԱՐՁԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ) ՈՒՂՂԱԿԻ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՈՒՄ - փոխառու միջոցների հաշվին հաստատագրված ակտիվների (հիմնական միջոցների) ձեռք բերման ժամկետային

ֆինանսավորման ձն է: Վարկատուի ն պարտապանի միջն հարաբերությունների տեսանկյունից վարձակալությունը (լիզինգը) նման է վարկերին, քանի որ վարձակալության դեպքում նս հաշվի են առնվում վարձակալի դրամական հոսքերը, գնահատվում է նրա վարկային պատմությունը, կառավարման մակարդակը ն ապագա գործառնությունների նախագծերը: ԼԻՑԵՆԶԻԱ - 1) արտահանման, ներմուծման ն արժույթի շարժի վերահսկման նպատակով պետական մարմինների կողմից տրվող թույլտվություն` արտահանման-ներմուծման գործառնություններ, սահմանափակ քանակներով ապրանքների ներկրում ն արտակրում իրականացնելու համար, 2) այլ անձանց կամ կազմակերպություններին տրվող իրավունք` որոշակի ժամանակաշրջանի ընթացքում պայմանավորված վարձատրության դիմաց օգտագործելու արտոնագրերով (պատենտներով) պաշտպանված գյուտերը, տեխնոլոգիաները, տեխնիկական գիտելիքները ն արտադրական փորձը, արտադրության գաղտնիքները, ապրանքանիշը, արտադրության համար անհրաժեշտ առնտրային ն այլ տեղեկատվությունը, 3) պետական իրավասու մարմինների կողմից կազմակերպությանը կամ անձին ընձեռվող իրավունք` չզբաղվելու գործունեության որոշակի տեսակներով, որոնք կարիք ունեն սահմանափակման: Օրինակ` վաճառելու ոգելից խմիչք կամ ծխախոտ, կրելու զենք, եթեր արձակելու հեռուստատեսային հաղորդումներ, իրականացնել բանկային գործունեություն ն այլն: Սեփականատերը կոչվում է լիցենզոր, իսկ ձեռք բերողը` լիցենզիստ: ԼԻՖՈ - դա` 1) ապրանքային պաշարների, արժեթղթերի ն այլ ակտիվների հաշվառման մեթոդ է, ըստ որի դրանք հաշվապահական հաշվեկշռից դուրս են գրվում դրամական արտահայտությամբ ժամանակաշրջանի վերջում ձեռք բերված դրանց գներով, 2) ժամկետից շուտ բանկային ավանդի դուրս գրման գծով տոկոսների (տոկոսային եկամտի կամ տոկոսային ծախսի) հաշվարկման մեթոդ է, որն իրականացվում է ավանդատուի կողմից բանկում ներդրված սկզբնական գումարի նկատմամբ:

ԼՈՂԱՑՈՂ ՓՈԽԱՐԺԵՔ - 1) արժույթի ազատ փոփոխվող, տատանվող փոխարժեք է, որի մեծությունը որոշվում է շուկայական իրադրությամբ, պահանջարկի ու առաջարկի հարաբերակցությամբ ն շուկայական այլ գործոններով, 2) ազգային արժույթի փոխարժեքի տատանումներն են, երբ դրա արժեքը չի ամրագրվում ոսկով կամ մեկ այլ ազգային արժույթով, ն որը ձնավորվում է շուկայական տատանումների հետնանքով` արտարժույթի առուծախի ազատ շուկայի պայմաններում: ԼՈՐՈ - որնիցե բանկի թղթակցային հաշիվն է տվյալ վարկային հիմնարկությունում ն, որի միջոցով արտացոլվում են փոխադարձ վճարումներ: Սովորաբար այս հաշվի բացման դեպքում նախատեսվում է` ինչպիսի արժույթով պետք է տարվի այդ հաշիվը, արդյո՞ք անհրաժեշտ է որպեսզի վճարումները կատարվեն հաշվում եղած ամբողջ գումարի սահմաններում, արդյո՞ք հաշվարկվելու են տոկոսային գումարները ն կոմիսիոն (միջնորդային) վարձատրությունը կատարված հանձնարարությունների դիմաց: ԼՈՐՈ ԹՂԹԱԿՑԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎ - 1) հաշիվ, որը տվյալ բանկը բացում է իր թղթակից-բանկի անունով (նրա հաշիվները մեր բանկում), ն որում արտացոլվում են այդ բանկի հանձնարարությամբ կատարված բոլոր գործառնությունները, ստացվող կամ տրվող գումարները, 2) թղթակցային հաշիվ, որը բացվում է երրորդ բանկի կողմից` տվյալ բանկի թղթակից-բանկի մոտ: ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱՎՃԱՐ - վճարում է ապահովագրվողը ապահովագրողին` լրացուցիչ կամ վտանգի բարձր աստիճանով ռիսկերի ապահովագրության պայմանագրի մեջ ընդգրկվելու դեպքում: ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԳՈՒՅՔԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ - իրականացվում է այն դեպքում, երբ գույքը կամ ձեռնարկատիրական ռիսկն ապահովագրվել է ապահովագրական արժեքի մի մասով: Այդ դեպքում ապահովագրվողն (շահառուն) իրավունք ունի կա238

տարելու լրացուցիչ ապահովագրություն (ներառյալ այլ ապահովագրողի մոտ), սակայն այն չափով, որպեսզի ընդհանուր ապահովագրական գումարը բոլոր ապահովագրական պայմանագրերով չգերազանցի ապահովագրական արժեքը: ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԿԱՊԻՏԱԼ - արդյունք է տեղաբաշխված ն ետ գնված բաժնետոմսերի վաճառքի ու դրանց անվանական արժեքի տարբերության: Եթե այդ տարբերությունը դրական է, ապա լրացուցիչ կապիտալը կարող է հանդես գալ որպես կանոնադրական կապիտալի գումարի չափի ավելացման աղբյուր: ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ՀԱՏԿԱՑՈՒՄՆԵՐ - պետական բյուջեից որոշակի ապրանքների ն ծառայությունների արտադրության նպատակով տնտեսավարող սուբյեկտներին տրամադրվող անհատույց ընթացիկ վճարներն են: ԼՐԻՎ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ - այն ընդգրկում է տնտեսավարող սուբյեկտի բոլոր միջոցները ն պարտադիր կերպով հաշվառվում են բոլոր հիմնական միջոցները, նյութական պաշարները, անավարտ արտադրության ն շինարարության ծախսումները, պատրաստի արտադրանքը, դրամական միջոցները ն այլն: Լրիվ գույքագրումը սովորաբար կատարվում է տարեկան հաշվետվություն կազմելու նախօրյակին, կամ որոշ այլ դեպքերում` անհրաժեշտությունից ելնելով: ԼՐԻՎ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔ - տնտեսական կատեգորիա է, որը դըրամական ձնով արտահայտում է ապրանքի արտադրության ն իրացման վրա տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից կատարված բոլոր ծախսերի ամբողջությունը: ԼՈՒԾԱՐՈՒՄ - գործընթաց, որի միջոցով կազմակերպությունը դադարեցնում է իր գոյությունը որպես իրավաբանական անձ: Այն կարող է կապված լինել այն կազմակերպության ստեղծման ժամկետը լրանալու հետ, որը կախված է կազմակերպության կառավարման բարձրագույն մարմնի (մասնակիցների ընդհա239

նուր ժողովի), վերադաս մարմնի (պետական կազմակերպությունների համար) կամ դատարանի որոշման ընդունման հետ: Ընդունված է տարբերել կամավոր լուծարում (ինքնալուծարում), որն իրականացվում է կազմակերպության մասնակիցների ընդհանուր ժողովի հիման վրա, ն հարկադրական լուծարում, որը նախաձեռնվում է պարտատերերի կամ համապատասխան իրավասու պետական մարմնի կողմից, եթե կազմակերպությունը ճանաչվում է անվճարունակ: Օրենսդրությամբ սահմանված կարգով նշակակվում է լուծարային կառավարիչ, որը վաճառում է կազմակերպության ակտիվները, ն վաճառքի հասույթով մարվում են պարտքերը: Առաջին հերթին բավարարվում են պարտատերերի պահանջները: Պարտքերը վճարելուց հետո մնացած հասույթի ավելցուկը բաժանվում է սովորական բաժնետոմսերի տերերին` բաժնետոմսերի քանակին համապատասխան: Համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, բանկի լուծարում տեղի է ունենում հետնյալ դեպքերում` ա) լիցենզիան անվավեր ճանաչելու, բ) լիցենզիան ուժը կորցրած ճանաչելու, գ) բանկի անվճարունակության հետնանքով բանկը օրենքով սահմանված կարգով այլ բանկի հետ միաձուլելու կամ լուծարելու, դ) բանկի ինքնալուծարման, ե) օրենքով նախատեսված այլ հիմքերով: Բանկը կարող է ինքնալուծարվել, եթե առկա է ՀՀ կենտրոնական բանկի թույլտվությունը: Խ ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ ԳՐՔՈՒՅԿ - բանկի կողմից հաճախորդին տրվող հաշվառման գրքույկ, որտեղ արտացոլվում են խնայողական հաշվին ավանդադրվող, հաշվից հանվող գումարները ն հաշվարկված տոկոսները: ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ ՍԵՐՏԻՖԻԿԱՏՆԵՐ - դրանք վարկային հիմնարկությունների գրավոր հավաստագրեր են միջոցների ավանդագրման մասին ն հաստատում են տիրոջ իրավունքը` ժամկետը լրանալուց հետո դեպոզիտի գումարի ն դրա տոկոսի ստացման վերաբերյալ: Խնայողական սերտիֆիկատները կա240

րող են տրվել ինչպես պետական, այնպես էլ առնտրային բանկերի կողմից: Տարբերվում են 2 տեսակի խնայողական սերտիֆիկատներ` անվանական ն ըստ ներկայացնողի: Վերջիններս առք ու վաճառքի ենթակա են, իսկ առաջինը` ոչ: Ըստ ներկայացնողի սերտիֆիկատը կարող է հաշվարկների միջոց հանդիսանալ դեբիտորների ն կրեդիտորների միջն: Սերտիֆիկատի տոկոսները վճարվում են միայն դեպոզիտի ժամկետը լրանալուց հետո: ԽՈՐՀՐԴԱՏՎԱԿԱՆ ՖԻՐՄԱՆԵՐ - որոնք հաճախորդներին տրամադրում են խորհրդատվություն` ներդրումային գործունեության ն ակտիվների կառավարման հարցերի վերաբերյալ: Ծ ԾԱԽՍԵՐ (ԾԱԽՔԵՐ) - 1) գումար, որը ծախսվել է որնէ գործարքի, օրինակ` ապրանքներ ու ծառայություններ գնելու համար: Ծախսը կարող է եկամուտների ն ծախսերի վերաբերյալ հաշվետվության ծախսի հոդված դառնալ կամ չդառնալ` կախված նրանից, թե ծախսը կազմակերպությունում որնէ արժեք ստեղծել է, թե ոչ, 2) որոշակի նպատակի հասնելու համար կատարված ծախսեր (սովորաբար, դրամական), օրինակ, ապրանքների արտադրության, ձեռնարկության կառուցման կամ մասնաճյուղը փակելու վրա կատարված ծախսեր, 3) համաձայն ՀՀ հաշվապահական հաշվառման մասին օրենսդրության, ծախսը հաշվետու ժամանակաշրջանում ակտիվների արտահոսքն է ն նվազումը կամ պարտավորությունների առաջացումը, որոնք հանգեցնում են սեփական կապիտալի փոքրացման, բացառությամբ մասնակիցների միջն սեփական կապիտալի բաշխման հետնանքով դրա փոքրացման դեպքի: Բանկի ծախսերն են. ա) տոկոսային ծախսերը (թղթակցային հաշիվների ն ցպահանջ պարտավորությունների, ՀՀ կենտրոնական բանկից ներգրաված միջոցների, բանկերից ն այլ ֆինանսավարկային կազմակերպություններից ներգրաված միջոցների, ներգրաված ավանդների, օգտագործված օվերդրաֆտի, օվերնայթի, ֆորվարդային,

ֆյուչերսային, օպցիոն պայմանագրերի, լիզինգի, ստորադաս փոխառությունների դիմաց վճարված ծախսեր, բանկի կողմից թողարկված արժեթղթերի գծով տոկոսային ծախսեր), բ) ոչ տոկոսային ծախսերը (աշխատավարձ, դրան հավասարեցված այլ վճարումներ, գործուղման ծախսեր, ապահովագրական հատկացումներ, կենսաթոշակային ն զբաղվածության հիմնադրամներին ծախսեր, հարկեր, հիմնական միջոցների ամորտիզացիոն ծախսեր, բանկի շենքի վարձակալության վճար, գովազդային ն ներկայացուցչական, աուդիտային ն խորհրդատվական ծառայության ծախսեր, վճարված տույժեր, տուգանքներ ն այլ ծախսեր), գ) հատկացումները ակտիվների հնարավոր կորուստների պահուստներին: ԾԱԽՍԵՐ ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ - դրանք իրենց բնույթով չնայած անուղղակիորեն կապված են ամբողջ արտադրության գործընթացի հետ, բայց ն անմիջականորեն չեն կարող վերագրվել արտադրվող արդյունքի այս կամ այն տեսակին: Այդ ծախսերից են` վարչական աշխատողների, արտադրամասի պետի, բրիգադավարի աշխատավարձը` սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով, լուսավորության, ջեռուցման հետ կապված ծախսերը ն այլն: ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ - հաշվապահական հաշվառման բաժին, որը նվիրված է ընթացիկ ն գալիք ծախսերի դասակարգմանը, գրանցմանը, ամփոփմանն ու հաշվետվության կազմմանը: Ծախսերի հաշվառումն այն միջոցն է, որի օգնությամբ կառավարիչը կարող է վերահսկել ինքնարժեքը: Դրա հիմնական խնդիրն է ծախսերի լրիվ ն անընդհատ բացահայտումը` արդյունավետության վերլուծության նպատակով: Ծախսերի հաշվառման համակարգերը դասակարգվում են կախված հաշվառման ժամանակից (պլանային, բնականոն, փաստացի) ն հաշվառված ծախսերի ընդգրկման չափից (լրիվ ն մասնակի ծախսերի հաշվառում):

ԾԱԽՍԻ ԴՐԱՄԱՐԿՂԻ ՕՐԴԵՐ - սկզբնական փաստաթուղթ է, որը հավաստում է դրամարկղից դրամական միջոցների վճարումը: Համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, ծախսի դրամարկղի օրդերում պարտադիր նախանշվում են ստանդարտ ռեկվիզիտներ: ԾԱԽՍՈՂ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐ - դրանք այն միավորներն են, որոնք համաձայն բյուջետային օրենսդրության, իրավունք են ըստանում ծախսելու բյուջետային ռեսուրսներ: ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՏՈԻՑՈՒՄ - ընդգրկում է տրանսպորտի, կապի, առնտրի, նյութատեխնիկական մատակարարման, բնակարանային ու կոմունալ տնտեսության, արվեստի, առողջապահության, կենցաղային, բանկային (այլ ֆինանսավարկային) ն այլ ծառայություններ: Այն պայմանագրային աշխատանքների կատարում է համաձայնեցված ժամկետներում:

ԾՆԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑՆԵՐ - դրանք

բնութագրում են յուրաքանչյուր տարիքային խմբի կանանց ծնելիության միջին տարեկան մակարդակը ն հաշվարկվում են` տվյալ տարիքային խմբի կանանց մոտ տարվա ընթացքում ծնվածների թվաքանակը բաժանելով ընթացիկ գնահատման արդյունքներով ստացված այդ տարիքի կանանց միջին տարեկան թվաքանակի վրա: Մինչն 20 տարեկան տարիքային խմբի համար ծնելիության գործակցի հաշվարկման ժամանակ որպես հայտարար ընդունվում է 15-19 տարեկան կանանց թվաքանակը, իսկ 15-49 տարեկան տարիքային խմբի համար համարիչում հաշվի են առնվում բոլոր կենդանածինները, ներառյալ ինչպես մինչն 15 տարեկան, այնպես էլ` 50 տարեկանից բարձր մայրերի մոտ: Կ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ ՆՇԱՆՆԵՐ - դրանք

օրենսդրությամբ սահմանված կարգով գրանցված գծանկարա243

յին կամ այլ նիշեր են, որոնք հիմք են տալիս կազմակերպության կողմից թողարկված ապրանքն այլ տնտեսավարող սուբյեկտների արտադրանքից տարբերակելու համար: ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՑՎԱԾ ՍՏՈՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐ - դրանք կազմակերպության տարածքային առանձնացված բաժանմունքները, մասնաճյուղերը ն ներկայացուցչություններն են, որոնք ինքնուրույն կազմակերպություն չեն, չունեն իրավաբանական անձի կարգավիճակ ու առանձին հաշվարկային հաշիվ, բայց լիազորված են իրականացնելու ինքնուրույն ձեռնարկատիրական գործունեություն:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԳԱՂՏՆԻՔ - նրա

կանոնադրությամբ, գործունեության կանոնակարգով կամ այլ փաստաթղթերով նախատեսված նախագծերը, նմուշները, արտոնագրերը, մյուս այն տվյալները, որոնց հրապարակումը, փոխանցումը կամ այլ ձնով կողմնակի անձնաց հայտնի դառնալը կարող են վնաս հասցնել կազմակերպության շահերին կամ գործարար ակտիվությանը: ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴԻՐ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ - ելնելով կազմակերպա-իրավական տեսակից, կազմակերպության հիմնադիր փաստաթղթեր կարող են հանդիսանալ` հիմնադըրման, վարձակալության, լիազորագրային կառավարման մասին պայմանագրերը, կանոնադրությունը, գործունեության կանոնակարգը կամ արձանագրությունը (ակտը) ն օրենսդրությամբ նախատեսված այլ փաստաթղթերը: Հիմնադիր փաստաթղթերում նշվում են կազմակերպության անվանումը, գտնվելու վայրը, գործունեության նպատակները, խնդիրներն ու բնագավառները, գույքի կազմավորման ն եկամուտների գոյացման ու բաշխման կարգը, հսկողության ն կառավարման կազմակերպումը, վերակառուցման (վերակազմավորման) ն գործունեության դադարեցման պայմանները:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՍԵՓԱԿԱՆԱՏԵՐ (ՀԻՄՆԱԴԻՐ) կարող են լինել տվյալ երկիրը ն այլ պետությունները, այդ պետությունների իրավաբանական անձինք, իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպությունները, քաղաքացիները, քաղաքացիություն չունեցող անձինք, եթե օրենսդրությամբ այլ բան նախատեսված չէ: ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - դրանք օրենսդրությամբ սահմանված կարգով հաշվարկային ն այլ հաշիվներ բացելն է ցանկացած բանկային հիմնարկում` իր դրամական միջոցները պահելու, հաշվարկային, վարկային ն դրամարկղային բոլոր տեսակի գործառնություններ իրականացնելու համար: Կազմակերպության ֆինանսական գործառնությունները, այդ թվում նան աշխատավարձի վճարումները, կատարվում են բանկային հիմնարկների միջոցով, սահմանված ժամկետներին համապատասխան: ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՖՈՆԴԱՅԻՆ ԱՆՎԱՆՈՒՄ - կազմակերպության անվանումն է, որի ներքո վերջինս իրականացնում է իր գործունեությունը: Լրիվ ֆիրմային անվանումը պետք է ներառի կազմակերպության անվանումը, կազմակերպա-իրավական տեսակը, գտնվելու վայրը, ինչպես նան այլ տվյալներ, եթե սեփականատերը կամ հիմնադիրը համարում են անհրաժեշտ: Կրճատ ֆիրմայի անվանումը պետք է ընդգրկի կազմակերպության անվանումը ն կազմակերպա-իրավական տեսակը: Լրիվ ն կրճատ անվանումները օրենսդրությամբ սահմանված կարգով պետք է գրանցվեն պետական լիազորված մարմնի կողմից: ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ - կազմակերպական միավոր է, որն իրեն պատկանող կամ սեփականատիրոջ (հիմնադրի) կողմից հատկացված գույքով իրականացնում է ձեռնարկատիրական գործունեություն ն պատասխանատվություն է կրում ստանձնած պարտավորությունների կատարման համար:

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ՆԵՐԴՐՈՒՄՈՎ դա ՀՀ օրենսդրությանը համապատասխան ստեղծված ցանկացած կազմակերպա-իրավական տեսակի կազմակերպություն է, որի հիմնադիրը կամ մասնակիցն օտարերկրյա ներդրող է: ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԳՐԱՆՑՈՒՄ - համապատասխան մարմնի (պետական ռեգիստրի) կողմից գրանցում ստանալու համար ներկայացվում են հետնյալ փաստաթըղթերը, այդ թվում` գրանցման մասին դիմումը` ստորագրված հիմնադրի կամ հիմնադիրների կողմից, հիմնադիր փաստաթղթերը, անհրաժեշտության դեպքում տվյալ գործունեությամբ զբաղվելու թույլտվությունը (լիցենզիա) ն կազմակերպության տվյալ կազմակերպա-իրավական տեսակը գրանցելու համար օրենսդրությամբ պահանջվող այլ փաստաթղթեր: ՀՀ-ում կազմակերպությունը ստեղծված է համարվում անհրաժեշտ բոլոր փաստաթղթերը ներկայացնելու ն գրանցամատյանում գրառում կատարելու պահից` 30 օրվա ընթացքում: Եթե կազմակերպության հիմնադիրը բոլոր փաստաթղթերը ներկայացնելու մասին գրանցամատյանում նշում կատարելու պահից 45 օրվա ընթացքում գրանցման պաշտոնական մերժում չի ստանում, ապա այդ կազմակերպությունը համարվում է գրանցված: ԿԱԼԿՈՒԼՅԱՑԻԱ - արտադրության գործընթացում պատրաստվող արտադրանքի մեկ միավորի կամ շինարարության, նորոգումների ն այլ աշխատանքների ու ծառայությունների միավորի վրա կատարած ծախսումների հաշվարկման ն ինքնարժեքի որոշման գործընթացն է դրամական արտահայտությամբ: Ավելի համառոտակի, կալկուլյացիան արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների) միավորի ինքնարժեքի հաշվարկն է դրամական արտահայտությամբ: Կալկուլյացիան հաշվապահական հաշվառման մեթոդի տարրերից մեկն է: ԿԱԼԿՈՒԼՅԱՑԻՈՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ - դրանց միջոցով իրականացվում է արտադրանքի ինքնարժեքի հաշվարկումը: Հաշիվների այս խմբին են պատկանում «Հիմնական արտադրություն»,

«Օժանդակ արտադրություն», «Ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվների (հիմնական միջոցների) կառուցման կամ ստեղծման ծախսումներ» ն այլ հաշիվները, որոնց դեբետում հավաքվում են արտադրվող արտադրանքի կամ նոր կառուցվող օբյեկտի վրա կատարված բոլոր ծախսումները (հումքը ն նյութերը, վառելիքը, աշխատանքի վարձատրությունը սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով ն այլն), որոնց ամբողջությունը կազմում է պատրաստվող արտադրանքի, կառուցվող շենքերի ինքնարժեքը, կամ նոր ձեռք բերվող հիմնական միջոցների սկզբնական արժեքը: Կալկուլյացիոն հաշիվների կրեդիտում գրանցվում է թողարկված պատրաստի արտադրանքի կամ ավարտված օբյեկտի փաստացի ինքնարժեքը, որը յուրաքանչյուր հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում, կամ աշխատանքն ավարտելուց անմիջապես հետո, փոխանցվում է պատրաստի արտադրանքը կամ ավարտված օբյեկտը հաշվառող հաշիվներին: Կալկուլյացիոն հաշիվներն ակտիվային են, ուստի դրանց մնացորդը կարող է լինել միայն դեբետային ն բնութագրում է դեռնս թերավարտ կամ չավարտված օբյեկտի վրա կատարված ծախսումների գումարը: ԿԱՅՈՒՆ (ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ) ՊԱՍԻՎՆԵՐ - սեփական կապիտալի, այդ թվում` կանոնադրական (բաժնեհավաք) կապիտալի զուտ գումարն է, լրացուցիչ կապիտալը, վերագնահատումից տարբերությունները, կուտակված շահույթը, պահուստները (բացի շահաբաժինների գծով կանխավճարներից), ինչպես նան ոչ ընթացիկ պարտավորությունները, այդ թվում` նպատակային ֆինանսավորումն ու մուտքերը ն գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերի ու վճարումների պահուստները: ԿԱՆԽԱՄՏԱԾՎԱԾ ՍՆԱՆԿԱՑՈՒՄ - պարտատերերի օրինական պահանջների լրիվ կամ մասնակի կատարումից խուսափելու նպատակով պարտապանի կողմից կազմակերպված, այդ թվում օրինական ճանապարհով սնանկացումն է:

ԿԱՆԽԱՎՃԱՐ - 1) ընթացիկ ամսվա համար հաշվարկված աշխատավարձի հաշվին կազմակերպության աշխատակիցներին ամսվա կեսերին վճարվող միջոցներ, 2) ծառայողական գործուղումների կամ այլ վայր աշխատանքի անցնելու հետ կապված ծախսերը հատուցելու, տնտեսական գնումներ, տրանսպորտի ն կապի ծառայությունների դիմաց վճարումներ կատարելու համար կազմակերպության աշխատակիցներին տրամադրվող գումարներ, 3) որնէ ծառայության (նյութական արժեքների ձեռք բերման, աշխատանքների կատարման, ծառայությունների մատուցման) դիմաց համաձայնեցված վարձատրության (առաջիկա վճարումների) այն մասը, որը գնորդը վճարում է մինչն աշխատանքը սկսելը` պայմանագիրն ստորագրելուն պես, 4) դրամի գումար, որը տրվում է կանխավճարը ստացողին (օրինակ, գործակալին, վստահված անձին) հանձնառությունների կատարման հետ կապված ծախսերը ծածկելու համար, 5) միջազգային առնտրում լայն տարածում են ստացել, այսպես կոչված, գնման կանխավճարները` որպես ներմուծողների կողմից արտահանողների վարկավորման ձն: Կանխավճարի չափը սովորաբար կազմում է պայմանագրի գնի 10-159-ը: Կանխավճարը հաշվի է առնվում ամբողջությամբ ապրանքների, աշխատանքների ն ծառայությունների գծով վերջնահաշվարկի ժամանակ կամ մաս-մաս` ապրանքի առանձին խմբաքանակների կամ աշխատանքների փուլերի համար վճարում կատարելիս: Պայամանգիրը լուծելու կամ կանխավճարը ստացողի կողմից իր պարտականությունները չկատարելու դեպքում կանխավճարը սովորաբար վերադարձվում է: Կանխավճար ստացած անձը ներկայացնում է ծախսված գումարի վերաբերյալ համապատասխան հաշվետվություն: Կանխավճարը, ինչպես նան նախավճարը, ծառայում է որպես պայմանագիրը կնքելու ապացույց, սակայն ի տարբերություն նախավճարի, չի հանդիսանում պարտավորության կատարման ապահովման եղանակ, քանի որ պարտավորությունը չկատարելու դեպքում այն ենթակա է վերադարձման: ԿԱՆԽԻԿ ԴՐԱՄ - ՀՀ արժույթը ն արտարժույթը թղթադրամների կամ մետաղադրամների տեսքով:

ԿԱՆԽԻԿԻ ԴԻՐՔ - կանխիկի բաժինը ընդհանուր զուտ ակտիվների մեջ, տոկոսային արտահայտությամբ: ԿԱՆԽԻԿԻ ՀՈՍՔ - կազմակերպության կողմից ստացված կամ վճարված կանխիկ դրամական միջոցների գումարներն են, որոնք հաճախ վերլուծվում են ըստ տարբեր հոդվածների: Արտացոլում է ընթացիկ պարտավորությունների կատարման ունակությունը: Կանխիկի հոսքի կանխատեսումը սահմանում է տվյալ ժամանակաշրջանում սպասվող բոլոր վճարվելիք ու ըստացվելիք գումարները: Շահույթի ն վնասների պլանի համեմատ ունի շատ մեծ նշանակություն ու հենց կանխիկի շարժի կանխատեսման (պլանի) հիման վրա ղեկավարները կատարում են աշխատողների ն պարտատերերի ժամանակին վճարումները: ԿԱՆՈՆԱԴՐԱԿԱՆ (ԲԱԺՆԵՀԱՎԱՔ) ԿԱՊԻՏԱԼ - որի ձնավորման կարգը կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ ն կազմակերպության հիմնադիր փաստաթղթերով: Կանոնադրական կապիտալի գումարի չափը հայտարարվում է այն հիմնադրելիս ն ամրագրվում կանոնադրության մեջ: Կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է բաժնետերերի ներդրումներից ն նրա գումարը հավասար է բաժնետերերի կողմից տեղաբաշխված բոլոր տեսակի բաժնետոմսերի անվանական արժեքների գումարին: Կանոնադրական կապիտալի գումարի չափը ձնավորվում է շահագործման մեջ գտնվող ն չգտնվող հիմնական միջոցներով, բնական ռեսուրսներով, անավարտ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներով, ոչ նյութական ակտիվներով, նյութերով, արագամաշ առարկաներով, ապրանքներով, հողամասերով ն այլ նյութական ակտիվներով: ԿԱՊԱԼԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - ըստ որի մի կողմը (կապալառուն) պարտավորվում է մյուս կողմի (պատվիրատուի) առաջադրանքով կատարել որոշակի աշխատանք ն դրա արդյունքը սահմանված ժամկետում հանձնել պատվիրատուին, իսկ պատվիրատուն պարտավորվում է ընդունել աշխատանքի վերջնական

արդյունքը ն վարձատրություն կատարել դրա դիմաց: Կապալի պայմանագիրը կնքվում է գրավոր: ԿԱՊԻՏԱԼ - 1) գործարարության մեջ ներդրված դրամական միջոցներն են, որոնք օգտագործվում են նրա գործունեության համար անհրաժեշտ գույք ձեռք բերելու ն գործունեություն սկսելու նպատակով: Կարող է ընդգրկել բաժնետիրական կապիտալը (բաժնետոմսերի իրացման արդյունքում ստացված դրամական միջոցները) ն փոխառու կապիտալը (փոխառություններից ստացված միջոցները), 2) շահույթ ստանալու համար օգտագործվող ապրանքների, գույքի ն ակտիվների հանրագումարը կամ հավելյալ արժեք բերող արժեքն է, 3) հաճախ օգտագործվում է «կազմակերպության գումարային ակտիվներ» նշանակությամբ, 4) կազմակերպության մասնաբաժինները (դրամական արտահայտությամբ) ակտիվների մեջ` հանած մասնակիցների պարտավորությունները, այլ կերպ ասած, կապիտալը արտասահմանում ընդունված տերմիններով, դա իրավաբանական անձի մնացորդային շահն է ակտիվներում, 5) տնտեսագիտության տեսության մեջ այս տերմինն ունի մի քանի նշանակություն. ա) արտադրության գործոն, որը սովորաբար ներկայացված է մեքենաներով, սարքավորումներով ն արտադրական շենքերով (ֆիզիկական կապիտալ) կամ դրամական միջոցներով (ֆինանսական կապիտալ): Սակայն այս մոտեցումը կիրառելի է նան մի շարք այլ ակտիվների նկատմամբ (օրինակ, «մարդկային» կապիտալի նկատմամբ): Կապիտալը սովորաբար օգտագործվում է արտադրության մյուս գործոնների արտադրողականության բարձրացման համար (օրինակ, պարարտանյութերը բարձրացնում են հողի բերրիությունը, իսկ հաստոցները` աշխատանքի արտադրողականությունը), բ) տնտեսության մեջ նյութական ն դրամական միջոցների ներդրումները, անվանում են նան կապիտալ ներդրումներ, ինվեստիցիաներ, գ) ներդրումներից ստացվող ապագա շահույթի արժեքն է, դ) եկամուտ ստանալու համար օգտագործվող դրամական միջոցները կամ սեփականությունը, ե) կազմակերպության բաժնետոմսերի ընդհանուր արժեքը, 6) բանկային ոլորտում կապիտալը նշանակում է` երկարաժամկետ

պարտք գումարած մասնակիցների (բաժնետերերի) բաժնետիրական կապիտալի գումարի չափ: ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ԾԱՎԱԼ - ընդգրկվում են` գործող արդյունաբերական, գյուղատնտեսական, տրանսպորտային, առնտրային ն այլ կազմակերպությունների նոր շինարարության, վերակառուցման, ընդլայնման ու տեխնիկական վերազինման ծախսերը, բնակարանային ն մշակութա-կենցաղային շինարարության ծախսերը: Կապիտալ ներդրումներին վերաբերում են բոլոր տեսակի շինարարական աշխատանքների ծախսերը, շինարարության նախահաշվով նախատեսված սարքավորումների մոնտաժի, մոնտաժման կարիք ունեցող կամ չունեցող սարքավորումների, շինարարության նախահաշվի մեջ ներառվող արտադրության գործիքների ն տնտեսական գույքի, շինարարության նախահաշվի մեջ չմտնող մեքենաների ն սարքավորումների ձեռք բերման ծախսերը, այլ կապիտալ աշխատանքների ծախսերը: ԿԱՊԻՏԱԼ ՍԵՓԱԿԱՆ - տնտեսական միջոցների (ակտիվի), կազմավորման աղբյուրների (պասիվի) մի մասն է, որն արտացոլված է հաշվապահական հաշվեկշռի պասիվում: Նրանում ներառվում են` կանոնադրական (բաժնեհավաք) կապիտալը, լրացուցիչ կապիտալը, պահուստները, կուտակված (չբաշխված) շահույթը, շահաբաժինների գծով կանխավճարները: Սեփական կապիտալը տնտեսավարող սուբյեկտի ֆինանսական կայունության գնահատման ամենահիմնական ցուցանիշն է: ԿԱՊԻՏԱԼ ՓՈԽԱՌՈՒ - դրամական կապիտալ է, որը կազմավորվում է որոշակի ժամկետում` ի հաշիվ վարկերի, փոխառությունների ստացման, ինչպես նան վարկային տոկոսների դիմաց վճարման, փոխառության տոմսերի թողարկման ու վաճառքի ն դրամական այլ պարտավորությունների միջոցների ստացման գծով: Այլ կերպ, այն ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ պարտավորությունների հանրագումարն է:

ԿԱՊԻՏԱԼԱՑՈՒՄ - 1) կազմակերպության կապիտալի կառուցվածքն է, օրինակ` բաժնետիրական կապիտալի ն փոխառու դրամական միջոցների կամ սովորական բաժնետոմսերի ն արտոնյալ բաժնետոմսերի միջն եղած հարաբերակցությունները, 2) մասնակիցների (բաժնետերերի) կողմից ընկերությունում ներդրված բոլոր դրամական միջոցների գումարն է, 3) ունեցվածքի (հողամաս, կազմակերպություն, արժեթղթեր ն այլն) արժեքի գընահատումն է` դրանից ենթադրվող օգտագործման ամբողջ ժամանակաշրջանում սպասվելիք եկամուտները հաշվարկելու միջոցով, 4) տվյալ ժամանակաշրջանում կատարված ծախսերի վերագրումը երկարաժամկետ ակտիվներին, 5) ստացված շահույթի վերաներդրումն է, 6) ընկերության կապիտալի ընդհանուր գինն է, որը հաշվարկվում է` բաժնետոմսերի ընդհանուր քանակը բազմապատկելով դրանց շուկայական գնով, 7) պահուստների վերածումը բաժնետիրական կապիտալի:

ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԱՆՀԱՏՈՒՅՑ ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - իրենցից

ներկայացնում են ակտիվների (բացի կանխիկ դրամի ն նյութական ընթացիկ ակտիվների) կամ դրանց ձեռք բերման համար միջոցների սեփականության իրավունքի անհատույց փոխանցումը մեկ կառուցվածքային միավորից մյուսին: Կապիտալի անհատույց փոխատվությունները սովորաբար լինում են միանվագ ն որոշակի (նշանակալի)` ըստ գործառնության իրականացման մեծության, կապված մասնակիցների կողմից ակտիվների օգտագործման կամ դուրս գրման հետ: ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԱՐՏԱՀԱՆՈՒՄ - մի երկրից կապիտալի արտահանումն է մեկ այլ երկիր` ուղղակի ներդրումների, վարկերի, սուբսիդիաների, արժեթղթերի գնման ձներով: Կապիտալի արտահանում են համարվում նան ավանդագրված միջոցներն օտարերկրյա բանկերում: ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ այն ներառում է. ա) պետական, համայնքային սեփականություն

համարվող հիմնական միջոցների օտարումից մուտքերը, այդ թվում` լուծարված պետական կազմակերպությունների, բաժնետիրական ընկերությունների մնացորդային գույքի օտարումից մուտքերը, բ) բյուջետային հիմնարկների հաշվեկշիռներում հաշվառվող գույքի օտարումից մուտքերը, գ) պետական, տեղական ինքնակառվարման մարմինների պահուստներում պահվող ապրանքանյութական արժեքների իրացումից մուտքերը, դ) պետական սեփականություն համարվող հողի, ինչպես նան պետական, համայնքային սեփականության ոչ նյութական ակտիվների վաճառքից մուտքերը, ե) բանկերի, ապահովագրական ընկերությունների ն այլ ֆինանսավարկային կազմակերպությունների` պետական սեփականություն համարվող բաժնետոմսերի օտարումից մուտքերը: ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԵՏ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇԻՎ - արտացոլում է հիմնական կապիտալի համախառն կուտակման ն նյութական ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների) պաշարների փոփոխության ֆինանսավորումը, ներառյալ` կապիտալ անհատույց փոխատվությունների ձնով հարստության վերաբաշխումը տնտեսության հատվածների ն արտերկրի միջն: Կապիտալի հետ գործառնությունների ֆինանսավորման հիմնական աղբյուրը հանդիսանում է խնայողությունը, որը փոխանցվում է եկամուտների օգտագործման հաշվից: Այդ գործառնությունների ֆինանսավորման մյուս կարնորագույն աղբյուր է համարվում ստացած կապիտալ անհատույց փոխատվություններն առանց փոխանցվածների: ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՇՈՒԿԱ - ֆինանսական շուկա է, որտեղ կորպորացիաները ն կառավարությունը առավելապես երկարաժամկետ ներդրողներին վաճառում են բաժնետոմսեր, պարտատոմսեր ն ներդրումների այլ տեսակներ: Այս իմաստով կապիտալի շուկան բնութագրվում է նան որպես երկարաժամկետ կապիտալի շուկա, որտեղ կատարվում է կապիտալի (փոխատվական կամ բաժնետիրական) առնտուր: Կապիտալի շուկաներում ընդգրկվում են փոխատվական ն բաժնետիրական կապիտալի տե253

ղաբաշխման մասնավոր աղբյուրները, ինչպես նան կազմակերպված շուկաները ն բորսաները: ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՈՒՍՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ - պետական բյուջեում նախատեսվում է կառավարության պահուստային հիմնադրամ, որը տվյալ տարվա պետական բյուջեում չկանխատեսված, ինչպես նան` բյուջետային երաշխիքների ապահովման ծախսերի ֆինանսավորման աղբյուրն է: Պետական բյուջեի ծախսային մասում կառավարության պահուստային հիմնադրամը ներկայացվում է առանձին հոդվածով: Պահուստային հիմնադրամի միջոցներից ծախսերը կատարվում են կառավարության որոշումների հիման վրա: ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ - անգլերեն լեզվի օքսֆորդյան ֆունդամենտալ բառարանում բացատրվում է չորս հիմնական բնորոշմամբ. • կառավարումը (մենեջմենթը) որպես մարդկանց հետ հաղորդակցվելու եղանակ կամ միջոց, • կառավարումը (մենեջմենթը) որպես ղեկավարման իշխանություն ն արվեստ, • կառավարումը (մենեջմենթը) որպես մասնագիտական գիտելիքների ն կառավարման հմտությունների ամբողջություն, • կառավարումը (մենեջմենթը) որպես կազմակերպության առանձին ադմինիստրատիվ (վարչական) բաժին: Կառավարումը տնտեսական օրենքների պահանջներին համապատասխան, նյութական ն հոգնոր բարիքների, ծառայությունների ստեղծմանը նպատակաուղղված աշխատանքի վրա համակարգված կարգավորիչ ներգործություն է: ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ ՊԱՍԻՎՆԵՐ - ընթացիկ պարտավորություններից` բանկերի կարճաժամկետ վարկերն ու փոխառությունները, վարկերի ն փոխառությունների գծով հաշվեգրված տոկոսները, ինչպես նան այլ ընթացիկ պարտավորությունները, որոնք ենթակա են մարման հաշվետու պահից 12 ամսվա ընթացքում:

ԿՅԱՆՔԻ ՍՊԱՍՎԵԼԻՔ ՏԵՎՈՂՈՒԹՅՈՒՆ - ծննդյան պահից տարիների այն թիվն է, որի ընթացքում ծնվող սերունդը, միջին հաշվով, պետք է ապրի: Պայմանով, որ այդ սերնդի ողջ կյանքի ընթացքում մի տարիքից մյուսն անցնելիս, մահացությունը յուրաքանչյուր տարիքում հավասար կլինի բնակչության մահացության տվյալ ժամանակահատվածի մակարդակին: ԿՇՌՎԱԾ ԵՎ ՊԱՐԶ ՄԻՋԻՆ ՀԱՐՄՈՆԻԿ - մի շարք դեպքերում միջինի հաշվարկման ելակետային բազան ն այդ հաշվարկի համար եղած տվյալները հանգեցնում են ոչ թե միջին թվաբանականին, այլ միջինի մեկ ուրիշ ձնին` միջին հարմոնիկին: Օրինակ, ենթադրենք անհրաժեշտ է որոշել մեկ կովի միջին տարեկան կաթնատվությունը մարզի ֆերմերային տնտեսությունների ն բաժնետիրական ընկերությունների համար: Այսպես, եթե կովի միջին կաթնատվության տարբերակները նշանակենք Xi-ով, իսկ կաթի համախառն կիթը (ընդհանուր արտադրանքը) Խ-ով, ապա միջին կաթնատվության հաշվարկի գործողությունները կարելի է արտահայտել հետնյալ տեսքով` X

հ կշռ. ⎛ ⎜⎜ ⎝

⎞ ⎟⎟ ⎠

Խ1 + Խ2 + ... + Խո ∑ Խi , (i Հ 1, 2, …, ո): = Խ Խ Խ Խ 1 + 2 + ... + ո ∑ i X X X X i ո

Ըստ բանաձնի, համարիչում կաթի համախառն արտադրանքն է, իսկ հայտարարում կաթնատու կովերի գլխաքանակը: Այսինքն, այն կշռված միջին հարմոնիկի բանաձնն է, որտեղ Խ-ը Խ

կշիռներն են, իսկ ∑ i կաթնատու կովերի ընդհանուր գլխաքաX

նակը: Այսպիսով, կշռված միջին հարմոնիկը հաշվարկելու համար, պետք է կշիռների ընդհանուր գումարը բաժանել յուրաքանչյուր ցուցանիշի կշիռը համապատասխան տարբերակի վրա բաժանելուց ստացված արդյունքների գումարի վրա: Եթե յուրաքանչյուր տարբերակի կշիռը հավասար է մեկի, ապա ո թվով տարբերակների դեպքում պարզ միջին հարմոնիկի բանաձնը ստանում է այսպիսի տեսք`

Xհ(պ,) =

∑

, (i Հ 1, 2, …, ո):

ԿՇՌՎԱԾ ՄԻՋԻՆ ԵՐԿՐԱՉԱՓԱԿԱՆ - հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով` X երկ.(կշռ.) =

∑ fi

f f f ∑f ո f x11 ⋅ x 22 ⋅ ... ⋅ x ոո = i Ι x i i , i=1

որտեղ` Xi-ն ուսումնասիրվող ցուցանիշի i–րդ տարբերակի բացարձակ կամ հարաբերական մեծություններն են, fi-ն ուսումնասիրվող ցուցանիշի i–րդ տարբերակի հաճախությունն է կամ կշիռը: ԿՇՌՎԱԾ ՄԻՋԻՆ ԹՎԱԲԱՆԱԿԱՆ - տարբեր հաճախությունով կրկնվող կամ, ինչպես ասում են, տարբեր կշիռներ ունեցող տարբերակներից հաշվարկված միջինն անվանվում է կշռված: Այն պարզաբանենք նշանակումներով: Այսպես, համասեռ արտադրանքի թողարկման տարբերակները նշանակենք X1, X2, …, Xո-ով, իսկ համապատասխան արտադրանք թողարկող բանվորների թիվը կամ այլ կերպ հաճախությունները (կշիռները) f1, f2, …,fո-ով, կստանանք հետնյալ բանաձնը կշռված տեսքով` X կշռ. =

X1f1 + X 2 f2 + ... + Xո fո ∑ X i fi , (i Հ 1, 2, …, ո): = f1 + f2 + ... + fո ∑ fi

Ինչպես երնում է բանաձնից, կշռված միջին թվաբանականը հավասար է տարբերակների (Xi) ու նրանց համապատասխան կշիռների (fi) արտադրյալների գումարի ն կշիռների (բանվորների թվաքանակի) գումարի հարաբերակցությանը: Տվյալ բանաձնը կարելի է ստանալ նան ելնելով կշռված միջինի հատկություններից: Այսինքն, տարբերակները դրանց միջին մեծությունով փոխարինելու դեպքում հավասարման իմաստը չի փոփոխվում: Այսինքն`

(

)

X1f1 + X 2 f2 + ... + Xոfո = Xf1 + Xf2 + ... + Xfո = X f1 + f2 + ... + fո :

Այստեղից` ∑ Xifi = X ∑ fi ն X =

∑ Xifi ∑ fi

(i Հ 1, 2, …, ո):

ԿՈՄԻՍԻՈՆ (ՄԻՋՆՈՐԴԱՅԻՆ) ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆ - բանկի կողմից մատուցվող ծառայությունների դիմաց գանձվող վարձավճար է: Նրա հիմքում ընկած է ծառայության մատուցման համար կատարվող ծախսերի մեծությունը ն բավարար շահույթի ապահովումը: Սակայն ծառայության տվյալ ոլորտում, առաջարկի ն պահանջարկի հարաբերակցությունից կախված, ծառայության գինը կարող է գտնվել իր ինքնարժեքից բարձր կամ ցածր մակարդակի վրա: ԿՈՄՊԻԼՅԱՑԻԱ - ֆինանսական տեղեկատվության հավաքագրումը, դասակարգումն ու ամփոփումն է` այն օգտագործելու համար առավել հասկանալի ն հարմար տեսքի բերելու նպատակով: ԿՈՆԿՐԵՏ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ - բնութագրում են ուսումնասիրվող երնույթի ն գործընթացի չափի մեծությունը տվյալ ժամանակում ն տվյալ տեղում: Այսպես, եթե անվանում ենք հիմնական միջոցի արժեքի կոնկրետ մեծությունը, ապա այդ դեպքում անպայման պետք է նշել, թե որ տնտեսավարող սուբյեկտին կամ ճյուղին ն ժամանակի որ պահին է այն վերաբերում: ԿՈՆՈՍԱՄԵՆՏ - ապրանքը տնօրինելու մասին փաստաթուղթ է, որը հավաստում է դրա տիրապետողի իրավունքը, այսինքն` տնօրինելու այդ փաստաթղթում նշված բեռը ն ստանալու այն փոխադրելուց հետո: Կոնոսամենտը կարող է լինել` ըստ ներկայացնողի, որը հանդիսանում է բեռը տիրապետողը, օրդերային` այսինքն կոնոսամենտի միջոցով: Կոնոսամենտ համարվող փաստաթուղթը կարող է մեկ անձից անցնել մյուսին` ըստ

որի բեռը տիրապետողը հանդիսանում է կոնոսամենտում նշված անձը ն այդ կոնոսամենտը փոխանցման ենթակա չէ: Կոնոսամենտին պարտադիր կցվում է ապահովագրական պոլիսը: ԿՈՆՍՈԼԻԴԱՑԻԱ (ՀԱՄԱԽՄԲՈՒՄ) - 1) հաշվապահական հաշվեկշռի կազմման ժամանակ օգտագործված մեթոդ, երբ առանձին միանման հոդվածներ համախմբված են մեկ ընդհանուր հոդվածում, օրինակ` տրամադրված վարկերի, ներդրված ավանդների տեսակները ն այլն, 2) վարկային գործառնություններ, երբ կարճաժամկետ ընթացիկ պարտքերը փոխարինվում են երկարաժամկետի, 3) ֆինանսական ռեսուրսների միավորումը մի քանի ընկերություններում, 4) ավելի շատ շահույթ ստանալու ակնկալիքով ներդրումային միջոցների ներառումը հուսալի արժեթղթերում: ԿՈՆՍՈՐՑԻՈՒՄ - իրենից ներկայացնում է տարբեր առնտրային միավորների (այդ թվում` բանկերի) միջն պայմանագրային հիմունքներով համատեղ գործունեություն իրականացնելու համագործակցություն: ԿՈՆՍՈՐՑԻՈՒՄ ԲԱՆԿԱՅԻՆ - ֆինանսական գործառնությունների համատեղ վարման համար ժամանակավոր միջբանկային համաձայնության ձն է` փոխառությունների տեղաբաշխման, վարկային ռիսկերի իջեցման ն արդյունավետություն ապահովող արժեթղթերի գործարքների գծով: ԿՈՆՏՈԿՈՐԵՆՏ - ակտիվապասիվային հաշիվ է, որի դեբետային մասով կատարվում են տնտեսավարող սուբյեկտի բոլոր վճարումները, իսկ կրեդիտային մասով հաշվեգրվում է այդ սուբյեկտի արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից ստացված հասույթի գումարը: Կոնտոկորենտի հաշվեմնացորդը (սալդոն) կարող է լինել դեբետային կամ կրեդիտային:

ԿՈՆՑԵՍԻԱ - 1) ազգային ռեսուրսների (երկրի ընդերքի) յուրացման նպատակով որոշակի չափով օտարերկրյա կապիտալի ներգրավման ձն է, որն իրականացվում է պայմանագրային հիմունքներով: Համաձայն միջազգային իրավունքի, պետությունը կարող է ընդհատել կոնցեսիայի գործունեությունը, երբ ավարտվում է պայմանագրի ժամկետը, 2) բանկի կողմից նոր թողարկված արժեթղթերի վաճառքի կազմակերպման դիմաց ըստացված վարձավճարն է: ԿՈՇՏ ԳՐԱՎ - համարվում է այն գրավը, որի առարկան թողնվում է գրավատուի մոտ` գրավի մասին վկայող նշաններով: ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ - համարվում է քաղաքացիների ն իրավաբանական անձանց անդամության վրա հիմնված ու իր անդամների գույքային փայավճարների միավորման միջոցով մասնակիցների նյութական ն այլ կարիքների բավարարման նպատակով ստեղծված կամավոր միավորումը: Կոոպերատիվի անվանումը պետք է ցուցում պարունակի նրա գործունեության հիմնական նպատակի մասին, ինչպես նան ներառի «կոոպերատիվ» բառը: Կոոպերատիվի սեփականության ներքո գտնվող գույքը, կոոպերատիվի կանոնադրությանը համապատասխան, բաժանվում է նրա անդամների վրա` ըստ փայերի: Կոոպերատիվի անդամը պարտավոր է մինչն կոոպերատիվի գրանցումն ամբողջությամբ մուծել փայավճարը, եթե այլ բան նախատեսված չէ կոոպերատիվի կանոնադրությամբ: ԿՈՌԵԼՅԱՑԻԱՅԻ ԳԾԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ ( r7x ) - սոցիալi

տնտեսական երնույթների որակական ն քանակական չափման փոխկախվածությունում կարնորվում է ուսումնասիրվող ցուցանիշների կապի սերտության ու ուղղության որոշումը: Այսինքն, որոշել արդյունքային ցուցանիշի (7) համապատասխան տատանման չափը` կախված գործոնային ցուցանիշների (x1, x2,…,xո) փոփոխությունից:

Կապի սերտության գծային կախվածությունը որոշվում է կոռելյացիայի գծային գործակցի ( r7x ) օգնությամբ, որը վիճակագi

րության տեսությունում մշակվել ն գործնականում կիրառվում է տարբեր հաշվարկային բանաձներում, սակայն ամենահամառոտակի ն պարզ բանաձնը հետնյալն է. r7x = i

YXi − Y Xi σ7σx

i=1,2,3,…ո,

որտեղ` YXi -ը 7-ի ն xi-ի արտադրյալի միջին մեծությունն է, Y ն Xi -ը համապատասխանաբար 7-ի ն xi -ի միջին մեծություններն են, σ7 ն σx -ը` 7-ի ն x-ի i-րդ գործոնի միջին քառակուսային շեi

ղումները: Կոռելյացիայի գործակիցը իր բացարձակ մեծությամբ փոքր կամ հավասար է մեկից` r7x

≤ 1 կամ` − 1 ≤ r7x ≤ 1 : i

Հեշտ է պարզաբանել, որ եթե r7x = 0 -ի, ապա 7-ի ն xi-ի միջն i

կապը բացակայում է, եթե 0 ≤ r7x ≤ 1 , փոխադարձ կապը ուղղաi

կի է, եթե − 1 ≤ r7x ≤ 0 , ապա կապը հակադարձ է, եթե r7x = 1 , աi i պա կապը ֆունկցիոնալ է: Միջազգային փորձը վկայում է, որ եթե կոռելյացիայի գործակիցը` r7x ≤ 0,3 -ից, ապա կապը շատ i

թույլ է կամ գործնականում բացակայում է, ± 0,3 ≤ r7x ≤ ±0,5 i

պայմանի դեպքում կապը մեղմ է կամ միջին, ± 0,5 ≤ r7x ≤ ±0,7

i պայմանի դեպքում կապը նկատելի է կամ լավ, ± 0,7 ≤ r7x ≤ 1 i

պայմանի դեպքում կապն ուժեղ է:

ԿՈՌԵԼՅԱՑԻԱՅԻ ԳՈՐԾԱԿՑԻ ՀՈՒՍԱԼԻՈՒԹՅԱՆ ՉԱՓԱ-

⎛ ⎝

⎞ i⎠

ՆԻՇ ⎜ μr ⎟ - հաշվարկվում է հետնյալ բանաձնով` 7x r7x i , μr = 7xi σ r7x i

որտեղ` r7x -ն 7–ի ն xi-ի ազդող գործոնի միջն կոռելյացիայի i

գործակիցն է, -ն կոռելյացիայի գործակցի միջին քառակուսային սխաσr 7xi

լի մեծությունն է: Հուսալիության չափանիշը համարվում է հավաստի, եթե այն մեծ է 2,5-3,0 մեծություններից, հակառակ դեպքում այն անիմաստ է, ն կնշանակի, որ 7–ի ն xi-ի միջն փոխադարձ կապը թույլ է եղել:

ԿՈՌԵԼՅԱՑԻԱՅԻ ԳՈՐԾԱԿՑԻ ՄԻՋԻՆ ՔԱՌԱԿՈՒՍԱՅԻՆ

⎛

⎞

ՍԽԱԼԻ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆ ⎜ σr ⎟ - արտահայտվում է հետնյալ բա⎝ 7xi ⎠ նաձնով` = σr 7xi

1 − r7x ո

i ,

որտեղ` r7x -ն 7–ի ն xi-ի ազդող գործոնի միջն կոռելյացիայի i

գործակիցն է, ո-ը` ուսումնասիրության ենթակա ցուցանիշի տարբերակների թվաքանակը: Որքան մեծ լինի կոռելյացիայի գործակիցը, այնքան փոքր կլինի միջին քառակուսային սխալի մեծությունը: ԿՈՌԵԼՅԱՑԻՈՆ ԿԱՊ - որի դեպքում ազդող գործոնի (x) միննույն արժեքին առանձին դեպքերում կարող են համապա261

տասխանել արդյունքային ցուցանիշի (7) բազմաթիվ արժեքներ, այնպես, որ ազդող գործոնի փոփոխությամբ փոփոխվում է նան արդյունքային ցուցանիշի միջին մեծությունը: Այսպես, օրինակ, բերքատվության ն կատարված պարարտացման քանակության միջն իհարկե կա ուղիղ կապ: Բայց եթե մի քանի տնտեսություններում յուրաքանչյուր հեկտարի վրա ծախսված է նույն քանակությամբ պարարտանյութ, ապա չի կարելի ակնկալել, որ բոլոր այդ տնտեսություններում նան բերքատվությունը կլինի նույնը: Կամ եթե «Ա» տնտեսությունում պարարտացումը կատարված է ավելի շատ, քան «Բ» տնտեսությունում, ապա դա դեռնս չի նշանակում, որ «Ա» տնտեսությունում բերքատվությունը պարտադիր կարգով պետք է ավելի լինի, քան «Բ» տնտեսությունում: Դա բացատրվում է նրանով, որ բերքատվությունը, բացի պարարտացման քանակությունից, կախված է նան բազմաթիվ այլ գործոնների (սերմացուի ն հողի որակ, ցանքի ն բերքահավաքի ժամկետներ, տարբեր ագրոտեխնիկական միջոցառումների անցկացման ժամկետներ ու որակ ն այլ հանգամանքներ) ազդեցությունից, որոնք առանձին տնտեսություններում կարող են լինել խիստ տարբեր: ԿՈՌԵԼՅԱՑԻՈՆ ՀԱԿԱԴԱՐՁ ԿԱՊ - ըստ որի արդյունքային ցուցանիշի (7) փոփոխման ուղղությունը չի համընկնում ազդող գործոնի (x) փոփոխման ուղղության հետ: Հակադարձ կապի դեպքում ազդող գործոնի արժեքի ավելացմամբ փոքրանում է արդյունքային ցուցանիշի արժեքը ն հակառակը: Այսպես, այլ հավասար պայմանների դեպքում աշխատանքի արտադրողականության աճի հետ իջնում է միավոր արտադրանքի ինքնարժեքը, իսկ ինքնարժեքի իջեցումը բերում է արտադրանքի շահութաբերության բարձրացում: ԿՈՌԵԼՅԱՑԻՈՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ - ուսումնասիրում է արդյունքային ու ազդող ցուցանիշների փոխկապվածությունը ն հնարավորություն է տալիս գնահատելու.

• ցուցանիշների միջն կապի սերտությունը զույգային, մասնակի ն բազմակի կոռելյացիայի գործակիցների օգնությամբ, • ռեգրեսիայի հավասարմամբ: ԿՈՌԵԼՅԱՑԻՈՆ ՈՒՂԻՂ ԿԱՊ - ըստ որի արդյունքային ցուցանիշի (7) փոփոխման ուղղությունը համընկնում է ազդող գործոնի (x) փոփոխման ուղղության հետ: Ուղիղ կապի դեպքում ազդող գործոնի արժեքի մեծացմամբ ավելանում է նան արդյունքային ցուցանիշի արժեքը նույնպես, իսկ փոքրացման դեպքում` նվազում: Այսպիսի կապերի օրինակներ կարող են ծառայել աշխատանքային ստաժի ն աշխատանքի արտադրողականության, պարարտանյութերի քանակի ն բերքատվության միջն կապերը: ԿՈՎԵՐՆՈՏ - դա փաստաթուղթ է, որը ժամանակավոր` մինչ ապահովագրական վկայագրի պատրաստ լինելը, ապահովագրողի կողմից տրվում է ապահովագրվողին (ներառում է տեղեկատվություն այն մասին, որ ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրվողի ցուցմունքները իրականացված են)` ի հաստատումն կնքված պայմանագրի: ԿՐԵԴԻՏ - հաշվապահական հաշիվների գծով կազմված աղյուսակի աջ կողմի անվանումն է, որը հանդես է գալիս երկու իմաստով: Ակտիվային հաշիվներում կրեդիտը նշանակում է հաշվառվող տնտեսական միջոցների (ակտիվի) գումարների ելքագրում կամ նվազեցում, իսկ պասիվային հաշիվների դեպքում` ակտիվի կազմավորման աղբյուրների (պասիվի) գումարների մուտքագրում կամ ավելացում: ԿՐԵԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԵՐ - դրանք լայն առումով տնտեսավարող սուբյեկտի, կազմակերպության ն տարբեր հաճախորդների (դեբիտոր) պարտքերն են իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձանց` նրանց կողմից մատակարարած ապրանքանյութական արժեքների, կատարած աշխատանքների ն մատուցված ծառայությունների դիմաց, ինչպես նան բանկային

վարկերն ու տարբեր տեսակի պարտավորություններն են: Նեղ առումով` դեբիտոր կազմակերպության պարտքերն են մատակարարներին, ֆինանսական մարմիններին ն այլ կազմակերպություններին, ընթացիկ ու ոչ ընթացիկ տարբեր տեսակի պարտավորությունների դիմաց: Օրինակ, գնորդ (դեբիտոր) կազմակերպությունը մատակարարից (կրեդիտորից) ստացել է ապրանքանյութական արժեքներ, բայց գումարը դեռնս չի վճարել: Քանի դեռ գումարը չի վճարվել դեբիտոր կազմակերպության կողմից, ապա դա նրա համար դառնում է կրեդիտորական պարտք: ԿՐԿՆԱԿԻ ԳՐԱՆՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿ - փաստաթղթերում արտացոլված տնտեսական գործառնությունները գրանցվում են երկու տարբեր հաշվապահական հաշիվներում միաժամանակ, այսինքն` մի հաշվի դեբետում ն մյուսի կրեդիտում, միննույն գումարի չափով: Նպատակը բոլոր հաշիվների դեբետում ն կրեդիտում կատարվող գրանցումների հավասարության պահպանումն է, որով ստուգվում է հաշվապահական հաշվառման աշխատանքների ճշտությունը: Կրկնակի գրանցման եղանակը յուրահատուկ է միայն հաշվապահական հաշվառմանը ն հանդիսանում է նրա մեթոդի կարնորագույն տարրերից մեկը: ԿՈՒՊՈՆ (ԿՏՐՈՆ) - 1) արժեթղթի (բաժնետոմսի կամ պարտատոմսի) մի մասն է, որը կտրվում է դրանից, ն իրավունք է տալիս տիրոջը` կտրոնի վրա նշված ժամկետը լրանալիս, ստանալ շահաբաժին կամ տոկոսային եկամուտ: Կուպոնը սովորաբար ամրացված է լինում պարտատոմսին, սակայն երբեմն կարող է շրջանառվել (գնվել ն վաճառվել) ինքնուրույն: Բոլոր դեպքերում այն պետք է նույնացվի այն պարտատոմսի հետ, որին վերաբերում է, ն պետք է պարունակի համապատասխան պարտապան կազմակերպության անվանումը, կուպոնի գումարը, պարտատոմսի անվանումն ու համարը, վճարող բանկի անվանումը, կուպոնի գործունեության ժամկետը, հերթական համարը` հաշվարկված տվյալ սերիայի առաջին կուպոնից: Կուպոնները սովորաբար կցվում են, ըստ ներկայացնողի, պարտատոմսերին:

2) Կուպոնային տոկոսադրույք, այսինքն` պարտատոմսի թողարկման պահին սահմանված տոկոսադրույքի չափով հաշվարկվում է տոկոսային եկամուտ: Օրինակ, 5 տոկոսանոց կուպոնը նշանակում է, որ պարտատոմսը բերում է 59 եկամուտ: Ելնելով կուպոնային տոկոսից, ներդրողը ստանում է պարտատոմսերի գծով տարեկան վճար: 3) ԱՊՀ մի շարք անդամ երկրների ժամանակավոր դրամական բաշխողական միավորն է, որը շրջանառվում էր ռուբլու հետ միասին: Հ ՀԱԿԱԴԱՐՁ ԿԱՊ - որի դեպքում գործոնային ցուցանիշի (x) արժեքի մեծացումը կամ փոքրացումը համապատասխանաբար առաջ է բերում արդյունքային ցուցանիշի (7) արժեքի փոքրացման կամ մեծացման, այսինքն` արդյունքային ցուցանիշի արժեքները գործոնային ցուցանիշի փոփոխության համեմատությամբ փոփոխվում են հակառակ ուղղությամբ: ՀԱՃԱԽՈՐԴ - իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձն է, որն օգտվում է կազմակերպության (օրինակ` բանկի) ծառայություններից, կամ մշտական գնորդներն ու պատվիրատուներն են: ՀԱՄԱԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ - մի քանի ապահովագրողների կողմից նույն ռիսկից կամ ռիսկերի խմբից ապահովագրությունն է: Այս դեպքում բոլոր ապահովագրական գումարների հանրագումարը չի գերազանցում ապահովագրվող առարկայի ապահովագրական արժեքը: ՀԱՄԱԴՐԵԼԻ (ՆԱԽՈՐԴ ՏԱՐՎԱ) ԳՆԵՐՈՎ ՎԵՐԱԳՆԱՀԱՏՈՒՄ - կատարվում է ինչպես ըստ արտադրված համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ)-ի, այնպես էլ` ըստ դրա օգտագործման ցուցանիշների: ՀՆԱ-ի արտադրության ցուցանիշների վերագնահատումը համադրելի գներով իրականացվում է կրկնակի դեֆլյացիայի եղանակի կիրառումով, որի ժամանակ ավելացված արժեքի մեծությունը ստացվում է որպես համադրելի գնե265

րով գնահատված թողարկման ն միջանկյալ սպառման մեծությունների տարբերություն: Թողարկման ն միջանկյալ սպառման վերագնահատումը համադրելի գներով կատարվում է երկու եղանակով. • հաշվետու ժամանակաշրջանի տվյալները դեֆլյատավորելով ընթացիկ գներին համապատասխան գների ինդեքսներով, • բազային տարվա տվյալները` ընթացիկ գներով, ֆիզիկական ծավալի ինդեքսներով կամ բնեղեն չափիչներով` էքստրապոլյացիայի (համահարթեցման) ենթարկելով: ՀՆԱ-ի օգտագործման ցուցանիշների համադրելի գներով վերագնահատման համար կիրառվում են համապատասխան գների ինդեքսներ (սպառողական գների ինդեքսը, կապիտալ ներդրումների ինդեքսը ն այլն) ն բնեղեն չափիչներ: ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔ - հաշվարկվում է, ճյուղային մակարդակով, որպես ապրանքների ն ծառայությունների թողարկման ու միջանկյալ սպառման տարբերություն: «Համախառն» արտահայտությունը ցույց է տալիս, որ այդ ցուցանիշն իրենում ներառում է հիմնական կապիտալի արժեքի սպառումն արտադրության գործընթացում: ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԵԿԱՄՈՒՏ - 1) ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի եկամուտն է (մուտքերը)` նախքան դրա ստացման հետ կապված ծախսերը հանելը, 2) ապրանքների ն ծառայությունների իրացումից ստացված դրամական հասույթի ն դրանց արտադրության վրա կատարված նյութական ծախսերի տարբերությունն է: Այն հավասար է աշխատավարձի ն զուտ եկամտի գումարին, 3) հարկատուի համախառն եկամուտն է կազմավորման բոլոր աղբյուրներից, որից, սակայն հարկերը դեռնս չեն պահվել: Ներառում է ոչ միայն ընթացիկ, այլն անցած տարիների եկամտի վրա հիմնված տարբեր աղբյուրներից (հարկման տարում) ստացված եկամուտը: Եկամուտների շատ տեսակների գծով հարկերը կարող են պահվել կազմավորման աղբյուրի մոտ` հարկատուին թողնելով մաքուր գումարը, 4) բոլոր աղբ266

յուրներից ստացված եկամուտների ընդհանուր գումարը, 5) արժեթղթերում կամ անշարժ գույքում կատարված ներդրումների գծով եկամուտը, որը հաշվարկված է լրիվ տեսքով` մինչն հարկերի վճարումը ն հատկացումների կատարումը: Համաձայն ՀՀ հարկային օրենսդրության, համախառն եկամուտը հարկային կամ հաշվետու տարում հարկատուի ստացած բոլոր եկամուտների հանրագումարն է` անկախ դրանց ստացման աղբյուրներից: ՀԱՄԱԽԱՌՆ ՆԵՐՔԻՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔ (ՀՆԱ) - դա մակրոտընտեսական ցուցանիշ է, որը բնութագրում է տվյալ երկրի տնտեսության բոլոր ճյուղերում արտադրված ապրանքների ու ծառայությունների արժեքը` նախատեսված վերջնական սպառման, կուտակման ն զուտ արտահանման համար: ՀՆԱ-ն հաշվարկվում է երեք` արտադրական, եկամուտների ձնավորման ն եկամուտների օգտագործման (ծախսային), եղանակներով: Արտադրական եղանակով ՀՆԱ-ն ստացվում է որպես ապրանքների ն ծառայությունների ողջ թողարկման ու միջանկյալ սպառման տարբերություն կամ որպես տնտեսության ճյուղերում ստեղծված ավելացված արժեքի հանրագումար: Ընդ որում, ըստ ճյուղերի, ավելացված արժեքի ծավալները հաշվարկվում են հիմնական գներով, որոնք չեն ներառում ապրանքների ն ներմուծման հարկերը, սակայն ներառում են ապրանքների ն ներմուծման լրացուցիչ հատկացումները: Շուկայական գներով ՀՆԱ-ի հաշվարկման համար անհրաժեշտ է ավելացնել ապրանքների ն ներմուծման զուտ (առանց լրացուցիչ հատկացումների) հարկերը: Ըստ եկամուտների ձնավորման աղբյուրների համախառն ներքին արդյունքն արտացոլում է անմիջապես արտադրական գործընթացին մասնակցող միավորների, ինչպես նան պետական հիմնարկների ն տնային տնտեսությունները սպասարկող ոչ առնտրային կազմակերպությունների կողմից ստացած սկզբնական եկամուտները: Այս հաշվարկներում համախառն եկամուտը հանդիսանում է հաշվեկշռող հոդված ն որոշվում է որպես արտադրական եղանակով հաշվարկված համախառն ներքին արդյունքի (շուկայական գներով) ն աշխատողների աշխատանքի

վարձատրության ն արտադրության ու ներմուծման զուտ հարկերի տարբերություն: Նշված եղանակը կիրառվում է ՀՀ Ազգային վիճծառայության կողմից ոչ թե ՀՆԱ-ի անվանական ծավալի կամ դինամիկայի որոշման, այլ միայն դրա արժեքային կառուցվածքի վերլուծության համար: Եկամուտների օգտագործման կամ ծախսային եղանակով հաշվարկված համախառն ներքին արդյունքն իրենից ներկայացնում է ապրանքների ն ծառայությունների վերջնական սպառման ծախսերի, համախառն կուտակման ն զուտ արտահանման հանրագումար: ՀԱՄԱԽԱՌՆ ՇԱՀՈՒՅԹ - 1) թողարկված արտադրանքի, ապրանքների, կատարված աշխատանքների ն մատուցված ծառայությունների իրացումից զուտ հասույթի (առանց անուղղակի հարկերի` ավելացված արժեքի հարկ ն ակցիզային հարկ) ն դրանց հետ կապված ծախսերի միջն եղած տարբերությունն է: Երբ զուտ հասույթի գումարի չափը գերազանցում է կատարված բոլոր ծախսերին, ապա արդյունքում ստացվում է համախառն շահույթ, իսկ հակառակ դեպքում` վնաս: Վերջինիս գումարը «Ֆինանսական արդյունքների մասին» հաշվետվությունում ցույց է տրվում է փակագծերի մեջ: 2) իրենից ներկայացնում է ավելացված արժեքի այն մասը, որը մնում է արտադրողներին վարձու աշխատողների աշխատանքի վարձատրության ն արտադրության հարկերի վճարման հետ կապված ծախսերը կատարելուց հետո: «Համախառն» կամ «զուտ» շահույթ արտահայտությունը տվյալ դեպքում ցույց է տալիս` արտադրության գործընթացում հիմնական կապիտալի սպառումը հաշվի առնված է նշված ցուցանիշում, թե ոչ: Տնային տնտեսություններին պատկանող ձեռնարկությունների արտադրական գործունեության արդյունքում ձնավորված շահույթը կոչվում է համախառն եկամուտ, քանի որ այն արտացոլում է ինչպես ձեռնարկատիրոջ կողմից կատարած աշխատանքի վարձատրությունը, այնպես էլ` ձեռնարկատիրական շահույթը: ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ - 1) ամփոփ հաշվապահական հաշվետվություն է, որում ներառված են մայր ն դուստր ըն268

կերությունների հաշվեկշիռները: Այն արտացոլում է ընկերության ն նրա դուստր ընկերությունների ամփոփ ֆինանսական վիճակն ամբողջությամբ վերցրած: Կրկնակի հաշվարկից խուսափելու նպատակով համախմբված հաշվեկշռից հանվում է ընկերությունների միջն փոխադարձ (միջխմբային) շրջանառությունը: Համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, այլ անձանց կանոնադրական կապիտալում (հիմնադրամում) բանկի մասնակցությունը 509-ը գերազանցելու դեպքում բանկը տվյալ անձանց հաշվեկշիռը միավորում է իր հաշվեկշռում` ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից սահմանված կարգով, 2) ամփոփ հաշվետվություն է, որն արտացոլում է ընկերության ն նրա մասնաճյուղերի գործառնությունները: ՀԱՄԱՅՆՔԻ ԲՅՈՒՋԵԻ ԿԱՏԱՐՈՒՄ - համայնքի բյուջեի հաստատումից հետո համայնքի ղեկավարը սահմանում է բյուջեի կատարման եռամսյակային համամասնությունները, հաստատում բյուջետային հիմնարկների պահպանման ծախսերի նախահաշիվները: Համայնքի ղեկավարը համայնքի բյուջեի կատարումն ապահովելու նպատակով. ա) համայնքի ավագանու հաստատած տարեկան բյուջեն` եռամսյակային համամասնություններով, ն բյուջետային հիմնարկների պահպանման ծախսերի տարեկան ն եռամսյակային բաշխմամբ հաստատված նախահաշիվները տրամադրում է համայնքի բյուջեի կատարման սպասարկումն իրականացնող ՀՀ Ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության համապատասխան տեղական գանձնապետական բաժանմունքին, բ) ստորագրում է ֆինանսական փաստաթղթերը, գ) աջակցում է հարկային մարմիններին` համայնքի բյուջե հարկերի մուտքագրման գործում, դ) իրականացնում է օրենքով սահմանված այլ լիազորություններ: Համայնքի բյուջեի կատարման պատասխանատուն համայնքի ղեկավարն է: ՀԱՄԱՅՆՔԻ ԲՅՈՒՋԵԻ ՆԱԽԱԳԻԾ - այն կազմվում է համայնքի զարգացման եռամյա ծրագրով` տվյալ բյուջետային տարվա հիմնախնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ ֆինան269

սական միջոցների պլանավորման հիման վրա: Համայնքի բյուջեի նախագիծը կազմում է համայնքի ղեկավարը` բյուջետային համակարգի միասնականությունն ապահովող բյուջետային գործընթացի կազմակերպման համաձայնեցված սկզբունքների, բյուջետային դասակարգման, հաշվառման ն հաշվետվության միասնական մեթոդաբանության հիման վրա: ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐ - համայնքների բյուջեների կառուցվածքը, տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից իրականացվող լիազորությունների ն դրանց ֆինանսավորման համապատասխանության ապահովման անհրաժեշտությունից ելնելով, բաժանվում է հետնյալ բաղկացուցիչ մասերի` համայնքի բյուջեի վարչական մաս (վարչական բյուջե), համայնքի բյուջեի հիմնադրամային մաս (հիմնադրամային բյուջե): Համայնքի բյուջեի բաղկացուցիչ մասերից յուրաքանչյուրը պետք է հաշվեկշռված լինի: Համայնքների բյուջեների վարչական մասը (վարչական բյուջեն) ներառում է` համայնքների բյուջեներին օրենքով ն իրավական այլ ակտերով ամրագրվող եկամուտները, այդ թվում` հարկային եկամուտները ն տուրքերը, ոչ հարկային եկամուտները, պաշտոնական տրանսֆերտները: ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ - իրականացնում են` համայնքի ավագանին, Ազգային ժողովը ն կառավարությունը, օրենքով իրենց վերապահված լիզորությունների շրջանակներում: Համայնքի ավագանին համայնքի բյուջեի կատարման վերահսկողությունն իրականացնում է իր անդամի (անդամների) ն (կամ) աուդիտորական մասնագիտացված կազմակերպության միջոցով, ավագանու որոշած պարբերականությամբ, բայց ոչ պակաս, քան տարին մեկ անգամ: ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՍԿԸԶԲՈՒՆՔՆԵՐ - հիմնական սկզբունքներն են` 1) համայնքի զարգացման եռամյա ծրագրի հիման վրա համայնքային նշանակության հիմնախնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ ֆինանսա270

կան միջոցների պլանավորումը, 2) պահուստային հիմնադրամի ստեղծումը` որպես տվյալ տարվա համայնքի բյուջեում չկանխատեսված, ինչպես նան վարկերի ն այլ փոխառու միջոցների օգտագործման վճարների (տոկոսների) գծով ծախսերի աղբյուրի ն կապիտալ ծախսերի ֆինանսավորման հիմնական երաշխիք, 3) համայնքի բյուջեի հաշվեկշռվածությունը` յուրաքանչյուր բյուջետային տարվա համար համայնքի բյուջեով նախատեսված ծախսերի հանրագումարը չպետք է գերազանցի տվյալ տարվա բյուջեով նախատեսված եկամուտների (մուտքերի) հանրագումարին, 4) խնայողականությունը, երբ կատարված ծախսին համապատասխանում է դրան համարժեք նյութական ն ոչ նյութական ակտիվների ձեռքբերումը, 5) արդյունավետությունը, երբ ապահովվում է կատարված ծախսի ն համայնքի համար դրա օգտակարության միջն պատշաճ հարաբերակցությունը, 6) հավաստիությունը ն հստակությունը, որը հնարավորություն է ընձեռնում ապահովել բյուջեի կատարման ու բյուջետային գործընթացի նկատմամբ իրականացվող վերահսկողության արդյունավետությունը` բյուջեի հոդվածների հիմքում դրվող հստակ հաշվարկների միջոցով, 7) հրապարակայնությունը, որն ապահովում է համայնքի բյուջեի ձնավորման ն կատարման վերաբերյալ համայնքի անդամների իրազեկությունը: ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ՊԱՀՈՒՍՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ - համայնքի տվյալ տարվա բյուջեում չկանխատեսված, ինչպես նան հիմնադրամային մաս կատարվող հատկացումների, համայնքների բյուջեների կողմից վարկերի ն այլ փոխառու միջոցների օգտագործման վճարների (տոկոսների) գծով ըստանձնված պարտքային պարտավորությունների կատարման ապահովման ֆինանսական աղբյուր է: Պահուստային հիմնադրամի միջոցներից համայնքի բյուջեում չկանխատեսված ծախսերի գծով ֆինանսավորումն իրականացվում է համայնքի ավագանու որոշումների հիման վրա: ՀԱՄԱՏԵՂ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ - նմանատիպ գործունեության պայմանագրով երկու կամ ավելի անձինք (մասնակիցնե271

րը) պարտավորվում են միացնել իրենց ավանդները ն առանց իրավաբանական անձ կազմավորելու գործել համատեղ` շահույթ ստանալու կամ օրենքին չհակասող այլ նպատակի հասնելու համար: Ձեռնարկատիրական գործունեության համար կնքված համատեղ գործունեության պայմանագրի կողմեր կարող են լինել միայն անհատ ձեռնարկատերերը ն (կամ) առնտրային կազմակերպությունները: Մասնակցի ավանդ է համարվում այն ամենը, ինչ նա ներդնում է ընդհանուր գործում, ներառյալ` դրամը, այլ գույքը, մասնագիտական ն այլ գիտելիքները, ունակություններն ու հմտությունները, ինչպես նան` գործարար համբավն ու գործարար կապերը: ՀԱՅՏԱՐԱՐՎԱԾ ԿԱՆՈՆԱԴՐԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ - կանոնադրական կապիտալ, որն ընկերության մասնակիցների կողմից հայտարարվում է այն հիմնադրելիս ն ամրագրվում է նրա կանոնադրությամբ: Նախկինում հայտարարված կանոնադրական կապիտալն ամբողջությամբ համալրելուց հետո ընկերության մասնակիցները կարող են հայտարարել կանոնադրական կապիտալի նոր մեծություն, որը հաստատվում է մասնակիցների ընդհանուր ժողովի որոշմամբ: Այն օրենսդրությամբ սահմանված կարգով գրանցելուց հետո մասնակիցները կարող են համալրել նոր հայտարարված կանոնադրական կապիտալը` օրենքով սահմանված ժամկետում: ՀԱՆԿԱՐԾԱԿԻ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ - այն անցկացվում է նյութական պատասխանատու անձերի համար անսպասելի ժամկետներում` անհրաժեշտությունից ելնելով: ՀԱՇԻՎ - 1) գնորդի ն վաճառողի միջն պայմանագրային հարաբերություններ են, որոնց համաձայն, վճարումը կատարվելու է հաջորդ ժամանակաշրջանում: Առնտրական հարաբերություններում հաշիվ (ապրանքագիր) է անվանվում ապրանքային փաստաթուղթը, որը վաճառողի կողմից դուրս է գրվում գնորդի անունով ն հավաստում ապրանքի մատակարարումը կամ ծառայության մատուցումը, մեկ անձի պարտքը մյուսի հանդեպ:

Մասնագիտական ծառայություններ մատուցող անձը կարող է հաշիվ դուրս գրել իր հաճախորդին կամ գնորդին: Օգտագործվում են նան «բաց հաշիվ» կամ «բաց հաշվով վարկ» տերմինները, կախված այն բանից, թե պայմանագիրը կնքվել է առնտրային նպատակներով, թե` սպառողական գնումները սպասարկելու համար, 2) բանկերի կամ ֆինանսական կազմակերպությունների կողմից կատարվող բոլոր գործառնությունների գրանցումն է` դրանց կատարման ամսաթվերի հետ միասին, արտահայտված դրամով: Այդ գործառնություններն առնչվում են ակտիվների, պարտավորությունների, եկամուտների, ծախսերի կամ իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց հաշիվներում ընթացիկ մնացորդի հետ: Հանդիսանում է հաշվապահական հաշվառման համակարգերի մեջ տվյալների խմբավորման ն պահպանման հիմնական միավորը: Ակտիվների, պարտավորությունների ն սեփական կապիտալի յուրաքանչյուր տեսակին համապատասխանում է իր հաշիվը: Կրկնակի գրանցման համակարգում հաշիվներն ունեն դեբետային (ձախ) ն կրեդիտային (աջ) մասեր: Հաճախ հաշիվը պատկերում են «T» տառի տեսքով, քանի որ էջը բաժանում են աջ ն ձախ մասերի, որոնց վերնում ընդգծում են հաշվի անվանումը: Մուտքը գրանցվում է մի սյունակում, ելքը` մյուսում: Հաշիվները կարող են վարվել գրավոր ձնով` հաշվապահական գրքում, առանձին քարտի վրա կամ համակարգչում` տեղեկատվության մագնիսական կրիչի վրա: Գոյություն ունեն ցպահանջ, ժամկետային, համատեղ, հավատարմագրային կառավարման, հատուկ, հաշվարկային, ընթացիկ ն այլ հաշիվներ: Հաշիվները վարելու գծով վարչական պարտականությունները կատարում է հատուկ անձը, որը պատասխանատու է հաշվով գործառնությունների համար, 3) ներդրողների շրջանում տեղաբաշխելու համար արժեթղթերի համատեղ ձեռք բերման կապակցությամբ կողմերի միջն ֆինանսական ն պայմանագրային հարաբերություններն են, 4) բրոքերային, դիլերային ընկերության ն նրա հաճախորդի միջն փոխհարաբերությունն է, որի դեպքում ընկերությունն իր գրանցված ներկայացուցչությունների միջոցով գործում է որպես արժեթղթե-

րի առք ու վաճառքի գծով գործակալ ն իրականացնում է համապատասխան կառավարչական հսկողություն: ՀԱՇԻՎ ՖԱԿՏՈՒՐԱ - ֆինանսական փաստաթուղթ է, որը վկայում է ապրանքների կամ ցուցաբերվող ծառայությունների մատակարարման մասին: Այն լրացվում ն դուրս է գրվում մատակարարի, վաճառողի կողմից` գնորդի անունով, յուրաքանչյուր տեսակի ապրանքի (ապրանքախմբի), ցուցաբերվող ծառայության ն կատարվող աշխատանքի գծով: Այդ փաստաթղթում նշվում են կողմերի անվանումներն ու հասցեները, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) ճշգրիտ անվանումը, քանակը, գինը ն այլն: Հաշիվ ֆակտուրան համարվում է հաշվարկներ ն վճարումներ կատարելու հիմք: ՀԱՇԻՎ ԱԿՏԻՎԱ-ՊԱՍԻՎԱՅԻՆ - հաշվապահական հաշվի մի տեսակ է, որում գրանցումները միաժամանակ կատարվում են ն′ դեբետում, ն′ կրեդիտում: ՀԱՇԻՎ ԱԿՏԻՎԱՅԻՆ - հաշվապահական հաշվի մի տեսակ է, որի դեբետում գրանցվում են հաշվետու ժամանակաշրջանում տնտեսական միջոցների սկզբնական մնացորդը, դրանց ավելացումները ն այդ ժամանակաշրջանի վերջնական մնացորդը, իսկ կրեդիտում` տնտեսական միջոցների նվազումները: Այս հաշվի վերջնական մնացորդը հավասար է` սկզբնական մնացորդին գումարած ավելացումները, հանած կրեդիտում գրանցված նվազումները: ՀԱՇԻՎ ԱՆԱԼԻՏԻԿ - այն հաշիվն է, որում տնտեսական միջոցները (ակտիվ), դրանց կազմավորման աղբյուրները (պասիվ) ն տնտեսական գործառնությունները գրանցվում են ավելի մանրամասն, ըստ առանձին տարատեսակների` արժեքային արտահայտությամբ: ՀԱՇԻՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԵՎ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ - ինքնատիպ ամփոփ աղյուսակ է, ինչպես ն բոլոր մյուս հաշիվները,

այն նույնպես կազմված է երկու մասից` «ռեսուրսային», որտեղ ցույց են տրվում ապրանքների ն ծառայությունների թողարկումն ու ներմուծումը, ապրանքների ու ներմուծման հետ կապված հարկերը ն լրացուցիչ հատկացումները, իսկ «օգտագործման» մասում` սպառման (միջանկյալ ն վերջնական) համար օգտագործվող ապրանքների ն ծառայությունների ծավալները, հիմնական ն շրջանառու կապիտալի կուտակումը, ապրանքների արտահանումը: ՀԱՇԻՎ ԱՎԱՆԴԱՅԻՆ - բանկում այն հաշիվն է, որից ավանդագրված միջոցները կարող են դուրս հանվել ավանդատուի առաջին իսկ պահանջով (ցպահանջ ավանդի դեպքում), մինչն ժամկետը լրանալը (ժամկետային ավանդի դեպքում), կամ մինչն բանկային ավանդի պայմանագրում նշված պայմանների վրա հասնելը: Ավանդային հաշվի միջոցների դիմաց վճարվող տոկոսների մեծությունը կախված է ընթացիկ տոկոսադրույքից, գումարն ավանդադրելու ժամկետից, ավանդը վաղաժամկետ պահանջելու` ավանդատուի մտադրությունից, արժույթի տեսակից, ավանդի դիմաց տոկոսներ վճարելու պարբերականությունից ն այլ գործոններից: Ավանդային հաշիվ բացելիս բանկի ն ավանդատուի միջն կնքվում է բանկային ավանդի պայմանագիր: ՀԱՇԻՎ ԸՆԹԱՑԻԿ - 1) բանկային հաշիվ է, որտեղից հաճախորդը կարող է ցանկացած պահին դրամ հանել (ԱՄՆ-ում համարժեքն է չեկային հաշիվը): Այդ հաշիվը թույլ է տալիս դուրս գրել չեկեր, հաճախորդին հնարավորություն է տալիս առօրյա ընթացիկ վճարումներ կատարել չեկերի միջոցով, ստանալ կանխիկ դրամ ն միջոցներն ազատ օգտագործել այլ ձներով: Ընթացիկ հաշիվ կարող է բացվել նան ֆիզիկական անձի, կազմակերպությունների մասնաճյուղերի, բյուջետային հիմնարկությունների համար: Դրամական միջոցներն այդ հաշվից կարող են հեշտությամբ հանվել: Եթե հաշվում արտացոլվում են նան փոխատվական գործառնություններ, ապա այն կոչվում է կոնտոկորենտային հաշիվ, 2) երկու կազմակերպությունների միջն փոխհարաբերությունների հաշիվ է, որում արտացոլվում են

նրանց միջն միջոցների, ապրանքների ն այլնի շարժը, 3) հաշիվ է, որում արտացոլվում են կազմակերպությունների ստորաբաժանումների միջն փոխադարձ վճարումները ն պարտքերը, 4) հաշիվ է, որում գրանցվում են ընկերակցության որնէ անդամի կողմից կատարված բոլոր գործառնությունները, որոնք անմիջապես չեն վերաբերում ընկերակցության կապիտալում նրա բաժնեմասին, 5) երկրի վճարային հաշվեկշռի մի մասն է, որում գըրանցվում են կապիտալի շարժի հետ չկապված գործառնությունները: Ընդգրկում է առնտրային հաշվեկշիռը, ներմուծումը, արտահանումը, միակողմանի փոխանցումները, օտարերկրյա ներդրումների գծով տոկոսները ն այլ եկամուտներ:

ՀԱՇԻՎ ԸՆԹԱՑԻԿ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ - հաշվում

արտացոլվում են ապրանքների, ծառայությունների, եկամուտների ու տրանսֆերտների հետ կապված բոլոր տիպի գործառնությունները: ՀԱՇԻՎ ԹՂԹԱԿՑԱՅԻՆ - այնպիսի հաշիվ է, որում արտացոլվում են կնքված թղթակցային պայմանագրի հիման վրա այլ բանկի հանձնարարականով ն նրա հաշվին տվյալ բանկի կատարած հաշվարկները: Բացվում են առավելապես այն բանկերի միջն, որոնք ակտիվորեն իրականցնում են փոխանցումներ, ակրեդիտիվներ, ինկասացիոն ն ապրանքների ու ծառայությունների դիմաց հաշվարկների գծով այլ գործառնություններ: Տարբերվում են «լորո» ն «նոստրո» թղթակցային հաշիվներ: «Նոստրո» հաշիվը մի բանկում հանդիսանում է թղթակից բանկի «լորո» հաշիվ: Թղթակցային հաշիվները կարող են բացվել ինչպես փոխադարձության, այնպես էլ միակողմանի հիմքի վրա, որը որոշվում է մեկը մյուսի համար կատարվելիք հանձնարարականների ծավալով, միջազգային հաշվարկներում մասնակցության աստիճանով: Մեկ այլ բանկի դեպոզիտները (ավանդները) պահող բանկը դրանք հաշվառում է իր հաշվեկշռում որպես պարտք «լորո» հաշվով (տվյալ բանկում թղթակցային հաշիվների մնացորդ): Այդ բանկերում ավանդներ ունեցող բանկը դրանք հաշվառում է որպես ակտիվներ «նոստրո» հաշվով (թղթակից բանկերի մոտ):

Թղթակցային հաշիվներով վճարումները կատարվում են կամ հաշվի մնացորդի սահմաններում, կամ էլ հաշվի մնացորդի գերազանցումով` հաշվի գծով վարկ (օվերդրաֆտ) տրամադրելու հաշվին: ՀԱՇԻՎ ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ - հաշիվ բանկում, որը, որպես կանոն, նախատեսված է բնակչության խնայողությունների համար: Այդպիսի հաշվով գործառնությունների թիվը ն գումարները սովորաբար սահմանափակված են, այսինքն` հաշվում միջոցները ներդրվում են կանոնավոր կերպով, երկարատն ժամանակաշըրջանում, ոչ մեծ գումարներով ն չեն կարող օգտագործվել չեկերի վճարման համար: Կարող են լինել ցպահանջ ն ժամկետային: Խնայողական հաշիվները սովորաբար բերում են տոկոսային եկամուտ, ն որոշ բանկեր տոկոսներ են գանձում` խնայողական հաշիվներից միջոցները չափազանց հաճախակի դուրս հանելու համար: ՀԱՇԻՎ ՉԵԿԱՅԻՆ - հաշիվ է բանկում, որի հիման վրա կարելի է չեկ դուրս գրել, իսկ այդ հաշվի մնացորդին սովորաբար հաշվեգրվում է տոկոսային գումար: ՀԱՇԻՎ ՊԱՍԻՎԱՅԻՆ - հաշվապահական հաշվի մի տեսակ է, որի կրեդիտում գրանցվում են հաշվետու ժամանակաշրջանում տնտեսական միջոցների կազմավորման աղբյուրների սկզբնական մնացորդը, դրանց ավելացումները ն այդ ժամանակաշրջանի վերջնական մնացորդը, իսկ դեբետում` կազմավորման աղբյուրների նվազումները: Այս հաշվի դեպքում վերջնական մնացորդը հավասար է սկզբնական մնացորդին գումարած ավելացումները, ն հանած դեբետում գրանցված նվազումները: ՀԱՇԻՎ ՍԱՌԵՑՎԱԾ - 1) բանկային հաշիվ, որով վճարումները դադարեցվել են մինչն դատարանի որոշումը, կամ մինչն այն պահը, երբ օրինական գործողությունների հետնանքով հնարավոր կլինի հաշվից գումար հանել: Հաշիվը սովորաբար սառեցվում է հաշվետիրոջ սնանկացման կամ մահվան դեպքում:

Մահացած մարդու հաշիվը սառեցվում է` նախքան դատարանի որոշմամբ մահացածի գույքը բաժանելը: Դատարանի որոշմամբ որոշում են հաշվի նոր օրինական տիրոջը (տերերին), 2) բանկային հաշիվ որնէ երկրում` այդ երկրի արժույթով, որը փակ արժույթ է: Այդպիսի հաշվի միջոցները կարող են օգտագործվել միայն այդ երկրի ներսում, 3) հաշիվ, որի օգտագործումը լրիվ սահմանափակվում է այն դեպքում, երբ հաճախորդը վաճառում է նախկինում ստացված (գնված), սակայն չվճարված արժեթըղթերը, իսկ այնուհետն փորձում է վաճառքից ստացված հասույթը դուրս հանել հաշվից` արժեթղթերի գնման դիմաց դեռնս չվճարած, կամ ընդհանրապես չի կատարում գնման համար վճար` որոշակի ժամանակաշրջանում (սովորաբար` գործարքի պահից 7 օրվա ընթացքում): Հաշվի սառեցման ժամանակ հաճախորդը 90 օրվա ընթացքում չի կարող կատարել որնէ վճարում, քանի դեռ ամբողջությամբ չի վճարել նախորդ գործարքի համար, 4) բանկային հաշիվ, որը չի կարող օգտագործվել, սովորաբար այն պատճառով, որ դրա օգտագործումն արգելված է կառավարության կողմից: ՀԱՇԻՎ ՍԻՆԹԵՏԻԿ - որում տնտեսական միջոցները (ակտիվ), դրանց կազմավորման աղբյուրները (պասիվ) ն դրանց միջոցով իրականացվող տնտեսական գործառնությունները գըրանցվում են ընդհանրացված տեսքով` արժեքային արտահայտությամբ: ՀԱՇԻՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ - հաշիվ, որտեղ բանկերը հաշվառում են վարկերի տրամադրումը ն դրանց վերադարձը: Վարկը տրամադրելիս վարկային հաշիվը դեբետագրվում է, իսկ հաճախորդի հաշիվը` կրեդիտագրվում: Վարկային հաշիվները ստորաբաժանվում են պարզ ն հատուկ հաշիվների: Պարզ հաշվով կրեդիտագրումը, որպես կանոն, կատարվում է ըստ մնացորդի, իսկ հատուկ հաշվով կրեդիտագրումն իրականացվում է ըստ շրջանառության: ՀԱՇԻՎ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ - արտացոլում է արտաքին աշխարհի հետ այն բոլոր գործառնությունները, որոնց արդյունքում տե278

ղի է ունենում ռեզիդենտների արտաքին ֆինանսական ակտիվների ն պարտավորությունների փոփոխություն: Ընդ որում, վերագնահատման հետնանքով ակտիվների ն պարտավորությունների փոփոխությունը ֆինանսական հաշվում չի գրանցվում: Ֆինանսական հաշվի շրջանակներում ըստ յուրաքանչյուր ակտիվի գործառնությունները գրանցվում են զուտ ձնով, այսինքն` գրանցումներն արտահայտում են որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում տվյալ տեսակի ակտիվի կամ պարտավորության գծով բոլոր դրական ն բացասական գործառնությունների զուտ գումարային փոփոխությունը: Ակտիվների զուտ գումարային նվազումը կամ պարտավորությունների զուտ գումարային աճը կրեդիտագրվում են, իսկ ակտիվների զուտ գումարային աճը կամ պարտավորությունների զուտ գումարային նվազումը` դեբետագրվում: ՀԱՇԻՎՆԵՐ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ - դրանք ստորաբաժանվում են երեք ենթախմբի` կալկուլյացիոն հաշիվների, հավաքմանբաշխման հաշիվների ն համադրման հաշիվների: ՀԱՇԻՎՆԵՐ ԳՈՒՅՔԱ-ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ - այդ հաշիվներին են վերաբերվում բոլոր տեսակի գույքային (ոչ ընթացիկ ակտիվներ) ն ապրանքանյութական (նյութական ընթացիկ ակտիվներ) արժեքները հաշվառող հաշիվները` շահագործման մեջ գտնվող ն չգտնվող հիմնական միջոցները, ոչ ընթացիկ ֆինանսական ակտիվները, պաշարները, արագամաշ առարկաները, պատրաստի արտադրանքը, ապրանքները ն այլն: Նշված բոլոր հաշիվներն էլ ակտիվային են: ՀԱՇԻՎՆԵՐ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ - նախատեսված են արտադրական ծախսումների ն արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների) ինքնարժեքի վերաբերյալ տեղեկատվության ընդհանրացման համար, որոնք օգտագործվում են կազմակերպության ներքին կարիքների համար` կառավարչական որոշումներ ընդունելու նպատակով:

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ - այս հաշիվներն օգտագործվում են այն դեպքում, երբ անհրաժեշտ է լինում տնտեսավարող սուբյեկտների տնտեսական միջոցների կամ դրանց կազմավորման աղբյուրների որնէ խումբն արտացոլել ընթացիկ հաշվառման մեջ կամ հաշվապահական հաշվեկշռում` երկու տարբեր գնահատումներով: Օրինակ հիմնական միջոցները, արագամաշ առարկաները` նրանց սկզբնական ն մնացորդային արժեքով, ապրանքները` գնման գներով ն մանրածախ գներով: Այդ նպատակի համար անհրաժեշտություն է առաջանում հիմնական հաշվին առընթեր ունենալ մի երրորդ հաշիվ, որը կնպաստի արտացոլված տնտեսական միջոցների կամ դրանց կազմավորման աղբյուրների գնահատումը ճշտելու համար: Այդպիսի հաշիվներ են` հիմնական միջոցների, արագամաշ առարկաների գծով, դրանց մաշվածության հաշիվը, իսկ ապրանքների գծով` «Առնտրային հավելագին» հաշիվը: ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԱՄԱԴՐՄԱՆ - դրանք նախատեսված են արտադրության ն շրջանառության գործընթացի հետնանքներն ի հայտ բերելու համար: Այս հաշիվների թվին է պատկանում «Իրացում» ընդհանուր հաշիվը («Գործառնական գործունեությունից եկամուտներ ն ծախսեր» հաշիվները), ըստ որի, համադրված են դեբետային ու կրեդիտային մնացորդները, ն վերջնական արդյունքում որոշվում է շահույթը կամ վնասը: ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ - այս հաշիվներն օգտագործվում են, երբ տարբեր կազմակերպություններ կամ տնտեսավարող սուբյեկտներ փոխհարաբերությունների մեջ են մտնում միմյանց միջն` ապրանքանյութական արժեքների տեղափոխման, դրամի կանխիկ վճարման, անկանխիկ փոխանցումների ն այլ տեսակի գործառնությունների ժամանակ: Հաշվարկային հաշիվները լինում են` ակտիվային, պասիվային ն ակտիվա-պասիվային: ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԱՇՎԵԿՇՌԱՅԻՆ - նախատեսված են կազմակերպության ակտիվների, սեփական կապիտալի ն պարտավորությունների հաշվառման համար: Յուրաքանչյուր հաշվետու

ժամանակաշրջանի վերջում հաշվապահական հաշվեկշռում արտացոլվում են այս հաշիվների (դեբետային ն կրեդիտային) մնացորդները: ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԱՎԱՔՄԱՆ-ԲԱՇԽՄԱՆ - դրանք օգտագործվում են արտադրության կամ շինարարության գծով, ինչպես նան ընդհանուր բնույթ կրող ծախսերը հաշվառելու համար: Այդպիսի ծախսերն ամբողջ հաշվետու ժամանակաշրջանում հավաքվում են հավաքման-բաշխման հաշվի դեբետում ն այդ ժամանակաշրջանի վերջում բաշխելով ըստ պատկանելության, փոխանցվում են համապատասխան հաշիվներին` դրանցից յուրաքանչյուրին վերաբերող չափով: Հաշիվների այս խմբին են պատկանում, օրինակ, «Վարչական ն ընդհանուր այլ ծախսեր», «Գործառնական այլ ծախսեր» հաշիվները: Հավաքման-բաշխման հաշիվները մնացորդ չեն ունենում: ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԱՅԻՆ - դրանք այն հաշիվներն են, որոնք առաջանում են ոչ միայն տնտեսավարող սուբյեկտին ամրացված միջոցներից, այլն կազմավորման տարբեր աղբյուրներից ն զուտ շահույթի բաշխումից: Այս հաշիվներին են պատկանում կանոնադրական (բաժնեհավաք) կապիտալը, պահուստային ու լրացուցիչ կապիտալները ն այլն: Նշված բոլոր հաշիվներն էլ պասիվային են, ն դրանցում համապատասխան գումարների ավելացումները գրանցվում են կրեդիտում, իսկ նվազեցումները` դեբետում: ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԻՄՆԱԿԱՆ - հաշվապահական հաշվառման այն հաշիվներն են, որոնք օգտագործվում են տնտեսավարող սուբյեկտին պատկանող բոլոր միջոցների դրությունն ու շարժը հաշվառելու ն վերահաշվելու համար: Հիմնական հաշիվները ստորաբաժանվում են չորս ենթախմբի` գույք-նյութական, դրամական, հաշվարկային ն հիմնադրամային: ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ - դրանք նախատեսված են կազմակերպության ե281

կամուտների ն ծախսերի հաշվառման համար: Յուրաքանչյուր հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում այս հաշիվների զուտ շրջանառությունը (դեբետային` ծախսերի գծով ն կրեդիտային` եկամուտների գծով) շահույթի կամ վնասի տեսքով արտացոլվում է «Ֆինանսական արդյունքների մասին» հաշվետվությունում: ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՖԻՆԱՆՍԱ-ՀԵՏԵՎԱՆՔԱՅԻՆ - դրանք այն հաշիվներն են, որոնք արտացոլում են տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսական գործունեության ֆինանսական հետնանքները` շահույթը կամ վնասը: ՀԱՇԻՎՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ԸՍՏ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԱՆ - դրանք ֆինանսական, կառավարչական ն արտահաշվեկշռային հաշվառման հաշիվներն են: ՀԱՇՎԱՅԻՆ ԱԶԱՏ ԹԵՐԹԵՐ - հաշվային ռեգիստրների ձներից են, որոնք ի տարբերություն հաշվային քարտերի, ավելի մեծ չափսերի են ն օգտագործվում են որպես օրագիր-օրդերներ ու տեղեկագրեր: Նրանք կարող են ունենալ տարբեր կառուցվածք` զանազան հաշիվներում կատարվող գրանցումների առանձնահատկություններին համապատասխան: Ազատ թերթերը պահվում են ոչ թե քարտարկղում, այլ առանձին թղթապանակներում: ՀԱՇՎԱՅԻՆ ՉԱՓԻՉՆԵՐ - դրանք նպաստում են տնտեսավարող սուբյեկտների տնտեսական գործունեությունը հաշվառելուն, նրանց ենթակայության տակ եղած միջոցների (ընթացիկ ն ոչ ընթացիկ ակտիվների) մեծությունը ն կատարված աշխատանքի ծավալը որոշելուն: Հաշվային չափիչները լինում են հիմնականում երեք տեսակի` բնական, աշխատանքային ն դրամական, որոնց միջոցով բնութագրվում է տվյալ սուբյեկտի տնտեսական միջոցների (ակտիվների) ն գործընթացների ոչ միայն քանակական, այլն որակական կողմերը:

ՀԱՇՎԱՅԻՆ ՌԵԳԻՍՏՐՆԵՐ - պատշաճ ձնով կազմված, ըստուգված, հաստատված ն մշակված փաստաթղթերի հիման վրա հստակ ձնի աղյուսակներ են, որոնցում արտացոլվում են կատարվող տնտեսական գործառնությունները: Ըստ ձնի դրանք ստորաբաժանվում են հաշվապահական մատյանների, քարտերի ն ազատ թերթերի, որոնք իրենց ձնով ն արտաքին տեսքով տարբերվում են: ՀԱՇՎԱՅԻՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ - դրանց միջոցով ձնակերպվում են տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից իրականացվող գործընթացներում տեղի ունեցող բազմաթիվ ու բազմաբնույթ գործառնություններ: Այդ փաստաթղթերում նշվում են դրանց կատարման տեղն ու ժամանակը, բովանդակությունը` քանակական ու արժեքային ցուցանիշներով, ինչպես նան կատարող այն անձինք, որոնց միջոցով իրականացվում են այդ գործառնությունները: Փաստաթղթում նշվում են նան նրանց ստորագրությունները: ՀԱՇՎԱՅԻՆ ՔԱՐՏԵՐ - դրանք հաշվային ռեգիստրների ձներից են, որոնք ունեն աղյուսակի տեսք: Գրանցումների ժամանակ կարող են տեղադրվել ու դասավորվել ցանկացած ձնով ն դրանցում կատարել ոչ միայն սովորական, այլն պատճենահան ու մեքենայացված գրանցումներ: Դրանք պահվում են հատուկ պատրաստված քարտարկղերում` օգտագործումը հեշտացնելու նպատակով: ՀԱՇՎԱՆՑՈՒՄ - 1) ապրանքների, արժեթղթերի ն մատուցված ծառայությունների դիմաց անկանխիկ հաշվարկների համակարգ է, որը հիմնված է պահանջների ու պարտավորությունների փոխադարձ մարման (հաշվանցման) վրա: Հաշվանցման նպատակն է փոխադարձ պարտքերի կրճատումը, հաշվարկների արագացումը ն վճարային միջոցների խնայողությունը: Կարող է լինել երկկողմ ն բազմակողմ: Հաշվանցումն իրականացվում է բանկերի կամ հատուկ հաշվանցման կազմակերպությունների` հաշվարկային կենտրոնների, պալատների, տների, միջո283

ցով: Առաջին անգամ հաշվանցումը սկսեց կիրառվել Անգլիայում 18-րդ դարի կեսերին: Առաջին միջազգային հաշվանցումը ստեղծվեց 1885թ., ընդ որում` սկանդինավյան երկրների միջն հաշվարկներ կատարելու համար միջազգային հաշվարկներում կատարվում է արտարժութային հաշվանցման եղանակով: Առավել տարածված են երկկողմ հաշվանցումները: Կախված մարման եղանակից, ստորաբաժանվում են փոխարկվող մնացորդով (մնացորդը ամբողջությամբ կամ մասամբ մարվում է ոսկով կամ ազատ փոխարկելի արտարժույթով) ն ոչ փոխարկելի մնացորդով հաշվանցումների (մնացորդը ծածկվում է ապրանքների մատակարարումներով): 2) ֆինանսական ոլորտում` տարածքային հաշվարկների կենտրոնի (կենտրոնների) անդամների միջն շրջանառվող բոլոր ֆինանսական գործիքների գծով դրամի ընդհանուր շարժը: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇԻՎ - տնտեսավարող սուբյեկտի միատեսակ բովանդակությամբ տնտեսական միջոցների, դրանց կազմավորման աղբյուրների, տնտեսական գործընթացների ու դրանց ֆինանսական հետնանքների ընթացիկ հաշվառման միջոց է, որը հաշվապահական հաշվառման մեթոդի կարնորագույն տարրերից մեկն է: Ըստ հաշվառման օբյեկտի տնտեսագիտական բովանդակության, հաշվապահական հաշիվները լինում են` ակտիվային, պասիվային ն ակտիվա-պասիվային` ավելացումով ու նվազեցումով, իսկ ըստ ձնի` հաշվապահական հաշիվը երկկողմ աղյուսակ է, որի ձախ կողմը կոչվում է դեբետ, իսկ աջ կողմը` կրեդիտ: Հաշվապահական հաշիվներն ըստ նշանակման ն կառուցվածքի դասակարգվում են` հիմնական, կարգավորող, գործառնական, ֆինանսահետնանքային ն արտահաշվեկշռային հաշիվների: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ԳՐԱՆՑԱՄԱՏՅԱՆՆԵՐ 1) սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերում առկա տեղեկատվությունը հավաքվում ն համակարգվում է հաշվապահական հաշվառման գրանցամատյաններում, 2) տնտեսական գործառնությունները գրանցամատյաններում գրանցվում են ժամա284

նակագրական կարգով, 3) գրանցամատյանները ժամանակին ն ամբողջական կազմելու պատասխանատվությունը կրում են դըրանք վարող անձինք, 4) գրանցամատյաններում չծանուցված ուղղումներ չեն թույլատրվում: Սխալի ուղղումը հաստատվում է տվյալ գրանցամատյանն ստորագրելու իրավունք ունեցող անձի ստորագրությամբ` նշելով ուղղման տարին, ամիսը ն ամսաթիվը, 5) հաշվապահական հաշվառումն կարգավորող պետական մարմինը կարող է սահմանել գրանցամատյանների օրինակելի ձներ, որոնցից կազմակերպությունն ինքնուրույն ընտրում է իր կողմից կիրառելի ձնը, կամ, ելնելով սույն օրենքից ն հաշվապահական հաշվառման ընդհանուր մեթոդաբանական սկզբունքներից, ինքնուրույն սահմանում է գրանցամատյանների ձները: Հաշվապահական հաշվառումը կարգավորող իրավական ակտերով կարող են սահմանվել պարտադիր կիրառման ենթակա գրանցամատյանների ձներ: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ - իրականացնում է կառավարության լիազորած պետական մարմինը, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով, իսկ բանկերում` կենտրոնական բանկը, կառավարության լիազորած պետական մարմնի հետ համատեղ: Հաշվապահական հաշվառումը կարգավորող պետական մարմինն իր իրավասության սահմաններում հաստատում է` ա) հաշվապահական հաշվառման ստանդարտները (չափորոշիչները), բ) հաշվապահական հաշվառման հաշվային պլանները ն դրանց կիրառման մասին հրահանգները, գ) հաշվապահական հաշվառման ստանդարտների կիրառման, ֆինանսական հաշվետվություններում բացահայտումների կատարման, հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության, արտադրական ծախսումների (ինքնարժեքի) հաշվառման վերաբերյալ մեթոդական ցուցումները, հրահանգները: Հաշվապահական հաշվառումը վարելու ն ֆինանսական հաշվետվություններ կազմելու որնէ հարցի վերաբերյալ հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներում ն հաշվապահական հաշվառումը կարգավորող այլ իրավական ակտերում մոտե285

ցումների բացակայության դեպքում կազմակերպությունը մշակում է դրանք ինքնուրույն:

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՀԱՇՎԱՅԻՆ ՊԼԱՆ - նույն

համակարգի բոլոր կազմակերպություններում ն առնտրային ֆինանսա-տնտեսական գործառնությունների միանման ձնակերպումն ապահովելու նպատակով, տարբեր տեսակի հաշվապահական հաշիվների (ակտիվային, պասիվային, ակտիվա-պասիվային) հիման վրա կազմված մի պլան է, որտեղ ծածկագրերի հերթականությամբ լուսաբանվում է յուրաքանչյուր հաշվի բովանդակությունը: Հաշվային պլանն ըստ տնտեսական բովանդակության կազմված է` հաշիվների դասերից, հաշիվների խմբերից, առաջին կարգի հաշիվներից (սինթետիկ հաշիվներ) ն երկրորդ կարգի հաշիվներից (ենթահաշիվներ): ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՁԵՎԵՐ - ընթացիկ հաշվառումը կազմակերպելու ն վարելու համար կիրառվող հաշվային ռեգիստրների ու նրանց միջն գոյություն ունեցող փոխադարձ կապի մի որոշակի համակարգ է: Հաշվառման պրակտիկայում կիրառվել են հետնյալ ձները` մայր մատյանային, մեմորիալ-օրդերային, օրագրա-օրդերային, աղյուսակա-պերֆոքարտային, իսկ այժմյան պայմաններում` համակարգչային-ավտոմատացված հաշվառման ձնը: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ՕՐԵՆՔԻ ՆՊԱՏԱԿԸ - սահմանում է տվյալ պետությունում հաշվապահական հաշվառում կազմակերպելու ն վարելու, ընդհանուր նշանակության ֆինանսական հաշվետվություններ կազմելու ու ներկայացնելու միասնական հիմունքները, կարգավորում է հաշվապահական հաշվառմանը վերաբերող այլ հարաբերություններ: Սույն օրենքը տարածվում է, սահմանված կարգով, պետական գրանցում ստացած իրավաբանական անձանց (ներառյալ` նրանց ստեղծած հիմնարկների), օտարերկրյա կազմակերպությունների մասնաճյուղերի ն ներկայացուցչությունների վրա:

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴ - այն փաստաթըղթավորման ն գույքագրման, հաշվապահական հաշիվների ն կրկնակի գրանցման, գնահատման ու կալկուլյացիայի, հաշվապահական հաշվեկշռի ն հաշվետվությունների ուսումնասիրման ամբողջականությունն է: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄ - ներառում է. 1) հաշվապահական հաշվառման փաստաթղթերը, ինչպես նան համակարգչային կրիչների վրա գտնվող տեղեկատվությունը` սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերը, գրանցամատյանները, ֆինանսական հաշվետվությունները, հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությանը վերաբերող փաստաթղթերը, հաշվապահական հաշվառման մեքենայական մշակման ծրագրերը: Դրանք կազմակերպության կողմից պահպանվում են Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով ն ժամկետներում, բայց ոչ պակաս, քան հինգ տարի, 2) հաշվապահական հաշվառման փաստաթղթերի առգրավումն իրականցվում է օրենքով սահմանված կարգով: Կազմակերպությունն իրավունք ունի առգրավված փաստաթղթերը կրկնօրինակել ն պահել իր մոտ, 3) հաշվապահական հաշվառման փաստաթղթերի պահպանումը կազմակերպելու պատասխանատվությունը կրում է կազմակերպության ղեկավարը: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐՈՒՄ ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ - ստորագրելու իրավունք ունեցող անձանց շրջանակը որոշում է կազմակերպության ղեկավարը` կախված տվյալ անձի զբաղեցրած պաշտոնից, գործառնության ոլորտից, էությունից ն դրամական միջոցների գումարի մեծությունից: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄՈՒՄԸ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐ - ներառում են «Հաշվապահական հաշվառման մասին» օրենքը, հաշվապահական հաշվառմանը վերաբերող Հայաստանի Հանրապետության այլ օրենքները, սույն օրենքով

սահմանված` հաշվապահական հաշվառումը կարգավորող պետական մարմնի կողմից ընդունված իրավական այլ ակտերը: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ - կազմակերպության ակտիվների, սեփական կապիտալի, պարտավորությունների վիճակի ու շարժի վերաբերյալ դրամական արտահայտությամբ տեղեկատվության հավաքման, գրանցման ն ընդհանրացման համակարգ է` տնտեսական գործառնությունների համընդհանուր ու անընդհատ փաստաթղթային հաշվառման միջոցով: Բոլոր կազմակերպությունները պարտավոր են վարել հաշվապահական հաշվառում: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ - հաշվեկշռային հաշվետվություն (Ձն Խ1), որն ըստ կառուցվածքի երկկողմանի աղյուսակ է` արժեքային արտահայտությամբ, որի ձախ մասը (ակտիվ) որնիցե ժամանակաշրջանի պահի դրությամբ արտահայտում է տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսական միջոցների կազմն ու տեղաբաշխումը, իսկ աջ մասը (պասիվ)` այդ տնտեսական միջոցների կազմավորման աղբյուրները: Հաշվեկշռի ակտիվի ն պասիվի հանրագումարներն իրար հավասար են լինելու, քանի որ տվյալ տնտեսավարող սուբյեկտը պետք է կազմավորման աղբյուրների գումարին համապատասխան իր տրամադրության տակ ունենա տնտեսական միջոցներ (ակտիվներ): Հաշվեկշռի ցուցանիշները կազմվում են հաշվապահական հաշվառման տվյալների հիման վրա: Ըստ հաշվապահական հաշվառման գործող ստանդարտների, կազմակերպությունների հաշվեկշիռը բաղկացած է հինգ բաժիններից, ընդ որում, ըստ ակտիվի երկուսը` ոչ ընթացիկ ակտիվներ ն ընթացիկ ակտիվներ, իսկ ըստ պասիվի` երեքը, սեփական կապիտալ, ոչ ընթացիկ պարտավորություններ ն ընթացիկ պարտավորություններ: Ի տարբերություն մնացած տնտեսավարող սուբյեկտների, բանկերի հաշվապահական հաշվեկշիռը բաղկացած է երեք բաժիններից, այդ թվում` ընդհանուր ակտիվներից, սեփական կապիտալից ն պարտավորություններից:

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ - ցուցանիշների համակարգ է, որոնք բնութագրում են կազմակերպության միջոցների վիճակը ն ֆինանսատնտեսական գործունեությունը որոշակի ժամանակահատվածում (ամսում, եռամսյակում, տարում): Կազմվում է հաշվապահական հաշվառման տվյալների հիման վրա: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՁԵՎԱԿԵՐՊՄԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ - դըրանք կազմվում են տնտեսավարող սուբյեկտի հաշվապահությունում տարբեր տեսակի տեղեկանքների, տեղեկագրերի, ամփոփոգրերի ձնով կամ այլ փաստաթղթերով ընդգրկված տնտեսական գործառնությունների ձնակերպման նպատակով: Այդպիսի փաստաթղթերից են` հիմնական միջոցների ամորտիզացիոն հատկացումների հաշվարկման տեղեկագրերը, հայտնաբերված սխալներն ուղղելու համար կազմվող տեղեկանքները ն այլն: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՄԱՏՅԱՆՆԵՐ - հաշվային ռեգիստրների ձներից են, որոնցում կատարվում են տնտեսական գործառնությունների գրանցումներ թե՛ սինթետիկ, ն թե՛ անալիտիկ հաշիվների վերաբերյալ: Մատյանները բացվում են յուրաքանչյուր տարվա սկզբում` դրանց կազմի վրա նշելով տնտեսավարող սուբյեկտի անվանումը, մատյանի անվանումը ն տարեթիվը: Այն էջակալվում է ն վերջին էջի վրա ցույց է տրվում մատյանի օգտագործման նպատակը, որը հաստատվում է գլխավոր հաշվապահի ստորագրությամբ ու կազմակերպության կլոր կնիքով: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ԵԿԱՄՈՒՏ ՉՃԱՆԱՉՎՈՂ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ - այսպիսի ճշտգրտման անհրաժեշտությունը սովորաբար ծագում է միայն այն դեպքում, երբ հարկատուն հետ է գնում իր բաժնետոմսերը կամ փայաբաժինները ն դրանց իրացման ու հաշվեկշռային արժեքի միջն առաջանում է դրական տարբերություն: Ֆինանսական արդյունքների հանրագումարը ավելացվում է տարբերության չափով, եթե նման ետգնումը պայմանավորված չէ օրենքի պահանջով:

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ՃԱՆԱՉՎԱԾ ԵՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԱՌՈՒՄՈՎ ՉՃԱՆԱՉՎԱԾ ԵԿԱՄՈՒՆԵՐ - այս գումարները

նվազեցվում են ֆինանսական արդյունքների հանրագումարից: Դրանց թվին են պատկանում` • օրենքով զեղչված կամ ներված հարկային պարտավորությունների գումարները, • հարկատուի ստացած շահաբաժինները, • արտարժույթի ն արտարժույթով արտահայտված այլ ակտիվների ու պարտավորությունների վերագնահատումից ստացված դրական արդյունքը, • հաշվետու տարում հայտնաբերված` դրան նախորդող երեք տարիներից ավելի վաղ ժամանակաշրջաններում պակաս ցույց տրված եկամուտը ն կամ ավել ցույց տըրված ծախսը, • իրավաբանական անձի լուծարման դեպքում` հարկատուի բաժնեմասի դիմաց ստացված մնացորդային գույքի գումարի ն այդ բաժնեմասի հաշվարկային արժեքի դրական տարբերությունը, • գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության հետ կապված եկամուտները, • հաստատագրված վճարով հարկվող գործունեության հետ կապված եկամուտները: Վերջին երկու տեսակի գործունեություններին վերաբերող ծախսերը ներառվում են չնվազեցվող ծախսերի մեջ, այսինքն գումարվում են ֆինանսական արդյունքներին, բացառելով կըրկնակի նվազեցումը: ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ - 1) հաշվապահական հաշվառման գրանցումները կատարվում են սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերի հիման վրա, որոնք արձանագրում են տնտեսական գործառնության կատարումը, 2) սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերը պետք է ունենան հետնյալ պարտադիր ռեկվիզիտները (վավերապայմանները)` ա) փաստաթղթի անվանումը, բ) հերթական համարը, գ) կազմելու տարին, ամիսը ն ամսաթիվը, դ) գործառ290

նության մասնակիցների (մասնակցի) անվանումը (անունը, ազգանունը), ե) տնտեսական գործառնության բովանդակությունը, զ) տնտեսական գործառնության չափման միավորները` դրամական ն բնաիրային արտահայտությամբ, է) պատասխանատու անձանց պաշտոնները ն նրանց ստորագրությունները: Սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերում կարող են ներառվել լրացուցիչ վավերապայմաններ` կախված գործառնության բնույթից ն տվյալների մշակման համակարգից: Լրացուցիչ վավերապայմանները կարող են սահմանել հաշվապահական հաշվառումը կարգավորող պետական մարմինը ն (կամ) կազմակերպությունը, 3) սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերը կազմվում են գործառնության կատարման պահին, իսկ եթե դա հնարավոր չէ, ապա գործառնության ավարտից անմիջապես հետո: Սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերը ժամանակին ն ամբողջական ձնակերպելու, սահմանված կարգով ն ժամկետներում հաշվապահական հաշվառման մեջ արտացոլելու համար, դրանց փոխանցման պատասխանատվությունը կրում են այդ փաստաթըղթերը կազմող ն ստորագրող անձինք, 4) սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերում սխալի ուղղումը համաձայնեցվում է տնտեսական գործառնության մասնակիցների հետ ն հաստատվում տվյալ փաստաթուղթն ստորագրելու իրավունք ունեցող անձանց ստորագրություններով` նշելով ուղղման տարին, ամիսը ն ամսաթիվը: Դրամարկղային ն բանկային փաստաթղթերում սխալների ուղղում չի թույլատրվում, 5) հաշվապահական հաշվառումը կարգավորող պետական մարմինը կարող է սահմանել սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերի օրինակելի ձներ: Հաշվապահական հաշվառումը կարգավորող իրավական ակտերով կարող են սահմանվել պարտադիր կիրառման ենթակա սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերի ձներ:

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԳԱՂՏՆԻՈՒԹՅՈՒՆ

- 1) սկզբնական հաշվառման փաստաթղթերում, գրանցամատյաններում ն ներքին օգտագործման համար կազմված հաշվետվություններում պարունակվող տեղեկատվությունը համարվում է առնտրային գաղտնիք, որին կարելի է ծանոթանալ կազ291

մակերպության ղեկավարի թույլտվությամբ` կազմակերպության հիմնադիր փաստաթղթերով ն օրենքով նախատեսված դեպքերում ու կարգով, 2) առնտրային գաղտնիք համարվող տեղեկատվությանը ծանոթացած անձինք ն կազմակերպությունները պարտավոր են պահպանել դրա գաղտնիությունը: Վերջինիս հրապարակման դեպքում նրանք կրում են պատասխանատվություն օրենքով սահմանված կարգով: ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ - 1) դրամական միջոցների ն նյութական արժեքների հաշվառման գրքերի ն տեղեկագրերի վարումն է` փաստաթղթավորման որոշակի կանոնների ն ձների պահպանմամբ: Հաշվապահությունը առավել լայնորեն տարածված է բաժնետիրական ընկերություններում, կազմակերպություններում, ֆիրմաներում, սակայն կարող է կիրառվել նան ընտանիքում, երկրի մասշտաբով: Հաշվապահությունը կազմակերպության ինքնուրույն առանձնացված ստորաբաժանում է ն չի կարող մտնել կազմակերպության մյուս ստորաբաժանումների մեջ: Սովորաբար գլխավորում է գլխավոր հաշվապահը: Հաշվապահությունը պարտավոր է կազմակերպել ն վարել ամբողջ հաշվապահական հաշվառումը, կազմել ֆինանսական հաշվետվությունները, վերահսկել բոլոր տնտեսական գործառնությունները` դրանց օրինականության ն տնտեսական նպատակահարմարության տեսակետից, իրականացնել հսկողություն նախահաշվային ն ֆինանսական կարգապահության պահպանման նկատմամբ ն այլն, 2) հաշվապահական հաշվառման վարում: ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ (ՕՊԵՐԱՏԻՎ) - դիտարկում, խմբավորում ն արտացոլում է տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսական գործունեության առանձին գործառնություններն ու գործընթացները հենց դրանց կատարման պահին` բավականաչափ սեղմ ժամանակում: Կառավարչական (օպերատիվ) հաշվառումն իրականացվում է անմիջականորեն աշխատատեղերում (արտադրամաս, բաժին), այդ պատճառով էլ այդ տվյալները սահմանափակվում են կազմակերպության շրջանակներում: Կառավարչական (օպերատիվ) հաշվառման տվյալ292

ները կարնոր նշանակություն ունեն տնտեսավարող սուբյեկտների կառավարման համար (արտադրանքի թողարկման, առաքման, իրացման, ծառայությունների մատուցման ն այլնի հաշվառում): Այս հաշվառումն իրականացվում է միայն անհրաժեշտության դեպքում: ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ - դիտարկում, ուսումնասիրում, գրանցում, խմբավորում ն ընդհանրացնում է ոչ միայն տնտեսական, այլն հասարակական կյանքում տեղի ունեցող համատարած, որակապես միանման երնույթներն ու գործընթացները, տալիս է դրանց քանակական, որակական արտացոլումը ոչ թե մեկը մյուսից առանձնացված կամ անջատված, այլն դրանց միասնության մեջ` որակապես նույնանման հատկանիշներով: ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ - թվային ցուցանիշների ստացման ն հաշվարկման մի ամբողջական համակարգ է, որով իրականացվում է տնտեսական գործընթացների քանակական արտացոլումն ու որակական բնութագրումն ն, միաժամանակ, այդ գործընթացները վերահաշվառելու ն ղեկավարելու նպատակով: Տնտեսական հաշվառման տեսակներն են` վիճակագրական հաշվառումը, կառավարչական (օպերատիվ) հաշվառումը ն հաշվապահական հաշվառումը, այդ թվում ֆինանսական հաշվառում: ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ - հաշվապահական հաշվառման բաղկացուցիչ մասն է, ըստ որի, հաշվառվում են ֆինանսական ռեսուրսների ն դրամական միջոցների առկան ու շարժը: Այն սերտորեն կապված է ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման գործընթացի հետ ն օգտագործվում է, հիմնականում, կազմակերպությունից դուրս, չնայած նրան, որ գրանցումները (կազմակերպության ն գնորդների, մատակարարների, աշխատակիցների ն սեփականատերերի միջն գործարքներ), որոնց հիման վրա կազմվում են ֆինանսական հաշվետվությունները,

կարնոր են նան կազմակերպության ամենօրյա կառավարման համար:

ՀԱՇՎԱՐԿԱ-ԴՐԱՄԱՐԿՂԱՅԻՆ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄ - բանկերի ն

այլ ֆինանսավարկային հիմնարկությունների միջոցով տարբեր ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների միջն փոխադարձ հաշվարկների սպասարկումն է: Հաշվարկադրամարկղային սպասարկման մեջ մտնում են բանկի հետնյալ գործառնությունները. հաճախորդի համար հաշվարկային հաշվի բացումը, նրա հաշվին մուտքագրվող միջոցների հաշվեգրումը, հաճախորդի հաշվում բոլոր միջոցների պաշտպանվածության ապահովումը, հաշվում եղած միջոցները տնօրինելու համար հաճախորդի կարգադրությունների կատարումը, հաճախորդի հաշվում եղած միջոցների սահմաններում նրան կանխիկ դրամական միջոցների տրամադրումը, բանկի կողմից սահմանված սակագներին համապատասխան հաշվում եղած միջոցների նկատմամբ տոկոսների հաշվեգրումը ն այլն: ՀԱՇՎԵԿՇՌԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔ - 1) որնէ ակտիվի կամ պասիվի արժեքն է ըստ կազմակերպության հաշվեկշռի, 2) ակտիվի արժեքն է` որպես երկարաժամկետ ակտիվի սկզբնական արժեքից կուտակված մաշվածությունը հանելուց հետո, 3) կազմակերպության զուտ ակտիվների, սեփական կապիտալի (կազմակերպության ընդհանուր ակտիվները, պարտավորությունները հանելուց հետո) հաշվեկշռային արժեքն է, 4) բաժնետոմսերի հաշվեկշռային արժեքն է, որը որոշվում է հետնյալ ձնով` կազմակերպության հաշվառման փաստաթղթերի հիման վրա ընդհանուր ակտիվների ն ընդհանուր պարտավորությունների տարբերությանը ավելացվում է արտոնյալ բաժնետոմսերի լուծարային արժեքը, այնուհետն ստացված գումարը շրջանառության մեջ գտնվող սովորական բաժնետոմսերի թվի վրա բաժանելիս տալիս է սովորական բաժնետոմսերի հաշվեկշռային արժեքը: ՀԱՇՎԵԿՇՌԻ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄ - հավասարում, որը ցույց է տալիս, որ կազմակերպության ընդհանուր ակտիվները ձնավոր294

վում են ընդհանուր պարտավորություններից ն սեփական (ընդհանուր) կապիտալից: Ընդհանուր ակտիվներ Հ Ընդհանուր պարտավորություններ + Սեփական կապիտալ: ՀԱՇՎԵԿՇՌՈՒՄ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ դրանք կախված են տնտեսական գործառնությունների բովանդակությունից ն իրենց հետ բերում են հաշվապահական հաշվեկշռում չորս տիպի փոփոխություններ` ակտիվային, պասիվային, ակտիվա-պասիվային ավելացումով ն ակտիվա-պասիվային նվազեցումով: Ակտիվայինի դեպքում փոփոխություն է առաջանում միայն հաշվեկշռի ակտիվում, այսինքն` կատարված գործառնության գումարի չափով ակտիվի մի հոդված ավելանում է, իսկ մի ուրիշ հոդված` նվազում: Վերջնական արդյունքում հաշվեկշռի ակտիվի ընդհանուր գումարը մնում է անփոփոխ, ն միաժամանակ պահպանվում է նրա հավասարությունը պասիվի հանրագումարի հետ: Ի տարբերություն ակտիվայինի, պասիվային փոփոխության դեպքում տնտեսական գործառնությանը մասնակցում են միայն պասիվային հաշիվներ ն պահպանվում է նույն օրինաչափությունը, այսինքն` միննույն գումարի չափով պասիվի մի հոդված ավելանում է, իսկ մեկ այլ հոդված` նվազում, պահպանելով հաշվեկշռի պասիվի ընդհանուր գումարը նախկինի չափով: Ակտիվա-պասիվային ավելացումով կամ նվազեցումով փոփոխության դեպքում տնտեսական գործառնությանը մասնակցում են ինչպես ակտիվային, այնպես էլ պասիվային հաշիվներ: Կախված գործառնության բովանդակությունից, միաժամանակ կատարվում է հաշվապահական հաշվեկշռի ակտիվի ու պասիվի համապատասխան հոդվածներում ավելացում կամ նվազեցում, որի վերջնական արդյունքում հաշվեկշռի ակտիվի ն պասիվի հանրագումարները միաժամանակ ավելանում կամ նվազում են միննույն գումարի չափով: ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ - աղյուսակների համակարգ է, որոնցից յուրաքանչյուրում ամփոփվում է ընթացիկ հաշվառման մեջ արտացոլված տնտեսական գործունեության որնէ ցուցանիշ ն այն ներկայացվում է կառավարման որոշակի մարմիններին (համա295

պատասխան նախարարություններին, հարկային տեսչություններին ն այլն), որոնց օգնությամբ կառավարվում, կարգավորվում ն վերահսկվում է տնտեսավարող սուբյեկտների ու առանձին օղակների գործունեությունը: ՀԱՇՎԵՏՈՒ ԱՆՁ - կազմակերպության աշխատակից կամ կառավարման մարմիններում ներգրավված անձ, որին գործուղման կամ որոշակի նպատակներով կազմակերպության անունից վճարումներ կատարելու համար տրվել է կանխիկ դրամ: ՀԱՇՎԵՏՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆ - 1) հաշվետու ժամանակաշրջան է համարվում հաշվետու տարին կամ միջանկյալ հաշվետու ժամանակաշրջանը, 2) հաշվետու տարին տվյալ տարվա հունվարի 1-ից դեկտեմբերի 31-ը ներառյալ ընկած ժամանակաշըրջանն է: Նոր ստեղծված կազմակերպությունների համար առաջին հաշվետու տարի է համարվում դրանց պետական գըրանցման օրվանից մինչն տվյալ տարվա դեկտեմբերի 31-ը ներառյալ ընկած ժամանակաշրջանը: Հաշվետու տարվա համար պարտադիր կազմվում են տարեկան ֆինանսական հաշվետվություններ, 3) միջանկյալ հաշվետու ժամանակաշրջանը տարուց փոքր ժամանակաշրջան է: Միջանկյալ հաշվետու ժամանակաշրջանի համար միջանկյալ ֆինանսական հաշվետվություններ կազմվում են օրենսդրությամբ սահմանված դեպքերում կամ կազմակերպությունների հայեցողությամբ: ՀԱՍԱՐԱԿ ՊԱՀԵՍՏԱՅԻՆ ՎԿԱՅԱԳԻՐ - համարվում է ըստ ներկայացնողի այն արժեթուղթը, որը հավաստում է ապրանքային պահեստի կողմից ապրանքն ի պահ ընդունելը: Գրավի տեսակներն են` գրավականը, գրավատուն հանձնված գույքի գրավը, իրավունքների գրավը, դրամական միջոցների գրավը, կոշտ գրավը, շրջանառության մեջ գտնվող ապրանքների գրավը, հիփոթեքը: ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱԾ ՎՃԱՐ - սույն օրենքով նախատեսված չափերով ն ժամկետներում վճարողների (ֆիզիկական, իրավա296

բանական անձինք ն իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպությունների) կողմից պետական բյուջե վճարվող ավելացված արժեքի հարկին ն (կամ) շահութահարկին (եկամտահարկին) փոխարինող պարտադիր ն անհատույց հաստատագրված վճար է: Վերջինիս հարկվող օբյեկտ են համարվում գործունեության հետնյալ տեսակները. առնտրի իրականացման վայրի կազմակերպման ն հանրային սննդի ոլորտում իրականացվող գործունեությունները, ավտոտրանսպորտային ն ավտոկանգառների գործունեությունները, արտարժույթի առք ու վաճառքի գործունեությունը, խաղատների գործունեության ն վիճակախաղերի կազմակերպումը ն այլ նմանատիպ գործունեության տեսակներ: ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱԾ ՎՃԱՐԻ ԳԾՈՎ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄ - որպես կանոն, հաստատագրված վճար իրականացնողները ելակետային ն ուղղիչ գործակիցների մասին տարին երկու անգամ համապատասխան ամիսներում (հունիս ն դեկտեմբեր ամիսներին) հարկային մարմիններին ներկայացնում են համապատասխան հայտարարություն: Այս կանոնից բացառություն են կազմում. • առնտրի իրականացման վայրի կազմակերպման գործունեությունը, որի դեպքում հայտարարությունները ներկայացվում են յուրաքանչյուր ամսվա կտրվածքով (այդ ամսվան նախորդող ամսվա վերջին օրը), • ավտոտրանսպորտային գործունեություն իրականացնողները հայտարարություն ներկայացնում են եռմասյակը մեկ անգամ (այդ եռամսյակին նախորդող ամսվա վերջին օրը), • խանութների, կրպակների, տաղավարների միջոցով իրականացվող առնտրական գործունեության, հանրային սննդի ոլորտում իրականացվող գործունեության համար հարկային մարմիններին ներկայացվում է նան սահմանային չափերի վերաբերյալ հայտարարություն: Հայտարարությունը տրվում է տվյալ եռամսյակի ցուցանիշների հա297

մար` մինչն եռամսյակին հաջորդող ամսվա համար սահմանված ժամկետը ներառյալ, • այդպիսի հայտարարություն ներկայացնում են նան բենզինի կամ դիզելային վառելիքի մանրածախ վաճառք կազմակերպողները, ինչպես նան ավտոտեխսպասարկման կայանների միջոցով գործունեություն իրականացնողները: Հայտարարությունը ներակայացվում է մինչն հաջորդող ամսվա համար սահմանված ժամկետը: Հաստատագրված վճարները կատարվում են յուրաքանչյուր ամսվա համար` մինչն ամսվան հաջորդող ամսվա համար սահմանված ժամկետը: ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱԾ ՎՃԱՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - «Հաստատագրված վճարների մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված են այն գործունեության տեսակները, որոնցով զբաղվելու դեպքում տնտեսավարող սուբյեկտները, որոշակի պայմանների առկայության դեպքում կամ առանց պայմանների առկայության, հանդիսանում են հաստատագրված վճար վճարողներ: Այդ գործունեության տեսակներից են, մասնավորապես` • 30 քառակուսի մետր մակերեսից ոչ ավելի առնտրային մակերես ունեցող խանութների, կրպակների, տաղավարների միջոցով իրականացվող առնտրական գործունեու-թյունը, • հանրային սննդի ոլորտում իրականացվող գործունեու- թյունը, • վարսավիրական ծառայությունների մատուցումը, • լուսանկարչական լաբորատորիաների գործունեությունը, • բենզինի ն դիզելային վառելիքի մանրածախ վաճառքը, • արտարժույթի փոխանակման կետերում արտարժույթի առք ու վաճառքի գործունեությունը, • համակարգչային խաղերի կազմակերպումը, դրամական շահումով խաղային ավտոմատների շահագործումը, • ավտոտեխսպասարկման կայանների գործունեությունը, • ցնցուղարանների (սաունաների) իրականացրած գործունեությունը, • գազալցման գործունեությունը ն այլն:

ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ ԾԱԽՍԵՐ - կատարվող այն ծախսերն են, որոնք կախված չեն արտադրության ծավալների մեծությունից: Այդ ծախսերին են վերաբերվում ժամավարձով աշխատողների աշխատավարձը` սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով, շենքերի ամորտիզացիոն հատկացումները, լուսավորության, ջեռուցման, շենքերի նորոգման ն այլ ծախսերը: ՀԱՍՈՒՅԹ - եկամտի այն մասն է, որն առաջանում է սովորական գործունեության ընթացքում ն արդյունք է տարբեր տեսակի վաճառքներից, գանձույթներից, տոկոսներից, շահաբաժիններից ն ռոյալթիներից: ՀԱՎԵԼԱՃԻ ՏԵՄՊ (Tհավ.տ.) - հաշվարկվում է որպես բացարձակ հավելաճի ն բազիսային կամ նախորդ մակարդակի հարաբերակցությամբ. Tբազ. = Tշղթ. =

± ΔՎբ.

Y − Y1 ⋅ 1009 = i ⋅ 1009 = (Kբ. − 1) ⋅ 1009 , (iՀ2, 3,…,ո) Y1

Y1 ±ΔՎշղթ. Yi-1

Y −Y ⋅1009= i i−1 ⋅1009=(K շղթ. −1)⋅1009 , (iՀ2, 3,…,ո) Yi−1

Հավելաճի տեմպի գործակիցը միշտ էլ մեկ միավորով փոքր է լինում աճի տեմպից, իսկ տոկոսներով արտահայտելիս` հավելաճի տեմպը կարող է հաշվարկվել նան աճի տեմպից հանելով 1009, այսինքն` Tբ.ՀKբ.9-1009 Tշղթ.ՀKշղթ.9-1009 ՀԱՎԵԼԱՃԻ ՏԵՄՊԻ 19-Ի ԲԱՑԱՐՁԱԿ ԱՐԺԵՔ (Ճ) - որոշվում է բացարձակ հավելաճը հարաբերելով հավելաճի տեմպին (շղթայական եղանակի դեպքում). Ճ=

7i − 7i−1

7i − 7i−1 7i−1

⋅ 100

= 0,017i−1 , 100 i−1

(iՀ2,3,…,ո)

Տվյալ ցուցանիշը տնտեսագիտական իմաստ ունի միայն շղթայական եղանակով հաշվարկելու դեպքում, քանի որ բազիսային եղանակով հաշվարկելու դեպքում այն բոլոր տարիների համար հավասար է լինում սկզբնական մակարդակին: ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - ի տարբերություն բացարձակ վիճակագրական ցուցանիշների, հարաբերական մեծությունները ածանցյալ մեծություններ են: Դրանք ստացվում են ոչ թե պարզ գումարման, այլ բացարձակ մեծությունների համեմատության (հարաբերակցության) միջոցով ն դրանով իսկ արտահայտում են կոնկրետ հասարակական երնույթներին ու գործընթացներին յուրահատուկ քանակական հարաբերակցությունները: Հարաբերական մեծությունները հաշվարկում են ամենատարբեր նպատակների համար: Դրանց օգնությամբ արտահայտում են արտադրության աճի տեմպերը ն հասարակական կյանքի երնույթների այլ քանակական բնութագրերը, որոնք օգնում են ավելի խորիմաստ թափանցել այդ երնույթների էության մեջ ն ավելի լրիվ ու ճշգրիտ կարծիք կազմել դրանց մասին: ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ նույնանուն երնույթների մակարդակների փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում բնութագրող ցուցանիշներն են: Հանդես են գալիս որպես տվյալ երնույթի տարբեր ժամանակաշրջանների կամ պահերի մակարդակների հարաբերակցություն ն արտահայտվում են տոկոսների կամ գործակիցների տեսքով: Այսպես, ըստ դինամիկայի աճի, պլանային տեմպերը հաշվարկվում են այսպիսի հարաբերակցությունով` Առաջիկա ժամանակաշրջանի պլանային առաջադրանք Բազիսային ժամանակաշրջանի փաստացի կատարողական Այս հարաբերակցությունը ցույց է տալիս, թե պլանային առաջադրանքը քանի անգամ է ավելի բազիսային ժամանակա300

շըրջանում ձեռք բերված մակարդակից (կամ նրա որ մասն է կազմում): Պլանային առաջադրանքները տոկոսներվ արտահայտելու համար բավական է տվյալ հարաբերակցությունը բազմապատկել 100-ով: ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ ԻՆՏԵՆՍԻՎՈՒԹՅԱՆ - այն ցուցանիշներն են, որոնք բնութագրում են տվյալ երնույթի տարածվածության կամ զարգացման աստիճանը որոշակի միջակայքում: Դրանք հաշվարկվում են որպես տվյալ երնույթի բացարձակ մեծության ն այն միջավայրի չափի հարաբերակցություն, որտեղ այդ երնույթը զարգանում է: Ինտենսիվության հարաբերական մեծությունների օրինակ կարող են ծառայել ծնելիության, մահացության ն բնակչության բնական հավելաճի գործակիցները, որոնք օգտագործվում են բնակչության վերարտադրության վերլուծության ժամանակ: ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ այն ցուցանիշներն են, որոնք բնութագրում են ամբողջի (ընդհանուրի) բաղկացուցիչ մասերի բաժինները (տեսակարար կշիռները) նրանց հանրագումարում: Օրինակ, կանանց ու տղամարդկանց տեսակարար կշիռները բնակչության ընդհանուր թվում: Կառուցվածքի հարաբերական ցուցանիշը հաշվարկելու ժամանակ ամբողջական գումարն ընդունում ենք որպես համեմատության բազա (հիմք) ն գտնում ենք առանձին մասերի բաժնային կամ (ավելի հաճախ) տոկոսային հարաբերակցությունը այդ գումարի նկատմամբ, այսինքն` նրանց հանրագումարի նկատմամբ: ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ ԿՈՈՐԴԻՆԱՑՄԱՆ - բնութագրում են համակցության առանձին մասերի հարաբերությունները դրանցից այն մեկի նկատմամբ, որն ընդունվում է որպես համեմատության բազա: Այդպիսի ցուցանիշներ են, օրինակ, 100 բանվորին ընկնող ինժեներատեխնիկական աշխատողների թիվը ն ծառայողների թիվը, հացահատիկային կուլ-

տուրաների 100 հա ընկնող տեխնիկական (կամ կերային) կուլտուրաների հեկտարների քանակը ն այլն: Կոորդինացման հարաբերական մեծությունները միննույն չափի միավոր ունեցող բացարձակ մեծությունների հարաբերակցություն են ն այդ պատճառով արտահայտվում են տոկոսներով, պրոմիլով ն ոչ թե ամբողջական թվերով կամ գործակիցներով: ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅԱՆ - այն հարաբերական ցուցանիշներն են, որոնք հանդես են գալիս միննույն ժամանակաշրջանում կամ ժամանակի պահին ն բնութագրում են տարբեր օբյեկտներին կամ տարածաշըրջաններին վերաբերվող համանուն մեծությունների համեմատական չափերը: Սովորաբար դրանք հաշվարկվում են տոկոսներով կամ գործակցային հարաբերակցություններով, որոնք ցույց են տալիս, թե մեկ համեմատվող մեծությունը քանի անգամ է մեծ կամ փոքր մյուսից: Համեմատության հարաբերական մեծությունների օրինակ կարող են ծառայել որնիցե ժամանակաշրջանում Հայաստանում ն արտասահմանյան որնիցե երկրում արտադրանքի մի քանի տեսակների արտադրության հարաբերակցության վերաբերյալ եղած տվյալները: ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ ՊԼԱՆԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ - տվյալ ժամանակաշրջանում պլանային առաջադրանքի կատարման աստիճանը բնութագրող ցուցանիշներն են: Պլանի կատարման հարաբերական մեծությունները սովորաբար հաշվարկվում են տոկոսային հարաբերակցության տեսքով`

Փաստացի կատարողական Պլանային առաջադրանք

×1009

որտեղ փաստացի կատարողականը ն պլանային առաջադրանքը վերցվում են միննույն ժամանակաշրջանի կամ ժամանակի նույն պահի համար:

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏՄԱՆ ՁԵՎԵՐ - նայած ուսումնասիրվող երնույթի բնույթին ն հետազոտության խնդիրներին, հարաբերական մեծությունները կարող են ունենալ արտահայտման տարբեր ձներ: Դրանցից ամենապարզ ձնն այն թիվն է կամ գործակիցը, որը ցույց է տալիս, թե քանի անգամ է մեծ համեմատության համար հիմք ընդունված մեծությունից, կամ նրա որ մասն է կազմում: Հարաբերական թըվերի մի այլ ձն է հանդիսանում նան պրակտիկայում լայնորեն տարածում ստացած տոկոսային հարաբերությունը, որի դեպքում որպես արտահայտիչ մեծություն ընդունվում է 1009-ը: Տոկոսային հարաբերության հիմնական առավելությունը կայանում է նրանում, որ այն հեշտությամբ է ընկալվում: Մի շարք դեպքերում որպես արտահայտիչ` բազիսային մեծություն ընդունվում է ոչ թե որպես 1009-ը, այլ որպես 1000 պրոմիլը (‰), որը հատկապես օգտագործվում է բնակչության վիճակագրության ժամանակ: ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - դրանցից են` դինամիկայի, պլանի կատարման, կառուցվածքի, ինտենսիվության, կոորդինացման ն համեմատության հարաբերական մեծությունները: ՀԱՐԿ - հաստատուն չափերով ու սահմանված ժամկետներում ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանցից ու այլ վճարողներից պետական ու հասարակական կարիքների բավարարման նպատակով գանձվող պարտադիր ն անհատույց վճար է, որը մուծվում է պետական ու համայնքային բյուջե: ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ - հիմնականում հանդիսանում են տընտեսական գործունեություն իրականացնող տնտեսավարող սուբյեկտները (կազմակերպությունները) ն անհատ ձեռնարկատերերը: Որոշ դեպքերում հարկ վճարողներ են հանդիսանում նան անհատ ձեռնակատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձինք (շենքերի, շինությունների, հողի սեփականտերերը, ինչպես նան պետական սեփականություն հանդիսացող հողի մշտական ու

ժամանակավոր օգտագործողները ն այլն): Շահութահարկի ն եկամտահարկի գծով էական նշականություն է ստանում հարկ վճարողների ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ լինելը: Ռեզիդենտները հարկը վճարում են իրենց ստացած համաշխարհային եկամտից, իսկ ոչ ռեզիդենտները` միայն Հայաստանում ստացած եկամուտներից: ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ԵՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԻՐԱԿԱՆԱՑՆՈՂ ԱՆՁԱՆՑ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ՈՒ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - հարկ վճարողների, ինչպես նան հարկային տեսչության իրավունքներն ու պարտականությունները ամրագրված են «Հարկերի մասին» օրենքով: Հարկային մարմիններին տըրված են որոշակի լիազորություններ` պատշաճ կերպով իրենց վերահսկողական գործառույթներն իրականացնելու համար: Իրավասությունների հետ մեկտեղ, հարկային մարմինների համար սահմանված են նան համապատասխան պարտականություններ` օրենսդրական պահանջների կատարման, ինչպես նան տնտեսավարող սուբյեկտների հետ ունեցած փոխհարաբերություններում վերջիններիս իրավունքները չանտեսելու առընչությամբ (մասնավորապես արգելվում է խոչընդոտ հանդիսանալ տնտեսավարող սուբյեկտի բնականոն աշխատանքին, հրապարակել առնտրային գաղտնիք հանդիսացող տեղեկատվություն ն այլն): Հարկ վճարողների պարտականությունները հիմնականում կապված են հարկերի ճիշտ հաշվարկման ն ժամանակին բյուջե փոխանցելու հետ: Հարկ վճարողներն իրավունք ունեն սահմանված կարգով գանգատարկել հարկային տեսչության պաշտոնատար անձանց գործողությունները: ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - «Հարկերի մասին» ՀՀ օրենքով նախատեսված են հետնյալ հարկային արտոնությունները. հարկվող օբյեկտի ն հարկի դրույքաչափի նվազեցում, հարկի գումարի նվազեցում, հարկի հաշվարկման ն հարկի վճարման ժամկետների հետաձգում, հարկային օրենսդրությամբ սահմանված տույժերից ն տուգանքներից ազատում,

նվազեցում, վճարման ժամկետի հետաձգում, ինչպես նան բանկի կամ վարկային կազմակերպության կողմից հարկային պարտավորությունները չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու համար տուժանքների ն այլ ֆինանսական պատժամիջոցների վճարման պարտավորության հետաձգում` ՀՀ կենտրոնական բանկի պարտատերերի պահանջների սառեցման ժամանակահատվածում: ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ - ապրանքները մատակարարելուց ն ծառայությունները մատուցելուց հարկատուն դուրս է գրում հարկային հաշիվներ: Հարկային հաշիվ է համարվում ապրանքների մատակարարումը կամ ծառայությունների մատուցումը հաստատող հաշվարկային փաստաթուղթը: ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐ - հարկային հարաբերությունները կարգավորվում են հարկային օրենսդրությամբ, որը բաղկացած է «Հարկերի մասին» օրենքից ն առանձին հարկատեսակների մասին օրենքներից (ներառյալ դրանց փոխարինող հաստատագրված վճարների ն պարզեցված հարկի), կառավարության որոշումներով` հարկային օրենսդրությամբ սահմանված դեպքերում ն սահմաններում, ինչպես նան հարկային տեսչության ն պետական կառավարման այլ մարմինների կողմից ընդունված իրավական ակտերով` հարկային օրենսդրությամբ կամ կառավարության որոշումներով սահմանված դեպքերում ն սահմաններում: ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ - հարկերի ն այլ պարտադիր վճարների հաշվարկման ն վճարման կարգի նկատմամբ հսկողությունն իրականացվում է հիմնականում հարկային տեսչության կողմից: Մաքսային մարմինների կողմից հսկողական գործառույթը սահամանափակվում է միայն հանրապետության տարածքով ապրանքների տեղափոխման հետ կապված անուղղակի հարկերի ն մաքսային վճարների գանձմամբ:

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՍՏՈՒԳՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ԳԱՆԳԱՏԱՐԿՈՒՄ - նպատակն է ստուգել հարկ վճարողների կողմից ներկայացված հաշվարկների ճշգրտրությունը, դրանց փաստացի հիմնավորվածությունը: Ստուգումներն ուղղված են նան թաքցվող եկամուտների ն դրանց հետնանքով չվճարվող հարկային պարտավորությունների բացահայտմանը: Հարկային տեսչության պաշտոնատար անձանց գործողությունները սահմանված օրերի ընթացում կարող են գանգատարկվել հարկային տեսչության այն մարմնին, որին անմիջականորեն ենթակա են նրանք: Գանգատները հարկային տեսչության մարմնի կողմից քննության են առնվում ն դրանց մասին որոշումներ են ընդունվում ոչ ուշ, քան գանգատը ստացվելուց հետո սահմանված օրերի ընթացքում: Ընդունված որոշումները կարող են գանգատարկվել հարկային տեսչության վերադաս մարմին կամ դատարան` գանգատարկողի կողմից որոշման կրկնօրինակը ստանալուց հետո, սահմանված օրերի ընթացքում: Հարկ վճարողը ն նրա կողմից լիազորված անձը իրավունք ունեն մասնակցել գանգատի քննարկմանը: ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽԱԽՏԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ - հարկային օրենսդրությունը խախատելու համար հարկ վճարողները ենթարկվում են ֆինանսական ն վարչական պատասխանատվության: Առավել լուրջ իրավախախտումների դեպքում հարկ վճարողները կարող են ենթարկվել նան քրեական պատասխանատվության: ՀԱՐԿԵՐ ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ - դրանք ըստ «Հարկերի մասին» ՀՀ օրենքի, որպես կանոն, վերջնական արդյունքում գանձվում են ապրանքների, արտադրանքի, ծառայությունների վերջնական սպառողներից ն ուղղակիորեն կապված են ոչ թե տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեության ֆինանսական արդյունքների, այլ որոշակի գործարքների, գործառնությունների իրականացման հետ: Անուղղակի հարկերը ներառվում են վաճառվող գույքի (արտադրանքի, ապրանքների ն այլն) ն ծառայությունների արժեքում ու միջանկյալ փուլերում (մինչն վերջնական սպա306

ռողին հասնելը), պետական բյուջե են վճարվում հաշվանցման մեխանիզմով, այսինքն` ակտիվներ վաճառողը բյուջեի հետ փոխհարաբերություններում իր կողմից վաճառված ակտիվների (կամ ծառայությունների) արժեքում ներառվող անուղղակի հարկերից նվազեցնում է այլ տնտեսավարող սուբյեկտներից ձեռք բերված ակտիվների (կամ մատուցված ծաառյությունների) արժեքում ներառված անուղղակի հարկերը: ՀԱՐԿԵՐ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ - ներառում են այն հարկերը, որոնց չափերն ուղղակիորեն կախված են թողարկված արտադրանքի ն մատուցված ծառայությունների արժեքից: Դրանց թվին են դասվում ավելացված արժեքի հարկը, ակցիզային հարկը ն այլն: Ներմուծման հարկը դա ներմուծվող ապրանքներից ն ծառայություններից գանձվող հարկն է: ՀԱՐԿԵՐ ՈՒՂՂԱԿԻ - ըստ «Հարկերի մասին» ՀՀ օրենքի, շահութահարկը ն եկամտահարկը, որպես կանոն, ուղղակիորեն կապված են տնտեսավարող սուբյեկտների տնտեսական գործունեության արդյունքների հետ, այսինքն այդ հարկատեսակների գծով պարտավորություն առաջանում է միայն տնտեսական գործունեության դրական արդյունքի` շահույթի կամ եկամտի, առկայության դեպքում, իսկ հողի հարկը ն գույքահարկը վճարվում են` անկախ տնտեսական գործունեության արդյունքները հաշվի առնելու: ՀԱՐԿԵՐԻ ՎՃԱՐՄԱՆ ԵՎ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՄԱՆ ԿԱՐԳ - հարկ վճարողները սահմանված ժամկետներում հարկային մարմիններին ներկայացնում են հարկային հաշվարկներ ն կատարում հարկերի վճարում: Սահմանված ժամկետների խախտումը առաջացնում է ֆինանսական ն վարչական պատասխանատվություն: ՀԱՐԿԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - «Հարկերի մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված են 6 հարկատեսակներ` շահութահարկ, եկամտահարկ, ավելացված արժեքի հարկ, ակցիզային հարկ, հողի հարկ

ն գույքահարկ: Այս հարկատեսակներից շահութահարկը ն եկամտահարկը, ի տարբերություն հողի հարկի ն գույքահարկի, ուղղակի կախվածության մեջ են տնտեսավարող սուբյեկտների տնտեսական գործունեության արդյունքների հետ, իսկ անուղղակի հարկերը արդյունք են տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից իրականացված որոշակի գործարքների կամ գործառնությունների: Բացի վերը նշվածներից օգտագործվում է նան պարզեցված հարկը:

ՀԵՋԱՎՈՐՈՒՄ (ԿՈՐՈՒՍՏԻՑ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒՄ) - երկու

միմյանց հակադիր միաժամանակյա գործարքների (առք ու վաճառք) կնքումն է, որոնց նպատակն է հումքի, արժեթղթի կամ արտարժույթի գների ապագա տատանումների չեզոքացումը: Կատարվում է ժամկետային (ֆորվարդային, ֆյուչերսային) շուկայում հումքի, արժեթղթի կամ արտարժույթի ֆյուչերսային պայմանագրերի, ինչպես նան օպցիոն պայմանագիր կնքելու միջոցով: Օրինակ, գնելով որնէ ապրանք, այն միաժամանակ վաճառվում է որպես ֆյուչերս կամ օպցիոն: ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐ - համարվում է քաղաքացիների ն (կամ) իրավաբանական անձանց կամավոր գույքային վճարների հիման վրա ստեղծված ն անդամություն չունեցող կազմակերպությունը, որը հետապնդում է սոցիալական, բարեգործական, մշակութային, կրթական կամ այլ հանրօգուտ նպատակներ: Հիմնադիրների (հիմնադիրի)` հիմնադրամին հանձնած գույքը հիմնադրամի սեփականությունն է: Հիմնադրամն այդ գույքն օգտագործում է իր կանոնադրությամբ սահմանված նպատակներով: Հիմնադրամը պարտավոր է ամեն տարի հաշվետվություն հրապարակել իր գույքի օգտագործման մասին: ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԿՈՒՏԱԿՈՒՄ - իրենից ներկայացնում է ռեզիդենտ-միավորների կողմից ապագայում նոր եկամտի ստեղծման համար միջոցների ներդրում հիմնական կապիտալի օբյեկտներում` արտադրության մեջ դրանք օգտագործելու ճանապարհով:

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ - ոչ ընթացիկ ակտիվների մի մասն է, այդ թվում` շենքերը, կառույցները, մեքենաներն ու սարքավորումները (բանվորական ն ուժային մեքենաներն ու սարքավորումները, չափիչ ն կարգավորիչ փորձասարքերն ու հարմարանքները, լաբորատոր սարքավորումները, հաշվողական տեխնիկան), փոխադրամիջոցները ն հիմնական միջոցների այլ տեսակները: Հիմնական միջոցների մեջ են ներառվում նան պետական ն մասնավոր հատվածների կազմակերպությունների բոլոր հիմնական միջոցները, ինչպես նան ֆիզիկական անձանց սեփականության իրավունքով պատկանող հիմնական միջոցները: Այդ միջոցների մեջ ներառվում են բնակելի տները, բնակչության անձնական օժանդակ տնտեսությունների, ինչպես նան գյուղացիական (ֆերմերային) տնտեսությունների (տնտեսական շենքեր, բազմամյա տնկիներ, բանող ն մթերատու անասուններ, գյուղտեխնիկա) հիմնական միջոցները: Հիմնական միջոցների գործարկման ցուցանիշի մեջ ներառվում է` շինարարությունն ավարտված ն կազմակերպություններին շահագործման հանձնված, արտադրական ն ոչ արտադրական նշանակության շինությունների ու կառույցների արժեքները, նոր շահագործվող մեքենաների, բոլոր տեսակի տրանսպորտային միջոցների (մոնտաժման կարիք ունեցող ն չունեցող, շինարարության նախահաշվի մեջ մտնող ու չմտնող) արժեքները, գործիքների, գույքի ն այլ առարկաների արժեքները, որոնք հաշվառված են հիմնական միջացների մեջ, բազմամյա տնկիների (մրգատու, խաղողի այգիներ ն այլն) արժեքը, հողերի ոռոգման ն չորացման աշխատանքների արժեքը, հողերի բարելավման հետ կապված կապիտալ ծախսերը ն հիմնական միջոցների արժեքի մեծացման հետ կապված այլ ծախսերը: ՀԻՊԵՐԻՆՖԼՅԱՑԻԱ - տեղի է ունենում, երբ գների միջին տարեկան տեմպերը կազմում են 1009 ն ավելի: Տվյալ մակարդակի, ինչպես նան սուպերինֆլյացիայի դեպքում, տնտեսությունը դառնում է անկառավարելի:

ՀԻՓՈԹԵՔ - 1) երկարաժամկետ փոխատվություն ստանալու նպատակով անշարժ գույքի (գլխավորապես հողի ն շինությունների) գրավադրման տարատեսակ է: Արտադրական ն բնակելի շենքերի շինարարության ֆինանսավորման հիմնական տեսակներից մեկն է: Անշարժ գույքի գրավադրումը կատարվում է առանց այդ գույքը գրավային պարտատիրոջ (գրավառուի) տիրապետմանը հանձնելու: Հիփոթեքի առարկան անշարժ գույքն է, որը մնում է գրավատուի տիրապետման ներքո, սակայն այն կարող է լինել նան անշարժ գույքի իրավունքը: Միննույն սեփականությունը կարող է գրավադրվել կրկնակի հիփոթեքի տակ (հաջորդող գրավ)` պայմանով, որ այդ սեփականության արժեքը գերազանցում է նախորդ հիփոթեքային վարկի արժեքը: Հիփոթեքային վարկը կարող է ծառայել նոր շինարարության ֆինանսավորման աղբյուր` պայմանով, որ այդ օբյեկտը հանդիսանում է հիփոթեքի առարկա: Հիփոթեքի համար բոնորոշ են` գույքի թողնելը պարտապանի (գրավատուի) տիրապետման ներքո, նույն գույքի գրավոր լրացուցիչ հիփոթեքային փոխատվությունների ստացման հնարավորությունը երկրորդ, երրորդ գրավականներով ն այլն, գրավի պարտադիր գրանցումը: Պարտապանի (գրավատուի) անվճարունակության դեպքում վարկատուի պահանջների բավարարումը տեղի է ունենում իրացված գույքի հաշվին` գրավի գրանցման հերթականությամբ: Հիփոթեքի հիմնական տեսակը շրջանառու հիփոթեքն է, այսինքն` հիփոթեքի գրավի վկայականի հանձնումը, որը հեշտացնում է այդպիսի հիփոթեքի շրջանառությունը առնտրային շրջանառության մեջ, 2) գրավաթուղթ է` բանկի կողմից փոխառուին տրվող պարտքային վկայական, անշարժ գույքի գրավի մասին, 3) անշարժ գույքի գրավի դիմաց փոխատվություն է, 4) համաձայն ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի, հիփոթեք է համարվում գրավը, որի առարկան, անկախ նրանից այն անշարժ թե շարժական գույք է, մնում է գրավատուի կամ երրորդ անձի տիրապետման ն օգտագործման ներքո:

ՀԻՓՈԹԵՔԱՅԻՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - դրանք տրամադրում են կարճաժամկետ վարկեր` անշարժ գույքի ձեռք բերման նպատակով: ՀԻՓՈԹԵՔԱՅԻՆ ՎԱՐԿԵՐ` ՈՉ ՍՏԱՆԴԱՐՏ - ի տարբերություն ստանդարտ հիփոթեքային վարկերի, մարվում են ոչ համամասնական, կամ այլ կերպ` փոփոխական գումարներով: Սովորաբար գործարքի ավարտին մոտեցող վճարները գերազանցում են սկզբի վճարներին, այսինքն` ժամանակի գործընթացին համընթաց, վճարային պարտավորությունները աճման միտում ունեն, սակայն ամեն դեպքում կողմնորոշիչ մեծությունը տարեկան վճարումների մեծությունն է: ՀԻՓՈԹԵՔԱՅԻՆ ՎԱՐԿԵՐ` ՍՏԱՆԴԱՐՏ - առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում վարկային շուկայում ոչ թե միայն երկարաժամկետ վարկերի առումով, այլ նան նրանով, որ այս դեպքում գրավի առարկան անշարժ գույքն է, հիմնականում` հողերն ու նրանց կցված կառույցները, ն միաժամանակ, գրավի առարկան չի օտարվում իր սեփականատիրոջից: Հետնաբար, այս վարկերը, որոնք շատ մեծ տարածում ունեն զարգացած երկըրներում, իրենց մեջ ունեն նան ռիսկի աստիճան` կախված վարկառուի ֆինանսական ն ընտանեկան պայմաններից, ինչպես նան հենց մարդկային գործոնից: Այդ պատճառով էլ կան տարբեր մոտեցումներ այս վարկի մարման կապակցությամբ, որոնք հաշվի են առնում վարկի հետ կապված ռիսկերը: Սակայն հիմնականում այս վարկերի մարման գործընթացը իրականացվում է ստանդարտ հիփոթեքների մեթոդով, այսինքն` վարկի մարում հաստատուն մարման հաճախությամբ: Սովորաբար վճարման հաճախությունն այսպիսի հիփոթեքների ժամանակ ընդունվում է ամսական կտրվածքով` հաստատուն վճարներով: Վճարման չափը որոշվում է վարկի մասնակի մարումների մեթոդով, ելնելով տարեկան վճարների բաշխմամբ` ըստ ամիսների: ՀՀ ԱՐՏԱՔԻՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔ - այն ներառում է օտարերկրյա պետություններից ն միջազգային կազմակերպություննե311

րից ՀՀ կառավարությանն ու ՀՀ ԿԲ-ին տրամադրված վարկերը, ինչպես նան վարկեր` տրամադրված ՀՀ կառավարությանը ն ԿԲ-ին, երաշխիքներով: ՀՀ ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾ ԲՅՈՒՋԵ - այն ներառում է ՀՀ պետական, համայնքների ն սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի բյուջեների ցուցանիշները: Նշված բյուջեների համախմբման ընթացքում կրկնակի հաշվառումից խուսափելու համար հաշվի չի առնվում դրանց միջն ներքին տրանսֆերտները: ՀՀ պետական բյուջեի ծախսերից հանվում են համայնքների բյուջեներին տրված տրանսֆերտները (դոտացիա, սուբվենցիա, փոխատվություն), սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամին հատկացումները ն պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարները: ՀՀ համայնքների բյուջեների ծախսերից հանվում են մուծումները սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամին: ՀՆԱ-Ի ԴԵՖԼՅԱՏՈՐ (ԻՆԴԵՔՍ) - ընթացիկ գներով ՀՆԱ-ի մեծության հարաբերությունն է նախորդ ժամանակաշրջանի համադրելի գներով գնահատված ծավալին: Ի տարբերություն ապրանքների ն ծառայությունների գների ինդեքսի` ՀՆԱ-ի դեֆլյատորը բնութագրում է աշխատանքի վարձատրության, զուտ շահույթի (ներառյալ խառը եկամուտները), հիմնական կապիտալի սպառման փոփոխությունները` գների փոփոխման արդյունքում: ՀՆԱՐԱՎՈՐ ՍՆԱՆԿԱՑՈՒՄ - տնտեսավարող սուբյեկտների կամ անհատ ձեռներեցների այնպիսի վիճակն է, որի շարունակումը կարող է հանգեցնել սնանկացման, եթե ժամանակին չըսկսվի այդ գործընթացի գծով դատական քննությունը: ՀՈԼԴԻՆԳ - կորպորացիա, ընկերություն, առաջատար կազմակերպություն է, որը կառավարում ն հսկողություն է իրականացնում այլ կազմակերպությունների, ընկերությունների գործունեության նկատմամբ: Տարբերվում են հոլդինգի երկու տեսակներ. 1) որոնք չեն զբաղվում արտադրական, առնտրային կամ

բանկային գործունեությամբ, 2) որոնք տարբեր ոլորտներում զբաղվում են ձեռնարկատիրությամբ: ՀՈՂԻ ՀԱՐԿ - հողի սեփականատերերից, պետական սեփականություն հանդիսացող հողի մշտական ն ժամանակավոր օգտագործողներից պետական բյուջե գանձվող պարտադիր վըճար է: Այն ուղղակի հարկ է ն գանձվում է գյուղատնտեսական նշանակության հողի կադաստրային գնահատմամբ որոշված հաշվարկային զուտ եկամտից ու ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար` կադաստրային գնահատման արժեքից, «Հողի հարկի մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված տոկոսադրույքաչափով: ՀՈՂԻ ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ - հողի հարկ վճարող են հանդիսանում հողի սեփականատերերը, պետական հողերի մշտական ն ժամանակավոր օգտագործողները: Վարձակալության տված հողերի համար հարկատուն հանդիսանում է վարձատուն: ՀՈՂԻ ՀԱՐԿԻ ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ՊԱՀ - հողի հարկի պարտավորություններն առաջանում են սեփականության, ժամանակավոր կամ մշտական օգտագործման իրավունքը ձեռք բերելու ամսվան հաջորդող ամսից: ՀՈՂԻ ՀԱՐԿԻ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - հողի հարկից ազատվում են. • բյուջետային հիմնարկներն ու կազմակերպությունները, ինչպես նան պետական արգելանոցները ն արգելավայրերը, ծառաբանական զբոսայգիները, բուսաբանական այգիները ն պատմամշակութային նշանակության հողերը, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ հողատարածքները տրված են վարձակալության կամ ծառայողական օգտագործման,

• • • • •

բնակավայրերում պետական սեփականություն հանդիսացող ընդհանուր օգտագործման հողերը (հրապարակներ, փողոցներ, անցումներ ն այլն), պետական անտառային ֆոնդի հողերը, բացառությամբ` գյուղատնտեսական նշանակության վարձակալության տրված հողերի, մասնագիտական տեխնիկական ուսումնարաններին ն դպրոցներին կից ուսումնաարտադրական ն փորձարարական հողամասերը, ժամանակավորապես այն հարկատուները, որոնց որոշակի ժամկետով, եկամտահարկից ազատելու պայմանով, տրամադրվել են հողեր: այլ արտոնություններ:

ՀՈՂԻ ՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՏՈԻՅԺԵՐ ԵՎ ՏՈՒԳԱՆՔՆԵՐ - հարկատուները «Հողի հարկի մասին» օրենքի պահանջները չկատարելու կամ խախտումներով կատարելու համար ենթարկվում են ընդհանուր տույժերի ն տուգանքների: Դրանք են. • տուգանք` հարկը չվճարելու կամ պակաս վճարելու համար, • տույժ` ժամանակին չվճարված հարկի համար, • տուգանք` ժամանակին հաշվետվություն չհանձնելու համար, • տուգանք` հաշվապահական հաշվառումները սխալ վարելու համար: ՀՐԱԺԱՐԱԳԻՆ - կողմերի համաձայնությամբ պարտավորությունը կարող է դադարել, եթե գործընթացի կատարման փոխարեն հրաժարագին տրամադրվի (դրամ վճարելով, գույք հանձնելով ն այլն): Հրաժարագնի չափը, ինչպես նան այն տրամադրելու ժամկետները ն կարգը սահմանում են հենց իրենք` կողմերը:

ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԻՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՄԻԱՎՈՐՈՒՄ

- առանձին դուստր կազմակերպությունների (ձեռնարկություն, ընկերություն, ֆիրմա) միավորումն է մեկ տնտեսական միավորի մեջ: Տարբերվում են ձեռնարկատիրական գործունեության միավորման 2 ձներ. ա) ձեռնարկատիրական գործունեության միավորումն է, որի համաձայն կազմակերպություններից մեկը` ձեռք բերողը (մայր կազմակերպությունը), վերահսկման իրավունք է ստանում այլ կազմակերպության` ձեռք բերվողի (դուստր կազմակերպության), զուտ ակտիվների ն գործառնությունների նըկատմամբ` ակտիվների փոխանցման, պարտավորությունների ստանձնման կամ բաժնետոմսերի (բաժնեմասերի) թողարկման դիմաց, բ) բաժնեմասերի (շահերի) միացում, այսինքն` ձեռնարկատիրական գործունեության միավորումն է, որտեղ միավորվող կազմակերպությունների բաժնետերերը միավորում են իրենց բոլոր զուտ ակտիվների ն գործառնությունների նկատմամբ վերահսկողությունը` միավորված կազմակերպությանը հատուկ ռիսկերը ն օգուտները համատեղ ու շարունակաբար կրելու նպատակով: Դա արվում է այնպես, որ ոչ մի կողմ չի կարող համարվել որպես ձեռք բերող: ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԻՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ - տնտեսավարող սուբյեկտների (ձեռներեցների) կողմից իրականացվող, օրենսդրությամբ չարգելված տնտեսական ցանկացած գործունեությունն է: Վերջինս կարող են իրականացնել տվյալ երկրի ն այլ պետությունների քաղաքացիները, քաղաքացիություն չունեցող անձինք ու իրավաբանական անձինք ն իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող տնտեսավարող սուբյեկտները (կազմակերպությունները): ՁԵՌՔ ԲԵՐՄԱՆ ԱՐԺԵՔ - 1) դրամի գումարը, որը վճարվել է անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավական փաստաթուղթը ստանալու համար` մինչն հիփոթեքային վարկի ձնակերպումը, 2) երբեմն այս տերմինը օգտագործվում է շենքերի ն սարքավորումների հաշվեկշռային արժեքը նշելու համար, 3)

ակտիվի արժեքը, որը ճշգրտված է գների ընդհանուր մակարդակի հաշվառմամբ: Ճ ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՅԻՆ ՎՃԱՐ - ՀՀ ընդհանուր օգտագործման պետական ավտոմոբիլային ճանապարհների շինարարության, նորոգման ու պահպանման աշխատանքները կազմակերպելու ն իրականացնելու համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների գոյացման նպատակով օրենքով սահմանված կարգով ու չափով պետական բյուջե վճարվող պարտադիր վճար է: ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՅԻՆ ՎՃԱՐ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ - համարվում են տրանսպորտային միջոցների սեփականատերերը` իրենց պատկանող տրանսպորտային միջոցներով, կամ «Ճանապարհային վճարների մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված գործունեությամբ զբաղվելու նպատակով ավտոմոբիլային ճանապարհներից օգտվող ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք: ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՅԻՆ ՎՃԱՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - 1) այլ պետություններում գրանցված տրանսպորտային միջոցներով ավտոմոբիլային ճանապարհներից օգտվելու վճար, 2) ծանրաքարշ ավտոտրանսպորտային միջոցներով ավտոմոբիլային ճանապարհներից օգտվելու համար վճար, 3) մեծ եզրաչափերով ավտոտրանսպորտային միջոցներով ավտոմոբիլային ճանապարհներով երթնեկելու համար վճար, 4) ավտոմոբիլային ճանապարհներին գովազդ տեղադրելու համար վճար: ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՅԻՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ - ճանապարհային վճարների դրույքաչափերը սահմանված են դրամով: Այլ պետություններում գրանցված տրանսպորտային միջոցներով ավտոմոբիլային ճանապարհներից օգտվելու համար վճարը գանձվում է յուրաքանչյուր մուտքի համար` ամսական դրույքաչափերով: Դրույքաչափերը ենթակա են փոփոխման` ըստ համապատասխան օրենքի:

Ծանրաքարշ ավտոտրանսպորտային միջոցներով ավտոմոբիլային ճանապարհներից օգտվելու համար վճարի դրույքաչափը սահմանված է յուրաքանչյուր կմ-ի համար, որը կախված է` կա′մ ավտոտրանսպորտային միջոցի ընդհանուր զանգվածից, կա′մ սռնիների կամրջակի վրա եղած բեռնվածքից:

Մ ՄԱԿԼԵՐ - ֆոնդային կամ ապրանքային բորսաներում գործարքների կնքման միջնորդ: Գործում է հաճախորդի հանձնարարությամբ ն նրա հաշվին: Ունի իրավաբանական անձի կարգավիճակի իրավունք ն մասնագիտանում է բորսային գործառնությունների որոշ տեսակներում: Նրանք միավորվում են մակլերային գրասենյակներում ն ֆիրմաներում, որոնք միջնորդ ծառայություններ ցուցաբերելու համար բորսային կոմիտեի կողմից սահմանված կոմիսիոն (միջնորդային) վճար են գանձում: ՄԱՀԱՑՈՒԹՅԱՆ ԱՂՅՈՒՍԱԿ - տարբեր հասակներում ազգաբնակչության մահացությունը ն մեկ հասակից մյուսին անցնելու ընթացքում կյանքի սպասվելիք տնողությունը բնութագրող հաշվարկային ցուցանիշներ պարունակող վիճակագրական աղյուսակ է: Այն օգտագործվում է հիմնականում ակտուարային հաշվարկներում: ՄԱՀԱՑՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑՆԵՐ - բնութագրում են յուրաքանչյուր տարիքային խմբում մահացության միջին մակարդակը: Դրանք հաշվարկվում են որպես հարաբերակցություն` տարվա ընթացքում տվյալ տարիքային խմբում մահացածների թվաքանակը բաժանելով ընթացիկ գնահատման արդյունքներով ստացված տվյալ տարիքային խմբի անձանց միջին տարեկան թվաքանակի վրա (մշտական բնակչություն), բացառությամբ` 0-4 տարիքային խմբի, որի համար մահացության տարիքային գործակիցը հաշվարկվում է` 0-4 տարիքային խմբի մա-

հացածների թվաքանակը բաժանելով կենդանածինների ընդհանուր թվաքանակի վրա:

ՄԱՆՐԱԾԱԽ ԱՌԵՎՏՐԻ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ - անձնական

սպառման կամ տնային տնտեսությունում օգտագործման համար բնակչությանը կանխիկ դրամով վաճառված սպառողական ապրանքների արժեքն է: Մանրածախ ապրանքաշրջանառության ծավալի ցուցանիշը ձնավորվում է խանութների, կրպակների (տաղավարների), հանրային սննդի օբյեկտների, սպառողական ապրանքների շուկաների (տոնավաճառների), գյուղատընտեսական արտադրանքի շուկաների ն առնտրի իրականացման համանման այլ օբյեկտների միջոցով իրականացված ապրանքաշրջանառության հիման վրա: Պարենային, ոչ պարենային ն խառը սպառողական ապրանքների շուկաներում (տոնավաճառներում) վաճառված ապրանքների ծավալը որոշվում է վիճակագրական հաշվետվությունների տվյալներով ն փորձագիտական լրացուցիչ հաշվարկների հիման վրա: Գյուղատնտեսական արտադրանքի քաղաքային շուկաների ապրանքաշրջանառության ծավալը որոշվում է վիճակագրական հաշվետվությունների տվյալների ն կատարված դիտարկումների արդյունքներով: Ապրանքային պաշարները յուրաքանչյուր տարվա հունվարի 1-ի դրությամբ հաշվարկված ապրանքաշրջանառությունն է օրերով, որը որոշվում է առնտրական կազմակերպությունների ապրանքային պաշարների միջին ամսական ծավալի ն տվյալ ամսվա ապրանքաշրջանառության մեկ օրվա ծավալի հարաբերակցությամբ: ՄԱՍՆԱԿԻ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ - այն ընդգրկում է տնտեսական միջոցների որնէ խումբ կամ դրա տեսակ, տնտեսավարող սուբյեկտի որնէ տեղամաս ն այլն: Օրինակ, դրամարկղի ամենամսյա ստուգում, կամ պահեստում նյութերի գների փոփոխման կապակցությամբ դրանց մի քանի տեսակների գույքագրում ն այլն: ՄԱՍՆԱՎՈՐ ԱՆՁԱՆՑ ՏՐՎՈՂ ՎԱՐԿԵՐ - ներառում են ավտոմեքենաների, շարժական տների, էլեկտրակենցաղային տեխ318

նիկայի ն այլ սպառողական ապրանքների ապառիկ գնման, տըների վերանորոգման ու արդիականացման, բուժսպասարկման ծախսերը փոխհատուցելու ն այլ անձնական ծախսերի ծածկման համար տրվող վարկերը: Սովորաբար այս տեսակի վարկերը հատկացվում են անմիջականորեն քաղաքացիներին կամ մանրածախ դիլերների միջոցով` անուղղակիորեն: ՄԱՏԱԿԱՐԱՐՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - ըստ որի ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող մատակարար-վաճառողը պարտավորվում է իր արտադրած կամ գնած ապրանքները պայմանավորված ժամկետում (ժամկետներում) հանձնել գնորդին` ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելու, կամ անձնական, ընտանեկան, տնային ն այլ նմանօրինակ օգտագործման հետ չկապված նպատակներով օգտագործելու համար: Մատակարարման պայմանագիրը կնքվում է գրավոր: ՄԱՐԿԵԹԻՆԳ - բառացի նշանակում է շուկայավարություն, որի նպատակն է առավելագույն շահույթի ստացումը` կապված նոր արտադրատեսակների մշակման, դրանց թողարկման, իրացման ու ծառայությունների մատուցման հետ: Հիմնական գործառույթներն են` պահանջարկի, գնագոյացման, գովազդի, իրացումը խթանելու, ապրանքատեսակների պլանավորման հարցերի մշակումը ն այլն: ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՈՒՆ - իրականացվում է մաքսային մարմինների կողմից, որոնց գործողությունները, ինչպես նան` իրավունքներն ու պարտականությունները, կանոնակարգվում են «Մաքսային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքով: Մաքսային վերադաս մարմնի (պետական լիազոր մարմնի) գործառույթները իրականացնում է ՀՀ կառավարությանն առընթեր մաքսային պետական կոմիտեն: ՄԱՔՍԱՎՃԱՐ - այն սահմանված կարգով ն չափով պետական բյուջե գանձվող վճար է, որն օգտագործվում է մաքսային

գործի զարգացման ու մաքսային մարմինների նյութատեխնիկական ն սոցիալական բազան ամրապնդելու նպատակով: ՄԱՔՍԱՏՈՒՆ - տվյալ երկրի սահմաններով առաքվող ապրանքների, փոստային առաքումների ն բեռների մուտքը վերահսկող պետական հաստատություն է: Այն իրագործում է բեռների ստուգում, գանձում է մաքսատուրք, իրականացնում է հավելյալ մաքսային վճարումներ ն այլ գործառնություններ: Մաքսատուրք գանձվում է մաքսային հայտարարագրերի հիման վրա: Այն միջոց է ազգային շուկայի մրցակցության ապահովման, ներմուծվող ապրանքների մրցունակության փոքրացման, ներմուծման ն արտահանման ծավալի ու կառուցվածքի կարգավորման, բյուջեի համար միջոցների հայթայթման ն այլ գործառնություններ ապահովելու համար: ՄԱՔՍԱՏՈՒՐՔ - այն ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների տեղափոխման համար սահմանված կարգով ն չափով պետական բյուջե գանձվող պարտադիր վճար է: ՄԱՔՍԱՏՈՒՐՔԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - տարբերակվում են ըստ գործառնության ն հաշվարկման բնույթի: Ըստ գործառնության բնույթի մաքսատուրքերը լինում են. • արտահանման, որը վճարում են ՀՀ տարածքից ապրանքների արտահանման համար, • ներմուծման, որը վճարում են ՀՀ տարածք ներմուծվող ապրանքների համար, • սեզոնային, որը վճարում են տարվա որոշակի ժամանակահատվածում` առանձին ապրանքներ ներմուծելու կամ արտահանելու համար: Ըստ հաշվարկման բնույթի լինում են. • արժեքային մաքսատուրքեր, որի դեպքում այն հաշվարկվում է տոկոսներով` ապրանքի արժեքի նկատմամբ, • յուրահատուկ (կամ հաստատագրված) մաքսատուրքեր, երբ այն հաշվարկվում է կայուն դրույքով` հարկման ենթակա ապրանքների միավորի համար,

• խառը մաքսատուրքեր, երբ վերոնշյալները զուգակցվում են: ՀՀ տնտեսության շահերը պաշտպանելու ն տնտեսական գործունեությունը խրախուսելու նպատակով կիրառում են հակազդման ու խրախուսման մաքսատուրքեր: Հակազդման մաքսատուրքերը կիրառվում են առանձին անձանց ն պետությունների կամ դրանց միությունների խտրական գործողությունները կանխելու, իսկ խրախուսման մաքսատուրքերը` առանձին երկրներից ներմուծվող ապրանքների նկատմամբ սահմանված դրույքաչափերը նվազեցնելու միջոցով` այդ ապրանքների ներմուծումը խթանելու նպատակով: ՄԱՔՍԱՏՈՒՐՔԻ ԵՎ ՄԱՔՍԱՎՃԱՐԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ «Մաքսային օրենսգրքով» սահմանված է մաքսատուրքի հետնյալ դրույքաչափերը` • սահմանված դրույքաչափեր, • յուրահատուկ դրույքաչափեր: Եթե տոկոսային դրույքաչափերով արտահայտված մաքսատուրքը հաշվարկվում է` ելնելով ապրանքների մաքսային արժեքներից, ապա յուրահատուկ դրույքաչափերով մաքսատուրքը հաշվարկվում է կայուն դրույքով` հարկման ենթակա ապրանքների միավորի համար: Դրույքաչափերը ենթակա են փոփոխման ըստ համապատասխան օրենքի: Մաքսավճարների գծով դրույքաչափերը սահմանվում են ըստ մաքսային գործողությունների` դրամական արտահայտությամբ: Առանձին գործողությունների համար այն կիրառվում է երկաստիճան սանդղակով` կապված զննման, պահպանման կամ վերահսկողության տակ գտնվող բեռի (ապրանքի) քաշից կամ տեսակից: ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՀՈՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԳՈՏԻ - Հայաստանի Հանրապետության պետական սահմանի անցակետերի տարածք կամ մաքսային հսկողության ենթակա ապրանքների ն այլ առարկաների մաքսային պահպանման տարածք:

ՄԵԴԻԱՆԱ - վիճակագրության մեջ մեդիանա կոչվում է համակցության այն միավորի հատկանիշը, որը տեղադրված է կարգավորված շարքի մեջտեղում: Օրինակ, եթե ըստ հասակի կանգնեցնեք 9 ուսանողի, ապա շարքի սկզբից (կամ վերջից) հաշված հինգերորդի հասակը կլինի մեդիանան: Իսկ եթե լինեն 10 ուսանող, ապա մեդիանա կլինի հինգերորդ ն վեցերորդ ուսանողների հասակի միջին արժեքը: Վարիացիոն շարքի մեջ մեդիանա է համարվում համակցության այն միավորի հատկանիշի արժեքը, որը վարիացիոն շարքն ըստ հաճախությունների գումարի բաժանում է երկու հավասար մասի, այնպես, որ միավորների կեսի հատկանիշի արժեքը փոքր է մեդիանայից, իսկ մյուս կեսինը մեծ է նրանից: Մեդիանան հաշվարկելիս կատարված գործողությունները կարող են ընդհանրացվել հետնյալ բանաձնի տեսքով` ∑ fi

− ՏԽ6−1 Խ6 = XԽ6 + հԽ6 2 , fԽ6

որտեղ` XԽ6-ն մեդիանային միջակայքի սկիզբն է (ստորին սահմանը), հԽ6-ն` մեդիանային միջակայքի մեծությունը, mԽ6-ն` մեդիանային միջակայքի հաճախությունը, ՏԽ6-1-ը` մինչն մեդիանային միջակայքը կուտակված հաճախությունը, ∑ fi -ը` հաճախությունների (կշիռների) կուտակումների հանրագումարը: ՄԵԾ ԹՎԵՐԻ ՕՐԵՆՔ - այն հարցի պատասխանը, թե որքանո՞վ է մեծ ն ինչքանո՞վ է հավանական գլխավոր ու ընտրանքային ընդհանրացնող ցուցանիշների միջն եղած տարբերությունը, տալիս է մեծ թվերի օրենքի վրա հիմնված ընտրանքային մեթոդի տեսությունը: Այդ պատասխանը նա տալիս է փոխադարձաբար շաղկապված երկու խնդրի լուծման հիման վրա. նախ, տըրված հավանականությամբ ընտրանքային ցուցանիշների ն գըլխավոր համակցության համապատասխան ցուցանիշների հնա322

րավոր շեղման սահմանների հաշվարկման, ն երկրորդ, այն բանի հավանականության որոշման հիման վրա, որ ընտրանքային ու գլխավոր համակցության ցուցանիշների հնարավոր շեղումների չափերը չեն գերազանցի տրված սահմաններից: ՄԵԿ ԲԱԺՆԵՏՈՄՍԻ ՇԱՀԱԲԱԺԻՆ - որոշվում է շահաբաժինների վճարման համար ուղղված դրամական միջոցների ն շրջանառությունում գտնվող բաժնետոմսերի ընդհանուր քանակի հարաբերակցությամբ: ՄԵՆԱՇՆՈՐՀ - 1) պետությանը, ձեռնարկությանը, կազմակերպությանը կամ ֆիզիկական անձին տրամադրված բացառիկ իրավունք` որնէ գործունեությամբ զբաղվելու համար: Շուկայական տնտեսության պայմաններում հակադրվում է ազատ մըրցակցությանը, 2) խոշորագույն կազմակերպություններ (ընկերություններ) ն (կամ) դրանց միավորումներ (կարտելներ, տըրեստներ, կոնցեռներ, կոնսորցիումներ, կոնգլոմերատներ), որոնք իրենց ձեռքում են կենտրոնացնում ապրանքների ու ծառայությունների արտադրության ն իրացման զգալի մասը, որը նրանց թույլ է տալիս գերիշխող դերք գրավել շուկայում ն իրենց պայմանները թելադրել սպառողին, ընդհուպ մինչն մենաշնորհային գնի սահմանումը: Երբեմն անհատական ֆիրմանները կնքում են մենաշնորհային համաձայնագրեր` գները, արտադրության ծավալները վերահսկելու, կամ շուկաները միմյանց միջն բաժանելու նպատակով: Համարվում է շուկայի անարդյունավետ կառուցվածք, քանի որ մրցակիցների բացակայությունը ապրանքի արտադրության ծախսերն իջեցնելու նախադրյալներ չի ստեղծում: Ավելին, մենավաճառը շուկայում չարաշահում է իր իշխանությունը սպառողների նկատմամբ` նշանակելով չափազանց բարձր գներ ն (կամ) պակասեցնելով արտադրանքը, ինչպես նան հնարավոր մրցակիցների նկատմամբ ստեղծելով արգելքներ` շուկա մուտք գործելու համար: ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ - անգլերեն բառ է, որը նշանակում է «կառավարում»: Մենեջմենթ բառը առաջացել է լատիներեն maոսՏ բա323

ռից, որը նշանակում է ձեռք, քանի որ սկզբնական շրջանում մենեջմենթ ասելով հասկացել են կենդանիների, մասնավորապես ձիերի կառավարումը, այսինքն` վարժեցնելը ն դրանց սանձելը: Հետագայում այդ բառը առավել լայն կիրառություն ու իմաստ ստացավ, ն ներկայումս այն վերաբերում է գիտության ու պրակտիկայի բնագավառում մարդկանց ու կազմակերպության կառավարմանը: ՄԵՏԱՂԱԴՐԱՄ - մետաղի դրամահատած կտոր, որը պետությունը հայտարարում է դրամ (փող): Մետաղական դրամանիշը, սովորաբար պատրաստվում է ազնիվ մետաղներից ն ունի ոչ մեծ արժողություն: Ներկայումս առավելապես կատարում է դրամի մանրման գործառույթ, այսինքն` թողարկվում է երկրի պաշտոնական դրամական միավորից ցածր անվանական արժեքով ն ծառայում է այն մանրելու համար: Մետաղադրամի մեջ տարբերվում են դիմերեսը, հակառակ երեսը ն կողը (եզրը): Մանր վճարումները սպասարկելու համար օգտագործվում է մանրադրամը, որը գլխավորապես պատրաստվում է պղնձա-նիկելային, պղնձա-ցինկային ն ալյումինե ձուլվածքներից: Ավելի բարձր որակի մետաղներն օգտագործվում են հոբելյանական ն հուշադրամների պատրաստման համար: ՄԻԱԳՈՐԾՈՆ ԵՎ ԲԱԶՄԱԳՈՐԾՈՆ ԿԱՊԵՐ - եթե ուսումնասիրվում է արդյունքային ցուցանիշի (7) կախվածությունը միայն մեկ ազդող գործոնից (x), ապա կապը կոչվում է միագործոն: Եթե կապը ֆունկցիոնալ է, ապա նշանակում է, որ արդյունքային ցուցանիշը կախված է միայն տվյալ գործոնից: Եթե հետազոտվում է արդյունքային ցուցանիշի կոռելյացիոն կախվածությունը մի քանի ազդող գործոններից միաժամանակ, ապա կապը կոչվում է բազմագործոն, իսկ կոռելյացիան` բազմակի: ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ բանկային գործառնություններ, որոնք կապված են արտարժույթի, արտասահմանյան վարկերի տրամադրման կամ որպես

ներդրումային բանկերի աշխատանքի հետ, որոնք սպասարկում են արտասահմանյան երկրներին, տարածքներին, ընկերություններին: ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - միջազգային արժութա-վարկային կազմակերպություններ են, որոնք ստեղծվել են միջպետական համաձայնագրերի հիման վրա` երկրների միջն արժութային ն ֆինանսավարկային հարաբերությունները կարգավորելու, երկրների տնտեսական զարգացմանն աջակցելու, վարկային օգնություն ցուցաբերելու նպատակով: Այդպիսի կազմակերպությունների շարքին են դասվում` Միջազգային հաշվարկների բանկը, Արժույթի միջազգային հիմնադրամը, Վերակառուցման ն զարգացման միջազգային բանկը, Զարգացման միջազգային ասոցիացիան, Միջազգային ֆինանսական կորպորացիան, Եվրոպական ներդրումային բանկը, զարգացման տարածաշրջանային միջազգային բանկերը: ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ ՍՊԱՌՈՒՄ - կազմված է այն ապրանքների ու ծառայությունների արժեքից, որոնք հաշվետու ժամանակաշըրջանում ամբողջությամբ սպառվում կամ վերափոխվում են արտադրության ընթացքում: Միջանկյալ սպառման մեջ չի ներառվում հիմնական կապիտալի սպառումը: Միջանկյալ սպառման կազմում առանձին դիրքով ներառվում է ֆինանսական միջնորդների (բանկերի) անուղղակիորեն առնչվող ծառայությունները: ՄԻՋԻՆ ԱՃԻ ՏԵՄՊ ( Τ աճ) - որոշվում է միջին երկրաչափականի բանաձնով` շղթայական ն բազիսային եղանակներով. • շղթայական եղանակ` ո

Τ աճ(շղթ.)Հ ո K1 ⋅ K 2 .....K ո = ո Ι Κ , i

(iՀ1,2,…,ո)

i =1

որտեղ` Ki(շղթ.) =

7i 7i−1

շղթայական աճի տեմպի գործակիցն է,

ո-ը` աճի տեմպերի թիվը:

Վերը նշված բանաձնում 71, 72,..., 7ո ցուցանիշների միջն եղած աճի տեմպերը արտահայտելով դրանց արտադրյալով, կստանանք.

•

72 73 ⋅ ...... ո = ո (բազիսային եղանակ), 71 7 2 7ո−1 71

բազիսային եղանակով աճի միջին տեմպը` Τ աճ(բ.)Հ ո−1 ո :

Հավելաճի միջին տարեկան տեմպը բազիսային ն շղթայական եղանակներով հավասար է աճի միջին տեմպից հանած 1009. Τ հավելաճՀ Τ աճ9-1009:

()

ՄԻՋԻՆ ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՀԱՎԵԼԱՃ Δ - այն հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե միավոր ժամանակամիջոցում միջին հաշվով որքանո՞վ է ավելացել շարքի մակարդակը (բացարձակ արտահայտությամբ)` սկզբնական մակարդակի նկատմամբ: Բացարձակ հավելաճը միշտ միջակայքային ցուցանիշ է ն նրա միջին մեծությունը հաշվարկվում է հավասար ժամանակահատվածների համար` բազիսային ն շղթայական եղանակներով.

• բազիսային`

Δբազ. =

• շղթայական`

Δ շղթ. =

7ո − 71

ո −1 ∑ ( ± Δ7 շղթ. )

որտեղ` 7ո ն 71-ը դինամիկայի շարքի վերջին ն սկզբնական մակարդակներն են, ո-ը` դինամիկայի շարքի անդամների թիվը, ±Δ7շղթ.-ը` բացարձակ հավելաճերն են շղթայական եղանակով, Խ-ը` բացարձակ հավելաճերի թվաքանակը: Երկու եղանակներով հաշվարկման դեպքում էլ միջին բացարձակ հավելաճի համար ստացվում է միննույն արդյունքը:

ՄԻՋԻՆ ԳԾԱՅԻՆ ՇԵՂՈՒՄ - իրենից ներկայացնում է առանձին ցուցանիշի տարբերակների ն դրանց միջին թվաբանականից նրանց արժեքների բացարձակ շեղումների միջին մեծությունը: Եթե յուրաքանչյուր տարբերակ կրկնվում է մեկ անգամ, ապա միջին գծային շեղումը (d) հավասար է` dպ. =

∑ xi − x , (պարզ), ո

(i Հ 1, 2, …, ո),

որտեղ Xi − X -ը` առանձին տարբերակների ն դրանց միջին թվաբանականի միջն շեղումների բացարձակ արժեքն է, ո-ը` շարքի անդամների թիվը: Անհավասար հաճախություններ կամ կշիռներ (fi) ունեցող վարիացիոն շարքի համար բանաձնն ունի հետնյալ տեսքը. dկշռ, =

∑ xi − x fi (կշռված), (i Հ 1, 2, …, ո), ∑ fi

որտեղ ∑fi-ը վարիացիոն շարքի հաճախությունների (կշիռների) գումարն է: Շեղումների մոտ գտնվող ուղիղ փակագծերը ցույց են տալիս, որ գումարման կամ բազմապատկման ժամանակ այդ շեղումները վերցնում են առանց հաշվի առնելու նրանց նշանները, այսինքն` բացարձակ արժեքների տեսքով: Դա արվում է այն պատճառով, որ միջին թվաբանականից տարբերակների շեղումների հանրահաշվական գումարը հավասար է զրոյի:

ՄԻՋԻՆ ԹՎԱԲԱՆԱԿԱՆԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

- միջին թվաբանականն ունի մի շարք հատկություններ, որոնք կարող են օգտագործվել նրա հաշվարկը պարզեցնելու համար ն այլ նպատակներով: Քննարկենք միջին թվաբանականի հիմնական հատկությունները: 1. Կշռված միջին թվաբանականից տարբերակների շեղումների հանրահաշվական գումարը հավասար է 0-ի`

(

)

ո ∑ X i − X ⋅fi = 0 : i=1

Դիցուք տրված է մի վարիացիոն շարք, որի մեջ տարբերակներն ընդունում են X1, X2, … Xո արժեքները ն կշիռները համապատասխանաբար կազմում են f1, f2, … fո: Այսպիսի շարքի համար միջին թվաբանականը հավասար կլինի X =

∑ Xi fi ∑ fi

, որտեղից

հետնում է` ∑ Xifi = X ∑ fi , (i Հ 1, 2, …, ո):

Այդ դեպքում միջին թվաբանականից տարբերակների շեղումների հանրահաշվական գումարը կկազմի` ∑ Xi − X ⋅ fi = ∑ Xi fi − X ∑ fi = X ∑ fi − X ∑ fi = 0 , (i Հ 1, 2, …, ո),

(

)

որը համաձայն վերը նշված բանաձնի հավասար է զրոյի: Այս հատկությունը օգտագործվում է վարիացիայի ցուցանիշները հաշվարկելու ժամանակ: 2. Միջին թվաբանականի մեծությունը չի փոխվում, եթե յուրաքանչյուր տարբերակի կշիռը բազմապատկվի (կամ բաժանվի) միննույն թվով: Վերցնենք մի վարիացիոն շարք, որի համար կշռված միջին թվաբանականը հավասար է` X =

∑ Xif ∑ fi

i : Այժմ այդ շարքի բոլոր

կշիռները բազմապատկենք a թվով: Այդ դեպքում թվաբանական միջինը կլինի` X=

∑ Xiafi ∑ afi

a∑ Xi fi a∑ fi

∑ Xifi ∑ fi

= X:

Հետնապես, միջինի արժեքը մնաց անփոփոխ: 3. Միջին թվաբանականի հաշվարկման տեխնիկան պարզեցվում է նան միջինացվող հատկանիշի տարբերակների զանազան ձնափոխումների միջոցով: Ընդ որում, օգտագործվում է միջին թվաբանականի հետնյալ հատկությունը: Եթե հատկանիշի բոլոր տարբերակները մեծացվեն կամ փոքրացվեն միննույն թվով, ապա համապատասխանաբար կփոխվի նան միջինը` այդ նույն թվի չափով: Դիցուք`

ո ∑ Xi fi X f + X f + ... + X f ոո : X = i=1ո = 11 f f f + + + ո ∑ fi 1 2 i=1

Այդ դեպքում բոլոր տարբերակները մեծացնելով կամ փոքրացնելով միննույն a թվով ն միջինը հաշվարկելով (X±a) նոր տարբերակներից, կստանանք`

(

)

ո ո ∑ X i ± a fi ∑ X i fi (X ± a) = i=1 ո = i=1ո ± a = X ± a: ∑ fi ∑ fi i=1 i=1

Բոլոր տարբերակները մեծացնելով a անգամ ն միջինը հաշվարկելով նոր (ax) տարբերակներից, կունենանք` ո ո ∑ aXi fi ∑ Xi fi = a i=1ո aX = i=1ո = ax : ∑ fi ∑ fi i=1 i=1

( )

ՄԻՋԻՆ ՔԱՌԱԿՈՒՍԱՅԻՆ - գործնականում երբեմն անհրաժեշտություն է լինում հաշվարկել ուսումնասիրվող ցուցանիշի քառակուսիների միջին մեծությունը: Այն հաշվարկվում է չխմբավորված ն խմբավորված վարիացիոն շարքի դեպքում, հետնյալ բանաձների տեսքով. • չխմբավորված շարքի դեպքում (պարզ)` X չխմբ. =

∑ xi ո

(i Հ 1, 2, 3,…, ո),

• խմբավորված շարքի դեպքում (կշռված)` Xխմբ. =

∑ xi fi ∑ fi

(i Հ 1, 2, 3,…, ո),

որտեղ`

xi -ը ուսումնասիրվող ցուցանիշի i–րդ տարբերակի քառա-

կուսու մեծությունն է, fi-ը ուսումնասիրվող ցուցանիշի i–րդ տարբերակի քառակուսու հաճախությունն է կամ կշիռը: Այս միջինները հաճախ կիրառվում են տատանվող ցուցանիշների հաշվարկման ժամանակ: Միաժամանակ, վիճակագրական պրակտիկայում օգտագործվում է նան 3-րդ ն ավելի բարձր կարգի միջինների հաշվարկումը` կախված ուսումնասիրվող ցուցանիշի տատանման էությունից: ՄԻՋԻՆ ՔԱՌԱԿՈՒՍԱՅԻՆ ՇԵՂՈՒՄ (σ) - իրենից ներկայացնում է քառակուսի արմատ դիսպերսիայից (σ2): Այդ ցուցանիշի ընդհանուր բանաձնը կարող է գրվել հետնյալ կերպ. • անհավասար հաճախություններ (կշիռներ) ունեցող վարիացիոն շարքի համար` σկշռ. =

(

∑ Xi − X ∑ fi

)2 fi

(կշռված),

(i Հ 1, 2, …, ո),

• հաճախությունների (կշիռների) բացակայության դեպքում հավասար կլինի ` σ պ. =

(

∑ Xi − X ո

(պարզ), (i Հ 1, 2, …, ո):

ՄԻՋՆՈՐԴԱՎՃԱՐ - միջնորդական գործառնությունների համար վճար է կամ վարձատրություն: Այդ վճարը միջնորդը ստանում է գնորդի կամ վաճառողի անունից` կատարած որոշակի ծառայության դիմաց: Վճարվում է հաստատագրված կամ փոփոխվող սանդղակով` կախված գործարքի պայմաններից: Երբեմն ամբողջ միջնորդավճարը վճարում է վաճառողը (օրինակ, երբ բրոքերը վաճառում է հաճախորդի արժեթուղթը, միջնորդավճարը վճարում է հաճախորդը): Սակայն մի շարք դեպքերում (օրինակ, որոշ ապրանքային շուկաներում) միջնորդա330

վճարը հավասարաչափ բաժանվում է գնորդի ն վաճառողի միջն: Գովազդային գործունեության մեջ միջնորդական վարձատրությունն իրենից ներկայացնում է արժեքից զեղչ: Միջնորդավճարներ վճարվում են ներդրումային ն առնտրային բանկերին, բրոքերային ընկերություններին, որոնք իրականացնում են միջնորդական գործառնություններ: Բացի դրանից, առնտրական բանկերը, կարող են միջնորդավճարներ ստանալ նան թղթակցային հարաբերություններ վարելու, տրաստային գործառնությունների, խորհրդատվական ծառայությունների, իսկ ներդրումային բանկերը` խորհրդատվական ծառայությունների համար: Ապահովագրական գործում հատուկ բրոքերային ընկերությունները միջնորդավճար են վերցնում ապահովագրական ռիսկերն ընդունելու համար` դրանք հետագայում ապահովագրական ընկերություններին փոխանցելով: ՄՈԴԱ - վիճակագրության մեջ մոդա է կոչվում հատկանիշի ամենից հաճախ հանդիպող արժեքը: Վարիացիոն շարքի նկատմամբ մոդան այն տարբերակն է, որն ունի ամենամեծ հաճախությունը, այսինքն` կրկնվում է բոլորից շատ, ավելի հաճախ: Մոդան կիրառական մեծ նշանակություն ունի: Օրինակ, կոշիկի արդյունաբերության մեջ դրա մասսայական կարի համար կաղապարներ նախագծելիս անհրաժեշտ է սահմանել մի շարք պարամետրեր` ոտնաթաթի լայնության ու երկարության հարաբերակցությունը, ոտնաթմբի բարձրության ու ոտնաթաթի երկարության հարաբերակցությունը ն այլն: Այդ պարամետրերը սահմանելիս մոդան բացահայտ առավելություն ունի մնացած միջինների հանդեպ: Դիսկրետ (ամբողջական թվերով) վարիացիոն շարքում մոդան որոշելիս ոչ մի բանաձն չի պահանջվում, մոդա կլինի շարքի այն տարբերակը, որն ունի ամենամեծ հաճախությունը, այսինքն մյուսներից ավելի հաճախ է կրկնվում: Հավասար միջակայքեր ունեցող անընդհատ վարիացիոն շարքում մոդան որոշվում է հետնյալ մոտավոր բանաձնով. fԽ0 − fԽ0−1 , Խ0 = X Խ0 + հԽ0 ⋅ fԽ0 − fԽ0−1 + fԽ0 − fԽ0 +1

(

) (

)

որտեղ` XԽ8-ն մոդայական միջակայքի, այսինքն` ամենամեծ հաճախություն ունեցող միջակայքի, սկիզբն (ստորին սահման) է, հԽ8-ն` մոդայական միջակայքի մեծությունը, fԽ8-ն` մոդայական միջակայքի հաճախությունը (կամ հարաբերական հաճախությունը), fԽ8-1-ը` նախամոդայական միջակայքի հաճախությունը (կամ հարաբերական հաճախությունը), fԽ8+1-ը` ետմոդայական միջակայքի հաճախությունը (կամ հարաբերական հաճախությունը): ՄՈՄԵՆՏԱՅԻՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ - էությունն այն է, որ ուսումնասիրվող գործընթացի առանձին տարրերի առկայությունն արձանագրվում է ժամանակի որոշակի պահերին (մոմենտներին), որոնք հետազոտման հաջորդաբար ն առանց ընդհատումների մեկը մյուսին հետնող ամբողջ ժամանակահատվածի բաղկացուցիչ մասերն են` հաշվի չառնելով տվյալ տարրի տնողությունը: Օրինակ, որնէ արտադրական տեղամասի բանվորների աշխատաժամանակի կառուցվածքը ուսումնասիրելիս առանձնացվում է երկու մոմենտային տարր` «աշխատանք» ն «պարապուրդ»: ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ - տնտեսական օբյեկտներին անընդհատ հետնելն ու դրանց գործունեության (որպես կառավարման բաղկացուցիչ մասի) վերլուծությունն է: Օրինակ, ֆինանսական շուկաների ն ֆոնդային բորսաների տեխնիկական պարամետրերին հետնելն ու դրանց հիման վրա վերլուծական գործունեության ծավալումը` առավելապես համակարգչային համակարգերի օգնությամբ: ՄՈՏԻՎԱՑԻԱ - որնէ քայլի մղելու` դրդապատճառների կամ շարժառիթների, ամբողջություն: Մոտիվացիայի առաջին ու առավել տարածված ձնը եղել է պատժի ն խրախուսման համակարգը, որն օգտագործվել է ցանկալի արդյունքի հասնելու համար, ու կիրառվել է վարչահրամայական համակարգերի պայ332

մաններում` աստիճանաբար ձնափոխվելով վարչական ն տնտեսական պատժամիջոցների ու խթանների (նյութական, սոցիալ-հոգեբանական) համակարգի: Նյութական խթանների թվին են դասվում` աշխատավարձի բարձրացումը, պարգնատրումները, հավելավճարները, շահույթի կամ եկամուտների բաշխումը: Սոցիալ-հոգեբանական խթաններից են կազմակերպությունում տարբեր սոցիալական արտոնությունների տրամադրումը, այդ թվում` աշխատողի երեխայի ուսման վարձի հատկացումը, բժշկական ապահովագրությունը, ընդմիջման համար սննդի ու տրանսպորտային ծախսերի վճարումը ն այլն: ՄՈՒՏՔԻ ԴՐԱՄԱՐԿՂԻ ՕՐԴԵՐ - սկզբնական փաստաթուղթ, որը հավաստում է դրամը դրամարկղ մուտքագրվելու փաստը: Մուտքի դրամարկղի օրդերը կազմված է անմիջապես բուն մուտքի դրամարկղի օրդերից, որը մնում է դրամն ընդունող գանձապահի մոտ, ն անդորագրից, որը հանձնվում է դրամը դրամարկղ հանձնած անձին: Համաձայն ՀՀ բանկային օրենսդրության, մուտքի դրամարկղի օրդերում պարտադիր արտացոլվում են ստանդարտ ռեկվիզիտներ: ՄՈՒՐՀԱԿ - արժեթուղթ է, որը հավաստում է մուրհակատուի պարտավորությունը` սահմանված ժամկետում մուրհակատիրոջը վճարելու որոշակի գումար: Մուրհակը ոչ միայն հարմար հաշվարկային ձն է, այլ նան առնտրային վարկի տեսակ, քանի որ վճարումն ըստ մուրհակի կատարվում է ոչ թե անմիջապես, այլ որոշ ժամանակ անց, որի ընթացքում մուրհակի գումարը գտնվում է մուրհակատուի տրամադրության տակ: Մուրհակը պարտքի միակողմանի դրամական պարտավորություն է, ըստ որի, մուրհակատերը ոչ մի պարտավորություն չունի, այլ մուրհակատուն է պարտավորվում վճարել նրանում նշված գումարը: Գոյություն ունեն հասարակ ն փոխանցվող մուրհակներ: Հասարակ մուրհակում մասնակցում են 2 կողմեր` մուրհակատուն ն մուրհակատերը: Այստեղ սահմանված է մուրհակատուի բացարձակ պարտավորությունը` մուրհակում նշված անձին (մուրհա333

կատուին) գումարը որոշակի ժամկետում վճարելու մասին: Փոխանցվող մուրհակը տրվում է վարկատուի կողմից: Այն պարունակում է մուրհակատուի հրամանը վճարողին` սահմանված ժամկետում վճարել որոշակի գումար մուրհակ ներկայացնողին կամ մուրհակում նշված անձին, կամ նրան, ում նա կնշի մինչն մուրհակի ժամկետի լրանալը: ՄՈՒՐՀԱԿ ՀԱՍԱՐԱԿ - գրավոր փաստաթուղթ է, որը հավաստում է մուրհակ տվողի (մուրհակատուի)` որնէ բանով չպայմանավորված պարտավորությունը, մուրհակում նշված ժամկետում ն որոշված տեղում որոշակի գումար վճարել մուրհակը տիրողին: Այդպիսի մուրհակին մասնակցում են երկու անձինք` մուրհակ տվողը, որը պարտավորվում է ուղղակիորեն ն առանց որնէ պայմանի վճարել իր կողմից տրված մուրհակը, ն առաջին ձեռք բերողը (մուրհակին տիրողը), որին պատկանում է մուրհակի դիմաց վճարը ստանալու իրավունքը: ՄՈՒՐՀԱԿԻ ԶԵՂՉՈՒՄ - բանկի կամ մասնագիտացված վարկային կազմակերպության կողմից մուրհակների գնումն է, մինչն դրանց ժամկետը լրանալը: Զեղչման դեպքում բանկը մուրհակատիրոջը ժամկետից շուտ վճարում է գումարը` հանած հասանելիք տոկոսը, որի չափը, կախված մուրհակի որակից ն ժամկետից, որոշվում է փոխատվական կապիտալի տոկոսադրույքի հիման վրա: Բանկերը զեղչման են ընդունում միայն այսպես կոչված առաջնակարգ մուրհակները, այսինքն` նշանավոր ֆիրմաների պարտավորություններով մուրհակները, որոնց վճարունակությունը կասկած չի հարուցում: Խոշոր բանկերի երաշխիքներով մուրհակները զեղչվում են ավելի ցածր տոկոսադրույքներով, քան բանկային երաշխիքներ (բանկային ավալ) չունեցող առնտրական ն արդյունաբերական ֆիրմաների մուրհակները: Փոքր ն ֆինանսական առումով թույլ ֆիրմաների պարտավորություններով մուրհակները բանկերի կողմից զեղչման չեն ընդունվում, կամ զեղչվում են անհատական ն խիստ բարձր տոկոսադրույքով:

Ն ՆԱԽԱՎՃԱՐ - համարվում է այն դրամական գումարը, որը պայմանավորվող կողմերից մեկը պայմանագրով հասանելիք վճարների հաշվից տալիս է մյուս կողմին` իբրն պայմանագրի կնքման ապացույց ն դրա կատարման ապահովում: Նախավճարի մասին համաձայնությունը, անկախ նախավճարի գումարի չափից, պետք է կնքվի գրավոր: ՆԵՐԳՐԱՎՎԱԾ ՄԻՋՈՑՆԵՐ - դրամական այն միջոցներն են, որոնք չեն պատկանում կազմակերպությանը, սակայն ժամանակավորապես, մինչն դրանց վերադարձը, գտնվում են նրա տնօրինության ներքո: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ներգրավված միջոցների ամենահիմնական ն տարածված տեսակը վարկային ռեսուրսներն են: ՆԵՐԴՐՈՂ (ԻՆՎԵՍՏՈՐ) - ֆիզիկական անձ կամ իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող կամ իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող սուբյեկտ, որն արժեթղթերի սեփականատեր կամ նրա կողմից լիազորված անձ է: ՆԵՐԴՐՎԱԾ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԵՏ ԳՆՄԱՆ ԺԱՄԿԵՏ - հասկանում ենք այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում ներդրվող գումարը կվերադառնա ներդրողին: Ավելի ստույգ, դա այն ժամկետն է, որը բնորոշվում է ներդրված կապիտալի ն կանխատեսվող տարեկան զուտ շահույթի (հարկումից հետո) հարաբերակցությամբ: Արդյունքում ստացվում է այն տարիների քանակը, որի ընթացքում սկզբնական ներդրված գումարը կվերադառնա ներդրողին` ի հաշիվ ստացվող զուտ շահույթի: ՆԵՐԴՐՈՒՄ (ԻՆՎԵՍՏԻՑԻԱ) - կապիտալի ներդրումն է (դրամական, նյութական ն ոչ նյութական ձներով) ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող օբյեկտներում` եկամուտ (տոկոս կամ շահաբաժին) ստանալու, կապիտալն ու ակտիվներն ավելացնելու կամ այլ նպատակներ իրագործելու հա335

մար: Այսինքն դրամի օգտագործումն է ավելի մեծ քանակությամբ դրամ ստանալու նպատակով: Ներդրումներին վերաբերում են դրամական միջոցները, նպատակային բանկային ավանդները, փայաբաժինները, բաժնետոմսերը ն այլ արժեթղթերը, տեխնոլոգիաները, մեքենաները, սարքավորումները, լիցենզիաները, վարկերը, ցանկացած այլ գույքը ն գույքային իրավունքները, մտավոր արժեքները, որոնք ներդրվում են ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող օբյեկտներում: Հաշվառման, վերլուծության ն պլանավորման նպատակներով ներդրումները դասակարգվում են ըստ տարբեր հատկանիշների. ա) ըստ միջոցների ներդրման օբյեկտների` իրական ն ֆինանսական: Իրական ներդրումները դրանք կապիտալ ներդրումներն են որնէ արտադրանքի արտադրության մեջ: Դրանց արդյունքն է իրական կապիտալի (շենքեր, սարքավորումներ, ապրանքանյութական պաշարներ ն այլն) հավելաճը: Ֆինանսական ներդրումներն արժեթղթեր ձեռք բերելու համար կատարված ծախսերն են, ինչպես նան բանկային ավանդները: Այս դեպքում իրական կապիտալի հավելաճ տեղի չի ունենում: Անհատների, կազմակերպությունների ն ֆինանսական հաստատությունների կողմից կատարվող փաթեթային ներդրումները ծառայում են շահաբաժնի, տոկոսի, վարձավճարի ն կապիտալի աճի ձնով եկամուտ ստանալու նըպատակով, բ) ըստ ներդրման մեջ մասնակցության բնույթի` ուղղակի ն անուղղակի, գ) ըստ ներդրման ժամանակաշրջանի` կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ, դ) ըստ ներդրումային ռեսուրսների սեփականության ձների` մասնավոր, պետական ն համատեղ ներդրումներ, ե) ըստ տարածքային հատկանիշի` ներքին ն օտարերկրյա ներդրումներ:

ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԵԼՔԵՐ (ԾԱԽՍԵՐ) - դրանք են` հիմնական միջոցների, ոչ նյութական ն ոչ ընթացիկ ակտիվների, այլ կազմակերպության սեփական կապիտալի (բաժնեմասնակցության) միջոցների ն պարտքային արժեթղթերի ձեռք բերման համար, փոխատվությունների տրամադրումից, ներդրումային այլ գործու-

նեության նպատակով, արտասովոր դեպքերի հետ կապված վճարումները:

ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԶՈՒՏ ՀՈՍՔԵՐ - հավասար է ընդամենը ներդրումային գործունեությունից մուտքագրված ն ելքագրված գումարների տարբերությանը:

ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԵՐ (ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ) - դրանք են` նյութերի, ապրանքների ձեռք բերման, աշխատանքների կատարման ն ծառայությունների մատուցման դիմաց, աշխատակիցներին ն նրանց անունից կատարված վճարումները (վճարված աշխատավարձը, պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վըճարները, եկամտահարկը, ալիմենտը), սոցիալական ապահովագրության ն ապահովության նպատակով վճարումները, բյուջեին վճարումները (տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից հարկերի, տուրքերի, դրանց դիմաց հաշվարկված տույժերի, տուգանքների ն բյուջե գանձվող այլ վճարումների գծով վճարված դրամական միջոցները), գործառնական այլ գործունեության նպատակով վճարումները (անհատույց տրված, գործուղման, պայմանագրային պարտավորությունների խախտման համար տույժերի ն տուգանքների, դուրս գրված կրեդիտորական պարտքերի մարման ն գործառնական այլ նպատակով վճարված դրամական միջոցները) ն արտասովոր դեպքերի հետ կապված վճարումները: ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱ - վայր, որտեղ վաճառվում են արժեթղթեր ն կատարված այլ ներդրումներ: ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ՊՈՐՏՖԵԼ - իրենից ներկայացնում է գործող տնտեսական քաղաքականության շրջանակներում ֆինանսական ներդրումների նպատակային ընտրված համախումբ: Ներդրումային պորտֆելի ձնավորման գլխավոր նպատակը ներդրումային քաղաքականության իրականացումն է` առավել ե337

կամտաբեր ն ոչ ռիսկային ներդրումներ իրականացնելու ճանապարհով: Այս առումով, ներդրումային պորտֆել ձնավորելիս ակնկալվում է առավելագույն ներդրումային շահույթի ստացում, հնարավոր ռիսկերի նվազեցում, ներդրումային պորտֆելի բավարար իրացվելիության ապահովում: Քանի որ ֆինանսական ներդրումներից ամենատարածվածը արժեթղթերում ներդրումներն են, ուստի շատ հաճախ ներդրումային պորտֆել անվանում են արժեթղթերի փաթեթը, ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձին պատկանող արժեթղթերի ամբողջությունը: Արժեթղթերի փաթեթի կազմի մեջ կարող են մտնել բաժնետոմսեր, մասնավոր ն պետական պարտատոմսեր, ֆինանսական միջոցներ: Արժեթղթերի ընտրությունը կախված է դրանք ձեռք բերողի (իրավաբանական կամ ֆիզիկական անձի) նպատակից` արդյո՞ք ցանկանում է արժեթղթերի առք ու վաճառքից շահույթ ստանալ, թե ներդրում կատարել: Ներդրողները, սովորաբար աշխատում են ձեռք բերել տարբեր արտադրաճյուղերի ն ընկերությունների արժեթղթեր` արժեթղթերի գների տատանումների վտանգը նվազեցնելու նպատակով: Տարբեր տեսակի արժեթըղթերի միջն հարաբերակցության փոփոխությունը (մի տեսակի արժեթղթերի վաճառքի ն մեկ այլ տեսակի արժեթղթերի ձեռք բերման միջոցով) նշանակում է արժեթղթերի փաթեթի կառավարում: Փաթեթը համարվում է հավասարակշռված, եթե այն այնպես է կազմված, որ նեդրողը ստանում է անվտանգության, եկամտաբերության, կապիտալի աճի ն իրացվելիության միջն լավագույն հարաբերակցություն: ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉԱԿԱՆ ՍԽԱԼ - դա ընդհանրացնող ընտրանքային ցուցանիշների ու գլխավոր համակցության համապատասխան ցուցանիշների միջն եղած տարբերությունն է: Ներկայացուցչական սխալները բաժանվում են պատահական ն սիստեմատիկ սխալների: Պատահական սխալները չունեն ուսումնասիրվող ցուցանիշի մեծութուններն ավելացնելու կամ փոքրացնելու միակողմանի ուղղություն, իսկ սիստեմատիկ սըխալներն ուղղված են մի որոշակի կողմ: Օրինակ, եթե շաքարի ճակնդեղի բերքատվության որոշման համար նրա ընտրան338

քային եղանակով փորել-հանելու ժամանակ մի շարք պատճառներով ընտրանքի մեջ պատահականորեն լինեն ավելի լավորակ նմուշներ, քան դրանց միջինն է, ապա այդ դեպքում խոսքը կգնա ներկայացուցչական պատահական սխալների մասին: Իսկ եթե ընտրանքի ժամանակ ոչ թե պատահական, այլ ինչ-որ կանխակալ նպատակներով սիստեմատիկորեն ընտրվեն միայն ավելի վատորակ նմուշներ, ապա այստեղ խոսք կգնա արդեն ընտրանքի կանոնի խախտման հետնանքով ստացված ներկայացուցչական սիստեմատիկ սխալների մասին: Ներկայացուցչական սխալների կանխման ու վերացման համար անհրաժեշտ է սահմանել միավորների ընտրանքի գիտականորեն հիմնավորված կարգ, որը բացառի ուսումնասիրվող հատկանիշների չափերի ինչպես կանխամտածված, այնպես էլ չկանխամտածված խեղաթյուրումները: ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉՈՒԹՅՈՒՆ - որը մեկ անձի (ներկայացուցչի) կողմից ուրիշ անձի (ներկայացվողի) անունից լիազորագրի, օրենքի կամ դրա համար լիազորված պետական մարմնի (կամ տեղական ինքնակառավարման մարմնի) ակտի վրա հիմնված լիազորությունների ուժով կնքված գործարքը քաղաքացիական իրավունքներ ն պարտականություններ է ստեղծում, փոփոխում ու դադարեցնում է անմիջականորեն ներկայացվողի համար: Լիազորությունը կարող է ակնհայտորեն բխել նան այն իրավիճակից, որում գործում է ներկայացուցիչը (մանրածախ առնտրում` վաճառողը, գանձապահը ն այլն): Ներկայացուցչություններ չեն այն անձինք, ովքեր թեն գործում են ի շահ ուրիշի, սակայն իրենց անունից (առնտրային միջնորդները, սնանկության ժամանակ` մրցութային կառավարիչները, ժառանգության ժամանակ` կտակ անողները ն այլն), ինչպես նան` ապագայում հընարավոր գործարքների վերաբերյալ բանակցություններ վարելու լիազորությամբ օժտված անձինք: Ներկայացուցիչը չի կարող ներկայացվողի անունից գործարք կնքել անձամբ իր կամ մեկ այլ անձի նկատմամբ, որի ներկայացուցիչն է միաժամանակ, բացառությամբ` առնտրային ներկայացուցչության դեպքում:

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ - ներկայացուցիչ է համարվում ձեռնարկատիրական գործունեության ոլորտում ձեռնարկատերերի անունից պայմանագրեր կնքելիս նրանց մըշտապես ն ինքնուրույն ներկայացնող անձը: Առնտրային ներկայացուցիչը պարտավոր է այդ ոլորտում իրականացվող գործարքների մասին հայտնի դարձած տեղեկությունները գաղտնի պահել, նան իրեն տրված հանձնարարությունը կատարելուց հետո: ՆԵՐՔԻՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔ - պետության պարտքն է տնտեսավարող սուբյեկտներին ն բնակչությանը, որոնցից ներգրավվել են դրամական միջոցներ պետական ծրագրերի ու պատվերների կատարման, շրջանառությունում արժեթղթերի բացթողնման ն այլ նպատակների համար: ՆԵՐՔԻՆ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ - կազմակերպության հատուկ ստորաբաժանման կողմից իրականացվող հաշվապահական հաշվառման վիճակի վերահսկողությունն է, ինչպես նան նրա ֆինանսատնտեսական գործունեության համալիր վերլուծության անցկացումը` արդյունավետության բարձրացման ուղիները նախանշելու, կազմակերպության ն նրա ստորաբաժանումների զարգացման հնարավորությունները բացահայտելու, կառավարչական տեղեկատվության արժանահավատությունը ստուգելու ն ակտիվները պաշտպանելու նպատակով: Ներքին վերահսկողությունը ներառում է նան վերոհիշյալ նպատակների հասնելու եղանակները ն միջոցները: Նման միջոցներից են որոշակի փաստաթղթերի վրա մեկից ավելի ստորագրության պահանջը, արժեթղթերով գործառնությունների անվտագության կանոնները, ծառայողների պարտականությունների տարանջատումը, հսկիչ հաշիվների վարումը, հատուկ նշանաբառերի օգտագործումը ն այլն: Հատկապես կարնոր է բազմաթիվ հարաբերականորեն ինքնուրույն ստորաբաժանումներ (մասնաճյուղեր) ունեցող խոշոր կազմակերպությունների համար:

ՆԵՐՔԻՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆ - պետական պարտքային պարտավորություն է, որը փոխառության տոմսի տեսքով շրջանառվում է տվյալ երկրի ներքին շուկայում: ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - ֆիզիկական կամ նյութական (շոշափելի) ակտիվներ են, ի տարբերություն ոչ նյութական (անշոշափելի) ակտիվների: Նյութական ակտիվ են համարվում, օրինակ, սարքավորումները, մեքենաները, հողը, շենքը, շինությունները ն այլն:

ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ - ընդգրկում է արտադրական պաշարների, անավարտ արտադրության, պատրաստի արտադրանքի ն վերավաճառքի համար նախատեսված ապրանքների պաշարների փոփոխությունը: Տվյալ ժամանակահատվածում պաշարների արժեքի փոփոխությունը հաշվարկվում է որպես ժամանակաշրջանի վերջին ն սկզբին առկա պաշարների արժեքների տարբերություն, գնահատված դիտարկվող ժամանակահատվածի միջին շուկայական գներով` գների ազդեցությունը չեզոքացնելու նպատակով: ՆՇԱՆԱԿՎԱԾ ԱՄՍԱԿԱՆ ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿԻ (ՆՊԱՍՏԻ) ՄԻՋԻՆ ՉԱՓ - հաշվարկվում է` աշխատանքի ն սոցիալական պաշտպանվածության մարմիններում հաշվառման կանգնած բոլոր կենսաթոշակառուներին (նպաստ ստացողների) նշանակված ամսական կենսաթոշակի (նպաստի) ընդհանուր գումարը նրանց թվաքանակի վրա հարաբերելով: ՆՈՍՏՐՈ - տվյալ վարկային հիմնարկության հաշիվն է, որը գտնվում է թղթակից բանկերում, որում արտացոլվում են փոխադարձ վճարումներ: Սովորաբար հաշվի բացման դեպքում նախատեսվում է` ինչպիսի՞ արժույթով պետք է տարվի այդ հաշիվը, արդյո՞ք պետք է, որպեսզի վճարումները կատարվեն հաշվում եղած ամբողջ գումարի սահմաններում կամ օվերդրաֆտի ձնով, հաշվարկվելու՞ են արդյոք տոկոսային գումարները ն կա341

տարված հանձնարարությունների դիմաց կոմիսիոն (միջնորդային) վարձրատրությունը: ՆՈՍՏՐՈ ՀԱՇԻՎ - հաճախորդների հաշիվներն են թղթակից բանկերում, որոնք բացվում են բանկի անունից օտարերկրյա թղթակից բանկերում: Ռեզիդենտ բանկի արտարժույթով թղթակցային հաշիվն է օտարերկրյա բանկում, որում արտացոլվում են փոխադարձ հաշվարկները (օրինակ` ՀՀ տարածքում գործող բանկի հաշիվը մեկ այլ երկրի բանկում): Նոստրո հաշիվը բացվում ն վարվում է սովորաբար այն երկրի արժույթով, որտեղ պահվում են դրամական միջոցները: Այդ բանկի համար, որն ունի նոստրո հաշիվ, այն ակտիվային է, քանի որ արտացոլում է միջոցների տեղաբաշխումը բանկային ավանդի ձնով: Մյուս բանկի համար հաշիվն ունի պասիվային բնույթ, արտացոլում է ներգրավված ռեսուրսները ն կոչվում է լորո հաշիվ: Նոստրո հաշվի վարման պայմանները սահմանվում են երկու բանկերի միջն թղթակցային հարաբերությունների պայմանագրում: ՆՈՐՄԱԼ ԲԱՇԽՈՒՄ - բաշխման ուշագրավ տիպերից մեկն է, որը լայնորեն կիրառվում է տնտեսագիտական վերլուծության մեջ: Գաուս-Լյապոնովի նորմալ բաշխումն է, որը արտահայտվում է հետնյալ բանաձնով`

t ⋅6 2 , 2π −

7t =

որտեղ 7 t -ն նորմալ բաշխման (հաճախության) կորի օրդինատն է, π ≈ 3,1415… 6 ≈ 2,7182… t-ն նորմավորված շեղումն է, որը հավասար է` 2, …, ո):

Xi − X σ

, (i Հ 1,

Հետնաբար, նորմալ բաշխման կորը կարող է կառուցվել եր-

()

կու պարամետրերով` թվաբանական միջինով Χ ն միջին քառակուսային շեղումով (σ): Նորմալ բաշխման կորը միագագաթ սիմետրիկ պատկեր է, այն առավելագույն արժեքից հավասարաչափ ն սիմետրիկ կերպով իջնում է երկու կողմում էլ, մոտենալով աբսցիսների առանցքին, ն ստեղծում է երկու հավասար ու նման կոր: Այստեղից հետնում է, որ նորմալ բաշխման մեջ թվաբանական միջինը, մեդիանան ն մոդան համընկնում ու գտնվում են կենտրոնում (աբսցիսների առանցքի վրա): ՆՎԻՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ - ճանաչվում է գույքի կամ իրավունքի նվիրատվությունը հանրօգուտ նպատակներով: Նվիրաբերություններ կարող են արվել քաղաքացիներին, բուժական, դաստիարակչական հիմնարկներին, սոցիալական պաշտպանության ու նույնանման այլ հաստատություններին, բարեգործական, գիտական ու ուսումնական հաստատություններին, հիմնադրամներին, թանգարաններին ու մշակույթի այլ հաստատություններին, հասարակական ն կրոնական կազմակերպություններին, ինչպես նան` պետությանն ու համայնքներին: Նվիրաբերությունն ընդունելու համար որնէ մեկի թույլտվություն կամ համաձայնություն չի պահանջվում: Շ ՇԱՀԱԲԱԺԻՆ (ԴԻՎԻԴԵՆՏ) - զուտ շահույթի (հարկումից հետո) մի մասն է, որը բաժին է ընկնում յուրաքանչյուր արտոնյալ կամ սովորական (հասարակ) բաժնետոմսին` սահմանված տոկոսադրույքով, ն ենթակա է բաժնետերերի միջն բաժանման: ՇԱՀԱԲԱԺԻՆՆԵՐԻ ԳԾՈՎ ԿԱՆԽԱՎՃԱՐ - արդյունք է զուտ շահույթից (հարկումից հետո) ըստ յուրաքանչյուր բաժնետոմսի (արտոնյալ ն հասարակ) տրամադրման: Շահաբաժնի ձնով չվըճարված կամ այլ եղանակով չօգտագործված շահույթը տեղա343

բաշխվում է տնտեսավարող սուբյեկտի (ընկերության) հայեցողությամբ: ՇԱՀԱԲԱԺԻՆՆԵՐԻ ՎՃԱՐՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇ - ցույց է տալիս, թե հարկումից հետո զուտ շահույթի ո՞ր մասն է ուղղված շահաբաժինների վճարմանը: Բաժնետիրական ընկերությունների համար այս ցուցանիշը` կախված նրա տնտեսական զարգացման վիճակից, ունի տարբեր իմաստ: Այսպես, նորաստեղծ ն արագ զարգացող ընկերություններն ունեն շատ ցածր կամ նույնիսկ զրոյական արժեք ապահովող ցուցանիշ: Իսկ ահա, ֆինանսապես բարվոք վիճակում գտնվող (մինչն 509 զուտ շահույթ ապահովող) ընկերությունները ձգտում են իրենց կողմը գրավել բաժնետերերին` բարձր ն կայուն շահաբաժինների վճարման հաշվին: ՇԱՀԱՌՈՒ (ՎՃԱՐՈՒՄԸ ՍՏԱՑՈՂ) - 1) երրորդ անձ (ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ), որի օգտին կամ որի հրամանով կատարվում է վճարումը, կամ որի անունով դուրս է գրվում չեկ, մուրհակ կամ վճարային այլ փաստաթուղթ: Սովորաբար վճարային փաստաթղթի վրա նշվում է «վճարել հրամանը» մակագրություն, որի օգտին կամ որի հրամանով կատարվում է վըճարումը: Օգտագործվում է փաստաթղթային ակրեդիտիվների, ինկասոյի, երաշխիքի իրացման կամ ավանդային սերտիֆիկատ գնելու ժամանակ: Ակրեդիտիվներով հաշվարկների ժամանակ թողարկող բանկը պետք է շահառուի օգտին վճարում կատարի հաճախորդի խնդրանքով կամ ակցեպտավորի (հոժարագրի) փոխանցելի մուրհակները, որոնք դուրս են գրվել իր` շահառուի կողմից: Ինկասոյի դեպքում պետք է վճարել փոխանցելի մուրհակը շահառուի օգտին: Երաշխիքի դեպքում երաշխիք տվող անձը պատասխանատվություն է կրում շահառուի առջն` երաշխիքի պայմաններին համապատասխան ն դրա գումարի սահմաններում: Ավանդային սերտիֆիկատ գնելիս շահառուն թողարկող բանկից կամ ցեսիոներից (նրան ցեսիայի իրավունք տալու դեպքում) պետք է ստանա հասանելիք գումարը, 2) ռենտա ստացողը, 3) կտակով ժառանգորդը, 4) ապահովագրական

պոլիսով փոխհատուցում ստացողը, 5) անձ, որի օգտին խնամակալը կառավարում է ֆինանսական ռեսուրսները:

ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

(ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ) - դրանք են. 1) Իրացվող արտադրանքի շահութաբերությունը, որն իրենից ներկայացնում է իրացումից շահույթի ն իրացումից հասույթի (զուտ հասույթի) հարաբերակցությունը: Այս ցուցանիշով բնորոշվում է իրացումից հասույթում (զուտ հասույթում) այդ շահույթի տեսակարար կշիռը ն լավ է, որ այն բարձր լինի, քանի որ դրա մեծությամբ է պայմանավորված նան ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտների կազմավորումն ու ավելացումը: 2) Սեփական կապիտալի շահութաբերությունը, որը որոշվում է շահութահարկի վճարումից հետո զուտ շահույթի ն սեփական կապիտալի միջին մեծության հարաբերակցությամբ: Այս ցուցանիշն իր էությամբ կարնորներից մեկն է, քանի որ նրա մեծությամբ է արտահայտվում տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսական կայուն վիճակը: 3) Հիմնական գործունեության շահութաբերությունը, որը հաշվարկվում է իրացումից շահույթի ն իրացված արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) լրիվ ինքնարժեքի հարաբերակցությամբ: Այս ցուցանիշը բնորոշում է մեկ միավոր լրիվ ինքնարժեքին բաժին ընկնող իրացումից ստացվող շահույթի գումարի չափը, ն որքան բարձր լինի կատարվող ծախսի հատույցի չափը` կնշանակի, տվյալ տնտեսավարող սուբյեկտն աշխատել է արդյունավետ ն ապահովել է բարձր շահույթի ստացում: 4) Ընդհանուր ակտիվների շահութաբերությունը, որն արտահայտվում է հարկումից հետո զուտ շահույթի ն ընդհանուր ակտիվների միջին մեծության հարաբերակցությամբ: Այս ցուցանիշը բնորոշում է միջին հաշվով ընդհանուր ակտիվների (հաշվեկշռի հանրագումարի) մեկ միավորին բաժին ընկնող զուտ շահույթի (շահութահարկի վճարումից հետո) գումարի չափը, ն այն նան ցույց է տալիս ընդհանուր ակտիվների հատույցի մեծությունը: 5) Ընթացիկ ակտիվների շահութաբերությունը, որն իրենից ներկայացնում է հարկումից հետո զուտ շահույթի ն ընթացիկ ակտիվների միջին մեծության հարաբերակցությունը: Այս ցուցանիշը նույն իմաստն

ունի, ինչ որ ընդհանուր ակտիվների շահութաբերությունը: 6) Ներդրումների շահութաբերությունը, որը որոշվում է սովորական (ֆինանսատնտեսական) գործունեությունից շահույթի ն սեփական ու ոչ ընթացիկ պարտավորությունների միջին մեծությունների գումարի հարաբերակցությամբ: Հատկապես այս ցուցանիշը հաշվարկելիս շատ կարնոր է ոչ ընթացիկ պարտավորությունների նպատակային օգտագործումը ն դրա միջին հաշվով մեկ միավորի գծով շահույթի ապահովումը: Հակառակ դեպքում` անիմաստ է ներդրումային քաղաքականության իրականացումը: 7) Շահույթի նորման, որը հաշվարկվում է սովորական (ֆինանսատնտեսական) գործունեությունից ստացված շահույթի ն ոչ ընթացիկ ակտիվների (հիմնական միջոցներ ն այլ ներդրումներ) ու նյութական ընթացիկ ակտիվների (պաշարների) միջին մեծությունների գումարի հարաբերակցությամբ: 8) Վաճառքի ծավալի շահութաբերությունը, որն իրենից ներկայացնում է հարկումից հետո զուտ շահույթի ն իրացումից հասույթի (զուտ հասույթի) հարաբերակցությունը: Այն ցույց է տալիս հարկային վճարումներից հետո տնտեսավարող սուբյեկտների ենթակայության տակ գտնվող զուտ շահույթի տեսակարար կշիռը` իրացումից հասույթում (զուտ հասույթում): Նշված բոլոր ցուցանիշներն էլ հաշվարկվում են հաշվապահական հաշվեկշռի ն ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության տվյալների հիման վրա: ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿ - հարկ վճարողների կողմից օրենքով սահմանված կարգով ն չափով պետական բյուջե վճարվող ուղղակի հարկ է: Շահութահարկ են վճարում Հայաստանի Հանրապետության ռեզիդենտները (պետական գրանցում ստացած իրավաբանական անձինք ն իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպությունները), որոնց համար հարկվող օբյեկտ է համարվում ՀՀ տարածքում ու նրա սահմաններից դուրս ստացվող հարկվող շահույթը, ն ոչ ռեզիդենտները (օտարերկըրյա պետություններում ստեղծված իրավաբանական անձինք ու իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպությունները, ինչպես նան` միջազգային կազմակերպություններն ու դրանց կողմից ՀՀ–ից դուրս ստեղծված իրավաբանա346

կան անձինք ն իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպությունները), որոնց համար հարկվող օբյեկտ է համարվում հայաստանյան աղբյուրներից ստացվող հարկվող շահույթը, բացառությամբ` ՀՀ բյուջետային հիմնարկների ն ՀՀ կենտրոնական բանկի: ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ - տարբերակվում են շահութահարկ վճարողների երկու խումբ` ռեզիդենտներ (հայաստանյան կազմակերպություններ) ն ոչ ռեզիդենտներ (օտարերկրյա ն միջազգային կազմակերպություններ): Էական է համարվում այն, որ ռեզիդենտները շահութահարկը վճարում են իրենց համաշխարհային եկամուտներից, իսկ ոչ ռեզիդենտները` ՀՀ-ում ստացած եկամուտներից:

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ԱՄՈՐՏԻԶԱՑԻՈՆ

ՄԱՍՀԱՆՈՒՄՆԵՐ - հարկային նպատակով ամորտիզացիոն մասհանումները կատարվում են գծային եղանակով, այսինքն` հավասարաչափ, ակտիվների օգտագործման տնողության ընթացքում: Ամորտիզացիոն մասհանումների տարեկան մեծությունը հաշվարկվում է ակտիվների սկզբնական արժեքի ն ամորտիզացիոն ժամկետի հարաբերակցությամբ: ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ԵԿԱՄՈԻՏ ՉՀԱՄԱՐՎՈՂ ՏԱՐՐԵՐ - որոշ գործարքների կամ գործառնությունների արդյունքում հարկ վճարողի սեփական կապիտալի աճը չի հանգեցնում հարկվող շահույթի համապատասխան աճի, ուստի դրանք հարկային նպատակներով եկամուտ չեն դիտվում: ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ԾԱԽՍ ՉՀԱՄԱՐՎՈՂ ՏԱՐՐԵՐ - որոշ գործարքների կամ գործառնությունների արդյունքում հարկ վճարողի սեփական կապիտալի նվազեցումը չի հանգեցնում հարկվող շահույթի համապատասխան նվազեցման, ուստի դրանք հարկային նպատակներով ծախս չեն դիտվում:

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ԾԱԽՍԵՐ - ծախսերը կազմում են համախառն եկամտից նվազեցման ենթակա հիմնական խումբը: Հարկային նպատակով ծախսերին են դասվում նյութական ծախսերը, աշխատանքի վարձատրության գումարները, ամորտիզացիոն մասհանումները, վարձակալության վճարները, գովազդային ծախսերը, ներկայացուցչական ծախսերը, մարկեթինգի ծախսերը, գործուղման ծախսերը, կադրերի վերապատրաստման ծախսերը ն այլն:

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

ԾԱԽՍԵՐ - դրանց են վերաբերում այն նյութական ռեսուրսների արժեքները, որոնք հարկատուի գործունեության ընթացքում անմիջականորեն սպառվում են կամ իրենց արժեքն ամբողջությամբ փոխանցում են արտադրանքին կամ ծառայությանը: Նյութական ծախսերն արտացոլում են օգտագործված նյութական ռեսուրսների սկզբնական արժեքները:

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ՆՎԱԶԵՑՈՒՄՆԵՐ

- նվազեցումների հիմնական տեսակներն են` ծախսերը, կորուստներն ու այլ նվազեցումները, ինչպես օրինակ` ստացված շահաբաժինները, գործունեությունից պատճառված վնասները ն այլն: ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ - բոլոր ռեզիդենտները տարին մեկ անգամ իրենց շահութահարկի հաշվարկը կատարում ն ներկայացնում են հարկային տեսչություն` ֆինանսական հաշվետվությունների հետ միասին: Ոչ ռեզիդենտները հայտարարագրում են ՀՀ-ում ստացված եկամուտները` ներկայացնելով տարեկան եկամուտների մասին հայտարարագիր, ինչպես նան կամայական (իրենց կողմից որոշված) ձնով հաշվետվություն` իրենց գործունեության մասին: ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՎՃԱՐՈՒՄ - հարկային գործակալների, ռեզիդենտների ն ոչ ռեզիդենտների համար վճարման ժամկետները տարբեր են: Հարկային գործակալների կողմից գանձված

հարկերի փոխանցման ժամկետը կախված է եկամուտների վըճարման ժամկետից: Որոշ պայմանների առկայության դեպքում հարկատուները կատարում են կանխավճարներ: ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ՕԲՅԵԿՏ - դա հարկվող շահույթն է, որն իրենից ներկայացնում է համախառն եկամտի ն նվազեցումների դրական տարբերությունը: Հարկվող շահույթից գանձվում է շահութահարկ` օրենքով սահմանված դրույքաչափով (209), որը կարող է ենթարկվել փոփոխման: ՇԱՀՈՒՅԹ ՍՏԱՆԱԼՈՒ ՆՊԱՏԱԿ ՉՀԵՏԱՊՆԴՈՂ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ - իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող այն կազմակերպությունն է, որի սեփականատիրոջը կանոնադրությամբ արգելված է ներդրված գույքից շահույթ ստանալ: Նման կազմակերպություն կարող է համարվել մեկ անձի (ընտանիքի) կողմից որպես իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող ձեռնարկությունը, ինչպես նան` ձեռնարկության կամ կազմակերպության կողմից որպես դուստր կազմակերպությունը ն մի քանի անձանց (այդ թվում ն իրավաբանական) կողմից` որպես սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունը: Այդ կազմակերպությունը չի կարող անդամակցել տնտեսական այն միավորումներին, որոնք շահույթ ստանալու նպատակ են հետապնդում: Միաժամանակ այդ կազմակերպությունն ստացած եկամուտը կարող է ծախսել միայն իր կանոնադրական գործունեության հետ կապված նպատակներով: Կազմակերպության հիմնադիր փաստաթուղթը նրա կանոնադրությունն է, իսկ որպես սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն` նան հիմնադիր պայմանագիրը: Կազմակերպության անվանումից պետք է պարզ լինի նրա շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդելը ն գործունեության ոլորտը: Թույլատրվում է նշել հիմնադրի (հիմնադիրների) անվանումը (անունը), «Հիմնադրամ» կամ «Բարեգործական հիմնադրամ» բառերը, եթե դրանք համապատասխանում են շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող կազմակերպության կանոնադրական գործունեությանը:

ՇԱՀՈՒՅԹԻ ԿԱՊԻՏԱԼԱՑՈՒՄ - 1) ֆիրմայի տնտեսական արժեքի գնահատումն է` ապագայում ենթադրվող զուտ շահույթի ներկա ժամանակի բերելու միջոցով, 2) չբաշխված շահույթի վերածումը ընկերության կանոնադրական կապիտալի: ՇԱՐԺԱԿԱՆ ԳՈՒՅՔ - գույք, որը Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությանը համապատասխան, սահմանված չէ որպես անշարժ գույք: ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱԳՈՒԹՅՈՒՆ - որոշակի ժամանակաշրջանում, սովորաբար մեկ տարում, դրամական միավորի կատարած պտույտների միջին թիվն է: Սովորաբար հաշվարկվում է համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) ն դրամական ագրեգատներից որնէ մեկի հարաբերակցությամբ: Իրենից ներկայացնում է դրամական զանգվածի ն ապրանքների ու ծառայությունների վրա կատարված ծախսերի հարաբերակցությունը գնահատելու ցուցանիշ: Շրջանառության արագության ավելացումը նշանակում է տնտեսական աճ: ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԳՏՆՎՈՂ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԳՐԱՎ համարվում է գրավատուի մոտ թողնված ապրանքների գրավը` գրավատուին իրավունք վերապահելով փոխել գրավ դրված գույքի (ապրանքային պաշարների, հումքի, նյութերի, կիսաֆաբրիկատների, պատրաստի արտադրանքի ն այլն) կազմը ն բնական ձնը, պայմանով, որ դրանց ընդհանուր արժեքը չնվազի գըրավի մասին պայմանագրում նշվածից: Շրջանառության մեջ գտնվող գրավ դրված ապրանքների արժեքի նվազեցումը թույլատրվում է գրավով ապահովված պարտավորության կատարվածի մասին համաչափ, եթե այլ բան նախատեսված չէ պայմանագրով: ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ - 1) ապրանքային արտադրությանը բընորոշ` աշխատանքի արդյունքների, դրամի ն սեփականության այլ օբյեկտների առք ու վաճառքի միջոցով, փոխանակության ձն է, 2) բանկի կողմից թողարկված ն շրջանառության մեջ գտնվող

բանկնոտների ընդհանուր արժեքն է` ի տարբերություն բանկային պահուստներում գտնվող ամբողջ դրամի: ՇՈՒԿԱ - ապրանքների ու ծառայությունների առկա ն հնարավոր գնորդների ու վաճառողների ամբողջություն է: Այլ կերպ ասած` շուկան գնողունակ պահանջարկով տարբերակված ըսպառողական առանձին խմբերի ամբողջություն է ն ձնավորվում է տնտեսական, ժողովրդագրական, սոցիալական ն հոգեբանական ամբողջական գործոնների փոխազդեցության հետնանքով: ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔ - ապրանքների (ծառայությունների), այդ թվում` բորսայական ապրանքների, արժեթղթերի ն արտարժույթի ընթացիկ արժեքն է, որը որոշվում է շուկայում յուրաքանչյուր պահին ձնավորված պահանջարկի ն առաջարկի հարաբերակցության հիման վրա: Այդ գնով սեփականատերը պատրաստ է վաճառել ունեցվածքը, իսկ մի շարք գնորդներ պատրաստ են այն գնել: Կազմակերպության հաշվեկշռում նման ունեցվածքը գրանցվում է սկզբնական արժեքով, թեպետն շուկայական արժեքը կարող է էապես տարբերվել` արտահայտելով ընթացիկ գինը:

Ո ՈՉ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ - արդյունք են` հիմնական միջոցների, ֆինանսական ներդրումների, ոչ ընթացիկ այլ ակտիվների, գործունեության ընդհատման հետ կապված ակտիվների, փոխարժեքային տարբերությունների, անհատույց ստացված ակտիվների, ֆինանսական ներդրումների (շահաբաժիններ, տոկոսներ), կապակցված կազմակերպությունների շահույթի բաժնեմասի, ֆինանսական վարձակալության: ՈՉ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԾԱԽՍԵՐ արդյունք են` հիմնական միջոցների, ֆինանսական ներդրումների, ոչ ընթացիկ այլ ակտիվների ձեռք բերման հետ կապված

փոխարժեքային տարբերությունների, վարկերի ն փոխառությունների, կապակցված կազմակերպությունների վնասի բաժնեմասի, ֆինանսական վարձակալության: ՈՉ ԸՆԹԱՑԻԿ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - տնտեսական միջոցների (ակտիվի) մի մասն են, որոնք արտացոլվում են հաշվապահական հաշվեկշռի 1-ին բաժնում, ն նրանում ներառվում են հիմնական միջոցները, ֆինանսական վարձակալությամբ ստացված հիմնական միջոցները, ոչ նյութական ակտիվները, ֆինանսական վարձակալությունում զուտ ներդրումները ն այլ ոչ ընթացիկ ակտիվները: ՈՉ ԸՆԹԱՑԻԿ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - դրանք են` շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցները (շենքեր, կառուցվածքներ, փոխանցող հարմարանքներ, մեքենաներ ն սարքավորումներ, տրանսպորտային միջոցներ, արտադրական ու տնտեսական գույք ն գործիքներ, բազմամյա տնկարկներ, բանող ն մթերատու անասուններ, այլ միջոցներ), շահագործման մեջ չգտնվող հիմնական միջոցները (շահագործման չհանձնված հիմնական միջոցներ, ժամանակավորապես շահագործումից հանված հիմնական միջոցներ ն դրանց մաշվածություն, շահագործումից հանված ն օտարման նպատակով պահվող հիմնական միջոցներ), հողամասերը, բնական ռեսուրսները ն դրանց սպառումը, անավարտ, ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվները (կառուցման ընթացքում գտնվող հիմնական միջոցներ, տեղակայման ենթակա սարքավորումներ, հետագա կապիտալացվող ծախսումներ), ֆինանսական վարձակալության ստացված հիմնական միջոցները, ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվների արժեզրկումից կորուստները:

ՈՉ ԸՆԹԱՑԻԿ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - տնտեսական

միջոցների (ակտիվի) կազմավորման աղբյուրների (պասիվի) մի մասն են, որոնք արտացոլվում են հաշվապահական հաշվեկշռի պասիվում, ն նրանում ներառվում են երկարաժամկետ բանկային վարկերն ու փոխառությունները, ֆինանսական վարձակա352

լության գծով երկարաժամկետ պարտավորությունները, հետաձգված հարկային պարտավորությունները ն ոչ ընթացիկ այլ պարտավորություններ: ՈՉ ԼՐԻՎ ԳՈՒՅՔԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ - կատարվում է այն ժամանակ, երբ գույքի կամ ձեռնարկատիրական ռիսկի ապահովագրության պայմաններում ապահովագրական գումարը սահմանվել է ապահովագրական արժեքից ցածր: Այդ դեպքում ապահովագրողն` ապահովագրական պատահարը վրա հասնելիս, պարտավոր է ապահովագրվողին (շահառուին) հատուցել վերջինիս կրած վնասների մի մասը` ապահովագրական արժեքի նկատմամբ ապահովագրական գումարին համամասնական չափով: Պայմանագրով կարող է նախատեսվել ապահովագրական հատուցման առավել բարձր գումար, սակայն ապահովագրական արժեքից ոչ ավելի չափով: ՈՉ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ - ոչ ընթացիկ ակտիվների այն մասն են, որոնք չունեն ֆիզիկական մարմնավորում, սակայն ունեն իրական արժեք` առաջին հերթին ակտիվը տիրապետողի համար: Այդպիսի ակտիվներից են` կազմակերպության վարկի ն գործարար կապերի պայմանական արժեքը, մտավոր սեփականությունը, արտոնագրերը, հեղինակային իրավունքները, առնտրանշանները, ապահովագրական պոլիսները, ծրագրային ապահովումը, հողի ու բնական ռեսուրսների օգտագործման իրավունքը ն այլ ոչ նյութական ակտիվները: Ամենից անտեսանելի ն անշոշափելի ոչ նյութական ակտիվները, հավանաբար, կազմակերպության վարկն ու գործարար կապերն են, քանի որ դրանց առկայությունը չի ամրագրվում որնէ փաստաթղթում ն դժվար է գնահատել դրանց առնտրական արժեքը: Սակայն դրանք հաճախ շահույթի կարնոր գործոն են դառնում: ՈՉ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ - ոչ պետական են համարվում այն կազմակերպությունները, որոնց գույքի 509-ից ավելին քաղաքացիների կամ կոլեկտիվ սեփականություն է:

ՈՉ ՌԵԶԻԴԵՆՏՆԵՐ - դրանք են. ա) արտասահմանում մշտական բնակության վայր ունեցող ՀՀ քաղաքացիները, օտարերկրյա քաղաքացիություն չունեցող անձինք, այդ թվում` ՀՀ տարածքում ժամանակավորապես գտնվող ֆիզիկական անձինք, բ) իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող կամ իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող այն ընկերություններն ու կազմակերպությունները, որոնք ստեղծված են օտարերկրյա պետությունների օրենսդրությանը համապատասխան ու գտնվում են Հայաստանի Հանրապետությունից դուրս, ինչպես նան` դրանց մասնաճյուղերը ն ներկայացուցչությունները, որոնք գտնվում են Հայաստանի Հանրապետությունում, գ) Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գտնվող օտարերկրյա դիվանագիտական ն պաշտոնական այլ ներկայացուցչությունները, ինչպես նան` միջազգային կազմակերպությունների ու օտարերկրյա ֆիրմաների ներկայացուցչությունները: ՈՐԱԿԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴ - ենթադրում է ռիսկի ծագման աղբյուրների ն պատճառների հայտնաբերումը, ռիսկի պոտենցիալ սահմանների որոշումը ն կարնորում է բոլոր հնարավոր ռիսկերի բացահայտումը: Չ ՉԱՊԱՀՈՎՎԱԾ (ԲԼԱՆԿԱՅԻՆ) ՎԱՐԿ - վարկ, որը տրվում է առանց որնէ ապահովման` փոխառուի լավ համբավի դիմաց: ՉԲԱՇԽՎԱԾ ՇԱՀՈՒՅԹ - ներառում է հարկումից հետո զուտ շահույթի այն մասը, որը չի վճարվել որպես շահաբաժին ն թողնվել է ներդրումային նպատակով: ՉԵԿ - անկանխիկ հաշվարկային գործառնությունների իրականացման փաստաթուղթ է, ըստ որի չեկի տերը գրավոր համաձայնություն է տալիս իր հաշվից վճարելու դրամական միջոցներ` մատակարարի հաշվին, չեկում ցույց տրված գումարի չափով: Չեկերն օգտագործվում են իրավաբանական անձի կար354

գավիճակ ունեցող ն չունեցող ընկերությունների, կազմակերպությունների, հիմնարկությունների միջն փոխադարձ հաշվարկների իրականացման ժամանակ: ՉԵԿԱՅԻՆ ԱՎԱՆԴ - ավանդ առնտրային բանկում, որի հիման վրա կարելի է չեկ դուրս գրել: Այդպիսի ավանդներին վերաբերում են անժամկետ (ցպահանջ) ավանդները` ըստ ներկայացնողի չեկ դուրս գրելու իրավունքով, միջոցները խնայողական հաշվին ավտոմատ փոխանցելու իրավունքով ավանդները ն այլն: ՉԵԿԱՅԻՆ ԳՐՔՈՒՅԿ - մեկ գրքույկի տեսքով (սովորաբար 25 թերթ) միացված չեկերի ձնաթղթեր են, որոնք բանկի կողմից տրվում են բանկում չեկային հաշիվ բացելու ժամանակ: Չեկային գրքույկն իրենից ներկայացնում է բանկում չեկային հաշիվը տնօրինելու միջոց: Օգտագործելով չեկային գրքույկ ն այն բաժանելով առանձին չեկերի ու դրանք ներկայացնելով վճարման, հաճախորդը չեկերի միջոցով ոչ միայն կարող է կանխիկ դրամ ստանալ իր ընթացիկ հաշվից, այլ նան դրանցով անմիջապես հաշվարկներ կատարել ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց հետ: Չեկերը, որպես կանոն, ձնակերպվում են հատուկ ձնաթղթերի վրա, որոնք պատրաստվում են տպագրական եղանակով հատուկ թղթի վրա ն ապահովվում են հաջորդական համարակալումով: Պ ՊԱԿԱՍՈՐԴ - դրամական միջոցների, ապրանքների ն այլ արժեքների փաստացիի նկատմամբ պակաս չափով լինելու բացահայտումն է: Այն կարող է տեղի ունենալ սահմանված նորմաներից ավելի կորուստների, հաշվառման մեջ թույլ տրված սխալների, ապրանքանյութական արժեքների ու դրամական միջոցների հափշտակման ն գողության հետնանքով: Պակասորդը հայտնաբերվում է գույքագրման միջոցով` հաշվապահական հաշ-

վառման մեջ արտացոլված ն առկա արժեքների քանակային համեմատությամբ: ՊԱԿԱՍՈՒՐԴ - 1) կազմակերպության պարտավորությունների գերազանցումը նրա ակտիվներին ու եկամուտներին, 2) տվյալ բյուջետային ժամանակաշրջանի փաստացի պարտավորությունների ու ծախսերի գերազանցումը այդ ժամանակաշրջանի համար սահմանված բյուջեին, 3) որնէ նպատակի (նպատակների) հետ կապված պարտավորությունների կամ ծախսերի գերազանցումն է այդ նպատակի համար նախատեսված նախահաշվային գումարին, 4) բյուջետային ծախսերի գերազանցումը եկամուտներին (բյուջեի պակասուրդ): ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ ԿՈՐ - կոր, որը ցույց է տալիս ապրանքի (ծառայության) պահանջարկի կախվածությունը դրա գնից: Այլ կերպ ասած, ապրանքի (ծառայության) շուկայական գնի ն գընորդների կողմից այդ գնով գնվող քանակի միջն փոխկապվածության գծապատկերումն է: Եթե պահանջարկի կորը թեքված է դեպի ներքն, ապա արդյունքում ստացվում է, որ ապրանքների ու ծառայությունների գների իջեցմանը զուգընթաց դրանց գնումների քանակն աճում է, իսկ հակառակ դեպքում` գների աճին զուգընթաց, գնվող ապրանքների ու ծառայությունների քանակն արդեն կկրճատվի: Պահանջարկի վրա, գնի հետ միասին, ազդում են նան մի շարք այլ գործոններ, այդ թվում` սպառողների եկամուտների միջին մեծությունը, շուկայի չափը, փոխարինող ապրանքների գները, նախասիրություններն ու նախապատվությունները: Այս գործոններից յուրաքանչյուրի ազդեցությունը կհանգեցնի պահանջարկի կորի փոփոխության: ՊԱՀՈՒՍՏՆԵՐ - 1) արդյունք են տնտեսավարող սուբյեկտների ենթակայության տակ գտնվող զուտ շահույթից մասհանումների, որի գումարի չափը որոշվում է կանոնադրական կապիտալի գումարի նկատմամբ սահմանված տոկոսադրույքի չափով (159): Պահուստային կապիտալն օգտագործվում է պատճառված կորուստները ծածկելու, ինչպես նան ընկերության պար356

տատոմսերը մարելու ն բաժնետոմսերը ետ գնելու համար: Պահուստային կապիտալը չի կարող օգտագործվել այլ նպատակների համար, 2) այն միջոցներն են, որոնք կոչված են չնախատեսված ծախսեր կատարելու, ինչպես նան` չհայտարարված շահաբաժինների վճարման ն պարտավորությունների մարման համար: ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - համարվում է երկու կամ մի քանի անձանց համաձայնությունը, որն ուղղված է քաղաքացիական իրավունքներ ն պարտականություններ սահմանելուն, փոփոխելուն կամ դադարեցնելուն: Երկուսից ավելի կողմերի միջն կնքված պայմանագրերի նկատմամբ պայմանագրի մասին ընդհանուր դրույթները կիրառվում են, եթե դա չի հակասում նման պայմանագրերի բազմակողմանի բնույթին: Քաղաքացիները ն իրավաբանական անձինք ազատ են պայմանագիրը կնքելիս: Պայմանագիր կնքելուն հարկադրել չի թույլատրվում, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ պայմանագիր կնքելու պարտականությունը նախատեսված է կամովին ստանձնած պարտավորությամբ: Կողմերը կարող են կնքել ինչպես օրենքով կամ այլ իրավական ակտերով նախատեսված, այնպես էլ` չնախատեսված պայմանագիր: ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ՓՈԽԱՐԺԵՔ (ԿՈՒՐՍ) - արտարժույթի փոխարժեքն է, որը որոշում է տվյալ երկրի իրավասու պետական մարմինը (սովորաբար կենտրոնական բանկը): Եթե այն տարբերվում է շուկայական փոխարժեքից, ապա կենտրոնական բանկը պետք է պատրաստ լինի պաշտպանելու պաշտոնական փոխարժեքը, որպեսզի այդ երկու փոխարժեքները համընկնեն: Այդ առումով պետք է իրականացնի բաց շուկայական քաղաքականություն: ՊԱՇՏՈՆԱՊԵՍ ԳՐԱՆՑՎԱԾ ԳՈՐԾԱԶՈՒՐԿՆԵՐ - համարվում են հանրապետության տարածքում մշտապես բնակվող աշխատունակ տարիքի այն աշխատունակ քաղաքացիները, ովքեր դիտարկվող ժամանակաշրջանում աշխատանք (եկամտա357

բեր զբաղմունք) չեն ունեցել, աշխատանք են փնտրել զբաղվածության տարածքային կենտրոնների օգնությամբ, պատրաստ են եղել անմիջապես, կամ օրենսդրությամբ սահմանված ժամանակաշրջանի ընթացքում անցնել աշխատանքի: ՊԱՍԻՎՆԵՐ - տնտեսավարող սուբյեկտների ենթակայության տակ գտնվող տնտեսական միջոցների (ակտիվների) կազմավորման աղբյուրներն են, որոնք իրենց բովանդակությամբ հանդես են գալիս սեփական կապիտալի, ոչ ընթացիկ պարտավորությունների ն ընթացիկ պարտավորությունների տեսքով: Պասիվներն իրենց արժեքային առումով արտացոլվում են հաշվապահական հաշվեկշռի աջ կողմում (պասիվային մաս): ՊԱՍԻՎՆԵՐ ՈՉ ՀՐԱՏԱՊ - ընթացիկ պարտավորություններից կրեդիտորական պարտքերն են (առնտրային կրեդիտորական պարտքերը, կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքը բյուջեին, պարտադիր սոցիալական ապահովագրության գծով պարտքերը ն այլն), շահաբաժինների գծով կանխավճարները, այլ կրեդիտորական պարտքերը, որոնք սահմանված ժամկետում չեն վճարվում:

ՊԱՐԶ ՄԻՋԻՆ

հետնյալ բանաձնով`

ԵՐԿՐԱՉԱՓԱԿԱՆ

հաշվարկվում

ո X երկ.(պ.) = ո x1 ⋅ x 2 ⋅ ... ⋅ xո = ո Ι xi , i=1

որտեղ` Xi-ը ուսումնասիրվող ցուցանիշի i–րդ տարբերակի բացարձակ կամ հարաբերական մեծություններն են, ո-ը ուսումնասիրվող ցուցանիշի տարբերակների (ըստ ժամանակաշրջանների) թվաքանակն է, ո Ι xi -ը ուսումնասիրվող ցուցանիշի i տարբերակների արi=1

տադրյալն է:

Նշված միջինի բանաձնով հաշվարկվում է դինամիկայի ցուցանիշներից աճի միջին տեմպը` գործակցով կամ տոկոսային արտահայտությամբ: ՊԱՐԶ ՏՈԿՈՍՆԵՐ - հաշվարկվում է որպես վճար վարկի (ավանդի) դիմաց, այսինքն` տոկոսները կարելի է գանձել ինչպես վարկային (ավանդային) գործարքի սկզբում, այնպես էլ` նրա վերջում: Այսպես, եթե տոկոսները հաշվարկվում են վարկային (ավանդային) գործարքի ավարտին, մարման ժամկետը լրանալուց, ապա որոշվում է պարզ տոկոսադրույքների բանաձնով` ՏՀՔ+| որտեղ` Ք - սկզբնական վարկային (ավանդային) մայր գումարն է, | - ըստ սահմանված տոկոսադրույքի հասանելիք տոկոսային եկամուտն է, Տ - մարման կամ ետ վերադարձման ենթակա գումարը` տոկոսային եկամտի հետ համատեղ: Տ=Ք+

Ք⋅i

⎛ ⎝

t = Ք⎜ 1 +

⎞ 100 ⎠ i

t⎟

որտեղ` i-ն–տոկոսադրույքն է, t-ն - վարկի (ավանդի) տրամադրման կամ հետ վերադարձման ժամկետը: ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿ - սույն օրենքով սահմանված չափերով ու ժամկետներում ձեռնարկատիրական գործունեության համար պետական բյուջե վճարվող` ավելացված արժեքի հարկին ն (կամ) շահութահարկին (եկամտահարկին) փոխարինող հարկ է: Առնտրային կազմակերպությունների համար պարզեցված հարկը փոխարինում է ավելացված արժեքի հարկին ն (կամ) շահութահարկին, իսկ անհատ ձեռնարկատերերի համար` փոխարինում է ավելացված արժեքի հարկին ն (կամ) եկամտահարկին: ՀՀ-ում պարզեցված հարկ վճարող են համարվում իրենց հաշվառման վայրի հարկային մարիններին սահմանված ժամկետ359

ներում ն կարգով հայտարարագիր ներկայացրած առնտրային կազմակերպությունները, անհատ ձեռնարկատերերը ն նպաստները: ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄՆԵՐ «Պարզեցված հարկի մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված են որոշակի պայմաններ, որոնց չբավարարող անձինք չեն կարող համարվել պարզեցված հարկ վճարողներ, օրինակ` վարկային կամ ապահովագրական կազմակերպությունները, ներդրումային հիմնադրամները, արժեթղթերի շուկայի մասնագիտացված կազմակերպությունները, խաղատների, շահումով խաղերի կամ վիճակախաղերի կազմակերպման գործունեություն իրականացնողները, խորհրդատվական ն աուդիտորական ծառայություններ մատուցողները, ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքներ արտադրողները, նախորդ տարվա ընթացքում այնպիսի ապրանքներ ներմուծողները, որոնց համար ներմուծման պահին նախատեսված չէ ԱԱՀ-ի գանձում, ն եթե այդ ապրանքների չիրացված մնացորդը գերազանցում է օրենքով սահմանված գումարը, գյուղատնտեսական արտադրանք արտադրողները, ժամկետանց հարկային պարտավորություններ ունեցող հարկատուները, որոնց պարտքը կազմում է սահմանված չափով որոշակի գումար: ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿԻ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԴԱԴԱՐՈՒՄ տնտեսավարող սուբյեկտը, պարզեցված հարկ վճարող ճանաչվելուց հետո, հարկային տարվա ընթացքում մի շարք պատճառներով կարող է դադարել այդպիսին համարվելուց: Այդպիսի պատճառներ կարող են հանդիսանալ` ժամկետանց հարկային պարտավորությունների առկայությունը, այդ դաշտում չթույլատրված գործունեություն իրականացնելը, ակցիզային դրոշմանիշերի հետ կապված որոշ իրավախախտումների առկայությունը ն այլն: ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ - պարզեցված հարկի դրույքաչափերը տարբերակվում են ըստ գործունեության տեսակների ն շրջանառության ծավալների: Խանութների, կըր360

պակների (տաղավարների) միջոցով առնտրական գործունեության մասով դրույքաչափը սահմանված է 3.59-ի չափով` անկախ իրացման շրջանառության ծավալից, վարձակալության ն նոտարական գործունեության համար հարկի դրույքաչափը համապատասխանաբար սահմանված է 10 ն 209-ի չափով, իսկ գործունեության մնացած տեսակների համար սահմանված է երկաստիճան սանդղակ` 79 (մինչն 30 մլն. դրամ շրջանառության նկատմամբ) ն 129 (30 մլն. դրամը գերազանցող շրջանառության նպատմամբ): Նշված դրույքաչափերը ենթակա են փոփոխության ըստ համապատասխան օրենքի:

ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՄԱՆ

ԵՎ ՀԱՐԿԻ ՎՃԱՐՄԱՆ ԺԱՄԿԵՏՆԵՐ - պարզեցված հարկ վճարողների համար հաշվետու ժամանակաշրջան է համարվում եռամսյակը: Հարկի հաշվարկները հարկային մարմին են ներկայացվում եռամսյակը մեկ` մինչն հաշվետու ժամանակաշրջանին հաջորդող ամսվա համար սահմանված ժամկետը: Հարկի վճարման ժամկետը նս համընկնում է նշյալ ժամկետին:

ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՄԱՆ ԿԱՐԳԻՑ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԿԱՐԳԻՆ ԱՆՑՆԵԼ - հարկման ընդհանուր կարգին անցնելուց հետո հարկատուները շահութահարկը (եկամտահարկը) հաշվարկում ն վճարում են միայն հարկման ընդհանուր կարգին վերաբերող ժամանակահատվածի համար: Սակայն շահութահարկի (եկամտահարկի) հաշվարկի մեջ ընդգրկվում է նան պարզեցված հարկի մեջ պարունակվող շահութահարկը (եկամտահարկը) ներկայացնող գումարը:

ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ՕԲՅԵԿՏ - պարզեցված

հարկով հարկվում է հարկային տարվա ընթացքում հարկատուի կողմից մատակարարված ապրանքների, մատուցված ծառայությունների իրացման շրջանառությունը: Վարձակալության ն փոխառության գործարքներ իրականացնելու դեպքում իրացման շրջանառություն է համարվում այդ գործարքների համար նախատեսված հատուցումը:

ՊԱՐՏԱԴԻՐ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ - սահմանվում է քաղաքացիների սոցիալական շահերի ն պետության շահերի ապահովման նպատակով, որոշակի կատեգորիայի պետական ծառայողների կյանքի, առողջության ու գույքի գծով: Նըման տեսակի ապահովագրությունն իրականացվում է նախարարությունների ն գործադիր իշխանության այլ մարմինների (ապահովագրվողների) համար պետական բյուջեից տրամադրվող միջոցների հաշվին: ՊԱՐՏԱՊԱՆ (ԴԵԲԻՏՈՐ) - իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտ, անհատ ձեռներեց ն իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող տնտեսավարող սուբյեկտի սեփականատեր (մասնակից), ով ի վիճակի չէ կամ հրաժարվում է ժամանակին կատարել պարտատիրոջ (կրեդիտորի) հանդեպ ունեցած պարտավորությունները: ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ - ըստ որի մի անձը (պարտապանը) պարտավորվում է մեկ այլ անձի (պարտատիրոջ) օգտին կատարել որոշակի գործողություն. այն է` վճարել դրամ, հանձնել գույք, կատարել աշխատանք, մատուցել ծառայություն ն այլն, կամ ձեռնպահ մնալ որոշակի գործողություն կատարելուց, իսկ պարտատերն իրավունք ունի պարտապանից պահանջել կատարելու իր պարտականությունը:

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՉԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՌԻՍԿ - 1) այն ռիսկն

է, ըստ որի կազմակերպությունը սահմանված ժամկետում չի կատարի պայմանագրով ամրագրված վճարումը, 2) այն հավանականությունն է, ըստ որի հիմնական պարտքը կամ դրա գծով տոկոսները ժամանակին չեն վճարվի կամ կվճարվեն միայն մասամբ, 3) այն ռիսկն է, ըստ որի պարտատոմսեր թողարկողը ի վիճակի չի լինի կատարելու դրանով վճարումներ` պարտատոմսերին համապատասխան: ՊԱՐՏԱՏԵՐ (ԿՐԵԴԻՏՈՐ) - ֆիզիկական անձ, անհատ ձեռներեց, իրավաբանական անձ, իրավաբանական անձի կարգա362

վիճակ չունեցող տնտեսավարող սուբյեկտի սեփականատեր (մասնակից), ՀՀ պետական մարմիններ, ինչպես նան միջազգային կազմակերպություններ, որոնք պարտապանի (դեբիտորի) հանդեպ օրինական պահանջներ ունեն: ՊԱՐՏԱՏՈՄՍ - արժեթուղթ է, որը հավաստում է դրա տիրոջը` ըստ արժեթղթի անվանական արժեքի, սահմանված տոկոսադրույքով հաշվարկված տոկոսային եկամտի հետ միասին վերադարձնելու պարտավորությունը: Պարտատոմս ունեցողն այն թողարկող բաժնետիրական ընկերությունն է: Պարտատոմսերը կարող են թողարկվել` անվանական ն ըստ ներկայացնողի, տոկոսային ն անտոկոս, ազատ շրջանառող կամ սահմանափակ շրջանառելիությամբ: Բաժնետիրական ընկերությունը պարտատոմսեր է թողարկում միայն թողարկված բոլոր բաժնետոմսերի լրիվ վճարումից հետո` կանոնադրական կապիտալի 25 9-ից ոչ ավելի գումարով: Սեփականության ցանկացած ձնի տնտեսավարող սուբյեկտներ նույնպես կարող են թողարկել պարտատոմսեր, որի իրացումից ստացված գումարները օգտագործվում են միայն այդ սուբյեկտի զարգացման նպատակներով: Պարտատոմսերով տոկոսները վճարվում են` կա′մ պարբերաբար` դըրանց թողարկման ժամանակի ընթացքում, կա′մ էլ միանվագ` պարտատոմսի ժամկետը լրանալուց հետո: ՊԱՐՏՔ - դրամական միջոցների որոշակի գումար է կամ այլ ակտիվ, որը որնէ ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ փոխարինաբար վերցրել է մեկ այլ անձից, ն որպես կանոն, պարտավոր է վերադարձնել սահմանված ժամկետում` որոշակի պայմանների կատարմամբ: Պարտքն առաջանում է վճարման ուշացման կամ վարկի տրամադրման հետնանքով: Առնտրային գործառնություններում պարտքերը սովորաբար մարվում են ապրանքագրի ստացման օրվանից սկսած մեկ ամսվա ընթացքում, կամ պայմանագրով նախատեսված ժամկետում: Այդ ժամկետը լրանալուց հետո պարտքի գումարին կարող է հավելագրվել հաշվարկված տոկոսային գումար: Երկարաժամկետ պարտքը կարող է ձնակերպվել փոխանցվելի մուրհակով, որը

օտարվող (շրջանառվող) ֆինանսական միջոց է: Այդ պարտքը գործառուի ն գործատուի միջն իրավաբանորեն ձնակերպված համաձայնագիր է, որը սովորաբար նախատեսում է պարտքի վճարման որոշ երաշխիքներ: Երկարաժամկետ արժեթղթերի թողարկման հետնանքով առաջացած պարտքը ուղղվում է կարճաժամկետ արժեթղթերի թողարկման մարմանը: Տարբերում են ներքին ն արտաքին պարտք: ՊԱՐՏՔԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ - փաստաթուղթ, որը փոխառուն տալիս է պարատիրոջը` փոխատվություն ստանալու ժամանակ: Պարտքային պարտավորության մեջ նշվում են վարկի գումարը ն դրա մարման ժամկետը: Ստորագրվում է վարկը ստացած ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի վստահած (լիազորած) անձի կողմից: ՊԱՐՏՔԻ ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ - երկրի արտաքին պարտքի սպասարկմանը հատկացվող գումարի (կատարվող վճարումների) ն տվյալ երկրի արտահանումից ստացվող տարեկան եկամուտների հարաբերակցությունն է, արտահայտված տոկոսներով: Տվյալ գործակիցը երկրի արտաքին պարտքի նախանշման կարնորագույն ցուցանիշ է: ՊԱՐՏՔԻ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄ - այն համաձայնեցված ժամանակացույցին համապատասխան, պարտապանի կողմից հիմնական պարտքերի ն հաշվարկված տոկոսային գումարների ժամանակին վճարումն է պարտատիրոջը: Ընթացիկ պարտքի ըսպասարկումն այն վճարումների իրականացման գործընթացն է, որոնք անհրաժեշտ են տոկոսների, հիմնական ընթացիկ պարտքի գումարի վճարման, ինչպես նան պարտքի մարման պահուստներին հատկացումներ կատարելու համար: Պարտքի ապասարկումը փոխառության պայմանները ժամանակին ն լրիվ ծավալով կատարելն է, տոկոսային պարտատոմսերի գծով` տոկոսների կանոնավոր վճարումը ն պարտատոմսերի գնումը, զեղչով պարտատոմսերի գծով` դրանց ետ գնումը անվանական արժեքով, նպատակային պարտատոմսերի գծով` պարտատոմ364

սերը մարելիս ապրանքների ն ծառայությունների տրամադրումը: ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵ - մեկ տարվա (հունվարի 1-ից դեկտեմբերի 31-ը ներառյալ) առումով տվյալ պետության եկամուտների ն ծախսերի նախահաշիվն է, որում ներառվում են եկամուտների կազմավորման ու նախատեսվող ծախսերի ուղղությունները: Պետական բյուջեն կազմվում է տվյալ երկրի կառավարության կողմից ն վերջնական տեսքով ընդունվում ու հաստատվում է բարձրագույն օրենսդիր մարմնի (ազգային ժողովի) կողմից: ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԴԵՖԻՑԻՏ (ՊԱԿԱՍՈՒՐԴ) - դա արդյունք է, երբ պետական բյուջեի համար նախատեսվող ծախսերը գերազանցում են սպասվելիք եկամուտներին: ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԴԵՖԻՑԻՏԻ (ՊԱԿԱՍՈՒՐԴԻ) ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ - դրանք ներքին ն արտաքին աղբյուրներից ներգրաված փոխառու միջոցներն են. 1) ներքին, այդ թվում` ՀՀ կենտրոնական բանկի միջոցներ, ՀՀ առնտրային բանկերի միջոցներ, պետական արժեթղթեր (պարտատոմսեր, մուրհակներ), պետական կազմակերպությունների ն անավարտ շինարարության օբյեկտնների սեփականաշնորհումից մուտքեր, այլ ներքին աղբյուրներ: 2) Արտաքին, այդ թվում` միջազգային կազմակերպությունների միջոցներ (վարկեր), օտարերկրյա պետությունների միջոցներ (վարկեր), այլ արտաքին աղբյուրներ: ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ դրանք դասակարգվում են ըստ` ա) հարկային եկամուտների ն տուրքերի (պետական, տեղական), բ) ոչ հարկային եկամուտների, գ) կապիտալի գործառնություններից եկամուտների, դ) պաշտոնական տրանսֆերտներից մուտքագրումների: Հարկային եկամուտներ ն տուրքեր են` ավելացված արժեքի հարկը, ակցիզային հարկը, շահութահարկը, եկամտահարկը, գույքահարկը, հողի հարկը, հաստատագրված վճարները, մաքսային տուրքը, պետական տուրքը (բացառությամբ` օրենքով

սահմանված, համայնքների բյուջեներ մուտքագրվող պետական տուրքի տեսակների), հարկային օրենսդրությունը խախտելու համար գանձվող տուգանքները ն տույժերը (բացառությամբ` օրենքով սահմանված, համայնքների բյուջեներ մուտքագրվող հարկերի գծով չվճարման համար գանձվող տուգանքների ն տույժերի): Ոչ հարկային եկամուտներն են` Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի ծախսերի ն մասհանումների նկատմամբ եկամուտների գերազանցումից մուտքերը, դիվիդենտները (շահաբաժինները), պետական կազմակերպությունների ն գույքի, համայնքների վարչական տարածքից դուրս գըտնվող պետական պահուստի հողերի վարձակալության ն օգտագործման վարձավճարները ամբողջությամբ, պետության կողմից տրված վարկերի օգտագործման դիմաց վճարները (տոկոսները), բռնագրաված, տիրազուրկ ն ժառանգության իրավունքով պետությանն անցած գույքի իրացումից մուտքերը, պետական վիճակախաղերի անցկացումից ստացվող եկամուտները, իրավախախտումների համար գործադիր ն դատական մարմինների կողմից կիրառվող պատժամիջոցներից մուտքերը, ճանապարհային վճարը, օրենքով ն իրավական այլ ակտերով սահմանված` պետական բյուջե մուտքագրվող այլ ոչ հարկային եկամուտները: Կապիտալի գործառնություններից եկամուտներն են` պետությանը պատկանող հիմնական միջոցների օտարումից մուտքերը, պետական բյուջեի միջոցների հաշվին պահվող բյուջետային հիմնարկների հաշվեկշիռներում հաշվառվող գույքի օտարումից մուտքերը, պետության պահուստներում պահվող ապրանքանյութական արժեքների իրացումից մուտքերը, պետական սեփականություն համարվող հողի ն ոչ նյութական ակտիվների վաճառքից մուտքերը: Պաշտոնական տրանսֆերտներ են` օտարերկրյա պետությունների ն միջազգային կազմակերպությունների տրամադրած ու այլ աղբյուրներից ստացվող տրանսֆերտները:

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԾԱԽՍԵՐ - դրանք դասակարգվում են ըստ. ա) պետական կառավարման ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործառնությունների` ֆունկցիոնալ կամ գործառնական դասակարգման, բ) տնտեսագիտական բովանդակության: Պետական բյուջեի միջոցով ֆինանսավորվում են պետական նշանակության ծրագրերն ու ծախսերը հետնյալ հիմնական ուղղություններով` ընդհանուր բնույթի պետական ծառայությունների, պաշտպանության, հասարակական կարգի պահպանության ն անվտանգության, կրթության ն գիտության, առողջապահության, սոցիալական ապահովագրության ն սոցիալական ապահովության, բնակարանային կոմունալ տնտեսության, մշակույթի, սպորտի ն կրոնի, վառելիքաէներգետիկ համալիրի, գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության, ջրային տնտեսության ն ձկնաբուծության, լեռնահանքային արդյունաբերության ն հանքային հանածոների (բացառությամբ վառելիքի), վերամշակող արդյունաբերության, շինարարության ն բնապահպանության, տրանսպորտի ն կապի, ճանապարհային տնտեսության ն պետական բյուջեի ծախսերի հիմնական ուղղություններին չդասվող այլ ծախսերի, այդ թվում` կառավարության պահուստային հիմնադրամ, համայնքների բյուջեներին համահարթեցման սկզբունքով տրվող դոտացիաներ, համայնքների բյուջեներին պատվիրակված լիազորությունների համար տրամադրվող հատկացումներ, համայնքների կապիտալ ծախսերի ֆինանսավորման նպատակով պետական բյուջեից համայնքների բյուջեներին տրվող նպատակային հատկացումներ` սուբվենցիաներ:

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒՅՈՒՆ - բյուջեի կատարման հոսկողությունն իրականացնում է ՀՀ կառավարությունը` իր սահմանած կարգով, իսկ վերահսկողությունն իրականացնում է Ազգային ժողովը` տվյալ տարվա պետական բյուջեի մասին օրենքով սահմանված պահանջների կատարման նկատմամբ, օտարերկրյա պետություններից ն միջազգային կազմակերպություններից ստացված

փոխառությունների ու վարկերի օգտագործման նկատմամբ, բյուջետային պարտավորությունների կատարման, բյուջետային միջոցների ծախսման օրինականության ն հաստիքանախահաշվային կարգապահության պահպանման ուղղությամբ: ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԿԱՏԱՐՈՒՄ - բյուջեի կատարման կարգը սահմանում է ՀՀ կառավարությունը, որի կատարման ընթացքում պետական կառավարման համապատասխան մարմինների ղեկավարները կարող են պետական բյուջեի ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգմամբ նախատեսված հոդվածների միջն կատարել վերաբաշխումներ, որոնց հանրագումարը բյուջետային տարվա ընթացքում չի կարող գերազանցել տվյալ տարվա բյուջեի մասին օրենքով սահմանված չափաքանակը: Ազգային ժողովի հաստատած պետական բյուջեում փոփոխություններ ն (կամ) լրացումներ կարող են կատարվել Ազգային ժողովի պատգամավորների, կառավարության առաջարկությամբ` օրենսդրական նախաձեռնության կարգով: Պետական բյուջեում այն փոփոխությունները ն (կամ) լրացումները, որոնք նվազեցնում են պետական բյուջեի եկամուտները կամ ավելացնում ծախսերը, Ազգային ժողովը քննարկում է միայն կառավարության եզրակացության առկայությամբ ն ընդունվում է պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների մեծամասնությամբ: Պետական բյուջեում փոփոխությունները ն (կամ) լրացումները կատարվում են օրենքով: Պետական բյուջեի կատարման պատասխանատուն կառավարությունն է, ն յուրաքանչյուր եռամսյակի ավարտից հետո` 40 օրվա ընթացքում, Ազգային ժողով է ներկայացնում տեղեկատվություն: ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՆԱԽԱԳԻԾ - ներառում է` ՀՀ կառավարության բյուջետային ուղերձը, պետական բյուջեի մասին օրենքի նախագիծը, պետական բյուջեի նախագծի վերաբերյալ ՀՀ կառավարություն ներկայացված կենտրոնական բանկի պաշտոնական եզրակացությունը: Կառավարության բյուջետային ուղերձը ներառում է` կառավարության զեկույցը բյուջետային տարվա սոցիալ-տնտեսական

զարգացման ն հարկաբյուջետային քաղաքականության հիմնական ուղղությունների մասին, իսկ անհրաժեշտության դեպքում` նան բյուջեի կատարումն ապահովող օրենքների նախագծերը, պետության սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը բնութագրող հիմնական ցուցանիշների կանխատեսումն առաջիկա երեք տարվա համար, պետական բյուջեի մասին օրենքի նախագծի բացատրագիրը: Վերջինս այդ օրենքի նախագիծը հիմնավորող փաստաթղթերի ամբողջությունն է, որը ներառում է` պետական բյուջեի մասին օրենքի նախագծում նախատեսված եկամուտների, ծախսերի, դեֆիցիտի ն պրոդեֆիցիտի (հավելուրդի) հիմնավորումը, այդ թվում` դեֆիցիտի ֆինանսավորման նպատակով ներգրավվող վարկերի տոկոսադրույքները ն հատկացման ժամկետները, ինչպես նան` այդ ցուցանիշների համեմատական վերլուծությունը նախորդ տարվա ն ընթացիկ բյուջետային տարվա հաշվարկային ն սպասվելիք համապատասխան ցուցանիշների նկատմամբ:

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՊՐՈԴԵՖԻՑԻՏ (ՀԱՎԵԼՈՒՐԴ) - դա

արդյունք է, երբ պետական բյուջեի համար սպասվելիք եկամուտները գերազանցում են նախատեսվող ծախսերին: ՊԵՏԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ - պետական գործակալների կողմից ստացվող եկամուտները (հարկեր, սակագներ, տարիֆներ), տուրքերն ու ոչ հարկային այլ վճարումներն են: Ոչ հարկային պետական վճարումները լինում են պարտադիր ն կամավոր: Պարտադիր վճարումների հիմք է հանդիսանում իրավասու մարմինների կողմից իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց օգտին որոշակի գործողությունների կատարումը (այս կամ այն իրավունքների տրամադրումը, աշխատանքների, ծառայությունների կատարումը): Ոչ հարկային պետական եկամտի մեջ մտնող կամավոր վճարումների մուծումը հիմնված է իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց կամքի ազատ արտահայտման վրա: Ոչ հարկային վճարումների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանց բնորոշ է մուտք եղած գումարների օգտագործման նպատակայնությունը:

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐ - պետությանը ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններին` Սահմանադրությամբ ն օրենքներով վերապահված լիազորությունների իրականացման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների ձնավորման ն ծախսման որոշակի ժամանակահատվածի ֆինանսական ծրագրերն են: Բյուջեները կազմվում, քննարկվում ն հաստատվում են Սահմանադրությամբ ն օրենքով սահմանված կարգով: ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ - իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտ է, որի միակ հիմնադիրը պետությունն է (կառավարությունը) կամ վերջինիս կողմից լիազորված պետական կառավարման (իշխանության, տեղական) մարմինը: Այն ստեղծվում է պետական միջոցների հաշվին ն գործունեության հիմնական փաստաթուղթը համարվում է նրա կանոնադրությունը:

ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱՐԿՆԵՐԻ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՍՊԱՌՄԱՆ

ԾԱԽՍԵՐ - դրանք ուղղված են անհատական պահանջմունքների բավարարմանը, կազմված են պետական հիմնարկների անհատական սպառման համար նախատեսված սպառողական ապրանքների ն ծառայությունների համար կատարած ծախսերից: Այսպիսի ծախսերը ֆինանսավորվում են պետական բյուջեի ն արտաբյուջետային հիմնադրամների հաշվին: Պետական հիմնարկների վերջնական սպառման ծախսերը` ուղղված կոլեկտիվ պահանջմունքների բավարարմանը, տարբերվում են նախորդից նրանով, որ դրանցում հաշվի են առնվում պետական բյուջեի հաշվին կազմակերպությունների կողմից մատուցվող ծառայությունները, որոնք բավարարում են ոչ թե առանձին տնային տընտեսությունների, այլ ամբողջ հասարակության պահանջմունքները (պաշտպանության, կառավարման, ճանապարհային տնտեսության, բյուջեի ն արտաբյուջետային հիմնադրամների միջոցների հաշվին վճարվող գիտական գործունեության, կոմունալ տնտեսության, գյուղատնտեսությանը սպասարկող կազմակերպությունների ծախսերը):

ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - ըստ որի` մատակարարը (կատարողը), պետական պայմանագրով պարտավորվում է ապրանքները հանձնել պետական պատվիրատուին կամ նրա ցուցումով այլ անձի, իսկ պետական պատվիրատուն պարտավորվում է վճարել մատակարարված ապրանքների համար: Պետական պայմանագիրը կնքվում է պետական կարիքների համար` ապրանքների մատակարարման պետական պատվիրատուի պատվերի հիման վրա: ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔ - 1) կառավարության ն կենտրոնական բանկի ընդհանուր պարտավորություններն են, ներառյալ նան այն պարտավորությունները, որոնք արդյունք են տրամադրված երաշխիքներից, օրենսդրությունից ու համաձայնագրերից, 2) պետության ընդհանուր պարտքն է արտաքին ն նեքին վարկատուներին (կրեդիտորներին): ՊԵՏԱԿԱՆ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՄԲ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - պետական սեփականությամբ տնտեսավարող սուբյեկտներ են համարվում նրանք, որոնց գույքի կազմում պետության (իշխանության տեղական մարմինների) սեփականության մասը 509 ն դրանից ավելին է: ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ - պետական մարմինների (դատարան, նոտարական գրասենյակ ն այլն) կողմից իրականացվող որոշակի ծառայությունների համար իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանցից ու այլ վճարողներից կանխիկ դրամով, տուրքային դրոշմանիշով կամ վճարողի ունեցած հաշվից գանձվող գումար է, որը սահմանվում է բազային տուրքի նկատմամբ տոկոսավըճարով կամ հաստատագրված վճարով: ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ - պետական տուրք վճարողներն իրավունք ունեն. • պետական տուրք գանձող մարմնից պահանջել կատարելու տուրքի հաշվարկ կամ վերահաշվարկ,

• վերադասության կամ դատական կարգով բողոքարկել պետական տուրք գանձող մարմնի գործողությունները, • դիմել համապատասխան պետական մարմինների` արտոնություններ ստանալու համար, • ստանալ տեղեկանք` տուրքի վճարման մասին, • ետ ստանալ ավել վճարված տուրքը: ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - պետական տուրք վճարողները պարտավոր են. • ժամանակին ն լրիվ վճարել օրենքով սահմանված տուրքը, • պետական տուրք գանձող պետական մարմնին ներկայացնել արտոնության իրավունքը հաստատող փաստաթղթերը, • օրենքով սահմանված դեպքերում բյուջե վճարել ժամանակին չվճարված տուրքի համար սահմանված ժամկետանց օրերի տույժը:

ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔԻ ԳԱՆՁՄԱՆ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐ - «Պետական

տուրքի մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված են այն ծառայությունները, գործողությունները, որոնց համար գանձվում է տուրք: Պետական տուրք գանձվում է մասնավորապես. • դատարան տրվող հայցադիմումների, դիմումների ն գանգատների համար, • նոտարական գործողությունների համար, • քաղաքացիական կացության ակտերը գրանցելու համար, • հյուպատոսական ծառայություններ կամ գործողություններ իրականացնելու համար, • ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց պետական գրանցման համար, • անշարժ գույքի օտարման ն վարձակալական պայմանագրերի գրանցման համար, • ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց տրվող լիցենզիաների համար ն այլն:

ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔԻ ԳԾՈՎ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - պետական տուրքի գծով սահմանված են հետնյալ արտոնությունները. • պետական տուրքի վճարումից ազատում, • պետական տուրքի նվազեցում, • պետական տուրքի դրույքաչափի նվազեցում, • պետական տուրքի վճարման ժամկետի հետաձգում, • պետական տուրքը սահմանված ժամկետում բյուջե չգանձելու համար հաշվարկված տույժերի վճարումից ազատում, նվազեցում, դրանք վճարելու ժամկետի հետաձգում: ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ - պետական տուրքի դրույքաչափերը սահմանվում են գնահատման ենթակա գույքի արժեքի կամ «Պետական տուրքի մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված բազային տուրքի նկատմամբ: Եթե տուրքը սահմանված է գնահատման ենթակա գույքի արժեքի նկատմամբ, ապա այն սահմանվում է տոկոսներով` այդ արժեքի նկատմամբ, իսկ եթե տուրքի գանձումը նախատեսված է բազային տուրքից ելնելով, ապա այն սահմանվում է բազային տուրքի նկատմամբ` բազմապատիկների միջոցով: ՊԵՏԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ - որոնց վիճակագրության տեղեկատվական բազան ձնավորված է ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայությանը տրամադրած պետական ու համայնքային բյուջեների կատարման մասին, ինչպես նան ՀՀ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի հաշվետվությունների հիման վրա: ՊԼԱՆ ՕՊԵՐԱՏԻՎ - փաստաթուղթ է, որը նպատակաուղղված է կազմակերպության, բանկի առջն դրված խնդիրների լուծման ռազմավարությանն ու մարտավարությանը, ինչպես նան այդ խնդիրների իրականացման համար առկա ռեսուրսների քանակին, որակին ն տեղաբաշխմանը: Պլանի մշակման գործընթացը ոչ պակաս կարնոր է, քան պլանի իրականացումը: Այն

իրենից ներկայացնում է կազմակերպության, բանկի ն նրա յուրաքանչյուր ստորաբաժանման առջն դրված քանակական ու որակական խնդիրների իրականացման սահմանների որոշումը: Այդ պատճառով էլ օպերատիվ պլանավորումը հատկապես կարնորվում է այն պայմաններում, երբ կազմակերպությունը, բանկը կանգնած է օրենսդրության լուրջ փոփոխությունների, վերակառուցման կամ նոր մրցակցային շուկա դուրս գալու պրոբլեմի առջն: ՊԼԱՆԱՅԻՆ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ - այն անցկացվում է հրահանգով որոշված պարբերականությամբ, սահմանված ժամկետներում: ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ ՄԱՐՏԱՎԱՐԱԿԱՆ (ՏԱԿՏԻԿԱԿԱՆ) - նըպատակաուղղված է կոնկրետ որնէ խնդրի լուծմանը: Առաջադրանքները հիմնականում ունեն կարճաժամկետ բնույթ ն հանդիսանում են ռազմավարական պլանի կատարման հիմքը: Մարտավարական պլանավորման գործընթացում նկարագրվում են խնդիրների լուծման ուղիները ն կազմակերպության, բանկի յուրաքանչյուր գործող օղակի դերը` նպատակին հասնելու ճանապարհին: Մարտավարական պլանավորումը սովորաբար լինում է կոնկրետ: ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ (ՍՏՐԱՏԵԳԻԱԿԱՆ) ընդգրկում է գաղափարներ ն նպատակներ, առաջարկում է ուղիներ ն միջոցներ` այդ նպատակներին հասնելու համար: Ըստ էության, նա է ստեղծում կազմակերպության, բանկի զարգացման նախադրյալները: Ռազմավարական պլանավորման գործընթացը ներառում է ապագա շուկաներին վերաբերող արմատական որոշումների ընդունման հիմքերի մշակումը, ինչպես նան` կազմակերպության, բանկի կողմից ներկայացվող ծառայությունների, կառուցվածքի, եկամտաբերության, ներդրումային ն վարկային պորտֆելի ռիսկայնության հետ կապված հարցերը: Այն ունի երկարաժամկետ բնույթ:

ՊԼԱՍՏԻԿ ՔԱՐՏԵՐ - պլաստիկ քարտի ցանկացած տեսակ սպառողի կողմից օգտագործվում է որպես վճարման մեխանիզմ: Պլաստիկ քարտերի կիրառմամբ է պայմանավորված էլեկտրոնային հաշվարկների համակարգը ն ներառում է ավտոմատ գանձման սարքերի միջոցով կատարվող գործառնությունները, այդ թվում` առնտրային կազմակերպություններում բնակչության համար էլեկտրոնային հաշվարկների իրականացում, տարբեր հաճախորդների համար տանը ն աշխատանքի վայրում բանկային սպասարկում: Պլաստիկ քարտերը համարվում են անկանխիկ հաշվարկների կազմակերպման ամենահիմնական եղանակներից մեկը: Օգտագործվող քարտերի տեսակները սովորաբար նկարագրվում են որպես դեբետային, կրեդիտային, դրամական քարտեր: ՊԼԱՖՈՆ - վարկի գումարի սահմանաչափ է, որը տրամադրվում է բանկի կողմից կոնկրետ վարկառուին, կամ այլ առումով` բնորոշվում է վարկառուի ֆինանսական դրությունը ն վարկատուի վստահության աստիճանը: ՊՐՈՄԻԼ - անվանվում է թվի մեծության կամ առարկայի քանակության հազարերորդական մասը (ի տարբերություն տոկոսի` հարյուրերորդական մասի) ն արտահայտվում է հետնյալ նշանով` ‰: Ռ ՌԵԳՐԵՍԻԱՅԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ - էությունն այն է, որ վերլուծության ընթացքում մեկ կախյալ մեծության, կամ այլ կերպ` արդյունքային ցուցանիշի (7) փոփոխությունը պայմանավորված է մեկ կամ մի քանի գործոնների (x1, x2,..., xո) մեծությունների ազդեցությամբ, իսկ մնացած այլ գործոնների բազմությունը, որոնք նույնպես ազդում են կախյալ մեծության վրա, ընդունվում է որպես հաստատուն մեծություն: Ըստ կախվածության ձնի տարբերում են.

• գծային ռեգրեսիա, որն արտահայտվում է ուղիղ գծի հավասարման (գծային ֆունկցիա) ձնով. 7 x = a8 + a1x1 , • ոչ գծային ռեգրեսիա, որն արտահայտվում է հավասարումների հետնյալ տեսակներով. ա) պարաբորլի 7 x = a8 + a1x1 + a2 x12 , a բ) հիպերբոլի 7 x = a8 + 1 ն այլն, x1

որտեղ` a8-ն այլ գործոնների ազդեցությունն է արդյունքային ցուցանիշի (7) վրա, որոնք հաշվի չեն առնված վերլուծության ընթացքում, x1-ը ազդող գործոնն է արդյունքային ցուցանիշի վրա, a1-ը ն a2-ը այն գործակիցներն են, որոնք իրենց ազդեցությունն են թողնում արդյունքային ցուցանիշի վրա: Ըստ կապի ուղղության բնույթի տարբերում են. • ուղիղ ռեգրեսիա (դրական), երբ ազդող գործոնի (x) մեծության արժեքի աճման կամ նվազման հետ մեկտեղ համապատասխանաբար աճում կամ նվազում է կախյալ (արդյունքային ցուցանիշի) մեծությունը (7), • հակադարձ (բացասական) ռեգրեսիա, որը հանդես է գալիս այն պայմանով, որ ազդող գործոնի մեծության ավելացումը կամ նվազումը հանգեցնում է կախյալ մեծության (արդյունքային ցուցանիշի) նվազմանը կամ ավելացմանը: ՌԵԶԻԴԵՆՏՆԵՐ - դրանք են. ա) Հայաստանի Հանրապետությունում մշտական բնակության վայր ունեցող ՀՀ քաղաքացիները, օտարերկրյա քաղաքացիները ն քաղաքացիություն չունեցող անձինք, այդ թվում` ՀՀ-ում մշտական բնակության վայր ունեցող, բայց ժամանակավորապես արտասահմանում գտնվող ֆիզիկական անձինք, բ) իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող ն իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող այն

ընկերությունները ն կազմակերպությունները, որոնք ստեղծված են ՀՀ օրենսդրությանը համապատասխան ն գտնվում են ՀՀ տարածքում, ինչպես նան ՀՀ սահմաններից դուրս գտնվող մասնաճյուղերը ն ներկայացուցչությունները, գ) Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ն այլ պաշտոնական այն ներկայացուցչությունները, որոնք գտնվում են ՀՀ սահմաններից դուրս: ՌԵԿՎԻԶԻՏՆԵՐ - որոնց օգնությամբ փաստաթղթերում որոշվում են տնտեսական գործառնությունների կատարման տեղը, ժամանակը, կատարողներն ու այդ գործառնությունների բովանդակությունը ն դրանով իսկ փաստաթղթին հաղորդում են ապացուցողական ուժ: Փաստաթղթերի հիմնական ն կարնորագույն ռեկվիզիտներն են` այն կազմակերպության կամ տնտեսավարող սուբյեկտի անվանումը, որտեղ կազմվում է տվյալ փաստաթուղթը, այդ փաստաթղթի անվանումն ու հերթական համարը, գործառնության կատարման թվականը (օր, ամիս, տարի), գործառնությանը մասնակցող կողմերը, գործառնության բովանդակությունը ն այլն: ՌԵԿՎԻԶԻՑԻԱ - տարերային աղետների, վթարների, համաճարակների դեպքում ն արտակարգ բնույթ կրող այլ հանգամանքներում գույքը կարող է օրենքով սահմանված պայմաններում ու կարգով, պետական մարմինների որոշմամբ վերցվել սեփականատիրոջից` ի շահ հասարակության, դրա արժեքը վճարելու պայմանով: Սեփականատերը կարող է դատարանում վիճարկել հարկադրաբար վերցված գույքի հատուցման արժեքի չափը: ՌԵՅԹԻՆԳ - այն վարկառուի (փոխառուի) վարկունակության, արժեթղթեր թողարկողների վճարունակության գնահատման ցուցանիշ է` բառերի համակցության կամ թվանշանների ձնով: Հաշվարկվում է` փոխառուի նախկին վարկային պատմության, տարբեր ֆինանսական ցուցանիշների, ըստ հուսալիության գնահատման պայմանական ցուցանիշների համակարգի

հիման վրա: Պետությունների վարկային ռեյթինգը նրանց վարկունակության գնահատումն է` կախված վարկերը չվերադարձնելու ռիսկի աստիճանից: Առավել հաճախ ռեյթինգը կիրառվում է արժեթղթերի, գլխավորապես` պարտատոմսերի նկատմամբ: Իրականացվում է հատուկ մասնագիտացված ֆիրմաների կողմից` կազմակերպության մասին հանգամանալից տեղեկատվության հիման վրա: Ցանկացած ռեյթինգի որոշման համար օգտագործվում են մեծ թվով ցուցանիշներ, ինչպես նան ոչ տնտեսական բնույթի տեղեկատվություններ: Ռեյթինգը միաժամանակ ունի կողմնորոշման բնույթ յուրաքանչյուր ներդրողի համար: ՌԵՆՏԱ - 1) հողի, գույքի, կապիտալի օգտագործումից սեփականատիրոջ ստացած եկամուտն է, որը նրանից չի պահանջում իրականացնելու ձեռնարկատիրական գործունեություն կամ կատարելու լրացուցիչ ծախսեր: Այդպիսի եկամուտ կարելի է ապահովել, օրինակ, եթե հողը կամ շենքերը տրվում են վարձակալության` վարձավճար ստանալու ակնկալիքով, 2) ապահովագրական ընկերության կողմից ապահովագրական վկայագրով (պոլիս) ապահովագրված անձին կանոնավոր վճարվող դրամական գումարն է: ՌԵՊՈ - համաձայնագիր է, որն իրենից ներկայացնում է կարճաժամկետ փոխառության տեսակ: Այն երկու կողմերից բաղկացած ֆինանսական գործարք է, որի մասնակիցներից մեկը արժեթղթերը (ապրանքները) վաճառում է մյուս կողմին ն միաժամանակ իր վրա պարտավորություն է վերցնում ետ գնելու նշվածները սահմանված ժամկետում (ամսաթվին), կամ երկրորդ կողմի պահանջի դեպքում: ՌԻՍԿ (ՎՏԱՆԳ) - որոշակի վնաս կրելու կամ եկամուտը բաց թողնելու հավանականությունն է կամ համապատասխան եկամուտն ակնկալելու անվստահությունը: Եթե հնարավոր է նկարագրել կորուստները ն հաշվել դրանց տեղի ունենալու հավանականությունը, ապա այդպիսի ռիսկը կոչվում է ապահովագրելի ռիսկ: Օրինակ հրդեհը, կողոպուտը, ճանապարհա378

տրանսպորտային պատահարը ապահովագրելի ռիսկեր են, քանի որ ապահովագրական ընկերությունը կարող է հաշվել դրանց հավանականությունը ն ապահովագինը: Եթե ռիսկն այնքան հազվադեպ է, որ հնարավոր չէ հաշվել դրա հավանականությունը, ապա ոչ մի ապահովագրող չի համաձայնվի ապահովագրել այն: Այդպիսի ռիսկը կոչվում է անապահովագրելի ռիսկ: Բանկերն իրենց գործունեության ընթացքում առնչվում են մի շարք ռիսկերի հետ, այդ թվում` անվճարունակության (կամ սնանկացման), իրացվելիության, վարկային, տոկոսային, արտարժութային, գործառնական, վճարային համակարգի, շուկայական, քաղաքական, գնաճի (սղաճի), ինսայդերական (բանկի հետ կապված անձանց), շահույթ չստանալու, չարաշահումների, օրենսդրական դաշտի փոփոխության ռիսկ: Ըստ ռիսկի գործունեության միջավայրի ն ազդեցության ոլորտի, բանկային ռիսկերը կարելի է բաժանել երկու խմբի` արտաքին ն ներքին: Արտաքին ռիսկերի խմբում ներառվում են բանկի գործունեության ընթացքում առաջացող այն ռիսկերը, որոնք կապված չեն բանկի ներքին կազմակերպչական աշխատանքների, գործունեության կազմակերպման հետ, սակայն թողել են իրենց ազդեցությունը բանկի ֆինանսական գործունեության արդյունքների վրա: Ներքին ռիսկերն առաջանում են բանկի գործունեության ընթացքում ն կապված են նրանց կողմից իրականացվող գործարքների տեսակներով: ՌԻՍԿ ԱՆՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ - ծագում է այն ժամանակ, երբ ցանկացած տնտեսավարող սուբյեկտ, այդ թվում նան առնտրային բանկը, սպառել է իր հիմնական կապիտալը կամ դրա զգալի մասը: ՌԻՍԿ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ - ծագում է ապրանքների իրացման ն ծառայությունների մատուցման գործընթացում: Առնտրային ռիսկի պատճառներն են` արտադրանքի իրացման ծավալի իջեցումը, նյութական ռեսուրսների ձեռքբերման գների բարձրացումը, շրջանառության ծախսերի ավելացումը, մրցակցությունը ն այլն:

ՌԻՍԿ ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ - առաջանում է շուկայում արժեթղթերի գների ոչ բարենպաստ փոփոխությունների արդյունքում: Արժեթղթերի ռիսկը գնահատելիս պետք է հաշվի առնել հետնյալ ռիսկերը` կապիտալի կորստի (արժեթղթերի պորտֆելի չիրացվելիության ռիսկը), ընտրանքային (արժեթղթերի սխալ ընտրության ռիսկը) ն շուկայական (արժեթղթերի արժեզրկման ռիսկը): ՌԻՍԿ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ - կապված է արտադրական տարբեր գործունեություններում արտադրանքի ստացման, կատարվող աշխատանքների ն ծառայությունների հետ: Արտադրական ռիսկի ծագման պատճառներն են` արտադրության ծավալի իջեցումը (ավելացումը), նյութական ծախսերի աճը, աշխատողների դժգոհությունը, հարկային վճարումների ավելացումը ն այլն: Արտադրական ռիսկը կապված է նան տնտեսավարող սուբյեկտի պարտավորությունների չկատարման հետ: ՌԻՍԿ ԱՐՏԱՀԱՇՎԵԿՇՌԱՅԻՆ - այն ռիսկն է, ըստ որի հնարավոր կորուստները կարող են պայմանավորված լինել արտահաշվեկշռային հաշիվներով: ՌԻՍԿ ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ - 1) Կապված է օտարերկրյա արժույթի կուրսի փոփոխության հետ (դոլար, ֆունտ ստեռլինգ, ֆրանկ, իեն, եվրո ն այլն), ինչի հետնանքով բանկը կարող է վնաս կրել` ակտիվների ու պասիվների գներն իջնելու պատճառով: Այն ֆինանսական ռիսկերի տեսակներից մեկն է, որը պայմանավորված է ապագայում այլ արժույթների նկատմամբ ազգային արժույթի գնի փոփոխության անորոշությամբ: Արտարժույթի փոխարժեքների անբարենպաստ փոփոխությունը (արժույթի արժեզրկումը կամ արժեքավորումը) կարող է դառնալ վնասների առաջացման պատճառ: Արտարժութային ռիսկ պարունակում է միայն արտարժութային բաց դիրքը, իսկ արտարժութային փակ դիրքի դեպքում այդ ռիսկը բացակայում է: Արտարժութային ռիսկը մեծանում է դիրքի երկարությանն ուղիղ համեմատական կարգով: Արտարժույթի փոխարժեքի փոփոխության հետ կապված արժութային կորուստների վտանգը կա380

րող է առաջանալ արտաքին առնտրային, վարկային, արտարժութային գործառնություններ իրականացնելիս: 2) Առաջանում է ազգային արժույթի նկատմամբ արտարժույթի փոխարժեքի ոչ բարենպաստ փոփոխությունների արդյունքում: Արտարժույթի փոխարժեքի տատանումներից բանկի վնաս կրելը կամ շահույթի ստացումը կախված է այն բանից, թե բանկն արտարժութային ի՞նչ դիրքում է գտնվում ն ինչպե՞ս է իրականացնում արտարժույթով ստանձնած պարտավորությունների ու տեղաբաշխված ակտիվների ծավալների կառավարումը: ՌԻՍԿ ԲԱՆԿԱՅԻՆ - բանկային գործառնությունների առանձնահատկություններից բխող կորուստների վտանգն է, որն արտահայտվում է անորոշությամբ ն շահույթ չստանալու հավանականությամբ: Բանկերը ն այլ վարկային կազմակերպությունները կարող են վնասներ կրել երկրում տնտեսական իրավիճակի վատթարացման, տրամադրված վարկերի գծով չվճարումների, արժեթղթերի գնանշումների, տոկոսադրույքների դինամիկայի փոփոխության, ռեսուրսների կրճատման, արտահաշվեկշռային գործառնությունների գծով վճարումների կատարման ն այլ հանգամանքների հետնանքով: Բանկային ռիսկերը լինում են արտաքին (ապահովագրական, արտարժութային, անհաղթահարելի ուժի հանգամանքների ռիսկ) ն ներքին (վարկային, ներդրումային, կոնկրետ բանկային գործառնությունների ռիսկեր): Ռիսկի մակարդակը վերահսկվում է կոնկրետ բանկային գործառնությունների (ֆորֆետավորում, հեջավորում ն այլն) կամ դրանց ապահովագրության օգնությամբ: Բանկային ռիսկերը սահմանափակելու նպատակով կենտրոնական բանկը սահմանում է տնտեսական նորմատիվներ: ՌԻՍԿ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ - 1) բանկի սովորական գործառնությունների հետնանքով հնարավոր վնասների ռիսկն է, 2) անփույթ ն ոչ տեղին կատարվող գործողությունների ռիսկն է: Գործառնական ռիսկը կապված է բանկային գործարքների կամ հսկողության համակարգի խափանման հետ` ինչպես արտաքին պատճառների, այնպես էլ կազմակերպության ներսում կատար381

ված սխալների կամ խարդախությունների հետնանքով: Բանկերը կարող են զգալի վնասներ կրել մատուցվող ծառայությունների որակի հսկողության համակարգում հնարավոր ձախողումների, անարդյունավետ կարգավորման, ինչպես նան կառավարչական սխալների պատճառով: Նրանք միշտ ենթակա են գործառնական ռիսկի այնպիսի դրսնորումների ազդեցությանը, ինչպիսիք են` սխալների, տեխնիկական ն խարդախության ռիսկերը: ՀՀ կենտրոնական բանկը սահմանել է այս ռիսկերի կանխմանը կամ իջեցմանն ուղղված նվազագույն այնպիսի պահանջներ, որոնք պարտադիր են ՀՀ տարածքում գործող բոլոր բանկերի համար: ՌԻՍԿ ԳՐԱՎՆԵՐԻ - այն հավանականությունն է, որ հաճախորդի կողմից չեն կատարվի ստանձնած պարտավորությունները ն բանկը ստիպված կլինի իր կրած կորուստները փոխհատուցել գրավի իրացմամբ: Գրավի ռիսկը կախված է այն բանից, թե ում մոտ է գտնվում գրավը` գրավառուի, թե գրավատուի, ապահովագրված է տվյալ գրավը, թե` ոչ: ՌԻՍԿ ԵՐԿՐԻ - որոշվում է ելնելով տվյալ երկրի սոցիալտնտեսական զարգացածության մակարդակից, համաշխարհային տնտեսական համակարգում նրա տեղից ն դերից: Երկրի ռիսկի գնահատումը կարնորվում է արտերկրի հետ գործառնություններ իրականացնելիս, մասնավորապես, կապված այլ երկրների բանկերում թղթակցային հաշիվներ բացելու, միջազգային փոխանցումներ կատարելու ն այլ գործառնություններ իրականացնելու հետ: ՌԻՍԿ ԻՆՖԼՅԱՑԻԱՅԻ (ԱՐԺԵԶՐԿՄԱՆ) - պայմանավորված է այն հավանականությամբ, որ կարող են բարձրանալ ապրանքների ու ցուցաբերվող ծառայությունների գները, ն որի պատճառով էլ հանկարծակի կարող է իջնել սպասվելիք շահույթի մեծությունն ու դրան առընթեր` բաժնետերերին վճարվելիք շահաբաժինների գումարի չափը:

ՌԻՍԿ ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅԱՆ - 1) Ավանդները վերադարձնելու, վարկերը տրամադրելու ն այլ գործառնություններ իրականացնելու համար անհրաժեշտ պահին կանխիկ դրամական ու ներգրավված միջոցների անբավարարության հավանականությունն է: Նման ռիսկի հետ բախվող բանկերը հաճախ ստիպված են լինում կանխիկ միջոցների նկատմամբ ընթացիկ պահանջները բավարարելու համար շտապ ներգրավել շատ բարձր տոկոսադրույքներով միջոցներ, որը հանգեցնում է շահույթի փոքրացման: Իրացվելիության ռիսկը դրսնորվում է նան անհրաժեշտ պահին պարտավորությունները կատարելու համար ակտիվների վերաֆինանսավորման, վաճառքի անհնարինությունով: Իրացվելիության անբավարարությունը հաճախ պայմանավորված է ներգրաված ն տեղաբաշխված միջոցների` ըստ ժամկետների ն գումարի անհավասարակշռված տեղաբաշխմամբ, ավանդների անսպասելի արտահոսքով: Բանկերի իրացվելիության ռիսկը սահմանափակելու համար մի շարք երկրներում, այդ թվում` ՀՀում, բանկային օրենսդրությամբ սահմանվում են հիմնական տնտեսական նորմատիվներ: 2) Առաջանում է այն ժամանակ, երբ ցանկացած տնտեսավարող սուբյեկտի, այդ թվում նան առնտրային բանկի, ստանձնած պարտավորությունների մարման ապահովման համար կանխիկ միջոցների անբավարարություն է զգացվում: ՌԻՍԿ ԿԱՊԻՏԱԼԻ - ռիսկ, որը ծագում է այն դեպքերում, երբ բանկը` կնքելով գործարք, ստիպված է գործընկերոջը վճարել միջոցներ ն վստահ չէ, որ այն ի վիճակի կլինի կատարելու իր պայմանագրային պարտավորությունները: ՌԻՍԿ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ - իրենից ներկայացնում է այն հավանականությունը, որ կատարված հաշվարկներում ընդգրկված տարրերը իրական չեն արտահայտում ցանկացած տնտեսավարող սուբյեկտի, այդ թվում նան առնտրային բանկի, սեփական կապիտալի մեծությունը ն դրան առընթեր ի վիճակի չեն լինի սեփական միջոցների հաշվին կատարելու ստանձնած պարտավորությունները:

ՌԻՍԿ ՀԱՎԱՏԱՐՄԱԳՐԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ բանկի կողմից հավատարմագրային վերցված ակտիվների ոչ ճիշտ կառավարման արդյունքում կրած վնասն է: ՌԻՍԿ ՀԱՐԿԱՅԻՆ - որը կարելի է քննարկել երկու կտրվածքով. 1) ձեռնարկչատիրական հարկային ռիսկ, որը կապված է հարկային քաղաքականության հնարավոր փոփոխությունների (նոր հարկատեսակների առաջացում, հարկային արտոնությունների կրճատում կամ վերացում ն այլն), ինչպես նան հարկային դրույքաչափերի մեծության փոփոխության հետ, 2) պետական հարկային ռիսկ, երբ հարկային քաղաքականության փոփոխության արդյունքում կարող են կրճատվել պետբյուջե մուտքագրվող գումարները: ՌԻՍԿ ՃՅՈՒՂԱՅԻՆ - առաջանում է տվյալ ճյուղի ցածր եկամտաբերության կամ դրա մակարդակի կտրուկ նվազման, բնականոն գործունեության խափանման, ճգնաժամային իրավիճակի հետնանքով: ՌԻՍԿ ՄԱԿՐՈՏՆՏեՍԱԿԱՆ - կապված է երկրում տնտեսական հարաբերությունների խախտման ն անբարենպաստ ֆինանսական գործոնների առաջացմամբ: ՌԻՍԿ ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ - 1) արդյունք է ցանկացած տնտեսավարող սուբյեկտի, այդ թվում նան առնտրային բանկի կողմից այլ անձի կանոնադրական կապիտալում իրականացրած ներդրումների սպասվածից ցածր եկամտաբերությամբ, շահույթի բացակայությամբ կամ ընդհանրապես կորուստներով, 2) կապված է տնտեսավարող սուբյեկտի ներդրումային պորտֆելի արժեզրկման հնարավորության ն սպասվելիք եկամտի ստացման հետ, 3) պետական իշխանության ն կառավարման մարմինների գործողությունների կամ այլ պատճառների հետնանքով կապիտալ ներդրումների արժեզրկման ռիսկն է:

ՌԻՍԿ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ - 1) կապված է ապրանքների ն ծառայությունների շուկայական գների տատանումների, ինչպես նան` սեփական ն օտարերկրյա արժույթների փոխարժեքների ու փոխատվության շուկայական տոկոսադրույքների տատանումների հետ, 2) տոկոսադրույքների, փոխարժեքների ն գների աճի կամ անկման հետնանքով հնարավոր վնասների հավանականությունն է: Բանկը կարող է զգալի վնասներ կրել ցանկացած ակտիվի գծով, որը նա պետք է վաճառի կամ ձեռք բերի, կամ ցանկացած միջոցների գծով, որոնք պետք է փոխ առնվեն կամ վճարվեն: Տոկոսադրույքներն աճելիս հաստատագրված եկամուտով արժեթղթերի (օրինակ` պարտատոմսերի) հաստատագրված տոկոսով վարկերի շուկայական արժեքը փոքրանում է: Բանկը, որը հարկադրված պետք է վաճառի նման ակտիվները, տոկոսադրույքների աճի պայմաններում կկրի վնասներ: Շուկայական ռիսկը փոքրացնելու նպատակով կիրառվում են հեջավորման տարբեր մեթոդներ: 3) Առաջանում է շուկայական տոկոսադրույքների, գների, փոխարժեքների ոչ բարենպաստ փոփոխությունների արդյունքում, օրինակ` ներգրաված ն տեղաբաշխված միջոցների տոկոսադրույքների, արտարժույթի փոխանակային կուրսերի, գույքի, շենքի, շինությունների ն սարքավորումների գների ոչ բարենպաստ փոփոխության: ՌԻՍԿ ՉԱՐԱՇԱՀՈՒՄՆԵՐԻ - հիմնականում ներբանկային է, առաջանում է բանկի տերերի, նրա ծառայողների ն հաճախորդների կողմից օրենքը խախտելու պատճառով, այսինքն` թույլ են տրվում խարդախություններ, չարաշահումներ, յուրացումներ, կատարվում են գողություններ, հակաօրենսդրական գործողություններ, ն նման պայմաններում բանկը վնաս է կրում: ՌԻՍԿ ՉԴԻՎԵՐՍԻՖԻԿԱՑՎՈՂ (ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ) - չդիվերսիֆիկացվող կամ պարբերական ռիսկը կապված է այնպիսի երնույթների հետ, ինչպիսիք են` գնաճը, քաղաքական իրադարձությունները, որոնք կարող են իրենց ազդեցությունը թողնել ոչ թե ներդրումային առանձին ձեռնարկումների, այլ դրանց բոլորի վրա: Ցանկացած ներդրող կարող է նվազեցնել դիվերսիֆիկաց385

վող ռիսկն` ընտրելով իր համար արժեթղթերի դիվերսիֆիկացված պորտֆել, այսինքն` ռիսկը, որի կառավարմանը հարկ է մեծ ուշադրություն դարձնել, դա չդիվերսիֆիկացվող ռիսկն է: Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ակտիվների պորտֆելում, եթե ընտրվեն 8-15 տեսակի արժեթուղթ, ապա դիվերսիֆիկացվող ռիսկը կարելի է նվազագույնի հասցնել, սակայն մյուս կողմից` արժեթղթի յուրաքանչյուր տեսակ իր հետ կբերի չդիվերսիֆիկացվող ռիսկի որոշակի տեսակ, որը գնահատելու համար օգտագործվում է Բետտա ֆակտորը (գործոնը): ՌԻՍԿ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ - պայմանավորված է քաղաքացիական պատերազմներով, խռովություններով, գործադուլներով ն այլն: ՌԻՍԿ ՎԱՐԿԱՅԻՆ - իրենից ներկայացնում է այն հավանականությունը, ըստ որի վարկառուի կողմից չեն կատարվի պայմանագրային կարգով նրա ստանձնած պարտավորությունները, այսինքն` չի վերադարձվի վարկի մայր գումարը կամ տոկոսագումարները: Վարկային ռիսկը պայմանավորված է հաճախորդի վարկունակության գնահատումով` կապված նրա ֆինանսական կայունության, իրացվելիության մակարդակի, շուկայում նրա դիրքի ն այլ պայմանների հետ: ՌԻՍԿ ՏԱՐԵՐԱՅԻՆ ԱՂԵՏՆԵՐԻ ԿԱՄ ՌԻՍԿ ՖՈՐՍ-ՄԱԺՈՐԱՅԻՆ - պայմանավորված է ոչ կանխատեսելի, անհաղթահարելի բնական աղետների առաջացման հետ: Ռիսկի կառավարման ուղին վթարներից, հրդեհներից, երկրաշարժերից ն տարերային այլ աղետներից ապահովագրումն է: ՌԻՍԿ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ - պայմանավորված է համախառն ազգային արդյունքի նվազմամբ կամ աճի ցածր տեմպերով, ապրանքների գների կտրուկ աճով, արտահանման եկամուտների նվազմամբ, հումքի ն էներգիայի ներմուծման ծախսերի ավելացմամբ, վճարային հաշվեկշռի դեֆիցիտով ն այլն:

ՌԻՍԿ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ - 1) ծագում է ակտիվների ն պարտավորությունների տոկոսադրույքների փոփոխման ժամկետների անհամապատասխանությունից: Տոկոսային ռիսկից կարելի է խուսափել, երբ ակտիվները ն պարտավորությունները ճշգրտորեն հակադրվում ու հավասարակշռվում են միմյանց թե′ ծավալի, թե′ տոկոսադրույքի փոփոխման ժամկետի տեսանկյունից: Տոկոսային ռիսկի ընդունված տարբերակը հեջավորումն է: 2) Այն դրսնորվում է, երբ փոխվում է գործառնական եկամուտների ն գործառնական ծախսերի տարբերության գումարը: Օրինակ` տոկոսադրույքի բարձրացումը կարող է հանգեցնել բանկային շահույթի մարժայի իջեցման, մանավանդ, եթե ակտիվների ու պասիվների կառուցվածքն այնպիսին է, որ միջոցների ներգրավման տոկոսային ծախսերն աճում են ավելի արագ, քան վարկերի ու այլ ակտիվների տոկոսային եկամուտները: Բանկային շահույթի մարժայի վրա տոկոսադրույքների փոփոխության ազդեցությունը կոչվում է տոկոսային ռիսկ: ՌԻՍԿ ՓՈԽԱՆՑՄԱՆ - առաջանում է արտարժույթի անհրաժեշտ ծավալի բացակայությունից, արտաքին առնտրի, ներդրումների ն վճարային հաշվեկշռի ռիսկերից, պարտավորությունների կատարումից հրաժարման, պայմանագրի պահանջների ու նախագծերի վերանայման ն այլնի հետնանքով: ՌԻՍԿ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ - 1) պայմանավորված է երկրում պատերազմի, տարածքային վեճերի ն նմանատիպ այլ երնույթների ծագմամբ, 2) հավականությունն է այն բանի, որ օրենսդրական կամ կարգավորող ակտերի փոփոխությունը երկրի ներսում կամ նրա սահմաններից դուրս բացասական ազդեցություն կունենա ստացվող եկամտի, կատարվող գործարքների ն հեռանկարային զարգացման վրա: ՌԻՍԿ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ - ծագում է` կապված օրենսդրության փոփոխությունների, օրենսդրական պահանջների խախտումների հետ, ինչպես նան այս կամ այն գործընթացի իրականացումն օրենսդրությամբ չնախատեսվելուց:

ՌԻՍԿ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ - 1) արդյունք է արտաքին պարտքի ն համախառն ներքին արդյունքի աճի տեմպերի խզման, 2) դըրսնորվում է տնտեսավարող սուբյեկտների, բանկերի ու ֆինանսական այլ բնույթի կազմակերպությունների միջն տեղի ունեցող փոխհարաբերությունների ոլորտում: Ֆինանսական ռիսկը կապված է բյուջեի մշակման, եկամուտների ն ծախսերի կազմման, ֆինանսական միջոցների բաշխման ու օգտագործման, երկարատն ֆինանսական ներդրումների պլանավորման, ինչպես նան չնախատեսված ծախսումների կատարման հետ: Ֆինանսական ռիսկի պատճառներն են` փոխառու ն սեփական կապիտալի հարաբերակցության մեծացումը, կրեդիտորներից (վարկատուներից, փոխառուներից) կախվածությունը, սեփական կապիտալի պասիվ օգտագործումը ն այլն: ՌԻՍԿ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԵՐԱՇԽԻՔՆԵՐԻ - իրենից ներկայացնում է այն հավանականությունը, որ երաշխիք ստացած հաճախորդի կողմից չեն կատարվի ստանձնած պարտավորությունները ն տնտեսավարող սուբյեկտը, այդ թվում` առնտրային բանկը, ստիպված կլինի կատարել այն հաճախորդի փոխարեն: ՌԻՍԿ` ԲԱՆԿԻ ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅԱՆ - բանկերի համար կարնորագույն նշանակություն ունի ցանկացած պահին դեպոզիտների վերադարձման, վարկերի տրամադրման ն այլ գործառնությունների ապահովման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների առկայությունը: Այն բանկը, որի առջն ծառացել է իրացվելիության ռիսկի վտանգը, ստիպված է լինում շատ բարձր տոկոսներով ներգրավել դրամական միջոցներ, որը ն կհանգեցնի շահույթի նվազմանը: Գործնականում բանկերը հազվադեպ են հանդիպում իրացվելիության ռիսկի, քանի որ ներկայումս իրացվելիության պակասը հեշտությամբ համալրվում է միջբանկային շուկայում: ՌԻՍԿԵՐ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ - կապված են բանկի տարածքի անվտանգության ն ներքին հակահրդեհային անվտանգության ռիսկերի հետ:

ՌԻՍԿԵՐ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ - իրենց մեջ ներառում են բանկի ծառայությունների գների փոփոխության ն ընթացիկ ծախսերի ավելացման հետ կապված ռիսկեր: ՌԻՍԿԵՐ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՉԱԿԱՆ - կապված են բարձրակարգ մասնագետների բացակայության, ֆինանսական տեղեկատվության բացակայության հետ: ՌԻՍԿԵՐ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ - կապված են ոչ ճիշտ կամ ոչ ժամանակին կատարվող հաշվառման հետ: Դրանք չհաշվառված թղթակցությունների պատճառով խաբեության ռիսկերն են: ՌԻՍԿԵՐ ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅԱՆ - նախագծային ն նոր գյուտերի հետ կապված ռիսկերն են (հազվագյուտ նախագծերի ռիսկ, շուկայական կամ պորտֆելային ռիսկ), որոնք ներառում են նան նորամուծության սխալ ընտրության ռիսկը, նորամուծության համար ոչ ճիշտ ժամանակ ընտրելու ռիսկը, օրենսդրության փոփոխության հետնանքով տնտեսավարող սուբյեկտի, այդ թվում նան առնտրային բանկի նոր գործունեության ոլորտի կանխման ռիսկը: ՌԻՍԿԵՐ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ - բանկի ղեկավարության որդեգրած ոչ ճիշտ քաղաքականության արդյունքում նախատեսված եկամուտներ չստանալու ռիսկերն են, որոնց պատճառը կարող է լինել ռիսկի թույլատրելի մակարդակը գերազանցելը, ռիսկի աստիճանի ն չափի սխալ գնահատումը: ՌԻՍԿԵՐ ՎԱՐՉԱԿԱՆ - հիմնականում կապված են վճարման ն այլ փաստաթղթերի կորստի հետ: Այսպիսի ռիսկերը սերտորեն կապված են տարբեր տեսակի չարաշահումների հետ: ՌԻՍԿԵՐ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ - դասվում են տեխնոլոգիական գործառնությունների հետ կապված համակարգչային ցանցի խափանումը, պահուստների բացակայության պատճառով փաստաթղթերի կորուստը ն այլ ռիսկեր:

ՌԻՍԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ - ռիսկը նվազագույնին հասցնելու համար ընկերությունների, բանկերի ն ֆիրմաների կողմից կիրառվող մեթոդների, միջոցառումների ն գործողությունների ամբողջությունն է: Գործում են տարբեր տեսակի ռիսկերի փոքրացման ընթացակարգեր, որոնց հետ բանկը (ընկերությունը, ֆիրման) առնչվում է իր գործունեության ընթացքում: Գոյություն ունեն ռիսկերի կառավարման հետնյալ հիմնական մեթոդները` ռիսկի դիվերսիֆիկացիա, ռիսկերի վերլուծության ն մոնիտորինգի տարբեր մեթոդների կիրառումը, մարկեթինգային հետազոտությունների իրականացումը, ռիսկի հեջավորումը ն ապահովագրումը: ՌՈԼՈՎԵՐ (ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄ) - 1) վարկի ժամկետի երկարաձգումն է, այսինքն` դրա վերականգնման (վերսկսման) միջոցով կատարվում է վարկի տեխնիկական մարում` միաժամանակ նոր վարկի (այդ թվում` նոր պայմաններով) տրամադրումով: Ռոլովերը հաճախ օգտագործվում է «փուչիկ» տեսակի վարկերի (մինչն ժամկետը լրանալը` միանվագ խոշոր վճարում) գծով վճարման ժամկետն ավելի ուշ տեղափոխելու համար, 2) միջին ն երկարաժամկետ վարկերի տարատեսակ, որոնք տրամադրվում են լողացող տոկոսադրույքով: Ռոլովերի առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ վարկային պայմանագրի (համաձայնագրի) մասնակիցների միջն վարկի ընդհանուր ժամկետի համաձայնեցման պայմաններում դրա օգտագործման ժամանակաշրջանը բաժանվում է առանձին ժամանակահատվածների, որոնցից յուրաքանչյուրի համար տոկոսադրույքը սահմանվում է նորից` ելնելով կարճաժամկետ կապիտալների շուկայի իրավիճակից, որտեղ, որպես կանոն, վերաֆինանսավորվում են ռոլովերները: Ռոլովերի ի հայտ գալը մի կողմից կապված է տեվական ժամկետով վարկերի նկատմամբ պահանջարկի ավելացման, իսկ մյուս կողմից` վարկերի կորստյան ռիսկը բարձրացնող տոկոսադրույքների ն արտարժույթի փոխարժեքների ուժեղացման հետ, 3) միջոցների փոխադրումը ներդրումների մի ձնից դեպի մեկ այլ ձն, 4) ժամկետային ավանդ կամ ավանդային սերտիֆիկատ, որը ժամկետը լրանալուց հետո նորացվում է`

տվյալ պահին ձնավորված տոկոսադրույքով, 5) արտարժույթի առքն ու վաճառքը մեկ օրում: ՌՈՅԱԼԹԻՆԵՐ - տվյալ կազմակերպության ոչ նյութական ակտիվների օգտագործման դիմաց վճարներն են` հաշվարկված տոկոսային գումարների ն շահաբաժնի տեսքով: Այլ կերպ ասած, գյուտերից (հայտնագործություններից), արտոնագրերից (պատենտներից), համակարգչային ծրագրերից, նորամուծություններից ն այլ ոչ նյութական ակտիվներից օգտվելու թույլտվության իրավունքի դիմաց պարբերաբար վճարումներն են: Վերջիններս հաշվարկվում են դրանց վաճառքի արժեքից սահմանված տոկոսադրույքաչափով: Ս ՍԱԿԱԳԻՆ - 1) ներմուծվող ապրանքներից գանձվող հարկն է կամ ներմուծման մաքսը: Վերջինս հաշվարկվում է ապրանքների արժեքի (հաստատագրված տոկոսադրույքով ապրանքի արժեքից) կամ քանակի (գանձվում է որոշակի գումար ապրանքի յուրաքանչյուր միավորից) հիման վրա: Սակագինը հանդիսանում է պետական տնտեսական կարգավորման քաղաքականության կարնորագույն գործոն ն կառավարությունն այն օգտագործում է հատկապես ներքին արտադրողների շահերը պաշտպանելու, վճարային հաշվեկշիռը բարելավելու ն բյուջեի եկամուտներն ավելացնելու համար, 2) ապրանքի կամ ծառայության սպառման դիմաց վճարն է, օրինակ` կոմունալ ծառայությունների (գազ, էլեկտրաէներգիա ն այլն), 3) գնացուցակ: ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՄԲ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ (ՍՊԸ) - համարվում է մեկ կամ մի քանի անձանց հիմնադրած ընկերությունը, որի կանոնադրական կապիտալը բաժանված է կանոնադրությամբ սահմանված չափերով բաժնեմասերի: Սահամանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության մասնակիցները պատասխանատու չեն նրա պարտավորությունների համար ն իրենց ներդրած ավանդների արժեքի սահմաննե391

րում կրում են ընկերության գործունեության հետ կապված վնասների ռիսկը: Սահամանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության ֆիրմային անվանումը պետք է պարունակի տարբերակող նշանակության հատուկ, հասարակ ն (կամ) այլ անուն, ինչպես նան` «սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություն» բառերը: Սահամանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության մասնակիցների թիվը չպետք է գերազանցի սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունների մասին օրենքով սահմանված քանակը: Հակառակ դեպքում, այն մեկ տարվա ընթացքում վերակազմավորվում է բաժնետիրական ընկերության, իսկ այդ ժամկետը լրանալուց հետո` դատական կարգով լուծարվում է, եթե նրա մասնակիցների թիվը չպակասի մինչն օրենքով սահմանված քանակը: Սահամանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունը չի կարող, որպես միակ մասնակից, ունենալ մեկ անձից կազմված այլ տնտեսական ընկերություն: ՍԵԿՎԵՍՏՐ - պետական բյուջեի ծախսային մասի գծով նախատեսված գումարների կրճատումն է, որը պայմանավորված է եկամտային հոդվածների գծով պլանների չկատարմամբ: Դա հարկադրված քայլ է` երկրի տնտեսապես վատ վիճակի հետ կապված: ՍԵՓԱԿԱՆ ԸՆԹԱՑԻԿ (ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ) ԱԿՏԻՎՆԵՐ - հաշվարկվում են երկու եղանակով. 1) հաշվապահական հաշվեկշռի սեփական կապիտալի ն ոչ ընթացիկ պարտավորությունների հանրագումարի ու ոչ ընթացիկ ակտիվների գումարի տարբերությունն է, 2) հաշվապահական հաշվեկշռի ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ պարտավորությունների գումարների տարբերությունն է: ՍԵՓԱԿԱՆ ԸՆԹԱՑԻԿ ԱԿՏԻՎՆԵՐՈՎ (ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐՈՎ) ԱՊԱՀՈՎՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ - հաշվարկվում է որպես սեփական ընթացիկ ակտիվների ն կազմակեր-

պությունում առկա ընդամենը ընթացիկ ակտիվների փաստացի արժեքի հարաբերակցություն: ՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՄԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԺԵԹՈՒՂԹ - ՀՀ կառավարության կողմից թողարկված արժեթուղթ է, որով պետական պարտավորություններ են սահմանվում դրանք ձեռք բերող անձանց նկատմամբ` սեփականաշնորհման ն ապապետականացման ծրագրերի իրագործման ընթացքում: ՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՈՒՄ - ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված ձներով պետական տնտեսավարող սուբյեկտների ն անավարտ շինարարության օբյեկտների օտարումն է ՀՀ քաղաքացիներին, ոչ պետական տնտեսավարող սուբյեկտներին, պետական մասնակցությամբ տնտեսավարող սուբյեկտներին ն օտարերկրյա անձանց: ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՍՏԱՑՎԱԾ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ - այն եկամուտներն են, որոնք ստացվում կամ վճարվում են կառուցվածքային միավորի կողմից օգտագործման նպատակով տրամադրված ֆինանսական միջոցների, հողի ն այլ ոչ ֆինանսական ակտիվների (ընդերք ն այլ բնական ակտիվներ, պատենտ, արտոնագիր ն այլն) օգտագործման արդյունքում: ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈԻՏՆԵՐԻ ՍԱԼԴՈ (ՄՆԱՑՈՐԴ) - բնութագրում է այն եկամուտները, որոնք ձնավորվում են կառուցվածքային ռեզիդենտ-միավորների մոտ` արտադրությանը մասնակցելուց ն սեփականությունից: Այն որոշվում է որպես ռեզիդենտ-միավորների ստացած ն վճարած բոլոր սկզբնական եկամուտների տարբերություն: Ամբողջ տնտեսության մակարդակով սկզբնական եկամուտների սալդոն, մինչն հիմնական կապիտալի սպառման դուրս բերումը, հավասար է համախառն ազգային եկամտին: ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԲԱՇԽՄԱՆ ՀԱՇԻՎ - համարվում է եկամուտների սկզբնական բաշխման հաշվի երկրորդ

կառուցվածքային մասը: Այն բնութագրում է ռեզիդենտների (կառուցվածքային միավորների) միջն արտադրական գործունեությունից ն սեփականությունից ստացած սկզբնական եկամուտների բաշխումը: ՍՅՈՒՐՎԵՅԵՐ - փորձագետ, որն ապահովագրողի ն (կամ) ապահովագրվողի խնդրանքով զննում է ապահովագրված կամ ապահովագրության ենթակա նավերը ն (կամ) բեռները` դրանց արժեքի ն (կամ) կրած վնասների չափի վերաբերյալ եզրակացություն տալու նպատակով: ՍՆԱՆԿԱՑՈՒՄ (ԱՆՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ) - պարտատիրոջ (պարտատերերի) հանդեպ պարտապանի (պարտք վերադարձնողի) ստանձնած գույքային պարտավորությունների կատարման կասեցումն է դատարանի որոշմամբ: ՍՆԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ - պարտապանի անկարողությունն է կատարելու կամ վճարելու իր պարտավորությունները, դրամական միջոցների բացակայության պատճառով պարտքի վերադարձն է, պայմաններ, որոնց դեպքում ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի ֆինանսական վիճակը դառնում է այնպիսին, որ այն կարելի է բնութագրել որպես փաստացի կամ իրավաբանորեն անվճարունակ (սնանկ): Կազմակերպության սնանկությունն ամենից հաճախ առաջանում է կապված այն երնույթի հետ, որ երկարատն ժամանակահատվածում նրա ծախսերը գերազանցում են եկամուտներին` վնասների ծածկման աղբյուրների բացակայության պայմաններում: Անձը պաշտոնապես (իրավաբանական կամ ֆիզիկական) ճանաչվում է սնանկ` սնանկության մասին դատարանի որոշմամբ: Գոյություն ունեն սնանկության երկու տեսակներ. ա) կամավոր` այն դեպքում, երբ իր անվճարունակության մասին դատարան է դիմում ինքը` պարտապանը, բ) հարկադիր` այն դեպքերում, երբ անվճարունակ պարտապանի մեկ կամ մի քանի պարտատերեր (որոնց պարտքը չի վերադարձվել) հայց են ներկայացնում դատարան` պարտապանին սնանկ հայտարարելու մասին: Դատարանի որոշմամբ անվճա394

րունակ կազմակերպությունը կարող է վերակազմավորվել, այսինքն նրան ժամանակ է տրվում սնանկության վիճակից դուրս գալու, պարտքերը մարելու համար, իսկ երբեմն էլ օգնություն է ցույց տրվում այդ հարցում: Սակայն հնարավոր է նան կազմակերպության լուծարումը նրա գույքի վաճառքով` պարտքերը մարելու համար: Կազմակերպության լուծարումից (ունեցվածքի վաճառքից) ստացված միջոցների հաշվին պարտապանի պարտավորությունների կատարման հերթականությունը սահմանվում է օրենքով:

ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ - որի արժեքը

չափվում է բանկի կողմից թողարկվող սովորական բաժնետոմսերի անվանական արժեքով: ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՎՆԱՍ) գործառնական գործունեությունից շահույթի (վնասի), ֆինանսական ծախսերի (ֆինանսական վարձակալության ն վարկերի ու փոխառությունների հետ կապված ծախսեր), կապակըցված կազմակերպությունների շահույթի (վնասի) ն այլ ոչ գործառնական գործունեությունից շահույթի (վնասի) հանրագումարն է:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ

- ՀՀ կառավարության կողմից հիմնադրված կազմակերպություն է, որն իրականացնում է պարտադիր սոցիալական ապահովության պետական ծրագրեր: Սոցապահովագրության հիմնադրամի էությունն է` օրենքով սահմանված կարգով իրականացնել կենսաթոշակների վճարում: Պարտադիր սոցիալական վճարները պարբերաբար գանձվում են աշխատողներից, գործատուներից, անհատ ձեռներեցներից ն ուղղվում են կենսաթոշակային տարիքի հասած անձանց աշխատանքային կենսաթոշակների վճարմանը: Սոցիալական վճարներ կատարող անձինք իրենց հերթին իրավունք են ստանում ապագայում` հասնելով կենսաթոշակային տարիքի, ստանալ կենսաթոշակներ: Սոցապահովագրության հիմնադրամն այսօր կազմակերպում ն իրականացնում է նան ՀՀ կառավարության սոցիալական

ապահովության ծրագրերի շրջանակներում կենսաթոշակների բաշխման ն այլ վճարումների կատարման գործառույթը: Ընդհանուր առամամբ Հայաստանում կենսաթոշակային համակարգն ընդգրկում է կենսաթոշակային ապահովագրության ն կենսաթոշակային ապահովության համակարգերը: ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐ - պարտադիր սոցիալական ապահովագրության պետական ծրագրերի ֆինանսավորման նպատակով ապահովադիրների կողմից պարտադիր կարգով վճարվող միջոցներն են, կամ այլ կերպ` դրանք այն պարտադիր վճարներն են, որոնք գանձվում են պետության կողմից պետական սոցիալական ծրագրերն իրականացնելու նպատակով: ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐ ԿԱՏԱՐՈՂՆԵՐ - սոցիալական վճարներ կատարում են ՀՀ-ն կազմակերպությունները, ՀՀ քաղաքացի հանդիսացող անհատ ձեռնարկատերերը, վարձու աշխատողները, ինչպես նան ֆիզիակական անձինք` իրենց հետ աշխատանքային հարաբերությունների մեջ գտնվող ՀՀ քաղաքացիների համար: ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ - աշխատանքի վարձատրությանն ուղղվող միջոցների նկատմամբ սահմանված են սոցիալական վճարների դրույքաչափեր գործատուների ն վարձու աշխատողների համար: Վարձու աշխատողների համար սոցիալական վճարների դրույքաչափը կախված չէ աշխատանքի վարձատրության չափից, իսկ գործատուների կողմից հաշվարկվող սոցիալական վճարները կատարվում են աշխատանքի վարձատրությանն ուղղվող միջոցների նկատմամբ` եռաստիճան սանդղակով, ընդ որում սոցիալական վճարի գումարը յուրաքանչյուր վարձու աշխատողի հաշվով չի կարող սահմանված չափից փոքր լինել: Ներկայացված են նան վճարողների մյուս խմբերի համար սահմանված դրույքաչափերը` կախված սոցիալական վճարի հաշվարկման օբյեկտի գումարից:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ՀԸՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ - սոցիալական վճարների հաշվարկման ն վճարման նկատմամբ հսկողությունն իրականացնում է սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամը` իր ենթակայության տակ գտնվող սոցիալական ապահովագրության տարածքային կենտրոնների միջոցով: ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐ դրանք են` գործատուների կողմից ՀՀ քաղաքացիների աշխատանքի վարձատրությանն ուղղվող միջոցները, վարձու աշխատանք կատարող ՀՀ քաղաքացի հանդիսացող ֆիզիկական անձանց աշխատավարձը ն դրան հավասարեցված եկամուտներն ու ՀՀ քաղաքացի հանդիսացող անհատ ձեռնարկատերերի տարեկան եկամուտները` առանց հաշվի առնելու եկամտահարկով հարկման նպատակով կատարվող անձնական նվազեցումը:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ՈՒՇԱՑՄԱՆ ԳԾՈՎ ՏՈՒՅԺԵՐ

ԵՎ ՏՈՒԳԱՆՔՆԵՐ - սոցիալական վճարների կատարումը սահմանված ժամկետից ուշացնելու դեպքում ուշացման օրվանից մինչն 365-րդ օրը ժամկետանց յուրաքանչյուր օրվա համար ապահովադրից գանձվում է տույժ` ժամանակին չվճարված գումարի նկատմամբ սահմանված տոկոսադրույքի չափով: Սոցիալական վճարների օբյեկտը թաքցնելու կամ այն պակաս ցույց տալու, վարձու աշխատողների աշխատանքի ընդունումը ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով չձնակերպելու դեպքում, ապահովադրից գանձվում է թաքցրած կամ պակաս ցույց տված սոցիալական վճարների օբյեկտի նկատմամբ հաշվարկված սոցիալական վճարների գումարը, ինչպես նան տուգանք` այդ գումարի նկատմամբ սահմանված տոկոսադրույքի չափով: Խախտումն արձանագրելուց հետո` մեկ տարվա ընթացքում, սոցիալական վճարների օբյեկտը կրկին թաքցնելու կամ պակաս ցույց տալու, վարձու աշխատողի աշխատանքի ընդունումը ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով չձնակերպելու դեպքում` սոցիալական վճարների ամբողջ գումարի չափով:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԸ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ԱԿՏԵՐ - սոցիալական վճարների հետ կապված հարցերը կարգավորվում են` ՀՀ Սահմանադրությամբ, «Պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների մասին» օրենքով, կառավարության (կամ նրա կողմից լիազորված մարմնի) որոշումներով, օրենսդրական այլ ակտերով, ինչպես նան` միջազգային պայմանագրերով, որոնք օրենսդրությամբ սահմանված նորմերի նկատմամբ ունեն գերակայող բնույթ: ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎ - դրանք կոոպերատիվ սեփականության վրա հիմնված, իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող, իրենց անդամների անձնական, աշխատանքային ն գույքային մասնակցությամբ գործող կազմակերպություններն են, որոնց անդամներին կանոնադրությամբ արգելվում է շահույթից բաժնեմաս ստանալ: Սպառողական կոոպերատիվի հիմնադիր փաստաթուղթը նրա կանոնադրությունն է, որի անդամներ կարող են լինել ինչպես քաղաքացիներ, այնպես էլ` գյուղացիական տնտեսություններ: Նմանատիպ կոոպերատիվները ստեղծվում են իրենց անդամների գործունեությանն օժանդակելու ն նրանց ծառայություններ մատուցելու համար: Սպառողական կոոպերատիվները չեն կարող հիմնադրել որնէ կազմակերպություն, ինչպես նան` բաժանմունքներ, մասնաճյուղեր ն ներկայացուցչություններ: Սպառողական կոոպերատիվների գույքը պատկանում է նրա անդամներին` համատեղ սեփականության իրավունքով: ՍՊՐԵԴ - 1) մատակարարման տարբեր ժամկետներում ֆյուչերսային պայմանագրերով ապրանքատեսակների միաժամանակյա առք ու վաճառքն է, 2) տարբեր ժամանակահատվածների ընթացքում կամ տարբեր գներով մեկ տեսակի ապրանքի միաժամանակյա առք ու վաճառքն է օպցիոն պայամանագրերով, 3) առք ու վաճառքի գների միջն տարբերությունն է: ՍՎԻՖՏ - դա միջբանկային հեռահաղորդակցությունների ն համակարգչային ծառայությունների հետ կապված միջազգային

դրամական հաշվարկներ ու վճարումներ կատարելու ավտոմատացված համակարգ է: ՍՎՈՓ (ՓՈԽԱՆԱԿՈՒՄ) - 1) ֆինանսափոխանակային գործարք է, որի ժամանակ անհրաժեշտ ակտիվը չի գնվում, այլ փոխանակվում է առկա գտնվող մեկ այլ ակտիվի հետ` փոխադարձ համաձայնության հիման վրա, 2) փոխանակում կամ բարտեր (պարտավորությունների կամ ակտիվների փոխանակման գործառնություն), որը կատարվում է դրանց կառուցվածքը բարելավելու, ռիսկերը ն ծախքերը նվազեցնելու, շահույթ ստանալու նպատակով, 3) ժամանակավոր գնում` հետագա վաճառքի երաշխավորությամբ, 4) արժեթղթերով միաժամանակյա փոխանակման գործառնություն: Ժամկետը երկարաձգելու նպատակով սվոփ` արժեթղթի վաճառքը ն այլ արժեթղթի գնումը, որն ունի մինչն մարումն ավելի երկարատն ժամկետ, 5) ազգային արժույթը արտարժույթով փոխանակելու գործառնություն` որոշակի ժամանակ անց հակադարձ փոխանակման պարտավորությամբ: Սովորաբար իրականացվում է կենտրոնական բանկերի միջն, 6) սվոփ արտարժույթի շուկայում, արտարժույթի գնում կամ վաճառք «սփոթ» պայմաններով` միաժամանակ կնքելով հակադարձ ֆորվարդային գործարք (օրինակ արտարժույթի ռիսկը ծածկելու համար), 7) նույն ժամկետով երկու արժույթների գծով տոկոսադրույքների տարբերությունը: ՍՎՈՓԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - երկու կողմերի միջն համաձայնագիր է դրամական հոսքերի փոխանակման մասին, որով առաջին դրամական հոսքն ուղարկվում է հաստատագրված, իսկ հակադարձը` լողացող կուրսով (փոխարժեքով): ՍՏԱԳՆԱՑԻԱ - տնտեսական ցուցանիշների դանդաղ աճման կամ գործարար ակտիվության նվազման միտումն է: ՍՏԱԳՖԼՅԱՑԻԱ - 1) ինֆլյացիայի ն ստագնացիայի համակցումն է, 2) տնտեսության վիճակն է, որի ընթացքում տեղի է ու-

նենում, միաժամանակ, արտադրության անկում, գների աճ ն գործազրկություն:

ՍՏԱՆԴԱՐՏԱՑՎԱԾ ՄԱՍՇՏԱԲՈՎ ԲԱԶՄԱԿԻ ՌԵԳՐԵՍԻԱՅԻ ՀԱՎԱՍԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ (βi ) - որը

հնարավորություն է տալիս կատարելու համեմատական վերլուծություն` բացահայտելու գործոնային ցուցանիշի (x) փոփոխության ազդեցությունն արդյունքային ցուցանիշի (7) փոփոխության վրա: Այն արտահայտվում է հետնյալ բանաձնով. σ7 , βi = ai σxi

որտեղ` (σ y) -ը արդյունքային ցուցանիշի միջին քառակուսային շեղումն է, σ x i -ն` գործոնային i-րդ ցուցանիշի միջին քառակուսային շե-

ղումը, ai -ն i-րդ գործոնային ցուցանիշի գործակիցն է: ՍՏՈԽԱՍՏԻԿ ԿԱՊ - սոցիալ-տնտեսական մասսայական երնույթների բնագավառում այս կամ այն քանակական օրինաչափությունը հաճախ դրսնորվում է որպես արդյունքային ցուցանիշի արժեքների բաշխվածություն` կախված ազդող գործոնների մեծություններից: Այսպես, եթե որնէ ոլորտի տարբեր ճյուղերում աշխատողների բաշխվածությունն ըստ սեռի միատեսակ չէ, ապա կարելի է խոսել այդ երկու ցուցանիշների միջն ստոխաստիկական կապերի վերաբերյալ, այսինքն` ըստ սեռի աշխատողների կազմը ստոխաստիկորեն կախված է այդ ոլորտի ճյուղերից: Ստոխաստիկական կապերի մասնակի դեպք է կոռելյացիոն կապը:

ՍՈՒԲՍԻԴԻԱ - օգնություն, աջակցություն է դրամական կամ բնեղեն տեսքով, որը տրամադրվում է պետական, համայնքային բյուջեների միջոցներից կամ հատուկ նշանակության հիմնադրամներից` ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց, տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ու այլ պետություններին: ՍՈՒԲՎԵՆՑԻԱ - դրամական օգնություն է, որը տրամադրվում է վերադաս մարմինների կողմից որպես նպատակային ֆինանսավորում` որոշակի միջոցառումների իրականացման գծով: Սուբվենցիան նպատակային չօգտագործման դեպքում ենթակա է վերադարձման նույն վերադաս մարմիններին: ՍՈՒՊԵՐՀԻՊԵՐԻՆՖԼՅԱՑԻԱ - տնտեսական իրավիճակ, երբ գների ամսական աճի տեմպերը կազմում են 509 ն ավելի: Նման մակարդակն առավել ավերիչ ու վտանգավոր է ն տվյալ պարագայում տնտեսությունը դառնում է անկառավարելի: ՍՓՈԹ - 1) կանխիկ, առձեռն, 2) առձեռն ապրանքի կամ արտարժույթի վաճառքի վերաբերյալ բորսայական կամ արտաբորսայական գործարք է, որը նախատեսում է արագ մատակարարում ն վճարում: «Սփոթ» պայմաններով արտարժութային գործարքի ժամանակ վաճառողի կողմից արտարժույթի հանձնումը գնորդին կատարվում է գործարքը կնքելուց հետո երկրորդ աշխատանքային օրը (կամ երկու աշխատանքային օրվա ընթացքում): Ժամանակի մեջ այդ տարբերությունը սահմանված է միջազգային պրակտիկայում ն կապված է կնքված գործարքը բանկերում ձնակերպելու (սկզբնական փաստաթղթերի քաղվածք, վճարային ն ծանուցող հեռագրերի պատրաստում ն այլն) անհրաժեշտության հետ: «Սփոթ» գործարքներով արտարժույթի փոխարժեքի մեծությունը կարող է տարբերվել այլ գործարքների գծով փոխարժեքից: ՍՓՈԹ ԳԻՆ - ապրանքի (արտարժույթի, արժեթղթի) գինն է` այն կանխիկ վաճառելիս:

ՍՓՈԹ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - համարվում են այն գործառնությունները, որոնք նախատեսում են հաշվարկների անմիջական իրականացում գործարքից հետո ոչ ավելի, քան երկու բանկային օրվա ընթացքում: Այն փոխարժեքները, որոնք հիմք են հանդիսանում սփոթ գործառնությունների կնքման համար, անվանվում են սփոթ: Վ ՎԱՏ ԿԱՄ ԱՆՀՈՒՍԱԼԻ ՊԱՐՏՔ - 1) սահմանված ժամկետում փոխառուի (վարկառուի) կամ հաճախորդի չվճարված պարտքն է այդ գումարը տրամադրող կազմակերպությանը, 2) ցանկացած կրեդիտորական կամ դեբիտորական պարտքն է, որը չի մարվել պայմանագրով սահմանված ժամկետներում ն շատ հավանական է, որ չի վերադարձվի, օրինակ` պարտապանի անվճարունակության պատճառով: Նման պարտքը կորուստ է ճանաչվում ն կազմակերպության հաշվեկշռից դուրս է գրվում որպես գործառնական ծախս: Այդպիսի պարտքերի ծածկման համար ստեղծվում են պահուստներ: Պահուստի մեծությունը որոշվում է յուրաքանչյուր վատ (կասկածելի) պարտքի գծով` կախված պարտապանի ֆինանսական վիճակից, վճարունակությունից, ժամկետանց օրերի թվից ն պարտքն ամբողջությամբ կամ մասնակորեն մարելու հավանականության գնահատականից: ՎԱՐԱՆՏ (ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ) - 1) արժեթղթին կցվող վկայական կամ փաստաթուղթ է, որը դրա տիրոջը տալիս է լրացուցիչ իրավունքներ ն արտոնություններ, 2) չշրջանառվող փոխանցելի մուրհակ է, որը կարող է վճարումը ստացողի կողմից փոխարկվել որնէ շրջանառվող գործիքի` վարանտով սահմանված պայմաններին համապատասխան, 3) հաշվում անբավարար միջոցների դիմաց վերադաս որնէ մարմնի կողմից չեկեր դուրս գրելու միջոցով կարճաժամկետ փոխառության եղանակ է: Չեկերն ամեն դեպքում պետք է վճարվեն տրասատ բանկի կողմից` վերջինիս հետ համաձայնեցված պայմաններով ն տոկո402

սադրույքներով, 4) ապրանքի անդորրագիր ն (կամ) պահեստային վկայագիր է, որը հավաստում է ապրանքային պահեստի կողմից ապրանքն ի պահ ընդունելը: Փաստաթուղթը դուրս է գրվում կոնկրետ ապրանքների դիմաց ն կարող է փոխանցվել փոխանցագրի (ինդոսամենտի) միջոցով, 5) դրամական վճարումը թույլատրող փաստաթուղթ է, 6) որոշակի գործողություն ձեռնարկելու իրավունք, կալանքի, խուզարկության թույլտվություն է: ՎԱՐԻԱՑԻԱՅԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ - միջին գծային շեղման (d) կամ միջին քառակուսային շեղման (σ) տոկոսային հարաբերակցությունն է միջին թվաբանականի նկատմամբ ն նշանակվում է Մով` Մ=

d x

⋅ 1009 կամ Մ =

σ x

⋅ 1009 :

Որքան փոքր լինեն միջին գծային շեղման ն միջին քառակուսային շեղման մեծությունները, այնքան փոքր կլինի վարիացիայի գործակիցը: ՎԱՐԻԱՑԻԱՅԻ ԹԱՓ - վարիացիայի ցուցանիշներից առավել պարզը նրա թափն է, այսինքն` ցուցանիշի (հատկանիշի) ամենամեծ ն ամենափոքր արժեքների տարբերությունը` Վարիացիայի թափը Հ Xmax-Xmiո: ՎԱՐԻԱՑԻԱՅԻ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ - հետնյալներն են` վարիացիայի թափը, միջին գծային շեղումը, դիսպերսիան, միջին քառակուսային շեղումը ն վարիացիայի գործակիցը: Միջին մեծությունը ներկայացնում է տատանվող ցուցանիշի (հատկանիշի) ընդհանրացնող բնութագիրը: Սակայն միջինը, բնութագրելով վարիացիոն շարքն ամբողջությամբ, ցույց չի տալիս, թե ինչպես են նրա շուրջը դասավորվում միջինացվող ցուցանիշի (հատկանիշի) տարբերակները. նրանք արդյո՞ք կենտրոնացված են միջինի շուրջը, թե զգալիորեն շեղվում են նրանից: Միջինը դեռնս ցույց չի տալիս նան ցուցանիշի (հատկանիշի)

վարիացիայի բնույթը ն նրա տատանողականության աստիճանը: Բազմաթիվ գործոնների ներգործությամբ, օրինակ, առաջանում է աշխատանքի արտադրողականության, աշխատավարձի, արտադրանքի ինքնարժեքի, շահութաբերության ն մյուս ցուցանիշների վարիացիա: Ուսումնասիրելով հասարակական երնույթների քանակական կողմը, վիճակագրությունը գրեթե միշտ գործ ունի իր կողմից ուսումնասիրվող երնույթների տատանվող հատկանիշների հետ: Վիճակագրության խնդիրն է` նրա ուսումնասիրման օբյեկտների էությունն ավելի խորը ն բազմակողմանիորեն ճանաչելու համար տալ հատկանիշների տատանողականության թվային արտահայտությունը: Դրա համար օգտագործվում են վարիացիայի տարբեր ցուցանիշներ: ՎԱՐԻԱՑԻՈՆ ՇԱՐՔ - ուսումնասիրվող երնույթի քանակական հատկանիշով ու փոփոխվող չափեր ու թվային արժեք ունեցող միավորների կարգավորված մի շարք է: Քանակական հատկանիշի չափերի թվային արժեքները կոչվում են տարբերակներ, իսկ այդ տարբերակներին համապատասխանող թվերը` հաճախություններ: Տարբերակները կարող են արտահայտվել. 1) դրական ն բացասական, 2) բացարձակ ն հարաբերական թվերով: 1-ին տեսակի օրինակ կարող է ծառայել աշխատողների բաշխումն ըստ նրանց տարիքի, ըստ աշխատավարձի ն այլն, իսկ տնտեսավարող սուբյեկտները` ըստ աշխատողների թվաքանակի, ըստ արտադրանքի ծավալի ն այլն: 2-րդ տեսակի օրինակ կարող է լինել, եթե տնտեսավարող սուբյեկտները խմբավորենք ըստ տնտեսական գործունեության ֆինանսական արդյունքների, ապա տարբերակները կարող են լինել ինչպես դրական (շահույթ), այնպես էլ բացասական (վնաս) թվերով: Իրենց հերթին հաճախությունները միշտ դրական թվեր են, քանի որ ուսումնասիրվող միննույն տարբերակը, որը կարող է հանդիպել մի քանի անգամ, 0-ից փոքր կամ բացասական չեն կարող լինել: Վարիացիոն շարքի հաճախությունների գումարն անվանվում է կուտակային հաճախություն կամ հանրագումար:

Վարիացիոն շարքը կարող է լինել դիսկրետ ն չընդհատվող: Դիսկրետ է համարվում այն շարքը, երբ տարբերակների առանձին արժեքները կարող են մեկը մյուսից տարբերվել մի ինչ-որ որոշակի մեծությամբ: Այսինքն, շարքի անդամներն արտահայտվում են ամբողջ թվերով ն այն կոչվում է դիսկրետ վարիացիոն շարք: Չընդհատվող է համարվում այն շարքը, երբ տարբերակները սովորաբար բաժանվում են միջակայքերի, իսկ հաճախությունները վերաբերում են ոչ թե ուսումնասիրվող ցուցանիշի առանձին արժեքին, ինչպես դիսկրետ վարիացիոն շարքերում է, այլ ամբողջ միջակայքին: Եթե միջակայքերն ամբողջ շարքում պահպանում են միննույն մեծությունը, ապա նրանք կոչվում են հավասար միջակայքեր, իսկ վարիացիոն շարքը` հավասար միջակայքեր ունեցող շարք: ՎԱՐԻԱՑԻՈՆ ՇԱՐՔԵՐԻ ԳԾԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐ - օգտագործվում են վիճակագրական տեղեկատվությունները պատկերավոր ն ակնառու ձնով ներկայացնելու համար: Դրանք արտահայտում են սոցիալ-տնտեսական երնույթները բնութագրող ցուցանիշների փոխկապվածությունը, դրանց արժեքների փոփոխությունները, երկրաչափական պատկերների` կետերի, ուղիղների, կորերի ն այլնի միջոցով: Ըստ ներկայացման ձնի գծապատկերները լինում են` գծային, հարթապատկերային ն ծավալային: Գծային պատկերները օգտագործվում են ուսումնասիրվող երնույթի կամ ցուցանիշի հատկանիշների միջն եղած կապերի բնույթը, դրանց ժամանակային փոփոխությունները (օրինակ, պլանային առաջադրանքի կատարումը) արտահայտելու համար: Հարթապատկերները կիրառվում են այնպիսի դեպքերում, երբ անհրաժեշտություն է առաջանում ակնառու տեսքով ցուցադրել համանման երնույթների քանակական համեմատելիությունը: Ուսումնասիրվող երնույթները ներկայացվում են համապատասխան մակերես (ուղղանկյունների, բազմանկյունների, շրջանների ն այլն) ունեցող հարթաչափական պատկերների

տեսքով: Այսինքն, այդ գծապատկերները արտահայտվում են հիստոգրամների (սյունակային դիագրամներ, որոնցում համեմատվող ցուցանիշի արժեքները պատկերվում են աբցիսների առանցքի վրա ուղղանկյունիների տեսքով, որտեղ բոլոր սյունակների լայնությունները հավասար են իրար, իսկ բարձրություններն ուղիղ համեմատական են պատկերվող ցուցանիշների արժեքներին) ն սեկտորային դիագրամների (որոնք արտացոլում են երնույթների կառուցվածքային առանձնահատկությունները ն այդպիսի դեպքերում երնույթի կառուցվածքն ընդունվում է 1009, իսկ դրա յուրաքանչյուր բաղադրիչի մաս կամ տեսակարար կշիռ ընդհանուրի մեջ արտապատկերվում է որպես շրջանի սեգմենտ) միջոցով: Օրինակ հողատեսքերի կազմն ու կառուցվածքը: Ծավալային գծապատկերներն օգտագործվում են երբեմն, այնպիսի դեպքերում, երբ անհրաժեշտ է լինում դրանց արտապատկերել դիսկրետ (ամբողջ) թվերի խմբավորված դինամիկ բաշխման շարքերը բնորոշող տարբեր բնութագրիչներով (միջին մեծությունները, միջին քառակուսային շեղումը, դիսպերսիան ն այլն) ն այդ դեպքում սովորաբար օգտագործվում են պոլիգոններ: Պոլիգոնները, արդյունք են երբ հիստոգրամայի գծով ուղղանկյունիների միջնակետերը միացվում են` իրար ստեղծելով կորագծային պատկեր: ՎԱՐԿ - օգտագործվում է մի քանի իմաստներով. 1) վերադարձնելու ն սովորաբար տոկոս վճարելու պայմանով տրամադրվող դրամական (արտարժութային) կամ ապրանքային փոխատվություն է, որի գործընթացում վարկատուի ն վարկառուի (փոխառուի) միջն առաջանում են տնտեսական որոշակի հարաբերություններ, 2) ֆիզիկական անձի կամ կազմակերպության վարկանիշն է ն ֆինանսական դրությունը, 3) ֆինանսական միջոց, որն անձին կամ կազմակերպությանը, ընկերությանը հնարավորություն է տալիս դրամ փոխառել փոխատուներից` ապրանքներ, հումք ն այլ նյութական արժեքներ գնելու (այսինքն դրանց անմիջապես տիրանալու) համար` հետ վերադարձը կատարելով սահմանված կամ փոխհամաձայնեցված ժամանակա406

հատվածի ընթացքում, միաժամանակ վճարելով տոկոսներ: Տարբերվում են բանկային վարկեր, ոչ բանկային կազմակերպությունների կողմից տրամադրվող ֆինանսական վարկեր, տնտեսական գործընկերների կողմից տրվող ապրանքային (առնտրային) վարկեր ն այլն: Վարկի դիմաց գանձվող տոկոսադրույքը կարող է լինել հաստատագրված կամ փոփոխական (լողացող)` կախված վարկի պայմաններից: Վարկ հասկացությունը տնտեսագիտության տեսանկյունից ներկայացնում է փոխատվական կապիտալի շարժ, 4) գրառում է (ձնակերպում), որը կատարվում է կրկնակի գրանցմամբ հաշվապահական հաշվառման համակարգի դեպքում` հաշվի աջ մասում, ն արտացոլում է կազմակերպության ակտիվների ն ծախսերի նվազումը (դեբետում) կամ պարտավորությունների, սեփական կապիտալի ն եկամուտների ավելացումը (կրեդիտում), 5) հոդված է տվյալ երկրի վճարային հաշվեկշռում, օրինակ` արտահանումը, որն արտարժույթ է բերում: Վարկերի տարբեր տեսակների միասնական դասակարգում գոյություն չունի: Այնուհանդերձ, դրանք կարող են դասակարգվել ըստ տարբեր հատկանիշների, այդ թվում` ըստ ժամկետների (կարճաժամկետ, միջնաժամկետ ն երկարաժամկետ վարկեր), ըստ ապահովության տեսակների (ապահովված, չապահովված կամ բլանկային վարկեր), ըստ պարտատերերի տեսակների (բանկային, պետական, ապահովագրական ընկերությունների, մասնավոր անձանց, առնտրային, կոնսորցիոնալ վարկեր), ըստ փոխառուների տեսակների (գյուղատնտեսական, արդյունաբերական, կոմունալ, անձնական վարկ), ըստ օգտագործման (սպառողական, արդյունաբերական, ընկերության միջոցների ձնավորման, ներդրումային, սեզոնային, ժամանակավոր ֆինանսական դժվարությունների հաղթահարման, միջանկյալ, արժեթղթերով գործառնությունների համար, ներմուծման, արտահանման վարկեր), ըստ չափերի (փոքր, միջին, խոշոր վարկեր): Վարկային պայմանագրով առաջացող իրավահարաբերությունների էությունը սահմանված է ՀՀ քաղաքացիական օրենսդությամբ, ըստ որի, բանկը կամ այլ վարկային կազմակերպություն (վարկատուն) պարտավորվում է պայմանագրով նա407

խատեսված չափերով ն պայմաններով դրամական միջոցներ (վարկ) տրամադրել փոխառուին, իսկ վերջինս էլ պարտավորվում է վերադարձնել ստացված գումարը ն վճարել տոկոսներ դրանից: ՎԱՐԿ ԱՊԱՀՈՎՎԱԾ - այն վարկատեսակն է, որն ապահովված է իրական ակտիվներով, որոնք ձնակերպվել են որպես գրավային միջոց: Փոխառուի (վարկառուի) կողմից պարտքը չըվերադարձնելու դեպքում փոխատուն (վարկատուն) իրավունք ունի իրացնել այդ ակտիվները` փոխատվության գումարը մարելու նպատակով: ՎԱՐԿ ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ - ըստ դրա պայմանավորվող կողմերը կարող են կնքել պայմանագիր, որը նախատեսում է մի կողմի պարտականությունը մյուս կողմին տրամադրելու տեսականուն համապատասխան որոշվող գույքը` ըստ սահմանված քանակի ն որակի: ՎԱՐԿ ԲԱՆԿԱՅԻՆ - վարկային պայմանագրով նյութական արժեքների գրավադրմամբ` բանկի կողմից տրամադրվող դրամական կամ արտարժութային միջոցներ: ՎԱՐԿ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ - այն փոխատվական կապիտալի ներդրման ձն է, որը նախատեսված է գյուղատնտեսության զարգացման համար ն տրամադրվում է գրավադրմամբ: Գյուղատնտեսական վարկերը տրվում են հողի մշակման, բերքահավաքի, անասունների բտման ու խնամքի հետ կապված աշխատանքներին նպաստելու նպատակով: ՎԱՐԿ ԺԱՄԿԵՏԱՅԻՆ - 1) դրանք են` կարճաժամկետ (մինչն 1 տարի), միջնաժամկետ (1-ից 3 տարի), երկարաժամկետ (3-ից բարձր տարի) վարկերը: Նշված վարկերը ժամեկտային առումով յուրահատուկ են անցումային տնտեսություն վարող երկրներին, իսկ զարգացած երկրներում միջնաժամկետ վարկերը 1-ից 6 տարի է, երկարաժամկետը` 6-ից բարձր տարի: 2) որոշակի

ժամանակով տրամադրվող վարկ է, որը սովորաբար ենթակա է մարման, տրման պահից` 30, 60, 90 կամ 120 օր հետո: Տրամադրված վարկի գծով հաշվարկված տոկոսը սովորաբար գանձվում է նախօրոք, փոխատվության տրման պահին ն ներկայացնում է` վարկի գումարից կատարելով հանում կամ զեղչ: ՎԱՐԿ ԼՈՄԲԱՐԴԱՅԻՆ - 1) հեշտ իրացվող շարժական գույքի գրավի դիմաց տրամադրվող կարճաժամկետ վարկ: 17-18-րդ դարերում լոմբարդային վարկեր սկսեցին տրամադրել բանկերը: Որպես գրավ ծառայում էին թանկարժեք մետաղները ն ապրանքները: Գրավի արժեքը սովորաբար գերազանցում էր վարկի մեծությունը: Փոխառուն պահպանում էր պարտատիրոջ մոտ գրավ դրված գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքը: Եթե վարկը ժամանակին չէր մարվում, ապա սեփականության իրավունքն անցնում էր պարտատիրոջը, որն իրացնում էր գույքը ն ստացված հասույթից պահում գրավի գումարը` հաշվեգրված տոկոսների հետ միասին: Լոմբարդային վարկի ժամանակակից ձնը բանկում դեպոնացված արժեթղթերի գրավի դիմաց տրված բանկային վարկն է: Որպես գրավ սովորաբար ընդունվում են պետական արժեթղթերը ն ֆոնդային բորսայում գնանշվող արժեթղթերը, որոնք վարկավորման ընթացքում հանձնվում են բանկին: Վարկի գումարը կազմում է գրավի արժեքի 50-909-ը: Լոմբարդային վարկը աստիճանաբար դուրս է մղվում վարկավորման այլ ձների կողմից: 2) Իրենից ներկայացնում է ՀՀ տարածքում գործող ռեզիդենտ բանկերի կողմից (կարճաժամկետ իրացվելիության կարգավորման նպատակով) վարկավորում` պետական արժեթղթերի, բանկային ոսկու, թանկարժեք մետաղների, արտարժույթի գրավադրման դիմաց: ՎԱՐԿ ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ - վարկ, որը տրամադրվում է մինչն մեկ տարի մարման ժամկետով` առավելապես կազմակերպությունների շրջանառու միջոցների ձնավորման համար: Կարճաժամկետ վարկը կարող է լինել նան միջբանկային, երբ մի բանկը վարկ է տրամադրում մյուսին` վերջինիս բանկային ռեսուրսները համալրելու ն (կամ) իրացվելիության խնդիրները լուծելու նպա409

տակով: Կարճաժամկետ վարկի տեսակ է նան օվերդրաֆտը (հաշվի վարկավորումը): ՎԱՐԿ ԿՈՄՈՒՆԱԼ - կոմունալ տնտեսության ն բնակարանային շինարարության կարիքների համար սահմանված տոկոսադրույքաչափերով տրամադրվող վարկ է: ՎԱՐԿ ՀԻՓՈԹԵՔԱՅԻՆ - 1) փոխատվություն է` անշարժ գույքի գրավադրմամբ: Ազատ մրցակցության ժամանակաշրջանում հիփոթեքային բանկերը 10, 15, 25 ն ավելի տարով վարկեր են տրամադրում հողամասերի, բնակելի շենքերի ն այլ կառույցների գրավի դիմաց: 2) երկարաժամկետ փոխատվություններ են, որոնք սովորաբար տրամադրվում են անշարժ գույքի` հողի ն արտադրական ու բնակարանային նշանակության կառույցների, գրավադրման դիմաց: Դրանք տրվում են հող, շենքեր (սովորաբար` տներ) ձեռք բերելու կամ տներ կառուցելու համար ն ետ են վերադարձվում երկարատն ժամանակաշրջանից հետո: Գրավ կարող է լինել նան գնվող կամ կառուցվող անշարժ գույքը: Վարկը ժամանակին չմարելու դեպքում վարկատուն (փոխատուն) իրավունք ունի ձեռնարկել օրենսդրությամբ նախատեսված միջոցներ` ակտիվը վերականգնելու համար: Եթե գրավադրված գույքը արժեթղթերից տարբեր շարժական գույք է, ապա այդպիսի հիփոթեքը անվանվում է շարժական գույքի դիմաց հիփոթեքային վարկ: 3) անշարժ գույքով (հողատարածքով, շենքերով, այլ գույքով) ապահովված վարկերն են, ներառյալ` շինարարության ն հողաշինության համար կարճաժամկետ վարկերը, գյուղատնտեսական հողատեսքերի, շենքերի ն բնակարանների, առնտրային կառույցների ու գույքի գնման համար վարկերը: ՎԱՐԿ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ - 1) որնէ երկրի, նրա բանկերի, ինչպես նան այլ կազմակերպությունների կողմից այլ երկրների, դրանց բանկերին, իրավաբանական ու ֆիզիկական անձանց տրամադրվող վարկ: Միջազգային վարկի համար միջոցները հավաքագրվում են փոխատվական կապիտալների միջազգային շուկայում, ազգային շուկաներում, ինչպես նան` պետական,

տարածաշրջանային ն միջազգային կազմակերպությունների ռեսուրսների օգտագործման հաշվին: Լինում է կարճաժամկետ (մինչն 1 տարի), միջնաժամկետ (1-5 տարի) ն երկարաժամկետ (5 տարուց ավելի): Ապահովման տեսակետից լինում են ապահովված (ապրանքանյութական արժեքներով, առնտրական փաստաթղթերով ն այլ արժեքներով) ն չապահովված (բլանկային) վարկեր: Իրենց ձնով վարկերը լինում են` արտարժութային ն ապրանքային: Կախված այն բանից, թե ո՞վ է վարկատուն, տարբերվում են` մասնավոր, կառավարական, միջազգային ն տարածաշրջանային կազմակերպությունների վարկերի: Ըստ վարկավորման օբյեկտի, միջազգային վարկերը ստորաբաժանվում են ֆինանսականի ն առնտրայինի, 2) միջազգային տնտեսական հարաբերությունների ոլորտում ֆինանսական ռեսուրսների ն արտարժույթի տրամադրումն է` վերադարձման, ժամկետայնության ն տոկոսի վճարման պայմաններով: Նման վարկեր տրամադրում են մասնավոր ֆիրմաները, բանկերը, օտարերկրյա պետությունները, միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունները: ՎԱՐԿ ՄՈՒՐՀԱԿԱՅԻՆ - 1) գնորդների ն վաճառողների կողմից միմյանց տրամադրվող առնտրային վարկի հիման վրա առաջացած բանկային վարկի տեսակ է, որը ձնակերպվել է մուրհակով: Օգտագործելով պարտքային հանձնառությունները փոխադարձ հաշվարկներում, նրանք, վերջին հաշվով, օգտագործում են մուրհակները նան բանկի հետ գործարքներում, դրանք հանձնելով որպես ստացվող փոխատվությունների ապահովում: Արդյունքում տեղի է ունենում պարտատիրոջ փոխարինում, ընդ որում նոր կապն անցնում է մուրհակի տիրոջ միջոցով, որը մուրհակը ներկայացնում է բանկ հաշվառման համար: Բանկը ակցեպտավորում (հոժարագրում) է մուրհակը` վարկային պայմանագրի պայմաններով: Մուրհակային վարկ տրամադրելու դեպքում բանկը պարտավոր է մարել իր կողմից ակցեպտավորված մուրհակը` վճարման ժամկետը լրանալիս, կամ հաճախորդ-փոխառուից` նրան տրամադրված մուրհակային վարկի մարման նպատակով ստացված միջոցներից, կամ սեփական միջոցների

հաշվին, այդպիսով ձնափոխելով մուրհակային վարկը սովորականի: Մուրհակային վարկ տրամադրելու համար բանկը գանձում է հաշվարկված տոկոսային գումարը: 2) վարկատեսակ է, որը առաջացել է առնտրային վարկի զարգացման հիման վրա, երբ ձեռք բերված ապրանքների դիմաց դրամի կամ արտարժույթի փոխարեն օգտագործվել է մուրհակը, որի տերը այն վաճառում է բանկին կամ գրավ դնում բանկում: Այսինքն մուրհակի գրավադրմամբ փոխատվությունը միաժամանակ վարկային գործառնություն է: Բանկի կողմից տրամադրված փոխատվությունները պետք է վերադարձվեն գրավադրված մուրհակի վճարման ժամկետը լրանալուն պես: ՎԱՐԿ ՊԵՏԱԿԱՆ - վարկային հարաբերությունների համակարգ է, որում կողմերից մեկը պետությունն է: Պետական վարկի հիմնական ձներն են` պետական փոխառությունները, խնայդրամարկղերում բնակչության ավանդները, որոնց միջոցով վերջիններս ձեռք են բերում պետական արժեթղթեր: Պետական վարկերը հանդես են գալիս երկու առումով` ներքին ն միջազգային: Ներքին վարկի դեպքում, երբ վարկատուները բանկերն են, ապա պետությունը կատարում է վարկառուի (փոխառուի) դեր, իսկ երբ վարկառուները տեղական մարմիններն են (մարզ, համայնք ն այլն), ապա պետությունն իրականացնում է վարկատուի դեր: Միջազգային վարկի դեպքում պետությունը, որպես վարկատու ն վարկառու, փոխհարաբերությունների մեջ է մտնում այլ երկրների հետ: ՎԱՐԿ ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ - բանկի կողմից տրամադրվում է բնակչությանը` սպառման ապրանքներ գնելու կամ կենցաղային ծառայությունների դիմաց վճարումներ կատարելու համար: Որպես կանոն, տրամադրվում է մինչն 3 տարի ժամկետով` սահմանված տոկոսադրույքաչափերով: Տրամադրված վարկի դիմաց վճարումներ չկատարելիս, գրավ դրած իրի սեփականության իրավունքն անցնում է բանկին ն վաճառվում աճուրդով կամ այլ ձնով:

ՎԱՐԿԱԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ ԱՍՈՑԻԱՑԻԱՆԵՐ - որոնք առաջարկում են (առավելապես մասնավոր անձանց ն ընտանիքներին) միջոցների խնայողության պլաններ` խնայողական կամ կենսաթոշակային ավանդների տեսքով, ինչպես նան տրամադրում են հիփոթեքային վարկեր: ՎԱՐԿԱՅԻՆ ԲԻԶՆԵՍ - ներառում է` հաճախորդներին (իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց) վարկերի տրամադրման ն այլ առնտրային բանկերին ազատ դրամական միջոցների ժամանակավոր փոխանցման գործընթացները` որոշակի վարձավճարի դիմաց: Վարկային բիզնեսի մյուս տեսակը կարող է հանդես գալ միջբանկային վարկի, կամ ուրիշ բանկում ժամկետային դեպոզիտի տեսքով: Վարկային բիզնեսի զարգացման համար պայման է հանդիսանում ինչպես տնտեսությունում ազատ դրամական միջոցների առկայությունը ն այդ միջոցների նկատմամբ կարիք ունեցող սուբյեկտների առկայությունը, այնպես էլ վարկային հաստատությունների միջն ընթացիկ կապի առկայությունը, բանկային շուկայում ռեսուրսների վերաբաշխման վրա մասնագիտացված ն բավարար վստահություն ներշնչող միջնորդների առկայությունը: ՎԱՐԿԱՅԻՆ ԳԻԾ - վարկառուի (փոխառուի) հանդեպ ունեցած բանկի կամ վարկային կազմակերպության իրավաբանորեն ձնակերպված պարտավորությունն է, որոշակի ժամանակաշըրջանում նրան տրամադրելու վարկեր` սահմանված առավելագույն գումարի սահմաններում: Երբեմն վարկային գիծ բացելու մասին պայմանագրում ամրագրվում է պայման, ըստ որի, փոխառուն, պարտավոր է բանկում պահել ավանդ` վարկային գծի ն ընտրված վարկերի գումարի նկատմամբ հաշվարկված որոշակի տոկոսի չափով: Բանկն իրեն իրավունք է վերապահում չեղյալ համարել պայմանագիրը. եթե հաճախորդի ֆինանսատնտեսական վիճակը վատթարանում է, եթե փոխառուն վարկային գծի միջոցները չի օգտագործում ըստ նշանակության (պայմանագրում սովորաբար նշվում են միջոցների օգտագործման նպատակները) ն պայմանագրով նախատեսված այլ դեպ413

քերում: Փոխառուն իրավունք ունի ընտրել վարկային գծի միջոցներն ըստ անհրաժեշտության ն վճարել հաշվարկված տոկոսներ միայն փաստացի ընտրված վարկի համար: Երկարաչափական պատկերման առումով, միանվագ վարկային համաձայնագիրը կարելի է ներկայացնել որպես կետի, իսկ վարկային գիծը` հատվածի ձնով: Վարկային գիծը միանվագ վարկային պայմանագրի դեպքում ունի առավելություն երկու կողմերի համար էլ: Այն փոխառուի համար ստեղծում է առնտրային գործունեության իրականացման ավելի որոշակի հեռանկարներ, վերադիր ծախսերի ն ժամանակի տնտեսում, որոնք անմիջապես կապված են յուրաքանչյուր առանձին վարկային համաձայնագրի շուրջ բանակցություններ վարելու ն կնքելու հետ: Նույնը վերաբերում է նան վարկատու բանկին (վարկային կազմակերպությանը): Դրա հետ մեկտեղ, բանկն իր վրա է վերցնում փոխատվական կապիտալների շուկաներում իրադրությունների անբարենպաստ տատանումների ռիսկը, քանի որ անկախ իրավիճակից պարտավոր է կատարել փոխառուի նկատմամբ իր պարտավորությունները ն տրամադրել նրան վարկ` վարկային գծի վերաբերյալ համաձայնագրին համապատասխան: Վարկային գծերը սովորաբար օգտագործվում են խոշոր կազմակերպությունների կողմից` ապագա պարտավորությունները ֆինանսավորելու ն ապրանքանյութական պաշարներ գնելու համար: ՎԱՐԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾ - հավանական փոխառուի (ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի) ֆինանսական վիճակի, նրա գործունեության վերաբերյալ փաստերի ն կարծիքների հավաքումն է: Այդ տեղեկությունները հատկապես վերաբերվում են փոխառուի (վարկառուի) ֆինանսական պարտավորությունների կատարմանը: ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ - հիմնականում ունի երկու իմաստ. լայն առումով` սոցիալ-տնտեսական այս կամ այն ֆորմացիայի (կազմավորման) շրջանակներում գոյություն ունեցող վարկային հարաբերությունների, վարկի ձների ու մեթոդների ամբողջությունն է, իսկ նեղ առումով` պատմական որոշակի ժա414

մանակաշրջանում այս կամ այն երկրի վարկային հարաբերություններ կազմակերպող ինստիտուտների ն վարկային կազմակերպությունների ամբողջությունն է: Արդյունաբերորեն զարգացած երկրների վարկային համակարգի մեջ մտնում են բանկերը ն մասնագիտացված ոչ բանկային ֆինանսավարկային կազմակերպությունները, այդ թվում` ա) ապահովագրական ընկերությունները, բ) կենսաթոշակային հիմնադրամները, գ) խնայողական դրամարկղները, որոնք մասնագիտացված են ն հասարակության տարբեր շերտերի խնայողությունները փոխարկում են փոխատվական կապիտալի, դ) գրավատները ն այլն: ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ - իրենցից ներկայացնում են բանկային համակարգի կողմից տնտեսությանը կամ դրա կարիքը զգացող իրավաբանական անձանց տրամադրված վարկերի գծով միջոցներ: Վարկային ներդրումները բաժանվում են կարճաժամկետի` տրամադրված մեկ տարուց պակաս ժամկետով, ն երկարաժամկետի` մեկ տարուց ավել ժամկետով: ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - դրանով բանկը կամ վարկային այլ կազմակերպությունը (վարկատուն) պարտավորվում է պայմանագրով նախատեսված չափերով ն պայմաններով դրամական կամ արտարժութային վարկ տրամադրել վարկառուին (փոխառուին), իսկ վերջինս էլ պարտավորվում է սահմանված ժամկետում վերադարձնել ստացված գումարը ն դրանից վճարել տոկոսներ: ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՊՈՐՏՖԵԼԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ - վարկային ներդրումների արդյունավետ կառավարման հիմքում ընկած է պորտֆելային կառավարման սկզբունքը, որը հնարավորություն է տալիս գնահատելու ամբողջ պորտֆելի ռիսկը, որն առավել արդիական է դառնում ռազմավարական պլանավորման ընթացքում` դիվերսիֆիկացիայի ճիշտ ընտրության համար: Վարկային պորտֆելի ռազմավարական պլանավորում իրականացնելիս, անհրաժեշտ է առանձնացնել ռիսկի գործոնները` ինչպես վարկային շուկայում, այնպես էլ նրա առանձին ստորաբաժանումնե415

րում, համադրելով այն պորտֆելում ներառված վարկերի տեսականու հետ: Բանկի դերը ֆինանսական շուկայում ն նրա ֆինանսական ռազմավարությունը մեծ ազդեցություն է ունենում ակտիվների որակի ն, բնականաբար, բանկի ֆինանսական վիճակի վրա: Վարկերի պորտֆելային կառավարում իրականացնելիս պետք է տեսակավորել պորտֆելում առկա վարկային ներդրումները ն որոշել դրանց տեսակարար կշիռը: ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ - վարկադրամային միջոցառումների իրականացման համակարգ է, որը պետությունն օգտագործում է տնտեսական ն քաղաքական որոշակի նպատակների հասնելու համար: Այն տնտեսական ընդհանուր քաղաքականության տարրերից է: ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՐՏԵՐՈՎ ԶԲԱՂՎՈՂ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - որոնք կարճաժամկետ վարկեր (օվերդրաֆտ) են հատկացնում մասնավոր անձանց ն տնտեսավարող սուբյեկտներին` մանրածախ առնտրի խրախուսման նպատակով: ՎԱՐԿԱՌՈՒ (ՓՈԽԱՌՈՒ) - վարկային հարաբերությունների մի կողմն է, որն օգտագործման համար ստանում է միջոցներ (վարկ) ն պարտավորվում է այն պայմանավորված ժամկետում վերադարձնել վարկատուին` հաշվարկված տոկոսային եկամտի հետ համատեղ: ՎԱՐԿԱՎՈՐՄԱՆ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐ - դրանք են` բոլոր տեսակի տնտեսավարող սուբյեկտները, պետությունը, բնակչությունը ն բանկերը: ՎԱՐԿԱՎՈՐՄԱՆ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐ - դրանք այն նյութական միջոցներն են, որոնց համար տրամադրվում են վարկեր ն կնքվում վարկային պայմանագրեր: Օրինակ, կարճաժամկետ վարկերն ուղղվում են նյութական ընթացիկ ակտիվներ (պաշարներ) ձեռք բերելու, իսկ երկարաժամեկետ վարկերը` արտադրական օբ416

յեկտների շինարարության, վերակառուցման, հիմնական միջոցների ձեռք բերման ն երկարաժամկետ այլ նպատակների համար: ՎԱՐԿԱՏՈՒ - համարվում են ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք, որոնք իրենց ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցները որոշակի ժամկետով տրամադրում են վարկառուին (փոխառուին): ՎԱՐԿԵՐ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ՈՒ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ - տրվում են ձեռնարկատիրությամբ զբաղվող կազմակերպություններին ապրանքանյութական արժեքների պաշարների ձնավորման համար` դրանց գնումների հետ կապված ծախսերի, աշխատավարձի վճարման ու հարկերի մարման նպատակով: ՎԱՐԿԵՐ ԿՈՆՏՈԿՈՐԵՆՏԱՅԻՆ - տարբեր երկրներում բնորոշվում են որպես վարկերի դասական տեսակ: Դա այնպիսի վարկ է, որը տրվում է բանկի կողմից ազգային արժույթով կամ արտարժույթով բանկի հաճախորդին` նրա պահանջարկին համապատասխան, ն կարող է օգտագործվել նրա հայեցողությամբ, չգերազանցելով նախօրոք հաստատված պայմանագրային գումարը: Մուտքերի ն վճարումների մնացորդը (սալդոն) հաճախորդի հաշվից կատարվում է պայմանագրում նշված ժամկետից հետո, միաժամանակ վարկերի դիմաց վճարումը կատարելով բանկի միասնական հաշվին: Կոնտոկորենտային վարկերը դասվում են կարճաժամկետ վարկերի շարքին ն նրանց իրացվելիության ապահովման համար տրվում են բանկի առաջնակարգ հաճախորդներին` ըստ անհրաժեշտության: Տոկոսավճարների գանձումը կատարվում է փաստացի օգտագործված գումարից: Իսկ այդ վարկային գործարքի համար բանկը, անկախ վարկային միջոցի օգտագործումից, գանձում է միջնորդային (կոմիսիոն) վճարներ, որը հաշվարկվում է շրջանառվող գումարից կամ գանձվում հաստատագրված վճարների ձնով: Կոնտոկորենտային վարկերի տո417

կոսավճարների հաշվառման ն գանձման համար գործում է հատուկ կարգ` «շտաֆելային» մեթոդ: Այս մեթոդի էությունը կայանում է նրանում, որ այստեղ տոկոսավճարների համար չկան սահուն ժամկետ ն որոշակի կայուն դրամական հոսքեր, այստեղ հաշվառումը տարվում է օրերով, մի դեպքում` դեբետ, մի դեպքում` կրեդիտ, իսկ արդյունքների ամփոփումը կատարվում է եռամսյակի վերջում: ՎԱՐԿԵՐ ՄԻՋԲԱՆԿԱՅԻՆ - դրանք ազատ դրամական միջոցների ներգրավումն ու տեղաբաշխումն է բանկերի միջն: Այդ վարկերը բանկերի իրացվելիության ապահովման, թղթակցային հաշիվների համալրման ն ֆինանսական շուկայի առավել եկամտաբեր ոլորտներում գործառնություններ իրականացնելու համար անհրաժեշտ միջոցների հայթայթման հիմնական աղբյուրներից են: ՎԱՐԿԵՐ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱՐԿՆԵՐԻՆ - որոնք տրամադրվում են բանկերին, ապահովագրական ու ֆինանսական կազմակերպություններին: ՎԱՐԿԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ - ըստ որի վարկային յուրաքանչյուր հաշիվ դասակարգված է համապատասխան հատկանիշներով, հետնյալ 5 խմբերում` ստանդարտ, հսկվող, ոչ ստանդարտ, կասկածելի ն անհուսալի. • Ստանդարտ են համարվում այն վարկերը, որոնք սպասարկվում են ըստ կազմված պայմանագրի ն որպես կանոն դրանց բնորոշ են հետնյալ հատկանիշները` ա) վարկառուի ֆինանսական վիճակը կասկած չի հարուցում, բ) առկա է վարկը մարելու վարկառուի բավարար ունակությունը: Բանկի կամ վարկային կազմակերպության տրամադրած ստանդարտ վարկերն ունեն վարկառուի կողմից հիմնական գումարի ն տոկոսագումարների ետ վերադարձման հուսալի ապահովվածություն:

•

Հսկվող են այն վարկերը, որոնք իրենց հատկանիշներով ամբողջությամբ համապատասխանում են ստանդարտ վարկերի սահմանմանը, սակայն դրանց հիմնական գումարի կամ դրա մի մասի մարումը ն տոկոսագումարների վճարումը ուշացել է սահմանված ժամկետից մինչն 90 օր: • Ոչ ստանդարտ վարկերին բնորոշ են հետնյալ հատկանիշները. ա) ժամկետում մարումը հնարավոր չէ վարկառուի դրամական միջոցների ոչ բավարար լինելու պատճառով, բ) վարկառուի ֆինանսական ոչ բարվոք վիճակի հետնանքով դրամական առաջնային աղբյուրները բավարար չեն, ն այս դեպքում բանկը (վարկային կազմակերպությունը) պետք է դիմի երկրորդային աղբյուրներին, այդ թվում` գրավային միջոցի, գույքի վաճառքի, տրված վարկերի պայմանների վերանայման ն այլն: Ոչ ստանդարտ վարկերի դեպքում հիմնական գումարի կամ դրա մի մասի մարումը ն տոկոսագումարների վճարումը ուշացել է սահմանված ժամկետից մինչն 90-180 օր: • Կասկածելի վարկերն ունեն նույն հատկանիշները, ինչ որ ոչ ստանդարտինն է, սակայն այն տարբերությամբ, որ վճարումը ձգձգվում է սահմանված ժամկետից 181-270 օր: • Անհուսալի վարկերը դրանք դժվարությամբ ետ վերադարձվողներն են, որոնց գծով վճարումների ուշացումը կատարվում է սահմանված ժամկետից 270 օր ն ավելի, որը ոչ մի վարկատուի ձեռնտու չէ: ՎԱՐՁԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - ըստ որի վարձատուն պարտավորվում է վճարի դիմաց վարձակալի ժամանակավոր տիրապետմանը ն (կամ) օգտագործմանը հանձնել գույք: Վարձակալության կարող են հանձնվել հողամասեր ն մեկուսի բնական այլ օբյեկտներ, շենքեր, շինություններ, սարքավորումներ, տրանսպորտային միջոցներ ն այլ գույք, որոնք օգտագործման ընթացքում չեն կորցնում իրենց բնական հատկությունները: Վարձակալության պայմանագրում պետք է նշվեն տվյալներ,

որոնք թույլ են տալիս որոշակիորեն սահմանել այն գույքը, որը որպես վարձակալության օբյեկտ հանձնվում է վարձակալին: Պայմանագրում այդպիսի տվյալների բացակայության դեպքում վարձակալության օբյեկտի մասին պայմանը համարվում է չհամաձայնեցված, իսկ համապատասխան պայմանագիրը` չկընքված: Վարձակալության պայմանագիրը կնքվում է գրավոր: ՎԱՐՁԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ - վարձատուն որոշակի վճարի կամ վճարների դիմաց վարձակալին է փոխանցում ակտիվի մի մասի (մասնավորապես հիմնական միջոցների) օգտագործման իրավունքը պայմանագրային ժամանակաշրջանի ընթացքում: ՎԱՐՁԱՎՃԱՐ - ըստ որի, վարձակալը պարտավոր է ժամանակին մուծել գույքն օգտագործելու համար սահմանված վճարը: Վարձավճարը սահմանվում է վարձակալության հանձնված ամբողջ գույքի կամ դրա յուրաքանչյուր բաղկացուցիչ մասի համար. ա) պարբերաբար կամ միաժամանակ վճարվող որոշակի կայուն գումարով, բ) վարձակալված գույքն օգտագործելու արդյունքում ստացված արտադրանքի կամ եկամուտների համար սահմանված բաժնով, գ) վարձակալի կողմից որոշակի ծառայություններ մատուցելով, դ) վարձակալի կողմից պայմանագրով պայմանավորված գույքը վարձատուի սեփականությանը կամ վարձակալությանը հանձնելով, ե) վարձակալված գույքը բարելավելու համար պայմանագրով նախատեսված ծախսերը վարձակալի վրա դնելով: Կողմերը վարձակալության պայմանագրով կարող են նախատեսել վարձավճարի մատնանշված ձների համակցություն կամ դրա այլ ձներ: ՎԱՐՁԱՏՈՒ - կարող են լինել գույքը վարձակալության հանձնելու համար օրենքով կամ սեփականատիրոջ կողմից լիազորված անձինք: Գույքը վարձակալության հանձնելու իրավունքը պատկանում է դրա սեփականատիրոջը: Ֆինանսական վարձակալության (լիզինգի) պայմանագրով վարձատու կարող է լինել բանկը կամ օրենքով սահմանված կարգով լիցենզիա (թույլտըվություն) ստացած մասնագիտացված կազմակերպությունը:

ՎԱՈՒՉԵՐ - սեփականաշնորհման չեկ կամ փաստաթուղթ է, որի տիրոջը իրավունք է տրվում անմիջական մասնակցություն ունենալու սեփականաշնորհվող կազմակերպության միջոցներին` բաժնեմասնակցության տեսքով: Այն գրավոր վկայագիր, հանձնարարագիր, երաշխիք է: ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ - կառավարման եզրափակիչ գործառույթն է, առանց որի անհնար է գործնականորեն արդյունավետ իրականացնել կառավարման մյուս երեք գործառույթները, այդ թվում` պլանավորումը, կազմակերպումը ն մոտիվացիան: Այն հանդես է գալիս որպես կազմակերպությունների կողմից իրենց առջն դրված նպատակներին հասնելու ապահովման գործընթաց: Վերահսկողությունը տնտեսավարող սուբյեկտների արտադրական ու ֆինանսատնտեսական գործունեության անբաժանելի մասն է, որը պարտադիր իրականացվում է կառավարման բոլոր մակարդակներում ու օղակներում, ն որի գլխավոր խնդիրը կազմակերպության ընթացիկ ու հեռանկարային գործունեության օպերատիվ կառավարումն է, առաջադրված պլանների ն փաստացի ձեռք բերված արդյունքների համապատասխանության գնահատումը ն, որ ամենակարնորն է, կազմակերպության առջն դրված հիմնական նպատակների, հատկապես գլխավոր նպատակի` առաքելության, իրականացման ապահովումը: ՎԵՐԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ - մեկ ապահովագրողի կողմից ապահովագրության պայմանագրով որոշված պայմաններով ապահովագրվողի նկատմամբ ունեցած իր բոլոր կամ մի շարք պարտավորությունների կատարման ռիսկի ապահովա- գրումն է` մեկ այլ ապահովագրողի մոտ (վերապահովագրող): Վերապահովագրությունը համակարգ է, որով ապահովագրողները կարող են ընդլայնել ապահովագրության հիմնական սկզբունքն` իրենց ռիսկերը վերաբաշխելով:

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ԳՈՐԾՈՆԱՅԻՆ - ուղղված է արդյունքային (արդյունավետության) ցուցանիշների մակարդակի ն դըրանց աճի վրա ազդող գործոնների մեծության բացահայտմանը: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ԴԵՏԵՐՄԻՆԱՑՎԱԾ (ՄԱՆՐԱՄԱՍՆԵՑՎԱԾ) - օգտագործվում է գործոնային ն հանրագումարային ցուցանիշների միջն առկա փոխկապվածությունն ուսումնասիրելու համար: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ԴԻԱԳՆՈՍՏԻԿ - իրենից ներկայացնում է տիպիկ նախանշանների հիման վրա տնտեսական գործընթացների նորմալ ընթացքի խախտման էության բացահայտման միջոց: Օրինակ, եթե համախառն արդյունքի աճի տեմպը գերազանցում է պատրաստի արտադրանքի աճի տեմպին, ապա դա վկայում է անավարտ արտադրության մնացորդի աճի մասին: Նման նախանշանների իմացությունը թույլ է տալիս արագ ն բավականին ճշտորեն տալ խախտումների բնութագիրը` առանց լրացուցիչ ժամանակ ն միջոցներ պահանջող գործողությունների: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ - ներառում է տնտեսավարող սուբյեկտի այն բոլոր ծառայությունները, որոնք կապված են` պլանավորման, վերահսկման, արդյունավետ որոշումների ընդունման, ռազմավարության ն տակտիկայի մշակման, շուկայավարման, տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի բարելավման համար անհրաժեշտ տեղեկատվության տրամադրման նպատակով: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ - սովորաբար սահմանափակվում են հաշվետվական տվյալների համեմատությամբ (փաստացի տվյալները պլանայինի, նախորդ տարիների տվյալների, այլ տնտեսավարող սուբյեկտների տվյալների հետ): ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՆՐԱԳՈՒՄԱՐԱՅԻՆ - իրականացվում է հաշվետու ժամանակաշրջանի համար (ամիս, եռմասյակ,

տարի): Նրա էությունը կայանում է նրանում, որ ձեռնարկատիրական գործունեությունն ուսումնասիրվում է բազմակողմանիորեն` համապատասխան ժամանակահատվածի հաշվետվական տվյալների հիման վրա: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՋՈՐԴԱԿԱՆ - իրականացվում է տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսական գործունության ավարտից հետո: Այն օգտագործվում է պլանների վերահսկման, չօգտագործված պաշարների բացահայտման ն գործունեության արդյունքների օբյեկտիվ գնահատման համար: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐԺԻՆԱԼ - այն կառավարչական որոշումների արդյունավետության գնահատման ն դրա հիմնավորման մեթոդ է, որը հիմնված է իրացումից հասույթի, ինքնարժեքի ն շահույթի (վնասի) պատճառա-հետնանքային փոխկապվածության, ն ծախսերը փոփոխունի ն հաստատունի բաժանման վրա: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՄԻՋՏՆՏԵՍԱԿԱՆ - համեմատվում են երկու կամ ավելի համադրելի տնտեսավարող սուբյեկտների գործունեության արդյունքները: Դա հնարավորություն է տալիս բացահայտել առաջավոր փորձը, առկա պաշարները, թերությունները ն դրա հիման վրա տալ դրանց գործունեության առավել արդյունավետ գնահատական: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՆԵՐՏՆՏԵՍԱԿԱՆ - ուսումնասիրում է տնտեսավարող սուբյեկտի ն նրա ստորաբաժանումների ներքին գործունեությունը: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՇՈՒԿԱՅԱՎԱՐՄԱՆ (ՄԱՐԿԵԹԻՆԳԻ) ըստ որի ուսումնասիրվում է տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեության արտաքին միջավայրի, հումքի ն պատրաստի արտադրանքի շուկաների, մրցունակության առաջարկի ն պահանջարկի, առնտրային ռիսկի, գնային քաղաքականության հետազոտությունն ու ուսումնասիրումը:

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ - ուսումնասիրում է տնտեսավարող սուբյեկտի սոցիալական ն տնտեսական գործընթացների փոխհարաբերությունները, նրանց փոխազդեցությունը միմյանց ու դրանց գործունեության տնտեսական արդյունքների վրա: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ - օգտագործվում է ուսումնասիրվող երնույթների ն գործընթացների միջն կախվածությունը հետազոտելու համար: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՏԵԽՆԻԿԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ - որով զբաղվում են տնտեսավարող սուբյեկտի տեխնիկական ծառայությունները (գլխավոր ինժեներ, գլխավոր տեխնոլոգ ն այլն): Նրա էությունը կայանում է` տեխնիկական ու տնտեսական գործընթացների փոխազդեցության ուսումնասիրությունը ն տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեության տնտեսական արդյունքների վրա նրանց ազդեցության բացահայտումը: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՏՆՏԵՍԱ-ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ - հետազոտում է բնապահպանական ն տնտեսական գործընթացների փոխազդեցությունը` կապված շրջակա միջավայրի պահպանման ն այդ ուղղությամբ կատարված ծախսերի հետ: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՏՆՏԵՍԱ-ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ - որի օգնությամբ ընտրվում է արտադրա-տնտեսական գործունեության առավել արդյունավետ ապահովման տարբերակը, ն բացահայտվում են նյութական, աշխատանքային ու ֆինանսական առկա ռեսուրսների առավելագույն օգտագործման հաշվին` արտադրության արդյունավետության բարձրացման պահուստները: ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՏՆՏԵՍԱ-ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ - օգտագործվում է հասարակական երնույթների համատարած ուսումնասիրման համար, տնտեսավարող սուբյեկտի ղեկավարման տարբեր մակարդակներում:

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՕՊԵՐԱՏԻՎ - իրականացվում է անմիջապես տնտեսական գործընթացի ավարտից հետո կարճատն ժամանակաընթացքում (հերթափոխ, օր, տասնօրյակ): Նպատակն է` օպերատիվ ձնով բացահայտել թերությունները ն մշակել դրանց վերացման միջոցառումների ծրագիր:

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՖԻՆԱՆՍԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ - ըստ որի

հիմնական ուշադրությունը բնեռվում է տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեության ֆինանսական արդյունքներին, ֆինանսական պլանների կատարմանը, սեփական ն փոխառու կապիտալների նպատակային օգտագործմանն ու տարբեր տեսակի շահութաբերությունների բարձրացմանը, ինչպես նան ֆինանսական վիճակի ն վճարունակության բարելավմանը: ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՍՊԱՌՄԱՆ ԾԱԽՍԵՐ - ձնավորվում են` տընային տնտեսությունների, տնային տնտեսություններին սպասարկող ոչ առնտրային կազմակերպությունների, ինչպես նան կոլեկտիվ ն անհատական ծառայությունների ու ապրանքների համար կատարված պետական հիմնարկների վերջնական սպառման ծախսերից: Այսպիսի խմբավորումը ցույց է տալիս, թե ով է ֆինանսավորում վերջնական սպառման ծախսերը: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՂՅՈՒՍԱԿ - վիճակագրական նյութերի ամփոփման ն մշակման թվային արդյունքների առավել իրական, ակնառու ն սիստեմավորված (համակարգված) շարադըրման ձն է: Վիճակագրական աղյուսակների արժանիքներն են` դրանցում բովանդակվող տվյալների արտահայտիչ ն ակնառու լինելն ու ամբողջականությունը: Աղյուսակներում բացակայում են համանման ցուցանիշների վերաբերյալ միննույն տեղեկությունների կրկնողությունները, որպիսիք կարող են լինել տեքստային շարադրանքում:

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՂՅՈՒՍԱԿԻ ՏԱՐՐԵՐ - արտաքինից

վիճակագրական աղյուսակն իրենից ներկայացնում է սյունակնե425

րի ն տողերի համախմբում, ուր տեղադրվում են ուսումնասիրության ենթակա թվերը: Յուրաքանչյուր տողում ն սյունակում գտնվող ցուցանիշների նշանակությունը պարզաբանվում է վերնագրերով, որոնք զետեղվում են աղյուսակի ձախ մասում (տողերի անվանուները) ն վերնի մասում (սյունակների անվանումները): Բացի այդ, յուրաքանչյուր վիճակագրական աղյուսակ պետք է ունենա ընդհանուր վերնագիր ն համապատասխան համարակալում, որը դրվում է վերնագրից վերն: Սովորաբար աղյուսակները բաղկացած են վիճակագրական ենթակայից ն ստորոգյալից, որոնցում կողմնային (ըստ տողերի) վերնագրերն օգտագործվում են ենթակայի իմաստավորման, իսկ վերին (ըստ սյուների) վերնագրերը` ստորոգյալի իմաստավորման համար: Սակայն երբեմն ուսումնասիրության էությունից ելնելով, ենթակայի ն ստորոգյալի իմաստավորումներն իրենց տեղերը փոխում են: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՂՅՈՒՍԱԿՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - տնտեսագիտական հետազոտությունների գործընթացում կիրառվում են վիճակագրական աղյուսակների տարբեր տեսակներ: Դրանք տարբերվում են իրենցում ներառվող ցուցանիշների (համակցությունների) թվով, ենթակայի ու ստորոգյալի տարբեր կառուցվածքով ն այլն: Կիրառվում են վիճակագրական աղյուսակների տարբեր տեսակներ: Դրանցից առավել տարածված է աղյուսակի այն տեսակը, որը կազմվում է ենթակային բնորոշ համակարգով: Ուստի, նայած ենթակայի կառուցվածքին, տարբերում են վիճակագրական աղյուսակների երեք տեսակներ` պարզ, խմբային ն կոմբինացված: Վիճակագրական պարզ աղյուսակների ենթակայում պարզապես թվարկվում են վիճակագրական դիտարկման ենթարկված ինչ-որ օբյեկտներ կամ տարածքային միավորներ: Վիճակագրական խմբային աղյուսակների ենթական ներառում է ուսումնասիրվող օբյեկտի միավորների խմբերը` ըստ մեկ էական հատկանիշի: Խմբային աղյուսակների պարզագույն տեսակ են այնպիսիները, որոնցում ներկայացված են բաշխման

շարքերը: Միաժամանակ, խմբային աղյուսակների ավելի բարդ տեսակ են այն աղյուսակները, որոնցում ստորոգյալը այս կամ այն խմբի մեջ մտնող միավորների թվի հետ միասին ներառում է նան ենթակայի խմբերի բնութագրմանը վերաբերող մի շարք ուրիշ ցուցանիշներ: Վիճակագրական կոմբինացված աղյուսակների կազմման դեպքում ենթական պետք է ներառի մեկ հատկանիշով պայմանավորված միավորների խմբեր, որոնք այնուհետն կարող են բաժանվել առանձին ենթախմբերի` ըստ մեկ կամ մի քանի այլ հատկանիշների: Կոմբինացված աղյուսակների պարզագույն տեսակներից են այնպիսիները, որոնք ցույց են տալիս միայն համակցության միավորների բաշխումը` ըստ երկու կամ ավելի հատկանիշների: Օրինակ, այդպիսիք են այն աղյուսակները, որոնք ցույց են տալիս բնակչության բաշխումը` միաժամանակ ըստ սեռի ն տարիքի, կամ` ըստ զբաղմունքների ն կրթության մակարդակի: Ավելի բարդ են այն վիճակագրական աղյուսակները, որոնք ներառում են կոմբինացված խմբավորում ենթակայում ն մի շարք ցուցանիշներ` ստորոգյալում: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՄՓՈՓՈՒՄ - խնդիրն է` հանրագումարի բերել, համակարգել (սիստեմավորել) ն ընդհանրացնել դիտարկման արդյունքներն այնպես, որպեսզի հնարավոր դառնա հայտանաբերել ամբողջությամբ վերցրած վիճակագրական համակցության բնորոշ գծերը ն երնան հանել ուսումնասիրվող երնույթների ու գործընթացների օրինաչափությունները: Տարբերում են ամփոփման երկու հասկացություն. ամփոփում` բառի լայն իմաստով, ն ամփոփում` բառի նեղ իմաստով: Լայն իմաստով ամփոփում ասելով հասկացվում է համատարած երնույթների ն գործընթացների հետ կապված գործառնությունների ավելի ընդգրկուն շրջանակ: Այն իրենում ներառում է ուսումնասիրվող օբյեկտի միավորների բաժանումն առանձին խմբերի, ցուցանիշների համակարգի օգնությամբ այդ խմբերի բնութագրումը, ինչպես նան արդյունքների ներկայացումը վիճակագրական շարքերի, աղյուսակների ն գծապատկերների տեսքով: Բառի

նեղ իմաստով ամփոփում ասելով հասկացվում է խմբային ն ընդհանուր գումարների հաշվումը: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՆԸՆԴՀԱՏ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ - հասկացվում է այնպիսի դիտակումը, որի ժամանակ փաստերի բացահայտումը ն գրանցումը կատարվում է դրանց առաջացմանը համընթաց: Անընդհատ դիտարկման դեպքում փաստերի գրանցումը ընթանում է իրադարձություններին զուգահեռ ն այդ առումով էլ այն կատարվում է մշտապես: Այդպես են կատարվում, օրինակ, քաղաքացիական կացության ակտերի (ծննդի ն մահվան, ամուսնության ն ամուսնալուծության) գրանցումը, արտադրանքի թողարկման, առաքման ն բեռների ստացման հաշվառումը: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՆՄԻՋԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ - որի դեպքում պետական վիճակագրական մարմինների կամ ուրիշ կազմակերպությունների ներկայացուցիչները տեղեկություններ են ստանում դիտարկվող օբյեկտի ենթակայության միավորներն անձամբ հաշվելու, չափելու, կշռելու ն այլ միջոցներով: Դիտարկման այդպիսի եղանակի օրինակ կարող է ծառայել այգիների ն հատապտղանոցների հաշվեգրումը, որի դեպքում գրանցողները իրավունք ունեն հաշվեգրման թերթիկներում գրանցել յուրաքանչյուր տնտեսության ունեցած պտղատու ծառերի քանակը` դրանք հաշվելուց հետո, այլ ոչ թե սեփականատիրոջ բանավոր ասածի հիման վրա: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԲԱՇԽՄԱՆ ՇԱՐՔԵՐ - այն շարքերն են, որոնք բնութագրում են համակցության միավորների բաշխումն ըստ մի որնէ հատկանիշի, ն որի տարատեսակները դասավորված են որոշակի կարգով: Բաշխման շարքերը կարող են կազմվել ըստ ատրիբուտիվ, կամ էլ ըստ քանակական հատկանիշների, ն դրան համապատասխան էլ տարբերում են դրանց երկու տեսակ` ատրիբուտիվ ն վարիացիոն շարքեր: Ըստ ատրիբուտիվ հատկանիշների, դրանք այն բաշխման շարքերն են, որոնք բնութագրում են տվյալ երնույթի հատկու428

թյունը, որակը ն չունեն քանակական արտահայտություն, խմբավորելիս ստանում են տվյալներ այն մասին, թե որքան միավորներ ունեն ատրիբուտիվ հատկանիշի այս կամ այն տարատեսակները: Օրինակ, կազմակերպությունում աշխատողներից որքա՞նն են բանվորները, ծառայողները, ինժեներատեխնիկական աշխատողները, բանվորներից քանի՞սն են խառատներ, փականագործներ ն այլն: Իրենց հերթին վարիացիոն շարքերը դրանք ուսումնասիրվող երնույթի քանակական հատկանիշով, փոփոխվող չափեր ու թվային արժեք ունեցող միավորների կարգավորված շարքեր են: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԳԾԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐ (ԳՐԱՖԻԿՆԵՐ) - վիճակագրության մեջ գծապատկերներ են կոչվում թվային բացարձակ մեծությունների ն նրանց հարաբերակցությունների պայմանական պատկերումները տարբեր երկրաչափական գըծապատկերների` կետերի, գծերի ն այլնի տեսքով: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԳԾԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐ - տարբերվում են ըստ բովանդակության ն ըստ կառուցման եղանակի: Վիճակագրական գծապատկերները բաժանվում են հետնյալ տեսակների. 1) տարբեր օբյեկտներին կամ տարածաշրջաններին վերաբերող համանուն ցուցանիշների համեմատման գծապատկերներ, 2) վարիացիոն շարքերի գծապատկերներ, 3) կառուցվածքի (կազմի) գծապատկերներ, 4) փոխադարձաբար կապված ցուցանիշների գծապատկերներ, 5) դինամիկայի (ժամանակի մեջ կատարվող փոփոխություններ) գծապատկերներ, 6) պլանի կատարման գծապատկերներ: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՆԱՄԻԿ ՇԱՐՔԵՐ - այն շարքերն են, որոնք բնութագրում են հասարակական երնույթների չափերի փոփոխությունը որնիցե ժամանակամիջոցում: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՄԱՆ ԾՐԱԳԻՐ - գրանցման ենթակա հատկանիշների ն ցուցանիշների ցանկն է: Այլ խոսքով ասած, դիտարկման ծրագիրն այն հարցերի ցանկն է, որոնց պա429

տասխանները պետք է ստացվեն դիտարկման ենթակա յուրաքանչյուր միավորի վերաբերյալ: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՄԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԱՄՓՈՓՈՒՄ իրականացվում է մի շարք մեթոդների օգնությամբ, որոնցից կարնորագույնը վիճակագրական խմբավորումների մեթոդն է, որի օգնությամբ առանձնացվում են որակապես համասեռ սոցիալ-տնտեսական տիպերը, ըստ էական հատկանիշների բնորոշ խմբերը ն ենթախմբերը: Վիճակագրական դիտարկման նյութերն ամփոփելիս հաջողությամբ կիրառվում են աղյուսակային ն գծապատկերային մեթոդները: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՄԱՆ ՊԼԱՆ - ըստ որի վիճակագրական ամեն մի դիտարկում անցկացվում է նախապես ն մանրամասնորեն մշակված պլանով: Վերջինիս միջոցով կարգավորվում են ծրագրամեթոդական ն կազմակերպչական հարցերի լուծումները: Ծրագրամեթոդական հարցերին վերաբերում են` դիտարկման նպատակի ն խնդիրների սահմանումը, դիտարկման օբյեկտի ն միավորի որոշումը, դիտարկման ծրագրի մշակումը, ինչպես նան դիտարկման տեսակի ն եղանակի ընտրությունը: Կազմակերպչական հարցերին վերաբերում են` դիտարկման տեղի, ժամանակի ն ժամկետների սահմանումը, դիտարկումներն անցկացնելու համար պատասխանատու անձանց ն կազմակերպությունների քանակը որոշելը, կադրերի ընտրությունը, ուսուցումն ու հրահանգավորումը, դիտարկման ձների ն մյուս նյութերի բազմացումն ու ուղարկումը, նյութերի հանձնման (ներկայացման) ժամկետների սահմանումը, ինչպես նան վիճակագրական դիտարկման նախապատրաստման, կազմակերպման ն անցկացման հետ կապված մյուս պրակտիկ հարցերը:

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՄԱՆ ՍԽԱԼՆԵՐ - դիտարկման

ժամանակ ստացված վիճակագրական տվյալների անճշտությունները ն սխալները ընդունված են անվանել դիտարկման

սխալներ: Դիտարկման սխալները լինում են` ա) գրանցման սխալներ, բ) ներկայացուցչության սխալներ: Գրանցման սխալները կարող են լինել ինչպես համատարած, այնպես էլ ոչ համատարած դիտարկման ժամանակ` պատահական ն սիստեմատիկ տեսքով: Պատահական սխալներ կարող են թույլ տրվել ինչպես հարցման ենթարկվողների կողմից նրանց պատասխաններում, այնպես էլ` գրանցողների կողմից բլանկները լրացնելիս (օրինակ վրիպակները): Սիստեմատիկ սխալներն իրենց հերթին կարող են լինել կանխամտածված ն ոչ կանխամտածված: Կանխամտածված սխալները (ավելի ճիշտ` գիտակցված ավանդական աղավաղումները) ստացվում են այն երնույթի հետնանքով, երբ հարցման ենթարկվողները, իմանալով գործի իրական վիճակը, գրանցողին գիտակցաբար հաղորդում են սխալ տվյալներ: Տվյալների կանխամտածված աղավաղմանը վերաբերում են հավելագրումները, աչքակապությունը, որոնք թույլ են տրվում որոշ անբարեխիղճ աշխատողների (ղեկավարների) կողմից հաշվետվությունը կազմելիս: Ոչ կանխամտածված սիստեմատիկ սխալները թույլ են տրվում ոչ դիտավորյալ առումով: Ներկայացուցչության սխալները առաջանում են միայն ոչ համատարած դիտարկման ժամանակ: Դրանց պատճառն այն է, որ ուսումնասիրվող համակցության ընտրված ն հետազոտված մասը բավարար ճշգրտությամբ չի արտացոլում ամբողջ համակցության կազմը: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՄԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԱՅԻՆ ԵՂԱՆԱԿ - որի դեպքում անհրաժեշտ տվյալները ստանում են տարբեր փաստաթղթեր օգտագործելու հիման վրա: Դիտարկման այդ եղանակը հաճախ անվանում են հաշվետու, քանի որ այն գլխավորապես կիրառվում է տարբեր տեսակի ընկերությունների, կազմակերպությունների, հիմնարկությունների կողմից ըսկզբնական հաշվառման փաստաթղթերի հիման վրա վիճակագրական հաշվետվությունը լրացնելիս: Դիտարկման փաստաթղթային եղանակին բնորոշ օրինակ է` բնակչության բնական

շարժի վերաբերյալ տվյալներ ստանալու նպատակով պետական վիճակագրության մարմինների կողմից քաղաքացիական կացության ակտերի երկրորդ օրինակների օգտագործումը: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ - ա) ըստ որի, հավաքվում են սկզբնական վիճակագրական նյութերը ն մեծ թվերի օրենքին համապատասխան, հնարավորություն է ընձեռնվում ուսումնասիրվող հասարակական երնույթների ու գործընթացների վերաբերյալ ստանալ ստույգ, գիտականորեն իմաստավորված ըսկզբնական տվյալներ, որոնց հետագա մշակումը թույլ է տալիս բացահայտել վիճակագրական օրինաչափությունները, բ) դա սոցիալ-տնտեսական երնույթների ն գործընթացների վերաբերյալ պլանաչափ ու գիտականորեն կազմակերպված համատարած տեղեկատվության հավաքելն է: Վիճակագրական դիտարկումը մեծ, բարդ ն աշխատատար գործ է, որը սովորաբար կատարվում է շատ աշխատողների ուժերով: Այն բաղկացած է նախապատրաստական աշխատանքներից, տվյալների անմիջական հավաքումից ն դրանց նկատմամբ վերահսկողությունից: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿ - վիճակագրական դիտարկման հաջողությունն ապահովելու համար կարնոր է ճիշտ որոշել ոչ միայն ծրագրամեթոդական, այլն` կազմակերպչական հարցերը: Տեղեկությունների հավաքման աշխատանքը հաջող անցկացնելու համար անհրաժեշտ միջոցառումների ցանկը կոչվում է վիճակագրական դիտարկման կազմակերպչական պլան, ն վերջինիս հարցերի մեջ կարնոր նշանակություն ունի այն ժամանակի ճշգրիտ սահմանումը, որին վերաբերում են գրանցվող տեղեկատվության տվյալները: Անհրաժեշտ է նան սահմանել այն ժամանակը, որի ընթացքում պետք է անցկացվի վիճակագրական դիտակում, իսկ այդ կապակցությամբ տարբերում են դիտարկման օբյեկտիվ, սուբյեկտիվ ժամանակ ն կրիտիկական պահ:

Այն ժամանակը, որին վերաբերում են գրանցվող տեղեկատվական տվյալները, կոչվում է դիտարկման օբյեկտիվ ժամանակ: Դիտարկման սուբյեկտիվ ժամանակն այն ժամանակաշըրջանն է, որի ընթացքում կատարվում է գրանցումը: Ժամանակի այն պահը (օր, ժամ), որին հարմարեցված են տեղեկատվական տվյալները, կոչվում է դիտարկման կրիտիկական պահ: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴՎՈՂ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ ընդհանուր առմամբ խմբավորումներ կատարում են գլխավորապես սկզբնական վիճակագրական տեղեկատվական տվյալների հիման վրա: Սակայն այդպիսի խմբավորումների հետ միասին վիճակագրության մեջ կիրառվում են արդեն խմբավորված տեղեկատվական տվյալների հիման վրա կատարվող խմբավորումներ, այսպես կոչված` երկրորդվող, որոնց սովորաբար դիմում են այն դեպքերում, երբ նախկինում կատարված խմբավորումների կամ խմբերի թվի, կամ տվյալների համեմատելիության տեսանկյունից` չեն բավարարում հետազոտման նպատակներին: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԸՆԴՀԱՏՎՈՂ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ - որի դեպքում փաստերի, իրադարձությունների գրանցումը կատարվում է կանոնավոր կերպով` որոշակի ժամանակահատվածներից հետո, կամ երբեմն ըստ անհրաժեշտության: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄ - ուսումնասիրվող օբյեկտի միավորներն ըստ նրանց համար էական հատկանիշների ն համասեռ խմբերի բաժանելն է: Վիճակագրական խմբավորումները հանդես գալով որպես վիճակագրական ամփոփման առաջին քայլ, թույլ են տալիս սկզբնական տեղեկատվական տվյալները մշակել այնպես, որպեսզի ուսումնասիրվող երնույթների բոլոր էական գծերն ու առանձնահատկությունները ստանան հստակ արտահայտվածություն: Վիճակագրական խմբավորում-

ները լինում են տիպոլոգիական, կառուցվածքային ն երկրորդվող: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ - այն խմբավորումներն են, որոնք բնութագրում են միատիպ համակցության միավորների բաշխում ըստ որոշակի հատկանիշների: Դրանց են վերաբերում, օրինակ բանվորների խըմբավորումներն` ըստ տարիքի, աշխատանքային ստաժի, աշխատավարձի ն այլն: Մի շարք ժամանակաշրջանների (կամ պահերի) համար վերցված կառուցվածքային խմբավորումները ցույց են տալիս ուսումնասիրվող երնույթների կառուվածքի փոփոխությունները: Կառուցվածքային խմբավորումը հնարավոր է կատարել ինչպես մեկ, այնպես էլ ըստ մի քանի խմբավորման հատկանիշների` նրանց համապատասխան զուգակցմամբ, կոմբինացմամբ: Օրինակ, որնիցե կազմակերպության բանվորների կազմը վերլուծելու համար նպատակահարմար է խմբավորում կատարել ոչ միայն ըստ առաձին վերցրած հատկանիշների (տարիք, աշխատանքային ստաժ, որակավորում ն այլն), այլն այդպիսի հատկանիշների զուգակցմամբ (ըստ տարիքի ն որակավորման, որակավորման ն աշխատավարձի): Կառուցվածքային խմբավորումների կազմումը հնարավոր է ինչպես որակական, այնպես էլ քանակական հատկանիշների հիման վրա: Ըստ որակական հատկանիշի խմբավորելիս, խըմբերն իրարից տարբերվում են ոչ թե հատկանիշի մեծությամբ, այլ բնույթով: Քանակական հատկանիշների հիման վրա կառուցվածքային խմբավորումներ կազմելիս անհրաժեշտ է որոշել խմբերի օպտիմալ թիվը ն միջակայքերի մեծությունը: Մաթեմատիկական վիճակագրության մեջ առաջարկվում է խմբերի թվաքանակի որոշման հետնյալ բանաձնը` K = 1 + 3,332լՃԽ

որտեղ` K-ն խմբերի թվաքանակն է, Խ-ը ուսումնասիրվող ցուցանիշի (համակցության) տարբերակների թիվն է:

Խմբերի միջակայքերը կարող են լինել հավասար ն անհավասար: Հավասար միջակայքերի կիրառմամբ խմբավորման դեպքում միջակայքի մեծությունը որոշվում է հետնյալ բանաձնով` հ=

Xmax - Xmiո K

, որտեղ`

հ-ը միջակայքի մեծությունն է, Xmax-ը ուսումնասիրվող ցուցանիշի (հատկանիշի) առավելագույն մեծությունն է, Xmiո-ը ուսումնասիրվող ցուցանիշի (հատկանիշի) նվազագույն մեծությունն է, Անհավասար միջակայքերի կիրառմամբ խմբավորման դեպքում միջակայքի մեծությունն ընտրվում է կամայական: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱՏԱՐԱԾ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ - որի դեպքում հաշվառման ն գրանցման ենթակա են ուսումնասիրվող համակցության բոլոր միավորները: Համատարած դիտարկման օրինակներ են` մարդահամարները, հատապտղային տնկարկների ու խաղողի այգիների հաշվեգրումները ն այլն: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱՐՑՈՒՄ - կարող է կատարվել բանավոր ն գրավոր ձնով: Բանավոր հարցման դեպքում հատուկ նախապատրաստված աշխատողները (գրանցողները, հաշվարարները) հարցման են ենթարկում համապատասխան անձանց ն նրանց ասածի հիման վրա սահմանված բլանկներում գրանցում են անհրաժեշտ տեղեկատվությունները: Գրավոր հարցման դեպքում բլանկները բաժանվում կամ ուղարկվում են հարցման ենթակա անձանց, որոնք էլ իրենց հերթին լրացնում են դրանք: Իսկ վիճակագրական մարմինների ներկայացուցիչները միայն հրահանգավորում են հարցման ենթարկվող անձանց ն լրացված բլանկները ստանալիս վերահըսկում են տեղեկատվության լրիվությունը ն ճշտությունը: Այս եղանակը երբեմն անվանում են նան ինքնագրանցման եղանակ:

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՀՐԱՀԱՆԳՆԵՐ - որքանով էլ որ ձնակերպված լինեն վիճակագրական դիտարկման ծրագրի հարցերը, այնուհանդերձ, բոլոր պահանջների ավելի մանրազնին ն ճիշտ կատարումն ապահովելու համար, այդ ծրագրին կից կազմում են գրավոր ցուցումներ ու պարզաբանումներ (հրահանգներ): Դրանցում շարադրում են վիճակագրական դիտարկման ինչպես ծրագրամեթոդական, այնպես էլ` պլանակազմակերպչական կողմերի հետ կապված հարցերը, այն է` վիճակագրական հետազոտության նպատակի ն խնդիրների վերաբերյալ, դիտարկման օբյեկտի ն միավորի վերաբերյալ, դիտարկումը անցկացնելու ժամանակի ն ժամկետների վերաբերյալ, դիտարկման նյութերը ձնակերպելու ն դրանք վերադաս կազմակերպություններին ներկայացնելու ժամկետների վերաբերյալ հարցերը ն այլն: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐ - վիճակագրական ձն է կոչվում այն հատուկ փաստաթուղթը, որում գրանցվում են դիտարկման ծրագրի հարցերին տրված պատասխանները: Տարբերում են վիճակագրական ձների երկու համակարգ` քարտային ն ցուցակային: Քարտային համակարգի դեպքում յուրաքանչյուր քարտ-ձն նախատեսված է դիտարկման մեկ միավորի ն նրա հատկանիշների գրանցման համար: Ցուցակային համակարգի դեպքում յուրաքանչյուր ձնում գըրանցվում են դիտարկման մի քանի միավորների մասին տեղեկություններ: Ցուցակային համակարգի օրինակ կարող է ծառայել համատարած մարդահամարի թերթիկները, որոնցից յուրաքանչյուրը նախատեսված է երկու անձի ն նրանց բնութագրող հատկանիշների գրանցման մասին: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴ - հիմնվում է վիճակագրական շարքերի ուղղահայաց, հորիզոնական ն համեմատական վերլուծության վրա:

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐՔԵՐ - սկզբնական վիճակագրական նյութերի մշակման ն սիստեմավորման հետնանքով ստացվող այն թվային ցուցանիշների շարքերն են, որոնք բնութագրում են ուսումնասիրվող երնույթների ու գործընթացների առանձին կողմերը կամ նրանց փոփոխությունը որոշակի ժամանակաընթացքում: Վիճակագրական շարքերն ըստ իրենց բովանդակության լինում են երկու տեսակ` բաշխման շարքեր ն դինամիկայի շարքեր: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՈՉ ՀԱՄԱՏԱՐԱԾ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ - այն դիտարկումն է, որի դեպքում գրանցման են ենթակա ուսումնասիրվող համակցության ոչ բոլոր միավորները: Այն ստորաբաժանվում է հետնյալ տեսակների` հիմնական համակցության դիտարկում, անկետային ն ընտրանքային դիտարկում: Հիմնական համակցության դիտարկումը ոչ համատարած դիտարկման այն տեսակն է, որի դեպքում օբյեկտի միավորների ամբողջ համակցությունից դիտարկման է ենթարկվում նրա այն մասը, որում ուսումնասիրվող հատկանիշի ծավալը կազմում է նրա ընդհանուր ծավալի ճնշող կամ գերակշռող բաժինը: Դիտարկման անկետային տեսակը հանգում է նրան, որ անհրաժեշտ տվյալներն ըստացվում են այնպիսի հատուկ հարցաթերթիկների (անկետաների) ուղարկման միջոցով, որոնց լրացումը ն վերադարձնելը հիմնված են կամավոր սկզբունքների վրա: Ընտրանքային կոչվում է ոչ համատարած դիտարկման այն տեսակը, որի դեպքում ամբողջ համակցությունը բնութագրելու նպատակով հետազոտման է ենթարկվում նրա որոշ մասը, որը վերցվում է որոշակի կանոններով կատարվող ընտրանքով: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ - ըստ որի, վիճակագրական օրինաչափությունների ն փոխադարձ կապերի բացահայտման գործընթացում լայնորեն կիրառվում են մի շարք վիճակագրական մեթոդներ, որոնք թույլ են տալիս ստանալու ընդհանրացնող ցուցանիշներ, որոնց օգնությամբ կատարվում

են բացահայտված օրինաչափությունների չափում ն քանակական գնահատում: Այդպիսի ընդհանրացնող ցուցանիշներին վերաբերում են բացարձակ ն հարաբերական մեծությունները, միջին մեծությունները, վարիացիայի ցուցանիշները, ուսումնասիրության ենթակա ցուցանիշների միջն կապի սերտության մեծությունները, ժամանակի մեջ հասարակական երնույթների փոփոխության ցուցանիշների ինդեքսները: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՏԻՊՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ այն խմբավորումներն են, որոնք իրենց էությամբ հանգեցնում են սոցիալ-տնտեսական տիպերի առանձնացմանը: Այդպիսի խըմբավորումները լայնորեն կիրառվում են տարբեր հասարակական երնույթներն ուսումնասիրելիս, ն այստեղ առաջին հերթին նշենք բնակչության խմբավորումներն ըստ սոցիալական հատկանիշի, օրինակ` ըստ դասակարգերի: Տիպոլոգիական խմբավորումների հիման վրա տրվում է նան տնտեսությունների սոցիալ-տնտեսական տարբեր տիպերի գործունեության արդյունավետության համեմատական բնութագիրը: ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇ - սոցիալ-տնտեսական երեվույթների ն գործընթացների քանակական բնութագիրն է որակական որոշակիության պայմաններում, որն անմիջականորեն կապված է ուսումնասիրվող երնույթի կամ գործընթացի բովանդակության ն նրա էության հետ:

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ԱՌԱՐԿԱՅԻ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - 1) վիճակագրությունը ուսումնասիրում է հասարակական երնույթների ն գործընթացների քանակական կողմը տեղի ն ժամանակի կոնկրետ պայմաններում, 2) վիճակագրությունն ուսումնասիրում է հասարակական կյանքի համատարած երեվույթները, այսինքն առանձին միավորների մեծ թվից կազմված համակցությունների քանակական կողմը, 3) վիճակագրության կողմից ուսումնասիրվող հասարակական երնույթների համակ-

ցություններն ունեն միավորների որակական համասեռություն ն ուսումնասիրվող հատկանիշների տատանում: ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ - քննարկում է վիճակագրական բոլոր տեսակի կատեգորիաները, ինչպես նան` այն սկզբունքները, կանոններն ու մեթոդները, որոնք ընդհանուր են ցանկացած հասարակական երնույթների քանակական կողմի վիճակագրական ուսումնասիրության համար: ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴ - ելնելով իր առարկայական բնույթից ն հիմնական առանձնահատկություններից, վիճակագրությունը մշակում է հետազոտությանը հատուկ մասնագիտական հնարքներ ն եղանակներ, որոնք ամբողջությամբ կազմում են վիճակագրական մեթոդաբանությունը: ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ՄԻՋԻՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆ - մի ընդհանրացնող ցուցանիշ է, որը բնութագրում է համասեռ համակցության միավորի հաշվով տատանվող հատկանիշի տիպային մակարդակը` ժամանակի ն տեղի կոնկրետ պայմաններում: Միջին մեծությունն արտացոլում է այն ընդհանուրը, որը թաքնված է համասեռ համակցության յուրաքանչյուր միավորի մեջ: Օրինակ`

Մեկ հեկտարի միջին բերքատվություն

Բանկում ավանդների միջին չափը (ավանդների միջին մնացորդը այս կամ այն ամսաթվին)

Ընդհանուր բերքը (համախառն բերք) Ցանքատարածությունը (հեկ.)

Բոլոր ավանդների ընդհանուր գումարը Ավանդների թիվը

Միջին մեծությունն իմաստավորելու համար կատարենք նըշանակումներ: Այսպես` առանձին բանվորների արտադրած արտադրանքը նշանակենք X1, X2 … Xո-ով, բանվորների թվաքանակը` ո-ով, իսկ միջին արտադրանքը` X - ով: Տվյալ դեպքում որոշիչ ցուցանիշ է համարվում բոլոր բանվորների ընդհանուր արտադրանքը, որը հավասար է X1 + X2 + … + Xո: Որտեղից` X=

X1 + X 2 + ... + Xո , ո

կամ ավելի պարզ ձնով գրված` X պ. =

∑ Xi ո

(i Հ 1, 2, 3,…, ո):

որտեղ ∑-ն գումարման նշան է: Այս բանաձնով հաշվարկված միջինը կոչվում է պարզ միջին թվաբանական: Այն ստացվում է` միջինացվող ցուցանիշի բոլոր տարբերակների պարզ գումարման ն ստացված գումարը բոլոր տարբերակների ընդհանուր թվի վրա բաժանելու միջոցով: ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՕԲՅԵԿՏ - ուսումնասիրության օբյեկտ են համարվում հասարակությունը, հասարակական երնույթները ն գործընթացները: ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ - ծագել է լատիներեն ‘”ՏtatսՏ” (ստատուս) բառից, որը նշանակում է. 1) իրերի, իրադարձությունների վիճակ կամ դրություն, 2) հասարակական կյանքի տարբեր երեվույթների ն գործընթացների վերաբերյալ տվյալների հավաքման ու ընդհանրացման գծով պրակտիկ գործունեություն, 3) հասարակական երնույթները ն գործընթացները բնութագրող թվային ցուցանիշների համակցություն: ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ - ուսումնասիրում է տնտեսության բնագավառում տեղի ունեցող երնույթների ու գործընթացների քանակական կողմը ն մշակում է տվյալ տնտե440

սությունը, որպես մի միասնական ամբողջություն, ուսումնասիրելու տնտեսական ցուցանիշների համակարգն ու մեթոդները: ՎՃԱՐԱՅԻՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ - իրենից ներկայացնում է վիճակագրական հաշվետվություն, որում համակարգված տեսքով արտացոլվում են ամփոփ տվյալներ` հաշվետու ժամանակաշըրջանում (եռամսյակ, տարի) այլ երկրների ն միջազգային կազմակերպությունների հետ ՀՀ արտաքին տնտեսական գործառնությունների մասին: Տնտեսական բնույթի գործառնությունները, որոնք կատարվում են ՀՀ ռեզիդենտների ն ՀՀ ոչ ռեզիդենտների միջն, իրականացվում են ապրանքների ն ծառայությունների, եկամուտների հոսքերի, ընթացիկ անհատույց փոխատվությունների տեսքով, ինչպես նան գործառնություններ, որոնք կապված են ֆինանսական պահանջների ն պարտավորությունների հետ: Վճարային հաշվեկշիռը կազմված է երկու հիմնական հաշիվներից` ընթացիկ, կապիտալի ու ֆինանսական: Ընթացիկ հաշվում գրանցվում են ապրանքների, ծառայությունների, եկամուտների ն ընթացիկ անհատույց փոխատվությունների հետ կատարված գործառնությունները, իսկ կապիտալի ն ֆինանսական հաշվում` ֆինանսական ակտիվների ու պարտավորությունների շարժը, ինչպես նան անհատույց փոխատվությունների գծով կապիտալը: Մեթոդաբանական առումով, ընթացիկ հաշվի մնացորդը բացարձակ մեծությամբ ն հակառակ նշանով պետք է հավասար լինի կապիտալի ն ֆինանսական հաշվի մնացորդին, սակայն, իրականում միշտ առաջանում են տարբերություններ, ինչը միջազգային պրակտիկայում ընդունված է անվանել «սխալների ն բացթողումների» հոդված: Վճարային հաշվեկշիռը կառուցվում է հաշվապահական հաշվառման հետնյալ սկզբունքով. ամեն մի գործառնություն գրանցվում է կրկնակի` որնէ հաշվի կրեդիտում ն մեկ այլ հաշվի դեբետում, ընդ որում ակտիվային հաշվի ավելացումը գրանցվում է դեբետում, իսկ նվազումը կրեդիտում, պասիվային հաշվի ավելացումը գրանցվում է կրեդիտում, իսկ նվազումը` դեբետում: Կրկնակի գրանցման մեթոդի կիրառման պատճառն այն է, որ ըստ դրա, որպես կանոն, կատարվող գործառնություններն ի441

րենցից ներկայացնում են տնտեսական արժեքների փոխանակում: ՎՃԱՐՄԱՆ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԳԻՐ - անկանխիկ հաշվարկային գործառնությունների իրականացման փաստաթուղթ է, ըստ որի, գնորդը (վճարողը) հանձնարարություն է տալիս իրեն սպասարկող բանկին` իր հաշվից որոշակի գումար փոխանցել մատակարարի (ստացողի) հաշվին, արդեն ստացված ապրանքանյութական արժեքների դիմաց: Այս փաստաթղթով վճարումները կարող են կատարվել ժամկետային, վաղաժամկետ ն հետաձգված` ըստ կողմերի պայմանավորվածության: ՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ - այն բնութագրելիս հաշվի են առնում կանխիկ դրամի գումարի չափը տնտեսավարող սուբյեկտի դրամարկղում կամ նրան սպասարկող բանկային հաշվում: Այսինքն, նա ի վիճակի՞ է ամբողջ ծավալով կատարել կարճաժամկետ (ընթացիկ) պարտավորությունների գծով հաշվարկներ, օրինակ աշխատողների հետ` աշխատանքի վարձատրության, մատակարարների հետ` ստացված ապրանքանյութական արժեքների ն ցուցաբերված ծառայությունների դիմաց, բանկի հետ` վարկերի ու տոկոսավճարների ն հաշվարկային այլ փոխհարաբերությունների գծով: Տ ՏԱՐԱՆՑԻԿ ՓՈԽԱԴՐՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾՔՈՎ - ՀՀ տարածքով մաքսային հսկողության ներքո ապրանքների ն այլ առարկաների տեղափոխումն է ՀՀ պետական սահմանի երկու կետերի միջն` առանց բեռնագիրը փոխելու: ՏԵՂԱԿԱՆ ՎՃԱՐ - պարտադիր գանձույթ է, որի գանձումն իրականացվում է տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից` օրենքով սահմանված լիազորությունների իրականացմամբ, պայմանավորված գործողությունների համար:

ՏԵՂԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐՈՎ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ տեղական վճարի դրույքաչափը համայնքի ղեկավարի ներկայացմամբ սահմանում է համայնքի ավագանին` տվյալ գործողությունն իրականացնելու համար անհրաժեշտ նվազագույն ծախսերի չափով: Համայնքի տարածքում բոլոր վճարողների համար սահմանվում է միասնական դրույքաչափեր ն, ընդ որում, սահմանված դրույքաչափերը տարվա ընթացքում փոփոխության չեն կարող ենթարկվել: Օրենքով սահմանված են տեղական վճարների հետնյալ տեսակները. • համայնքի տարածքում շինարարության կամ շինությունների արտաքին տեսքը փոփոխող վերակառուցման աշխատանքներ կատարելու հետ կապված տեխնիկատընտեսական պայմաններ մշակելու ն հաստատելու, • շինարարության ավարտը փաստագրելու համար` տեղական ինքնակառավարման մարմնի մատուցած ծառայությունների դիմաց փոխհատուցման վճարը, • տեղական ինքնակառավարման մարմինների տնօրինության ն օգտագործման տակ գտնվող հողերը հատկացնելու, հետ վերցնելու ն վարձակալության տրամադրելու դեպքերում անհրաժեշտ չափագրման ու այլ աշխատանքների համար` տեղական ինքնակառավարման մարմնի մատուցած ծառայությունների դիմաց փոխհատուցման վճարը, • տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից մրցույթներ ն աճուրդներ կազմակերպելու հետ կապված ծախսերի փոխհատուցման համար` մասնակիցների վճարը: ՏԵՂԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ - տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունների իրականացման դիմաց «Տեղական տուրքերի ն վճարների մասին» օրենքով սահմանված կարգով ն չափով համայնքի բյուջե գանձվող պարտադիր գանձույթ է: Տուրք վճարող են համարվում ֆիզիկական, իրավաբանական անձինք ն իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազ443

մակերպությունները: Տեղական տուրքի տեսակներից են` համայնքի տարածքում շինարարության, շենքերի, շինությունների ն քաղաքաշինական այլ (ներառյալ նան ժամանակավոր) օբյեկտներն ամրացնելու, վերականգնելու, արդիականացնելու, արտաքին տեսքը փոփոխող աշխատանքներ սկսելու թույլտվության ն այլ նմանատիպ նպատակների համար: Համայնքի տարածքում բոլոր վճարների համար սահմանվում են տեղական տուրքերի միասնական դրույքաչափեր: ՏԵՂԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ - տեղական տուրք վճարողներն իրավունք ունեն` • տեղական տուրք գանձող մարմնից պահանջել կատարելու տուրքի հաշվարկ կամ վերահաշվարկ, • գանգատարկել տեղական տուրք գանձող մարմնի կամ պաշտոնատար անձանց գործողությունները, • ստանալ տեղեկանք տեղական տուրքի վճարման մասին, • հետ ստանալ վերադարձման ենթակա տեղական տուրքը: ՏԵՂԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ տեղական տուրք վճարողները պարտավոր են տուրքի գանձմամբ գործողություններ իրականացնող մարմիններ կամ պաշտոնատար անձանց ներկայացնել տեղական տուրքի վճարումը հիմնավորող փաստաթղթերը կամ դրանց պատճենները (կրկնօրինակները): ՏԵՂԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ ԵՎ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ «Տեղական տուրքերի ն վճարների մասին» ՀՀ օրենքով, ըստ տեղական տուրքերի տեսակների, սահմանված են համապատասխան դրույքաչափեր: Ընդ որում, օրենքով սահմանված են դրույքաչափերի սահմանները, իսկ կոնկրետ դրույքաչափը սահմանում է համայնքի ավագանին` համայնքի ղեկավարի ներկայացմամբ, համայնքի տարեկան բյուջեն հաստատելուց առաջ: Սահմանված դրույքաչափերը տարվա ընթացքում փոփոխության չեն կարող ենթարկվել, ընդ որում, համայնքի տարած444

քում բոլոր վճարողների համար սահմանվում է միասնական դրույքաչափեր:

ՏԵՂԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔԻ ՎՃԱՐԻ ԳԾՈՎ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՍԱՀՄԱՆՈՒՄ - արտոնությունները կարող է սահմանել համայնքի ավագանին` համայնքի ղեկավարի ներկայացմամբ: Արտոնություն սահմանելու դեպքում արտոնյալ տուրքի գծով վճարի գումարները կատարվում է համայնքի բյուջեից: ՏԵՂԱՓՈԽՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆՈՎ - ապրանքների ն այլ առարկաների ներմուծումն է ՀՀ մաքսային տարածք, արտահանումը այդ տարածքից կամ տարանցիկ (տրանզիտ) փոխադրումը ՀՀ տարածքով` ցանկացած տեսակի փոխադրամիջոցով, ներառյալ խողովակաշար փոխադրամիջոցները ն էլեկտրահաղորդման գծերը: ՏՆԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՍՊԱՍԱՐԿՈՂ ՈՉ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՍՊԱՌՄԱՆ ԾԱԽՍԵՐ - դրանք տնային տնտեսություններին հասարակական կազմակերպությունների կողմից անվճար տրամադրվող սպառողական ապրանքների ու ծառայությունների համար կատարած ծախսերն են: Դրանցում ներառվում են նան իրենց աշխատողները, կրթության, առողջապահության, մշակույթի ոլորտում կազմակերպությունների կողմից մատուցված անվճար ծառայությունները:

ՏՆԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՍՊԱՌՄԱՆ

ԾԱԽՍԵՐ - ներառում են տնային տնտեսությունների այն ծախսերը, որոնք ուղղված են բոլոր առնտրային կազմակերպություններում, քաղաքային շուկաներում ն ոչ կազմակերպված (փողոցային) առնտրի վայրերում, կենցաղային ն բնակարանային-կոմունալ սպասարկման, ուղնորատար տրանսպորտի, կապի, հյուրանոցների, մշակույթի, առողջապահության ն կրթության վճարովի հիմնարկների` սպառողական ապրանքների ն ծառայությունների ձեռքբերմանը, ինչպես նան տնային տնտեսություն445

ների կողմից սեփական սպառման համար արտադրված ն որպես աշխատանքի վարձատրություն ստացած ապրանքների ու ծառայությունների` բնեղեն տեսքով, սպառմանը (բնակչության անձնական օժանդակ տնտեսությունների գյուղատնտեսական արտադրանքը, սեփական կացարանում ապրելու պայմանականորեն չափվող ծառայությունները): ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ - կոլեկտիվ կամ խառը սեփականության ն սեփականատերերի աշխատանքային մասնակցության վրա հիմնված, իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպություն է: Տնտեսական ընկերակցության հիմնադիր փաստաթուղթը հիմնադիր պայմանագիրն է, որտեղ նշված են ընկերակցության անդամները, գրանցվում են նրանց աշխատանքային ու գույքային ավանդները, ն որոնց հիման վրա էլ որոշվում են նրանց մասնակցության բաժնեմասերը: Տնտեսական ընկերակցության անդամներ կարող են լինել իրավաբանական անձինք (բացի պետական մարմիններից) կամ իրավաբանական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպությունները, քաղաքացիները ն քաղաքացիություն չունեցող անձինք: ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԱՅՈՒՆ ԱՃԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ - ցույց է տալիս բաժնետիրական ընկերության հնարավորությունները` հաջորդ տարում ավելացնելու իր ակտիվները ներքին ֆինանսավորման հաշվին, այն պայմանով, որպեսզի պահպանվի ինչպես սեփական կապիտալի ն պարտավորությունների համամասնությունը, այնպես էլ` նույն չափով նան շահաբաժինների վճարման բաժինը հաշվետու տարում: Այս գործակիցը, որն ավելի ճիշտ կլինի անվանել ներքին ֆինանսավորման աղբյուրների հաշվին կայուն աճի տեմպի ապահովման գործակից, որոշվում է շահաբաժինների վճարումից հետո զուտ շահույթի մնացած մասի ն ելակետային (սկզբնական) սեփական կապիտալի հարաբերակցությամբ:

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ - հաշվապահական հաշվեկշռում ներառված ոչ ընթացիկ (հիմնական միջոցներ, ոչ նյութական ակտիվներ, երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ ն այլն) ն ընթացիկ (պաշարներ, դրամական միջոցներ, դեբիտորական պարտքեր ն այլն) ակտիվներն են: ՏՆՏԵՍԱՊԵՍ ԱԿՏԻՎ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ - ներառվում են զբաղված բնակչությունը ն գործազուրկները, ովքեր ստեղծում են աշխատանքի շուկա աշխատուժի առաջարկի մասով` ապրանքների արտադրության ն ծառայությունների մատուցման համար: ՏՆՏԵՍԱՊԵՍ ՈՉ ԱԿՏԻՎ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ - ներառվում են աշխատունակ տարիքի ցերեկային ուսուցմամբ ն արտադրությունից կտրված սովորողներն ու ուսանողները, տնային տնտեսություն վարողները, երեխաներին ն հիվանդ հարազատներին խնամողները, ինչպես նան անձինք, ովքեր զանազան պատճառներով չեն աշխատում ն աշխատանք չեն փնտրում:

ՏՆՕՐԻՆՎՈՂ ԵԿԱՄՏԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԱՇԻՎ - ցույց է

տալիս, թե տնային տնտեսությունները, պետական հիմնարկները ն տնային տնտեսություններին սպասարկող ոչ առնտրային կազմակերպությունները ինչպե՞ս են իրենց տնօրինվող եկամուտը բաշխում վերջնական սպառման ծախսերի ն խնայողության միջն: ՏՆՕՐԻՆՎՈՂ ԵԿԱՄՈՒՏ - այն եկամուտն է, որը վերջնական սպառման կամ խնայողության նպատակով տնօրինում է կառուցվածքային միավորը: Այն հավասար է` համախառն ազգային եկամտից հանած ընթացիկ անհատույց փոխատվություններ համարվող փոխանցված եկամուտները ն գումարած ստացած ընթացիկ անհատույց փոխատվությունները: Բոլոր կառուցվածքային ռեզիդենտ միավորների տնօրինվող եկամուտների գումարը հավասար է համախառն ազգային տնօրինվող եկամտին: Օգտագործման փուլում համախառն ներքին արդյունքը

հաշվարկվում է որպես ապրանքների ն ծառայությունների վերջնական սպառման, համախառն կուտակման ն զուտ արտահանման (առանց ներմուծման) հանրագումար: ՏՈԿՈՍ - կազմակերպության, վարկառուի (փոխառուի) կողմից դրամական միջոցների կամ հասանելիք գումարների օգտագործման դիմաց վճար է, որը հանդես է գալիս ստացվելիք տոկոսային եկամտի (տրամադրված վարկի, ներդրված ավանդի կամ դեպոզիտի) ն վճարվելիք տոկոսային ծախսի (ստացված վարկի, ավանդի կամ դեպոզիտի) տեսքով: ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ - ֆինասավարկային գործարքի եկամտաբերության նորման է, որը պայմանագրով սահմանված ժամանակամիջոցում ստացված կամ վճարված տոկոսների (տոկոսային եկամուտների կամ տոկոսային ծախսերի) ն տրամադրված վարկերի կամ ավանդների գումարների հարաբերակցությունն է: Այլ կերպ, այն բնութագրում է տրամադրված կամ ներգրավված դրամական միջոցների նկատմամբ հատկացված տոկոսագումարների չափը: Տոկոսադրույքը արտահայտվում է հետնյալ նշանով` 9, ն հաշվարկները կատարելիս բազամապատկվում է 100-ով: Օրինակ, առնտրային բանկը վարկ է տրամադրում իր հաճախորդին 10 մլն. դրամի չափով ն նրանից, ըստ պայմանագրի, ակնկալում է 1մլն. 200 հազ. դրամ տոկոսային եկամուտ: Տվյալ պարագայում ըստ վերոնշյալի տարեկան տոկոսադրույքը կկազմի (1,2 : 10) × 1009 Հ 129: ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ ԼՈՂԱՑՈՂ - 1) որոշ պարտատոմսերի, ավանդային սերտիֆիկատների ն այլնի տոկոսադրույքն է, որը փոխվում է շուկայական տոկոսադրույքին զուգընթաց ն հիմնված է բազային տոկոսադրույքի վրա, 2) միջնաժամկետ ն երկարաժամկետ վարկերի տոկոսադրույք է, որի չափը չի ամրագրվում վարկի ամբողջ ժամկետի ընթացքում, այլ պարբերաբար (պարտատիրոջ ն փոխառուի կողմից փոխհամաձայնեցված ժամանակահատվածներում, օրինակ` ամիսը, եռամսյակը

մեկ անգամ) վերանայվում է` կախված վարկային շուկայում ձնավորված իրադրությունից: ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ ՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ - 1) տոկոսադրույք, որով առնտրային բանկերը հաշվառում են (զեղչում են) մուրհակները դրամական շուկայում: Զեղչի գումարը Հ մուրհակի գումար x զեղչատոկոս x մարմանը մնացած օրերի թիվ, 2) տոկոսադրույք, որով կենտրոնական բանկը պատրաստ է հաշվառել կամ վերահաշվառել առաջնակարգ մուրհակները կամ վարկեր տրամադրել առնտրային բանկերին: Այն նպաստում է դրամավարկային կարգավորման գործընթացին: ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ ՄԻՋԲԱՆԿԱՅԻՆ - տոկոսադրույք, որով հաշվարկային պալատի անդամները գնում կամ ներկայացնում են ԱՄՆ դոլար գնելու բարեխիղճ հայտ ոչ թե տարբեր ֆինանսական ինստիտուտներից անհապաղ մատակարարումով, այլ արժույթների հետ փոխանակելու համար: ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ - 1) տոկոսադրույք, որը որոշվում է շուկայի այն մասնակիցների կանոնավոր գնանշումների հիման վրա, որոնք մասնակցում են իրական գործարքներին, 2) տոկոսադրույք, որը ֆիրման վճարում է` միջոցների փոխառության նպատակով: ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ ՎԱՐԿԱՅԻՆ - հանդիսանում է որոշակի ժամանակով տրամադրվող վարկի օգտագործման համար հաճախորդի կողմից բանկին վճարվող հաշվարկային գինը: Վարկային տոկոսադրույքի դասակարգման հիմքում ընկած են` վարկի տեսակները (առնտրային, բանկային, սպառողական ն այլն), վարկային կազմակերպությունները (ԿԲ զեղչատոկոս, բանկային, լոմբարդային ն այլն), վարկի ժամկետները (կարճաժամկետ, միջնաժամկետ, երկարաժամկետ), վարկի օգտագործման ուղղությունները (ընթացիկ ակտիվների համալրմանն ուղղված, օվերդրաֆտ, մուրհակների զեղչում, նպատակային վարկեր ն այլն), գործառնությունների տեսակները (տրամադրված վարկե449

րի, ներգրավված դեպոզիտների, միջբանկային վարկի տոկոսները, արժեթղթերի գործառնություններից տոկոս ն այլն), տոկոսադրույքի հաշվարկման ձները (բարդ ն պարզ տոկոսներ): ՏՎՅԱԼՆԵՐ ՄՇԱԿՈՂ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - որոնք զբաղվում են տվյալների համակարգչային մշակմամբ ն տեղեկատվության տրամադրմամբ: ՏՐԱՆՍՖԵՐՏ - 1) հաճախորդի հաշվից մեկ ուրիշի հաշվին դրամական փոխանցումն է, 2) էլեկտրոնային համակարգում քլիրինգային հաշվարկների միջոցով իրականացվող բանկային վճար է, 3) փոխառուների (վարկառուների) իրավունքների կամ պարտականությունների տրամադրումն է այլ անձանց, 4) վերաբաշխման ենթակա դրամական վճարներ, որոնք կապված չեն ապրանքների ն ծառայությունների առքուվաճառքի հետ, 5) դըրամական միջոցներ, որոնք տրվում են պետական բյուջեից անվերադարձ` նպաստների, կրթաթոշակների, կենսաթոշակների, սոցիալական ապահովագրության, դոտացիաների ն օգնության այլ վճարների տեսքով: ՏՐԱՆՍՖԵՐՏՆԵՐ - տրանսֆերտ է համարվում այն տնտեսական գործառնությունը, որի ժամանակ մեկ տնտեսավարող սուբյեկտը անհատույց կարգով մեկ այլ տնտեսավարող սուբյեկտին է տրամադրում ապրանքներ, ծառայություններ, ակտիվներ կամ սեփականության իրավունք: Վճարային հաշվեկշռում տարանջատում են ընթացիկ ն կապիտալ տրանսֆերտներ հասկացությունները: Ընթացիկ տրանսֆերտները մեծացնում են տվյալ երկրի տնօրինվող եկամուտները, ապրանքների ու ծառայությունների սպառման մակարդակը (մարդասիրական օգնություն) ն հակառակ ազդեցություն ունենում դոնոր երկրի տնտեսության վրա: Ընթացիկ տրանսֆերտներն արտացոլվում են ընթացիկ հաշվում: Այն տրանսֆերտները, որոնք չեն համարվում ընթացիկ, դասակարգվում են որպես կապիտալ տրանսֆերտներ: Կապիտալ տրանսֆերտները հանգեցնում են ինչպես դոնոր, այնպես էլ տրանսֆերտ ստացող երկրի ակտիվների ու պար450

տավորությունների փոփոխության ն արտացոլվում են կապիտալի հաշվի գործառնություններում: Կապիտալ տրանսֆերտների օրինակ է հիմնական միջոցների անհատույց տրամադրումը ն պարտքի ներումը: Դրամական միջոցների անհատույց փոխանցումը կապիտալ տրանսֆերտ է համարվում միայն այն դեպքում, երբ այն նախատեսվում է հիմնական միջոցների ձեռք բերման կամ կապիտալ շինարարության իրականացման նպատակով: ՏՐԱՆՍՖԵՐՏՆԵՐ ԸՆԹԱՑԻԿ - դրանք են` հատկացումներ սոցիալական ապահովագրությանը, սոցիալական նպաստները, կամավոր մուծումները ն ոչ կապիտալ բնույթի նվերները, տույժ ու տուգանքները ն այլն: ՏՐԱՆՍՖԵՐՏՆԵՐ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ - դրանք են. ա) օտարերկրյա պետությունների ն միջազգային կազմակերպությունների տրամադրած տրանսֆերտները, այդ թվում` ընթացիկ ն կապիտալ տրանսֆերտները, բ) այլ աղբյուրներից տրամադրված տըրանսֆերտները, այդ թվում` ընթացիկ ն կապիտալ տրանսֆերտները, գ) համայնքների բյուջեներին` պետական բյուջեից ֆինանսական համահարթեցման սկզբունքով տրամադրվող դոտացիաները, դ) համայնքների բյուջեներին պետական բյուջեից տրամադրվող նպատակային հատկացումները` սուբվենցիաները: ՏՐԱՍԱՆՏ - ըստ որի, ով դուրս է գրում չեկ, պարտավոր է ներկայացնել փոխանցելի մուրհակ: ՏՐԱՍԱՏ - մուրհակատերը կարգադրություն է տալիս վճարողին` նշված գումարի չափով կատարելու վճարում: ՏՐԱՍՏ - իրավաբանական փաստաթուղթ է կամ իրավաբանական գործողություն, ըստ որի բնորոշվում է սեփականության վստահ (հավատ ներշնչող) կառավարման գործընթացը:

ՏՐԱՍՏԱՅԻՆ (ՎՍՏԱՀԱՐԱՅԻՆ) ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ որոնք կառավարում են կազմակերպությունների կամ մասնավոր անձանց սեփականությունը: ՏՐԱՍՏԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - բանկերի կամ ֆինանսական կազմակերպությունների կողմից իրականացվող գործառնություններ են, որոնք ուղղված են հաճախորդների (կլիենտների) կամ օրենքի սահմաններում նրանց վստահված անձանց (ֆիզիկական, իրավաբանական անձինք ն առնտրային բանկը) գույքի կամ տարբեր ծառայությունների կառավարմանը: ՏՐԱՏՏԱ (ՓՈԽԱՆՑՎՈՂ ՄՈՒՐՀԱԿ) - արժեթուղթ, որն իրենից ներկայացնում է մուրհակապահի (տրասանտի) գրավոր հանձնարարությունը վճարողին (տրասատ)` մուրհակում նշված գումարը երրորդ անձին վճարելու համար: ՏՐԵՆԴ - դինամիկայի շարքի երկարաժամկետ (երկարատն) բաղադրամասն է, որը բնութագրում է նրա զարգացման, աճման կամ նվազման միտումը: ՏՈՒԺԱՆՔ (ՏՈՒԳԱՆՔ, ՏՈՒՅԺ) - համարվում է օրենքով կամ պայմանագրով որոշված այն դրամական գումարը, որը պարտապանը (դեբիտորը) պարտավոր է վճարել պարտատիրոջը (կրեդիտորին)` պարտավորությունը չկատարելու, կամ ոչ պատշաճ կարգով կատարելու դեպքում: Տուժանք վճարելու պահանջով պարտատերը պարտավոր չէ ապացուցել, որ իրեն վնաս է պատճառվել: Տուժանքով ապահովվում է միայն իրական պահանջը: Պարտատերն իրավունք չունի պահանջել վճարելու տուժանքը, եթե պարտապանը պատասխանատվություն չի կրում պարտավորությունը չկատարելու, կամ ոչ պատշաճ կատարելու համար:

Ց ՑԵԴԵՆՏ - պարտատեր, որը փոխանցում է մուրհակով դըրամ ստանալու իր իրավունքը, կամ այլ կերպ, դրամային պարտավորությունը տալիս է մեկ այլ անձի: ՑԵՍԻԱ - պարտավորությունների զիջում այլ անձանց կամ ինչ որ մեկին իրավունքների փոխանցում, օրինակ պարտապանից (կրեդիտորից) փոխանցվում են նրա ենթակայության տակ գտնվող իրավունքները այլ անձին (ցեսիոներին): Տվյալ իրավասությունները ստանձնողին է փոխանցվում նան պարտավորությունների ապահովման կատարման իրավունքը (գրավ, հանձնարարագիր): Ցեսիայի պայմանագիրը չի պահանջում պարտապանի համաձայնությունը ն կարող է կնքվել առանց նրա տեղյալ լինելու: ՈՒ ՈՒՂԻՂ ԿԱՊ - որի դեպքում գործոնային ցուցանիշի (x) արժեքների մեծացումը կամ փոքրացումը առաջ է բերում արդյունքային ցուցանիշի (7) արժեքների մեծացման կամ փոքրացման, այսինքն` արդյունքային ն գործոնային ցուցանիշներն ունեն նույն ուղղվածությունը: ՈՒՂՂԱԳԻԾ ԵՎ ԿՈՐԱԳԻԾ ԿԱՊ - եթե արդյունքային ցուցանիշի (7) կախվածությունը տվյալ ազդող գոծոնից (x) կարող է արտահայտվել ուղիղ գծի հավասարումով, ապա կապը կոչվում է ուղղագիծ (գծային), իսկ եթե կախվածությունը արտահայտվում է որնէ կորի (հիպերբոլ, պարաբոլ ն այլն) հավասարումով, ապա կապը կոչվում է կորագծային: ՈՒՂՂԱԿԻ ԾԱԽՍԵՐ - իրենց բնույթով անմիջականորեն կապված են արտադրված արդյունքի տվյալ տեսակի հետ ն վերագրվում են դրան: Այդ ծախսերից են` արտադրական ինքնարժեքում ներառվող հիմնական բանվորների աշխատավարձը` սո-

ցիալական ապահովագրության հատկացումներով, հումքի ն նյութերի, տեխնոլոգիական վառելանյութի ծախսերը ն այլն: ՈՒՂՂԱԿԻ ՀԱՐԿՈՒՄ - հարկատու հանդիսացող անձերից կամ կազմակերպություններից հարկումն է, ըստ որի, տնտեսագետները սահմանազատում են ուղղակի ն անուղղակի հարկերը: Առաջինի լավագույն օրինակն է եկամտահարկը, երբ եկամուտ վաստակած անձը վճարում է հարկ, որի արդյունքում իր կամ իր ընտանիքի եկամուտը նվազում է: Հարկման երկրորդ տեսակի օրինակ կարող է հանդիսանալ ավելացված արժեքի հարկը (ԱԱՀ): Այս դեպքում հարկը վճարում է սպառողը, սակայն հարկի արժեքը մտցվում է գնի մեջ, այնպես, որ հարկային բեռը հաղորդվում է վերջի սպառողին, ով որ գնում է տվյալ ապրանքը, մատուցվող ծառայությունը: ՈՒՂՂԱԿԻ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ - ցույց են տալիս մի երկրի իրավաբանական ն ֆիզիկական անձանց (ուղղակի ներդրող) կողմից իրականացված այն ներդրումները, որոնք նպատակ են հետապնդում մասնակցել մեկ այլ երկրի տնտեսավարող սուբյեկտի գործունեության կառավարմանը: Որպես ուղղակի ներդրում են համարվում ոչ միայն ուղղակի ներդրողի կազմակերպության կապիտալում մասնակցության ձնով ներդրումները, այլն նրա կողմից իրականացված ցանկացած այլ ներդրումներ: Փ ՓԱԿ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ (ՓԲԸ) - այն ընկերությունը, որի բաժնետոմսերը բաշխվում են միայն նրա հիմնադիրների կամ նախապես որոշված այլ անձանց միջն, համարվում է փակ բաժնետիրական ընկերություն: Նման ընկերությունն իրավունք չունի անցկացնել իր թողարկած բաժնետոմսերի բաց բաժանորդագրություն կամ անսահմանափակ թվով անձանց առաջարկել այլ ձնով ձեռք բերելու դրանք: Փակ բաժնետիրական ընկերության մասնակիցների թիվը չպետք է գերազանցի «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» Հայաստանի Հանրապե454

տության օրենքով սահմանված քանակը (երկու կամ ավելի բաժնետերեր), հակառակ դեպքում, այն մեկ տարվա ընթացքում ենթակա է վերակազմավորման բաց բաժնետիրական ընկերության, իսկ այդ ժամկետը լրանալուց հետո` դատական կարգով լուծարման, եթե մասնակիցների թիվը չնվազի մինչն օրենքով սահմանված քանակը: ՓԱՍՏԱԹՂԹԱՎՈՐՈՒՄ - հաշվապահական հաշվառման մեթոդի տարրերից է, որի միջոցով բնորոշվում են տնտեսավարող սուբյեկտի տնտեսական գործունեության բոլոր կողմերը: Նրանով է պայմանավորված տնտեսական գործառնությունների տվյալների գրանցումը փաստաթղթերի ձնաթղթերի (բլանկների) մեջ, իսկ տնտեսական վեճերի լուծման ժամանակ այն ապացուցման միջոց է համարվում: ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԱՄՓՈՓ - դրանցում խմբավորվում ն ամփոփվում են տնտեսական գործունեության որնէ բնագավառին վերաբերող գործառնությունների ձնակերպման սկզբնական փաստաթղթերը: Դրանցից են` գանձապահի ամենօրյա հաշվետվությունը, նյութերի պահեստի վարիչի հաշվետվությունը ն այլն: ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԸՍՏ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԱՆ ԾԱՎԱԼԻ - դըրանք լինում են երկու տեսակի` սկզբնական ն ամփոփ փաստաթղթեր: ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԸՍՏ ՆՇԱՆԱԿՄԱՆ - դրանք լինում են` կարգադրողական, կատարողական կամ արդարացուցիչ, հաշվապահական ձնակերպման ն կոմբինացված: ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԿԱՏԱՐՈՂԱԿԱՆ ԿԱՄ ԱՐԴԱՐԱՑՈՒՑԻՉ հիմնավորում են արդեն ավարտված տնտեսական գործառնությունների կատարված լինելու փաստը: Այդպիսի փաստաթղթերից են ապրանքա-նյութական արժեքների մուտքի ն ելքի բեռ-

նագրերը, որոնք վկայում են դրանց ընդունման կամ բացթողնըման փաստի մասին: ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԿԱՐԳԱԴՐՈՂԱԿԱՆ - դրանց միջոցով տըրվում են առաջադրանքներ` տնտեսական գործառնություններ կատարելու համար: Այդ փաստաթղթերից են` հրամանները, որոշումները, օրդերները, կարգագրերը ն այլն: ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԿՈՄԲԻՆԱՑՎԱԾ - արտացոլում են կարգադրողական, կատարողական կամ արդարացուցիչ հաշվապահական ձնակերպման փաստաթղթերից կամայական երկուսի կամ երեքի գործառույթները (ֆունկցիաները) միաժամանակ: Այդպիսի փաստաթղթերից են դրամարկղային մուտքի ն ելքի օրդերները, որոնք միաժամանակ հանդես են գալիս նշված երեք փաստաթղթերի տեսքով: ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ - դրանց միջոցով ձնակերպվում են առանձին տնտեսական գործառնությունների կատարման փաստերը: Այդպիսի փաստաթղթերը կոչվում են սկզբնական, որովհետն տեղի ունեցած տնտեսական երնույթի առաջին գրավոր արձանագրությունն է ն գործառնությունների կատարման առաջին վկայությունը: Այդպիսի փաստաթղթերից են` երթուղային թերթիկները, կատարված աշխատանքների կարգագրերը ն այլն: ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ - դրանք ըստ իրենց կազմման տեղի բաժանվում են երկու խմբի` ներքին ն արտաքին փաստաթղթերի: Ներքին փաստաթղթերը կազմվում են տվյալ կազմակերպության կամ ընկերության ներսում, նրա գործունեության ընթացքում տեղի ունեցող տնտեսական գործառնությունները ձնակերպելու համար: Այդպիսի փաստաթղթերի օրինակ են` դրամարկղային մուտքի ն ելքի օրդերները, ապրանքանյութական արժեքների գույքագրման տեղեկագրերը ն այլն: Արտաքին փաստաթղթերը կազմվում են ուրիշ տնտեսավարող սուբյեկտներում ն այդ փաստաթղթերի միջոցով արտացոլվում

են այդ սուբյեկտների հետ տեղի ունեցող տնտեսա-ֆինանսական կապերն ու փոխհարաբերությունները: Այդպիսի փաստաթղթերից են` բանկային հաշիվների քաղվածքները, անկանխիկ հաշվարկների ձները ն այլն: ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ ՇՐՋԱՊՏՈՒՅՏ - այն ասելով հասկանում ենք տնտեսավարող սուբյեկտում փաստաթղթերի ամբողջ շարժը` սկսած տնտեսական գործառնությունների փաստաթղթային ձնակերպումից կամ արտաքին փաստաթղթերի ստացման պահից մինչն դրանց գրանցվելը հաշվապահական հաշիվներում, ն հաշվային փաստաթղթերի արխիվ հանձնվելը: ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ ՌԵԿՎԻԶԻՏՆԵՐ - հաշվային ռեգիստրներում կամ փաստաթղթերում ներառվող տարբեր բովանդակությամբ տվյալներ ու ցուցանիշներ են, որոնց օգնությամբ որոշվում են տնտեսական գործառնությունների կատարման տեղը, պայմանները, ժամանակը, մասնակցող կողմերը, այդ գործառնությունների բովանդակությունը ն դրանով իսկ փաստաթղթին տրվում է ապացուցողական բնույթ: ՓՈԽԱԴՐՎԱԾ ԲԵՌՆԵՐԻ (ԲԵՌՆԱՓՈԽԱԴՐՈՒՄՆԵՐ) ԾԱՎԱԼ - բնութագրում է փոխադրված բեռների փաստացի քանակը` հաշվի առնելով տարայի կամ կոնտեյների քաշը: ՓՈԽԱՌՈՒԹՅԱՆ ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ - տոկոսների դիմաց վճարումներն ու այլ ծախսումներն են, որոնք տնտեսավարող սուբյեկտը (կազմակերպությունը) կատարում է` կապված փոխառու կապիտալի ստացման հետ (օրինակ` փոխառությունների դիմաց հաշվեգրված տոկոսները, փոխառությունների ստացման հետ կապված օժանդակ ծախսումները, ֆինանսական վարձակալությանը վերաբերող վճարները): ՓՈԽԱՌՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - ըստ որի, մեկ կողմը (փոխատուն) մյուս կողմին (փոխառուին), որպես ժամանակավոր սեփականություն, հանձնում է դրամ կամ տեսակային հատկա457

նիշով որոշվող այլ գույք, իսկ փոխառուն պարտավորվում է փոխատուին վերադարձնել միննույն գումարի դրամ (փոխառության գումարը) կամ փոխատուից ստացված գույքին հավասար քանակի ն նույն տեսակի ու որակի գույք: Փոխառության պայմանագիրը կնքված է համարվում դրամ կամ այլ գույք հանձնելու պահից: Փոխառության պայմանագիրը կնքվում է գրավոր ն նման ձնը չպահպանելը հանգեցնում է փոխառության պայմանագրի ոչ հավաստի լինելուն: ՓՈԽԱՏՎԱԿԱՆ ՏՈԿՈՍ - այն տոկոսային գումարն է, որը վճարվում է փոխատվության տրված կապիտալի մեծությունից, երկկողմանի փոխհամաձայնեցված տոկոսադրույքի չափով: ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ - որոշակի ժամկետում, որպես պարտք, դրամական միջոցների կամ նյութական արժեքների տրամադրումն է մեկ անձից (փոխատուից) մյուսին (փոխառուին)` հետ վերադարձնելու պայմանով, փոխատուին օգտագործված միջոցների դիմաց վճարելով փոխատվական տոկոս: Փոխատվությունը տրվում է փոխհամաձայնեցված պայմանագրի հիման վրա: ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ ԱՆՀԱՏՈՒՅՑ - գործառնություն է, երբ կառուցվածքային մեկ միավորը տրամադրում է ապրանքներ, ծառայություններ, ֆինանսական ն ոչ ֆինանսական ակտիվներ մեկ այլ միավորի` առանց դրանց դիմաց ապրանքի, ծառայության կամ ակտիվի ձնով փոխհատուցում ստանալու: Տարբերում են ընթացիկ ն կապիտալ անհատույց փոխատվություններ, որոնք կարող են իրականացվել դրամական ու բնեղեն ձնով: ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՄԵԹՈԴ - իրենից ներկայացնում է սուբյեկտիվ գնահատում, այսինքն փորձագետի անկախ կարծիք, իսկ վարկանիշային գնահատումը` տարբեր ցուցանիշների հիման վրա դասակարգումն է:

ՓՈՓՈԽՈՒՆ ԾԱԽՍԵՐ - ծախսեր են, որոնք փոփոխվում են արտադրության ծավալներին համամասնորեն: Այսինքն, եթե արտադրության ծավալներն աճում են երկու անգամ, ապա այս ծախսերը նույնպես ավելանում են նույնքան անգամ: Այստեղից հետնություն, որ ընդհանուր փոփոխական ծախսերը գծային կախվածություն ունեն արտադրության ծավալներից: Այս ծախսերը միավոր արտադրանքի հաշվով համարվում են հաստատուն մեծություն: Փոփոխական ծախսերից են` հիմնական բանվորների աշխատավարձը` սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով, հումքի, նյութերի, տեխնոլոգիական վառելանյութի ծախսերը ն այլն: ՓՈՔՐԱԳՈՒՅՆ ՔԱՌԱԿՈՒՍԻՆԵՐԻ ՄԵԹՈԴ - ռեգրեսիայի հավասարման պարամետրերի գնահատումը կատարվում է նշված մեթոդի օգնությամբ, որի էությունն այն է, որ նվազագույնի է հասցվում արդյունքային ցուցանիշի (7) փաստացի ն հաշվարկային արժեքների տարբերությունների քառակուսիների գումարը, որն արտահայտվում է հետնյալ հավասարման տեսքով.

(

)

ո Տ = ∑ 7 − 7x → miո : i=1

(

)

Ուղիղ կախվածության համար 7 x = a8 + a1x1 , այն կունենա հետնյալ տեսքը.

(

Տ = ∑ 7 − a8 − a1x1

)2 → miո :

Վերը նշված հավասարման a8 ն a1 գործակիցները գնահատելու համար անհրաժեշտ է որոշել Տ-ի մասնակի դիֆերենցիալներն ըստ a8-ի ն ըստ a1-ի, դրանք հավասարեցնել զրոյի`

⎧ ∂Տ ⎪⎪ ∂a = ∑ 2(7 − a8 − a1x )(− 1) = 0 : ⎨ ∂Տ ⎪ = ∑ 2(7 − a8 − a1x )(− X ) = 0 ⎪⎩ ∂a1 Այստեղից` նորմալ հավասարումների համակարգը որոշ փոփոխություններից հետո կունենա հետնյալ տեսքը (որտեղ Σa8 = ոa8)`

⎧ ∑ 7 = ոa8 + a1∑ x ⎨ 2, 7x a x a x = + ∑ ∑ ∑ ⎩ որտեղ` ո-ը ուսումնասիրվող համակցության ծավալն է (դիտարկվող միավորների թիվը): Լուծելով, որպես հանրահաշվական հավասարումների համակարգ, կստանանք` ⎧ ∑ 7 ∑ x − ∑ 7x ∑ x ⎪a 8 = ⎪ ո∑ x − (∑ x ) : ⎨ ⎪ a = ո∑ 7x − ∑ 7 ∑ x ⎪⎩ 1 ո∑ x 2 − (∑ x )2

Ռեգրեսիայի հավասարումներում a8 պարամետրը ցույց է տալիս արդյունքային ցուցանիշի (7) վրա չնախատեսված (հետազոտության համար չառանձնացված) այլ գործոնների միջինացված ազդեցությունը, իսկ a1-ը (պարաբոլի հավասարման մեջ նան a2-ը) ռեգրեսիայի գործակիցն է, որը ցույց է տալիս, թե միջինում որքանով կփոփոխվի արդյունքային ցուցանիշի արժեքը գործոնային ցուցանիշի (x) մեկ միավորի փոփոխման դեպքում: Նույն մեթոդով հաշվարկվում է նան բազմագործոն (x1, x2, …, xո) հավասարումների համար a8, a1 ,a2, …, aո գործակիցները` համակարգչային ծրագրերով: Ք ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴ - ենթադրում է առանձին ռիսկի կամ մի խումբ ռիսկերի թվային գնահատում: Այս վերլուծությունով որոշվում է ռիսկային իրադարձությունների ն դրանց հետնանքների հանդես գալու հավանականությունների թվային արժեքը, տրվում է ռիսկի մակարդակի քանակական գնահատումը ն սահմանվում տվյալ կոնկրետ իրավիճակում ռիսկի ընդունելի մակարդակը:

ՔԼԻՐԻՆԳ - անկանխիկ հաշվարկների միջոցով ապրանքների, կատարվող աշխատանքների, ցուցաբերվող ծառայությունների ն արժեթղթերի գծով ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց միջն առաջացած փոխադարձ պահանջների ու պարտավորությունների հաշվանցումն է:

Օ ՕՊՑԻՈՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - արժեթուղթ է, որով մի կողմը (որոշակի գրավի դիմաց) մյուս կողմին իրավունք է տալիս սահմանված ժամկետում ն իր անունից ձեռք բերել կամ վաճառել որոշակի քանակի ապրանք, արժույթ ն արժեթուղթ, այդ թվում` ֆյուչերսային կամ ֆորվարդային պայմանագիր: ՕՎԵՐԴՐԱՖՏ - բանկի կողմից հաճախորդին կարճաժամկետ վարկի տրամադրման հատուկ ձն է, երբ այդ գումարի մեծությունը գերազանցում է հաճախորդի հաշվում եղած դրամական միջոցների մնացորդին: Տվյալ դեպքում բանկը վարկային միջոցներ է դուրս գրում հաճախորդի հաշվից ամբողջությամբ, այսինքն` նրան տրամադրում է կարճաժամկետ վարկի գումար ն արդյունքում ձնավորում է դեբետային մնացորդ (քանի որ օվերդրաֆտը ակտիվային հաշիվ է): Արդյունքում, հաճախորդը այդ գումարի չափով պարտք է մնում բանկին, որը հետագայում պայմանավորված ժամկետում (ժամկետներում) մարվում է: Օվերդրաֆտի օգտագործման կանոններով վարկը տրամադըրվում է բանկի կողմից պայմանագրային հիմունքներով ավելի հուսալի հաճախորդներին, որում սահմանվում է օվերդրաֆտի առավելագույն գումարի չափը, օվերդրաֆտով վարկի տրամադրման պայմանները ն մարման կարգը: ՕՎԵՐՆԱՅԹ - բանկի կողմից վարկի տրամադրման տարատեսակ է, որի գործարքը կատարվում է նրա օգտագործման պահից` սովորաբար ուրբաթ օրվանից մինչ հաջորդ երկուշաբթի

ընկած ժամանակահատվածում: Այն համարվում է բանկի համար տոկոսային եկամուտ ապահովող կարնորագույն գործարք: ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ՆԵՐԴՐՈՂ - օտարերկրյա պետություն, ցանկացած օտարերկրյա իրավաբանական անձ, քաղաքացի, քաղաքացիություն չունեցող անձ, ՀՀ տարածքից դուրս մշտական բնակվող ՀՀ քաղաքացի, ինչպես նան միջազգային կազմակերպություն, որն իր գտնվելու վայրի օրենսդրությանը համապատասխան ներդրում է կատարում Հայաստանի Հանրապետությունում: ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ՆԵՐԴՐՈՒՄ - գույքի ցանկացած տեսակ է, այդ թվում` նան ֆինանսական միջոցներ ն մտավոր արժեքներ, որն օտարերկրյա ներդրողի կողմից անմիջականորեն ներդըրվում է ՀՀ տարածքում իրականացվող ձեռնարկատիրական կամ այլ գործունեության ոլորտում` շահույթի (եկամտի) ստացման կամ օգտակար այլ արդյունքի հասնելու նպատակով: ՕՖԵՐՏԱ - մեկ կամ մի քանի կոնկրետ անձանց հասցեագրված առաջարկն է, որը որոշակիորեն արտահայտում է առաջարկողի մտադրությունը, այն է` պայմանագիրը կնքված համարել առաջարկն ընդունած հասցեատիրոջ հետ: Օֆերտան պետք է պարունակի պայմանագրի էական (կարնոր) պայմանները: Ֆ ՖԱԿՏՈՐԻՆԳ - ա) նեղ առումով` այն ֆինանսավորում է դրամական պահանջի զիջման դիմաց, բ) լայն առումով` միջազգային պրակտիկայում այն ասելով հասկանում են բանկի (ֆակտորի) ստանձնած պարտավորությունը` ստանալ իր հաճախորդի դեբիտորական պարտքը, կամ այլ կերպ դա տնտեսավարող սուբյեկտների միջն ապրանքների ն ծառայությունների իրացման ժամանակ առնտրային վարկի պայմաններով առաջացած պարտավորությունների (վճարային փաստաթղթերի) պահանջատիրոջ իրավունքների ստանձնումն է բանկի (ֆակտորի) կողմից, ո462

րը զուգակցվում է նան հաշվապահական, տեղեկատվական, ապահովագրական ն այլ ծառայությունների մատուցմամբ:

ՖԱԿՏՈՐԻՆԳԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - դրամական

պահանջի զիջման դիմաց ֆինանսավորման (ֆակտորինգի) պայմանագրով մի կողմը (ֆինանսական գործակալը` ֆակտորը) մյուս կողմին հանձնում կամ պարտավորվում է հանձնել դրամական միջոցներ` ի հաշիվ հաճախորդի (վարկատուի), երրորդ անձից (պարտապանից) ունեցած դրամական պահանջի, որը բխում է հաճախորդի կողմից երրորդ անձին ապրանքներ տրամադրելուց, նրա համար աշխատանքներ կատարելուց կամ ծառայություններ մատուցելուց, իսկ հաճախորդը ֆինանսական գործակալին զիջում կամ պարտավորվում է զիջել դրամական պահանջը: ՖԱԿՏՈՐԻՆԳԱՅԻՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - որոնք գնում են ընթացիկ ակտիվներ` ժամանակավոր ֆինանսավորմամբ: ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ - հանդիսանում է մենեջմենթի (կառավարման) այն բաղկացուցիչ մասը, որը կապված է դըրամական միջոցների կարգավորման, այսինքն` փողով փող ստեղծելու, ներդրումների իրականացման, կազմակերպության գործունեության, մարդկային ն աշխատանքային փոխհարաբերությունների կառավարման հետ: ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԵԼՔԵՐ (ԾԱԽՍԵՐ) - դրանք են` սեփական կապիտալի միջոցների հետ գնումից (կազմակերպության կողմից թողարկված բաժնետոմսերի հետ գնման դիմաց վճարված դրամական միջոցները), ստացված վարկերի ն փոխառությունների մարումից, պարտքային արժեթղթերի մարումից վճարված շահաբաժինները, վճարված տոկոսները, ֆինանսական այլ գործունեության նպատակով ն արտասովոր դեպքերի հետ կապված վճարումները:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԶՈՒՏ ՀՈՍՔԵՐ - հավասար է ընդամենը ֆինանսական գործունեությունից մուտքագրված ն ելքագրված գումարների տարբերությանը:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԵՐ (ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ) - դրանք են` սեփական

կապիտալի (բաժնեմասնակցության) միջոցների թողարկումից ն վերավաճառքից (կազմակերպության կողմից թողարկված կամ հետ գնված բաժնետոմսերի վաճառքից կամ վերավաճառքից ստացված դրամական միջոցները), ստացված վարկերից ն փոխառություններից, պարտքային արժեթղթերի թողարկումից, ֆինանսական այլ գործունեությունից ն արտասովոր դեպքերից մուտքերը: ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - որոնք տնտեսավարող սուբյեկտներին տրամադրում են կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ կապիտալ:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ (ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ) - դրանք են. 1)

Սեփական կապիտալի կենտրոնացման գործակիցը, որը բնութագրում է տնտեսավարող սուբյեկտի սեփական կապիտալի տեսակարար կշիռը հաշվեկշռի պասիվի հանրագումարում կամ ընդհանուր ակտիվներում: Որքան բարձր լինի այս գործակիցը, կնշանակի տնտեսավարող տվյալ սուբյեկտը ֆինանսապես կայուն վիճակում է ն կախվածության մեջ չէ արտաքին ու ներքին վարկատուներից: Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ տնտեսավարող սուբյեկտը ֆինանսապես կայուն վիճակում կլինի, եթե այդ գործակիցը կազմում է 0,6 (609) կամ ավելի: Այսինքն` սեփական կապիտալի տեսակարար կշռի նվազագույն չափը 609-ից ցածր չպետք է լինի, հակառակ դեպքում, տնտեսավարող սուբյեկտն աստիճանաբար կհայտնվի ֆինանսապես անկայուն վիճակում: 2) Փոխառու կապիտալի (ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ պարտավորություններ) կենտրոնացման գործակիցը, ո464

րը բնութագրում է տնտեսավարող սուբյեկտի փոխառու կապիտալի տեսակարար կշիռը` հաշվեկշռի պասիվի հանրագումարում կամ ընդհանուր ակտիվներում: Ի տարբերություն սեփական կապիտալի կենտրոնացման գործակցի, այս գործակիցը համարվում է արդյունավետ, եթե այն փոքր է 0,4 (409)-ից: Նշված երկու գործակիցների միջն կա փոխադարձ կապ, այսինքն` դրանց գումարը հավասար է 1,0 միավորի կամ 1009-ի: 3) Ֆինանսական կախվածության գործակիցը, որը բնութագրում է սեփական կապիտալի կենտրոնացման գործակցի հակադարձ մեծությունը: 4) Սեփական կապիտալի շարժունակության գործակիցը, որը ցույց է տալիս, թե դրա որ մասն է օգտագործվում տնտեսավարող սուբյեկտի ընթացիկ գործունեության ֆինանսավորման համար, կամ այլ կերպ` ներդրվում ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների) ձեռք բերման համար, իսկ որ մասը` կապիտալացվում: Դրա մեծության փոփոխությունը կախված է տվյալ տնտեսավարող սուբյեկտի ճյուղային պատկանելիությունից: 5) Երկարաժամկետ ներդրումների կառուցվածքի գործակիցը, որը ցույց է տալիս, թե ոչ ընթացիկ ակտիվների որ մասն է վերաֆինանսավորվում ի հաշիվ ոչ ընթացիկ պարտավորությունների: Որքան բարձր լինի այս գործակցի մեծությունը, դրան համապատասխան էլ անհրաժեշտ կլինի, որպեսզի տնտեսավարող սուբյեկտն իր տրամադրության տակ եղած հիմնական միջոցներն ու այլ տեսակի ներդրումներն օգտագործի խիստ նպատակային: 6) Երկարաժամկետ ներգրավվող պարտավորությունների գործակիցը, որը բնութագրում է տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից ներգրավվող ոչ ընթացիկ պարտավորությունների (երկարաժամկետ վարկերի ն փոխառությունների) բաժինը` ընթացիկ ակտիվների լրացման նպատակով: Նշված գործակիցը միաժամանակ ցույց է տալիս երկարաժամկետ ներգրավված պասիվների տեսակարար կշիռը տնտեսավարող սուբյեկտի սեփական կապիտալի ն ոչ ընթացիկ պարտավորությունների հանրագումարում: Այս ցուցանիշի մեծության աճման միտումը կարող է տնտեսավարող սուբյեկտին էլ ավելի կախվածության մեջ դնել արտաքին ներդրողներից: 7) Փոխառու կապիտալի կառուցվածքի գործակիցը, որը բնութագրում է ոչ ընթացիկ պար465

տավորությունների բաժնի չափը փոխառու կապիտալի հանրագումարում: Նշված գործակիցը կարող է անընդհատ տատանվել` կախված տնտեսավարող սուբյեկտի կրեդիտորական պարտքերի գումարի չափից, արտադրական ընթացիկ գործունեության վարկավորման կարգից ն այլ գործոններից: 8) Սեփա-

կան ն փոխառու կապիտալների հարաբերակցության գործակիցը, որը ցույց է տալիս տնտեսավարող սուբյեկտի ֆինանսական կայունության գնահատման ավելի իրական պատկերը: Նշված գործակցի մեծության աճը վկայում է տնտեսավարող սուբյեկտի ֆինանսական կայունության էլ ավելի բարելավում, այսինքն` հավասար պայմաններում սեփական կապիտալն ավելանում է, իսկ փոխառու կապիտալը` նվազում: ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ - այն ասելով հասկանում ենք, որ տնտեսավարող սուբյեկտներն իրենց գործունեության ընթացքում ապահովում են եկամուտների կայուն աճ` կատարվող ծախսերի նկատմամբ, դրամական միջոցների նպատակային օգտագործում, արտադրության գործընթացի անընդհատություն ն արտադրված արտադրանքի ժամանակին իրացում: Այդ իսկ պատճառով էլ, ֆինանսական կայունությունը ձնավորվում է արտադրատնտեսական գործընթացի բոլոր փուլերում ն համարվում է տնտեսավարող սուբյեկտի ընդհանուր կայունության ամենահիմնական ցուցանիշը: ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ - ֆինանսական հարաբերությունների տարբեր ոլորտների ամբողջությունն է, որոնց միջոցով իրականացվում են դրամական միջոցների կազմավորումը ն օգտագործումը, կամ այլ առումով` տվյալ երկրի ֆինանսական հիմնարկների համակարգ է, որը ֆինանսավորման ն վարկավորման գործընթացում իրականացնում է դրամական միջոցների համախմբումն ու բաշխումը, ինչպես նան` ֆինանսական հսկողությունը: ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ - դրանք հաշվային պլանում ներառված հաշվեկշռային ն տնտեսական գործու466

նեության արդյունքների հաշիվներն են, որոնք օգտագործվում են ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլման ենթակա տեղեկատվության ընդհանրացման համար: Ֆինանսական հաշվառման հաշիվներն ընդգրկում են` ոչ ընթացիկ ակտիվները, ընթացիկ ակտիվները, սեփական կապիտալը, ոչ ընթացիկ պարտավորությունները ն ընթացիկ պարտավորությունները: ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՏԱԿ - կազմակերպության ֆինանսական վիճակի, գործունեության ֆինանսական արդյունքների ն ֆինանսական վիճակի փոփոխությունների վերաբերյալ ֆինանսական հաշվետվություններն օգտագործողներին (ներկա ն պոտենցիալ ներդրողներին, կառավարման անձնակազմին ն աշխատողներին, պետական մարմիններին, մատակարարներին ն այլ կրեդիտորներին, փոխատուներին, հասարակությանը ն ֆինանսական հաշվետվությունների այլ օգտագործողներին) անկողմնակալ տեղեկատվությամբ ապահովումն է, որը նրանց նպատակահարմար է` տնտեսական որոշումներ կայացնելու համար: ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄԸ (առնտրային բանկերում) - հաշվապահական հաշվեկշիռ Ձն Խ01 (ամսական, եռամսյակային ն տարեկան), հաշվեկշիռ Ձն Խ02 (շաբաթական), հաշվետվություն` Ն11, Ն21, Ն12, Ն22, Ն13, Ն23, Ն14, Ն24 ն ընդհանուր կապիտալի նվազագույն նորմատիվների վերաբերյալ Ձն Խ03 (ամսական), հաշվետվություն ՀՀ կենտրոնական բանկում պարտադիր պահուստավորման նորմատիվների վերաբերյալ (Ձն Խ04), հաշվետվություն բանկի եկամուտների ն ծախսերի վերաբերյալ Ձն Խ05 (ամսական, եռամսյակային ն տարեկան), հաշվետվություն վարկային ներդրումների, դեբիտորական պարտքերի ն ինվեստիցիոն արժեթղթերի վերաբերյալ Ձն Խ06 (ամսական), հաշվետվություն արտարժույթի տնօրինման վերաբերյալ Ձն Խ07 (շաբաթական), հաշվետվություն ներգրավված ն տեղաբաշխված միջոցների ծախսատարության ն եկամտաբերության վերաբերյալ Ձն Խ08 (ամսական), հաշվետվություն ակտիվների ն պարտավորությունների մարման ժամկե467

տայնությունների վերաբերյալ Ձն Խ09 (ամսական), հաշվետվություն կանոնադրական կապիտալի ձնավորման վերաբերյալ Ձն Խ010 (յուրաքանչյուր փոփոխության դեպքում) ն այլն: Դրանք թվով 26-ն են ի տարբերություն մնացած կազմակերպությունների հաշվետվությունների ձների:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄԸ (բացի

բանկերից) - ներառում են. ա) հաշվապահական հաշվեկշիռը (ձն Խ01), որը բնութագրում է հաշվետու ամսաթվի դրությամբ կազմակերպության ֆինանսական վիճակը, որի գնահատման հետ անմիջականորեն կապված տարրերն են` ակտիվները, սեփական կապիտալը ն պարտավորությունները, բ) ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունը (ձն Խ02), որը բնութագրում է հաշվետու ժամանակաշրջանում կազմակերպության գործունեության ֆինանսական արդյունքները, որի հետ անմիջականորեն կապված տարրերն են` եկամուտները ն ծախսերը, գ) սեփական կապիտալում փոփոխությունների մասին հաշվետվությունը (ձն Խ03), որը բնութագրում է կազմակերպության սեփական կապիտալի հոդվածների մնացորդը հաշվետու ամսաթվի դրությամբ ն դրանց շարժը` հաշվետու ժամանակաշրջանում, դ) դրամական միջոցների հոսքերի մասին հաշվետվությունը (ձն Խ04), որը բնութագրում է դրամական միջոցների մնացորդը հաշվետու ամսաթվի դրությամբ ն դրանց շարժը` կապված գործառնական, ներդրումային ն ֆինանսական գործունեությունների հետ, հաշվետու ժամանակաշրջանում, ե) ֆինանսական հաշվետվություններին կից ծանոթագրությունները (ձն Խ05), որոնք բացահայտում են կազմակերպության հաշվապահական հաշվառման քաղաքականությունը ն հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներով պահանջվող այլ տեղեկատվությունը: Եթե ֆինանսական հաշվետվություններն օրենքով ենթակա են պարտադիր աուդիտի, ապա ֆինանսական հաշվետվություններին կից պետք է ներկայացվի աուդիտորական եզրակացություն:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏԱՐՐԵՐ - դըրանք կազմակերպության ակտիվներն են, սեփական կապիտալը, պարտավորությունները, եկամուտները, ծախսերը ն դրամական հոսքերը: ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ - վերահսկողության ձն է, որն իրականացվում է դրամական միջոցների կազմավորման, բաշխման ու օգտագործման գործընթացում` կապված ֆինանսական փաստաթղթերի ճիշտ ձնակերպումների հետ, օրենսդրությամբ սահմանված նորմերին համապատասխան: ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ - դրամական միջոցների կենտրոնացված (պետական բյուջեն, արտաբյուջետային, կենսաթոշակային ու զբաղվածության հիմնադրամները ն այլն) ն ապակենտրոնացված (զուտ շահույթը, ամորտիզացիոն հիմնադրամը ն այլն) հիմնադրամներ են, որոնց ձնավորման ն օգտագործման գումարները նախօրոք հաշվարկվում են: ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ - դրսնորվում են ոչ թե միայն նյութական ն մարդկային, այլ նան ֆինանսական ռեսուրսներում: Դրանք արտահայտվում են դրամի միջոցով, թեն ֆինանսներն իրենց էությամբ դրամ չեն, այլ` տնտեսական հարաբերություններ: ՖԻՖՈ - 1) ապրանքային պաշարների, արժեթղթերի ն այլ ակտիվների հաշվառման մեթոդ է, ըստ որի, հաշվապահական հաշվեկշռից դուրս են գրվում արժեքային արտահայտությամբ` ժամակաշրջանի սկզբում ձեռք բերված դրանց գներով, 2) ժամկետից շուտ բանկային ավանդի մի մասի դուրս գրման գծով տոկոսների (տոկոսային եկամտի կամ տոկոսային ծախսի) հաշվարկման մեթոդն է, որն իրականացվում է ավանդատուի կողմից բանկում ներդրված վերջնական գումարի նկատմամբ: ՖԼՈՈՒԹ - 1) ընկերության բաժնետոմսերի այն ընդհանուր քանակն է, որը թողարկվում է արժեթղթերի շուկայում, 2) չեկի ներկայացման ն դրա դիմաց բանկի հաշվից փաստացի դուրս

գրված դրամի միջն ընկած ժամանակահատվածն է, 3) արժույթի կուրսերի տատանման համարժեքության համաձայնությունն է: ՖՅՈՒՉԵՐՍԱՅԻՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - արժեթուղթ է, որով մի կողմը պարտավորվում է (որոշակի գրավի դիմաց) սահմանված քանակով, հաստատագրված գներով ն ժամկետներում, մյուս կողմից ձեռք բերել կամ նրան վաճառել որնէ ապրանք, այդ թվում` արժեթուղթ կամ արժույթ: ՖՈՆԴԱՅԻՆ ԲՈՐՍԱ - իրավաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող սուբյեկտ (կազմակերպություն) է` հիմնադրված սահմանափակ պատասխանատվությամբ կամ բաժնետիրական ընկերության ձնով, որը որոշակի տեղում ն սահմանված ժամկետներում իր կողմից հաստատված կանոններով կազմակերպում է արժեթղթերով հրապարակային սակարկություններ ն կատարում արժեթղթերի գնահատում:

ՖՈՐՎԱՐԴԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ - դրանք սփոթ

գործառնությունների կնքումից որոշ ժամանակ անց հաշվարկների իրականացում նախատեսող գործարքներ են, որոնց կատարման օրը որոշվում է ֆորվարդային պայմանագրի ժամկետին ավելացնելով նս երկու օր: Այսինքն, ֆորվարդային օրերի քանակին ավելացվում է սփոթ գործառնություններով հաշվարկների համար նախատեսված երկու օրը: ՖՈՐՎԱՐԴԱՅԻՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - արժեթուղթ է, որով մի կողմը պարտավորվում է (որոշակի գրավի դիմաց) սահմանված ժամկետներում, գործարքի կնքման պահին շուկայում ձնավորված գնով, մյուս կողմից ձեռք բերել կամ նրան վաճառել որնէ ապրանք, այդ թվում` արժեթուղթ կամ արժույթ: ՖՈՐՖԵՏԱՎՈՐՈՒՄ (ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՄԻՋՆՈՐԴ) - վճարային պարտավորությունների ձեռք բերում, սովորաբար` մուրհակի տեսքով, առանց վճարողի նկատմամբ հետադարձ պահանջի իրավունքի, այսինքն` գործարքի կատարման ժամանակ ֆինան470

սական կազմակերպությունը (ֆորֆետողը)` գնելով վերոհիշյալ վճարային պարտավորությունները, անվերապահորեն հրաժարվում է պահանջներ ներկայացնել վճարային պարտավորությունների նախորդ սեփականատերերի նկատմամբ, որը ձնակերպվում է` «առանց հետադարձ պահանջի իրավունքի» գրառումով: Ֆորֆետավորումը միջազգային վարկավորման տեսակներից մեկն է: ՖՐԱԽՏԻ (ՉԱՐՏԵՐԻ) ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ - ըստ որի, մի կողմը (ֆրախտ տրամադրողը) պարտավորվում է մյուս կողմից (ֆըրախտ ստացողին)` բեռների, ուղնորների ն ուղեբեռների փոխադրման համար վճարի դիմաց տրամադրել տրանսպորտային միջոցի ամբողջ տարողունակությունը կամ դրա մի մասը` մեկ կամ մի քանի չվերթի համար: Ֆրախտի պայմանագրի կնքման կարգը սահմանվում է օրենքով ն այլ իրավական ակտերով: ՖՐԱՆՉԱՅԶԻՆԳ - համալիր ձեռնարկատիրական գործունեության թույլտվություն է, ըստ որի, պայմանագրով մեկ կողմը (իրավատերը) պարտավորվում է` վարձատրությամբ, ժամկետի նշումով կամ առանց դրա, մյուս կողմից (օգտագործողին) իրավունք տրամադրել իր ձեռնարկատիրական գործունեության մեջ օգտագործելու իրավատիրոջը պատկանող բացառիկ իրավունքների համալիր, ներառյալ` իրավատիրոջ ֆիրմային անվանման, օրենքով պահպանվող առնտրային տեղեկատվության, ինչպես նան պայմանագրով նախատեսված բացառիկ իրավունքների այլ օբյեկտների` ապրանքային նշանի, սպասարկման նշանի ն այլնի նկատմամբ իրավունքները: Համալիր թույլտվության պայմանագրով կողմեր կարող են լինել առնտրային կազմակերպությունները ն անհատ ձեռնարկատեր քաղաքացիները: ՖՈՒՆԿՑԻՈՆԱԼ ԿԱՊ - ըստ որի, գործոնային ցուցանիշների (xi) յուրաքանչյուր որոշակի արժեքների համակարգի (տարբերակների) համապատասխանում է արդյունքային ցուցանիշի (7) մեկ (կամ մի քանի) խիստ որոշակի արժեքներ: Ֆունկցիոնալ

կապերը գոյություն ունեն մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, աստղագիտության բնագավառներում: Այսպես, շրջանագծի երկարությունը ամբողջությամբ որոշվում է նրա շառավիղի երկարությամբ, իսկ եռանկյան մակերեսը` նրա կողմերի երկարությամբ: Այդպիսի կապեր գոյություն ունեն նան հասարակական երնույթներում, մասնավորապես` տնտեսագիտությունում: Այսպես, օրինակ որոշակի տեսակի ապրանքի վաճառքից ստացած ընդհանուր հասույթն ամբողջությամբ որոշվում է նրա քանակությամբ ն միավոր ապրանքի գնով:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔ

ԱԶԳԱՅԻՆ ԵԿԱՄՏԻ ՀԱՇԻՎՆԵՐ

ԱԶԳԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏ

ԱԶԳԱՅԻՆ ԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳ (ԱՀՀ)

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏ ՀԱՄԱԿԱՐԳ (ԱՀՍՀ)

ԱԺՈՒՐ

ԱԿՏԻՎ ՃԱՆԱՉՎԱԾ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ

ԱԿՏԻՎ ՈՉ ՍՏԱՆԴԱՐՏ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԱՌԱՎԵԼ ԻՐԱՑՎԵԼԻ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԱՐԱԳ ԻՐԱՑՎԵԼԻ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԴԱՆԴԱՂ ԻՐԱՑՎԵԼԻ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԴԺՎԱՐ ԻՐԱՑՎԵԼԻ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԵԿԱՄՏԱԲԵՐ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ՈՉ ԻՐԱՑՎԵԼԻ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ՊԱՀՈՒՍՏԱՅԻՆ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ՌԻՍԿԱՅԻՆ

ԱԿՏԻՎՆԵՐ ՍԱՌԵՑՎԱԾ

ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԵՎ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ

ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԶՈՒՏ ԱՐԺԵՔ

ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՎԵՐԱԳՆԱՀԱՏՈՒՄԻՑ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱԿՏՈՒԱՐ

ԱԿՐԵԴԻՏԻՎ

ԱԿՐԵԴԻՏԻՎ ՀԵՏ ԿԱՆՉՎՈՂ

ԱԿՐԵԴԻՏԻՎ ՀԵՏ ՉԿԱՆՉՎՈՂ

ԱԿՑԵՊՏ (ՀՈԺԱՐԱԳԻՐ)

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿ

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԴՐՈՇՄԱՎՈՐՈՒՄ

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՆՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ ՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ ՆԿԱՏՄԱՄԲ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ՀԱՐԿՄԱՆ ԲԱԶԱՆ

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻ ՎԵՐԱԴԱՐՁՄԱՆ ԿԱՐԳ

ԱԿՑԻԶԱՅԻՆ ՀԱՐԿԻՑ ԱԶԱՏՎԱԾ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ

ԱՃԻ ՏԵՄՊ

ԱՄՐԱԿՑՎԱԾ ԳՈՒՅՔ

ԱՅԼ ՈՉ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ

(ՎՆԱՍ)

ԱՆԿԱԽ ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ԲՐՈՔԵՐ

ԱՆԿԱԽ ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ԴԻԼԵՐ

ԱՆԿԱՆԽԻԿ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐ

ԱՆՀԱՏ ՁԵՌՆԵՐԵՑ

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ԲԺՇԿԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ԱՆՆՈՒԻՏԵՏ

ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔ

ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ԳՈՐԾԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՆՇԱՐԺ ԳՈՒՅՔԻ ԳՐԱՎ (ՀԻՓՈԹԵՔ)

ԱՆՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ (ՍՆԱՆԿԱՑՄԱՆ) ՌԻՍԿ

ԱՆՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ ՀԱՐԿՈՒՄ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՉԱՓԻՉՆԵՐ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԴՐԱՆ ՀԱՎԱՍԱՐԵՑՎԱԾ

ԱՅԼ ՎՃԱՐՈՒՄՆԵՐԻ ԳՈՒՄԱՐՆԵՐ

ԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՇԽԱՏՈՂՆԵՐԻ ՄԻՋԻՆ ԱՄՍԱԿԱՆ ԱՆՎԱՆԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԲՐՈՔԵՐ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱԿԱԼ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՒՄԱՐ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱՏՈՒՑՈՒՄ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՀ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՀՈՒՍՏՆԵՐ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԱՀԱՐ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊԱՐԳԵՎ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՊՈԼԻՍ (ՎԿԱՅԱԳԻՐ, ՀԱՎԱՍՏԱԳԻՐ,

ԱՆԴՈՐՐԱԳԻՐ)

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՌԻՍԿ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ՍԱԿԱԳԻՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱՎՃԱՐ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՂՆԵՐ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱԿՏ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԳԱՂՏՆԻՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԳՆԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԱՎԱՆԴՆԵՐԻ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԽԱՌԸ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՄԱՎՈՐ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿՅԱՆՔԻ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԻՐԱԿԱՆ ՌԻՍԿԻ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՊԱՐՏԱԴԻՐ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՎԱՐԿԵՐԻ

ԱՊԱՀՈՎԱԴԻՐ (ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՎՈՂ)

ԱՊԱՀՈՎԱԴԻՐՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ԿԱՏԱՐՎՈՂ ԾԱԽՍԵՐ

ԱՊԱՊԵՏԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ ԲՈՐՍԱ

ԱՊՐԱՆՔՆԵՐ ԻՐԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ

ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԵՎՏՐԻ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

ԱՌՀԱՇԻՎ ՏՐՎԱԾ ԿԱՆԽԻԿ ԴՐԱՄ

ԱՍԻՄԵՏՐԻԱՅԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ԱՎԱԼ ԱՎԱՆԴ

ԱՎԱՆԴ ԺԱՄԿԵՏԱՅԻՆ

ԱՎԱՆԴ ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ

ԱՎԱՆԴԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՎԱՆԴԱՅԻՆ ՍԵՐՏԻՖԻԿԱՏ

ԱՎԱՆԴՆԵՐ ՑՊԱՀԱՆՋ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՏՈՒՅԺԵՐ ԵՎ

ՏՈՒԳԱՆՔՆԵՐ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՆՑՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՀԱՐԿՎՈՂ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿԻ ՎՃԱՐՈՒՄ ԵՎ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿՄԱՆ (ԱԱՀ) ՕԲՅԵԿՏ

ՀԱՆԴԻՍԱՑՈՂ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ

ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔԻ ՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ՉՀԱՄԱՐՎՈՂ

ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ

ԱՎԻԶՈ

ԱՎՈՒՐԱՆԵՐ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԾԱՎԱԼ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԾԱՎԱԼԻ

ԻՆԴԵՔՍ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ԱԶԱՏ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՎ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ԵԿԱՄՏԱԲԵՐ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ԹՈՂԱՐԿՈՂ (ԷՄԻՏԵՆՏ)

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ՉԳՆԱՆՇՎՈՂ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ

ԻՐԱՎՈՒՆՔՈՎ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ ՏԱՐԱԾՈՂ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԱՌԱՋՆԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԱՐՏԱԲՈՐՍԱՅԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԲԱՑ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԲԻԶՆԵՍ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԹՈՂԱՐԿՄԱՆ ԱԶԴԱԳԻՐ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ԹՈՂԱՐԿՈՒՄ (ԷՄԻՍԻԱ)

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՇՈՒԿԱ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՍԵՐՏԻՖԻԿԱՏ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՓԱԿ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄ

ԱՐԺԵԹՈՒՂԹ

ԱՐԺԵԹՈՒՂԹ ԱԾԱՆՑՅԱԼ

ԱՐԺԵԹՈՒՂԹ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ

ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔՆԵՐ

ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՏԻ

ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ` ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԵՎ

ՎԱՐԿԻ ՇԱՐԺԻ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ

ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱ

ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐԺՈՒՅԹ

ԱՐԺՈՒՅԹ ԱԶԱՏ ՓՈԽԱՐԿԵԼԻ

ԱՐԺՈՒՅԹ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՐԺՈՒՅԹԻ ԱՐԺԵԶՐԿՈՒՄ

ԱՐԺՈՒՅԹԻ ԳՆԱՆՇՈՒՄ

ԱՐԺՈՒՅԹԻ ՓՈԽԱՐԿԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՀԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ՎԵՐԱԴԻՐ ԾԱԽՍԵՐ

ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ, ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ (ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ,

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ԻՐԱՑՈՒՄԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՎՆԱՍ)

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԱՅԼ ՀԱՐԿԵՐ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՆԵՐՄՈՒԾՄԱՆ ԶՈՒՏ ՀԱՐԿԵՐ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԾԱԽՍԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ

ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՇԻՎ

ԱՐՏԱՀԱՆՄԱՆ ԾԱՎԱԼՆԵՐ

ԱՐՏԱՀԱՇՎԵԿՇՌԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ

ԱՐՏԱՍՈՎՈՐ (ԱՆՆԱԽԱԴԵՊ) ԴԵՊՔԵՐԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՎՆԱՍ)

ԱՐՏԱՍՈՎՈՐ (ԱՆՆԱԽԱԴԵՊ) ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԱՐՏԱՍՈՎՈՐ (ԱՆՆԱԽԱԴԵՊ) ԾԱԽՍԵՐ

ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ «ԱՐԲԻՏՐԱԺ»

ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ

ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ` ԵՐԿԱՐ

ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ` ԶՈՒՏ

ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ` ԿԱՐՃ

ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ` ՀԱՄԱԽԱՌՆ

ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ՊԱՀՈՒՍՏՆԵՐ

ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹ

ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ԳՆԱՆՇՈՒՄ

ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ՇՈՒԿԱ

ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ (ՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ)

ՓՈԽԱՐԺԵՔ

ԱՐՏԱՐԺՈՒՅԹԻ ՓՈԽԱՐԺԵՔ

ԱՐՏԱՔԻՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔ

ԱՐՏԱՔԻՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՈՒԴԻՏ

ԱՈՒԴԻՏ ԻՐԱԿԱՆԱՑՆՈՂ ԱՆՁ

ԱՈՒԴԻՏ ԻՐԱԿԱՆԱՑՆՈՂ ԱՆՁԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ԵՎ

ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՈՒԴԻՏԻ ԵՆԹԱՐԿՎՈՂ ԱՆՁ

ԱՈՒԴԻՏԻ ԵՆԹԱՐԿՎՈՂ ԱՆՁԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ԵՎ

ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՈՒԴԻՏԻ ԵՎ ՀԱՐԱԿԻՑ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԱՎՈՐՈՒՄ

ԱՈՒԴԻՏԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏՆԵՐ (ՉԱՓՈՐՈՇԻՉՆԵՐ)

ԱՈՒԴԻՏՈՐ

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ՆՈՐՄԱՏԻՎ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐ

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿԵՂԾ

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎՃԱՐ

ԱՈՒԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԶԵԼՅԱՆ ՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳԻՐ

ԲԱԶՄԱԳՈՐԾՈՆ ՌԵԳՐԵՍԻԱ

ԲԱԶՄԱԿԻ ԿՈՌԵԼՅԱՑԻԱՅԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ԲԱԺՆԵՏԵՐ

ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԵԿԱՄՏԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ (ԲԸ)

ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ

ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ ԱՐՏՈՆՅԱԼ

ԲԱԺՆԵՏՈՄՍ

ԲԱԺՆԵՏՈՄՍ ԱՐՏՈՆՅԱԼ

ԲԱԺՆԵՏՈՄՍ ՀԱՍԱՐԱԿ

ԲԱԺՆԵՏՈՄՍԵՐԻ ԵԿԱՄՏԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱԺՆԵՏՈՄՍԻ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՆՈՐՄԱ

ԲԱՆԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

(ԲՕՃ) ԲԱՆԿ

ԲԱՆԿ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ

ԲԱՆԿ ԷՄԻՍԻՈՆ

ԲԱՆԿ ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ

ԲԱՆԿ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ

ԲԱՆԿ ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎ

ԲԱՆԿ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ

ԲԱՆԿ ՀԻՓՈԹԵՔԱՅԻՆ

ԲԱՆԿ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ԲԱՆԿ ՄՈՒՆԻՑԻՊԱԼ

ԲԱՆԿ ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ԲԱՆԿ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԲԱՆԿ ՊՐՈԲԼԵՄԱՅԻՆ

ԲԱՆԿ ՌԵԶԻԴԵՆՏ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԱՎԱՆԴ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԱՈՒԴԻՏ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳԱՂՏՆԻՔ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՐՔՆԵՐ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԵՐԱՇԽԻՔ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀՈԼԴԻՆԳ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՊԼԱՍՏԻԿ ՔԱՐՏ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՎԿԱՅԱԳԻՐ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՕՖՇՈՐԱՅԻՆ ԳՈՏԻՆԵՐ

ԲԱՆԿԵՐ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ

ԲԱՆԿԵՐ ՓԱՅԱՏԻՐԱԿԱՆ

ԲԱՆԿԵՐ ՓՈԽԱԴԱՐՁ-ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ

ԲԱՆԿԵՐ ՓՈՍՏԱ-ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ

ԲԱՆԿԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԱԿՏԻՎԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՌԻՍԿԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ԱՍՏԻՃԱՆ

ԲԱՆԿԻ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

ԲԱՆԿԻ ԱՆՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՌԻՍԿ

ԲԱՆԿԻ ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԴԻՐՔ

ԲԱՆԿԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ՌԻՍԿԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԲԱՐՁՐ ԻՐԱՑՎԵԼԻ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ԶՈՒՏ ՄԱՐԺԱ

ԲԱՆԿԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՎԱԾ (ՉԱՇԽԱՏՈՂ) ՎԱՐԿԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ԲԱՆԿԻ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔ ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ԲԱՆԿԻ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ԲԱՆԿԻ ԴՈՒՐՍ ԳՐՎԱԾ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻՑ ՎԵՐԱԴԱՐՁ

ԲԱՆԿԻ ԵԿԱՄՏԱԲԵՐ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԵՎ ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՆԿԻ ԶՈՒՏ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏ

ԲԱՆԿԻ ԶՈՒՏ ՈՉ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏ

ԲԱՆԿԻ ԶՈՒՏ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏ

ԲԱՆԿԻ ԶՈՒՏ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ՄԱՐԺԱ

ԲԱՆԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ (ՍԵՓԱԿԱՆ) ԿԱՊԻՏԱԼ

ԲԱՆԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ԲԱՆԿԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՊԱՍԻՎՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԺԱՄԿԵՏԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՆԿԻ ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ (ԵՐԿՐՈՐԴԱՅԻՆ) ԿԱՊԻՏԱԼ

ԲԱՆԿԻ ԾԱԽՍԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՆԿԻ ԿԱՅՈՒՆ ԱՃԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

ԲԱՆԿԻ ԿԱՆԽԱՎՃԱՐՎԱԾ ԾԱԽՍԵՐԻ ԱՄՈՐՏԻԶԱՑԻԱ

ԲԱՆԿԻ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՄԱԺԵՐՔՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՆԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՈՐԱԿ

ԲԱՆԿԻ ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՀԱՄԱՐԺԵՔՈՒԹՅԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

ԲԱՆԿԻ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՎՃԱՐՈՒՄՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՆԿԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՎԱՆԴՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ

ԲԱՆԿԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆՈՐՄԱՏԻՎՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՀՆԱՐԱՎՈՐ ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐԻ

ՊԱՀՈՒՍՏԱՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐԻՆ ՀԱՏԿԱՑՈՒՄՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՄԱՍՆԱՃՅՈՒՂ

ԲԱՆԿԻ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԱՄՈՐՏԻԶԱՑԻԱ

ԲԱՆԿԻ ՆԱԽԱՏԵՍՎՈՂ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՉՍՏԱՑՄԱՆ ՌԻՍԿ

ԲԱՆԿԻ ՆԵՐՔԻՆ ՌԻՍԿԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ԶՈՒՏ ՄԱՐԺԱ (ԽՔԽ)

ԲԱՆԿԻ ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՍՊՐԵԴ

ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԱՎԱՆԴՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԱՄՈՐՏԻԶԱՑԻԱ

ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԾԱԽՍԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՈՉ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ՄԱՐԺԱ

ԲԱՆԿԻ ՊԱՍԻՎՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

ԲԱՆԿԻ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՌԻՍԿՈՎ ԿՇՌՎԱԾ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՍԵՓԱԿԱՆ (ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ) ԿԱՊԻՏԱԼԻ

ՄՈՒԼՏԻՊԼԻԿԱՏՈՐ ԿԱՄ ԲԱԶՄԱՐԿԻՉ (ԷԽ)

ԲԱՆԿԻ ՍԵՓԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ (ԲՕԷ)

ԲԱՆԿԻ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՌԻՍԿ

ԲԱՆԿԻ ՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԲԱՆԿԻ ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔԻ ՍՊՐԵԴ

ԲԱՆԿԻ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ԾԱԽՍԵՐ

ԲԱՆԿԻ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ ՄԱՐԺԱ

ԲԱՆԿԻ ՑՊԱՀԱՆՋ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲԱՆԿՈՒՄ ՇՃԽԷԼՏ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԲԱՐԴ ՏՈԿՈՍՆԵՐ

ԲԱՐՏԵՐ

ԲԱՑ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ (ԲԲԸ)

ԲԱՑ ՇՈՒԿԱՅԻ ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔՆԵՐ

ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՀԱՎԵԼԱՃ

ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԳՈՒՄԱՐԱՅԻՆ

ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՉԱՓՄԱՆ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐ

ԲԵՌՆԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ (ՏՈՆՆԱԿԻԼՈՄԵՏՐԵՐՈՎ)

ԲԻԶՆԵՍ (ԳՈՐԾԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ)

ԲԻԶՆԵՍՄԵՆ (ԳՈՐԾԱՐԱՐ)

ԲՅՈՒՋԵ

ԲՅՈՒՋԵ ԱՎԵԼ ՎՃԱՐՎԱԾ ԳՈՒՄԱՐՆԵՐԸ ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂԻՆ

ՎԵՐԱԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ԿԱՐԳ

ԲՅՈՒՋԵ ԸՆՏԱՆԻՔԻ

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄՈՒՏՔԵՐ ԵՎ ԾԱԽՍԵՐ

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՈՒՄ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԵՐԱՇԽԻՔՆԵՐ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ԾԱԽՍԵՐ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ

ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԻՆՔՆՈՒՐՈՒՅՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՏԿԱՑՈՒՄՆԵՐ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱՐԿ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՎԱՐԿԵՐ ԵՎ ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՏԱՐԻ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ ՀԱՅՏ

ԲՆԱԿԱՆ ՉԱՓԻՉՆԵՐ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿԱՆ ԱՃ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐ ԵՎ

ԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍՈԻԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆԸ ՄԱՏՈՒՑՎԱԾ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԾԱՎԱԼ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՆ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ

ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԵՎ ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐ

ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՎՃԱՐ

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՎՃԱՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐ

ԲՆՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՎՃԱՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ԲՈՆԻՖԻԿԱՑԻԱ

ԲՈՆՈՒՍ ԲՈՐՍԱ

ԲՈՐՍԱՅԱԿԱՆ ԻՆԴԵՔՍՆԵՐ

ԲՈՐՍԱՅԱԿԱՆ ՓՈԽԱՐԺԵՔ

ԲՈՐՍԱՅԻՆ ՇԱՀՈՒՅԹ

ԲՐՈՔԵՐ

ԲՐՈՔԵՐ ԱՆԿԱԽ

ԲՐՈՔԵՐԱՅԻՆ ՖԻՐՄԱՆԵՐ

ԳԱՆՁԱՊԱՀ

ԳԱՆՁԱՊԱՀԻ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿԱՆԽԻԿ ԴՐԱՄԻ

ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ

ԳԱՆՁԱՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԺԵԹՂԹԵՐ

ԳԱՆՁԱՊԵՏԱՐԱՆ

ԳԱՆՁՈՒՄ

ԳԻՏԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԳԼԽԱՎՈՐ ՀԱՇՎԱՊԱՀ

ԳԼԽԱՎՈՐ ՀԱՇՎԱՊԱՀԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ԵՎ

ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔ

ԳՅՈՒՂԱՑԻԱԿԱՆ ԿՈԼԵԿՏԻՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՅՈՒՂԱՑԻԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՅՈՒՂՄԹԵՐՔՆԵՐԻ ԳՆԵՐԻ ԻՆԴԵՔՍ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

ԳՆԱՃ

ԳՆԱՆԿՈՒՄ

ԳՆԵՐԻ ԻՆԴԵՔՍ

ԳՆԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍԸ ԱԳՐԵԳԱՏԱՅԻՆ ՏԵՍՔՈՎ (|p)

ԳՆՈՂՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՍՏ

ԳՈՐԾԱԶՈՒՐԿՆԵՐ

ԳՈՐԾԱԿԱԼ

ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԵԼՔԵՐ (ԾԱԽՍԵՐ)

ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԶՈՒՏ ՀՈՍՔԵՐ

ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԵՐ (ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ)

ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՎՆԱՍ)

ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

(ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ)

ԳՈՐԾԱՐԱՐ ԱԿՏԻՎՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԱՆՏ

ԳՐԱՆՑՄԱՆ ՍԽԱԼՆԵՐ

ԳՐԱՆՑՎԱԾ ԳՈՐԾԱԶՐԿՈՒԹՅԱՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿ

ԳՐԱՎ

ԳՐԱՎԱԿԱՆ

ԳՐԱՎԱՌՈՒ

ԳՐԱՎԱՏՈՒ

ԳՐԱՎԱՏՈՒՆ ՀԱՆՁՆՎԱԾ ԳՈՒՅՔԻ ԳՐԱՎ

ԳՐԱՎԻ ՄԱՍԻՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ԳՈՒԴՎԻԼ

ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ (ԻՆՎԵՆՏԱՐԻԶԱՑԻԱ)

ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿ

ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ

ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ԵՎ ԴԱԴԱՐԵՑՄԱՆ ՊԱՀ

ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՏՈՒՅԺԵՐ ԵՎ ՏՈԻԳԱՆՔՆԵՐ

ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՎՃԱՐՈՒՄ

ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿԻ ՀԱՐԿՄԱՆ ԲԱԶԱ

ԳՈՒՅՔԱՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ՕԲՅԵԿՏ

ԳՈՒՅՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Դ ԴԵԲԵՏ

ԴԵԲԵՏԱՅԻՆ ՔԱՐՏ

ԴԵԲԻՏՈՐԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԵՐ

ԴԵՊՈ ՀԱՇԻՎ

ԴԵՊՈԶԻՏ

ԴԵՊՈԶԻՏԱՐԻԱ

ԴԵՎԱԼՎԱՑԻԱ

ԴԵՏԵՐՄԻՆԱՑԻԱՅԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ԴԵՏԵՐՄԻՆԱՑԻԱՅԻ ՄԱՍՆԱԿԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ԴԵՖԼՅԱՑԻԱ

ԴԻԼԵՐ

ԴԻԼԵՐԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ ՇԱՐՔԻ ՀԱՐԹԵՑՈՒՄՆԵՐ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ ՇԱՐՔԻ ՄԻՋԻՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

ԴԻՍԿՈՆՏ

ԴԻՍԿՈՆՏԱՅԻՆ ԲԻԶՆԵՍ

ԴԻՍԿՈՆՏԱՎՈՐՈՒՄ

ԴԻՍՊԵՐՍԻԱ

ԴԻՍՊԵՐՍԻԱ ԸՍՏ ԱԼՏԵՐՆԱՏԻՎ (ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ)

ՀԱՏԿԱՆԻՇԻ

ԴԻՍՊԵՐՍԻԱՅԻ ԳՈՒՄԱՐՄԱՆ ԿԱՆՈՆՆԵՐ

ԴԻՎԵՐՍԻՖԻԿԱՑԻԱ

ԴՈՏԱՑԻԱ ԴՐԱՄ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔԵՐ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԱԳՐԵԳԱՏ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԲԱԶԱ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԶԱՆԳՎԱԾ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԳՐԱՎ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՀԱՇԻՎՆԵՐ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱ

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՉԱՓԻՉՆԵՐ

ԴՐԱՄԱՀԱՏԱՐԱՆ

ԴՐԱՄԱՆԻՇԵՐ

ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔ

ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ԴՐԱՄԱՊԱՀՈՑ

ԴՐԱՄԱՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԴՐԱՄԱՎԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԴՐԱՄԱՐԿՂ

ԴՐԱՄԱՐԿՂԱՅԻՆ ԳԻՐՔ

ԴՐԱՄԱՐԿՂԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԴՐԱՄԱՐԿՂԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄ

ԴՐԱՄԱՐԿՂԱՅԻՆ ՉԵԿ

ԴՐԱՄԱՐԿՂԻ ՕՐԴԵՐ

ԴՐԱՄԻ (ՓՈՂԻ) ԲԱՂԱԴՐԱՏԱՐՐԵՐԸ

ԴՈՒՍՏՐ ԲԱՆԿ

ԴՈՒՍՏՐ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ (ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ)

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿ

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ԳԱՆՁՈՒՄԸ ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ

ՔԱՂԱՔԱՑԻՆԵՐԻՑ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱՑԻՈՒԹՅՈՒՆ ՉՈՒՆԵՑՈՂ

ԱՆՁԱՆՑԻՑ

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ԿՐԿՆԱԿԻ ՀԱՐԿՄԱՆ ԲԱՑԱՌՈՒՄ

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱԿԱԼԻ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ԿԱՆԽԱՎՃԱՐՆԵՐ

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ԵԿԱՄՈՒՏ

ՉՀԱՄԱՐՎՈՂ ՏԱՐՐԵՐ

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ՀԱՄԱԽԱՌՆ

ԵԿԱՄՈՒՏ

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՈՒՄԸ ԵՎ ՎՃԱՐՈՒՄԸ ՀԱՐԿԱՅԻՆ

ԳՈՐԾԱԿԱԼԻ ԿՈՂՄԻՑ

ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ՕԲՅԵԿՏ ԵՎ ՀԱՐԿՎՈՂ

ԵԿԱՄՈՒՏ ԵԿԱՄՈՒՏ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԵՐԿՐՈՐԴԱՅԻՆ ԲԱՇԽՄԱՆ ՀԱՇԻՎ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐԱԳՐՈՒՄԸ ՏԱՐՎԱ ԱՌՈՒՄՈՎ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՀԱՇԻՎ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ԲԱՇԽՄԱՆ ՀԱՇԻՎ

ԵՎՐԱՐԺՈՒՅԹ

ԵՎՐԱՐԺՈՒՅԹՈՎ ԴԵՊՈԶԻՏՆԵՐ

ԵՎՐՈՇՈՒԿԱ

ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԱՇԽԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԱՇԽԱՎՈՐՈՒՄ (ԱՆԴԵՐՐԱՅԹԻՆԳ)

ԵՐԱՇԽԻՔ

ԵՐԱՇԽԻՔԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԿԱԿԻ ՊԱՀԵՍՏԱՅԻՆ ՎԿԱՅԱԳԻՐ

ԵՐԿԱՐԱԺԱՄԿԵՏ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԵՐԿԱՐԱԺԱՄԿԵՏ ՊԱՍԻՎՆԵՐ

ԵՐԿՄԱԿԱՐԴԱԿ ՇՈՒԿԱ

ԵՐԿՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՌԻՍԿ

ԵՐԿՐՈՐԴԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱ

ԵՐՐՈՐԴ ԱՆՁ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ

ԶԲԱՂՎԱԾՆԵՐ

ԶԲԱՂՎԱԾՆԵՐԻ ԹՎԱՔԱՆԱԿ

ԶԵՂՉ

ԶՈԻՏ ՆԵՐՔԻՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ (ԶՆԱ)

ԶՈՒՅԳԱՅԻՆ ՌԵԳՐԵՍԻԱ

ԶՈՒՏ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔ

ԶՈՒՏ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԶՈՒՏ ԱՐԺԵՔ

ԶՈՒՏ ԱՐՏԱՀԱՆՈՒՄ

ԶՈՒՏ ԱՐՏԱՔԻՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ (ԶԱԱ)

ԶՈՒՏ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀՈՍՔ

ԶՈՒՏ ՀԱՍՈՒՅԹ

ԶՈՒՏ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ

ԶՈՒՏ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՀԱՐԿՈՒՄԻՑ ՀԵՏՈ)

ԶՈՒՏ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՄԻՆՉԵՎ ՀԱՐԿՈՒՄԸ)

ԶՈՒՏ ՎԱՐԿԱՎՈՐՈՒՄ (+) ԿԱՄ ԶՈՒՏ ՓՈԽԱՌՈՒՄ (-)

ԷԱԿԱՆ ՍԽԱԼՆԵՐ

ԷԼԱՍՏԻԿՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ԷԼԱՍՏԻԿՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆԱԿԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ԳՆՈՒՄ

ԷԼԵԿՏՐՈՆԱՅԻՆ ԴՐԱՄՆԵՐ

ԷՄԻՍԻԱ

ԷՄԻՍԻՈՆ ՇԱՀՈՒՅԹ

ԷՄԻՏԵՆՏ

ԷՔԱՈՒՆԹԻՆԳ

ԷՔՍՊԻՐԱՑԻԱ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԵԿԱՄՈՒՏ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ (ԿԱՅՈՒՆ ԿԱԶՄՈՎ)` ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ

ԻՆՔՆԱՐԺԵՔԻ ԳԾՈՎ (|z)

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ` ԱՊՐԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ԳԾՈՎ

(|pq)

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ` ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԻ ԾԱԽՍԻ ԳԾՈՎ (|Tq)

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍ` ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ

ԾԱՎԱԼԻ (|q)

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՆԴԵՔՍՆԵՐԻ ՓՈԽԱԴԱՐՁ ԿԱՊ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ ԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ ՄԵԹՈԴԻ

ՄԱՍԻՆ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՊԱՀՈՒՍՏՆԵՐ

ԸՆԹԱՑԻԿ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ԸՆԹԱՑԻԿ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ (ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ)

ՇՐՋԱՆԱՌԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ԸՆԹԱՑԻԿ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԲԵՌՆՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ԸՆԹԱՑԻԿ ԱՆՀԱՏՈՒՅՑ ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԸՆԹԱՑԻԿ ԱՐԺԵՔ

ԸՆԹԱՑԻԿ ԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԸՆԹԱՑԻԿ ԶՈՒՏ ԱՐԺԵՔ

ԸՆԹԱՑԻԿ ԾԱԽՍԵՐ

ԸՆԹԱՑԻԿ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅԱՆ ԲԱԺՆԵՏԵՐԵՐԻ ՌԵԵՍՏՐ

ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԸՆՏՐԱՆՔ ԲՈՒՆ-ՊԱՏԱՀԱԿԱՆ

ԸՆՏՐԱՆՔ ԿՐԿՆՎՈՂ

ԸՆՏՐԱՆՔ ՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ

ԸՆՏՐԱՆՔ ՉԿՐԿՆՎՈՂ

ԸՆՏՐԱՆՔ ՍԵՐԻԱԿԱՆ

ԸՆՏՐԱՆՔ ՏԻՊԱԿԱՆ

ԸՆՏՐԱՆՔԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՊԱՀՈՎՈՂ

ԸՆՏՐՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐ

ԸՆՏՐԱՆՔԻ ՍԱՀՄԱՆԱՅԻՆ ՍԽԱԼ

ԹՂԹԱԴՐԱՄ

ԹՂԹԱԿԻՑ ԲԱՆԿ

ԹՂԹԱԿՑԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԹՈՂԱՐԿՈՒՄ (ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ, ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ)

ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՈՐ ՆԵՐՄՈՒԾՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՏԱՐԱԾՔ ԵՎ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՈՐ ԱՐՏԱՀԱՆՈՒՄ ԱՅԴ ՏԱՐԱԾՔԻՑ

ԺԱՄԿԵՏԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՐՔ

ԺԱՄԿԵՏԱՆՑ ՊԱՐՏՔ

Ի ԻՄԻՋ ԻՆԴԵՔՍ

ԻՆԴԵՔՍ ԱԳՐԵԳԱՏԱՅԻՆ

ԻՆԴԵՔՍ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ

ԻՆԴԵՔՍ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ` ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ (ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ)

ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԾԱՎԱԼԻ ԳԾՈՎ (iq)

ԻՆԴԵՔՍ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ` ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԱՐԺԵՔԻ

(ԱՊՐԱՆՔԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ) ԳԾՈՎ (ipq)

ԻՆԴԵՔՍ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՂՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԳՆԵՐԻ

(ԱԱԳ)

ԻՆԴԵՔՍ ԲԵՌՆԱՓՈԽԱԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ՍԱԿԱԳՆԵՐԻ

ԻՆԴԵՔՍ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԳՆՄԱՆ ԳՆԵՐԻ

ԻՆԴԵՔՍ ԳՅՈՒՂՄԹԵՐՔ ԱՐՏԱԴՐՈՂՆԵՐԻ ԻՐԱՑՄԱՆ ԳՆԵՐԻ

ԻՆԴԵՔՍ ԻՐԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՎԱՐՁԻ

ԻՆԴԵՔՍ ԿԱՅՈՒՆ ԿԱԶՄՈՎ

ԻՆԴԵՔՍ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ՏԵՂԱՇԱՐԺՈՎ

ԻՆԴԵՔՍ ՇԻՆԱՐԱՐԱԿԱՆ ԳՆԵՐԻ

ԻՆԴԵՔՍ ՇԻՆՄՈՆՏԱԺԱՅԻՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ԳՆԵՐԻ

ԻՆԴԵՔՍ ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ ԳՆԵՐԻ

ԻՆԴԵՔՍ ՓՈՓՈԽԱԿԱՆ ԿԱԶՄՈՎ

ԻՆԴԵՔՍ` ԸՍՏ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԻ

ԻՆԴԵՔՍԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ԻՆԴԵՔՍԱՎՈՐՈՒՄ

ԻՆԴԵՔՍՆԵՐ ՄԻՋԻՆ

ԻՆԴԵՔՍՆԵՐ ՏԵՐԻՏՈՐԻԱԼ (ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ)

ԻՆԴԵՔՍՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ԿԱՅՈՒՆ ԿՇԻՌՆԵՐՈՎ

ԻՆԴԵՔՍՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ՓՈԽԿԱՊԱԿՑՎԱԾ

ԻՆԴԵՔՍՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ՓՈՓՈԽՈՒՆ ԿՇԻՌՆԵՐՈՎ

ԻՆԴՈՍԱՄԵՆՏ

ԻՆԴՈՍԱՆՏ

ԻՆԴՈՍԱՏ

ԻՆԿԱՍԱՑԻԱ

ԻՆԿԱՍՈ

ԻՆՎԵՍՏԻՑԻԱ

ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ԲՐՈՔԵՐԱՅԻՆ ԳՐԱՍԵՆՅԱԿ

ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ԽՈՐՀՐԴԱՏՎԱԿԱՆ ԳՐԱՍԵՆՅԱԿ

ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ

ԻՆՖԼՅԱՑԻԱ

ԻՐԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔ

ԻՐԱԿԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԻՐԱԿԱՆ ԶՈՒՏ ԱՐԺԵՔ

ԻՐԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐ

ԻՐԱԿԱՆ ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ

ԻՐԱԿԱՆ ՓՈԽԱՐԺԵՔ

ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԱՆՑ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿ ՉՈՒՆԵՑՈՂ

ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏ

ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿ ՈՒՆԵՑՈՂ

ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏ

ԻՐԱՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՁԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԳՐԱՎ

ԻՐԱՑՎԱԾ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԾԱՎԱԼ

ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

(ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ)

ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՐԱՑՈՒՄԻՑ ՀԱՍՈՒՅԹ

ԻՐԱՑՈՒՄԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՎՆԱՍ)

Լ ԼԵՎԵՐԻՋ

ԼԵՎԵՐԻՋԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑՆԵՐ

ԼԻԱԶՈՐԱԳԻՐ (ՎՍՏԱՀԱԳԻՐ)

ԼԻԲՈՐ

ԼԻԶԻՆԳ (ՎԱՐՁԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ)

ԼԻԶԻՆԳ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ

ԼԻԶԻՆԳ ՕՊԵՐԱՏԻՎ

ԼԻԶԻՆԳ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԼԻԶԻՆԳԱՅԻՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԼԻԶԻՆԳԱՅԻՆ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՈՒՄ

ԼԻԶԻՆԳԻ (ՎԱՐՁԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ) ՈՒՂՂԱԿԻ

ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՈՒՄ

ԼԻՑԵՆԶԻԱ

ԼԻՖՈ

ԼՈՂԱՑՈՂ ՓՈԽԱՐԺԵՔ

ԼՈՐՈ

ԼՈՐՈ ԹՂԹԱԿՑԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎ

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱՎՃԱՐ

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԳՈՒՅՔԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԿԱՊԻՏԱԼ

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ՀԱՏԿԱՑՈՒՄՆԵՐ

ԼՐԻՎ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ

ԼՐԻՎ ԻՆՔՆԱՐԺԵՔ

ԼՈՒԾԱՐՈՒՄ

ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ ԳՐՔՈՒՅԿ

ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ ՍԵՐՏԻՖԻԿԱՏՆԵՐ

ԽՈՐՀՐԴԱՏՎԱԿԱՆ ՖԻՐՄԱՆԵՐ

ԾԱԽՍԵՐ (ԾԱԽՔԵՐ)

ԾԱԽՍԵՐ ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ

ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

ԾԱԽՍԻ ԴՐԱՄԱՐԿՂԻ ՕՐԴԵՐ

ԾԱԽՍՈՂ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՏՈԻՑՈՒՄ

ԾՆԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑՆԵՐ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ ՆՇԱՆՆԵՐ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՑՎԱԾ

ՍՏՈՐԱԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԳԱՂՏՆԻՔ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԴԻՐ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՍԵՓԱԿԱՆԱՏԵՐ (ՀԻՄՆԱԴԻՐ)

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՖՈՆԴԱՅԻՆ ԱՆՎԱՆՈՒՄ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ՆԵՐԴՐՈՒՄՈՎ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԳՐԱՆՑՈՒՄ

ԿԱԼԿՈՒԼՅԱՑԻԱ

ԿԱԼԿՈՒԼՅԱՑԻՈՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ

ԿԱՅՈՒՆ (ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ) ՊԱՍԻՎՆԵՐ

ԿԱՆԽԱՄՏԱԾՎԱԾ ՍՆԱՆԿԱՑՈՒՄ

ԿԱՆԽԱՎՃԱՐ

ԿԱՆԽԻԿ ԴՐԱՄ

ԿԱՆԽԻԿԻ ԴԻՐՔ

ԿԱՆԽԻԿԻ ՀՈՍՔ

ԿԱՆՈՆԱԴՐԱԿԱՆ (ԲԱԺՆԵՀԱՎԱՔ) ԿԱՊԻՏԱԼ

ԿԱՊԱԼԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ԿԱՊԻՏԱԼ

ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ԾԱՎԱԼ

ԿԱՊԻՏԱԼ ՍԵՓԱԿԱՆ

ԿԱՊԻՏԱԼ ՓՈԽԱՌՈՒ

ԿԱՊԻՏԱԼԱՑՈՒՄ

ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԱՆՀԱՏՈՒՅՑ ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԱՐՏԱՀԱՆՈՒՄ

ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԵՏ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՇԻՎ

ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՇՈՒԿԱ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՈՒՍՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ ՊԱՍԻՎՆԵՐ

ԿՅԱՆՔԻ ՍՊԱՍՎԵԼԻՔ ՏԵՎՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՇՌՎԱԾ ԵՎ ՊԱՐԶ ՄԻՋԻՆ ՀԱՐՄՈՆԻԿ

ԿՇՌՎԱԾ ՄԻՋԻՆ ԵՐԿՐԱՉԱՓԱԿԱՆ

ԿՇՌՎԱԾ ՄԻՋԻՆ ԹՎԱԲԱՆԱԿԱՆ

ԿՈՄԻՍԻՈՆ (ՄԻՋՆՈՐԴԱՅԻՆ) ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՈՄՊԻԼՅԱՑԻԱ

ԿՈՆԿՐԵՏ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

ԿՈՆՈՍԱՄԵՆՏ

ԿՈՆՍՈԼԻԴԱՑԻԱ (ՀԱՄԱԽՄԲՈՒՄ)

ԿՈՆՍՈՐՑԻՈՒՄ

ԿՈՆՍՈՐՑԻՈՒՄ ԲԱՆԿԱՅԻՆ

ԿՈՆՏՈԿՈՐԵՆՏ

ԿՈՆՑԵՍԻԱ

ԿՈՇՏ ԳՐԱՎ

ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎՆԵՐ

ԿՈՌԵԼՅԱՑԻԱՅԻ ԳԾԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ԿՈՌԵԼՅԱՑԻԱՅԻ ԳՈՐԾԱԿՑԻ ՀՈՒՍԱԼԻՈՒԹՅԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇ

ԿՈՌԵԼՅԱՑԻԱՅԻ ԳՈՐԾԱԿՑԻ ՄԻՋԻՆ ՔԱՌԱԿՈՒՍԱՅԻՆ

ՍԽԱԼԻ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՈՌԵԼՅԱՑԻՈՆ ԿԱՊ

ԿՈՌԵԼՅԱՑԻՈՆ ՀԱԿԱԴԱՐՁ ԿԱՊ

ԿՈՌԵԼՅԱՑԻՈՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԿՈՌԵԼՅԱՑԻՈՆ ՈՒՂԻՂ ԿԱՊ

ԿՈՎԵՐՆՈՏ

ԿՐԵԴԻՏ

ԿՐԵԴԻՏՈՐԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔԵՐ

ԿՐԿՆԱԿԻ ԳՐԱՆՑՄԱՆ ԵՂԱՆԱԿ

ԿՈՒՊՈՆ (ԿՏՐՈՆ)

ՀԱԿԱԴԱՐՁ ԿԱՊ

ՀԱՃԱԽՈՐԴ

ՀԱՄԱԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄԱԴՐԵԼԻ (ՆԱԽՈՐԴ ՏԱՐՎԱ) ԳՆԵՐՈՎ ՎԵՐԱԳՆԱՀԱՏՈՒՄ

ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԱՎԵԼԱՑՎԱԾ ԱՐԺԵՔ

ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԵԿԱՄՈՒՏ

ՀԱՄԱԽԱՌՆ ՆԵՐՔԻՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔ (ՀՆԱ)

ՀԱՄԱԽԱՌՆ ՇԱՀՈՒՅԹ

ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

ՀԱՄԱՅՆՔԻ ԲՅՈՒՋԵԻ ԿԱՏԱՐՈՒՄ

ՀԱՄԱՅՆՔԻ ԲՅՈՒՋԵԻ ՆԱԽԱԳԻԾ

ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐ

ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐ

ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԻ ՊԱՀՈՒՍՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ

ՀԱՄԱՏԵՂ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅՏԱՐԱՐՎԱԾ ԿԱՆՈՆԱԴՐԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ

ՀԱՆԿԱՐԾԱԿԻ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ

ՀԱՇԻՎ

ՀԱՇԻՎ ՖԱԿՏՈՒՐԱ

ՀԱՇԻՎ ԱԿՏԻՎԱ-ՊԱՍԻՎԱՅԻՆ

ՀԱՇԻՎ ԱԿՏԻՎԱՅԻՆ

ՀԱՇԻՎ ԱՆԱԼԻՏԻԿ

ՀԱՇԻՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԵՎ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՇԻՎ ԱՎԱՆԴԱՅԻՆ

ՀԱՇԻՎ ԸՆԹԱՑԻԿ

ՀԱՇԻՎ ԸՆԹԱՑԻԿ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՇԻՎ ԹՂԹԱԿՑԱՅԻՆ

ՀԱՇԻՎ ԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ

ՀԱՇԻՎ ՉԵԿԱՅԻՆ

ՀԱՇԻՎ ՊԱՍԻՎԱՅԻՆ

ՀԱՇԻՎ ՍԱՌԵՑՎԱԾ

ՀԱՇԻՎ ՍԻՆԹԵՏԻԿ

ՀԱՇԻՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՀԱՇԻՎ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ԳՈՒՅՔԱ-ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԱՄԱԴՐՄԱՆ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԱՇՎԵԿՇՌԱՅԻՆ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԱՎԱՔՄԱՆ-ԲԱՇԽՄԱՆ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԱՅԻՆ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ

ՀԱՇԻՎՆԵՐ ՖԻՆԱՆՍԱ-ՀԵՏԵՎԱՆՔԱՅԻՆ

ՀԱՇԻՎՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ԸՍՏ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՇՎԱՅԻՆ ԱԶԱՏ ԹԵՐԹԵՐ

ՀԱՇՎԱՅԻՆ ՉԱՓԻՉՆԵՐ

ՀԱՇՎԱՅԻՆ ՌԵԳԻՍՏՐՆԵՐ

ՀԱՇՎԱՅԻՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ

ՀԱՇՎԱՅԻՆ ՔԱՐՏԵՐ

ՀԱՇՎԱՆՑՈՒՄ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇԻՎ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ԳՐԱՆՑԱՄԱՏՅԱՆՆԵՐ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՀԱՇՎԱՅԻՆ ՊԼԱՆ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՁԵՎԵՐ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ՕՐԵՆՔԻ ՆՊԱՏԱԿ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՄԵԹՈԴ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒՄ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐՈՒՄ

ՍՏՈՐԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄՈՒՄԸ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՁԵՎԱԿԵՐՊՄԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՄԱՏՅԱՆՆԵՐ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ԵԿԱՄՈՒՏ ՉՃԱՆԱՉՎՈՂ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ՃԱՆԱՉՎԱԾ ԵՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ

ԱՌՈՒՄՈՎ ՉՃԱՆԱՉՎԱԾ ԵԿԱՄՈՒՆԵՐ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ

ՀԱՇՎԱՊԱՀԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԳԱՂՏՆԻՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՇՎԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ (ՕՊԵՐԱՏԻՎ)

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՇՎԱՌՈՒՄ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՀԱՇՎԱՐԿԱ-ԴՐԱՄԱՐԿՂԱՅԻՆ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄ

ՀԱՇՎԵԿՇՌԱՅԻՆ ԱՐԺԵՔ

ՀԱՇՎԵԿՇՌԻ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄ

ՀԱՇՎԵԿՇՌՈՒՄ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՇՎԵՏՈՒ ԱՆՁ

ՀԱՇՎԵՏՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆ

ՀԱՍԱՐԱԿ ՊԱՀԵՍՏԱՅԻՆ ՎԿԱՅԱԳԻՐ

ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱԾ ՎՃԱՐ

ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱԾ ՎՃԱՐԻ ԳԾՈՎ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԵՎ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄ

ՀԱՍՏԱՏԱԳՐՎԱԾ ՎՃԱՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ ԾԱԽՍԵՐ

ՀԱՍՈՒՅԹ

ՀԱՎԵԼԱՃԻ ՏԵՄՊ

ՀԱՎԵԼԱՃԻ ՏԵՄՊԻ 19-ի ԲԱՑԱՐՁԱԿ ԱՐԺԵՔ (Ճ)

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ ԴԻՆԱՄԻԿԱՅԻ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ

ԻՆՏԵՆՍԻՎՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ ԿՈՈՐԴԻՆԱՑՄԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԸՍՏ ՊԼԱՆԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏՄԱՆ

ՁԵՎԵՐ

ՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ՀԱՐԿ

ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ

ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ԵՎ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ԻՐԱԿԱՆԱՑՆՈՂ ԱՆՁԱՆՑ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ ՈՒ

ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ

ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԱԿՏԵՐ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՍՏՈՒԳՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ԳԱՆԳԱՏԱՐԿՈՒՄ

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽԱԽՏԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՐԿԵՐ ԱՆՈՒՂՂԱԿԻ

ՀԱՐԿԵՐ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ

ՀԱՐԿԵՐ ՈՒՂՂԱԿԻ

ՀԱՐԿԵՐԻ ՎՃԱՐՄԱՆ ԵՎ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՄԱՆ

ԿԱՐԳ

ՀԱՐԿԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ՀԵՋԱՎՈՐՈՒՄ (ԿՈՐՈՒՍՏԻՑ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒՄ)

ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՀԱՄԱԽԱՌՆ ԿՈՒՏԱԿՈՒՄ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

ՀԻՊԵՐԻՆՖԼՅԱՑԻԱ

ՀԻՓՈԹԵՔ

ՀԻՓՈԹԵՔԱՅԻՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀԻՓՈԹԵՔԱՅԻՆ ՎԱՐԿԵՐ` ՈՉ ՍՏԱՆԴԱՐՏ

ՀԻՓՈԹԵՔԱՅԻՆ ՎԱՐԿԵՐ` ՍՏԱՆԴԱՐՏ

ՀՀ ԱՐՏԱՔԻՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔ

ՀՀ ՀԱՄԱԽՄԲՎԱԾ ԲՅՈՒՋԵ

ՀՆԱ-Ի ԴԵՖԼՅԱՏՈՐ (ԻՆԴԵՔՍ)

ՀՆԱՐԱՎՈՐ ՍՆԱՆԿԱՑՈՒՄ

ՀՈԼԴԻՆԳ

ՀՈՂԻ ՀԱՐԿ

ՀՈՂԻ ՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ

ՀՈՂԻ ՀԱՐԿԻ ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ՊԱՀ

ՀՈՂԻ ՀԱՐԿԻ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀՈՂԻ ՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՏՈԻՅԺԵՐ ԵՎ ՏՈՒԳԱՆՔՆԵՐ

ՀՐԱԺԱՐԱԳԻՆ

ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԻՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՄԻԱՎՈՐՈՒՄ

ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԻՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

ՁԵՌՔ ԲԵՐՄԱՆ ԱՐԺԵՔ

ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՅԻՆ ՎՃԱՐ

ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՅԻՆ ՎՃԱՐ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ

ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՅԻՆ ՎՃԱՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՅԻՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ

Մ ՄԱԿԼԵՐ

ՄԱՀԱՑՈՒԹՅԱՆ ԱՂՅՈՒՍԱԿ

ՄԱՀԱՑՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԻՔԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑՆԵՐ

ՄԱՆՐԱԾԱԽ ԱՌԵՎՏՐԻ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԱՍՆԱԿԻ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ

ՄԱՍՆԱՎՈՐ ԱՆՁԱՆՑ ՏՐՎՈՂ ՎԱՐԿԵՐ

ՄԱՏԱԿԱՐԱՐՄԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ՄԱՐԿԵԹԻՆԳ

ՄԱՔՍԱՅԻՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՈՒՆ

ՄԱՔՍԱՎՃԱՐ

ՄԱՔՍԱՏՈՒՆ

ՄԱՔՍԱՏՈՒՐՔ

ՄԱՔՍԱՏՈՒՐՔԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ՄԱՔՍԱՏՈՒՐՔԻ ԵՎ ՄԱՔՍԱՎՃԱՐԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ

ՄԱՔՍՅԱԻՆ ՀՈՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ԳՈՏԻ

ՄԵԴԻԱՆԱ

ՄԵԾ ԹՎԵՐԻ ՕՐԵՆՔ

ՄԵԿ ԲԱԺՆԵՏՈՄՍԻ ՇԱՀԱԲԱԺԻՆ

ՄԵՆԱՇՆՈՐՀ

ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՄԵՏԱՂԱԴՐԱՄ

ՄԻԱԳՈՐԾՈՆ ԵՎ ԲԱԶՄԱԳՈՐԾՈՆ ԿԱՊԵՐ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՄԻՋԱՆԿՅԱԼ ՍՊԱՌՈՒՄ

ՄԻՋԻՆ ԱՃԻ ՏԵՄՊ

ՄԻՋԻՆ ԲԱՑԱՐՁԱԿ ՀԱՎԵԼԱՃ

ՄԻՋԻՆ ԳԾԱՅԻՆ ՇԵՂՈՒՄ

ՄԻՋԻՆ ԹՎԱԲԱՆԱԿԱՆԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՄԻՋԻՆ ՔԱՌԱԿՈՒՍԱՅԻՆ

ՄԻՋԻՆ ՔԱՌԱԿՈՒՍԱՅԻՆ ՇԵՂՈՒՄ

ՄԻՋՆՈՐԴԱՎՃԱՐ

ՄՈԴԱ

ՄՈՄԵՆՏԱՅԻՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ

ՄՈՆԻՏՈՐԻՆԳ

ՄՈՏԻՎԱՑԻԱ

ՄՈՒՏՔԻ ԴՐԱՄԱՐԿՂԻ ՕՐԴԵՐ

ՄՈՒՐՀԱԿ

ՄՈՒՐՀԱԿ ՀԱՍԱՐԱԿ

ՄՈՒՐՀԱԿԻ ԶԵՂՉՈՒՄ

ՆԱԽԱՎՃԱՐ

ՆԵՐԳՐԱՎՎԱԾ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

ՆԵՐԴՐՈՂ (ԻՆՎԵՍՏՈՐ)

ՆԵՐԴՐՎԱԾ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԵՏ ԳՆՄԱՆ ԺԱՄԿԵՏ

ՆԵՐԴՐՈՒՄ (ԻՆՎԵՍՏԻՑԻԱ)

ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԵԼՔԵՐ (ԾԱԽՍԵՐ)

ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԶՈՒՏ ՀՈՍՔԵՐ

ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԵՐ (ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ)

ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ՇՈՒԿԱ

ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ ՊՈՐՏՖԵԼ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉԱԿԱՆ ՍԽԱԼ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ

ՆԵՐՔԻՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔ

ՆԵՐՔԻՆ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐՔԻՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ

ՆՇԱՆԱԿՎԱԾ ԱՄՍԱԿԱՆ ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿԻ (ՆՊԱՍՏԻ) ՄԻՋԻՆ

ՉԱՓ ՆՈՍՏՐՈ

ՆՈՍՏՐՈ ՀԱՇԻՎ

ՆՈՐՄԱԼ ԲԱՇԽՈՒՄ

ՆՎԻՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՇԱՀԱԲԱԺԻՆ (ԴԻՎԻԴԵՆՏ)

ՇԱՀԱԲԱԺԻՆՆԵՐԻ ԳԾՈՎ ԿԱՆԽԱՎՃԱՐ

ՇԱՀԱԲԱԺԻՆՆԵՐԻ ՎՃԱՐՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇ

ՇԱՀԱՌՈՒ (ՎՃԱՐՈՒՄԸ ՍՏԱՑՈՂ)

ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

(ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ)

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿ

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐ

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ԱՄՈՐՏԻԶԱՑԻՈՆ

ՄԱՍՀԱՆՈՒՄՆԵՐ

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ԵԿԱՄՈՒՏ

ՉՀԱՄԱՐՎՈՂ ՏԱՐՐԵՐ

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ԾԱԽՍ ՉՀԱՄԱՐՎՈՂ

ՏԱՐՐԵՐ

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ԾԱԽՍԵՐ

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

ԾԱԽՍԵՐ

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ԳԾՈՎ ՆՎԱԶԵՑՈՒՄՆԵՐ

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿԻ ՎՃԱՐՈՒՄ

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ՕԲՅԵԿՏ

ՇԱՀՈՒՅԹ ՍՏԱՆԱԼՈՒ ՆՊԱՏԱԿ ՉՀԵՏԱՊՆԴՈՂ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

ՇԱՀՈՒՅԹԻ ԿԱՊԻՏԱԼԱՑՈՒՄ

ՇԱՐԺԱԿԱՆ ԳՈՒՅՔ

ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱԳՈՒԹՅՈՒՆ

ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԳՏՆՎՈՂ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԳՐԱՎ

ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ՇՈՒԿԱ

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔ

ՈՉ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՈՉ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԾԱԽՍԵՐ

ՈՉ ԸՆԹԱՑԻԿ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ՈՉ ԸՆԹԱՑԻԿ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ՈՉ ԸՆԹԱՑԻԿ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՈՉ ԼՐԻՎ ԳՈՒՅՔԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՉ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ՈՉ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՉ ՌԵԶԻԴԵՆՏՆԵՐ

ՈՐԱԿԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴ

ՉԱՊԱՀՈՎՎԱԾ (ԲԼԱՆԿԱՅԻՆ) ՎԱՐԿ

ՉԲԱՇԽՎԱԾ ՇԱՀՈՒՅԹ

ՉԵԿ

ՉԵԿԱՅԻՆ ԱՎԱՆԴ

ՉԵԿԱՅԻՆ ԳՐՔՈՒՅԿ

ՊԱԿԱՍՈՐԴ

ՊԱԿԱՍՈՒՐԴ

ՊԱՀԱՆՋԱՐԿԻ ԿՈՐ

ՊԱՀՈՒՍՏՆԵՐ

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ՓՈԽԱՐԺԵՔ (ԿՈՒՐՍ)

ՊԱՇՏՈՆԱՊԵՍ ԳՐԱՆՑՎԱԾ ԳՈՐԾԱԶՈՒՐԿՆԵՐ

ՊԱՍԻՎՆԵՐ

ՊԱՍԻՎՆԵՐ ՈՉ ՀՐԱՏԱՊ

ՊԱՐԶ ՄԻՋԻՆ ԵՐԿՐԱՉԱՓԱԿԱՆ

ՊԱՐԶ ՏՈԿՈՍՆԵՐ

ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿ

ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿԻ ԳԾՈՎ ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿՈՒՄՆԵՐ

ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿԻ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԴԱԴԱՐՈՒՄ

ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ

ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿԻ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՄԱՆ ԵՎ

ՀԱՐԿԻ ՎՃԱՐՄԱՆ ԺԱՄԿԵՏՆԵՐ

ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՄԱՆ ԿԱՐԳԻՑ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԿԱՐԳԻՆ ԱՆՑՆԵԼ

ՊԱՐԶԵՑՎԱԾ ՀԱՐԿՈՎ ՀԱՐԿՎՈՂ ՕԲՅԵԿՏ

ՊԱՐՏԱԴԻՐ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՐՏԱՊԱՆ (ԴԵԲԻՏՈՐ)

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՉԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՌԻՍԿ

ՊԱՐՏԱՏԵՐ (ԿՐԵԴԻՏՈՐ)

ՊԱՐՏԱՏՈՄՍ

ՊԱՐՏՔ

ՊԱՐՏՔԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԱՐՏՔԻ ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ՊԱՐՏՔԻ ՍՊԱՍԱՐԿՈՒՄ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԴԵՖԻՑԻՏ (ՊԱԿԱՍՈՒՐԴ)

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԴԵՖԻՑԻՏԻ (ՊԱԿԱՍՈՒՐԴԻ)

ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԾԱԽՍԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒՅՈՒՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԿԱՏԱՐՈՒՄ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՆԱԽԱԳԻԾ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՊՐՈԴԵՖԻՑԻՏ (ՀԱՎԵԼՈՒՐԴ)

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱՐԿՆԵՐԻ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՍՊԱՌՄԱՆ

ԾԱԽՍԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՊԱՐՏՔ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՄԲ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔԻ ԳԱՆՁՄԱՆ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔԻ ԳԾՈՎ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔԻ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ

ՊԵՏԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ՊԼԱՆ ՕՊԵՐԱՏԻՎ

ՊԼԱՆԱՅԻՆ ԳՈՒՅՔԱԳՐՈՒՄ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ ՄԱՐՏԱՎԱՐԱԿԱՆ (ՏԱԿՏԻԿԱԿԱՆ)

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ (ՍՏՐԱՏԵԳԻԱԿԱՆ)

ՊԼԱՍՏԻԿ ՔԱՐՏԵՐ

ՊԼԱՖՈՆ ՊՐՈՄԻԼ

ՌԵԳՐԵՍԻԱՅԻ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՌԵԶԻԴԵՆՏՆԵՐ

ՌԵԿՎԻԶԻՏՆԵՐ

ՌԵԿՎԻԶԻՑԻԱ

ՌԵՅԹԻՆԳ ՌԵՆՏԱ ՌԵՊՈ

ՌԻՍԿ (ՎՏԱՆԳ)

ՌԻՍԿ ԱՆՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅԱՆ

ՌԻՍԿ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ

ՌԻՍԿ ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ

ՌԻՍԿ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ

ՌԻՍԿ ԱՐՏԱՀԱՇՎԵԿՇՌԱՅԻՆ

ՌԻՍԿ ԱՐՏԱՐԺՈՒԹԱՅԻՆ

ՌԻՍԿ ԲԱՆԿԱՅԻՆ

ՌԻՍԿ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ

ՌԻՍԿ ԳՐԱՎՆԵՐԻ

ՌԻՍԿ ԵՐԿՐԻ

ՌԻՍԿ ԻՆՖԼՅԱՑԻԱՅԻ (ԱՐԺԵԶՐԿՄԱՆ)

ՌԻՍԿ ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅԱՆ

ՌԻՍԿ ԿԱՊԻՏԱԼԻ

ՌԻՍԿ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ

ՌԻՍԿ ՀԱՎԱՏԱՐՄԱԳՐԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՌԻՍԿ ՀԱՐԿԱՅԻՆ

ՌԻՍԿ ՃՅՈՒՂԱՅԻՆ

ՌԻՍԿ ՄԱԿՐՈՏՆՏեՍԱԿԱՆ

ՌԻՍԿ ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ

ՌԻՍԿ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՌԻՍԿ ՉԱՐԱՇԱՀՈՒՄՆԵՐԻ

ՌԻՍԿ ՉԴԻՎԵՐՍԻՖԻԿԱՑՎՈՂ (ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ)

ՌԻՍԿ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ՌԻՍԿ ՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՌԻՍԿ ՏԱՐԵՐԱՅԻՆ ԱՂԵՏՆԵՐԻ ԿԱՄ ՌԻՍԿ ՖՈՐՍՄԱԺՈՐԱՅԻՆ

ՌԻՍԿ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՌԻՍԿ ՏՈԿՈՍԱՅԻՆ

ՌԻՍԿ ՓՈԽԱՆՑՄԱՆ

ՌԻՍԿ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՌԻՍԿ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ

ՌԻՍԿ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՌԻՍԿ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԵՐԱՇԽԻՔՆԵՐԻ

ՌԻՍԿ` ԲԱՆԿԻ ԻՐԱՑՎԵԼԻՈՒԹՅԱՆ

ՌԻՍԿԵՐ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ՌԻՍԿԵՐ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ

ՌԻՍԿԵՐ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՉԱԿԱՆ

ՌԻՍԿԵՐ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ

ՌԻՍԿԵՐ ՆՈՐԱՄՈՒԾՈՒԹՅԱՆ

ՌԻՍԿԵՐ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ

ՌԻՍԿԵՐ ՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՌԻՍԿԵՐ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ՌԻՍԿԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ՌՈԼՈՎԵՐ (ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄ)

ՌՈՅԱԼԹԻՆԵՐ

Ս ՍԱԿԱԳԻՆ

ՍԱՀՄԱՆԱՓԱԿ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅԱՄԲ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

(ՍՊԸ)

ՍԵԿՎԵՍՏՐ

ՍԵՓԱԿԱՆ ԸՆԹԱՑԻԿ (ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ) ԱԿՏԻՎՆԵՐ

ՍԵՓԱԿԱՆ ԸՆԹԱՑԻԿ ԱԿՏԻՎՆԵՐՈՎ (ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ

ՄԻՋՈՑՆԵՐՈՎ) ԱՊԱՀՈՎՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՄԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԺԵԹՈՒՂԹ

ՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՈՒՄ

ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՍՏԱՑՎԱԾ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ

ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈԻՏՆԵՐԻ ՍԱԼԴՈ (ՄՆԱՑՈՐԴ)

ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԻ ԲԱՇԽՄԱՆ ՀԱՇԻՎ

ՍՅՈՒՐՎԵՅԵՐ

ՍՆԱՆԿԱՑՈՒՄ (ԱՆՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ)

ՍՆԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼ

ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՇԱՀՈՒՅԹ (ՎՆԱՍ)

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐ ԿԱՏԱՐՈՂՆԵՐ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ԴՐՈՒՔԱՉԱՓԵՐ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐՄԱՆ ՆԿԱՏՄԱՄԲ

ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ՀԱՇՎԱՐԿՄԱՆ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ՈՒՇԱՑՄԱՆ ԳԾՈՎ ՏՈՒՅԺԵՐ ԵՎ

ՏՈՒԳԱՆՔՆԵՐ

ՍՈՑԻԱԼԱԿՍՆ ՎՃԱՐՆԵՐԸ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ ԻՐԱՎԱԿԱՆ

ԱԿՏԵՐ

ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ ԿՈՈՊԵՐԱՏԻՎ

ՍՊՐԵԴ ՍՎԻՖՏ

ՍՎՈՓ (ՓՈԽԱՆԱԿՈՒՄ)

ՍՎՈՓԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ՍՏԱԳՆԱՑԻԱ

ՍՏԱԳՖԼՅԱՑԻԱ

ՍՏԱՆԴԱՐՏԱՑՎԱԾ ՄԱՍՇՏԱԲՈՎ ԲԱԶՄԱԿԻ ՌԵԳՐԵՍԻԱՅԻ

ՀԱՎԱՍԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱՊԱՏԱՍԽԱՆ ԳՈՐԾԱԿԻՑ (βi)

ՍՏՈԽԱՍՏԻԿ ԿԱՊ

ՍՈՒԲՍԻԴԻԱ

ՍՈՒԲՎԵՆՑԻԱ

ՍՈՒՊԵՐՀԻՊԵՐԻՆՖԼՅԱՑԻԱ

ՍՓՈԹ

ՍՓՈԹ ԳԻՆ

ՍՓՈԹ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՎԱՏ ԿԱՄ ԱՆՀՈՒՍԱԼԻ ՊԱՐՏՔ

ՎԱՐԱՆՏ (ԻՐԱՎԱՍՈՒԹՅՈՒՆ)

ՎԱՐԻԱՑԻԱՅԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ՎԱՐԻԱՑԻԱՅԻ ԹԱՓ

ՎԱՐԻԱՑԻԱՅԻ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ

ՎԱՐԻԱՑԻՈՆ ՇԱՐՔ

ՎԱՐԻԱՑԻՈՆ ՇԱՐՔԵՐԻ ԳԾԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐ

ՎԱՐԿ

ՎԱՐԿ ԱՊԱՀՈՎՎԱԾ

ՎԱՐԿ ԱՊՐԱՆՔԱՅԻՆ

ՎԱՐԿ ԲԱՆԿԱՅԻՆ

ՎԱՐԿ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԱՐԿ ԺԱՄԿԵՏԱՅԻՆ

ՎԱՐԿ ԼՈՄԲԱՐԴԱՅԻՆ

ՎԱՐԿ ԿԱՐՃԱԺԱՄԿԵՏ

ՎԱՐԿ ԿՈՄՈՒՆԱԼ

ՎԱՐԿ ՀԻՓՈԹԵՔԱՅԻՆ

ՎԱՐԿ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ

ՎԱՐԿ ՄՈՒՐՀԱԿԱՅԻՆ

ՎԱՐԿ ՊԵՏԱԿԱՆ

ՎԱՐԿ ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ

ՎԱՐԿԱԽՆԱՅՈՂԱԿԱՆ ԱՍՈՑԻԱՑԻԱՆԵՐ

ՎԱՐԿԱՅԻՆ ԲԻԶՆԵՍ

ՎԱՐԿԱՅԻՆ ԳԻԾ

ՎԱՐԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾ

ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ

ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՊՈՐՏՖԵԼԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՐՏԵՐՈՎ ԶԲԱՂՎՈՂ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՎԱՐԿԱՌՈՒ (ՓՈԽԱՌՈՒ)

ՎԱՐԿԱՎՈՐՄԱՆ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐ

ՎԱՐԿԱՎՈՐՄԱՆ ՕԲՅԵԿՏՆԵՐ

ՎԱՐԿԱՏՈՒ

ՎԱՐԿԵՐ ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ՈՒ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆԵՐԻՆ

ՎԱՐԿԵՐ ԿՈՆՏՈԿՈՐԵՆՏԱՅԻՆ

ՎԱՐԿԵՐ ՄԻՋԲԱՆԿԱՅԻՆ

ՎԱՐԿԵՐ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱՐԿՆԵՐԻՆ

ՎԱՐԿԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՎԱՐՁԱԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ՎԱՐՁԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐՁԱՎՃԱՐ

ՎԱՐՁԱՏՈՒ

ՎԱՈՒՉԵՐ

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԵՐԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ԳՈՐԾՈՆԱՅԻՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ԴԵՏԵՐՄԻՆԱՑՎԱԾ

(ՄԱՆՐԱՄԱՍՆԵՑՎԱԾ)

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ԴԻԱԳՆՈՍՏԻԿ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՌԱՎԱՐՉԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՆՐԱԳՈՒՄԱՐԱՅԻՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՋՈՐԴԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐԺԻՆԱԼ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՄԻՋՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՆԵՐՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՇՈՒԿԱՅԱՎԱՐՄԱՆ (ՄԱՐԿԹԻՆԳԻ)

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՏԵԽՆԻԿԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՏՆՏԵՍԱ-ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՏՆՏԵՍԱ-ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՏՆՏԵՍԱ-ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՕՊԵՐԱՏԻՎ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՖԻՆԱՆՍԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՍՊԱՌՄԱՆ ԾԱԽՍԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՂՅՈՒՍԱԿ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՂՅՈՒՍԱԿԻ ՏԱՐՐԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՂՅՈՒՍԱԿՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՄՓՈՓՈՒՄ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՆԸՆԴՀԱՏ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԱՆՄԻՋԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԲԱՇԽՄԱՆ ՇԱՐՔԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԳԾԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐ (ԳՐԱՖԻԿՆԵՐ)

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԳԾԱՊԱՏԿԵՐՆԵՐԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՆԱՄԻԿ ՇԱՐՔԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՄԱՆ ԾՐԱԳԻՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՄԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐԻ ԱՄՓՈՓՈՒՄ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՄԱՆ ՊԼԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՄԱՆ ՍԽԱԼՆԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՄԱՆ ՓԱՍՏԱԹՂԹԱՅԻՆ ԵՂԱՆԱԿ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ ԱՆՑԿԱՑՆԵԼՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԵՐԿՐՈՐԴՎՈՂ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԸՆԴՀԱՏՎՈՂ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱՏԱՐԱԾ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱՐՑՈՒՄ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՀՐԱՀԱՆԳՆԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՇԱՐՔԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՈՉ ՀԱՄԱՏԱՐԱԾ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՏԻՊՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԽՄԲԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱՅԻ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ՄԻՋԻՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՕԲՅԵԿՏ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՎՃԱՐԱՅԻՆ ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

ՎՃԱՐՄԱՆ ՀԱՆՁՆԱՐԱՐԱԳԻՐ

ՎՃԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՏԱՐԱՆՑԻԿ ՓՈԽԱԴՐՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՏԱՐԱԾՔՈՎ

ՏԵՂԱԿԱՆ ՎՃԱՐ

ՏԵՂԱԿԱՆ ՎՃԱՐՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐՈՎ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ

ՏԵՂԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ

ՏԵՂԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐ

ՏԵՂԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔ ՎՃԱՐՈՂՆԵՐԻ ՊԱՐՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՏԵՂԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ ԵՎ ԴՐՈՒՅՔԱՉԱՓԵՐ

ՏԵՂԱԿԱՆ ՏՈՒՐՔԻ ՎՃԱՐԻ ԳԾՈՎ ԱՐՏՈՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՍԱՀՄԱՆՈՒՄ

ՏԵՂԱՓՈԽՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՍԱՀՄԱՆՈՎ

ՏՆԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՍՊԱՍԱՐԿՈՂ ՈՉ

ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ

ՍՊԱՌՄԱՆ ԾԱԽՍԵՐ

ՏՆԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ՍՊԱՌՄԱՆ

ԾԱԽՍԵՐ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿԱՅՈՒՆ ԱՃԻ ԳՈՐԾԱԿԻՑ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

ՏՆՏԵՍԱՊԵՍ ԱԿՏԻՎ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՏՆՏԵՍԱՊԵՍ ՈՉ ԱԿՏԻՎ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՏՆՕՐԻՆՎՈՂ ԵԿԱՄՏԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԱՇԻՎ

ՏՆՕՐԻՆՎՈՂ ԵԿԱՄՈՒՏ

ՏՈԿՈՍ

ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ

ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ ԼՈՂԱՑՈՂ

ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ ՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ ՄԻՋԲԱՆԿԱՅԻՆ

ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ ՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՏՎՅԱԼՆԵՐ ՄՇԱԿՈՂ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՏՐԱՆՍՖԵՐՏ

ՏՐԱՆՍՖԵՐՏՆԵՐ

ՏՐԱՆՍՖԵՐՏՆԵՐ ԸՆԹԱՑԻԿ

ՏՐԱՆՍՖԵՐՏՆԵՐ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ

ՏՐԱՍԱՆՏ ՏՐԱՍԱՏ ՏՐԱՍՏ

ՏՐԱՍՏԱՅԻՆ (ՎՍՏԱՀԱՐԱՅԻՆ) ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՏՐԱՍՏԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՏՐԱՏՏԱ (ՓՈԽԱՆՑՎՈՂ ՄՈՒՐՀԱԿ)

ՏՐԵՆԴ

ՏՈՒԺԱՆՔ (ՏՈՒԳԱՆՔ, ՏՈՒՅԺ)

Ց ՑԵԴԵՆՏ ՑԵՍԻԱ

ՈՒ

ՈՒՂԻՂ ԿԱՊ

ՈՒՂՂԱԳԻԾ ԵՎ ԿՈՐԱԳԻԾ ԿԱՊ

ՈՒՂՂԱԿԻ ԾԱԽՍԵՐ

ՈՒՂՂԱԿԻ ՀԱՐԿՈՒՄ

ՈՒՂՂԱԿԻ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐ

ՓԱԿ ԲԱԺՆԵՏԻՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ (ՓԲԸ)

ՓԱՍՏԱԹՂԹԱՎՈՐՈՒՄ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԱՄՓՈՓ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԸՍՏ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅԱՆ ԾԱՎԱԼԻ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԸՍՏ ՆՇԱՆԱԿՄԱՆ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԿԱՏԱՐՈՂԱԿԱՆ ԿԱՄ ԱՐԴԱՐԱՑՈՒՑԻՉ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԿԱՐԳԱԴՐՈՂԱԿԱՆ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ԿՈՄԲԻՆԱՑՎԱԾ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐ ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ ՇՐՋԱՊՏՈՒՅՏ

ՓԱՍՏԱԹՂԹԵՐԻ ՌԵԿՎԻԶԻՏՆԵՐ

ՓՈԽԱԴՐՎԱԾ ԲԵՌՆԵՐԻ (ԲԵՌՆԱՓՈԽԱԴՐՈՒՄՆԵՐ) ԾԱՎԱԼ

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅԱՆ ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐ

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ՓՈԽԱՏՎԱԿԱՆ ՏՈԿՈՍ

ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ

ՓՈԽԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ ԱՆՀԱՏՈՒՅՑ

ՓՈՐՁԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՄԵԹՈԴ

ՓՈՓՈԽՈՒՆ ԾԱԽՍԵՐ

ՓՈՔՐԱԳՈՒՅՆ ՔԱՌԱԿՈՒՍԻՆԵՐԻ ՄԵԹՈԴ

ՔԱՆԱԿԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴ

ՔԼԻՐԻՆԳ

ՕՊՑԻՈՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ՕՎԵՐԴՐԱՖՏ

ՕՎԵՐՆԱՅԹ

ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ՆԵՐԴՐՈՂ

ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ՆԵՐԴՐՈՒՄ

ՕՖԵՐՏԱ

ՖԱԿՏՈՐԻՆԳ

ՖԱԿՏՈՐԻՆԳԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՖԱԿՏՈՐԻՆԳԱՅԻՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՄԵՆԵՋՄԵՆԹ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԵԼՔԵՐ (ԾԱԽՍԵՐ)

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ԶՈՒՏ ՀՈՍՔԵՐ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՄՈՒՏՔԵՐ (ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ)

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ

ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ (ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐԻ)

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՌՄԱՆ ՀԱՇԻՎՆԵՐ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅԱՆ ՆՊԱՏԱԿ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄԸ

(առնտրային բանկերում)

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄԸ (բացի

բանկերից)

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՇՎԵՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՏԱՐՐԵՐ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ՖԻՖՈ ՖԼՈՈՒԹ

ՖՅՈՒՉԵՐՍԱՅԻՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ՖՈՆԴԱՅԻՆ ԲՈՐՍԱ

ՖՈՐՎԱՐԴԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՖՈՐՎԱՐԴԱՅԻՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ՖՈՐՖԵՏԱՎՈՐՈՒՄ (ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՄԻՋՆՈՐԴ)

ՖՐԱԽՏԻ (ՉԱՐՏԵՐԻ) ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ

ՖՐԱՆՉԱՅԶԻՆԳ

ՖՈՒՆԿՑԻՈՆԱԼ ԿԱՊ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4.

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք, Երնան 2003, 517 էջ ՀՀ վիճակագրական տեղեկագիրք, Երնան, 2007, 49 էջ Բանկային տեղեկագրեր, 2005-2007թթ. Բայադյան Ա.Հ. Ֆինանսական համառոտ բացատրական բառարան, Երնան, 2002, 117 էջ 5. Բայադյան Ա.Հ. Ձեռնարկությունների ֆինանսական դրության գնահատումը, Երնան, 2006, 298 էջ 6. Բայադյան Ա.Հ. Ֆինանսական բացատրական բառարան, Երնան, 2004, 334 էջ 7. Հարկեր, տուրքեր ն վճարներ (ամփոփ ժողովածուի 1-ին ն 2-րդ մաս), Երնան 2007, 384 էջ 8. ՔëàãօäàքսԻ Ճ. ս äք. – ՓսԻàԻՇօՕûé ՇëօՕàքե. - Ì.,1999, 378 Շ. 9. ՔյքöօՕà Շ. Ճ. – ՇòàòսՇòսêà ՓսԻàԻՇօՕ. – Ì., 2004, 287Շ. 10. ÄօäօԻօՕ 8. Է. ս äք. – ՓսԻàԻՇօՕօ6 ս 6àԻêօՕՇêօ6 ոքàՕօ. ՇëօՕàքե-ՇոքàՕօ÷Իսê / Ïօä ք6ä. Î. Է. Ãօո6յԻօՕօé. – Ì., 1997, 277 Շ. 11. ՇàëսԻ 8. Է. – ՇòàòսՇòսêà ՓսԻàԻՇօՕ. –Ì., 2003, 816 Շ. 12. ØìօéëօՕà Ð. Ճ. ս äք. – Ò6օքսÿ ՇòàòսՇòսêս.- Ì., 2003, 655 Շ.

«Ֆինանսներ ն վարկ» ամբիոնի վարիչ, տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր

ÁàՏäՏí 1øՕò 1êՕՈՕ8èՎ Çà8. êàՓåäքՕé §Փèíàíñե è êքåäèò¦ äՕêòՕք ýêՕíՕìèՎåñêèõ íàóê, ՈքՕՓåññՕք

Ֆինանսա-վիճակագրական բացատրական բառարան ÔèíàíñՕ-ñòàòèñòèՎåñêèé òՕ7êՕ8եé ñ7Օ8àքü

Համակարգչային ձնավորումը`

Աննա Բայադյան Սոնա Դարբինյան

Տպա·րութÛան եղանակÁ՝ օֆսեթ: üորմատ՝ 60x84 1/16, թուղթ՝ օֆսեթ, N 1: Ìաíալ՝ 32.25 տպ. մամուլ: Տպաùանակ՝ 300: