Ֆինանսական միջոցների կազմավորման, օգտագործման և բարելավման ուղիները ՀՀ ագրարային ոլորտում

ԱշոտԲայադյան

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ,

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԵՎ ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ՀՀ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Երնան 2016

ՀՀ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Մ. ՔՈԹԱՆՅԱՆԻ

ԱՆՎԱՆ

ԱՋԳԱՅԻՆ

ԱԿԱԴԵՄԻԱ

ՏՆՏԵՄԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՇՈՏ

ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ԲԱՅԱԴՅԱՆ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ,

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ԵՎ ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

ԵՐԵՎԱՆ ՎՀ ԳԱԱ

«Գիտություն» հրատարակչություն

ՀՀ

Տպագրվել է ՀՀ ԳԱՍ Մ. Քոթանյանիանվան ինստիտուտի տնտեսագիտության խորհրդի որոշմամբ գիտական

ՀՏԴ 338.43 ԳԱԴ

65.32

Բ 145

ԲայադյանԱ Հ., տ.գ.դ. պրոֆեսոր Խմբագիր` տ.գ.դ., պրոֆեսոր

ՍարինյանՌ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

ԳԼՈՒԽ

Ն.

1. ՀՀ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԲԱՅԱԴՅԱՆ

ՖԻՆԱՆՄԱՏՆՏԵՄԱԿԱՆ

ԵՎ ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐԻ

ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

Հ.

ն օգտագործման միջոցներիկազմավորման, Ֆինանսական ոլորտում բարելավմանուղիներըՀՀ ագրարային / Ա. Հ. Բայադյան. 2016. ԳԱԱ էջ: «Գիտություն»հրատ., Եր.: ՀՀ

Բ 145

ՈԼՈՐՏԻ

1.1.

ագրարայինոլորտիֆինանսատնտեսական գործունեության ու զարգացմանհիմնախնդիրներն դրանցլուձմանուղիները ՀՀ

1.2.

Ագրարային ոլորտումպետությանկողմիցիրականացվող

ռազմավարության վերլուծությունը կազմավորման, աաաա միջոցների ֆինանսական ՀՀ ն ոլորտում: ագրարային օգտագործման բարելավմանուղիներին 1.3. Ագրարայինոլորտիենթակառուցվածքների զարգացման Ուսումնասիրվել է ագրարային,շուկայականենթակառուցվածքների նոր հեռանկարները ֆինանսական մեխանիզմների ականա աաա մապան ա, զարգացմանհեռանկարները, միջոցներիհասանելիությունըՓ̀ՄՁֆինանսական դրսնորումները, բարելավման գործունեության տնտեսությունների ների ն գլուղացիական

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ԳԼՈՒԽ 2. ՀՀ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՈԼՌՐՏԻ ՖԻՆԱՆՄԱԿԱՆ

է ուսումնասիրությունըարվել միջոցներիվիճակի համար: Վարկային

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

տեսսւնՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ

ԵՎ ն ագրարային ոլորտիտփոխհարաբերությունների վարկատուի են օգտագործման արդյունավետության վարկի կյունից Կատարվել մոտեցումներ:Վերլուծվել է ներդրումեթոդաբանական գնահատման ն կարգա2.1. Ագրարային ոլորտիներկայիսֆինանսավորումը ն վարկավորման շուսուբսիդավորման մային քաղաքականությունը, վորմանուղիները վիճակը, նորամուծությաննախագծերի կայական մեխանիզմների են ն արվել համապաառանձնահատկությունները ֆինանսավորման 2.2. Ագրարային նոր մեխանիզմների ոլորտիֆինանսավորման տասխանառաջարկություններ: 22-ամյա, է գիտական դրսնորումները հաստատություննախատեսված Սույն աշխատանքը համար: ոլորտիմասնազետների ագրարային ների աշխատողների, Աշխատանքընվիրվածէ

Լւ

եւակ

աաա

2.3.

ՀՏԴ 338.43 ԳԱԴ

65. 32

աաապաամաաան

ՓՄՁ-ների Ֆինանսականմիջոցներիհասանելիությունը գործունեությանբարելավման համալ աաաաւաապա Լա

2.4

ն սուբսիդավորման Ագրարայինոլորտիգործընթացների հիմնահարցերըՃ2-ԶԼՄՀ վարկավորման Լ

1ՏԻՒ( 978-5-8080-1212-7

Փ ՀՀ ԳԱԱ

«Գիտություն»հրատարակչություն,

ան

2.5.

աակապաւաաը

Վարկատուին ագրարայինոլորտիփոխհարաբերություն112 ներն ու բարելավմանուղինելթը Լ.

աապաաա

2.6.

Հայաստանումվարկայինմիջոցներիարդյունավետության նպատակովգյուղականկոոպերատիվների բարձրացման անհրաժեշտությունը

2.7.

արդյունաոլորտումվարկիօգտագործման Ագրարային մոտեցումները...132 մեթոդաբանական վետությանգնահատման ԳԼՈՒԽ3.

ՀՀ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՈԼՈՐՏԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

3.1.

քաղաքականության ագրարայինոլորտիներդրումային գծելղը բնռդրոշ

ՀՀ

աա

3.2.

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

աաա

աաաանակասաաամանաաաաաանաաաղանըը

նախագծերի ոլորտումնորամուծական ագրարային ու կիրառմանդերն նշանակությունը ՀՀ

աան

Լա

3.3.

ֆինանսավորման Ներդրումանորամուծության ն գնա առանձնահատկությունները Խատումը. աաա»

3.4.

ձնավորման Ագրարայինոլորտում կլաստերների

նպատակահարմարդւթյունը Լ

ԵԶՋՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

աաաաաաաանաաաաաւաաաւարըն

ԵՎ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵԼ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՑԱՆԿ

ԱՌԱՋԱԲԱՆ

Էլ ավելի է Տնտեսվարմանժամանակակից պայմաններում կարնորվումՀայաստանիտնտեսությանկարնորագույնոլորտներիցմեկի` գյուղատնտեսության ֆինանսավորմանն գյուղատնտեսականապրանքներիիրացմանհիմնահարցերիվերլուծության ու համապատասխանլուծումների ներկայացումը: Նպաստելով երկրիհամախառններքինարդյունքիավելի քան 2096-ին,ապահովելովայս ոլորտում զբաղվածներիշուրջ 4096ի ընդգրկվածությունըն, միաժամանակ,ունենալովարտահանման մեջ գյուղատնտեսական ու դրանց վերամշակմանարդյունքում ստացվողապրանքների ավելի քան 2096 կշիռ, գյուունի Հայաստանի ղատնտեսությունըկարնորդերակատարում տնտեսությանզարգացմանգործում:ՊատկերնամբողջանումԷ նշվածինավելացնելովնան գյուղատնտեսության կարնորությունը ապահովման ա նվտանգության տեսանկյուերկրի պարենային նից: Չնայածայս կարնորագույնդերի ոլորտիառջն ծառացած մի շարք խնդիրներիլուծման, երկրում դեռես բացակայում է համակարգվածու հետնողականքաղաքականությանիրական կայուն զարգացնացումը` ուղղվածոլորտիերկարաժաւկկետ ման ապահովմանը:Նշվածը վերաբերումէ ոլորտիխնդիրների հիմքում ընկած թերնեսկարնորագույնհարցի` գյուղատնտեԸնդ որում` գյուղատնտեսության սության ֆինանսավորմանը: վերաբերումէ ոչ միայն ն ոչ այնքանպետաֆինանսավորումը ու պետականմասնակցությամբ կան սուբսիդավորմանն տարբեր ն վարկավորման ծրագրերիիրականացմանը, ֆինանսավորման որքան մասնավորկապիտալիընդգրկմաննայս գործում: Հասպահանջնայնպիսի կանալի է, որ ոլորտի ֆինանսավորման ծավալներիէ հասնում, որ պետականբոլոր տեսակիմիջոցները, իրենց սահմանափակծավալներովչեն կարող ապահովելբա-

վարար մակարդակ:Այս առումով, խիստ կարնոր Է դառնում այնպիսիմեխանիզմներիստեղծումը, որոնքկապահովենմասգյունավորկապիտալիառավելակտիվ ներգրավվածությունը գործում:Վերջինսկարնորէ ֆինանսավորման ղատնտեսության ծավալհամարժեքֆինանսավորման ոչ միայն պահանջարկին ների ապահովման,այլն այդ գործընթացիանընդհատության ապահովմանտեսանկյունից,ինչին չի կարող նպաստելպետական ֆինանսավորումը:Մյուս կարնոր հիմնահարցը ար-

կարողությունների ոլորտումգյուղատնտեսության լիարժեք օգտագործումնէ` նպաստելովինչպես այդ ոլորտի, Այստեղ այնպեսէլ` երկրի, ընդհանուրառմամբ,զարգացմանը: նույնպես կան բազմաթիվապրանքներ,որոնց մասով երկիրն ն այդ առավելությունառավելություններ ունի հարաբերական վրա որակապեսնոր մակարդակի ների լիարժեքօգտագործումը էապեսնպաստեկարող է բերելոլորտիզարգացվածությունը` նան ընդգրկվածզբաղվածների գյուղատնտեսությունում լով ու հաղաղքատության ավելացմանն զգալիմասիեկամուտների թահարմանը: Այստեղ նույնպես, հատկապեսարտահանման պետքէ օգտվեն կարողություններունեցողարտադրությունները ինչպես նպալայն հնարավորություններից` ֆինանսավորման այնպեսէլ` մասնամիջոցառումների, պետական տակադրված վոր կապիտալիկողմից: շրջանակներումներկայացվելուէ գյուՀանրապետության դերը Հայաստանիտնտեսությանմեջ, վերղատնտեսության ներկայիս ֆինանսավորման լուծվել են գյուղատնտեսության ն արտաոլորտիզարգացմանը արտադրանքի մեխանիզմները, հանման խթանմանն ուղղվածպետականքաղաքականությունը, առկա միջազգայինփորձը ն դրա արդյունքում ներկայացվելու ն արտահանման են գյուղատնտեսության ֆինանսավորման խթանմաննոր առաջարկություններ: տահանման

ԳԼՈՒԽ

ՀՀ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՖԻՆԱՆՍԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՈԼՈՐՏԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԵՎ ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐԻ

ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

ագրարայինոլորտի ֆինանսատնտեսական գործունեության զարգացման հիմնախնդիրներն ու դրանց լուծման ուղիները

Լ.Լ

ՀՀ.

Գյուղատնտեսությունըհանդիսանումէ ցանկացածերկրի տնտեսությանզարգացման,զբաղվածությանապահովման, բնակչության կենսամակարդակըպայմանավորողկարնորագույն ոլորտներից մեկը: Հաշվի առնելով ագրարայինոլորտի շուկայական հարաբերություննեի կատարելագործումը ն դրանբնորոշ առանձնահատկությունները, ստեղծվածիրավիձակում ոլորտի արդյունավետության բարձրացմանըխոչընդոտող գյուղացիականտնտեսությունների փոքրչափերնու մասնատված հողաբաժիններըն կարնորելով երկրի պարենային ու ապահովության,ինչպեսնան գյուղական անվտանգության տարածքներիզարգացմանառաջնահերթությունը,էլ ավելի է ն գյուղինպետությանկողկարնորվում գյուղատնտեսությանը մից ակտիվ աջակցությունը:Իրենց էությամբ վերոնշյալներն ուղղված են լինելու ագրարայինոլորտում իրավականհիմքի ն ձնավորմանը,գյուղատնտեսությանենթակառուցվածքների գյուղատնտեսությունում տնտեսվարողներիհամար գործունեության ներդրումներիբարենպաստպայմաններիապահովմանը, ագրոարդյունաբերության ոլորտում ինտեգրացիոն կապերի ընդլայնմանը,արտահանմանուղղվածություն ունեցող արտադրության խթանմանը, արդիական տեխնոլոգիաների

ման

հավասարեցմանխրախուսումը: Ընդհանուրառմամբ պետականքաղաքականությունըֆինանսավորման ոլորտում է պետք ուղղվի մասնավորկապիտալիհամար բարենպաստ պայմաններիստեղծմանը,որոնք ֆինանսականշուկայի ն շուկայական մեխանիզմների միջոցով կուղղվեն դեպի գյու«ՀՀ գյուղի ն գյուղատնտեսության 2010-2020թթ. կայուն ղատնտեսականֆինանսավորումը: Համատեղձեռնարկության ն ՀՀ զարգացմանռազմավարությունը»՝ հաստատված կառակազմակերպման մրցունակ շուկայի ձնավորման հարցը վարության 04,11,2010թ.թիվ որոշմամբ (այսուհետն օտարերկրյաներդրումներիներգրավմանճանապարհովեղել ն նան՝ Զարգացման մնում է որպես առաջնահերթ ռազմավարություն): խնդիր:Այստեղկարնորվումէ «ՀՀ արտահանմաննուղղված արդյունաբերական քաղաբարենպաստպայմաններիստեղծումը ն ներդրումայինարդյունավետքաղաքականության քականությանռազմավարությունը»՝ հաստատվածՀՀ կամշակումը,որտեղ կհիմնավոր12. 15. վեն ռավարության 2011թ.թիվ որոշմամբ: լուծելու այնպիսիխնդիրներ,ինչպիսիքեն ներդրումների բնույթըն դրանցվրա ազդող գործոնները: «Կայուն զարգացմանծրագիրը» հաստատվածՀՀ կառավարության2008թ.հոկտեմբերի30-ի թիվ 1207 որոշմամբ: Գյուղատնտեսությանկայուն զարգացման ն ֆինանսաՀՀ կառավարությանծրագրիռազմավարականգերակայուտնտեսականգործունեությանբարելավմանռազմավարության են`. հիմնականխնդիրներն թյուններից են տնտեսականաձի կայուն տեմպերի ապահովումը,նպատակային Հանրապետությունում սոցիալ-տետեսական քաղաքականությունը, գյուղացիականմանր տնտեսություններիխոշորացմանխոչընդոտներիվերացումը.քանի որ պետականկառավարմանհամակարգի արդլունավետության գյուղատնտեսությունըներկայացված է հիմնականում փոքր բարձրացումը:Երկրի սոցիալ-տնտեսականզարգացմանտեսգյուղացիականտնտեսություններով, լականում կարնորվումէ ոչ միայն աղքատությանհաղթահաորոնք խոցելիեն ոչ միայն շուկայից եկող տետեսականշոկերիցինչպիսիքեն, հատկարումը, այլն ֆինանսատնտեսական տնականաձի քաղաքակապես, ապրանքիգինը, պահանջարկը,այլ նան բնակլիմայական նության իրականացման ապահովումը:Չնայածարձանագրված պայմաններից,ինչպես նան պետական ֆինանսավորմանն չափավոր աճին գյուղատնտեսությունըդեռնս հանդիսանում Հայաստանիտնտեսությանառավելխոցելիտնտեսություններից նպատակադրված սուբսիդավորմանսխեմաներիբացակայությունից` մասնավորապես մեկը, որը կարիք ունի հետնողականպետականքաղաքակամատչելիվարկայինմիջոցներիանհասանելիությունից:Գյուղատնտեսությանմեջ ֆինանսավոնության: րումը խիստ ռիսկայինէ, քանի որ բազմաթիվֆերմերայինընՀանրապետության ֆինանսատնտեսականզարգացման տանիքներչունեն համապատասխանգրավ, որտեղ կարնորտեմպերն արագացնելունպատակով անհրաժեշտ Է իրակավում է երաշխիքային հիմնադրամների նացնելմի շարք հիմնարարմիջոցառումներ,որոնցում էական ապահովագրական ճկուն ունեն համակարգի մշակումը: դեր թե պետական,թե մասնավորներդրումներիվերուղնան Այստեղհիմնականգործոններնեն՝ ղումը դեպի մարզեր,ինչպես դրանցմիջմարզայինբաշխներդրմանը,սննդամթերքիանվտանգությանն մասնագիտական խորհրդատվության համակարգերի զարգացմանը: Հայաստանումգյուղատնտեսության ոլորտում իրականացվող պետականքաղաքականությունըամրագրվածէ երեք հիմնականփաստաթղթերով: Դրանքեն. »

գյուղականվայրերումփոքր ն միջին ձեռնարկությանըոչ ոչ մատչելի պայմաններիստեղաջակցությունը՝ լիարժեք վարծումը (ցածրտոկոսադրույք,այնէլ երկարաժամկետ), կային ռեսուրսների սղությունը, միկրովարկայինկազման տնտեկերպություններիանբավարարգործունեությունը միջավայրիբացաանբարենպաստ սությունումմրցակցային

գյուղականաղքատությանբարձրմակարդակը(31,796), աշխատուժի շուկայում որոշակի անմրցունակությունը,գյուղի ն գյուղատնտեսության առանձնահատկություններով պայմանավորտնտեված մի շարք խոչընդոտողգործոններ` գյուղացիական սությունների կոռպերացումնիրականում ժամանակատար գործընթացէ, որի իրականացմանհամար անհրաժեշտէ պետության նպատակայինքաղաքականությունը,որի կարնորակայությունը, 2. գյուղատնտեսական ա րդյունավետության արտադրության գույն ուղղություններիցեն՝ 1. Օրենսդրական ն համալրումը: բարձրտեսակարար ձեռքիաշխատանքի ցածրմակարդակը, հիմքերիկատարելագործումը 2. Կոոպերատիվներիձնավորման տնտեսական խթանման սահմանափակկշիռը ն ընդլայնվածվերարտադրության մեխանիզմներիկիրառումը: վածությունը, 3. գյուղականբնակավայրերում 3. Կոռպերացիայի զբաղոչ գյուղատնտեսական սկզբունքներին առավելությունների վերամակարդակը, վածությանցածր բերյալ գյուղատնտեսությունում տնտեսվարողներիիրա4. գյուղատնտեսական արտադրությանբարձր ռիսկայնուզեկության մակարդակիբարձրացումնու գործողկոոպեհամաապահովագրության րատիվներիհաջողություններիհանրայնացումը: թյունը ն գյուղատնտեսության 4. Գյուղատնտեսությունումկոոպերատիվներիձնավորմանը կարգիբացակայությունը, 5. սննդամթերքի լինելը, արտահանվող փոքր ներքինշուկայի խթանողինստիտուցիոնալ կառույցներիստեղծումը: ու արվերամշակող ի րացման Ներկայումս հանրապետությունումգործում են շուրջ 220 պարենայինապրանքների հետ կապվածորոշ տադրականկազմակերպությունների գյուղատնտեսական կոռպերատիվներ: այլն: առկայությունը բարդությունների գյուղատնտեսությանոլորտի առանձՀանրապետության ն են կոռոխորացումը.գյուվատնտե- նահատկություններով բարեփոխումների Ագրարային պայմանավորված նախընտրելի զարգացումըմեծապես կնպաստի հետնյալտեսակները` սական կոոպերատիվների պերատիվների ապաառաջընթացի էական ոլորտում գյուղատնտեսության գյուղատնտեսական ներդրանքների մատակարարման, բարձհովմանը, գյուղականբնակչությանկենսամակարդակի գյուղատնտեսական տեխնիկայիշահագործման, զարգացմանը: բնակավայրերի գյուղական րացմանը գյուղատնտեսական մթերքների արտադրության, ն կուտակմանն պահպանման, Գյուղատնտեսությանոլորտում արտադրողականության արտադրվածարտադրանքի ապահովման, արտադրվածարտադրանքի իրացման, բարձրացման,ընդլայնվածվերարտադրության ոլորտիինտենմակարդակիբարձրացման, գյուղատնտեսական մթերքներիվերամշակման, ապրանքայնության համատուցման, խորհրդատվական ծառայությունների սիվացմանառումով գյուղացիականտնտեսությունների ն է մատեղ գործունեություննօրինաչափգործընթացէ բնորոշ ռեսուրսներիկառավարման, հիմքերով ֆինանսավարկային անցումայինտնտեսությանբոլոր երկրներին:Հաշվի առնելով փոխադարձ սպասարկման, 1.

» » »

մատակարարում,առանց շահույթի նյութատեխնիկական

ակնկալման:

Պատճառները,որոնք խանգարումեն կոոպերատիվներին ՀՀ-ում գործողկոոպերատիվներին առնչվող հասնել հաջողության, օրենքներն են, որոնք չեն կարգավորումնրանց ձնավորման, գործունեությանն լուծարմանգործընթացիհարաբերությունու համալրման անհրաժեշները ն ունեն կատարելագործման

տություն:

ստեղծվածիրագյուղատնտեսությունում Հանրապետության վիճակինհամահունչ ուսումնասիրվածարդյունքներըցույց են ոլորտիխնդիրների տալիս, որ իրականումգյուղատնտեսական են նպաստել ոլորտում կոոպեորոշակիմեղմացմանըկարող րացման գործընթացիարմատավորումնու զարգացումը՝ ունեն նալով նպաստավորպայմաններ ստեղծմանմեխանիզմներ: Տնտեսականգործընթացների բարելավմանառումով կարնորվում է ագրարայինռազմավարությունը,որի միջոցովկարելիէ բացահայտելկոռպերացիայիձնավորմանպետականաջակցության անհրաժեշտությունը, քանի որ կոոպերատիվների գործընթացըկբարձրացնիգյուղականբնակչությանզբաղվամթերքծության մակարդակը,կավելացնիգյուղատնտեսական ն ների դրանց վերամշակումիցստացվողարտադրանքիծավալները, որի հիման վրա էլ կավելանանբնակչությանեկամակարդակը: մուտներնու երկրիպարենայինանվտանգության Ազգայինանվտանգությանկարնորագույնբաղադրիչներից են պարենայինապահովությանմակարդակիբարձրացումը, սննդամթերքի անվտանգության ու հիմնական պարենային նվազագույնմակարդակի մթերքներիինքնաբավության հովումը, քանի որ պարենայինապահովության իմաստը ն

ձնավորմանհետ: Յուրաքանչյուրերկրիպարենայինանվտանգությունըհամարվումէ ապահովված,եթե առկա է տնտեսության այնպիսիմակարդակ,որը երաշխավորումէ բնակչության համար առողջապահականնորմերին համապատասխանող սննդամթերքիֆիզիկական ն տնտեսականմատչելիություն: Պարենի առկայությանվրա ազդում են` գյուղատնտեսական մթերքներվերամշակողարդյունաբերությանզարգացմանմակարդակն ու տեմպերը,գները, արտադրությանն առետրի խթանումը,գյուղատնտեսությանը սպասարկողարտադրական ենթակառուցվածքները, բնակլիմայական պայմանները: Անհրանան է ժեշտ պայման ապահովելուբնակչությանմեկ շնչի հաշ2412,1 կկալ էներգետիկ վով օրական նվազագույնը` արժեքով սննդամթերքիսպառումը` առաջնայինպարենի (պարենային ցորեն, կարտոֆիլ,բանջարեղեն,բուսական ն կենդանական յուղ, շաքար, կաթ, միս, ձու) ինքնաբավության նվազագույնը` Ըստ 75-8096-իչափով: 2015թ.ազգայինպարենայինհաշվեկշռի վերլուծության, ցուցանիշներըայսպիսին են. ցորեն`46,896,

20,396, կարտոֆիլ` 102,696, բանջարեղեն` 99,596, եգիպտացորեն՝ ձու` 9,606, 102,096, 92,696, 96,396, կաթ՝ միրգ9̀ խաղող` շաքար` 85,096, բուսականյուղ` 15,196, տավարիմիս՝86,296, խոզի միս՝ 46,396, թռչնի միս՝19,896, որոնց բարձրացմանհամարանհրա-

ժեշտ է ներգրավելտնտեսականշրջանառության մեջ ոչ նպան տակայիննշանակությամբօգտագործվող տարիներշարունակ չօգտագործվողհողերը, չխախտելովսեփականատերերի

իրավունքները:

Գռտիականմասնագիտացումն արտադրությանռաապա- Ջիոնալ տեղաբաշխում.այստեղ ակնհայտէ, որ գյուղական բնակավայրերի սոցիալ-տնտեսական զարգացումըպահանջում ն՛ է է, հիմնավորվածգոտիականմասնագիգյուղատնտեսական-արտադրականսոցիալ-տնտեսական՝ բազմակողմանիորեն ն են տացում արտադրությանռացիոնալ տեղաբաշխում,որոնք գյուընդգրկելովհարցերի լայն շրջանակ,որոնք կապված ու հիմնականումկարգավորվում են շուկայականգործոններով: ղացիականտնտեսություններիեկամուտների ռեսուրսների

Սակայն, քանի որ խնդիրըունի ռազմավարականնշանակություն, պետությունը տարածքային զարգացմանքաղաքականության շրջանակներում ուղղակիորենն անուղղակիորենտարբեր գործիքներիկիրառմամբկարողէ նպաստելարտադրության ու արտադրությանռացիոնալտեղաբաշխմասնագիտացմանն ձյումանը, որտեղ անհրաժեշտպայմանէ գյուղատնտեսության ղերի կառուցվածքիբարելավումը,նախընտրելիմասնագիտացման ուղղությունների խթանումը,մատչելիվարկերիբարձրաց-

բուսաբուծությանն անասմեխանիզմներիապահովումը՝ նաբուծությանոլորտում նպատակայինսուբսիդավորմանծրամիջոցով: գրերիիրականացման Հաշվի առնելով մարզերի բնական ն տնտեսականպալ մանները, գոտիական մասնագիտացումըն տեղաբաշխում, կառավարությանտեսակետից,ներկայացվածէ ըստ մարզերի կտրվածքի:Խնդիրէ դրվածիրականացնելգյուղատնտեսության «Հետագա մասնագիտացումըն տեղաբաշխումը միջտնտեսային կոոպերացման,ագրարայինարդյունաբերական միավոու րումներ կազմակերպություններստեղծելու հիման վրա», նան ինչպես իրականացնելորոշ մթերքների արտադրության ման

մասնագիտացումը:

Գյուղատնտեսությանռացիոնալ տեղաբաշխմանն մասնագիտացմանքաղաքականության հիմնական ուղղություններն են (տե՛սաղյուսակ 1.1.1-ը)` բնականռեսուրսներիարդյունավետօգտագործումընհամեմատաբար առավելություններ ունեցող ապրանքների արտադրությանխթանումը, ըստ տարածաշրջանայինզարգացմանգերակայությունների գյուղատնտեսական նպատակայինսուբսիդավորման ծրագրերիիրականացմանտարբերակվածմոտեցումների իրականացումը, »

վարկավորմանմատչելիության բարձրացման ն մարկետինգայինաջակցությանմիջոցովփոքը ն միջին ձեռնարկություններիընդլայնումը, գյուղատնտեսականհամայնքների արտադրականն սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացմանմիջոցով ներդրումայինպայմաններիբարելավումը, միջմարզայինտնտեսականինտեգրացմանխթանումը ն զարգացումը: Ներմուծվողպարենամթերքիփոխարինումտեղականարտադրանքովն արտահանմանուղղվածություն ունեցող գյուղատնտեսության զարգացում, որը նշանակում Է բարձրացնել ՛տեղականարտադրանքիմրցունակությունը,որին դիմակայելու համար անհրաժեշտէ տեղականարտադրողներինաջակցու.թյուն՝ նռր տեխնոլոգիաների ներդրման,արտադրանքիորակի բարելավման, արտադրության ծախսերի կրճատման ն այլ միջոցներիկիրառում:Մրցունակությանբարձրացմանը կնպաստեն նան գյուղատնտեսությունում տնտեսվարողներին տարբեր .ուբսիդիաներիտրամադրումը: Գյուղատնտեսությանմթերքի արտահանումըապահովելու համար,բացիայն որ անհրաժեշտեն նպաստավորպայմաններ ն արտադրությանծավալների աճի, ն ներքին ու արտաքին շուկայում մրցունակլինելու համար,կարնորվում է նան մթերման պայմանները` կապված արտադրողին իրացման գների, .զներիտատանումների,արտադրությանմիջոցներիհետ: Իրացման դժվարություններըպայմանավորվածեն տեղական շուկայում ցածր վճարունակ պահանջարկովն գյուղատնտեսական մթերքներգնող-իրացնողենթակառուցվածքների դանդաղ ձնավորմամբ: »

Աղյուսակ 1.1.1

մար վարկերի,դրամաշնորհներին տոկոսադրույքիսուբսիդավորում,

(համախառն արտադրանքի կառուցվածքով) Արագածոտն |Կաթնամսային, պտղաբուծություն,կարտոֆիլատավարաբուծական, բուծություն, ոչխարաբուծություն, կերարտադրություն Արարատ

Խաղողագործություն,բանջարաբուծություն,կաթնային,տավարաբուծություն, պտղաբուծություն,վաղահասկարտոֆիլաբուծություն

Արմավիր

Խաղողագործություն,բանջարաբուծություն,կաթնայինտավարաբուծություն,վաղահասկարտոֆիլաբուծություն

Գեղարքունիք հացա|Մսակաթնայինանասնապուհություն, կարտոֆիլաբուծություն, հատիկայինտնտեսություն.կերարտադրություն կարտոֆիլաբուծություն, հացահաԿաթնայինանասնապահություն, տիկայինտնտեսություն,կերարտադրություն,ճակնդեղագործություն,

Լոռի

Կաթնայինանասնապահություն, թոչնաբուծություն,պտղաբուծություն, հացահատիկային տնտեսություն, բանջարաբուծություն, կերարտադրույուն

Շիրակ

հացահաՍՄսակաթնային տավարաբուծություն, ոչխարաբուծություն, տիկայինտնտեսություն,կարտոֆիլաբուծություն,կերարտադրություն, ճակնդեղագործություն բանջարաբուծություն,

Սյունիք

կերարՍՄսակաթնային տավարաբուծություն, ոչխարաբուծություն, տադրություն,հացահատիկային տնտեսություն, մերձարնադարձային

Վայոց ձոր

տավարաբուծություն,պտղաբուծություն,մանը ՍՄսակաթնային թռչնաբուծություն եղջերավորանասնաբուծություն, խաղողագործություն,

Տավուշ

պտղաբուծություն,խաղողագորՍսակաթնայինտավարաբուծություն, ծություն,խոզաբուծություն, ձ'խախոտագործություն կերարտադրություն,

5»

է` Մրցակցությանըդիմակայելուհամար պահանջվում նոր տեխնոլոգիաների ներդրում, արտադրանքիորակի բարձրացումն արտադրությանծախսերիկրճատում, բարձր ավելացածարժեք ապահովող,հանրապետության բնատնտեսականպայմաններինհամապատասխանողն ներդրում, ունեցողմշակաբույսերի պահանջարկ շուկայական բարձրմթերատուցեղերի կենդանիների գյուղատնտեսական

ներմուծում,

թ)

յամբ տադրութ

գոր

պետական աջակցություն փոքր

միջին ջերմոցներին

ն տեխնոլոգիա տեխնիկա ներդնելու ուղղությամբ,

Կոտայք

ԽոՐԽ.ոյուքո

շուկայում արտադրանքը վաճառքի ուղղակի միջոցով

ն իրացմանմեխանիզմների ներդրում կիրառում, զարծունեության ն զար «1ջերմատնային ի տնտեսություննել րի թ) գացմանանհրաժեշտություն,որի համարպահանջվումեն խոշորներդրումներ: Այժմգործում են 145 հա ջերմատնային տնտեսություն մասնագիտացվածբանջարեղենիար,

պտղաբուծություն

արտահանմանուղղվածություն ունեցող արտադրատե-

ուշադրության արժանացնելհանրապետությանմրցունակությանառավելություն ունեցողարտադրատեսակներին ապահովել արտահանմամբ սուբր Ւ ԳԲզբաղվող 1 տնտեսվարող վ ն նմ նո ) կտնէ րի ե արկայի ր, ի արտոնությու աքսայի Հ նան պես տեղականարտադրողներիպաշտպանությունը

ւն ԵՂ

մերլ

ներմուծման մաքսատուրքերի միջոցով:է մոտ

46.5 հազ 2014թ. հանրապետությունից արտահանվել տոննա պտուղ-բանջարեղեն, խաղողն կարտոֆիլ, նախորդ

տարվա 64.5 դիմաց: 2014թ. արտահանմանծավալների նվազումը` 2013թ. համեմատությամբպայմանավորվածէ ծիրանի բերքի սակավությամբ,քանի որ նախորդ տարվա արտահանվածթարմ պտուղ-բանջարեղենի ընդհանուրծավալիավելիքան Յծ տոկոսըկազմել ծիրանը: է Հողօգտագործման արդյունավետության բարձրացումքանի որ հողայինռեսուրսներինպատակայինօգտագործման մակարն բարձրացումըպայմանավորված դակը արդյունավետության են գյուղատետեսության ձյուղիինտենսիվացման հիմնականգործոններով: «

Գյուղատնտեսությանհողային ռեսուրսներինպատակային օգտագործմանմակարդակիբարձրացմանառումով կարնորվում է գյուղատնտեսությունումվարկավորման բնագավառում քաղաքականությանվերանայումը,մասնավորապես վարկերի մատչելիությանբարձրացումը,վարկերի տոկոսադրույքների սուբսիդավորմանծրագրիմեխանիզմների կատարելագործումը, ինչպես նան արտադրատեխնիկական սպասարկումներիվիճակի բարելավումը: Ըստ վիճակագրությանտվյալների հանրապետության232,9 հազ. ոռոգելի հողատարածություններից փաստորենոռոգվում `

են մոտ

154.2 հազ. հա:

Օրգանականգյուղատնտեսության զարգացում.այստեղ է կարնորվում հանրապետությունում օրգանական գյուղատնտեու սությանձնավորման զարգացման համարկարեորնախադրյալ հանդիսացողմիջազգայինչափանիշներինհամապատասխան «Օրգանականգյուղատնտեսությանմասին»ՀՀ օրենքիիրավա"

Բուսաբուծությանզարգացում.լինելով առաջատար ճյուղ ավանդաբարապահովում է գյուղատնտեսությանհամախառն 6096-իցավելին,ն շարունակելուէ իր առանձնակի արտադրանքի կարնորտեղն ունենալերկրիպարենայինանապահովության, գյուղատնտեսությանռեսուրսային ներուժի օգտագործման, ճյուղում զբաղվածության ապամիջճյուղային փոխանակման, տնտեսվարողներիեկահովման ու գյուղատնտեսությունում մուտներիձնավորմանգործում:Ըստ ՀՀ ԱՎԾ տվյալների2015թ. զյուղատնտեսական մշակաբույսերիցանքատարածությունները կազմելեն 345,0 հա, նախորդտարվա332,7 հա դիմաց:Համախառն արտադրանքը651907, մլն դրամ, նախորդ տարվա 610680.2 մլն դիմաց:2013-2015 թվականներինբուսաբուծական տվյալները ծավալներըբնութագրող մթերքներիարտադրության ըստ ԱՎԾ-ի տվյալների,ներկայացվումէ ստորն (տե՛սաղյուսակ 1.12-ը): «

Աղյուսակ 112

ուդատետեւոոթյան հարաերությունների նավորված գրեն դրականդաշտը

տնտեսվարողների պարտականությունները գյուղատնտեսության զարգացմանուղղությամբ: Այսպես, 20092014թթ.«Թամարաֆրութ»ընկերությանկողմից իրականացվել է 53 հա օրգանիկ հատայգիներիհիմնում, տնտեսվարողներին

Բռաաբումությանմերցների համախառնարտադրանքի ծավալներն ըստ 2013-2015թթ.

կացվել է հաղարջենու, ազնվամորու, մոշենու տնկիներ ն օրգանականպարարտանյութգոմաղբ: Օրգանական եղանակով կաթի ն մսի արտադրությամբ զբաղվող տնտեսվարողսուբյեկտներինեն տրամադրվելտավարի մսի ն կաթի արտաղրությանհամար կթվող կովերի ն ու բտվողտավարիկերաբաժիններ կերակրմաննորմաներ:Օրգանականարտադրությանխթանման համար անհրաժեշտէ ապահռվելաջակցությունըխորհրդատվության, տեղեկատվությանտրամադրմանուղղությամբ: `

հազ. տոննա

2013թ.|2014թ.| 2015թ.

Անվանումները

ն հատիկարնդեղեՀացահատիկ 5տ6 նամա յան

շանեւն

| 5906 | |

ա Պարտոֆիլ

657,4

Բանջարեղեն

845,1 | 954.6

Բոստան

տոՅ

ատապտո ԵԾ

733,2

նկատմամբ,

108.0

04.3

| 1.031.2 208.0 | 245,8 | 286.8 338.1 Ւ 2511

2015թ.-ը2014թ.-ի

386.5

108.0

106.6 Թթ2.

| 2613 | 3093 2014թ.,Պարենային ապահովություն ԱՎԾՏեղեկագիրք ն աղքատություն2016թ.

Խաղող

Բուսաբուծությանզարգացմանհամար պահանջվումէ՝

ագրոտեխնիկականառաջադիմականտեխնոլոգիաների

ներդրում,

բարձրավելացածարժեքապահովողմշակաբույսերիմշակությանխթանում, տնտեսվարողներիհամար սերմերի որակի հսկողության մատչելիմեխանիզմներիներդրում, խորհրդակցությանտրամադրում: տնտեսվարողներին Ըստ աղյուսակ 1.1.2-ի տվյալների` բացառությամբկարտո-

տոհմայինգործիզարգացումն անասնահոտիվերարտադրության համալիրմիջոցառումներիիրականացում, անասնաբուժության համակարգիբարելավումն անասնաբուժականմիջոցառումների արդյունավետության բարձրացում,

անասնապահության կերի բազայիզարգացում,ՀՀ մարզերի տարածաշրջաններում խտացրածկերերի արտադրության փոքրարտադրամասերիստեղձում, աջակցությունանասնաբուծական առնտրայինկազմակերպություններիզարգացմանը, գյուղատնտեսական կենդանիներիցեղերի գենետիկական բազմազանության պահպանությանապահովում:

» ինչպեսնան ֆիլի ն բոստանի,նկատելիէ պտղին հատապտղի, խաղողի գծով համախառն արտադրանքիաձի միտում. 2014 թվականիհամեմատ 2015 թվականինհամապատասխանաբար կազմելեն` 32.856 ն 18.496: Վերջինտարիներինիրականացվում են հանրապեեն մի շարք ծրագրեր,որոնք նպատակաուղղված Աղյուսակ1.1.3 հողային ռեսուրսներինպատատությանգյուղատնտեսության Անասնապահական մթերքներիհամախառնարտադրանքի հ ն տնտեսության տնտե ն օգտագործմանը, ն զար ձմանը, հ հացահատիկային կային ծավալներն ըստ 2012-2015թթ. գացմանըն հացահատիկային մշակաբույսերիինքնաբավության մակարդակիբարձրացմանը:, | Անվանումները .|2012թ.|2013թ.|2014թ.|2015թ. Համեմատությամբ, այն հիմնական ճյուղեզարգացում, Անասնաբուծության քաշով) 176.1 րից է, որը ցաձր ռիսկայնության, առկա բնատնտեսական ն ռեսուրսների արդյունավետօգտագործման գյուղատնտեսա104.0 618.2 | 655,0 | 700.4 | 728.6 հազ. Կաթ. կան կենդանիներիմթերատվությանգենետիկականներուժի 102.8 658,1 | 680.0 | 641.8 | 659.8 Ձու,մլն հատ լիարժեքդրսնորմանշնորհիվ կարող է դառնալորոշիչ գործոն` .ԱՎՄՏեղեկագիրք 2014թ.,Պարենային ապահովություն համախառնարտադրանքիծավալերկրիգյուղատնտեսության ն աղքատություն2016թ. ներն էականորեն ընդլայնելու,կենդանականձագմանմթերքԲարելավման միտումէ նկատվելանասնաբուծության մեջ, ների առումովպարենայինապահովությանմակարդակիբարձեն նան համաավելանալովանասնագլխաքանակը, ավելացել րացմանն անասնաբուծությամբզբաղվողգյուղականազգաբխառն արտադրանքիծավալները: Այսպես` ըստ աղյուսակ նակչությանեկամուտներնավելացնելուգործընթացում: 1.1.3-ի տվյալների2014թ. նկատմամբ2015թ. միսն ավելացել է Անասնաբուծությանզարգացմանհամար անհրաժեշտեն` 12.8 հազ. տոննայով, 4.096-ով,կամ 28.2 կաթը՝ աջակցությունանասնաբուծության ձյուղերիարդյունավեւտ 7.896-ով,կամ հազլիտրով,իսկ ձուն 2.896-ովկամ 68.0 մլն հատով: զուգակցմանըն ռացիոնալտեղաբաշխմանը, »

| | "ո Կենդանի

ՊՈ3թ»

Գյուղատնտեսությանհումքի վերամշակում ոլորտում հումք վերամշակողարդյունաբերությանզարգացմանկարնորությունը կայանում է նրանում, ռր բուսաբուծությանն անասաձը որոնաբուծությանոլորտներիփուլայինգործընթացների է շակիորենազդում մթերք վերամշակողարդյունաբերության զարգացմանվրա, քանի որ վերջինիսակտիվացումնու արտահանման ծավալներիաստիձանականավելացումըկնպաստի «

գյուղատնտեսական արտադրանքի իրացման հիմնախնդրի մեղմմանը ն

գյուղացիականտնտեսություններիապրանքայնության մակարդակիբարձրացմանը, որը զգալիորենցածր է: Այն, ըստ վիճակագրականտվյալներիկազմում է 40-4506, որը

չի կարող ապահովել արդյունավետ վերարտադրություն, որով ն է Էլ պայմանավորվում տնտեսություններիկայունությունը գյուղականբնակավայրերումաղքատությանհաղթահարման հնարավորությունները:Գյուղատնտեսական մթերքներվերամշակող արդյունաբերությանոլորտի կազմակերպություններն հարմարվում են շուկայական տնտեսության աստիձանաբար իրենց առաջ խնդիրդնելովբարձրացնելուաշպայմաններին՝ ու խատանքիարդյունավետությունն թողարկվողարտադրանքի ն մրցունակությունը,ներդնելովարդիականտեխնոլոգիաներ դիվերսիֆիկացնելարտադրությունը,ինչպեսնան ընդլայնելու հազարգացնելհումք արտադրողներիհետ պայմանագրային

րաբերությունները: ՀՀ-ում

գործում են շուրջ 1000 սննդամթերքիարտադրական ձեռնարկություններ(կազմակերպություններ), այդ թվում՝ 35 պտուղբանջարեղենի. 50 խաղողիվերամշակման,65 կաթի մշակման, 68 մսի վերամշակման,20 փոքր սպանդանոցներ,60 500 հացաթխման, 135 հրուշակեղենի ալրաղաց, 8 ձկնամթերքի, ն մակարոնեղենի, 7 գարեջրի, 3 բուսականյուղի ն 2 շաքարի արտադրության:Արդենկան ընկերություններ,որոնք հաջողությամբմրցում են ն ներքին,ն՛ միջազգայինպարենային շուկա22

ներում, կատարելովներդրումներ արտադրության հետագա համար: զարգացման Աղյուսակ1.1.4

Գյուղատնտեսական մթերքվերամշակողարդյունաբերությունում գներով)ըստ 2013-2015թթ. արտադրանքի ծավալը(համադրելի 2013թ.| 2014թ.| 2015թ.

Գործունեությանտեսակ

| 275.1 | 2982 | 3079 Ծխախոտիարտադրություն | 3827 | 5226 | 6538 Սննդամթերքիարտադրություն

Խմիչքների արտադրություն

ՏԱ

նկատմամբ

125.1

ԱՎԾ, Արդյունաբերական կազմակերպություններիհիմնական ցուցանիշներն ըստ տնտեսականգործունեության երկնիշ դասակարգման:

աղյուսակ 1.14-ի տվյալների 2015թ. սննդամթերքի արտադրությանծավալները համադրելի գներով կազմել են 307.9 մլրդ դրամ ն նախորդտարվանկատմամբաճել 3.346-ով, աճել է ձխախոտիարտադրությունըհամապատասխանաբար 25.196-ով,սակայնխմիչքներիարտադրություննաճել է նվազագույնչափով` 1.896-ով: ՀՀ գյուղատնտեսական հումքի վերամշակումիցստացված արտադրության,արտահիմնական արտադրատեսակների հանման, ներմուծման,ինքնաբավարարության մակարդակըն իրացմանկառուցվածքումտեղականարտադրությանմասնահաշվարկվածեն ըստ ՀՀ ԱՎԾ-ի տվյալների(տե ս աղյուսակ 1.1.5-ը): հումքի վերամշակՀանրապետության գյուղատնտեսական ման ոլորտինվերաբերող լուծման,տեղական հիմնախնդիրների արտադրողներիմրցունակության բարձրացման, տեղական արտադրողներիշահերի պաշտպանության,ստեղծվածաշխաԸստ

բաժինը. 2013-2015թթ.,

Բ՞ ՏՏ.

ՏՏՕա Բ

՛քՔ

թ ք

ՏՏ

0:18 Ց

քո

ԲՅԲՈԲՔԵԹՔՔՁԹՔ

ՔՔՔՃ

Ց" ք"՛ք Քան

ՏՅ ԱԷ: Հ ՑՔԾ 9»

ՀԱն

ՏԵՔԹՅԵԵՅԵ

8Յ

Են Ց

ՑՏԵՐՑԵՔՆ

ՅՅ: ՅԹ5ռյգ -2-2-1-1-Ի-Ի82: աքա

ԺՋՔԵՑՑԹԵ

ազն ՅՈՑ:

Ք.

Արքան առեր Խ ը ՔՔ Բաք

աԾՑՑՋՔԳԹ

Ա:1411111112

ԻԶ

ՔԱՔ ԹԸ

ԲՋ -ՔՅ«ԲՅԾբքք

06:

ԵՏՅՎ

ԲԲ

ԷՉր 85: Թթ ք

ՔՔ

Ք, Ք

ՔԱՄ Յար

ՏԲթ Աղյուսակ | 1.5

ՏԵՔԹՅՈ

Բա

ԱԲ Հատ

ԲՔԲԲ:ԲԲՔԹ

աք Ք 25

11111 28 բք ՓԵՅԶԵՑ առձրակար թ ՏՏ

ՀԱՅԵՅՅԵՏ

2311Յ438 22121111 ՈՒՆՈՔ՞11111 ՐԸ

ՀԵՋ: Սար ՅՅ թր ԷՅ

48:4215

.. Տ

Տա

ՏԸ

ՏԱՅ: Ը:ԵՑՔ ե Քթո 2 ՅՑ 88

մին 0211

"ց"ԷՍ Բ5 Ք 9 Ց ,ռ

Չր

ք. քք

ռք

աքա

ՏԵ

Բ-

Ք8

Հաաա

աի Ք.

Տեղական

Արտահանում | Ներմուձում

տեղականարտադրության սվության

Իրացմանկառուցվածքում

ՀՀ գյուղատնտեսական հումքի վերամշակումից ստացված հ իմնական ա րտադրատեսակների ն իրացման արտահանման, արտադրության ներմուծման, ինքնաբավության մակարդակը կառուցվածքում ըստ 2013-2014թթ. տեղական արտադրության մասնաբաժինն

Չափի Արւռադրատեսակը

81749

|85198|

| | | |

98.2

44.9

19,9 79.8 48.5

85.9

19.9

հենա միավոր ակարդակը | արտադրությոմ ն մասնաբաժինը, 2014թ. 2013թ. 2014թ.. 2013թ. 2014թ. 2013թ. 2014թ. 2013թ. 2014թ. 2013թ. | | | | | | | տոննա 49438 57183 |59427| 496 | | | | | | ՍԾսամթերը, ներառյալ 45,9 երշիկեղեն տոննա |17375.4 93,4 | 183175| 15412 | 1542.4 | 12437 |11879| 1017 | 102,0 Պանիր

տոերա

Պտուղ բանջարանոցային | | 99896 | 117142 |79545 | 96003 պահածոներ

|29922| | 195442| 21106.2 | 2013.3 |լ2942.3 | 44296 Հյութեր հազ. լիտր Հրուշակեղեն տոննա | 165436 | 18092.6| 1118,7| 1536.3 |163743|167648| Մակարոնեղեն տոննա | 4093.1 | 4467,6 | 155.6 | 128.4 | 4825.4 |53376| |49259| | 203833 | 18725.5 | 18188 | 18556 | 911.6 Կոնյակ հազ. լիտը

Աղյուսակ 1.1.6 ՀՀ

իրացումը(օգտագործումը) մթերքների գյուղատնտեսական կողմից2013-2014թթ. տնտեսությունների գյուղացիական այդ

Բ.

ՅՑ

Յ. 5 Ց

Ց5|.

88)

Ք Տ

| այտա ՏՅ Ց| ք

20-21

8/58|

100.0

ն Հացահատիկ

հատիկաընդեղեն

2013թ. 2014թ. Կարտոֆիլ 2013թ. 2014թ.

Բանջարեղեն

2013թ. 2014թ. Խաղող

2013թ.

2014թ.

7.4

6.0

Թ ՔՑ 21Թ-2ն58

:8 Բ5

ԹԱ

2013թ. 2014թ.

| | 100.0

18.7

100.0

2012-2014

թթ.

100.0

| 580|

100.0

105|

.|270|332

117.1

328|

100.0

| 497 |

6.2

| 105 | 37.7

0.9

290|

25620,0

թվում

Խնձոր

47670

Ծիրան

8854,1

Կեռաս, սալոր, բալ

14549

Դեղձ

Հատապտուղ այլպտուղ

Բանջարեղեն

ՈՂ այդ

100.0

13038,6

ընդամենը"ը ԷԴ

287915

51878

34,6

34160 336458

| 29 | ||133 |

| 5:6 | 10000

թվում՝

շ Ց. 8 |5

8ջ

45,3

192.0

20796

171444

46174 27970,1

Ի`

100.0

| | | |

30861

| 08 |

13875.8

| |

100.0

| 29170

| |

27769 11453

16,0

30775

125. | | |

340769

100.0

18,6 | | 61634

|)557 | 21350 | 08 |

2014 թ.

Պտուղ ընդամենը

թ. շ

Ընկույզ

51141168

|420|697|

21.6

13.3

1.2

| 26.2 |

Պէ

Հումքի անվանումը

3.1

|525|

թ.

այդ

100.0

ն խաղողիգնումների պտղի,բանջարեղենի ծավալները

| 94

ընկերությունների կողմից ՀՀվերամշակողարդյունաբերության

| 602 | 29.1 |

6|7

Աղյուսակ 1.1.7

|378

Պարենայինապահովությունն աղքատություն2015թ.

|)7

299|

Մե ղր

վ 8

2014թ. Վաթ կաթնամթերք | | 2013թ. 2014թ.

2013 բ

2014թ.

յտ 8

Է8Թ 5 |53 Բ

2014թ. Բուրդ

(88|Յայտ Յ ճի ք|

100.0

ճ|Տ

2013թ. 2014թ.

հատապտուղ

| 38.0| 100.0

100.0

2013թ. 2014թ.

Պտուղ

100.0

Բոստան

5.8 "5'

թվում`

Ջր

շո

2013թ.

Աղյուսակ1. 16-ի շարունակությունը

'՞

| |

5,2 |200

| |100.0

Ք՞

Բբ

ԷՇ) Ք

ՇԲ

ՅՅ.

ԲԹա:

բ Ք եւ մ Ք՞ Ք՞ ԱՔԺՋՔ :

Ք.ք

ԵՔ

աքաթա Է ը ՆՁ քա

Բ՞

ՏԵՔ

ՔՑՔԵ

եռ

Ի-ո

ՅՑ

ՅՑ Բար արք աաբ

ՀԱՐԾՔԹ885

բց ա12111ք

ԲԵ:

ԵՏԸ: Ք

բբ

Բ3

եխ

ՀԱԱ Հլ

Տա

ԹԱՐ

ԽՏԽԼ»

|թ

է.

ք Հ

Ն ա|տՋ |Թ|Ց|Տ|Տ|Ա|Ց|Ե Ք|ԸԱՋ

ՎԱԱԽԽ ԵԵ

ԱՉՔԸ

ՁԳ|Ե|Տ|Ժ|Է|Պ

ԹԱԹ

Արտադրությունը

Թ -

Աղյուսակ 1.1.8

ՏՐԱ

ԵՐՏ

ՀԱՅԱԱԷԱԵԼՒԻԻՅԷ

ՏՏ

ՀՏ

Էռ

Հյ"

ԽՏՀՐԵՏԾԵՔԻՏ

ՔԸՆ

Ջ/ՀԵԱՀՄ ԹԱԹԻ ՅՑ|տյթԻ

Ան

ԵԼ Տ Յ| 8

ՅԱԵՁՎԱԱԷԱԱՅԱԷ

Յ|ԵԼԿԱ|Հ|ԹԹԹ|Տ|

թա

Մաթ

ք Տ" ք

ՀԵՑ

արո: քն ՏՏ

ԱԱԱԱԶԱԵԱԼԵ»

ար27118: -Բ

ՅՑ

Տա

Յթ

Վ - Ձ ԲՐբ

Բ. ԷԾ.Ք ՔՔ Էշ

ք Թթ. բա 5ԲՋ թթ թ քՔ ք Ց ք ՐՋ Ք՞ Ք

ԵՋ

Բա

Չափի

ւ,

4943,8

5718,3

5.996.9

54497,3| 60987,1| 65895,7 | 72334,6 | 82257,1 | 85.800.1

4757,0

տոննա

| 3953,5

4488,8

| տոննա

միավոր | 2010թ.| 2011թ.| 2012թ.| 2013թ.| 2014թ.| 2015թ.

ՀՀ արտադրատեսակների գուղատետեսական մթերքների վերամշակումից ստացվող արտադրության ծավալները 2010-2015թթ.

Արտադրատեսակները :

տնտեսությունների Միս՝ներառյալգյուղացիական կողմիցվերամշակող (ներառյալներքինսպառումը)

ներառյալ երշիկեղեն Մսամթերք,

աղյուսակ1.1.8-իտվյալներիգրանցվել է որոշակիաճ` ստացվողորոշ արտադրատեսակների հումքի վերամշակումից մսամթերքըավելացելէ 14.796-ով,կաթն ծավալներում,այսպես՝ ու 896-ով, գարե6.606-ով,բնականհյութերը` կաթնամթերքը՝ 9.496-ով: ջուրը՝19.596-ով,հրուշակեղենը՝ է ի հաշիվ գործողն Այս առաջընթացըպայմանավորված արդիականտեխնոլոգիաների նոր ստեղծվողգործարաններում ծաարդյունավետմենեջմենթիու մարքեթինգային կիրառման, հաշվին:Ներկավիճակումգյուղազարգացման ռայությունների վարկավորման, տեխնոլոգիաների ցիականտնտեսությունների միջոցներիմատանյութատեխնիկական կատարելագործման, կիրառմանհիմնահարկարարման,որակի ստանդարտների ն վերամշակողցերը կարող են լուծել հումք արտադրողների հարաբերությունները, պայմանագրային ներիմիջնշատ կարնոր՝ են զարհամագործակցության որոնքնպաստում փոխշահավետ է հզորուորի հիմնականնպատակն արտադրական գացմանը, թյուններին տեսականուընդլայնումը, արտադրանքիմրցուԸստ

նակությանբարձրացումը:

սպասարարտադրատեխնիկական Գյուղատնտեսական ն հագեցտեխնիկական կումներիզարգացում արտադրության վածությանբարձրացում.գյուղատնտեսությանարդյունավետ ն սարքատեխնիկայով կարիքունի ժամանակակից զարգացումը »

որն էլ պահանջումէ զգալի վորումներովապահովվածության, ներդրումներ,քանի որ սահմանափակռեսուրսներիպայմանանխուներում առաջավորտեխնոլոգիաներիօգտագործումն համար:Տեխբարձրացման սափելիէ արտադրողականության տնտեսությունների նիկականվերազինմանըն գյուղացիական խոչընդոտող կողմիցդրանցառավելինտենսիվօգտագործմանը միջոցների վարկային մեկըդա համապատասխան գործոններից է փոքրգյուղացիական տնտեսությունների անհասանելիությունն տեխնիկական համար, որը պահանջումԷ գյուղատնտեսության

նորացման,արտադրատեխնիկական սպասարհավաքակազմի ներդրում: կումների մատչելի մեխանիզմների գյուղատնտեսականտեխնիկայիներՀանրապետության ու մուծմանն դրանցհավաքակազմիաստիճանաբար նորացմանն ուղղված աշխատանքներիիրականացմանառումով

անհրաժեշտ է՝ »

տեխնիկայիներմուծման նպատակով գյուղատնտեսական դրանք մատակարարող լիզինգային ընկերություններին արտերկրյա արտադրողներիհետ

վարում,

բանակցությունների

տեխնիկայինկատմամբգյուղացիական գյուղատնտեսական

տնտեսություններիպահանջարկըբավարարելունպատաէ հանրապետություններկրել փոքր ն կով նախատեսվում ու մեծ հզորությանտրակտորներ,հացահատիկահավաք կերհավաքկոմբայններ, ն այլ աղբյուրների հաշվին գյուղադրամաշնորհների տնտեսականտեխնիկայիներմուծմանհնարավորությունների օգտագործում, ՀՀ-ում օժանդակությունլիզինգային ընկերություններին` ստեղծելու ն գործունեուկազմակերպություններ դուստր թյուն ծավալելու գործում, տնեսություններինլիզինգայինեղանակով գյուղացիական տեխնիկաձեռք բերելու վերաբերյալ` գյուղատնտեսական տեղեկատվության տրամադրում: համապատասխան ն « զարԳյուղի սոցիալական այլ ենթակառուցվածքների է գացում.այստեղկարնորվում գյուղատնտեսությանարտադորտեղառաջնայինէ հատկապես րանքիարդյունավետությունը, զարգացումը,ն կարնորենթակառուցվածքների սոցիալական հետնյալուղղությունները. վում են գյուղիզարգացման »

բարեկարգման, վերազինառողջապահական օբյեկտների ման ն նորերի կառուցման, ագրոտուրիզմիզարգացման հիմնականումտեխհնարավորությունների իրականացում, նիկականաջակցություն, գյուղականբնակավայրերումզբաղվածությանընդլայնում՝ ոչ գյուղատնտեսական զբաղվածության խթանմանիրականացմանարդյունքում, գյուղում աղքատությանհաղթահարմանմիջոցառումների իրականացումն այլն: ռիսկերիմեղմացում.հաշվի առնելով Գյուղատնտեսական կապվածկայուն պահանջարկի շուկայական բարձր ռիսկերը` ն հետ, միաժաբացակայության գներիտատանողականության մանակ շատ փոքր տնտեսություններչեն կարող սեփական միջոցներովնպաստելկամ խթանելիրենցզարգացումըն արդյունքում հենվում են պետությանկողմից բյուջեռվ նախատեսված ֆինանսավորմանվրա: Կարնորվում է նան հնարավոր կորուստներիռիսկը նվազեցնելըն զարգացման ներուժը պահմեղմացման իրականացումը` պանելը,ռիսկերի միջոցառումների կապվածկլիմայիփոփոխությունների, կարկտահարությունների, բույսերի վնասատուների,կենդանիներիհիվանդությունների, շուկայականիրավիճակիփուիոխությանն ապահովագրական համակարգիներդրման հետ, այն էլ այնպիսիմեխանիզմների տնտեսություններին ներդրում,որոնքթույլ կտանգյուղացիական ստանալու գոնե մասնակի փոխհատուցումբնակլիմայական պայմաններով պայմանավորվածարտադրականվնասների համար: Ռիսկերի կառավարմանն զսպմանհամար մեծ է պեորպես ռիսկերիկառավարմանհամապատասխան տության` ձնավորողու ներդնողկառույցիդերը: մեխանիզմներ ոլորտի բարելավում. Ագրարայինոլորտի վարկավորման է զարգացմանլրջագույնխնդիր ֆինանսականմիջոցներինվազ մատչելիությունը, որը պայմանավորվածէ վարկերի բարձր »

կրթամշակութային,

տոկոսադրույքովն տրամադրմանոչ բավարարժամկետներով, քանի որ գյուղատնտեսականոլորտի առանձնահատկություններով պայմանավորված,գյուղացիականտնտեսություններն արտադրականգործընթացումունենում են ն. շրջանառու միջոցների համալրման,ն. խոշոր ներդրումներիանհրաժեշտություն: Վերջիններիսապահովման հիմնական ձնը վարկավորումն է, որն իրականացվումէ առնտրայինբանկերի,միկրովարկավորմանձեռնարկություններիմիջոցով: Վերջին տարիներին (2013-2015թթ.) գյուղատնտեսության վարկավորման տեսակարարկշիռը կազմել է առնտրայինբանկերիվարկային ներդրումներիընդամենը5,9-6,096-ը,որը մի քանի անգամփոքր է գյուղատնտեսությունում ներդրումներկատարելու պահանջվող ծավալից,ռեսուրսայինանբավարարվածությունն ապահովելու է համար: Խնդիրըշարունակում կապվածմնալ` կարձճաժամկետության,տոկոսադրույքին բանկերումգրավադրման պայհետ: Շատ մանների աղքատ գյուղացիականտնտեսություններ չեն դիմումվարկատուկազմակերպություններին, քանիոր ապահովված չէ հասանելիությունը: Պետական աջակցությամբ իրականացվող ագրարային ոլորտի ռազմավարությանխնդիրներին համապատասխանող ծրագրերիիրականացումընպաստելուեն գյուղատնտեսության կենսունակությանն արտադրողներիմրցունակության բարձրացմանը,հատկապես՝ սննդամթերքի անվտանգությանը, ենթակառուցվածքների կարողություններիհզորացմանը, գյուղական ն համայնքներիարտադրական սոցիալական ենթակառուցվածքներիէկոլոգիականվիճակի բարելավմանը,ինչպես նան գյուղատնտեսական հողատեսքերի բերրիության բարձրացմանը: Գյուղատնտեսությունը հանդիսանումէ երկրի տնտեսության առանցքայինոլորտներիցմեկը, ն ըստ աղյուսակ 1.1.9-ի տվյալներիերկրի համախառններքին արդյունքիձնավորման գործում2014թ.գյուղատնտեսությանը բաժինէ ընկնում 19,300-ը:

Գյուղատնտեսությունը զգալի բաժին ունի Հայաստանի ՀՆԱ-ի մեջ, որն էլ էապես կարող է նպաստելերկրի սոցիալտնտեսական հետագա զարգացմանը:Համախառն արտադնկատելիէ. 2014թ.-ին2013թ.-ինկատրանքիաճը բավականին մամբ այն ավելացելէ 806-ով ն կազմում է 993,4 մլրդ դրամ:Համախառն արտադրանքիմեծ մասը.շուրջ 9796-ը, արտադրվում է գյուղացիականտնտեսություններում,իսկմնացածը՝ գյուղատնտեսականարտադրությամբզբաղվողառնտրայինկազմակերպություններիկողմից: ԱղյուսակԷ ԷՋ ՀՀ

ն համախառն համախառն արտադրանքը գյուղատնտեսության ներքինարդյունքնըստ 2010-2014թթ. տվյալների .

2010թ.2011թ.|2012թ.|2013թ.| արը

համախառնարԳյուղատնտեսության տադրանքնընթացիկգներով,մլրդ դրամ

| գ67|7950 | 8411 | 91911

|9934

համախառններքին Գյուղատնտեսության 588,2| 767,9 | 764,0| 826,3 | 872,0 արժեքը)մլրդդրա:մ արդյունքը(ավելացված ,

համախառններքին Հանրապետության մասնաարդյունքիգյուղատնտեսության

բաժինը,

17,0 | 20,3 | 19,1 | 19,3 | 193

գյուղնախարարություն: Տվյալները՝ վյալները գյուղնախարարությ

Գյուղատնտեսությանոլորտի սոցիալ-տնտեսականզարգացմանհիմնականնպատակնէ ավելացնելգյուղատնտեսական տնտեսություններիեկամուտներըն կրճատելաղքատությունը որի համարանհրաժեշտեն՝ գյուղականբնակավայրերում, ապահովվել աշխատանքիարդյունավետօգտագործումը ն վերամշակողարդյունաբերության գյուղատնտեսության ոլորտներում, »

քայլեր անել գյուղացիականտնտեսությունների խոշորացուղղությամբ գյուղատնտեսական արտադրությանկազմակերպմանարդյունավետությունը բարձրացնելունպատակով, ձնավորել կոոպերատիվիսկզբունքներով գործողկառույցների միասնական գործունեություն՝ լուծելով արտադբրության սպասարկման,նյութատեխնիկական բնագավառի ման

խնդիրները:

ստեղծելն զարգացնելապահովագրական համակարգը, բարձրացնելգյուղմթերքներիապրանքայնության մակարդակը, որով էլ պայմանավորվում է տնտեսությունների ն գյուղական կայունությունը բնակավայրերում աղքատության հաղթահարման հնարավորությունները, ապահովելվարկերիհասանելիությունը: ՀՀ մի շարք ֆինանսատնտեսական գործընթացների զարն գացմանբազմաշերտ լուծման անհրաժեշտություն պահանջող հիմնախնդիրների լուծման համար պետք Է ստեղծելբարենպաստպայմաններ,որոնք մասնավորկապիտալը,ֆինանռական շուկայի ու շուկայական մեխանիզմների միջոցով կուղղեն դեպի գյուղատնտեսության ֆինանասվորումը` ապահովելով ոլորտի զարգացման համար վարկավորման ծավալների աճ ն, միննույն ժամանակ,ձնավորելփոխադարձ շահավետ պայմաններինչպես ֆինանսականկազմակերպությունների, այնպեսէլ գյուղացիականտնտեսությունների. համար: Չնայածվերջինտարիներին են մշակվելն իրագործվում տարբեր բնույթի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրեր,սակայն դեռնս չի ակնկալվումհանրապետության ագրարայինոլորտի կայունությանապահովում,որը պետք է դրսնորվիֆինանսատնտեսական գործունեության արդյունքում: »

1.2.

Ագրարայինոլորտում պետության կողմից իրականացվող ռազմավարության վերլուծությունը

Գյուղատնտեսությանբնագավառում կազմակերպվածքաղաքականությունիրականացնելունպատակով2010թ. նոյեմբերինՀՀ կառավարությունըհաստատեց«ՀՀ գյուղի ու գյուղատնտեսության 2010-2020թթ. կայուն զարգացմանռազմավարությունը»: ՌազմավարությամբսահմանվածԷ նպատակների իրականացման17 խումբ, որոնք, մասնավորապեսներառում են հակաճգնաժամային մեխանիզմներ`գյուղատնտեսական արտադրությանհզորություն, գյուղատնտեսականկոռպերատիվների զարգացում, պարենայինանվտանգությանապահովում, հողօգտագործման արդյունավետությանբարելավում, օրգանականգյուղատնտեսությանզարգացումն ոլորտիբարելավման այլ առաջնահերթուղղություններ:Գյուղատնտեսության զարգացմանվերաբերյալկանխատեսումները հիմնված են հետնյալ քաղաքականության վրա. իրականացման անցումդեպի գյուղատնտեսության զարառավել ինտենսիվ գացում, փոքր գյուղացիականտնտեսություններըմնում են արտադրականգործընթացների հիմքը, սակայն խրախուսվում մեծ ն Է ավելի առնտրայինընկերություններիհիմնումը, մատուցողներինն̀պաստելով աջակցումծառայություններ առաջնայինվերամշակմանըն մատակարարման կոոպերացիաներիզարգացմանը, Վերոնշյալ նպատակներինհասնելու համար ՀՀ կառավարությունը շարունակում է ներդրումներ կատարել ոռոգման համակարգերում, նորոգման,բուսաբուծության Ճանապարհների ն անասնապահությանոլորտներում, քանի որ գյուղատնտեսությունըՀայաստանում համարվում է այն խոշոր տնտեսա.

կան ռլորտը, որի մասնաբաժինը ՀՆԱ-ի մեջ 2014թ.կազմում էր

19.390:

Ուսումնասիրությունները վկայում են, ռը գյուղատնտեսության աճիտեմպերնըստ տարիներիզգալիորենտատանվելեն, ն արդյունքում այնուհանդերձայդ ոլորտը պահպանելէ իր առանցքայիննշանակությունը, ինչպեսգյուղականբնակչության եկամուտների, այնպես էլ բնակչությանը սննդամթերքների ապահովման,պարենայինապրանքներիարտադրությանու իրացմանգծով: Գյուղատնտեսականարտադրության արդյունավետկազմակերպումըլրջորեն խոչընդոտվումէ հողայինբարեփոխումներից հետո ստեղծվածտնտեսությունների փոքր չափերի ու գյուղատնտեսական վատ պրակտիկայի պատճառով: ՀՀ-ի ագրարայինոլորտում կառավարությանկողմիցվարվող քաղաքականությունն, ինչպես նախատեսվածէ, պետքէ գյուղատետեսությանն նրան սպասարկող նպատակաուղղել կառույցների,գյուղմթերքներիիրացման ու վերամշակման ոլորտներիգործունեությանարդյունավետության բարձրացն մանը վերոնշյալի հիման վրա նպաստավորպայմաններ ստեղծել ագրոպարենայինոլորտի հետագազարգացմանու վերարտադրության ընդլայնված կազմակերպմանը: Դեռնս գործնականմոտեցումներ չեն մշակվել գյուղատնտեսական վարմանհամակարգիվերաբերյալ,լրիվ ձնավորված չեն կամ լրիվ չեն գործում գյուղատնտեսական արտադրության անհրաժեշտենթակառույցները, դեռնս արժանվույն ուշադրություն չի դարձվում բազմահազարգյուղացիական ն նյուտնտեսություններինտ̀եխնիկական սպասարկումների թատեխնիկական մատակարարումների կազմակերպմանը: է վերջին Ինտեգրացման հեռանկարային տարբերակներից ստեղծվածագրոարդյունաբերական տարիներին կլաստերները, որոնց կարելի է ներկայացնելորպես շուկայի տարածքային

սուբյեկտներիզուգորդում ն որոնց միացնում է արտադրասկզբունքով` մրցունակության գործունեությունը սպառողական արտադրանքիմրցակցությունը բարձրացնելունպատակով: Կլաստերներիգլխավոր նշանակությունըկայանում է պարփոխկապակցության տադիր մրցակցությանու ինտեգրացման նրա վերամշակման, մեջ, իսկ մյուս կողմից,գյուղարտադրանքի, պատրաստիարտադրանքիիրացման,եկամուտներիստացման կենտրոնացումըթույլ է տալիս կանոնավորելշուկայի մակարդակնեիրավիճակըտեղականու տարածաշրջանային դրանով առավելությունները, մրցակցային րով, օգտագործելով մեծածախպարենային իսկ ապահովելովիրենցմրցակցությունը շուկաներում: Վերոհիշյալ միջոցառումներիիրականացման, արդուրս գալու, գյուղատնտեսական տնտեսականճգնաժամից ու համարանհրաժեշտ վերականգման զարգացման տադրանքի Է ակտիվացնելներդրումայինմիջավայրը: Պետք է նշել այն արդյունավեիրողությունը, որ ներդրումայինգործունեության է մեջ կախված ներդրումային տությունը գյուղատնտեսության ձնավորումից:Այդ պատճառով,գյուղաքաղաքականության հիմնավորումը, քաղաքականության ներդրումային "տնտեսության ու ընտուղիների ձների արդյունավետության նրա զարգացման են կազմակերպուգյուղատնտեսական րությունը նպաստում թյուններին հաղթահարելու ճգնաժամայինվիճակը: Ներդրուձնավորումը գյուղատնտեսության մային քաղաքականության զարգացմանհամար կարնորագույնռազմավաարտադրանքի է հանդիսանում:Գյուղատնտեսության րական նախապայման առաջնայինուղղումեջ ներդրումայինքաղաքականության են մակրո քաղաքականությունը՝ թյուններն ֆինանսավարկային ու կազմակերպումիկրո մակարդակով,գյուղատնտեսական թյուններիկողմից իրականացվողարդյունավետքաղաքակաձներըն մեթոդները: ֆինանսավորման նությունը,ներդրումների առուվիճակիբարելավման տնտեսական Գյուղատնտեսության

է պետականաջակցությունը իրակամով նպատակահարմար նացնելհետեյալ ուղղություններով. գյուղատնտեսությունումներդրումայինընթացքըզարգացնելու համարավելացնելբյուջեիցտրամադրվողմիջոցների »

ծավալը,

բարձրացնելագրոարդյունաբերական համալիրիմակար8-1096 դակըմինչն բյուջեիծախսային մասից, է պետականմիջոցներնանհրաժեշտ կենտրոնացնելգյուղատնտեսական արտադրանքի առաջնային ուղղությունների

վրա,

աջակցելավելի արդյունավետնոր տեխնոլոգիաներով արու տադրությանզարգացման պաշարներիխնայողության

ապահովմանը,

դոտացիոնքաղաքականության իրականացնել շտկում` ելու նելով ապրանքայինարտադրանքիծավալից արտադրանքիարդյունավետությանորակից, գյուղական արտադրողներինարտոնյալ վարկավորման

տրամադրումը, »

սահմանել պետական երաշխավորումը`վարկերըժամկե-

համար: վերադարձնելու ելնելով վերոհիշյալից, կարելի է պնդել, որ գյուղատնտեսության ներդրումայինգրավչությունը նկատելի Է դառնում որակականգուցանիշներնապահովող արտադրանքիգոյության ժամանակ: Օրինակ, կաթնայինանասնապահությունն ն ռրին է ներկա ժամանակաշրջանում, ամենապահանջվածն տրամադրվում են վարկեր ոչ միայն մատղաշ անասուններ ու տեխնիկաձեռք բերելու,այլ նան սեզոնային համոպատասխան տում

Ճ. Րօքողշճտ

3:ՕԽՇԽԱՎՏԸԽԱԸ

Ոքօոտոօոորոո.

ոլ6յա11133Լեւ

2008. Վ6. 314011014ԸՆ.

ք6ոյութօոճաւմ 90-93.

2ՐքօոքօԽթոո

ԲԵուօ10

կատարելուն անասնակերիմթերդաշտայինաշխատանքներ ման նպատակով:Սակայն դրա հետ մեկտեղկրճատվումեն սուբսիդավորմանծավալներըպետբյուջեից,ինչը ոչ դրական վարկավորումը գործոնէ հանդիսանումգյուղատնտեսության զարգացնելուհամար: Արդյունավետվարկայինգործընթացի համահունչ հարկավորէ հատմշակման անհրաժեշտությանը կատարելագործման կացնելսուբսիդիաներ`սարքավորումների որպես նախապայման համար: Միաժամանակ,կարնորագույն հիմք ներդրումայինվարկերիցերկրի մարզերիբյուջեներիմիջն բաշխումկատարելուցբացի,նպատակահարսուբսիդիաների է մար օգտագործելնան ներդրումներիգումարայինծավալը՝ ու վերամշակմանարդյունաբերության գյուղատնտեսության թույլ Վերռհիշյալփոփոխությունները հիմնականկապիտալից: կտան խթանելուոչ միայն ներդրումայինակտիվությունը,այլ նան գյուղատնտեսական ավելացնելուարարտադրությունում տադրանքիարտադրությանծավալները:Միաժամանակ,ըստ ծախսի` վճարմանփոխհատուցման վարկայինտոկոսադրույքի է նպաստներիկարգ, որը պետք է ապահովի տրամադրվում հաՄասնավորապես, խնայողությունըշ: ծախսերի բյուջետային վարկերի,այդ սկզբունքըկարող ներդրումային մապատասխան է իրականացվելբյուջետայինմիջոցների ստացողի համար, է պարօրենքով ամրագրվածպայմանով,որը նախատեսում անցկացումշինարարափորձաքննության պետական տադիր ու օբյեկտներիվերակառուցման կան ն գյուղատնտեսության արժեքիվեգնահատման աշխատանքների արդիականացման րաբերյալ:

որոշմամբ1.04.2011 թվաԱյսպես`Հ2-ում, կառավարության

ՑՕղօրյու

ՃՈ:

1Օ.

ո0ղղօքրուտ ԸՇԸարքեւթճմուոն

ոքոուճքոծ. ՕԱօնրււո,

2010. Վ1.

շ.

ՕՇՒԾԲՑ

42-47.

քո38յորւնք 8ՐքՕՇ7քո308ԳՈՒՃ.

կանի դրությամբ` ֆերմերներին տրամադրվում են արտոնյալ գյուղատնտեսական վարկեր 1496 տարեկանդրույքով, որոնցից 496-ը տրամադրվումէ պետությանկողմից: Վարկերի արտոնյալ ժամանակաշրջանը կազմումէ 6 ամիս,որից հետո մարվում են

միայն տոկոսները,իսկ հաջորդ վճարումներինհատկացվում է նս 6 ամիս: Ըստ ՀՀ գլուղատնտեսությաննախարարության տվյալների,2014 թ. ծրագրիսահմաններումարդեն տրամադրվելէ 20 հազարինհասնող գյուղատնտեսական վարկ: Եվ է արդյունքում իրականացվողծրագիրը վկայում մթերատն վության միջոցների վերադարձմանբարձր ցուցանիշներ: Միննույնժամանակսպասվումէ գյուղատնտեսական վարկերի տոկոսադրույքներիիջեցում: Այսպես, եթե դրույքաչափըկազմում էր 14960,ապա 2014թ. նա իջել էր մինչն 12-1396, ինչն իրենից ներկայացնումէ բավականինհասանելի համարվող ֆինանսավորմանմիջոց` հաշվի առնելով 696 սուբսիդավորումը պետությանկողմից: Պլանավորվումէ նան իրականացնելնս մի քանի վարկայինծրագրերարտասահմանյաններդրումային բանկերի հետ համատեղ, իսկ այդ ծրագրերում կարող են մասնակցելնան խոշոր ֆերմերներ:Հայաստանիկառավարությունը 2015թ. գյուղատնտեսական վարկերիսուբսիդավորմանը 1.2 է ն, տրամադրել մլրդ դրամ բացի դրանից, ընդունել է բարձրացնելուփոխհատուցումըմինչն 606 բոլոր վարորոշում՝ կատեսակներիգծով, ֆերմերային տետեսություններինտրամադրելու համար: Ըստ պաշտոնականտվյալների,2013թ. ֆերմերներինտրամադրվածգյուղատնտեսականվարկերի տոկոսադրույքներիսուբսիդավորմանծախսերը կազմել էին 634,5 մլն դրամ, ինչը 9.896-ովբարձրէր նախորդտարվանկատմամբ: Գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալրկազմել էր 482.9 մլրդ դրամ, ավելանալով 4.956-ով, համեմատած նախորդ տարվա հետ: ՀՀ-ի կառավարությունըկանխատեսելէ սուբսիդավորել գյուղատնտեսական վարկերը696, նախկին496-իփոխարեն:Ֆեր42

մերայինվարկերիմիջին դրույքը կազմում է 1496: ԿՎառավարությունը մտադրություն ունի սուբսիդավորել696, այդ դեպքում զյուղացինկկարողանաստանալ890 վարկ: Գյուղատնտեսությանզարգացմանհամար անհրաժեշտեն ՀՀ-ի Կաերկարաժամկետվարկերցածրտոկոսադրույքներով: սուբռավարությունըմտադրությունունի 2015թ. գլուղվարկերի մլրդ դրամ,որը 3496-ով սիդավորմանհամար հատկացնել համանման է ցուցանիշից: բարձը 2014թ. Քանի որ գյուղատնտեսությանվարկավորմանաջակցուէ, հարկավորէ թյունը բյուջետայինմիջոցներիցսահմանափակ ներդրումայիննախագծերիընտրությունըանցկացնել արդեն մշակման փուլում, այլ ոչ թե վարկավորմանպայմանագիրը համալիրի վարկնքելու ժամանակ: Ագրոարդյունաբերության կավորմանհարցերովհամաձայնեցմանհանձնաժողովըիրականացնում է ներդրումայիննախագծերիընտրություն,ըստ չանցնիմրցակցուընդունվածչափանիշների:Եթե նախագիծը թյունը, ապա տվյալ նախագծիվարկի չվերադառնալուռիսկը ու քանիոր նրա արդյունավետության շատ ավելիկբարձրանա, անհատուցելիությանգնահատմանժամանակհաշվի է առնվել աջակցությունը:Այսպիսով, պետությանկողմից տրամադրված

ընտրուգործողկարգիհամաձայններդրումայիննախագծերի են ապրանքարտադրողները,որոնք թյան ժամանակտուժելու ու անհատուչեն կարողանաանցկացնելարդյունավետության ցելիությաննախագծիիրականգնահատումըն բանկերը,որոնց այդ պատճառով ռիսկը կբարձրանա, վարկի անվերադարձման է անհրաժեշտ անցկացնելնախագծերիընտրությունըարդեն մշակման փուլում, այսինքն, մինչն վարկայինպայմանագրի կնքելը:Դրա հետ մեկտեղանհրաժեշտէ բարձրացնելսուբսիայն ճյուղերի զարգացդավորմանդերը գյուղատնտեսության

նկատմամբ,որոնք ունեն ցածըմրցունակություն»: Ուսումնասիրելով տարեկան աձի դինամիկանտեսնում ենք, որ տարեցտարիաճում է գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքիգումարը: Մակայն, միննույն ժամանակ,համախառնարտադրանքիաձի տեմպերումնկատվում է զգալի անհավասարություն: Դիտարկելով ներդրումային արդյունավետության ցուցանիշները կարելի է նշել, որ վերջին տարիներին ներդրումներիծավալը գյուղատնտեսությանմեջ աճել է: Ներդրումներիարդյունավետությունը գնահատելուհամարկարնոր ուղղություն է հանդիսանումայն ներդրումներիգնահատումը, որոնք ուղղվածեն նոր տեխնոլոգիաներիզարգացմանըգյուղատնտեսությունում:Մեկ հեկտարգյուղատնտեսական հողատեսքի հաշվով ավելացնելովներդրումներիծավալը, անհրաժեշտ է մշակել ու խիստհետնել գյուղատնտեսության արտադրանքի արտադրությանհամար համապատասխան տեխնոլոու գիաներիներդրմանը օգտագործմանը: Մեր կարծիքով, որպեսզի արտադրանքըլինի մրցակցային,հարկավոր է ապահովել հումքի բարձրորակը, մատակարարման կայունությունը, այսինքն,իրականացնելովներդրումայինգործընթացըչի կարելի անջատել գյուղատնտեսականհումքի արտադրողներին մշակող կազմակերպություններից:Այդ պատճառովներդրումային նախագծերըքննարկելիամրցակցայինհանձնաժողովը պետք է առաջնությունըտա այն նախագծերին, որոնք ներկաեն յացված ագրոարդյունաբերական ինտեգրացված կազմակերու պությունների կողմից,որպես ավելիառաբիլ վճարունակհաման

վակնորդ:

Գյուղատնտեսությունում ներդրումների կարնորաղբյուրներ

Ճ. 1օՇ/ոճքորթոււօճ թորուքօտճւյծ Յողարածք ՋՕտՕոլմոծմ.

Քօռքօշոյ5օ0ռոոցչ.

2007. Վ6.

ճՐքթօոքթօեաուղճեաւօրօ Շ6ոօքն 63-90.

համարվում բանկայինվարկերը, որոնց հասանելի մասը շատ փոքըէ ն չի կարողբավարարել տվյալժամանակաշրջանում նույնիսկ:գյուղական արտադրողներիմինիմալ պահանջները: մեջ ներդրումայինքաղաքաՀետնաբար,գյուղատնտեսության վեկանությունը պետք է ուղղվածլինի վարկերիմեխանիզմի որպեսոլորտիներդրումայինգործուխթանմանը րականգման բազայիտարը: նեությանիրականացման կարնորֆինանսական են

1.3.

Ագրարայինոլորտի ենթակառուցվածքների զարգացմանհեռանկարները

Գյուղատնտեսությանհաջող զարգացումըէապես պայմազարնավորվածէ ագրարայինոլորտի ենթակառուցվածքների ուժերի գացմամբ:Լինելով հասարակությանարտադրողական է անբաժանելիմասը, դրանքպետք ասլահռվենգյուղացիական տնտեսությունների գյուղատետեսությամբ զբաղվողտնտեսվան րողներիարդյունավետգործունեությունընպատակաուղղվեն վերջնականարտադրանքի ավելացմանը: Ագրարայինոլորտում ձնավորված հարաբերությունների առանձնահատկությունների վերլուծությունըցույց է տալիս, որ այս ոլորտի կայունությունըն զարգացումըմեծապեսսլայմաարտադրականենթականավորվածէ նան համապատասխան ու դրանցորոշակիչափովարդյուռուցվածքների առկայությամբ նավետգործունեությամբ: Ագրարայինոլորտի ենթակառուցվածքներըբաժանվումեն շուկայականենթասպասարկումների, արտադրատեխնիկական գիտականտեղեկատվական, խորհրդատվակառուցվածքների, որոնց սպասարկան ապահովման ենթակառուցվածքների կումների բարելավմանգործում կարնոր դեր ունեն ոռոգման ու օգտատեխնիկական միջոցների արդյունավետ համակարգի

գործումը:Գլուղատնտեսությամբ զբաղվողսույն տնտեսությունների շուրջ 6096-ըմշտապեսօգտվումէ ոռոգմանջրից": Սակայն ջրայինռեսուրսներիսահմանափակօգտագործումը,ոռոգման ջրի անկայուն մատակարարումներըհանգեցրել են ոռոգման ռեժիմների խախտմանը,իսկ մելիռրացվածհողերում Էլ չի կիրառվելոռոգման լվացմանռեժիմները,որը առաջ Է բերել անցանկալիհետնանքներ: Արարատյանհարթավայրը հագեցածէ մեծ ն փոքրը ոռոգման սնման աղբյուրինքնահոսն մեխանիկական համակարգերով, ներով, ընդգրկելովշուրջ 82 հազ. հեկտարվարելահող»: Արարատյանհարթավայրիհողերի մելիորատիվվիճակի բարելավմանխնդիրըանհնար է լուծել առանց կոլեկտորադրենաժայինջրերի հեռացմանն մակարդակիիջեցման:ՌՈռոն տարբեր գելիհողերի շուրջ 4396-ըգտնվումէ գերխոնավացած աստիճանիաղակալածվիճակում: Ոռոգման դասի ծախսերին2012թ. պետբյուջեիցհատկաց8,1 մլրդդրամ 98 մլրդդրամճ: վելէ 12 մլրդ դրամ,2013թ.՝ ն 2014թ.՝ ն Համաշխարհային բանկիաջակցությամբ պետականհամաֆինանասվորմամբ իրականացվելեն ոռոգմանհամակարգերի մայր ն միջտնտեսայինջրանցքներԱրագածոտնի,Կոտայքի,Շիրակի,Լոռու, Արարատի,Արմավիրիմարզերում: Վերականգնման արդյունքում ոռոգման ջրի կորուստները 44,2 կնվազենտարեկան մլն խորանարդմետրով: Գյուղական կարողություններիստեղծման ծրագրի շրջանակներումՏավուշի,Վայոց ձորիվեցականհամայնքներում իրաեն կանացվում ոռոգման ցանցերի վերակառուցմանաշխա-

տանքներ:

Կա Ա1ուքոօ.Ձու

Ջրայինտնտեսության պետական կոմիտե: ոտ հաշվետվություն:

ոռոգման համակարգ է Հայաստանի Հանրապետության մտնում բանկը:Ծրագրիհիմնական Զարգացման Եվրասիական ուղղվածությունըլինելու Է մեխանիկականոռոգման համամայր ջրանցքների կարգիփոխարինումինքնահոսհամակարգով, ն երկրորդայինջրանցքներիվերականգնում,ներտնտեսային բաշխիչցանցերիարդիականացում: Պետականբյուջեի միջոցներովԱրմավիրիմարզի Ակնալիճ, Շենիկն ԱրարատիմարզիՋրաշեն,Արմաշհամայնքներում կիրականացվիոռոգման 1-ական հեկտար հողատարածքում կաթիլայինհամակարգիներդրմանփորձնականծրագիր: Զարգացող երկրներում ագրարայինբարեփոխումների գործընթացինզուգահեռ մշակվել ն ձնավորվելեն պետական ու բնույթի խոշոր միջոցառումներիամսոցիալ-տնտեսական բողջականհամակարգեր,որոնք ուղղված են եղել ոռոգման կառույցներիստեղծմաննու զարգացմանը: բանկի աջակցու2014թ. մեկնարկելէ Համաշխարհային ոռոգմանհամակարգիբարելավմանքաթյամբիրականացվող մի ռամյածրագիր,որտեղնախատեսվումէ հանրապետության կառուցելինքնահոսհամակարգեր, շարք տարածաշրջաններում վերակառուցելջրանցքներ, ջրամբարներ,ներառելով ժամահետ: ներդրումընան շահառուների նակակիցտեխնոլոգիաների ն զարգացման Եվրոպականն ԵվրոպաՎերակառուցման ն ջրարբիացման կան ներդրումայինբանկիֆինանսավորմամբ ծրագրերինախաարդիականացման ենթակառուցվածքների պատրաստմանուղղությամբ իրականցվելեն համապատասԿապսի,Վեդիի, Մաստարայի,Եղվարդի խան աշխատանքներ կառուցմանհամար: ջրամբարների Այս բոլորի հետ մեկտեղանհրաժեշտէ համապատասխան տանել ջրի ինքնարժեքինվազեցմանուղղուաշխատանքներ թյամբ,որի համար անհրաժեշտէ.

տաթ

ոռոգմաննպատակով օգտագործված ջրերիորակիվերահսբարե մնան ում, կում, բարելավում անխափան մատակարարում, ոռոգելի

Աղյուսակ1:31

հողերիաղայինհանույթիկատարումն քարտեզագրում, վերականգնել ավազահանքերի տարածքները,հիմնականում օգտագործելով ցածր ջրամակարդակի ձկնորսության

վիճակնըստ 2013-2015թթ. տեխնիկայի Գյուղատնտեսական

Հ/ հ|

Անվանումները

լճակնե ր

լճակներիմակարդակները ձկնարդյունաբերության իջեցնել վերացնելովՃնշումըշրջակահողերիվրա, աղուտ հողերիմելիորացման տեխնոլոգիաների կատարելագործում,աղազերծմանաշխատանքների տեխնիկական, ֆինանսական մատչելիության ապահովում: նէկոլոգիական Վերոնշյալխնդիրների իրականացումը հնարավորություն կտա նվազեցնելուԱրարատյանհարթավայրի հողային պաշարներիդեգրադացիայի հետնանքով առաջացածտնտեսական ն էկոլոգիական վնասները: Ագրարայինոլորտում մեքենայացված աշխատանքներով են ն սպասարկումները իրականացվում «Ագրոսպասարկում» «Ագրոքիմիա» ՓԲԸ-ներիմիջոցով,որոնքմարզերումունեն մասնավորեցված բաժնետիրական ընկերություններ, ինչպես նան տեխն ե խնիկայիսեփականատեր հանդիսացող մասնավորտնտեսվարողներիհետ գյուղացիականտնտեսությունների ազատ պայմահաշուրին արարե ներու գրայինփոխհարաբերություններով: Վերոնշյալների վերա : բերյալ պատկերացումեն տալիս աղյուսակ 1.3.1-ում բերված »

բոլոր

Տրակտորներ

|Բեռեատար

ԱՐԸ

Ջի:

|5294|11610|

|8688 .

|15063|11389| 756

բ ՞Ց |11.891| 787

15:066

|11.583| 769

73.8

| 1.012|

87.0

87.1

6.142

|5336

լց

լ693

2.080

| 1756|

|709

72.8

| 1578 | 35.0

|843|

|852|

երակներ

|րակտորային գութաններ

1:11 Է 8.» էրի Տ|Տթաղրաա 682Ս38| Բ ՒՏ:Յ:| ջ|28458| Բ Ց Ց 5 15.115 14683| 11625| 79.2 15025| 11862| 78.9 | |

| | | | | | ԿԱՔ Ն ոն | | | | | | Աաաա խոտ| | | | | | | Հոատրային իչներ | | | | | աններ | || Խի :

| 1615

| 1863 | 1547 |85.7 |

|865

| 853

| 3425 | 98.9 | 3904 | 3447 | 883 | 3949 | 3461 | 87.6

| 2210| 1898| 859 | 2279 | 1926 | 845 | 2.269 | 1922 | 84.0 Հավաքիչմամլիչներ| 1524 | 1314 | 862 | 1664 | 1397 | 84.0 | 1700 | 1.422| 836

10|Կուլտիվատորներ

վիճակագրական տվյալները:

ավտոմերենաներ

ՏվյալներըԱՎԾ,

գյուղ.

նախ.2014-20Լ6թթ.:

կական րջորնելը փիզիկապես բարոյակեսմաշած կատարեն, տեխնիկականմիջոցներըֆիզիկապես բարոյապեսմաշված հագեգլահության, համակարգը` ունի: Ագրարային ոլորտում հրականացված աեխախումնիրի անա ԱԱ րանին աաա սկզբին ե.

կարի

հաջորդաձժամանակահատվածում տեխնիկական հատոատ վաքակազմը համալրվելէ զանազան շնորոները դր դրամաշնորհների` մոն արկհաշվին: կապեսչիեականին պոնականի

պայմաններին: Չնայած2015թ.տրակկայիսհողօգտագործման համեմատ ավելացել տորներիքանակը2013թ. է 432-ով, այնուամենայնիվօգտագորձմանաստիճանընվազելել է ընդամենը

0,596-ով, բեռնատարավտոմեքենաների քանակը պակասել է 228-ով,իսկ օգտագործման աստիճանըբարձրացելէ 106-ով:

ներկրվել է

Վիճակնավելի վատ է հացահատիկային կոմբայններիգծով. 2015 թվականին հացահատիկահավաք կոմբայնների առկա է քանակըկազմել կամ սարքինվիճակում1012, որն ավելի է ցածր քան թվականին: Սա ցույց է տալիս, որ գյուղացիականտնտեսությունների միջոցների սղության պատճառովնոր տեխնիկականմիջոցների պահեստամասերի,վառելանյութերին այլ ռեսուրսների ձեռքբերումըդժվարանումէ: Ուստի այդ վիճակըբարելավելու համտր զյուղականհամայնքներում գյուղատնտեսական տեխնիկայի համատեղօգտագործումըպայմաններկստեղծիձնավորելու գործունմեխանիզմ գյուղատնտեսության մեխանիզացված աշխատանքների իրականացման համար: Գյուղատնտեսական սպասարկման արտադրատեխնիկական է բարելավումը պլահաւնջոււմ բաժնետիրականհիմունքներով մասնագիտացված կենտրոններիձնավորում, կոոպերացիայի ն տեխխթանում լիզինգայինսկզբունքովգյուղատնտեսական նիկայիներկրումներիավելացում: Գյուղատնտեսության տեխնիկական գորհագեցվածության ծում մեծ է պետության աջակցությունը:Գյուղատնտեսության նախարարության նախաձեռնությամբ 2013-2014թթ.հանրապետություն է ներկրվելՓՄՁ ԶԱԿ-ի միջոցովուղղակի վաճառքի ու եղանակովշուկայականիցցածր գներովտնտեսլիզինգային վարող սուբյեկտներինն անհատներին տրամադրվելէ 288 միավոր տրակտորու 130 միավորտարբերգյուղատնտեսական կոմբայններ: գործիքներ,4 միավորհացահատիկահավաք «Համայնքներիգյուղատնտեսական ռեսուրսների կառավարման մրցունակության» վարկայինծրագրիշրջանակներում

ցույց են տալիս, որ ագրարային Ուսումնասիրությունները ավելացումըպայարդյունավետության ոլորտիարտադրության առկաենթակառուցվածքների մանավորվածէ արտադրական Այդ ենթայությամբ ն նրանց գործունեությանապահովմամբ: են` գյուղատնտեսական մթերքներարտադկառուցվածքներից միջոցներ մատակարարողն րողներին նյութատեխնիկական իրակասպասարկումներ մեքենայացվածաշխատանքների ասած արտադրական այլ կերպ նացնողենթակառուցվածքները, ստեղծում,որոնց գործունեությանշնորհիվ կոոպերատիվների արտադրությանարդյունավետությունը, ոչ միայնկբարձրանա այլն դրանով իսկ կավելանազյուդականբնակչությանզբաղ-

միավոր գյուղտեխնիկա,որից

անվավոր

տրակտոր»:

վածությունը:

ոլորտում տեխնիկականմիջոցների Գյուղատնտեսության

ուսումնասիրությունըցույց Է տալիս, որ զյուօգտագործման ժամտեխնիկայիմոտ 9596-իշահագործման ղատնտեսական էլ ծախսերըշատ բարձրեն: կետըլրացելէ, այդ պատճառով գծովբիզնես տեխնիկայիձեռքբերման Գյուղատնտեսական է արժեքի8076-ը, ագրոտեխնիկայի ծրագրերըֆինանսավորում

իսկ 2096-ըտրամադրումէ կոոպերատիվը": ապահովմիջոցներով տեխնիկական Գյուղատնտեսության (տե՛սաղյուսակ 1.3.2) ցաձըէ, յուրավածությանմակարդակը տնտեսությանհաշվով տրակտորքանչյուր 100 գյուղացիական ների քանակը2012-2014թթ.կազմում է4,4, իսկ սարքինվիճակում գտնվողներինը3̀,4-3,5, բեռնատարավտոմեքենաներինը 4,5 ն 3,4: Միաժամանակ պետք համապատասխանաբար: էնշել

ԳԲԱԾԻԳ

ԿՈՄ ՈԼՈՅքԸՉ.ոող

այն իրողությունը, որ նոր տեխնիկականմիջոցներիգծով պա-

հեստամասերի,վառելանյութերին այլ ռեսուրսներիձեռքբերմանը խոչընդոտում են գյուղացիական տնտեսությունների վճարունակությանցածրմակարդակը,տեխնիկայիշահագործ6 նորույթներիհետ կապման, տեխնիկականսպասարկումների ված հարցերիանկանոնակարգվածությունը, գործող ընթացիկ գների չհիմնավորվածբարձր գները ն սպասարկողանհատկամայականությունները: ներիցուցաբերած Աղյուսակ1.3.2 ն առնտրային Գյուղացիական տնտեսությունների տեխնիկական միջոցներով կազմակերպությունների մակարդակն ըստ 2012-2014թթ. ապահովվածության Առկաքանակը100 գյուղա-| Մարքինվիճակում գտնվող Գյուղատնտեսականցիականտնտեսությանն | քանակը 100 գյուղացիական տեխնիկայի տեսակները առնտրային կազմակեր-| տնտեսությանն առնտրային պության հաշվով կազմակերպության հաշվով

Տրակտորներ

4.4

4.3

4.4

3.4

3.5

Բեռնատարավտոմեքենաներ

կոմբայններ

1119:

|)19 |

1.6

Տրակտորային խոտհնձիչներ 0.6

0.6

0.5

Տրակտորային գութաններ

1.1

0.5 1.1

0.5 0.5

0.5

Տրակտորայինշարքացաններ|

0.6 0.6 1.1

0.5

1.0

0.7

0.6

Հացահատիկահավաք Տրակտորայինկցասայլեր

Կուլտիվատորներ 0.6 ԱՎԾ

0.6

0.7

տեխնիկայիառկայությանն գյուղատնտեսական

2012-2014թթ.:

0.6

սարքինությանվիճակի մասին

Գիտատեխնիկական առաջընթացը գյուղատնտեսության մեջ առանձնանում է երեքհիմնական ուղղություններով` ագրոն կազմակերպատնտեսական: տեխնիկական, տեխնոլոգիական Ագրուռեխնիկական ուղղությունն իր մեջ ներառում է ին52

կիրառումը,գյուղատնտետենսիվցանքաշրջանառությունների սական մշակաբույսերիբարձրբերքատուսորտերին հիբրիդների կիրառումը, ոռոգելի տարածություններիընդարձակումը, բույսերիպաշտպանությանքիմիականն պարարտանյութերի, կենսաբանական միջոցներիկիրառումը: ն սերմարտադ«ՀՀ 2010-2014թթ.ցորենիսերմաբուծության րության զարգացման»ծրագրի շրջանակներում,2014թ. ՌԴ-ից ներկրվելէ 440 տոննա էլիտային վերարտադրության սերմացու, ինչպես նան շահառուներիցհետ է վերադարձվելն գնվել 3809 տոննա առաջինվերարտադրության աշնանացանցորենի են սերմացու:Վերոնշյալները վկայում իրականացվողծրագրի լինելու մասին:Գարնանացան մշակաբույսերիբարձր հաջողված վերարտադրության սերմերիապահովվածության մակարդակի ՌԴ տոննա ից ներկրված1906,3 համար գարնա բարձրացման ն

168,35 տոննա կանացանգարու առաջին վերարտադրության,

առվույտի, 169,96 տոննա կորնգանի ն 23,44 տոննա եգիպտացորենի սերմացու,իսկ տեղականսերմ արտադրողից տոննա գեվել է գարու վերարտադգարնանացան րությանսերմացու:Եվ վերջնականարդյունքըծրագրիիրականացմաննուղղվելէ 1,2 մլրդ դրամ": նջնտե ոդ ծներին Հ ոո սական աշխատա , րի 2014թ.թ: Գոր ների համար մատչելի գներով ազոտական, ֆոսֆորականն ձեռքբերմաննպատակով կալիումական պարարտանյութերի օգտագործվել է 1,9 մլրդդրամիչափովսուբսիդիա,իսկ մատչելի գներով վառելանյութի ձեռքբերման նպատակով պետական աջակցությանծրագրի շրջանակներումծախսվելէ 1,26 մլրդ դրամսուբսիդիա: Միջազգայինվարկայինծրագրիփորձը դրականէ, քանի պույտ

էլիտային

գոր

ա-ումոոթոօ-ու Կոո

նրանք հնարավորություն տվեցին ֆինանսավորել շահութաբեր գյուղատնտեսական բիզնեսըն գյուղացիականտնտեսությունների գործունեությունը: Ուստի վերոնշյալներինհաոր

մահունչ գյուղատնտեսականոլորտի հետ առնչվող ն այլ, ոչ գյուղատնտեսության ֆինանսավորմանհամար անհրաժեշտէ զարգացնելգյուղականֆինանսականկայուն համակարգ:Բացի ն ն բանկերից, նկել առնտրային գյուղատնտեսականվարկավորման նպատակովանհրաժեշտէ աջակցելնան նոր վարկայինկաԱՍՆ-ի գյուղդեպարտամենտի մարքեռույցներիձնավորմանը: թինգիաջակցությանծրագրիկողմից հանրապետությանտարեն բեր մարզերում սակայն վարկային ակումբներ, հիմնադրվել է: դրանցգործունեությունըդեռեսթույլ Ընդհանուրառմամբ գյուղացիական վարկայինակումբների սեփականատերերը համարվումեն դրանցանդամներն ղեկավարվում են բնակչությանլայն խավերի համար հասանելի հանրայինկազմակերպությունների կողմից:Բացի վերոնշյալից բարելավման նպատակով անհրաժեշտ են ֆինանսական լրացուցիչ աղբյուրներիստեղծում (լիզինգայինն այլ տիպի միջնորդություն) ծառայություններիմատուցում, գրավադրում ն այլն: Գյուղատնտեսությունում ցածըարտադրողականությունը մեծ մարտահրավերներ է գյուղատնտեսությանն գյուղական շրջաններիզարգացմանը:ՀՀ Կառավարությունըմիտվածէ, որ պետականաջակցությունըպետք է շարունակվի2008-2021թթ. ն լինի արտադրողականության բարձրացման,ենթակառուցվեվածքներինաջակցման,սուբսիդիաներիֆինանսավորման, ն րամշակմանարտադրության խրախուսման առաջավորտեխն նոլոգիաների ծառայությունների մատուցմանուղղությամբ՝ աճ ն ապահովելովառաջանցիկ ինքնաբավությանավելացում ն ներկրմանփոխարինման ներքինարդյունավետությանբարձրացմանմիջոցով: Գյուղատնտեսությանոլորտում իրականացված պետական

մի շարք միջոցառումռազմավարական քաղաքականության, ների տնտեսվարողներիջանքերիարդյունավետհամադրման արդյունքում,վերջին տարիներինգրանցվելեն նկատելի դրական տեղաշարժեր: Աղյուսակ1.3.3 ՀՀ

ոլորտիհիմնականցուցանիշներն բուսաբուծության ըստ

2013-2015թթ.

Մշակաբույսերի լարն Բերքի, շեղումը (Ե)

տարաձությունը|բերքատվու-| համախառնբերքը

ք Ց

5. Ց

հազ.տ.

թյունը ց/հա

հազ.հա

«| Ք|

ՔՔ

Տ/|ՏՔ0Տ|Շ|61618:168 ՀԳ

Ք|

|548.8|590.6

| 323 | 34.0

|311.6| 338.2

|Յ.

|ՅՑ|ՔՏ5Շ

|82/838

5. 8

2013թ.

եկատմամբ

Ն ածությաեր,

-ԻՇՆ

318.11332.8|354.1

ՐԻՑ

Հացահատիկային մշակաբույ- |78.4|188.7|201.3|30.8 սեր, որից

99.7 Ցորեն Կարտոֆիլ307

|106.4|1152| |316

|333

Բանջարանոցայինմշակաբույսեր

| 25.4 | 26.4 | 29.1

Աարոն

5.4

տապտուղ 22 | ԱԱ

Խաղող `

40.1

|175

|2143

|232.2|228.9|6605

|325.0|3505|335-3|876.0|

|3885|421.4|423.4|208.1

| 93.0 | 80.8

/104.7|338.1

| |498|1577|1883|2408|

|172

| 3837 | 721 | |733.3 | 7645 | 104 |

|245.8 | 286.8 | 787 |

|291.0 | 3865 | 484 |

|1.031.2|

954.6

տարեգիրք2012թ.: ՀՀ-ի վիճակագրական ն աղքատություն 2012-2015թթ.: Պարենայինապահովություն

Այսպես, ըստ աղյուսակ 1.3.3-իտվյալներիպարզվումէ, որ ագրոտեխնիկական համակարգերի ներդրմանշնորհիվգյուղատնտեսականմշակաբույսերիցանքատարածություններիավելացման հետ միաժամանակ ավելացել են նան բերքատվումշաթյունը ն համախառնբերքը: 2014թ. գյուղատնտեսական կաբույսերի ընդհանուրցանքատարածությունները ավելացել են 14.7 հազ. հեկտարով,կազմելով332.8 հազ. հեկտար, նախորդ տարվա318.1 հազ. հեկտարի փոխարեն:Իսկ ահա 2015 թվականինայն կազմելէ 354.1 հազ. հեկտարկամ նախորդտարվա համեմատությամբավելացել 21.3 հազ. հեկտարով: Հացահա1 հեկտատիկայինմշակաբույսերիմիջին բերքատվությունը 31.8 րից 2013թ.-ի գ.-ից2015թ.-ինհասել է ց.-ի: Կարտոֆիլի բերքատվությունընույն տարիներիկտրվածքովաձել է 6.896-ով, իսկ համախառնբերքը՝ 23.196-ով:Տեղի է ունեցել ցանքատարածությունների կառուցվածքային բարելավում: Արարատյան հարթավայրումավելացել են բանջարեղենի, պտղի, խաղողի տարածությունները,իսկ լեռնային շրջաններումավելացել են կերայինմշակաբույսերիցանքատարաձությունները: Անասնապահության խթանմանը նպաստելեն վերջինտարիներին իրականացվողմի շարք պետական ծրագրեր,որոնց է շնորհիվ զգալի տեղաշարժ գրանցվելանասնագլխաքանակի որակականփոփոխությանն մթերատվությանբարձրացման

գործում:

Անասնապահությանճյուղի կայունության ն ազգաբնակչության առողջությանհամար անվտանգանասնապահական ծագման մթերքներովապահովմանգործում կարնորվում է «Գյուղատնտեսականկենդանիներիպատվաստում»ծրագիրը, որի շրջանակներումձեռք է բերվել 87 մլե դոզա բուժկանխարգելիչմիջոցներ,ն այդ ուղղությամբպատվաստանյութերի ուղղվել ախտորոշիչու ախտահանիչմիջոցներիձեռքբերմանն է 5762 մլն դրամ:

Անասնապահության զարգացմանհամար առանձնակի ռեսուրսների է «Համայնքների գյուղատնտեսական կարնորվում ն ծրագրի իրականացումը, կառավարման մրցունակության» է որի հիմնական նպատակն աջակցել անասնապահական

արոտօգտագործման ուղղվածությունունեցող համայնքներին ն անասնապահականառավել մրցունակ կայուն համակարգի ստեղծմանը: ՀՀ 6 մարզերի(Արագածոտն, Լոռի, Շիրակ,Տավուշ, Գեղար55 համայնքիփոխաքունիք, Սյունիք)րագրով նախատեսված են իրականացվում լրացուցիչնս 35 րեն արդենաշխատանքներ համայնքներում:Նշված մարզերի90 համայնքումհիմնադրվել է «Համայնքիարոտօգտագործողների միավորում»սպառողաիսկ 63 համայնքներումավարտվելեն կան կռոռպերատիվներ, աշխատանքները: շինարարական համակարգերի ջրարբիացման տրամադրվել կոռպերատիվներին սպառողական Միաժամանակ է 383 միավոր գյուղ. տեխնիկա,իսկ ծրագիրն էլ շարունակվում Է հաջողությամբ:

շնորՎերջինտարիներինձեռնարկվածմիջոցառումների է անասնապահական արտադրության մթերքների հիվ գրանցվել աճ: Այսպեսօ̀րինակ, 2015թ.-ին կենդանի քաշով իրացված է 19.996-ով,իսկ 2014թ.-ի միսը2013թ.-իհամեմատ գերազանցել նկատմամբ7.896-ով:Աճը գրանցվելէ նան Արմավիրիմարզում 23.596-ով, Սյունիքում 27.396-ով, Կոտայքում 10.296-ով ն այլն: կաթը 2015թ.-ին2013թ.-ի նկատմամբավելացելէ Արտադրված

10.906-ով,2014թ.-ինկատմամբ4.096-ով:Մարզերիկտրվածքով են ունեցելհիմնականում Կոտայքին բարձրառաջադիմություն Սյունիքի մարզերը(տե՛սաղյուսակ1.3.4): ծրագրերընպաստել Ինչպես տեսնում ենք իրականացվող ն արեն գյուղացիական գործունեության տնտեսությունների տադրականծավալներիավելացմանվրա:

Աղյուսակ1.3.4

Անասնաբուծական մթերքներիարտադրությունը հանրապետությունում, ըստ 2012-2015թթ.

տոննա

Կանիբանան

հազ.տ. է կաթ

Արտադրվել

2015թ-ը

2015թ-ր

Ք Ջ | Ց| Սրունները

ՏՏ

:. «5 8 : 5Հ

Հ.

|ը

«Ք «ՔԱ ծ:Հ Հ 3

| ՏՑ| 5

8|8|8

ՅՐ ՅՑ

Ց -

| 41 | 44 |24անգամ| 17 | 25 | 27 13012 Արագածոտն 165 |179| 14 | 799 | 846 | 882 | |127| Արարատ | | 40.1 | 434 | 450 | |193| Արմավիր || | 405 | 439 | 463 | Գեղարքունիք | 235 | 257 | 279 | 120.7 |128.6|135.1|

| 11 | 04 | 04 1.1 | 05

Լոռի

Կոտայք

1.1

Շիրակ

ք.

Ը Երնա

Սյունիք Վայոցձոր

Տավուշ

Ընդամենը ՀՀ ՀՀ.

|1531162|

| | 167

163.3

146.8

| 93

|238|

|177|

1.2

1.9

1.1

|102|

2.1

176.1

86.0

|648|669|)

|579

| | 622 | 694 | 740| 10761105

657.0

| 395 | 410 | 421 | |

700.4

| |

|1122|

25.5

| |

|728.6| 1.1

|03

ԱՎԾ-ի սոցիալ-տնտեսականվիճակը 2013-2015թթ.:

Գյուղատնտեսությանզարգացմանհամար կարնոր նշանակություն ունի գիտականհետազոտություններիարդյունքներիներդրումը:Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ կիրառականնշանակությունունեցողնվաճումներիներդրումը հնարավոր է իրականացնելորնէ կառույցի համակարգմամբ: Այդ գործառույթի իրականացումըհնարավոր է կատարել գյուղատնտեսության աջակցությանմարզայինկենտրոնների միջոցով կամ տարածաշրջանային կտրվածքով` կոոպերացման

սկզբունքով:

մեջ կարնորտեղ ունի Շուկայականենթակառուցվածքների է փուլում: ագրոմարքեթինգը, որը դեռնսգտնվում զարգացման Շուկայական տնտեսությանպայմաններումառաջին պլան է մղվում` արտադրելայն ինչ վաճառվում է կամ ինչ պահանջմունք է վայելում: Հետնապեսառաջ է մղվում շուկայական հայեցակարգիստեղծման հարցը, ն արդյունքում անհրաժեշտություն է առաջանումհամալիր ձնով ուսումնասիրելու,ինչպես մեր հանրապետությանայնպեսԷլ այն երկրներիշուկամթերքները: ները, ուր պետքէ առաքվենգյուղատնտեսական սկսում են հենց շուՇուկայականհարաբերությունները կայի ձնավորումից, այն է` գյուղատնտեսականմթերքների արտադրության, գնման ն վաճառման համար անհրաժեշտ ու ստեղծելուցն ազատ կառուցվածքներ բազմաբնույթգործունեուդրանցգործելուց:Ագրոմարքեթինգը է է, թյուն որն իր մեջ ներառում հետնյալհիմնականտարրերը՝ աշխատանքսպառմանշուկայիոլորտումգիտահետազոտական ների կատարում,արտադրանքիտեսականու պլանավորում, ն պոտենցիալ սպապահանջարկի անբավարարվածության դեպիսպառող ապրանքարտադրողից ռողներիբացահայտում, ների շարժիուղիների իրացումը ընտրություն, խթանող միջոլրատվությանհացառումներիմշակում, ագրոմարքեթինգային վաքմանարդյունավետ մշակում, համակարգի դրանց պահպանում ն վերամշակում: ռազմավարությանհիմքն ու բաղկացուԱգրոմարքեթինգի ցիչ մասն են կազմում մարքեթինգիհինգ հիմնականգործաիրականացում,ապրանքի ռույթներ` շուկայի հետազոտության կամ ծառայության, գնային քաղաքականությանմշակում ն սահմանում, բաշխմանն իրացմանուղիների որոշում, առնտրի խթանմանմիջոցառումների իրականացում: Մարքեթինգայինմիջոցառումներից յուրաքանչյուրիհաջող է իրացումըկարող օժանդակելսպառողիավելի բարձրբավաու արտադրողիշահութաբերգործունեությանը: րարվածությանը

ենթակառուցվածքներ

Ուստի մարքեթինգիհամակարգիարդյունավետգործունեությունը յուրաքանչյուր տնտեսության համար հանդիսանումէ առանցքայինխնդիր: Ագրոպարենայինոլորտում արդյունավետձեռնարկատիրություն իրականացնելուհամար անհրաժեշտէ տարբերակել առանձնահատկությունները, որոնցիցկարնորագրոմարքեթինգի են՝ ներն ապրանքների դերն ու նշանակությունը, ագրոպարենային աշխատանքայինն արտադրությանժամանակաշրջանի »

չհամընկնումը,

արտադրվողարտադրանքիկախվածությունըբնակլիմայականպայմաններից, հողի, արտադրությանմիջոցների,իրացվողարտադրանքի սեփականությանձների բազմազանությունը, արտադրությանսեզոնայնություննու արտադրանքիստա-

ցումը,

տնտեսվարմանձների ն կազմակերպչականգործընթացների բազմազանությունը, գործունեությանիրականացմանտարբեր ագրոպարենային ն մակարդակները այլն: Ագրոմարքեթինգային ոլորտներիշուկաներնըստ արտադրանքի բնույթի ն ֆիրմաներիմրցակցությանվարքի բաժանվում են հետնյալխմբերի` պարենային ն հումքային ապրանքներիշուկա, որում ընդգրկվումեն ալյուրի ն մի շարք այլ ճյուղերի արտադրությունները: Դրաց բնորոշ գծերն են` արտադրանքիմիաստանտարրությունը,ապրանքիխոշորխմբաքանակների »

դարտացումը,

Շուկայական մարքեթինգիկարնոր տարրերիցէ մրցունակությունը, որն առավել կարնոր է փոքր բիզնեսի համար: Խոշոր բիզնեսըկարող է մեծ գումարներներդնել իր մրցունակությունը բարձրացնելուհամար ն շուկայում հնարավորինս մեծ մասնաբաժին ունենալ: Մակայնփոքրըբիզնեսըմրցունակ լինելու միայն մեկտարբերակ ունի` տարբերվել մրցակիցներից, ն լինել ինքնատիպ շուկայում հանդես գալ ուրույն արժեքով, իսկ մրցունակ լինել նշանակում է ճանաչել մրցակիցներին: Ճապոնիայումփոքը բիզնեսը մրցունակությանհատուկ ոճ է ընտրել ն այն կոչվում է վաճառքիքո պատմությունը:Ըստ որի բիզնեսիսեփականատերն իր կամ իր բիզնեսիպատմությունը Է ներկայացնում հաճախորդինն հենց դրանովԷլ դառնում է գրավիչ:Հայկականբուսականթեյեր արտադրող լավագույնընկերություննիրենց թեյերի տուփի վրա գրում է պատմություն, թե ինչպես են առաջին անգամ քրւլերը հայտնաբերելխոտաբույսերը ն դրանցիցբուժիչ թեյեր պատրաստել: Մարքեթինգըհաջողությամբ ճանաչվելու համար պետք է օգտագործելն պահպանելհետնյալկանոնները` տարածելտեղեկատվություն, կազմակերպելհամտեսին այլ միջոցառումներ, ցուցահանդեսների, մասնակցել տարատեսակ ներկայացուցչությունինտերնետում, աշխատելնոր կապերիստեղծմանհամար: Ագրարային շուկան,որը հանդիսանում է հանրապետության մաս, միացյալշուկայի հիմնական ունի բարդ ներքին կառուցվածքն բաղկացած մասնագիտացված շուկաներից. է հետնյալ գյուղատնտեսական արտադրանքիշուկա, հողի շուկա, (նյութականռեսուրսների) արտադրության միջոցների շուկա, աշխատանքիշուկա, մարքեթինգային ոլորտիշուկան այլն: Վեջին նշված շուկաներից որնէ ւլեկի բացակայության »

» »

բարձրըմակարդակովվերամշակմանպարենային ապրանքներիշուկա: Այդ շուկայական խմբում են ծխախոտի արտադրանքը,հրուշակեղենը,պահածոները,սպառման ենթակալայն տեսականուապրանքները:

դեպքում, խիստիջնում Է շուկայական հարաբերությունների արդյունավետությունը:Անհրաժեշտ է զարգացնել այնպիսի ծառայություն,որը հնարավորություն կըեձեռիառանցապրանինքնուրույնությանըդիպչելու, օգնել ձնավոքարտադրողների րելու պահանջարկին առաջարկիհամամասնություն:Ագրոմարքեթինգիբոլոր էլեմենտներնԷլ անչափկարնորեն, սակայն ն համալիրկիրառումնէ բնութագրում դրանցփոխկապակցված բուն էությունը: մարքեթիեգի Գյուղատետեսությանարտադրությունը ներկայացնումէ ազգայինտետեսությանկարեորձյուղերիցմեկը, որտեղպահպանվում Է ազատ շուկայական մրցակցությանըհամապատասխանշուկայականկառուցվածքնու հարաբերությունների

հտմակարգը:

Ելնելով գյուղատնտեսության առկա ցուցանիշներիցկաու մասէ ռր արտադրության րելի եզրակացնել, տեղաբաշխումն նագիտացումնինչպես ներկա,այնպես էլ հետագապայմաններում մեծ ու վճռորոշ դեր կարող է ունենալսեփականության տարբերձներունեցողտնտեսությունների զարգացման գործում: Շուկայական հարտբերությունների ներկա փուլում գյուղացիականտնտեսություններիմասնագիտացման ժամանակ ապրանքարտադրողի սեփականատեր համար պետք է ընդլայնել նան արտադրանքի իրացմանհնարավորությունները: Պետք է արտադրելայն, ինչ իրացվումէ, այսինքն` արտադրողը պետք է լինի ճկուն ն արագ արձագանքի շուկայի փոփոխվողպա-

հանջներին:

ագրարայինոլորտում իրականացվող Հանրապետության հաջողությունը պայմանավորվումԷ տնտեբարեփոխումների սական կառավարմանմակարդակով: Դրանում կարնորնշաստանում է նակություն ոլորտինտրամադրվողֆինանսական օժանդակությունը,որն, անշուշտ, ճիշտ օգտագործմանդեպքում կարող է նպաստել տնտեսականաճի բարձր տեմպերի ու ապահովմանըերկարատնժամանակահատվածում աղքա62

համեմատաբար կրճատմանը` զգալիորեն մակարդակի տության

կարճ ժամանակահատվաձում: համար, որը պայմազարգացման Արդի համաշխարհային համակարգերիստեղծմամբ՝ նավորվածԷ նոր ինտեգրացիոն են խաղում ոչ թե պարզունակտնտեսական, առաջնայինդեր ն ինովացիոն կապերը:Ուստի, հանայլ գիտատեխնիկական րապետությանպետբյուջեիցգիտությանպահպանմանն զարգացմանհամար պետքէ հատկացվիոչ միայն դրա ծախսային մասի շուրջ մեկ տոկոսը,այլ բավականինշատ ն նույնիսկ դրա ն ավելին, որովհետնժամանակնէ գիտակցել, քառապատիկը չի կարող ունենալ զարոր Հայաստանի Հանրապետությունը առաջընթացին գացմանայլ ուղի, քան գիտատեխնիկական ինռվացիոն տնտեսության զարգացումը, քանի որ կարնոր խնդիրէ համարվում`հանրապետությանամբողջ ագրարային համակարգիկայուն ու արդյունավետգործունեությանապաշուկայիգյուղահովումը, կողմնորոշվածներհանրապետական հագեցումը,որոնքկարող են բավատնտեսականմթերքներով արտադրվելհանրապետությունում: րար քանակությամբ մեջ իր կարնոր Ագրարայինոլորտի ենթակառուցվածքի հան տեղեկատվական ու տեղն դերն ունի խորհրդատվական ձնաարդյունքում մակարգը:Ագրարայինբարեփոխումների մասնագիտական տնտեսություններին վորվածգյուղացիական մատուցելու նպատակով1993թ. ԱՄՆ-ի խորհրդատվություն օժանդակությամբՀՀ դեպարտամենտի գյուղատնտեսության կազմում ստեղծվել են նախարարության գյուղատնտեսության ծառայությունը:Այնուհետն բոլոր մարզե«Ագրոգիտասփյուռ»

գործակալություններ, րում ձնավորվեցինխորհրդատվական մասնաեն ձառայության որոնցաջակցում «Ագրոգիտասփյուռ» ինստիտուտիու բարձրագույն գետներըն գիտահետազոտական ու դասախոսուսումնական հաստատությանգիտնականներն

ները:

ՀՀ

Կառավարության2002թ.օգոստոսի15-ի Պ 1240-Ա որոշմամբ ստեղծվել Է «Գյուղատնտեսության աջակցության հանրապետականկենտրոն»փակ-բաժնետերական ընկերությունը, է որը գործունեությունծավալումերեքհիմնականուղղությունն լրատներովգ̀իտական-ներդրումային, խորհրդատվական

վական-տեղեկատվական:

Համաշխարհային բանկիկողմիցֆինանսավորվող գյուղատնտեսությանբարեփոխումների աջակցությանծրարի շրջանակներումՀՀ բոլոր մարզերում ստեղծվեցինգյուղատնտեսության աջակցությանմարզայինկենտրոններ`ԳԱՄԿ-ներ: Այդ ընկերությունները գյուղացիականտնտեսություններին մատուցում են մասնագիտական խորհրդատվություն,տեղեն կատվություն,սեմինարների ուսուցումներիկազմակերպում, գիտությաննվաճումների,նոր տեխնոլոգիաների, համաշխարն հային փորձիներդրում տեղայնացում,գյուղատնտեսական մթերքներիիրացման նպատակովշուկաների հետազոտում, մարքեթինգային տեղեկատվության ապահովում,ուսուցողական ն դաշտային ցուցադրական պարապմունքներիանցկացում, ն այլն: լրատվությանկազմակերպում ԳԱՀԿ-ի, ԳԱՄԿ-ներին ագրարայինոլորտի գիտնականների մասնակցությամբգյուղացիականտնտեսություններում իրականացվելէ մասնակցողական բնույթի ավելի քան 1018 տեխնոլոգիական գործընթացներ`ուղղորդվելովգյուղատնտեսությանաջակցությանմարզայինկենտրոնների կողմիցառաջնային կարիքներիբացահայտմաննպատակով ված հարցումներովն ուսումնասիրություններով: Հանրապետությանմարզերի914 համայնքներումանց են կացվում խորհրդատվական ծառայություններ:Նշենք, որ զարձնագացածերկրներումխորհրդատվական ծառայությունների

կերպությունը նախկին պետականխորհրդատվականծառայությունն է, որը հիմնադրվելէ 1964թ. ն մինչն 90-ականթվականներըհանդիսացելպետականկառույց ու ֆինանսավորվել է պետական բյուջեից ն մատուցել անվճար ծառայություն: Սակայն1997թ.ծառայությունըպետքէ ունենարսահմանափակ ն անցնել պատասխանատվությամբ ընկերությանկարգավիճակ ինքնաֆինանսավորման:Շոտլանդիայումխորհրդատվական ծառայություններըմատուցվումեն գյուղատնտեսական քոլեջի կողմից, որը ներառումԷ կրթություն, ուսուցում, հետազոտուգործընթացների թյուն, խորհրդատվություն, գյուղատնտեսական ն անցկացում այլն'" Լեհաստանում համակարգը պետականխորհրդատվական ֆինանսավորվումԷ պետականբյուջեից ն կարնոր դերակազարգացման տարություն ունի գյուղի ու գյուղատնտեսության ն ոլորտում պետական քաղաքականությանիրականացման

գործում:

Լիտվայիխորհրդատվական ծառայությանգործունեությունը է գյուղատնտեսական աջակֆինանսավորվում արտադրողների ցության ֆոնդից(պետականբյուջե) ն վճարովիծառայություններիհաշվին: մոդելը, որը համարվում Հոլանդիայիգյուղատնտեսության Է ամենաարդյունավետներից մեկն աշխարհում, ներառում Է հետազոտություն,կրթություն ն ներդրում: Շնորհիվ գյուղատնտեսականգիտելիքներիհամակարգի` գիտատեխնիկական տեղեկատվությունըՀոլանդիայումհասնում է ավելի արագ, քան մյուս երկրներում:Գյուղատնտեսության նախարարության Է կազմում գործում ազգային-խորհրդատվական կենտրոնը (ԾԼՄ), որը ցուցաբերում է տեղեկատվական օգնություն այն ներդրող կազմակերպությունների խորհրդատուներին,որոնք

կազմակերպ

բեր երկրներումայդ ծառայությունների մատուցումը տարբերէ: Մեծ Բրիտանիայում գլխավորխորհրդատվական կազմա-

չչ

ԳԱՀԿ

կազմակերպությունէ, որը 8096-ով ֆինանսավորվումէ պետբյուջեից,իսկ ֆինանսավորմանմնացածմասն ապահովում են ֆերմերային միությունները ն այն կազմակերպությունները, որոնց անդամները շահագրգռվածեն խորհրդատվականու տեղեկատվական ծառայություններիզարգացմանգործում: ն ԳԱՀԿ-ները ԳԱՄԿ-ները հաջողությամբհամագործակցում են միջազգայինմի շարք կազմակերպություններիՄ̀ԱԿ-ի պարենի ն գյուղատնտեսությանկազմակերպություն(ՊԳԿ), (ԳԴ), ԱՍՆ-ի միջազԱՍՆ-ի գյուղատնտեսության դեպարտամենտ գայինզարգացմանգործակալություն(ՍՏՃԾ), ՇՃ8Ծ, ՍԱԼԸՕՑ ն այլնի հետ: Ձեռնարկությունների եվրոպականցանցի (ՁԵՑ) գործունեության շրջանակներումՓՄՁ ԶԱԿ-ի միջոցով աշխատանքներ են իրականացվելՀայաստանում ՁԵՑ-ի գործունեության վերաբերյալտեղեկատվությանտարածման,հայաստանյանն արտասահմանյան ձեռնարկությունների միջն գործարարկապերի հաստատման, գործարար համագործակցության հիմնապաշարիհամալրման,ՁԵՑ-ի անդամկազմակերպությունների միջն կապերի հաստատման ն համագործակցության ընդլայնման ու տեղեկատվությանփոխանակման ն այլ ուղղություն-

ներով:

Գյուղատնտեսությանտեղեկատվականն խորհրդատվական համակարգիզարգացման ուղղություններնեն. հաշվի առնելով գյուղատնտեսության առանձնահատկուվճաթյունները,գյուղատնտեսությունում տնտեսվարողների րունակությունըանհարժեշտ Է համարվումխորհրդատվականծառայություններիհամաֆինանսավորման գերակշռող մասը միջնաժամկետ հեռանկարումապահովել ՀՀ պետան կան բյուջեից այլ աղբյուրներից(համաֆինանսավորման 80-9096-իսահմաններում): մասնաբաժինը պահպանելով աջակցել խոշոր տնտեսություններին խորհրդատվական հետ երկաունեցողկառույցների գործակալների գործառույթ »

րատն պայմանագրայինհարաբերություններիհաստատմանը: գիտականհետազոտություններիարդյունքներիներդրման գործընթացիկատարելագործումը:Կիրառական նշանակություն ունեցող նվաճումների ներդրումը հնարավոր է Այդ գորիրականացնելորնէ կառույցի համակարգմամբ: են աջակգյուղատնտեսական ծառույթը իրականացնում ցությանմարզայինկենտրոնները: Անհերքելի է այն փաստը, որ արտադրությունն արդյունավետ կարելի է կազմակերպելմիայն այն դեպքում, երբ այն գիտատարէ, երբ գիտությանձեռքբերումները հաջողությամբն են ժամանակին ներդրվում արտադրությանմեջ, նպաստելով ինտեգրմանգործընթացին: Ուստիշուկայականհարաբերությունների պետք զարգացումը է ուղեկցվիգիտատեխնիկական առաջընթացինկատմամբարտադրության զգալիորեն բարձրացմամբ,ստեղծագործական արտադնախաձեռնությանխթանմամբ,գիտատեխնիկական րանքիշուկայի ձնավորմամբ: Ներկայումսհանրապետությունը Է ագրարային բարեփոխումներիշարունակական գտնվում փուլում, որի արդյունքում շարունակվումեն գյուղատնտեսական սպասարկման,գյուղմթերքներիվերամշակմանու իրացման ոլորտներիգործունեության բարելավմանգործընթացները: Գյուղատնտեսության ոլորտում առավելպատասխանատու մեկը գյուղատնտեսության ապահովագրումիջոցառումներից թյունն է: Ապահովագրական գործող համակարգիներդրման է ոլորտում արդյունավետությանհիմնականնախադրյալներից հստակեցումը: իրականացվողքաղաքականության Առաջին հերթին անհրաժեշտ է ապահովել ագրարային հատվածի համաչափ զարգացումը,որը կհանգեցնիգյուղատնտեսականհողօգտագործողների կենսամակարդակի, ինչպես նան վճարունակության բարձրացմանը, որի արդյունքումտպածառայություններից օգտվելըկդառնամատչելի: հովագրական

Գյուղատնտեսության ապահովագրությունըպետքէ իրականացնել պետության համաֆինանսավորմանսկզբունքով: Պետությանկողմիցներկայումսն առաջիկայումուղղվող ֆինանսական միջոցների մի մասը, որը նախատեսվում է գյուղահողօգտագործողների տնտեսական վարկերիսուբսիդավորմանը, է հատկացնելհանրապետությունումռիսնպատակահարմար ապակերիգնահատմանը,իսկ այնուհեւոն գյուղատնետեսության առնտհովագրությանհամաֆինանսավորմանը: Միաժամանակ րաշրջանառությանհաշվեկշռի բարելավման, երկրի պարենային անվտանգության հիմնախնդրիլուծման, վերամշակող արդյունաբերությունը տեղականհումքով ապահովմանմակարդակի բարձրացմանգործում ապահովագրական համակարգի է : ներդրումնառաջնայինգործոններից Պետականմասնակցությունըռիսկերի ապահովագրման է երեք կողմերիմիջն` հարցում փաստացիդիվերսիֆիկացնում ապահովագրողներ,ապահովագրողներն պետություն, ինչը նպաստավորէ նան պետությանհամար պահուստայինհիմհամեմանադրամիցվնասներիմիակողմանիփոխհատուցման

տությամբ:

Գյուղատնտեսության ապահովագրությանը պետության կողմից աջակցությունըկիրառվում Է բազմաթիվերկրներում, առավելապեսզարգացածերկրներում ն այդ միանգամայն ուսանելի է Հայաստանիհամար: Գյուղատնտեսությունում ապահովագրական համակարգի ն ռիսկերի կառավարմանարդյունավետությանբարձրացումը պայմանավորվածէ այդ ոլորտի ն գյուղականտարածքների (համայնքների)ներդաշնակզարգացմամբ,որը պետք է ապահովել պետականքաղաքականության իրականացման շնորհիվ:

ԳԼՈՒԽ

ՀՀ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

2.1.

ՈԼՈՐՏԻ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ

ԵՎ

ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸ

Ագրարայինոլորտի ներկայիս ֆինանսավորումը կարգավորմանուղիները

ն.

րվ զարգացմանհիմնականձյուղերից մեկը, ուստի նրա առաջընԳյուղատնտեսություն, թր

համարվում

Հ.

տնտեսության թ)

տնտեսություններից մինչն սկսածանհատ գյուղացիական շատ կարնոր են խոշոր ֆերմերայինկազմակերպությունները, Հայաստանիարտադրությանարդյունավետությանբարձրացթացը,

ման

գործում:

համաՀայաստանիՀանրապետության ագրոպարենային կարգումվերջինտարիներինկատարվելեն զգալիներդրումներ, տարեցտարիաճել են դրանցծավալները,սակայնայն դեռնս չի պահանջները: կարող բավարարելգյուղատնտեսության ՀՀ Կառավարության առանցքայինփոքաղաքականության միասնական փոխություններիցէ գյուղի ն գյուղատնտեսության խնդիրների դիտարկումը, ուստի կառավարության կողմից հաստատված «ՀՀ. գյուղի ն գյուղատնտեսության2010-2020թթ. համաձայն հետագա կայուն զարգացմանռազմավարության» տարիներին գյուղատնտեսությանոլորտին հատկացվածֆինանսավորման գումարներըուղղվածեն եղել ոլորտի զարգաց-

մանը ն արտադրությանխթանմանը: պետականուղղակի հովանավորուԳյուղատնտեսության թյունը, ելնելով երկրի յուրահատկություններից,ընդունել Է ֆինանսավորմանտարբերձներ, որոնց դրսնորումներիցմեկը

են, որոնք իրակապետականբյուջեիցտրվող դոտացիաներն են նացնում որոշ վնասաբեր գյուղատնտեսական ճյուղերիֆինանսավորում` փոխհատուցելով իրացումիցստացվածվնասները: են Ինչպես ցույց տալիս ուսումնասիրությունները,բոլոր մարզերի գյուղացիականտնտեսություններումգյուղատնտեսական արտադրությանարդյունավետության բարձրացմանը են` խոչընդոտող պատճառները շատ ֆինանսական,հարկային,վարկայինհամակարգերում, ինչպես նան բազմաթիվեն ՀՀ օրենսդրությունումոլորտումտեղգտածթերությունները: Հ2-ում հիմնակաԳյուղատնտեսությանֆինանսավորումը նում կատարվումէ բանկայինհամակարգի միջոցով:Հատկաեն ւվես վերոնշյալոլորտում կարնորվում նռրամուծությունների իրականացումնու արմատավորումը:Եվ այդ նորամուծությունների ֆինանսավորմանաղբյուրներնեն հանդիսանում` ն փորբյուջետայինն ոչ բյուջետային,գիտահետազոտական ձարարականաշխատանքների նպատակովհատկացվածմինան ջոցները,ինչպես տարբեր առետրայինկառուցվածքների ֆինանսական ռեսուրսները,հատուկլիազորվածներդրումային բանկերիվարկերը,արտադրականկազմակերպություններին տրամադրվող օտարերկրյաներդրումները,ազգայինն արտասահմանյան գիտականհիմնադրամների ֆիզիկական միջոցները, ն անձանցմասնավորներդրումները այլն: Գյուղատնտեսության գծովայդ ծրագրերը ֆինանսավորման են` ուղղվել ն հացահատիկային հացահատիկային մշատնտեսության ն կաբույսերիսերմաբուծությանզարգացմանը ինքնաբավութրսնմակարդակիբարձրացմանը, հողերիբերրիությանպահպանմաննու բարելավմանը, բույսերիվնասակարօրգանիզմների զարգացբազմացման, ման ու տարածմանհետազոտություններին ն կանխար»

գելմանը,

տրամադրվողվարկերիմատչեգյուղատնտեսությունում սուբսիդավորում), (տոկոսադրույքի լիությանբարձրացմանը հիմնականռեսուրսօգտագործվող գյուղատնտեսությունում դիզելայինվառելաների (հանքայինպարարտանյութեր, բարձրացմանը, նյութ) մատչելիության պատվաստման, ոլորտիկենդանիների գյուղատնտեսության կանխարգելմանը: հիվանդությունների ու վերլուծություններըվկայում Ուսումնասիրություններն են այն մասին, որ գյուղատնտեսության ոլորտում պետական բուջեից կատարվող ֆինանսավորումըվերջին տարիներին համեմատ 2008-2009թթ. է, որը մեծ մասամբհետնանք կրճատվել է պետականաջակցության մարտավարուքաղաքականության Դրանցիցկարող ենք նշել այն, ռր 2010թ. թյան փոփոխության: հացահատիտնտեսություններին գյուղացիական դադարեցվեց 1 հա-ի հաշվով35 ցանքատարածության կայինմշակաբույսերի 2014 թվակաՄիաժամանակ հազ. դրամիսուբսիդավորումը: 2008թ. փաստացիֆինանսավորումը նին գյուղատնտեսության է համեմատությամբկրճատվել 16.496-ով,2009թ.-ինկատմամբ այն ավելացելէ 43.306-ով,իսկ ահա 2013թ. համեմատությամբ «

12.696-ով:

ֆինանՎերջինտարիներին(2011-2014թթ.)պլանավորված սական ծախսերը հիմնականում 10096-ովիրականացվելեն (տե՛սաղյուսակ2.1.1-ը): միայնանտառտնտեսություններում Ըստ աղյուսակ2.1.1-ի 2012թ. գյուղատնտեսության բնույթի ծախսերը կազմել են 9.1 մլրդ դրամ կամ ծրագրավորվածի է ՕՏԷԿ զարպայմանավորված 74.896-ը:Շեղումըհիմնականում ն ԳԶՄՀ աջակցությամբ իրահիմնադրամի գացմանմիջազգային վարկային ստեղծում» կանացվող«Գյուղականկարողությունների իրաաջակցությամբ թագավորության ծրագրերին Դանիական դրաֆերմերներին» հնարավորություն կանացվող«Շուկայական մաշնորհայինծրագրիշրջանակներումթ̀երակատարմամբ:

հիմնադրամիջազգային զարգացման Գլուղատնտեսության

Աղյուսակ21.1 ՀՀ

փաստացիկատարողականը պետական բյուջեիծախսերի ըստ 2008-2014թթ. գյուղատնտեսության ոլորտում`

Ների

մլն դրամ թվում

Ներատլալ,այդ անտառտնետե Ընդամենը|գյուղատնտե-|

Բյուջե

Պլանավորված

Փաստացի Փաստացի

սություն

361122|

գծ կտտարողական, Պլանավորված

Փաստացի

40.036.,6

136712

18315 14882

116:8

7.809:3

7.171.7

59,9 |

| 22.4045

.|20952,8

93,5

916,0

853.3

32.011,6

| |

ծե կատարողական 36.289.9 6.438.3

| |2011 |Պլանավորված

100.5

Փաստացի

42.382.1 5.808,4

արական

ոլ

Սարա ական

|Պլանավորված Փատռազի

235253||

| 29.061.8 | 35.750,9

104.1 123.0

121.693

762.7 130394 762.7 12028,4 92,2 100,0

111464

25971.4 Փաստացի 21896,9 9105,9 74.8 84,3 օծ |Պլանավորված

11115909

18175,9

9332.6

204635

9851.4 10263,9 1176,2

789.0

80543

100.0 64,5 83,7 77:3 օծ արլ անան 25296,7128712 10263.9 7548.9 ՝

|Պլանավորված

Փաստացի

տաստացի

աԱ

ո «է

80.9

76.5

Ֆինանսներինախարարության տվյալներիհիմանվրա ԿՈ. ուոճուոող

100.0 15,6

..2 կառավարությա մլնդրամը 100.2

հաշվին: ոլորտինտրամադրվածհատկացումԳյուղատնտեսական է 25 ծրագիր,այդ թվում արտաքին ների հաշվին իրականացվել են 4 վարկայինն 3 դրամա աջակցությամբֆինանսավորվել

ման

33.051,0 11.545,7 1.918.1 19,586,9 24.482,5 10,951,9 1.789,1 11.741,5

Փաստաղզի

սություն

74,7 կատարողական.96 Պլանավորված 35.934,0 11.698,2

Փաստացի

ոռոգում Գոր

«Գյուղականկարողությունմի աջակցությամբիրականացվող ծախսվելէ ների ստեղծում»վարկայինծրագրիշրջանակներում 435.2 մլն դրամ, որից 335 մլն դրամը վարկայինմիջոցներից, ն համաֆինանսավորա վ ե ֆի իսկ

շնորհայինծրագրեր: բնույթիծախսերըկազմելեն 9.3 2013թ.գյուղատնտեսական են 26 83.796-ը:Իրականացվել մլրդ դրամ կամ ծրագրավորվածի ծրագրեր, այդ թվում արտաքին աջակցությամբ ֆինանսան6 դրամաշնորհային ծրագիր: է 4 վարկային վորվել

հիմնադրամի միջազգային զարգացման Գյուղատնտեսության աջակցությամբիրականացվողգյուղականկարողությունների ծախսվել ծրագրիշրջանակներում ստեղծում` վարկային է շուրջ 359 մլն դրամ,որից332.3 մլն դրամը`վարկային միջոցներից հաշվին: համաֆինանսավորման մլնդրամըՀՀ կառավարության բնույթի ծախսերը կազմել են 2014թ. գյուղատնտեսության 9.7 մլրդ դրամ կամ ծրագրավորվածի 7.596-ը: Նախորդ տարվա 318.8 մլն դրամովկամ են համեմատ այդ ծախսերըավելացել

3.456-ով:

ոլորտին կատարվածհատկացումԳյուղատնտեսության ն այդ թվում` արտաքի ներիհաշվին իրականացվել է 28 ծրագիր, ֆինանսավորվել աջակցությամբ է 3 վարկայինն7 դրամաշնորհայինծրագրիր: ծրագրի ստեղծում`վարկային Գյուղականկարողությունների շրջանակներումծախսվել է 541.9 մլն դրամ: Գյուղատնտեսության ոլորտին տրամադրվողվարկերի տոկոսադբույքիսուբծախսերը2012թ.կազմելեն 518 մլն դրամ,2013թ. սիդավորման

872.5 մլն դրամ, կամ 2012թ.՝ համեմամլն դրամ ն 2014թ.՝ տությամբավելացել 37.590-ով: է 5196-ով,2013թ.համեմատությամբ տնտեսական Եվրասիական միությանըանդամակցությունը 634.5

նպաստավոր պայմաններկստեղծիգյուղատնտեսական ծագ-

մամբ արտադրատեսակների արտահանմանծավալներիավելացմանհամար,ինչը կարնորնախադրյալ է տեղականարտադրության ծավալներիաճի, նոր տեխնոլոգիաներիներդրման, արտաքիններդրումներիավելացմանն գյուղատնտեսությունում տնտեսվարողների եկամուտներիավելացմանհամար: Հանրապետությանգյուղական տարածքներիզարգացման հիմնահարցերըմշտապեսեղել են 22 կառավարությանուշադրության կենտրոնում:Ուստի այդ առումով Էլ գյուղատնտեսուէ իրակաթյան նախարարությունըմշտապեսաշխատանքներ նացնումարտասահմանյան երկրներին միջազգայինտնտեսահետ` բազմակողմանիկապերի կան կազմակերպությունների հաստատման ն փոխշահավետհամագործակցությանապահովմանուղղությամբ:Միաժամանակբազմաթիվհիմնախնդիրների լուծման նպատակովֆինանսական միջոցներ են ներգրավվելմիջազգայինդոնորկազմակերպություններից, ինչպես նան իրականացվել իրականացվում են համաֆինանսավորում ն ն շահառուների կողվից: Նշենք դրանցից ՀՀ կառավարության

ամենակարնորները:

Այխպես`Համաշխարհայինբանկիմիջոցովիրականացվել Է «Համայնքների ռեսուրսներիկառավարմանն գյուղատնտեսության մրցակցությանծրագիրը»,որի շնորհիվ 2011-2014թթ. ծախսվել է 7,4 մլրդ դրամի չափով ֆինանսականմիջոցներ: Գյուղատնտեսության զարգացմանմիջազգայինհիմնադրամի (ԳԶՄՀ) միջոցներից գլուղական վայրերի հզորությունների ստեղծմանծրագրի շրջանակներումծախսվել է մոտ 5 մլրդ դրամ: ՆԱԵԵ միջազգայինզարգացմանհիմնադրամիմիջոցով 2011-2014թթ.գյուղական վայրերիհզորություններիստեղծման

շրջանակներում ծախսվել է 6,3 մլրդ դրամ, իսկ Աջակցություն «Ֆերմերներիհւսմար մարքեթինգիհնարավորություններ» դրա420,6 մաշնորհային ծրագրիշրջանակներում ծախսվել մլն դրամ: է ն ՄԱԿ-ի գյուղատնտեսության պարենիկազմակերպության Է (ՃՕ)-ի կողմից աջակցություն ցուցաբերվելսպանդանոցների ստեղծման,բուսաբուծությանն սերմաբուծությանհամակարգերիզարգացման,22-ում ժամանակավորբացօդյա գյուղատնտեսական շուկաներիհիմնադրման, ձկնարդյունաբերության ն կարողությունների ուժեղացման այլ ուղղություններիհամար: Չորային գոտիներում գյուղատնտեսականհետազոտուՀանթյուններիմիջազգայինկենտրոնՈԱՇՃՏՆԾՃ)«Հայաստանի րապետության գյուղատնտեսության նախարարության ն Չորայինգոտիներում գյուղատնտեսական հետազոտությունների

ՈՇՃՏՆԾ4Ճ)

միջազգայինկենտրոնի միջն համագործակցության մասին» համաձայնագրիշրջանակներումհամատեղ աշխատանքներիիրականացում, տարածաշրջանային տարեկաննիստի, սեմինարների, գիտաժողովներիկազմակերպում ն Հայաստանիմասնակցությանապահովում:Գյուղատնտեսությանարդյունավետության համարկարնորնշանակությունունի արտադրության վարկավորումը: Որքան էլ այն մատչելիչլինի գյուղացիական տնտեսություններիհամար, այնուամենայնիվամեն տարի գարնանգյուղատնտեսական աշխատանքները սկսելիս առաջինհերթինբախվումեն դրամականմիջոցներիհայթայթմանը: Ուստի տարեցտարիգյուղատնտեսական վարկավորման ծավալներիավելացումնառնտրայինբանկերիկողմիցիր դրականազդեցությունն է թողել ագրարայինոլորտի զարգացման վրա: վարկաԱռնտրայինբանկերիկողմիցգյուղատնտեսության վորմանծավալներըավելացելեն, սակայնայն դեռնս չի ապահովում սպասվածարդյունքը: Այսպես,2000թ. 7 մլրդ դրամից ավելացել գյուղատնտեսական վարկավորումն է մինչն 114 մլրդ -

դրամի 2014թ.-ի վերջի դրությամբ: Դա իր ազդեցություննէ թողել համախառններքին արդյունքի աձի վրա, որի վկայությունն է գծապատկեր2.1.1-ում ներկայացված վիճակագրական

տվյալները: |

մլն դրամ 1000000.0

900000,9

800000.0

աաա»

աԼ

Տրոտ

առատ

427255.9

300000.0 200000.0

աարվու

3440.0 Ն

866.

ԱՎ

2005թ. 2000թ. 2007թ. 2008թ.

ողա ԷՀ--

2003թ 2010թ. 2011թ. 2012թ.

18325:0

2013թ. 2014թ.

ակ անատե

| |

21.1. Գյուղատնտեսության Գծապատկեր համախառն ներքին արդյունքըն վարկավորման ծավալներն ըստ 2005-2014թթ.:

Այսպես, օրինակ, 10 տարվաընթացքումգյուղատնտեսությանհամախառն ներքինարդյունքնավելացել Է 2,3 անգամ,իսկ վարկավորման գումարները` անգամ,այնուամենայնիվվարկավորմանպահանջըդեռնսմեծ է զյուղատնտեսության մեջ: Ըստ ներկայացված գծապատկերի,ակնհայտէ համախառն ն ներքինարդյունքի գյուղատնտեսության վերաորակավորվածներիփոխադարձ կապը:Ուստի այդ գործընթացըպահպանելու համար կարնորվում Է գյուղատնտեսության վարկավորման բարելավմանհամար գրավադրմանմեխանիզմներիկատարելագործումը,վարկայինտոկոսադրույքի իջեցումը,սուբսիդավորման մասնաբաժնիավելացումըն մարմանժամկետներիավելացումը: Ներկայումս ՀայաստանիՀանրապետությանողջ տարած76

քում տրամադրվումեն մատչելիտոկոսադրույքով վարկեր:Տրաեն, մադրվողվարկերը առավելագույնը1496 տոկոսադրույքով է պետությանկողմից, ռրից տոկոսային կետըսուբսիդավորվում առավելկարիքավոր,225 համայնքների իսկ հանրապետության վարկառուներինսուբսիդավորվումէ 6 տոկոսայինկետով: տրամադրվող Յուրաքանչյուրգյուղացիական տնտեսությանը վարկերիմայր գումարըկազմումէ3մլն դրամ՝ տարիմարման ժամկետով: Սուբսիդավորմանշրջանակներումտրամադրվող կոնկրետճյուղի վարկերըպետքէ ունենան հասցեականություն կամ արտադրանքիարտադրությանգծով:Վարկերիգումարը մինչն 10 տարի ն նվազեցնել պետքԼ դարձնելերկարաժամկետ,

է տոկոսադրույքը կարնոր վարկի մինչն2-300: Առանձնապես

ձնավորմանգործընթացիմատչելիությունը,քանի որ միայն հնարավորկլինի այս դեպքում է, որ գյուղատնտեսությունում արդյունավետ ապահովում: ներդրումայինգործընթացի Այսպիսով, նշենք որ գյուղատնտեսությանզարգացման նշանակություն ունիագրարային ոլորտի գործումկարնորագույն մնում է վարկավորմանհետագա բարելավումը:Այն դեռնս խնդիրներիցմեկը,որի լուծման համար ռլռրտի կարնորագույն ֆինանսականկաանհրաժեշտէ ստեղծել մասնագիտացված կամզարգացող երկրներիօրինակով:Քանի ռույցներ`զարգացած ռր դրանով իսկ հնարավոր պայմաններկստեղծվեն`ֆինանսական շուկայի ն շուկայականմեխանիզմներիմիջոցով մասնավոր կապիտալիմուտքիապահովումըգյուղատնտեսության ֆինանսավորմանոլորտ: Եվ միաժամանակմիջազգայինկազն հիմնադրամներից ստացվողմիջոցներն մակերպություններից է էլ պետք օգտագործելերկարաժամկետծրագրերիիրականացման համար:

2.2.

Ագրարայինոլորտի ֆինանսավորմաննոր մեխանիզմներիդրսնորումները ՀՀ-ում

Ցանկացածերկրում, այդ թվում նան 22-ում գյուդատնտեսությունը եղել ն մնալու է տնտեսության առաջատար ձյուղերից ն մեկը, քանի որ առանց տվյալ ոլորտի գյուղի զարգացման դժվար Է հասնել հանրապետության ողջ տնտեսությանբարելավմանը: Գյուղատնտեսականարտադրության զարգացման նպատակնէ բավարարելգյուղատնտեսական մթերքների նկատն մամբբնակչության գյուղատնտեսական հումքի բազայիվրա աշխատողարդյունաբերականկազմակերպությունների աճող պահանջմունքները: Պետականֆինանսական միջոցներիսղության,ոչ կայունն նպատակայինֆինանսավորմանարդյունքում դժվար Է դառնում խոսել գյուղատնտեսության զարգացմանընպաստողֆիու հստակ նպատակաուղղված նանսավորման քաղաքականության մասին: Մի կողմից առկա սահմանափակպետական միջոցները պետք է օգտագործվենառավել արդյունավետ ն նպատակային`կողմնորոշվածզարգացումապահովողերկարաժամկետծրագրերիիրականացումը,մյուս կողմից պետական քաղաքականությունը գյուղատնտեսությանֆինանսավորման ոլորտում պետք է ուղղվի մասնավորկապիտալիհամար են մանն ծ բարենպաստ պայմաններիստեղծմանը, որոնք ֆինանսական ն շուկայի շուկայական մեխանիզմների միջոցով կուղղորդվեն դեպի զյուղատնտեսությանոլորտի բարելավմանը:Անհրաժեշտ է նշել, որ վերջինիս հետ կապված կարնորվում են ինչպես պետությանկողմիցբյուջեռվնախատեսված ֆինանսավորումը, այնպես էլ ֆինանսականշուկայում բանկերիկողմից գյուղատնտեսականվարկավորումը,այդ թվումմ̀իջազգայինֆինանսական կազմակերպությունների կողմիցտրամադրված միջոց-

ները:

2011թ. սկսաձ 22 կառավարության կողմիցսկսվեցմի քանի ծրագրերիիրահիմնականուղղություններովհամակարգված ուղերին ն գյուղատնտեսության որն ո աձ անացում, կ ժ Գող ին ուղղվածէր գյուղերի

թ)

աջակցմանը: ՀՀ կառավարությանկողմից հաստատված «ՀՀ գյուղի ն զյուղատնտեսության2010-2020թթ. կայուն զարգացմանռազոլորտի կայուն մավարության»համաձայնզյուղատնտեսության են պետականբյուջեից հատկացվող զարգացմանընպաստել մի շարք ծրագրերիիրականացմաննուղղված գումարները, որոնք ընդհանուր առմամբ2010-2014թթ.համար հետնյալներն են (տե՛սաղյուսակ 2.2.1-ը): 2.2.1 Աղյուսակ

ՀՀ պետական ֆինանսավորումն բյուջեիցգյուղատնտեսության ո"ստ 2010-2014թթ. »Բ

Հի|

Միջոցառման անվանումը Բույսերիպաշտպանության

միջոցառումներ

|2010

Աա

| 2011 | 2012 | 2013 | 2014

1500|

կենդանիների1000.0|

Թյուղականխորհրդատվական ծառայությունների իրականացում

1832|

կենդանիների |Գլուղատնտեսության |

մյեՀՀդրամ

1000.0|

15001

1500|

1020.4| 1.109.5| 1.136.5

2931| 298616)

185.0| 190.898| 224318|

2233|

293.0

625.0|

550.0

7172|

լաբորատոր հիվանդությունների ն կենդանական ախտորոշման ծագումունեցողհումքին նյութի միջոցառումփորձաքննության ների իրականացում

լՊետական աջակցությունգյուղա- | 5580| տնտեսական հողօգտագործողներին

5500|

625.|

1Անտառպահպանական ծառայություն

70871

733061

Լ ՀՀ

735.0|

Ընդամենը

2811.2)

2892.693051.394|

2012-2015թթ.: ֆինանսներինախարարություն

3120, 4| 3447.8

Ըստ

աղյուսակ 2.2.1-ում

բերված տվյալների,պարզվում է,

բյուջեիցֆինանսավորվող միջոցներըհիմնականումուղղված այնպիսիխնդիրների լուծմանը,ինչպիսիքեն՝ մասնավորապես բույսերի պաշտպանությունը,կենդանիներիպատվաստումը, գյուղական խորհրդատվականծառայությունների իրականացումը ն այլն: Միաժամանակվիճակագրական տվյալներըվկաեն, յում որ գյուղատնտեսության բյուջեից ֆինանսավորվողմիավելանում են: Այսպես` օրինակ,2014թ. ջոցներըտարեցտարի այն 2010թ. ավելացելէ 22.676-ով,իսկ նախորդ համեմատությամբ տարվա(2013թ.)նկատմամբ10.596-ով: Ըստ առանձինուղղվածության2014թ.համեմատած 2010թ.-ի ծահետ, 89.196-ովավելացելեն գյուղականխորհրդատվական ռայություններիմիջոցառումները,59.496-ով գյուղատնտեսության կենդանիների հիվանդությունների լաբորատոր ախտորոշման ն կենդանականծագում ունեցողհումքի ու նյութի փորձաքննությանմիջոցառումներիիրականացմանմիջոցառումները ն այլն: Երկար ժամանակ է ինչ հանրապետությունումմի շարք առնտրայինբանկերի ու վարկային կազմակերպությունների կողմիցիրականացվումէ գյուղատնտեսությանվարկավորում, սակայն այդ առավել շատ հանդիպողդժվարուգործընթացում են թյուններից վարկերիբարձրտոկոսադրույքները, ն երկարաժամկետ վարկերիգրեթեբացակայությունը, միջին հետ կապվածհիմնախնդիրվարկերիղիմացգրավադրման որ

են

ները,

վարկատուկազմակերպություններում դիմումների(բիզնես պլանների)առջն դրվողխիստպահանջները,

բիզնեսպլաններիցածրորակը ն այլն:

Վարկավորմանգործընթացումառանձնակիկարնորություն

ժամկետայներկայացնում վարկավորմանպայմանները` նություն, տոկոսադրույքներ,արժույթ, տպահովվածությունն այլն: Ժամկետայնությանտեսանկյունիցհատկապեսկարնոր են երկարաժամկետ վարկերը,որոնք թույլ կտան ուղղել դրանք են

տեխերկարատնօգտագործմանգույքիգ̀յուղատնտեսական անասնագլխիձեռքբերմանը՝ ապանիկայի,հողատարածքների,

հովելով եկամուտներերկարաժամկետ ժամանակահատվածի է համար: Սակայն պետք նշել այն իրողությունը, որ վերոնշյալ տնտեվարկերը,ընդհանուրառմամբ,ուղղվելովզյուղացիական չեն տրամադրվումկոնկրետ սություններիֆինանսավորմանը

ձեռքբերում,մշակվող հողատարածքնպատակով(տեխնիկայի ներին գյուղացիական իսկ դրանց տնտեսությունների ընդլայնում), ոչ նպատակայինօգտագործումն, ըստ էության, չի փոխում որնիցե բան, ն արդյունքում չեն փոխհատուցվումայն վնասները,որոնք առաջանումեն ներգրավվածվարկերըոչ արտադրական նպատակով օգտագործելուդեպքում: Գյուղատնտեսականարտադրությամբ զբաղվողարտադն նրանցգործունեուրողներիմրցունակությունըբարձրացնելու թյանհամարնպաստավոր պայմաններ ստեղծելունպատակով, հանրապետության կառավարության կողմիցիրականացվումէ որոշակի ֆիսկալ քաղաքականություն՝ հարկայինն մաքսային արտոնություններտրամադրելումիջոցով:Գյուղացիականտնտե-

սությունների գործունեությունը բարելավելու

աջակցելու որոշմամբՀՀ կառան

նպատակով2011թ. մարտի 31-ի 349-Ն վարությունըհաստատելէ «Գյուղատնտեսության ոլորտինտրամադրող վարկերիտոկոսադրույքների սուբսիդավորմանկարգը», հաըստ որի՝սահմանվել է թիրախայինտարածաշրջանների համար առաջնահերթ մայնքներումգյուղատնտեսության համարԿ

վող ոլորտներում զբաղված ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց տրամադրվող վարկերի տոկոսադրույքի մասնակի

սուբսիդավորմանգործընթացը:

Գյուղատնտեսության,այդ թվում գյուղացիական տնտեսություններիաջակցությանբարեփոխումներըն դրանց տարբերակվածզարգացումնառաջ է բերում սուբսիդիաների վճարմանհամակարգիփոփոխության անհրաժեշտություն: Դա շատ կարնոր է, որովհետն սուբսիդավորմանազդեցությունն արտադրության,առնտրայինգործընթացի,ինչպես նան շրջակա միջավայրիվրա, կախվածէ այն հանգամանքից, թե ինչպես կամ ինչ ուղիով են տվյալ սուբսիդիաներըտրամադրվում ֆերմերներին:Ընդհանուր առմամբ, ըստ վիճակագրական տվյալների,սուբսիդավորմամբտրամադրվողվարկերի առավելագույնգումարը 3 մլն դրամ է, մարման ժամկետը 2 են առավելագույնը1496-ով: տարի,ն որոնք տրամադրվում Առնտրայինբանկերին վարկայինկազմակերպությունների կողմից հատկացվող վարկերը տոկոսադրույքների4-646-ով սուբսիդավորվելեն, ն գյուղացինվարկը փաստացիստացել է 10, կամ 896-ով: Տոկոսադրույքների սուբսիդավորումըկախված Է եղել նրանից, թե որ համայնքում է բնակվում գյուղացին: Այսպես` պարզաբանմանհամար նշենք, որ 225 կարիքավոր գյուղական համայնքներինսուբսիդավորմանտոկոսադրույքն առավելագույերկազմել է 606'": Սուբսիդավորմանծրագրինառավելակտիվորենմասնակեն Լոռու, Վայոցձորի ցել Արմավիրի,Արարատի,Արագածոտնի, մարզերիգյուղացիականտնտեսությունների54 հազար շահառուներ, իսկ ՀՀ կառավարությունն էլ նախատեսումէ ավելացնան

ՀՀ

կառավարության որոշում:

նել գյուղատնտեսությանոլորտին տրամադրվողվարկերի տո-

կոսադրույքներիսուբսիդավորմանծավալը: Հայաստանի 2015

սության ոլորտին տրամադրվողվարկերի սուբսիդավորման նպատակովհատկացվելէ ավելի քան 290 մլն դրամով ավելի գումար, քան նախորդտարի, ինչը հնարավորություն է տալիս 4 ն 696-ի փոխարեն երկրի բոլոր համայնքների տարբերակված համար կիրառել վարկերիտոկոսադրույքների696-այինկետի սուբսիդավորում'շ: Թվում էր, թե պետությանաջակցությունըշոշափելի կլինի գյուղացու համար,ռակայնապարդյուն:Նույնիսկ համեմատաչեն կարողանումմարել բար մատչելի վարկերըգյուղացիները ն բացի այդ, ոչ բոլոր գյուղացիական տնտեսություններինեն հասանելի մատչելի վարկերը: Օրինակ, Արմավիրի մարզի Այգեշատհամայնքումսուբսիդավորվողվարկերըգյուղացիական ն տրամադրելեն ըստ ժամանակացույցի, տնտեսություններին արդյունքումհամայնքիգյուղացիներըչեն կարողացելարտոնյալ վարկ ստանալ,քանի որ, երբ հերթը հասել է տոկոսադրույքով իրենցվ̀արկի գումարը վերջացելէ: Ընդ որում, տրամադրվող վարկերը երկու տարով են, որից մայր գումարի ն տոկոսա6 ամիս: Վարկերըհիմդրույքիմարմանարտոնյալժամկետը՝ հողագործունականում տրամադրվելեն անասնապահության, թյան ն սերմերիձեռքբերմանհամար: Այս վարկայինռեսուրսից կարողացելեն օգտվելայն գյուղացիները,որոնքվերջիներկու տարվա կտրվածքովառնտրայինբանկերում կամ վարկային չեն ունեցելժամկետանցվարկեր: կազմակերպություններում

թվականի պետբյուջեով գյուղատնտե-

չ2

որոշում: կառավարության

Աղյուսակ2.2.2

2011-2014թթ. ժամանակահատվածում սուբսիդավորմամբ տրամադրված վարկերի վերաբերյալամփոփհաշվետվություն'" չհ|

|Արմավիր

14.833.587.00

|Արարատ

9.283.463.000

|Արագածոտն

|Շիրակ

5.506.155.000 6.694.320.000

|Կոտայք

4.335.449.000

|Լոռի

3.732. 135.000

|Տավուշ

|Գեղարքուեիք

3.07

լՍյուկիք

(Վայոցձոր

|Երկան

3.418.600.000 1.213.660.000 49.900.000

25.8

330.746.824

853.652 855.126 987.217 740.596

17.3

832.137

162.641.364 139.982.688

85.412.063

1.240.000

912.331

221.191.193

41.767.928

1.268.738

62984

54.693.ճ39.000

10.8

9.3

6.0

863.921 1.067.645 695.109 2.495.000

115.999.900

10.2

678.113

88.839.413

(սլ3: 5.սլ.3)

353.988.751 303.235.528

2.555.130.000

Ընդամենը

16259 10875

5.6 5.1

0.03

1.744.074.390.

100.0

ՀՀ կառավարության Կժաործէզ.Յող Գյուղատնտեսական վարկերիսուբսիդավորումը կողմից:

Աղյուսակ2.2.3

սուբսիդավորմամբ 2011-2014թթ.ժամանակահատվածում բանկերիկողմիցտրամադրված Վարկատուներին ամփո հաշվետվություն տրամադրված վարկերիվերաբերյալ

Ներգրավվաձ|Տրամադրված | Վարկերի Հհ|

Շուկաներիանվանումը

«ԱԿԲԱ-ԳՐԵԴԻՏ

ԱԳՐԻԿՈԼ

Բանկ»ՓԲԸ

խԿՊրոՎրեդիտ բանկ»ՓԲԸ

խԿԿՎոնվերս բանկ»ՓԲԸ

բանկ»ՓԲԸ լ(«Արդշին

ԿՎՏԲ

բանկՀայաստան»ՓԲԸ

Ընդամենը

Կ.

50.458.633.000 60509 3.253.161.000

783.015.000 194. 170.000 4.660.000 54.693.639.000

833.903

1.619.915.667 `

8(սյ.4: շա

96.1

97.964.576

1.761.322

17.611.899 8.582.249

1.556.690

0.8

1.604.711

0.2

62.984

ՀՀ կառավարության կողմից: վարկերիսուբսիդավորումը Գյուղատնտեասկան Կոր-եծէզ.ոող

0.0

100.0

Ինչպես երնում Է աղյուսակ 2.2.2-ից, սուբսիդավորման ծրագրինառավելակտիվորենմասնակցելեն Արմավիրի,ԱրաԼոռու մարզերի տնտեսուրատի,Արագածոտնի, գյուղացիական

թյունների54 հազար շահառուներ:Միաժամանակ,ըստ աղյուսակ 2.2.3-իտվյալների,գյուղացիները վարկերվերցնումեն հիմնականում«ԱԿԲԱ-ԿրեդիտԱգրիկոլԲանկ»ՓԲԸ-ից:Ինչպես գյուղատնտեսական ընդհանուրվարկերի,այնպես Էլ սուբսիդավորմամբտրամադրված վարկերիամենամեծ պորտֆելնունի ՃՇՑՃ բանկը` մուռ 52 մլրդ դրամ,ն նա է վարկայինշուկայում ու հիմնականթելադրողն կարգավորողը: Ընդհանրականառումով նշենք, որ գյուղատնտեսության ոլորտինտրամադրվող վարկերիտոկոսադրույքի սուբսիդավորում ծրագրի շրջանակներումհատկացվողվարկերըպետք Է տրամադրվեն կոնկրետճյուղի կամ որնէ գյուղատնտեսական արտադրանքի արտադրության համարապահովելովնրահասցեականությունը:Վարկերը կարելի է դար ձնել երկարաժամմասնանվազեցնելովտոկոսադրույքըսուբսիդավորման կետ՝ բաժնիավելացման հաշվին,մատչելիդարձնելովվարկիձնավորմանգործընթացը: հետ մեկտեղգյուղացիական Վարկավորման տնտեսությունների համարմասնագիտացված կառույցներիկողմից պետք է առաջարկվեննան այլ ծառայություններ, ինչպիսիքեն ավանդներիընդունումը,փոխանցումների կատարումը,դրամաշնորհը ն լիզինգային գործառնությունները: Մրցակցայինդրամաշնորհների ծրագրինպատակնէ ՀայաստանիՀանրապետության գյուղատնտեսությանոլորտում աջակցելնորարարական առաջարկությունների (նոր արտադու րատեսակներ, տեխնոլոգիաներ) ներդրմանն տարածմանը: ռաԳյուղատնտեսությունում շատ կարնորէ տեխնիկայի ցիոնալօգտագործումը:Ներկայումսգյուղատնտեսական տեխնիկանօգտագործվումէ 15-2096-իսահմաններում,ն դրա հիմ86

նականպատճառըոչ թե տրակտորային բաաշխատանքների ասցակայություննէ, այլ տրակտորներիօգտագործմանցածր տիճանը, գյուղացիականտնտեսություններիսահմանափակ ու այլ պատճառներ: հնարավորություններն հնաՈրպեսգյուղատնտեսական տեխնիկայի ձեռքբերման րավորության ընձեռման մեխանիզմկարեորվում Է լիզինգի կտա երկարաժամկետ ֆիզարգացումը,որը հնարավորություն ն նանսավորմամբձեռք բերել պահանջվողտեխնիկան դրա Ժամանադիմացմարումներնիրականացնելերկարաժամկետ կահատվաձում`պարբերական միջոցով: վճարումների ն հատուցվերադարձելիության Լիզինգըժամկետայնության, ման սկզբունքների շատ մոտ է վարկին,սակայն տեսանկյունից լիզինգը չի կարելի համարել վարկ: Լիզինգն, ըստ էության, վարկից,որպեսկանռն,շահավետէ, քանիոր այնտարբերվում է նան պարբերական մարումների ավելի փոքր մեծությամբ, է ինչը դարձնում այս ծառայություննավելի հասանելի փոքր եկամուտներունեցողտնտեսությունների համար: է Ընդ որում, այստեղհնարավոր լիզինգի երկու տարբետեխրակի աշխատանքը, երբլիովինվճարվումէ ձեռքբերված ն է նիկայիհամար այն անցնում օգտագործողի ենթակայությանը որպես սեփականություն,կամ պարբերականվճարումները դադարեցվումեն ընթացքում,իսկ սեփականության իրավունքը մնում է լիզինգային կազմակերպությանը: Պետականքաղաքականություն պետքէ ուղղվածլինի շուկայում գրավիչ պայմաններով լիզինգայինծառայությունների մատուցման հավար բարենպաստպայմանների ստեղծմանը գյուղացիականտնտեսությունների համար, այդ թվում տոկոսուբսիդավորման միջոցով: սադրույքների

Թ.

Պու.

օո

Յ-եոլՇոոլոք,

Ցանկալի կլիներ, որ գյուղացիություննավելի արտոնյալ վարկերստանար:Սակայն դրան կարելիէ հասնել միայն մեկ ճանապարհով՝ պետությանկողմից սուբսիդավորվողվարկերի տեսակարարկշռի ավելացմամբ,քանի ռր սուբսիդավորման նպատակովպետությանկողմիցառաջարկված միջոցներըմիշտ են, տնտեսավելի սահմանափակ քան իրականպահանջարկը կողմից: վարողների Այսպիսով,ՀՀ կառավարության գյուքաղաքականությունը է ղատնտեսությանֆինանսավորման ոլորտում պետք նպատակաուղղված լինի մասնավորկապիտալիգծովբարենպաստ պայմաններիստեղծմանը,որոնք ֆինանսական շուկայի շուկայականմեխանիզմների միջոցով կուղղորդվենդեպի գյուղատնտեսության ֆինանսավորումը:

2.3.

Ֆինանսականմիջոցների հասանելիությունըՓՄՁ-ների գործունեությանբարելավմանհամար

Ժամանակակիցտնտեսությանարդյունավետ ն կայուն գործունեությանդինամիկ զարգացումը հնարավորչէ պատկերացնելառանցշուկայականտնտեսության: Հետնապես,փոքր ն միջին ձեռնարկատիրական գործունեությունը ժամանակակից մասն է կազմում:Այն շուկայականտնտեսությանանբաժանելի էական դեր ունի ազգայինտնտեսության բնականոնն արդյունավետ կենսագործունեության ապահովման,դրա հետ միաժամանակարտադրությանարդյունավետության բարձրացման

գործում:

Որպես կանոն,փոքրն միջինձեռնարկությունների ձնավոբումը զգալի ներգործությունունի նան տնտեսականհամամասնությունների,ինչպեսնան արտադրությանբնապահպանման, սոցիալական,տնտեսական մի շարք այլ հիմնախնդիրների վրա: Պետք է նշել այն իրողությունը,որ խոշոր արտադրական

սեփականապրանքներիարտադրուկազմակերպությունները ու թյունն ծառայություններիմատուցումըն իրացումըչեն կարող կազմակերպել առանցփոքրն միջինբիզնեսիսուբյեկտների օժանդակության:Փոքր ն միջին ձեռնարկություններնիրենց ավանդն ունեն նան շուկային որակյալ ն մատչելի գներով ապրանքներհասցնելուհարցում: Ընդհանուրառմամբփոքր ու միջին ձեռնարկություններն իրենց կարնորությամբընդգրկում են տնտեսությանիրական մանրահատվածը`ներառելովտարբերբնույթիարհեստները, ն ն ծախ մեծածախառնտուրը,արտադրական վերամշակող կազմակերպությունները, ինչպես նան ծառայություններիու սպասարկմանոլորտները: Ուստի, հիմնվելով տնտեսապես զարգացած ն զարգացող երկրների փորձի ուսումնասիրություններիվրա, պարզվումէ, ռր աղքատությունիցխուսափելու առավել արդյունավետմիջոցը դա փոքրու միջին ձեռնարկատիրականգործունեության իրականացումնէ: Եվ այդ նպատակին հասնելու համարՀայաստանումլայնածավալաշխատանք է կատարվում շուկայական տնտեսությանպայմաններում, ձեռնարկատիրական համար անհրաժեշտմիգործունեության ջավայրիապահովմանուղղությամբ: Դրականփոփոխությունները տնտեսական քաղաքականությանմեջ, որոնքտեղիունեցանվերջինտարիներիընթացքում, վկայում են ՀՀ կառավարությաննպատակայինքաղաքականության իրականացմանմասին որոշումները`ուղղված ՓՄՁների զարգացմանը: ՀՀ կառավարության 2011-2020թթ.ծրագրում նախատեսված է, որ փոքր ն միջին ձեռնարկատիրության զարգացման ոլորտում պետականքաղաքականության հիմնականուղղություններ պետք է սահմանվեն անհատ ձեռնարկատիրության խրախուսումնու պաշտպանությունը, փոքր ն միջին ձեռնարկատիրությանհամար անհրաժեշտնախադրյալներիձնավո-

րումը, գործարարմիջավայրիբարելավումը,գործարարության աջակցությաննուղղված պետականքաղաքականությանիրա-

կանացումը:

Առկա հիմնախնդիրներիլուծումը պահանջումէ պետական կարգավորման տնտեսականլծակների,մասնավորապես նպատակային ներդրման վարկավորման,նոր տեխնոլոգիաների ն մարքեթինգային բազմակողմանի գործունեությանը աջակցում: է հումքի Ուստի այդ առումով անհրաժեշտ գյուղատնտեսական արտադրությանզգալի ներուժ ունեցող մարզերում խթանել ագրովերամշակմանն ուղղվածփոքր ու միջին ձեռնարկատիրության զարգացումը:Չնայած բոլոր տնտեսություններնէլ ունեն շրջանառուն կապիտալմիջոցների,կարձատնու երկարատնվարկերիխիստկարիք:Մակայնվարկայինհամակարգը դեռնսանհասանելիէ, շատերիհամարտարբերպատճառներով ն այլ պատկամ Էլ անընդունելի` հիմնականումգրավադրման տնտեկապակցությամբ ճառներով:Բարձր տոկոսադրույքների սություններն ընկնում են պարտքերի տակ ն վերջնական արդյունքում սնանկանում,իսկ առնտրայինբանկերը իրենց վարկահերթին հրաժարվում են ցածր տոկոսադրույքներով են իրենց վորումից, որի հետնանքովՓՄՁ-ներն աշխատում հզորություններինվազագույնիչափով (40-4596-ով): ԳործարարմիջավայրիզարգացումըխոչընդոտվումԷ նան որոնքպայմանավորված մի շարք այլ սահմանափակումներով, են հարկման բավականին բարձր տոկոսադրույքովն գրաարվադրմանհետ կապվածխնդիրներով,գյուղատնտեսական տեղետադրությանբարձր ռիսկայնությանարժանահավատ կատվությանստացմանդժվարություններով,տեղեկատվության անկատարությամբ: գործընթացի կարգավորման Ներդրումային են ֆինանսական շուկայիերկուկարնոհամարառանձնանում րագույնբաղադրիչներըբ̀անկայինն նպատակայինվարկերը: Վերջինտարիներինմի շարք միջազգայինկազմակերպու-

թյուններիօժանդակությամբն վարկայինմիջոցներիներգրավման հաշվին (Համաշխարհայինբանկ, )ՒՃ0ք, ՁԵՑ, ԱՄՆ ՄԶԳ, մի շարք ճյուղերում Ճապոնական/ՇՃ) ագրովերամշակման հնարավորությունընձեռվեցստեղծելգյուղմթերքվերամշակող ընկերություններ,որոնցիցշատերը կարողացանկարձ ժամանակահատվածումմուտք գործել նոր շուկաներ կամ վերականգնելնախկինշուկաները: Դրանցգործունեությանշնորհիվ հումքի մթերորոշ չափովլուծում ստացանգյուղատնտեսական ման խնդիրները,ինչպես նան սննդամթերքիմի շարք տեսականիներիարտադրությանծավալներիավելացմանն որակական ցուցանիշներիբարելավմանշնորհիվ ներմուծվող որոշ արտադրության տեղական փոխարինվեցին արտադրատեսակներ ն պարենամթերքներով, միաժամանակավելացանհյութերի, ալկոհոլայինխմիչքների,կաթհանքայինջրերի, պլահածոների, նամթերքի,մսամթերքի,ծխախոտի,պաղպաղակիարտադրության ծավալները:Սակայն պարենամթերքիարտահանմաններմուծմանհաշվեկշիռըշարունակումէ մնալ խիստբացավիճակը: երկրիմակրոտնտեսական սական՝ վատթարացնելով Հ2. կառավարությունը մշտապես ուշադրությանկենտրոՓՄՁ նում է պահումՓՄՁ-ներինաջակցության հիմնահարցերը: սուբյեկտներիհամար հարկման առավելնպաստավորմիջավայրի ստեղծմանն գործարարմիջավայրի բարելավմանու բարձրացման մակարդակի ակտիվության երկրումտնտեսական նպատակովմշակվել ն ՀՀ Ազգայինժողովի կողմից ընդունհարկի մասին», վել են մի շարք օրենքներ` «Շրջանառության «Ավելացածարժեքիհարկիմասին»,վերացվելէ ներդրումային ծրագրերիշրջանակներումներմուծվողապրանքներիհամար ՀՀ մաքսային հետաձգման սահմանինԱԱՀ-իվճարմանժամկետի

Տոշմու կոոր ճող

համարկիրառվողշեւլի մեծությունը:2015թ.հանրապետության ողջ տարածքումտրամադրվողվարկերը պետությանկողմից սուբսիդավորվեց,ինչպես նան երկարաձգվեցտրամադրվող վարկի մարման Ժամկետը:Սահմանվել է նան, ռը սահմանամերձ գյուղականհամայնքներումգործունեությունիրականացնող տնտեսվարողսուբյեկտներնազատվումեն այդ գործունեությանմասով առաջացող հարկերիցո7: հաՎերջերս տեղիունեցած«Ապահովվածգործարքների մակարգիներդրումը ՀՀ-ում» համաժողովումնշվեց, որ այս համակարգիներդրումըէական ազդեցությունկունենա ՓՄՁների վարկավորումների՝հատկապեսդրանց տրամադրվող վարկիծավալիմեծացմանն տոկոսադրույքների նվազմանվրա: Այստեղշարժականգույքը, որպեսավելի ապահովվածմիջոց է դիտարկվելուն արդյունքումհնարավորկլինի որպես գրավի առարկաընդունել կենդանիներ,սարքավորումներ,մեքենաներ ն այլն: Վերջիններիս հետ էլ կապված,այն երկրներում,որտեղ հաջող փորձերեն արվել, մեկ տարում վարկավորմանծավալներնավելացելեն 3096-ով: 2014 թ. պետականաջակցության ծրագրիշրջանակներում ՓՄՁ Հայաստանի ԶԱԿ-ի կողմիցվարկայիներաշխավորությունների տրամադրման,սկսնակ գործարարներինձեռներեցության աջակցության, ծարարության գծով տեղեկատվական, ն աջակց ՓՄՁ սուբյեկտներին կան զարգացմանուղղություններով տրամադրվելէ 14688 աջակցություն,որոնց 9796-ըգործում են մարզերում:Տեղականտնտեսականզարգացմանծրագրերում ընդգրկվածեն 46 համայնքներ:2014թ. ընթացքում վարկային տրամադրած երաշխավորությունների ծրագրերիշրջանակներում

Գան

հոն ո ուսուցողական

աջակցությունստանալու հայտեր են ներկայացրել11 սուբյեկտներ:

աշյուսակ 2:3.1

երաշխավորությունների վարկային սությեկտների ըստ 2014թ. ծրագրիցուցանիշներն տրամադրման

ՓՄՁ

Յ Թ.

Տ.

| Գեղարքունիք 2 | Արմավիր

Երնան | Արագածոտն|

Արարատ

Տավուշ

Սյունիք Ընդամենը Տվյալներնըստ Ըստ

| 10 |

ՓՄՁ

48000000

43500,000 56000000 19900000

| |

| 299.046,100 |

11.650000

2,3

| |

| 131.906,000| 41.126,000

| |

56,0

5Ն8

9.170000

29.020000

4.480,000

5 2 Ձ՝

26.460,000

10.000000

Ջ-:' Է -

| |

8.000,000 27.000,000 | 96.646100

| |

| 44,1 |

ՋԱԿ-ի:

վարկայիներաշաղյուսակ2.3.1-իՓՄՁ սուբյեկտներին

ծրագրի շրջանակներումտրամադրվելէ խավորությունների

10 ՓՄՁ սուբյեկտներին մլն ՀՀ դրամիերաշխավորություն, ապահովելով299 մլն ՀՀ դրամիվարկայինփաթեթ:Տրամադրված վարկիամենամեծ գումարը բաժինէ հասել Մյունիքին` 96.646 աղյուսակ2.3.2-ը): մլն դրամ (տե՛ս 2014թ.ընթացքումֆինանսականաջակցությունեն առացել 225 սկսնակգործարարներ: Ստացվածվարկիընդհանուրգու-

131,9

ՀՀ Ազգայինժողով:

ՓՄՁ

մարը կազմել 791.9 մլն ՀՀ դրամ, իսկ վարկավորումնիրականացվելէ «ՎՏԲ Հայաստանբանկ» ՓԲԸ-ի միջոցով: Աղյուսակ23.2 ստացածՓՄՁ սուբյեկտներն ըստ մարզերի 2014թ. Աջակցություն

Մարզ Քանակ | Երնան Գեղարքունիք21 Արազածուտն

Արմավիր

Լոռի Սյունիք

75.6

Կոտայք

Վարկիգումար

Շրաշխա

ություն

65.4

64.2 46.3 40.2

Շիրակ

63.3

64.1

Տավուշ

105.8

53.9

Վայոց ձոր

Արարատ

23.4

33.5

Ընդամենը 225 Տվյալներնըստ

ՓՄՁ

ԶԱԿ-ի (2014թ.):

դրամ

76.4

63.5 45.8 39.7

մլե

23.7

800.1

տրաԾրագրիշրջանակներումսկսնակ գործարարներին մադրվածերաշխավորության միջին գումարը 3.556 մլն դրամն 3.520 մլն դրամը: է, իսկ վարկայինմիջոցներիմիջին գումարը Ամենամեծ աջակցություն ստացելեն Երնանի,Տավուշին Գեղարքունիքի մարզերը: Շուկայական էկոնոմիկային հաջողությամբ անցնելուգործում է կարնորտեղ հատկացվումարտաքին ռեսուրսֆինանսական նան ներին, այդ թվում մասնավորներդրումներիներգրավման արդյունավետության բարձրացմանը: ու հանրաՓոքրը միջին ձեռնարկությունների զարգացման հետ պետականկենտրոնըիր մարզայինկառույցների միասին

սուբյեկտներինաջակցությունէ ցուցաբերումձեռներեցության, ուսուցողական,տեղեկատվական-խորհրդատվական, ներդրումային ֆինանսական, ն այլ ուղղություններով: ՓՄՁ-ներինպետականաջակցությանձրագրայինուղղուընդլայնման միջոցառումների թյուններովնախատեսված ն լրանպատակով ռեսուրսներիներգրավվման ցուցիչ ֆինանսական ՓՄՁ կազմակերպությունների ԶԱԿ-ը մի շարք Հայաստանի է համատեղծրագրեր: հետ մշակելն իրականացրել Է ձավալվել ԱՍՆ-ի, Ճապոնիայի, Համագործակցություն Չինաստանի,Հնդկաստանի, Նիդերլանդներիթագավորության, հետ, որոնք շարունաԻրանի ԻսլամականՀանրապետության իրականացվող կում են ֆինանսավորելհանրապետությունում ծրագրեր: տարբերդրամաշնորհային ԱՍՆԱՋԶԳ ֆինանսավորմամբ «Գործունեուիրականացվող ծրաթյուն` հանուն գյուղականհամայնքներիբարգավաճման» գիրը գործում է 2013թ.-ից5 տարի ժամկետով:Այդ ձրագիրն ունի մի քանիբաղադրիչներ`տեղականտնտեսությանզարգագյուղական կարգավորում, ցում, փոքր ենթակառուցվածքների համայնքներիբնությանպահպանություն: զարգացումբաղադրիչիշրջանակՏեղականտնտեսության ներում, թիրախայինոլորտներեն ճանաչվել` պանրագործությունը, ջրերի արտադրությունը,ջերմային ն սառնարանային որոնքօգտաՏրամադրվել տնտեսությունները: է դրամաշնորհներ, ձեռքբերմանհամար: գործվումեն նյութերի, սարքավորումների ցանցի»գործունեության եվրոպական «Ձեռնարկությունների նպատակնԷ` աջակցելցանցիանդամերկրներումփոքր ն միջին զարգացնելուիրենց նորարարական ձեռնարկություններին` ն ներուժը մասնակիցդառնալԵվրամիությանշրջանակներում ՓՄՁ

ԿԻՏՈՂՇՎՈՇ.ՅՈւ

ԱՐԹ

գործարարության խթանմանուղղությամբիրականացվող գործընթացներին: «Ձեռնարկությունների եվրոպական ցանցը» մեկ պատուհանի սկզբունքովձեռնարկատերերին առաջարկումէ գործարարծառայությունների լայն շրջանակ,ինչն Էլ իր հերթին է ընձեռում ձեռնարկատիրական լայն հնարավորություններ գործունեությանզարգացմանն միջազգայնացման համար: «Ձեռնարկությունների եվրոպականցանցի»(ԶԵՑ) գործունեության շրջանակներումՓՄՁ ԶԱԿ-ի միջոցով աշխատանքներ են իրականացվելՀայաստանումՁԵՑ-ի գործունեության վերաբերյալտեղեկատվության տարածման, հայաստանյանն արտասահմանյան ձեռնարկությունների միջն գործարարկապերի հ աստատման, ման գործարար ծ համագործակցության հիմնապաշարի համալրման,ՁԵՑ-ի անդամ կազմակերպությունների միջն կահաստատման ու պերի համագռործակցության ընդլայնման ն ն տեղեկատվությանփոխանակման այլ ուղղություններով: թ. ընթացքում ՁԵՑ-ի շրջանակներումտրամադրվելէ 186

աջակցություն:

ՁԵՑ-ի մեջ ներառվում են 54 անդամ երկրներիմոտ 600 գործընկերկազմակերպություններ, որոնք աջակցում են փոքր ն միջին բիզնեսին: Մեծ է

Աղյուսակ23.3

զբաղվողառետրային արտադրությամբ Գյուղատնտեսական 2010-2014թթ. տնտեսական ցուցանիշները կազմակերպությունների 2014թ.աճը 96-ով Ցուցանիշները |

Կազմակերպու-

»թոնրի Արար ակը, Է

ազո

20141252. Տ

|«|ԱԹ

Թ1|Թ

|18,0|15.4114.1| 8.2

նե

կայինթվաքա-

9.1

|41.7| 14.5 |19.3|

6.0

|143|106|

նակը,մարդ

Թողարկված գյուղատնտեսական արտա- 19983.7|24740,9| դրանքիձավալը, ընթացիկ գնե-

27785.3

|26707.9|28321.0

բով, մլն դրամ

Թռղարկված արտադրանքը

ԿԱՐ

9.2

11.1

11.4

11.8

ԱՎԾ,

11.5

25.0| 6.3

0.9

1.0

վիճակը2012-2015թթ.: սոցիալ-տնտեսական

Արենի համայնքնունի 427 հա. խաղողիայգի, որը պատկանում Է համայնքիբնակչությանը,ովքեր ունեն 1200 կամ 1 կազմումէ 12 տոննա հեկտարայգիներ,միջինբերքատվությունը 1 հեկտարից:ԻրացվումԷ խաղողը 19ց.գինը 230 դրամով,իսկ մոտ եկամտա94 դրամ,այսինքն`խաղողագործների ինքնարժեքը

բերությունըկազմում է

ԸԼԼԱԼ

կազմակերպությունների միջազգային աջակցությունըմ Արու

գինեգործության զարգացման 1Շ4 գործում:Ճապոնական ծրագրի հետ համատեղ մշակված«մեկ գյուղ, մեկ արտադրանք» գինեգործության զարգացմանծրագրիշրջանակներում փորձագետներըընդգրկելեն Վայոցձորի Արենի գյուղը: «Արենի»տեսակի խաղողիմթերմանգինըամենաբարձրնէ Հայաստանում, են «Արմենիավայն»,«Գետնատուն» իսկ ամենախոշոր մթերողներն ն «ԱրիաԱլկո»,«ԱրենիՓԲԸ» ն «ՎեդիԱլկո» ընկերությունները:

շ0լ0

44.290:

Արենիհամայնքումմիջին ն փոքրտնտեսությունները խաղողի բերքիմոտ կեսը հանձնում են մթերողկազմակերպություններին, իսկ մնացածկեսը տնայինպայմաններումվերածումեն

գինու:

Ինչպես ցույց

են

տալիս աղյուսակ 2.3.3-ի տվյալները,գյուղատնտեսությամբզբաղվողառնտրայինկազմակերպությունների թիվը 2014թ. 2010թ. համեմատությամբ ավելացելԷ 16-ով կամ 1896-ով,աշխատողների միջինցուցակայինթիվը ավելացել Է 14306-ով: Թողարկվածարտադրանքիծավալը ավելացել է 4է,796-ով,աշխատանքի արտադրողականությունը` 2596-ով: ՓՄՉ ոլորտումկարնորվումէ աշխարհումմրցունակ միջավայրի ապահովումը,ֆինանսականմիջոցներիհասանելիությունը, ինչպեսնան «պետությանմասնավորհատված»երկխոսության ամրապնդումը: ՓՄՁ ոլորտի զարգացումը զուգակցվածկոոպերատիվների, այլ առնտրայինկազմակերպությունների գործունեությանհետ, անմիջականորեն կնպաստիՀայաստանումմիջին խավի՝ որպես կայուն հասարակությանգոյության երաշխիքի,ձնավորմանն

հետագաընդլայնմանը: Արտահանողների համար գոյություն չունի պաշտոնական ֆինանսականօգնություն վարկային գծերի երաշխիքների ն արտահանմանապահովագրականգործիքներիմիջոցով:Ագրոբիզնեսիոլորտի արտահանողների համարգործումԷ սեզոնային վճարումներիժամանակացույցը,որի դեպքում նրանք ներդրումներըկատարումեն տարեսկզբին,բայց վճարումները ստանում են միայն բերքահավաքից հետո: Նրանց գործունեության ռիսկերըհավասարապեսբաշխվում են ամբողջարտաղրական գործընթացով: Եվ ՓՄՁ-ները ն ավելիխոշոր ընկերություններըբախվումեն դժվարություններիհետ, երբ վարկային միջոցներըփորձում են ստանալ ճիշտ ժամանակին,իսկ երբ արտահանողբիզնեսըչի կարողանումվարկվերցնելպոտենցիալ ու

եկամտաբեր արտահանմանգործարքներըֆինանսավորելու համար, ապա դա համարվումէ շուկայի ձախողում: զերծ մնալու համարՀՀ կառաՈւստի այդ իրավիճակներից վարությանմիջամտությունըկարող է արտահայտվելմի քանի պետականբանձնով` արտահանմանուղղակի սուբսիղիաներ, կամ կից արտահանման վարկ,տոկոսադրույքիսուբսիդիաներ արտահանմանվարկի երաշխիքայինսխեմաներ: Վերջինիս էությունը կայանում է նրանում, որ արտահանմաներաշխավորմանհիմնադրամիկազմակերպումըբխում է առնտրի համեթոդներից:Այս հիմնամաշխարհայինկազմակերպության ղրամը հաջողությամբնվազեցնում է քաղաքականռիսկերը միջազգայինառնտրում: |

2.4.

Ագրարայինոլորտի գործընթացներիսուբսիդավորման ն վարկավորման հիմնահարցերը ՀՀ-ում

Ցանկացածերկրի իրական հատվածումիր ուրույն տեղն ունի գյուղատնտեսությունը,որը տնտեսությանզարգացմանն ապահովմանն դրանցսոցիալբնակչությանզբաղվածության բնատնտեսականմակարդակը պայմանավորող կարնորագույն է: գավառներիցմեկն Այն կարնոր դերակատարումունի նան ն կայունացման Հայաստանիտնտեսությանզարգացման գործընէ ներքինարդյունքի թացում,որն ապահովելու երկրիհամախառն շուրջ 4046-ը,ն միաժամաավելի քան 2096-ը,զբաղվածության ու մեջգյուղատնտեսական դրանց նակ ունենալովարտահանման ավելիքան վերամշակման արդյունքումստացվողապրանքների դիտվում 2096-ը:Զարգացածերկրներումգյուղատնտեսությունը Է որպես ռազմավարական ճյուղ, որը բարելավմանհամար

օգտվում է պետական բյուջեի միջոցներից: Ուստի ելնելով տնտեսապեսզարգացածերկրներիտնտեսվարմանփորձիցն ու տնտեհաշվի առնելովՀալաստանիկենսագործունեության

սության կայունացման գործումզյուղատնտեսության կարեորությունը, անհրաժեշտէ ուսումնասիրելայդ ոլորտիֆինանն սավորմաններկայիսմեխանիզմները արտադրվողարտադրանքիարտահանմանխթանմաննուղղվածպետականքաղա-

քականությունը`կապված հիմնականում վարկավորման ու հետ: Գյուղատնտեսության ներդրումային գործընթացների ոլորտը է փոքրգյուղացիական պայմանավորված տնտեսություններով, որոնք խոցելիեն ոչ միայն շուկայից եկող տնտեսական (առլն բնակլիմայական րանքիգին,պահանջարկ) պայմաններից,այլ նան պետական ն ֆինանսավորման նպատակադրված սուբու սիդավորման սխեմաների բացակայությունից մատչելիվարկային միջոցների անհասանելիությունից: Անհրաժեշտ առուէ նշել, որ տնտեսությանկարգավորման մով, մի շարք հիմնախնդիրների լուծման համարերկրումբան ցակայում է համակարգված հետնռղական քաղաքականության իրականացումը` ուղղված զյուղատնտեսությանոլորւոի ն կայուն երկարաժամկետ զարգացման ապահովմանը,որի հիմքում ընկածէ ֆինանսավորման հարցը:Վերջին վերաբերում է ոչ միայն պետականսուբսիդավորմանը ն պետության ու մասնակցությամբ տարբերֆինանսավորման վարկավորման ծրագրերիիրականացմանը, այլ նան մասնավորկապիտալի

ընդգրկմանը:

Պետք է նշել այն իրողությունը,որ Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանման ծավալների աշխարհագրությունըբավականին փոքրէ, այն սահմանափակվում է մի քանի պետություններով` Ռուսաստան, Վրաստան,Ուկրաինա, Բելառուս, իսկ համաշխարհային շուկաները զարգացող են, ն որակինկատմամբզգայուն ամենակարնռորը՝ պահանջումեն մեծ ծավալներիկայուն մատակարարում: արտաՄեծածավալ հանումներիավելի քան 7196-ըբաժինէ ընկնում Ռուսաստանին, ն, միաժամանակ, այն շուկան, որտեղ մեծապեսներկա-

է, որը միշտ բաց յացվածեն հայկականմրգերը,դա Վրաստանն ն է Հայաստանի քաղցրահամ որակյալմրգերիհամար: Հայաստանիտնտեսությանառավել խոցելի ոլորտներից է, որը կարիք ունի հետնոմեկը դեռնսգյուղատնտեսությունն Գյուիրականացման: ղական պետականքաղաքականության ղատնտեսությանզարգացմանըխոչընդոտողբնութագրական կրում տնտեսությունները կողմը նան այն է, որ գյուղացիական են բնակլիմայականանբարենպաստ պայմաններովպայմանան զսպման համար վորվածզգալիռիսկեր,որոնցկառավարման մեծ Է պետությանկողմից վարվող ճիշտ քաղաքականության մեհամապատասխան դերը` որպես ռիսկերի կառավարման ձնավորողն ներդնողկառույց: խանիզմներ տնտեՆշվածռիսկերինդիմակայումըփոքրգյուղացիական ունի կենսականնշանակություն,դրանք սությանպայմաններում են մեծամասկարող կործանարարլինել տնտեսությունների նության համար, քանի որ նրանքչեն կարող սեփականմիջոցներով նպաստել կամ խթանելիրենցզարգացմանը,ն, որ ամենակարնորնէ, գոյություն ունեն բարձր շուկայականռիսկեր՝ հետ: կապվածգներիու պահանջարկիտատանողականության Միաժամանակպլետքէ նշել նան այն կարնորհանգամանքը, որ կողմից իրառիսկերիկառավարմանընթացքումսպլետության զգալի դեր ու քաղաքականությունը կանացվողկարգավորման համար: զարգացման նշանակությունունի գյուղատնտեսության են, որ հայաւտանյան շուՈւսումնասիրություններըվկայում նորովիմոտեցում` կաներըչունենալովռիսկերիկառավարման է այդ վարկերըկառավարում ինքնուրույն, ն արդյունքում չեն հնարավորությունները: համատեղիրականացվող օգտագորձվում զերծ մնալու համար,կարգավորՈւստի, այդ բացթողումներից ման նպատակովներկայումսկարնորվումեն գյուղացիական կատատեխնոլոգիաների վարկավորման, տնտեսությունների միջոցներիմատակարարրելագործման,նյութատեխնիկական

ման,

որակի ստանդարտների կիրառման ն նմանատիպայլ հիմնախնդիրներ, որոնք առավելարդյունավետկերպովկարող են լուծվել հետ հաագրովերամշակող կազմակերպությունների

մասնագիտական կադրերիպատրաստման աջակցել ն առա-

ջադիմականւռեխնոլոգիաներիներդրմանտեխնիկական պահանջներին: մագործակցության Հաշվի առնելովշռւկայականբավականին բարձր ռիսկերը` խորացման միջոցով: հետ, Հիմք ընդունելովվերոհիշյալներն կապվածգներին պահանջարկիտատանողականության առանձնացնենք գյուղատնտեսականհումքի վերամշակմանհամակարգիպետական շատ մանըտնտեսություններ չեն կարողսեփականմիջոցներով ն աջակցությանուղղությունները,այդ թվում` նպաստելկամ խթանելիրենցգործունեությանզարգացմանը հնախթանելվերամշակող արդյունքումհենվում են առաջարկվողֆինանսավորման ընկերությունների հատկապես գինիների,մուրաբաների, ջեմերի,կոնֆիտյուրների, րավորություններիվրա, ինչպես պետության կողմից բյուջեով օշարակների, ն այլնի արտադրությանուղղությամբ փոքր ն միջին ձեռնախատեսված ֆինանսավորման, այնպես Էլ ֆինանսականշունարկությանզարգացմանը, կայումառնտրայինբանկերին վարկայինկազմակերպությունն բարձրացնել ներքին արտաքինշուկաներում վերամշաներիկողմիցգյուղատնտեսական վրա: վարկավորման կումից ստացվածարտադրությունների վարկավորումըդեռնսմնում է ոլորմրցունակությունը՝ Գյուղատնտեսության ընդլայնելովփոխշահավետ խնդիրներիցմեկըկ̀ապվածվարկավորման տի կարնորագույն առնտրայինկապեր, ձեռնարկելարտաքին առնտրիռազմավարության հստաոչ մատչելի պայմանների գրավի առարկայի,ժամկետներին են գյուղացիական կեցման,տրանսպորտային տոկոսադրույքիհետ, որոնք դժվարամատչելի ուղիներիշրջափակմանվերացման հեւռնողական տնտեսություններիհիմնականմասի համար: Ուստի, կարնոքայլեր, ն աջակցելհումք արտադրողների վերամշակողների րելով պետականմիջոցներովնպատակայինօգտագործումնու միջն սուբսիդավորմանիրականացումը,պետք է հստակ իմանալ, ւտտնտեսական փոխհարաբերությունների ձնավորմանը, ն սուբսիդավորմանն միջամտելշուկային արագ հարմարվողփոքր արտադրուուղղված միդր, թերնս,վարկավորմանը թյուններիստեղծմանը, ջոցներըդեռնս չեն կարող իրականացնելոլորտի առջն դրված աջակցելվարկավորման ֆինանսավորմանհիմնախնդրի լուձումը: Այստեղ պահանջմատչելիության բարձրացման, ռիսկերի նվազմանն վճարայինկազմակերպության որոնք իրենց վում է իրականացնել այնպիսիբարեփոխումներ, ուղղուն թյուններին միտված գործողությունների էությամբ կնպաստենորպեսզիբանկերի ֆինանսականկազմեխանիզմների մշակմանը, մակերպություններիկողմից տրամադրվողմասնավորկապիձնավորելվերահսկողկազմակերպությունների ն տեխնիտալն օգտագործվի գյուղատնտեսական արտադարտադրանքի կական սորտերիխաղողարտադրողներիմիջն պայմանարությամբզբաղվողսուբյեկտներինպատակներիհամար:Ուստի, գրայինփոխհարաբերություններ, այս առումով, պետք է գործենայնպիսիվարկավորման շուկաընդլայնելբիզնեստեղեկատվության վարկավոյական մեխանիզմներ, որտեղ գյուղատնտեսության տարածման,մարքեն թինգային գիտահետազոտական րումը փոխշահավետլինի ինչպես ֆինանսական կազմակերաշխատանքների գործունեություն, պությունների,այնպես էլ գյուղացիականտնտեսությունների .

».

համար` ապահովելովայնպիսի ձավալներ,որոնք կարող են զարգացնել գյուղատնտեսական մասնագիտացման ուղղությունները, միաժամանակակտիվացնելով ոլորտի հիմնականմաս կազմողգյուղացիական տնտեսությունների գործունեությունը:

Գյուղատնտեսության ֆինանսավորումը կատարվումէ բանկային համակարգիմիջոցով, որն իրականացվումէ ինչպես սեփական,այնպես Էլ տարբերմիջազգայինֆինանսականկազու մակերպությունների պետությանկողմիցտրամադրվողֆինանսական հնարավորությունների միջոցով: Վարկավորման են ձավալները2014թ. հասել շուրջ 110 մլրդ ՀՀ դրամի, ի համեմատ 2009թ.-ի, որը կազմելԷ 43,665 մլրդ ՀՀ դրամ (տե՛սգծապատկեր2.4.1-ը):

Լ Ն

մլն ՀՀդրամ

պ աօ

"ր

տնտեսվարողներինտրամադրվողվարկերի տոկոսադրույքէ սկսաձ ներիսուբսիդավորմանծրագիրը,որն իրականացվում 2011 թվականիցն շարունակվելու է առաջիկա տարիներին: Մասնավորապես,այդ նույն թվականիապրիլից մինչն 2014 թվականիկեսերը տրամադրվելէ 63,3 մլրդ դրամի շուրջ 71.5 հազ. վարկ,իսկ սուբսիդավորմանգումարն էլ նշվածժամանակահատվաձումկազմել է 2.2 մլրդ դրամ: Միաժամանակ20112014թթ.,ինչպեսնան ընթացիկ(2015թ.)տարում,գյուղատնտեսության ոլորտում դրական տեղաշարժերնարդյունք են նան մատչելիվարկայիններդրումների(տե՛սաղյուսակ 2.4.1-ը):ՀՀ կառավարությանորոշմամբմի շարք բանկերիմիջոցով(«ԱկբաԿրեդիտ Ագրիկոլ բանկ»,«Կոնվերսբանկ», «ՎՏԲ Հայաստան բանկ», «Արդշինբանկ»ն «Պրոկրիդիտբանկ») հաստատվելէ ոլորտին վարկերիտոկոտրամադրվող «Գյուղատնտեսական սադրույքներիսուբսիդավորման» կարգ գյուղատնտեսությունում` մատչելի վարկերիտրամադրումհետնյալ տնտեսվարողներին

պայմաններով՝ »

2009թ. Ջ

2010թ.

2011թ. 2012թ.

Սռնտրային բանկերի կողմից գյուղատնտեսության

2013թ.

2014թ.

վարկավորման ծավալ0երը

24.1 Գծապատկեր Առետրային բանկերիկողմիցգյուղատետեսության

վարկավորման ձավալներն ըստ 2010-2014թթ.5:

Պետք է նշել

կարնորվում է

ՀՀ

նան

տնտեսությանըտրամադրել յուրաքանչյուրգյուղացիական 3 մլն դրամ, 2 տարվամարման ժամկետով. 1496 փաստացի որի 496-ը սուբսիդավորտոկոսադրույքով, վում է, իսկ առավելկարիքավորներից մոտավորապես համայնքսուբսիդավորվելուեն 696-իչափով, վճարման համար սահմանվում է 6 ամիս՝սկսած վարկի տրամադրմանպահից:

այն, որ այժմյան պայմաններումխիստ

հանրապետության գյուղատնտեսությունում

կենտրոնական բանկիպաշտոնական կայք`Կոո.ԸԵՑ.Յու:

Աղյուսակ24.1

մլն

Վարկերիբաշխվածությունն ըստ տարիների (2011-2013թթ., 2014թ.1-ին կիսամյակիդրությամբ)»6

Անվանումներ Տրամադրվածվարկերիթիվը Տրված ե րված վարկերի

հանրագումարը,հազ դրամ Սուբսիդավորվածգումարը, հազ. դրամ

2011թ. 25217 17425200

2012թ. 17109

| 14759992 | 568061,7

նեա

22488097

ՀՀ ԳՆ: Տվյալները՝

ՀԸ

՞օ--...

-----բ---

7449040

օ.օ...

3001-1-..

ա.

».

Վ---

2010թ.

808294,5 362619,5

2011թ.

2012թ.

գյուղատնտեսական համախառնարտադրանք

գյուղատնտեսության վարկավորմանծավալը

2013թ.

24.2 Գյուղատնտեսության ն Գծապատկեր վարկավորման ծավալները

ըստ 2010-2013թթ.1: համախառն արտադրանքն

Ներկայացվածգծապատկեր 2.4.2-ի տվյալներըվկայում են, է որ 2010թ.-ից սկսած նկատվում ինչպես վարկավորմանծաաճման միտում: արտադրանքի վալների,այնպեսէլ համախառն Այսինքն` գյուղատնտեսական համախառնարտադրանքն, ի թիվս է բավականին զգայուն ֆինանսավորմաննկատայլ գործոնների, ն մամբ, մատչելի պայմաններովֆինանսավորմանհասանելիությունը կարող է էապեսնպաստելգյուղատնտեսականգործունեության հետագաաճին: Բարելավմանառումովպետք է նշել, որ ագրարայինոլորտի վարկավորմանհամար կարնորվում է գրավադրմանմեխանիզմներիվերանայումը,գրավի առարկայիընդլայնումը,մատչելի տոկոսադրույքին վարկավորմանժամկետներիապահովումն ու պետականերաշխիքների տրամադրումը:Բարելավման է համարվում նան գյուղատնտեսական կարնոր ուղղություն

ըը 1--

Աղյուսակ2.4.1-ի տվյալներըվկայում են, որ ի տարբերություն սուբսիդավորման, որ եթետրամադրված վարկերիթիվնունեցել է ոչ գծային բնույթ, այսինքն` նվազում (8108 հատով 2012թ. 2011թ.-ի համեմատ) ն աճման միտում (3546 հատով 2013թ. 2012թ.-իհամեմատ), ապա տրվածվարկերի սուբսիդավորման գումարներըունեցել են միայն աճման միտում: Գյուղատնտեսության վարկավորմանծավալներիաճն իր է հաուղղակի ազդեցությունն ունենում գյուղատնտեսության մախառնարտադրանքի ծավալիաճի վրա (տե՛սգծապատկեր 2.4.2-ը):

».

Ց00

դրամ

2014թ. 2013թ. հոնվարհունիս 20655

ՀՀ

կայք`ԿՄ.ՇԵՅ.Յ1ո: կենտրոնական բանկիպաշտոնական

հումքի վերամշակմանգձով տնտեսվարողսուբյեկտներիկարողություններիուժեղացմանն հոր սուբյեկտներիձնավորման նպատակովպետականաջակցությանառավել հասցեագրված նպատակային վարկավորումը:Միաժամանակվարկերիմատչելիությանբարձրացմաննպատակովպետք է իրականացվեն դրանց տոկոսադրույքներիսուբսիդավորմանգծով տարբեր ձրագրեր,որոնք կնպատակաուղղվեն ոլորտում նպատակային քաղաքականության իրականացմանը:Որպես կարնորագույն նախապայման պետականբյուջետայինմիջոցներիսահմանափակվածության պայմաններում պետքէ իրականացվի ոչ միայն պետությանկողմից տրվողվարկավորումզգալիզեղչերով,այլ նան պետական երաշխիքներովտրվողզուտ կոմերցիոնվարկերով,որոնք կնպաստենվարկավորմանպայմանների արդիան վարկայինռիսկերիկրճատմանը: կանացմանը Այնուհանդերձ,կարնորելով գյուղատնտեսականարտադրությանտեխնիկական հագեցվաձության բարձրացմանհարցը, նշենք որ սահմանափակ ռեսուրսներիպայմաններումառաջավոր տեխնոլոգիաների օգտագործումն անխուսափելիէ աշխատանքիարտադրողականության բարձրացման համար,իսկ ՀՀ-ում աճ ըստ 2009-2015թթ.-ի դեռնս չկա: Կապվածվերոհիշյալներիհետ պետք է նշել, որ տեխնիկան կան վերազինմանը գյուղացիական տնտեսությունների կողմից դրանցառավել ինտենսիվօգտագործմանըխոչընդոտողգորձոններիցմեկը, ինչ խոսք, դեռես մանր գյուղացիականտնտեսություններինհամապատասխան վարկայինմիջոցներիանէ: Ուստի, այդ առումով ներկայիսառաջնահասանելիությունն հերթ խնդիրներիցմեկըգյուղատնտեսական միջոցներիհամալրումն է, քանի որ գյուղատնտեսական տեխնիկայիանբովան բարոյական րարությունը,ծայր աստիճանդրանցֆիզիկական բարձր մաշվածությունը ն փոքրըտնտեսություններիկողմից դրանց ոչ շահավետ օգտագործումըիրենց հերթին խոչընդո108

ոլորտի ինտենսիվությանմակարդակիբարձրացմանը: Հետնաբար,բարելավմանառումով այստեղ կարնորվում է՝ որը հնարավորությունկտա նպաստել լիզինգիզարգացմանը, ձեռք բերելուգյուղատնտեգյուղացիականտնտեսություններին վճարումսական տեխնիկա`իրականացնելովպարբերական Ժամանակահատվածում, աջակցելովգյուներ երկարաժամկետ օգտվենշվածծառայություններից տնտեսություններին ղացիական սուբսիդավորման միջոցով: լուն տոկոսադրույքների գ որձընթացների բարելավման Հայաստանում տնտեսական է զարգացնել կոռպերատիվ առումով ավելինպատակահարմար արտադրանքի վերամշակման կապերը գյուղատնտեսական ոլորտում, հատկապես համատեղ օգտագործմանտեխնիկա ձառայություններմատուցելու ձեռք բերելու ն մարքեթինգային ժամանակ: Մշակվել է «Հայաստանումգյուղատնտեսական զարգացմանհայեցակարգի»նախագիծ,որով կոռպերացիայի կոոպերացիայի խթանհստակեցվելեն գյուղատնտեսությունում ման քաղաքականության «Համայնքհիմնականուղղությունները: նմրցուռեսուրսներիկառավարման ներիգյուղատնտեսական նակության»վարկայինձրագրերիշրջանակներումհանրապետության6 մարզերում ստեղծվելեն 67 արոտ օգտագորձողների կոոպերատիվներ: սպառողական ոլորտում իրականացվել 2012-2015թթ.գյուղատնտեսության են ն իրականացման փուլում գտնվումմի շարք ծրագրեր,որոնք են գյուղատնտեսությունում տնտեսվարողնպատակաուղղված ստեղծմանը` բարենպաստպայմանների ների գործունեության արտադռեսուրսներիմատչելիությանը, ճյուղում օգտագործվող րության մրցունակությանբարձրացմանը,որոնք վերջնական արդյունքումնպաստելուեն ձյուղում տնտեսականաձի ապատում

են

հովմանը: Տնտեսականաճին են ուղղվածհետնյալմիջոցառումները.

աշնանացանցորենի սերմաբուձությանն սերմարտադրության զարգացման համար ծրագիրը,որի իրականացման նախատեսվել է ՀՀ պետականբյուջեիցհատկացնել62.5 մլն

մարզերի(Արագածոտն,Գեղարքունիք,Լոռի, Շիրակ, ջրարՍյունիք, Տավուշ) 41 համայնքումարոտավայրերում մոտ 62800 բիացմանհամակարգիկառուցում,որի շնորհիվ արաձեցման նոր արոտ կդառնապիտանիկենդանիների

ՀՀ 6

դրամ,

մատչելիգներովազոտական պարարհողօգտագործողներին տանյութերին դիզելայինվառելանյութի ձեռքբերմանաջակցությանծրագիր,որտեղհատկացվել է 1163.0 մլն դրամ, բույսերիպաշտպանության միջոցառումների ծրագիր, գյուղատնտեսական տեխնիկական հագեցվածության աջակցությանծրագիր,որտեղհստակեցվելէ գյուղատնտեսական տեխնիկայիպահանջարկը`Բելառուսից շուկայականից բավականինցածր գներով ուղղակի վաճառքին լիզինգի միջոցովներկրել 120 միավոր ՄՏԶ-821 մակնիշիանիվաՏերն հարմարգյուղգործիքներով, վոր ր հարմ գյուղացիականտնտեսություններին հումք վերամշակող Վեռն բների մ միջն ռնարկությունների պայմանագրային կարգով գորընդլայնմաննուղղված միջոցառումներ,որի իրացմանկայուն երաշխիքներիշնորհիվկապահովվի գյուղատնտեսական մթերքներիարտադրության ավելացում, Երնանումտարբերվարչականշրջաններումգյուղատնտեսականարտադրանքի վաճառքի2-3 տոնավաճառների կազմակերպում,որտեղ վաճառքըկընթանաառանց վերավաճառողների,ն կբարձրանագյուղացիական տնտեսություններիապրանքային մակարդակը, գյուղատնտեսության ոլորտին տրամադրվող վարկերիտոկոսադրույքների սուբսիդավորում,քանի որ առաջնահերթ համարվողոլորտներըսուբսիդավորվելով տեղի կունենա ն մրցունակուվարկավորման մատչելիությանմակարդակի թյանբարձրացում,գյուղականհամայնքների ամրապնդում ն գյուղացիականբնակչությանկենսամակարդակի բարե՛

տրակտոր

Տոթ

լավում,

համար,

տնտեոլորտումգործողֆերմերային գյուղատնտեսության նորարարական սություններինոր արտադրատեսակների, ն տարածմանը աջակցություն, ներդրմանը տեխնոլոգիաների է մրցունակնոր գյուղատնտեսական որտեղ նախատեսվում մթերքների ն տեխնոլոգիաների արտադրատեսակների,

աան

զա ո սոցիալ-տնտեսական

ման

է պարենային մակարդա Առանձնակի կարեորվում համար անվտանգություն ուղատնտեսու

եսության

գությունը սննդամթերքի դանթ բարձրացումը, ապահովման բարձրացոււը պ մա են ն հիմնականպարենայինմթերքներիինքնաբավության հովմ մակարդակի Պարենային հովումը: ապահով Պարենային կարդակի ապահովումը: -

ման »

համարկարնորվումէ. ծավալներիԷապարենամթերքի արտադրության տեղական նյուկան ավելացումը, որը պահանջումէ ֆինանսական, ռեսուրսներիներգրավում, թատեխնիկական ֆիզիկականն տնտեսականմատչելիուպարենամթերքի

թյան ապահովումը: Պարենային ապահովությանձեռքբերմանմիջոցառումներնեն` ճանապարհներ, գյուղատնտեսական բարեկարգված շուկա, բարելավված գյուղտեխնիկա, բարելավված ներդրումներ, ապահովված ավելացում, եկամուտների ոչ գյուղատնտեսական ն գիտելիքներ ունակություն, բարելավված ավելացմանհնարավորուբնակչությանաշխատատեղերի »

» »

թյուն,

ընդլայնվածոռոգմանցանց, աղետներիարդյունավետկանխում ն համապատասխան մեխանիզմներիմշակում: Գյուղատնտեսությանոլորտի գործունեության գերակա ուղղություններիվերլուծությունըփաստումէ, որ գյուղատնտեսության արդյունավետգործունեությանհամար անհրաժեշտ է բարենպաստպայմաններիստեղծում, առավելությունունեցող ռեսուրսներիներուժի ձյուղերիխթանում,գյուղատնտեսության արդյունավետօգտագործում,ֆինանսականհնարավորությունների ընդլայնում, որոնք կօգնենգյուղատնտեսական համայնքների զարգացմանը,բնակչությանեկամուտներիավելացմանը, աղքատությանկրճատմանը ն գյուղացիականաշխատունակ բնակչությանմիգրացիայինվազմանը:Միաժամանակդրանով պայմանավորվածկլուծվի երկրի պարենայինապահովման ն անվտանգությանհարցը, ինչպես նան սոցիալ-տնտեսական զարգացմանհիմնախնդիրները: .

Ճիշտհաշվարկիվրահ̀աշվի առնելովտրամադրվողվարկերի երաշխիքներնու երաշխավորությունը: վերադարձելիության ու Բանկը վարկեր տրամադրումէ սեփականկապիտալի ներգրավվածմիջոցներիսահմաններում,ապահովելով,կանոն ներգրավվողռեսուրսներիժամնակարգելովտրամադրվող

կետներիու ծավալներիհավասարակշռվածությունը: բանկըտրամադրումէ Հանրապետությունում Հայաստանի հիմնականում նպատակայինվարկեր այնպիսիմիջոցառում-

ների համար, ինչպիսիքեն փռքըն միջին ձեռնարկությունների, վերազինումնու սոցիատեխնիկական կազմակերպությունների լականբազայիբարելավումը:Կան նան ընթացիկակտիվների շրջանառումիջոցներիձնավորմանկամ համալրմանու միանդիմացվճարմանվարկեր: ձեռքբերման վագ ապրանքների Վարկավորմանհետ կապվածբոլոր հարցերը համաձայնեցվում են վարկառուին բանկի միջն վարկավորմանպայմանագրիհիման վրա, որտեղսահմանվում են՝ վարկի օբյեկտները, առարկան,վարկավորման պայմանագրի ու չափը ն ժամկետները,վարկի բացթողնման մարման կարգը, պայմանները փոփոխման պայ դրա տոկոսադրույքը, րը ն հաձափոփոխ դրա »

Վարկատուի Ա ագրարայինոլորտի փոխհարաբերություններնու բարելավման ուղիները 2.5.

Վարկատուի(առնտրայինբանկեր,վարկայինկազմակեր-

աաա:

Անն են տի րենրների փոխհարաչերությունները մահմանված մանների ,

ՀՀ

կենտրոնականբանկի հրահանգներին կանոնակարգերի ուսումնասիրմանհիմանվրա: Վարկերը տրամադրվում են առնտրայինհիմունքներով

օգտագործման,ապահովագրության,ժամկետայնության,վճտ-

ուն

է կնքվում պայմանագիր վարկավորման վարկի նպատակային

րունակության, վերադարձելիության պայմաններով: Բանկիկողմից վարկերի տրամադրումըհիմնված է ագրարայինոլորտի կազմակերպություններիփոխառու միջոցներիպահանջարկի

ոչ

ատասխանամվու պատշաճ կատարմանպատասխանատվու-

Նո

ուն ման ննե գույքիգրազադը վարկառուիպարտավորությունները ն վարկի վերադարձման,վարկի տոկոսների վճարման

այլ ձներ, պարտքի պատասխանատվության

վարկի ապահովմանպայմանները,ապահովվածության վերահսկմանձները, նպատակայինօգտագործման մարմաննպավարկատուիվարկայինպարտավորության տակովգրավդրվածգույքիիրացմանկարգը,

վարկառուի ֆինանսական վիճակի վերլուծության նպատակով հաշվապահականհաշվառման ն այ փաստաթղթերիտրամադրումըբանկին, պայմանագրիպայմաններիվերանայմանկարգը, կողմերի պարտավորությունների չկատարմանդեպքում կիրառվող կամ պատժամիջոցները: տույժերը կազմվում է վարկառուների Վարկավորմանպայմանագիրը տնտեսականգործունեության,ֆինանսականվիճակի,իրականացվող միջոցառումներիարդյունավետությանուսումնասիրման հիմանվրա։ բանկին ներկայացՎարկ ստանալու համար վարկառուն նում է վարկավորմանդիմում-հայտ ստորագրվածկազմակերպությանղեկավարի(լիազորվածանձի)ն գլխավորհաշվապահի կողմից ն վավերացվածկազմակերպությանկնիքով: Դիմումհայտիցբացի ներկայացվումէ ձեռնարկությանկանոնադրությունը, ստորագրություններօրինակներիքարտը: Մինչն վարկավորմանդիմումը ընդունելը բանկնուսումնասիրում է կազմակերպության տարեկանհաշվետվությունը, հաշվապահականհաշվեկշիռն ու այլ փաստաթղթեր,որոնք կարող են բնութագրել ձեռնարկության(կազմակերպության, ընկերության)ֆինանսականվիճակը ն թույլ տալ որոշել վարկառուի վճարունակությունը: Վարկավորմանմասին որոշում ընդունելու համար բանկը վարկառուիցտվյալներ է պահանջում վարկի օգտագործման միջոցառումներիտնտեսականարդյունավետությանմասին: Տեխնիկատնտեսականհիմնավորումը ընդգրկում Է վարկի նպատակիձնակերպումը,ներդրմանանհրաժեշտ կապիտալ ներդրումներիկառուցվածքը,ընթացիկակտիվների(շրջանառու միջոցների)ծավալը, արտադրանքիինքնարժեքիայն հոդվածներիփոփոխմանչափը, որոնց առնչվումէ օգտագոքծվող վարկը: Եթե վարկն օգտագործվումէ արտադրությանկազմա»

».

կերպման նպատակով, ապա բերվում է առաջարկվող ապրանքներիարտադրման,աշխատանքների կատարմանն ծառայությունների մատուցման ծավալը, դրանց յուրաքանչյուր միավորիդիմացկատարվողծախսերը,իրացմանշուկայի վերլուծությունը:Վարկի տեխնիկատնտեսական հիմնավորման վերեն լուծության բոլոր փաստերըզուգակցվում փաստաթղթային հիմնավորումներով: Հայտ-դիմումիքննարկմանընթացքումիրականացվումէ կարողունակվարկառուիամբողջականվերլուծություն:Նախ` իրականացվումէ վարկառուիկողմիցներկայացվածհիմնադիր փաստաթղթերին գործարքայինպայմանագրերիիրավաբանականվերլուծություն: Սյնուհետն, ըստ էության,իրականացվում է վարկերի մարման ն նախատեսվածԺամանակահատտնտեվածներումտոկոսների վճարմանպարտավորությունների սագիտականվերլուծություն: Այստեղ կարնոր նշանակություն է ստսւնում վարկառուի վարկունակությանվերլուծությունը: Վարկը տրամադրելուհամար կազմակերպության հայտը բաԷ վարարելու նպատակովբանկը ստուգում վարկառուիվարկունակությունը,իսկ վարկն իր տոկոսներովվերադարձնելու համարնրա ֆինանսատնտեսական հնարավորությունները: Գյուղատնտեսական կազմակերպության վարկունակությունն ու վճարունակությունըորոշելու համարբանկըհաշվարկումն վերլուծում է իրացվելիության,ծախսածածկման,սեփական ընթացիկակտիվների(շրջանառու միջոցների)ապահովվածությանգործակիցները: Բացարձակիրացվելիությանգործակիցը(Գ1) որոշվում է հետնյալբանաձնով. Գ.Մ /Մ. (2.5.1) որտեղ` Մ.-ը դրամականմիջոցներին հեշտ իրացվողայլ դրամական միջոցներիգումարնէ,

Մշ-ը կազմակերպությանպարտքերի(փռխառումիջոցների)գումարնէ: Իսկ արագ իրացվելիությանգործակիցը(Գշ) որոշվում է հե-

տնյալ բանաձնով՝

(2.5.2)

Մ/Վ

Գշ-

որտեղ`

Մ5-ը դրամականմիջոցների,հեշտ իրացվողայլ դրամականմիջոցներին նորմավորված ընթացիկակտիվների գումարնէ, Վ-ն

տրամադրված վարկի(կարճաժամկետ պարտավորության) գումարնէ: Սեփական ընթացիկակտիվներով(շրջանառումիջոցներով) ապահովվածության գործակիցը(Գ») որոշվում Է հետնյալ

բանաձնով՝

Գ:

Ս./ Մ:

որտեղ`

Մ:-ը

(2.5.3)

կազմակերպության սեփական շրջանառու միջոցների գումարնէ,

Մ-ը կազմակերպության ամբողջմիջոցների(ակտիվների)գումարն է: Գյուղատնտեսական կազմակերպության վարկունակությունը որոշվում է վերոհիշյալ գործակիցներինկարագրով, որոնց նշանակությունըբերվում է հետեյալաղյուսակում (2.5.1). Աղյուսակ2.5.1

Գյուղատնտեսական կազմակերպության վարկունակությունը որոշակիցուցանիշներ գնահատող Գործակիցների նշանակությունը

Վարկունակության աստիճանը

1.5Հ Գ5.ԳշՀ

Վարկունակէ

1Հ Գ.

ԳՏ

ՀՀ15,2«ԳշՀ3, Գշ

ՀԳ»Հ-6096

|Սահմանափակ վարկունակէ Վարկունակչէ

Հ2, Գ «3096

Այս տվյալների քննարկմանարդյունքներովբանկիաշխա-

տակիցը տալիս է գրավոր եզրակացությունվարկի տրամադրման վերաբերյալ, որը ներկայացվումէ վարկավորման վարկի տրամադրմանորոշում կայացնելու հանձնաժողովին՝ հարցի նպատակահարմարության համար:Վարկիտրամադրման դրական լուծման դեպքում բանկը վարկառուիհետ կնքում Է վարկավորմանպայմանագիր,որի բովանդակությունըն պայմաններըսահմանվումեն կողմերիհամաձայնությամբ: Բանկի կողմից տրամադրվողվարկերըերաշխավորվում են գույքի,արտարժույթի, արժեթղթերի,այլ գույքիկամ գույքային իրավունքիգրավով,որոնք պատկանումեն վարկառուին,ինչն ապա(երաշխիքներով) պես նան հանձնարարություններով Վարկի հովագրականվկայականներով(ապահովագրերով): վարկառուիկողմիցգրավիտրանպատակով երաշխավորման մադրումը ձնակերպվումէ գրավոր,գրավիառանձինպայմանագրով,որը վարկավորմանպայմանագրիանբաժանելիմասն է կազմում:Գրավատուկարող է հանդիսանալ գյուղատնտեսաորին պատկանումէ գրավի առարկան կազմակերպությունը, կային սեփականության լրիվ տնտեսական շահագործման իրավունքը:Անհրաժեշտէ ի նկատիունենալ, որ այդ կազմակերպությունը,որին պատկանումէ լրիվ տնտեսականշահագործմանիրավունքնայդ գույքի գրավը տրամադրումէ միայն անձի համաձայնությամբ: լիազորված սեփականատիրոջ, ն միջոցՄարդատար, բեռնատար այլ տրանսպորտային է ների գրավիպայմանագիրըպետք ամրագրվիհամապատասՆմանատիպպայմարմիններում: խանգրանցումիրականացնող են օրվանից: համարվում կնքվածգրանցման մանագրերը է առնվում ոչ միայն նրա Գույքի գրավի դեպքում հաշվի հաշվեկշռայինարժեքը,այլ նան իրականարժեքը,հաշվի առհնարավորությունները: նելով միաժամանակիրացվելիության Որպես գրավփոխանցվողարժեթղթերիգնահատումըիրակա117

նացնում Է բանկըընթացիկբորսային կամ արժեթղթերիանվանականարժեքով,գնորոշմանհիման վրա, կախվածարժեն որակիմակարդակից: թղթերիիրացվելիության Գրավիգումարը պետք է գերազանցիոչ պակաս, քան 1,5 անգամվարկատուի գրավովապահովածպարտավորության արժեքը:Որպես գրավ գույքը պետքէ ապահովագրված ընդունված լինի վարկառուի

կողմից:

Գրավ հանձնվածառարկաները պետքէ մանրամասննկարագրվածլինեն, մատնանշելովդրանցֆիզիկականառանձնա-

կազմվում Է փարկատուիու երաշխաԵրաշխավորագիրը վորողի ստորագրությամբն տրամադրումԷ իր կողմից ստորագրվածփաստաթուղթը:Վերջինիսդեպքումբանկըհայտնում է երաշխավորողին այն մասին,որ տրամադրված վարկի ապահովման երաշխավորագիրը ընդունված է: Երաշխավորագրից համարէ տրված այն, պետքէ հետնի, թե որ պարտավորության ն ում (վարկատուիանվանումը) համար (պարտապանիվարկառուի անվանումը):Վարկի ապահովմաներաշխավորագրի մասին նշվում է վարկավորմանպայմանագրի տեքստում: Ապահովագրական վկայականները ընդունվումեն վարկի ապահովմաննպատակովմիայն բարիհամբավունեցողապահովագրականընկերություններից,այդ իսկ պաւռճառովայդ ընկերությունների հիմնադիրն հաշվապահական փաստաթղթերը է պետք ստուգվեն բանկի համապատասխանբաժանմունքի կողմից: Վարկի չմարման ռիսկի ապահովագրումըկարող է մշակվել նան եռակողմյանպայմանագրով, որտեղբանկըկողէ է, մերիցմեկն որի օգտին վճարվում ապահովագրական գումարը: Վարկերիօգտագործման կարգը իրականացվումէ կենտրոնականբանկիկողմիցսահմանվածհրահանգների համաձայն: հետո Վարկավորման պայմանագիրը ստորագրելուց բանկը հաէ վարկառուիանունով բացում առանձին փոխատվական շիվ։ Այդ հաշվով դրամի փոխանցման պահիցհաշվարկվումէ փոխատվությանԺամկետը:Տրամադրվածվարկի հաշվին միջոցներիբացթողումնիրականացվումէ. Վարկատուի հաշվարկային հաշվից, միաժամանակամբողջ գումարի փոխանցման ձնով: Բանկի հետ համաձայնեցվածգումարներիմաս-մաս փոխանցմանձնով սահմանված վարկավորմանլիւիտների (սահմանաչափերի), վարկառուիհաշվարկային հաշվինկամ նրա կողմիցնշված հաշիվներին:

հատկությունները(գույնը, չափը, քանակը, ապրանքանիշը, արտադրող երկիրը,պատրաստմանժամկետը,քաշը, ծա վալը, մաշվածությանաստիճանըն այլն) Քանի որ գրավի բռնագանձումն իրականացվում է դատարանի որոշմամբ, ինչը ժամանակէ պահանջում,վարկավորման աշխատակիցը բանկի հեւռ մյուս ստորաբաժանումների միասին պետք է միջոցներ կնքելովպայմանագիր ձեռնարկի՝ բանկիկամ կողմնակիկազհետ մակերպության գրավադրված գույքը փոխանցելուվերաբերյալ` դրա իրացմանկամ պարտավորության մարմաննպա-

տակով:

Արտարժույթովվարկի ապահովման դեպքում հաշվի է առնվումհետնյալը.եթե արտարժույթը տրամադրումէ վարկառուն, ապա կազմվում է գրավիպայմանագիր, իսկ եթե արտարժույթը տրամադրումէ երրորդկողմը՝կազմվումէ երաշխավորության պայմանագիր: Բոլոր դեպքերումարտարժույթըպետք է գտնվիբանկիհաշվում: Վարկը կարող է տրամադրվելերրորդ անձի երաշխավորությամբ, որի ֆինանսական կայունությունը կասկածներչի առաջացնում։Երաշխավորողի վ ուսու թյունը ն իրավականկարգավիճակը է պետք մնասիրվեն հետ միասինբանկի համավարկառուի այլ փաստաթղթերի պատասխանստորաբաժանմանկողմից:

իրավաբանական ճարունակու-

Փռխատվական հաշվից,սահմանվածչափասահմաններում, վարկառուիկամ նրա մատակարարների փաստաթղթերի

վճարմամբ:

Տրամադրվող վարկի հաշվին միջոցների տրամադրման

ձները ն ժամկետներըկանխորոշվումեն վարկավորմանպայ-

մանագրում: ման

Բաց վարկայինգծի հաշվին դրամականմիջոցներիստացհամար վարկառուն բանկին ներկայացնումԷ նամակ-

հաշվին գումարիփոխանցման դիմում` մինչն փոխատվական

ժամկետը:

Անհարժեշտենք համարում նշել, որ արդենվերնում մանրամասն վերլուծեցինքտրամադրվողվարկի տոկոսադրույքի որոշման տեսական ն մեթոդաբանականհիմնախնդիրները: Այստեղհիշատակենքնան, որ տրամադրվողվարկիտոկոսադրույքներըսահմանվումեն ընթացիկվարկավորմանշուկայի հրավիճակներիհիման վրա ն շերտավորվում են` կախված վարկավորման ժամկետների, ռիսկերիաստիճանի,ինչպեսնան բանկիմիջոցներիներգրավմանհնարավորությունից:Գործնականում բանկըկիրառում է հաստատագրվածտոկոսադրույքներ, որոնց մակարդակըն վճարմանպայմաններըհամաձայնեցվում են վարկավորմանպայմանագրում: Տրամադրվողվարկի տոկոսադրույքըկարող է փոփոխվել կախվածվարկայինշուկայում վարկավորմանգործընթացում` հետ: պայմաններիփոփոխման Տոկոսադրույքիփոփոխման է որոշումն արտացոլվում վարկավորմանպայմանագրինկից լրացուցիչ համաձայնագրում,որտեղ պետք է նշված լինեն տոկոսադրույքի ներդրմանժամկետը ն մեծությունը: Միակողմանի կերպովտոկոսադրույքըկարող է ավելացվելբանկիկողմից, ինչի վերաբերյալպայմանագրումպետքէ նախապայման դրվի վարկառուիկոնկրետպարտավորությունների չկատարման դեպքում: Նոր տոկոսադրույքըկիրառվում է վարկառուի

պահից: խախտման կողմից պարտավորությունների Վարկի օգտագործմանկարնոր փուլերից մեկը վարկի վարկի գծով պարտավորության մարումնէ: Վերջնաժամկետը,

է բանկիթղթակմիջոցներիփոխանցումն մարմաննպատակով մարումը իրակացային հաշվին: Վարկի պարտավորության նացվում Է վարկառուի կողմից պայմանագրիպայմանների Վարկառունվարկային համաձայն,կողմերիհամաձայնությամբ: տրվածգումարների սահմանվածժամկետներով պայմանագրում չափով ձնակերպումէ ժամկետայինպարտավորություններ վարկիմարմանժամկետիհետաձգման խնդրանքով Վարկառուի է վարկը ժամկետինչվերահարցի լուծումն իրականացվում պարզելուցհետո, իսկ երբ վարկառուն դարձնելուպատճառները պարտապարտքային չի ձեռնարկումգործունմիջոցառումներ է ժամվորություններըկատարելուհամար, վարկըհամարվում կետանց: է վարընթացքումբանկնիրականացնում Վարկավորման ն վարկառուի դրությանվեֆինանսական կերի օգտագործման համարբանկնօգտաՎերջինսիրականացնելու րահսկողություն: իր պարնախատեսված գործում է վարկայինպայմանագրով Բանկը վարկառուիցպահանջումէ վարկի տավորությունները: օգտագործմանուղղությունը (նպատակը)հաստատող բոլոր փասհաշվառմանսկզբնական հաշվապահական անհրաժեշտ գործունեության տաթղթերը:Վարկառուիֆինանսատնտեսական նպատակատարման ուսումնասիրմանն վերլուձությունների ստորաբաժանման կով բանկըգործուղումէ համապատասխան մասնագետներ: պայպայմանագրի Վարկատուիկողմից վարկավորման լրամաններիխախտման,վարկավորմանռիսկը գերազանցող հանդես գալու դեպքում բանկին ցուցիչ պարտավորությունների իրավունքէ վերապահված.

ջել վարկավորման պայմանագրի յմանների փոպայմ փոխում, սահման ափակե լ կամ ցնել վարկի հե տագա

13:Բ. ՝

թ:

մաննե

ը3 :՝ 5:58

ավորության

28.

ՕՇ) Լ»

Բժ 28 Յ

-ԷԿ

ՏՏ: "8

Բ.

ոշ - -՛ (5)

832Ց Է

տ: ը

Լիք

3:|

Յ.ռ

5-5.

ատ:

ԱԼ

2.5.1-ում:ւմ:

5 ՅՑ

վորությունների վարկատուից

կեը

ՆՐ չմարված կամ ժամկետանցպա րտա համա պա ջացմանդեպքում տանխան գումարները, կամ իրակա ացնել ո չ ակցեպտային ալին յին) դուրս գրում վարկառուի(կամ երաշխա(հոժարագրայի ղի) հաշվից: վորո Վա րկառուի կողմի րի վաղաժամշտության առաջա անում է փոխատ տ մարմանժա տեղեկացնումէ վ արկառուին: ա գործիիրականացմանհամ ար պա հան ջվող հաոտանա ւթյունը նե րկայացվում Է ստորն բերվող գծապատ-

.Զ

8ՊՉ ՅՅ 2.8

Ք. Բո

Տր Ց ՍԲ. Յ5 Է

43: .5:3

ՅՅ. Ք Յ 5 .-

2.6. Վայաստանումվարկայինմիջոցներիարդյունավետության

բարձրացմաննպատակովզյուղական կոոպերատիվների

անհրաժեշտությունը

ՀայաստանիՀանրապետությունում բարեփոխումներն առաջ բերեցինբազմաթիվխնդիրներ,քանի որ գյուղատնտեսության ն մարքեթինգի էին խոշորգյուհամակարգերը հարմարեցված Հողատնտեսական կազմակերպությունների չափանիշներին: հետո ղերի սեփականաշնորհումից ձնավորվածգյուղացիական տնտեսություններիփոքր չափերը խոչընդոտ հանդիսացան ոլորտի արդյունավետությանբարձրացմանգործում: Չնայած աձի տեմպերնանցածտարիներիընթացգյուղատնտեսության քում զգալիորենտատանվելեն, սակայնայնուհանդերձ,տվյալ ոլորտը պահպանելէ իր առանցքային նշանակությունը`զբաղվածության, գյուղական բնակչությանեկամուտների,ինչպես նան տեղական սննդամթերքների մասով: մատակարարման Հայաստանում գյուղատնտեսությանխոշոր տնտեսական ոլորտում վարվող տնտեսականքաղաքականության կարնոր պայմաններիցէ կոոպերացիայիխթանումը:Վերջինիսմասին են վկայում գյուղատնտեսական ոլորտում պետականքաղաքականությանհիմքում դրված մի շարք ուղենիշային նշանակություն ունեցող ծրագրայինփաստաթղթերը: Դրանցիցեն` ՀՀ կառավարության ծրագրումգյուղի ն գյուղլատնտեսության 2010-2020թթ.կայուն զարգացմանռազմավարությունը, 2012թ ն 2014-2024թթ. ՀՀ կառավարության գործունեությանծրագրերը: ՀՀ կառավարության 2015թ. գերակախնդիրներիշարքում առանձնանում է գյուղական գյուղատնտեսական համայնքներում կոռպերատիվների ձնավորմանշարունակականապահովումը: ՀՀ

գյուղատնտեսությունը, հանդիսանալով երկրիազգային

մասը,պետքէ զարգանա տնտեսությանառանցքիբաղկացուցիչ մասնագինրա ինտենսիվությանաստիճանիբարձրացման, ու շարունակուկառուցվածքային տացման,տեղաբաշխման Ճանապարհով: թյուն ունեցողբարեփոխումների զարգացմաններկա Շուկայական հարաբերությունների զարպայմաններումհանրապետությանգյուղատնտեսության գացումը հիմնականում կարող է ընթանալ կոոպերացիայի միավորումէ համակարգում ռըն ինտեգրացված ընդլայնմամբ, հոտարբեր ապրանքարտադրողներին` գյուղատնտեսական Շուկայիպայմաններում րիզոնականն ուղղահայացսկզբունքով: տարբերգործառույթկոռպերացիանկարող է կռորդինացնել արտադրանքի,այնպես էլ ներ, ինչպես գյուղատնտեսական ոլորտում: ագրոսպասարկման արտադրականկոռպերատիվըմիաԳյուղատնտեսական մթերք արտադրողներինհ̀ողի վորում է գյուղատնտեսական միջոցով մշակությանն տեխնիկայիհամատեղօգտագործման արտադրությունկազմակերպելումիջոցով: գյուղատնտեսական զարգացմաննկատմամբտնտեսական Կոոպերատիվների այնպիսիգործիքնեպետքէ փոխլրացվի քաղաքականությունը են` պետականգնումներ կատարելիսկոոպերով, ինչպիսիք կռռպերատիվների րատիվներինտրվող արտոնությունները, տեխնիկայիգնման համար զարգացմանխրախուսանքները, զեղչերը, կոնկրետ մշակաբույսերիարտադրությունը,օժանդակություննապրանքներիվաճառքին մարքեթինգիհարցում, ն պետության միջն մասայդպիսիկոոպերատիվների միջոցներն հաստատելուհամար: նավորպետություն գռրծընկերություն մշակման մթերքներիարտադրության, Գյուղատնտեսական ն իրացմաննկատմամբ փոփոխվում անընդհատ պահանջներն է են, բարձրանում սպառողական պահանջարկը,նվազում է որոնք արտադրողականությունը, ռեսուրսներիօգտագործման մենատնտես գյուղացիներիգորձուավելի են բարձրացնում -

Նման իրավիճակումանհատ գյուղանեության բնագավառը: ցիականտնտեսություններիկոռպերացիանի վիճակի է միավորելուռեսուրսներըն միջոցներըսոցիալ-տնտեսական խնդիրներն արդյունավետլուծելու նպատակովմ̀իաժամանակապահովելով իրենց անկախությունը ն որոշումների կայացման

ազատությունը:

Տնտեսվարմանարդի պայմաններում,երբ գյուղացիական տնտեսություններըմասնատվածեն փոքը տնտեսությունների իրենցմանր հողակտորներով,նվազֆինանսականռեսուրսներով ն ներուժով,ապրանքայնության ցածրմակարդակով, օբյեկտիվ անհրաժեշտությունԷ առաջանում միավորելու դրանց հնարավորություններն արտադրությանհետագաարդյունավետությանբարձրացման նպատակով: Դրա համարպետքէ ապահոռվել գյուղացիականտնտեսություններիխոշորացում`կոոպերատիվների ստեղծմանճանապարհով,քանիոր ներկայիսհողամասերիփոքրչափերիպայմաններումհնարավորչէ ապրանքային արտադրությունըկազմակերպելժամանակակից մեթոդներով: Գյուղատնտեսական արտադրանքիարտադրության, մշակման ն իրացմաննկատմամբպահանջներն փոփոխանընդհատ վելով ավելի հրատապ է դառնում, որպեսզի կոռպերացիան դառնաայդ պահանջների կատարմանարդյունավետ միջոցներից

մեկը:

գյուղացիական կոռպերացիան տնտեսությունների ի միավորելունրանցմիջոցները`իրենցխնդիրները Նրանք կարող են կոռպեարդյունավետլուձելու նպատակով: արտադրության, րացվելապրանքային իրացման,նյութատեխն նիկական մատակարարման նույնիսկ գյուղատնտեսական տեխնիկայի լիզինգի ապահովմանբնագավառում,միննույն ժամանակ պահպանելովիրենց անկախությունըն ռորոշումներիկայացմանազատությունը Անհատ

վիճակիէ

Վերջին տասնամյակումօտարերկրյա պետությունների ագրարայինոլորտներիտնտեսական աճի վերլուծությունը վկայումէ, որ այն ձեռք Է բերվելհիմնականում ներդրումային

շնորհիվ: ակտիվության հահարաբերություններին Շուկայականտնտեսվարման ջողությամբանցնելու գործում կարնոր տեղ է հատկացվում այդ թվում նան մասռեսուրսներին, արտաքինֆինանսական նավոր ներդրումներիներգրավմանն դրանց օգտագործման բարձրացմանը: արդյունավետության համար ոլորտիզարգացման Հայաստանիագրոպարենային աջակցությունէ ցուցաբերվելվարֆինանսատեխնիկական կրթական,կիրառական գիտասփյուռ կային, մարքեթինգային, ն ուսուցողականծրագրերի միջոցով:Այդ ծրագրերընպաստել են նան կոռպերացիայի զարգացմանը: գործումեն 220 ն ավելի Ներկայումսհանրապետությունում որոնցգերակշռողմասը կոոպերատիվներ, գյուղատնտեսական են: Այս կոոպերատիվների կոռպերատիվներն սպառողական մեծ խթան հանդիսացավ ու զարգացմանը կազմակերպմանն ռեսուրսներիկառավար«Համայնքներիգյուղատնտեսական ման ն մրցունակության ծրագիրը»: են բարելավել արոտաԾրագրիհիմնականնպատակներն համակարգերիարտադրողավայրերին անասնապահության կանություննու կայունությունը: ժամկետներնեն 2011-2016թթ.: Այս ծրագրի գործողության 6 մարզերում ՀԳՌԿԱՄ-ի առաջինծրագրովհանրապետության սպառողական ստեղծվելեն շուրջ 61 արոտօգտագործողների Երկրորդծրագրով,որը ներառումէ հանրակոոպերատիվներ: են պետության8 մարզերը,2015թ. արդենստեղծվել

Խոաուլոռքոօ.ձող

30 արոտօգ-

տագործողներիսպառողականկոռպերատիվներ:Այդ կոռպերատիվներինմատակարարվելէ 550 միավոր գյուղտեխնիկա, այդ թվում 124 անիվավոր տրակտոր: Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ վերջինտարիներիընթացքումծրագրիիրականացման շնորհիվգրանցվել աճ: Է անասնապահական 2014թ. իրացվածմիսը մթերքների կենդանի քաշով 2012թ. համեմատությամբաճել Է 25.306-ով, արտադրվածկաթը ավելացելէ 13.306-ով:Հիմնականումաձը գրանցվել մարզերում: է ՀԳՌԿՄ ծրագիրըիրականացված

ն խորհրդատվական Տեղեկատվական աջակցությանշրջանակներումձնավորվողկոռպերատիվներին տրամադրելօրենքներում կատարվողփոփոխություններըա̀րտաքինտնտեսական գործունեությանիրականացման,նորարարություններին ն ֆինաեսական տեխնոլոգիաների ներդրման,գործընկերների միջոցներիներգրավման, գորձարարն ներդրումայինծրագրերի մշակմանգործում: Շուկայականզարգացածտնտեսությունունեցողերկրներում մեծ դերակատարություն ունի մարքեթինգային գործունեությունը: Յուրաքանչյուր կազմակերպությանմեջ մարքեթինգիկառավարման գործընթացումառանցքը շուկայի ուսումնասիրուէ թյունն է, որի արդյունքներիհիման վրա էլ կազմակերպվում նոր արտադրանքի նախագծումը, արտադրությունը, գների սահմանումը,ապրանքիշարժը, գովազդըն վաճառահանման

գործընթացը:

տնտեսականգործունեության Մարքեթինգով կառավարումը կատարվելու Է հավաստի տեղեկություններիվրա, քանի որ շուկայականիրավիձակներըշարժուն են ն անընդհատենթակա են փոփոխման:

Կարա .ումուքոօ.8ող

համար սպառողական ապԱյդպիսով,կազմակերպության րանքների շուկայում գործելու,արտաքինշուկա ներթափանցելու հզոր տնտեսականլծակ է մարքեթինգը: հանուն գյուղական համայնքներիբար«Գործընկերության` մեկ(ՍՏՃԱԾՏՒԼԲ)հնգամյածրագիրըՀայաստանում գավաճման» զարգացման նարկելէ 2013թ. օգոստոսիցԱ̀ՍՆ-ի միջազգային նպատակներն Գլխավոր ֆինանսավորմամբ: գործակալության են հզորացնելգյուղականհամայնքները տնտեսականզարգացտնտեսաման հեռանկարով` օգնելովնրանց բացահայտելու կան արժեքներիստեղծման հնարավորություններըհ̀իմնված վրա, նպաստել վարնրանց մրցակցայինառավելությունների գյուղական միջոցներիհասանելիությանը` կայինն ֆինանսական համար,օժանդակելհամայնքայինենթակառուցհամայնքների համայնքներինզինել շրջակա վածքայինարդիականացմանը, միջավայրըպաշտպանելուհամարանհրաժեշտգիտելիքներով ն հմտություններով: կենտրոն(ԸՃԻԾ) հիմԱգրոբիզնեսին գյուղի զարգացման ֆինանսավորմամբիրականացվող նադրամ`՝ ԱԱՍՆԱԶԳ հանուն գյուղական համայնքներիբարգա«Գործընկերություն՝ վաճման (ՍՏճլօ)ԹԲՔ» ձրագրի շրջանակներումԱրմավիրի մարզիՆորապատն Արարատիմարզի Փոքր Վեդի համայնքն սպածառայությունների ներում բացելէ «Գյուղատնտեսական սարկմանկենտրոններ»: գյուղական հաԱյս կենտրոնները տարածաշրջանների ամբողջական մայնքներինտրամադրելուեն ծառայությունների փաթեթներ,ն կապեր են ստեղծելու միջազգայինկազմակերպություններիհետ, որոնք տրամադրումեն գյուղատնտեսական ն տեղեկատվություն այգեգորսարքավորումներ պարագաներ, ծության կառավարմանզարգացմաննոր տեխնոլոգիաների էականդեր են խաղալու շուկայական մասին:Այս կենտրոնները կապերիհաստատման ն ֆերմերներիու ՀայաստանիՓՄՁ129

ների համարֆինանսականռեսուրսներիհասանելիությանյուրացմանգործում: Հաշվի առնելով այս կենտրոններինշանակությունը գյուղատնտեսությանարդյունավետությանզարգացմանգործում, նախատեսվումԷ նմանատիպկենտրոններբացել Կոտայքի ն

Սանր աները միաժամանակ

Արագածոտնի "

մարզերում:

տալիս, որ կոռպերացիանհանդիսանում է ժամանակակիցշուկայական տնտեսվարմանարդյունավետմիջոցներիցմեկը, ուստի համակարգումկարնորագույն տնտեսականբարեփոխումների ձնին: Ուստի դեր է հատկացվումտնտեսվարման կոոպերատիվի հասնելու համար անհրաժեշտԷ կովերջինիսնպատակներին վարոպերատիվներիզարգացմաննուղղվածմարքեթինգային, ու ն այլ աջակցությունկային, լիզինգային խորհրդատվական ների ընդլայնում: Լայնորեն օգտագործելպետականռեսուրսները,միջազգային դոնորկազմակերպությունների դրամաշնորհպահպանման ները գյուղատնտեսական ենթակառուցվածքների ու նորացմանհամար,իսկ փոխառումիջոցներնէլ կնպաստեն` գյուղացիական տրվետնտեսություններին, կոռպերատիվներին ն ավելացմանը: լիք վարկային այլ տիպիֆինանսավորման են Աղյուսակ 2.6.1-ի տվյալները ցույց տալիս, որ գյուղատնտեսությանհամախառնարտադրանքըհանրապետության ՀՆԱ-ի մեջ 2014թ.-ին2010թ.համեմատությամբ1796-իցհասել Է մոտ 2096-ի, գյուղատնտեսությանվարկավորումը 2014թ.-ին 2010թ. համեմատությամբավելացել է 2.6 անգամ, իսկ համախառնարտադրանքըաճել է 1.8 անգամ:Նշանակում է վարկավորմանգումարներիավելացումը նպաստել է համախառն արտադրանքիավելացմանը:Ձեռնարկություններիվարկային ֆինանսավորմանկարնորությունը կայանում է նրանում, որ Հայաստանում,ինչպես անցումայինտնտեսությանպայմաններումգտնվողցանկացածպետությունում,բացակայումէ նոր ցույց

ձեռնարկատիրական գործունեությունիրականացնելուհամար անհրաժեշտ նախնականկապիտալը, ուստի անհրաժեշտ Է նրանցտրամադրելմատչելիպայմաններով`երկարաժամկետ ն ցածր տոկոսադրույքովվարկեր, առաջիկա 5 տարիներին ազատելհարկերից:

Աղյուսակ

են

Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի աճը ըստ տարիների (2010-2014թթ.)

Ընդ համախառն ներքին|14602077 արդյունքմլդ.դրամ

3777945.0

400072

42728946

4528873.1

որից

588205 | 767880.6|763940.7 | 8262918 | 894057.0 գյուղատնտեսությունում

գյուղատետեսության 17.0 20.3 ՀՐ

ո. արիներ եա

52365

գյուղատնտ,

վարկավորումՀՆԱ հարաբերակցություն

8.9

73440

9.6

19.1 91890

12.0

զարգացումը2010-2014թթ., սոցիալ-տնտեսական բանկ կենտրոնական

ԱԾՎ

ՀՀ

19.3 103222

12.5

19.6

139900

15.6

Ագրարայինոլորտում վարկի օգտագործման արդյունավետության գնահատման մեթոդաբանական 2.7.

մուտեցումները

ՀայաստանիՀանրապետությունում գյուղատնտեսությունը ն է ոլորտներիցմեկն իր էությամբկարնորնշանակությունունի երկրում պարենայինանվտանգության ապահովման գործում, քանի որ դրանում ստեղծվածարդյունքն է կարգավորում սննդամթերքի գները` դրանով իսկ ազդելով առաջատար

բնակչության կենսամակարդակի վրա:

Ներկայումս գյուղատնտեսությանոլորտին տրամադրվող վարկերիտոկոսադրույքներիսուբսիդավորմանծրագրիիրականացման նպատակնէ գյուղական համայնքներումգյուղատնտեսությանհամար առաջնահերթհամարվողոլորտներում ն իրավաբանական զբաղվածֆիզիկական անձանցտրամադրվող վարկերիտոկոսադրույքիմասնակիսուբսիդավորման միջոցով վարկավորման մատչելիության մակարդակիբարձրացումը: հիմքնէ ՀՀ. կառավարության Ծրագրիիրականացման 5103.2011թ. թիվ349-Ն որոշմամբհաստատված ոլորտին «Գյուղատնտեսության տրամադրվողվարկերիտոկոսադրույքներիսուբսիդավորման» կարգը, որով նախատեսվելէ սուբսիդավորելգյուղացիական տնտեսություններին տրամադրվածվարկերիտոկոսադրույքները 4-6 տոկոսիչափով:Ծրագրիիրականացման արդյունքումպետք է ապահովվիգյուղատնտեսությունումտնտեսվարողների կարողությունների ընդլայնումը, գարնան գյուղատնտեսական աշխատանքներիիրականացումը,բերքահավաքի,աշնանացանի,արտադրանքի պահպանման համար,գյուղատնտեսության ռեսուրսայիններուժի, հատկապեսվարելահողերիօգտագործման մակարդակիբարձրացումը,ինչպես նան բարենպաստ պայմաններստեղծելով անասնապահության զարգացմանհա-

համար 2014 թվականիննախամար: Ծրագրի իրականացման մլն դրամ,իսկ 2015-2016 թվականտեսվումէ հատկացնել ներինյուրաքանչյուրտարի 872,0 մլն դրամ: ոլորտում արգյուղատնտեսության Այժմ ներկայացնենք տաքին աղբյուրներից ստացվող նպատակայինվարկային ն դրամաշնորհայինմիջոցներովիրականացվողծրագրերը,այդ թվում` Համաշխարհայինբանկի աջակցությամբ իրականացվող ռեսուրսներիկառավարման գյուղատնտեսական Համայնքների ն մրցունակությանծրագիր,որի տնողությունըներառյալ 2016 թվականնէ: Ծրագրինպատակնէ աջակցելանասնապահական ուղղվաձություն ունեցող համայնքներինարոտօգտագործման առավելմրցունակն կայուն համակար(անասնապահական) գերի ստեղձմանհարցում: Ըստ բաղադրիչներինախատեսվում է իրականացնելհետեյալ աշխատանքները` կառաա) համայնքներիարոտավայրերի (անասնապահության է նախնական վարմանհամակարզ)համար նախատեսվում ընտրվածհամայնքներիդրամաշնորհայինձրագրերիիրա-

872,5

կանացում,

աջակցող ծառայությունների հզոթ. գյուղատնտեսությանն բարձրաարտադրողականության րացում-գյուղմթերքների ցում ն կենդանիներիառողջությանապահովմանծառայություններ, ուսուցումների կազմակերպում,ԳԱՄԿ-ների աջակցությանմարզային կենտրոն)ն (գյուղատնտեսական աջակցության հանրաԳԱՀԿ-ների (գյուղատնտեսական

աջակցություն, պետականկենտրոն)տեխնիկական որակի ծրագիր-գյուղմթերքի գ) մրցակցայինդրամաշնորհների բարձրացում, իրացման խնդրի լուձում, կռռպերացիայի ստեղծում, ՀՀ մարզերում նոր արտադրանքներին նոր ներդրում:Ծրագրովնախատեսվածաշտեխնոլոգիաների խատանքներիիրականացմաննպատակով2015-2016թթ.

ծրագրվածեն համապատասխան ֆինանսական միջոցներ` 2015 թվականին`1,365.817.2 հազ.դրամ ն 2016 թվականին` 382,006.2 հազ.դրամ: Համաշխարհային բանկի աջակցությամբիրականացվող Սննդի անվտանգության կարողությունների զարգացմանդրամաշնորհայինծրագիր(ծրագրիտնողությունը`2013-2015թթ.): Ծրագրի նպատակնէր ապահովելսննդի անվտանգության ինստիտուցիոնալ ն տեխնիկական կարողությունների զարգացումը, այդ թվում` առկափաստաթղթերի բազայի գույքագրումը, ն վերագնահատումընորերի մշակումը, տվյալներիշտեմարանի ձնավորումը ն արդյունավետ կառավարումը:Ծրագրով նախատեսվածաշխատանքների իրականացման նպատակով 2014-2015թթ.րագրված էին համապատասխան ֆինանսական 8,426.7 միջոցներ2̀ թվականին` հագ.դրամ, թվականին` 21,253.2 հազ. դրամ:

Պետք է նշել. որ շատ դեպքերումգյուղատնտեսությանմեջ տրամադրված վարկերիօգտագործմանտնտեսականարդյունավետությանգնահատմանառումովհաշվարկներ չեն կատարվում, ն նմանատիպհաշվարկներըբանկերն իրականացնում են միայն այն ժամանակ,երբ տրվածվարկերիդիմացորպես գրավդրված է լինում արագ իրացվելիությունունեցողօբյեկտ: Ըստ էության այդ խնդիրը պետք է անհանգստացներ վարկ վերցնողտնտեսվարող կամ ֆիզիկականանսուբյեկտներին ձանց:Մակայննոր սեփականատերերը, շուկայավարության մեջ փորձչունենալով,երկարտարիներանուշադրության են մատնել այս կարնորհիմնախնդիրը, մինչդեռայժմ, երբ շուկայական հարաբերություններն արդեն ընդլայնվումեն, ն գյուղատնտե-

Հայաստանի Հանրապետության 2014-2016թթ.պետականմիջնաժամկետ ծախսերի ծրագիր,էջ 346-347:

սության բնագավառիգործարաններըձեռք են բերում շուկայի կանոններիվերաբերյալգիտելիքներու փորձ,արդենայս ոլորտում առաջընթաց է տեղի ունենում, թեն բացթողումներնայդ գործընթացումտակավին հաղթահարվածչեն: Գյուղատնտեսության մեջ վուրկերիօգտագործման նպատակով նախատեսված ՀՀ առանց նրանց արդյունավեմիջոցառումներանց կացվում մեջ տության նախնականվերլուծման: Գյուղատնտեսության

վարկերի կիրառումն անհրաժեշտ է մթերքներիարտադրությունն ընդլայնելու համար, որը ձեռք է բերվում հիմնական ն որը նպաստումԷ բանվորմիջոցներիվերարտադրությամբ, զինել ամենիցավելի կատարելագործված ներինտեխնիկապես տեխնոլոգիաներով ու արտադրությանմիջոցներով:Միջազգային է տալիս, որ գյուղատնտեսության մեջ վարկերի փորձը ցույց ներդրման ժամանակհաճախակիօգտագործվումեն արտամիջոցներ,որոնց արդրության այնպիսիկատարելագործված է մատավորումըբարձրացնում աշխատանքիարտադրողականության մակարդակը,ն միաժամանակառավելագույնչափով արմատավորումէ նոր, ավելիարտադրողական տեխնիկւո:Այլ պարագաներումվարկառունչի կարող վերադարձնելվարկըն «շուկայական խաղի» կանոնների համաձայն կսնանկանա: Արտադրությանտեխնիկային աշխատանքիընթացիկբարեփոխումները հաճախ չեն կարող ապահովել արդյունավետ տնտեսականգործունեություն:Այս ամենը որոշում է գյուղատնտեսության մեջ վարկերի կիրառմանդերն աշխատանքի բարձրացմանգործումն այն մեթոդիարտադրողականության կայի կարնոր նշանակությունը,որն ապահովում է վարկային միջոցներիհաշվին տեխնիկական,տնտեսականն տեխնոլոգիականմիջոցառումների արդյունավետության ձիշտ գնահատումը ն արտադրությանմեջ կոնկրետառաջարկությունների արմատավորումը: Այսօր միջազգայինծրագրերովտրամադրվողվարկային

միջոցներում առանձնացվում է գերմանականԽՐ բանկից

(ԵԲՄ7-ՓՄՁ)

«Փոքը ն միջին ձեռնարկությունների զարգացման» ծրագիրը, որի շրջանակներում ՀՀ կենտրոնական բանկը ներգրավելէ 16.8 մլն եվրռ ընդհանուր գումարիթվով 4 վարկ` ն 10 տարիարտոնյալժամկետով: 40 տարիմարմանժամկետով Այս ծրագրի գործարկումից ի վեր, ընդհանուր առմամբ, ֆինանսավորվելէ թվով 65.765 ՓՄՁ սուբյեկտ 381.1 մլն եվրո ընդհանուր գումարով, իսկ 30.06.2014 թ. դրությամբ գործող վարկառուներիքանակըկազմում է 6.929 հատ, այն էլ 31.9 մլն եվրո վարկային պորտֆելով (տե՛սաղյուսակ 27.1-ը), որի 40 տոկոսըհանդիսանումեն տռնտրի,20 տոկոսը` գյուղատնտեսության, 13 տոկոսը` արտադրության,9 տոկոսը` ծառայուն 15 տոկոսը` այլ ոլորտթյունների,3 տոկոսը`շինարարության ներինտրվածվարկերը:Վարկերիզգալիմասը` մոտ 35 տոկոսը, տրամադրվելեն ԵրնանումգործողՓՄՁ-ներին: `

Աղյուսակ2.71

Գերմանա-հայկական հիմնադրամի կողմիցՃԲ/Մ-ՓՄՁ ծրագրի շրջանակներում տրամադրված վարկերը Ընդամենըտրվածվարկերիքանակ (սկսած1999թ.-ից)

65.765

381.092.900

Ընդամենը տրվածվարկերիծավալ,եվրո(սկսած1999թ.-ից)

6.929 31.897.592

Գործող վարկերիքանակ(առ 30.06.2014թ.) Գործող վարկերիծավալ,եվրո (առ 30.06.2014թ.7

Գործողվարկերիծավալ,ՀՀ դրամ(առ 30.06.2014թ.)

17.740.596.110

Ուստի, այդ առումով, ներկայացնենքվարկայինմիջոցների օգտագործմանարդյունավետությանորոշման մեթոդաբանությունը: Վարկառուիտեսակետից առաջինպլլանիվրա է մղվում

ծախսերին դրան համիջոցառումների վարկի օգտագործման մահունչ ակնկալվող արդյունքներիհամեմատականգնահատումը: Այսինքն,վերլուծությունըհիմնականումկենտրոնացվում

ուսումծախսայինփոխհատուցման նորամուծությունների վրա: նասիրությունների Պետք է նշել, որ համեմատականեղանակը,որպեսվարկերի գնահատմանցուցանիշ, սահմանափակ արդյունավետության քանիոր կիրառությունունի վերլուծականաշխատանքներում, համադրեայս դեպքում ոչ միշտ է ապահովվում ցուցանիշների արդյունավետուլիությունը, այլապեսվարկերիօգտագործման ներդրումիցստացվող թյունը գնահատելիսմիջոցառումների է արդյունքըանիմաստ նվազեցնելվարկիգումարի տնտեսական չափով,կամ ստացվածշահույթից հանել միջոցառումներիվրա վարկիհաշվից կատարվածկապիտալներդրումներիգումարը: Այստեղ անհրաժեշտ է ի նկատի ունենալ, որ գործ ունենք տնտեսագիտականբնույթի երկու տարբեր ծախսերի հետ, որոնցիցմեկը ընթացիկ,իսկ մյուսը միանվագծախսերնեն: տեսությունըվաղուց արդենպարզաբանել Տնտեսագիտության ն է, որ միանվագ ընթացիկծախսերըոչ թե իրարիցեն հանվում կամ գումարվում,այլ միայնհարաբերվումեն: է լրացուցիչկապիԵթե վարկիօգտագործումը կիրառվում տալ ներդրումներկատարելու նպատակով,ապա նրա արդյուծախնավետությունըպետքէ որոշվի կապիտալներդրումների սածածկմանժամկետով: Այս դեպքում լրացուցիչ կապիտալ ծախսերի (Ծկ) ծախ-

սածաձկմանժամկետըորոշվում է հետնյալ բանաձնով՝

ռրտեղ՝

զս-ն

Ծո-ԿեՀ Վ.-Հա/ Սզ

միջոցառումներիներդրմանհավարկերիօգտագործման մար կապիտալներդրումներիգումարնէ,

Աղբյուրը` հէէք://քոէռոոթ ք6տ/16քօՐւչ/ցոք-ոոտուճ-ԼԲԽ.քմք

(2.7.1)

վարկերի օգտագործման միջոցառումների ներդրման դեպքում եղած օգտագործվողհիմնական արտադրական միջոցների վերականգնման ծախսերը, Հա-ն վարկերի օգտագործմանմիջոցառումների ներդրման դեպքում օտարվածհիմնական արտադրականմիջոցների հաշվեկշռայինարժեքն է, Սգ-ն վարկերի օգտագործմանմիջոցառումների ներդրումից ստացվածտնտեսման գումարնէ (շահույթը): Վարկիօգտագործման ներդրումներիցստացվողեկամուտների (շահույթի) հաշվին սեփականատերերը նախատեսումեն փոխհատուցելկատարածծախսերըն ստանալ լրացուցիչ շաէ ներդրման հույթ: Այն ժամանակահատվածը, որը նախատեսվում ն շահույթի ստացմանհամար, կածախսերիփոխհատուցման ընոր դեր է խաղումվարկերիօգտագործման արդյունավետության գնահատմանգործում: Այսպիսով,ժամանակիգործոնն անհրաժեշտգնահատմանէ ենթարկումներդրումներիցակնկալվող եկամուտներիչափերը: Մակայնշուկայականտնտեսվարման պայմաններումփոխատվական բնագավառումձնավորվող շահույթի չափաբաժինըպարբերաբարփոխվում է ն անհրաժեշտություն է առաջանում, ելնելով նման տատանումներից, ճշգրտումներ մտցնել վարկերի օգտագործմանարդյունավետությանորոշման հաշվարկներում: ն ՀաՌԴ-ում Վերջին տարիներինորոշ տնտեսագետներ յաստանիՀանրապետությունումառաջարկումեն ներդրումային որոշումներ կայացնելիսօգտագործելզուտ ներկա արժեքի (ԶՆԱ) ցուցանիշը», որն իրենից ներկայացնումէ դրամական արտահոսքին զեղչվածդրամականներհոսքիտարբերությունը` Վ-ն

ՋՆԱ

Դրամականարտահոսք զեղչվածդրամականներհոսք: -

ներկաարժեքիբացասական լինելուդեպքումներդրումը է քանի որ, դրանովպայմանավորված, համարվում ոչ շահավետ, դրամականարտահոսքըգերազանցումէ ընդհանուրզեղչված ներհոսքին:Դրականզուտ ներկաարժեքըվկայում է ներդրման նպատակահարմարության մասին, քանի որ դրամական զեղչվածընդհանուրներհոսքըգերազանցումէ արտահոսքին: ՋՆԱ-ն, դրամականարտահոսքը ն զեղչվածդրամական պահի ներհոսքըհաշվարկվումեն ելնելովվարկիօգտագործման ու ակնկալվողհետագա արդյունքներիստացմանժամկետների միջն եղածտնողությունից:Օրինակ, այդ ժամանակահատվածը հիմնականարտադրականմիջոցներիհամարհավասարէ նրա ժամկետին: օգտակարծառայության Զուտ ներկաարժեքիցուցանիշըմշակվածէ համընդհանուր օգտագործմանհամար: Այդ պատճառովորպես այդպիսին, լրիվ չափով չի արտացոլումգյուղատետեսությանմեջ օգտաառանձնահատկությունգործվող վարկային միջոցառումների ները: Այդ պատճառովառաջարկումենք գյուղատնտեսության մեջ վարկերի օգտագործմանմիջոցառումներիտնտեսական գնահատելայնպիսիմի ընդհանրացնող գյուղատնտեսության մեջ որը կնպաստի ցուցանիշիօգնությամբ, պաշարների, այդ թվում օգտագործվողնյութատեխնիկական նան հողի օգտագործման հաշվարկմանը: արդյունավետության Դա հնարավորէ կատարել վարկերիօգտագործման միջոցահետո, հետնյալբանաձնով,համառումների իրականացումից պատասխանհաշվարկներիմիջոցով. Զուտ

արդյունավետությունր

Տա- ԶՀՎոՀ

ՃԱ:

(ՄսՀ ԸւՀԳո)- ՎոչԱս

որտեղ

շ5

Ինովացիոն ծրագրերի ընտրությունը ագրոբիզնեսում, («Ագրոգիտություն,11,2000):

Ճուղուրյան Ա.Գ.

(2.7.2.)

տնտեայդթ վում հողի օգտագործման արտադրամիջոցների, Տա-ն Է

գործակիցն սականարդյունավետության

ն մատուցվածծառայությունից իրացվածարտադրանքից ստացվածզուտ եկամուտնէ, Վոե-ն վճարվածհարկերիգումարնէ, ձԱ-ն վճարվածաշխատավարձիմակարդակներիտարբերությունը մինչն ներդրումըն ներդրումիցհետո, Մ.-ն հիմնականարտադրականմիջոցներիմնացորդայինարԶ.-ն

ժեքն է,

միջին տարեկանշրջանառումիջոցներիարժեքնէ, հողի դրամականգնահատմանտարբերությունըմինչն միջոցառման ներդրումըն ներդրումիցհետո, Վո-ն տրամադրված վարկիտոկոսադրույքնէ, Աս-ն տարեկանամորտիզացիոն մասհանումներիգումարնէ: Եթե արտադրամիջոցների, այդ թվում հողի օգտագործման տնտեսական գործակիցըվարկերիօգտաարդյունավետության գործմանմիջոցառումներիներդրումից հետո մեծ է կամ նույհ ն ն 1նակի, որ վարկի օգտագոր Ըո-ն

Գո-ն

աթհամ ո Գվեն ,

ան տնտեսու Այսպիսով թ)

ե ծման վարկերի օգտագործմա միջոգառումնե նտե ն արդյունավետության իջոցառումներիտնտեսական գնահատ հ մ ման ան մե մեր կողմից առաջարկվածընդհանրացնողցուցանիշիօգ նությամբ հնարավոր է դառնում ընկալելու արդյունավետությունը բնութագրողբոլոր գործոններիազդեցությունը գյուղատնտեսականարտադրանքի ստացմանարդյունքներիվրա։ ժամԱյժմ դիտարկենքներդրումներիգծովփոխհատուցման կետը (Նփժ), որը որոշվում է այն ժամանակահատվածի համար, է որն ընդգրկում ներդրումայիննախագծերիգործունեությունը սկզբիցմինչն այն պահը, երբ նախագծիիրականացմանհասույթի կումուլյատիվ չափը, այսինքն աճման արդյունքը նաու հատկացումների խորդժամանակահատվածի ամորտիզացիոն յ

մե ջ

յուղ

ներդրումնախնական նախագծի նկատմամբ կփոխհատուցեն է ներիծախսերը:Ինչքանփոքր ներդրումներիփոխհատուցման

Է: արդյունավետ այնքանով ժամանակահատվածը, էլ նախագիծը Ներդրումներիփոխհատուցմանժամկետի հաշվարկման ալգորիթմըկախվածէ ներդրումներիկանխատեսմանեկամուտներիհավասարաչափբաշխումից:Եթե եկամուտըհավաժամկետըորոշսարաչափէ բաշխված,ապա փոխհատուցման վում է միանվագծախսերըբաժանելովտարվաեկամուտիմեծության վրա: Եթե ստացվումէ տասնորդականթիվ, ապա դա կլորացվումէ դեպի ավելացումմինչն ամբողջ թիվը: Ասվածը

բանաձնիտեսքով. ներկայացնենք

Նփժ-Ն:(ՇՀԱ)

Օ.7.3)

որտեղ

Աո ր

իրացումից հետո

Ն.

հ նէ, ստացած մաքու է մաքուր շահույթն ստացած

եր: նհ հատկացումներ Ա-ամ ամորտիզացիոն

Եթե շահույթը դինամիկայումանհավասարէ բաշխված, ժամկետըհաշվարկվումէ տարիների ապա փոխհատուցման ներդրումքանակիուղիղ հաշվարկով,որիժամանակաշրջանում ները կմարվեն կումուլյատիվեկամուտի միջոցով, այսինքն,

յուրաքանչյուր մուտքը Մ պետք է ապահովածլինի հետնյալ հետո. պայմանիիրացվելիությունից Մ-

որտեղ` է,

(Ետ: Այ»Ն

0.74)

ստացվելէ նախագծիիրացվելիությունից հետո տ տարում: մոդելը շատ պարզ է, հեշտ ընկալվող Փոխհատվելիության ն թույլ է տալիս խուսափելբարձր աստիճանռիսկից,եթե հաներկարժամանակովտրափոխհատուցման կարծհրաժարվեն

Ե-ն

շահույթն

որը

27.

Շո Քի

ԼԸ.

Աքօճոծույծ

Օ,ՃՒ.

ոօղքօճոլ

2005. 1206.

քոտոտոուուՃ11Ի. 111866 Ն4Ա110111010

ԽԼՓԼՕՄ

մադրվածներդրումներից:Սակայն դա հաշվի չի առնում փողի արժեքիփոփոխությանը տրվածժամանակահատվածում: Այդ է, թերությունը վերացվող եթե հնարավորլինի օգտվելփողային հոսքերիդիսկանտավորումից: Շուկայականպայմաններումնորամուծությունըկապված է շոշափելիռիսկիհետ, ու այդ ռիսկըայնքանովէ մեծ, որքանով երկար է ներդրումների փոխհատվելիությանժամկետը: Այդ ժամանակումէականորենկարող են փոխվենշուկայիու գների կոնյուկտուրան(իրավիճակը):Այդ մոտեցումը արդիականէ այն ճյուղերիհամար,որտեղբարձրեն գիտատեխնիկական զարու գացմանտեմպերն, նոր տեխնոլոգիաների հայտնվելըկարող է շատ արագ գնազրկելնախկիններդրումները: Այժմ հաշվարկենքներդրումայինշահութաբերությանինդեքսը (շահույթի միջին նորման ներդրումներիվերաբերյալ) Շի, որը թույլ կտա գնահատելնախագծիշահութաբերության աստիճանը:Այս որոշվում է որպես մաքուր շահութաբերության գումարի հարաբերությունըամորտիզացիոնհատկացումների այն ներդրումներինկատմամբ,որոնքընշվածեն նախագծում. Շի -(ԵտՀԱ):Ն

(2.7.5)

Նորամուծության շահութաբերության ինդեքսը կարող է հաշվառվել նախագծիիրականացմանուրնեէտարվա տվյալկատարելուհամարկարելի ներիհիմանվրա:Այդ հաշվարկները նան հաշվապահական է օգտագործել հաշվարկիտվյալները: Այս մեթոդում որպես արժանիքհանդեսէ գալիս նախագծի ու որոնքիրացվումեն մի տարվա պարզությունը հուսալիությունը, ընթացքում:Իսկ որպես թերությունհանդեսէ գալիսայն հանգամանքը,որ հաշվի չեն առնվում փողայինմիջոցներիարժեքի փոփոխությունըժամանակիընթացքումու ֆոնդերիօգտագործման տնողության ազդեցությունը,որոնք կազմավորվումեն երկարատններդրմանընթացքում:Ներդրումների շահութաբե-

րության մեթոդը համատեղկիրառումեն փոխհատուցվելիության մեթոդիհետ, ինչը հնարավորությունէ տալիս ստանալու գնահաբազմակողմանի ներդրումներիարդյունավետության տում:

կարող ենք եզրակացնել,որ ցանկաԵլնելով վերանշվածից նվաճումըկախվածէ նորամուծուցած նախագծիվերջնական մակարդակից: մենեջերիզարգացման թյան ու ֆինանսավորման Հարկ է նշել, որ որոշում ընդունելու համար գոյություն չունի ալգորիթմ:Ամեն կոնկրետդեպքումկարող են գեմիասնական րակշոել տարբերչափանիշներ,որոնք տվյալ հոդվածումմենք

կարող ենք նշել, որ գոյությունունեն չենք քննարկել:Սակայն ուսումնաներդրումայիննախագծերի տարբերմեթոդիկաներ ու ներդրումային սիրությանհամար, դրանքեն. ֆինանսական, մաթեմատիկավիճակագվերլուծություն, տեխնիկատնտեսական համակարգն գնահատման րականմոդելներ,փորձագիտական ալն: Ելնելովդրանից, գալիս ենք այն եզրակացության,որ ներդրումայիննախագծերիուսումնասիրություննու ընտրուու է տարբերմեթոդների միջոցներիհիման թյունը կատարվում նավրա, որը թույլ է տալիս կանխատեսելնորամուծության ծախսերը: բոլոր փուլերի

խագծերիկենսական

գոյություն ունեն մի շարք չլուծված խնդիրներ: կայուն զարգացումըթույլ կտա ճյուղի Գյուղատնտեսության ակտիվացնելիրենց աշխատանքը, կազմակերպություններին

պարզ

ԳԼՈՒԽ

ՀՀ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՈԼՈՐՏԻ

ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ագրարայինոլորտի ներդրումային Քաղաքականության բնորոշ գծերը Վ1

զարգացմանհաՀանրապետությանգյուղատնտեսության մար հարկավորէ ներգրավելլրացուցիչֆինանսականմիջոցներ: Այդ հարցիլուծումը կախվածէ առաջինհերթինտեղական իշխանություններից,ռրոնք ապահովումեն ներդրումայինքամշակումնու դրա իրականացումը:Ցանկացած ղաքականության մարզի գլխավորխնդիրըկայանում է մարդկանցապահովումը Այդ նպաառողջ, հարմարավետ ապրելակերպով: էկոլոգիական տակին հասնելու համար, հատկապեսպետք է ունենալ գրաու գետներդրումայինքաղաքականություն դրա կառավարում: ու Ներդրումային գործունեռւթյան ակտիվացման մարզիտնտեսականգործընթացների բարելավմանհամարգոյություն ունեն տարբերմոտեցումներ:Ներդրումայինռազմավարությանգորձունեությունըպետքէ ուղղվաձլինի մարզիկայուն աճի ապահովմանն ու սոցիալականն ժողովրդագրական հարցերիլուծէ մանը: Ուստի մարզերում ալդ հարցը կարող լուծվել հիմնականում գյուղատնտեսության ոլորտի միջոցով: Ներկայումս, տվյալ բնագավառումզբաղվածէ աշխատունակբնակչության 45.606-ը, ինչը խոսում է հանրապետությունումգյուղատնտեսության բարձրդերիմասին: Չնայած նրան,որ հանրապետությունում տարբեր ժամանակաշրջաններումնկատվում էր որոշակի տնտեսականաճ, սակայն դրան համահունչ դեռնս Ց

ԱՎԾ Սոցիալտնտեսական վիճակը 2014-2015թթ.:

է, որ

արտադրալիաբեռնելվերամշակողկազմակերպություններն ու դուրս բերել իրենց ճգնաժամային կան կարողություններով ունի մեծ հզորություններ վիճակից:ՀՀ-ի գյուղատնտեսությունը ճյուղի ու կարող է եռապատկել կարճ ժամանակահատվածում արտադրությանծավալները:Որպեսզի պարզ լինի, թե ինչ թվերի մասին է գնումխոսքը,նշենք,որ ՀՀ-ում 2014 թվականին ձավալն ըստ վիճակագրաարտադրանքի գլուղատնտեսական 993.4 մոտ մլրդ դրամ, ապահովելով կան տվյալներիկազմելէ 7.240 աճ: Ուսումնասիրությունները վկայումեն, որ ներդրումների ՀՀ-ն կարող է շուկան մեծ է, ու օգտվելովայդ հանգամանքից արտադրանքիմատակարաավելացնել գյուղատնտեսական իր առավելուրումը, որպեսզիցույց տա օտար ներդրողներին պատրաստվում գինեգործները թյունները:Օրինակ,ֆրանսիացի Իսկ իսպանացիներն են կառուցել Վայոց ձորում գինեգործարան: տնտեսուեն ջերմոցային էլ ցանկանում ստեղձելմեր երկրում թյուններ:Որպես փաստացիօրինակ,պետք է նշել, որ օտարշնորհիվստեղծվելէ «Արարատգրուպ»-ը, երկրյաներդրումների ու խմիչքներ ոչ ալկոհոլային որը արտադրումէ հանքայինջրեր

գործում է ընկերուբացի դրանից, հանրապետությունում է մեղր: թյուն, որն արտադրումու արտահանում է 6 ծրագիրընդՄկսած 1995 թվից ՀՀ-ում իրականացվել է հանուր արժեքով78.2 մլն ԱՄՆ դոլարով,որը հատկացվել զարգացմանմիջազգայինհիմնադրամի գլուղատնտեսության ն կողմից, արդյունքումփորձը ցույց տվեց, որ հատկացնելով էական օգնություն, բավականաչափ գյուղատնտեսությանն աստիճանը»:Օգնությանմիջոցները կրճատել է աղքատության են ամենաանապահով գյուղական կենտրոնանում հիմնականում ն

ՄԱՐԿ.

ՈՂՈՅՔԻՕ.Հու

շրջաններում` բարձր լեռնային ու սահմանամերձգոտիներում: Ներդրումային քաղաքականությաննպատակը կայանում է նրանում, որպեսզիստեղծվենպայմաններգյուղատնտեսական ապրանքիարտադրության ընդլայնումն ու աշխատանքիարտադրողականությունը բարձրացվիմասնավորհատվածիզարւռեգացմանմիջոցով:Ուստի այդ առումովգյուղատնտեսական ղական ներդրումային քաղաքականությունը պետք է ձնավորվի հետնյալուղղություններով. Գյուղատնտեսության ոլորտում ներդրումայինգործունեությունն իրականացնելու համարձեավորելֆինանսավորման .

Ի .

ՎՐ»

ներդրումայինգործունեությաննանհրաժեշտէ պետական ն աջակցություն, հովանավորչություն ըստ որի անհրաժեշտ Է գյուղատնտեսության ոլորտի զարգացմանհամար ռազմավարության ծրագրերիմշակում ու իրականացում, մարզերումներդրումային վերարտադրական ընթացքիհետազոտում

շարունակականգնահատում: Հիմնվելովվերոնշյալներիվրա պետք է գյուղատնտեսությունում ներդրումային քաղաքականությունը, առաջինհերթին, ու

կողմնորոշվիպետականաջակցությանվրա,ն այդ առնչությամբ գոյություն ունեն տարբերկարծիքներ:Այսպես` որոշ տնտեսագետներ համարում են, որ հարկավոր չէ, ռր պետությունը խառնվիապրանքային արտադրանքի ձնավորմանու ագրարային ոլորտի գործընթացներին, իսկ ուրիշներն էլ, ընդհակառակը համարումեն, որ պետությունըպետքէլրիվ հսկի գյուղատնտեսության արտադրանքը: Օտարերկրյա փորձըցույց է տալիս, որ գյուղատնտեսության զարգացմանհամար պետությունը պետք է անմիջականորեն մասնակցիագրարայինհատվածիգործունեությանը: Վերջինս առանձնահատկապվածէ գյուղատնտեսության արտադրանքի կություններից, այսինքն սեզոնայնությունից, կլիմայական -

Պրո) ի

մաններիազդեցությունիցն այլն, որոնք ստեղծում են նախապայմաններներդրումայինկապիտալիռիսկայնությանբարձրացմանհամար, առավելնս, որ Հայաստանըգտնվումէ անհավասարաչաւիլեռնայինտարածքում:Բոլոր զարգացածերկրներում, տնտեսությանզարգացմանհամար, ագրարայինոլորտը հանդիսանումէ առաջնային:Միայն պետականաջակցությամբ ն ռիսկերի ապահովագրության շնորհիվ է, որ տեղականու արտասահմանյաններդնողներըկկարողանաններդրումները մեջ: Հատկապեսայդ ոլորտում կատարելգյուղատնտեսության գործող արտադրականկազմակերպություններիմասնակցուունը պետական ծրագրերում պետք է իրականացվիմրցակամենալավ ներդրումային նախազծերին կհատկացվենհամապատասխան չափովֆինանսական միջոցներ: Ներդրումները հատկացվումեն որոշակի տոկոսով,իսկ վճարումնէլ պետքէ կատարվիվարկստանալու հենց առաջինտարվանից,առանց հետաձգման,որը բավակաէ գյուղական համար,քանի տնտեսությունների նինպրոբլեմատիկ որ դրանք ունեն երկարարտադրական փուլի տնողություն, ն արդյունքում կարող է առաջանաարտադրականկազմակերպություններիկողմից պարտք բյուջեի առջն: Ուստի այդ պաէ հետաձգելներգրավված ֆինանրագայումնպատակահարմար սական միջոցներիմարման ժամկետը մինչն արտադրանքի արտադրության կայուն ղառնալը: ապրանքարտադրողներին ներդրուԳյուղատնտեսության մային միջոցներհատկացնելուԺսմանակպետությունըպեւտք Է երաշխիքներունենա իր բաժնեմասը ստանալուհամար, իսկ

ո իե, րիդեպքում րաններ

րաո հաաին մեխանիզմը: նհրաժեշտ

օգտագործել

հռ

ամ

Խոզ գու

մինչ ֆինանսական միջոցների վերադարձը պետությունը կազմակերպությունների պետքէ տեր կանգնիարտադրական հիմնական միջոցներին համապատասխան բաժնեմասովու

համամասնորենմասնակցիդրա կառավարմանը: Ագրարայինոլորտի նշանակությունըերկրի տնտեսության մեջ կայանումէ նրանում, որ այն ունի զգալիազդեցությունմի շարք տնտեսական գործընթացներիվրա: Այսպես` օրինակ, տարբեր գյուղտեխնիկայիպահանջըխթանումէ մեքենաշինության զարգացումը,իսկ հանքային պարարտանյութերիօգտագործումն էլ իր հերքին ակտիվացնումէ քիմիական արդյունաբերությունը:Բացի դրանից,ագրարայինոլորտը մեծ դեր է խաղում պարենայինանվտանգությանու երկրի պարենային անկախությանմեջ: Ներկա ժամանակՀՀ-ի ագրոարդյունաբերական համալիրի է կայուն զարգացումըզսպվում մի շարք սոցիալ-տնտեսական չլուծված խնդիրներիպատճառով,դրանցիցմեկն էլ գյուղատնտեսությանտեխնիկականու տեխնոլոգիականհագեցվածությունն է, քանի որ մինչն հիմա գործումեն բարոյապեսհնացած արտադրականմիջոցներ: Չնայած այս բոլորին, պետք է նշենք, որ առաջավորտեխնոլոգիաները ներդրվածեն որոշ խոու շոր արտադրականկազմակերպություններում ֆերմերային տնտեսություններում,որն այնքանէլ հուսադրելիչէ: Նոր տեխներդնումըՀ2-ի գյուղատնտեսությունում թույլ կտա նոլոգիաների որակական բարձրացնելուհայկական ապրանքատեսակների ն նան հատկանիշներ, դրանով իսկ կբարձրացվի նրա մրցունակությունը արտաքինշուկաներում: ձնավորվումէ նորովիգործող,այսաստիձանաբար պես կոչված, արդյունաբերական գյուղատնտեսություն, որտեղ ու է խոսքըգնում խոշորջերմոցային,այգեգործական ձկնաբումասին,ն հետազոտության ծականտնտեսությունների արդյունքեն ներն արդյունավետ գնահատում այս ոլորտի գործունեուԸստ վիճակագրական տվյալների,գյուղատնտեսական թյունը: համախառնարտադրանքի ծավալներըու ձկնորսությունը2015թ. էր 152.7 մլրդ դրամ, ավելանալով2.96 նախորդտարվա կազմել ՀՀ-ում

համեմատ:

Ինչ վերաբերում է Հ2-ի այգեգործությանը,ապա համարչկան: Ներկա այնտեղլուրջ խոչընդոտներզարգացման են ջերմոցներ,ընդհանուր մակերեպահին Հ2-ում գործում ամենամեծ սով 130 հա, ընդ որում ջերմոցը զբաղեցնումէ 5 հա: Ջերմոցների6096-ում աճեցնում են բանջարեղեն,իսկ 4096-ում՝

ծաղիկներ: Ինչպես վկայում են հետազոտություններնու դրանցով պայմանավորվածվերլուծությունները(2005-2015թթ.),վերջին 10 տարվաընթացքումձկնաբուծության արտադրանքիծավալի աճը կազմելէ 28,596, իսկ արտահանումըայդ ժամանակահատվածում աճել է 4,7 անգամ: Այսինքն` ստացվում է, որ տվյալ ոլորտն ունի մեծ կարողություններ:Միաժամանակսլետք էնշել 2-3 այն իրողությունը, որ վերջին տարիներին(2013-2015թթ.) բարձր արտադրողականությամբ գյուղատնտեսության ձնավորեն խոշորներդրումայինմիջոցներ: ման համար տրամադրվում Այսպիսով, ընդհանրական առումովնշենք,որպեսզիագրարայինոլորտիտնտեսությունների արտադրանքը լինի մրցունակ, է ապաանհրաժեշտ դրանց արտադրականգործընթացներն ու կայուն մատակարարմամբ, հովել բարձր որակի հումքով այսինքն` արդյունքումչի կարելի տարանջատելգյուղատնտեսական հումք արտադրողներինվերամշակողկազմակերպություններից: Ուստի, ներդրումայիննախագծերիքննարկման ժամանակ մրցակցային հանձնաժողովի կողմից պետք է դիտարկվենն առաջնայինհամարվեն այն նախագծերը,որոնք այն ագրոկազմակերպություններին, որոնք,ըստ կտրամադրվեն են: ու էության,ավելիկայուն վճարունակ

խնայել աշխատանքի,ժամանակի, պաշարների կությամբ՝

ու

3.2. ՀՀ

ագրարայինոլորտում նորամուծական նախագծերի կիրառման դերն ու նշանակությունը

Շուկայական տնտեսությանպայմաններումգյուղատնտեսական կազմակերպությունների զործունեություննու զարգացումը պայմանավորվածէ նրանցնորամուծական մեխանիզմի արդյունավետաշխատանքով:Տնտեսությանզարգացմանժամանակակիցպայմանները պահանջումեն գյուղատնտեսության կազմակերպություններիցոչ միայն նորամուծությանգործունեության ակտիվացում, այլ նան նրա կազմակերպման մեթոդների կատարելագործում»:Մինչն հիմա նորամուծությանմենեջմենթիժամանակակիցտեսության մեջ ու պրակտիկայում գոյություն չունի նորամուծության արդյունավետությանզնահատման միասնականկոնցեպցիա:Պատճառը կայանումէ նոըամուծությանու ներդրումայիննախագծերի էական տարբեէ րության մեջ, որի համար մշակված միասնական ու բոլորի կողմիցընդունվածգնահատման համակարգեկամտաբերության հիմունքներիվրա»: Առաջինը,նորամուծության եկամտաբերությունը ունի հետաձգմանռազմագիտական բնույթ: Երկրորդը, նորամուծությանգործունեությունըիրագործվում է անորոշության ու բարձր ռիսկայինպայմաններում,քանի որ նախագծի ընթացքը բավականին երկար է, մշակման ու իրականացման է իսկ արտաքինմիջավայրըփոխվում շատ արագ: Այդ պատճառով էլ, մասնագետներին դժվարէ գուշակել ու գնահատել սկզբնականփուլում նորամուծության վերջինարդյունքը:Նորամուծության արդյունավետությունըորոշվում է նրա ընդունւս:

11.

աօ

Քաօտուաօորաւմ :«ոշիուծու. ՇԱՆ.:215.

ոունոււօթ

փԱոոդօժուօո 71...

ՈՅՆՕրոմ քճւօԽԲքոությւ

ԱքՕճԽՆԴԱՕԲՅԵՑ

ՅԼԱՆՇԼՈՇՎՑՕՐՕԽՄ

ՇճյեԸխՕիլ

Ճ03:14Ը 86.

2005. ԵԼւքՕոուաու.

ոօ

ՓԻ:

85Ը.

5օ

2009, "ԱԽոօք",

օքոոմոտաւմու

ՔՉՇՇՋԱԼԸԲու

2086.

2ու0831140Է

ճաք

«ՇղՏԸՕ2օ-

իրացվեքանակը:Նորամուծության փողի համապատասխան չափը անմիջապեսարտահայտլիությանարդյունավետության պարենային(արտադրության վում է հետնյալ նշանակությամբ. ու տեխնոլոգիական որակի աճիբարձրացում), տեսակակազմում ն պայմանբարձրացում արտադրողականության (աշխատանքի

արդյունավետու(կառավարման ների լավացում),ֆունկցիռնալ թյան բարձրացում): հետնանքովստացած Ուսումնասիրությանարդյունքների մոտեցումգնահատման արդյունավետության նորամուծության են տալիսանել հետնյալ եզրակացուները ու մեթոդներըթույլ նորաօգտագործվող թյունները.հայրենականպրակտիկայում մեթոդներըհնագնահատման մուձության արդյունավետության փուլումանցկացնելակնհայրավորությունչունենսկզբնական մաղում, հաշվիչեն տորենանհեռանկարնորամուծությունների յուրահատուկառանձնախագծերի նորամուծության առնվում բազնահատկությունները,նմանապեսնորամուծությունների

նորամուծության մաչափանիշոլորտը: Այդ պատճառով, խազծերիմշակման ու համապատասխաննորամուծության համար ագրոարդյունաիրականացնելու քաղաքականություն ունենում արարտադրության բերականկոմպլեքսումտեղի է Գյուղադիականացումգիտականնվաճումներիհիման վրա: կայունացմանու արտադրության տնտեսականարտադրանքի զարզացմանկարնոր պայմանէ հանդիսանում գիտատեխնիդերի բարձրացումը,որի շարժիչ կական առաջադիմության Նորամուգործընթացը: նորամուծության հիմք է հանդիսանում ուղիները սերտորենկապզարգացման ծության գործընթացի առտանձնահատկությունների վածեն կոնկրետտարածաշրջանի մեխանիզմխթանման հետ, որոնքնորամուծության զարգացման ներ են հանդիսանում,դրանք են՝արտոնյալ վարկավորման արա մ ապահովագրումը, առությաան կ պ պետական թ) Կլ վ Գր ը, ար նա-

փոխ համակարգը,

գացվածամորտիզացիան (մեղմացոււք,արտոնյալհարկադրումը նորամուծականցիկլերիբոլոր փուլերում: հաԱյդ կապակցությամբ, Հայաստանիտնտեսագիտության մար շատ կարնորէ գլուղատնտեսությանմեջ արդյունաբերական տեխնիկատեխնոլոգիական հիմքերի փուիոխություններ անցկացնել,որն էլ կհանդիսանաերաշխիքգիտությանու տտեխու նիկայի ինտեգրացմանը նրանցակտիվացմանը,նմանապես նորամուծության նախագձերի արդյունավետությանբարձրացման գործում": Դիտարկենքնորամուծության նախագձերիարդյունավետության գնահատմանսկզբունքները,որոնք իրականացվում են հետնյալ բնութագրումներիհիման վրա. ներդրվածկապիտալի վերադարձիգնահատումըդրամականհոսքի ցուցանիշի միջոցով, որը ձնավորվում Է նախագծիգործելու ընթացքում շահույթի ու ամորտիզացիոնհատկացումներիձնավորման ժամանակ:Ներդրումայինընթացքըիրականացվումէ երկար ժամանակով:Ավելի բարձր տոկոսայինդրույքը կիրառվում է այն նախագձերի դեպքում,որոնքունեն ռիսկիբարձրաստիճան: համեմատուՀամամասնորեն,երկու կամ ավելի նախագձերի թյան ժամանակ,տոկոսայինավելի բարձրդրույքը պետքէ կիրառվի այն նախագծերի համար, որոնք ունեն իրականացման ավելի երկար ժամկետ: Նորամուծության նախագծերիտնտեսականարդյունավետության գնահատման ճշտությունըկախված է ծախսերիու եկամուտներիճիշտ գնահատականից իրականացմանժամանակաշրջանում": Ներկա ժամանակ տնտեսական արդյունավետության

ՊետրոսյանՎ.Ա,

Բարձր տեխնոլոգիականձյուղերի զարգացմանհիմ-

նախնդիրները, սեղմագիր,2005թ.,21 էջ: ատենախոսության

Բրքաօաաօրը ԷԼԻ,

ՊԱՑԱՕԸԼՎ

2005. 606,

Մաւաօտուտօադաւմ դքօատր «ոմ

քօրտօաողթաօրօ

ՃԱ.

ԽԼՈՂ

ոբաոատու

ԱոՕՏԵրաշուզ

գնահատմանհամար գործում է մեթոդներիերկու խումբ. ստատիկ ու դինամիկ:Երկու դեպքերումէլ կատարվումէ ֆինանսական վերլուծությունայն ներդրումներիվերաբերյալ,որոնք. 1) ընդգրկվումեն օբյեկտներիստեղծմանկամ վերանորոգման համար ու 2)ստացվումեն եկամուտներներդրվածմիջոցներից: Հետազոտվումեն այդ երկու նշված դրամականհոսքերը (ծախսերը ու եկամուտները),գնահատվումեն նրանցգումարային հոսքերը ն դրա հիման վրա ընդունվում Է որոշում տվյալ մասին: ներդրումայիննախագծիարդյունավետության 3.3.

ֆինանսավորման Ներդրումանորամուծության

առանձնահատկություններըն. գնահատումը

փոփոխուՏետեսվարող սուբյեկտներիկառուցվածքային թյունների ն դրանց տնտեսականհետնանքներիհերդրումանորամուծությաննախագծերիձնավորումը ներկայացնումէ են նորալուրջ բարդություններ,որոնք մի կողմից կապված մուծությանն մշակումների,իսկ մյուս կողմից ներդրումային

ռեսուրսներիապահովմանհետ: Ներդրումանորամուծության համար,որպես ելակետայինսկզբունքհանդիսանախագձերի նում է արտադրականճյուղի կամ կազմակերպության գիտատեխնիկականկառուցվածքիստեղծումը, որն իրենիցներկան դրա արտատեխնիկատնտեսական յացնում է արտադրանքի մակարդակիամբողջուդրության տեխնիկատեխնոլոգիական թյունը: Այստեղիցէլ առաջանումԷ այդ ամբողջությանն դրա ու գնահատմանմեթոդաբակազմավորման բաղադրամասերի Ներդրումանորամունությանմշակմանանհրաժեշտությունը: են ձություններիձնավորումներըկապված գիտատեխնիկական արդյունքին իրացմանխնդիր մակարդակի,դրա թողարկման Լ

տֆփօտ-

ֆուտ ԷԼ/1Ճօտյրուոր:, ոթնուում

ների լուծման ու ֆինանսականմիջոցներովապահովմանհետ: Այդ առումով անհրաժեշտէ հաշվի առնել.

նռրամուծությանմշակման ն արտադրությաննպատակով օգտագործվող միջազգային(չափորոշիչների)ստանդարտեն արտադների կիրառումը, որոնք համապատասխանում րանքի շուկայական մրցակցությանն իրացման նկատմամբ ներկայացվող պահանջներին, 2. նորամուծության տեսակների ընտրությունը, որը մի է կողմիցապահովում գիտատեխնիկական աստիճանը, իսկմյուս կողմիցարտադրությանտեխնիկականհնարավորությունները, 3. ներդրումանորամուծության նախագծերի(ՆՆՆ) բարեէ լավումը, որը պետք պայմանավորելմի կողմից գիտատար ձյուղերի մասնակցության, մյուս կողմիցռեսուրսաապահովման հնարավորություններով: Վերոհիշյալ նախադրյալներիիրականացմանըներկայացվողպահանջներինվերաբերում է նան գնային,արտահանման,ներդրումայինն ծախսայինմոտեցումների ու դրանց օգտագործմանմեխանիզմներիմշակումը: Այս պահանջներըբխում են ոչ միայն դրանց առանձնահատկություններից,այլն կազմակերպությունների նորարարությաններուժի ձնավորման հնարավորությունիցն ֆինանսավորումից: Ընդորում` փոքր,միջին ն խոշորկազմակերպությունները տարբեր հնարավորություններու պահանջներեն ներկայացնում ներդրումանորամուծական նախագծերի ձնավորմանն իրակա1.

նացմաննկատմամբ:

Եթե փոքը ն միջին կազմակերպությունները գերակայվում են նոր տեխնոլոգիական գործընթացներիմշակման,ապա խոու շորները`նոր մեքենաների սարքավորումների յուրացման

Շա)

1ԼՇ.

1քօճյւօուուուծ 80ոքՕՇո

Եօօ ՃեՕ, Ճ1.,

ուտ6Շ

2005, 1206.

քու:օ1111010

քո38ո10

ՃԱԿ.

հ1 ՓԻՕ

թողարկման ուղղությամբ: Փոքը ն միջին կազմակերպությունները, խոշորներիհամեմատությամբ,կարող են վերակառուցվել ավելի արագ ու համեմատաբարփոքրներդրումներով: Տնտեսապեսզարգացածերկրներում տնտեսվարողսուբընդգրկումէ տնտեսությանգրեթեբոլոր յեկտիգործունեությունը ձյուղերը»: Հաշվի առնելովներկավիճակը,երբ արտադրությունեն մատնվածկամ աշխատումեն ների մեծ մասը պարապուրդի զգալի ձեռքբերումներով,սակայն դրանցից շատերը գտնվում են ֆինանսական. ծանր վիճակում, այդ առումով ակնհայտէ ու զարդառնում, որ տնտեսվարողսուբյեկտիվերակառուցման են հսկայական ֆինանսական գացման համար անհրաժեշտ ու

միջոցներ: Նորամուծությանն նոր տեխնոլոգիաներիբնագավառում հարաբերականառավելությունը դրսնորվում է հատկապես արդյունաբերությանայն ճյուղերում, որոնք գտնվում են արտադրականգործընթացիսկզբնականփուլերում: Դրանցում ն առավել կարնորվում են նորարական գործունեությունը կազմակերպումը: աշխատանքի որակյալմասնագիտական Կազմակերպությանկայունությունը հիմնականում կապզարգացմանն մանը ու խոշոր ված է իրականարտադրության միջն տնտեսական սերտ կապերի կազմակերպությունների ձնավորմանհետ: Համաշխարհայինփորձը ցույց է տալիս, որ զարգացածշուկայական տնտեսությունումփոքր կազմակերպություններիզգալի մասը գտնվում է խոշոր կազմակերպուոլորտում: Ընդ որում, փոքը թյունների հետաքրքրությունների կայունությունը,ձնավորվածեկամուտկազմակերպությունների

ները, ֆինանսականն ներդրումայինհնարավորություններն

8. Փքորոյուցտ

տոօ82110հւօն ԽաորօօՄոշքուտճյուօ8

Ի0Շ7ոտքՇրտ.//06116ԸՐ80 11632881 ՀԱԼԵՈՒ

11 514021(0ծուառ.

ոօոտղքուծ

2012. ԻՑ,

Հ.

ԸՕղք)շոշԸ182 208-236.

անմիջականորեն կախվածեն խոշոր կազմակերպությունների հետ նրանցհամագործակցության աստիճանից: Ուստի հիմք ընդունելով վերոնշյալներիկարնորությունը, կապված ՀՀ-ում տետեսականաճի ապահովման հետ, արտադրականկազմակերպությունների զարգացմաննպատակով է անհրաժեշտ իրականացնել հետնյալմիջոցառումները. ն զարմշակել կազմակերպությունների արդիականացման գացմանպետականքաղաքականությունը, ստեղծելկազմակերպությունների աջակցմանպետական »

հիմնադրաւն

սահմանելկազմակերպությունների գործունեությանբարեն լավման նպատակովհարկային մաքսային արտոնու-

թյուններ,

ապահովելպետական պատվերներով կազմակերպություններում իրականացվող նորովի գործընթացներ: ՀՀ-ում Հատկապես նորամուծությանարտադրանքիծավալների ու եկամուտներիաձի հետ կապվածխնդիրներիլուծումն առավելապեսպայմանավորված է արտադրական կարոու հետ: ղություններիվերականգման լրիվ գործարկման Կազմակերպություններիարտադրականգործընթացներիվերամասնագիտացման դեպքում հնարավոր է ավելի մեծ չափով կրճատելներդրումանորամուծական նախազծերիձնավորման պարբերաշրջանի տնողությունն ն իրականացվելիք ծախսատեսակները:Նշված նախագծերիկազմակերպումըթույլ է տալիս բացահայտելխոշոր կազմակերպությունների տեխնիկական իրավիճակների փոփոխություններինախադրյալներն ու ն գործոնները մշակել դրանց կարգավորմանմեթոդները: Ներկայումս պահանջվումէ կիրառել արտադրությանտեխնոլոգիական կազմակերպմանբազմաֆունկցիոնալմոդելներ ն »

ն դրանք

ել պար նախագծերի վերոնշյալ կայացմանը օգտագործ

կառավարմաննպատակով:Առավել նս կազմակերպությունների արտադրությանտեխնոլոգիականմոդելավորումը, որպես նորամուծությանկառավարմանմեխանիզմ,հնարավորություն է ընձեռումբացահայտելուներֆիրմայինայն արտադրական պահուստները,որոնք կարող են օգտագործվելնորամուծության թողարկմանտնողություններիկրճատման,սարքավորումների օպտիմալ շահագործման ն արտադրության տեխնոլոգիականկառուցվածքի փոփոխության դեպքում»: գործունեությունը գիտատեխնիկական Կազմակերպությունների է նպատակահարմարդիտարկելելնելով դրանցտնտեսականն ֆինանսականծանըիրավիճակից: ավելիակնհայտդարձավհատկապես Այդպիսիիրավիճակն նոր արտադրանքիբնեղենքանակիարտադրությանանկման, տնտեսականկապերիխզման,ինչպես կազմակերպությունների նան սեփականմիջոցներիանբավարարության պատճառներով, որոնք միաժամանակդարձաններդրումներիներգրավմանու գործոններ: սահմանափակման կարգավորման ն կարգավորմանըվերաբեՆերդրումներիներգրավմանը րում է հատկապես արտադրականկազմակերպությունների ֆինանսավորումը,որը նախագծերի ներդրումանորամուծական ռազմավարությանմշակման ու կապվածէ համապատասխան հետ: Միաժամադրանցկիրառմանոլորտներիհիմնավորման ռազմավարությունըկապված է խոշոր նակ այդ նախագծերի ն ներդրուտեխնիկա-տեխնոլոգիական կազմակերպությունների մայինռեսուրսներիապահովմանհետ»: Այդ նպատակովպետք է կարնորելռեսուրսայինռազմավարությունը,որը կիրառելիէ ման

ՃԱՆ

11օյ, քր.

8.Ք.ՓոՇո6տը, ԽԼ

թճՇԸՃԷԼ 2003, 1106.

կրճատման,սարքավորումների բերաշրջանների շահագործ-

ՔՇՇոՇոօԲուաւմո

ՏԵՕՕԽՈԼՎԲԸԽՔՈւ

ԽԱԹԼՕՈԲՈԿՆ

Ըղցուուօ ԷԼՕՇՐԻԼ

8.Լ.

ՇՕՇւօտաած

ԸՇ7ԼԲԸ Ծիլ03818286.

ոճքողճաուտոլ քորում ԻԼ ՓՐՕՄ ՔօՇ/ճաօ Ճ1Լ,

ոււօոճմտօաոօտ

2005, 1206.

դճտծ115-

տնտեսությանզարգացմանբոլոր մակարդակներում: Ներդրումներիկառավարման համակարգում գործնականնշանակություն ունի ներդրումայինմիջոցներիներգրավմանուղիների գնահատումը,ինչը կապվածէ նախագծերի գնահատման, ընտրության ն իրացվելիությանհիմնավորման հետ: Ներդրումներիիրացվելիությանհիմնախնդիրներինեն վեգնահատումնըստ ֆինանսարաբերումդրանց ներգրավման կան ռեսուրսներիկորուստների,որոնք առաջանումեն ոչ թե արտադրությանընդլայնման,այլ նրա տեխնորամուծությունով նիկականմակարդակին որակի բարձրացմանհետ կապված լրացուցիչներդրումներիներգրավմանդեպքում: Ֆինանսական կորուստներընվազագույնեն համարվում այն դեպքում, երբ դրանցծավալընախագծերում կազմումէ596: Այդկորուստները միջին չափով կազմում են 6-1096, իսկ մեծ կորուստները`112096: Այսպիսով,նախագծերի ձնավորմանն գնահատմանհամար նպատակահարմարէ օգտագործելհետնյալ ինտեգրալ

ցուցանիշները.

կազմակերպության արտադրանքի շահութաբերության մակարդակը,որի բալային նշանակությունը կարելի է 2596, ընդունել կազմակերպությաննորամուծության հեռանկարային զար2096: գացմանմակարդակըբալայիննշանակությամբ` Ներդրումային խնդիրներինէ վերաբերումնան իրական ներդրումներիարժեքիգնահատում,ն պետքէնշել, որ կապիտալ ներդրումների արդյունավետության գնահատմաննախկին ունեն մեթոդներն մի շարք թերություններ: Այդ գնահատման ցուցանիշներումպետք է հաշվի առնել ժամանակիգործոնը` շահույթը, ն ներդրումայինմիջոցներըբերելնույն ժամանակահատվածի:Երկրորդ,ներդրումների հետգնմանցուցանիշըհաշն լիս հիմք զուտ դրամականհոսքերը: քերը: Ա յդ առումով մ ներդրումայինմիջոցներիօգտագործման արդյու»

վառե

ընդունել շահույթը '

հանավետությանգնահատմանկարնոր ցուցանիշ կարելի է հոսքերիցուցանիշը-": մարել նան դրամական բնույթիարՀատկապեսայդ առումովգյուղատնտեսական դյունաբերությանոլորտում զուտ դրամականհոսքերը պայմանավորվածեն ներքինն արտաքինշուկաներումարտահանվող գալիս ենք այն Ուստի այստեղից իրացմամբ: նոր արտադրանքի նկատնախագծերի հետնության,որ, նեդրումանորամուծական ն մամբանհրաժեշտ է ունենալ շուկայականմոտեցում դրանով դրամականհոսքերը` ինչայդ նախագծերի էլ պայմանավորել այնպես արտադրանքի, էլ ներմուծվողմիջոցպես արտահանվող զուտ դրամական ների ձեռքբերմանդեպքում: Արտահանման են այնպիսի նորհոսքերի կայացմանհամար հարկավոր մատիվներ,որոնք իրենց էությամբ կնպաստենգուտ շահույթի նորմայիձնավորմանը,որնէլ իր հերթինկապահովինորամուն դրանցկարճաժամկետ հետգնում: ձությանգծովներդրումներ Նախագիծըհիմնավորվածկլինի առավելապեսայն դեպքում, զարգացումը` լինեն դրանցհեռանկարային եթե կանխատեսված գործըննորամուծական հաշվի առնելով հանրապետության

հետնում է, որ ներդրման թացներիկայունությունը:Այստեղից են ն արտահանմանհամալիր հիմնահարցերըպահանջում նախագծերինհամահունչ դասաներդրումանորամուծական որոնքկարողեն ապահովել. կարգելայնպիսիխնդիրներ, »

կապինքնուրույնությունը՝ տնտեսական հանրապետության հետ, նվաճումների ված գիտատեխնիկական որը կապզարգացումը, միջազգայինազատ մրցակցության իրացմանապահովման շուկայական ված է արտադրանքի հետ,

ԷՒԼԷԼ

ԸՇԽԸ:Օ82

Փշտոօքիւանաումծ

3աօ8Օուոյծի.

ՇՇյաւօքճ 2013. Գ 6,

Ը.

19-24.

ՇՇ.

ԱԱ

նոճղիեուը

ԴԱԱՎՕՏՏԱՔՕՈՒԾԸ քմոոտմը

81ՐՐՇքՇճամ:ոքոօքուծ

2ՐքճքոօԻ0

14 Շ6ՅՕԱՅԸԽՕՇՂԲ.

որը կապարտահանման եկամտաբերության բարձրացումը, վածէ միջազգային շուկաներումառանձինճյուղերիարտադհետ: րանքիմրցունակությանմակարդակիբարձրացման Այնուամենայնիվներդրումանորամուծական նախագծերի հիմնավորումըկապվածէ ինչպեսնռրամուծությանն ներդրումների նախագծերի միասնությանբարդության,այնպեսէլ տնտեհետ: Դրա համար սականարդյունավետության կանխատեսման Էլ այդ նախագծերի մշակման սկզբունքները պետք է ապահովեն նախագծիհամատեղելիությունըն դրա եկամտաբերությունը, որը կապվածէ նախագծիարդյունք/ծախսարդյունավետհարաբերակցությանապահովմանհետ: Ախտեղից Էլ կարնորվում է նախագծիձնավորման ֆինանսականգռրծիքներին դրանց կումուլյատիվկորովգնահատման մեթոդաբանության մշակումը: Կումուլյատիվ կորը արտահայտումէ նախագծիդրամական հոսքերը, որոնց բացասականծավալը չպետք է գերազանցի արտադրականկազմակերպությանֆինանսականռեսուրսների պաշարները,իսկ հակառակպարագայումդրամականհոսքերը չեն կարողմասնակցելնախագծիընտրությանը: Արտադրությաննորամուծությանն ներդրումներիհամալիր ընտրություննու գնահատումընպատակահարմար նախագծերի է անցկացնելմի խումբ չափանիշներիմիջոցով, որոնք դասակարգելիսպետքէ նկատիունենալ. 1. Կազմակերպությաննորամուծությաննպատակըն ռազ»

մավարությունը.

է արդյոք կազնորամուծությաննախագիծըհամատեղելի՞ հետ, մակերպության ռազմավարության քաղաքականության է նախագիծը կարո ղ արդյոք ապահովելռազմավարության փոփոխությունը, է արդյոք կազմակերնախագիծըհամապատասխանում պության ֆինանսականլծակի ն դրա ռիսկի կողմից ներկայացվողպահանջներին:

շուկայականչափանորամուծության Կազմակերպության նիշները,որոնքենթադրումեն. շուկայիտարողությունը, փուլերը, թողարկման արտադրանքի վաճառքիծավալիհավանականությունը, շուկայականգնագոյացումը, պայքարում: դիրքը` մրցակցության որոնք չափանիշները, Նորամուծության գիտատեխնիկական

կազմակերպություններ արտադրական հաջողությանհաճախատեխնիկական ռազմավարության

անհրաժեշտ են

գնաառկա ռեսուրսների կանությանն գիտատեխնիկական հատման

համար:

որոնքարտացոլումեն. չափանիշները, Ֆինանսական ռեսուրսներիարժեքը, գիտական ներդրումները, արտադրական միջոցները, առկաֆինանսական ծավալը, շահույթիտարեկան ներդրումային շահութաբերությունը: միասնականնախագծիընտՆերդրումանորամուծության շատերըկիրառվումեն րության վերը բերվածչափանիշներից ն գնահատման գորմոդելներիձնավորման ռրպես նախագծերի ն ներդրումային նախագծերի ծիքներ:Այսպիսով,նորամուծության ելակետայինսկզբունքըհամարվումէ կազմահիմնավորման ռրը թույլ գնահատումը, իրավիճակի կերպությանֆինանսական ձնավորմաննախադրյալէ տալիս հիմնավորելնախագծերի նոու ները, բյուջեն,որոշել դրանցռազմավարությունը կազմել պլանիկառուցվածքը: երկարաժամկետ րամուծության 4. »

3.4.

Ագրարայինոլորտում կլաստերներիձեւավորման

նպատակահարմարությունը

Հայաստանիտնտեսությանվերակառուցման պայմաններում տնտեսվարմաննոր հարաբերություններիձնավորման հիմնականսուբյեկտ են դառնում միջձյուղայինտնտեսական միությունները, կամայլ կերպ,կլաստերները, որոնքիրականացնում են տեխնոլոգիական կապերիռազմավարական կառավարում` սկսաձ հումքի արդյունահանումից,նոր արտադրանքի ներառյալնրա վերամշակումըն դրանց մեձաարտադրումից, ձախ կամ մանրածախիրացումը: Նշված մտահաղացումների մասին է վկայում կլաստերներիձնավորմանգործընթացների ն ձյուղի մակարդակով: ակտիվացումը տարաձաշրջանի Կլաստերըհամառոտակիիրենիցներկայացնումէ փոխհան կազմակերպությունների կապակցված ընկերությունների մախումբ,որոնք գործումեն որոշակի ոլորտում` ընդհանուր ն փոխլրացմամբ»»: գործունեությամբ դերն ու կարնորությունըհանրապետության զլաստերների է պետական սոցիալ-տնտեսական ոլորտում պայմանավորում ու ն ՀՀ-ում դրանցներդրման աջակցության անհրաժեշտությունը Կլաստերային քաղաքականությունը զարգացման խրախուսումը: ն է քաղաքային կառավարման մարմարզային իրականացվելու վրահ̀իմնվելովնորմիններիկողմիցորոշակիտարածքների ապահռվության, ներդրումայինն տեղեմատիվ-իրավական կատվականմիջավայրիաջակցությանվրա: Տարբեր երկրների փորձը վկայում է, որ կլաստերների առանձին ձնավորումը հանգեցնումէ ագրոարդյունաբերական ոլորտներում փոխհամագործակցության արդյունավետության

նպաստելովազգայինտնտեսությանզարգացբարձրացմանը` ն տեխնոլոգիաների նպազբաղվածությանը մանը,բնակչության ու կիրառմանը: տակայիններդրմանն դրականազդեցությունըտվյալ տարածաԿլաստերների վրա հիմնվածէ ընկերությունների շրջանում մրցունակության վրա, որում ընդգրկվաձ բարձրացման արտադրողականության արագացումը՝ է նորամուծական գորձընթացների (ինովացիոն) հետագաաճին ն հիմք ստեղծելովտնտեսվարողսուբյեկտների Նման ու ձնավորմանը: նոր բիզնեսների նոր ընկերությունների առանց կտամասնակիցներին հնարավորություն ինտեգրացումը առավեկորցնելուձեռք բերելայն նույն իրենցանկախությունը ծալությունները,որոնցովկարող են մեծացնելարտադրանքի լրացուցիչփոխհաիրականացնել վալները ն միաժամանակ հետ: մաձայնությունայլ կազմակերպությունների Կլաստերներիէությունը բնորոշվումէ նան նրանով,որ չի սահմանաիրականացումը որոշակիձրագրիարդյունքների դրանից միջոցներիներգրավվածությամբ փակվումպետության Է ներգրաայլ անհրաժեշտ ստանալուակնկալիքով, եկամուտներ ցուցաբերողմեծ թվով վել առավել ակտիվգործարարություն տարբեր ըստ կլաստերների Միաժամանակ արտադրություններ: կամ արտեսակի ռեսուրսներիմիասնականօգտագործման ն է բիզնեսի հաշվին ամրապնդվում տադրականպոտենցիալի նպամարմիներիփոխհամագործակցությունը` կառավարման ու տակայինծրագրերիիրականացման մշակմանժամանակ, որոնցովհնարավորկլինի բարձրացնելմարզիհամախմբված Դրա հաբլուջեիգծովեկամուտներստանալու ակնկալիքները: մար անհրաժեշտէ ուղիհաղորդակցման աջակցելձնավորելու արդյունավետ ն կազմակերպությունների ներ տարբերընկերությունների միջն, »

Խտաղօտ ՓժքթաջւՅաօաօեդոմ Խոռըւճքու Ճոթօոթօութուոճոտալթ Յ0ՅՏԱՇԼԲՁ ւ ոճքոքոՇա16ԼոՅւՕայու ոքծյոքոնոււք, 2009. 2. շ. 30-33.

ԷԼԽԼ խ1(օքօ35օ5

ՇճԼՏԸ:ՕՐՕ

մշակել ընղհանուր մարքեթինգային քաղաքականություն, շուկայում համապատասխան դիրքորոշումունենալու հա-

մար,

համաժողովների անցկացում ու աջակցություն, կազմակերպելմասնագիտական ցուցահանդես, ֆորումներ, հանդիպումներ,սեմինարներն փոքր բիզնեսի խրախուսման նպատակով կլաստերների անդամներիհետ շփումներ: Կլաստերիքաղաքականությաննպատակնէ տվյալ ձյու-

ղում ու առանձինոլորտներումգործողկազմակերպությունների

նորարարական կարողությունների մրցունակության բարձրացումը,փոքրու միջինբիզնեսիզարգացումըն ւոնտեսության մարզային(տարաձաշրջանային) դիվերսիֆիկացիայի աջակցումը կլառտերներում ներառվողճյուղերիզարգացմանն խթանման միջոցով:Կլաստերային քաղաքականության հիմնականուղղությունը` տնտեսվարող սուբյեկտներիկապերիամրապնդումնէ. կլաստերների անդամներիշահերը պարզեցնելումուտքը նոր տեխնոլոգիաների կիրառմանոլորտկ̀ապվածռիսկիօպտիմալ բաշխման, գիտելիքներին հիմնականմիջոցներիհամատեղ օգտագործմանհետ: Հաշվի առնելով վերոնշյալը, կարելի է ասել, որ մարզիսոցիալ-տնտեսական զարգացմանռազմավարությունը պետք է լինի բարձր արդյունավետություն ունեցող կլաստերների ստեղծմանվրա, որը մեկ ամբողջականության մեջ ն միմյանց կներառիենթակառուցվածքային լրացնողհամատեղ ձեռնարկություններ, կազմակերպություններ, գիտականկենտն րոններ նմանատիպ այլ կազմակերպություններ: Կլաստերային քաղաքականության արդյունավետությանը կարելի է հասնել ն սննդի հատկապես գյուղատնետեսությունում արդյունաբերուն թյունում: Կլաստերների ձնավորման դրանցգործունեության կարգավորման համար խորհուրդէ տրվում օգտագործելայնպիսի ցուցանիշներ,ինչպիսիքեն արտադրանքիտեսակարար կշիռը գյուղատնտեսական արտադրության կառուցվածքում, ու ն մեկ տեղայնացման մասնագիտացման շնչիհաշվով արն

գործակիցը: տադրության ծավալի

Կլաստերներիառաջացումըչպետքէ ընկալվիորպես ինքզարգացում,այլ որպեսմարզային նուրույն տարածաշրջանային ն մունիցիպալքաղաքականության մեխանիզմիիրականացում` ն միջմարզային միջմունիցիպալ ինտեգրման նպաստելով ակտիվացմանը": գործընթացների սերտորենկապվածէ Գյուղատնտեսական արտադրանքը ն հետ առաջինհերթին ապահովումէ սննդի ն վեայլ ճյուղերի զարգացումը: Ներկա փուլում րամշակմանարդյունպբերության ն գյուղատնտեսությունը սննդի արդյունաբերությունըդեռնս ն ռեհանդես է գալիս ոչ լրիվ օգտագործված հզորությունների սուրսներիառկայությամբ`ունենալովնան աձի զգալիպոտենհամար ռազմավարական ցիալ:Հանրապետության նշանակուն թյուն ունեցողոլորտներում գերակաձյուղերում կլաստերների ստեղձումը կնպաստի բնակչությանը սեփականարտաղրուբարձրացմանը: թյան մթերքներովապահովմանմակարդակի ապահովելըեղել ն Հացահատիկով իր ազգաբնակչությանն մնում է հանրապետության պարենայինապահովությանհիմնականխնդիրներից:Պետությունըսեփականռեսուրսներիհաշարդյունավետ արտադրուվին պետքէ ապահովիհացահատիկի միջոցթյունը ցանկացածտնտեսականն կազմակերպչական ներով,նվազագույնիհասցնելովհացահատիկներմուծողներից

կախվածությունը:

Հացի ն հրուշակեղենի արտադրությանբնագավառում նախարարության կլինիգյուղատնտեսության նպատակահարմար կառուցվածքումստեղծել պետականկառավարմանմարմին, որը կապող օղակկհանդիսանավերամշակող,գյուղացիական ն հետազոտական կառույցներիմիջն, ֆինանսականաջակցուպեիրականացմանը, թյուն կապահովիտարբերնախագծերի 4.

ԽԱ

" Շատջուօն Տա խած»

ԸՇ/1 ՉճղոԸ Դ...3:01ՕԽՌուռ

տականգնումներիտեսքովկնպաստիտեղականարտադրողի մրցունակությանբարձրացմանը:Գծապատկերումբերված է կլաստերներիկառուցվածքային մոդելը: հացամթերքային ն հրուշակեղենի կազմակերպություններիգործուՀացի նեությանզարգացման ուղիներըտրվածեն աղյուսակ3.4.1-ում: Կլաստերիստեղծումըկնպաստիդրա մասնակիցների ւլիջն երկարաժամկետ կայուն,փոխշահավետ ւոնտեսական կապերի ն ստեղծմանը ամրապնդմանը,բնակչությանզբաղվածության մակարդակիբարձրացմանը,կազմակերպությունների տեխնիկական վերազինմանըն հացի ու հացամթերքիորակի բարելավմանը: Հացի գործարաններին արտադրամասերի համար ն մանոր սարքավորումներիներդրման նյութատեխնիկական տակարարումների գիննավելի ցաձր կլինի մեծածավալգնումների կատարմանշնորհիվ:Կլաստերի անդամներիփոխգործունեությունը կրում է անընդհատբնույթ, որը հնարավորությունէ տալիս նվազեցնելֆինանսականն առնտրայինռիսկերըգործարքներիկնքմանժամանակ: հրատաԱգրոարդյունաբերության համալիրիզարգացման է համաշխարհային պությունըպայմանավորված միտումներով, որոնցովհնարավորկլինի ընդլայնելգյուղմթերքների շուկան ն սննդիարդյունաբերության արտադրանքի ծավալները: Տետեսականհեռանկարներըհիմնվածեն խոշորագրոարդյունաբերականմիություններիզարգացմանվրա, մասնավորապեսկապվածհոլդինգայինընկերություններիհետ, որոնք ել բնորոշումեն տարածաշրջանի դիրքորոշումըՀայաստանիագրռարդյունաբերական շուկայում: Միննույն ժամանակտնտեսվարմաննոր ձների զարգացումըթույլ է տալիս բարձրացնելու ագրարայինոլորտի կայունությունը,ինչն իր հերթինդրական ազդեցությունկթողնի գյուղական բնակավայրերումսոցիալական կառուցվածքի վրա:Ներկայումսկլաստերները լայն ւռարածում են ստանում ագրարայինոլորտում, որոնք ըստ աշխարհագրականդիրքի փոխկապակցված ընկերությունների,մաս166

մատուցողների,համապատասծառայություններ նագիտացված խան ճյուղերում ֆիրմաների,ինչպես նան որոշակի ոլորտներում դրանց գործունեությանհետ կապված,բայց միննույն տանող կազժամանակմրցակցողն միասնականաշխատանք

խմբերեն: մակերպությունների Հայաստանում`Շիրակի շրջանում ստեղծվումեն ֆերմեարտահանելուառումով:Ընկեբայինկլաստերներբանջարեղեն են թարմ մրգեր ն բանջարությունները,որոնք արտահանելու րեղեն ՀՀ-ից, արդենսկսել են գնել տեղականխոշոր ֆերմերանհրաժեշտծաներից ն որպեսզիապահովենարտահանման վալները, խոշոր տնտեսություններըսկսեցին տարերայնորեն կազմել կլաստերներ,միանալովավելի փոքրերիհետ: Ընկեեն ֆերմերներիցստանալ գարություններըպատրաստվում զար, կարտոֆիլ,կաղամբն բազուկ,սկսած հազար տոննայից տեսականիիհամար:Նման փորձնիրենցգործընյուրաքանչյուր կերներիհետ ուզում են ներդնելնան Արարատյանդաշտավայրում:

Կարելի է ակնկալել,որ մոտ ապագայումկլաստերների ապահամար հաստատուն մրցունակություն մեծամասնության մեծ նշանադեր կխաղանռազմավարական հովելու գործում ն արմակություն ուղղվածությունունեցող կոռպերատիվների ու կ լաստերների Մասնավորապես տավորումն զարգացումը: կհամարվենարտադգործառույթներ կարնորագույն զարգացման ն իրացնողների արտադրանքն կողմնորողների պատրաստի որակն ավելացնելով րոշումը կոնկրետմարզայինշուկաներ` ապահովողդրանցծավալներըն դրանցհամահունչ Էլ պահպանելառաջատար լինելու դիրքերընոր տեխնոլոգիաներում:

բ`

ՑՆ.

ՀՅ Խ

ՏԶԾ ք Յ Ե Յ ՕԲ ԲՑԹ:ռ

38)

ԷԷ

ԶԱՑ ԸՅՅ|Ա ք5

ՀՅ:

88-Ը

||2.8

ՔԻ

311)

Յ.Ք

բ--

ք՛

13.5 Ց 23

5:Է

ՀՅՏԼ| Յ8իլ|

Ի-

ՏՅՏ|

-ԱԷ

ՀՔ ՅԾ

Զ6

ՅՅ

Յա

ԱԷ

ՅՅ.Ց

ԷՒ-Դ-,

5.6

:Ք. 883

58"

5"8. 8. Յ Յ ՅԻ

հացիփռերիարտադրական կոոպերացում, կազմակերպություններիտեխնիկական հնարավորություններիօպտիմիզացում, մասնագիտացմանխորացում, արտադրականկոոպերացիայիշնորհիվ, կլաստերներիընդգրկման,ինովացիոնկազմակերպություններիներգրավմանմիջոցով, գիտահետազոտական ինստիտուտների, կոնստրուկտորական բյուրոների,համաարդյունքում գործակցության հումքի համատեղգնմանարդյունքում, մարքեթինգային հետազոտությունների համատեղիրականացման արդյունքում, հրուշակեղենիհամատեղարտահանման իրականացմանարղյունքում, նոր տեխնիկայիհամատեղներդրմանշնորհիվ

Որակի միջազգայինչափանիշ- /Պետություն կլաստերհամագործակցության ներին համապատասխանեցում |արդյունքումժամանակակից լաբորատորիաների ստեղծմանն արտաղրանքիորակիստուգմանն վերահսկմանմեխանիզմների կատարելագործում

Ոլորտի կազմակերպությունների|Կլաստերի ձնավորումըհնարավորությունկտա ոլորտում ընդգրկվածկազմակերմրցունակությանբարձրացում |բարձրացնել պություններիմրցունակությունը` գիտություն արտադրություն կապերիստեղծումն ու կատարելագործումը

8 9

ուղիները

Բոզ ԲԿ

Ռիսկերինվազեցում

ՏՅ"

ՀՅ:

աճ ՅՅ Բ: Բե ՏՅբ: Յ

«3-Կ

|ոթՅ ԱՅաթ

ՅԾ

Ե բռ

վերազինում

-Շ

Արտադրականբազայի

|235

Ը" ռւ

«ՎՏ»

ԷՏ

Տ.

Լուծման

ող

2-5

Արտադրողականությանաճ

.»

Է-

Ց ԿՅ

Խնդիրները

Է Յ:8:

ՅԾ" ո.

հացին հրուշակեղենի Կլաստերովպայմանավորված գործունեության արդյունավետության կազմակերպությունների ն լուծմանուղիները խնդիրները բարձրացման

ւժ«ե

Քե Բ"

Աղյուսակ3.4. 1

"38

ՒՉ-Է5 Բ. «կ

Ը8բ

Ձեռնարկատիրական գործուկլաստերումդրանց Ձեոնարկատիրական նեությանն առնչվողիրավաընդգրկումըկստեղծիանհրաժեշտխորհրդատօրենսդրական ակտերին դրան-|վությունն տեղեկատվությունստանալուն ցում տեղիունեցողփոփոփոխանակելուհնարավորություն խություններիվերաբերյալ խորհրդատվության, տեղեկատվության աղբյուրներիպակաս

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գյուղատնտեսությունը համարվումէ ՀՀ տնտեսությանզարգացմանհիմնականճյուղերիցմեկը, ուստի նրա առաջընթացը, սկսած անհատ գյուղացիական տնտեսություններից մինչն խոշոր ֆերմերայինկազմակերպությունները, շատ կարնորվում Է Հայաստանիարտադրության արդյունավետության բարձ-

րացմանգործում:

Հայաստանի ագրոպարենայինհամաՀանրապետության

կարգում վերջին տարիներինկատարվելեն զգալի ներդրումներ, տարեցտարի աճել են դրանցծավալները,սակայնայն դեռես չի կարողբավարարել գյուղատնտեսության պահանջները: Ագրարայինոլորտում ձնավորվածհարաբերությունների առանձնահատկությունների վերլուծությունըցույց է տալիս, որ ն այս ոլորտի կայունությունը զարգացումը մեծապեսպայմանավորվածէ նան համապատասխան արտադրականենթական ռուցվածքներիառկայությամբ դրանցորոշակիչափով արդյունավետգործունեությամբ: Ագրարայինոլորտի ենթակառուցվածքները բաժանվումեն արտադրատեխնիկական շուկայականտնտեսսպասարկումների, վարմանըհամահունչ`գիտատեղեկատվական, խորհրդատվաու կան ապահովմանենթակառուցվածքների նրանցսպասարկումների բարելավման գործում կարնոր դեր ունեն ոռոգման համակարգին տեխնիկականմիջոցներիարդյունավետօգտա-

գործումը:

Կատարվածուսումնասիրություններըն վերլուծությունները վկայում են այն մասին, որ գյուղատնտեսության տեխնիկական

միջոցներովապահովվածության մակարդակըդեռես ցածը է, քանի ռր յուրաքանչյուր 100 գյուղացիականտնտեսությանհաշ170

վով տրակտորներիքանակըկազմումէ 4,4, իսկ սարքինվիճակում գտնվողներինը`3,4-3,5, բեռնատարավտոմեքենաներինը 4,5 ն 3,4 միավոր: համապատասխանաբար Միաժամանակ բոլոր մարզերի գյուղացիականտնտեսություններում գյուղատնտեսականարտադրությանարդյունավետությանբարձրացմանըխոչընդոտողպատճառներըշատ են հարկային,վարկայինհամակարգերում, կապված`ֆինանսական, նան օրենսդրությանոլորտումտեղ գտածթերությունինչպես ների հետ: Հետնաբար` պետականֆինանսական միջոցների ֆինանսավորմանարսղության, ոչ կայուն ն նպատակային զարդյունքում դժվար է դառնում խոսել գյուղատնտեսության ու նպատակագացմանընպաստողֆինանսավորմանհստակ մասին: ուղղվածքաղաքականության Անհրաժեշտությունենք համարումնշել, որ արդենբավականին ժամանակ է ինչ հանրապետությունումմի շարք առնտրային բանկերիու վարկայինկազմակերպությունների կողմից է իրականացվում գյուղատնտեսության վարկավորում,սակայն այդ գործընթացում կան դժվարություններ,որոնցից առավել են` շատ հանդիպողներից վարկերիբարձրտոկոսադրույքները, միջին ն երկարաժամկետ վարկերիգրեթեբացակայությունը, հետ կապվածհիմնախնդիրվարկերիդիմացգրավադրման »

ները,

վարկատուկազմակերպություններումդիմումների(բիզնես պլանների)առջն դրվողխիստպահանջները, բիզնեսպլաններիցածրորակը ն այլն: Ժամանակակիցտնտեսության արդյունավետ ն կայուն գործունեությանու դինամիկզարգացումըհնարավորչէ պատշուկայականտնտեսության:Հետնապես, փռքր կերացնել առանց ն միջին ձեռնարկատիրական գործունեությունը ժամանակակից շուկայականտնտեսությանանբաժանելիմասն է կազմում: »

Այն Էական դեր ունի ազգայինտնտեսության բնականոնու ն վերջինիս արդյունավետկենսագործունեության ապահովման համահունչ արտադրությանարդյունավետությանբարձրացման գործում: Փոքր ու միջին ձեռնարկություններնիրենցիցներկայացնում են տնտեսությանբավականինլայն հատվածը,ներառելով մանրածախն մեծածախառնտուրը արհեստագործությունը, ծաարտադրականն վերամշակողկազմակերպությունների, ն ռայությունների սպասարկմանոլորտները: Առաջարկվումէ գյուղացիականտնտեսություններումարտադրականսպասարկմանն պարարտանյութերով, թունաքիմիկատներով,այլ նյութականմիջոցներովապահովմանխնդրի լուծման նպատակով,համայնքներումստեղծել վճարովի ծառայությունկատարողկառույց:Միաժամանակպետությանկողմիցտարբերծրագրերովհանրապետություն ներկրվածգյուղատնտեսական տեխնիկան, պարարտանյութերը, թունաքիմիկատանհատ ներըտրամադրելոչ թե առանձին հողագործներին, այլ համայնքներումձնավորվողմասնագիտացված կազմակերպուն թյանը (կոոպերատիվին)գյուղացիական այլ տնտեսությունն հավասարաչափ ներին` օբյեկտիւլ| սպասարկմանսկզբունքով: Գյուղատնտեսությանզարգացմանհամար կարնոր նշաարդյունքների նակությունունի գիտականհետազոտությունների ներդրումը:Ուստի այդ առումովուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կիրառական նշանակությունունեցողնվաճումների է ներդրումըհնարավոր իրականացնել որնէ կառույցիհամակարգմանմիջոցով, իսկ այդ գործառույթիիրականացումնէլ հնարավորկլինիկատարելգյուղատնտեսության աջակցության կտրվածմարզայինկենտրոններովկամ տարածաշրջանային քով կոոպերացման սկզբունքով: Գյուղատնտեսությանոլորտում իր ուրույն տեղնունի շուկայականմարքեթինգը,որի կարնորտարրերիցէ մրցունակու-

թյունը, որն Էլ առավել կարնորվումԷ փոքր բիզնեսիհամար: Մասնավորապեսխոշոր բիզնեսը կարող է մեծ գումարներ ներդնելիր մրցունակությունըբարձրացնելուհամար ն շուկաունենալ: յում հնարավորինսմեծ մասնաբաժին համահունչ բոլոր գործող տարրերնէլ Ագրոմարքեթինգին ն համաանչափկարնորեն, սակայնդրանց փոխկապակցված է մարքեթինգի բուն էությունը: լիր կիրառումնէ, որ բնութագրում սկսվում են Միաժամանակ շուկայականհարաբերությունները մթերքներիարհենցշուկայիձնավորումիցգյուղատնտեսական տադրության,պատրաստիարտադրանքիվաճառմանհամար անհրաժեշտշուկայական ազատ կառուցվածքներիու ենթամեջդնելուց: ստեղծումիցն դրանցգործողության կառուցվածքների Է Ներկայումս հանրապետությունըգտնվում ագրարայինբափուլում: Շարունակվում շարունակական րեփոխումների է գյուգյուղմթերքների վերամշակման սպասարկման, ղատնտեսական ու իրացմանոլորտներիգործունեությանբարելավմանգործընթացը:

Անհերքելի է նան այն փաստը,որ արտադրություննարմիայնայն դեպքում,երբայն դյունավետկարելիէ կազմակերպել է, էլ հաջողությամբ գիտատար իսկ գիտությանձեռքբերումներն են ն ժամանակին ներդրվում արտադրությանմեջ` նպաստելով ինտեգրմանգործընթացին:Ուստի շուկայական հարաբերություններիզարգացումըպետքէ ուղեկցվիգիտատեխնիկական հարկմանզգալիորեն նկատմամբարտադրության առաջընթացի խթաննախաձեռնության ստեղծագործական բարձրացմամբ, շուկայիձնավորմամբ: արտադրանքի մամբնգիտատեխնիկական Գյուղատնտեսությանարդյունավետությանապահովման համար կարնոր նշանակությունունի արտադրականգործընթացներիվարկավորումըն որքան էլ այն մատչելիչլինի գյուամեն համար,այնուամենայնիվ տնտեսությունների ղացիական սկսելիս աշխատանքները տարիգարնանըգյուղատնտեսական

առաջինհերթին բախվումեն դրամականմիջոցներիհայթայթմանը:Ուստի տարեցտարի գյուղատնտեսական վարկավորման ծավալների ավելացումը առետրայինբանկերի ն վարկային կազմակերպությունների կոդմից իր դրականազդեցություննէ թողնում ագրարային ոլորտի զարգացմանվրա: Գյուղատնտեսության վարկավորմանբարելավմանհամար կարնոր է գրավարկայինտովադրմանմեխանիզմների կատարելագործումը, կոսադրույքի իջեցումը, սուբսիդավորմանմասնաբաժնիավելացումը, մարման ժամկետներիավելացումը: Մակայն դրան կարելի է հասնել միայն մեկ ճանապարհով` պետությանկողմից սուբսիդավորվող վարկերիտեսակարար կշռի ավելացմամբ, քանի որ սուբսիդավորմաննպատակովպետությանկողմից առաջարկված միջոցներըմիշտ ավելի սահմանափակեն, քան իրական պահանջարկըտնտեսվարողներիկողմից: Մասնավորապես սուբսիդավորմանշրջանակներում տրամադրվող վարկերըպետքէ ունենան հասցեականություն կոնկրետճյուղի զարգացմանկամ արտադրանքիարտադրությանգծով, իսկ տրամադրվողվարկերիգումարնԷլ պետքէ դարձնելերկարաժամկետ մինչն 10ռ ն նվազեցնել տոկոսադրույքը`2-396-ի ն հիմնադրամչափով: Միջազգայինկազմակերպություններից ներից ստացվողմիջոցներնէլ պետք է օգտագործել երկարաժամկետծրագրերիիրականացման համար:Միայն այս դեպքում գյուղատնտեսությունում հնարավորկլինիներդրումայինգործընթացիապահովում: Գյուղատնտեսության զարգացմանգործում կարնոր նշաոլորտի վարկավորման նակությունունի ագրարային հետագա Այն դեռնսմնում է ոլորտիկարնորագույն բարելավումը: խնդիրներիցմեկը: Անհրաժեշտէ ստեղծելմասնագիտացված ֆինանսականկառույցներ`զարգացածկամ զարգացող երկրներիօրինակով:Հնարավորպայմաններստեղծելֆինանսականշուկայի ն շուկայականմեխանիզմների միջոցովմասնավորկապիտալի

ոլորտ: ֆինանասվորման մուտքը գյուղատնտեսության

շատ կարնորէ տեխնիկայի Գյուղատնտեսությունում տեխՆերկայումսգյուղատնտետսկան ցիոնալօգտագործումը: ռա-

ն դրա հիմէ 15-2096-իսահմաններում, նիկան օգտագործվում նական պատճառըոչ թե տրակտորայինաշխատանքների ցածր օգտագործման է, այլ տրակտորների բացակայությունն սահմանափակ տնտեսությունների աստիճանը,գյուղացիական ն այլ պատճառներ: Որպեսգյուղատնտեհնարավորությունները ընձեռման սականտեխնիկայիձեռքբերմանհնարավորության

հնամեխանիզմկարնորվումէ լիզինգի զարգացումը,որը ձեռք ֆինանսավորմամբ րավորությունկտա երկարաժամկետ ն դրա դիմացմարումներնիրատեխնիկան բերելպահանջվող պարբեժամանակահատվածում կանացնելերկարաժամկետ միջոցով: րականվճարումների պետք է ուղղված լինի քաղաքականությունը Պետական ծառայությունների լիզինգային շուկայումգրավիչպայմաններով մատուցման համար բարենպաստպայմանների ստեղձմանը թվումտ̀ոկոհամար, այդ տնտեսությունների գյուղացիական միջոցով: սուբսիդավորման սադրույքների գյուքաղաքականությունը Այսպիսով,22 կառավարության ոլորտում պետք է նպաֆինանսավորման ղատնտեսության համարբարենպաստ լինի մասնավորկապիտալի տակաուղղված շուկայի ն շուպայմաններիստեղծմանը,որոնք ֆինանսական միջոցովկուղղորդվենգյուղատնտեկայականմեխանիզմների միԿառավարության բարելավմանը: սական գործընթացների մի քանի ձնով` արտակարող է արտահայտվել ջամտությունը պետականբանկիցարտահանման ուղղակի սուբսիդիաներ, կամ արտահանման վարկ, տոկոսադրույքի սուբսիդիաներ հանման վարկի երաշխիքայինսխեմաներ: Արտահանման բխում կազմակերպումը հիմնադրամի վարկէ երաշխավորման մեթոդներից: կազմակերպության է առնտրիհամաշխարհային

Այս հիմնադրամըհաջողությամբ նվազեցնումէ քաղաքական ռիսկերըմիջազգայինառնտրում:

ոլորտում կարնորվումԷ աշխարհումմրցունակմիջավայրի ապահովումը, ֆինանսականմիջոցներիհասանելիությունը, ինչպեսնան «Պետությանմասնավորհատված»երկխոսության ամրապնդումը:ՓՄՁ ոլորտի զարգացումըզուգակցված կոռպերատիվների, այլ առնտրայինկազմակերպությունհետ կնպաստիՀայասներիգործունեության անմիջականորեն ՓՄՁ

միջինխավի,որպեսկայունհասարակական գոյության, ու երաշխիքիձնավորմանն հետագաընդլայնմանը: Արտահանողներիհամար գոյություն չունի պաշտոնական ֆինանսականօգնություն վարկային գծերի երաշխիքներին ապահովագրական արտահանման գործիքներիմիջոցով:Ազրոհամար գործում Է սեզոբիզնեսիոլորտում արտահանողների նային վճարումներիժամանակացույցը,որի դեպքում նրանք ներդրումներըկատարումեն տարեսկզբին,բայց վճարումները ստանում են միայն բերքահավաքից հետո: Նրանց գործունեության ռիսկերըհավասարապեսբաշխվումեն ամբողջարտադրական գործընթացով:Ե՛վ ՓՄՁ-ները, ն՛ ավելի մեծ ընկերուհետ, երբ վարկային թյուններըբախվումեն դժվարությունների միջոցներըփորձում են ստանալ ձիշտ ժամանակին: Երբ արտահանողբիզնեսըչի կարողանումվարկ վերցնել պոտենցիալ եկամտաբերարտահանմանգործարքներըֆինանսավորելու համար,ապա դա կոչվում է շուկայի ձախողում: ն խորհրդատվական Տեղեկատվական աջակցությանշրջանակներում ձնավորվող կոոպերատիվներին տրամադրելօրենքներում կատարվող փոփոխությունները`արտաքինտնտեսական գործունեության իրականացման,նորարարություններին տեխնոլոգիաների որոնման,ֆինաններդրման,գործընկերների սական միջոցներիներգրավման,գործարար ն ներդրումային ծրագրերիմշակմանգործում: տանում

ցույց են տալիս, որ կոոպերացիան Ուսումնասիրությունները հանդիսանում Է ժամանակից շուկայական տնտեսվարման մեկը, ուստի տնտեսականբարեփոմիջոցներից արդյունավետ խումների համակարգումկարնորագույնդեր է հատկացվում տնտեսվարմանկոռպերատիվձնին: Անհրաժեշտ է կոռպեվարկային, ուղղվածմարքեթինգային, րատիվներիզարգացմանն ն լիզինգայինու խորհրդատվական այլ աջակցությունների ընդլայնում: Լայնորեն օգտագործելպետականռեսուրսները, դրամաշնորհմիջազգայինդոնոր կազմակերպությունների պահպանման ենթակառուցվածքների ները,գյուղատնտեսական ու նորացմանհամար, իսկ փոխառու միջոցներըկնպաստեն տրվեկոոպերատիվներին տնտեսություններին, գյուղացիական ավելացմանը: լիք վարկային ն այլ տիպի ֆինանսավորման կարնորությունը Միաժամանակվարկայինֆինանսավորման կայանում է նրանում, որ Հայաստանում,ինչպես անցումային գտնվողցանկացածպետություտնտեսության պայմաններում է նոր ձեռնարկատիրական գործունեություն նում, բացակայում համար անհրաժեշտնախնականկապիտալը, իրականացնելու ուստի անհրաժեշտէ նրանցտրամադրելմատչելիպայմաննեն ցածր տոկոսադրույքով վարկեր,առարով` երկարաժամկետ

ջիկա 5 տարիներինազատել հարկերից:

14.

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՑԱՆԿ 15.

Պաշտոնական աղբյուրներ

16.

գյուղացիականկոլեկտիվ տնտեսությունների 1991: մասին. 22 օրենք,«Հայաստան», Հայաստանիչանրապետությանհողայինօրենսգիրք,ՀՀ պաշտոէ 17 (149), 2001, էջ 71: նականտեղեկագիր ն ՀՀ գյուղի գյուղատնտեսության 2010-2020թթ. կայունզարգացման ն ն ռազմավարությունը գլուղի գլուղատնտեսության20102020թթ.կայունզարգացման կատարումնապառազմավարության հովողմիջոցառումների ցանկըհաստատելումասին,Երնան,2010թ.: ՀՀ գլուղացիականտնտեսությունների խոշորացմանհայեցակարգ,2011թ.: ՀՀ կառավարության ծրագիրը,Երնան,2012թ.: ՀՀ գյուղատնտեսական Հայեցակարգ կոռռպերացիայի զարգացման, 2013թ.: «Հողերիկատեգորիանփոխելումասին»ՀՀ. կառավարության29 հուլիսի 2010թ.թվականիԻ/955-Ն որոշումը: «ՀՀ-ում 2010-2014 թվականներին ցորենիսերմաբուծությանն սերմաարտադրության զարգացմանծրագրերըհաստատելուն սեր29 մերի ներմուծումըթույլատրելումասին» ՀՀ կառավարության հուլիսի2010 թվականիԷ971-Ն որոշումը: Է51, ՀայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնական տեղեկագիլ», 2010թ.: Է56, ՀայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնական տեղեկագիր», 2010թ.: Ա60, ՀայաստանիՀանրապետության «Պաշտոնական տեղեկագիր», 2011թ.: Ի63, «Պաշտոնական տեղեկագիր», Հայաստանի Հանրապետության 2011թ. 64, Հայաստանի Հանրապետության «Պաշտոնական տեղեկագիր», 2011թ.: Գյուղացիականն

10.

11.

12.

13.

17.

18.

19.

20.

22.

23.

տեղեկագիլ»,Է/12, «Պաշտոնական ՀայաստանիՀանրապետության 2012թ.: Ի113, տեղեկագիր», «Պաշտոնական ՀայաստանիՀանրապետության 2012թ.: Ի/16, «Պաշտոնական տեղեկագիր», Հանրապետության Հայաստանի 2012թ.: Ի/17, «Պաշտոնական տեղեկագիր», ՀայաստանիՀանրապետության 2012թ.: ԻԷ20, «Պաշտոնական տեղեկագիր», ՀայաստանիՀանրապետության 2012թ.: 20, տեղեկագիր», «Պաշտոնական ՀայաստանիՀանրապետության

2014թ.:

2014 թվականիգործունեության միջոցառումկառավարության ն իրականացման արդյունքների ների ծրագրի գերակախնդիրների ՀՀ հաշվետվությունը: նախարարության մասին գյուղատնտեսության ՀՀ 2012թ.պետական մասին: բյուջեիկատարման Հաշվետվություն ՀՀ մասին: բյուջեիկատարման Հաշվետվություն 2013թ.պետական ՀՀ մասին: բյուջեիկատարման Հաշվետվություն 2014թ.պետական

ՀՀ

նյութեր Վիճակագրական 24.

25.

26. 27.

շրջանում.Տեսությունն անցումային Տնտեսական վերափոխումները 1999, 416 էջ: ծառայություն», «Պետական արդյունքներ. Գյուղացիականտնտեսությունների,առետրայինկազմակերպուհոթյուններիքանակին դրանցպատկանողգյուղատնտեսական ղատեսքերիմասին,2006 թ. հունվարի1-ի դրությամբ,ՀՀ ազգային ծառայություն,Երնան,2006, էջ 4: վիճակագրական 2008, 316 էջ: ծրագիր.ՀՀ կառավարություն, Կայուն զարգացման ՀՀ մարզերըթվերով:ՀՀ Ազգայինվիճակագրական ծառայություն, էջ: Պարենայինապահովությունն աղքատություն.ՀՀ Ազգայինվիճակագրականծառայություն,2008-2010-2011-2012-2013-2014թթ.: ՀՀ մարզերըթվերով:ՀՀ Ազգայինվիճակագրական ծառայություն, 2008, 81

28.

29.

20)0թ.:

30.

32.

33.

34.

35. 36.

37. 38. 39.

40. 41. 42.

43. .

45.

ՀՀ

մարզերըթվերով:ՀՀ Ազգայինվիճակագրական ծառայություն, 2011թ.: ՀՀ մարզերըթվերով:ՀՀ Ազգայինվիճակագրական ծառայություն, 2012թ.: ՀՀ մարզերըթվերով:ՀՀ Ազգայինվիճակագրական ծառայություն, 2013թ.: ՀՀ մարզերըթվերով: ՀՀ Ազգայինվիճակագրական ծառայություն, 2014թ.: ՀայաստանիՀանրապետությանսոցիալ-տնտեսականվիճակը, 2012-2013-2014թթ.: ՀՀ ՓՄՁ ՋԱԿ 2012-2013-2014թթ.: Հայաստանիվիճակագրական տարեգիրք,2010թ. Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք,2011թ.: Հայաստանիվիճակագրական տարեգիրք,2012թ.: Հայաստանիվիճակագրական տարեգիրք,2013թ.: Հայաստանիվիճակագրական տարեգիրք, 2014թ.: ՀՀ արտաքինառնտուրը2013-2014թթ.: ՀՀ գյուղի ն գյուղատնտեսության 2010-2020թթ. կայունզարգացման ռազմավարություն: ՀՀ կառավարությանծրագիր2012, 2013, 2014թթ.: ՀՀ գյուղատնտեսական կոոպերացիայի զարգացման2013թ.հայեցակարգ: Գյուղատնտեսական ասոցիացիաներիֆեդերացիա, զարգացման ծրազիր2012-2016թթ.: -

46.

47.

49.

50.

2008,

51.

Մասնագիտական գրականություն Ամերիկյանտնտեսության ուրվագծերը, Միացյալ Նահանգների լրատվականգործակալություն: Ազոյան Վ., ՀՀ գյուղատնտեսությանվիճակն ու զարգացմանմիտումները (ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարությաննյութեր),

52.

53.

54.

55.

56.

57.

58.

59.

60.

2010: 48.

Ավետիսյան Մ., Գյուղացիական տնտեսություններիմասնագիՀՀ-ում, տացման ն չափերիօպտիմալացման հիմնախնդիրները

նախարարություն,զեկույց,2007, էջ 42: գյուղատնտեսության վարկերիտոԱվետիսյանՍ., ԾպնեցյանՀ., Գյուղատնտեսական ն սկզբունքը. անհրաժեշտությունը կոսադրույքիսուբսիդավորման Մ. ԳԱԱ ՀՀ ինստիտուտի Քոթանյանիանվան տնտեսագիտության 251: 008, ժողովածու, էջ գիտական հոդվածների Ավետիսյան Ս., ԱրիստակեսյանԱ., Գյուղատնտեսությանպետական աջակցությունըզարգացածերկրներում, «Գիտելիք», ՀՀ

61.

էջ 237-242: Ավետիսյան Ս., Ծպնեցյան Հ., Գյուղատնտեսականվարկերի ն սկզբունքանհրաժեշտությունը սուբսիդավորման տոկոսադրույքի ները,«Գիտելիք»,2008, էջ 242-251: ԲայադյանԱ.2Հ., ՏնտեսվարողսուբյեկտներիգործունեությանֆիԵրնան,«Ասողիկ», նանսականվերլոծությանանհրաժեշտությունը, 1999, Էջ: բաբացատրական Բայադյան Ա.Հ., Ֆինանսավիճակագրական ռարան,Երնան,«Լիմուշ»,2008, 514 էջ: ԲայադյանԱ.Հ., Ֆինանսականվերլուծություն,Երնան, «Լիմուշ» հրատ., 2013, 298 էջ: արտադրությանզուրգացԲայադյանԱ.., Հ2 գյուղատնտեսական ման հիմնախնդիրներըն դրանց լուծման ուղիները, Երնան, Հշ ԳԱՍ «Գիտություն»հարտ.,2013, 144 էջ: Անցյալըն ներկոոպերացիա, ԳնորգյանՍ., Գլուղատնտեսական 2002, 177 էջ: կան: Երնան,«Տնտեսագետ», կատարելագործԴավթյանԳ., Ագրարայինհարաբերությունների Ի 9-10, 2006, էջ 400-405: ման մի քանի հարցեր:«Ագրոգիտություն», Մ., Ներդրումայինմիջավայրիբարելավման ուղիԻսկանդարյան 337-344: 2009, էջ «Գիտելիք», ները Հայաստանում, Հ., ձնավորկոոպերացիայի Ծպնեցյան Գյուղատնտեսությունում 151-158: Պ 4, 2003. ման խնդիրները.«Ագրոգիտություն», էջ Հ., ենթակառուցարտադրական Ծպնեցյան Գյուղատնտեսության կրճատմանկարնոորպեսաղքատության վածքներիզարգացումը միտումները,տեղեսոցիալական րագույնուղղություն,Հայաստանի 2004, էջ 10-14: նոյեմբեր, պարբերական, կատվական վերլուծական ն Է., Տնտեսականքաղաքականությունը Ս., Ղազարյան Ղազարյան

62.

63.

64.

65.

66.

67.

68.

69. 70.

գյուղատնտեսական արտադրությանզարգացմանհիմնադրույթՏՀԻ, ները: ժողովածու,գիրք2, Երնան, 1997, էջ 36-42: տնտեԷ., ՓաշինյանԱ, Գյուղացիական ՂազարյանՍ., Ղազարյան հիմնախնդիրները22սությունների հեռանկարային զարգացման ում, «Գիտելիք»,2008, էջ 206-211: Է., Փոքր ն միջինձեռնարկատիրության ՂազարյանՍ., Ղազարյան զարգացմանհիմնահարցերը,Սոցիալ-տնտեսական զարգացման (հանՀայաստանի Հանրառլետությունում արդիհիմնախնդիրները րապետականգիտաժողուի նյութեր), Եր. «Գիտություն»հրատ., 2009, էջ 12-16: Ճուղուրյան Ս.Գ., Ֆինանսականվերահսկողությունագրոբիզնեսում, Կ6, Երնան 2011: ՇտրոբելՀ., ԲայադյանԱ. ն ուրիշներ, Գյուղատնտեսական էկոն սահմանումներիբացատրական նոմիկայիհասկացությունների բառարանՀՊՏՀ, Երնան,2010, 266 էջ: որսլես արՈսկանյան Ա., ՍարուխանյանՌ., Կռուվլերացիան տադրատնտեսականհարաբերություններիի կատարելագործման ԷԾ-6, 2007, էջ 228-231: միջոց,«Ագրոգիտություն», Սուվարյան Յու ՉոբանյանՄ., 22 տարածքայինկառավարման բարձրացման արդյունավետության ուղղությունները:ՀՀ ԳԱԱ Մ. ինստիտուտիգիտական Քոթանյանիանվանտնտեսագիտության հոդվածներիժողովածու,2007, էջ 164-169: Սուվարյան Յու., ՉոբանյանՄ., Հ. տարածքայինկառավարման արդյունավետության բարձրացմանուղղությունները,ՀՀ ԳԱԱ Մ. Քոթանյանի անվ. տնտեսագիտությանինստիտուտիգիտական հոդվածների ժողովածու,2007, էջ 164-169: Ամերիկյանտնտեսությանուրվագծեր:

Ճքուճ ոու ոլօշոճ 1 ԸՏԱ1Ֆ

ոքօեճու). 1ք2:381րօ8 Ըւքոճոօ (88 38ք76626:ո01

Տոռշօտ

ամ

"Մ6ղօոօ1 3:Շաքօօո'", Եք., Վ30, 71.

դքօբքոոււ.

2004, 34 Ըք. 72.

Սու

ՌԸ

ԱԲՈՂՇՔՑոԸ ԽԵՕԽԱԱԲԵՇԷԵԼՐՑ

Ց8ՕԸ180

74.

քու

Ըթոր

/շո. 46111: "11քօտՃքուճումմոճ ՊՕՈՖ6ԻԼԸ"

հռյոտ

Վ7, 7՛դքճթոճէււբ".

-ԽԼ,

2004.

116ք.Շ

1001 Շոօօօ6 ոօ.

ԽԼ,

Յուղ.

2004, 90 Ըոք. 75.

Ւ.

16րօ8

աօօղճքումտ ԼԱՇաքշնարշղեշունտ

83:

ում

Փուոո

մԸՕ8ո1

77.

րվ

Ճ.

78.

ԽԼ, 2006, 431 Ըւթ. «ոոուօտ-3Ըօ", ԷԼ Օւքոուբ Ճջոօշաաո101. 8շհու Ծլօեճատ Է,

ող,

8ԸնուՅ

ւ.,

Շւք 19-25.

Լո ԸԼՕՏՏ6, Մ/Լ

ՏԸԼՄԼԸԲ,

իճ

ոքճւոքաւտ որին,

Օքոուժ մոմ Խնճմ աշտ:

2006,

ձյթհտԻխտ Շօոտալլոջ,բ-ճքուծմքօր Ճքոօսվառծ: /ՃՃոոճուըԻւօյոԸՆ3 Օխճուռմ նոտոմ զսոոԱսծ ՅՈ 515,361672,

Տէուճ օք Ճոռճշուռո

Քոսէխ|

ԸՂԸՆՇԻԵԼԻԼ

ՖՎՏԵԾԵՕՇԱՕՇՕՅԱ6,

ԸՇՈԵՇԵՕՆՕՅՎԱԸԼՑՇԱԱՆօօոշքումւմ.

ԽՎԱՇՅԱԾՈ

ՏԱՏէՅ1ՈՅԵԼԲ

79.

Եոտոր ւնը

ՇԲՂԵՇՕ10ՅԱԱԸՆԹԲՒՒԻԼԼ

ուղում

Բքճյուրուծու ոտքո

«ՔՕՇութուքՇԸԸ",

Փգայօք քոտոտւյւմ ԱՆԻԼ, 2010, Ըռք. 3-7.

էա", ոքօա380ղԸոո2.48Րքոքուտ Լ.Ե.Առատ ՃճշոզուօԲ3 ԸՇ.Ճ., Օ.ք., հՈճոշ2088

Խթյուժօոճքոօոօ 76.

2006.

5ԽՕՅՕԿԽԱՎԲԸԽՔՀՃ

հոուճքուն7քո,

03812186 Դճքշշւոնոաօճ(ֆոքոճոքըբաօՕշե) 268. Ը. -հԼ, 1996, ՇՕբքշխթմոօԸ1թ)".

Ը.Ը., Բոճոօցտ ՃԽԼ

ԽոտյքուՇ. Ճոքոքուտ

2009.

Ճ8ւՕքճֆճքու էճ:ոմմոոնը71ԸԸճթոուոու,

քուոլօտ (20-16 Ր0ղ6լ

73.

ԲԱՅԱԴՅԱՆ

ԱՇՈՏ

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ԿԱԶՄԱՎՈՐՄԱՆ,

ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ

ԵՎ ԲԱՐԵԼԱՎՄԱՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՀՁՀ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ

ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ՈԼՈՐՏՈՒՄ

Հրատ.խմբազիր`

Ա.

Հովակիմյան

Էջադրումն ու ձնավորումը`

Մ.

Համբարձումյանի

ՍՈՍԽՏԻ ՔՋռ

1ԼԽ՛ԼԻ

ՕսՏ6ճ

Հրատ.պատվերԻ686 60484 1/16, թուղթ օֆսեթ Խ Չափսը՝

Ծավալ՝11.5

տպ.

100: մամուլ: Տպաքանակ՝

Տպագրվածէ «ԼԻՄՈՒՇ ՍՊԸ»-իտպարանում: ք.Երնան,Դ.Մալյան 45: հեռ.՝ 010 62-22-20,

Բ-ոոՅԱ:

լոօԹիոսջիհ.ոտ