Ֆինանսական վերլուծություն

ԱÞՈՏ ԲԱՅԱԴՅԱՆ

ՖÆՆԱՆՍԱÎԱՆ ՎԵðԼՈՒÌՈՒÂՅՈՒՆ

ԵðԵìԱՆ

ԴՏՀ 336 (479.25) ԳՄԴ 65.9 (ՁՀ) 26 Բ - 260

Հրատարակման է ներկայացնել Հայաստանի ագրարային համալսարանի §Ֆինանսներ ն վարկ¦ ամ իոնը

Տպագրվում է ՀäԱՀ-ի գիտական խորհրդի որոշմամ Մասնագիտական խմ ագիր՝ Գրախոսողներ՝

ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, տ.գ.դ., պրոֆեսոր Յու. Մ. Սուվարյան տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ա.¼. Սարգսյան տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ա.Հ. Արշակյան տ.գ.դ., պրոֆեսոր Վ.Լ. Հարությունյան

Բ - 260 Բայադյան Աշոտ Հակո ի Ֆինանսական վերլուծություն. Ուսումնական ձեռնարկ: Եր. Լիմուշ,- 2008. 300 էջ:

Ուսումնական ձեռնարկում ամ ողջական տեսքով վերլուծվում ն գնահատվում են ՀՀ-ում տնտեսավարող սու յեկտների, այդ թվում արտադրական կազմակերպությունների ֆինանսա-տնտեսական դրությունը, լուսա անվում են մեթոդա անական հիմնահարցեր՝ կապված ֆինանսական հաշվետվությունների ÷ոխկապվածության, հաշվապահական հաշվեկշռի ն ֆինանսական արդյունքների վերլուծության, նյութական ակտիվների, ֆինանսական կայունության, գործարար ակտիվության ն իրացվելիության, ինչպես նան սնանկացման ն ռիսկի գնահատման հետ: Ներկայացվող ուսումնական ձեռնարկը նախատեսվում է տնտեսագիտական թեքումով ոլոր ուսումնական հաստատությունների դասախոսների, ուսանողների, մագիստրոսների, ասպիրանտների, տնտեսավարող սու յեկտներում՝ այդ թվում նան առնտրային անկերում, ֆինանսա-տնտեսական վերլուծություն իրականացնողների, աուդիտորական առանձին կազմակերպությունների, ինչպես նան դրանով հետաքըրքրվող համապատասխան մասնագետների համար: ԳՄԴ 65.9 (ՁՀ) 26 ISBN 978-9939-805-74-0 ¡ Բայադյան Ա.Հ., 2008թ.

Բովանդակություն Նախաμան ………………………………………………………….

Գլուխ 1 Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական վերլուծության անհրաժեշտությունը 1.1. Ֆինանսական վերլուծության դերը տնտեսավարման պայմաններում ………………………………………………………………………. 1.2. Ֆինանսական վերլուծության տեղեկատվության հիմնական աղμյուրները ………………………………………………………………….. 1.2.1. Հաշվապահական հաշվեկշռի էությունը ն μովանդակությունը.... 1.2.2. Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության էությունը……………………………………………………………………….. 1.2.3. Սեփական կապիտալում փոփոխությունների մասին հաշվետվության էությունը ……………………………………………………. 1.2.4. Դրամական միջոցների հոսքերի մասին հաշվետվության էությունը ….……………………………………………….….................... 1.2.5. Ֆինանսական հաշվետվություններին կից ծանոթագրությունների էությունը ……………………………………………….................. 1.3. Ֆինանսական վերլուծության իրականացման նախապայմանները…………………………………………………………………………… 1.4. Ֆինանսական ցուցանիշների ձնավորման համակարգը ն դրանց օգտագործումը ֆինանսական վերլուծությունում ……………........

Գլուխ 2 Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրության ընդհանուր գնահատումը 2.1. Հաշվապահական հաշվեկշռի վերլուծությունը ……………………. 2.1.1. Համախմμված հաշվապահական հաշվեկշռի ընդհանուր վերլուծությունը ……………………………………………….................. 2.1.2. Հաշվապահական հաշվեկշռի հորիզոնական ն ուղղահայաց վերլուծությունները ………………………………………………….. 2.1.3. Հաշվապահական հաշվեկշռի համեմատական վերլուծությունը………………………………………………………………………..

2.2. Ընթացիկ ակտիվների էությունը, դրանց պահանջի ն օգտագործման արդյունավետության հաշվարկման մեթոդիկան …................. 2.2.1. Տնտեսավարող սուμյեկտների ընթացիկ ակտիվները ն դրանց հատկանիշները ………………………………………………………. 2.2.2. Ընթացիկ ակտիվների կազմավորման աղμյուրները ն նորմավորվող ընթացիկ ակտիվների պահանջի հաշվարկման մեթոդիկան ………………………………………………………................... 2.2.3. Ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության ն օգտագործման արդյունավետության հաշվարկման մեթոդիկան …………….......

Գլուխ 3 Տնտեսավարող սուμյեկտների հիմնական միջոցների ն նյութական պաշարների գնահատումը 3.1. Հիմնական միջոցների գնահատման վերլուծության էությունը, նշանակությունը, խնդիրները ն տեղեկատվական աղμյուրները .

3.2. Հիմնական միջոցներով ապահովվածության վերլուծությունը ….

3.3. Հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության վերլուծությունը ……………………………………………................

3.4. Նյութական պաշարների օգտագործման արդյունավետության գնահատումը ........................................…......................................

Գլուխ 4 Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական արդյունքների վերլուծությունը 4.1. Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական արդյունքների ձնավորման ն μաշխման մոդելը …………………. 4.2. Շահույթի ցուցանիշների մակարդակի, դինամիկայի գնահատումն ու վերլուծությունը …………………….........……………….. 4.3. Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթի գործոնային վերլուծությունը …….. 4.4. Շահույթի օգտագործման գնահատումը ն վերլուծությունը .….. 4.5. Շահութաμերության ցուցանիշների համակարգը ն հաշվարկման մեթոդները ………………………………………………………. 4.6. Շահութաμերության ցուցանիշների գործոնային վերլուծությունը..……………………………………………………………………….

Գլուխ 5 Ֆինանսական կայունության, գործարար ակտիվության ն իրացվելիության գնահատման ցուցանիշներն ու դրանց հաշվարկման մեթոդիկան 5.1. Ֆինանսական կայունության գնահատումը …………………………

5.1.1. Ֆինանսական կայունության էությունն ու նշանակությունը …….

5.1.2. Ֆինանսական կայունության գնահատման μացարձակ ցուցանիշները ……………………………………………............................ 5.1.3. Ֆինանսական կայունության գնահատման հարաμերական ցուցանիշները ……………………………………………....................... 5.1.4. Սեփական կապիտալի արդյունավետության ցուցանիշների համակարգը ………………………………………………………………

5.2. Գործարար ակտիվության գնահատումը ……………………………

5.2.1. Գործարար ակտիվության էությունը ……………………………….

5.2.2. Գործարար ակտիվության գնահատման ցուցանիշների համակարգը …………………………………………………………………..

5.2.3. Տնտեսական կայուն աճի վերլուծությունը ……………….……….

5.3. Իրացվելիության գնահատումը ……………………………………….

5.3.1. Հասկացություն իրացվելիության մասին ………………………….

5.3.2. Հաշվապահական հաշվեկշռի իրացվելիությունը ………………..

5.3.3. Իրացվելության գնահատման ցուցանիշները …………………….

Գլուխ 6 Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացումը ն ռիսկերի գնահատման մեթոդիկան 6.1. Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացման էությունը …………... 6.1.1. Սնանկացման պատճառները ն ազդող գործոնները …………….. 6.1.2. Անվճարունակության գնահատումը ……………………………….. 6.1.3. Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացման կանխատեսման մեթոդները …………………………………………………………… 6.1.4. Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական առողջացման ուղիները ………………………………………….……………………… 6.1.4.1. Ֆինանսական պլանի կազմման համառոտ նկարագիրը …….. 6.2. Ռիսկի գնահատումը …………………………………………………….

6.2.1. Ռիսկի տեսակները ն դրանց վերլուծության ընդհանուր սկզμունքները …………………………………………………………. 6.2.2. Ռիսկի կառավարման գործընթացի փուլերը ……………………... 6.2.3. Ռիսկի վերլուծության մեթոդները ………………………………….. 6.2.4. Ներդրումային ռիսկի արդյունավետության գնահատումը ……... 6.2.5. Ռիսկի նվազեցման եղանակները ն ուղիները …………………….

Հավելվածներ …………………………………………………………

Օգտագործված գրականության ցանկ ……………………………..

Նախաμան Տնտեսավարման նոր պայմաններում Հայաստանի Հանրապետությունում ձնավորվել ու ձնավորման փուլում են գտնվում տարμեր տեսակի μաժնետիրական ընկերություններ, փոքր ն միջին չափի տնտեսավարող սուμյեկտներ, ֆերմերային տնտեսություններ, որոնց գործունեությունը պետք է ընթանա տնտեսական զարգացման ժամանակակից կանոնակարգով: Ուստի, դրանից ելնելով, խիստ անհրաժեշտ է ֆինանսական վերլուծության իրականացումը այդ սուμյեկտների μոլոր μնագավառներում, հատկապես ֆինանսական մենեջմենթի ն աուդիտի համակարգում: Գործնականում հաշվապահական հաշվառման ն ֆինանսական հաշվետվությունների տվյալներից օգտվողները այս կամ այն չափով օգտագործում են ֆինանսական վերլուծության մեթոդները՝ համապատասխան որոշումներ կայացնելու համար: Դա առավել կարնոր է այժմ, երμ պահանջվում է էլ ավելի խթանել ձեռնարկչատիրական գործունեությունը: Աշխատանքում միջազգային հաշվապահական հաշվառման նոր չափանիշների փաթեթի տվյալների հիման վրա վերլուծվում է տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական դրությունը՝ հիմք ընդունելով արտերկրի ն հայրենական փորձը: Ուսումնական ձեռնարկը, որը վերաμերում է տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրության գնահատման մեթոդաμանական հիմնահարցերին, μաղկացած է վեց գլուխներից, ֆինանսական հաշվետվություններին վերագրվող հավելվածներից, օգտագործված գրականության ցանկից: Առաջին գլուխը նվիրված է տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական վերլուծության անհրաժեշտությանը, որտեղ ըրված է տնտեսավարման նոր պայմաններում ֆինանսական վերլուծության դերի, տեղեկատվության հիմնական աղμյուրների, հաշվապահական հաշվեկշռի, ֆինանսական արդյունքների, սեփական կապիտալում փոփոխությունների, դրամական հոսքերի հաշվետվությունների, ֆինանսական հաշվետվություններին կից ծանոթագրությունների էության, ինչպես նան ֆինանսական վերլուծության իրականացման նախապայմանների ն ֆինանսական ցուցանիշների ձնավորման համակարգի ու դրանց օգտագործման մասին: Պայմանական տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության տվյալների հիման վրա ներկայացված են ֆի7

նանսական հաշվետվությունների տվյալների փոխկապակցությունները: Երկրորդ գլխում տրված է տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրության ընդհանուր գնահատման մասին, որտեղ, ըստ համապատասխան տվյալների, կատարված են համախմμված հաշվապահական հաշվեկշռի ընդհանուր, հորիզոնական, ուղղահայաց ն համեմատական վերլուծություններ, ինչպես նան լուսաμանված են ընթացիկ ակտիվների էության, դրանց պահանջի ն օգտագործման արդյունավետության հաշվարկման մեթոդիկայի վերաμերյալ հարցեր: Երրորդ գլուխը, որը վերաμերում է տնտեսավարող սուμյեկտների նյութական ակտիվների գնահատմանը, քննարկված ն լուսաμանված են` հիմնական միջոցների գնահատման վերլուծության էությունը, նշանակությունը, խնդիրներն ու տեղեկատվական աղμյուրները, հիմնական միջոցներով ապահովվածության վերլուծությունը, հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության վերլուծությունը ն նյութական պաշարների օգտագործման արդյունավետության գնահատումը: Չորրորդ գլուխը նվիրված է տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական արդյունքների վերլուծությանը, որտեղ անդրադարձված է ֆինանսական արդյունքների ձնավորման ն μաշխման մոդելին, շահույթի ցուցանիշների մակարդակին, կառուցվածքին ու դինամիկային, իրացումից շահույթի գործոնային վերլուծությանը, շահութաμերության ցուցանիշների համակարգին, դրանց հաշվարկման մեթոդներին ու գործոնային վերլուծությանը: Հինգերորդ գլխում տրված են ֆինանսական կայունության, գործարար ակտիվության ն իրացվելիության գնահատման ցուցանիշների ու դրանց հաշվարկման մեթոդիկայի մասին: Առանձին ենթահարցերով անդրադարձված են տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական կայունության, գործարար ակտիվության ն իրացվելիության էությանը, դրանց գնահատման μացարձակ ու հարաμերական ցուցանիշներին, սեփական կապիտալի արդյունավետության ցուցանիշների համակարգին, տնտեսական կայուն աճի վերլուծությանը ն հաշվապահական հաշվեկշռի իրացվելիությանը: Վեցերորդ գլուխն ամμողջովին նվիրված է տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացմանը ն ռիսկի գնահատման մեթոդիկային, որտեղ տրված են սնանկացման պատճառների ն ազդող գործոնների, անվճարունակության գնահատման, սնանկացման կանխատեսման մեթոդնե8

րի, ֆինանսական առողջացման ուղիների, ֆինանսական պլանի կազմման համառոտ նկարագրի, ռիսկի տեսակների ն դրանց վերլուծության ընդհանուր սկզμունքների, ռիսկի կառավարման գործընթացի փուլերի ն վերլուծության մեթոդների, ներդրումային ռիսկի արդյունավետության գնահատման ն ռիսկի նվազեցման եղանակների ու ուղիների մասին: Ամփոփելով ասենք, որ ֆինանսական վերլուծություն իրականացնող յուրաքանչյուր ոք, օգտագործելով աշխատանքում μերված նյութերը, կարող է հստակ պատկերացում կազմել ֆինանսական հաշվետվությունների փոխկապակցությունների մասին ն դրանց ու μերված μանաձների հիման վրա գնահատել տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսատնտեսական վիճակը, միաժամանակ հանգել համապատասխան եզրակացությունների՝ շահույթի ստացման, վնասի պատճառման ու շահութաμերության մակարդակների μարձրացման վերաμերյալ, օμյեկտիվորեն գնահատել իրենց ֆինանսական կայուն վիճակը, գործարար ակտիվությունը ն վճարունակությունը, ինչպես նան կողմնորոշվել, թե երμ ինքը կհայտնվի սնանկացման վիճակում, դրանից խուսափելու ինչ միջոցներ կան ն, թե ռիսկային ինչպիսի աստիճանի վրա կարող է իրականացնել իր ներդրումային քաղաքականությունը: Այն հասկացությունները, որոնք ինչ որ չափով կլինեն անհասկանալի, դրանց մասին դուք կարող եք լիարժեք պատկերացում ունենալ հեղինակի կողմից 2008թ. արդեն լույս ընծայված «Ֆինանսա-վիճակագրական μացատրական μառարան»-ի միջոցով:

Գլուխ 1 Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական վերլուծության անհրաժեշտությունը 1.1. Ֆինանսական վերլուծության դերը տնտեսավարման պայմաններում Տնտեսավարման μարեփոխումների յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանում կարնոր նշանակություն ունի հատուկ ուշադրություն դարձնել այնպիսի հրատապ հարցերի վրա, ինչպիսիք են մրցակցային կոշտ պայքարը, նոր տեխնոլոգիայով հագեցվածությունը, տնտեսական տեղեկատվության մշակման ավտոմատացումը, հարկային օրենսդրությունում անընդհատ կատարվող փոփոխություններին համընթաց աշխատանքների կազմակերպումը, դրամի արժեզրկման (ինֆլյացիայի) պայմաններում արժույթի ու տոկոսադրույքների փոփոխությունը ն այլն: Այդպիսի պայմաններում ամեն մի տնտեսավարող սուμյեկտի առջն դրվում են μազմաթիվ հարցեր, այդ թվում՝ - ինչպիսին պետք է լինի ժամանակակից տնտեսության ռազմավարությունը (ստրատեգիան) ն տակտիկան, - արդյունավետ ինչպիսի ուղիներով կազմակերպել ֆինանսական գործունեությունը տնտեսության հետագա μարգավաճման համար, - ինչպես μարձրացնել ֆինանսական ռեսուրսների կառավարման արդյունավետությունը, - ինչ մեթոդով որոշել տնտեսության ֆինանսական դրության կայունությունն ապահովող տնտեսական գործունեության գնահատման ցուցանիշների համակարգը: Վերոնշյալ հարցերին լիարժեք պատասխանելու համար անհրաժեշտ է կատարել ֆինանսական մանրամասն վերլուծություն, որը հնարավորություն կտա էլ ավելի արդյունավետ μաշխել նյութական, աշխատանքային ն ֆինանսական ռեսուրսները: Հայտնի է, որ յուրաքանչյուր ռեսուրս սահմանափակ է, ն առավելագույն արդյունքի կարելի է հասնել ոչ միայն դրանց ծավալների կարգավորման, այլ նան տարμեր ռեսուրսների օպտիմալ հարաμերակցության ճանապարհով: Բայց միաժամանակ պետք է նկատի ունենալ, որ μոլոր տեսակի ռեսուրսներից առաջնային նշանակություն ունեն ֆինանսական ռեսուրսները, քանի որ

դրանք գործունեության որոշակի ժամկետում փոխակերպվում են այլ տեսակի ռեսուրսի: Ֆինանսական դրությունը մի ընդհանրացված հասկացություն է, որը μնութագրվում է փոխկապակցված ցուցանիշների համակարգով, այդ թվում՝ ֆինանսական կայունությունը, գործարար ակտիվությունը, վճարունակությունը, վարկունակությունը, պարտավորությունների կատարումը պետության ն տնտեսավարող այլ սուμյեկտների առջն: Միաժամանակ, ապրանքանյութական արժեքների ն աշխատանքային ռեսուրսների յուրաքանչյուր շարժ ուղեկցվում է դրամական միջոցների կազմավորմամμ ու դրանց ծախսմամμ, իսկ դա նշանակում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական դրությունը μնութագրում է նրա գործունեության μոլոր կողմերը: Հետնաμար, ելնելով տնտեսավարման նոր հարաμերություններից, տնտեսական գործունեության ֆինանսական վերլուծությունը, որպես յուրահատուկ μնագավառ, նույնպես ենթակա է որոշակի փոփոխությունների: Այսպես, քանի որ հաշվապահական հաշվառումը միջազգային չափանիշներին համապատասխան μաժանվում է ֆինանսական ն կառավարչական հաշվառման, ուստի փոխվում է նան տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսատնտեսական գործունեության վերլուծության μնույթը: Ըստ այդմ էլ տնտեսավարող սուμյեկտների տնտեսական գործունեության վերլուծությունը պետք է իրականացվի արտաքին ն ներքին տեղեկատվության աղμյուրների1 հիման վրա (գծապատկեր 1.1.1): Ֆինանսական վերլուծություն

Տնտեսական գործունեության վերլուծություն

Արտաքին

Ներքին

Կառավարչական վերլուծություն

Գծ. 1.1.1. Տնտեսավարող սուμյեկտների տնտեսական գործունեության վերլուծությունը

ՃքոåԽåԻêՕ 8.Ր., ԾåոոåԻոսք Խ.8. ՓսԻՅԻՇՕâԵé ՅԻՅոսՅ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå). Խ., 1997, Շ. 4.

Քանի որ ֆինանսական դրությունը գնահատվում է ամենից առաջ հաշվապահական հաշվեկշռի ն ֆինանսական հաշվետվությունների հիման վրա, ապա այդպիսի վերլուծությունը կարելի է անվանել արտաքին: Վերջինիս իրականացման ամենահիմնական խնդիրներն են համարվում տնտեսավարող սուμյեկտների՝ 1. ֆինանսական արդյունքների գնահատումը, 2. գործարար ակտիվության գնահատումը, 3. ֆինանսական կայունության գնահատումը, 4. հաշվեկշռի իրացվելիության վերլուծությունը, 5. դեμիտորական ու կրեդիտորական պարտքերի վիճակի ն դինամիկայի հետազոտումը, 6. ներդրված կապիտալի արդյունավետության վերլուծությունը, 7. գույքի վիճակի գնահատումը ն այլն: Ներքին ֆինանսական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խոր ուսումնասիրելու տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական դրության, ոչ ընթացիկ ակտիվների (հիմնական միջոցների ն այլ ներդրումների), ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների), իրացման ծավալի, ինքնարժեքի ն շահույթի ցուցանիշների փոխկապակցության առանձին կողմերը: Դրա համար, որպես տեղեկատվության աղμյուր, լրացուցիչ պետք է օգտագործվի ֆինանսական հաշվառման տվյալները: Ներքին ֆինանսական վերլուծությունն իրականացվելու է տնտեսավարող սուμյեկտի կառավարման μոլոր մակարդակներով՝ հաշվապահության, ֆինանսական ու տնտեսագիտական այլ ծառայությունների գործին քաջատեղյակ մասնագետների միջոցով: Նրանցից յուրաքանչյուրը, իր մասնագիտական իմացությանը համապատասխան, նպաստելու է աշխատանքի արդյունավետ կատարմանը: Այսպես, օրինակ, ֆինանսների գծով ղեկավարը (մասնագետը) պարտավոր է իմանալ իր ֆիրմայի (տնտեսության) գործունեության իրական գնահատականը ն նրա ֆինանսական վիճակը, իսկ շուկայավարության (մարկեթինգի) ծառայության գծով ղեկավարը՝ շուկայում իր արտադրանքի իրացման ռազմավարությունը: Ընդհանուր առմամμ, կառավարչական վերլուծությունը կարող է լինել միայն ներքին, որն օգտագործում է տնտեսական տեղեկատվությունն ամμողջական տեսքով: Այն ունի օպերատիվ μնույթ ն լիովին ենթակա է տնտեսավարող սուμյեկտի ղեկավարի կամքին: Միայն այդպի12

սի վերլուծությունը հնարավորություն կընձեռի իրապես գնահատելու տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության վիճակը, հետազոտելու ոչ միայն թողարկված ն իրացված արտադրանքի ինքնարժեքի կառուցվածքը, այլ նան առանձին արտադրատեսակների ինքնարժեքը, առնտրային ն կառավարման ծախսերի կազմը: Դա թույլ կտա ավելի մանրամասն ուսումնասիրել գործարարության (μիզնես) պլանի առանձին μաժինների գծով պատասխանատու անձանց μնութագիրը: Միաժամանակ, կառավարչական վերլուծության տվյալները կարնոր դեր են խաղալու տնտեսավարող սուμյեկտների մրցակցային քաղաքականության իրականացման հարցերը մշակելիս, դրանք հետագայում օգտագործվելու են արտադրության արդյունավետ կազմակերպման ն ներդրվող տեխնոլոգիաների կատարելագործման նպատակով, որն էլ իր հերթին հիմք կհանդիսանա առավելագույն շահույթի ստացման մեխանիզմի կարգավորման համար: Ֆինանսական ն կառավարչական վերլուծության ավելի ընդհանրացված համեմատական μնութագիրը ներկայացնենք ստորն. Համեմատման սուμյեկտներ

Ֆինանսական վերլուծություն

Կառավարչական վերլուծություն

1.տեղեկատվություն օգտագործողներ

ներքին, հարակից, շահագրգիռ

2.վերլուծության յեկտներ

օμ-

տնտեսավարող սուμյեկտը որպես ամμողջություն

3.տեղեկատվության աղμյուրներ 4.ցուցանիշների հաշվարկման համար չափի միավորներ 5.վերլուծության ժամանակաշրջան 6.տեղեկատվության արդյունքների մատչելիություն

հաշվապահական հաշվետվությունների ձներ դրամական ձներ

տնտեսավարող սուμյեկտների ն նրա ստորաμաժանումների ղեկավարներ տնտեսավարող սուμյեկտը որպես ամμողջություն ն նրա տարμեր կողմերը համալիր տնտեսական տեղեկատվություն μոլոր ուղղությունները ն դրամական միավորները

հաշվետվությունների կազմումը (եռամսյակ, տարի) հասկանալի է μոլորի համար

անհրաժեշտ չափով ն ներքին կարգավորման համար գաղտնիության ապահովում

1.2. Ֆինանսական վերլուծության տեղեկատվության հիմնական աղμյուրները Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական վերլուծության իրականացման համար տեղեկատվության ամենահիմնական աղμյուրը հաշվապահական հաշվետվությունների ձներն են, որոնցում արտացոլված են այնպիսի տվյալներ, որոնք վերաμերում են գույքին ն ֆինանսական դրությանը, ինչպես նան հաշվետու ժամանակաշրջանի ֆինանսական արդյունքներին: Հաշվապահական հաշվետվությունները պետք է կազմված լինեն այնքան հասկանալի ն ըմμռնելի, որ յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուμյեկտ կարողանա հեշտությամμ օգտվել դրանցում գրանցված տվյալներից: Նոր տնտեսավարման պայմաններում μարեփոխումներ կատարվեցին նան մեր հանրապետությունում իրականացվող հաշվապահական հաշվառման μնագավառում: Մշակվեցին հաշվապահական հաշվառման նոր ստանդարտներ1 (ՀՀՀՀՍ), որոնք հիմք են հանդիսանալու կազմակերպությունների տարեկան (ամμողջական փաթեթով միջանկյալ) ֆինանսական հաշվետվությունների ձները կազմելու համար, այդ թվում՝ «Հաշվապահական հաշվեկշիռ» (ձն Խ01), «Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվություն» (ձն Խ02), «Սեփական կապիտալում փոփոխությունների մասին հաշվետվություն» (ձն Խ03), «Դրամական միջոցների հոսքերի մասին հաշվետվություն» (ձն Խ04), «Ֆինանսական հաշվետվություններին կից ծանոթություններ» (ձն Խ05): Վերոնշյալ հաշվետվությունների եռամսյակային ն տարեկան կտրվածքով ձների լրացման հրահանգը հաստատվել է ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության 1998 թ. նոյեմμերի 28-ի թիվ 740 որոշմամμ սահմանված կազմակերպությունների համար: Հաշվառման միջազգային համակարգին անցնելը μավականին փոփոխություններ է առաջ μերել ֆինանսական հաշվետվությունների μոլոր ձներում: Այսպես, հաշվապահական հաշվեկշռում ներառված են 5 μաժիններ. |. ոչ ընթացիկ ակտիվներ, ||. ընթացիկ ակտիվներ, |||. սեփա1

Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներ, Երնան, 1999:

կան կապիտալ, |Մ. ոչ ընթացիկ պարտավորություններ, Մ. ընթացիկ պարտավորություններ: Նշված μաժիններից առաջին երկուսը արտացոլված են հաշվեկշռի ակտիվում, մնացած երեքը՝ պասիվում: Դրանց մասին ավելի հանգամանալից պատկերացում ունենալու համար՝ μնութագրենք առանձին-առանձին:

1.2.1. Հաշվապահական հաշվեկշռի էությունը ն μովանդակությունը Հաշվապահական հաշվեկշիռը երկու մասից կազմված մի աղյուսակ է, որի առաջին մասը ցույց է տալիս տնտեսավարող սուμյեկտների՝ μաժնետիրական ընկերությունների, փոքր ն միջին ձեռնարկությունների, ֆերմերային տնտեսությունների ն այլ կազմակերպությունների տնտեսական միջոցները (ակտիվ), իսկ երկրորդ մասը՝ այդ միջոցների կազմավորման աղμյուրները (պասիվ): Հաշվեկշիռը կազմվում է արժեքային տեսքով (դրամով կամ արտարժույթով) ն ակտիվի ու պասիվի ընդհանուր հանրագումարները պարտադիր իրար հավասար լինելու սկզμունքով, քանի որ տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտը պետք է իր տրամադրության տակ ունենա կազմավորման աղμյուրների գումարին համապատասխան տնտեսական միջոցներ: Հաշվեկշռի յուրաքանչյուր տողի գծով լրացվում է երկու սյունակ. առաջին սյունակում արտացոլվում են հաշվետու ժամանակաշրջանի (տարի) սկզμի դրությամμ նախորդ տարվա փաստացի ֆինանսական վիճակը (նախնական հաշվեկշիռ), իսկ երկրորդ սյունակում՝ ֆինանսական վիճակը հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի դրությամμ (վերջնական հաշվեկշիռ): Տնտեսավարող սուμյեկտի հաշվեկշիռը հիմնականում կազմվում է հաշվապահական հաշվառման գլխավոր գրքի տվյալների հիման վրա: Մինչն դրա կազմումը, խիստ անհրաժեշտ է տնտեսական գործառնություններին մասնակցած սինթետիկ (հաշվեկշռային) հաշիվների գծով համեմատություն կատարել տարվա վերջի դրությամμ մնացորդային գումարների ն շրջանառության տեղեկագրի տվյալների հետ: Դրա համար նախօրոք պետք է կատարվեն ավարտված μոլոր գործառնությունների գծով հաշվապահական գրանցումները, փակվեն գործառնական μոլոր հաշիվները, μացահայտվեն ֆինանսական արդյունքներն ու ձնակերպվեն հարկերի գծով հասանելիք գումարները:

Հաշվեկշռի էությունը ն μովանդակությունն (հավելված 1) ավելի պարզ պատկերացնելու համար այն ներկայացնենք ըստ μաժինների ն դրանցում ներառված հոդվածների՝ հաշվի առնելով նան «ՀՀ հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներին» համապատասխան հաշվային պլանը: |. Ոչ ընթացիկ ակտիվների կազմում ներառվում են՝ 1. Ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվները, այդ թվում՝ ա) շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցներ ն դրանց մաշվածություն (շենքեր, կառուցվածքներ, փոխանցող հարմարանքներ, մեքենաներ ն սարքավորումներ, տրանսպորտային միջոցներ, արտադրական ու տնտեսական գույք ն գործիքներ, μազմամյա տնկարկներ, μանող ն մթերատու անասուններ, այլ հիմնական միջոցներ), μ) շահագործման մեջ չգտնվող հիմնական միջոցներ (շահագործման չհանձնված հիմնական միջոցներ, ժամանակավորապես շահագործումից հանված հիմնական միջոցներ ն դրանց մաշվածություն, շահագործումից հանված ն օտարման նպատակով պահվող հիմնական միջոցներ), գ) հողամասեր, μնական ռեսուրսներ ն դրանց սպառում, դ) անավարտ, ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ (կառուցման ընթացքում գտնվող հիմնական միջոցներ, տեղակայման ենթակա սարքավորումներ, հետագա կապիտալացվող ծախսումներ), ե) ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցներ ն դրանց մաշվածություն, զ) ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվների արժեզրկումից կորուստներ: 2. Ոչ նյութական ակտիվները, այդ թվում՝ ա) ոչ նյութական ակտիվներ ն դրանց ամորտիզացիա |կազմակերպչական ծախսեր, լիցենզիաներ, ֆիրմայի գին (գուդվիլ), արտոնագրեր, ապրանքային նշաններ, ծրագրային ապահովում, հողի ն μնական ռեսուրսների օգտագործման իրավունք, այլ ոչ նյութական ակտիվներ), μ) զարգացման անավարտ ծախսումներ, գ) ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումներ ն դրանց ամորտիզացիա, դ) ոչ նյութական ակտիվների արժեզրկումից կորուստներ: 3. Ոչ ընթացիկ ֆինանսական ակտիվները, այդ թվում՝ ա) ոչ ընթացիկ ներդրումներ կապակցված (փոխհամաձայնեցված գործունեություն իրականացնող) կողմերի կանոնադրական կապիտա16

լում (ոչ ընթացիկ ներդրումներ դուստր ընկերություններում, միավորված կազմակերպություններում ն համատեղ ձեռնարկումներում), μ) այլ ոչ ընթացիկ ներդրումներ |ոչ ընթացիկ ներդրումներ չկապակցված կողմերի կանոնադրական կապիտալում ն պարտքային արժեթղթերում, ոչ ընթացիկ ներդրումներ կապակցված (փոխհամաձայնեցված) կողմերի պարտքային արժեթղթերում), գ) ոչ ընթացիկ պարտքային արժեթղթերի ձեռքμերման արժեքի ն անվանական կամ մարման արժեքի դրական տարμերություն (հավելավճար կամ շահույթ), μացասական տարμերություն (զեղչ կամ վնաս), դ) ոչ ընթացիկ ներդրումների արժեքի նվազում, ե) երկարաժամկետ դեμիտորական պարտք՝ ֆինանսական վարձակալության գծով, զ) չվաստակած ֆինանսական եկամուտ: 4. Այլ ոչ ընթացիկ ակտիվները, այդ թվում՝ ա) ոչ ընթացիկ ակտիվներ՝ հետաձգված ծախսումների ն հարկերի գծով, μ) կանխավճարներ՝ ոչ ընթացիկ ակտիվներ ձեռք μերելու համար: ||. Ընթացիկ ակտիվների կազմում ներառվում են՝ 1. Պաշարները, այդ թվում՝ ա) նյութեր (հումք ն նյութեր, գնովի կիսապատրաստուկներ ն դետալներ, վառելիք, տարա ն տարանյութեր, պահեստամասեր, շինանյութեր, գյուղատնտեսական նշանակության նյութեր, վերամշակման հանձնված նյութեր ն այլն), μ) աճեցվող ն μտվող կենդանիներ, գ) արագամաշ առարկաներ (արագամաշ առարկաներ պահեստում, ժամանակավոր ոչ տիտղոսային կառույցներ), դ) անավարտ արտադրություն (արտադրանքի, աշխատանքների, ծառայությունների ն օժանդակ արտադրության գծով), ե) արտադրանք (պատրաստի արտադրանք, սեփական արտադրության կիսապատրաստուկներ, կոմիսիոն հիմունքներով վաճառքի հանձնված արտադրանք, առաքված արտադրանք), զ) ապրանքներ (ապրանքներ պահեստում ն մանրածախ առնտրում, տարա ն տարանյութեր, կոմիսիոն հիմունքներով վաճառքի հանձնված ապրանքներ, առաքված ապրանքներ), է) ապրանքների վաճառքի գնի ն ինքնարժեքի տարμերություն (առնտրային հավելագին, ավելացված արժեքի հարկ ն ակցիզային հարկ),

ը) պաշարների արժեքի նվազում: 2. Գործառնական ն այլ ընթացիկ դեμիտորական պարտքերը, այդ թվում՝ ա) առնտրական դեμիտորական պարտքեր՝ չկապակցված կողմերի գծով (երկրի ներսից ն արտերկրից ստացվելիք առնտրական դեμիտորական պարտք), μ) առնտրական դեμիտորական պարտք՝ կապակցված կողմերի գծով (ընթացիկ դեμիտորական պարտք դուստր ընկերությունների, միավորված կազմակերպությունների ն համատեղ ձեռնարկումների գծով), գ) առնտրական դեμիտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստ, դ) տրված ընթացիկ կանխավճարներ (երկրի ներսում ն արտերկիր տրված կանխավճարներ), ե) ընթացիկ դեμիտորական պարտք՝ μյուջեի գծով (շահութահարկի, ավելացված արժեքի հարկի, ակցիզային հարկի ն այլ վճարների գծով), զ) հաշվանցման (փոխհատուցման) ենթակա անուղղակի հարկեր (փոխհատուցման ենթակա ավելացված արժեքի հարկ ն ակցիզային հարկ), է) ընթացիկ դեμիտորական պարտք՝ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության ն ապահովության գծով (սոցիալական ապահովագրության վճարների ն նպաստների գծով), ը) ընթացիկ դեμիտորական պարտք (աշխատանքի դիմաց վճարման, առհաշիվ տրված գումարների ն այլ գործառնությունների գծով), թ) ընթացիկ դեμիտորական պարտք՝ հաշվեգրված եկամուտների գծով (ընթացիկ դեμիտորական պարտք՝ վարձակալության, ստացվելիք շահաμաժինների, հաշվարկված տոկոսների ն այլ եկամուտների գծով), ժ) այլ ընթացիկ դեμիտորական պարտք (ընթացիկ դեμիտորական պարտք՝ μողոքարկումների ն ապահովագրության գծով, երկարաժամկետ դեμիտորական պարտքի կարճաժամկետ մաս՝ ֆինանսական վարձակալության գծով, ընթացիկ դեμիտորական պարտք՝ այլ գործառնությունների գծով): 3. Ընթացիկ ֆինանսական ներդրումները, այդ թվում՝ ա) ընթացիկ ֆինանսական ներդրումներ (ընթացիկ ներդրումներ չկապակցված ն կապակցված կողմերի կանոնադրական կապիտալում,

ընթացիկ ներդրումներ չկապակցված ն կապակցված կողմերի պարտքային արժեթղթերում), μ) ընթացիկ պարտքային արժեթղթերի ձեռքμերման արժեքի ն անվանական կամ մարման արժեքի դրական տարμերությունը (հավելավճար կամ եկամուտ), μացասական տարμերությունը (զեղչ կամ վնաս), գ) ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների արժեքի նվազում: 4. Դրամական միջոցները, այդ թվում՝ ա) դրամարկղ (ազգային արժույթի ն արտարժույթի դրամարկղ՝ սառեցված գումարներ դրամարկղում), μ) հաշվարկային հաշիվ (հաշվարկային հաշիվ ն սառեցված գումարներ հաշվարկային հաշվում), գ) արտարժութային հաշիվ (արտարժութային հաշիվ երկրի ներսում ն արտերկրում, սառեցված գումարներ արտարժութային հաշվում), դ) այլ հաշիվներ μանկերում (ակրեդիտիվներ, չեկային գրքույկներ), ե) դրամական միջոցներ ճանապարհին, զ) դրամական փաստաթղթեր: 5. Այլ ընթացիկ ակտիվները, այդ թվում՝ ա) ընթացիկ ակտիվներ՝ հետաձգված ծախսումների գծով, μ) ընթացիկ ակտիվներ՝ հետաձգված հարկերի գծով: |||. Սեփական կապիտալի կազմում ներառվում են՝ 1. Կանոնադրական (μաժնեհավաք) ն լրացուցիչ կապիտալը, այդ թվում՝ ա) կանոնադրական կապիտալ (հասարակ ն արտոնյալ μաժնետոմսեր, μաժնեմասեր ն փայաμաժիններ), μ) չվճարված կապիտալ, գ) հետ գնված կապիտալ (հասարակ ն արտոնյալ μաժնետոմսեր, μաժնեմասեր ն փայաμաժիններ), դ) լրացուցիչ կապիտալ: 2. Վերագնահատումից տարμերությունները, այդ թվում՝ ա) ակտիվների վերագնահատումից առաջացած արժեքի աճ (հիմնական միջոցների, ոչ նյութական ակտիվների, ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների վերագնահատումից առաջացած արժեքի աճ), μ) չիրացված վնասներ ոչ ընթացիկ ներդրումների արժեքի նվազումից: 3. Ֆինանսական արդյունքը, այդ թվում՝

ա) ֆինանսական արդյունք (շահույթ ն վնաս), μ) չμաշխված շահույթ (չծածկված վնաս), որից՝ նախորդ տարիների ֆինանսական արդյունքների ճշգրտում, նախորդ տարիների չμաշխված շահույթ (չծածկված վնաս): Սեփական կապիտալի կազմում առանձին տողով արտացոլվում է «Կուտակված շահույթ» հոդվածը, ըստ որի ցույց է տրվում նախորդ տարիների չօգտագործված ն հաշվետու տարվա զուտ շահույթի (վնասի) մեծությունը, գ) հաշվետու տարվա զուտ շահույթ (վնաս), դ) կանխավճարներ՝ շահաμաժինների գծով: 4. Պահուստները, այդ թվում՝ պարտադիր ձնավորվող պահուստներ: Ըստ «Պահուստներ» հոդվածի ցույց է տրվում օրենսդրությամμ սահմանված կարգով ն հիմնադիր փաստաթղթերով ձնավորված պահուստների գումարը: |Մ. Ոչ ընթացիկ պարտավորությունների կազմում ներառվում են՝ 1. Ոչ ընթացիկ ֆինանսական պարտավորությունները, այդ թվում՝ ա) երկարաժամկետ μանկային վարկեր (ազգային արժույթով ն արտարժույթով երկարաժամկետ μանկային վարկեր), μ) երկարաժամկետ փոխառություններ (երկարաժամկետ փոխառություններ կապակցված կողմերից, տրված երկարաժամկետ մուրհակներ, տեղաμաշխված երկարաժամկետ պարտատոմսեր, այլ երկարաժամկետ փոխառություններ), գ) երկարաժամկետ պարտավորություններ՝ ֆինանսական վարձակալության գծով, դ) ֆինանսական վարձակալության գծով չկրած տոկոսային ծախսեր: 2. Այլ ոչ ընթացիկ պարտավորությունները, այդ թվում՝ ա) հետաձգված եկամուտներ (ակտիվներին վերաμերող դրամաշնորհներ, μացասական գուդվիլ), μ) ոչ ընթացիկ պարտավորություններ՝ հետաձգված հարկերի գծով: Մ. Ընթացիկ պարտավորությունների կազմում ներառվում են՝ 1. Ընթացիկ ֆինանսական պարտավորությունները, այդ թվում՝ ա) կարճաժամկետ μանկային վարկեր (ազգային արժույթով ն արտարժույթով կարճաժամկետ μանկային վարկեր, ազգային արժույթով ն արտարժույթով ժամկետանց կարճաժամկետ μանկային վարկեր), μ) երկարաժամկետ μանկային վարկերի կարճաժամկետ մաս (ազգային արժույթով ն արտարժույթով երկարաժամկետ μանկային վարկե20

րի կարճաժամկետ մաս, ազգային արժույթով ն արտարժույթով ժամկետանց երկարաժամկետ μանկային վարկեր), գ) կարճաժամկետ փոխառություններ (կապակցված ն չկապակցված կողմերից), դ) երկարաժամկետ փոխառությունների կարճաժամկետ մաս (կապակցված կողմերից երկարաժամկետ փոխառությունների կարճաժամկետ մաս, տրված երկարաժամկետ մուրհակների կարճաժամկետ մաս, տեղաμաշխված երկարաժամկետ պարտատոմսերի կարճաժամկետ մաս, այլ երկարաժամկետ փոխառությունների կարճաժամկետ մաս): 2. Գործառնական ն այլ ընթացիկ կրեդիտորական պարտքերը, այդ թվում՝ ա) առնտրային կրեդիտորական պարտքեր չկապակցված կողմերին (երկրի ներսում ն արտերկրում վճարվելիք), μ) առնտրային կրեդիտորական պարտքեր կապակցված կողմերին (դուստր ընկերություններին, միավորված կազմակերպություններին ն համատեղ ձեռնարկումներին), գ) ստացված ընթացիկ կանխավճարներ (երկրի ներսից ն արտերկրից), դ) կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք μյուջեին (շահութահարկի, եկամտահարկի, ավելացված արժեքի հարկի, ակցիզային հարկի, գույքահարկի, հողի հարկի, մաքսատուրքի, հաստատագրված վճարների ն այլ պարտադիր վճարների գծով), ե) կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք պարտադիր սոցիալական ապահովագրության ն ապահովության գծով (սոցիալական ապահովագրության վճարների ն այլ նպաստների գծով), զ) կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք արտաμյուջետային վճարումների գծով, է) պարտավորություններ անձնակազմին՝ աշխատանքի վարձատրության գծով (ավանդագրված աշխատավարձի ն աշխատանքի վարձատրության գծով), ը) պարտավորություններ անձնակազմին՝ այլ գործառնությունների գծով (պարտավորություններ առհաշիվ գումարների ն անձնակազմին՝ այլ գործառնությունների գծով), թ) կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք հիմնադիրներին (մասնակիցներին),

ժ) կարճաժամկետ պարտավորություններ հաշվեգրված տոկոսների գծով (երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ վարկերի, երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ փոխառությունների գծով տոկոսներ), ի) այլ կարճաժամկետ պարտավորություններ (կարճաժամկետ պարտավորություններ գործառնական վարձակալության ն ապահովագրության գծով, ֆինանսական վարձակալության գծով երկարաժամկետ պարտավորությունների կարճաժամկետ մաս): 3. Այլ ընթացիկ պարտավորությունները (նպատակային ֆինանսավորում ն մուտքեր, հետաձգված ընթացիկ պարտավորություններ հարկերի գծով, գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերի ն վճարումների պահուստ): Հաշվապահական հաշվեկշռում իրենց կարնոր տեղն ունեն եկամուտների կազմավորումը ն կատարվող ծախսերի ուղղությունները: Եկամուտների թվին դասվում են՝ 1. Գործառնական գործունեությունից եկամուտներ, այդ թվում՝ ա) արտադրանքի, ապրանքների, աշխատանքների, ծառայությունների իրացումից հասույթ (արտադրանքի ն ապրանքների վաճառքից, աշխատանքների կատարումից ու ծառայությունների մատուցումից հասույթ), μ) վաճառված արտադրանքի, ապրանքների հետ վերադարձում ն գների իջեցում, գ) գործառնական այլ եկամուտներ (ընթացիկ այլ ակտիվների վաճառքից, գործառնական վարձակալությունից, տույժերից ու տուգանքներից, դուրս գրված դեμիտորական պարտքերի մարումից, կրեդիտորական պարտքերի դուրս գրումից, նյութական վնասի փոխհատուցումից, պաշարների արժեքի փոփոխությունից, ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների ն ոչ ընթացիկ ակտիվների արժեզրկման վերագնահատումից եկամուտներ): 2. Ոչ գործառնական գործունեությունից եկամուտներ, այդ թվում՝ ա) հիմնական միջոցների վաճառքից (օտարումից) եկամուտներ, μ) ֆինանսական ներդրումների վաճառքից (օտարումից) եկամուտներ, գ) ոչ ընթացիկ այլ ակտիվների վաճառքից (օտարումից) եկամուտներ, դ) գործունեության ընդհատման հետ կապված ակտիվների վաճառքից (օտարումից) եկամուտներ,

ե) փոխարժեքային տարμերություններից եկամուտ, զ) անհատույց ստացված ակտիվներից եկամուտ, է) ֆինանսական ներդրումներից եկամուտներ (շահաμաժիններ, տոկոսներ, ֆինանսական ներդրումներից այլ եկամուտներ), ը) կապակցված կազմակերպությունների շահույթի μաժնեմաս, թ) ֆինանսական վարձակալությունից եկամուտ: 3. Արտասովոր (աննախադեպ) եկամուտներ (տարերային աղետների, քաղաքական ցնցումների ն արտակարգ այլ իրադարձությունների արդյունքում առաջացած կորուստների համար ստացված եկամուտներ): 4. Նախորդ տարիների եկամուտներ, այդ թվում՝ հաշվետու տարում հայտնաμերված՝ նախորդ տարիների գործառնական գործունեությունից եկամուտներ: Ծախսերի կազմում ներառվում են՝ 1. Գործառնական գործունեության ծախսերը, այդ թվում՝ ա) իրացված արտադրանքի, ապրանքների, աշխատանքների, ծառայությունների ինքնարժեքը (վաճառված արտադրանքի ն ապրանքների, կատարված աշխատանքների ու մատուցված ծառայությունների ինքնարժեքը), μ) իրացման (առնտրային) ծախսեր (աշխատանքի դիմաց վճարման ծախսեր, սոցիալական ապահովագրության վճարներ, հիմնական միջոցների մաշվածություն ն դրանց նորոգման ու սպասարկման ծախսեր, պահեստում գտնվող արտադրանքի, ապրանքների փաթեթավորման, տեսակավորման ն տարայի ծախսեր, արտադրանքի, ապրանքների պահպանության ու դրանց իրացման տրանսպորտային ծախսեր, կոմիսիոն վճարներ, մարկեթինգի, գովազդի ն ապահովագրական ծախսեր), գ) վարչական ն ընդհանուր այլ ծախսեր (աշխատանքի դիմաց վճարման ծախսեր, սոցիալական ապահովագրության վճարներ, հիմնական միջոցների մաշվածություն ն դրանց նորոգման ու սպասարկման ծախսեր, հիմնական միջոցների գործառնական վարձակալության ծախսեր, ոչ նյութական ակտիվների ամորտիզացիա, գործուղման, ներկայացուցչական, գրասենյակային, կոմունալ, փոստի, հեռահաղորդակցության ու ապահովագրության ծախսեր, աուդիտի ու խորհրդատվական ն μանկային ծառայությունների ծախսեր, երաշխիքային սպասարկման ն վերանորոգման ծախսեր, առնտրային դեμիտորական պարտքերի կորուստների, չփոխհատուցվող հարկերի գծով ծախսեր),

դ) գործառնական այլ ծախսեր (շարունակվող գործունեության գծով ընթացիկ այլ ակտիվների վաճառքից ծախսեր, գործառնական վարձակալության տրված հիմնական միջոցների մաշվածություն, տույժերից ու տուգանքներից ծախսեր, դեμիտորական պարտքերի կորուստների ն դուրս գրված կրեդիտորական պարտքերի մարման գծով ծախսեր, արժեքների պակասորդներ ն փչացումից կորուստներ, պաշարների արժեքի նվազումից ծախս, ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների վերագնահատումից ծախս, ոչ ընթացիկ ակտիվների արժեզրկումից կորուստներ ն դրանց վերագնահատումից ծախս, հետազոտության ն զարգացման ծախսեր, արտադրական ծախսումների սովորական մակարդակը գերազանցող ծախսեր, խոտանված արտադրանքի հետ կապված ն ժամանակավորապես շահագործումից հանված հիմնական միջոցների պահպանման ծախսեր, դատական ծախսեր): 2. Ոչ գործառնական գործունեության ծախսերը, այդ թվում՝ ա) հիմնական միջոցների վաճառքի (օտարման) ծախսեր, μ) ֆինանսական ներդրումների վաճառքի (օտարման) ծախսեր, գ) ոչ ընթացիկ այլ ակտիվների վաճառքի (օտարման) ծախսեր, դ) գործունեության ընդհատման հետ կապված ակտիվների վաճառքի (օտարման) ծախսեր (հիմնական միջոցների, անավարտ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվների ն պաշարների վաճառքի ծախսեր), ե) փոխարժեքային տարμերություններից ծախսեր, զ) վարկերի ն փոխառությունների հետ կապված ծախսեր՝ տոկոսների տեսքով, է) կապակցված կազմակերպությունների վնասի μաժնեմասը, ը) ֆինանսական վարձակալության ծախսեր: 3. Արտասովոր (աննախադեպ) ծախսեր (տարերային աղետների, քաղաքական ցնցումների ն արտակարգ այլ իրադարձությունների արդյունքում առաջացած կորուստների դիմաց պատճառված վնասներ): 4. Նախորդ տարիների ծախսեր, այդ թվում՝ հաշվետու տարում հայտնաμերված՝ նախորդ տարիների գործառնական գործունեությունից ծախս: 5. Շահութահարկի գծով ծախս:

1.2.2. Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության էությունը Տնտեսավարող սուμյեկտների «Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունը» (ձն Խ02) ներառում է եկամուտների ն ծախսումների հետ կապված տվյալները, որոնք ներկայացվում են նախորդ ն հաշվետու տարիների (ժամանակաշրջանների) սկզμի դրությամμ (հավելված 2): Երμ տնտեսավարող սուμյեկտը կազմում է միջանկյալ ժամանակաշրջանի (եռամսյակ, կիսամյակ ն ինն ամիս) ֆինանսական հաշվետվություններ, ապա նախորդ ն հաշվետու ժամանակաշրջանների տվյալները լրացվում են աճողական կարգով: Հաշվետվության նախավերջին ն վերջին սյունակներում լրացվում են համապատասխանաμար նախորդ ն հաշվետու միջանկյալ ժամանակաշրջանի տվյալները: Օրինակ՝ եռամսյակային հաշվետվություններ ներկայացնելիս այդ սյունակներում լրացվում են 1-ին եռամսյակի հաշվետվությունում՝ այդ նույն եռամսյակի, կիսամյակի հաշվետվությունում՝ 2-րդ եռամսյակի, ինն ամսվա հաշվետվությունում՝ 3-րդ եռամսյակի, իսկ տարեկան հաշվետվությունում՝ 4-րդ եռամսյակի տվյալները: Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության ելակետային տվյալների հիման վրա հաշվարկվում են՝ 1. Համախառն շահույթը կամ վնասը տող 030 տող 010 տող 020 , 2. Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթը կամ վնասը (տող 060 տող 030 տող 040 տող 050), 3. Գործառնական գործունեությունից շահույթը կամ վնասը (տող 090 տող 060 տող 070 տող 080), 4. Այլ ոչ գործառնական գործունեությունից շահույթը կամ վնասը (տող 120), 5. Սովորական գործունեությունից շահույթը կամ վնասը (տող 130 տող 090 տող 100 տող 110 տող 120), 6. Արտասովոր դեպքերից շահույթը կամ վնասը (տող 140), 7. Զուտ շահույթը կամ վնասը (մինչն շահութահարկի գծով ծախսի նվազեցումը՝ տող 150 տող 130 տող 140),

8. Զուտ շահույթը կամ վնասը (հարկումից հետո՝ տող 170 տող 150 տող 160): Վերոնշյալներից համախառն շահույթը կամ վնասը՝ տնտեսավարող սուμյեկտների կողմից թողարկված արտադրանքի, ապրանքների, կատարված աշխատանքների ն մատուցված ծառայությունների իրացումից զուտ հասույթի՝ առանց անուղղակի հարկերի (ավելացված արժեքի հարկ ն ակցիզային հարկ) ն դրանց հետ կապված ծախսերի (ինքնարժեքի) միջն եղած տարμերությունն է: Երμ հասույթի գումարի չափը գերազանցում է ծախսերին, արդյունքում ստացվում է համախառն շահույթ, իսկ հակառակ դեպքում՝ վնաս: Վերջինիս գումարը հաշվետվությունում ցույց է տրվում փակագծերի մեջ: Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթը կամ վնասը՝ համախառն շահույթի (վնասի) ն իրացման (առնտրային) ծախսերի, վարչական ն ընդհանուր այլ ծախսերի (արտադրական գործընթացի հետ կապ չունեցող) միջն եղած տարμերությունն է: Գործառնական գործունեությունից շահույթը կամ վնասը՝ արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթի (վնասի), գործառնական այլ եկամուտների գումարի ն գործառնական այլ ծախսերի տարμերությունն է: Այլ ոչ գործառնական գործունեությունից շահույթը կամ վնասը արդյունք է տարμեր տեսակի գործարքներից ստացվող եկամուտների ն պատճառվող ծախսերի միջն եղած տարμերության: Այդ եկամուտներին են վերագրվում՝ - հիմնական միջոցների վաճառքից (օտարումից) եկամուտ, - ֆինանսական ներդրումների վաճառքից (օտարումից) եկամուտ, - ոչ ընթացիկ այլ ակտիվների վաճառքից (օտարումից) եկամուտ, - գործունեության ընդհատման հետ կապված ակտիվների վաճառքից (օտարումից) եկամուտ, - փոխարժեքային տարμերություններից եկամուտ, - անհատույց ստացված ակտիվներից եկամուտ, - ֆինանսական ներդրումներից եկամուտ, - ֆինանսական վարձակալությունից եկամուտ, - այլ եկամուտներ: Ծախսերին են վերագրվում՝ - հիմնական միջոցների վաճառքի (օտարման) ծախսեր,

- ֆինանսական ներդրումների վաճառքի (օտարման) ծախսեր, - ոչ ընթացիկ այլ ակտիվների վաճառքի (օտարման) ծախսեր, - գործունեության ընդհատման հետ կապված ակտիվների վաճառքի (օտարման) ծախսեր, - փոխարժեքային տարμերություններից ծախսեր, - այլ ծախսեր: Սովորական գործունեությունից շահույթը կամ վնասը գործառնական գործունեությունից շահույթի (վնասի), ֆինանսական ծախսերի (ֆինանսական վարձակալության ն վարկերի ու փոխառությունների հետ կապված ծախսեր), կապակցված կազմակերպությունների շահույթի (վնասի) ն այլ ոչ գործառնական գործունեությունից շահույթի (վնասի) հանրագումարն է: Զուտ շահույթը կամ վնասը (մինչն շահութահարկի գծով ծախսերի նվազեցումը) սովորական գործունեությունից շահույթի (վնասի) ն արտասովոր դեպքերից շահույթի (վնասի) հանրագումարն է: Վերջինս արտասովոր դեպքերի ն իրադարձությունների հետնանքով առաջացած շահույթի կամ պատճառված վնասի գումարն է: Զուտ շահույթը կամ վնասը (հարկումից հետո) մինչն շահութահարկի գծով ծախսերի նվազեցումը զուտ շահույթի (վնասի) ն շահութահարկի գծով ծախսի տարμերությունն է: Անհրաժեշտ է նշել, որ «Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության» 180 (մեկ μաժնետոմսին ընկնող շահույթը) ն 190 (մեկ μաժնետոմսին ընկնող նոսրացված շահույթը) ծածկագրերով տողերը պարտադիր լրացնում են μաժնետիրական այն ընկերությունները, որոնց μաժնետոմսերն ազատ շրջանառվում են: Իսկ μաժնետիրական այն ընկերությունները, որոնց μաժնետոմսերն ազատ չեն շրջանառվում, կարող են դրանք լրացնել իրենց հայեցողությամμ:

1.2.3. Սեփական կապիտալում փոփոխությունների մասին հաշվետվության էությունը Սեփական կապիտալում փոփոխությունների մասին հաշվետվությունը (ձն Խ03) ունի աղյուսակի տեսք (հավելված 3) ն μաղկացած է երկու μաժնից: 1-ին μաժնում ցույց են տրվում սեփական կապիտալին վերաμերվող նախորդ տարվա (ժամանակաշրջանի), իսկ 2-րդ μաժնում՝ հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) տվյալները:

Հաշվետվությունում ըստ տողերի ն սյունակների ցույց են տրվում սեփական կապիտալի կազմը ն դրա շարժը μնութագրող ցուցանիշները, այդ թվում՝ ըստ սյունակների (1-ին ն 2-րդ μաժիններ)՝ 1. Կանոնադրական (μաժնեհավաք) կապիտալը, 2. Չվճարված կապիտալը, 3. Հետ գնված կապիտալը, 4. Լրացուցիչ կապիտալը (էմիսիոն եկամուտ), 5. Ակտիվների վերագնահատումից տարμերությունները, 6. Չիրացված վնասները ոչ ընթացիկ ներդրումների արժեքի նվազումից, 7. Կուտակված շահույթը (վնասը), 8. Պահուստները, 9. Կանխավճարները շահաμաժինների գծով: Ըստ տողերի (1-ին ն 2-րդ μաժիններ)՝ 1. Հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության փոփոխությունների ընդհանուր արդյունքը ն էական սխալների ճշգրտումը, 2. Վերահաշվարկված մնացորդը, 3. Կանոնադրական կապիտալի ձնավորումը, 4. Բաժնետոմսերի (μաժնեմասերի) թողարկումը ն թողարկված μաժնետոմսերի դիմաց վճարումը, 5. Բաժնետոմսերի (μաժնեմասերի) հետգնումը, 6. Հետ գնված μաժնետոմսերի (μաժնեմասերի) վաճառքը, մարումը, 7. Թողարկված, μայց չվճարված μաժնետոմսերի (μաժնեմասերի) մարումը, 8. Կանոնադրական կապիտալի ավելացումը սեփական կապիտալի այլ տարրերի հաշվին, 9. Կանոնադրական կապիտալի նվազեցումը չծածկված վնասի ծածկման նպատակով, 10. Ակտիվների վերագնահատումից աճը (նվազումը), 11. Ակտիվների վերագնահատումից աճի վերագրումը չμաշխված շահույթին, 12. Ոչ ընթացիկ ներդրումների արժեքի նվազումից չիրացված վնասների փոփոխությունը, 13. Հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) զուտ շահույթը (վնասը),

14. Չμաշխված շահույթից հատկացումներ պահուստներին կամ չծածկված վնասի ծածկում պահուստների հաշվին, 15. Շահաμաժինների գծով տրված կանխավճարները, 16. Շահաμաժինների հայտարարումը ն կանխավճարների մարումը, 17. Սեփական կապիտալի տարրերի այլ ավելացումը (նվազեցումը), Ըստ տողերի տրվում է նան սեփական կապիտալի տարրերի մնացորդը ս.թ. դեկտեմμերի 31-ի ն որնիցե ժամանակաշրջանի (եռամսյակ, կիսամյակ, ինն ամիս, տարի) սկզμի դրությամμ: Միաժամանակ սեփական կապիտալում փոփոխությունների մասին հաշվետվության, կանոնադրական (μաժնեհավաք) կապիտալի զուտ գումարը այդ կապիտալի սկզμնական մնացորդի ն չվճարված ու հետ գնված կապիտալների գումարների տարμերությունն է, այսինքն՝ սյունակ 6 սյ. 3 սյ. 4 սյ. 5: Իր հերթին սեփական կապիտալի մնացորդը իրենից ներկայացնում է կանոնադրական (μաժնեհավաք) կապիտալի զուտ գումարի, լրացուցիչ կապիտալի, ակտիվների վերագնահատումից տարμերությունների, կուտակված շահույթի (վնասի), պահուստների հանրագումարի ն ոչ ընթացիկ ներդրում ների արժեքի նվազումից չիրացված վնասների, շահաμաժինների գծով կանխավճարների գումարների տարμերությունը: Համառոտակի այն կլինի հավասար՝ սյունակ 13 սյ. 6 սյ. 7 սյ. 8 սյ. 10 սյ. 11 սյ. 9 սյ. 12 : Համառոտակի μնութագրենք սեփական կապիտալում ներառված ցուցանիշները, այդ թվում՝ - կանոնադրական (μաժնեհավաք) կապիտալի ձնավորման կարգը կարգավորվում է Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամμ ն կազմակերպության հիմնադիր փաստաթղթերով: Կանոնադրական կապիտալի գումարի չափը հայտարարվում է այն հիմնադրելիս ն ամրագրվում կանոնադրության մեջ: Կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է μաժնետերերի ներդրումներից ն նրա գումարը հավասար է μաժնետերերի կողմից տեղաμաշխված μոլոր տեսակի μաժնետոմսերի անվանական արժեքների գումարին: Կանոնադրական կապիտալի գումարի չափը ձնավորվում է շահագործման մեջ գտնվող ն չգտնվող հիմնական միջոցներով, μնական ռեսուրսներով, անավարտ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներով, ոչ նյութական ակտիվներով, նյութերով, ա29

րագամաշ առարկաներով, ապրանքներով, հողամասերով ն այլ նյութական ակտիվներով: - Չվճարված կապիտալը կանոնադրական կապիտալում ներդրումների գծով հիմնադիրների (մասնակիցների) պարտքի, ինչպես նան μաժնետիրական ընկերությունների թողարկած, μայց չտեղաμաշխված μաժնետոմսերի անվանական արժեքի արտացոլումն է: - Հետ գնված կապիտալով μնորոշվում են μաժնետերերից (մասնակիցներից) հետ գնված μաժնետոմսերի (μաժնեմասերի, փայաμաժինների) արժեքը: - Լրացուցիչ կապիտալը արդյունք է տեղաμաշխված ն հետ գնված μաժնետոմսերի վաճառքի ու դրանց անվանական արժեքի տարμերության: Եթե այդ տարμերությունը դրական է, ապա լրացուցիչ կապիտալը կարող է հանդես գալ որպես կանոնադրական կապիտալի գումարի չափի ավելացման աղμյուր: - Ակտիվների վերագնահատումից տարμերությունները արդյունք են ակտիվների (հիմնական միջոցների, ոչ նյութական ակտիվների, ոչ ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների, ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների) վերագնահատումից առաջացած արժեքի աճի ն ոչ ընթացիկ ներդրումների արժեքի նվազումից չիրացված վնասների: Հաշվապահական հաշվառման մեջ ակտիվների վերագնահատումից առաջացած տարμերությունները նկարագրված են ՀՀՀՀՍ 16 «Հիմնական միջոցներ», ՀՀՀՀՍ 25 «Ներդրումների հաշվառում», ՀՀՀՀՍ 38 «Ոչ նյութական ակտիվներ» ստանդարտներում1: - Ոչ ընթացիկ ներդրումների արժեքի նվազումից չիրացված վնասների գումարն արդյունք է «Բաժնեմասնակցության մեթոդով» հաշվառվող ոչ ընթացիկ ներդրումների դեμետային ն կրեդիտային մնացորդների տարμերության: Այն μացասական լինելու դեպքում ցույց է տրվում փակագծում: - Պահուստներն արդյունք են տնտեսավարող սուμյեկտների ենթակայության տակ գտնվող զուտ շահույթից մասհանումների, որի գումարի չափը սահմանվում է կանոնադրական կապիտալի 15 տոկոսից ոչ պակաս: Պահուստային կապիտալն օգտագործվում է պատճառված կորուստները ծածկելու, ինչպես նան ընկերության պարտատոմսերը մարելու ն μաժնետոմսերը ետ գնելու համար: Պահուստային կապիտալը չի կարող օգտագործվել այլ նպատակների համար:

ՀՀ հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներ, Երնան, 1999, էջ. 261, 466:

- Կանխավճար շահաμաժինների գծով գումարը արդյունք է զուտ շահույթից (հարկումից հետո) ըստ յուրաքանչյուր μաժնետոմսի տրամադրման: Շահաμաժնի ձնով չվճարված կամ այլ եղանակով չօգտագործված շահույթը տեղաμաշխվում է տնտեսավարող սուμյեկտի (ընկերության) հայեցողությամμ: Որպես կարնորագույն ցուցանիշ սեփական կապիտալում փոփոխությունների մասին հաշվետվության 020 տողի 10-րդ սյունակում ցույց է տրվում հաշվետու տարում (ժամանակաշրջանում) հայտնաμերված նախորդ տարիներին վերաμերող էական սխալների ուղղման հետնանքով կուտակված շահույթի (վնասի) կամ չμաշխված շահույթի (չծածկված վնասի) սկզμնական մնացորդի ճշգրտման գումարը: Եթե ճշգրտման արդյունքում պետք է նվազեցվի չμաշխված շահույթի սկզμնական մնացորդը (ավելացվի չծածկված վնասի սկզμնական մնացորդը), ապա ճշգրտման գումարը ցույց է տրվում փակագծերում: Սեփական կապիտալի հետ առնչվող μոլոր տեսակի վնասները հաշվետվությունում ցույց են տրվում փակագծերում ն դրանց μացարձակ մեծությունը հանվում է հաշվարկվող հանրագումարից:

1.2.4. Դրամական միջոցների հոսքերի մասին հաշվետվության էությունը Դրամական միջոցների հոսքերի մասին հաշվետվությունը (ձն Խ04), որը նույնպես ունի աղյուսակի տեսք (հավելված 4), ներառում է հաշվետու տարում (ժամանակաշրջանում) տնտեսավարող սուμյեկտի դրամարկղում ն նրան սպասարկող μանկային հաշիվներում գործառնական, ներդրումային, ֆինանսական գործունեությունից (ներառյալ նան արտասովոր դեպքերից) Հայաստանի Հանրապետության արժույթի (դրամի) ն արտարժույթի մուտքերն ու ելքերը, հաշվետու տարվա սկզμի ն այդ նույն տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջին՝ մնացորդները, ինչպես նան արտարժույթի փոխարժեքային տարμերությունների հետնանքով դրամական միջոցների աճը կամ նվազումը: Արտարժույթով դրամական միջոցները, ինչպես նան դրանց համարժեքները հաշվետվությունում արտացոլվում են Հայաստանի Հանրապետության դրամով: Ընդ որում, հաշվետու տարվա դրամական միջոցների սկզμի մնացորդները ցույց են տրվում ՀՀ Կենտրոնական μանկի կողմից նախորդ տարվա դեկտեմμերի 31-ի դրությամμ սահմանված

հաշվարկային փոխարժեքով: Տարվա ընթացքում արտարժույթով դրամական միջոցների հոսքերը ցույց են տրվում ՀՀ Կենտրոնական μանկի կողմից տվյալ օրվա սահմանված հաշվարկային փոխարժեքով: Միաժամանակ, արտարժույթով դրամական միջոցների, ինչպես նան դրանց համարժեքների տարեվերջի (հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի) մնացորդները ցույց են տրվում հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջին օրվա՝ Կենտրոնական μանկի կողմից սահմանված հաշվարկային փոխարժեքով: Դրամական միջոցների հոսքերի մասին հաշվետվությունում տվյալներն արտացոլվում են նախորդ ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) սկզμի ու վերջի դրությամμ, որտեղ միաժամանակ ցույց են տրվում դրամական միջոցների մուտքերն ու ելքերը դրամարկղում՝ μանկային հաշիվներից ն դրամարկղից՝ μանկային հաշիվներում: Հաշվետվությունում ներառվող ցուցանիշների թվին են դասվում՝ 1. Դրամական միջոցների տարեսկզμի մնացորդը, 2. Գործառնական գործունեությունից դրամական միջոցների մուտքերը, այդ թվում՝ արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) դիմաց, ընթացիկ այլ ակտիվների (հումքի, նյութերի, արագամաշ առարկաների ն պաշարների այլ տեսակների) վաճառքի դիմաց, վարձավճարներից ն ռոյալթիներից, գործառնական այլ գործունեությունից (դրամական միջոցների համարժեքներ հանդիսացող ներդրումներից ստացված տոկոսները, տույժերը, տուգանքները, դուրս գրված դեμիտորական պարտքերի մարումը, նյութական վնասի փոխհատուցումը ն անհատույց ստացված դրամական միջոցները) ն արտասովոր դեպքերից, 3. Գործառնական գործունեությունից դրամական միջոցների ելքերը, այդ թվում՝ նյութերի, ապրանքների ձեռք μերման, աշխատանքների կատարման ն ծառայությունների մատուցման դիմաց, աշխատակիցներին ն նրանց անունից կատարված վճարումները (վճարված աշխատավարձը, պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարները, եկամտահարկը, ալիմենտը), սոցիալական ապահովագրության ն ապահովության նպատակով վճարումները, μյուջեին վճարումները (տնտեսավարող սուμյեկտի կողմից հարկերի, տուրքերի, դրանց դիմաց հաշվարկված տույժերի, տուգանքների ն μյուջե գանձվող այլ վճարումների գծով վճարված դրամական միջոցները), գործառնական այլ գործունեության նպատակով վճարումները (անհատույց տրված, գործուղման,

պայմանագրային պարտավորությունների խախտման համար տույժերի ն տուգանքների, դուրս գրված կրեդիտորական պարտքերի մարման ն գործառնական այլ նպատակով վճարված դրամական միջոցները) ն արտասովոր դեպքերի հետ կապված վճարումները, 4. Ներդրումային գործունեությունից դրամական միջոցների մուտքերը, այդ թվում՝ հիմնական միջոցների, ոչ նյութական ն այլ ոչ ընթացիկ ակտիվների վաճառքից, այլ կազմակերպության սեփական կապիտալի (μաժնեմասնակցության) միջոցների վաճառքից (այլ կազմակերպությունների սեփական կապիտալի միջոցների՝ μաժնետոմսերի, μաժնեմասերի, փայերի, ինչպես նան համատեղ ձեռնարկումներում մասնակցության վաճառքից ստացված դրամական միջոցները), այլ կազմակերպության արժեթղթերի վաճառքից ն դրանց մարումից, տրամադրված փոխատվությունների վերադարձումից, շահաμաժինների ն տոկոսների ստացումից, ներդրումային այլ գործունեությունից մուտքերը (ֆյուչերսային, ֆորվարդային, օպցիոն պայմանագրերից, ինչպես նան ներդրումային այլ գործունեությունից ստացված դրամական միջոցները), արտասովոր դեպքերից, 5. Ներդրումային գործունեությունից դրամական միջոցների ելքերը, այդ թվում՝ հիմնական միջոցների, ոչ նյութական ն ոչ ընթացիկ ակտիվների համար, այլ կազմակերպության սեփական կապիտալի (μաժնեմասնակցության) միջոցների ն պարտքային արժեթղթերի ձեռք μերման համար, փոխատվությունների տրամադրումից, ներդրումային այլ գործունեության նպատակով, արտասովոր դեպքերի հետ կապված վճարումները, 6. Ֆինանսական գործունեությունից դրամական միջոցների մուտքերը, այդ թվում՝ սեփական կապիտալի (μաժնեմասնակցության) միջոցների թողարկումից ն վերավաճառքից (կազմակերպության կողմից թողարկված կամ հետ գնված μաժնետոմսերի վաճառքից կամ վերավաճառքից ստացված դրամական միջոցները), ստացված վարկերից ն փոխառություններից, պարտքային արժեթղթերի թողարկումից, ֆինանսական այլ գործունեությունից ն արտասովոր դեպքերից մուտքերը, 7. Ֆինանսական գործունեությունից դրամական միջոցների ելքերը, այդ թվում՝ սեփական կապիտալի միջոցների հետ գնումից (կազմակերպության կողմից թողարկված μաժնետոմսերի հետ գնման դիմաց վճարված դրամական միջոցները), ստացված վարկերի ն փոխառությունների մարումից, պարտքային արժեթղթերի մարումից վճարված շա33

հաμաժինները, վճարված տոկոսները, ֆինանսական այլ գործունեության նպատակով ն արտասովոր դեպքերի հետ կապված վճարումները: Վերոնշյալ ցուցանիշների հիման վրա հաշվարկվում են՝ - գործառնական գործունեությունից դրամական միջոցների զուտ հոսքերը (տող 170), որը հավասար է ընդամենը գործառնական գործունեությունից մուտքագրված (տող 070) ն ելքագրված (տող 160) գումարների տարμերությանը, - ներդրումային գործունեությունից դրամական միջոցների զուտ հոսքերը (տող 340), որը հավասար է ընդամենը ներդրումային գործունեությունից մուտքագրված (տող 260) ն ելքագրված (տող 330) գումարների տարμերությանը, - ֆինանսական գործունեությունից դրամական միջոցների զուտ հոսքերը (տող 490), որը հավասար է ընդամենը ֆինանսական գործունեությունից մուտքագրված (տող 400) ն ելքագրված (տող 480) գումարների տարμերությանը, - ընդամենը դրամական միջոցների զուտ հոսքերը՝ գործառնական, ներդրումային ն ֆինանսական գործունեությունից հավասար է 170, 340, 490 տողերի հանրագումարին: Հաշվետվությունում ներառված աստղանիշով (սույն տողերում արտացոլված գումարները չեն հանդիսանում դրամական միջոցների հոսքեր) ցուցանիշներից՝ ա) «Արտարժույթի փոխարժեքային դրական ն μացասական տարμերություն» տողերում (510 ն 520) ցույց են տրվում տնտեսավարող սուμյեկտի (կազմակերպության) դրամարկղում ն μանկային հաշիվներում արտարժույթի վերագնահատումից առաջացած փոխարժեքային դրական ու μացասական տարμերությունները: Վերջիններիս հիման վրա էլ հաշվարկվում է արտարժույթի փոխարժեքային զուտ տարμերությունը, ընդ որում, եթե զուտ տարμերությունը μացասական մեծություն է, ապա այն ցույց է տրվում փակագծերի մեջ (տող 530), μ) «Դրամական միջոցների համարժեքների ձեռքμերումը դրամական միջոցներով» տողում (540) ցույց են տրվում դրամական միջոցների համարժեքների ձեռք μերման դիմաց վճարված դրամական միջոցները, գ) «Դրամական միջոցների համարժեքների մարումը դրամական միջոցներով» տողում (550) ցույց են տրվում դրամական միջոցների համարժեքների մարումից ստացված դրամական միջոցները,

դ) «Մուտքագրվել է դրամարկղ μանկից» տողում (560) ցույց է տրվում μանկային հաշիվներից (ՀՀ դրամով ն արտարժույթով) դրամարկղ մուտքագրված դրամական միջոցները, ե) «Հանձնվել է μանկ դրամարկղից» տողում (570) ցույց են տրվում դրամարկղից (ՀՀ դրամը ն արտարժույթը) μանկային հաշիվներ մուտքագրված դրամական միջոցները, զ) «Մուտքագրվել է ոչ կանխիկ դրամ արտարժույթի փոխանակումից» տողում (580) ցույց է տրվում μանկային հաշիվներում ոչ կանխիկ դրամի մուտքագրումն արտարժույթի փոխանակումից, է) «Մուտքագրվել է կանխիկ դրամ արտարժույթի փոխանակումից» տողում (590) ցույց է տրվում արտարժույթի փոխանակումից դրամարկղ մուտքագրված կանխիկ դրամը, ը) «Ելքագրվել է ոչ կանխիկ դրամ արտարժույթի փոխանակումից» տողում (600) ցույց է տրվում ձեռք μերված արտարժույթի դիմաց μանկային հաշիվներից ելքագրված ոչ կանխիկ դրամը, թ) «Ելքագրվել է կանխիկ դրամ արտարժույթի փոխանակումից» տողում (610) ցույց է տրվում ձեռք μերված արտարժույթի դիմաց դրամարկղից ելքագրված կանխիկ դրամը: Միաժամանակ ցույց են տրվում (տող 620) տնտեսավարող սուμյեկտի դրամարկղում ն նրա μանկային հաշիվներում դրամական միջոցների մնացորդները հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջին օրվա դրությամμ, որը հավասար է 010 (դրամական միջոցների տարեսկզμի մնացորդ), 500, 530, 540, 550, 560, 570, 580, 590, 600, 610 տողերի գումարներին:

1.2.5. Ֆինանսական հաշվետվություններին կից ծանոթագրությունների էությունը Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական հաշվետվություններին կից ծանոթագրություններից1 ֆինանսատնտեսական վերլուծության առումով իրենց կարնոր տեղն ունեն՝ 1. Հաշվապահական հաշվեկշռին կից ծանոթագրությունները, այդ թվում՝ ա) Ոչ ընթացիկ ակտիվներից.

ՀՀ գերատեսչական նորմատիվ ակտերի տեղեկագիր N0 20 (40), 30 դեկտեմ երի 1999, էջ. 67:

- հիմնական միջոցները (հավելված 5), որում ըստ տողերի տրվում են շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցների (շենքեր, կառուցվածքներ, փոխանցող հարմարանքներ, մեքենաներ ն սարքավորումներ, տրանսպորտային միջոցներ, արտադրական ն տնտեսական գույք, գործիքներ, μազմամյա տնկարկներ, μանող ն մթերատու անասուններ, այլ հիմնական միջոցներ) հաշվեկշռային (մնացորդային) արժեքը, դրանց սկզμնական արժեքները, կուտակված մաշվածությունը ն արժեզրկումից կուտակված կորուստները, - շահագործման մեջ չգտնվող հիմնական միջոցների (շահագործման չհանձնված ն ժամանակավորապես շահագործումից հանված) հաշվեկշռային (մնացորդային) արժեքները, դրանց սկզμնական արժեքները, կուտակված մաշվածությունը, արժեզրկումից կուտակված կորուստները, ինչպես նան շահագործումից հանված ն օտարման նպատակով պահվող հիմնական միջոցները, - հողամասերը ըստ հաշվեկշռային (մնացորդային) արժեքի, դրանց սկզμնական արժեքի ն արժեզրկումից կուտակված կորուստների: Ըստ սյունակների վերոնշյալ ցուցանիշներից տրվում է ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածության դրույքը, այդ ակտիվների նախորդ տարվա վերջի ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի մնացորդները, ինչպես նան այդ ակտիվների ավելացումները ն նվազեցումները, այդ թվում՝ վերագնահատումից: Ըստ առանձին ցուցանիշների՝ 100 տողում ցույց է տրվում ընդամենը շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքը, որը հավասար է 010, 020, 030, 040, 050, 060, 070, 080, 090 տողերում արտացոլված գումարներին: 101 տողում ցույց է տրվում շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցների արժեքը, որը հավասար է 011 տողից ներառյալ 091 տողերում արտացոլված գումարներին: 102 տողում ցույց է տրվում շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցների կուտակված մաշվածությունը, որը հավասար է 012, 022, 032, 042, 052, 062, 072, 082, 092 տողերում արտացոլված գումարներին: 103 տողում ցույց է տրվում շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցների արժեզրկումից կուտակված կորուստները, որը հավասար է

013, 023, 033, 043, 053, 063, 073, 083 ն 093 տողերում արտացոլված գումարներին: Ընդամենը շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքը (տող 100) որոշվում է որպես դրանց սկզμնական արժեքի (տող 101) ն կուտակված մաշվածության (տող 102) ու արժեզրկումից կուտակված կորուստների (տող 103) հանրագումարի տարμերություն՝ տող 100 տող1 01 տող 102 տող 103 : 140 տողում ցույց է տրվում ընդամենը շահագործան մեջ չգտնվող հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքը, որը հավասար է 110 (շահագործման չհանձնված հիմնական միջոցներ), 120 (ժամանակավորապես շահագործումից հանված հիմնական միջոցներ) ն 130 (շահագործումից հանված ն օտարման նպատակով պահվող հիմնական միջոցներ) տողերում արտացոլված գումարներին: 141 տողում ցույց է տրվում ընդամենը շահագործման մեջ չգտնվող հիմնական միջոցների սկզμնական արժեքը, որը հավասար է 110, 121 (ժամանակավորապես շահագործումից հանված հիմնական միջոցների արժեքը) ն 130 տողերում արտացոլված գումարներին: 142 տողում ցույց է տրվում ընդամենը շահագործման մեջ չգտնվող հիմնական միջոցների կուտակված մաշվածությունը, որը հավասար է 122 տողում գրանցված գումարին: 143 տողում ցույց է տրվում ընդամենը շահագործման մեջ չգտնվող հիմնական միջոցների արժեզրկումից կուտակված կորուստների մեծությունը, որը հավասար է 123 տողում գրանցված գումարին: Հողամասերի հաշվեկշռային արժեքը (տող 150) որոշվում է որպես դրա սկզμնական արժեքի (տող 151) ն արժեզրկումից կուտակված կորուստների (տող 152) տարμերություն, այսինքն՝ տող 150 տող 151 տող 152: 160 տողում ցույց է տրվում ընդամենը հիմնական միջոցները, որի 4-րդ ն 9-րդ սյունակների գումարները պետք է համապատասխանեն «Հաշվապահական հաշվեկշիռ» (ձն Խ01) 010 տողի համապատասխանաμար 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարներին: μ) Ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցները (հավելված 6), որում հանդես են գալիս շենքերի, մեքենաների ն սարքավորումների, տրանսպորտային միջոցների, այլ հիմնական միջոցների մնացորդային գումարները նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի դրությամμ: Այդ միջոցներն ըստ

տողերի ներկայացվում են հաշվեկշռային արժեքով, դրանց սկզμնական արժեքով, կուտակված մաշվածությամμ ն արժեզրկումից կուտակված կորուստներով: Ընդամենը ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքը (տող 210) որոշվում է որպես դրա սկզμնական արժեքի (տող 211) ն կուտակված մաշվածության (տող 212) ու արժեզրկումից կուտակված կորուստների (տող 213) հանրագումարի տարμերություն, այսինքն՝ տող 210 տող 211 տող 212 տող 213 : 210 տողում ցույց է տրվում ընդամենը ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքը, որը հավասար է 170, 180, 190 ն 200 տողերում արտացոլված գումարներին: 211 տողում ցույց է տրվում ընդամենը ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցների սկզμնական արժեքը, որը հավասար է 171, 181, 191 ն 201 տողերում արտացոլված գումարներին: 212 տողում ցույց է տրվում ընդամենը ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցների կուտակված մաշվածությունը, որը հավասար է 172, 182, 192 ն 202 տողերում արտացոլված գումարներին: 213 տողում ցույց է տրվում ընդամենը ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցների արժեզրկումից կուտակված կորուստները, որը հավասար է 173, 183, 193 ն 203 տողերում արտացոլված գումարներին: 210 տողի 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարները պետք է համապատասխանեն հաշվապահական հաշվեկշռի (հավելված 1) 020 տողի համապատասխանաμար 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարներին: գ) Անավարտ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվները (հավելված 7), որում ըստ տողերի ցույց են տրվում կառուցման ընթացքում գտնվող հիմնական միջոցները (տող 220), տեղակայման ենթակա սարքավորումները (տող 230) ն հիմնական միջոցների վրա հետագա կապիտալացվող ծախսումները (տող 240), իսկ ըստ սյունակների տրվում են այդ նույն ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվների նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի մնացորդները, ինչպես նան դրանց ավելացումներն ու նվազեցումները հաշվետու ժամանակաշրջանում:

250 տողում ցույց է տրվում ընդամենը անավարտ ոչ ընթացիկ ակտիվների գումարը, որը հավասար է 220, 230 ն 240 տողերում արտացոլված գումարներին ն այդ տողի 3-րդ ն 6-րդ սյունակների գումարները պետք է համապատասխանեն հաշվապահական հաշվեկշռի 030 տողի համապատասխանաμար 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարներին: դ) Գուդվիլը (հավելված 8), որտեղ ըստ տողերի ցույց է տրվում գուդվիլի հաշվեկշռային արժեքը (տող 260), դրա սկզμնական արժեքը (տող 261), կուտակված ամորտիզացիան (տող 262) ն արժեզրկումից կուտակված կորուստները (տող 263), իսկ սյունակներում տրվում է ամորտիզացիայի ժամանակաշրջանը, նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի դրությամμ մնացորդները, հաշվետու ժամանակաշրջանում ավելացումները, այդ թվում՝ լրացուցիչ ճանաչված գուդվիլը ն ակտիվների ու պարտավորությունների արժեքի ճշգրտումից աճը, ինչպես նան նվազեցումները, այդ թվում՝ ապաճանաչված գուդվիլը ն ակտիվների ու պարտավորությունների արժեքի ճշգրտումից նվազումը: Գուդվիլի հաշվեկշռային արժեքը (տող 260) որոշվում է որպես դրա սկզμնական արժեքի ն կուտակված ամորտիզացիայի ու արժեզրկումից կուտակված կորուստների հանրագումարի տարμերություն, այսինքն՝ տող 260 տող 261 տող 262 տող 263 : ե) Բացասական գուդվիլը (հավելված 9), որտեղ ըստ տողերի ցույց է տրվում այդ գուդվիլի հաշվեկշռային արժեքը (տող 270), դրա սկզμնական արժեքը (տող 271) ն ամորտիզացված կամ եկամուտ ճանաչված μացասական գուդվիլը (տող 272), իսկ սյունակներում՝ ամորտիզացիայի (եկամուտ ճանաչելու) ժամանակաշրջանը, մնացած ցուցանիշների հաջորդականությունը նույնն է, ինչ որ հավելված 8-ում գուդվիլի վերաμերյալ է: Բացասական գուդվիլի հաշվեկշռային արժեքը (տող 270) որոշվում է որպես արժեքի ն եկամուտ ճանաչված μացասական գուդվիլի տարμերություն, այսինքն՝ տող 270 տող 271 տող 272: Հավելված 9-ի 270 տողի 4-րդ ն 11-րդ սյունակների գումարները պետք է համապատասխանեն հաշվապահական հաշվեկշռի 050 տողի համապատասխանաμար 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարներին: զ) Ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումները (հավելված 10), որտեղ ըստ տողերի ցույց է տրվում ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումների հաշվեկշռային արժեքը (տող 280), դրա սկզμնական ար39

ժեքը (տող 281), կուտակված ամորտիզացիան (տող 282) ն արժեզրկումից կուտակված կորուստները (տող 283), իսկ սյունակներում՝ ամորտիզացիայի դրույքը, նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի դրությամμ մնացորդները, հաշվետու ժամանակաշրջանում ակտիվ ճանաչված ն վերականգնված ավելացումները, ինչպես նան որպես ծախս ճանաչված, այլ ակտիվների հաշվեկշռային արժեքում ներառված ու օտարված (դուրս գրված) նվազեցումները: Երμ ավելացումը վերաμերում է այն ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումներին, որոնք 4-րդ սյունակում (նախորդ տարվա վերջի մնացորդը) չունեն մնացորդներ (հաշվեկշռից դուրս են գրված), ապա լրացվում են 280, 281 ն 282 տողերը: Երμ ավելացումը կատարվում է արժեզրկումից կուտակված կորուստների վերականգնումից, ապա լրացվում են 280, 282 ն 283 տողերը, ընդ որում՝ 283 տողի գումարը ցույց է տրվում փակագծերում: Ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումների հաշվեկշռային արժեքը (տող 280) որոշվում է որպես դրա արժեքի ն կուտակված ամորտիզացիայի ու արժեզրկումից կուտակված կորուստների հանրագումարի տարμերություն, այսինքն՝ տող 280 տող 281 տող 282 տող 283 : է) Այլ ոչ նյութական ակտիվները (հավելված 11), որտեղ ըստ տողերի ցույց են տրվում կազմակերպչական ծախսերը (տող 290), լիցենզիաները (տող 300), արտոնագրերը (տող 310), ապրանքային նշանները (տող 320), ծրագրային ապահովումը (տող 330), հողի ն μնական ռեսուրսների օգտագործման իրավունքը (տող 340), այլ ոչ նյութական ակտիվները (տող 350) ն ընդամենը այլ ոչ նյութական ակտիվները (տող 360) իրենց հաշվեկշռային արժեքով, սկզμնական արժեքով, կուտակված ամորտիզացիայով ն արժեզրկումից կուտակված կորուստներով, իսկ ըստ սյունակների տրվում է ամորտիզացիայի դրույքը, նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի դրությամμ մնացորդները, ինչպես նան այլ ոչ նյութական ակտիվների ավելացումներն ու նվազեցումները: Այլ ոչ նյութական ակտիվների հաշվեկշռային արժեքը (տող 360) որոշվում է որպես դրանց սկզμնական արժեքի ն կուտակված ամորտիզացիայի ու արժեզրկումից կուտակված կորուստների հանրագումարի տարμերություն, այսինքն՝ տող 360 տող361 տող 362 տող 363 :

Հավելված 8-ի 260 տողի, հավելված 10-ի 280 տողի ն հավելված 11ի 360 տողի 4-րդ սյունակների գումարների հանրագումարը պետք է համապատասխանի հաշվապահական հաշվեկշռի 040 տողի 3-րդ սյունակի գումարին, իսկ նույն հավելվածների 260 տողի 11-րդ, 280 տողի 10-րդ ն 360 տողի 7-րդ սյունակների գումարների հանրագումարը պետք է համապատասխանի հաշվեկշռի 040 տողի 4-րդ սյունակի գումարին: ը) «Բաժնեմասնակցության մեթոդով» հաշվառված ոչ ընթացիկ ներդրումները (հավելված 12), որտեղ ըստ տողերի ցույց են տրվում՝ ոչ ընթացիկ ներդրումները դուստր ընկերություններում (տող 370), ոչ ընթացիկ ներդրումներն ասոցիացված (μաժնետիրացված) կազմակերպություններում (տող 380), ոչ ընթացիկ ներդրումները համատեղ ձեռնարկումներում (տող 390), ինչպես նան ընդամենը ոչ ընթացիկ ներդրումները (տող 400), իսկ սյունակներում արտացոլվում են ոչ ընթացիկ ներդրումների նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի դրությամμ մնացորդները: Հավելված 12-ի 400 տողի 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարները պետք է համապատասխանեն հաշվապահական հաշվեկշռի 060 տողի համապատասխանաμար 3-րդ ն 4-րդ գումարներին: թ) Ոչ ընթացիկ ֆինանսական պարտավորությունները (հավելված 13), որտեղ ըստ տողերի ցույց են տրվում՝ երկարաժամկետ μանկային վարկերը (տող 410), երկարաժամկետ փոխառությունները (տող 420), ֆինանսական վարձակալության գծով երկարաժամկետ պարտավորությունները (տող 430), իսկ սյունակներում տրվում են ոչ ընթացիկ ֆինանսական պարտավորությունների նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի դրությամμ մնացորդները: Հավելված 13-ի 410 ն 420 տողերի 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարները պետք է համապատասխանեն հաշվապահական հաշվեկշռի 360 տողի համապատասխանաμար 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարներին, իսկ 430 տողի 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարները՝ 370 տողի 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարներին: ժ) Ընթացիկ ֆինանսական պարտավորությունները (հավելված 14), որտեղ ըստ տողերի ցույց են տրվում կարճաժամկետ μանկային վարկերը (տող 440), կարճաժամկետ փոխառությունները (տող 450), երկարաժամկետ μանկային վարկերի կարճաժամկետ մասը (տող 460), երկարաժամկետ փոխառությունների կարճաժամկետ մասը (տող 470) ն

ընդամենը ընթացիկ ֆինանսական պարտավորությունները (տող 480), իսկ սյունակներում՝ այդ պարտավորությունների նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի դրությամμ մնացորդները: Հավելված 14-ի 440 ն 450 տողերի 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարները պետք է համապատասխանեն հաշվապահական հաշվեկշռի 410 տողի համապատասխանաμար 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարներին, իսկ 460 ն 470 տողերի 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարները՝ 420 տողի 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարներին: ի) Պետական μյուջեին կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքերը (հավելված 15), որտեղ ցույց են տրվում շահութահարկը (տող 490), եկամտահարկը (տող 500), ավելացված արժեքի հարկը (տող 510), ակցիզային հարկը (տող 520), գույքահարկը (տող 530), հողի հարկը (տող 540), մաքսատուրքը (տող 550), հաստատագրված վճարները (տող 560), այլ պարտադիր վճարները (տող 570), տույժերը (տող 580) ն տուգանքները (տող 590), իսկ սյունակներում տրվում են այդ պարտքերի նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի դրությամμ մնացորդները: Հավելված 15-ի 600 տողի (ընդամենը μյուջեին կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքերը) 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարները պետք է համապատասխանեն հաշվապահական հաշվեկշռի 460 տողի համապատասխանաμար 3-րդ ն 4-րդ սյունակների գումարներին: 2. Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությանը կից ծանոթագրությունները, այդ թվում՝ ա) Գործառնական այլ գործունեությունից եկամուտները ն ծախսերը (հավելված 16): Դրանց թվին են դասվում, ըստ տողերի՝ ընթացիկ այլ ակտիվների (շարունակվող գործունեության) վաճառքից կամ օտարումից (տող 760), գործառնական վարձակալության տրված հիմնական միջոցներից (տող 770), տույժերից ն տուգանքներից (տող 780), դուրս գրված դեμիտորական պարտքերից ն դրանց մարումից (տող 790), դուրս գրված կրեդիտորական պարտքերից ն դրանց մարումից (տող 800), արժեքների պակասորդներից, փչացումից, կորուստներից ն դրանց փոխհատուցումից (տող 810), պաշարների արժեքի փոփոխությունից (տող 820), ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների վերագնահատումից (տող 830), ոչ ընթացիկ ակտիվների արժեզրկումից ն արժեզրկման վերականգնումից (տող 840), ոչ ընթացիկ ակտիվների վերագնա42

հատումից (տող 850), հետազոտության ն զարգացման ծախսերից (տող 860), արտադրական ծախսումների նորմալ մակարդակը գերազանցող ծախսերից (տող 870), խոտանված արտադրանքի հետ կապված ծախսերից (տող 880), դատական ծախսերից (տող 890), ժամանակավորապես շահագործումից հանված հիմնական միջոցների պահպանման ծախսերից (տող 900), հիմնական միջոցների լուծարման ծախսերից (տող 910), այլ եկամուտներից ն ծախսերից (տող 920), ինչպես նան ընդամենը գործառնական այլ գործունեությունից եկամուտները ն ծախսերը (տող 930): Վերջինիս հանրագումարը հավասար է վերոնշյալ տողերում գրանցված գումարներին: Նշված ցուցանիշները տրվում են նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) առումով: Հավելված 16-ում սյունակներ 5-ի ն 8-ի արդյունքները համապատասխանաμար հավասար են 3-րդ ու 4-րդ ն 6-րդ ու 7-րդ սյունակների գումարների տարμերությանը: μ) Այլ ոչ գործառնական գործունեությունից եկամուտները ն ծախսերը (հավելված 17): Դրանց թվին են դասվում, ըստ տողերի՝ հիմնական միջոցների վաճառքից կամ օտարումից (տող 940), ոչ ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների վաճառքից կամ օտարումից (տող 950), ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների վաճառքից կամ օտարումից (տող 960), ոչ ընթացիկ այլ ակտիվների վաճառքից կամ օտարումից (տող 970), գործունեության ընդհատման հետ կապված ակտիվների վաճառքից կամ օտարումից (տող 980), փոխարժեքային տարμերություններից (տող 990), շնորհ (գրանտ) ն անհատույց ստացված ակտիվներից (տող 1000), ֆինանսական ներդրումներից (տող 1010), ֆինանսական վարձակալությունից (տող 1020), ոչ գործառնական այլ գործունեությունից (տող 1030), ինչպես նան ընդամենը այլ ոչ գործառնական գործունեությունից եկամուտները ն ծախսերը (տող 1040): Վերջինիս հանրագումարը հավասար է վերոնշյալ տողերում գրանցված գումարներին: Նշված ցուցանիշները տրվում են նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) առումով: Հավելված 17-ում սյունակներ 5-ի ն 8-ի արդյունքները համապատասխանաμար հավասար են 3-րդ ու 4-րդ ն 6-րդ ու 7-րդ սյունակների գումարների տարμերությանը: գ) Արտասովոր դեպքերից շահույթը կամ վնասը (հավելված 18), որի 1050, 1060, 1070 տողերում (վերջիններիս ցուցանիշների անվանումնե43

րը լրացվում են տնտեսավարող սուμյեկտի կողմից՝ ելնելով արտասովոր դեպքի μնույթից) ցույց է տրվում արտասովոր դեպքերից ստացվող շահույթը կամ պատճառված վնասը ըստ նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի): 1080 տողում ցույց է տրվում վերոնշյալ տողերում գրանցված գումարների հանրագումարը: Հավելված 18-ում սյունակներ 5-ի ն 8-ի արդյունքները համապատասխանաμար հավասար են 3-րդ ու 4-րդ ն 6-րդ ու 7-րդ սյունակների գումարների տարμերությանը: դ) էական սխալից՝ արդյունքը (հավելված 19), որի 1090, 1100, 1110, 1120 տողերում (վերջիններիս ցուցանիշների անվանումները լրացվում են տնտեսավարող սուμյեկտի կողմից՝ ելնելով էական սխալի μնույթից ն գումարից) ցույց է տրվում էական սխալի արդյունքը ըստ նախորդ տարվա ն հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի), այդ թվում՝ 3-րդ սյունակում «Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվություն» (հավելված Խ02), այն տողը, որում ներառված է էական սխալը: 1130 տողում ցույց է տրվում վերոնշյալ տողերում գրանցված գումարների հանրագումարը: Հավելված 19-ում սյունակներ 6-ի ն 9-ի արդյունքները համապատասխանաμար հավասար են 4-րդ ու 5-րդ ն 7-րդ ու 8-րդ սյունակների գումարների տարμերությանը: Արտահաշվեկշռային հաշիվները (հավելված 20) հանդես են գալիս հաշվապահական հաշվեկշռին կից ծանոթագրությունների տեսքով ն էությունը կայանում է նրանում, որ ամեն մի տնտեսավարող սուμյեկտ, սեփական (մշտապես ամրացված) ն ներգրավված (փոխառու) կապիտալից μացի, իր տրամադրության տակ կարող է ունենալ նան ուրիշներին պատկանող, μայց ժամանակավոր օգտագործման կամ պահպանման նպատակով իր մոտ գտնվող նյութական միջոցներ: Օրինակ, շատ տնտեսավարող սուμյեկտներ ն կազմակերպություններ, իրենց սեփական շենքերից μացի, օգտագործում են նան վարձակալած շենքեր: ճիշտ չի լինի այդ շենքերը հաշվառել ն հաշվեկշռում արտացոլել սեփական շենքերի հետ համատեղ, որովհետն նրանք արդեն հաշվառվում ն արտացոլվում են այն կազմակերպությունների հաշվեկշիռներում, որոնց նրանք պատկանում են: Բայց մյուս կողմից՝ վարձակալների մոտ դրանք չեն կարող μոլորովին դուրս թողնվել հաշվառումից, որովհետն նրանց պահպանման ն ճիշտ օգտագործման համար պատասխանատվություն են կրում վարձակալները: Ելնելով այդ դրությունից, վարձա44

կալված հիմնական միջոցները հաշվառվում են հատկապես այդ նպատակի համար նախատեսված վարձակալությամμ ընդունված հիմնական միջոցներ արտահաշվեկշռային հաշվում (տող 610): Այս կարգով են հաշվառվում նան ուրիշ տնտեսավարող սուμյեկտներին, կազմակերպություններին պատկանող, μայց ինչ-ինչ պատճառներով տվյալ կազմակերպություններում ի պահ ընդունված ապրանքանյութական արժեքները մինչն նրանց հետ ուղարկելը կամ ի սեփականություն ընդունելը: Արդարն, այդպիսի արժեքները նույնպես ճիշտ չի լինի հաշվառել սեփական ապրանքանյութական արժեքների հետ միասին, μայց, մյուս կողմից, ճիշտ չի լինի նան μոլորովին դուրս թողնել հաշվառումից ն վերահսկողությունից, ուստի հաշվառվում են հատկապես այդ նպատակի համար նախատեսված վերամշակման ընդունված

նյութեր, պատասխանատու պահպանման ընդունված ապրանքանյութական արժեքներ ն տեղակայման ընդունված սարքավորումներ արտահաշվեկշռային հաշիվներում: Այս հաշիվներում օգտագործվում են նան խիստ հաշվառման μլանկները՝ աշխատանքային գրքույկները, ավտոուղեգրերը, մթերման ապրանքների ընդունման անդորրագրերի գրքույկները հաշվառելու համար: Մատնանշված μլանկները պայմանական գնահատությամμ գրանցվում են այս հաշվի դեμետում, ն նրանց մուտքի ու ելքի գործառնությունները ձնակերպվում են դրամական միջոցների մուտքի ու ելքի գործառնությունների նման: Անալիտիկ հաշվառման մեջ վերը նշված նյութական արժեքները կամ խիստ հաշվառման μլանկները արտացոլվում են ըստ նրանց առանձին տեսակների ն պահպանման տեղերի: Արտահաշվեկշռային հաշիվներում են հաշվառվում ն արտացոլվում նան պարտավորությունների ն ստացվելիք վճարումների ապահովումը,

ստանձնած պարտավորությունների ն վճարումների ապահովումը, շահագործման մեջ գտնվող արագամաշ առարկաները, դուրս գրված դեμիտորական ն կրեդիտորական պարտքերը ն այլն: Արտահաշվեկշռային հաշիվները հաշվեկշռում չեն արտացոլվում, այլ ցույց են տրվում հաշվեկշռի հանրագումարից հետո, որի համար ն նրանք ստացել են այդ անվանումը: Արտահաշվեկշռային հաշիվներով տարվող հաշվապահական ընթացիկ հաշվառման մեջ կիրառվում է ոչ թե կրկնակի գրանցման, այլ պարզ գրանցման եղանակը, այսինքն՝ գործառնություններն այդ հաշիվ45

ներում գրանցվում են միայն մեկ տեղ՝ համապատասխան հաշվի կամ դեμետում, կամ կրեդիտում:

1.3. Ֆինանսական վերլուծության իրականացման նախապայմանները Տնտեսավարող սուμյեկտների արտադրատնտեսական գործունեության վերջնական արդյունքները հետաքրքրություն են ներկայացնում տարμեր տեսակի մասնագետ վերլուծողների (անալիտիկների), այդ թվում՝ կառավարման անձնակազմի, ֆինանսական մարմինների ներկայացուցիչների, հարկային տեսուչների, μանկային համակարգի հիմնարկների վարկատուների (պարտատերերի) ն այլնի համար: Նշված գործունեության արդյունքների գնահատումը որպես կանոն իրականացվում է ֆինանսական վերլուծության շրջանակներում ն այդպիսի վերլուծության տեղեկատվության հիմնական աղμյուրը (μազան) տնտեսավարող սուμյեկտների տարեկան (ամμողջական փաթեթով միջանկյալ) ֆինանսական հաշվետվությունների ձներն են: Դրանք թեն μավականին պարզեցվել ու հստակեցվել են, իսկ ցուցանիշների թվաքանակը՝ կրճատվել ն միասնական է դարձել μոլոր տեսակի ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների համար, սակայն, մեր կարծիքով, այդ պարզեցումներն այնքան էլ դյուրին չեն վերլուծություն կատարելու համար: Շուկայական տնտեսավարման պայմաններում ֆինանսական (հաշվապահական) հաշվետվությունների կազմումը Հայաստանի Հանրապետությունում 1992 թ. արդեն մոտեցել է միջազգային չափանիշներին, որին լիարժեք անցնելու համար μազմաμնույթ աշխատանքներ են տարվում (դասընթացների կազմակերպում, արտերկրների պրակտիկ աշխատանքների ներդրում ն այլն): Ֆինանսական հաշվետվությունների, այդ թվում՝ հաշվապահական հաշվեկշռի վերլուծությունն արդյունավետ կատարելու համար յուրաքանչյուր մասնագետ պետք է ունենա հստակ ն լիարժեք գիտելիքներ: Մասնագետը պետք է ապահովի հետնյալ պահանջները՝ 1. տնտեսագիտական հարցերի իմացություն ն դրանցում հստակ կողմնորոշում: Եթե նա գաղափար չունի տնտեսավարող սուμյեկտների մասնագիտացման, տնտեսական կապերում դրանց գրաված տեղի, ար46

տադրական կարողության ն այլ ոլորտների մասին, ապա նրա կողմից հաշվեկշռի վերլուծություն կատարելն անիմաստ է ն անարդյունք: 2. Անհրաժեշտ չափով տեղյակ լինի ֆինանսական հաշվետվությունների առանձին հոդվածների միջն եղած փոխադարձ կապերի մասին: 3. Հստակորեն փոխկապակցի իր առջն դրված նպատակներն ու խնդիրները: 4. ճիշտ կողմնորոշվի ֆինանսական հաշվետվությունների յուրաքանչյուր հոդվածին համապատասխան գրված թվերի ճշտության մեջ: 5. Պահպանի հաշվարկների կատարման հաջորդականությունը: 6. Քաջատեղյակ լինի տրամաμանական ն տեղեկատվական փոխադարձ կապերին: Ֆինանսական հաշվետվությունների ձները ներառում են ինչպես տրամաμանական, այնպես էլ տեղեկատվական փոխադարձ կապեր: Տրամաμանական փոխկապակցության իմաստն այն է, որ հաշվետվությունների ձները, դրանց μաժիններն ու հոդվածները փոխադարձ իրար լրացնում են: Այս առումով անհրաժեշտ է նշել երեք հիմնական սկզμունք. 1. ֆինանսական հաշվետվությունները տրամաμանորեն կազմմելու համար անհրաժեշտ է տալ պարզաμանում տնտեսավարող սուμյեկտների տնտեսական կարողությունների ն դրանց արդյունավետ օգտագործման վերաμերյալ: Հաշվետվությունների ձները μնորոշում են տնտեսավարող սուμյեկտների ստատիկ (կայուն) ու դինամիկ (շարժուն) վիճակները, ն դրանցից որնէ մեկի μացակայությունը հնարավորություն չի տալիս լրիվ պատկերացում կազմել ֆինանսատնտեսական գործունեության վերաμերյալ: 2. Չնայած ֆինանսական ամփոփ հաշվետվությունների հոդվածներն առավել ընդհանրացված μնույթ ունեն, μայց դրանք ավելի մանրամասն տրվում են նշված հաշվետվություններին կից հավելվածների տեսքով ծանոթագրություններում (հիմնական միջոցները, ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցները, անավարտ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվները, գուդվիլը, ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումները, ընթացիկ ն ոչ ընթացիկ ֆինանսական պարտավորությունները ն այլն): 3. Հաշվետվություններում արտացոլված կարնորագույն ցուցանիշների (իրացումից հասույթ, շահույթ, ինքնարժեք, սեփական կապիտալ,

ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ պարտավորություններ ն այլն) գծով կատարվում են վերլուծություններ՝ դրանց շարժի (դինամիկայի) ն ազդող գործոնների հաշվով: Տրամաμանական կապերը լրացվում են տեղեկատվական ստուգիչ փոխկապակցություններով, որոնք արտահայտվում են ուղղակի ն անուղղակի ձներով: Ուղղակի ստուգիչ փոխկապակցությունը նշանակում է, որ մեկ կամ ավելի ցուցանիշներ միաժամանակ արտացոլվում են մի քանի հաշվետվությունների ձներում: Անուղղակի ստուգիչ փոխկապակցությունը նշանակում է, որ մի քանի ցուցանիշներ տարμեր հաշվետվությունների ձներում իրար հետ կապվում են ոչ μարդ թվաμանական հաշվարկներով: Օրինակ՝ հիմնական միջոցները, որոնց հետ կապված գումարները տրված են հաշվապահական հաշվեկշռում (ձն Խ01), արդեն դրան կից ծանոթագրություններում (ձն Խ05) տրվում են առանձին տեսակներով, արժեքներով ն շարժի փոփոխություններով: Վերլուծության առումով որոշակի հետաքրքրություն են ներկայացնում հաշվեկշռում ն դրան կից ծանոթագրություններում արտացոլված հոդվածների փոխկապակցությունները: Վերջիններիս էությունն ավելի պարզ պատկերացնելու համար համառոտ ներկայացնենք հաշվապահական հաշվեկշիռը (հավելված 1), որը որպես ֆինանսական հաշվետվության ձն μնութագրում է տնտեսավարող սուμյեկտների տնտեսական միջոցները երկու տեսանկյունով՝ ըստ կազմի ու տեղաμաշխման (ակտիվ) ն ըստ կազմավորման աղμյուրների ծագման (պասիվ): Այդ իսկ պատճառով էլ ակտիվի ն պասիվի հոդվածներում գործում են փոխկապակցություններ, որոնք տնտեսական գործունեության ուղղությունից կախված (սեփականաշնորհում, շուկայական հարաμերություններ ն այլն)՝ անընդհատ կարող են որոշակի փոփոխությունների ենթարկվել: Հաշվապահական հաշվեկշռի առանձին μաժինների ն հոդվածների գծով գործող ամենահիմնական փոխկապակցություններից են՝ 1. Հաշվեկշռի ակտիվի երկու μաժինների ընդհանուր հանրագումարը՝ Ա I II , պետք է հավասար լինի պասիվի երեք μաժինների հանրագումարին՝ Պ III IV V : Այսինքն՝ Ա I II

Պ III IV V :

(1.3.1) Ըստ հավելված 1-ում μերված հաշվեկշռի տվյալների, այն հավասար է (հազ. դրամ). - նախորդ տարվա համար՝

106400

235561

177778

45129

119054

341961 -

341961

հաշվետու տարվա համար՝

135416

356082 491498

254426 491498

86049

151023

Այստեղից հետնում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտը պետք է տնտեսական առկա միջոցներին համապատասխան ունենա դրանց կազմավորման ֆինանսավորման աղμյուրներ: 2. Սեփական միջոցների աղμյուրները կամ սեփական կապիտալը՝ Պ III , գերազանցում է ակտիվի ոչ ընթացիկ ակտիվներին՝ Ա I : Այսինքն՝ Պ III Ա I : (1.3.2) Ըստ հաշվեկշռի տվյալների (հավելված 1-ի) պարզաμանում կատարենք. - նախորդ տարվա համար (հազ. դրամ)՝ 177778 106400 - հաշվետու տարվա համար (հազ. դրամ)՝ 254426 135416 Ակնհայտ է, որ երկու տարվա համար էլ պայմանը նույնն է: Հետնություն. տնտեսավարող սուμյեկտն իր տրամադրության տակ պետք է ունենա այնքան սեփական կապիտալ, որպեսզի դրա մեծ մասն օգտագործի ոչ ընթացիկ ակտիվների (հիմնական միջոցների, երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների ն այլն) ձեռքμերման կամ դրանց գծով կատարված ծախսածածկման համար, իսկ մյուս մասը՝ ընթացիկ ակտիվների (նյութերի, ապրանքների, վառելիքի ն այլն) ձեռքμերման կամ ծախսածածկման համար: 3. Ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների) հանրագումարը (պաշարները, դեμիտորական պարտքերը, դրամական միջոցները ն այլն)՝ Ա II , գերազանցելու է փոխառու կապիտալ համարվող ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ պարտավորությունների (երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ μանկային վարկեր ու փոխառություններ, կրեդիտորական պարտքեր ն այլն) հանրագումարին՝ Պ II III : Այսինքն՝ Ա II

Պ II III :

(1.3.3) Ըստ հավելված 1-ում μերված հաշվեկշռի տվյալների, այդ պայմանը կլինի (հազ. դրամ). - նախորդ տարվա համար՝ 235561 45129 119054

235561 164183 = 0 235561 164183 - հաշվետու տարվա համար՝ 356561 86049 151023 356561 237072 = 0 356561 237072 Սա նշանակում է, որ նորմալ գործող տնտեսավարող սուμյեկտը պետք է իր տրամադրության տակ ունենա այնքան ընթացիկ ակտիվներ, որոնց հաշվին ոչ միայն ժամանակին վճարի փոխառու կապիտալի գումարները, այլ նան կարողանա լրացուցիչ ձեռք μերել նոր ընթացիկ ակտիվներ՝ ընդլայնված վերարտադրության գործընթացը կարգավորելու համար:

1.4. Ֆինանսական ցուցանիշների ձնավորման համակարգը ն դրանց օգտագործումը ֆինանսական վերլուծությունում Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության պլանավորման, կառավարման ն գնահատման կարնորագույն միջոցները ֆինանսատնտեսական ցուցանիշներն են: Վերջիններիս համակարգը ձնավորվում է՝ ելնելով տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտի արտադրական գործունեության ուղղվածությունից ն կազմակերպատեխնիկական μնույթից: Իսկ թե ինչ տեսքով է ձնավորվում տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսական գործունեությունը μնութագրող ցուցանիշների համակարգը1 շուկայական հարաμերությունների պայմաններում, ներկայացնենք ստորն (գծ. 1.4.1). Գծապատկերում μերված տառային նշանակումների իմաստներն են՝ Ա - ամորտիզացիա, Աանձ. - արտադրական անձնակազմ, ⎛ ⎞ Աարտ. - աշխատանքի արտադրողականություն ⎜ ԻԶՀ ⎟ , ⎜Ա ⎟ ⎝ անձ. ⎠ Աինք. - արտադրանքի ինքնարժեք, Ավարձ. - անձնակազմի աշխատանքի վարձատրություն,

ԼåքåԽåո Ճ.7., ՒåՐՅաåâ Է.8. ԽåոՕոսêՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ ՅԻՅոսՅՅ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå). Խ., 1999, Շ. 15.

ԸԱ - ընթացիկ ակտիվներ (շրջանառու միջոցներ), (ԸԱ)կ.ա. - ընթացիկ ակտիվների կազմավորման աղμյուրներ: ԻԶՀ - իրացումից զուտ հասույթ (արտադրանքի ծավալ), ՀՇ – համախառն շահույթ, (ՀՄ)հ - հիմնական միջոցների հատույց ⎛⎜ ԻԶՀ ⎞⎟ , ⎝ ՀØ ⎠ ՆԾ - նյութական ծախսեր, Նհ - նյութահատույց ⎛⎜ ԻԶՀ ⎞⎟ , ⎝ ՆÌ ⎠ ՀՄ - հիմնական միջոցներ:

Ը ն դ հ ա ն ո ւր կ ա պ ի տ ա լ(Ը Կ )

ԸԿ-ՈԸԱ Հ ԸԱ

Ա ր տ ա դ ր ո ւ թ յա ն կ ա զ մա կերպ ա տ եխ նիկա կա ն մա կա րդա կը ն ա յլ պ ա յմ ա ն ն ե ր ը

Ա շխ ա տ ա նքի միջոցն ե ր ` Ո Ը Ա , (Հ Մ )հ, Ա

Ը ն դ հ ա ն ո ւր կ ա պ ի տ ա լի շրջա նա ռելի ո ւ թ յո ւ ն ը Ի Զ Հ ԸԿ , ԸԿ Ի Զ Հ

Ա շխ ա տ ա նքի ա ռա րկա ներ` ՆԾ , Նհ Ա

Արտ ա դրա նքի ինքնա րժեքը (Ա ինք.) Ա ինք. - Ա վ ա ր ձ .Հ Ն Ծ Հ Ա

Ա շխ ա տ ա նք Ա ա րտ ., Ա վ ա րձ.

ա նձ .,

Արտ ա դրա նքի իրա ց ո ւմ ի ց զ ո ւ տ հ ա ս ո ւյթ Ի Զ Հ - Հ Մ x (Հ Մ )հ - Ն Ծ x Ն հ - Ա ա ն ձ .x Ա ա ր տ .

Արտ ա դրա նքի շա հ ո ւթ ա ե ր ո ւ թ յո ւն ը Հ Շ - Ի Զ Հ -Ա ինք. Ա ինù Հ Շ ՀՇ , , Ի Զ Հ Ի Զ Հ Ա ինù

Ը ն դ հ ա ն ո ւր կ ա պ ի տ ա լի շ ա հ ո ւթ ա ե 1 0 ր ո ւթ յո ւն ը ԻԶ Շ ՀՇ ԻԶ Հ = × ԸԿ ԻԶ Հ ԸԿ

Ֆ ինա նսա կա ն դ ր ո ւ1 1 թ յ ո ւ ն ` Ը Ա > ( Ը Ա ) կ .ա . Ï ³ Ù ( Ը Ա ) կ .ա . > Ը Ա

Գծ. 1.4.1. Տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսական գործունեությունը μնութագրող ցուցանիշների ձնավորումը շուկայական պայմաններում

Գծապատկերը μաղկացած է 11 խումμ ֆինանսական ցուցանիշներից, որոնց հիմքում հիմնականում ընկած է արտադրության կազմակերպական ն նյութատեխնիկական հագեցվածության մակարդակը, այդ թվում՝ արտադրվող արտադրանքի ն օգտագործվող տեխնիկայի որակը, տեխնոլոգիական գործընթացների առաջադիմական կամ ժամանակակից լինելը, աշխատանքի տեխնիկական զինվածությունը, արտադրության ռիթմիկությունն ու արտադրական փուլի (ցիկլի) տնողությունը, արտադրության կազմակերպման ու կառավարման մակարդակը ն այլն: Անհրաժեշտ է նշել, որ ֆինանսական ցուցանիշների մակարդակի վրա նշանակալի ազդեցություն են ունենում μնական պայմանները, հատկապես գյուղատնտեսության ն արդյունահանող արդյունաμերության ոլորտում: Ֆինանսական ցուցանիշները μնորոշում են ոչ միայն արտադրության տեխնիկական, կազմակերպական ն μնական պայմանները, այլ նան աշխատանքային կոլեկտիվի սոցիալական կենսապայմանները, տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսատնտեսական պայմանները՝ կապված ապրանքանյութական արժեքների առք ու վաճառքի հետ: Վերը նշվածներն առաջին հերթին պայմանավորված են արտադրական ռեսուրսների (աշխատանքի միջոցներ, աշխատանքի առարկաներ, կենդանի աշխատանք) օգտագործման աստիճանով: Արտադրական ռեսուրսների օգտագործման ինտենսիվությունը դրսնորվում է այնպիսի ընդհանրացնող հարաμերական ցուցանիշներով, ինչպիսիք են՝ հիմնական արտադրական միջոցների հատույցը, նյութահատույցը, աշխատանքի արտադրողականությունը: Արտադրական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունն իր հերթին μնորոշվում է երեք խումμ ցուցանիշներով, այդ թվում՝ 1. արտադրվող ն իրացվող արտադրանքի որակը ն ծավալը (իրացումից հասույթ), 2. արտադրության գործընթացում օգտագործված նյութական ն աշխատանքային ծախսումները կամ այլ կերպ՝ արտադրանքի ինքնարժեքը, 3. ոչ ընթացիկ ակտիվների (հիմնական միջոցների) ն ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների) կազմավորման համար օգտագործված սեփական ն փոխառու կապիտալները կամ ընդհանուր կապիտալը:

Արտադրանքի ծավալի (իրացումից զուտ հասույթի) ն ինքնարժեքի ցուցանիշների համադրման հիման վրա μնորոշվում են շահույթի ն արտադրանքի շահութաμերության, ինչպես նան արտադրանքի միավորի վրա կատարված ծախսումների մեծությունները: Իսկ արտադրանքի ծավալի (հասույթի) ն արտադրության գործընթացում օգտագործված ընդհանուր կապիտալի (հիմնական միջոցների, այլ ոչ ընթացիկ ակտիվների, ընթացիկ ակտիվների) կամ սեփական ու փոխառու կապիտալների գումարի համադրմամμ որոշվում են ընդհանուր կապիտալի շրջանառելիության գործակիցները, այսինքն՝ ներդրված կապիտալի միավորի հաշվով արտադրված արտադրանքի ծավալը կամ իրացումից զուտ հասույթի չափը ն հակառակը՝ արտադրանքի (իրացումից զուտ հասույթի) միավորի հաշվով օգտագործված կապիտալի գումարի չափը: Հաշվարկային նշված ցուցանիշներից μացի իր առանձնահատուկ տեղն է զμաղեցնում տնտեսավարող սուμյեկտի ողջ գործունեությունը μնութագրող շահութաμերության այն մակարդակը, որի հաշվարկման ընթացքում համարիչում կարող է արտացոլվել ոչ միայն արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթի, այլ նան ֆինանսական արդյունքներից յուրաքանչյուրը (համախառն շահույթը, իրացումից շահույթը, զուտ շահույթը մինչն հարկումը ն հարկումից հետո): Տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական դրությունը ն վճարունակությունը կախված է հաշվապահական հաշվեկշռում ներառված տնտեսական միջոցների (ակտիվ) ն դրանց կազմավորման աղμյուրների (պասիվ) առանձին μաժինների գումարների μացարձակ ն հարաμերական համադրումների արդյունքներից: Տնտեսավարող սուμյեկտի համար հաշվարկվող ֆինանսատնտեսական μոլոր ցուցանիշները փոխկապակցված են, ն դրանցից յուրաքանչյուրը համարվում է ելակետային մեծություն հաջորդ ցուցանիշի հաշվարկման համար: Միաժամանակ, եթե այդ ցուցանիշներից որնէ մեկը համարվի արդյունքային ցուցանիշ, ապա մնացած ցուցանիշները կարող են հանդես գալ որպես ազդող գործոններ: Ասվածն ավելի պարզ պատկերացնելու համար՝ ներկայացնենք գծապատկերով (1.4.2): Գծապատկերում ազդող գործոնները μաժանվում են երկու հիմնական խմμի՝ ներքին ն արտաքին: Իրենց հերթին (տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեությունից կախված) ներքին գործոնները լինում են հիմնական

Բնական պայմաններ

Աշխատանքի առարկաներ

Արտադրության արտաքին պայմանների ազդեցություն

Աշխատանքի միջոցներ

Արտադրական

Սոցիալական պայմաններ

Աշխատանք (աշխատուժ)

Տնտեսավարող սու յեկտի գործունեությունից չկախված արտաքին գործոններ

Գծ. 1.4.2. Տնտեսավարող սու յեկտի տնտեսական գործունեության վերլուծության համար ազդող գործոնների համակարգը

Արտադրության կազմակերպատեխնիկական մակարդակ

պայ-

úժանդակ ն արտաարտադրական գործոններ

Արտաարտադրական

Ֆինանսատնտեսական մաններ (կապեր)

Մատակարարման ն վաճառահանման, կոլեկտիվի սոցիալական զարգացման, նապահպանման գործունեություն

Հիմնական

Կառուցվածքային տեղաշարժեր

Տնտեսական կարգապահության խախտումներ

Ոչ հիմնական

Տնտեսավարող սու յեկտի գործունեությունից կախված ներքին գործոններ

Գործոններ

ն ոչ հիմնական: Ներքին հիմնական են համարվում այն գործոնները, որոնք ընդգրկված են տնտեսավարող սուμյեկտի արտադրական (աշխատանքի միջոցներ, աշխատանքի առարկաներ, կենդանի ն առարկայացած աշխատանք) ն ոչ արտադրական (մատակարարման, վաճառահանման, կոլեկտիվի սոցիալական զարգացման, μնապահպանման գործունեության) ոլորտներում: Ներքին ոչ հիմնական գործոնները չնայած μնութագրում են արտադրական կոլեկտիվի աշխատանքը, μայց անմիջականորեն կապված չեն ուսումնասիրվող ցուցանիշների էության հետ: Այդ ցուցանիշների թվին են դասվում՝ արտադրանքի կազմում կառուցվածքային տեղաշարժերը, տնտեսական ն տեխնոլոգիական կարգապահությունների խախտումները: Արտաքին գործոնները կախված չեն տնտեսավարող սուμյեկտի արտադրական գործունեությունից, μայց քանակապես μնորոշում են արտադրության կազմակերպատեխնիկական մակարդակը՝ կապված արտադրական ու ֆինանսական ռեսուրսների օգտագործման աստիճանի հետ: Արտաքին գործոնները հիմնականում առնչվում են ֆինանսատնտեսական կապերի ն սոցիալական ու μնական պայմանների հետ, քանի որ այդ գործոններով է պայմանավորված տնտեսավարող սուμյեկտի կողմից իրականացվող արտաքին տնտեսական ու ֆինանսական կապերը, կոլեկտիվի սոցիալական զարգացման պլանավորումն ու կանխատեսումը: Տնտեսավարող սուμյեկտների տնտեսական գործունեության վերլուծության համար ազդող գործոնների համակարգումն ըստ առանձին խմμերի կայանում է նրանում, որ դրանց միջոցով հնարավորություն է տրվում μացահայտելու թաքնված ներքին պահուստները (ռեզերվները), որոնք հետագայում նպաստելու են արտադրության արդյունավետության μարձրացմանը: Դրանում հատկապես իր ուրույն տեղն է զμաղեցնում տնտեսամաթեմատիկական մոդելավորումը, որն իրականացվում է հաջորդական փուլերով՝ - առանձնացվում են առանձին կամ խումμ ազդող գործոններ, - ուսումնասիրվում ն գնահատվում են դրանցից յուրաքանչյուրի դրական կամ μացասական ազդեցության կողմերը՝ վիճակագրական մեթոդներով,

- կատարվում է ըստ արդյունքային ցուցանիշի գործոնային վերլուծություն՝ մաթեմատիկական ծրագրավորման կամ μազմագործոն-կոռելյացիոն մեթոդներով: Անհրաժեշտ է նշել, որ տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության ուղղվածությունից ն տնտեսական միջոցների կազմավորման աղμյուրների տեսանկյունից տարμերվում են արտաքին ն ներարտադրական պահուստները: Արտաքին պահուստները համապետական, ճյուղային ն տարածքային (մարզային, համայնքային) պահուստներն են: Այդպիսի օրինակ կարող են ծառայել դրանց կողմից տրամադրվող այն կապիտալ ներդրումները, որոնք, ներդրվելով տնտեսավարող սուμյեկտներում, կարող են ապահովել տնտեսական μարձր արդյունավետություն ն գիտատեխնիկական առաջընթացի արագ տեմպեր: Չնայած արտաքին պահուստների օգտագործման կարնորությանը, տնտեսավարող սուμյեկտների համար էլ ավելի մեծ նշանակություն ունեն ներարտադրական պահուստները՝ կապված արտադրական ն ֆինանսական ռեսուրսների հետ: Դրանց օգտագործումը կարող է իրականացվել երկու ուղիով՝ էքստենսիվ ն ինտենսիվ: էքստենսիվ ուղու դեպքում արտադրության գործընթացում ներառվում են լրացուցիչ արտադրական ն ֆինանսական ռեսուրսներ, ինտենսիվ ուղու դեպքում անհրաժեշտ է, որպեսզի եղած ռեսուրսներն օգտագործվեն նպատակային ու արդյունավետ, այսինքն՝ սպասվելիք ֆինանսական արդյունքներն ունենան ավելի արագ աճման տեմպեր, քան կատարվող ծախսերը: Ինտենսիվ զարգացման հիմնական նախապայմանը գիտատեխնիկական առաջընթացի ապահովումն է: Ասվածն ավելի պարզ պատկերացնելու համար՝ ներկայացնենք գծապատկերով (1.4.3): Յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուμյեկտ ինքն է որոշում, թե տվյալ իրավիճակում ինչ ճանապարհով ն ինչպես պետք է կարգավորի իր տնտեսական գործունեությունը: Դրան հասնելու համար կազմվում են կազմակերպատեխնիկական ն ֆինանսական միջոցառումների պլաններ՝ եղած կամ դրսից ներգրավվող ռեսուրսները արդյունավետ օգտագործելու նպատակով: Այսինքն՝ տնտեսավարող սուμյեկտը պետք է կարողանա կազմակերպել ֆինանսատնտեսական այնպիսի վերլուծական աշխատանքներ, որպեսզի կարճատն ժամանակահատվածում μարելավի իր ֆինանսական դրությունը:

Աշխատանքի հիմնական միջոցներ Աշխատանքի առարկաներ Աշխատանք

Աշխատանքի միջոցներ Աշխատանքի առարկաներ Աշխատանք

Ընթացիկ ակտիվների (պաշարների) պտույտի տնողություն

Աշխատանք

Աշխատանքի առարկաներ

Աշխատանքի միջոցներ

úգտագործվող ռեսուրսների քանակի ավելացում

Գծ. 1.4.3. Տնտեսավարող սու յեկտի արտադրության ինտենսիվ ն էքստենսիվ զարգացման գործոնների դասակարգումը

Ընթացիկ ակտիվների (ակտիվների) շրջանառելիության արագացում

Հիմնական արտադրական միջոցների շրջանառելիության արագացում ն վերարտադրության կատարելագործում

Հիմնական արտադրական միջոցներ

Ռեսուրսների օգտագործման ժամանակի ավելացում

Աշխատանք

Ռեսուրսների անարտադրողական օգտագործման վերացում

Կառավարման կազմակերպում

úգտագործվող ռեսուրսների որակական հատկանիշների կատարելագործում

¾քստենսիվ գործոններ

Աշխատանքի կազմակերպում

Արտադրության տեխնոլոգիան

úգտագործվող ռեսուրսների գործընթացի կատարելագործում

Ինտենսիվ գործոններ

Արտադրության զարգացման գործոններ

Գլուխ 2 Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրության ընդհանուր գնահատումը 2.1. Հաշվապահական հաշվեկշռի վերլուծությունը 2.1.1. Համախմμված հաշվապահական հաշվեկշռի ընդհանուր վերլուծությունը Բոլոր տեսակի տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական հաշվետվություններից հաշվապահական հաշվեկշիռն այն կարնորագույն ամփոփ փաստաթուղթն է, որը հնարավորություն է տալիս գնահատելու հաշվետու ժամանակաշրջանում դրանց ֆինանսատնտեսական գործունեությունը: Հաշվապահական հաշվեկշռի հանրագումարն է, որ արտահայտում է տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտի ենթակայության տակ գտնվող տնտեսական միջոցների ն դրանց կազմավորման աղμյուրների արժեքը: Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրությունը վերլուծելիս անհրաժեշտ է իրարից տարμերել երկու տեսակի հաշվապահական հաշվեկշիռ. 1. ոչ մաքուր (μրուտո) – հաշվապահական հաշվեկշիռ, որտեղ առանձին հոդվածներով արտահայտվում են հիմնական միջոցների, ոչ նյութական ակտիվների, արագամաշ առարկաների հաշվեկշռային, մաշվածության ն մնացորդային արժեքները, հաշվետու ն նախորդ ժամանակաշրջանների շահույթն ու վնասը, 2. մաքուր (նետտո) – հաշվապահական հաշվեկշիռ, որտեղ վերը նշված հոդվածներից միայն հաշվեկշռային արժեքներն են գրանցվում, ինչպես նան՝ հաշվետու ժամանակաշրջանի կուտակված (չμաշխված) շահույթը կամ վնասը, իսկ, օրինակ, մաշվածության գումարները արտացոլվում են այդ հաշվեկշռին կից ծանոթագրություններում: Հաշվապահական հաշվեկշիռների այս անվանումները1 դեռնս 20-րդ դարի սկզμներին առանձնացրել է գերմանացի տեսաμան-գիտնական է. Շմալենμախը, ապա ռուս նշանավոր տեսաμան-հաշվապահ Ն.Ա. Բլատովը: Նրանց կարծիքով, վերոհիշյալ հասկացություններն ունեն ոչ թե

«ՕâՅոåâ 8.8., ՈՅոքՕâ 8.8. «Յê ԿսոՅոü 6ՅոՅԻՇ. Խ., 1998, Շ. 184.

μացարձակ, այլ հարաμերական նշանակություն: Չնայած տարμեր երկրներում գործնականում դրանք երկուսն էլ օգտագործվում են հաշվեկշռի առկա հոդվածների էությունից կախված, μայց հարցն անընդհատ քննարկվել է, ն համապատասխան մասնագետներ եկել են այն հետնության, որ ամենաճիշտը մաքուր հաշվեկշռի օգտագործումն է: Հայաստանի Հանրապետությունում նս 1998 թվականից գործում է հաշվապահական հաշվառման չափանիշներին համապատասխան մաքուր հաշվեկշիռը1: Հատկապես այդ հաշվեկշռի հիման վրա է տնտեսավարող սուμյեկտի կողմից կազմվում համախմμված (խտացված) հաշվեկշիռ, որն իրականացվում է տնտեսական μովանդակությամμ միանման (համասեռ) հոդվածները միավորելով առանձին խմμերում: Այսինքն՝ դրանով կրճատվում է հաշվեկշռի հոդվածների թիվը, մեծանում է նրա հասկանալի լինելը, իսկ վերլուծությունը կատարվում է ավելի պարզ: Այսպիսի հաշվեկշիռը հնարավորություն է տալիս համեմատելի դարձնել հայրենական ն արտերկրների տնտեսավարող սուμյեկտների հաշվապահական հաշվեկշիռները: Տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական դրության ընդհանուր գնահատման համար անհրաժեշտ է նախ ուշադրություն դարձնել այդ համախմμված հաշվեկշռում ընդհանուր ձնով հանդես եկած այն հոդվածների վրա, որոնց ներսում ներառված են այնպիսի ենթահոդվածներ, որոնք իրենց էությամμ վճռորոշ են ֆինանսատնտեսական վիճակի μնորոշման համար: Այդպիսի հոդվածները պայմանականորեն կարելի է μաժանել երկու խմμի, որոնք՝ 1. μնորոշում են հաշվետու ժամանակաշրջանում տնտեսավարող սուμյեկտների անμավարար աշխատանքների հետնանքով առաջացած ֆինանսական վատթարագույն վիճակը, 2. μնորոշում են տնտեսավարող սուμյեկտի աշխատանքներում տեղ գտած որոշակի թերությունները կամ μացթողումները, որոնք կարելի է μացահայտել վերլուծական (անալիտիկ) հաշվառման տվյալներով: Առաջին խմμին վերագրվում են պատճառված վնասները, ժամանակին չմարված վարկերն ու փոխառությունները: Այսպես, վնասները, որոնք որոշվում են տնտեսավարող սուμյեկտների եկամուտների ն ծախսերի գումարների տարμերությամμ, իրենց արտացոլումն են գտնում

«ՀաշվապաÑական Ñաշվառման Ñամակարգի բարեփոËումների մասին» ՀՀ կառավարության թիվ 740 որոշում, 26 նոյեմբեր, 1998 թ. (ՀՀ գերատեսãական նորմատիվ ակտերի տեղեկագիր, N0 13, 1999, էջ 3):

«Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունում» (հավելված 2): Պարզելու համար՝ տնտեսավարող սուμյեկտը շահույթով է աշխատել, թե վնասով, կատարվում է մանրամասն վերլուծություն՝ հաշվապահական հաշվառման տվյալներով: Այսպես, ընթացիկ պարտավորություններում ընդգրկված «Առնտրական կրեդիտորական պարտքեր» հոդվածը ներառում է հաշվարկային փաստաթղթերով ժամանակին չվճարված մատակարարների պարտքը, որը վկայում է տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական ծանր վիճակում գտնվելու փաստը: Նման ձնով գնահատվում են նան ժամանակին չվճարված կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ μանկային վարկերն ու փոխառությունները, որոնք նույնպես μնորոշում են տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական ծանր վիճակը: Երկրորդ խմμին են վերաμերվում այն հոդվածները, որոնք անմիջականորեն արտահայտված են հաշվեկշռում, μայց հանդես են գալիս թաքնված (ոչ μացահայտ) տեսքով: Դրանց են վերագրվում, օրինակ, «Առնտրական դեμիտորական պարտքեր» հոդվածում տնտեսավարող սուμյեկտի արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) գծով կատարված հաշվարկները, որոնք կարող են արտահայտել ժամկետանց դեμիտորական պարտքերը (օրինակ, հաշվարկային փաստաթղթերով հանձնվել են աշխատանքներ ն μարձվել ապրանքներ, μայց դրանք դեռնս չեն ձնակերպվել սպասարկող μանկում, այսինքն՝ գանձում տեղի չի ունեցել, որի պատճառով էլ անցել է վճարման ժամկետը): Համախմμված հաշվապահական հաշվեկշիռը կարելի է կազմել տարμեր եղանակներով՝ ելնելով դրանում ներառված μաժինների առանձնահատկություններից: Ներկայացնենք դրանցից ամենատարածվածներից մեկը (աղյուսակ 2.1.1)՝ հիմք ընդունելով տնտեսավարող սուμյեկտի համար ըստ առանձին հոդվածների կազմված հաշվապահական հաշվեկշիռը (հավելված 1): Աղյուսակի տվյալներից պարզվում է, որ ուսումնասիրվող տնտեսավարող սուμյեկտը հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ ունեցել է 86 մլն 48 հազ. դրամ կուտակված (չμաշխված) շահույթ՝ նախորդ տարվա վերջի 20 մլն 130 հազ. դրամի փոխարեն: Այսինքն՝ հաշվետու տարում տնտեսավարող սուμյեկտը գտնվել է ֆինանսապես ավելի լավ վիճակում: Բացի այդ, հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ հաշվեկշռի 2-րդ μաժնի գործառնական ն այլ ընթացիկ դեμիտորական պարտքերը նա60

Աղյուսակ 2.1.1 Համախմμված հաշվապահական հաշվեկշիռ Հազ. դրամ Նախորդ Հաշվետու տարի տարի

Ակտիվ 1.ոչ ընթացիկ ակտիվներ

Նախորդ Հաշվետու տարի տարի

Պասիվ 3.սեփական տալ

կապի-

3.1.կանոնադրական կապիտալ

1.1.ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ

94572

117814

1.2.ոչ նյութական ակտիվներ

3.2.լրացուցիչ կապիտալ

10752

15508

3.3.վերագնահատումից տար երություններ

3.4.կուտակված շահույթ 3.5.պահուստներ

1.3.ոչ ընթացիկ ֆինանսական ակտիվներ 1.4.այլ ոչ ընթացիկ ակտիվներ

155000

155000

20130

86048 13178

177778

254426

45129

86049

3.6.կանխավճարներ շահա աժինների գծով

ընդամենը ըստ ին աժնի

106400

ընդամենը ըստ 3-րդ աժնի

135416

2.ընթացիկ ակտիվներ

4.ոչ ընթացիկ պարտավորություններ 26665

329758

4.1.ոչ ընթացիկ ֆինանսական պարտավորություններ

2.2.գործառնական ն այլ ընթացիկ դե ի- 203895 տորական պարտքեր

21154

4.2.այլ ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

2.1.պաշարներ

2.3.ընթացիկ ֆինանսական ներդրումներ 2.4.դրամական ջոցներ

մի-

2.5.այլ ընթացիկ ակտիվներ

ընդամենը ըստ րդ աժնի

235561

356082

ընդամենը ըստ 45129 4-րդ աժնի 5.ընթացիկ պարտավորություններ 5.1.ընթացիկ ֆինանսական պարտավորություններ 5.2.գործառնական ն այլ ընթացիկ կրեդիտորական պարտքեր

23316

24721

79162

101177

16576

25125

ընդամենը ըստ 5-րդ աժնի

119054

151023

հաշվեկշիռ (3Հ4Հ5)

341961

491498

5.3.այլ ընթացիկ տավորություններ

հաշվեկշիռ (1Հ2)

341961

491498

86049

պար-

խորդ տարվա նկատմամμ ունեցել են նվազման միտում 182741 հազ. դրամով (29154–203895): Դա տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտի համար դրական երնույթ է, քանի որ այդ գումարները, հիմնականում գտնվելով նրա տրամադրության տակ, ստեղծում են տնտեսական նոր արդյունքներ: Կարնոր է նան հաշվեկշռի ընդհանուր արժեքի համեմատությունը հաշվետու ժամանակաշրջանի (տարվա) վերջի ն սկզμի դրությամμ: Դրանով կարող ենք գաղափար կազմել տնտեսական միջոցների ն դրանց կազմավորման աղμյուրների ավելացման կամ նվազեցման մասին: Եթե տնտեսական միջոցներն ավելացել են, կնշանակի, որ տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտն արդեն ապահովված է արտադրական հզորություններով (հիմնական միջոցներ, տեղակայման սարքավորումներ, ոչ նյութական ակտիվներ ն այլ ոչ ընթացիկ ակտիվներ), ինչպես նան ընթացիկ ակտիվներով, ուստի դրանց համապատասխան էլ կավելանա սեփական կապիտալի մեծությունը: Այստեղից հետնում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտը տվյալ իրավիճակում տնտեսապես գնահատվում է դրականորեն: Հաշվեկշռի ակտիվի (ընդհանուր կապիտալի) արժեքի նվազումը, ընդհակառակը, տնտեսավարող սուμյեկտի համար μացասական արդյունք է համարվում, քանի որ նրա կողմից իրականացվող արտադրատնտեսական գործունեությունը կրճատվում է (ընկնում է արտադրված արտադրանքի նկատմամμ պահանջարկը, սահմանված չափով պակասում է արտադրական պաշարների քանակը՝ լիարժեք արտադրական գործունեություն իրականացնելու համար, ավելանում է կրեդիտորական պարտքերի գումարի չափը ն այլն): Նպատակահարմար է նան տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտի՝ հաշվետու ժամանակաշրջանում կազմած համախմμված հաշվեկշռի տվյալները համեմատել նախորդ մի քանի տարիների ն համանման այլ տնտեսավարող սուμյեկտների հաշվեկշիռների հետ: Դա կօգնի պարզել տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության դրական ն μացասական կողմերը, դրանից անել համապատասխան հետնություններ կամ եզրահանգումներ: Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրության դինամիկայի գնահատման համար անհրաժեշտ է համադրել հաշվեկշռի հանրագումարի փոփոխությունը տնտեսական գործունեության ֆինանսական արդյունքների (արտադրանքի, ապրանքների, աշխատանքների, ծառայությունների իրացումից զուտ հասույթը, համախառն շահույթը, իրացումից շահույթը, հիմնական գործունեությունից շահույթը, զուտ շա62

հույթը) փոփոխությունների հետ: Դրա համար հաշվարկենք հաշվեկշռի ընդհանուր արժեքի (կապիտալի) ն իրացումից զուտ հասույթի աճի գործակիցները: Հաշվեկշռի ընդհանուր արժեքի աճի (նվազման) գործակիցը՝ ԳՀԱԱ(Ն), որոշվում է հետնյալ μանաձնով՝ Հ − Հ0 Գ ՀԱԱ(Ն) = 1 , (2.1.1.1) Հ0 որտեղ՝ Հ1 ն Հ0 -ն՝ հաշվետու ն նախորդ ժամանակաշրջաններում հաշվեկշռի ընդհանուր արժեքի միջին մեծություններն են, որոնք ուսումնասիրվող տնտեսության համար համապատասխանաμար կազմել են 416730 ն 319055 հազ. դրամ: Տեղադրելով այդ տվյալները (2.1.1.1) μանաձնի մեջ կստանանք՝ 416730 − 319055 = 0,306 կամ 30,6 9:

Գ ՀԱԱ(Ն) =

319055 Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթի աճի (նվազման) գործակիցը՝ ԳԻԶՀԱ(Ն), որոշվում է հետնյալ μանաձնով՝ (ԻԶՀ)1 − (ԻԶՀ) 0 , (2.1.1.2)

Գ ԻԶՀԱ (Ն ) =

(ԻԶՀ) 0 որտեղ՝ (ԻԶՀ)1 ն (ԻԶՀ)0-ն՝ հաշվետու ն նախորդ ժամանակաշրջաններում իրացումից զուտ հասույթի գումարներն են: «Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունից» (հավելված 2) տեղադրելով տվյալները, կստանանք՝ 794709 − 517481

Գ ԻԶՀԱ (Ն) =

= 0,536 կամ 53,69: 517481 Հաշվարկներից պարզվում է, որ նախորդ տարվա համեմատ հաշվետու տարում հաշվեկշռի ընդհանուր արժեքը 239-ով ավելի արագ է աճել, քան իրացումից զուտ հասույթը (53,6 – 30,6): Նման ձնով կարող ենք հաշվարկել նան համախառն շահույթի, իրացումից շահույթի ն զուտ շահույթի աճի (նվազման) գործակիցներն ու համեմատել հաշվեկշռի ընդհանուր արժեքի աճի (նվազման) գործակցի հետ: Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրության գնահատման վերլուծության փորձը ցույց է տալիս, որ եթե իրացումից զուտ հասույթի (իրացումից շահույթի, համախառն շահույթի, հիմնական գործունեութ63

յան շահույթի, զուտ շահույթի) աճի տեմպերը հաշվեկշռի ընդհանուր արժեքի համեմատ ավելի դանդաղ են ընթանում (ինչպես μերված օրինակի դեպքում է), նշանակում է տնտեսավարող սուμյեկտի տրամադրության տակ գտնվող տնտեսական միջոցներն արդյունավետ չեն օգտագործվում: Հակառակ դեպքում, կնշանակի, որ այդ միջոցներն արդյունավետ են օգտագործվում, ն որ այդ տնտեսական միջոցի մեկ միավորին ավելի շատ իրացումից զուտ հասույթ (շահույթ) է ընկնում: Քանի որ հաշվեկշռի ընդհանուր արժեքը դրանում ներառված տարμեր հոդվածներին համապատասխանող արժեքների արդյունք է, ուստի կարնոր է այդ համախմμված հաշվեկշիռը վերլուծել ըստ առանձին հոդվածների: Դա իրականացվում է հորիզոնական (ըստ դինամիկայի) ն ուղղահայաց (ըստ կառուցվածքի) վերլուծությունների օգնությամμ:

2.1.2. Հաշվապահական հաշվեկշռի հորիզոնական ն ուղղահայաց վերլուծությունները Ինչպես ասվեց, տնտեսավարող սուμյեկտների տրամադրության տակ գտնվող տնտեսական միջոցների ն դրանց կազմավորման աղμյուրների դինամիկայի հաշվարկն ու վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս կատարելու ամենաընդհանուր հետնություններ դրանց ֆինանսատնտեսական դրության մասին: Դրա համար կազմվում են հատուկ աղյուսակներ, որոնց հիման վրա կատարվում են հաշվեկշռի հորիզոնական ն ուղղահայաց վերլուծություններ1: Այսպես, հորիզոնական վերլուծությունն իրականացվում է մեկ կամ մի քանի աղյուսակներ կազմելով, որոնցում μացարձակ հաշվեկշռային ցուցանիշները լրացվում են հարաμերական աճման (նվազման) տեմպերով: Սովորաμար հորիզոնական վերլուծությունը կատարվում է μազիսային եղանակով, այսինքն՝ նախորդ տարիներից (եռամսյակներից) առաջինը վերցվում է որպես μազիս (հիմք), որի նկատմամμ էլ ըստ հաշվեկշռի առանձին տողերի կատարվում են հարաμերական մեծության հաշվարկներ: Այս մեթոդով հաշվարկները հնարավորություն են տալիս ոչ միայն վերլուծել առանձին հաշվեկշռային հոդվածների փոփոխությունները, այլ նան մեկնաμանել ն կանխատեսել դրանց նշանակությունը: Օգտագործելով հավելված 1-ում եղած տվյալները, հաշվեկշռի հորիզոնական վերլուծության համար կազմենք աղյուսակ (2.1.2.1):

ԽՅքêՅքüÿԻ Ý.Ճ., ՐåքՅՇսԽåԻêՕ Ր.Ո. ՓսԻՅԻՇՕâԵé ՅԻՅոսՅ. Խ., 1997, Շ.74.

Աղյուսակ 2.1.2.1 Հաշվեկշռի հորիզոնական վերլուծությունը Նախորդ տարի

Ցուցանիշների անվանումը

Հաշվետու տարի

հազ. դրամ

հազ. դրամ

94572 10752

100,0 100,0 100,0 100,0

117814 15508

124,6 123,7 144,2 200.0

106400

100,0

135416

127,3

Ակտիվ 1. ոչ ընթացիկ ակտիվներ 1.1. ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ 1.2. ոչ նյութական ակտիվներ 1.3. ոչ նյութական ֆինանսական ակտիվներ 1.4. այլ ոչ ընթացիկ ակտիվներ

ընդամենը ըստ 1-ին μաժնի 2. ընթացիկ ակտիվներ 2.1. պաշարներ 2.2. գործառնական ն այլ ընթացիկ դեμիտորական պարտքեր 2.3. ընթացիկ ֆինանսական ներդրումներ 2.4. դրամական միջոցներ 2.5. այլ ընթացիկ ակտիվներ

26665

100,0

329758

212,4

203895

100,0

21154

10,4

100,0 100,0

63,0 213,0

ընդամենը ըստ 2-րդ μաժնի հաշվեկշիռ Պասիվ 3. սեփական կապիտալ

235561 341961

100,0 100,0

356082 491498

151,2 143,7

3.1. կանոնադրական կապիտալ 3.2. լրացուցիչ կապիտալ 3.3. վերագնահատումից տարμերություններ 3.4. կուտակված շահույթ 3.5. կանխավճարներ շահաμաժինների գծով 3.6. պահուստներ

155000 20130

100,0 -

155000 86048

100,0

100,0

13178

497,7

ընդամենը ըստ 3-րդ μաժնի 4.ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

177778

100,0

254426

143,1

45129

100,0

86049

190,7

4.1. ոչ ընթացիկ ֆինանսական պարտավորություններ 4.2. այլ ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

ընդամենը ըստ 4-րդ μաժնի 5. ընթացիկ պարտավորություններ 5.1. ընթացիկ ֆինանսական պարտավորություններ 5.2. գործառնական ն այլ ընթացիկ կրեդիտորական պարտքեր 5.3. այլ ընթացիկ պարտավորություններ

ընդամենը ըստ 5-րդ μաժնի հաշվեկշիռ

100,0

-

427,5

-

45129

100,0

86049

190,7

23316

100,0

24721

106,0

79162

100,0

101177

127,8

16576

100,0

25125

151,6

119054 341961

100,0 100,0

151023 491498

126,9 143,7

Աղյուսակի տվյալներից պարզ երնում է, որ հաշվեկշռի ընդհանուր արժեքը նախորդ տարվա նկատմամμ կազմել է 143,79 կամ ավելացել

է 43,79-ով, ն հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ կազմել է 491498 հազ. դրամ: Չնայած հաշվեկշռի ակտիվի ն պասիվի հանրագումարներն իրար հավասար են, այնուամենայնիվ, ըստ μաժինների աճման (նվազման) միտումն ունեցել է հետնյալ պատկերը. 1-ին μաժնի (ոչ ընթացիկ ակտիվներ) ավելացումը տեղի է ունեցել 27,39-ի չափով (127,3 – 100,0), իսկ միայն ոչ նյութական ֆինանսական ակտիվների գծով՝ 44,29-ով, այսինքն՝ ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցներն ավելացել ն կազմել են 15508 հազ. դրամ՝ նախորդ տարվա 10752 հազ. դրամի փոխարեն: Այդ նույն μաժնում ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվները (հիմնական միջոցները) ն ոչ նյութական ակտիվները նույնպես ունեցել են աճման միտում՝ հաապատասխանաμար 24,69-ով (124,6 – 100,0) ն 23,79-ով (123,7 – 100,0): 2-րդ μաժնի (ընթացիկ ակտիվներ) գծով նախորդ տարվա նկատմամμ նույնպես տեղի է ունեցել ավելացում՝ 51,29-ով (151,2 – 100,0): Դա հիմնականում կատարվել է գործառնական ն այլ ընթացիկ դեμիտորական պարտքերի (առնտրական դեμիտորական պարտքեր, տրված ընթացիկ կանխավճարներ, ընթացիկ դեμիտորական պարտք μյուջեի գծով ն այլն) գծով՝ 10,49-ով (110,4 – 100,0), ն պաշարների գծով՝ 12,4 անգամ: 3-րդ μաժինը, որը համարվում է պասիվի ամենակարնոր մասը, ավելացել է 43,19-ով (143,1 – 100,0): Դա հիմնականում տեղի է ունեցել կուտակված շահույթի (չμաշխված շահույթ) հաշվին՝ 327,59-ով (427,5 – 100,0), կամ այն μացարձակ արժեքով կազմել է 86048 հազ. դրամ՝ նա- խորդ տարվա 20130 հազ. դրամի փոխարեն: Եթե չμաշխված շահույթից շահաμաժիններ վճարվեին կամ արտադրության զարգացման ուղղությամμ օգտագործվեին, ապա, հասկանալի է, որ հաշվետու տարվա չμաշխված շահույթի գումարի չափը կնվազեր: 4-րդ μաժնի (ոչ ընթացիկ պարտավորություններ) գծով ավելացումը տեղի է ունեցել 90,79-ի չափով (190,7 – 100,0), այսինքն՝ երկարաժամկետ μանկային վարկերը, փոխառությունները ն ֆինանսական վարձակալության գծով երկարաժամկետ պարտավորությունները կազմել են 86049 հազ. դրամ՝ նախորդ տարվա 45129 հազ. դրամի փոխարեն: Սա դրական երնույթ չէ. ավելացումը արդյունավետ է այն դեպքում, երμ դրանք օգտագործվեն խիստ նպատակային ձնով: Վերջին՝ 5-րդ μաժնի (ընթացիկ պարտավորություններ) գծով ավելացումը կազմել է 26,99 (126,9 – 100,0): Դա հիմնականում տեղի է ունե66

ցել ընթացիկ ֆինանսական պարտավորությունների (կարճաժամկետ μանկային վարկեր, փոխառություններ ն այդ վարկերի, փոխառությունների կարճաժամկետ մաս ն այլն) գծով՝ 6,09-ով (106,0 – 100,0): Տնտեսագիտական մեկնաμանությունը նույնն է, ինչ ոչ ընթացիկ պարտավորությունների դեպքում էր: Այս μաժնում գործառնական ն այլ ընթացիկ կրեդիտորական պարտքերի (առնտրական կրեդիտորական պարտքեր, ստացված ընթացիկ կանխավճարներ, կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք μյուջեին, պարտավորություններ աշխատավարձի, սոցիալական ապահովագրության գծով ն այլն) գծով նույնպես տեղի է ունեցել ավելացում՝ 27,89-ով (127,8 – 100,0), որը դրական երնույթ չէ: Հորիզոնական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս իրականացնելու գալիք ժամանակաշրջանների համար կանխատեսումներ: Հորիզոնական վերլուծությունից μացի, տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրության գնահատման համար, ինչպես ասվեց, մեծ նշանակություն ունի նան հաշվեկշռի ակտիվի ն պասիվի ուղղահայաց (կառուցվածքային) վերլուծությունը: Ուղղահայաց վերլուծության նպատակն է հաշվարկել հաշվեկշռի հանրագումարի նկատմամμ առանձին հոդվածների տեսակարար կշիռը (հարաμերակցությունը)՝ տոկոսներով արտահայտված: Այս վերլուծության ընթացքում հատկապես կարնոր նշանակություն ունի պարզել, թե յուրաքանչյուր μաժին քանի տոկոսով է ներառված հաշվեկշռի հանրագումարում: Եթե վերլուծության ընթացքում պարզվում է, որ հաշվետու ժամանակաշրջանում ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների) տեսակարար կշիռներն ավելանում են նախորդ ժամանակաշրջանի համեմատությամμ, ապա կարելի է հանգել հետնյալ եզրահանգումներին՝ - եթե այդ ավելացմանը համընթաց մեծացել է նան իրացումից ստացվող զուտ հասույթի չափը, ապա կնշանակի, որ դրանք կնպաստեն ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության արագացմանը, որով էլ կμարելավվի տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական դրությունը, - եթե ընթացիկ ակտիվների իրացվելիության գործակիցն (ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ պարտավորությունների հարաμերակցությունը) ընդունում է սահմանված նորմայից մեծ արժեք ( 3 ից), կնշանակի, որ այդ տնտեսավարող սուμյեկտն իր ենթակայության տակ ունի արտադրական ն շրջանառության ոլորտին չմասնակցող ազատ սեփական ընթացիկ ակտիվներ (պաշարներ պահեստում, դրամական միջոց67

ներ դրամարկղում ն μանկային հաշիվներում, այլ կազմակերպություններից ստացվող դեμիտորական պարտքեր), որոնք եկամուտ չեն μերում, Աղյուսակ 2.1.2.2 Հաշվեկշռի ուղղահայաց վերլուծությունը Նախորդ տարի

Հաշվետու տարի

Շեղումը (Հ,-)

1.1.ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ 1.2.ոչ նյութական ակտիվներ 1.3.ոչ ընթացիկ ֆինանսական ակտիվներ 1.4.այլ ոչ ընթացիկ ակտիվներ

27,6 0,02 3,1 0,3

24,0 0,02 3,2 0,4

-3,7 0,0 0,1 0,1

ընդամենը ըստ 1-ին μաժնի 2. ընթացիկ ակտիվներ

31,1

27,6

-3,5

7,8

67,1

59,3

59,6

4,3

-55,3

1,4 0,1

0,6 0,4

-0,8 0,3

68,9 100,0

72,4 100,0

3,5 -

3.1.կանոնադրական կապիտալ 3.2.լրացուցիչ կապիտալ 3.3.վերագնահատումից տարμերություններ 3.4.կուտակված շահույթ 3.5.կանխավճարներ շահաμաժինների գծով 3.6.պահուստներ

45,3 5,9 0,8

31,6 17,5

-13,7

2,7

1,9

ընդամենը ըստ 3-րդ μաժնի 4. ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

52,0

51,8

-0,8

13,2

17,5

4,3

-

-

13,2

17,5

4,3

6,8

5,0

-1,8

23,2

20,6

-2,6

4,8

5,1

0,3

34,8 100,0

30,7 100,0

-4,1 -

Ցուցանիշների անվանումը Ակտիվ 1.ոչ ընթացիկ ակտիվներ

2.1.պաշարներ 2.2.գործառնական ն այլ ընթացիկ դեμիտորական պարտքեր 2.3.ընթացիկ ֆինանսական ներդրումներ 2.4.դրամական միջոցներ 2.5.այլ ընթացիկ ակտիվներ

ընդամենը ըստ 2-րդ μաժնի հաշվեկշիռ Պասիվ 3. սեփական կապիտալ

4.1.ոչ ընթացիկ ֆինանսական պարտավորություններ 4.2.այլ ոչ ընթացիկ պարտավորություններ

ընդամենը ըստ 4-րդ μաժնի 5. ընթացիկ պարտավորություններ 5.1.ընթացիկ ֆինանսական պարտավորություններ 5.2.գործառնական ն այլ ընթացիկ կրեդիտորական պարտքեր 5.3.այլ ընթացիկ պարտավորություններ

ընդամենը ըստ 5-րդ μաժնի հաշվեկշիռ

11,6

- ընթացիկ ակտիվների ավելացումը կμերի արտադրական μազայի աստիճանաμար քայքայման, որն իր հերթին կնպաստի ֆինանսական դրության վատթարացմանը: Հաշվեկշռի ուղղահայաց վերլուծության համար կազմենք աղյուսակ (2.1.2.2): Աղյուսակի տվյալներից պարզվում է, որ ակտիվի հանրագումարում հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ ոչ ընթացիկ ակտիվների տեսակարար կշիռը կազմել է 27,69 ն հաշվետու տարվա վերջի նկատմամμ նվազել 3,59-ով: Այդ ոչ ընթացիկ ակտիվներում ամենամեծ տեսակարար կշիռն էլ ըստ տարիների μաժին է ընկնում ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ համարվող հիմնական միջոցներին, որոնք համապատասխանաμար կազմել են 27,79 ն 24,09: Ընթացիկ ակտիվների տեսակարար կշիռն ըստ տարիների կազմել է 68,99 ն 72,49, այսինքն՝ ավելացել է 3,59-ով: Այդ տեսակարար կշռում ամենամեծ μաժինն ընկնում է պաշարներին, որը հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ կազմել է 67,19, ն գործառնական ու այլ ընթացիկ դեμիտորական պարտքերին, որը նախորդ տարվա վերջի դրությամμ կազմել է 59,69: Հաշվեկշռի պասիվի հանրագումարում ամենամեծ տեսակարար կշիռն ըստ տարիների μաժին է ընկել սեփական կապիտալին՝ համապատասխանաμար կազմելով 52,09 ն 51,89: Չնայած նախորդ տարվա համեմատությամμ այն պակասել է 0,89-ով, μայց, այնուհանդերձ, տնտեսավարող սուμյեկտը դեռնս համարվում է ֆինանսապես μավարար չափով կայուն, քանի որ այդ տեսակարար կշիռը համապատասխանում է համաշխարհային նորմային, որը պակաս չպետք է լինի 50 – 609-ից: Սեփական կապիտալի տեսակարար կշռի նվազեցումը արդյունք է ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ պարտավորությունների μաժնի ավելացման, այսինքն՝ տեղի է ունեցել վարկերի ու փոխառությունների գծով կրեդիտորական պարտքերի մեծացում: Եթե ընդհանրացնելու լինենք, անհրաժեշտ է նշել, որ հորիզոնական ն ուղղահայաց վերլուծությունները իրար լրացնում են, ն դրանց հիման վրա հնարավոր է կատարել հաշվեկշռի համեմատական վերլուծություն, որն էլ ավելի հստակ պատկերացում կտա տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական դրության մասին:

2.1.3. Հաշվապահական հաշվեկշռի համեմատական վերլուծությունը Տնտեսավարող սուμյեկտների հաշվեկշռի համեմատական վերլուծություն կատարելիս հարկ է ներկայացնել հաշվապահական հաշվեկշռի ակտիվի ն պասիվի հիմնական μաժինները: Այս վերլուծությունը μնութագրում է ինչպես առանձին μաժինների կառուցվածքը, այնպես էլ յուրաքանչյուր ամփոփ ցուցանիշի դինամիկ փոփոխությունները՝ μացարձակ ն հարաμերական առումով1: Համեմատական վերլուծություն կատարելիս հիմք են ընդունվում նան հորիզոնական ն ուղղահայաց վերլուծությունների հաշվարկները: Հաշվեկշիռի համեմատական վերլուծությունը ներկայացնենք աղյուսակի (2.1.3.1) տեսքով: Աղյուսակում ներառված ցուցանիշները կարելի է μաժանել 4 խմμի՝ 1. հաշվեկշռի μացարձակ փոփոխության ցուցանիշներ (ս. 6), 2. հաշվեկշռի կառուցվածքային փոփոխության ցուցանիշներ (ս. 7), 3. հաշվեկշռի դինամիկայի փոփոխության ցուցանիշներ (ս. 8), 4. հաշվեկշռի դինամիկայի կառուցվածքային փոփոխության ցուցանիշներ (ս. 9): Հաշվեկշռի μացարձակ փոփոխության ցուցանիշներն արդյունք են հաշվետու ն նախորդ ժամանակաշրջանների առանձին μաժինների (հոդվածների) գումարների տարμերության: Օրինակ, դեμիտորական պարտքերի գծով այն հավասար է 180781 հազ. դրամի (23277–204058), այսինքն՝ տեղի է ունեցել նվազեցում, որը ցանկալի է տնտեսավարող սուμյեկտի համար: Դրան կից պաշարների գծով տեղի է ունեցել ավելացում 303093 հազ. դրամով, որը μացասական երնույթ է: Հաշվեկշռի կառուցվածքային փոփոխության ցուցանիշները որոշվում են հաշվետու ն նախորդ ժամանակաշրջանների համար արդեն հաշվարկված տեսակարար կշիռների տարμերությամμ: Օրինակ, ոչ ընթացիկ պարտավորությունների μաժինը պասիվում հաշվետու տարում նախորդ տարվա համեմատությամμ ավելացել է 4,39-ով (17,5 – 13,2): Այս ավելացումը դրական է, եթե ներգրավված երկարաժամկետ վարկերն ու փոխառությունները տնտեսավարող սուμյեկտն օգտագործում է նպատակային: Կամ՝ սեփական կապիտալի μաժինը պակասել է 0,29ով (51,8 – 52,0), այսինքն՝ նախորդ տարվա համեմատությամμ ֆինանսական դրությունը μարվոք չէ:

3սԽսԻ Ւ.Է. ՕւåԻêՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ ՇՕՇոՕÿԻսÿ ՇåոüՇêՕ2ՕՅÿéՇոâåԻԻԵ2 ոքåոոքսÿոսé. Խ., 1999, Շ. 19.

254426 237072 86049 151023 491498

177778 164183 45129 119054 341961

Պասիվ 1. սեփական կապիտալ 2. պարտավորություններ, այդ թվում՝ ոչ ընթացիկ պարտավորություններ ընթացիկ պարտավորություններ (կրեդիտորական պարտքեր) հաշվեկշիռ

135416 356082 329758 23277 491498

106400 235561 26665 204058 341961

1. ոչ ընթացիկ ակտիվներ 2. ընթացիկ ակտիվներ, այդ թվում՝ պաշարներ դե իտորական պարտքեր դրամական միջոցներ հաշվեկշիռ

Ակտիվ

Ցուցանիշների անվանումը

Բացարձակ մեծությունը (հազ. դրամ) նահաշխորդ վետու տարի տարի

100,0

52,0 48,0 13,2 34,8

31,1 68,9 7,8 59,7 1,4 100,0

նախորդ տարի

100,0

51,8 48,2 17,5 30,7

27,6 72,4 67,1 4,7 0,6 100,0

հաշվետու տարի

Տեսակարար կշիռը (0)

149537

76648 72889 40920 31969

29016 120521 303093 -180781 149537

6(ս3-ս2)

ացարձակ մեծությունով

Հաշվեկշռի համեմատական վերլուծությունը

0,0

-0,2 0,2 4,3 -4,1

-3,5 3,5 59,3 -55,0 -0,8 0,0

7(ս5-ս4)

տեսակարար կշիռներով (0)

43,7

43,1 44,4 90,7 26,9

27,3 51,2 1136,7 -88,6 -37,0 43,7

8(ս6 : ս2)

նախորդ տարվա նկատմամ (0)

Փոփոխությունը

100,0

51,3 48,7 27,4 21,3

19,4 80,6 202,7 -120,9 -1,2 100,0

հաշվեկըշռի հանրագումարի նկատմամ (0) 9(ս6:∑ս6)

Հազ. դրամ

Աղյուսակ 2.1.3.1

Հաշվեկշռի դինամիկայի փոփոխության ցուցանիշները որոշելիս օգտվում ենք վիճակագրության ընդհանուր տեսությունից հայտնի հավելաճի տեմպի μանաձնից: Օրինակ, ոչ ընթացիկ ակտիվների գծով այն հավասար է 27,39 (29016 106400 · 100%) ն ցույց է տալիս, որ հաշվետու տարում նախորդ տարվա համեմատությամμ տեղի է ունեցել ավելացում: Չնայած տեսակարար կշռով սեփական կապիտալը նախորդ տարվա համեմատությամμ նվազել է 0,29-ով, μայց, այնուհանդերձ, հավելաճի տեմպը կազմել է 43,19, իսկ դրան կից էլ ավելի արագ տեմպերով ավելացել են ինչպես ոչ ընթացիկ պարտավորությունները՝ 44,49-ով, այնպես էլ ընթացիկ պարտավորությունները՝ 90,79-ով: Այստեղից հետնում է, որ ֆինանսապես խիստ μարվոք վիճակում կգտնվի այն տնտեսավարող սուμյեկտը, որի սեփական կապիտալն ավելի արագ է աճում, քան պարտավորությունները: Հաշվեկշռի դինամիկայի կառուցվածքային փոփոխության ցուցանիշները μնութագրում են հաշվետու ու նախորդ տարիների առանձին μաժինների (հոդվածների) գծով հաշվարկված μացարձակ փոփոխությունների (սյունակ 6) ն դրանց հանրագումարի միջն եղած հարաμերակցությունը: Օրինակ, ընթացիկ ակտիվների համար այն հավասար է 80,69-ի (120521 149537 · 100%), այսինքն՝ տվյալ դեպքում տնտեսական միջոցների (ակտիվի) կազմում տեղի է ունեցել պաշարների ավելացում, որը հետագայում, տնտեսավարող սուμյեկտի ոչ ճիշտ տնտեսական քաղաքականություն վարելու դեպքում, նրան կμերի անկայունության: Միաժամանակ պարզվում է, որ սեփական կապիտալը հաշվեկշռի հանրագումարի μացարձակ փոփոխությունում ավելի μարձր տեսակարար կշիռ ունի՝ 51,39, քան ունեն ոչ ընթացիկ պարտավորությունները՝ 27,49 ն կրեդիտորական պարտքերը՝ 21,39: Հարկ է նշել, որ վերջինիս ավելացումը տնտեսավարող սուμյեկտին ձեռնտու չէ:

2.2. Ընթացիկ ակտիվների էությունը, դրանց պահանջի ն օգտագործման արդյունավետության հաշվարկման մեթոդիկան 2.2.1. Տնտեսավարող սուμյեկտների ընթացիկ ակտիվները ն դրանց հատկանիշները Ընթացիկ ակտիվները (շրջանառու միջոցները կամ շրջանառու կապիտալը) տնտեսավարող սուμյեկտների ենթակայության տակ գտնվող ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) մի մասն են, որոնք ապահովում են արտադրության ու շրջանառության ոլորտի անընդհատ գործունեությունը: Ընթացիկ ակտիվները հաշվառման, պլանավորման ն ֆինանսատնտեսական վերլուծության գծով կարող ենք ստորաμաժանել ըստ հետնյալ հատկանիշների. 1. հաշվեկշռում ներառման առումով լինում են՝ ա) նյութական ընթացիկ ակտիվներ՝ պաշարների տեսքով, այդ թվում՝ նյութերը, աճեցվող ն μտվող կենդանիները, արագամաշ առարկաները, անավարտ արտադրությունը, պատրաստի արտադրանքը ն ապրանքները, μ) դեμիտորական պարտքեր, այդ թվում՝ առնտրական դեμիտորական պարտքերը, տրված ընթացիկ կանխավճարները, ընթացիկ դեμիտորական պարտքերը μյուջեի գծով, ընթացիկ ակտիվները հետաձգված հարկերի գծով ն այլ ընթացիկ ակտիվները, գ) դրամական միջոցներ, այդ թվում՝ դրամական միջոցները դրամարկղում ն μանկային հաշիվներում, ֆինանսական ընթացիկ ներդրումները ն դրամական միջոցների համարժեքները: 2. Արտադրության գործընթացին մասնակցության աստիճանի լինում են՝ ա) ընթացիկ (շրջանառու) արտադրական միջոցներ, այդ թվում՝ նյութեր (հումք, վառելիք, պահեստամասեր, սերմեր, կերեր ն այլ նյութեր), աճեցվող ն μտվող կենդանիներ, արագամաշ առարկաներ, անավարտ արտադրություն, սեփական արտադրության կիսաֆաμրիկատներ ն այլ ընթացիկ ակտիվների մի մաս, μ) շրջանառության միջոցներ, այդ թվում՝ պատրաստի արտադրանք, ապրանքներ, դրամական միջոցներ ու դեμիտորական պարտքեր:

3. Պլանավորման, կառավարման ն վերահսկման գործընթացի հետ կապված լինում են՝ ա) նորմավորվող՝ արտադրական պաշարներ, սեփական արտադրության կիսաֆաμրիկատներ ն պատրաստի արտադրանքի այն չիրացված մասը, որը գտնվում է պահեստում, μ) չնորմավորվող, այդ թվում՝ դրամական միջոցներ, դեμիտորական պարտքեր ն այլն: 4. Կազմավորման աղμյուրների μնույթից կախված լինում են՝ ա) սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվներ, որոնք արդյունք են հաշվեկշռում ներառված հետնյալ μաժինների գումարների՝ Պ(|||) Հ Պ(|Մ) – Ա(|) կամ սեփական կապիտալ Հ ոչ ընթացիկ պարտավորություններ – ոչ ընթացիկ ակտիվներ, μ) փոխառու ընթացիկ ակտիվներ, որոնք ձնավորվում են μանկային վարկերի, փոխառությունների, ինչպես նան կրեդիտորական պարտքերի հաշվին: 5. Իրացվելիությունից կախված լինում են՝ - μացարձակ իրացվելի, - արագ իրացվելի, - դանդաղ իրացվելի ընթացիկ ակտիվներ: 6. Ներդրվող կապիտալի ռիսկի աստիճանից կախված լինում են՝ ա) նվազագույն ռիսկով ներդրվող ընթացիկ ակտիվներ՝ դրամական միջոցները ն ընթացիկ ֆինանսական ներդրումները, μ) փոքր ռիսկով ներդրվող ընթացիկ ակտիվներ՝ արտադրական պաշարները (առանց չօգտագործված մասի), դեμիտորական պարտքերը (առանց կասկածելի պարտքերի), պատրաստի արտադրանքը ն ապրանքների մնացորդները (առանց չիրացված մասի), գ) միջին ռիսկով ներդրվող ընթացիկ ակտիվներ՝ արագամաշ առարկաները, անավարտ արտադրությունը ն գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերը, դ) μարձր ռիսկով ներդրվող ընթացիկ ակտիվներ՝ կասկածելի դեμիտորական պարտքերը, չօգտագործված արտադրական պաշարները, չիրացված պատրաստի արտադրանքն ու ապրանքները: 7. Նյութաառարկայական μնույթից կախված հանդես են գալիս՝ - աշխատանքի առարկաների, - պատրաստի արտադրանքի, - ապրանքների,

- դրամական միջոցների, - դեμիտորական պարտքերի տեսքով: Տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական դրությունն անմիջական կախվածության մեջ է գտնվում այն μանից, թե ինչ արագությամμ են ընթացիկ ակտիվները ներդրվում արտադրությունում ն շրջանառության ոլորտում, իսկ վերջնական արդյունքում՝ պատրաստի արտադրանքն ու ապրանքները իրացման հետնանքով վերածվում դրամական միջոցների: Ընթացիկ ակտիվների շրջապտույտում գտնվելու տնողության վրա ազդում են արտաքին ն ներքին գործոններ: Արտաքին ազդող գործոնների թվին են դասվում՝ տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության ոլորտը, նրա ճյուղային պատկանելիությունը, գործունեության ծավալները, տվյալ երկրի տնտեսական իրավիճակը ն այլն: Ներքին ազդող գործոններից են՝ տնտեսավարող սուμյեկտի գնային քաղաքականությունը, տնտեսական միջոցների (ակտիվների) կառուցվածքը, պաշարների գնահատման մեթոդիկան ն այլն: Նշված գործոններից հատկապես առանձնահատուկ տեղն ունեն ներ- քին ազդող գործոնները, որոնց միջոցով գնահատվում ն հաշվարկվում են ընթացիկ ակտիվների գծով նորմատիվները, ինչպես նան այդ ակտիվների օգտագործման ցուցանիշների համակարգը: Իր էությամμ վերարտադրական գործունեությունում ընթացիկ ակտիվների դրամական ձնը կատարում է առանձնահատուկ դեր ն դա դրսնորվում է նրանում, որ ի տարμերություն մյուս ֆունկցիոնալ ձների, միայն դրամական ձնով են ապահովվում փոխհարաμերությունները միմյանց միջն, ինչպես նան μյուջեի, սոցիալական մարմինների, վարկային համակարգի աշխատողների ն այլ կազմակերպությունների հետ: Հենց դրամական ձնում գտնվող ակտիվներով է կատարվում միջոցների հետագա μաշխումն ու վերաμաշխումը նան ներտնտեսական կարիքների կուտակման ու սպառման պահանջների μավարարման նպատակով: Անհրաժեշտ է նշել, որ չնայած ազատ դրամական միջոցների μաժինն ընդհանրապես ընդհանուր ընթացիկ ակտիվներոմ կազմում է 5 – 69, սակայն ներկա, լրիվ չձնավորված ու կանոնակարգված շուկայական հարաμերությունների պայմանններում ավելացել է դրանց ծավալն ու մեծացել է դերը` հատկապես միջտնտեսական փոխհարաμերությունների իրականացման գործում: Տնտեսավարող սուμյեկտների ազատ դրամական միջոցների առաջացման պատճառμերը կապված են ընթացիկ ակտիվների շրջապտույտի առանձնահատկությունների հետ` հատկա75

պես կարնոր գործոն է միջոցների ստացման ն դրանց ծախսման ժամկետների միմյանց չհամապատասխանելը: Արտադրական գործունեություն իրականացնող կազմակերպություններում ընթացիկ ակտիվները դրսնորվում են որոշակի կազմով ու կառուցվածքով ն որոնք ընդհանուր տեսքով ցույց են տրվում հաշվային պլանում, ինչպես նան հաշվապահական հաշվեկշռում: Դրա համար տվյալ կազմակերպության արտադրատնտեսական ծրագրի անխափան կատարման համար կարնոր է ոչ միայն ընթացիկ ակտիվների ծավալը, այլն կառուցվածքը ն միաժամանակ ակտիվների այն նվազագույն մնացորդը, որն անհրաժեշտ է այդ ծրագրի իրականացման համար: Ակտիվների ն դրանց կազմավորման աղμյուրների մեծությունը պետք է μխի արտադրատնտեսական ծրագրում ներառված պարամետրերից ն լինի օպտիմալ, ինչը հնարավոր է ապահովել միայն կոնկրետ պլանավորում կամ նորմավորում իրականացնելու միջոցով: Միկրոմակարդակով ընթացիկ ակտիվների պահանջի պլանավորումը ֆինանսական պլանավորման μնագավառներից մեկն է, ն այն պետք է գտնվի տնտեսավարող սուμյեկտների ու պետական համապատասխան գերատեսչությունների ուշադրության կենտրոնում:

2.2.2. Ընթացիկ ակտիվների կազմավորման աղμյուրները ն նորմավորվող ընթացիկ ակտիվների պահանջի հաշվարկման մեթոդիկան Տնտեսավարող սուμյեկտների ընթացիկ ակտիվների կազմավորման համակարգը իր էությամμ ազդեցություն է գործում ոչ միայն դրանց օգտագործման արդյունավետության, այլ նան շրջապտույտների արագության կամ մեկ պտույտի տնողության վրա: Եթե տնտեսավարող սուμյեկտն ունի ընթացիկ ակտիվների ավելցուկ, կնշանակի, որ այդ մասն անգործության է մատնված, ն դրա յուրաքանչյուր միավորը եկամուտ չի μերում նրան: Միաժամանակ անհրաժեշտ չափից պակաս ընթացիկ ակտիվներ ունենալու դեպքում, արտադրական գործընթացը խափանվում է: Այստեղից հետնում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտի արտադրությունը ն տնտեսական գործունեությունն անխափան կարգավորելու համար իր տրամադրության տակ պետք է ունենա անհրաժեշտ չափով ընթացիկ ակտիվներ: Դրա համար տնտեսավարող սուμյեկտը պետք է ապահովված լինի սեփական կապիտալով, μայց քանի որ գոր76

ծում է մրցակցություն, ուստի ընթացիկ ակտիվների գծով պահանջմունքն անընդհատ փոխվում է, ն միայն իր սեփական միջոցների աղμյուրների հաշվին գործնականում անհնար է այդ պահանջմուքների μավարարումը: Եվ ահա այստեղ օգնության է գալիս փոխառու կապիտալը՝ հիմնականում երկարաժամկետ, կարճաժամկետ վարկերի ու փոխառությունների տեսքով: Համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ շատ դեպքերում փոխառու կապիտալի օգտագործման արդյունավետությունն ավելի μարձր է լինում, քան սեփական կապիտալինը: Այդ իսկ պատճառով էլ ընթացիկ ակտիվների կազմավորման գործընթացի կառավարման կարնորագույն խնդիր է համարվում ներգրավվող փոխառու կապիտալի արդյունավետ օգտագործումն ապահովելը: Ընթացիկ ակտիվների կազմավորման աղμյուրների կառուցվածքում ներառվում են՝ - սեփական աղμյուրները (կանոնադրական, լրացուցիչ, պահուստային կապիտալները, չμաշխված շահույթը, վերագնահատումից տարμերությունները ն այլն), - փոխառու աղμյուրները (μանկերի երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ վարկերը, երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ փոխառությունները ն այլն), - լրացուցիչ ներգրավվող աղμյուրները (կրեդիտորական պարտքերը կամ կարճաժամկետ պարտավորությունները): Որպես կանոն տնտեսավարող սուμյեկտների ընթացիկ ակտիվների գծով նվազագույն պահանջմունքի μավարարումը իրականացվում է ի հաշիվ սեփական աղμյուրների (սեփական կապիտալի): Սակայն օμյեկտիվ մի շարք պատճառներից (արժեզրկում, արտադրության ծավալի աճ, հաճախորդների հաշիվներում վճարումների ձգձգում ն այլն) ելնելով, տնտեսավարող սուμյեկտների մոտ ընթացիկ ակտիվների գծով առաջանում են ժամանակավոր լրացուցիչ պահանջներ: Նման դեպքերում տնտեսական գործունեության ֆինանսական ապահովվածության նպատակով անհրաժեշտություն է առաջանում ներգրավել փոխառու միջոցներ՝ վարկերի, փոխառությունների, ինվեստիցիաների (երկարատն ներդրումների) տեսքով: Տնտեսավարող սուμյեկտի ընթացիկ ակտիվների պահանջմունքի մեծության վրա ազդում են μազմաթիվ գործոններ1, այդ թվում՝ - արտադրության ծավալը ն իրացումը,

ԼåքåԽåո Ճ.7., ՇՅéՓ/ոսԻ Ք.Շ. ՓսԻՅԻՇԵ ոքåոոքսÿոսé. Խ.,1999,Շ.184.

- գործարարության տեսակը (տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության μնույթը), - գործունեության (գործարարության) ծավալները, - արտադրական փուլի (ցիկլի) տնողությունը, - ընդհանուր կապիտալի կառուցվածքը, - հաշվառման քաղաքականությունը ն հաշվարկների իրականացման համակարգը, - տնտեսական գործունեության վարկավորման պայմանները ն կիրառման պրակտիկան (փորձը), - նյութատեխնիկական մատակարարման մակարդակը, - օգտագործվող նյութերի տեսակները ն կառուցվածքը, - արտադրության ծավալների ն արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման աճի տեմպերը, - ղեկավար անձնակազմի աշխատանքային հմտությունը ն այլն: Ընդհանուր առմամμ, ընթացիկ ակտիվների պահանջի որոշումը տնտեսավարող սուμյեկտներում իրականացվում է նորմավորման գործընթացի հիման վրա, այսինքն՝ սահմանվում են դրանց գծով նորմատիվներ: Նորմավորման նպատակն է՝ ելնելով արտադրության ու շրջանառության ոլորտների գործընթացի կազմակերպման ժամկետից, որոշել ընթացիկ ակտիվների օգտագործման չափաքանակը (լիմիտը): Շուկայական տնտեսավարման պայմաններում հատկապես գյուղացիական, գյուղացիական կոլեկտիվ ն ֆերմերային տնտեսությունները հենց իրենք պետք է կարողանան որոշել, թե որքան նորմավորվող նյութական ընթացիկ ակտիվներ կարող են ձեռք μերել՝ ելնելով իրենց տրամադրության տակ եղած ֆինանսական միջոցների գումարի չափից: Ընթացիկ ակտիվների պահանջմունքի որոշումը յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուμյեկտի համար ունի խիստ կարնոր նշանակություն նան այն առումով, որ սահմանվում են նորմատիվներ, ն կատարվող ծախսումներն էլ կատարվում են դրանց հիման վրա: Հատկապես սեփական ընթացիկ ակտիվներում նորմավորվող նյութական ընթացիկ ակտիվների պահանջմունքների որոշումն անհրաժեշտ է ֆինանսական պլանի կազմման ժամանակ: Այդ առումով էլ նորմատիվների մեծությունը չի կարող համարվել հաստատուն, քանի որ սեփական ընթացիկ ակտիվների չափը կախված է արտադրության ծավալից, մատակարարման ն վաճառահանման պայմաններից, արտադրվող արտադրանքի տեսականուց (ասորտիմենտից), կիրառվող հաշվարկների ձներից:

Սեփական ընթացիկ ակտիվներում տնտեսավարող սուμյեկտների պաշարների գծով պահանջի հաշվարկման ժամանակ անհրաժեշտ է հաշվի առնել նան այն, որ այդ ակտիվներն օգտագործվում են ոչ միայն հիմնական արտադրության արտադրական ծրագրի կատարման, այլ նան օժանդակ, սպասարկող արտադրությունների կարիքների համար, որոնք ինքնուրույն հաշվեկշիռ չունեն, իսկ գործնականում ավելի հաճախ սեփական ընթացիկ ակտիվներում պաշարների պահանջը հաշվարկվում է միայն հիմնական արտադրական գործունեության համար ն դրանով իսկ որոշ ոլորտներ դուրս են մնում: Ընթացիկ ակտիվների նորմավորումն իրականացվում է դրամական արտահայտությամμ, որի հիմքում ընկած է լինում պլանավորվող ժամանակաշրջանում արտադրանքի արտադրության, աշխատանքների կատարման ն ծառայությունների մատուցման համար նախատեսված ծախսերի նախահաշիվը: Նորմավորման գործընթացում սահմանվում են մասնակի ն ընդհանրացնող նորմատիվներ: Այդ գործընթացը μաղկացած է մի քանի հաջորդական փուլերից, այսինքն՝ մշակվում են նորմավորվող նյութական ընթացիկ ակտիվներից յուրաքանչյուրի գծով պաշարների նորմաներ: Վերջինս հարաμերական մեծություն է ն հաշվարկվում է ընդհանուր պաշարի նկատմամμ: Այնուհետն, ելնելով օգտագործվող պաշարների ն ապրանքանյութական արժեքների տվյալ տեսակի ծախսի նորմաներից, որոշվում է ընթացիկ ակտիվների գումարի այն չափը, որն անհրաժեշտ է դրանց յուրաքանչյուր տեսակի գծով նորմավորվող պաշարների ստեղծման համար: Դրանով իսկ որոշվում են մասնակի նորմատիվները, որոնց հիման վրա էլ հաշվարկվում են ընդհանրացնող նորմատիվները: Ավելի ամփոփ առումով, ընթացիկ ակտիվների նորմատիվը արժեքային արտահայտությամμ ապրանքանյութական պաշարների պլանավորվող այն նվազագույն չափն է, որն անհրաժեշտ է տնտեսավարող սուμյեկտին՝ վերարտադրության գործընթացի անընդհատ ապահովման համար: Հաշվարկային գործընթացում օգտագործվում են ընթացիկ նյութական ակտիվների նորմատիվների որոշման հետնյալ երեք մեթոդները՝ անալիտիկ (վիճակագրա-վերլուծական), ուղղակի հաշվարկի ն գործակցային: Անալիտիկ մեթոդը կիրառվում է այն դեպքում, երμ պլանավորվող ժամանակաշրջանում տնտեսավարող սուμյեկտի աշխատանքային

պայմաններում չեն նախատեսվում էական փոփոխություններ՝ նախորդ ժամանակաշրջանի հետ համեմատած: Նման դեպքում ընթացիկ ակտիվների նորմատիվի հաշվարկն իրականացվում է՝ ելնելով նախորդ ժամանակաշրջանում արտադրության ծավալի աճի տեմպերի ն նորմավորվող նյութական ընթացիկ ակտիվների չափի միջն եղած հարաμերակցությունից: Ուղղակի հաշվարկի մեթոդի դեպքում նախօրոք հաշվարկվում է նորմավորվող ընթացիկ ակտիվի յուրաքանչյուրի գծով նախնական չափը, որից հետո էլ, դրանց հիման վրա, որոշվում է նորմատիվի ընդհանուր գումարը (արժեքային տեսքով): Գործակցային մեթոդի դեպքում նոր նորմատիվի որոշման ժամանակ հաշվի են առնվում արտադրության, մատակարարման, արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման ծավալների փոփոխությունները ն ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության արագությունը: Նշված մեթոդներից գործնականում ավելի հաճախակի օգտագործվում է ուղղակի հաշվարկի մեթոդը, որի առավելությունն այն է, որ հնարավորություն է ընձեռում էլ ավելի հստակ հաշվարկելու մասնակի ն ընդհանրացնող նորմատիվներն ու կատարելու համապատասխան եզրահանգումներ: Ընթացիկ ակտիվներից մասնակի նորմատիվներով են μնութագրվում արտադրական μոլոր պաշարները՝ նյութերը, արագամաշ առարկաները, պատրաստի արտադրանքը, ինչպես նան անավարտ արտադրությունը: Տնտեսավարող սուμյեկտների սեփական ընթացիկ ակտիվների նորմատիվը1 որոշվում է հետնյալ հիմնական ցուցանիշների հիման վրա՝ - արտադրության ծավալի ն արտադրանքի իրացման, - արտադրանքի արտադրության, դրա պահպանման ն իրացման վրա կատարվող ծախսումների, - ընթացիկ ակտիվներում պաշարների նորմաների (օրերով արտահայտված): Սեփական նյութական ընթացիկ ակտիվներից յուրաքանչյուրի գծով նորմատիվի հաշվարկի ընդհանուր μանաձնն արտահայտվում է հետնյալ տեսքով՝

ՓսԻՅԻՇԵ. ՈՕո քåո. ոքՕՓ. Ճ.Խ. «ՕâՅոåâՕé. Խ., 1999, Շ. 218.

Ն=

Ծ × Ծն , Տ

(2.2.2.1)

որտեղ՝ Ն - սեփական նյութական ընթացիկ ակտիվներից յուրաքանչյուրի գծով նորմատիվն է, Ծ - տվյալ ժամանակաշրջանում ընթացիկ ակտիվներից յուրաքանչյուրի գծով ծախսի չափն է, Ծն - ընթացիկ ակտիվներից յուրաքանչյուրի ծախսի նորման է, Տ - ընթացիկ ակտիվներից յուրաքանչյուրի օգտագործման տնողությունն է օրերով, Ծ - ընթացիկ ակտիվներից յուրաքանչյուրի մեկօրյա ծախսն է: Տ Մեկօրյա ծախսը հաշվարկվում է թողարկվող համախառն կամ ապրանքային արտադրանքի վրա կատարված նյութական ծախսերը μաժանելով համապատասխան եռամսյակի օրերի (90) թվաքանակի վրա: Ելնելով ընթացիկ ակտիվների առանձնահատկություններից՝ որոշենք դրանցից երեք տեսակների՝ նյութերի, անավարտ արտադրության ն պատրաստի արտադրանքի նորմատիվները: Այսպես, սեփական ընթացիկ ակտիվներից նյութերի նորմատիվը որոշվում է հետնյալ μանաձնով՝ Նն Ծն úն.ն , (2.2.2.2) որտեղ՝ Նն - նյութերի նորմատիվն է, որը ենթակա է որոշման, Ծն - նյութերի մեկօրյա ծախսն է՝ կատարված արտադրանքի արտադրության վրա, Օն.ն - նյութերի առանձին տեսակների նորման է օրերով: Եթե արտադրության գործընթացում մասնակցում են մի քանի տեսակի նյութեր, ապա դրանց գծով ծախսի միջին նորման կարելի է որոշել կշռված միջին թվաμանականի μանաձնով: Օրինակ, ասենք, տնտեսավարող սուμյեկտը եռամսյակի ընթացքում նախատեսում է արտադրանքի արտադրության վրա ծախսել 3 տեսակի նյութ. 1-ին տեսակի գծով՝ 5 մլն. դրամ, 2-րդ տեսակի գծով՝ 7 մլն. դրամ, 3-րդ տեսակի գծով՝ 4 մլն. դրամ:

Յուրաքանչյուր նյութի գծով եռամսյակում օգտագործման նորման, ըստ տարμեր ժամկետների, կազմել է՝ 1-ին տեսակի գծով՝ 34,2 միավոր, 2-րդ տեսակի գծով՝ 16,8 միավոր, 3-րդ տեսակի գծով՝ 49,0 միավոր: Ելակետային տվյալների հիման վրա, ըստ կշռված միջին թվաμանականի μանաձնի, նյութերի օգտագործման նորման միջին հաշվով կկազմի՝ 5 × 34,2 + 7 × 16,8 + 4 × 49,0 484,6 Ծն.ն = = = 30,3 օր: 5+7+4 Նյութերի մեկօրյա ծախսը կազմել է՝ 16 մլն. դրամ Ծ= = 177,8 հազ. դրամ : Տեղադրելով հաշվարկված տվյալները μանաձնի (2.2.2.2) մեջ, կստանանք՝

Նն

177,8

30,3

5387,3 հազ. դրամ:

Անավարտ արտադրության գծով սեփական ընթացիկ ակտիվների նորմատիվի հաշվարկման համար անհրաժեշտ է որոշել ապրանքային արտադրանքի արտադրության վրա կատարված ընթացիկ ակտիվների նորման: Այն որոշելու համար անհրաժեշտ է ելնել արտադրական փուլի տնողությունից (Տ) ն նորմայից ավելի ծախսերի աճման գործակցից (Գծ.ա.): Անավարտ արտադրության գծով ընթացիկ ակտիվների նորմատիվը (Նան.ա.) հաշվարկվում է հետնյալ μանաձնով՝ Նան.ա. Ծա.ա. Տ Գծ.ա. , (2.2.2.3) որտեղ՝ Ծա.ա. - համախառն (ապրանքային) արտադրանքի արտադրության վրա մեկօրյա ծախսն է, Տ - արտադրական փուլի (ցիկլի) միջին տնողությունն է օրերով, Գծ.ա. - նորմայից ավելի ծախսերի աճման գործակիցն է անավարտ ար- տադրությունում: Այն տնտեսավարող սուμյեկտներում, որտեղ վերամշակման գործընթացի համար ծախսերը կատարվում են հավասարաչափ, ծախսերի աճման գործակիցը1 որոշվում է հետնյալ μանաձնով՝

ԼåքåԽåո Ճ.7., ՇՅéՓ/ոսԻ Ք.Շ. ՓսԻՅԻՇԵ ոքåոոքսÿոսé. Խ., 1999, Շ.93.

Գ ծ.ա. =

α + 0,5β , α+β

(2.2.2.4)

որտեղ՝ α - արտադրության գործընթացի սկզμում միաժամանակյա կատարվող ծախսերն են, β - մինչն պատրաստի արտադրանքի ստացումը կատարվող ծախսերն են: Այսպես, եթե տնտեսավարող սուμյեկտը եռամսյակի համար պլանով նախատեսել է կատարել 58 մլն. դրամի ծախսեր, այդ թվում՝ եռամսյակի սկզμում միաժամանակյա կատարվող ծախսերը՝ 32 մլն. դրամ, իսկ հետագա կատարվող ծախսերը՝ 26 մլն. դրամ, ապա ծախսերի աճման գործակիցը հավասար կլինի՝ 32 + 0,5 × 26 45 Գ ծ.ա. = = = 0,776 : 32 + 26 Եթե տնտեսավարող սուμյեկտի կողմից կատարվող մեկօրյա ծախսը եռամսյակում միջին հաշվով կազմում է 644 հազ. դրամ, ապա անավարտ արտադրության գծով նորմատիվը, ըստ μանաձնի (2.2.2.3), հավասար կլինի՝

Նան.ա.

644 հազ. դր. 19

0,776

9495,1 հազ. դրամ:

Նման մեթոդով կարող ենք հաշվարկել արդյունաμերության, գյուղատնտեսության առանձին տնտեսավարող սուμյեկտների անավարտ արտադրության գծով ընթացիկ ակտիվների նորմատիվները՝ ելնելով դրանց գործունեության μնույթից: Պատրաստի արտադրանքի գծով ընթացիկ ակտիվների նորմատիվը որոշվում է պլանային ինքնարժեքով հաշվարկված ապրանքային արտադրանքի մեկօրյա ստացվածի ն ընթացիկ ակտիվների նորմայի (օրերով) արտադրյալով: Վերջինս սահմանվում է արտադրության ն առաքման գործընթացների μոլոր փուլերում: Այսպես, եթե տնտեսավարող սուμյեկտը եռամսյակի համար պլանով նախատեսել է թողարկելու 270 մլն. դրամի ապրանքային արտադրանք, իսկ ընթացիկ ակտիվների նորման միջին հաշվով կազմել է 13,5 օր, ապա պատրաստի արտադրանքի նորմատիվը կկազմի՝ 270 մլն. դրամ × 13,5 = 40,5 մլն. դրամ :

Այսինքն՝ տնտեսավարող սուμյեկտի պատրաստի արտադրանքի գծով նորմատիվը կազմել է 40.5 մլն. դրամ: Ընթացիկ ակտիվների նորմատիվների հաշվարկումը գյուղատնտեսության ոլորտում1 առանձնանում է իր տեխնոլոգիական առանձնահատկություններով, ն դրանք ուղղակի հաշվման դեպքում ելնում ենք պաշարներով առավելագույն ապահովման սկզμունքից: Պաշարների այս խմμում ներառվում են μուսաμուծության ն անասնաμուծության ճյուղերում օգտագործվող սերմերի, տնկանյութերի, աճեցվող ն μտվող կենդանիների, անավարտ արտադրության ն գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերի համար նորմատիվները: Նշված նյութական ընթացիկ ակտիվների առանձին տեսակների գծով նորմատիվների հաշվարկման ժամանակ օգտագործվում է հետնյալ μանաձնը՝ Ն Մպլ Իպլ , (2.2.2.5) որտեղ՝ Ն - սեփական ընթացիկ ակտիվների նորմատիվն է պլանավորվող տարվա վերջում, Մպլ - նյութական ընթացիկ ակտիվների համապատասխան տեսակների (սերմերի, աճեցվող ն μտվող կենդանիների, անավարտ արտադրությունում աշխատանքների ծավալի ն այլնի) գծով պլանավորված մնացորդներն են, որոնք փոխանցվելու են հաջորդ տարի, Իպլ - միավորի (աշխատանքներ, ծառայություններ, կենդանի զանգվածի ն այլն) պլանային ինքնարժեքն է կամ ձեռք μերման գինը: Բանաձնի (2.2.2.5) հիման վրա հաշվարկվում են գյուղատնտեսության μնագավառում նորմավորվող ընթացիկ ակտիվների նորմատիվները:

2.2.3. Ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության ն օգտագործման արդյունավետության հաշվարկման մեթոդիկան Տնտեսավարող սուμյեկտների ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության գնահատման համար օգտագործվում են հետնյալ ցուցանիշները՝ 1. ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների) շրջանառելիության գործակիցը (Գշրջ.) արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝

ՓսԻՅԻՇԵ ՇåոüՇêՕՐՕ 2ՕՅÿéՇոâՅ. ՈՕո քåո. Խ.3. ՈսՅåԻՐՕոüւՅ. Խ., 1992, Շ.178.

Գ շրջ. =

ԻԶՀ

,

(2.2.3.1)

ԸԱ

որտեղ՝ ԻԶՀ - արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթն է (առանց անուղղակի հարկերի ն հաստատագրված վճարների), հազ. դրամ, ԸԱ - ընթացիկ ակտիվների միջին մեծությունն է հաշվետու կամ նախորդ ժամանակաշրջաններում (հազ. դրամ): Շրջանառելիության գործակիցը ցույց է տալիս հաշվետու կամ նախորդ ժամանակաշրջաններում ընթացիկ ակտիվների կատարած պտույտների թվաքանակը: Որքան μարձր լինի պտույտների թվաքանակը, կնշանակի, որ տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտի ընթացիկ ակտիվների մեկ միավորը (հազ. դրամ) ավելի շատ է μերել իրացումից զուտ հասույթ կամ, այլ կերպ, այդ գործակիցը μնութագրում է միջին հաշվով ընթացիկ ակտիվներին μաժին ընկնող իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափը (վերջինիս փոխարեն կարող ենք օգտագործել նան արտադրանքի իրացման ծավալը): 2. Ընթացիկ ակտիվների մեկ պտույտի տնողությունը (Պտնող.) արտահայտվում է հետնյալ μանաձով՝ ԸԱ Պտնող. = (30, 90, 180, 360) օր, (2.2.3.2) ԻԶՀ կամ՝ (30, 90, 180, 360) օր, (2.2.3.3) Պտնող. = Գ շրջ. որտեղ՝ 30, 90, 180, 360-ը հաշվետու կամ նախորդ ժամանակաշրջանի տնողությունն է օրերով, Գշրջ. - ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության գործակիցն է (պտույտներով)՝ հաշվարկված հաշվետու կամ նախորդ ժամանակաշրջանների համար: Քանի որ այս ցուցանիշը համարվում է ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության գործակցի հակադարձ մեծությունը, հետնաμար որքան փոքր լինի մեկ պտույտի տնողությունը, կնշանակի տնտեսավարող սուμյեկտը ավելի կարճ ժամանակահատվածում կարող է իրացումից ստանալ առավելագույն չափով հասույթ:

3. Ընթացիկ ակտիվների μեռնվածության գործակիցն (Գμեռն.) արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ԸԱ Գ եռն. = : (2.2.3.4) ԻԶՀ Այս գործակիցը ցույց է տալիս մեկ միավոր (հազ. դրամ) իրացումից հասույթին ընկնող ընթացիկ ակտիվների միջին չափը: Որքան փոքր լինի այս գործակիցը, կնշանակի, որ ընթացիկ ակտիվները, հիմնականում գտնվելով արտադրության ու շրջանառության ոլորտում, նպաստում են նոր արդյունքի (արտադրանք, ապրանքներ) ստացմանը, իսկ, որոնք էլ հետագայում իրացվելով՝ վերածվում են դրամական միջոցի: Անհրաժեշտ է նշել, որ առնտրային կազմակերպությունները ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության ցուցանիշները հաշվարկելու ժամանակ իրացումից զուտ հասույթի փոխարեն օգտագործում են ապրանքների վաճառքի գները: Տնտեսավարող սուμյեկտների կողմից հաշվարկվող շրջանառելիության ցուցանիշների իմաստն ավելի պարզ պատկերացնելու համար կազմենք ստորն μերվող աղյուսակը (2.2.3.1)՝ ըստ հավելված 1-ում μերված հաշվեկռի տվյալների: Աղյուսակ 2.2.3.1 Ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների) շրջանառելիության ցուցանիշները Ցուցանիշների անվանումը Ելակետային 1. արտադրանքի, ապրանք- ների (աշխատանքների, ծա- ռայությունների) իրացումից զուտ հասույթ, հազ. դրամ 2. ընթացիկ ակտիվների միջին մեծությունը, հազ. դրամ

Շեղումը (Հ,-)

Նախորդ ժամանա կաշրջան (տարի)

Հաշվետու ժամանա կաշրջան (տարի)

μացարձակ

հարաμերական 9

3 (ս.2 – ս.1)

4 (ս.3 : ս.1)

517481

794709

277228

53,6

204657

295822

91165

44,5

2,529

2,686

0,157

6,2

142,37

134,0

- 8,37

- 5,9

0,395

0,372

- 0,023

- 5,8

Հաշվարկային 3. շրջանառելիության գործակիցը, պտույտ (տող1 : տող 2) 4. մեկ պտույտի տնողությունը, օրերով (տող 2 : տող 1 × օրերի թիվ) կամ (1: տող 3 × օրերի թիվ) 5. ընթացիկ ակտիվների μեռնվածության գործակիցը (տող 2 : տող 1)

Աղյուսակի տվյալներից պարզվում է, որ ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության գործակիցը նախորդ տարվա 2,529 պտույտի փոխարեն կազմել է 2,686 պտույտ կամ մեկ պտույտի տնողությունը կազմել է 134 օր՝ նախորդ տարվա նկատմամμ նվազելով մոտավորապես 8 օրով (134,0 – 142,37): Ինչպես նախորդ, այնպես էլ հաշվետու տարիների ընթացքում ընթացիկ ակտիվների մեկ պտույտի տնողությունն այնքան էլ μարձր չէ, այսինքն՝ դա տնտեսավարող սուμյեկտի համար դրական ցուցանիշ է, ն մեկ պտույտը հաշվետու տարում կազմում է 0,372 տարի: Տնողության μարձր լինելը արդյունք է անավարտ արտադրության, չիրացված արտադրանքի ն դեμիտորական պարտքերի ավելացման: Այդ վիճակից դուրս գալու համար անհրաժեշտ է եղած պատրաստի արտադրանքը ժամանակին իրացնել, թեկուզ շուկայական գներից ցածր գներով, որպեսզի ստացված զուտ դրամական միջոցներն օգտագործվեն հետագա արտադրատնտեսական գործընթացի կարգավորման համար: Ընթացիկ ակտիվների մեծությունը, ըստ տարիների, փոփոխության է ենթարկվում՝ կախված տնտեսավարող սուμյեկտի կազմակերպատնտեսական μնույթից: Այդ μացարձակ փոփոխությունը կարելի է հաշվարկել երկու եղանակով՝ 1. ∆ԸԱ ԸԱ ԸԱ Գիա , (2.2.3.5) որտեղ՝ ± Δ ԸԱ - ընթացիկ ակտիվների ավելացման (Հ) կամ նվազեցման մեծությունն է (–), (ԸԱ)1 ն (ԸԱ)0 - համապատասխանաμար հաշվետու ն նախորդ տարիների (ժամանակաշրջանների) ընթացիկ ակտիվների միջին մեծությունն է, Գիա - իրացումից զուտ հասույթի աճի գործակիցն է: Տեղադրելով 2.2.3.1 աղյուսակից տվյալները (2.2.3.5) μանաձնի մեջ, կստանանք՝ 794709 ∆ԸԱ 295822 204657 18476 հազ. դրամ 517481 2. ∆ԸԱ որտեղ՝

Պտնող.

Պտնող.

Իհ. ,

(2.2.3.6)

Պտնող.1 ն Պտնող.0 - համապատասխանաμար հաշվետու ն նախորդ տարիների (ժամանակաշրջանների) ընթացիկ ակտիվների մեկ պտույտի տնողությունն է, օրերով, Իհ.1 - հաշվետու տարում մեկօրյա իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափն է, հազ. դրամ: Տեղադրելով աղյուսակից տվյալները μանաձնի (2.2.3.6) մեջ, կստանանք՝ 794709 ∆ԸԱ 134,0 142,37 18476 հազ. դրամ 360 օր Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ ուսումնասիրվող տնտեսավարող սուμյեկտի ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության աճման հետնանքով հաշվետու ժամանակաշրջանում (համեմատած նախորդի հետ) դրանց նվազեցում է կատարվել 18476 հազ. դրամով, այսինքն՝ ընթացիկ ակտիվներն արդյունավետ են օգտագործվել: Արտադրանքի իրացումից զուտ հասույթի կամ արտադրանքի ծավալի մեծության հավելաճը, ի հաշիվ ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության փոփոխության հաշվարկելու համար, օգտագործենք տնտեսավարող սուμյեկտի իրացումից զուտ հասույթի (ԻԶՀ) կախվածությունը նրա գործունեության համար պահանջվող ընթացիկ ակտիվների (ԸԱ) փոփոխություններից: Այդ կախվածությունն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ∆ԻԶՀ ∆Գշրջ. ԸԱ , (2.2.3.7) որտեղ՝ ∆Գշրջ. - ընթացիկ ակտիվների պտույտների թվաքանակի փոփոխությունն է: Քանի որ պտույտների թիվը (շրջանառելիության գործակիցը) հաշվարկվում է հաշվետու ն նախորդ ժամանակաշրջանների համար, ուստի ըստ դրա փոփոխության (2.2.3.7) μանաձնը կընդունի հետնյալ տեսքը՝ ∆ԻԶՀ Գշրջ. Գշրջ. ԸԱ : (2.2.3.8) Տեղադրելով 2.2.3 աղյուսակից տվյալները μանաձնի (2.2.3.7) մեջ, կստանանք՝ ∆ԻԶՀ 0,157 295822 46444 հազ. դրամ: Պարզվում է, որ ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների) պտույտների ավելացման (0,157 պտույտ) հետնանքով իրացումից զուտ հասույթն աճում է 46444 հազ. դրամով՝ նախորդ ժամանակաշր88

ջանի հետ համեմատած, ն ըստ աղյուսակի, իրացումից զուտ հասույթի μացարձակ 277228 հազ. դրամով ավելացման դեպքում, այն կազմել է 16,89 464444 277228,0 100% : Միաժամանակ ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության փոփոխությունն ազդեցություն է ունենում նան տնտեսավարող սուμյեկտի զուտ շահույթի ավելացման կամ նվազեցման ( ∆ԶՇ) վրա ն այն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ∆ԶՇ

ԶՇ

Գշրջ.

ԶՇ ,

Գշրջ.

(2.2.3.9)

Տեղադրելով 2.2.3 աղյուսակից ն հավելված 2-ից համապատասխան տվյալները, կստանանք՝ 2,686 ∆ԶՇ 19484 19484 20694 19484 1210 հազ. դրամ 2,529 Պարզվում է, որ ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիության գործակցի 6,29 ավելացման հետնանքով հաշվետու ժամանակաշրջանում զուտ շահույթի գումարի չափը աճել է նախորդ ժամանակաշրջանի նկատմամμ 1210 հազ. դրամի չափով:

Գլուխ 3 Տնտեսավարող սուμյեկտների հիմնական միջոցների ն նյութական պաշարների գնահատումը 3.1. Հիմնական միջոցների գնահատման վերլուծության էությունը, նշանակությունը, խնդիրները ն տեղեկատվական աղμյուրները Տնտեսավարող սուμյեկտների արտադրատնտեսական գործունեությունը կարգավորելու համար անհրաժեշտ են ոչ միայն ընթացիկ ակտիվներ համարվող կարճաժամկետ (մինչն 1 տարի) նյութական պաշարներ, դրամական միջոցներ, դեμիտորական պարտքեր ն այլ ընթացիկ ակտիվներ, այլ նան երկարաժամկետ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ: Վերջիններիս թվին են դասվում հիմնական միջոցները (սեփական ն վարձակալված), μնական ռեսուրսները, երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումները, հողատարածքները ն անավարտ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվները: Ընդհանուր առմամμ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվների կազմում ամենամեծ տեսակարար կշիռը μաժին է ընկնում հիմնական միջոցներին, որոնք (μացի հողատարածքներից) ունեն օգտակար ծառայության որոշակի ժամանակահատված, որի ընթացքում տնտեսավարող սուμյեկտն ակնկալում է ստանալ ավելի շատ արտադրանք, կատարել աշխատանքներ ն մատուցել ծառայություններ: Հիմնական միջոցներն են շենքերը, կառուցվածքները, փոխանցող հարմարանքները, մեքենաներն ու սարքավորումները, տրանսպորտային միջոցները, արտադրական ն տնտեսական գույքը, գործիքները, μանող ն մթերատու կենդանիները, μազմամյա տնկարկները, հողերը ն այլն: Տնտեսավարման նոր հարաμերությունների պայմաններում հաշվապահական հաշվառման չափորոշիչներին համընթաց գործում է հիմնական միջոցների գծով ՀՀՀՀՍ 16-րդ չափորոշիչը (ստանդարտ)1, ըստ որի` հիմնական միջոցներն այն նյութական ոչ ընթացիկ ակտիվներն են, որոնք առկա են տնտեսավարող սուμյեկտ հանդիսացող կազմակերպություններում` արտադրանքի արտադրության, աշխատանքների կա1

Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներ, Երնան, 2000թ.:

տարման, ծառայությունների մատուցման, ապրանքների իրացմանը նպաստելու, ինչպես նան վարձակալության տալու ն վարչական նպատակներով օգտագործելու համար: Հիմնական միջոցները գնահատվում են սկզμնական, իրական, մնացորդային, վերագնահատման ն հաշվեկշռային արժեքներով: Սկզμնական արժեքը հիմնական միջոցի ձեռք μերման, դրա կառուցման, վերակառուցման, շինարարության ժամանակ վճարված կամ պայմանագրի կողմերի համաձայնությամμ որոշված վճարվելիք դրամական միջոցների գումարն է: Վերջինիս մեջ ներառվում են նան դրանց տեղափոխման ն տեղակայման հետ կապված ծախսերը: Իրական արժեքն այն գումարն է, որով հիմնական միջոցը առնտրային գործարքի ընթացքում կարող է ձեռք μերվել կամ փոխանակվել կողմերի միջն, նրանց պատրաստակամ լինելու պարագայում: Մնացորդային արժեքն այն գնահատված գումարն է, որը կապված է հիմնական միջոցից դեռնս մնացած պիտանի նյութերի, պահեստամասերի ն այլ նյութական արժեքների հետ, որն ակնկալում է ստանալ կազմակերպությանը դրանց հետագա օգտագործման ընթացքում: Վերագնահատման արժեքը հիմնական միջոցի այն արժեքն է, որը որոշվում է դրա վերագնահատման արդյունքում: Հաշվեկշռային արժեքն այն գումարն է, որով հիմնական միջոցը ճանաչվում ն ներառվում է հաշվապահական հաշվեկշռում` կուտակված մաշվածությունը ն արժեզրկումից կորուստները հանելուց հետո: Հիմնական միջոցները, մասնակցելով կազմակերպության արտադրատնտեսական գործընթացին, շահագործման ընթացքում աստիճանաμար մաշվում են, ն մաշվածության արժեքի չափով մաս-մաս փոխանցվում նոր ստեղծվող արդյունքին: Միաժամանակ հիմնական միջոցի կուտակված մաշվածության գումարը պարμերաμար պետք է μաշխվի դրա օգտակար ծառայության ընթացքում: Մաշվածության գումարը հիմնական միջոցի սկզμնական ն մնացորդային արժեքների տարμերությունն է: Իսկ հիմնական միջոցի արժեզրկումից կորուստն այն գումարն է, որի չափով այդ միջոցի հաշվեկշռային արժեքը գերազանցում է փոխհատուցվող գումարը1: Որպես կազմակերպության արտադրական գործընթացի կազմակերպմանն ու կարգավորմանը նպաստող հիմնական տարրեր` հիմնա1

ՈÿՇոՕոՕâ Շ.Խ. ÝêՕԻՕԽսԿåՇêսé ՅԻՅոսՅ ոåÿոåոüԻՕՇոս ոքåոոքսÿոսÿ.-Խ., 2003, Շ. 159-161.

կան միջոցներն իրենց կազմով, կառուցվածքով ն օգտագործման արդյունավետության աստիճանով էապես ազդում են կազմակերպության տնտեսական գործունեությունը μնութագրող μոլոր ցուցանիշների վրա: Ուստի, հաշվի առնելով հիմնական միջոցների կարնորությունը` կազմակերպության համար մեծ նշանակություն է ստանում այդ միջոցների օգտագործման վերլուծությունը. այդ նպատակով անհրաժեշտ է` • որոշել կազմակերպության ն դրա առանձին ստորաμաժանումների հիմնական միջոցներով ապահովվածությունը, • իրականացնել հիմնական միջոցների օգտագործման մակարդակի գնահատում` ընդհանրացնող ն մասնակի ցուցանիշներով, • հաշվարկել հիմնական միջոցների օգտագործման ազդեցությունն արտադրանքի, կատարված աշխատանքների, ցուցաμերված ծառայությունների ծավալների վրա, • ուսումնասիրել կազմակերպության արտադրական հզորությունների ն սարքավորումների օգտագործման աստիճանը, • որոշել տարμեր գործոնների ազդեցությունը հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը μնութագրող ցուցանիշների վրա, • հայտնաμերել պահուստներ հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը μարձրացնելու ուղղությամμ: Հիմնական միջոցների օգտագործման վերլուծության ընթացքում օգտագործվում են հետնյալ տեղեկատվական աղμյուրները` կազմակերպության գործարարության (μիզնես) ծրագրերը, հաշվապահական հաշվեկշիռը (ձն 1), ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունը (ձն 2), ֆինանսական հաշվետվություններին կից ծանոթագրությունները (ձն 5), հիմնական միջոցների ն արտադրանքի մասին հաշվետվությունները, սկզμնական հաշվառման տվյալները, տեխնիկական զարգացման ծրագրերը, գույքագրման ակտերը, հիմնական միջոցների օμյեկտների շարժի ն կապիտալ ներդրումների օգտագործման վերաμերյալ հաշվետվությունները, հիմնական միջոցների հաշվառման քարտերը ն դրանց անձնագրերը:

3.2. Հիմնական միջոցներով ապահովվածության վերլուծությունը Տնտեսավարող սուμյեկտների արտադրատնտեսական գործընթացի գնահատման առումով կարնորվում է նան դրանց ենթակայության տակ

գտնվող հիմնական միջոցների կազմում ն կառուցվածքում տեղի ունեցող փոփոխությունների վերլուծությունը, ինչը պայմանավորված է հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության մակարդակի μարձրացման անհրաժեշտությամμ: Ըստ օգտագործման հատկանիշի` հիմնական միջոցները ստորաμաժանվում են երկու հիմնական խմμի. 1. Շահագործման մեջ գտնվող ն մաշվածության ենթարկվող հիմնական միջոցներ: 2. Շահագործման մեջ չգտնվող հիմնական միջոցներ: Առաջին խմμին անդրադարձել ենք նախորդ ենթահարցում: Իսկ երկրորդ խմμում ներառվում են շահագործման չհանձնված, ժամանակավորապես շահագործումից հանված ն օտարման նպատակով պահվող հիմնական միջոցները1: Յուրաքանչյուր կազմակերպության համար կարնորվում է ապահովվածությունը հիմնական միջոցների առանձին տեսակներով, որոնք հաշվարկվում են արտադրական ծրագրի կատարման համար պլանավորված (նախատեսված) պահանջարկի ն դրանց փաստացի մեծությունների համեմատության ժամանակ: Այդ նպատակով իրականացվում է հիմնական միջոցներով ապահովվածության գնահատում μացարձակ ն հարաμերական ցուցանիշներով: Հիմնական միջոցների կազմի ու կառուցվածքի վերլուծությունն իրականացվում է ինչպես հորիզոնական, այնպես էլ ուղղահայաց եղանակներով, ուստի, անհրաժեշտ է հիմնական միջոցների կազմում առանձնացնել ակտիվ ն պասիվ μաժինները: Ակտիվ μնույթի հիմնական միջոցներն անմիջականորեն մասնակցում են արտադրության գործընթացին (մեքենաներ, սարքավորումներ): Իսկ պասիվ μնույթի հիմնական միջոցները մասնակցում են միայն սպասարկման աշխատանքներին կամ օժանդակում են այդ գործընթացի իրականացմանը: Այսինքն` մնացած հիմնական միջոցներն ունեն պասիվ μնույթ: Ուստի, յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուμյեկտ (կազմակերպություն, ընկերություն) պետք է իր ենթակայության տակ գտնվող հիմնական միջոցների կազմում ու կառուցվածքում ակտիվ ն պասիվ μաժինների միջն ապահովի օպտիմալ հարաμերակցություն: Տնտեսավարող սուμյեկտի (վերամշակող կազմակերպության) հիմնա1

Սարգսյան Ա.Զ., Առաքելյան Կ.Ա. Տնտեսական գործունեության վերլուծություն: Երնան, 2005թ.:

կան միջոցների կազմում ու կառուցվածքում տեղ գտած փոփոխությունների գնահատումը ներկայացվում է աղյուսակ 3.2.1-ի տեսքով: Պարզվում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտի հիմնական միջոցների ընդհանուր գումարը, նախորդ տարվա համեմատ, հաշվետու տարում ավելացել է 24497 հազ. դրամով, հիմնականում շենքերի հաշվին` 14758 հազ. դրամի չափով: Հարաμերական շեղումը կազմել է 46,7 9: Աղյուսակ 3.2.1 Հիմնական միջոցների կազմը, կառուցվածքը ն դինամիկան Հ/հ

Հիմնական միջոցների կազմը

Ա

Շենքեր

Կառուցվածքներ Փոխանցող հարմարանքներ Մեքենաներ ն սարքավորումներ Տրանսպորտային միջոցներ Արտադրական ն տնտեսական գույք, գործիքներ Բազմամյա տնկարկներ Բանող ն մթերատու կենդանիներ Այլ հիմնական միջոցներ Ընդամենը, այդ թվում` ակտիվ հիմնական միջոցներ պասիվ հիմնական միջոցներ

Նախորդ տարի գումարը, տեսահազ, կարար դրամ կշիռը,

Հաշվետու տարի

Շեղումը (Հ,-)

գումարը, տեսա- μացարհազ. կարար ձակ, հազ. դրամ կշիռը,9 դրամ

հարաμերական,

ըստ կառուց վածքի,

6 (ս4-ս2)

31604

34,4

46362

39,9

14758

7(ս6:ս2)100 8(ս5-ս3)

46,7

5,5

-

-

-

-

-

-

-

0,4

2,6

48218

52,6

52884

45,5

9,7

-7,1

4,6

5,8

68,3

1,2

0,5

0,9

147,4

0,4

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

7,5

5,3

-12,6

-2,2

91649

100,0

116146 100,0

24497

26,7

-

48218

52,6

52884

45,5

9,7

-7,1

43431

47,4

63262

54,5

19831

45,7

7,1

6,5 անգ.

2,2

Դրական տեղաշարժ են ապահովել նան ակտիվ մաս կազմող մեքենաներն ու սարքավորումները` 4666 հազ. դրամի չափով, իսկ հարաμերական շեղումը` 9,7 9: Չնայած անհրաժեշտ է նշել, որ ըստ կառուց94

վածքի` այն ունեցել է նվազման միտում` 7,1 9-ի (45,5 – 52,6) չափով: Ամենամեծ փոփոխությունը տեղի է ունեցել փոխանցող հարմարանքների գծով, որն ավելացել է 6,48 անգամ: Այլ հիմնական միջոցները, որոնց թվում հանդես են գալիս նան շահագործման մեջ չգտնվող հիմնական միջոցները, հաշվետու տարում նվազել են 881 հազ. դրամով կամ 12,6 9-ով: Նախորդ տարվա վերջի մնացորդը հաշվետու տարվա սկզμնական մնացորդն է: Հիմնական միջոցների կազմում տեղի են ունեցել կառուցվածքային փոփոխություններ: Այսպես` հիմնական միջոցների ակտիվ մասի տեսակարար կշիռն ընդհանուրի մեջ նվազել է 7,1 9-ով, իսկ պասիվ միջոցներինն աճել է նույն չափով: Տնտեսական գործունեության վերլուծության ընթացքում կարնորվում է հիմնական միջոցներով ապահովվածության աստիճանը ն դրանց տարμեր մակարդակները μնութագրող ամփոփ ցուցանիշների համակարգը: Ավելի պարզ պատկերացնելու համար, ըստ հավելված 5ի, կազմենք աղյուսակ` հիմնական միջոցներով ապահովվածության ցուցանիշները հաշվարկելու համար (աղյուսակ 3.2.2): Աղյուսակ 3.2.2 Հիմնական միջոցներով ապահովվածության ցուցանիշների հաշվարկման ելակետային տվյալները հազ. դրամ Հիմնական միջոցները

Մնացորդը նախորդ տարվա վերջին կամ հաշվետու տարվա սկզμին

Ավելացում (Հ)

Մնացորդը Նվազում հաշվետու տարվա վերջին

Ա

1. Հաշվեկշռային արժեքը 2. Սկզμնական արժեքը 3. Կուտակված մաշվածությունը 4. Հիմնական միջոցների ակտիվ մասը (մեքենաներ ն սարքավորումներ) 5. Աշխատողների միջին ցուցակային թիվը, մարդ

91649 106659

34835 34835

10338 -

116146 141494

15010

10338

-

25348

48218

10676

52884

Ըստ աղյուսակ 3.2.2-ի տվյալների` հաշվետու տարում հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքը, նախորդ տարվա համեմատ, ավելացել է 24497 (116146 – 91649), իսկ կուտակված մաշվածությունը` 10338 (25348 – 15010) հազ. դրամով: Հիմնական միջոցների ակտիվ

մասը նույնպես ավելացել է 4666 հազ. դրամով` մուտքագրված (10676 հազ. դրամ) ն ելքագրված (6010 հազ. դրամ) մեքենաների ու սարքավորումների հաշվին: Ընդհանուր առմամμ աղյուսակի μոլոր ցուցանիշների գծով տեղի են ունեցել դրական փոփոխություններ: Հաշվետու տարում հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքը մեկ աշխատողի հաշվով կազմում է 880,5 հազ. դրամ, իսկ ակտիվ մասը` 428,4 հազ. դրամ: ՈՒսումնասիրվող տնտեսավարող սուμյեկտում հիմնական միջոցների նորացումը (ավելացում), ըստ հաշվեկշռային արժեքի, կազմում է 309, իսկ դուրս գրումը (նվազեցում) 9,79: Հիմնական միջոցների հավելաճի տեմպի գործակիցը կազմել է 26,79, իսկ մաշվածության ն պիտանիության գործակիցները հաշվետու տարվա սկզμին ն վերջին` համապատասխանաμար 0,141 ն 0,859, 0,179 ն 0,821: Այսինքն` հաշվետու տարվա վերջում հիմնական միջոցների մաշվածության գործակիցը տարվա սկզμի համեմատ ավելացել է 0,038 միավորով (0,179 – 0,141), իսկ պիտանիության գործակիցը նույն չափով նվազել է, ինչը դրական երնույթ չէ: Այդ ցուցանիշները հաշվարկված են հետնյալ μանաձների օգնությամμ. • Հիմնական միջոցներով զինվածությունը` (ՀՄ)զին.. ՀՄ

ՀՄ միջին տարեկան հաշվեկշռային արժեքը զին.

,

Աշխատողների միջին ցուցակային թիվը

880,5 հազ. դրամ:

(3.2.1)

• Ակտիվ հիմնական միջոցներով զինվածությունը` (ԱՄ)զին.. ՀՄ

Մեքենաների ն սարքավորումների միջին տարեկան արժեքը զին.

Աշխատողների միջին ցուցակային թիվը

428,4 հազ. դրամ:

(3.2.2)

Հիմնական միջոցների տարμեր մակարդակների գնահատման ժամանակ հաշվարկվում են նան հետնյալ գործակիցները` նորացման, մաշվածության, դուրս գրման, հավելաճի ն պիտանիության:

• Նորացման գործակիցը` Գն.

Գ ն. =

Մուտքագրված ՀՄ հաշվեկշռային արժեքը

=

ՀՄ հաշվեկշռային արժեքը հաշվետու տարվա վերջին

34835

= 0,3 կամ 30 0

•

(3.2.3)

Մաշվածության գործակիցը` Գմաշ., տարվա սկզμին ն վերջին.

Գ մաշ.(տ.ս.) = =

=

116146

15010

ՀՄ կուտակված մաշվածությունը հաշվետու տարվա սկզ ին

=

ՀՄ սկզ նական արժեքը հաշվետու տարվա սկզ ին

= 0,14 կամ 4,10

(3.2.4)

106659

Գ մաշ.(տ.վ.) = =

25348

ՀՄ կուտակված մաշվածությունը հաշվետու տարվա վերջին

=

ՀՄ սկզ նական արժեքը հաշվետու տարվա վերջին

= 0,179 կամ 17,90

(3.2.5)

141494

•

Դուրս գրման գործակիցը` Գ դ.գ..

Գ դ.գ. =

Դուրս գրված ՀՄ հաշվեկշռային արժեքը

=

(3.2.6)

Հավելաճի տեմպի գործակիցը` Գհ.աճ..

Գ հ.ա ճ . =

ՀՄ հաշվեկշռային արժեքի ացարձակ հավելաը ՀՄ արժեքը հաշվետու տարվա սկզ ին

24497 = 91649 = 0,267 կամ 26,7 0 :

•

=

106659

ՀՄ սկզ նական արժեքը հաշվետու տարվա վերջին

= 0,097 կամ 9,70

•

10338

=

116146 − 91649 91649

(3.2.7)

Պիտանիության գործակիցը` Գպ., տարվա սկզμին ն վերջին.

=

Գ պ.(տ.ս.) =

=

=

ՀՄ սկզ նական արժեքը հաշվետու տարվա սկզ ին

91649 106659 −15010 = = 0,859 կամ 85,90 106659 106659

Գ պ.(տ.վ.) = =

ՀՄ սկզ նական արժքը հաշվետու տարվա սկզ ին - կուտակված մաշվ.

(3.2.8)

ՀՄ սկզ նական արժքը հաշվետու տարվա վերջին - կուտակված մաշվ. ՀՄ սկզ նական արժեքը հաշվետու տարվա վերջին

141494 − 25348 1161469164 9 = = 0,821 կամ 82,10 141494 141494

(3.2.9)

կամ` Գ պ. = 1−Գ մաշվ. , Գ պ.(տ.ս.) = 1 − 0,141 = 0,859 ն Գ պ.(տ.վ.) = 1 − 0,179 = 0,821

(3.2.10)

Հիմնական միջոցների մաշվածության ն պիտանիության գործակիցների գումարը հավասար է 1 միավորի: Այդ գործակիցները հաշվարկվում են ինչպես տարվա սկզμի, այնպես էլ տարվա վերջի hամար:

3.3. Հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության վերլուծությունը Հիմնական միջոցները, որպես ոչ ընթացիկ ակտիվներ, մասնակցում են արտադրական, շինարարական գործընթացներին, կատարվող աշխատանքներին, ծառայություններին` նպաստելով նոր արդյունքների ստացմանը: Հիմնական միջոցների արդյունավետությունը կարող է μնութագըրվել հետնյալ ցուցանիշներով. • Հիմնական միջոցների շահութաμերությունը` (ՀՄ)շահ.

(ՀՄ)շահ. = Հարկումից (շահութահարկի վճարումից)հետոզուտշահույթ (3.3.1) ՀՄ միջինտարեկանարժեք

Հարաμերակցությունը կարելի է հաշվարկել նան համարիչում տեղադրելով շահութահարկի վճարումից հետո զուտ շահույթը: Այս ցուցանիշը ցույց է տալիս հիմնական միջոցների մեկ միավորին միջին հաշ98

վով μաժին ընկնող շահույթի գումարի չափը: Որքան մեծ է այս ցուցանիշը, այնքան արդյունավետ են օգտագործվել այդ միջոցները: • Հիմնական միջոցների հատույցը` (ՀՄ) հատ.

(ՀՄ )հատ. =

Իրացումից զուտ հասույթ

(3.3.2)

ՀՄ միջին տարեկան արժեք

Հարաμերակցությունը կարող ենք հաշվարկել նան համարիչում տեղադրելով արտադրանքի ն ապրանքների (աշխատանքներ, ծառայություններ) իրացումից ստացվող հասույթը (այն իրացումից ստացված զուտ հասույթի, անուղղակի հարկերի ն հաստատագրված վճարների գումարն է): Որքան մեծ է հիմնական միջոցների մեկ միավորին միջին հաշվով μաժին ընկնող հասույթի գումարի չափը, այնքան արդյունավետ են դրանք օգտագործվել: • Հիմնական միջոցների հատույցի հակադարձ մեծությունը զուտ հասույթի մեկ միավորին μաժին ընկնող հիմնական միջոցների միջին տարեկան արժեքն է.

(ՀՄ )հ.մ. = •

(ՀՄ )հատ.

=

ՀՄ միջին տարեկան արժեք

(3.3.3)

Իրացումից զուտ հասույթ

Հիմնական միջոցների ակտիվ մասի հատույցը` (ԱՄ)հատ..

(ԱՄ)հատ. =

Իրացումից զուտ հասույթ

(3.3.4)

ԱՄ միջին տարեկան արժեք

Ներկայացված ցուցանիշի տնտեսագիտական մեկնաμանությունը նույնն է, ինչ հիմնական միջոցների հատույցինը:

•

Հիմնական միջոցների ակտիվ մասի հատույցի հակադարձ մեծությունը` (ԱՄ) հ.մ..

(ԱՄ )հ.մ. =

(ԱՄ )հատ.

=

ԱՄ միջին տարեկան արժեք

(3.3.5)

Իրացումից զուտ հասույթ

Որքան մեծ է հիմնական միջոցների ու դրա ակտիվ մասի հատույցը, ն ընդհակառակը, որքան փոքր են դրանց հակադարձ մեծությունները, այնքան արդյունավետ են օգտագործվել այդ միջոցները: Այժմ ըստ ուսումնասիրվող տնտեսավարող սուμյեկտի ելակետային տվյալների` կազմենք հաշվարկային աղյուսակը (տե՛ս աղյուսակ 3.3.1):

Հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության գնահատման առավել ընդհանրացնող ցուցանիշ է այդ միջոցների շահութաμերության մակարդակը, որի մեծության փոփոխությունը պայմանավորված է ինչպես իրացումից ստացվող հասույթի, այնպես ն իրացման (վաճառք) ծավալի շահութաμերության ազդեցությամμ: Վերջինս հարկումից հետո զուտ շահույթի ն իրացումից ստացվող զուտ հասույթի հարաμերակցությունն է: Կատարված հաշվարկներից պարզվում է, որ հաշվետու տարում, նախորդ տարվա համեմատ, ելակետային ցուցանիշներն ունեցել են աճման միտում` ինչպես μացարձակ, այնպես էլ հարաμերական առումով: Ամենամեծ աճը տեղի է ունեցել հարկումից հետո զուտ շահույթի գծով. Աղյուսակ 3.3.1 Հիմնական միջոցների օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշները ն դրանց հաշվարկման մեթոդիկան Ցուցանիշները | Ելակետային 1. Իրացումից զուտ հասույթը, հազ.դր. 2. Հարկումից հետո զուտ շահույթ, հազ.դր. 3. Հիմնական միջոցների միջին տարեկան արժեքը, հազ.դր. 4. Հիմնական միջոցների ակտիվ մասի միջին տարեկան արժեքը, հազ.դր. || Հաշվարկային 5. Հիմնական միջոցների շահութաμերությունը (տ2:տ3) 6. Հիմնական միջոցների հատույ ցը (տ1:տ3) 7. Հիմնական միջոցների հակադարձ մեծությունը (1:տ6) 8. Հիմնական միջոցների ակտիվ մասի հատույցը (տ1:տ4) 9. Հիմնական միջոցների ակտիվ մասի հակադարձ մեծությունը (1:տ8)

Պայմանական նշանակումը

ԻԶՀ

Գումարը, հազ. դրամ նախորդ հաշվետու տարի տարի

Շեղումը (Հ,-) μացարձակ, հարաμեհազ. դրամ րական, 9 4 (4ս3-ս2) 5(ս4:ս2)

517481

794709

277228

53,6

(ԶՇ)հ.հ.

19484

86395

66911

343,4

ՀՄ

110727

117028

5,7

(ՀՄ)ԱՄ

46915

50551

7,8

(ՀՄ)շահ.

0,176

0,738

0,562

319,3

(ՀՄ)հատ.

4,673

6,791

2,118

45,3

(ՀՄ)հ.մ.

0,214

0,147

-0,067

-31,3

(ԱՄ)հատ.

11,030

15,721

4,691

42,5

(ԱՄ)հ.մ.

0,091

0,064

-0,027

-29,7

Բավականաչափ μարձր է նան հիմնական միջոցների հատույցն μացարձակ առումով այն կազմել է 66911 հազ. դրամ, իսկ հարաμերական առումով` 343,49: Աճ է նկատվել նան հիմնական միջոցների շահութաμերության գծով, որն ավելացել է 0,738 միավորով կամ 319,39: Աճման միտումը հաշվետու տարում հիմնական միջոցների շահութաμերության μարձր մակարդակի արդյունքն է. այն նախորդ տարվա 17,69-ի փոխարեն կազմել է 73,89: Ինչպես նախորդ տարում` 4,673 միավոր, այնպես էլ հաշվետու տարում` 6,791 միավոր, ինչի արդյունքում հարաμերական աճը կազմել է 45,3 9: Այժմ ներկայացնենք հիմնական միջոցների շահութաμերության` (ՀՄ)շահ. գծով գործոնային վերլուծությունը.

(ՀՄ )շահ. =

(ԶՇ)հ.հ. ՀՄ

=

ԻԶՀ ՀՄ

⋅

(ԶՇ)հ.հ. ԻԶՀ

( )

( )

= ՀՄ հատ. ⋅ ԻԾ շահ.

(3.3.6)

որտեղ` (ԶՇ)հ.հ.-ն հարկումից հետո զուտ շահույթն է, ՀՄ-ն` հիմնական միջոցների միջին տարեկան արժեքը, ԻԶՀ-ն` արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքներ, ծառայություններ) իրացումից ըստացվող զուտ հասույթը, (ՀՄ)հատ.-ը` հիմնական միջոցների հատույցը, (ԻԾ)շահ.-ը` իրացման ծավալի շահութաμերությունը: Հիմնական միջոցների շահութաμերության գործոնային վերլուծությունը ներկայացնենք աղյուսակ 3.3.2-ի տեսքով. Աղյուսակ 3.3.2 Հիմնական միջոցների շահութաμերության գործոնային վերլուծություն Ցուցանիշները 1. Հարկումից հետո զուտ շահույթը, հազ.դր. 2. Հիմնական միջոցների միջին տարեկան արժեքը, հազ.դր. 3. Իրացումից զուտ հասույթը, հազ. դր. 4. Հիմնական միջոցների շահութաμերությունը (տ1:տ2) 5. Հիմնական միջոցների հատույցը (տ3-տ2) 6. Իրացման ծավալի շահութաμերությունը (տ1:տ3)

Նախորդ տարի

Հաշվետու տարի

Բացարձակ շեղումը (Հ,-)

Գործոնային հաշվարկը

19484

86395

66911

-

110727

117028

-

517481

794709

277228

-

0,176

0,738

0,562

-

4,673

6,791

2,118

0,038

0,109

0,071

2,118 ⋅ 0,109 = = 0,231 0,071 ⋅ 4,673 = = 0,331

Աղյուսակ 3.3.2-ից համապատասխան տվյալները տեղադրելով (3.3.6) հավասարման մեջ` կստանանք հիմնական միջոցների շահութաμերությունն ըստ գործոնների ազդեցության. - նախորդ տարվա համար` (ՀՄ)շահ.(ն.տ.)Հ 4,673 ⋅ 0,038Հ0,176 կամ 17,6 9, - հաշվետու տարվա համար` (ՀՄ)շահ.(հ.տ.)Հ 6,791 ⋅ 0,109Հ 0,738 կամ 73,8 9: Հաշվարկներից պարզ է դառնում, որ թե նախորդ, թե հաշվետու տարում հիմնական միջոցների շահութաμերության մակարդակի վրա մեծապես ազդել է այդ միջոցների հատույցի մեծությունը: Գործոնային վերլուծության ընթացքում կարող ենք օգտագործել նան վիճակագրությունից մեզ հայտնի շղթայական տեղադրումների եղանակը: Ինչպես երնում է աղյուսակ 3.3.2-ից, նախորդ ն հաշվետու տարիներին հիմնական միջոցների շահութաμերության մակարդակների միջն եղած μացարձակ շեղումը կազմում է 0,562 միավոր: Հաշվարկենք այդ երկու գործոններից յուրաքանչյուրի ազդեցության չափը հիմնական միջոցների շահութաμերության մակարդակի վրա: 1. Հիմնական միջոցների հատույցը` որպես ազդող գործոն. ± Δ (ՀՄ)շահ.Հ ± Δ (ՀՄ)հատ. ⋅ (ԻԾ)շահ.(հ.տ.)Հ2,118 ⋅ 0,109Հ0,231:

(3.3.7)

2. Իրացման ծավալի շահութաμերությունը` որպես ազդող գործոն. ± Δ (ՀՄ)շահ.Հ ± Δ (ԻԾ)շահ. ⋅ (ՀՄ)հատ.(ն.տ.)Հ 0,071 ⋅ 4,673 Հ 0,331: (3.3.8) Երկու գործոնների հանրագումարը. ± Δ (ՀՄ)շահ.Հ 0,231Հ 0,331 Հ0,562 կամ 56,2 9: Պարզվում է, որ արդյունքային ցուցանիշ համարվող հիմնական միջոցների շահութաμերության մակարդակի փոփոխության վրա այդ միջոցների հատույցի մեծությունն ազդում է 23,1 9-ով, իսկ իրացման ծավալի շահութաμերությունը` 33,1 9-ով: Գործոնային վերլուծության առումով կարնորվում է նան հիմնական միջոցների հատույցը (ՀՄ)հատ., որի մեծության վրա ազդում են այդ միջոցների ակտիվ մասի տեսակարար կշիռը ն դրա հասույթը.

(ՀՄ )

հատ.

=

ԻԶՀ ԱՄ ⋅ = (ԱՄ )հատ. ⋅ (ԱՄ )տ.կ. ԱՄ ՀՄ

(3.3.9)

որտեղ` ԻԶՀ-ն իրացումից ստացվող զուտ հասույթն է, ՀՄ -ն` հիմնական միջոցների միջին տարեկան արժեքը, ԱՄ -ն` հիմնական միջոցների ակտիվ մասի միջին տարեկան արժեքը, (ԱՄ)հատ.-ը` ակտիվ մասի հատույցը, (ԱՄ)տ.կ.-ն` ակտիվ մասի տեսակարար կշիռը: Ըստ ելակետային տվյալների` կազմենք գործոնային վերլուծության հաշվարկային աղյուսակը (աղ. 3.3.3): Աղյուսակ 3.3.3 Հիմնական միջոցների հատույցի գործոնային վերլուծությունը Ցուցանիշները

Նախորդ

Հաշվետու

Բացարձակ

Գործոնային

տարի

տարի

շեղումը (Հ,-)

հաշվարկը

794709

277228

-

117028

-

50551

-

6,791

2,118

-

1. Իրացումից զուտ հասույ517481 թը, հազ.դր. 2. Հիմնական միջոցների միջին տարեկան արժեքը, 110727 հազ.դր. 3. Հիմնական միջոցների ակտիվ մասի միջին տարե46915 կան արժեքը, հազ.դր. 4. Հիմնական միջոցների հա4,673 տույցը (տ1:տ2) 5. Ակտիվ մասի տեսակարար կշիռը հիմնական միջոցների տարեկան արժե0,424 քում (տ3:տ2) 6. Հիմնական միջոցների ակտիվ մասի հատույցը 11,030 (տ1:տ3)

0,008 ⋅ 11,03 =

0,4323

0,008

= 0,088 4,691 ⋅ 0,432 =

15,721

4,691

= 2,029

Աղյուսակ 3.3.3-ից համապատասխան տվյալները տեղադրելով (3.3.9) հավասարման մեջ` կստանանք հիմնական միջոցների հատույցն ըստ գործոնների ազդեցության. - նախորդ տարվա համար` (ՀՄ)հատ.(ն.տ.)Հ 11,03 ⋅ 0,424Հ4,673, - հաշվետու տարվա համար` (ՀՄ)հատ.(հ.տ.)Հ 15,721 ⋅ 0,432Հ 6,791: Հաշվարկներց պարզ է դառնում, որ հիմնական միջոցների հատույցի մեծության վրա թե′ նախորդ, թե′ հաշվետու տարում մեծապես ազ103

դել է այդ միջոցների ակտիվ մասի հատույցը` համապատասխանաμար 11,03 ն 15,721 միավորի չափով: Այժմ ներկայացնենք շղթայական տեղադրումների եղանակով հիմնական միջոցների հասույթի գործոնային վերլուծությունը: Ինչպես երնում է աղյուսակ 3.3.3-ից, հիմնական միջոցների հատույցի մակարդակների միջն եղած μացարձակ շեղումը կազմում է 2,118 միավոր: Այժմ հաշվարկենք այդ մեծության վրա երկու գործոններից յուրաքանչյուրի ազդեցության չափը. 1. Հիմնական միջոցների ակտիվ մասի տեսակարար կշիռը` որպես ազդող գործոն. ± Δ (ՀՄ)հատ.Հ ± Δ (ԱՄ)տ.կ. ⋅ (ԱՄ)հատ.(ն.տ.)Հ 0,008 ⋅ 11,03Հ0,088: 2. Հիմնական միջոցների ակտիվ մասի հատույցը` որպես ազդող գործոն. ± Δ (ՀՄ)հատ.Հ ± Δ (ԱՄ)հատ. ⋅ (ԱՄ)տ.կ.(հ.տ.) Հ 4,691 ⋅ 0,432 Հ 2,029: Երկու գործոնների հանրագումարը. ± Δ (ՀՄ)հատ.Հ 0,088Հ2,029Հ 2,117: Այսպիսով, արդյունքային ցուցանիշ համարվող հիմնական միջոցների հասույթի մակարդակի փոփոխության վրա այդ միջոցների ակտիվ տեսակարար կշռի մեծությունն ազդել է 0,088 միավորով կամ 8,8 9, իսկ ակտիվ մասի հասույթի մեծությունն ազդել է 2,029 միավորով կամ 202,9 9: Այս մեթոդով կարող ենք կատարել նան հիմնական միջոցների ակտիվ մասի գործոնային վերլուծություն:

3.4. Նյութական պաշարների օգտագործման արդյունավետության գնահատումը Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության համար կարնորվում են ոչ միայն հիմնական միջոցները, այլ նան պաշարները, որոնք ընթացիկ ակտիվներում կարնոր տեղ են զμաղեցնում ն ստորաμաժանվում են նյութական ն ապրանքային պաշարների: Պաշարների կազմում զգալի տեսակարար կշիռ ունեն նյութական պաշարները (հումք, վառելիք, պահեստամասեր, էներգիա ն այլն), ն ի տարμերություն ոչ նյութական ակտիվների (ֆիրմային անվանումներ, համակարգչային ծրագրեր, լիցենզիաներ ն վստահագրեր, հեղինակային իրավունքներ, արտոնագ104

րեր, նախագծեր ու մոդելներ, փորձանմուշներ ն այլն), դրանք ամμողջությամμ սպառվում են արտադրական մեկ շրջափուլում ն իրենց արժեքը փոխանցում են նոր ստեղծվող արդյունքին1: Այսինքն` տնտեսավարող սուμյեկտների արտադրական ծրագրի իրականացման անհրաժեշտ պայմաններից մեկը նյութական պաշարներով ապահովվածությունն է ն դրանց օգտագործման արդյունավետության գնահատումը: Նյութական պաշարներով ապահովվածության պահանջարկը կարող է μավարարվել տարμեր եղանակներով: Այսպես, եթե ավելանում է մեկ միավոր արտադրանքին (կատարվող աշխատանքներ, մատուցվող ծառայություններ) μաժին ընկնող նյութական ծախսումների մակարդակը, ապա արտադրանքի ինքնարժեքը կարող է նվազել` տնտեսավարող սուμյեկտի գործարար ակտիվության աճի ն հաստատուն (անուղղակի) ծախսերի տեսակարար կշռի փոքրացման հաշվին, իսկ եթե նվազում է միավոր արտադրանքին μաժին ընկնող նյութական ծախսումների մակարդակը, ապա դրան առընթեր մեծանում է այդ ծախսերի մեկ միավորին μաժին ընկնող շահութաμերությունը` դրանով իսկ ապահովելով տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական կայունությունը: ՈՒստի, նյութական պաշարների օգտագործման արդյունավետությունը գնահատելու համար կիրառվում են մի շարք հարաμերական ցուցանիշներ, այդ թվում` նյութահատույցը, նյութատարությունը ն նյութական ծախսումների շահութաμերությունը: Նյութականպաշարների օգտագործման արդյունավետությունը μնութագրող հիմնական ցուցանիշներից մեկը նյութահատույցն է` Նհատ., որն իրացվող արտադրանքի (աշխատանքներ, ծառայություններ) դիմաց ստացվող զուտ հասույթի` ԻԶՀ ն նյութական ծախսումների (պաշարներ) միջին մեծության` ՆԾ հարաμերակցությունն է: Նյութահատույցի մեծությունը ցույց է տալիս, թե նյութական ծախսումների մեկ միավորի հաշվով իրացումից որքան զուտ հասույթ է ստացվում. Իրացումից զուտ հասույթ ԻԶՀ Նհատ. = = : (3.4.1) Նյութական ծախսումների միջին մեծություն ՆԾ Նյութական պաշարների օգտագործման արդյունավետությունը μնութագրող նյութահատույցի հաջորդ ցուցանիշը հակադարձի մեծությունն է` նյութատարությունը` Նտար., որը ցույց է տալիս իրացումից

«ՕâՅոåâ 8.8., 8ՕոêՕâՅ Օ.Ւ. ՃԻՅոսՅ 2ՕՅÿéՇոâåԻԻՕé ոåÿոåոüԻՕՇոս ոքåոոքսÿոսÿ: ÓԿå6Իսê.- Խ., 2004.

ստացվող զուտ հասույթի մեկ միավորի հաշվով որքան նյութական ծախսումներ են կատարվել. ՆԾ Նտար. = = : (3.4.2) Նհատ. ԻԶՀ Եթե այս μանաձնի համարիչում տեղադրենք ամμողջ նյութական ծախսումների գումարը, ապա կստանանք ընդհանուր նյութատարության ցուցանիշը: Գոյություն ունեն նան նյութատարության այլ ցուցանիշներ` մասնակի ն տեսակարար: Մասնակի նյութատարության ցուցանիշները կիրառվում են առանձին նյութական ծախսումների օգտագործման արդյունավետությունը μնութագրելու համար: Դրանք են` հումքատարությունը (հումքի ծախսը` հարաμերած արտադրանքի ծավալին կամ իրացումից ստացվող զուտ հասույթին), վառելիքատարությունը (վառելիքի ծախսը` հարաμերած արտադրանքի ծավալին կամ իրացումից ստացվող զուտ հասույթին), էներգատարությունը ն այլն: Միաժամանակ մասնակի նյութատարության ցուցանիշները կարող են օգտագործվել նան առանձին արտադրատեսակների նյութատարության մակարդակների μնութագրման համար: Տեսակարար նյութատարության ցուցանիշը հաշվարկվում է` միավոր արտադրանքի (իրացումից ստացվող զուտ հասույթի) հաշվով ծախսված նյութերի գումարը μաժանելով այդ նյութերի գնի վրա: Այն կարելի է որոշել նան μնեղեն արտահայտությամμ` ծախսված նյութերի քանակի ն արտադրված արտադրանքի ընդհանուր քանակի (ծավալ) հարաμերությամμ: Նյութական պաշարների արդյունավետության գնահատման առումով կարնորվում է նան նյութական ծախսումների շահութաμերությունը

(ՆԾ)

շահ. կամ

միավոր նյութական ծախսումներին միջին հաշվով μաժին

ընկնող իրացումից ստացվող շահույթի գումարի չափը: Այն հաշվարկվում է հետնյալ հարաμերակցությամμ.

(ՆԾ)շահ. =

Իրացումից շահույթ

= ԻՇ/ՆԾ :

(3.4.3)

Նյութական ծախսումների միջին մեծություն

Նյութական պաշարների օգտագործման արդյունավետությունը μնութագրող ցուցանիշների փոփոխության վրա տարμեր գործոնների ազդեցությունը ներկայացված է գծապատկեր 3.4.1-ում:

Նյութական ծախսումների շահութա երություն

Իրացվող արտադրանքի շահութա երություն

Նյութահատույց

Մասնակի նյութատարություն

Ընդհանուր նյութատարություն

Տեսակարար նյութատարություն

Արտադրանքի տեսականի

Արտադրանքի կառուցվածք

Ծախսի նորմա

Նյութերի գին

Արտադրանքի գին

Գծ. 3.4.1. Նյութական պաշարների օգտագործման արդյունավետության ցուցանիշների գործոնային վերլուծությունը:

Նյութական պաշարների օգտագործման արդյունավետության գնահատման համար կիրառվում են մի շարք տեղեկատվական նյութեր, այդ թվում` 1. Տնտեսավարող սուμյեկտի գործարարության (μիզնես) պլան, 2. Նյութական պաշարների մատակարարման ծրագիր, 3. Նյութական պաշարների առկայության ն օգտագործման մասին հաշվետվություն, 4. Ծախսերի մասին հաշվետվություն, 5. Ֆինանսական հաշվետվություններին կից ծանոթագրություններ ն այլ համապատասխան փաստաթղթեր: Տնտեսավարող սուμյեկտի տեղեկատվական տվյալներով որոշվում է իրացվող արտադրանքի շահութաμերության ն նյութահատույցի ազդե107

ցությունը միավոր նյութական ծախսումներին μաժին ընկնող իրացումից ստացվող շահույթի փոփոխության վրա (աղյուսակ 3.4.1): Աղյուսակ 3.4.1 Նյութական ծախսումների շահութաμերության գործոնային վերլուծությունը Ցուցանիշները 1. Իրացումից զուտ շահույթը, հազ.դր. 2. Նյութական ծախսումների միջին մեծությունը 3. Իրացումից շահույթը, հազ.դր. 4. Նյութական ծախսումների շահութաμերությունը (տ3:տ2) 5. Իրացվող արտադրանքի շահութաμերությունը (տ3:տ1) 6. Նյութահատույցը (տ1:տ2)

Նախորդ Հաշվետու Բացարձակ տարի տարի շեղումը (Հ,-)

Գործոնային հաշվարկը

517481

794709

277228

-

46333

178212

131879

-

34506

136586

102080

-

0,745

0,766

0,021

0,105 ⋅ 11,169 = 1,175

0,067

0,172

0,105

-

11,169

4,459

-6,710

(-6,710)⋅ 0,172 = −1,154

Իրացվող արտադրանքի շահութաμերության ն նյութահատույցի համատեղ ազդեցությունը նյութական ծախսումների շահութաμերության վրա արտահայտվում է հետնյալ հավասարության տեսքով. (ՆԾ)շահ. = ԻՇ = ԻՇ ⋅ ԻԶՀ = (ԻԱ )շահ. ⋅ Նհատ. : (3.4.4)

ՆԾ ԻԶՀ ՆԾ

Նախորդ ն հաշվետու տարիների տվյալները տեղադրելով (3.4.4) հավասարման մեջ` կստանանք. - նախորդ տարվա համար` (ՆԾ)շահ.(ն.տ.) = 34506 ⋅ 517481 = 0,067 ⋅ 11,169 = 0,745, 517481 46333 - հաշվետու տարվա համար` (ՆԾ)շահ.(հ.տ.) = 136586 ⋅ 794709 = 0,172 ⋅ 4,459 = 0,766 : 794709 178212 Հաշվարկներից երնում է, որ նախորդ տարում նյութական ծախսումների շահութաμերության վրա մեծապես ազդել է նյութահատույցի մե108

ծությունը, իսկ հաշվետու տարում` իրացվող արտադրանքի շահութաμերությունը: Ինչպես երնում է աղյուսակի հաշվարկային տվյալներից, նյութական ծախսումների շահութաμերության μացարձակ փոփոխությունը հաշվետու տարում, նախորդի համեմատ, կազմել է 0,021 միավոր: Ըստ շըղթայական տեղադրումների եղանակի` առանձին-առանձին ներկայացնենք նշված յուրաքանչյուր գործոնի ազդեցությունը նյութական ծախսումների շահութաμերության մեծության փոփոխության վրա: 1. Իրացվող արտադրանքի շահութաμերությունը` որպես ազդող գործոն. ± Δ (ՆԾ)շահ.Հ ± Δ (ԻԱ)շահ. ⋅ Նհատ.(ն.տ.) Հ 0,105 ⋅ 11,169 Հ 1,175: 2. Նյութահատույցը` որպես ազդող գործոն. ± Δ (ՆԾ)շահ.Հ ± Δ Նհատ. ⋅ (ԻԱ)շահ.(հ.տ.) Հ - 6,710 ⋅ 0,172 Հ - 1,154: Երկու ազդող գործոնների հանրագումարը. ± Δ (ՆԾ)շահ.Հ 1,175 Հ (- 1,154) Հ 0,021 կամ 2,1 9: Այսինքն` նյութահատույցը, որպես ազդող գործոն, 1,154 միավորով μացասաμար է անդրադարձել արդյունքային ցուցանիշ համարվող նյութական ծախսումների շահութաμերության փոփոխության վրա: Նույն աղյուսակի տվյալների հիման վրա կարող ենք որոշել իրացվող արտադրանքի ու նյութական ծախսումների շահութաμերությունների ազդեցությունը նյութահատույցի փոփոխության վրա` որպես համատեղ ազդող ն առանձին-առանձին գործոններ:

Գլուխ 4 Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական արդյունքների վերլուծությունը 4.1. Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական արդյունքների ձնավորման ն μաշխման մոդելը Տնտեսավարող սուμյեկտների կողմից իրականացվող արտադրական, ներդրումային, գործառնական, վաճառահանման, մատակարարման ն ֆինանսական գործունեությունների տարμեր կողմերը վերջնական տեսքով՝ դրամական կամ արտարժույթային գնահատմամμ, արտահայտվում են ֆինանսական արդյունքների ցուցանիշների համակարգում: Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական արդյունքների առավել կարնոր ցուցանիշներն ավելի ընդհանրացված տեսքով արտացոլվում են «Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունում» (հավելված 2): Ֆինանսական արդյունքների ցուցանիշները μնութագրում են տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսավարման μացարձակ արդյունավետությունը: Այդ ցուցանիշներից ամենահիմնականը շահույթի (եկամտի) կազմավորման ցուցանիշն է, որը շուկայական տնտեսության պայմաններում համարվում է տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսական զարգացման հիմքը: Շահույթի գումարի չափի ավելացումը ֆինանսական ապահովվածության μազա է ստեղծում ինքնաֆինանսավորման, ընդլայնված վերարտադրության, աշխատանքային կոլեկտիվների սոցիալական ն նյութական պահանջմունքների կարգավորման համար: Շահույթի հաշվին վճարվում է շահութահարկ, որը պետական μյուջեի եկամուտների կազմավորման հիմնական աղμյուրն է, միաժամանակ, ի հաշիվ շահույթի, մարվում են պարտքային պարտավորությունները μանկերին՝ ստացված վարկերի դիմաց, ն ներդրողներին՝ ստացված փոխառությունների ն ներդրումների դիմաց: Այսպիսով, շահույթը համարվում է ընդհանրացնող ցուցանիշ՝ տնտեսավարող սուμյեկտի արտադրական, առնտրային ն ֆինանսական գործունեության գնահատման համար: Այն μնութագրում է նրա գործունեության ակտիվությունը ն ֆինանսական կայունությունը: Ըստ շահույթի՝ որոշվում են ներդրված միջոցների հատուցման մակարդակը ն տվյալ տնտեսա110

վարող սուμյեկտի ակտիվներում կատարված ներդրումների արդյունավետությունը: Տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության ֆինանսական վերջնական արդյունքը հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) կամ հաշվեկշռային շահույթի (վնասի) գումարն է, որից պետք է վճարվի պետական μյուջեի եկամուտ կազմավորող շահութահարկը: Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական արդյունքների ձնավորման ն μաշխման մոդելը1 շուկայական տնտեսության պայմաններում ընդգրկում է հաջորդական հաշվարկներ: Այդ հաշվարկների մեջ են մտնում՝ 1. արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից ստացված համախառն շահույթի (վնասի) որոշումը, որը հաշվարկվում է տնտեսավարող սուμյեկտի կողմից թողարկման գներով (առանց ԱԱՀ-ի, ակցիզների ն այլ համանման հարկերի ու վճարների) արտադրանքի, ապրանքների իրացումից ստացված զուտ հասույթի ն արտադրանքի ինքնարժեքում ներառվող ծախսերի տարμերություն: Համախառն շահույթը որոշելու ժամանակ արտադրանքի ինքնարժեքում ներառվում են ուղղակի նյութական ծախսերը, աշխատավարձի վճարման ուղղակի ծախսերը, ինչպես նան անուղղակի ընդհանուր արտադրական ծախսերը: Համախառն շահույթը տնտեսավարող սուμյեկտի արտադրական ստորաμաժանումների աշխատանքի արդյունավետությունը μնորոշող ցուցանիշ է, այն հաշվարկվում է արտադրական ինքնարժեքի հիման վրա: 2. Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից ստացված շահույթի (վնասի) մեծության որոշումը, որը հաշվարկվում է համախառն շահույթի գումարից հանելով իրացված արտադրանքին, ապրանքներին μաժին ընկնող առնտրային ն ընդհանուր տնտեսական ծախսերը: Նշենք, որ այդ հաշվարկն իրականացվում է հաշվապահական հաշվառման չափանիշների համաձայն: Իրացումից ստացված շահույթը (վնասը) տնտեսավարող սուμյեկտի հիմնական գործունեությունը μնորոշող տնտեսական ցուցանիշն է, այսինքն՝ այն արտադրության կազմակերպման ն արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման (առնտրային) գործունեության ցուցանիշ է:

ԼåքåԽåո Ճ.7., ՒåՐՅաåâ Է.8. ԽåոՕոսêՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ ՅԻՅոսՅՅ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå). Խ., 1999, Շ. 41.

3. Գործառնական գործունեութունից շահույթի (վնասի) որոշումը, որը գործառնական այլ գործունեությունից ստացված եկամուտների ն նույն գործունեության հետնանքով պատճառված վնասների տարμերությունն է: «Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության» (հավելված 2) «Գործառնական այլ եկամուտներ» հոդվածում (տող 070) ցույց են տրվում գործառնական գործունեությունից ստացված այն եկամուտները, որոնք չեն արտացոլվել «Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից հասույթ» հոդվածում (տող 010), իսկ «Գործառնական այլ ծախսեր» հոդվածում (տող 080) ցույց են տրվում գործառնական գործունեության հետ կապված այն ծախսերը, որոնք չեն արտացոլվել «Իրացված արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) ինքնարժեք», «Իրացման (առնտրային) ծախսեր», «Վարչական ն ընդհանուր այլ ծախսեր» հոդվածներում (տող 020, 040, 050): Գործառնական այլ գործունեությունից ստացված եկամուտը ն պատճառված վնասը արդյունք են՝ - ընթացիկ այլ ակտիվների վաճառքի կամ օտարման, - գործառնական վարձակալության տրված հիմնական միջոցների, - տույժերի ու տուգանքների վճարման, - դուրս գրված դեμիտորական ն կրեդիտորական պարտքերի ու դրանց մարման, - արժեքների պակասորդների, կորուստների ն դրանց փոխհատուցման, - պաշարների արժեքի փոփոխության, - ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների վերագնահատման, - ոչ ընթացիկ ակտիվների արժեզրկման ն դրա վերականգնման, - ոչ ընթացիկ ակտիվների վերագնահատման, - հետազոտության ն զարգացման ծախսերի, - արտադրական ծախսումների նորմալ մակարդակը գերազանցող ծախսերի, - դատական ծախսերի, - ժամանակավորապես շահագործումից հանված հիմնական միջոցների պահպանման ծախսերի, - հիմնական միջոցների լուծարման ծախսերի, - այլ եկամուտների ն ծախսերի:

4. Այլ ոչ գործառնական գործունեությունից շահույթը (վնասը) արդյունք է նմանատիպ գործունեությունից ստացվող եկամուտների ն ծախսերի տարμերության, այդ թվում՝ - հիմնական միջոցների վաճառքի կամ օտարման, - ոչ ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների վաճառքի կամ օտարման, - ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների վաճառքի կամ օտարման, - ոչ ընթացիկ այլ ակտիվների վաճառքի կամ օտարման, - գործունեության ընդհատման հետ կապված ակտիվների վաճառքի կամ օտարման, - փոխարժեքային տարμերությունների, - շնորհ (գրանտ) ն անհատույց ստացվող ակտիվների, - ֆինանսական ներդրումների, - ֆինանսական վարձակալության, - ոչ գործառնական այլ գործունեության: 5. Սովորական գործունեությունից շահույթը (վնասը) որոշելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն 2, 3 ն 4 կետերում նշված շահույթը (վնասը), այլ նան ֆինանսական ծախսերը ն կապակցված (համատեղ գործունեություն իրականացնող) կազմակերպությունների ոչ ընթացիկ ներդրումները «μաժնեմասնակցության մեթոդով» հաշվառելիս ստացված շահույթը (վնասը): «Ֆինանսական ծախսեր» հոդվածում (տող 100) ցույց են տրվում ֆինանսական վերլուծության, վարկերի ու փոխառությունների հետ կապված ծախսերը, իսկ «μաժնեմասնակցության մեթոդով» հաշվառվող ներդրումներից շահույթը (վնասը) հաշվարկվում է ոչ ընթացիկ ներդրումների տեսակների, այդ թվում՝ դուստր ընկերություններում, μաժնետիրացված (ասոցիացված) կազմակերպություններում ն համատեղ ձեռնարկումներում: 6. Զուտ շահույթը (վնասը) հարկումից հետո (տող 170) որոշելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել՝ ա) արտասովոր (աննախադեպ) դեպքերից շահույթի (վնասի) մեծությունը (տող 140), որն արդյունք է արտասովոր դեպքերից ն տարμեր իրադարձություններից սպասվելիք եկամուտների ու ծախսերի տարμերության, μ) զուտ շահույթը (վնասը) մինչն շահութահարկի գծով ծախսի նվազեցման մեծությունը (տող 150), որտեղ ցույց է տրվում հաշվետու ժա113

մանակաշրջանի զուտ շահույթը («Շահութահարկի մասին» օրենքով նախատեսված են նվազեցումներ համախառն եկամըտից հարկվող շահույթը որոշելիս) մինչն շահութահարկի գծով ծախսի նվազեցումը կամ շահութահարկի գծով եկամտի (փոխհատուցման) ավելացումը, գ) շահութահարկի գծով ծախսի մեծությունը (տող 160), որտեղ ցույց է տրվում շահութահարկի գծով ծախսը, որը կազմված է ընթացիկ ն հետաձգված հարկերի գծով ծախսերից: Զուտ շահույթի (վնասի) մեծությունը հաշվարկելու համար μավական է տնտեսավարող սուμյեկտի նորմալ գործունեությունից (հաշվետու ժամանակաշրջանի) ստացված շահույթի (վնասի) արդյունքին գումարել կամ դրանից հանել արտասովոր դեպքերից համապատասխանաμար ստացված շահույթը կամ պատճառված վնասը: Գծապատկերի տեսքով (4.1.1) ներկայացնենք, թե ինչ հաջորդականությամμ են ձնավորվում տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական արդյունքները՝ հիմք ընդունելով «Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունը»: Տնտեսավարող սուμյեկտների եկամուտների կազմավորման ցուցանիշների հաշվարկներում կարնորագույն պահ է համարվում արտադրանքի, ապրանքների իրացման շրջանառության որոշումը: Հատկապես արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից ստացված զուտ հասույթը μնութագրում է տնտեսավարող սուμյեկտի արտադրական կամ գործառնական փուլի (ցիկլի) ավարտը, ըստ որի էլ պետք է այդ հասույթի գումարից հանել նախօրոք կատարված μոլոր տեսակի ծախսերը: Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման ծավալի փոփոխություններն առավել զգալի ազդեցություն են ունենում տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության ֆինանսական ցուցանիշների վրա: Այդ առումով էլ տնտեսավարող սուμյեկտի համապատասխան ծառայության աշխատակիցները պետք է ամենօրյա օպերատիվ հսկողություն իրականացնեն արտադրական ու իրացման ողջ գործընթացի վրա՝ չթույլատրելով անօրինականություններ: Տնտեսավարման նոր հարաμերությունների պայմաններում տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության ֆինանսական ցուցանիշների տնտեսական վերլուծության համար, անկախ սեփականության ձնից, խիստ կարնոր պայման է համարվում շահույթի (եկամտի) ձնավորմամμ հիմնավորված տնտեսական մեխանիզմի մոդելի հաստատումը: Այն

1) Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթ (տող10)

2) Իրացվող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) ինքնարժեք (տող 20)

4) Իրացման (առնտրային) ծախսեր (տող 40)

3) Համախառն շահույթ (վնաս) տող 30 = տող 10 – տող 20

6) Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթ (վնաս) տող 60 = տող 30 – (տող 40 Հ տող 50)

5) Վարչական ն ընդհանուր այլ ծախսեր (տող 50)

(Հ)

7) Գործառնական գործունեությունից շահույթ (վնաս) տող 90 = տող 60 Հ տող 70 – տող 80

(Հ)

10)Այլ ոչ գործառնական գործունեությունից շահույթ (վնաս) (տող 120)

8) Ֆինանսական ծախսեր (տող 100)

(Հ) 9) Կապակցված կազմակերպությունների շահույթ (վնաս)՝ ներդրումները « աժնեմասնակցության մեթոդով» հաշվառելիս (տող 110)

12) Արտասովոր դեպքերից շահույթ (վնաս) (տող 140)

(Հ)

11) Սովորական գործունեությունից շահույթ (վնաս) (տող130 = ± տող90 – տող100 Հ ±տող110 ± տող120)

(Հ) 13) Զուտ շահույթ (վնաս) մինչն շահութահարկի գծով ծախսերի նվազեցումը (տող150 = տող130 Հ տող140)

14) Շահութահարկի գծով ծախս (տող 160)

15) Զուտ շահույթ (վնաս) հարկումից հետո (տող170 = տող150 – տող160)

Գծ. 4.1.1. Ֆինանսական արդյունքների ձնավորման ն μաշխման մոդելը

արտահայտում է ազատ շուկայի պայմաններում գործող μոլոր տնտեսավարող սուμյեկտներին հատուկ՝ տնտեսական գործունեության նպատակների, ֆինանսական արդյունքների ցուցանիշների, հաշվետու ժամանակաշրջանի շահույթի (եկամտի) ձնավորման ու μաշխման գործընթացների ն հարկային քաղաքականության համակարգի միասնականությունը:

4.2. Շահույթի ցուցանիշների մակարդակի, դինամիկայի ն կառուցվածքի վերլուծությունը Տնտեսավարող սուμյեկտի շահույթի ցուցանիշների մակարդակի, դըրանց դինամիկայի գնահատման ն վերլուծության համար կազմվում է ամփոփ աղյուսակ «Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության» (հավելված 2) տվյալների հիման վրա, որում ներառվում են տարμեր գործունեություններից ստացվող շահույթի μացարձակ մեծությունները, այդ թվում՝ համախառն շահույթը, իրացումից շահույթը, գործառնական գործունեությունից շահույթը, սովորական գործունեությունից շահույթը, արտասովոր դեպքերից շահույթը, զուտ շահույթը՝ մինչն հարկումը ն հարկումից հետո: Շահույթի (վնասի) մակարդակը ն դինամիկան μնորոշող ցուցանիշների մասին ավելի հստակ պատկերացում ունենալու համար կազմենք աղյուսակ (4.2.1): Աղյուսակի տվյալներից հետնում է, որ հաշվետու ժամանակաշրջանում տնտեսավարող սուμյեկտի ստացած զուտ շահույթը շահութահարկի վճարումից հետո ավելացել է 66911 հազ. դրամով կամ 343,49-ով, որը μավականին μարձր արդյունք է: Ֆինանսական արդյունքների դինամիկայում կարող ենք առանձնացնել հետնյալ փոփոխությունները: Այսպես, իրացված արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) գծով ստացված համախառն շահույթն ավելի արագ է աճել՝ 310,59, քան իրացումից շահույթի մեծությունը՝ 295,89: Դա արդյունք է իրացված արտադրանքի, ապրանքների լրիվ ինքնարժեքում ներառված առնտրային ն վարչական ծախսերի հարաμերական ավելացման՝ 514,59-ով: Զուտ շահույթը (հարկումից հետո) աճել է ավելի արագ՝ 343,49, քան արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթը՝ 295,89, որը վկայում է այլ ոչ գործառնական գործու116

նեությունից շահույթի ավելացման՝ 1480 անգամ (չնայած գործառնական գործունեության շահույթը նվազել է 96,89-ով): Եթե շահույթի գծով μացարձակ ն հարաμերական փոփոխությունները (գնահատումը) կատարվում է մի քանի ժամանակաշրջանների (տարիների) կտրվածքով, ապա կարող ենք օգտագործել վիճակագրության ընդհանուր տեսությունից հայտնի դինամիկայի վերլուծության ցուցանիշները՝ μացարձակ հավելաճը, աճի տեմպը, հավելաճի տեմպը, աճի միջին տեմպը, հավելաճի միջին տեմպը (μազիսային ն շղթայական եղանակներով): Աղյուսակ 4.2.1 Շահույթի (վնասի) մակարդակի ն դինամիկայի ցուցանիշները Հազ. դրամ Ցուցանիշների անվանումը 1. Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթ 2. Իրացված արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) ինքնարժեք 3. Համախառն շահույթ (վնաս) 4. Առնտրային ն վարչական ծախսեր 5. Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթ (վնաս) 6. Գործառնական գործունեության շահույթ (վնաս) 7. Ֆինանսական ծախսեր 8. Այլ ոչ գործառնական գործունեությունից շահույթ (վնաս) 9. Սովորական (ֆինանսատնտեսական) գործունեությունից շահույթ (վնաս) 10. Զուտ շահույթ (վնաս) հարկումից (շահութահարկի գծով) հետո

Նախորդ տարվա վերջին

Հաշվետու տարվա վերջին

Շեղումը (Հ,-) μացարհարաձակ, μերահազ. դր. կան, 9 4(ս3-ս2) 5(ս4:ս2)

517481

794709

277228

53,6

480486

642828

162342

33,8

36995

151881

114886

310,5

15295

12806

514,5

34506

136586

102080

295,8

26778

25920

-96,8

-

-

-

17777

17765

անգամ

26790

119667

92877

346,7

19484

86395

66911

343,4

Շահույթի մակարդակի գծով այդ ցուցանիշները հաշվարկվում են հետնյալ μանաձներով՝

- μացարձակ հավելաճը. ա) μազիսային եղանակով ( ∆Շμ. )՝ ∆Շμ. Շ Շ , (i = 1,2,…,ո),

(4.2.1)

μ) շղթայական եղանակով ( ∆Շշղթ. )՝ ∆Շշղթ.. Շ Շ , (i = 1,2,…,ո), (4.2.2) որտեղ՝ Շ -ն μազիսային (համեմատելի) տարվա (ժամանակաշրջանի) շահույթի մակարդակն է, Շ -ն i-րդ (համեմատվող) տարիների (ժամանակաշրջանների) շահույթի մակարդակն է, Շ -ը (i-1)-րդ կամ նախորդ տարվա (ժամանակաշրջանի) շահույթի մակարադակն է: - Աճի տեմպը. ա) μազիսային եղանակով (Kμ.)՝ Շ (4.2.3) K . = i × 100 0 , (i = 1,2,…,ո), Շ0 μ) շղթայական եղանակով (Kշղթ.)՝ Շ K շղթ. = i × 1000 (i = 1,2,…,ո), Շi−1

(4.2.4)

- Հավելաճի տեմպը. ա) μազիսային եղանակով ( ± Լμ. )՝ ± Լμ. =

Շi − Շ 0 Շ0

× 1009 =

± ΔՇμ. Շ0

× 1009 = (K μ. − 1) × 1009 ,

(4.2.5)

μ) շղթայական եղանակով ( ± Լշղթ. )՝ ± Լշղթ. =

-

Շi − Շi−1 Շi−1

× 1009 =

± ΔՇ շղթ. Շi−1

× 1009 = (K շղթ. − 1) × 1009

: (4.2.6)

Աճի միջին տեմպը.

ա) μազիսային եղանակով ( K բ. )՝ K բ. = n-1

Շn × 1000, Շ0

(4.2.7)

որտեղ՝ Շո-ը ո-րդ տարվա (ժամանակաշրջանի) շահույթի մակարդակն է, (ո-1)-ը տարիների (ժամանակաշրջանների) թվաքանակն է 1-ով պակաս, μ) շղթայական եղանակով ( K շղթ. )՝ K շղթ. = ո K1 × K 2 × ... × K ո × 1009 = ո

Շ1 Շ0

×

Շ2 Շ1

× ... ×

Շո Շո−1

× 1009 :

(4.2.8)

Անհրաժեշտ է նշել, որ աճի միջին տեմպի մեծությունները μազիսային ն շղթայական եղանակներով հաշվարկելիս ստացվում է միննույն արդյունքը: - Հավելաճի միջին տեմպը. ա) μազիսային եղանակով ( ± T . )՝

±T

.

= K . − 1000,

(4.2.9)

μ) շղթայական եղանակով ( ± T շղթ. )՝

± T շղթ. = K շղթ. − 1000 :

(4.2.10)

Շահույթի գծով, μացի μացարձակ ն հարաμերական փոփոխությունների գնահատումից, կարնոր նշանակություն ունի նան հաշվարկել, թե նախորդ ն հաշվետու տարիներին (ժամանակաշրջաններում) շահույթի կառուցվածքում1 տոկոսային ինչպիսի փոփոխություններ են տեղի ունեցել՝ հիմք ընդունելով սովորական (ֆինանսատնտեսական) գործունեությունից շահույթը: Կազմենք հետնյալ աղյուսակը (աղ. 4.2.2): Ինչպես վկայում են աղյուսակի տվյալները, հաշվետու ժամանակաշրջանում՝ համեմատած նախորդի հետ, շահույթի կառուցվածքում տեղի են ունեցել ոչ դրական փոփոխություններ: Համապատասխանաμար 11,2: 14,7: 99,29-ներով նվազել են համախառն շահույթի, արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից ն գործառնական գործունեությունից ստացվող շահույթի մեծությունները: Համարյա նույն մակարդակի վրա է մնացել տնտեսավարող սուμյեկտի տրամադրության տակ գտնվող զուտ շահույթը՝ շահու-

ԼåքåԽåո Ճ.7., ՒåՐՅաåâ Է.8. ԽåոՕոսêՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ ՅԻՅոսՅՅ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå), Շ. 47.

թահարկից հետո: Միայն այլ ոչ գործառնական շահույթի գծով է, որ ավելացում է կատարվել 14,89-ի չափով: Աղյուսակ 4.2.2 Շահույթի կառուցվածքը Ցուցանիշների անվանումը Սովորական (ֆինանսատնտեսական) գործունեությունից շահույթ (վնաս), 9, այդ թվում՝ - համախառն շահույթ - արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթ - գործառնական գործունեության շահույթ - այլ ոչ գործառնական գործունեությունից շահույթ - արտասովոր դեպքերից շահույթ - զուտ շահույթ հարկումից հետո

Նախորդ տարվա վերջին

Հաշվետու տարվա վերջին

Շեղումը (Հ,-)

100,0

100,0

-

138,1

126,9

-11,2

128,8

114,1

-14,7

99,9

0,7

-99,2

0,1

14,9

14,8

72,7

72,2

-0,5

4(ս3-ս2)

Աղյուսակի տվյալներից պարզվում է նան, որ ուսումնասիրվող տարիներին սովորական (ֆինանսատնտեսական) գործունեությունից ստացված շահույթի նկատմամμ ամենամեծ աճման միտումը համախառն շահույթի գծով է՝ համապատասխանաμար 138,19 ն 126,99, չնայած որ հաշվետու տարում համախառն շահույթը նախորդ տարվա համեմատությամμ նվազել է 11,29-ով:

4.3. Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթի գործոնային վերլուծությունը Հաշվետու ժամանակաշրջանի շահույթն արտահայտում է տնտեսավարող սուμյեկտների արտադրատնտեսական գործունեության ընդհանուր ֆինանսական արդյունքը: Դրա կազմում իր կարնոր ու ամենահիմնական տեղն ունի արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթը, որի մեծությունը կապված է արտադրանքի արտադրության ն դրա իրացման գործընթացի հետ: Այդ իսկ պատճառով էլ յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուμյեկտի համար կարնոր նշանակություն ունի, թե ինչպիսի գործոններ են ազդում իրա120

ցումից շահույթի գումարի ավելացման վրա կամ ինչ պատճառներով է շահույթի նվազեցում կատարվում: Ըստ գործող չափանիշների («Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվություն»), արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթը (վնասը) հաշվարկվում է հետնյալ μանաձնով՝ ԻՇ ԻՀ ԱԻ ԱԾ ՎԾ , (4.3.1) որտեղ՝ ԻՀ - արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթն է, ԱԻ - իրացվող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) ինքնարժեքն է, ԱԾ - առնտրային (իրացման) ծախսերն են, ՎԾ - վարչական ծախսերն են: Բանաձնում փակագծի արտահայտությունը արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) լրիվ ինքնարժեքն է: Արտադրանքի իրացումից շահույթի աճի կարգավորման կարնորագույն պայմաններից են՝ արտադրվող արտադրանքի ծավալի ավելացումը, արտադրանքի արտադրության ն ապրանքափոխադրման ռիթմիկության ապահովումը, ինքնարժեքի իջեցումը, որակի ն մրցունակության μարձրացումը, պահեստների ապահովվածությունը անհրաժեշտ քանակի պաշարներով, գնորդ-մատակարար փոխհարաμերություններում արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) դիմաց հաշվարկների ժամանակակից ձների (ֆակտորինգ, օվերդրաֆտ ն այլն) կիրառումը: Անհրաժեշտ է նշել, որ հաշվետու տարում (ժամանակաշրջանում) արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման գործընթացում փաստացի ստացված շահույթի մեծության վրա ազդում են ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին գործոններ, որոնք նպաստում են μացարձակ ն հարաμերական շեղումների ձնավորմանը՝ համեմատվող տարիների (ժամանակաշրջանների) շահույթի նկատմամμ: Դրա համար էլ վերլուծություն կատարելիս կարնոր է տալ ոչ միայն արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթի գծով պլանի կատարման ն դինամիկայի ընդհանուր գնահատականը, այլ նան μազմակողմանի ուսումնասիրել

շահույթի վրա ազդող գործոնները, իսկ այնուհետն որոշել դրանցից յուրաքանչյուրի ազդեցության աստիճանը: Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթը μնութագրող հիմնական ցուցանիշները, ինչպես նան դրանց դինամիկան որոշելու համար տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական պլանի ն ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվության տվյալների հիման վրա կազմենք աղյուսակ (4.3.1), որտեղ արտացոլվում են իրացումից զուտ հասույթը, լրիվ ինքնարժեքը, ֆինանսական արդյունքը (շահույթ կամ վնաս), ինչպես նան իրացվող արտադրանքի շահութաμերության մակարդակը ն իրացումից շահույթի տեսակարար կշիռը: Աղյուսակ 4.3.1 Իրացումից շահույթի գործոնային վերլուծությունը Հազ. դրամ Նախորդ տարվա վերջին

Ցուցանիշների անվանումը

1. Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթը 2. Լրիվ ինքնարժեքը, այդ թվում՝ - արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) ինքնարժեք - առնտրային ծախսեր - վարչական ծախսեր 3. Ֆինանսական արդյունքը ա) շահույթ (Հ) μ) վնաս (-) 4. Իրացվող արտադրանքի, ապրանքների շահութաμերության մակարդակը, 9 (տող 3ա : տող 2 × 100) 5. Իրացումից շահույթի տեսակարար կշիռը, 9 (տող 3ա : տող 1 × 100)

Հաշվետու տարվա վերջին փաստացի փաստացի իրացումը նախորդ տարվա գներով

517481

481222

794709

482975

444346

658123

480486

442055

642828

13384

34506 -

36876 -

136586 -

7,1

8,3

20,7

6,7

7,7

17,2

Աղյուսակի հաշվարկային տվյալներից պարզվում է, որ հաշվետու տարում իրացումից զուտ հասույթը նախորդ տարվա համեմատությամμ ավելացել է 277228 հազ. դրամով (794709 517481) կամ 53,69-ով (277228 517481 100%): Լրիվ ինքնարժեքը նույնպես ավելացել է 175148 հազ. դրամով (658123 482975) կամ 36,39-ով (175148

482975 100%), այդ թվում՝ ի հաշիվ արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների)՝ 162342 հազ. դրամով (642828 480486), առնտրային ծախսերի՝ 1961 հազ. դրամով (1961 0) ն վարչական ծախսերի՝ 10895 հազ. դրամով (13384 2489): Վերջնական արդյունքում՝ արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ շահույթը նախորդ տարվա (ժամանակաշրջանի) համեմատությամμ ավելացել է 102080 հազ. դրամով (136586 34506): Ստացված շահույթի մեծության վրա կարող են ազդել իրացվող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) ծավալը (զուտ հասույթը), տեսականին ու կառուցվածքը, լրիվ ինքնարժեքը, իրացման (մեծածախ, շուկայական) գները: Իրացվող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթի ն ստացվող շահույթի մեծության փոփոխությունների միջն կա ուղղակի համամասնական կախվածություն, այսինքն՝ որքան μարձր լինի իրացումից զուտ հասույթի գումարում շահույթի չափը կամ տեսակարար կշիռը, կնշանակի, որ տնտեսավարող սուμյեկտը արտադրում է շահութաμեր արտադրատեսակներ: Իսկ թե ինչպիսի ազդեցություն է գործում իրացվող արտադրանքի ծավալը կամ իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափը ստացվող շահույթի մեծության վրա, ներկայացնենք հետնյալ μանաձնի տեսքով՝ 1. ∆ ԻՇ ԻՇ ԳԻԶՀ ԻՇ ԻՇ ԳԻԶՀ 1 , (4.3.2) որտեղ՝ ∆ ԻՇ - իրացումից շահույթի հավելաճն է կամ նվազումը՝ ի հաշիվ իրացումից զուտ հասույթի փոփոխման, ԻՇ - նախորդ ժամանակաշրջանում (եռամսյակ, տարի) իրացումից ստացված շահույթն է, ԳԻԶՀ - իրացումից զուտ հասույթի գումարի փոփոխության գործակիցն է: Վերջինս արտահայտվում է հետնյալ հարաμերակցությամμ. (ԻԶՀ)1,(նժ գ) Գ ԻԶՀ = , (ԻԶՀ) 0 որտեղ՝ (նժգ) - նախորդ ժամանակաշրջանի գներով,

(ԻԶՀ)1,(ՆԺԳ) - հաշվետու ժամանակաշրջանի (տարվա) իրացումից զուտ հասույթի գումարն է նախորդ ժամանակաշրջանի (տարվա) արտադրանքի, ապրանքների իրացման գներով, (ԻԶՀ)0 - նախորդ ժամանակաշրջանի (տարվա) իրացումից զուտ հա‐ սույթի գումարի չափն է: Տեղադրելով աղյուսակ 4.3.1-ից համապատասխան տվյալները μանաձնի (3.3.2) մեջ, կստանանք՝

⎛ 481222 ⎞ ± Δ(ԻՇ) = 34506 × ⎜ − 1⎟ = 34506 × 0,9299 − 1 = −2419,0հազ.դրամ : ⎝ 517481 ⎠

(

)

Այսինքն՝ ի հաշիվ իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափի փոփոխության (նախորդ ժամանակաշրջանի համադրելի գներով), արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթն իջել է 2419,0 հազ. դրամով: (4.3.2) μանաձնի հիման վրա կարող ենք որոշել նան իրացումից շահույթի մեծությունը՝ ի հաշիվ լրիվ ինքնարժեքի փոփոխության, այսինքն՝ գործակիցը կարտահայտվի հետնյալ հարաμերակցությամμ՝ (ԼԻ) 0,(նժ գ) Գ ԼԻ = , (ԼԻ) 0 որտեղ՝ (ԼԻ)0,(ՆԺԳ) - հաշվետու ժամանակաշրջանի (տարվա) փաստացի իրացվող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) լրիվ ինքնարժեքն է նախորդ ժամանակաշրջանի (տարվա) համադրելի գներով, (ԼԻ)0 - նախորդ ժամանակաշրջանի (տարվա) իրացվող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) լրիվ ինքնարժեքն է: Այսինքն՝ (4.3.2) μանաձնը կարտահայտվի հետնյալ տեսքով՝ ∆ ԻՇ ԻՇ ԳԼԻ 1 : (4.3.3) Տեղադրելով աղյուսակ 4.3.1-ից համապատասխան տվյալները (4.3.3) μանաձնի մեջ, կստանանք՝

⎛ 444346 ⎞ ± Δ (ԻՇ) = 34506 × ⎜ − 1⎟ = 34506 × 0,9200 − 1 = −2761,0հազ. դրամ : ⎝ 482975 ⎠

(

)

Կատարված հաշվարկից պարզվում է, որ, ի հաշիվ լրիվ ինքնարժեքի փոփոխության, հաշվետու ժամանակաշրջանում իրացումից շահույթը նվազել է 2761,0 հազ. դրամով:

Արտադրանքի, ապրանքների իրացումից շահույթի մեծության վրա ազդեցություն են ունենում նան իրացվող արտադրանքի տեսականին ն դրանց կառուցվածքային տեղաշարժերը: Դա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ տարμեր արտադրատեսակների շահութաμերությունը միննույն մակարդակով չի կարող լինել: Եթե իրացվող արտադրանքների, ապրանքների կազմում մեծ տեսակարար կշիռ ունի շահութաμեր տեսականին, կնշանակի՝ տնտեսավարող սուμյեկտի կողմից ստացվող շահույթի ավելացման միտում կա: Թե իրացումից շահույթի վրա ինչպիսի ազդեցություն են ունենում իրացվող արտադրանքի, ապրանքների տեսականին ն դրանց կառուցվածքային տեղաշարժերը, ներկայացնենք հետնյալ μանաձների տեսքով: 2ա. Ի հաշիվ փաստացի իրացված արտադրանքի զուտ հասույթի փոփոխման գործակցի՝ ∆ ԻՇ

ԻՇ , ՆԺԳ

ԻՇ ԳԻԶՀ (4.3.4) 2μ. Ի հաշիվ փաստացի իրացված արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքի փոփոխման գործակցի՝ ∆ ԻՇ

ԻՇ , ՆԺԳ

ԻՇ ԳԼԻ , (4.3.5) որտեղ՝ ∆ ԻՇ - արտադրանքի, ապրանքների տեսականու ն դրանց կառուցվածքային տեղաշարժի հաշվով ստացված շահույթի հավելաճը կամ նվազումն է: Տեղադրելով աղյուսակ 4.3.1-ից համապատասխան տվյալները, կստանանք՝ 481222 = 4789 հազ. դրամ: 2ա. ± Δ(ԻՇ)1 = 36876 − 34506 × 517481 Այսինքն՝ ի հաշիվ փաստացի իրացված արտադրանքի (նախորդ տարվա գներով), զուտ հասույթի փոփոխման իրացումից շահույթի հավելաճը կազմել է 4789 հազ. դրամ: 444346 = 5130 հազ. դրամ: 2μ. ± Δ(ԻՇ) 2 = 36876 − 34506 × 482975 Այսինքն՝ ի հաշիվ փաստացի իրացված արտադրանքի (նախորդ տարվա գներով), իրացումից շահույթի հավելաճը կազմել է 5130 հազ. դրամ:

Ինչպես հայտնի է, շահույթի ն ինքնարժեքի մակարդակների միջն կա փոխկապվածություն, այսինքն՝ ինքնարժեքի իջեցումը, հավասար պայմաններում, μերում է շահույթի գումարի ավելացման: Հետնաμար, վերջինիս մեծության վրա զգալի ազդեցություն կարող է ունենալ իրացվող արտադրանքի, ապրանքների լրիվ ինքնարժեքի փոփոխությունը, այսինքն՝ երμ հաշվետու ն նախորդ ժամանակաշրջանների գներով համեմատելի են դարձվում լրիվ ինքնարժեքները: Ասվածը ներկայացնենք μանաձնի տեսքով. 3. ∆ ԻՇ ԼԻ

ԼԻ , ՆԺԳ ,

(4.3.6) որտեղ՝ ∆ ԻՇ - իրացումից շահույթի մեծությունն է՝ ի հաշիվ իրացվող արտադրանքի, ապրանքների լրիվ ինքնարժեքների փոփոխության, ԼԻ - հաշվետու ժամանակաշրջանում (տարում) իրացվող արտադրանքի, ապրանքների փաստացի լրիվ ինքնարժեքն է, ԼԻ , ՆԺԳ - հաշվետու ժամանակաշրջանի (տարվա) փաստացի իրացվող արտադրանքի, ապրանքների լրիվ ինքնարժեքն է՝ նախորդ ժամանակաշրջանի (տարվա) համադրելի գներով: Ըստ աղյուսակ 4.3.1-ի տվյալների, հաշվետու տարվա վերջին իրացված արտադրանքի, ապրանքների փաստացի լրիվ ինքնարժեքը կազմել է 658123 հազ. դրամ, այսինքն՝ այդ թվերի համադրումից ստացվել է գերածախս 213777 հազ. դրամ գումարի չափով՝ ∆ ԻՇ 658123 444346 213777 հազ. դրամ: Այստեղից հետնում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտի շահույթը պակասել է 213777 հազ. դրամով կամ լրիվ ինքնարժեքը ավելացել է 48,19-ով (213777 444346 100%): Կարնոր է նշել նան, որ իրացումից շահույթը ուղղագծային կախվածության մեջ է գտնվում արտադրանքի, ապրանքների իրացման (մեծածախ, շուկայական) գների փոփոխությունից, քանի որ այդ շահույթն արդյունք է իրացումից զուտ հասույթի ն լրիվ ինքնարժեքի գումարների տարμերության: Ավելի հստակ պատկերացնելու համար ներկայացնենք μանաձնի տեսքով՝ 4. ∆ ԻՇ ԻԶՀ

ԻԶՀ , ՆԺԳ ,

(4.3.7) որտեղ՝ ∆ ԻՇ - իրացումից շահույթի մեծությունն է՝ ի հաշիվ իրացման (մեծածախ, շուկայական) գների փոփոխության,

ԻԶՀ - հաշվետու ժամանակաշրջանում (տարում) գործող գներով փաստացի իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափն է, ԻԶՀ , ՆԺԳ - հաշվետու ժամանակաշրջանի (տարվա) իրացումից զուտ հասույթի գումարն է՝ նախորդ ժամանակաշրջանի (տարվա) արտադրանքի, ապրանքների իրացման գներով: Տեղադրելով աղյուսակ 4.3.1-ից համապատասխան տվյալները μանաձնի մեջ, կստանանք՝ ∆ ԻՇ 794709 481222 313487 հազ. դրամ: Այսինքն՝ ի հաշիվ գների փոփոխության, իրացումից շահույթն ավելացել է 313487 հազ. դրամով կամ 65,19-ով (313487 481222 100%): Ընդհանրացված տեսքով՝ իրացումից շահույթի մեծությունն ըստ ազդող գործոնների հավասար կլինի՝ ∆ԻՇ ∆ ԻՇ ∆ ԻՇ ∆ ԻՇ ∆ ԻՇ : (4.3.8) Տեղադրելով հաշվարկված տվյալները (4.3.8) μանաձնի մեջ՝ կստանանք արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթի մեծությունը՝ ∆ԻՇ 2419 4789 213777 313487 102080 հազ. դրամ: Եթե՝ հաշվետու ժամանակաշրջանում (տարում) տնտեսավարող սուμյեկտի արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման ծավալը կամ ստացված հասույթը վերահաշվարկված չէ նախորդ ժամանակաշրջանի (տարվա) ինքնարժեքով ն իրացման (մեծածախ, շուկայական) գներով, ապա իրացումից շահույթի մեծության վրա գործոնային վերլուծությունը կարող ենք իրականացնել հետնյալ կերպ. 1. շահույթի մեծության վրա արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) լրիվ ինքնարժեքի փոփոխության ազդեցությունն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ⎡ (ԼԻ)1 ⎤ (4.3.9) ± Δ(ԻՇ)1 = (ԻՇ)0 × ⎢ − 1⎥ , ⎣ (ԼԻ)0 ⎦

⎛ 444346 ⎞ ± Δ(ԻՇ) = 34506 × ⎜ − 1⎟ = 34506 × 0,9200 − 1 = 12512հազ.դրամ : ⎝ 482975 ⎠

(

)

Այսինքն՝ ի հաշիվ իրացումից զուտ հասույթի փոփոխության, իրացումից շահույթի մեծությունը ավելացել է 12512 հազ. դրամով:

2. Շահույթի մեծության վրա իրացվող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) տեսականու ն դրանց կառուցվածքային տեղաշարժի ազդեցությունը որոշվում է հետնյալ μանաձնով՝ ⎡ (ԻԶՀ)1 (ԼԻ)1 ⎤ (4.3.10) ± Δ(ԻՇ)2 = (ԻՇ)0 × ⎢ − ⎥, ⎣ (ԻԶՀ)0 (ԼԻ)0 ⎦ ⎛ 794709 658123 ⎞ ± Δ(ԻՇ)2 = 34506 × ⎜ − ⎟ = 34506 × (1,5357 − 1,3626 ) = ⎝ 517481 482975 ⎠ = 5973հազ.դրամ :

Արդյունքում, կառուցվածքային տեղաշարժի հաշվին իրացվող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) շահույթն ավելացել է 5973 հազ. դրամով: 3. Շահույթի մեծության վրա իրացվող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) 1 միավոր (հազ. դրամ) ծախսի մակարդակի փոփոխության ազդեցությունը որոշվում է հետնյալ μանաձնով՝ ⎡ (ԼԻ)1 (ԼԻ)0 ⎤ (4.3.11) ± Δ(ԻՇ)3 = (ԻԶՀ)1 × ⎢ − ⎥, ⎣ (ԻԶՀ)1 (ԻԶՀ)0 ⎦ ⎛ 658123 482975 ⎞ ± Δ(ԻՇ)3 = 794709 × ⎜ − ⎟ = 794709 × (0,828131 − 0,933319) = ⎝ 794709 517481 ⎠ = 83594հազ.դրամ :

Պարզվում է, որ, ի հաշիվ 1 միավոր (հազ. դրամ) ինքնարժեքի իջեցման, տնտեսավարող սուμյեկտը կարող է լրացուցիչ շահույթ ստանալ 83594 հազ. դրամ գումարի չափով: Ընդհանրացված տեսքով՝ իրացումից շահույթի մեծությունը, ի հաշիվ վերոնշյալ երեք ազդող գործոնների, հավասար կլինի՝ ∆ԻՇ ∆ ԻՇ ∆ ԻՇ ∆ ԻՇ 12512 5973 83594 102080 հազ. դրամ կամ՝ 136586 34506 102080 հազ. դրամ: Քանի որ շահույթի մեծության ավելացման վրա ազդում են μազմաթիվ գործոններ (իրացվող արտադրանքի, ապրանքների, աշխատանքների, ծառայությունների միավորների վրա կատարվող ծախսումները, աշխատանքի արտադրողականությունը, հիմնական միջոցների հատույցը, արտադրանքի տեսականին ն կառուցվածքը, ժամանակակից տեխնոլոգիական սարքավորումներով հագեցվածությունը, ընդհանուր կամ ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիությունը, աշխատողների որա128

կական մակարդակը, հիմնական միջոցների արժեքը ն այլն), ուստի շահույթի ն այդ ազդող գործոնների փոխկապակցության գնահատման համար կարնորվում է վիճակագրության ընդհանուր տեսությունից հայտնի μազմագործոն-կոռելյացիոն վերլուծության մեթոդի կիրառումը, որն արտահայտվում է հետնյալ հավասարման տեսքով` m

~ y x1 , x2 ,..., xm = a0 + a1 x1 + a 2 x2 + ... + a m xm = a0 + ∑ ai xi , (4.3.12) i =1

որտեղ՝

~ y x1,x2 ,...,xո - արդյունքային ցուցանիշն է (արտադրանքի, ապրանք-

ների, աշխատանքների, ծառայությունների իրացումից շահույթը), x1, x2, x3, … , xm -ը արդյունքային ցուցանիշի վրա ազդող գործոններն են, aՅ-ն այլ գործոնների ազդեցության չափի գործակիցն է, որն ենթակա է որոշման, a1, a2, a3, … , am - որոշման ենթակա այն գործակիցներն են, որոնցից յուրաքանչյուրը μնորոշում է համապատասխան գործոնի ազդեցության չափը: aՅ, a1, a2, … , am գործակիցների որոշման համար պետք է հիմք ընդունել փոքրագույն քառակուսիների մեթոդը, որն արտահայտվում է հետնյալ տեսքով՝ f ∑ yւիաստ. min: (4.3.13) , ,…, Վերջինս դիֆերենցելով կամ ածանցելով ըստ a0, a1, a2,...am գործակիցների ն միաժամանակ ստացված հավասարումները հավասարեցնելով 0-ի, կստանանք՝ ∂f = ∂- 0

∑ [2(y − -

∂f = ∂-1

∑ [2(y − -

∂f = ∂- 2

∑ [2(y − - 0 − -1x 1 − - 2 x 2 − ... − -ո x ո )](−x 2 ) = 0

− -1x 1 − - 2 x 2 − ... − - ո x ո )](−1) = 0

− -1x 1 − - 2 x 2 − ... − - ո x ո )](− x 1 ) = 0

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ∂f = ∂- ո

∑ [2(y − -

− -1x 1 − - 2 x 2 − ... − - ո x ո )](− x ո ) = 0 :

(4.3.14)

Այնուհետն, որոշ պարզեցումներից հետո, ստացվում է, այսպես կոչված, «նորմալ» հավասարումների համակարգ, որն ունի հետնյալ տեսքը.

⎧∑ y = ո- 0 + -1 ∑ x 1 + - 2 ∑ x 2 + - 3 ∑ x 3 + ... + - ո ∑ x ո ⎪ ⎪∑ yx1 = - 0 ∑ x 1 + -1 ∑ x 1 + - 2 ∑ x1x 2 + - 3 ∑ x 1x 3 +... + - ո ∑ x 1x ո ⎪ ⎪∑ yx 2 = - 0 ∑ x 2 + -1 ∑ x 2 x 1 + - 2 ∑ x 2 + - 3 ∑ x 2 x 3 +... + - ո ∑ x 2 x ո ⎪ (4.3.15) ⎪∑ yx = - ∑ x + - ∑ x x + - ∑ x x + - ∑ x 2 +... + - ո ∑ x x ո 3 1 3 2 ⎨ ⎪− − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − ⎪ ⎪− − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − ⎪− − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − ⎪ ⎪⎩∑ yx ո = - 0 ∑ x ո + -1 ∑ x ո x 1 + - 2 ∑ x ո x 2 + - 3 ∑ x ո x 3 +... + - ո ∑ x ո 2 Համակարգում ներառված ∑7, ∑7x1,… ∑x1,…,∑xm2 արտահայտությունների հաշվարկման համար կազմվում է հաշվարկային աղյուսակ (այս մեթոդին կարելի է անցնել այն դեպքում, եթե ազդող գործոնները 2-ից կամ 3-ից չեն անցնում. մնացած դեպքերում անհրաժեշտ է հավասարումների համակարգի լուծումը կատարել համակարգիչների միջոցով՝ ալգորիթմ ն ծրագիր կազմելով կամ արդեն եղածներից օգտվելով): Աղյուսակի (4.3.2) նախավերջին տողի (∑) տվյալները տեղադրելով (4.3.15) հավասարումների համակարգի մեջ, կարող ենք որոշել a0, a1, a2,...am գործակիցները, այնուհետն դրանց արժեքներն էլ տեղադրելով μազմագործոն-կոռելյացիոն հավասարման մեջ, կստանանք արդյունքային ցուցանիշի (իրացումից շահույթ) ն նրա վրա ազդող գործոնների միջն եղած փոխկախվածության հավասարումը: Աղյուսակի նախավերջին սյունակի լրացման համար անհրաժեշտ է տողերի x-երի արժեքները տեղադրել արդեն ստացված μազմագործոնկոռելյացիոն հավասարման մեջ ն արդյունքում կստանանք յուրաքանչյուր փաստացի 7-ին համապատասխան հաշվարկային նոր մեծություն: Աղյուսակի վերջին սյունակը μնութագրում է փաստացի ն հաշվարկային արդյունքային ցուցանիշների միջն եղած μացարձակ հարաμերական շեղումը՝ տոկոսներով արտահայտված: Որքան փոքր լինի այդ ցուցանիշների միջն հարաμերական շեղումը, կնշանակի յուրաքանչյուր ազդող գործոնի վարիացիայի թափը /xmax - xmiո/ այնքան էլ մեծ չէ:

1. 2. 3. . . . . . . n ∑

h/h

միջինը

y x1

.

xm yx1

.

yxm x1x2

.

x m −1 x m y2

x1

.

xm 2

~ y x1 , x2 ,..., xm

yõÇ

~ y x1,x 2 ,...,x m − yõÇ

⋅ 100%

Աղյուսակ 4.3.2 «Նորմալ» հավասարումների համակարգում ներկայացված արտահայտությունների հաշվարկման աղյուսակ

Իսկ պարզելու համար, թե ինչպիսի փոխկախվածության (ուղղակի, թե հակադարձ) մեջ են գտնվում արդյունքային ցուցանիշը (7) ն ազդող գործոնները (xi), անհրաժեշտ է հաշվարկել կոռելյացիայի գործակիցները, որոնք արտահայտվում են հետնյալ μանաձնով՝ yx i − y ⋅ x i (i = 1, 2, ..., m ), (4.3.16) ryx i = σ y ⋅ σ xi որտեղ՝ yx i - արդյունքային ցուցանիշի (7) ն ազդող i-րդ գործոններից (xi) յուրաքանչյուրի միջն եղած արտադրյալի պարզ թվաμանական միջին մեծությունն է, որը հավասար է՝ yx i , (4.3.17) yx i = ո (ո - ուսումնասիրվող ցուցանիշների տարμերակների թիվն է), y -ը ն x i -ը՝ համապատասխանաμար արդյունքային ցուցանիշի (7)

∑

ն ազդող գործոնի (xi) միջին մեծություններն են, որոնք որոշվում են հետնյալ μանաձնով՝ y xi , x= : (4.3.18) y= ո ո σ y -ը ն σ xi -ը՝ համապատասխանաμար արդյունքային ցուցանիշի (7)

∑

∑

ն ազդող գործոնի (xi) միջին քառակուսային շեղումներն են, որոնք հաշվարկվում են հետնյալ μանաձներով՝

∑ (y − y )

σy =

ո

()

= y − y

, σ xi =

∑ (x

i

− xi

ո

)

=

( )

xi − xi

∑

,

որտեղ՝

∑y =

∑x =

∑

⎛ ⎛ y ⎞⎟ x i ⎞⎟ y =⎜ , xi , , : y xi = ⎜ ⎜ ո ⎟ ⎜ ո ⎟ ո ո ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ Այս μոլոր μանաձներն էլ հաշվարկվում են հաշվարկային աղյուսակի հիման վրա: Կոռելյացիայի գործակցի ( ryxi ) հաշվարկային արժեքը կարող է

()

( )

տարμեր լինել ն ընկած լինել -1-ից միչն Հ1 սահմաններում (-1 ≤ ryxi ≤ Հ1): Որքան μարձր լինի կոռելյացիայի գործակիցը տվյալ սահմաննե132

րում, նշանակում է՝ արդյունքային ցուցանիշի ն ազդող գործոնի միջն եղած փոխադարձ կապը սերտ է: Եթե կոռելյացիայի գործակիցը μացասական է, ապա փոխադարձ կապը հակադարձ է, իսկ դրականի դեպքում կապն ուղղակի է: Գործնականում, եթե կոռելյացիայի գործակցի արժեքը 0,75 ն ավելի է, ապա փոխադարձ կապը μավականին μարձր է, ն այն լիարժեք կարող ենք օգտագործել վիճակագրական վերլուծության մեջ: Եթե կոռելյացիայի գործակիցը հավասար է -1-ի կամ Հ1-ի, նշանակում է՝ արդյունքային ցուցանիշի ն ազդող գործոնի միջն փոխադարձ կապը ֆունկցիոնալ է: Եթե կոռելյացիայի գործակիցները չեն գերազանցում 0,2 – 0,25 մեծությունները, նշանակում է՝ արդյունքային ցուցանիշի ն ազդող գործոնների միջն գործող փոխադարձ կապը թույլ է: Եթե ստացված կոռելյացիայի գործակիցները μավականին μարձր են, ապա հաշվարկվում է կոռելյացիայի գործակցի միջին քառակուսային սխալի մեծությունը (σլ), որն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ 1 − ryxi : (4.3.19) σr = ո Այնուհետն հաշվարկվում է կոռելյացիայի գործակցի հուսալիության չափանիշը (μլ), որը հավասար է՝ ryx (4.3.20) μr = i : σr

( )

Հուսալիության չափանիշը համարվում է հավաստի, եթե այն մեծ է 2,5 – 3,0 մեծություններից, հակառակ դեպքում այն անիմաստ է ն կնշանակի 7-ի ն xi-ի միջն փոխադարձ կապը թույլ է եղել: Եթե կոռելյացիայի գործակիցը μավականին μարձր է, ապա անհրաժեշտ է հաշվարկել xi գործոնի ազդեցության չափը արդյունքային ցուցանիշի վրա՝ տոկոսով արտահայտված: Այդ ազդեցության չափի որոշումը կատարվում է դետերմինացիայի գործակցի (d7xi) միջոցով, որն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով.

( )2 ⋅ 1000 :

dyx i = ryxi

(4.3.21)

Այսինքն՝ դետերմինացիայի գործակիցը հավասար է կոռելյացիայի գործակցի քառակուսուն՝ տոկոսով արտահայտված:

Եթե արդյունքային ցուցանիշի վրա ազդող գործոնները թվով երկուսն են, ապա μազմագործոն-կոռելյացիայի գործակիցը հաշվարկվում է հետնյալ μանաձնով. R yx1x 2 =

որտեղ՝ ryx1 , ryx 2 -

r 2 yx1 + r 2 yx 2 − 2ryx1 ⋅ ryx 2 ⋅ rx1x 2 1 − rx1x 2

արտահայտությունները

,

(4.3.22)

զույգային

կոռելյացիայի

գործակիցներն են, r x1x 2 - x1-ի ն x2-ի միջն եղած կոռելյացիայի գործակիցն է, որն արտահայտվում է հետնյալ տեսքով՝ x 1x 2 − x 1 ⋅ x 2 , rx1x 2 = ⎛x 2 − x 2 ⎞⎛x 2 − x 2 ⎞ ⎜ 1 1 ⎟⎜ 2 2 ⎟ ⎠ ⎝ ⎠⎝

(4.3.23)

իր հերթին՝ x1

=

∑ x1

n

,

x2

=

∑ x2 n

,

(x1 )

⎛ ∑ x1 ⎞ , =⎜ ⎟ ⎝ n ⎠

(x 2 )

⎛ ∑ x2 ⎞ : =⎜ ⎟ ⎝ n ⎠

(4.3.24)

Ինչպես զույգային կոռելյացիայի գործակցի դեպքում էր, այստեղ նս հաշվարկվում են նան μազմագործոն-կոռելյացիայի ընդհանուր գործակցի միջին քառակուսային սխալը (σլ) ն հուսալիության չափանիշը (μլ), որոնք համապատասխանաμար հավասար են՝ R yx1x 2 ...x ո 1 − R 2 yx1x 2 ...xո , , (4.3.25) σR = μR = σR ո Եթե μլ ≥ 2,5 – 3,0-ից, նշանակում է կոռելյացիայի ընդհանուր գործակիցը հավաստի է: Բացի առանձին գործոնների ն արդյունքային ցուցանիշի միջն եղած կոռելյացիայի գործակիցներից, խիստ անհրաժեշտ է հաշվարկել այդ նույն արդյունքային ցուցանիշի ն ազդող μոլոր գործոնների փոխկախվածության աստիճանը, այսինքն՝ կոռելյացիայի ընդհանուր գործակիցը (Թ7x1,x2…xm), որն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնի տեսքով՝ ո

R yx1x 2 ...xո = β1ryx1 + β 2ryx 2 + β 3ryx 3 + ... + β ոryxո = որտեղ՝

∑β r i=1

i yxi

,

(4.3.26)

β1, β 2 , β 3 , ..., βո -երը ստանդարտացման այն գործակիցներն են,

որոնք հաշվարկվում են հետնյալ ընդհանուր μանաձնով՝ -i σ xi βi = , (i = 1, 2, 3, ..., m ), σy

(4.3.27)

որտեղ՝ ai-ն արդեն հաշվարկված μազմագործոն-կոռելյացիայի հավասարման (a1, a2, a3,...am) գործակիցներն են, σ xi -ն ազդող գործոնների միջն քառակուսային շեղումներն են, σy -ը արդյունքային ցուցանիշի միջին քառակուսային շեղումն է:

Ինչպես զույգային կոռելյացիայի գործակիցների դեպքում էր, μազմագործոն-կոռելյացիայի ընդհանուր գործակցի մեծությունը նս պետք է ընկած լինի -1-ից Հ1 սահմաններում (-1 ≤ Թ7xix2 … xm ≤ Հ1): Իսկ դետերմինացիայի ընդհանուր գործակիցը (D7x1x2…xm) որոշվում է նույն μանաձնով, ինչ զույգային դետերմինացիայի դեպքում էր՝

(

D yx1x 2 ...xո = R yx1x 2...xո

)2 ⋅ 1000 :

(4.3.28)

Դետերմինացիայի ընդհանուր գործակցով μնութագրվում է μոլոր գործոնների համատեղ ազդեցության չափը՝ տոկոսներով արտահայտված: Հաշվարկվում են նան ընդհանուր կոռելյացիայի գործակիցը: Տնտեսագիտական հետազոտությունների ժամանակ, μացի μազմագործոն-կոռելյացիոն վերլուծության մեթոդից, հաճախակի հանդիպում են ցուցանիշների այնպիսի համակցություններ, որոնք ունենում են աճման կամ նվազման տարμեր աստիճանի միտումներ ն, ըստ այդմ էլ, հաճախակի օգտագործվում են տարμեր μանաձներ՝ 1. միագործոն գծային՝ y x1 = - 0 + -1x 1 ,

(4.3.29)

2. երկգործոն գծային՝ y x1,x 2 = - 0 + - 1x 1 + - 2 x 2 ,

(4.3.30)

3. միագործոն ոչ գծային (հիպերμոլային)՝ y x1 = - 0 +

, x1

(4.3.31)

4. միագործոն ոչ գծային (պարաμոլային)՝

ո

y x1 = - 0 + -1x 1 + - 2 x 1 + ... + -ո x 1 , x1

5. ցուցչային՝ y x1 = - 0 -1

(4.3.32) (4.3.33)

ն այլն՝ կախված ազդող գործոնի μնույթից:

Նշված μանաձներում ընդգրկված aՅ, a1, a2, … , am գործոնների հաշվարկման համար կազմվում է «նորմալ» հավասարումների համապատասխան համակարգ: Այսպես՝ միագործոն գծային հավասարման դեպքում այն ունենում է հետնյալ տեսքը. ⎧ y = ո- 0 + -1 x1 ⎪ (4.3.34) ⎨ x 1 + -1 x1 : ⎪⎩ yx 1 = - 0 Երկգործոն գծայինի համար՝ ⎧ y = ո- 0 + -1 x1 + -2 x2 ⎪ ⎪ x 1 + -1 x1 + -2 x 1x 2 (4.3.35) ⎨ yx 1 = - 0 ⎪ x 2 + -1 x 2 x1 + -2 x2 : ⎪⎩ yx 2 = - 0 Ոչ գծային հիպերμոլայինի (հակադարձ) համար՝ ⎧ ⎪ y = ո- 0 + -1 x1 ⎪ (4.3.36) ⎨ ⎪ yx 1 = - 0 x 1 + -1 : ⎪ x1 ⎩

∑ ∑

∑ ∑ ∑

∑

∑ ∑

∑ ∑

∑

∑

∑

∑ ∑

∑

∑ ∑

∑

∑

∑

Ոչ գծային միագործոն պարաμոլային կախվածության համար (2-րդ կարգի պարաμոլի դեպքում)՝

⎧∑ y = ma0 + a1 ∑ x1 + a 2 ∑ x1 2 ⎪⎪ ⎨∑ yx1 = a0 ∑ x1 + a1 ∑ x1 + a 2 ∑ x1 ⎪ ⎪⎩∑ yx2 = a0 ∑ x1 + a1 ∑ x1 + a 2 ∑ x1 :

Ցուցչային կախվածության համար՝ ⎧ «ց y = ո «ց - 0 + «ց -1 x1 ⎪ ⎨ x 1 + «ց -1 x1 : ⎪⎩ «ց yx = «ց - 0

∑ ∑

∑

∑

∑

(4.3.37)

(4.3.38)

Ինչպես միագործոն, այնպես էլ երկգործոն ն μազմագործոն վիճակագրական վերլուծությունների դեպքում, անհրաժեշտ է, որպեսզի ուսումնասիրվող տարμերակների թիվը (ո) մեծ լինի առնվազն 10-ից ( 10): Այսինքն՝ տվյալ ուսումնասիրության ընթացքում ավելի

ճշգրիտ են μնութագրվում արդյունքային ցուցանիշի վրա ազդող գործոնների գործակիցները (a1, a2, a3, … , am) ն կոռելյացիայի, դետերմինացիայի զույգային (մասնակի) ու μազմագործոն ընդհանուր գործակիցները: Դրա համար, հավաստի տվյալներ ստանալու նպատակով, վիճակագրական վերլուծություն իրականացնող յուրաքանչյուր ոք պետք է կատարի μազմատարμերակային դիտարկումներ կամ օգտագործի արդեն գոյություն ունեցող համապատասխան տեղեկատվությունը:

4.4. Շահույթի օգտագործման վերլուծությունը Բոլոր տեսակի տնտեսավարող սուμյեկտները ֆինանսատնտեսական գործունեության վերջնական արդյունքում ստանում են շահույթ կամ վնաս: Եթե տնտեսավարող սուμյեկտը շահույթ է ստանում, ապա պարտավոր է, օրենսդրությամμ սահմանված արտոնությունները հաշվի առնելուց հետո, հարկվող շահույթից պետական μյուջե վճարել շահութահարկ: Վերջինս հաշվարկվում է Հայաստանի Հանրապետությունում ն արտերկրներում ստացված եկամուտների (համախառն եկամտի) հիման վրա՝ հաշվի առնելով նվազեցումները: Այսինքն՝ հարկվող շահույթը տնտեսավարող սուμյեկտների կողմից ստացված համախառն եկամտի ն կատարվող նվազեցումների դրական տարμերությունն է: Շահութահարկը հաշվարկվում է՝ հարկվող շահույթի գումարը μազմապատկելով 209-ով (2001 թ. հունվարի 1-ից՝ ըստ «Շահութահարկի մասին» փոփոխություն- ներով հանդերձ նոր օրենքի): Եթե այդ տարμերությունը μացասական է կամ հավասար է 0-ի (այսինքն՝ հարկվող շահույթ չի առաջացել), ապա շահութահարկ չի վճարվում: Շահութահարկի հաշվարկման համար անհրաժեշտ է ճիշտ հաշվարկել հարկվող շահույթը, նան՝ համախառն եկամուտը ն նվազեցումները: Վերջիններիս ճիշտ հաշվարկման համար անհրաժեշտ է որոշել՝ - թե կատարված գործարքներից առաջանում են արդյոք եկամուտներ կամ նվազեցումներ, - եկամուտների ն նվազեցումների առաջացման պահը, - եկամուտների ն նվազեցումների չափը (արժեքը): Հարկ է նշել՝ μոլոր գործարքներից չէ, որ առաջանում են եկամուտներ կամ նվազեցումներ: Օրինակ, եթե տնտեսավարող սուμյեկտը կամ կազմակերպությունը μանկային հաշիվներից հանում է դրամ ն մուտ137

քագրում դրամարկղ, ապա այդ գործարքից եկամուտ կամ նվազեցում չի առաջանում (չնայած տվյալ գործարքը պահանջում է հաշվապահական ձնակերպում): Հետնաμար, տնտեսավարող սուμյեկտը կամ կազմակերպությունը առաջին հերթին պետք է տարանջատի եկամուտներ կամ նվազեցումներ առաջացնող գործարքները այլ գործարքներից: Տնտեսավարող սուμյեկտը հարկվող շահույթից շահութահարկ վճարելուց հետո արդյունքում ստանում է զուտ շահույթ, որը մնում է նրա տրամադրության տակ, ն այն տնօրինում է ինքնուրույն՝ μաշխման առումով: Իսկ թե ինչպիսի կառուցվածք ունի շահույթի օգտագործումը, ներկայացնենք գծապատկերի տեսքով (4.4.1): Հաշվետու ժամանակաշրջանի (սովորական գործունեությունից) շահույթ

úրենսդրությամ սահմանված արտոնություններ

Հարկվող շահույթ

Շահութահարկ

Զուտ շահույթ (տնտեսավարող սու յեկտի տրամադրության տակ մնացած)

Շահույթի օգտագործում

Չ աշխված (կուտակված) շահույթ

Պահուստային կապիտալ, կուտակման, սպառման ն սոցիալական ոլորտի հիմնադրամներ, շահա աժինների վճարում, արեգործական ն այլ նպատակների համար ծախսեր ն այլն

Գծ. 4.4.1. Շահույթի օգտագործման կառուցվածքը

Զուտ շահույթի օգտագործման հիմնական ուղղություններն են՝ պահուստային կապիտալին հատկացումները, կուտակման, սպառման ն սոցիալական ոլորտի հիմնադրամների կազմավորումը, շահաμաժինների վճարումը (μաժնետիրական ընկերությունների դեպքում), μարեգործական ն այլ նպատակների համար մասնահանումները: Զուտ շահույթի այն մասը, որը չի օգտագործվում տնտեսավարող սուμյեկտի կողմից, մնում է որպես չμաշխված շահույթ կամ կուտակված շահույթ: Ասվածը ներկայացնենք՝ ուսումնասիրելով մի տնտեսավարող սուμյեկտ, որը μաժնետիրական ընկերություն է: Դրա ստացած զուտ շահույթի օգտագործման մասին ավելի հստակ պատկերացում ունենալու նպատակով կազմենք աղյուսակ (4.4.1), որում, երկու տարվա կտրվածքով, նշենք զուտ շահույթի օգտագործման ուղղությունները՝ կատարելով համապատասխան վերլուծություններ ու եզրահանգումներ (աղյուսակում օգտագործել ենք հավելված 2-ի տվյալները): Աղյուսակ 4.4.1 Զուտ շահույթի օգտագործումը

Ցուցանիշների անվանումը Զուտ շահույթ (հարկումից հետո), այդ թվում օգտագործվել է հետնյալ նպատակների համար. - պահուստային կապիտալի - կուտակման հիմնադրամի - սպառման հիմնադրամի - սոցիալական ոլորտի հիմնադրամի - շահաμաժինների վճարում - μարեգործական ն այլ նպատակների համար Ընդամենը չμաշխված շահույթ

Հազ. դրամ Շեղումը (Հ,-) μացարհարաμեձակ, հազ. րական, 9 դրամ 4(սյ3 -սյ2) 5(սյ4 : սյ2)

Նախորդ տարի (ժամանակաշրջան)

Հաշվետու տարի (ժամանակաշրջան)

19484

86395

66911

343,4

11384 40358

32715

347,0 428,0 206,1

19046

13950

273,7

-

-

-

-

-

-

-

-

10410

316,4

Ինչպես երնում է աղյուսակի տվյալներից, հաշվետու տարում տնտեսավարող սուμյեկտի զուտ շահույթը 66911 հազ. դրամով կամ 343,49ով ավելացել է նախորդ տարվա համեմատությամμ: Ավելի արագ տեմպերով աճել են նան զուտ շահույթից կուտակման հիմնադրամի

գծով μաշխվող գումարները՝ 32715 հազ. դրամով կամ 4,3 անգամ (4289), որը կազմում է μացարձակ զուտ շահույթի 48,99-ը (32715 66911 100%): Այսինքն՝ տնտեսավարող սուμյեկտը նպատակ է դրել գալիք ժամանակաշրջանում ընդլայնել իր արտադրության ծավալները կամ ձեռք μերել տնտեսական նոր միջոցներ: Ինչպես նախորդ, այնպես էլ հաշվետու տարիներին տնտեսավարող սուμյեկտը, որպես μաժնետիրական ընկերություն, նպատակահարմար է գտել չկատարել շահաμաժինների վճարում: Շահաμաժինը զուտ շահույթի մի մասն է, որը μաժին է ընկնում յուրաքանչյուր μաժնետոմսին ն ենթակա է μաժանման՝ μաժնետերերի միջն: Ինչպես երնում է աղյուսակի տվյալներից, տնտեսավարող սուμյեկտը հաշվետու տարում՝ նախորդի համեմատությամμ ունեցել է 7910 հազ. դրամի չափով չμաշխված շահույթի ավելացում ն կարող է հաշվետու տարում իր տրամադրության տակ գտնվող 10410 հազ. դրամ չμաշխված շահույթն օգտագործել շահաμաժինների վճարման կամ նոր μաժնետոմսերի թողարկման համար: Այդ մասին որոշում կարող է կայացնել μաժնետերերի խորհուրդը: Վերջինս կարող է որոշում կայացնել նան ստացված զուտ շահույթի ողջ գումարը նպատակաուղղել միայն կուտակման հիմնադրամի կազմավորման համար:

4.5. Շահութաμերության ցուցանիշների համակարգը ն հաշվարկման մեթոդները Տնտեսավարող սուμյեկտների շահութաμերության ցուցանիշները μնութագրում են դրանց եկամտաμերությունը: Դրանք հաշվարկվում են հարաμերակցությամμ ն արտահայտվում են հիմնականում տոկոսներով: Միջազգային պրակտիկայում μոլոր տեսակի ձեռնարկատիրական գործունեությունները, որոնք իրականացվում են տնտեսավարող տարμեր սուμյեկտների կողմից, հանդես են գալիս 3 հիմնական ոլորտների գծով՝ - գործառնական կամ հիմնական գործունեություն, - ներդրումային (μաժնետոմսերի, այլ արժեթղթերի, կապիտալի ներդրումների ն այլ տեսքով) գործունեություն,

- ֆինանսական (ստացված կամ վճարված շահաμաժինների, տոկոսների ն այլ տեսքով) գործունեություն: Ելնելով վերոնշյալներից՝ գործնական վերլուծության ընթացքում եկամտաμերության գնահատման գծով կիրառվում են հետնյալ խումμ հարաμերական ցուցանիշները՝ արտադրանքի, հիմնական ն նյութական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների, ներդրումների, ընդհանուր ակտիվների ն ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվների գծով: Օրինակ՝ արտադրանքի եկամտաμերությունը որոշվում կամ գնահատվում է հարաμերական այնպիսի ցուցանիշներով, ինչպիսիք են՝ իրացվող, թողարկվող արտադրանքների շահութաμերությունը: Տնտեսավարող սուμյեկտների շահութաμերության հիմնական ցուցանիշները1 կարող ենք ներառել հետնյալ խմμերում՝ 1. արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) շահութաμերության ցուցանիշներ, 2. ակտիվների (ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ) շահութաμերության ցուցանիշներ, 3. դրամական միջոցների հոսքերի (շարժի) հիման վրա հաշվարկվող շահութաμերության ցուցանիշներ: Շահութաμերության մակարդակը μնորոշող 1-ին խումμ ցուցանիշները μնութագրվում են՝ հիմք ընդունելով տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության տարμեր փուլերում ստացվող շահույթի (իրացումից շահույթ, սովորական գործունեությունից շահույթ, հարկման ենթակա շահույթ ն զուտ շահույթ) մեծությունը, ն հաշվարկվում են ֆինանսական հաշվետվություններում արտացոլված տվյալների հիման վրա: Այսպես, իրացումից շահույթի հիման վրա հաշվարկվող շահութաμերության մակարդակը՝ Շմակ.(1), իրենից ներկայացնում է արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման դիմաց ստացվող շահույթի (ԻՇ) ն իրացումից զուտ հասույթի (ԻԶՀ) հարաμերակցությունը: Այն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ԻՇ Շմակ.(1) = × 1000 : (4.5.1) ԻԶՀ Այս ցուցանիշը հաշվարկվում է նան լրիվ ինքնարժեքի (ԼԻ) մեծությունը (իրացվող արտադրանքի, ապրանքների, աշխատանքների, ծա-

«ՕâՅոåâ 8.8., ՈՅոքՕâ 8.8. «Յê ԿսոՅոü 6ՅոՅԻՇ. Խ., 1998, Շ. 267.

ռայությունների հետ կապված ծախսերի ն առնտրային ու վարչական ծախսերի հանրագումարն է) հաշվի առնելով՝

ԻԶՀ − ԼԻ

Շմակ.(1) = × 1000 : (4.5.2) ԻԶՀ Հաշվետու ժամանակաշրջանում սովորական գործունեությունից ստացված շահույթի հիման վրա շահութաμերության մակարդակը՝ Շմակ.(2), հաշվարկվում է սովորական գործունեության շահույթի (ՍԳՇ) ն իրացումից զուտ հասույթի հարաμերակցությամμ՝ ՍԳ Շ Շմակ.( 2) = × 1000 : (4.5.3) ԻԶՀ Հարկման ենթակա շահույթի հիման վրա շահութաμերության մակարդակը՝ Շմակ.(3), հաշվարկվում է մինչն հարկումը եղած շահույթի (ՀԵՇ) ն իրացումից զուտ հասույթի (ԻԶՀ) հարաμերակցությամμ: Այն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ՀԵ Շ Շմակ.( 3) = × 1000 : (4.5.4) ԻԶՀ Զուտ շահույթի հիման վրա շահութաμերության մակարդակը՝ Շմակ.(4), հաշվարկվում է հարկումից հետո տնտեսավարող սուμյեկտի ենթակայության տակ մնացած զուտ շահույթի (ԶՇ) ն իրացումից զուտ հասույթի (ԻԶՀ) հարաμերակցությամμ: Այն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ԶՇ Շմակ.( 4) = × 1000 : (4.5.5) ԻԶՀ Շահութաμերության վերոնշյալ մակարդակներից յուրաքանչյուրը μընութագրում է մեկ միավոր զուտ հասույթի հաշվով ստացված շահույթի գումարի չափը կամ ընդամենը իրացումից հասույթում շահույթի տեսակարար կշիռը՝ տոկոսով արտահայտված: Կարնոր նշանակություն ունի հաշվարկել նան արտադրանքի առանձին տեսակների գծով իրացվող ապրանքի շահութաμերությունը, որը որոշվում է իրացումից շահույթի (ԻՇ) ն լրիվ ինքնարժեքի (ԼԻ) հարաμերությամμ՝ տոկոսով արտահայտված: Այս ցուցանիշը μնութագրում է տնտեսավարող սուμյեկտի հիմնական գործունեության շահութաμերությունը (ՀԳ)շահութ., որն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ԻՇ (ՀԳ ) շահութ. = × 1000 : (4.5.6) ԼԻ

Միջազգային պրակտիկայում այս ցուցանիշի մեծությունը հաշվարկվում է՝ հիմք ընդունելով ոչ թե իրացումից զուտ հասույթի մեծությունը, այլ արտադրվող յուրաքանչյուր ապրանքի իրացման արժեքը կամ մեծածախ գինը (ՄԳ): Այն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ՄԳ −ԼԻ (ՀԳ ) շահութ. = × 1000 : (4.5.7) ԼԻ Իրացվող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) շահութաμերության մակարդակի (նախորդ, հաշվետու ժամանակաշրջանների ն ըստ պլանի) հաշվարկման ու դրա վրա ազդող գործոնների վերլուծության համար օգտագործվում են տնտեսավարող սուμյեկտի «Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունը», ֆինանսական պլանը ն հաշվառման այլ ռեգիստրներ: Շահութաμերության մակարդակը μնութագրող 2-րդ խումμ ցուցանիշների հաշվարկման համար հիմք են հանդիսանում տնտեսավարող սուμյեկտի ենթակայության տակ գտնվող զուտ շահույթը (ԶՇ) ն ընդհանուր կապիտալը (ակտիվները) (ԸԿ), ներդրումային (սեփական կապիտալ Հ ոչ ընթացիկ կամ երկարաժամկետ պարտավորություններ) կապիտալը (ՆԿ) ն սեփական (μաժնետիրական) կապիտալը (ՍԿ): Դրանցից յուրաքանչյուրն արտահայտվում է առանձին μանաձնով: 1. Ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) շահութաμերությունը որոշվում է հետնյալ հարաμերակցությամμ՝ ԶՇ (ԸԿ) շահութ. = × 1000 : (4.5.8) ԸԿ 2. Ներդրումային կապիտալի շահութաμերությունը արտահայտվում է հետնյալ հարաμերակցությամμ՝ ԶՇ ( ՆԿ) շահութ. = × 1000 : (4.5.9) ՆԿ 3. Սեփական (μաժնետիրական) կապիտալի շահութաμերությունը հավասար է հետնյալ հարաμերակցությանը՝ ԶՇ (ՍԿ) շահութ. = × 1000 : (4.5.10) ՍԿ Եթե նշված հարաμերակցություններով հաշվարկված շահութաμերության մակարդակները μավականին ցածր են սահմանված նորմայից, ուրեմն տնտեսավարող սուμյեկտին պետք է մտահոգի ֆինանսական լծակների կարգավորումը, այսինքն՝ եկամտաμերության ավելացման նպատակով պետք է օգտվի երկարաժամկետ վարկերից ն այլ տեսակի

ներգրավվող փոխառու միջոցներից: Միաժամանակ պետք է հաշվի առնել նան այն հանգամանքը, որ շահութաμերությունը μնորոշող μոլոր ցուցանիշներն էլ կարնոր են իրենց էությամμ, ն յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուμյեկտ պետք է ապահովի ընդհանուր ակտիվների, ներդրումների ն սեփական (μաժնետիրական) կապիտալի մեկ միավորի հաշվով ավելի շատ զուտ շահույթի ստացում: Սեփական կապիտալի շահութաμերությունը հատկապես μնութագրում է տնտեսական կայուն աճի ապահովումը, այսինքն՝ որքան μարձր լինի այս ցուցանիշը, կնշանակի տնտեսավարող սուμյեկտը գտնվում է տնտեսապես ն ֆինանսապես կայուն վիճակում: Շահութաμերության հաշվարկված յուրաքանչյուր մակարդակ համարելով արդյունքային ցուցանիշ, կարող ենք կազմել տարμեր գործոններով ազդեցության մոդելներ: Դրանցից են՝ - երկգործոնային մոդելը, եթե արդյունքային ցուցանիշը ընդհանուր ակտիվների շահութաμերությունն է, ապա արտահայտվում է հետնյալ տեսքով՝ ԶՇ ԶՇ ԻԶՀ = × : (4.5.11)

ԸԿ ԻԶՀ ԸԿ

Այս մոդելում կա փոխկապվածություն ընդհանուր ակտիվների, իրացման շահութաμերությունների ն ակտիվների շրջանառելիության միջն: Այսինքն՝ ընդհանուր ակտիվների ցածր շահութաμերության μարձրացման համար անհրաժեշտ է ձգտել ավելացնել ակտիվների մեկ միավորին μաժին ընկնող իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափը կամ արագացնել ակտիվների պտույտները: - Հինգգործոնային մոդելը, եթե արդյունքային ցուցանիշը նույնն է ն միաժամանակ երկգործոնային մոդելում ներառված երկու գործոններից μացի կան նան լրացուցիչ երեք ազդող գործոններ, ապա՝ ա) ֆինանսական կախվածության ցուցանիշը, որը μնութագրում է ընդհանուր ն սեփական կապիտալների հարաμերակցությունը, μ) սեփական ն ներդրումային կապիտալների հարաμերակցության ցուցանիշը, գ) ներդրումային ն ընդհանուր կապիտալների հարաμերակցության ցուցանիշը: Այսինքն՝ արդյունքային ցուցանիշի ն ազդող գործոնների միջն եղած փոխկախվածությունը կարտահայտվի հետնյալ μանաձնով՝

(1)

(2)

(3)

(4)

(5)

ԶՇ

ԶՇ ԻԶՀ ԸԿ ՍԿ ՆԿ

= × × × × : (4.5.12)

ԸԿ ԻԶՀ ԸԿ ՍԿ ՆԿ ԸԿ

Բերված մոդելում արդյունքային ցուցանիշ համարվող ընդհանուր ակտիվների շահութաμերության ավելացումը կախված է նան 3-րդ գործոնից (ֆինանսական կախվածության ցուցանիշ) այն չափով, թե որքան մասն է կազմում սեփական կապիտալի μաժինը ընդհանուր ակտիվներում կամ այդ ակտիվների կազմավորման աղμյուրներում (հաշվեկշռի պասիվում): Այսինքն՝ որքան μարձր լինի սեփական կապիտալի տեսակարար կշիռը կազմավորման աղμյուրներում, կնշանակի տնտեսավարող սուμյեկտն ի վիճակի է ավելացնելու ընդհանուր ակտիվների շահութաμերության մակարդակը: Ելնելով 3-րդ գործոնի տնտեսագիտական մեկնաμանությունից, պետք է նշել, որ տվյալ հարաμերակցությունը որքան 1,0 գործակցին մոտ լինի, այնքան արդյունավետ է: Ըստ 4րդ գործոնի տնտեսագիտական մեկնաμանության, որքան μարձր լինի սեփական կապիտալի μաժինը ներդրումային կապիտալի նկատմամμ ն միաժամանակ այն օգտագործվի նպատակային, այնքան նպաստավոր պայմաններ կստեղծվեն ընդհանուր ակտիվների շահութաμերության μարձրացման համար: Վերջին 5-րդ գործոնը μնութագրում է ընդհանուր կապիտալի մեկ միավորին μաժին ընկնող ներդրումային (սեփական կապիտալի ն ոչ ընթացիկ պարտավորությունների հանրագումարը) կապիտալի չափը: Որքան ներդրումային կապիտալի տեսակարար կշիռը մեծ լինի ընդհանուր կապիտալում ն այն օգտագործվի նպատակային, այնքան լավ: Այս գործոնը կարնոր ցուցանիշ է հատկապես տնտեսապես զարգացող երկրների (այդ թվում նան Հայաստանի Հանրապետության) համար, քանի որ եթե այդ ներգրավված ներդրումներն օգտագործվեն նպատակային տնտեսավարող սուμյեկտների ն նմանատիպ այլ կազմակերպությունների կողմից, ապա դրանք կնպաստեն այդ սուμյեկտների ն տվյալ երկրի եկամուտների ավելացմանը: Շահութաμերության 3-րդ խումμ ցուցանիշները ձնավորվում են նախորդ երկու խումμ ցուցանիշների հիման վրա, երμ շահույթի փոխարեն հանդես են գալիս դրամական միջոցների զուտ հոսքերը (ԴՄԶՀ): Այսինքն՝ կարող ենք հաշվարկել դրամական միջոցների (դրամով ն արտարժույթով) զուտ հոսքերը (մուտքագրումների ն ելքագրումների տարμերությունը)՝

- իրացումից ստացվող զուտ հասույթի նկատմամμ, որն արտահայտվում է հետնյալ հարաμերակցությամμ՝ ԴՄԶՀ (ԻԶՀ) շահութ. = × 1000, (4.5.13) ԻԶՀ - ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) նկատմամμ, որը հավասար է՝ ԴՄԶՀ (ԸԿ) շահութ. = × 1000, (4.5.14) ԸԿ - սեփական (μաժնետիրական) կապիտալի նկատմամμ, որն արտահայտվում է հետնյալ հարաμերակցությամμ՝ ԴՄԶՀ (ՍԿ) շահութ. = × 1000 : (4.5.15) ՍԿ Շահութաμերության գծով μոլոր ցուցանիշները հաշվարկելու համար, որպես տեղեկատվական աղμյուրներ, հանդես են գալիս ֆինանսական հաշվետվությունների ձները (Խ0 1, 2, 4): Այդ ցուցանիշները պատկերացում են տալիս տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական հնարավորությունների մասին, այն է՝ ժամանակին մարելու կրեդիտորներին (հարկերի, աշխատավարձերի վճարում, սոցիալական ապահովագրության վճարներ ն այլն), փոխառուներին (վարկերի, փոխառությունների հետ վերադարձում, տոկոսավճար ն այլն) ն μաժնետերերին (շահաμաժինների վճարում ն այլն) ունեցած պարտքային պարտավորությունները: Շահութաμերության նմանատիպ ցուցանիշների հաշվարկումը լայնորեն տարածված է շուկայական տնտեսություն վարող երկրներում, քանի որ դրանց մեծությունով է պայմանավորված տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրության կարգավորումը: Այժմ ներկայացնենք շահութաμերության գնահատման այն ցուցանիշների համակարգը ն դրանց հաշվարկման մեթոդիկան, որոնք ավելի հաճախակի են օգտագործվում ֆինանսատնտեսական գործունեության վերլուծության ժամանակ (աղյուսակ 4.5.1): Այդ ցուցանիշներն են՝ 1. իրացվող արտադրանքի շահութաμերությունը (ԻԱ)շահութ., 2. սեփական կապիտալի շահութաμերությունը (ՍԿ)շահութ., 3. հիմնական գործունեության շահութաμերությունը (ՀԳ)շահութ, 4. ընդհանուր կապիտալի շահութաμերությունը (ԸԿ)շահութ., 5. ընթացիկ ակտիվների շահութաμերությունը (ԸԱ)շահութ., 6. ներդրումների շահութաμերությունը (Ն)շահութ.,

Աղյուսակ 4.5.1 Շահութաμերության գնահատման ցուցանիշները ն դրանց հաշվարկման մեթոդիկան Ցուցանիշների անվանումը

Շեղումը (Հ;-) Պայմ. Գումարը (հազ. դրամ) ացար- հարանշանա- նախորդ հաշվետու տարի տարի ձակ, երակումհազ. դր. կան, 0 ներ

5(ս4-ս3) 6(ս5:ս3)

ԻԶՀ

517481

794709

277228

53,6

ԼԻ

482975

658123

175148

36,3

ԻՇ

34506

136586

102080

295,8

ՍԳՇ

26790

119667

92877

346,7

ԶՇ

19484

86395

66911

343,4

ՍԿ

205555

216102

10547

5,1

ԸԱ

204657

295822

91165

44,5

Հ

319055

416730

97675

30,6

ՈԸԱ

114398

120908

5,7

ՆԸԱ

46333

178212

131879

284,6

ՈԸՊ

65589

57671

728,4

(ԻԱ)շ

6,7

17,2

10,5

156,7

(ՍԿ)շ

9,5

40,0

31,5

331,6

(ՀԳ)շ

7,1

20,8

13,7

193,0

(ԸԿ)շ

6,1

20,8

14,6

239,3

(ԸԱ)շ

9,5

29,2

19,7

207,4

Նշ

12,6

42,5

29,9

237,3

Շն

16,7

40,0

23,3

139,5

(ՎԾ)շ

3,8

10,9

7,1

186,8

|. ելակետային 1.իրացումից զուտ հասույթ 2.իրացված արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) լրիվ ինքնարժեք 3.իրացումից շահույթ 4.սովորական (ֆինանսատնտեսական) գործունեության շահույթ 5.զուտ շահույթ հարկումից հետո 6.սեփական կապիտալի միջին մեծությունը 7.ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների միջին մեծությունը 8.հաշվեկշռի հանրագումարի միջին մեծությունը 9.ոչ ընթացիկ (հիմնական միջոցներ ն այլ ներդրումներ) ակտիվների միջին մեծությունը 10.նյութական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների միջին մեծությունը 11.ոչ ընթացիկ պարտավորությունների միջին մեծությունը

||. հաշվարկային, 0 12.իրացվող արտադրանքի շահութա երությունը (տ.3 : տ.1) 13.սեփական կապիտալի շահութա երությունը (տ.5 : տ.6) 14.հիմնական գործունեության շահութա երությունը (տ.3 : տ.2) 15.ընդհանուր կապիտալի շահութա երությունը (տ.5 : տ.8) 16.ընթացիկ ակտիվների շահութա երությունը (տ.5 : տ.7) 17.ներդրումների շահութա երությունը [ տ.4 : (տ.6 Հ տ.11) ] 18.շահույթի նորման [ տ.4 : (տ.9 Հ տ.10) ] 19.վաճառքի ծավալի շահութաերությունը (տ.5 : տ.1)

7. շահույթի նորման (Շ)ն., 8. վաճառքի ծավալի շահութաμերությունը (ՎԾ)շահութ.: Նշված ցուցանիշները հաշվարկելու համար անհրաժեշտ են հետնյալ ելակետային տվյալները՝ - իրացումից զուտ հասույթը, - իրացված արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) լրիվ ինքնարժեքը, - իրացումից շահույթը, - սովորական (ֆինանսատնտեսական) գործունեության շահույթը, - զուտ շահույթը (հարկումից հետո), - սեփական կապիտալի միջին մեծությունը, - ընթացիկ ակտիվների միջին մեծությունը, - հաշվեկշռի հանրագումարի միջին մեծությունը, - ոչ ընթացիկ ակտիվների միջին մեծությունը, - նյութական ընթացիկ ակտիվների միջին մեծությունը, - ոչ ընթացիկ պարտավորությունների միջին մեծությունը: Շահութաμերության մակարդակի հաշվարկման մեթոդները տրված են աղյուսակ 4.5.1-ում (տող 12-19): Աղյուսակի տվյալներից երնում է, որ շահութաμերության մակարդակը μոլոր ցուցանիշների գծով հաշվետու տարում գերազանցել է նախորդ տարվան ն ամենաμարձրն է եղել ներդրումների շահութաμերության համար: Այն կազմել է 42,59 ն գերազանցել է նախորդ տարվա մակարդակին՝ 237,39-ով: Հաշվետու տարում μավականին μարձր են եղել նան սեփական կապիտալի մեկ միավորին μաժին ընկնող զուտ շահույթի (հարկումից հետո) գումարի չափը՝ 0,40 միավոր կամ 409, ինչպես նան նույն չափով շահույթի նորման՝ ոչ ընթացիկ ակտիվների ն նյութական ընթացիկ ակտիվների միավորի հաշվով: Ամենացածրը վաճառքի ծավալի շահութաμերությունն է, որը նախորդ տարում կազմել է 3,8 9:

4.6. Շահութաμերության ցուցանիշների գործոնային վերլուծությունը Շահութաμերությունը μնութագրող ցուցանիշների մակարդակի ն դինամիկայի վրա ազդեցություն են գործում արտադրատնտեսական գործունեությանը նպաստող μոլոր գործոնները, այդ թվում՝ արտադրության

կազմակերպման ու կառավարման մակարդակը, ընդհանուր ակտիվների (կապիտալի) կառուցվածքը ն դրա կազմավորման աղμյուրները, արտադրական ռեսուրսների օգտագործման աստիճանը, արտադրանքի ծավալը, կառուցվածքը ն որակը, արտադրանքի արտադրության ն իրացման հետ կապված ծախսերը, տարμեր գործունեություններից ստացված շահույթը ն դրա օգտագործման ուղիները: Շահութաμերության ցուցանիշների գործոնային վերլուծության մեթոդոլոգիան հիմնվում է այդ շահութաμերության ցուցանիշներից յուրաքանչյուրի առանձնահատկությունների վրա՝ ելնելով ազդող գործոնների հատկանիշներից1, այսինքն, թե դրանցից որոնք են զգալի ազդեցություն գործում արդյունքային ցուցանիշ համարվող շահութաμերության մակարդակի վրա: Այսպես, օրինակ, ընդհանուր ակտիվների (կապիտալի) շահութաμերության վերլուծության համար կարելի է օգտագործել երկու, երեք կամ հինգգործոնային մոդել: Օգտագործելի μոլոր գործոնային մոդելների հիմքում ընկած է հետնյալ հարաμերակցությունը՝ ԼԻ ԻՇ ԻՇ 1− ԻՇ

ԻՇ ԻԶՀ ԻԶՀ

ԻԶՀ = ԻԶՀ = × = = = (ԸԿ)շահութ. = Ի Զ Հ ՈԸԱ ԸԱ ՈԸԱ ԸԱ ԸԿ ԸԿ ԸԿ + + ԻԶՀ ԻԶՀ ԻԶՀ ԻԶՀ ԻԶՀ ՆԾ ԱՀ ⎞ ⎛ ԱՎ 1− ⎜ + + ⎟

⎝ ԻԶՀ ԻԶՀ ԻԶՀ ⎠ ,

(4.6.1) = ՈԸԱ ԱՀ ԸԱ × +

ԱՀ ԻԶՀ ԻԶՀ

որտեղ՝ (ԸԿ)շահութ. - ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) շահութաμերությունն է, ԻՇ - արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից շահույթն է, ԸԿ - ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) միջին մեծությունն է ուսումնասիրվող ժամանակամիջոցում,

«ՕâՅոåâ Ճ.Խ., ՈքսâՅոՕâ 8.Ո. ՃԻՅոսՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ ՇՕՇոՕÿԻսÿ ոքåոոքսÿոսÿ. Խ., 1997, Շ. 97.

ՈԸԱ(ՀՄ) - ոչ ընթացիկ ակտիվների (հիմնական միջոցների ն այլ

ներդրումների) միջին մեծությունն է ուսումնասիրվող ժամանակամիջոցում, ԸԱ - ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների միջին մեծությունն է ուսումնասիրվող ժամանակամիջոցում, ԻԶՀ - արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթն է, ԼԻ - իրացվող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) լրիվ ինքնարժեքն է, ԱՎ - աշխատանքի վարձատրությունն է՝ սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով, ՆԾ - արտադրության ն իրացման գործընթացում նյութական, առնտրային ն վարչական ծախսումներն են, ԱՀ - տարեկան ամորտիզացիոն հատկացումների գումարն է, ԻՇ - հարաμերությունը՝ արտադրանքի, ապրանքների (աշխաԻԶՀ տանքների, ծառայությունների) իրացման շահութաμերությունն է, ԸԿ - հարաμերակցությունը μնութագրում է ընդհանուր կապիտալի ԻԶՀ (ակտիվների) հատույցի միջին մեծությունը, ԼԻ - հարաμերակցությունը իրացումից հասույթի մեկ միավորին ԻԶՀ μաժին ընկնող լրիվ ինքնարժեքն է, ԱՎ ՆԾ ԱՀ , , - հարաμերությունները համապատասխանաμար իԻԶՀ ԻԶՀ ԻԶՀ րացումից զուտ հասույթի մեկ միավորին μաժին ընկնող աշխատավարձն է՝ սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով, նյութական ծախսումները ն ամորտիզացիոն հատկացումները, ՈԸԱ(ՀՄ) - հարաμերակցությունը μնութագրում է ոչ ընթացիկ ակԱՀ տիվների (հիմնական միջոցների) շրջանառելիության միջին արագությունը, ՈԸԱ(ՀՄ) - հարաμերակցությունը μնորոշում է իրացումից զուտ հաԻԶՀ սույթի կապիտալատարությունը ոչ ընթացիկ ակտիվների (հիմնական

միջոցների) գծով կամ իրացումից զուտ հասույթի մեկ միավորին μաժին ընկնող ոչ ընթացիկ ակտիվների կամ հիմնական միջոցների գումարի միջին չափը, ԻԶՀ - ոչ ընթացիկ ակտիվների (հիմնական միջոցների) հաՈԸԱ(ՀՄ) տույցն է, ԱՀ - հարաμերակցությունը μնութագրում է իրացումից զուտ հաԻԶՀ սույթի մեկ միավորին μաժին ընկնող ամորտիզացիոն հատկացումների գումարի չափը, ԸԱ - հարաμերակցությունը μնութագրում է իրացումից զուտ հաԻԶՀ սույթի միավորին միջին հաշվով μաժին ընկնող ընթացիկ ակտիվների գումարի չափը: Շահութաμերության ցուցանիշների գործոնային թվարկված մոդելները ն դրանցում ընդգրկված ցուցանիշների էությունն ավելի հստակ պատկերացնելու համար կազմենք աղյուսակ (4.6.1)՝ տնտեսավարող սուμյեկտի արտադրատնտեսական գործունեության օրինակով, որում ներառվում են ելակետային տվյալներ ն հաշվարկային ցուցանիշներ (հավելված 1 ն 2): Աղյուսակ 4.6.1 Շահութաμերության ցուցանիշների գործոնային վերլուծությունը Ցուցանիշների անվանումը

Շեղումը (Հ:-)

Պայմանական նշանակումներ

Նախորդ ժամանակաշրջան (տարի)

Հաշվետու ժամանակաշրջան (տարի)

μացարձակ, հազ. դր. 5(ս4-ս3)

հարաμերական, 9 6(ս5:ս3)

ԻԶՀ

517481

794709

277229

53,6

Ա

7,0

ԱՎ

102406

134181

31775

31,0

ՆԾ

368191

510653

142462

38,7

ելակետային տվյալներ 1.իրացումից զուտ հասույթ, հազ.դր. 2.աշխատանքային ռեսուրսներ՝ ա) աշխատողների միջին ցուցակային թիվը, մարդ μ) աշխատավարձ սոցապ. հատկացումներով, հազ. դրամ 3.նյութական, առնտրային ն վարչական ծախսեր, հազ. դրամ 4.ոչ ընթացիկ ակտիվների միջին մեծությունը, հազ. դրամ ա) հիմնական միջոցներ ն այլն μ) ամորտիզացիոն հատկացումներ 5.ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների միջին մեծությունը, հազ. դր.

ՈԸԱ

114398

120908

5,7

ՀՄ ԱՀ

110727 12378

117028 13289

5,7 7,4

ԸԱ

204657

295822

91169

44,5

Աղյուսակի շարունակությունը 6.ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) միջին մեծությունը, հազ. դր.

ԸԿ

319055

416730

97675

30,6

ԼԻ

482975

658123

175148

36,3

ԻՇ

34506

136586

102080

295,8

7,1

20,8

13,7

193,0

6,7

17,2

10,5

156,7

4,5235

6,5728

2,0493

45,3

ԻՇ ԻԶՀ

6,7

17,2

10,5

156,7

ՈԸԱ ԻԶՀ

0,2211

0,1521

-0,0690

-31,2

ԸԱ ԻԶՀ

0,3955

0,3722

-0,0233

-5,9

ՆԾ ԻԶՀ

0,7115

0,6426

-0,0689

-9,7

ԱՎ ԻԶՀ

0,1979

0,1688

-0,0291

-14,7

ԱՀ ԻԶՀ

0,0239

0,0167

-0,0072

-30,1

ՈԸԱ ԱՀ

9,2420

9,0984

-0,1536

-1,7

ԸԱ ԻԶՀ

0,4972

0,3722

-0,1250

-25,1

հաշվարկային ցուցանիշներ 7. լրիվ ինքնարժեք, հազ. դրամ (տ.2ա Հ տ.3 Հ տ.4μ) 8.իրացումից շահույթ (տ.1 - տ.7) 9.ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) շահութաμերությունը, 9 | տ.8 : (տ.4 Հ տ.5) )

ԸԿ

շ

հաշվարկներ երկգործոնային մոդելի համար 1-ին գործոն արտադրանքի իրացման շահութաμերությունը, 9 2-րդ գործոն ոչ ընթացիկ ակտիվների (հիմնական միջոցների) հատույցը

ԻՇ ԻԶՀ ԻԶՀ ՈԸԱ

հաշվարկներ երեքգործոնային մոդելի համար 1-ին գործոն արտադրանքի իրացման շահութաμերությունը, 9 2-րդ գործոն իրացումից զուտ հասույթի կապիտալատարությունը՝ ոչ ընթացիկ ակտիվների գծով 3-րդ գործոն իրացումից զուտ հասույթի միավորին μաժին ընկնող ընթացիկ ակտիվները

հաշվարկներ հինգգործոնային մոդելի համար 1-ին գործոն արտադրանքի իրացումից զուտ հասույթի միավորին μաժին ընկնող նյութական, առնտրային ն վարչական ծախսերը 2-րդ գործոն արտադրանքի իրացումից զուտ հասույթի միավորին μաժին ընկնող աշխատավարձը սոցապ. հատկացումներով 3-րդ գործոն արտադրանքի իրացումից զուտ հասույթի միավորին μաժին ընկնող ամոտիզացիոն հատկացումները 4-րդ գոծոն ոչ ընթացիկ ակտիվների (հիմնական միջոցների) շրջանառելիության արագությունը 5-րդ գործոն արտադրանքի իրացումից զուտ հասույթի միավորին μաժին ընկնող ընթացիկ ակտիվները

Առաջին հերթին կատարենք երկգործոնային վերլուծություն՝ նախօրոք հաշվարկելով ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) շահութաμերությունը նախորդ (μազիսային) ն հաշվետու տարիների կտրվածքով. - նախորդ (μազիսային) տարվա համար՝ ԻՇ ԻՇ ԻԶՀ (ԸԿ) շահութ.( 0) = = × , (4.6.2)

ԸԿ ԻԶՀ ԸԿ

34506 34506 517481 (ԸԿ) շահութ.( 0) = = × , 319055 517481 319055 0,1082 0,0667 1,6219, - հաշվետու տարվա համար՝ վերը նշված μանաձնի հիման վրա՝ 136586 136586 794709 (ԸԿ) շահութ.(1) = = × , 416730 794709 416730 0,3278 0,1719 1,9070 Հաշվարկներից երնում է, որ հաշվետու տարվա ընդհանուր կապիտալի շահութաμերության փոփոխությունը (հավելաճը կամ նվազումը) նախորդ տարվա համեմատությամμ, ըստ երկու ազդող գործոնների, կազմել է՝

⎛ ԻՇ ԻԶՀ ⎞

⎛ ԻՇ ԻԶՀ ⎞

(4.6.3) ± Δ(ԸԿ)շահութ. = ⎜ × × ⎟(1) − ⎜ ⎟(0),

⎝ ԻԶՀ ԸԿ ⎠

⎝ ԻԶՀ ԸԿ ⎠

± Δ (ԸԿ)շահութ. = 0,3278 – 0,1082 = 0,2196 կամ 22,0 9 :

Այսինքն՝ շահութաμերությունն ավելացել է 229-ով: Այժմ կատարենք երեքգործոնային վերլուծություն՝ կապված ընդհանուր կապիտալի շահութաμերության հետ. - նախորդ (μազիսային) տարվա համար՝ 34506 ԻՇ 0,0667 ԻՇ 517481 ԻԶՀ = = = = (ԸԿ)շահութ.(0) = 114398 204657 0,2211 + 0,3955

ԸԿ ՈԸԱ ԸԱ

+ + 517481 517481 ԻԶՀ ԻԶՀ =

0,0667 = 0,108 կամ 10,89, 0,6166

հաշվետու տարվա համար այն հավասար կլինի՝ 136586 0,1719 0,1719 794709 (ԸԿ)շահութ.(1) = = = = 0,328 120908 295822 0,1521 + 0,3722 0,5243 + 794709 794709

-

կամ 32,8 9: Նույն եղանակով շահութաμերությունը հաշվարկվում է նան հինգգործոնային մոդելի համար. - նախորդ (μազիսային) տարվա համար՝ ⎛ 102406 368191 12378 ⎞ 1− ⎜ + + ⎟ ⎝ 517481 517481 517481 ⎠ (ԸԿ)շահութ.( 0) = = 114398 12378 204657 + + 12378 517481 517481 =

1 − (0,1979 + 0,7115 + 0,0239) 0,0667 = = 0,108 կամ 10,89, 9,2420 × 0,0239 + 0,3955 0,6164

հաշվետու տարվա համար՝ ⎛ 134181 510653 13289 ⎞ 1− ⎜ + + ⎟ ⎝ 794709 794709 794709 ⎠ (ԸԿ)շահութ.(1) = = 120908 13289 295822 × + 13289 794709 794709 -

=

1 − (0,1688 + 0,6426 + 0,0167 ) 0,1719 = = 0,328 կամ 32,89: 9,0984 × 0,0167 + 0,3722 0,5241

Կատարված հաշվարկներից պարզվում է, որ ինչպես երեքգործոնային, այնպես էլ հինգգործոնային մոդելների ժամանակ ընդհանուր կապիտալի մեկ միավորին μաժին ընկնող իրացումից շահույթը նախորդ տարվա համար միջին հաշվով կազմել է 0,108, իսկ հաշվետու տարվա համար՝ 0,328 միավոր կամ μացարձակ հավելաճը կազմել է 0,22 միավոր (0,328 0,108):

Գլուխ 5 Ֆինանսական կայունության, գործարար ակտիվության ն իրացվելիության գնահատման ցուցանիշներն ու դրանց հաշվարկման մեթոդիկան 5.1. Ֆինանսական կայունության գնահատումը 5.1.1. Ֆինանսական կայունության էությունն ու նշանակությունը Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական կայունություն ասելով հասկանում ենք, որ դրանց գործունեության ընթացքում ապահովվում է եկամուտների կայուն աճ կատարվող ծախսերի նկատմամμ, դրամական միջոցների նպատակային օգտագործում, արտադրության գործընթացի անընդհատություն ն արտադրված արտադրանքի ժամանակին իրացում1: Այդ իսկ պատճառով էլ ֆինանսական կայունությունը ձնավորվում է արտադրատնտեսական գործընթացի μոլոր փուլերում ն համարվում է տնտեսավարող սուμյեկտի ընդհանուր կայունության ամենահիմնական ցուցանիշը: Տնտեսավարող սուμյեկտի ընդհանուր կայունությունը μնորոշվում է դրամական միջոցների այնպիսի շարժով, որն ապահովում է այդ միջոցների մուտքագրման (եկամուտների) անընդհատ գերազանցումը դրանց ելքագրումների (ծախսերի) նկատմամμ: Ֆինանսական կայունությունը, կախված ազդող գործոնների էությունից, լինում է երկու տեսակ՝ ներքին ն արտաքին: Սրանց թվին են դասվում՝ - ընթացիկ ն ոչ ընթացիկ ակտիվներով ապահովվածությունը, - դեμիտորական ն կրեդիտորական պարտքերի վիճակը, - ապրանքային շուկայում որակյալ արտադրանքի մրցակցության ապահովումը, - արտաքին ներդրողներից (ինվեստորներից) ն կրեդիտորներից (վարկատուներից) կախվածության աստիճանը,

Ճ6քքոսԻՅ Խ.Շ., ՐքՅԿåâ Ճ.8. ՃԻՅոսՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ - ýêՕԻՕԽսԿåՇêՕé ոåÿոåոüԻՕՇոս ոքåոոքսÿոսÿ (/Կå6ԻՕ-ոքՅêոսԿåՇêՕå ոՕՇՕ6սå). Խ., 1998, Շ. 211.

- տնտեսական ու ֆինանսական գործառնությունների արդյունավետությունը ն այլ գործոններ: Ներքին կայունությունը μնութագրվում է տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական դրության այնպիսի իրավիճակով, երμ դրանց արտադրատնտեսական ճիշտ գործունեության հետնանքով ապահովվում է ֆինանսական μարձր, կայուն արդյունք (շահույթ): Արտաքին կայունությունը պայմանավորված է տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսական կայուն միջավայրով, որի շրջանակներում իրականացվում է նրա գործունեությունը: Շուկայական տնտեսավարման կառավարման համակարգում արտաքին կայունությունը դրսնորվում է μոլոր երկրների մասշտաμով: Ելնելով կայունության վերոնշյալ μնորոշումներից՝ կարելի է ասել, որ ֆինանսական կայունությունն իր առանձնահատուկ տեղն ունի տնտեսավարող սուμյեկտի համար, ն նրա գծով այս կամ այն ժամանակահատվածի համար վերլուծություն կատարելիս, տրվում են մի շարք հարցերի պատասխաններ, այդ թվում՝ - թե որքանով կամ քանի տոկոսով են տնտեսավարող սուμյեկտի ենթակայության տակ գտնվող ֆինանսական ռեսուրսները ճիշտ կառավարվել տվյալ ժամանակահատվածում՝ նախորդ համապատասխան ժամանակահատվածի հետ համեմատած, - անհրաժեշտ է, որպեսզի ֆինանսական ռեսուրսների վիճակը համապատասխանի արտադրության զարգացման ն շուկայի կողմից ներկայացվող պահանջներին, քանի որ ֆինանսական ոչ μավարար կայունությունը կարող է μերել տնտեսավարող սուμյեկտի անվճարունակության, իսկ հետագայում՝ նույնիսկ նրա սնանկացման: Այստեղից հետնում է, որ ֆինանսական կայունությունը որոշվում է ֆինանսական ռեսուրսների արդյունավետ կազմավորմամμ, օգտագործմամμ ն μաշխմամμ, իսկ անվճարունակությունը հետնանք է ֆինանսական անկայունության դրսնորման: Ընդհանուր առմամμ, վճարունակությունը տնտեսավարող սուμյեկտի ունակությունն է սահմանված ժամկետներում կատարելու իր վճարային պարտավորությունները՝ կապված առնտրային, վարկային ն այլ μնույթի գործառնությունների հետ: Վճարունակության հաշվարկներն իրականացվում են կոնկրետ ամսաթվի դրությամμ, ն որպեսզի պարզվի՝ արդյոք այն ճիշտ է կատարված թե ոչ, անհրաժեշտ է ստուգել դրամական միջոցների առկան՝ դրամարկղում, μանկային հաշիվներում (հաշ156

վարկային ն արտարժույթային հաշիվներ), ն կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումները: Նշված ակտիվները պետք է ունենան սահմանված չափի մեծություն: Այսինքն, մի կողմից, որքան շատ լինեն դրամական միջոցները համապատասխան հաշիվներում, կնշանակի տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտը մեծ հավանականությամμ կարող է ժամանակին իրականացնել ընթացիկ հաշվարկներ ն վճարումներ: Մյուս կողմից էլ, ոչ μավարար չափով դրամական միջոցների առկայությունը դեռնս չի նշանակում, թե տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտն անվճարունակ է, քանի որ առաջիկա օրերի ընթացքում կարող են դրամական միջոցներ մուտքագրվել դրամարկղ, μանկային հաշիվներ ն կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ (արժեթղթերի տեսքով), ն դրանով ապահովել վճարունակությունը: Որպես ֆինանսական կայունության μացահայտման կարնորագույն օղակ, վճարունակության վերլուծության ժամանակ տնտեսավարող սուμյեկտը կազմում է վճարային օրացույց՝ ամսվա կտրվածքով, որտեղ ըստ տողերի նշվում են օրերը, իսկ ըստ սյունակների՝ այդ օրերում դրամական միջոցների մուտքագրումները (իրացումից հասույթ, դեμիտորական պարտքերի մարումները, կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումները ն այլն), պարտավորությունների կատարումը (հարկատեսակների վճարում, վարկերի հետ վերադարձ, ստացված վարկի դիմաց տոկոսի վճարում, աշխատավարձը՝ սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով ն այլն): Վճարային օրացույցի օրինակելի տեսքը Օրերը

Միջոցների մուտքագրումը

Պարտավորությունների (վճարումների) կատարումը

Մնացորդը (Հ,-)

Ամսվա կտրվածքով դուրս են μերվում կատարված դրամական միջոցների մուտքագրումները, պարտավորությունները ն մնացորդը: Եթե

ամսվա վերջում մնացորդը դրական է, նշանակում է տնտեսավարող սուμյեկտը դեռնս ի վիճակի է հաջորդ ամսվա ընթացքում վճարումներ կատարել: Իսկ եթե մնացորդը μացասական է, ապա տնտեսավարող սուμյեկտին պետք է մտահոգի ֆինանսական անկայունության հարցը:

5.1.2. Ֆինանսական կայունության գնահատման μացարձակ ցուցանիշները Ֆինանսական կայունության գնահատման μացարձակ ցուցանիշները μնութագրում են տնտեսավարող սուμյեկտների տնտեսական գործունեությունը՝ արտադրական պաշարներով ն կատարվող ծախսումների կազմավորման աղμյուրներով ապահովվածության աստիճանը1: Իսկ պարզելու համար, թե որքանով է ապահովված տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտը պաշարներով, անհրաժեշտ է կատարել հաշվարկներ՝ հիմք ընդունելով հաշվապահական հաշվեկշռի ամփոփ տվյալները: Պաշարների ն ծախսումների կազմավորման աղμյուրների (ՊԿԱ) μնութագրման համար ընդունված է երեք հիմնական ցուցանիշ: Դրանք են՝ 1. Սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվները (ՍԸԱ), որոնք հաշվարկվում են երկու եղանակով. ա) ՍԸԱ - ն հաշվապահական հաշվեկշռի (տե՛ս հավելված 1) պասիվի ||| (սեփական կապիտալ) ն |Մ (ոչ ընթացիկ պարտավորություններ) μաժինների հանրագումարի ու ակտիվի | μաժնի (ոչ ընթացիկ ակտիվներ) գումարի տարμերությունն է: Ավելի արտահայտիչ լինելու համար դա ներկայացնենք μանաձների տեսքով՝ (ՊԿԱ)1 = Պ(|||) Հ Պ(|Մ) – Ա(|) = ՍԸԱ կամ՝ (5.1.2.1)

(ՊԿԱ)1 = ՍԿ Հ ՈԸՊ – ՈԸԱ = ՍԸԱ,

որտեղ՝ ՍԿ - սեփական կապիտալն է, ՈԸՊ - ոչ ընթացիկ պարտավորություններն են, ՈԸԱ - ոչ ընթացիկ ակտիվներն են, μ) ՍԸԱ-ն հաշվապահական հաշվեկշռի ակտիվի || (ընթացիկ ակտիվներ) ն պասիվի Մ (ընթացիկ պարտավորություններ) μաժինների գումարների տարμերությունն է՝

ՃքոåԽåԻêՕ 8.Ր., ԾåոոåԻոսք Խ.8. ՓսԻՅԻՇՕâԵé ՅԻՅոսՅ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå). Խ., 1997, Շ. 30.

(ՊԿԱ)1 = Ա(||) – Պ(Մ) = ՍԸԱ կամ՝

(5.1.2.2) (ՊԿԱ)1 = ԸԱ – ԸՊ = ՍԸԱ,

որտեղ՝ ԸԱ - ընթացիկ ակտիվներն են, ԸՊ - ընթացիկ պարտավորություններն են: Ըստ հավելված 1-ի հաշվապահական հաշվեկշռի տվյալների, սեփական ընթացիկ ակտիվներն ըստ տարիների հավասար կլինեն՝ - նախորդ տարվա վերջի դրությամμ՝ ա) (ՊԿԱ)1.0 = 177778 Հ 45129 –106400 = 116507 հազ. դրամ, μ) (ՊԿԱ)1.0 = 235561 – 119054 = 116507 հազ. դրամ, - հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ՝ ա) (ՊԿԱ)1.1 = 254426 Հ 86049 –135416 = 205059 հազ. դրամ, μ) (ՊԿԱ)1.1 = 356082 – 151023 = 205059 հազ. դրամ: Երկու տարվա համար էլ, տարμեր եղանակներով հաշվարկներում, ստացվում է միննույն արդյունքը. հաշվետու տարում սեփական ընթացիկ ակտիվները նախորդ տարվա համեմատությամμ ավել է եղել 88552 հազ. դրամով (205059 – 116507): Այս ցուցանիշը μնորոշում է տնտեսավարող սուμյեկտի զուտ ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու կապիտալի) գումարի չափը, որի ավելացումը, նախորդ ժամանակաշրջանի հետ համեմատած, վկայում է նրա գործունեության հետագա արդյունավետ զարգացման մասին: Եթե տանք տնտեսագիտական ավելի խոր մեկնաμանություն, ապա անհրաժեշտ է նշել, որ ինչքան μարձր լինի այս մեծությունն իր արժեքային տեսքով, կնշանակի տնտեսավարող սուμյեկտը գտնվում է տնտեսապես նպաստավոր պայմաններում ն ժամանակին ի վիճակի է մարելու μոլոր տեսակի կրեդիտորական պարտքերը, իսկ իր տրամադրության տակ եղած ապրանքանյութական ազատ արժեքներն ու դրամական միջոցները կարող է օգտագործել այլ նպատակների համար: 2. Արդեն հաշվարկված սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների (ՍԸԱ) ն ոչ ընթացիկ պարտավորությունների հանրագումարը՝

(ՊԿԱ)2 = ՍԸԱ Հ ՈԸՊ = ՍԸԱ Հ Պ(|Մ):

(5.1.2.3)

Ըստ հավելված 1-ի տվյալների, պաշարների ն ծախսումների կազմավորման աղμյուրներն ըստ տարիների հավասար կլինեն՝

- նախորդ տարվա վերջի դրությամμ՝ (ՊԿԱ)2.0 = 116507 Հ 45129 = 161636 հազ. դրամ, - հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ՝ (ՊԿԱ)2.1 = 205059 Հ 86049 = 291108 հազ. դրամ: Ի հաշիվ հաշվետու տարվա ոչ ընթացիկ պարտավորությունների 40920 հազ. դրամով ավելացման (86049 – 45129), աճել են նան պաշարների ն ծախսումների կազմավորման աղμյուրները՝ 129472 հազ. դրամով (291108 – 161636): 3. Պաշարների ն ծախսումների կազմավորման մյուս կարնոր աղμյուրը (ՊԿԱ)3 ավելի ընդհանրացված տեսքով իրենից ներկայացնում է (5.1.2.3) μանաձնում արդեն հաշվարկվածի ն ընթացիկ պարտավորությունների (ԸՊ) հանրագումարը՝ (ՊԿԱ)3 = (ՊԿԱ)2 Հ ԸՊ = ՍԸԱ Հ Պ(|Մ) Հ Պ(Մ):

(5.1.2.4)

Տեղադրելով հավելված 1-ից ն (5.1.2.4) μանաձնից համապատասխան տվյալները, կստանանք՝ - նախորդ տարվա վերջի դրությամμ՝ (ՊԿԱ)3.0 = 161636 Հ 119054 = 280690 հազ. դրամ, - հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ՝ (ՊԿԱ)3.1 = 291108 Հ 151023 = 442131 հազ. դրամ: Հաշվետու տարում պաշարների ն ծախսումների կազմավորման աղμյուրը նախորդ տարվա համեմատությամμ աճել է 161441 հազ. դրամով (442131 – 280690), ընդ որում ի հաշիվ ընթացիկ պարտավորությունների՝ 31969 հազ. դրամով (151023 – 119054): Անհրաժեշտ է նշել, որ պաշարների ն ծախսումների կազմավորման աղμյուրների գծով ներկայացված երեք ցուցանիշներից յուրաքանչյուրին համապատասխանում են պաշարներով ապահովվածության մակարդակը (ավելցուկը կամ պակասորդը), այդ թվում՝ 1. պաշարների կազմավորման համար սեփական ընթացիկ ակտիվների ավելցուկը (Հ) կամ պակասորդը (–) արտահայտվում է հետնյալ հավասարման տեսքով՝ ±(ՊԿԱ)1, = ՍԸԱ – Պ, (5.1.2.5) որտեղ՝ Պ-ն պաշարներն են: Այսպես, ըստ հավելված 1-ի տվյալների, այն հավասար կլինի՝

- նախորդ տարվա վերջի դրությամμ՝ ±Δ (ՊԿԱ)1.0 = 116507 – 26665 = 89842 հազ. դրամ, - հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ՝ ±Δ (ՊԿԱ)1.1 = 205059 – 329758 = −124699 հազ. դրամ: Այստեղից հետնում է, որ հաշվետու տարվա վերջում պաշարների մընացորդը գերազանցում է կազմավորման աղμյուր հանդիսացող սեփական ընթացիկ ակտիվներին: Տվյալ դեպքում՝ տնտեսավարող սուμյեկտն ավելի շատ պաշարներ ունի, քան կազմավորման աղμյուրն է, որը դրական երնույթ չէ տնտեսավարող սուμյեկտի համար, քանի որ այդ պաշարները գտնվում են պահեստում, այլ ոչ թե արտադրության կամ շրջանառության ոլորտում: 2. Պաշարների կազմավորման համար սեփական ն ոչ ընթացիկ (երկարաժամկետ) պարտավորությունների աղμյուրների ավելցուկը (Հ) կամ պակասորդը (–) հավասար է՝ ±Δ(ՊԿԱ)2 = (ՍԸԱ Հ ՈԸՊ) – Պ:

(5.1.2.6)

Տեղադրելով հավելված 1-ից համապատասխան տվյալները, կստանանք՝ - նախորդ տարվա վերջի դրությամμ՝ ±Δ(ՊԿԱ)2.0 = 161636 – 26665 = 134971 հազ. դրամ, - հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ՝ ±Δ(ՊԿԱ)2.1 = 291108 – 329758 = −38650 հազ. դրամ: Այստեղից հետնում է, որ հաշվետու տարվա վերջում պաշարների մնացորդը կազմավորման աղμյուրներին գերազանցում է 38650 հազ. դրամով: 3. Պաշարների կազմավորման համար ընդհանուր աղμյուրների ավելցուկը (Հ) կամ պակասորդը (–) հավասար է՝

±Δ(ՊԿԱ)3 = (ՍԸԱ Հ ՈԸՊ Հ ԸՊ) – Պ:

Տեղադրելով համապատասխան տվյալները, կստանանք՝ - նախորդ տարվա վերջի դրությամμ՝ ±Δ(ՊԿԱ)3.0 = 280690 – 26665 = 254025 հազ. դրամ, - հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ՝ ±Δ(ՊԿԱ)3.1 = 442131 – 329738 = 112393 հազ. դրամ:

(5.1.2.7)

Այսինքն՝ ի տարμերություն նախորդ երկու տեսակ կազմավորման աղμյուրների, հաշվետու տարվա վերջում արտադրական պաշարների համեմատությամμ ընդհանուր աղμյուրների (սեփական ընթացիկ ակտիվներ, ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ պարտավորություններ) ավելցուկ է գրանցվել 112393 հազ. դրամի չափով: Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական իրավիճակը μնութագրվում է ֆինանսական կայունության 4 տարատեսակով: 1. Ֆինանսական դրության μացարձակ կայունություն, որն արտահայտվում է հետնյալ անհավասարության տեսքով՝

Պ < ՍԸԱ Հ Վ,

(5.1.2.8) որտեղ՝ Վ-ն μանկի վարկերն են, որոնք օգտագործվում են ապրանքանյութական արժեքների համար: 2. Ֆինանսական դրության նորմալ կայունություն, որի դեպքում երաշխավորվում է տնտեսավարող սուμյեկտի վճարունակությունը: Դա արտահայտվում է հետնյալ հավասարման տեսքով՝

Պ = ՍԸԱ Հ Վ:

(5.1.2.9) 3. Ֆինանսական անկայուն դրություն, որը μնորոշվում է տնտեսավարող սուμյեկտի վճարունակության խախտումով: Նման իրավիճակի դեպքում պաշարների գծով հավասարակշռության պահպանումը հնարավոր է ի հաշիվ սեփական միջոցների աղμյուրների լրացման ն սեփական ընթացիկ ակտիվների ավելացման: Դա արտահայտվում է հետնյալ հավասարման տեսքով՝

Պ = ՍԸԱ Հ Վ Հ ՖՎԿԱ,

(5.1.2.10) որտեղ՝ ՖՎԿԱ-ն ֆինանսական վիճակի կարգավորման աղμյուրներն են: 4. Ֆինանսական ճգնաժամային դրություն, որի դեպքում տնտեսավարող սուμյեկտը գտնվում է սնանկացման եզրին: Դա արտահայտվում է հետնյալ անհավասարության տեսքով՝

Պ > ՍԸԱ Հ Վ:

(5.1.2.11) Այսինքն՝ տնտեսավարող սուμյեկտը տվյալ իրավիճակում ունի պարապուրդ վիճակում գտնվող պաշարների ավելցուկ, իսկ դրան առընթեր չունի դրամական այնքան միջոցներ, կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ (արժեթղթեր), դեμիտորական պարտքեր ն այլ ընթացիկ ակտիվներ, որպեսզի կարողանա ծածկել (մարել) նույնիսկ կրեդիտորական պարտքերն ու այլ ընթացիկ (կարճաժամկետ) պասիվները:

5.1.3. Ֆինանսական կայունության գնահատման հարաμերական ցուցանիշները Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրության ամենահիմնական μնութագիրը դրանց գործունեության կայունության ապահովումն է երկարատն ժամանակահատվածում1: Ֆինանսատնտեսական կայուն վիճակի ապահովումը պայմանավորված է տնտեսավարող սուμյեկտների ընդհանուր ֆինանսական կառուցվածքով, արտաքին ու ներքին վարկատուներից ն ներդրողներից (ինվեստորներից) կախվածության աստիճանով ու այլ μնույթի ազդող գործոններով: Այսպես, եթե տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական կառուցվածքում «Սեփական կապիտալ ն փոխառու կապիտալ» հարաμերակցությունում փոխառու կապիտալն ունի աճման միտում (դեպի պարտքային՝ ընթացիկ ն ոչ ընթացիկ պարտավորությունների կողմը), ապա տվյալ իրավիճակում տնտեսավարող սուμյեկտն անմիջապես կսնանկանա, եթե միաժամանակ մի քանի վարկատուներ հետ պահանջեն իրենց հասանելիք պարտքերը: Այդ իսկ պատճառով, մեծ նշանակություն ունի սեփական կապիտալի աճի ապահովումը փոխառու կապիտալի նկատմամμ, որպեսզի տնտեսավարող սուμյեկտը մնա ֆինանսապես ու տնտեսապես կայուն վիճակում: Ուստի, ելնելով տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական կայունության կարնորությունից, խիստ անհրաժեշտ է, որպեսզի ֆինանսատնտեսական յուրաքանչյուր վերլուծություն իրականացնող կարողանա գնահատել տվյալ պահի դրությամμ այդ սուμյեկտի ֆինանսական վիճակը՝ հիմք ընդունելով հետնյալ հարաμերական ցուցանիշները (որոնք ենթական են հաշվարկման). 1. սեփական կապիտալի կենտրոնացման գործակիցը (Գսկկ), որը μնութագրում է տնտեսավարող սուμյեկտի սեփական կապիտալի (ՍԿ) տեսակարար կշիռը հաշվեկշռի պասիվի հանրագումարում (∑Պ) կամ ընդհանուր կապիտալում (ԸԿ): Որքան μարձր լինի այս գործակիցը, կնշանակի տնտեսավարող տվյալ սուμյեկտը ֆինանսապես կայուն վիճակում է ն կախվածության մեջ չէ արտաքին ու ներքին վարկատուներից: Այս ցուցանիշը հաշվարկվում է հետնյալ μանաձնով՝ ՍԿ ՍԿ (5.1.3.1) Գ սկկ = = : ∑ Պ ԸԿ

8ՅԻ 2ՕքԻ. 7æ.«. ՕՇԻՕâԵ /ոքՅâոåԻսÿ ՓսԻՅԻՇՅԽս. Խ., 2000, Շ. 133.

Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ տնտեսավարող սուμյեկտը ֆինանսապես μավարար չափով կայուն վիճակում կլինի, եթե Գսկկ ≥ 0,6 (609): Այսինքն՝ սեփական կապիտալի տեսակարար կշռի նվազագույն չափը 609-ից ցածր չպետք է լինի, հակառակ դեպքում տնտեսավարող սուμյեկտն աստիճանաμար կհայտնվի ֆինանսապես անկայուն վիճակում: 2. Փոխառու կապիտալի (ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ պարտավորություններ) կենտրոնացման գործակիցը (Գփկկ), որը μնութագրում է տնտեսավարող սուμյեկտի փոխառու կապիտալի (ՓԿ) տեսակարար կշիռը հաշվեկշռի պասիվի հանրագումարում: Այս ցուցանիշն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ՓԿ ՓԿ Գփկկ = (5.1.3.2) = : ∑ Պ ԸԿ Ի տարμերություն սեփական կապիտալի կենտրոնացման գործակցի, այս գործակիցը համարվում է արդյունավետ, եթե այն փոքր չէ 0,4 (409)-ից, այսինքն՝ Գփկկ ≤ 0,4 (409): Նշված երկու գործակիցների միջն կա փոխադարձ կապ, այսինքն՝ դրանց գումարը հավասար է 1,0 միավորի կամ 1009-ի՝ Գսկկ Հ Գփկկ = 1 կամ 1009: 3. Ֆինանսական կախվածության գործակիցը (Գֆկ), որը μնութագրում է սեփական կապիտալի կենտրոնացման գործակցի հակադարձ մեծությունը: Այս ցուցանիշն արտահայտվում է հետնյալ տեսքով՝ ∑ Պ ԸԿ = : Գ ֆկ = (5.1.3.3) ՍԿ ՍԿ Նշված գործակցի աճման միտումը μնորոշվում է սեփական կապիտալի նվազեցմամμ կամ փոխառու կապիտալի մեծության ավելացմամμ: Այսինքն, որքան այս գործակիցը մոտ լինի 1,0 միավորին կամ 1009-ին, կնշանակի տնտեսավարող սուμյեկտը գտնվում է ֆինանսապես խիստ կայուն վիճակում ն ապահովված է սեփական կապիտալով: Սեփական կապիտալի շարժունակության գործակիցը (Գսկշ), որը ցույց է տալիս, թե դրա որ մասն է օգտագործվում տնտեսավարող սուμյեկտի ընթացիկ գործունեության ֆինանսավորման համար կամ այլ կերպ ներդրվում ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների) համար, իսկ որ մասը կապիտալացվում: Այս ցուցանիշն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝

ՍԿ + ՈԸՊ − ՈԸԱ ՍԸԱ

= : (5.1.3.4) ՍԿ ՍԿ Դրա մեծության փոփոխությունը կախված է տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտի ճյուղային պատկանելիությունից: 4. Երկարաժամկետ ներդրումների կառուցվածքի գործակիցը (Գենկ), որը ցույց է տալիս, թե ոչ ընթացիկ ակտիվների որ մասն է վերաֆինանսավորվում ի հաշիվ ոչ ընթացիկ պարտավորությունների: Այս ցուցանիշն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ՈԸՊ (5.1.3.5) Գ ենկ = : ՈԸԱ Որքան μարձր լինի այս գործակցի մեծությունը, դրան համապատասխան էլ անհրաժեշտ է, որպեսզի տնտեսավարող սուμյեկտն իր տրամադրության տակ եղած հիմնական միջոցներն ու այլ տեսակի ներդրումներն օգտագործի խիստ նպատակային: Դրա համար էլ երμեմն հնարավոր չէ պարզել, թե ոչ ընթացիկ պարտավորությունները, որպես ակտիվների կազմավորման աղμյուր, արդյոք լիարժեք են օգտագործվում տնտեսավարող սուμյեկտի նյութատեխնիկական μազայի ընդլայնման գծով ֆինանսավորման համար: Իրականում երկարաժամկետ ներդրումները կարող են նույնիսկ նպատակային չօգտագործվել, ն տնտեսավարող սուμյեկտը կանգնի սնանկացման ուղու վրա: 5. Երկարաժամկետ ներգրավվող պարտավորությունների գործակիցը (Գենպ), որը μնութագրում է տնտեսավարող սուμյեկտի կողմից ներգրավվող ոչ ընթացիկ պարտավորությունների (երկարաժամկետ վարկերի ն փոխառությունների) μաժինը՝ ընթացիկ ակտիվների լրացման նպատակով: Այս ցուցանիշն արտահայտվում է հետնյալ տեսքով՝ ՈԸՊ : Գ ենպ = (5.1.3.6)

ՍԿ + ՈԸՊ

Գ սկշ =

Նշված գործակիցը միաժամանակ ցույց է տալիս երկարաժամկետ ներգրավված պասիվների տեսակարար կշիռը տնտեսավարող սուμյեկտի սեփական կապիտալի ն ոչ ընթացիկ պարտավորությունների հանրագումարում: Այս ցուցանիշի մեծության աճման միտումը կարող է տնտեսավարող սուμյեկտին էլ ավելի կախվածության մեջ դնել արտաքին ներդրողներից:

6. Փոխառու կապիտալի կառուցվածքի գործակիցը (Գկկ), որը μնութագրում է ոչ ընթացիկ պարտավորությունների μաժնի չափը փոխառու կապիտալի (ՓԿ) հանրագումարում: Այս ցուցանիշն արտահայտվում է հետնյալ տեսքով՝ ՈԸՊ Գ կկ = : (5.1.3.7) ՓԿ Նշված գործակիցը կարող է անընդհատ տատանվել՝ կախված տնտեսավարող սուμյեկտի կրեդիտորական պարտքերի գումարի չափից, արտադրական ընթացիկ գործունեության վարկավորման կարգից ն այլ գործոններից: 7. Սեփական ն փոխառու կապիտալների հարաμերակցության գործակիցը (Գս/փ), որը տալիս է տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական կայունության գնահատման ավելի իրական պատկերը: Այս ցուցանիշն արտահայտվում է հետնյալ տեսքով՝ ՍԿ : Գս/փ = (5.1.3.8) ՓԿ Նշված գործակցի մեծության աճը վկայում է տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական կայունության էլ ավելի μարելավում, այսինքն՝ հավասար պայմաններում սեփական կապիտալն ավելանում է, իսկ փոխառու կապիտալը՝ նվազում: Վերը նշված ցուցանիշների էությունն ավելի հստակ պատկերացնելու համար կազմենք աղյուսակ (5.1.3.1), որում կարտացոլվեն տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական կայունության գնահատման ելակետային ն հաշվարկային ցուցանիշները երկու տարվա կտրվածքով: Աղյուսակի ելակետային տվյալները վերցրել ենք 1-ին ն 2-րդ հավելվածներից: Աղյուսակի տվյալներից պարզվում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտի սեփական կապիտալի տեսակարար կշիռը համապատասխանաμար կազմել է՝ 52,09 ն 51,89: Այսինքն՝ երկու տարում էլ այդ գործակիցը ցա-ծր է եղել 609-ից, հետնաμար տնտեսավարող տվյալ սուμյեկտը պետք է մտահոգվի իր ֆինանսական կայունության կարգավորման համար: Միաժամանակ սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների ավելացման հետնանքով (88552 հազ. դրամ) հաշվետու տարում սեփական կապիտալի շարժունակության գործակիցն աճել է 0,151 միավորով (0,806 - 0,655) կամ 23,19-ով ն երկու տարում էլ արդյունավետ է եղել:

Աղյուսակ 5.1.3.1

Ֆինանսական կայունության գնահատման ցուցանիշները ն դրանց հաշվարկման մեթոդիկան Ցուցանիշների անվանումը

Շեղումը (Հ;-) Պայմ. Գումարը (հազ. դրամ) նշա- նախորդ հաշվետու ացար- հարանակ. տարվա տարվա ձակ, երասկզ ին սկզ ին հազ. դր. կան, 0 5(ս4-ս3) 6(ս5:ս3)

|. Ելակետային 1.սեփական կապիտալ

ՍԿ

177778

254426

76648

43,1

164183

237072

72889

44,4

341961

491498

149537

30,4

ՈԸԱ

106400

135416

29016

27,3

5.ոչ ընթացիկ (երկարաժամկետ) պարՈԸՊ տավորություններ

45129

86049

40920

90,7

Գս.կ.կ.

0,520

0,518

0,002

0,4

Գփ.կ.կ.

0,480

0,482

0,002

0,4

Գֆ.կ.

1,924

1,932

0,008

0,4

ՍԸԱ

116507

205059

88552

76,0

Գս.կ.շ.

0,655

0,806

0,151

23,1

Գե.ն.կ.

0,424

0,635

0,211

49,8

Գե.ն.պ.

0,202

0,235

0,051

25,2

Գկ.կ.

0,275

0,363

0,088

32,0

Գս/փ

1,083

1,073

0,010

0,9

2.փոխառու կապիտալ (ոչ ընթացիկ ն ՓԿ ընթացիկ պարտավորություններ) 3.հաշվեկշռի հանրագումար (ընդհաՀ(ԸԿ) նուր կապիտալ) 4.ոչ ընթացիկ ակտիվներ

||. Հաշվարկային 6.սեփական կապիտալի կենտրոնացման գործակիցը կամ տեսակարար կշիռը (տ.1 : տ.3) 7.փոխառու կապիտալի կենտրոնացման գործակիցը կամ տեսակարար կշիռը (տ.2 : տ.3) 8.ֆինանսական կախվածության գործակիցը (տ.3 : տ.1) 9.սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվներ (տ.1 Հ տ.5 - տ.4), հազ. դրամ" 10.սեփական կապիտալի շարժունակության գործակիցը (տ.9 : տ.1) 11.երկարաժամկետ ներդրումների կառուցվածքի գործակիցը (տ.5 : տ.4) 12.երկարաժամկետ ներգրավվող պարտավորությունների գործակիցը տ.5 : (տ.1 Հ տ.5) 13.փոխառու կապիտալի կառուցվածքի գործակիցը (տ.5 : տ.2) 14.սեփական ն փոխառու կապիտալների հարա երակցության գործակիցը (տ.1 : տ.2) "Տես (5.1.2.1) անաձնը:

Իսկ ինչպիսի՞ն է տնտեսավարող սուμյեկտի սեփական ն փոխառու կապիտալների հարաμերակցությունը. պարզվում է՝ նախորդ տարում այն ավելի μարձր է եղել ն կազմել է 1,083 միավոր, քան հաշվետու տարում՝ 1,073: Միաժամանակ, ըստ աղյուսակ 5.1.3.1-ի, պարզվում է, որ հաշվետու տարում տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական կախվածությունն ավելի μարձր է եղել (1,932), քան նախորդ տարում (1,924), քանիոր հաշվետու տարում ցածր է եղել սեփական կապիտալի տեսակարար կշիռը՝ 51,89, նախորդ տարվա 52,09-ի փոխարեն: Այստեղից՝ նույնպես հետնություն. նախորդ տարում տնտեսավարող տվյալ սուμյեկտը ֆինանսապես ավելի կայուն վիճակում է եղել, քան հաշվետու տարում: Անհրաժեշտ է նշել, որ աղյուսակում ներառված ֆինանսական կայունության հարաμերական ցուցանիշների գնահատման համար չեն գործում միասնական չափանիշներ, քանի որ դրանցից յուրաքանչյուրի մեծությունը կախված է մի շարք գործոններից |տնտեսավարող սուμյեկտի ճյուղային պատկանելիություն, վարկավորման սկզμունքներ, ակտիվների կազմավորման աղμյուրների կառուցվածք, ընթացիկ ակտիվների շրջանառելիություն ն այլն):

5.1.4. Սեփական կապիտալի արդյունավետության ցուցանիշների համակարգը Շուկայական հարաμերությունների նոր պայմաններում, երμ արդեն ձնավորվել ն ձնավորվում են փոքր ու միջին տնտեսավարող սուμյեկտներ, անհրաժեշտ է հաշվարկել դրանց գործունեությունը կարգավորող սեփական կապիտալի արդյունավետությունը μնութագրող եկամտաμերության ցուցանիշները, որոնց հիմքում ընկած են տնտեսավարող սուμյեկտի կանոնադրական կապիտալ կազմող հասարակ ն արտոնյալ μաժնետոմսերը1: Բաժնետոմսը μաժնետիրական ընկերության կողմից թողարկվող արժեթուղթ է, որը ներդրողին արտոնում է լինել այդ ընկերության որնէ մասի սեփականատերը ն, որպես կանոն, տալիս է եկամտի որոշակի մասնաμաժին ստանալու իրավունք: Եթե μաժնետերը μավարարված չէ եկամտի չափով, կարող է վաճառել μաժնետոմսը երկրորդական շուկայում՝ շուկայական գներով: Որպեսզի μաժնետոմսերը

«ՕâՅոåâ Ճ.Խ., ՈքսâՅոՕâ 8.Ո. ՃԻՅոսՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ ՇՕՇոՕÿԻսÿ ոքåոոքսÿոսÿ. Խ., 1997, Շ. 117-119.

լինեն եկամտի ստացման հուսալի աղμյուր, անհրաժեշտ է դրանք ներդնել արդյունավետություն ապահովող տնտեսավարող սուμյեկտում: Նման խնդիր մշտապես ծագում է ինչպես ընկերությունների առջն, որոնք ընդլայնում են իրենց ազդեցությունն ի հաշիվ մեծ չափերի հասնող կապիտալների ներդրման, այնպես էլ մանր ներդրողների առջն, որոնք ծախսում են իրենց խնայած միջոցներն աննշան քանակությամμ արժեթղթերի գնման համար: Բաժնետոմսերի եկամտաμերությունը կարելի է գնահատել սեփական կապիտալի արդյունավետության վերլուծություն կատարելով: Այդպիսի գնահատումն իրականացվում է μազմաթիվ ցուցանիշներով, որոնցից ամենակարնորը շահութաμերության ցուցանիշների վերլուծությունն է: Այդ ցուցանիշներից են՝ 1. μաժնետոմսի շահույթի նորման. ցույց է տալիս μաժնետիրական ընկերության զուտ շահույթի (հարկումից հետո) ն տարվա ընթացքում շրջանառությունում գտնվող հասարակ μաժնետոմսերի միջին թվաքանակի հարաμերությունը. Զուտ շահույթ (հարկումից հետո) Բաժնետոմսի = : (5.1.4.1) շահույթի նորման Հասարակ μաժնետոմսերի միջին թվաքանակը Այս ցուցանիշը մեկ հասարակ μաժնետոմսին ընկնող զուտ շահույթի չափն է: Եվ որքան μարձր է դա, նշանակում է, հավասար պայմաններում նույնքան արդյունավետ են օգտագործվել μաժնետոմսերը: Այս ցուցանիշը շատ զգայուն է շուկայի մրցակցության նկատմամμ, այդ պատճառով էլ յուրաքանչյուր μաժնետիրական ընկերության գործունեությունը գնահատելիս հետազոտվում են նրա տնտեսական կապերը տարμեր ժամանակահատվածներում: Բաժնետոմսերի լրացուցիչ թողարկումը, առանց զուտ շահույթի որոշակի աճի, μերում է μաժնետոմսի շահույթի նորմայի իջեցման, որը ձեռնտու չէ տվյալ μաժնետիրոջը: ՈՒստի, դրա պահպանման համար, դրանց լրացուցիչ թողարկման դեպքում, համապատասխան կապիտալը պետք է աշխատի այնպես, որպեսզի շահույթ μերի: 2. Բաժնետիրական կապիտալի շահույթի նորման (սեփական կապիտալի շահութաμերություն). ցույց է տալիս զուտ շահույթի (հարկումից հետո) ն սեփական կապիտալի հարաμերությունը, թե որքանով է

μաժնետիրական ընկերությունում արդյունավետ օգտագործվում μաժնետերերի կողմից ներդրվող սեփական կապիտալը. Զուտ շահույթ Բաժնետիրական (հարկումից հետո) = կապիտալի : (5.1.4.2) Սեփական կապիտալ շահույթի նորման Նշված ցուցանիշն ավելի լիարժեք է μնութագրում μաժնետիրական ընկերության սեփական կապիտալի արդյունավետությունը, որի մեծության վրա ազդում են մի շարք գործոններ: Այս ցուցանիշը գնահատվում է հետնյալ μանաձնի միջոցով՝ Բաժնետիրական կապիտալի շահույթի նորման

=

×

Զուտ շահույթ (հարկումից հետո) Իրացման ծավալ (հասույթ)

×

Ընդհանուր կապիտալ Սեփական կապիտալ

Իրացման ծավալ (հասույթ) Ընդհանուր կապիտալ :

×

(5.1.4.3)

Կիրառելով այս μանաձնը, վերլուծություն կատարող յուրաքանչյուր ոք կարող է կողմնորոշվել, թե սեփական կապիտալի շահութաμերությունը (μաժնետիրական կապիտալի շահույթի նորման) ավելի շատ որ գործոնից է կախված, քանի որ դրանցից յուրաքանչյուրն ունի էական ազդեցություն: 3. Բաժնետոմսի կուրսը որոշվում է պահանջարկով ն առաջարկով՝ տվյալ պահի շուկայական գնով: Վերջինս իր ազդեցությունն է ունենում ստացվող շահույթի ն շահաμաժինների (դիվիդենտ) մեծության վրա: Այսինքն, որքան μաժնետոմսի շուկայական գինը μարձր լինի նրա անվանական արժեքից, այնքան μարձր կլինի նան ստացվող շահույթի ն շահաμաժնի չափը: Բաժնետոմսի կուրսը հաշվարկելիս կարնոր է նան հաշվի առնել ներդրվող μաժնետոմսերի դիմաց վճարվող հաշվարկային միջին տոկոսադրույքի չափը (փոխատվական տոկոս): Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ μաժնետոմսի կուրսը ուղիղ համեմատական է ստացվող շահաμաժնի չափին ն հակադարձ համեմատական՝ վճարվող փոխատվական տոկոսին: Դա արահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝

Բաժնետոմսի կուրսը

=

Շահաμաժին (դիվիդենտ) Փոխատվական տոկոս

× 1009:

(5.1.4.4)

4. Շահաμաժինների վճարման ցուցանիշը. ցույց է տալիս, թե զուտ շահույթի (հարկումից հետո) որ մասն է ուղղված շահաμաժինների վճարմանը: Դա արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ Շահաμաժինների գումար = : (5.1.4.5) Զուտ շահույթ (հարկումից հետո) Բաժնետիրական ընկերությունների համար այս ցուցանիշը՝ կախված նրա տնտեսական զարգացման վիճակից, ունի տարμեր իմաստ: Այսպես, նորաստեղծ ն արագ զարգացող ընկերություններն ունեն շատ ցածր կամ նույնիսկ զրոյական արժեք ապահովող ցուցանիշ: Իսկ ահա, ֆինանսապես μարվոք վիճակում գտնվող (մինչն 509 զուտ շահույթ ապահովող) ընկերությունները ձգտում են իրենց կողմը գրավել μաժնետերերին՝ μարձր ն կայուն շահաμաժինների վճարման հաշվին: Մեկ μաժնետոմսի շահաμաժինն ընդհանրապես որոշվում է շահաμաժինների վճարման համար ուղղված դրամական միջոցների ն շրջանառությունում գտնվող μաժնետոմսերի ընդհանուր քանակի հարաμերությամμ՝ Շահաμաժինների վճարման գումար Մեկ μաժնետոմսի = : (5.1.4.6) շահաμաժինը Շրջանառությունում μաժնետոմսերի քանակ 5. Բաժնետիրական եկամտաμերությունը. մեկ μաժնետոմսի հաշվով ստացված զուտ շահույթի (μաժնետոմսի շահույթի նորման) ն μաժնետոմսի շուկայական գնի հարաμերությունն է՝ արտահայտված տոկոսով՝ Բաժնետոմսի շահույթի նորմա Բաժնետոմսի = × 1009: (5.1.4.7) եկամտաμերությունը Բաժնետոմսի շուկայական գին Շահաμաժինների վճարման ցուցանիշ

Բաժնետոմսի եկամտա երությունը

Որքան μարձր է μաժնետոմսի եկամտաμերությունը, այնքան ավելի շահաμեր է ներդրումներ կատարողների համար, մյուս կողմից էլ, որքան ռիսկային են այդ ներդրումները, այնքան մեծ կլինի μաժնետոմսի եկամտաμերությունը ներդրողներին գրավելու համար: Զարգացած շուկայական տնտեսություն վարող երկրներում μաժնետոմսերի եկամտաμերության մասին տեղեկատվություն կարելի է ստանալ մասնագետների վերլուծական համապատասխան հետազոտություններից, որոնց արդյունքները գրանցվում են ֆոնդային μորսաներում: Բաժնետոմսի եկամտաμերության մասին ավելի հստակ պատկերացում կազմելու համար գծապատկերով (5.1.4.1) ցույց տանք դրա կախվածությունը շրջանառությունում գտնվող μաժնետոմսի շուկայական գնից:

Բաժնետոմսի եկամտաμերությունը՝ μաժնետոմսի շուկայական գնի ն զուտ շահույթի հավասար աճի տեմպերի դեպքում

Բաժնետոմսի եկամտաμերությունը անփոփոխ զուտ շահույթի գումարի դեպքում

Շրջանառությունում գտնվող μաժնետոմսի շուկայական գինը Գծ. 5.1.4.1. Բաժնետոմսի եկամտաμերության կախվածությունը շուկայական գնից

Ըստ գծապատկերի, μաժնետոմսի եկամտաμերությունը, դրանց շուկայական գնի μարձրացման դեպքում (այն կարող է կապված լինել μաժնետոմսերի լրացուցիչ թողարկման կամ դրանց կուրսի μարձրացման հետ), պահպանելու համար պահանջվում է, որ զուտ շահույթի աճի տեմպերը լինեն շրջանառության մեջ գտնվող μաժնետոմսերի ընդհանուր գումարի աճի տեմպերից ոչ պակաս: 6. Կայուն աճի գործակիցը. ցույց է տալիս μաժնետիրական ընկերության հնարավորությունները՝ հաջորդ տարում ավելացնելու իր ակտիվները ներքին ֆինանսավորման հաշվին, այն պայմանով, որպեսզի

պահպանվի ինչպես սեփական կապիտալի ն պարտավորությունների համամասնությունը, այնպես էլ, նույն չափով, նան շահաμաժինների վճարման μաժինը հաշվետու տարում: Այս գործակիցը, որն ավելի ճիշտ կլինի անվանել ներքին ֆինանսավորման աղμյուրների հաշվին կայուն աճի տեմպի ապահովման գործակից, որոշվում է շահաμաժինների վճարումից հետո շահույթի մի մասի ն ելակետային (սկզμնական) μաժնետիրական կապիտալի հարաμերությամμ՝ Կայուն աճի գործակիցը

Զուտ շահույթ (հարկումից հետո) Շահաμաժինների վճարման գումար = Բաժնետիրական կապիտալ (նախորդ տարվա)

:

(5.1.4.8)

Որոշակի ձնափոխումներից հետո նշված գործակիցը կարելի է արտահայտել հետնյալ տեսքով՝ (1 – շահաԿայուն Բաժնետիրական μաժինների = × աճի : (5.1.4.9) կապիտալի վճարման գործակիցը շահույթի նորմա ցուցանիշ) Կայուն աճի գործակցի էությունն ավելի հստակ պատկերացնելու համար μերենք հետնյալ օրինակը: Բաժնետիրական ընկերության μաժնետիրական կապիտալի շահույթի նորման հաշվետու տարում կազմել է 109, իսկ շահաμաժինների վճարման ցուցանիշը՝ 309: Այս տվյալները տեղադրելով (5.1.4.9) μանաձնի մեջ, կպարզվի, որ ընկերությունը հաջորդ տարում, ի հաշիվ ներքին ֆինանսավորման, հնարավորություն կունենա ավելացնել ակտիվներն ընդամենը 79-ով |0,1 × (1 - 0,3) = 0,07 կամ 7,09):

5.2. Գործարար ակտիվության գնահատումը 5.2.1. Գործարար ակտիվության էությունը Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրության կայունությունը պայմանավորված է դրանց կողմից ձեռնարկվող ն իրականացվող գոր- ծարար ակտիվության կարգավորման մակարդակով, որի էությունը μնորոշող որակական ու քանակական ամենահիմնական չափանիշ173

ներ են համարվում՝ արտադրանքի վաճառքի կազմակերպման շուկաները (ներառյալ արտահանման ծավալները), տնտեսական գործունեության հիմնական ցուցանիշների պլանի կատարման աստիճանը ն դրանց աճի տեմպերի ապահովումը, ընդհանուր կապիտալի ն դրանում ներառվող առանձին տարրերի օգտագործման արդյունավետության մակարդակն ու տնտեսական աճի կայունությունը: Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսատնտեսական գործունեությունը կարող է μնութագրվել մի շարք ցուցանիշներով, որոնցից ամենահիմնականներն են՝ արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման ծավալը կամ դրանց իրացումից զուտ հասույթը (առանց անուղղակի հարկերի ն հաստատագրված վճարների), հաշվետու ժամանակաշրջանի շահույթը, ակտիվների կամ պասիվների մեծությունը: Դրանց դինամիկան գնահատելու համար, անհրաժեշտ է համադրել յուրաքանչյուրի աճի տեմպի փոփոխությունները: Այդ երեք ցուցանիշների միջն եղած հարաμերակցության1 լավագույն տարμերակն արտահայտվում է հետնյալ անհավասարության տեսքով՝ ՏՀԺՇ > ՏԻԶՀ > ՏԸԿ > 1009, (5.2.1.1) որտեղ՝ ՏՀԺՇ, ՏԻԶՀ, ՏԸԿ - հաշվետու ժամանակաշրջանում սովորական (ֆինանսատնտեսական) գործունեությունից շահույթի, իրացումից զուտ հասույթի ն ընդհանուր կապիտալի աճի տեմպի փոփոխություններն են: Ներկայացված հարաμերակցությունում յուրաքանչյուր ցուցանիշ ունի իր իմաստը՝ 1-ինը նշանակում է, որ հաշվետու ժամանակաշրջանի շահույթն ավելի արագ տեմպերով է աճել, քան արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման ծավալը կամ զուտ հասույթի մեծությունը, որը վկայում է արտադրության ն իրացման ծախսերի հարաμերական նվազման մասին: 2-րդը μնորոշում է, որ իրացման ծավալը կամ զուտ հասույթի մեծությունն ավելի արագ է աճում, քան տնտեսավարող սուμյեկտի ակտիվները (տնտեսական միջոցները), այսինքն՝ μոլոր ռեսուրսներն օգտագործվում են արդյունավետ: 3-րդը ցույց է տալիս, որ տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսական կարողությունը (պոտենցիալը) նախորդ ժամանակաշրջանի համեմատ ավելի արագ է աճում:

«ՕâՅոåâ 8.8., ՈՅոքՕâ 8.8. «Յê ԿսոՅոü 6ՅոՅԻՇ. Խ., 1998, Շ. 252.

Քննարկված հարաμերակցությունը համաշխարհային պրակտիկայում ստացել է «Տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսության ոսկյա կանոն» անվանումը: Սակայն եթե տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության համար պահանջվում են զգալի չափով կապիտալ ներդրումներ, որոնք կարող են հետ գնվել ն μերել տնտեսությանը շահույթ ավելի երկարատն ժամանակում, ապա այդ դեպքում հավանական շեղում է նկատվում այդ «ոսկյա կանոնից»: Նման շեղումների ծագման պատճառներից են՝ գործող տնտեսավարող սուμյեկտների վերակառուցման ն նորացման, արտադրանքի արտադրության, դրանց վերամշակման ու պահպանման ոլորտում նոր տեխնոլոգիաների գծով կապիտալի ներդրումը: Այսպես, ուսումնասիրվող տնտեսավարող սուμյեկտի համար հաշվետու ժամանակաշրջանում, նախորդի հետ համեմատած, ստացվել են հետնյալ հարաμերակցությունները սովորական (ֆինանսատնտեսական) գործունեությունից շահույթի, իրացումից զուտ հասույթի ն ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) գծով (հաշվարկները կատարվել են ըստ հավելված 1-ի ն 2-ի տվյալների). Հաշվետու տարում՝ նախորդի համեմատությամμ, 9 Սովորական (ֆինանսատնտեսական) գործունեությունից շահույթ Իրացումից զուտ հասույթ Ընդհանուր կապիտալ

(119667 : 26790 × 100 Հ 446,7) (794709 : 517481 × 100 Հ 153,6) (491498 : 341961 × 100 Հ 143,7)

Հաշվարկային տվյալներից պարզվում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտը հաշվետու ժամանակաշրջանում, μազիսայինի նկատմամμ, երեք ցուցանիշների գծով ապահովել է աճի տեմպ՝ համապատասխանաμար 346,7, 53,6 ն 43,79-ով, ն իր օրինաչափությամμ համապատասխանում է 5.2.1.1 անհավասարությանը:

5.2.2. Գործարար ակտիվության գնահատման ցուցանիշների համակարգը Տնտեսավարող սուμյեկտի գործարար ակտիվության գնահատման ցուցանիշները լինում են՝ μացարձակ ն հարաμերական: Այս ցուցանիշներից ամենակարնոր ն ընդհանրացնող μացարձակ ցուցանիշը իրացումից զուտ հասույթի մեծությունն է, որի հիմքում ընկած է արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) դիմաց

ստացված դրամական միջոցները (առանց անուղղակի հարկերի ն հաստատագրված այլ վճարների): Գործարար ակտիվության գնահատման հարաμերական ցուցանիշներն են՝ 1. աշխատանքի արտադրողականությունը (Աա). - իրենից ներկայացնում է իրացումից զուտ հասույթի (ԻԶՀ) ն աշխատողների միջին ցուցակային թվաքանակի ( Ա թ ) հարաμերությունը: Այն ցույց է տալիս մեկ աշխատողի հաշվով ստացված զուտ հասույթի գումարի չափը ն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ԻԶՀ : (5.2.2.1) Աա = Աթ Այս ցուցանիշի մեծությունը կախված է ազդող մի շարք գործոններից, այդ թվում՝ արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման գները, աշխատողների որակական աստիճանը, արտադրության տեխնիկական հագեցվածությունը ն այլն: 2. Հիմնական միջոցների հատույցը (ֆոնդահատույց). - ցույց է տալիս տնտեսավարող սուμյեկտում ներդրված միջին հաշվով մեկ միավոր հիմնական միջոցին μաժին ընկնող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից հասույթի չափը: Համաշխարհային պրակտիկայում հիմնական միջոցների հատույցը (ՀՄ)հ ստացել է ներդրված հիմնական կապիտալի շրջանառելիության անվանումը1, որն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնի տեսքով՝ ԻԶՀ , (5.2.2.2) (ՀՄ)հ = ՀՄ որտեղ՝ ԻԶՀ-ն արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթի չափն է, ՀՄ -ն հիմնական միջոցների միջին մեծությունն է: Ըստ տնտեսագիտական մեկնաμանության, հիմնական միջոցների հատույցի կամ նրա պտույտների թվաքանակի ավելացումը վկայում է տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսական կարողության օգտագործման արդյունավետության մեծացման մասին: Վիճակագրության ընդհանուր տեսությունից հայտնի է, որ եթե ուսումնասիրվող ցուցանիշները (ակտիվների, այդ թվում՝ հիմնական մի1

«ՕâՅոåâ 8.8., ՈՅոքՕâ 8.8. «Յê ԿսոՅոü 6ՅոՅԻՇ, Շ. 256.

ջոցների, դեμիտորական պարտքերի, պաշարների, դրամական միջոցների ն այլն) տրված են որնիցե ժամանակաշրջանի սկզμի կամ վերջի դրությամμ, ապա դրանց միջին մեծությունը հաշվարկվում է միջին ժամանակագրականի μանաձնով՝ Յ ⎞ ⎛Յ × ⎜ 1 + Յ2 + Յ3 + ... + Յո−1 + ո ⎟⎟ , Յ= (5.2.2.3) 2 ⎠ ո − 1 ⎜⎝ 2 որտեղ՝ Յ -ը ուսումնասիրվող ցուցանիշների միջին մեծությունն է, Y1, Y2 …,Yո-1, Yո–ը ցուցանիշների մնացորդային արժեքներն են, ո-ը ժամանակաշրջանների թվաքանակն է (եթե մնացորդային արժեքները տրված են ըստ եռամսյակների, ապա ո = 5, իսկ եթե ըստ ամիսների՝ ո = 13): Եթե Y-ների մնացորդային արժեքները տրված են տարվա սկզμի ն վերջի դրությամμ, ապա այդ ցուցանիշի միջին մեծությունը ( Յ ) հավասար է այդ արժեքների կիսագումարին: 3. Դեμիտորական պարտքերի (առնտրական դեμիտորական պարտքեր, տրված ընթացիկ կանխավճարներ, ընթացիկ դեμիտորական պարտք μյուջեի գծով, ընթացիկ ակտիվներ հետաձգված հարկերի գծով) շրջանառելիությունը՝ պտույտներով ն օրերով. ա) դեμիտորական պարտքերի շրջանառելիությունը պտույտներով (ԴՊ)շ.պ.. ներկայացնում է իրացումից զուտ հասույթի (ԻԶՀ) ն դեμիտորական պարտքերի միջին մեծության ( Դ Պ ) հարաμերակցությունը: Այն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ԻԶՀ (ԴՊ)շ.պ. = : (5.2.2.4) ԴՊ Այս ցուցանիշը μնութագրում է տնտեսավարող սուμյեկտի միջին հաշվով մեկ միավոր դեμիտորական պարտքին μաժին ընկնող իրացումից զուտ հասույթի չափը կամ դեμիտորական պարտքերի պտույտների թիվը. որքան μարձր լինի պտույտների թիվը, այնքան արդյունավետ կլինի դրա օգտագործումը: μ) Դեμիտորական պարտքերի շրջանառելիությունը օրերով (ԴՊ)շ.օ.. նախորդ ցուցանիշի (ԴՊ)շ.պ. հակադարձ մեծությունն է. (ԴՊ)շ.օ. =

(30, 90, 180, 270, 360) օր (ԴՊ)շ.պ.

:

(5.2.2.5)

Այս ցուցանիշը μնորոշում է դեμիտորական պարտքերի մեկ պտույտի տնողությունը օրերով. որքան փոքր լինի այն, կնշանակի իրացումից զուտ հասույթի մեկ միավորին μաժին է ընկնում միջին հաշվով ավելի քիչ դեμիտորական պարտքի մնացորդ, այսինքն՝ դեμիտորական պարտքի յուրաքանչյուր միավոր, գտնվելով տնտեսավարող սուμյեկտի (դեμիտորի) շրջանառությունում, ավելի շատ հասույթ է ստեղծում: 4. Նյութական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների (արտադրական պաշարների) շրջանառելիությունը նս հաշվարկվում է պտույտներով ն օրերով. ա) պաշարների շրջանառելիությունը պտույտներով (Պշ.պ.). իրենից ներկայացնում է իրացվող արտադրանքի ինքնարժեքի (ԻԱԻ) ու պաշարների միջին մեծության ( Պ ) հարաμերակցությունը, որն արտահայտվում է հետնյալ տեսքով՝ ԻԱԻ Պշ.պ. = : (5.2.2.6) Պ Այս ցուցանիշը ցույց է տալիս միջին հաշվով մեկ միավոր պաշարներին (նյութեր, արագամաշ առարկաներ, աճեցվող ն μտվող կենդանիներ, անավարտ արտադրություն, արտադրանք, ապրանքներ) μաժին ընկած իրացվող արտադրանքի ինքնարժեքի չափը կամ պաշարների պտույտների թիվը: Եթե այս ցուցանիշն ունի նվազման միտում, կնշանակի տնտեսավարող սուμյեկտի մոտ առաջանում են արտադրական ավելորդ պաշարների կուտակումներ, որոնք չեն մասնակցում արտադրության գործընթացին ն արհեստականորեն մեծացնում են ինքնարժեքի գումարի չափը: μ) Պաշարների շրջանառելիությունը օրերով (Պշ.օ.)՝ նախորդ ցուցանիշի (Պշ.պ.) հակադարձ մեծությունն է ն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ (30, 90, 180, 270, 360) օր Պշ.օ. = (5.2.2.7) : Պշ.պ. Այս ցուցանիշը μնութագրում է իրացվող արտադրանքի ինքնարժեքին μաժին ընկնող պաշարների մնացորդային գումարի չափը ուսումնասիրվող որնիցե ժամանակաշրջանի վերջում կամ այլ կերպ՝ ցույց է տալիս պաշարների շրջանառելիության տնողությունը օրերով: Որքան փոքր է այդ տնողությունը, կնշանակի այդ պաշարները լիովին մասնակցում են արտադրության գործընթացին ն նպաստում նոր արտադրանքի ստացմանը:

5. Կրեդիտորական պարտքերի (ընթացիկ պարտավորությունների) շրջանառելիությունը օրերով (ԿՊ)շ.օ.. իրենից ներկայացնում է կրեդիտորական պարտքերի միջին մեծության ( ԿՊ ) ն իրացվող արտադրանքի ինքնարժեքի (ԻԱԻ) հարաμերակցությունը. ԿՊ (ԿՊ) շ.օ. = (30, 90, 180, 270, 360) օր: (5.2.2.8) ԻԱԻ Ինչպես դեμիտորական պարտքերի շրջանառելիության (օրերով) դեպքում էր, այս ցուցանիշը նս μնորոշում է իրացվող արտադրանքի ինքնարժեքին μաժին ընկնող կրեդիտորական պարտքերի միջին չափը տվյալ ժամանակահատվածում կամ կրեդիտորական պարտքերի մեկ պտույտի տնողությունը: Որքան փոքր լինի այդ տնողությունը, կնշանակի տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտն ապահովված է սեփական ընթացիկ ակտիվներով ն կախվածությունը մեծ չէ կարճաժամկետ վարկերից, փոխառություններից, հարկային ն այլ տեսակի վճարումներից: 6. Գործառնական փուլի (ցիկլի) տնողությունը (ԳՓ)տ.. արտադրական պաշարների ն դեμիտորական պարտքերի շրջանառելիության (օրերով) ցուցանիշների հանրագումարն է. (ԳՓ)տ. = (ԴՊ)շ.օ. Հ Պշ.օ.: (5.2.2.9) Այստեղից՝ որքան փոքր լինի գործառնական փուլի ժամանակահատվածը, կնշանակի դեμիտորական պարտքերի ն արտադրական պաշարների յուրաքանչյուր համատեղ պտույտ ֆինանսատնտեսական ավելի շատ արդյունք է μերել: 7. Ֆինանսական փուլի տնողությունը (ՖՓ)տ.. այս ցուցանիշը գործառնական փուլի տնողության ն կրեդիտորական պարտքերի շրջանառելիության (ԿՊ)շ.օ. տարμերությունն է. (ՖՓ)տ. = (ԳՓ)տ. – (ԿՊ)շ.օ.: (5.2.2.10) Ցուցանիշի մեծությունը կախված է տնտեսավարող սուμյեկտի կրեդիտորական պարտքերի մարման տնողության երկարատնությունից, այսինքն՝ կուտակվել են կրեդիտորական անհուսալի պարտքեր, որոնց հիմնական մասը ժամանակին չի մարվել: 8. Սեփական կապիտալի շրջանառելիությունը (պտույտներով) (ՍԿ)շ.պ.. այս ցուցանիշն իրացումից զուտ հասույթի (ԻԶՀ) ն սեփական կապիտալի միջին մեծության ( ՍԿ ) հարաμերակցությունն է. ԻԶՀ (ՍԿ) շ.պ. = : (5.2.2.11) ՍԿ

Ցուցանիշը μնորոշում է տնտեսավարող սուμյեկտի սեփական կապիտալի միջին հաշվով մեկ միավորին μաժին ընկնող իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափը. որքան μարձր լինի այդ մեծությունը, կնշանակի տնտեսավարող սուμյեկտը ցուցաμերել է գործարար արդյունավետ ակտիվություն ն գտնվում է ֆինանսապես կայուն վիճակում: 9. Ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) շրջանառելիությունը (պտույտներով) (ԸԿ)շ.պ.. այս ցուցանիշն իրացումից զուտ հասույթի (ԻԶՀ) ն ընդհանուր կապիտալի միջին մեծության ( ԸԿ ) հարաμերակցությունն է, որը ցույց է տալիս ակտիվների միջին հաշվով մեկ միավորին μաժին ընկնող իրացումից զուտ հասույթի չափը. ԻԶՀ (ԸԿ)շ.պ. = : (5.2.2.12) ԸԿ Ցուցանիշը միաժամանակ μնութագրում է ընդհանուր ակտիվների հատույցը. որքան այն μարձր լինի, կնշանակի տնտեսավարող սուμյեկտը գտնվում է տնտեսապես կայուն վիճակում: Որպեսզի տնտեսավարող սուμյեկտը կարողանա կողմնորոշվել, արդյունավետ է արդյոք իրականացնում իր գործունեությունը թե ոչ, անհրաժեշտ է հաշվարկել տնտեսական կայուն աճի գործակիցը (տե՛ս 5.1.4.9 ն 5.2.3.1 μանաձները): Վերոնշյալ ցուցանիշների էությունն ավելի հստակ պատկերացնելու համար կազմենք աղյուսակ (5.2.2), որում կարտացոլվեն տնտեսավարող սուμյեկտի գործարար ակտիվության գնահատման ցուցանիշները ն դրանց հաշվարկման մեթոդիկան: Աղյուսակի ելակետային տվյալները վերցրել ենք 1-ին ն 2-րդ հավելվածներից: Աղյուսակի տվյալներից պարզվում է, որ աշխատանքի արտադրողականությունը հաշվետու տարում նախորդ տարվա համեմատությամμ ավելացել է 1975 հազ. դրամով կամ 43,59-ով: Ավելացում է տեղի ունեցել նան հիմնական միջոցների հատույցի ն դեμիտորական պարտքերի շրջանառելիության (պտույտ) գծով: Վերջինս ավելացել է 3,3 պտույտով, այսինքն՝ դեμիտորական պարտքերի մեկ պտույտը միջին հաշվով μերել է 3,3 հազ. դրամ իրացումից զուտ հասույթ: Դրան հակառակ, նյութական ընթացիկ ակտիվների (արտադրական պաշարների) շրջանառելիությունը նվազել է 3,8 պտույտով: Պատճառն այն է, որ չնայած հաշվետու ժամանակաշրջանում իրացումից զուտ հասույթը նախորդ տարվա համեմատությամμ աճել է, այնուհանդերձ, նյութական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների (արտադրական պաշարների) մնացորդը մոտ

Աղյուսակ 5.2.2 Գործարար ակտիվության գնահատման ցուցանիշները ն դրանց հաշվարկման մեթոդիկան Ցուցանիշների անվանումը

Պայմ. Գումարը (հազ. դրամ) նշա- նախորդ հաշվետու տարի տարի նակ.

Շեղումը (Հ;-) ացար- հարաերաձակ, հազ. դր. կան, 0

|. Ելակետային 1.իրացումից զուտ հասույթ ԻԶՀ Աթ 2.աշխատողների միջին ցուցակային թիվ 3.հիմնական միջոցների միջին մեծուՀՄ թյունը 4.դե իտորական պարտքերի միջին ¸Պ մեծությունը 5.նյութական ընթացիկ (շրջանառու) ՆԸԱ ակտիվների միջին մեծությունը 6.իրացվող արտադրանքի ինքնարժեք ԻԱԻ 7.կրեդիտորական պարտքերի միջին ԿՊ մեծությունը 8.սեփական կապիտալի միջին մեծուՍԿ թյունը 9.հաշվեկշռի հանրագումարի (ընդհաԸԿ նուր կապիտալի) միջին մեծությունը

517481

794709

277229

53,6 7,0

110727

117028

5,7

136512

112525

-23987

17,6

65145

178212

113067

173,6

480486

642828

162342

33,8

105582

135039

29475

27,9

205555

216102

10547

5,1

319055

416730

97675

30,6

43,5

4,67

6,79

2,12

45,4

3,8

7,1

3,3

86,8 46,3

Պ շ.պ. Պ շ.օ.

7,4

3,6

3,8

51,4 104,1

(ԿՊ)շ.օ.

3,8

(ԳՓ)տ

4,9

(ՖՓ)տ

15,4

(ՍԿ)շ.պ.

2,5

3,7

1,2

48,0

(ԸԿ)շ.պ.

1,6

1,9

0,3

18,8

||. Հաշվարկային 10.աշխատանքի արտադրողականուԱա թյունը (տ.1 : տ.2) 11.հիմնական միջոցների հատույցը (ՀՄ)հ (տ.1 : տ.3) 12.դե իտորական պարտքերի շրջանառելիությունը` (ԴՊ)շ.պ. ա) պտույտներով (տ.1 : տ.4) (ԴՊ)շ.օ. ) օրերով (տ.4 : տ.1) x 360 13.նյութական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների (արտադրական պաշարների) շրջանառելիությունը՝ ա) պտույտներով (տ.6 : տ.5) ) օրերով (տ.5 : տ.6) x 360 14.կրեդիտորական պարտքերի շրջանառելիությունը օրերով (տ.7 : տ.6) x 360 15.գործառնական փուլի տնողությունը (12 Հ 13 ), օրերով 16.ֆինանսական փուլի տնողությունը (տ.15 - տ.14), օրերով 17.սեփական կապիտալի շրջանառելիությունը, պտույտներով (տ.1 : տ.8) 18.ընդհանուր կապիտալի շրջանառելիությունը, պտույտներով (տ.1 : տ.9)

3 անգամ ավելի արագ է աճել, քան նախորդ տարում է եղել. դա էլ նպաստել է նախորդտարվա համեմատությամμ հաշվետու տարվա գործառնական փուլի տնողության 7 օրով մեծացմանը: Միաժամանակ, չնայած կրեդիտորական պարտքերի շրջանառելիությունը նախորդ տարվա համեմատությամμ նվազել է 3 օրով, այն ազդեցություն է ունեցել ֆինանսական փուլի տնողության վրա, որն ավելացել է 10 օրով կամ 15,49-ով: Պարզվում է նան, որ հաշվետու տարում սեփական կապիտալի շըրջանառելիությունը նախորդ տարվա համեմատությամμ ավելացել է 1,2 պտույտով կամ 489-ով, որը դրական երնույթ է: Ավելացել է նան ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) շրջանառելիությունը 0,3 պտույտով, այսինքն՝ դրանց հատույցն ավելացել է 0,3 միավորով:

5.2.3. Տնտեսական կայուն աճի վերլուծությունը Համաշխարհային փորձը վկայում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտների գործարար ակտիվությունը պայմանավորված է դրա տնտեսական աճով ն զարգացման աստիճանով: Հենց տնտեսական կայուն աճն է վկայում, որ տնտեսավարող սուμյեկտը կարող է չկանգնել լուծարման կամ սնանկացման եզրին: Միարժեքորեն ակնհայտ է նան, որ տնտեսության անկայուն զարգացումը նրան μերում է հավանական սնանկացման: Դրա համար էլ տնտեսավարող սուμյեկտների ղեկավար անձնակազմը պետք է մտահոգ լինի մի կարնորագույն խնդրով, այն է՝ ապահովել տնտեսության զարգացման կայուն աճի տեմպեր: Իսկ ինչպե՞ս ն ինչպիսի՞ մեթոդներով կարելի է պահպանել տնտեսության զարգացման կայուն աճի տեմպերը: Հայտնի է, որ տնտեսական գործունեության ծավալների (արտադրանքի թողարկման ն իրացման) ավելացումը հիմնականում կախված է տնտեսական միջոցների կամ այլ կերպ՝ ակտիվների աճից, որոնք միմյանց նկատմամμ գտնվում են ուղղագծային կախվածության մեջ: Դրան հասնելու համար պահանջվում են ֆինանսական լրացուցիչ ռեսուրսներ, որոնք կարող են ապահովվել ի հաշիվ ներքին ու արտաքին ֆինանսավորման աղμյուրների: Ներքին ֆինանսավորման աղμյուրներին են ամենից առաջ վերագրվում տնտեսավարող սուμյեկտի ենթակայության տակ գտնվող շահույթը (շահութահարկի վճարումից հետո), որն արտադրության զարգաց182

ման համար ուղղվում է կուտակման հիմնադրամի կազմավորմանը, ինչպես նան հաշվարկված (կուտակված) ամորտիզացիոն հիմնադրամները: Նշված ֆինանսավորման աղμյուրները լրացնում կամ ավելացնում են սեփական կապիտալի գումարի չափը: Արտաքին ֆինանսավորման աղμյուրները դրսից ներգրավվող ֆինանսական ռեսուրսներն են, μանկային ու միջազգային կազմակերպություններից ստացվող վարկերը, փոխառությունները ն այլն: Այստեղ անհրաժեշտ է նկատի ունենալ այն կարնոր հանգամանքը, որ արտաքին ֆինանսավորման աղμյուրների ներգրավումը պետք է լինի սահմանափակ, քանի որ դրանք տրամադրվում են հիմնականում հետ վերադարձման պայմանով, իսկ սեփական կապիտալի նկատմամμ փոխառու կապիտալի (ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ պարտավորություններ) գումարի չափի ավելացումը կμերի տնտեսավարող սուμյեկտի սնանկացման հավանականության մեծացման: Հետնաμար, առաջին հերթին անհրաժեշտ է, որպեսզի տնտեսավարող սուμյեկտը ապահովված լինի սեփական կապիտալի անհրաժեշտ չափով, այսինքն՝ սեփական ֆինանսական միջոցներով, որի մեծությունը կախված է մի շարք ազդող գործոններից, այդ թվում՝ ընթացիկ արդյունավետության ցուցանիշներից (իրացվող արտադրանքի շահութաμերություն, սեփական միջոցների շրջանառելիություն ն այլն) ն ֆինանսական գործունեությունից (շահաμաժինների վճարման քաղաքականություն, ֆինանսական ռազմավարություն, կապիտալի կառուցվածքի ընտրություն ն այլն): Ելնելով սեփական կապիտալով ապահովվածության անհրաժեշտությունից ն շահաμաժինների վճարման քաղաքականությունից, հաշվավերլուծական պրակտիկայում, որպես գործարար ակտիվության գնահատման ամենահիմնական ցուցանիշ, հաշվարկվում է տնտեսական կայուն աճի գործակիցը (Գտ.կ.ա.): Այն արտահայտվում է հետնյալ տեսքով՝ ԶՇ − ՎՇ Գ տ.կ.ա. = × 1000 , (5.2.3.1) ՍԿ որտեղ՝ ԶՇ - տնտեսավարող սուμյեկտի ենթակայության տակ մնացած զուտ շահույթն է, ՎՇ - μաժնետերերին վճարվող շահաμաժիններն են, ՍԿ - սեփական կապիտալի միջին մեծությունն է:

Տնտեսական կայուն աճի գործակիցը ցույց է տալիս, թե միջին հաշվով ինչպիսի տեմպերով է ավելանում տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսական կարողությունը (պոտենցիալը): Տնտեսական կայուն աճի վրա ազդող գործոնների գնահատման համար, որոնք μնորոշում են ֆինանսատնտեսական գործունեության արդյունավետությունը, սովորաμար օգտագործվում է մաթեմատիկական հետնյալ արտահայտությունը (մոդելը)1՝ (1)

Գտ.կ.ա. =

(2)

(3)

(4)

ՆՇ ԶՇ ԻԶՀ ԸԿ

× × × × 1009

ԶՇ ԻԶՀ ԸԿ ՍԿ

(5.2.3.2)

կամ Գտ.կ.ա. = Գն.շ. × Գա.շ. × Գը.կ.հ. × Գֆ.կ. × 1009, (5.2.3.3) որտեղ՝ Գն.շ. - ներդրվող շահույթի (ՆՇ) տեսակարար կշիռն է զուտ շահույթի (հարկումից հետո) գումարում, Գա.շ. - իրացվող արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների) շահութաμերությունն է ըստ զուտ շահույթի, Գը.կ.հ. - ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) հատույցի գործակիցն է, Գֆ.կ. - ֆինանսական կախվածության գործակիցն է: Ներկայացված μանաձներում 1-ին հարաμերակցությունը (Գն.շ.) μնութագրում է տնտեսավարող սուμյեկտի շահաμաժինների քաղաքականությունը, այսինքն, թե զուտ շահույթից որքան գումար է հատկացվում արտադրության զարգացման համար յուրաքանչյուր μաժնետոմսի հաշվով (շահաμաժնի վճարումից հետո): 2-րդ հարաμերակցությունը (Գա.շ.) μնութագրում է իրացվող արտադրանքի շահութաμերությունը կամ իրացումից հասույթում զուտ շահույթի տեսակարար կշիռը, որտեղ (ԻԶՀ)-ն արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթի գումարն է: 3-րդ հարաμերակցությունը (Գը.կ.հ.) μնութագրում է ակտիվների կամ պասիվների միջին հաշվով մեկ միավորին μաժին ընկնող իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափը, որտեղ ( ԸԿ )-ն հաշվապահական հաշ-

«ՕâՅոåâ 8.8., ՈՅոքՕâ 8.8. «Յê ԿսոՅոü 6ՅոՅԻՇ, Շ. 254.

վեկշռի նախորդ ն հաշվետու տարիների (ժամանակաշրջանների) ակտիվների (ընդհանուր կապիտալի) միջին մեծությունն է: 4-րդ ազդող գործոնը ֆինանսական կախվածության գործակիցն է (Գֆ.կ.), որը μնութագրում է փոխառու ն սեփական կապիտալների միջն եղած հարաμերակցությունը ն միաժամանակ ցույց է տալիս միջին հաշվով մեկ միավոր սեփական կապիտալին μաժին ընկնող ակտիվների (ընդհանուր կապիտալի) գումարի չափը: Այն համարվում է սեփական կապիտալի կենտրոնացման գործակցի հակադարձ մեծություն: Վերը նշված μանաձներում (5.2.3.2 կամ 5.2.3.3) ազդող գործոնները μաժանվում են երկու խմμի՝ 1. ֆինանսական (1-ին ն 4-րդ գործոնները), 2. արտադրական (2-րդ ն 3-րդ գործոնները): Վերն ասվածից հետնում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտը նախ հնարավորություն ունի օգտագործել տնտեսական որոշակի լծակներ՝ ազդելու տնտեսական կայուն աճի գործակցի վրա, այդ թվում՝ ի հաշիվ վճարվող շահաμաժինների գումարի չափի նվազեցման, ակտիվների հատույցի ն արտադրանքի շահութաμերության ավելացման, միաժամանակ՝ ուղիներ փնտրել ստանալու տարμեր տեսակի վարկեր ու փոխառություններ՝ հետագայում սնանկացումից խուսափելու համար: Բերված գործոնային μանաձները կարելի է ավելի ծավալուն ներկայացնել1, եթե դրանում ներառենք տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական դրությունը μնութագրող այնպիսի կարնոր ցուցանիշներ, ինչպիսիք են՝ սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվներով ապահովվածությունը, ընթացիկ ակտիվների իրացվելիությունը, ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների շրջանառելիությունը, սեփական կապիտալի ն ընթացիկ (կարճաժամկետ) պարտավորությունների հարաμերակցությունը: Ուստի, ելնելով վերոնշյալ հարաμերական ցուցանիշների համակարգից, տնտեսական կայուն աճի գործակցի հաշվարկի համար կարող ենք օգտագործել ավելի ընդգրկուն գործոնային մոդել, որը կարտահայտվի հետնյալ տեսքով՝ (1)

Գ տ.կ.ա. =

(2)

(3)

(4)

(5)

(6)

(7)

ՆՇ ԶՇ ԻԶՀ ՍԸԱ ԸԱ ԸՊ ԸԿ

× × × × × ×

ԶՇ ԻԶՀ ՍԸԱ ԸԱ ԸՊ ԸԿ ՍԿ

(5.2.3.4)

կամ

ԽՅքêՅքüÿԻ Ý.Ճ., ՐåքՅՇսԽåԻêՕ Ր.Ո. ՓսԻՅԻՇՕâԵé ՅԻՅոսՅ. Խ., 1997, Շ.117.

Գտ.կ.ա. = Գն.շ.× Գա.շ.× Գս.ը.ա.շ.× Գս.ը.ա.ա.× Գը.ի.× Գը.պ.μ.× Գֆ.կ.,

(5.2.3.5)

որտեղ՝ 1-ին, 2-րդ ն 7-րդ ազդող գործոնների իմաստը նույնն է ինչ-որ նախորդ μանաձների դեպքում էր: 3-րդ հարաμերակցությունը սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների շրջանառելիության գործակիցն է (Գս.ը.ա.շ.), որը μնութագրում է սեփական ընթացիկ ակտիվների միջին հաշվով մեկ միավորին μաժին ընկնող արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափը, որտեղ ( ՍԸԱ )-ը սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների միջին մեծությունն է: 4-րդ հարաμերակցությունը սեփական ընթացիկ ակտիվներով ապահովվածության գործակիցն է (Գս.ը.ա.ա.), որը μնութագրում է ընթացիկ ակտիվների միջին հաշվով մեկ միավորին μաժին ընկնող սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների գումարի չափը, որտեղ ( ԸԱ )-ն ընթացիկ ակտիվների միջին մեծությունն է: 5-րդ հարաμերակցությունը ընթացիկ իրացվելիության գործակիցն է (Գը.ի.), որը ցույց է տալիս ընթացիկ պարտավորությունների միջին հաշվով մեկ միավորին μաժին ընկնող ընթացիկ ակտիվների գումարի չափը, որտեղ ( ԸՊ )-ն ընթացիկ (կարճաժամկետ) պարտավորությունների միջին մեծությունն է: 6-րդ հարաμերակցությունը (Գը.պ.μ.) ցույց է տալիս ակտիվների (ընդհանուր կապիտալի) միջին հաշվով մեկ միավորին μաժին ընկնող ընթացիկ պարտավորությունների գումարի չափը կամ այլ կերպ՝ այն տնտեսավարող սուμյեկտի ընդհանուր կապիտալում ընթացիկ պարտավորությունների μաժինն է (տեսակարար կշիռը): Տնտեսական կայուն աճի գործակցի (Գտ.կ.ա.) գործոնային վերլուծությունը կատարվում է 1-ին ն 2-րդ հավելվածների ելակետային տվյալների հիման վրա (աղյուսակ 5.2.3): Աղյուսակի տվյալներից պարզվում է, որ տնտեսական կայուն աճի գործակիցը հաշվետու ժամանակաշրջանում ավելացել է 14,969-ով: Դա, ի հաշիվ արտադրության զարգացմանն ուղղված շահույթի, տեղի է ունեցել հետնյալ գործոնների ազդեցության արդյունքում. 1. արտադրության զարգացմանն ուղղված շահույթը հաշվետու տարում ավելի շատ է եղել, քան նախորդ տարում: Միաժամանակ իրացումից զուտ հասույթում նրա μաժինը հաշվետու տարում ավելի μարձր

Աղյուսակ 5.2.3 Տնտեսական կայուն աճի գործոնային վերլուծություն Գումարը(հազ. դրամ) Նախորդ Հաշվետու տարի տարի

Ցուցանիշների անվանումը

Շեղումը (Հ;-) ացար- հարաձակ, երահազ. դր. կան, 0 4(ս3 - ս2) 5(ս4 : ս2)

19484

86395

66911

343,4

40358

32715

428,0

517481

794709

277228

53,6

319055

416730

97675

30,6

204657

295822

91165

44,5

205555

216102

10547

5,1

136111

160783

24672

18,1

105582

135039

29475

27,9

0,392

0,467

0,075

19,1

10.իրացվող արտադրանքի (աշխ-րի, ծառ-րի) 0,0377 շահութա երությունը (Գա.շ.),տող1 : տող3

0,1087

0,071

188,3

11.սեփական ընթացիկ (շրջ-ռու) ակտիվների շրջանառելիությունը (Գս.ը.ա.շ.), տող3 : տող7

3,802

4,943

1,141

30,0

12.սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվներում ապահովվածության գործակիցը (Գս.ը.ա.ա.), տող7 : տող5

0,665

0,544

0,121

18,2

13.ընթացիկ իրացվելիության (Գը.ի.), տող5 : տող8

1,938

2,191

0,253

13,1

14.հաշվեկշռի հանրագումարում ընթացիկ պարտավորությունների աժինը կամ տեսակարար կշիռը (Գ ը.պ. .), տող8 : տող4

0,331

0,324

0,007

2,1

15.ֆինանսական կախվածության գործակիցը (Գֆ.կ.), տող4 : տող6

1,552

1,928

0,376

24,2

3,72 9,479

18,68 39,979

14,96 30,5

402,3 321,8

|.Ելակետային 1.զուտ շահույթ հարկումից հետո 2.արտադրության զարգացմանն ուղղված շահույթ 3.արտադրանքի, ապրանքների (աշխ-րի, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթ 4.ընդհանուր կապիտալի (հաշվեկշռի հանրագումարի) միջին մեծությունը 5.ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների միջին մեծությունը 6.սեփական կապիտալի միջին մեծությունը 7.սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների միջին մեծությունը 8.ընթացիկ (կարճաժամկետ) պարտավորությունների միջին մեծությունը

||.Հաշվարկային 9.զուտ շահույթի կազմում արտադրությունում ներդրված շահույթի աժինը կամ տեսակարար կշիռը (Գ ն.շ.), տող2 : տող1

գործակիցը

16.տնտեսական կայուն աճի գործակիցը (Գտ.կ.ա.)՝ ա) տող2 : տող6 x 1000 ) տող1 : տող6 x 1000

է եղել, ն նախորդ տարվա համեմատությամμ աճել է 0,075 միավորով, ն արդյունքում տնտեսական կայուն աճի գործակիցն ավելացել է 0,0071 միավորով կամ 0,719-ով:

±ΔԳտ.կ.ա. = ±ΔԳն.շ. × Գա.շ. (0) × Գս.ը.ա.շ. (0) × Գս.ը.ա.ա. (0) × Գը.ի. (0) × Գը.պ.μ. (0) × × Գֆ.կ. (0) = 0,075 × 0,0377 × 3,802 × 0,665 × 1,938 × 0,331 × × 1.552 = 0,0071 (0,719): (5.2.3.6) 2. Իրացվող արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների) շահութաμերության մակարդակի 0,071 միավորով μարձրացումը նպաստել է տնտեսական կայուն աճի գործակցի մեծացմանը 0,0835 միավորով կամ 8,359-ով:

±ΔԳտ.կ.ա. = ±ΔԳի.շ. × Գն.շ. (1) × Գս.ը.ա.շ. (0) × Գս.ը.ա.ա. (0) × Գը.ի. (0) × Գը.պ.μ. (0) × × Գֆ.կ. (0) = 0,071 × 0,467 × 3,802 × 0,665 × 1,938 × 0,331 × × 1,552 = 0,0835 (8,359): (5.2.3.7) 3. Սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների շրջանառելիության (պտույտների թիվը) 1,141 միավորով ավելացումը նպաստել է տնտեսական կայուն աճի գործակցի աճմանը 0,0383 միավորով կամ 3,839-ով:

±ΔԳտ.կ.ա. = ±ΔԳս.ը.ա.շ. × Գն.շ. (1) × Գա.շ. (1) × Գս.ը.ա.ա. (0) × Գը.ի. (0) × Գը.պ.μ. (0) × × Գֆ.կ. (0) = 1,141 × 0,467 × 0,1087 × 0.665 × 1,938 × 0,331 × × 1,552 = 0,0383 (3,839): (5.2.3.8) 4. Սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվներով ապահովվածության աստիճանի 0,121 միավորով նվազեցումը հանգեցրել է տնտեսական կայուն աճի գործակցի պակասեցմանը 0,0302 միավորով կամ 3,029-ով:

±ΔԳտ.կ.ա. = ±ΔԳս.ը.ա.ա. × Գն.շ. (1) × Գա.շ. (1) × Գս.ը.ա.շ. (1) × Գը.ի. (0) × Գը.պ.μ. (0) × × Գֆ.կ. (0) = −0,121 × 0,467 × 0,1087× 4,943 × 1,938 × 0,331 × × 1,552 =−0,0302 (3,029): (5.2.3.9)

5. Ընթացիկ ակտիվների իրացվելիության μարձրացումը 0,253 միավորով նպաստել է տնտեսական կայուն աճի գործակցի աճմանը 0,0177 միավորով կամ 1,779-ով:

±ΔԳտ.կ.ա. = ±ΔԳը.ի. × Գն.շ. (1) × Գա.շ. (1) × Գս.ը.ա.շ. (1) × Գս.ը.ա.ա. (1) × Գը.պ.μ. (0) × × Գֆ.կ. (0) = 0,253 × 0,467 × 0,1087 × 4,943 × 0,544 × 0,331 × × 1,552 = 0,0177 (1,779): (5.2.3.10) 6. Ընդհանուր ակտիվներում (կապիտալում) ընթացիկ (կարճաժամկետ) պարտավորությունների μաժնի նվազեցումը 0,007 միավորով μերել է տնտեսական կայուն աճի գործակցի պակասեցում 0,0032 միավորով կամ 0,329-ով:

±ΔԳտ.կ.ա. = ±ΔԳը.պ.μ. × Գն.շ. (1) × Գա.շ. (1) × Գս.ը.ա.շ. (1) × Գս.ը.ա.ա. (1) × Գը.ի. (1) × × Գֆ.կ. (0) = −0,007 × 0,467 × 0,1087× 4,943 × 0,544 × 2,191 × × 1,552 = −0,0032 (0,329): (5.2.3.11) 7. Ֆինանսական կախվածության գործակցի 0,376 միավորով մեծացումը μերել է տնտեսական կայուն աճի գործակցի փոփոխության 0,0364 միավորով կամ 3,649-ով:

±ΔԳտ.կ.ա. = ±ΔԳֆ.կ. × Գն.շ. (1) × Գա.շ. (1) × Գս.ը.ա.շ. (1) × Գս.ը.ա.ա. (1) × Գը.ի. (1) × × Գը.պ.μ. (1) = 0,376 × 0,467 × 0,1087 × 4,943 × 0,544 × 2,191 × × 0,324 = 0,0364 (3,649): (5.2.3.12) Տնտեսական կայուն աճի գործակցի մեծությունը, μոլոր գործոնների գծով, ընդհանրացված տեսքով կազմում է՝ 0,0071 Հ 0,0835 Հ 0,0383 – 0,0302 Հ 0,0177 – 0,0032 Հ 0,0364 = 0,1496 կամ 14,969: Այստեղից հետնում է, որ (5.2.3.5) μանաձնում ընդգրկված μոլոր գործոնների ազդեցությունը՝ 14,969-ը, համընկնում է տնտեսական կայուն աճի գործակցին (տե′ս աղյուսակ 5.2.3, սյունակ 3): Ուսումնասիրվող տնտեսավարող սուμյեկտում տնտեսական կայուն աճի գործակցի մեծացումը հաշվետու տարում նախորդի համեմատութ189

յամμ տեղի է ունեցել ի հաշիվ 1-ին, 2-րդ, 3-րդ, 5-րդ ու 7-րդ ազդող գործոնների ավելացման ն 4-րդ, 6-րդ գործոնների նվազեցման: Հատկապես վերջին 7-րդ գործոնը կարնոր նշանակություն ունի տնտեսական կայուն աճի կարգավորման գործում, այսինքն՝ որքան μարձր լինի սեփական ն փոխառու կապիտալի (ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ պարտավորությունների) հարաμերակցության գործակիցը կամ սեփական կապիտալի տեսակարար կշիռը ընդհանուր կապիտալում, կնշանակի տնտեսավարող տվյալ սուμյեկտը գտնվում է ֆինանսապես խիստ կայուն վիճակում ն կարող է գալիք ժամանակաշրջաններում ապահովել տնտեսական աճ: Բերված գործոնային μանաձնը կարող ենք ներկայացնել ավելի ծավալուն այլ տեսքով, եթե տնտեսական կայուն աճի գործակիցը (արդյունքային ցուցանիշ) համարենք ակտիվների (ընդհանուր կապիտալի) շահութաμերության ցուցանիշը՝ (¶ 5 ) (¶ 6 ) (¶ 7 ) (¶ 8 ) (¶ 9 ) ¶2 ) ¶3 ) (¶1 ) (¶ 4 ) 78 } } } } 4(7 8 6 4(7 8 } } ՆՇ

ԶՇ(Ñ.Ñ.) ԶՇ(մ.Ñ.) ԻԶՀ ՍԸԱ ԸԱ ԸՊ Պ ՍԿ

= × × × × × × × × ¶տ.կ.ա. = ԻԶՀ ԸԿ ԶՇ(Ñ.Ñ.) ԶՇ(մ.Ñ.)

ՍԸԱ ԸԱ ԸՊ Պ ՍԿ ԸԿ

(y ) } ՆՇ

(5.2.3.13)

որտեղ` ՆՇ - կազմակերպության (μաժնետիրական ընկերության) արտադրության գործընթացում ներդրվող շահույթի գումարի չափն է, ԶՇ (հ.հ.) - հարկումից (շահութահարկ) հետո զուտ շահույթի գումարի չափն է, ԶՇ (մ.հ.) - մինչն հարկումը (շահութահարկ) զուտ շահույթի գումարի չափն է, ԻԶՀ - արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթի (ներառյալ ավելացված արժեքի ն ակցիզային հարկերը, հաստատագրված վճարները) գումարի չափն է, ՍԸԱ - սեփական ընթացիկ ակտիվների միջին մեծությունն է, ԸԱ - ընթացիկ ակտիվների միջին մեծությունն է, ԸՊ - ընթացիկ պարտավորությունների միջին մեծությունն է, Պ - ընդհանուր պարտավորությունների (ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ) միջին մեծությունն է, ՍԿ - սեփական կապիտալի միջին մեծությունն է, ԸԿ - ընդհանուր կապիտալի (ակտիվներ կամ պասիվներ) միջին մեծությունն է: Միաժամանակ ներկայացված μանաձնում`

(7) - արդյունքային ցուցանիշն է (տնտեսական կայուն աճի գործակիցը), որը μնութագրում է կազմակերպության (μաժնետիրական ընկերության) ընդհանուր կապիտալի (միջին հաշվով) մեկ միավորին μաժին ընկնող ն արտադրական գործընթացում ներդրվող շահույթի գումարի չափը, Գ1 - μնորոշում է շահաμաժինների քաղաքականությունը, այսինքն, թե զուտ շահույթից (շահութահարկի վճարումից հետո), որքան գումար է հատկացվում արտադրության զարգացման համար յուրաքանչյուր μաժնետոմսի հաշվով (շահաμաժինների վճարումից հետո), Գ2 - μնորոշում է հարկային քաղաքականությունը, այսինքն, մինչն շահութահարկի վճարումը զուտ շահույթում, շահութահարկի վճարումից հետո զուտ շահույթի տեսակարար կշիռը, Գ3 - μնորոշում է արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից զուտ հասույթում զուտ շահույթի (մինչն շահութահարկի վճարումը) տեսակարար կշիռը, Գ4 - սեփական ընթացիկ կապիտալի (միջին հաշվով) մեկ միավորին μաժին ընկնող իրացումից զուտ հասույթի գումարի չափն է, Գ5 - ընթացիկ ակտիվների (միջին հաշվով) մեկ միավորին μաժին ընկնող հաշվարկված սեփական ընթացիկ ակտիվների (միջին հաշվով) գումարի չափն է, Գ6 - ընթացիկ պարտավորությունների (միջին հաշվով) մեկ միավորին μաժին ընկնող ընթացիկ ակտիվների (միջին հաշվով) գումարի չափն է: Այս ցուցանիշը ընթացիկ իրացվելիության գործակիցն է, որն արդյունավետ է համարվում, երμ 2≤Գը.ի.≤3, Գ7 - ընդհանուր պարտավորությունների (միջին հաշվով) հանրագումարում ընթացիկ պարտավորությունների (միջին հաշվով) տեսակարար կշիռն է, Գ8 - ընդհանուր պարտավորությունների (փոխառու կապիտալի) ն սեփական կապիտալի միջին մեծությունների հարաμերակցությունն է, որն արդյունավետ է, երμ այն փոքր է 2/3-ից կամ 0,667 գործակցից, Գ9 - ֆինանսական անկախության գործակիցն է, որը սեփական ն ընդհանուր կապիտալների միջին մեծությունների հարաμերակցությունն է, որն արդյունավետ է, եթե այն մեծ է 609-ից կամ 0,6 գործակցից: Վերը μերված μանաձնը նոր մոտեցում է μաժնետիրական ընկերությունների տնտեսական աճի գնահատման համար, որտեղ ի տարμերութ191

յուն մինչն այժմ որոշ գիտնականների հեղինակի կողմից մշակվածը ներառում է 9 ազդող գործոններ, որոնք հիմնավորվում են համապատասխան հաշվարկներով (հիմք ընդունելով հավելվածներում μերված տվյալները): Բերված μանաձնում, որպես նորություն, կարնորել ենք 2րդ ն 7-րդ ազդող գործոնները, որոնք էլ ավելի են հստակեցնում μաժնետիրական ընկերության տնտեսական կայուն աճի որոշումը: Նման վերլուծություններ կարելի է կատարել նան զուտ շահույթի (մինչն հարկումը) հետ կապված՝ նախքան շահաμաժինների վճարումը, երμ զուտ շահույթի ամμողջական գումարը ծախսվում է արտադրության զարգացման նպատակով: Եթե ընդհանրացնելու լինենք, ապա յուրաքանչյուր արտադրական կազմակերպություն (μաժնետիրական ընկերություն), տնտեսական կայուն աճ ապահովելու համար առաջին հերթին պետք է հատուկ ուշադրություն հրավիրի սպասվելիք զուտ շահույթի (մինչն հարկումը) վրա, քանի որ դրա մեծությունից է կախված ներդրվող շահույթի գումարի չափը ն, որով էլ պայմանավորված է ընդլայնված վերարտադրության կազմակերպումը ն տնտեսական աճի ապահովումը:

5.3. Իրացվելիության գնահատումը 5.3.1. Հասկացություն իրացվելիության մասին Տնտեսավարող սուμյեկտների ակտիվների իրացվելիության (վճարունակության) վերլուծությունն ամենից առաջ վերաμերում է այն տնտեսավարող սուμյեկտներին, որոնց տրամադրվում են առնտրային վարկեր: Քանի որ առնտրային վարկերը հիմնականում կարճաժամկետ են, հետնաμար այդ տնտեսավարող սուμյեկտները պետք է ի վիճակի լինեն ժամանակին վճարել (մարել) այդ պարտքերը՝ գնահատելով իրենց հնարավորությունները կարճաժամկետ պարտավորությունների նկատմամμ, այսինքն՝ նախապես պետք է կատարեն իրացվելիության վերլուծություն: Իրացվելիության հարցը կարելի է քննարկել երկու առումով. - պետք է որոշել ամենաարդյունավետ այն ժամանակամիջոցը, որի ընթացքում կարելի է իրացնել μոլոր տեսակի ակտիվները,

- պետք է որոշել սպասվելիք այն գումարի չափը, որը առաջանալու է ակտիվների ընդհանուր վաճառքից: Սրանք փոխկապակցված են, այսինքն՝ ակտիվների որոշ մասը կարելի է վաճառել ծառայության ժամկետից շուտ, թեկուզն իրացման գինը սահմանվածից (շուկայականից) փոքր-ինչ ցածր լինի: Իրացվելիությունը, ընդհանրացված առումով, տնտեսավարող սուμյեկտների ունակությունն է իրենց տրամադրության տակ գտնվող ակտիվները դրամական կամ արտարժութային միջոցների փոխարկելու ն դրանով սահմանված ժամկետներում ծածկելու անհրաժեշտ μոլոր տեսակի վճարումները: Տնտեսավարող սուμյեկտների ենթակայության տակ գտնվող ընթացիկ ակտիվների կազմում գերակշռում են դրամական միջոցներն ու կարճաժամկետ դեμիտորական պարտքերը, որոնք սովորաμար համարվում են ավելի իրացվելի, քան եթե այդ ակտիվներում ավելի մեծ տեսակարար կշիռ ունենային արտադրական պաշարները կամ ընդհանուր ակտիվներում ամենամեծ μաժինն ընկներ ոչ ընթացիկ ակտիվներին: Տնտեսավարող սուμյեկտների μոլոր ակտիվները, կախված իրացվելիության աստիճանից (այսինքն, թե ինչ արագությամμ են այդ ակտիվները փոխակերպվում դրամական միջոցների), պայմանականորեն կարելի է μաժանել 4 խմμի: 1. Ամենաշատ իրացվելի ակտիվներ (Ա1) - ընթացիկ ակտիվների մի մասը կազմող μոլոր տեսակի դրամական միջոցների այն գումարն է, որը կարելի է օգտագործել անմիջականորեն հաշվարկային գործառնություններ կատարելու համար: Այս խմμում ներառվում են նան կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումները՝ արժեթղթերի տեսքով: 2. Արագ իրացվելի ակտիվներ (Ա2) - ընթացիկ ակտիվների մի մասը կազմող ն որոշակի ժամանակում շրջանառության համար պահանջվող այն միջոցներն են, որոնք հանդես են գալիս հիմնականում դեμիտորական պարտքերի (վճարումներ, որոնք պետք է կատարվեն հաշվետու պահից 12 ամսվա ընթացքում) ն այլ ընթացիկ ակտիվների տեսքով: Այդպիսի ակտիվների իրացվելիությունը տարμերակվում է՝ կախված է օμյեկտիվ ու սուμյեկտիվ գործոններից (ֆինանսական ոլորտի աշխատողների որակավորումը, մատակարարների հետ փոխհարաμերությունները ն դրանց վճարունակությունը, գնորդներին վարկերի տրամադրման պայմանները, մուրհակային շրջանառության կազմակերպումը):

3. Դանդաղ իրացվելի ակտիվներ (Ա3) - ավելի քիչ իրացվելի ընթացիկ ակտիվներն են՝ արտադրական պաշարները, անավարտ արտադրության ծախսերը, երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումները, դեμիտորական պարտքերը (վճարումներ, որոնք պետք է կատարվեն հաշվետու պահից ավելի քան 12 ամիս հետո), ապրանքանյութական արժեքների ձեռքμերման գծով ավելացված արժեքի ն ակցիզային հարկերը: 4. Դժվար իրացվելի ակտիվներ (Ա4) - ակտիվներ, որոնք նախատեսված են համեմատաμար ավելի երկարատն ժամանակաընթացքում տնտեսական գործունեության մեջ օգտագործելու համար: Դրանց թվին են դասվում հաշվեկշռի ակտիվի 1-ին μաժնի՝ ոչ ընթացիկ ակտիվները՝ μացառությամμ երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների: Առաջին 3 խումμ ակտիվները, 4-րդի հետ համեմատած, ավելի իրացվելի են: Նման ձնով հաշվեկշռի պասիվները, ըստ պարտավորությունների մարման ժամկետների, խմμավորվում են ըստ հետնյալ հատկանիշների՝ 1. ամենահրատապ պարտավորություններ (Պ1) - ընթացիկ պարտավորություններից կրեդիտորական պարտքերը (առնտրական կրեդիտորական պարտքերը, կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք μյուջեին, պարտադիր սոցիալական ապահովագրության գծով պարտքեր ն այլն), շահաμաժինների գծով կանխավճարները, այլ կրեդիտորական պարտքերը, որոնք սահմանված ժամկետում չեն վճարվում: 2. Կարճաժամկետ պասիվներ (Պ2) - ընթացիկ պարտավորություններից՝ μանկերի կարճաժամկետ վարկերն ու փոխառությունները, վարկերի ն փոխառությունների գծով հաշվեգրված տոկոսները, ինչպես նան այլ ընթացիկ պարտավորությունները, որոնք ենթակա են մարման հաշվետու պահից 12 ամսվա ընթացքում: 3. Երկարաժամկետ պասիվներ (Պ3) - երկարաժամկետ μանկային վարկերը ն փոխառությունները, ֆինանսական վարձակալության գծով երկարաժամկետ պարտավորությունները, հետաձգված հարկային պարտավորությունները ն այլ ոչ ընթացիկ պարտավորությունները, որոնք ենթակա են մարման հաշվետու պահից ավելի քան 12 ամիս հետո: 4. Կայուն (հաստատուն) պասիվներ (Պ4) - սեփական կապիտալից՝ կանոնադրական (μաժնեհավաք) կապիտալի զուտ գումարը, լրացուցիչ կապիտալը, վերագնահատումից տարμերությունները, կուտակված շա194

հույթը, պահուստները (μացի շահաμաժինների գծով կանխավճարներից), ինչպես նան ոչ ընթացիկ պարտավորություններից՝ նպատակային ֆինանսավորումն ու մուտքերը ն գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերի ու վճարումների պահուստները:

5.3.2. Հաշվապահական հաշվեկշռի իրացվելիությունը Տնտեսավարող սուμյեկտը կարող է լինել մեծ կամ փոքր աստիճանի իրացվելի: Այդ սուμյեկտների իրացվելիության իրական աստիճանը գնահատելու համար անհրաժեշտ է կատարել հաշվապահական հաշվեկշռի իրացվելիության վերլուծություն: Հաշվեկշռի իրացվելիության որոշման համար հարկ է համեմատել ակտիվի ն պասիվի համապատասխան խմμերը: Հաշվեկշիռը համարվում է μացարձակ առումով իրացվելի, եթե այդ խմμերի միջն կան հետնյալ հարաμերակցությունները՝ Ա1 > Պ1 Ա 2 > Պ2 Ա 3 > Պ3 Ա 4 < Պ4 Այս խմμերից առաջին երեքն են, որ հստակ պատկերացում են տալիս հաշվեկշռի իրացվելիության վերաμերյալ, իսկ 4-րդը հիմնականում ապահովում է ակտիվի ն պասիվի հավասարակշռվածությունը: Եթե կատարվում են առաջին 3 անհավասարությունները, ապա նշանակում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտն ունի ընթացիկ ակտիվների այնքան μացարձակ մեծություն, որը գերազանցում է ընթացիկ պարտավորությունները, μայց միաժամանակ պետք է պահպանվի 4-րդ անհավասարությունը: Այսինքն՝ անհրաժեշտ է ունենալ այնքան սեփական կապիտալ, որ հնարավոր լինի ժամանակին փոխհատուցել ոչ ընթացիկ ակտիվները ն մնացած տարμերության (Պ4 - Ա4 > 0) գումարի հաշվին ապահովել սեփական ընթացիկ ակտիվները (սեփական միջոցները): Դրանով էլ կապահովվի տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական կայունության նվազագույն պայմանը: Իսկ եթե չի կատարվում առաջին 3 անհավասարություններից թեկուզ մեկը, նշանակում է հաշվեկշռի իրացվելիությունն արդեն տարμերվում է μացարձակ իրացվելիությունից, այսինքն՝ տնտեսավարող սուμյեկտը ֆինանսապես կայուն չէ:

329758

491498 5.հաշվեկշիռ

341961

5.հաշվեկշիռ

պա-

3.երկարաժամկետ սիվներ (Պ3)

135416 4.կայուն պասիվներ (Պ4)

պա-

2.կարճաժամկետ սիվներ (Պ2)

1.ամենահրատապ պարտավորություններ (Պ1)

Պասիվ

4.դժվար իրացվելի ակ106400 տիվներ (Ա4)

26665

3.դանդաղ իրացվելի ակտիվներ (Ա3)

23277

Հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում (տարի, եռամսյակ)

2.արագ իրացվելի ակ204058 տիվներ (Ա2)

1.ամենաշատ իրացվելի ակտիվներ (Ա1)

Ակտիվ

Հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզ ում (տարի, եռամսյակ)

341961

177778

45129

39892

79162

Հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզ ում (տարի, եռամսյակ)

Աղյուսակ 5.3.2

491498

254426

86049

49846

101177

-71378

-18464

164166

-74324

-119010

243709

-26569

-98130

Հազ. դրամ Հաշվետու Վճարային ավելցուկ ժամանակամ պակասորդ կաշրջանի նախորդ հաշվետու վերջում ժամանա- ժամանա(տարի, կաշրջանի կաշրջանի եռամսյակ) սկզ ում վերջում (տարի, (տարի, եռամսյակ) եռամսյակ)

Հաշվապահական հաշվեկշռի իրացվելիության վերլուծությունը

Ասվածն ավելի հստակ պատկերացնելու համար կոնկրետ օրինակով ներկայացնենք հաշվապահական հաշվեկշռի իրացվելիության վերլուծությունը (աղյուսակ 5.3.2): Աղյուսակի տվյալները ցույց են տալիս, որ ուսումնասիրվող տնտեսավարող սուμյեկտի հաշվեկշիռը չի համարվում μացարձակ իրացվելի, ինչպես տարվա սկզμի, այնպես էլ տարվա վերջի դրությամμ: Այսինքն՝ հաշվարկներից պարզվում է, որ՝ - տարվա սկզμի դրությամμ՝ Ա1 < Պ1, Ա2 > Պ2, Ա3 < Պ3, Ա4 < Պ4, - տարվա վերջի դրությամμ՝ Ա1 < Պ1, Ա2 < Պ2, Ա3 > Պ3, Ա4 < Պ4: Տարվա սկզμի ն վերջի դրությամμ է միայն դժվար իրացվելի ակտիվների (Ա4) ն կայուն պասիվների (Պ4) գծով համաչափությունը պահպանված: Այսինքն՝ տնտեսավարող սուμյեկտն ապահովված է սեփական կապիտալով ն ոչ ընթացիկ ակտիվների (դժվար իրացվելի ակտիվների) նկատմամμ ունի ավելցուկ՝ համապատասխանաμար 71378 ն 119010 հազ. դրամի չափով: Մյուս կողմից էլ տնտեսավարող սուμյեկտն ապահովված չէ այնքան դրամական միջոցներով, որ կարողանա ժամանակին կատարել ամենահրատապ պարտավորությունների մարում: Արագ իրացվելի ակտիվների ն կարճաժամկետ պարտավորությունների համադրումից պարզվում է, որ տարվա սկզμին դեμիտորական պարտքերի ավելցուկ է եղել 164166 հազ. դրամի չափով: Այդ գումարը պարտատիրոջ (կրեդիտորի) կողմից՝ դեμիտորին (տնտեսավարող սուμյեկտին) հետ վերադարձնելու դեպքում տնտեսավարող սուμյեկտը ի վիճակի կլինի ժամանակին մարել կարճաժամկետ վարկերն ու փոխառությունները: Նույնը չի կարելի ասել տարվա վերջի դրությամμ, քանի որ պակասորդը կազմել է 26569 հազ. դրամ: Հաշվեկշռի իրացվելիությունը գալիք ժամանակաշրջանների համար կարելի է որոշել, դանդաղ իրացվելի ակտիվները համեմատելով ոչ ընթացիկ պարտավորությունների հետ, քանի որ վերջինս առնչվում է երկարաժամկետ μանկային վարկերի, փոխառությունների ն տարμեր տեսակի ներդրումների հետ: Հաշվեկշիռների իրացվելիությունը գալիք ժամանակաշրջանների համար պատկերացում է տալիս տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական դրության փոփոխության մասին: Ֆինանսական պլանի կազմման համար տեղեկատվության ամենահիմնական աղμյուրներից մեկը հաշվեկշռի իրացվելիությունն է:

Հաշվեկշռի իրացվելիության օգնությամμ կարելի է կանխատեսել տնտեսավարող սուμյեկտի սնանկացման վտանգը: .

5.3.3. Իրացվելիության գնահատման ցուցանիշները Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական դրությունը, ինչպես նշվեց, կարելի է գնահատել ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ՝ հեռանկարային կտրվածքով: Առաջին դեպքում ֆինանսական դրության գնահատման չափանիշը տնտեսավարող սուμյեկտի իրացվելիությունը կամ վճարունակությունն է, որի դեպքում նա ի վիճակի է ամμողջ ծավալով կատարել կարճաժամկետ (ընթացիկ) պարտավորությունների գծով հաշվարկներ: Օրինակ, հաշվարկներ աշխատողների հետ՝ աշխատանքի վարձատրության, մատակարարների հետ՝ ստացված ապրանքանյութական արժեքների ն ցուցաμերված ծառայությունների դիմաց, μանկի հետ՝ վարկերի ու տոկոսավճարների ն հաշվարկային այլ փոխհարաμերությունների գծով: Իրացվելիության գնահատման ցուցանիշները1 պատկերացում են տալիս ոչ միայն տնտեսավարող սուμյեկտների վճարունակության մասին կոնկրետ ամսաթվի դրությամμ, այլ նան արտասովոր կամ անկանխատեսելի դեպքերի ժամանակ: Այսպես, վճարունակությունը գնահատելիս հաշվի են առնում կանխիկ դրամի գումարի չափը տնտեսավարող սուμյեկտի դրամարկղում կամ նրան սպասարկող μանկի հաշվարկային հաշվում: Նշված ֆինանսական միջոցները, համեմատած, օրինակ, ապրանքանյութական արժեքների հետ, ավելի շարժունակ են ն հեշտությամμ կարող են ներգրավվել ֆինանսատնտեսական գործունեության մեջ յուրաքանչյուր պահի դրությամμ: Իրացվելիությունը գնահատվում է տարμեր գործակիցների օգնությամμ: Դրանց թվին են դասվում՝ - սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների մեծությունը կամ գործող կապիտալը, - գործող կապիտալի շարժունակության գործակիցը, - μացարձակ իրացվելիության գործակիցը, - արագ իրացվելիության գործակիցը, - ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը,

ԼåքåԽåո Ճ.7., ՒåՐՅաåâ Է.8. ԽåոՕոսêՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ ՅԻՅոսՅՅ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå). Խ., 1999, Շ.162.

- ընդհանուր ակտիվներում (կապիտալում) ընթացիկ ակտիվների տեսակարար կշիռը կամ μաժինը, - ընթացիկ ակտիվներում նյութական շրջանառու ակտիվների տեսակարար կշիռը կամ μաժինը, - պաշարների ծածկման գործակիցը: Գնահատման վերոնշյալ գործակիցների հաշվարկման համար ելակետային տվյալներ կարող են հանդես գալ տնտեսավարող սուμյեկտի տրամադրության տակ եղած դրամական միջոցները, կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումները, սեփական կապիտալը, ոչ ընթացիկ (երկարաժամկետ) ն ընթացիկ (կարճաժամկետ) պարտավորությունները, ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ ակտիվները, նյութական շրջանառու (ընթացիկ) ակտիվները ն հաշվեկշռի հանրագումարը (ընդհանուր կապիտալը), որոնք արտացոլված են հիմնականում հաշվապահական հաշվեկշռում: Տնտեսական ծանր վիճակում գտնվող երկրներում արտադրություն կազմակերպելու կամ տնտեսական համատեղ գործունեություն իրականացնելու համար խիստ անհրաժեշտություն է դառնում երկարաժամկետ ներդրումներ ն վարկային միջոցներ (դրանք ոչ ընթացիկ պարտավորություններն են) ներգրավելու հարցը: Այդ ներգրավված միջոցները դառնում են ակտիվների կազմավորման աղμյուր: Անհրաժեշտ է, որպեսզի տնտեսավարող սուμյեկտն իմանա` արդյո՞ք ի վիճակի է ժամանակին մարելու ընթացիկ (կարճաժամկետ) պարտավորությունները, այսինքն, նախօրոք պարտքի ձնով վերցված μանկային կարճաժամկետ վարկերն ու կարճաժամկետ փոխառությունները, տարμեր տեսակի կրեդիտորական պարտքերը (աշխատանքի վարձատրություն, սոցիալական ապահովագրություն ն ապահովություն, μյուջեին պարտք հարկերի գծով ն այլն): Միաժամանակ չպետք է մոռանալ, որ այս ամենով հանդերձ, տնտեսա- վարող սուμյեկտը իր տրամադրության տակ պետք է ունենա որոշակի սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվներ, որն անվանվում է նան գործող կապիտալ: Այժմ համառոտակի ներկայացնենք իրացվելիության գնահատման ցուցանիշները: 1. Սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների (ՍԸԱ) մեծությունը կամ գործող կապիտալը μնորոշում է տնտեսավարող սուμյեկտի ընդհանուր իրացվելիությունը, որի փոփոխությունը կախված է մի շարք գործոններից, այդ թվում՝ ճյուղային պատկանելիությունից, μանկերի վարկավորման պայմաններից, շահութաμերությունից, աշխատանքնե199

րի կազմակերպման մակարդակից ն այլն: Այդ ցուցանիշը ընթացիկ ակտիվների (ԸԱ) ն ընթացիկ պարտավորությունների (ԸՊ) գումարների տարμերությունն է՝

ՍԸԱ = ԸԱ – ԸՊ:

(5.3.3.1) 2. Գործող կապիտալի շարժունակության գործակիցը (Գգ.կ.շ.) ցույց է տալիս տվյալ ժամանակաշրջանի (տարի, եռամսյակ) սկզμի կամ վերջի դրությամμ նյութական ընթացիկ ակտիվների շարժունակությունը սեփական ընթացիկ ակտիվների նկատմամμ: Այն արտահայտվում է նյութական ընթացիկ ակտիվների (ՆԸԱ) ն սեփական ընթացիկ ակտիվների (ՍԸԱ) հետնյալ հարաμերակցությամμ՝ ՆԸԱ (5.3.3.2) Գ գ.կ.շ. = : ՍԸԱ Որքան տվյալ ցուցանիշի մեծությունը փոքրանա, տնտեսավարող սուμյեկտը ֆինանսապես ավելի կայուն վիճակում կլինի, քանի որ նյութական ընթացիկ ակտիվները (արտադրական պաշարները) անընդհատ կգտնվեն արտադրության ոլորտում ն կստեղծեն ավելի շատ նոր ապրանքներ: 3. Բացարձակ իրացվելիության գործակիցը (Գμ.ի.) ցույց է տալիս, թե ընթացիկ (կարճաժամկետ) փոխառու պարտավորությունների որ մասը կարող է մարվել անմիջապես տվյալ պահի դրությամμ. այն ներկայացնում է դրամական միջոցների (ԴՄ), կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումների (ԿՖՆ) գումարների ն ընթացիկ պարտավորությունների (ԸՊ) հետնյալ հարաμերակցությունը՝

ԴՄ + ԿՖՆ

Գ .ի. = : (5.3.3.3) ԸՊ Այս գործակիցն արդյունավետ է համարվում այն դեպքում, երμ փոքր չէ 0,2-ից կամ 209-ից: Այսինքն՝ տնտեսավարող սուμյեկտը տվյալ պահի դրությամμ ունի մեկ միավոր կարճաժամկետ պարտքի մարման դիմաց 0,2 միավորից ոչ պակաս դրամական միջոցներ ն կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ՝ արժեթղթերի տեսքով: 4. Արագ իրացվելիության գործակիցը (Գա.ի.) ցույց է տալիս, թե ընթացիկ պարտավորությունների որ մասը կարող է մարվել ոչ միայն ունեցած դրամական միջոցների ն կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումների, այլն սպասվող դեμիտորական պարտքերի (ԴՊ) ն այլ ընթացիկ ակտիվների (ԱԸԱ) մուտքերի հաշվին: Այն արտահայտվում է հետնյալ հարաμերակցությամμ՝

Գ ա.ի. =

ԴՄ + ԿՖՆ +Դ Պ + ԱԸԱ

ԸՊ

(5.3.3.4)

կամ

ԸԱ − Պ : (5.3.3.5) ԸՊ Այս գործակիցն արդյունավետ է համարվում 0,8–1,0 միավորից պակաս չլինելու դեպքում: 5. Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը (Գը.ի.) ցույց է տալիս, թե տնտեսավարող սուμյեկտը որքանով է պատրաստ իր տրամադրության տակ եղած ընթացիկ ակտիվներով մարել μոլոր տեսակի կարճաժամկետ պարտավորությունները (կարճաժամկետ μանկային վարկերն ու փոխառությունները, կրեդիտորական պարտքերը ն այլն): Այն ընթացիկ ակտիվների (ԸԱ) ն ընթացիկ պարտավորությունների հարաμերակցությունն է՝ ԸԱ Գ ը.ի. = : (5.3.3.6) ԸՊ Տնտեսապես զարգացած երկրներում նորմալ է համարվում, երμ ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը տատանվում է 2,0–3,0-ի սահմաններում: Եթե այս գործակիցը աճում ն գերազանցում է սահմանված նորման, ապա դա վկայում է ընթացիկ ակտիվների անարդյունավետ օգտագործման մասին, այսինքն՝ դանդաղում է արտադրական պաշարների, դեμիտորական պարտքերի շրջանառելիությունը, մեծանում է անհուսալի դեμիտորական պարտքերի գումարի չափը ն այլն: 6. Ընդհանուր ակտիվներում (կապիտալում) ընթացիկ ակտիվների տեսակարար կշիռը կամ μաժինը (ԸԱ)μ μնութագրում է տնտեսավարող սուμյեկտի ապահովվածության աստիճանը ընթացիկ ակտիվներով: Այն արտահայտվում է ընթացիկ ակտիվների ն ընդհանուր կապիտալի (ԸԿ) հարաμերակցությամμ՝ ԸԱ (ԸԱ) = : (5.3.3.7) ԸԿ Այս ցուցանիշը միաժամանակ ցույց է տալիս ընթացիկ ակտիվների տեսակարար կշիռը ընդհանուր ակտիվների հանրագումարում, որի մեծությունը կախված է ճյուղային պատկանելիությունից ն դրանց շրջանառելիությունից (պտույտներով): Վերջիններիս թվաքանակի ավելացումը վկայում է, որ ընթացիկ ակտիվներն արդյունավետ են օգտագործվել: Գ ա.ի. =

7. Ընթացիկ ակտիվներում նյութական շրջանառու ակտիվների տեսակարար կշիռը կամ μաժինը (ՆՇԱ)μ ցույց է տալիս տնտեսավարող սուμյեկտի արտադրական պաշարներով ապահովվածության աստիճանը: Այն արտահայտվում է նյութական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների (ՆՇԱ) ն ընթացիկ ակտիվների հարաμերակցությամμ՝ ՆՇԱ (5.3.3.8) ( ՆՇԱ) = : ԸԱ Այս ցուցանիշը μնութագրում է տվյալ ժամանակաշրջանների սկզμում կամ վերջում ընթացիկ ակտիվների մեկ միավորին μաժին ընկնող արտադրական պաշարների գումարի չափը: Որքան փոքր լինի այդ մեծությունը, կնշանակի տնտեսավարող սուμյեկտի պաշարները գտնվում են արտադրական գործընթացի փուլում ն ստեղծում են պատրաստի արտադրանք: 8. Պաշարների ծածկման գործակիցը (Գպ.ծ.) μնութագրում է տնտեսավարող սուμյեկտի նյութական ընթացիկ ակտիվների (ՆԸԱ) մեկ միավորին μաժին ընկնող սեփական ընթացիկ ակտիվների (ՍԸԱ) գումարի չափը: Այն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ ՍԸԱ (5.3.3.9) Գ պ.ծ. = : ՆԸԱ Այս ցուցանիշն արդյունավետ է համարվում, եթե մեծ է 1,0 գործակցից: Հետնաμար, որքան μարձր լինի այն, կնշանակի տնտեսավարող սուμյեկտն ի վիճակի է ժամանակին ձեռք μերելու արտադրական պաշարներ: Իրացվելիության գնահատման թվարկված ցուցանիշների իմաստն ավելի հստակ պատկերացնելու համար կազմենք հաշվարկային աղյուսակ (5.3.3): Աղյուսակի ելակետային տվյալները վերցրել ենք հավելված 1-ից: Աղյուսակի տվյալներից պարզվում է, որ μացարձակ իրացվելիությունը, ըստ նախորդ ն հաշվետու տարիների, μավականին ցածր է (0,2 գործակցից) ն համապատասխանաμար կազմում է 0,041 ն 0,020 միավոր: Այսինքն՝ տնտեսավարող սուμյեկտը չունի դրամական այնքան միջոցներ ն կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ, որպեսզի կարողանա մարել ամենահրատապ կարճաժամկետ պարտավորությունները: Արագ իրացվելիության գործակիցը նախորդ տարվա սկզμի դրությամμ μավականին μարձր է ն կազմում է 1,755 միավոր՝ հաշվետու տարվա 0,174-ի փոխարեն (վերջինս նվազել է 90,19-ով): Սա վկայում է,

Աղյուսակ 5.3.3 Իրացվելիության գնահատման ցուցանիշները ն դրանց հաշվարկման մեթոդիկան Ցուցանիշների անվանումը

Պայմ. Գումարը (հազ. դրամ) Շեղումը (Հ;-) նշա- նախորդ հաշվետու ացար- հարատարվա տարվա ձակ, երանակ. վերջին վերջին հազ. դր. կան, 0

|. Ելակետային 1.դրամական միջոցներ ԴՄ 2.կարճաժամկետ ֆինանսական ներԿՖՆ դրումներ 3.սեփական կապիտալ ՍԿ 4.ոչ ընթացիկ (երկարաժամկետ) պարՈԸՊ տավորություններ 5.ոչ ընթացիկ (հիմնական միջոցներ ն ՈԸԱ արտաշրջանառու) ակտիվներ 6.ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվներ ԸԱ 7.նյութական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվներ կամ արտադրական ՆԸԱ պաշարներ 8.ընթացիկ (կարճաժամկետ) պարԸՊ տավորություններ 9.հաշվեկշռի հանրագումարը (ընդՀ(ԸԿ) հանուր կապիտալ)

37,0

177778

254426

76648

43,1

45129

86049

40920

90,7

106400

135416

29016

27,3

235561

356082

120521

51,2

26665

329758

303093

x 11,4

119054

151023

31969

26,9

341961

491498

149537

30,4

116507

205059

88552

76,0

0,229

1,608

1,379

x 6,0

0,041

0,020

0,021

51,2

1,755

0,174

90,1

1,979

2,358

0,379

19,2

0,689

0,724

0,035

5,1

0,113

0,926

0,813

625,4

4,369

0,622

3,747

85,8

||. Հաշվարկային 10.սեփական ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների մեծությունը (գործող կա- ՍԸԱ պիտալ. տ.3 Հ տ.4 -տ.5 կամ տ.6-տ.8) 11.գործող կապիտալի շարժունակուԳ գ.կ.շ. թյան գործակիցը (տ.7 : տ.10) 12. ացարձակ իրացվելիության գործակիցը [ (տ.1 Հ տ.2) : տ.8 ]

Գ

.ի.

13.արագ իրացվելիության գործակիցը Գ ա.ի. (տ.6 - տ.7) : տ.8 14.ընթացիկ իրացվելիության գործաԳ ը.ի. կիցը (տ.6 : տ.8) 15.ընդհանուր կապիտալում ընթացիկ (ԸԱ) . ակտիվների աժինը (տ.6 : տ.9) 16.ընթացիկ ակտիվներում նյութական շրջանառու ակտիվների աժինը (ՆՇԱ) . (տ.7 : տ.6) 17.պաշարների ծածկման գործակիցը Գ պ.ծ. (տ.10 : տ.7)

որ տնտեսավարող սուμյեկտն ունի դեμիտորական պարտքերի գծով սպասվելիք մուտքագրումներ, որոնց հիման վրա էլ կարող է մարել կարճաժամկետ պարտավորությունների մի մասը: Նույնը չենք կարող ասել հաշվետու տարվա վերջի դրությամμ, քանի որ նյութական ընթացիկ ակտիների (արտադրական պաշարների) մեծությունը 11,4 անգամ գերազանցում է նախորդ տարվա մակարդակը: Այսինքն՝ հաշվետու տարվա ընթացքում սպասվելիք գումարների մուտքագրումները ավելի քիչ են ն, ըստ այդմ էլ, արագ իրացվելիության գործակիցը կազմում է 0,174 միավոր, որը μավականին ցածր է 0,8 գործակցից ն համարվում է անարդյունավետ: Ինչ վերաμերում է ընթացիկ իրացվելիության գործակցին, ապա այն μավականաչափ մոտ է 2,0–3,0 սահմանային նորմային, որը հաշվետու տարվա սկզμում կազմել է 2,358 միավոր ն նախորդ տարվա մակարդակը գերազանցել 19,29-ով: Հաշվարկներից հետնում է նան, որ նախորդ տարվա սկզμում սեփական ընթացիկ ակտիվներով պաշարների ծածկման գործակիցը 4,396 միավոր է ն հաշվետու տարվա մակարդակը գերազանցում է 3,747 միավորով:

Գլուխ 6 Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացումը ն ռիսկերի գնահատման մեթոդիկան 6.1. Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացման էությունը 6.1.1. Սնանկացման պատճառները ն ազդող գործոնները Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացումը ոչ պլանային զարգացման արդյունք է ն հատուկ է շուկայական տնտեսության տարերայնությանը: Այսինքն՝ դրանով դրսնորվում է տնտեսավարող սուμյեկտի անվճարունակությունը, իսկ հետագայում՝ ֆինանսատնտեսական գործունեության անհնարինությունը: Նման պայմաններում տնտեսավարող սուμյեկտը չի կարող ժամանակին ապահովել հարկային, մաքսային ու հաստատագրված պարտադիր վճարումները, կատարված աշխատանքի դիմաց աշխատավարձ վճարել ն մարել կրեդիտորական այլ պարտքերը: Սնանկացման պատճառները1 հիմնականում լինում են երկու տեսակի՝ օμյեկտիվ ն սուμյեկտիվ: Օμյեկտիվ պատճառները կապված են ֆինանսական, դրամական, վարկային, հարկային համակարգի անկատարելիության ն արժեզրկման (ինֆլյացիայի) μավականին μարձր մակարդակի հետ: Սուμյեկտիվ պատճառներն անմիջականորեն կապված են տնտեսավարող սուμյեկտի ոչ ճիշտ կառավարման աշխատանքների հետ, այդ թվում՝ - ժամանակին սնանկացման վիճակը կանխատեսելու ու հետագայում դրանից խուսափելու ուղիների որոնման անկարողությունը, - վաճառահանման շուկաների, գովազդների ոչ լիարժեք ուսումնասիրման պատճառով իրացման ծավալների նվազումը, - արտադրության ծավալի, արտադրանքի որակի ն գների իջեցումը, - չհիմնավորված ն աննպատակ կատարվող ծախսերը, - արտադրանքի շահութաμերության նվազեցումը,

ÒåՕքսÿ ս ոքՅêոսêՅ ՅԻոսêքսՅսՇԻՕՐՕ /ոքՅâոåԻսÿ. ՈՕո քåո. Շ.Ր. ԾåոÿåâՅ ս 8.È. «ՕաԻսԻՅ. Խ., 1996, Շ. 22.

Պահանջարկի պարամետրերը

Դուստր ն սատարող ճյուղերը

փոխառու կապիտա- լի նորաձնությունների փոավելացման ն սեփական կապիտալի փոխությունը նվազման միտումները

ընդհանուր դուստր ն սապահանջար- տարող ճյուղեկի կտրուկ րին պատկանվազումը նող տնտեսավարող սու յեկտի մրցակցության առացածր ձեռնարկատի- փոխարինողվելությունների րա-կազմակերպական ապրանքավատացումը ունակությունները տեսակների արտադրուվարչական անձնառեսուրսների թյան զարգա- (ոչ ընթացիկ ն կազմի ցածր ցումը որակավորումը ընթացիկ նյումարկեթինգի (շուկա- նախասիրու- թական ակտիվների) գների յավարության) ոչ ճիշտ թյունների, ավելացումը իրականացումը ճաշակի ն

տնտեսավարող սու յեկտի նպատակաուղղվածության ն արտադրական մասնագիտացման սխալ կողմնորոշումը

Արտադրության գործոնների պարամետրերը

անկայուն վարկային քաղաքականությունը հարկային դրույքաչափերի արձրացումը

Երկրի քաղաքականությունը տնտեսության ոլորտում

Պատահա ար ազդող երնույթներ

տարերային աղետները ն պատերազմական իրավիճակը փոխարինող ապրանքների ստեղծումը փոխարինող ապրանքների արտադրությունում տեխնոլոգիական գործտնտեսությու- հակասաընթացի նում ճյուղերի կան ն անընդհատումը ընդհանուր կայուն առնտրի գծով դրության օրենսդրուգործընկեր վատթարաթյունը երկրներում ցումը քաղաքական ն տնտեսական անկայուն իրավիճակների քաղաքական իրա- ապակայունացումը վիճակը

ճյուղային տնտեսավարող սու յեկտների մրցակցային առավելությունների արելավումը (վատացումը)

Մրցակցությունը ճյուղային տնտեսավարող սու յեկտների միջն

ավարար չափով մրցունակ միջավայրի ացակայությունը

պետական մենաշնորհի արձր աստիճանը ն ճյուղում ներառվելու համար խոչընդոտների առկայությունը

Տնտեսության ճյուղերի սեփականաշնորհման աստիճանը

Աղյուսակ 6.1.1 Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացման փուլերը ն դրանց վրա ազդող գործոնները Տնտեսավարող սու յեկտների գործունեության փուլերը

1) սնանկացման առաջացում

2) սնանկացման աճի արագացում

կատարվող ն նախատեսված ծախսերի անհամապատասխանությունը

տնտեսավարող սու յեկտների ապրանքների մատակարարման (առաքման) ժամանակ դժվարությունների ստեղծումը

նույնը, ինչ-որ ճյուղային անկայուն սնանկացման տնտեսավավարկային րող սու յեկտ- քաղաքակա- առաջացման փուլի համար էր ների մրցակնությունը ցային առավելությունների արելաայլ նպատակտվյալ վումը (վատաների համար ճյուղերից ցումը) ռեսուրսների ակնկալվող կենտրոնաօգնություցումը կամ ոչ նից հրաժանպատակային րումը օգտագործումը հակասական ն անռազմավարակայուն կան ռեսուրսօրենսների գոտու դրությունը ացակայուանկայուն թյունը քաղաքական իրավիճակը

այլ նպատակների համար ռեսուրսների կենտրոնացումը կամ ոչ նպատակային օգտագործումը

ռեսուրսների փոխառու կապիտա- լի ընդհանուր պահանջար- (ոչ ընթացիկ ն ավելացման ն սեընթացիկ նյուկի կտրուկ փական կապիտալի նվազումը թական ակտիվնվազման միտումները ների) գների ավելացումը

կատարվող ն նախատեսված ծախսերի անհամապատասխանությունը

կատարողների ցածր որակավորումը

պետության կողմից պաշտպանվող մենաշնորհների առկայությունը ն հովանավորչական քաղաքականության վարումը տնտեսավարող սու յեկտի գործունեության օգտակարության գործակցի աճի ավելացման շարժառիթների ացակայությունը՝ ելնելով մենաշնորհային իրավիճակից

3) սնանկացման աճի դանդաղում 4) սնանկացման հասունացում

ընդհանուր պահանջարկի կտրուկ նվազումը

ընդհանուր պահանջարկի կտրուկ նվազումը

հիմնական կապիտալի հնացումը

նախասիրությունների, ճաշակի ն շուկայավարության ոչ նորաձնուճիշտ իրականացումը թյունների փոփոխությունը

կառավարչական ապարատի ծերացումը ն կառավարման ճկունության կորուստը

ընթացիկ (շրջանառու) փոխարինողակտիվների ապրանքաչօգտագործման արձր տեսակների մակարդակը արտադրության զարգացումը

կառավարման ճկունության կորուստը

նախասիրությունների, ճաշակի ն անհամապատասխան նորաձնուշուկայավարությունը թյունների փոկատարվող ծախսերի փոխությունը անհամապատասխանությունը նախատեսվածի նկատմամ

ընթացիկ (շրջանառու) ակտիվների չօգտագործման արձր մակարդակը

նույնը, ինչ-որ սնանկացման աճի արագացման փուլի համար էր

նույնը, ինչ-որ սնանկացման աճի արագացման փուլի համար էր

նոր հզոր մրցակիցների հանդես գալը

ճյուղային տնտեսավարող սու յեկտների մրցակցային առավելությունների վատացումը

նույնը, ինչ-որ սնանկացման աճի արագացման փուլի համար էր

նույնը, ինչ-որ նույնը, ինչ-որ նույնը, ինչ-որ սնանկացման սնանկացման սնանկացման աճի աճի առաջացման արագացման փուլի համար արագացման փուլի համար փուլի համար էր էր էր

նույնը, ինչ-որ նույնը, ինչ-որ նույնը, ինչ-որ սնանկացման սնանկացման սնանկացման աճի առաջացման աճի արագացման փուլի համար արագացման փուլի համար էր փուլի համար էր էր

5) վերջնական սնանկացում (անկում)

փոխառու կապիտալի փոխարինող ռեսուրսների (ոչ ճյուղային ընթացիկ ն ավելացման ն ապրանքատնտեսավանյութական սեփական կապիտալի տեսակների րող սու յեկտնվազման միտումները արտադրուընթացիկ ների մրցակթյան զարգա- ակտիվների) ցային առավեգների աճը ցումը լությունների վատացումը շուկայավարության ոչ նախասիրուռեսուրսների ճիշտ իրականացումը թյունների, կենտրոնացումը այլ նպատակճաշակի ն ների համար նորաձնությունների նոր հզոր կատարվող ն ռազմավարափոփոխուկան ռեսուրս- մրցակիցների նախատեսված թյունը ների պահուս- հանդես գալը ծախսերի տային գոտու անհամապատասխաացակայունությունը թյունը

ընդհանուր դուստր ն սա- տնտեսության նույնը, ինչ-որ նույնը, ինչ-որ նույնը, ինչ-որ սնանկացման սնանկացման սնանկացման պահանջար- տարող ճյուղեմեջ ճյուղի աճի առաջացման աճի կի կտրուկ րի տնտեսավադրության արագացման փուլի համար արագացման նվազումը րող սու յեկտնե- վատթարափուլի համար էր փուլի համար ցումը րի գործունեուհիմնական կապիտալի արտադրվող էր էր թյան օգտակար հնացումը ապրանքի գործակցի պահանջարնվազումը կի նվազումը

կառավարչական անձնակազմի ծերացումը

- արտադրական գործընթացի տնողության մեծացումը, - պարտքային պարտավորությունների ավելացումը ն այլն: Շուկայական տնտեսություն վարող երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ տնտեսավարող սուμյեկտներն իրենց գործունեության ընթացքում կարող են անցնել սնանկացման հետնյալ փուլերը՝ 1. սնանկացման առաջացում, 2. սնանկացման աճի արագացում, 3. սնանկացման աճի դանդաղում, 4. սնանկացման հասունացում, 5. վերջնական սնանկացում (անկում): Նշված μոլոր փուլերում էլ տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացման վրա ազդում են հետնյալ խումμ գործոնները, այդ թվում՝ - արտադրության ն պահանջարկի պարամետրերը, - դուստր ն սատարող ճյուղերը, - մրցակցությունը ճյուղային տնտեսավարող սուμյեկտների միջն, - երկրի քաղաքականությունը տնտեսության ոլորտում, - պատահաμար ազդող գործոնները, - տնտեսության ճյուղերի սեփականաշնորհման աստիճանը: Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացման փուլերի ն դրանց վրա ազդող գործոնների մասին ավելի հստակ պատկերացում ունենալու համար դրանք ներկայացնենք աղյուսակի (6.1.1) տեսքով1: Աղյուսակի արտահայտություններից պարզ երնում է, որ առանձին փուլերում ազդող գործոններն իրենց էությամμ համընկնում են: Միաժամանակ ներկայացված աղյուսակն իր էությամμ տնտեսավարող սուμյեկտին հնարավորություն է տալիս յուրաքանչյուր փուլում կողմնորոշվելու, թե սնանկացումից ինչ ուղիներով կարելի է աստիճանաμար դուրս գալ:

6.1.2. Անվճարունակության գնահատումը Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացման հավանականույունը կարելի է գնահատել միայն ֆինանսական վերլուծություն իրականացնելու միջոցով: Դա հնարավորություն կտա μացահայտել նրա ֆինանսատնտեսական դրության թույլ կողմերը, միաժամանակ կնախանշի՝

ԾåքոսԻ Շ.È. ÒåՕքսÿ ՓսԻՅԻՇՕâ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå). Խ., 1999, Շ. 233.

ինչպիսի ուղիներով կարելի է դրանք կարգավորել ն դուրս գալ ճգնաժամային այդ իրավիճակից: Թեպետ ֆինանսական վերլուծության իրականացումը հիմնվում է տնտեսագիտության տեսության, իրավաμանական դաշտի, հաշվապահական հաշվառման, տնտեսամաթեմատիկական մեթոդների ն համանման այլ գիտելիքների իմացության վրա, μայց միանշանակ հետնություն անել այն մասին, որ տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտը մոտակա ժամանակներում անվճարունակ է դառնալու, անհնար է: Դրա համար անհրաժեշտ է կատարել հաշվապահական հաշվեկշռի վերլուծություն ու գնահատում՝ հիմնվելով իրացվելիության գործակիցների ն սեփական ընթացիկ ակտիվներով ապահովվածության գործակցի վրա: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ տնտեսավարող սուμյեկտի հաշվեկշռի կառուցվածքը համարվում է ոչ μավարար, իսկ ինքն էլ անվճարունակ այն դեպքում, եթե վերոնշյալ գործակիցների հետ կապված տեղի են ունենում հետնյալ շեղումները՝ 1. ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը (ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ պարտավորությունների հարաμերակցությունը) տվյալ ժամանակաշրջանի վերջում փոքր է լինում 2-ից (Գըի < 2), 2. սեփական ընթացիկ ակտիվներով ապահովվածության գործակիցը (սեփական ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ ակտիվների հարաμերակցությունը) փոքր է լինում 0,1-ից (Գս.ը.ա.ա. < 0,1): Հաշվեկշռի ոչ μավարար կառուցվածքի դեպքում տնտեսավարող սուμյեկտի հնարավոր անվճարունակությունը ստուգելու նպատակով անհրաժեշտ է հաշվետու ժամանակաշրջանի 6 ամսվա համար հաշվարկել վճարունակության վերականգնման գործակիցը (Գվ.վ.)՝ հետնյալ μանաձնի1 միջոցով՝ Գ ը.ի.ժ.վ. + 6 Ä (Գ ը.ի.ժ.վ. −Գ ը.ի.ժ.ս. ) Գ վ.վ. = , (6.1.2.1) որտեղ՝ Գը.ի.ժ.վ. ն Գը.ի.ժ.ս.-ն ընթացիկ իրացվելիության գործակցի փաստացի արժեքներն են հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում ն սկզμում, 6-ը տնտեսավարող սուμյեկտի վճարունակության վերականգնման ժամանակաշրջանն է (ամիսներով), Ժ-ն հաշվետու ժամանակաշրջանն է,

ՃքոåԽåԻêՕ 8.Ր., ԾåոոåԻոսք Խ.8. ՓսԻՅԻՇՕâԵé ՅԻՅոսՅ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå). Խ., 1997, Շ. 97.

2-ը ընթացիկ իրացվելիության գործակցի նորմատիվային արժեքը: Եթե Գվ.վ. < 1-ից, նշանակում է տնտեսավարող սուμյեկտը 6 ամսվա ընթացքում հնարավորություն չունի կարգավորելու իր վճարունակությունը: Եթե Գվ.վ. > 1-ից, նշանակում է տնտեսավարող սուμյեկտը հնարավորություններ ունի վերականգնելու իր վճարունակությունը ն նույնիսկ կարող է ընդունել որոշում, ըստ որի հաշվեկշիռն իր կառուցվածքով ունի իրացվելի մակարդակ ն 6 ամսվա կտրվածքով վճարունակ է: Եթե ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը մեծ կամ հավասար է 2-ի (Գը.ի. ≥ 2), իսկ սեփական ընթացիկ ակտիվներով ապահովվածության գործակիցը մեծ կամ հավասար է 0,1-ի (Գս.ը.ա.ա. ≥ 0,1), ապա վճարունակությունը կորցնելու գործակիցը (Գվ.կ.) 3 ամսվա կտրվածքով հաշվարկվում է հետնյալ μանաձնով՝ Գ ը.ի.ժ.վ. + 3 Ä (Գ ը.ի.ժ.վ. −Գ ը.ի.ժ.ս. ) Գ վ.կ. = , (6.1.2.2) որտեղ՝ 3-ը տնտեսավարող սուμյեկտի վճարունակությունը կորցնելու ժամանակաշրջանն է (ամիսները): Եթե Գվ.կ. > 1-ից, նշանակում է տնտեսավարող սուμյեկտն իրական հնարավորություններ ունի պահպանելու իր վճարունակությունը առաջիկա 3 ամիսների ընթացքում: Եթե Գվ.կ. < 1-ից, նշանակում է տնտեսավարող սուμյեկտն առաջիկա 3 ամիսների ընթացքում կարող է կորցնել իր վճարունակությունը: Ելնելով վերը նշված ցուցանիշներից՝ ներկայացնենք ուսումնասիրվող տնտեսավարող սուμյեկտի հաշվեկշռի կառուցվածքի գնահատումը՝ կազմելով վերլուծական աղյուսակ (6.1.2): Ելակետային տվյալները μերված են հավելված 1-ից: Աղյուսակ 6.1.2 Հաշվեկշռի կառուցվածքի գնահատումը Ցուցանիշների անվանումը 1.ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը 2.սեփական ընթացիկ ակտիվներով ապահովվածությունը 3.վճարունակության վերականգնման գործակիցը 6 ամսվա համար

Նախորդ տարվա վերջին 235561 : 119054 = = 1,979

Հաշվետու տարվա վերջին 356082 : 151023 = = 2,358

Գործակցի նորման 2,0 - ից ոչ փոքր

116507 : 235561 = = 0,495

205059 : 356082 = = 0,576

0,1 - ից ոչ փոքր

(2,358 Հ 6:12⋅ (2,358 – 1,979)) : 2 =1,274

1,0 - ից ոչ փոքր

Աղյուսակի հաշվարկային տվյալներից պարզվում է, որ հաշվեկշռի կառուցվածքը տարվա վերջին μավարար մակարդակի վրա է գտնվում, իսկ տնտեսավարող սուμյեկտը համարվում է վճարունակ: Միաժամանակ վճարունակության վերականգնման գործակիցը առաջիկա 6 ամսվա համար սահմանված նորմայից ավել է 0,274-ով (1,274 – 1,0), այսինքն՝ տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտն իրական հնարավորություն ունի անվճարունակությունից զերծ մնալու համար: Եթե տնտեսավարող սուμյեկտը գտնվում է հնարավոր սնանկացման շեմին, ապա խիստ անհրաժեշտ է մաթեմատիկավիճակագրական մեթոդների հիման վրա դրա վերաμերյալ կատարել կանխատեսման հաշվարկներ:

6.1.3. Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացման կանխատեսման մեթոդները Շուկայական տնտեսության պայմաններում տնտեսավարող սուμյեկտների զարգացման հնարավոր ուղիների ուսումնասիրման ու դրանց մշակման համար անհրաժեշտ է կատարել ֆինանսական կանխատեսում: Վերջինիս հիմնական նպատակը կլինի նախանշել գալիք ժամանակաշրջանի համար ֆինանսական ռեսուրսները, դրանց կազմավորման աղμյուրների ծավալը ն էլ ավելի արդյունավետ օգտագործման ուղիները: Ֆինանսական կանխատեսում կատարելիս պետք է օգտագործել տնտեսամաթեմատիկական մոդելավորում, որը հնարավորություն կտա ընտրել ցուցանիշների այն համակարգը, որ կնպաստի գալիք ժամանակաշրջանում տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսական վիճակը կայուն մակարդակի վրա պահելու համար: Միաժամանակ անհրաժեշտ է վիճակագրական տարμեր մեթոդներով գնահատել ցուցանիշների այն համակարգը, որն իր դրական կամ μացասական ազդեցությունն է թողնելու տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական կայունության վրա: Համաշխարհային փորձից հետնում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտի կայունության կանխատեսման, նան նրա հնարավոր սնանկացման որոշման համար օգտագործվում են տնտեսամաթեմատիկական տարμեր տեսակի մոդելներ: Դրանցից ամենապարզը արնմտյան հայտնի

տնտեսագետ է. Ալտմանի կողմից առաջարկվող երկգործոն 2 մոդելն է1, ըստ որի տնտեսավարող սուμյեկտի սնանկացման ամենահավանական ցուցանիշներն են՝ 1. պարտքի ծածկման գործակիցը (x1), որը μնութագրում է ընթացիկ ակտիվների իրացվելիությունը, 2. փոխառու կապիտալի կենտրոնացման գործակիցը (x2), որը μնորոշում է տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական կայունությունը: Այդ մոդելը, ինչպես ասվեց, արտահայտվում է երկգործոն հավասարման տեսքով. 2 = a0 Հ a1x1 Հ a2x2, (6.1.3.1) որտեղ՝ a0-ն սնանկացման վրա այլ գործոնների ազդեցության չափն է, a1 ն a2-ն ազդող գործոնների կշռային գործակիցներն են: Ինչպես a0-ն, այնպես էլ a1 ն a2 գործակիցները ենթակա են որոշման: Համաշխարհային փորձի ն համապատասխան վերլուծությունների հիման վրա հաշվարկվել են այդ գործակիցների կշռային արժեքները ն ԱՄՆ-ի տեսաμան-վերլուծություն իրականացնողների կողմից երկգործոն մոդելի համար առաջարկվել են՝ a0 = − 0,3877 a1 = − 1,0736 (x1-ի համար) a2 = 0,0579 (x2-ի համար) x 1 ն x2 - ն արտահայտվում են հետնյալ հարաμերակցությամμ՝ 21 =

22 =

Ընթացիկ ակտիվներ

,

Ընթացիկ պարտավորություններ Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Հ ընթացիկ պարտավորություններ Պասիվների հանրագումար (ընդհանուր կապիտալ)

:

Ըստ վերոնշյալ գործակցային արժեքների՝ 2 մոդելը կստանա հետնյալ տեսքը՝ 2 = − 0,3877 – 1,0736 21 Հ 0,0579 22: (6.1.3.2)

«ՕâՅոåâ Ճ.Խ., ՈքսâՅոՕâ 8.Ո. ՃԻՅոսՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ ՇՕՇոՕÿԻսÿ ոքåոոքսÿոսÿ. Խ., 1997, Շ. 107.

Անհրաժեշտ է նշել, որ տնտեսավարող սուμյեկտների համար, որոնց մոտ 2 = 0, սնանկացաման հավանականությունը հավասար է 509-ի: Եթե 2 < 0, սնանակացման հավանականությունը փոքր կլինի 509 -ից, ն այն ավելի է իջնում 2−ի փոքրացմանը համընթաց: Եթե 2 > 0, սնանկացման հավանականությունը մեծանում է 509-ից, ն այն աճում է 2-ի մեծացմանը համընթաց: Հարկ է նշել սակայն, որ երկգործոն մոդելի հիման վրա դեռնս հնարավոր չէ ստույգ կանխատեսել տնտեսավարող սուμյեկտների հավանական սնանկացումը, քանի որ մոդելում հաշվի չեն առնված մի շարք կարնոր այլ գործոններ, որոնց թվին են դասվում ֆինանսական դրության գնահատման ցուցանիշներից՝ շահութաμերությունը, ակտիվների հատույցը, սեփական ու փոխառու կապիտալների հարաμերակցությունը ն այլն: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ սնանկացման կանխատեսման սխալը երկգործոն մոդելի օգտագործման դեպքում գնահատվում է Δ2 = ± 0,65 սահմաններում: Ինչպես ԱՊՀ մնացած երկրներում, այնպես էլ Հայաստանում տնտեսավարող սուμյեկտները գործում են այլ պայմաններում, ուստի վերոնըշյալ երկգործոն մոդելում ներառված գործակիցները չի կարելի մեխանիկորեն օգտագործել, քանի որ այն չի կարող տալ հնարավոր սնանկացման գնահատման իրական պատկերը: Բայց, այնուհանդերձ, օգտագործենք այդ մոդելը պարզելու համար, թե ֆինանսատնտեսական ինչպիսի վիճակում է գտնվում ուսումնասիրվող տնտեսավարող սուμյեկտը նախորդ ն հաշվետու տարիներին՝ այն ներկայացնելով աղյուսակի (6.1.3.1) տեսքով: Աղյուսակ 6.1.3.1 Տնտեսավարող սուμյեկտի սնանկացման կանխատեսումը երկգործոն 2 մոդելի դեպքում Ցուցանիշների անվանումը 1.ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը՝ x1 2.փոխառու կապիտալի կենտրոնացման գործակիցը՝ x2 3.2-սնանկացման կանխատեսման ցուցանիշը 4.սնանկացման հավանականությունը

Նախորդ տարվա վերջին 235561 = 1,979 119054

Հաշվետու տարվա վերջին 356082 = 2,358 151023

164183 = 0,480 341961

237072 = 0,482 491498

- 2,485

- 2,892

Հ 509

Հ 509

Աղյուսակից տեղադրելով ըստ տարիների x1-ի ն x2-ի տվյալները (6.1.3.2) հավասարման մեջ, կստանանք տնտեսավարող սուμյեկտի սնանկացման կանխատեսման ցուցանիշը (2), որը նախորդ տարվա համար հավասար է - 2,485, իսկ հաշվետու տարվա համար՝ - 2,892: Աղյուսակի տվյալներից պարզվում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտի սնանկացման հավանականությունը նախորդ ն հաշվետու տարիներին 0,5-ից կամ 509-ից փոքր է: Բացի երկգործոն մոդելից, է.Ալտմանը առաջարկել է նան տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացման կանխատեսման հինգգործոն 2 մոդել1, որն արտահայտվում է հետնյալ կշռային գործակիցներով՝ 2 = 1,2 71 Հ 1,4 72 Հ3,3 73 Հ 0,6 74 Հ0,999 75, (6.1.3.3) որտեղ՝ 71, 72, 73, 74, 75 ազդող գործոնները (ցուցանիշները) հաշվարկվում են հետնյալ կերպ՝ Ընթացիկ ակտիվներ , 71 = Ընդհանուր կապիտալ (ակտիվներ) 72 =

73 =

74 =

75 =

Կուտակված (չμաշխված) շահույթ

,

Ընդհանուր կապիտալ (ակտիվներ) Զուտ շահույթ (մինչն հարկումը)

,

Ընդհանուր կապիտալ (ակտիվներ) Սեփական կապիտալ Ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ պարտավորություններ Իրացումից զուտ հասույթ Ընդհանուր կապիտալ (ակտիվներ)

,

:

Եթե ստացված 2-ի մեծությունը փոքր է 1,8 արժեքից, կնշանակի տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտի սնանկացման հավանականությունը μավականին μարձր է: Եթե 2-ի մեծությունն ընկած է 1,9-ից մինչն 2,7-ի

«ՕâՅոåâ Ճ.Խ., ՈքսâՅոՕâ 8.Ո. ՃԻՅոսՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ ՇՕՇոՕÿԻսÿ ոքåոոքսÿոսÿ, Շ. 109.

սահմաններում, ապա սնանկացման հավանականությունը միջին մակարդակի է, իսկ եթե այն ընկած է 2,7-ից 2,9-ի սահմաններում՝ սնանկացման հավանականությունը այնքան էլ μարձր չէ: Եթե 2-ը մեծ է 2,9ից, կնշանակի սնանկացման հավանականությունը շատ փոքր է կամ սնանկացում ընդհանրապես չկա: Թեն մոդելն առաջարկված է զարգացած տնտեսություն ունեցող երկրների համար, այնուհանդերձ այն կիրառենք ուսումնասիրվող տնտեսավարող սուμյեկտի համար ն ներկայացնենք աղյուսակի (6.1.3.2) տեսքով: Աղյուսակի ելակետային տվյալները μերված են հավելված 1-ից: Աղյուսակ 6.1.3.2 Տնտեսավարող սուμյեկտի սնանկացման կանխատեսումը հինգգործոն 2 մոդելի դեպքում Ցուցանիշների անվանումը 1.ընդհանուր կապիտալում (ակտիվներ) ընթացիկ ակտիվների μաժինը (71) 2.ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) շահութաμերությունը ըստ կուտակված (չμաշխված) շահույթի (72) 3.ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) շահութաμերությունը ըստ զուտ շահույթի (մինչն հարկումը) (73) 4.սեփական ն փոխառու կապիտալների հարաμերակցության գործակիցը (74) 5.ընդհանուր կապիտալի (ակտիվների) շրջանառելիությունը կամ ակտիվների հատույցը (75) 6.2 - սնանկացման կանխատեսման ցուցանիշը 7.սնանկացման հավանականությունը

Նախորդ տարվա վերջին 235561 = 0,689 341961

Հաշվետու տարվա վերջին 356082 = 0,724 491498

20130 = 0,059 341961

86248 = 0,175 491498

26790 = 0,078 341961

119667 = 0,243 491498

177778 = 1,083 164183

254426 = 1,073 237072

517481 = 1,5 341961

794709 = 1,6 491498

3,315

4,158

շատ փոքր է

շատ փոքր է

Աղյուսակից տեղադրելով 71, 72, 73, 74 ն 75 - ի տվյալները (6.1.3.3) μանաձնի մեջ, ըստ տարիների կստանանք տնտեսավարող սուμյեկտի հնարավոր սնանկացման կանխատեսման ցուցանիշը (2): Այն նախորդ տարվա համար կազմում է 3,315 միավոր, իսկ հաշվետու տարվա համար՝ 4,158 միավոր:

Աղյուսակի տվյալներից հետնում է, որ ուսումնասիրվող տարիներին տնտեսավարող սուμյեկտի սնանկացման հավանականությունը μավականին փոքր է ն μարձր է սահմանված նորմայից 2,9 գործակցով: Մոդելում ընդգրկված գործոններից ամենամեծ ազդեցությունն ընկնում է ակտիվների մեկ միավորի հաշվով ստացված հատույցի մեծությանը, որն ըստ տարիների կազմել է 1,5 ն 1,6 միավոր կամ պտույտ: Անհրաժեշտ է նշել, որ նման մոդելների կազմման հիմքում ընկած է μազմագործոն-կոռելյացիոն մեթոդը, ըստ որի գնահատվում են այդ մոդելում ընդգրկվող համապատասխան ազդող գործոնները:

6.1.4. Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական առողջացման ուղիները «Ձեռնարկությունների ֆինանսական սնանկացման մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն, ֆինանսական սնանկացումը տնտեսավարող սուμյեկտի անվճարունակությունն է նրա ֆինանսատնտեսական հետագա գործունեության շարունակման առումով1: Այսինքն՝ տնտեսավարող սուμյեկտն այդ պայմաններում չի կարողանում ապահովել պարտադիր վճարումների իրականացում՝ կապված պետական μյուջեին տրվող հարկատեսակների ու հաստատագրված վճարների, աշխատողներին հասանելիք աշխատավարձի ն կենսաթոշակային հիմնադրամների վճարումների ու կրեդիտորական այլ պարտքերի մարումների հետ: Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացման առաջնային հատկանիշներից է նան ընթացիկ վճարումներ կատարելու անկարողությունը, այսինքն, երμ ի վիճակի չէ ժամանակին ապահովելու պարտատերերի վճարումները: Եթե ֆինանսական սնանկացման եզրին գտնվող տնտեսավարող սուμյեկտը ցանկանում է խուսափել լուծարումից, ապա պարտավոր է ներկայացնել ֆինանսական առողջացման ծրագիր՝ հիմք ընդունելով «Իրավաμանական անձանց, իրավաμանական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկությունների ն անհատ ձեռներեցների անվճարունա-

ՀՀ ûրենùÁ «Òեռնարկությունների ýինանսական սնանկաóման մասին», Երնան, 1995, էջ 5:

կության (սնանկացման) ն ֆինանսական առողջացման մասին» ՀՀ օրենքի պահանջները1: Ֆինանսական առողջացման ծրագիր է համարվում պարտատերերի պահանջների μավարարման նպատակով իրականացվող պարտապանի (տնտեսավարող սուμյեկտի) ցանկացած վերակազմավորումը, որի արդյունքում պարտապանը չի լուծարվում: Ֆինանսական առողջացման ծրագիրը ներառում է իրականացվող միջոցառումների ուղղությունները՝ տեխնիկատնտեսական հիմնավորումով ն տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսատնտեսական գործունեության վերլուծության մասին տեղեկատվական արդյունքներով2: Ֆինանսական առողջացման ծրագիրը նան պետք է ներառի՝ 1. ապահովված, չապահովված ն այլ խմμերի պարտատերերին կատարելիք վճարումների կարգը, ժամկետները ն չափը, նրանց պահանջների դիմաց փոխհատուցումների կարգը, 2. տնտեսավարող սուμյեկտին (պարտապանին) պարտավորություններից ազատելու, դրանք հետաձգելու կամ վերաձնակերպելու կարգը ն չափերը, 3. տնտեսավարող սուμյեկտի (պարտապանի) վճարունակությունը վերականգնելու համար նախատեսված միջոցառումների μովանդակությունը ն իրականացման (կազմակերպչական, կառուցվածքային, իրավաμանական, ֆինանսական, տեխնիկական ն աշխատանքային) ժամկետները, 4. պարտապանին պատկանող գույքի վաճառքի կարգը ն դրանից ստացվելիք եկամուտների օգտագործումը նրա գործունեության շարունակման դեպքում՝ պարտատերերի պահանջների μավարարման հնարավորությունների ավելացման հիմնավորումները հաշվի առնելով, 5. այդ ծրագրի կատարման համար անհրաժեշտ ղեկավարի, մասնագետների վարձատրության ու վարչական ծախսերի փոխհատուցման կարգը ն չափերը: Տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական առողջացման գծով միջոցառումների անցկացման արդյունավետության μարձրացման նպատակով խիստ անհրաժեշտ է գործարարության (μիզնես) պլանի կազմումը՝ նախօրոք մշակված մեթոդական ցուցումների հիման վրա: Գործարա1

Հայաստանի Հանրապետության պաշտոնական տեղեկագիր, թիվ 2, 20 փետրվարի, 1997, էջ 3: Նույն տեղում, էջ 21:

րության պլանը համարվում է ամփոփ պաշտոնական փաստաթուղթ: Նրա կազմման համար անհրաժեշտ է տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտի նկատմամμ իրականացնել մանրակրկիտ ուսումնասիրություն ն հավաքել μավականաչափ հավաստի տեղեկատվություն: Միաժամանակ, գործարարության պլանի ծավալը՝ կապված տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության զարգացման կոնկրետ նպատակների ու խնդիրների հետ, կարող է փոփոխվել, ուստի նպատակահարմար է ունենալ գործարարության միննույն պլանի երկու տարμերակ: Առաջին տարμերակը տնտեսավարող սուμյեկտի անցյալ, ներկա ն ապագա գործունեության փոխկապակցված նպատակների, խնդիրների ամμողջականությունն է, որը ներկայացվում է պաշտոնական փաստաթղթի ձնով: Տնտեսավարող սուμյեկտին ն նրա հետ որոշակի գործունեություն իրականացնող գործընկերներին, ներդրողներին ն μաժնետերերին այն անհրաժեշտ է ընդհանուր նպատակները պարզաμանելու ն նրա կիրառման արդյունավետությունը հիմնավորելու համար: Երկրորդ տարμերակը տնտեսավարող սուμյեկտի ղեկավարի, գործունեության իրականացման ծրագիրը մշակողների ն խորհրդատուների խմμի համար ամենօրյա մի փաստաթուղթ է, որում ներառվում է աշխատանքների հաջորդական կատարման ն տեղեկատվության ամμողջական նյութը: Այս տարμերակը կրում է «Աշխատանքային գործարարության պլան» անվանումը ն հնարավորություն է տալիս ավելի խոր հասկանալ առաջին տարμերակի կարնորությունը, նախապես ճանաչել ն գնահատել գործունեության իրականացման ռիսկի երկու հիմնական տեսակները՝ ներքին (վերահսկելու հնարավորությունը) ն արտաքին (կապված տնտեսական համակարգի ն օրենսդրական դաշտի հետ), որոնց մասին կխոսվի հետագա շարադրանքում: Գործարարության պլանը նախաներդրումային փուլի անμաժանելի մասն է հատկապես տնտեսավարման նոր պայմանների փուլում գտնվող երկրների համար: Այդ պլանն արժեքավոր փաստաթուղթ է տնտեսավարող սուμյեկտների համար նոր գործունեություն իրականացնելու կամ սնանկացումից խուսափելու առումով: Թեն գործարարության պլանն «ազատ ստեղծագործության» ամփոփ փաստաթուղթ է1, այնուհանդերձ դրան ներկայացվում են որոշակի պահանջներ. պլանում պետք է արտահայտված լինեն՝

¶ործարարության պլան (մեթոդական ձեռնարկ), Երնան, 1999, էջ 6:

- ըստ տեսականու (ասորտիմենտի) թողարկվող արտադրանքի գների մակարդակը ն դրանց փոփոխությունը, - սպառողների տեսակը ն դրանց գնողունակության մակարդակը, - շուկայի աշխարհագրական դիրքը, - մրցունակության վերլուծությունը, - ներկայացվող արտադրական ծրագիրը ն շրջանառության ծավալի, ինքնարժեքի, շահույթի ու շահութաμերության տեսակների հաշվարկները, - շուկայավարության ն կազմակերպական պլանը (գովազդային աշխատանքների իրականացում, նորամուծություններին ծանոթանալու նպատակով մասնագետների համար դասընթացների կազմակերպում ն այլն), - ներդրումային ռիսկը, - ֆինանսական պլանը: Գործարարության պլանը կազմվում է հատուկ մշակված ձնով1, որի 1-ին μաժնում տեղեկություններ են տրվում սնանկացման ենթակա տնտեսավարող սուμյեկտի ընդհանուր μնութագրի մասին: Այսինքն՝ նշվում են նրա անվանումը, իրավաμանական ն հեռախոսային հասցեն, μանկային ռեկվիզիտները, վերադաս կազմակերպություններին ենթակայությունը, գործունեության հիմնական տեսակը, կազմակերպաիրավական ձնը, ինչպես նան սեփականության ձնը՝ միաժամանակ ցույց տալով նրա մասնակցության μաժինը պետական μյուջեի եկամուտների կազմավորման գործում: Բացի վերոնշյալներից, ընդհանուր μնութագրում նշվում են նան նրա գրանցման ամսաթիվը, ամիսը ն տարեթիվը, գրանցման վկայականի համարը, այն մարմնի անվանումը, որտեղ իրականացվել է գրանցումը, հարկային տեսչության հասցեն, գծապատկերի տեսքով տրվում է կազմակերպական կառուցվածքը ն դրանում ներառված μոլոր ստորաμաժանումների ն դուստր ընկերությունների անվանումները: Տնտեսավարող սուμյեկտի ընդհանուր μնութագրի վերջում տրվում են պաշտոնատար անձանց մասին տեղեկություններ՝ նշելով ազգանունը, անունը, հայրանունը, տարիքը, կրթությունը, մասնագիտությունը ն որակավորումը, տվյալ վայրում աշխատանքային ստաժը, նախկինում առնվազն երեք վայրերում նրա զμաղեցրած պաշտոնները:

ԾåքոսԻ Շ.È. ÒåՕքսÿ ՓսԻՅԻՇՕâ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå), Շ. 240.

Գործարարության պլանի 2-րդ μաժնում տրվում են ֆինանսական առողջացման ծրագրի մասին համառոտ տեղեկություններ, որոնք պետք է հնարավորություն ստեղծեն վերականգնելու տնտեսավարող սուμյեկտների վճարունակությունը ն դրանով իսկ ապահովեն նրա արդյունավետ գործունեությունը: Այս μաժնում ցույց են տրվում գործարարության պլանի իրականացման ժամկետներն ըստ ամիսների ն պետության ու այլ ներդրողների կողմից տրամադրվող ֆինանսական միջոցների ընդհանուր գումարն ու դրանց հետ վերադարձման ժամկետները: Բերվում են նան տվյալներ, որոնք μնորոշում են գործարարության պլանի իրականացման գործընթացում ստացվող ֆինանսական արդյունքները: Դրանց հիման վրա որոշում են, թե ինչ չափով կարող են մարվել ժամկետանց կրեդիտորական պարտքերը, ավելացվել տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսական միջոցները (ակտիվները) ն այլն: Եթե տնտեսավարող սուμյեկտը պետական է, ապա այս μաժնում նշվում են այն կազմակերպությունների անվանումները (համապատասխան ռեկվիզիտներով), որոնց միջոցով կարող է իրականացվել նպատակային ֆինանսավորում: Գործարարության պլանի 3-րդ μաժինը վերաμերում է տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական դրության վերլուծությանը ն միաժամանակ այն պատճառներին, որոնք նպաստել են նրա անվճարունակությանը: Այս μաժնի առաջին մասում արտացոլվում են տնտեսավարող սուμյեկտի հաշվապահական հաշվառման վարմանը վերաμերող հարցերը: Այսինքն՝ իրականացվող տնտեսական գործառնությունների էությունը համապատասխանում է արդյոք իրականությանը, ն, արդյոք, այդ սուμյեկտի ենթակայության տակ գտնվող ունեցվածքը (գույքը) սահմանված նորմերին համապատասխան է գնահատվում, թե ոչ՝ ելնելով հաշվապահական հաշվառման ն հաշվետվությունների վարման գծով գործող հիմնադրույթների պահանջներից: Կարնոր է նան ցույց տալ իրացումից հասույթի, հիմնական միջոցների ամորտիզացիայի, ոչ նյութական ակտիվների, փոքրարժեք ու արագամաշ առարկաների մաշվածության գումարների որոշման իրական լինելը: Այս μաժնի երկրորդ մասում ամփոփ աղյուսակի տեսքով տրվում են տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական ցուցանիշները՝ համապատասխան վերլուծություններով ն դրանցից μխող հետնություններով: Աղյուսակում μերվում են 4 խումμ գործակիցներ (կայունության, գործա222

րար ակտիվության, իրացվելիության ն շահութաμերության), որոնք հաշվարկվում են հիմնականում 3 տարվա համար: Գործարարության պլանի 4-րդ μաժնում առաջարկվում են վճարու-

նակության վերականգնման գծով միջոցառումների անվանացանկ ն տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսական գործունեության արդյունավետության ապահովման համար մեթոդական ցուցումներ: Դրանք ներկայացվում են աղյուսակի տեսքով՝ որպես գործարարության պլանի հավելվածներից մեկը: Աղյուսակում տրվում են առաջարկվող միջոցառումների անվանացանկը, դրանց իրականացման ժամկետներն ու պահանջվող ֆինանսական միջոցների գումարի չափը: Այդ միջոցառումների թվին են դասվում՝ տնտեսավարող սուμյեկտի ղեկավար անձնակազմի փոփոխությունը, տնտեսական միջոցների գույքագրումը, դեμիտորական պարտքերի կարգավորումը, արտադրության ն իրացման ծախսերի իջեցումը, անավարտ շինարարության վաճառքը կամ դրանց վերսկսումը, ավելցուկ կամ չօգտագործվող նյութերի, սարքավորումների ն պահեստում գտնվող պատրաստի արտադրանքի վաճառքը (իրացումը), արտադրության ավտոմատացումը, մեքենայացումը ն առաջավոր տեխնոլոգիաների արմատավորումը, աշխատանքի կազմակերպման կատարելագործումը, հնացած հիմնական միջոցների փոխարինումը ավելի ժամանակակից ու կատարելագործված միջոցներով ն այլն: Գործարարության պլանի 5-րդ μաժինը վերաμերում է շուկայի ուսումնասիրությանն ու մրցակցությանը, որտեղ շուկան μնութագրվում է տարμեր տեսանկյուններից, այդ թվում՝ - շուկայի մուտքի ն ելքի արգելքները (օրենսդրական արգելքներ, մեծածավալ ներդրումներ, μարդ տեխնոլոգիաներ), - շուկայի տարողությունը ն իրավիճակային շահավետության աստի- ճանը, - շուկայում արտադրանքի իրացման գծով գործող ն ենթադրվող գները, - շուկայի կարգավիճակը (մրցակցային, մենաշնորհային ն այլն), - շուկայում արտադրողների, մատակարարների, սպառողների ազդեցությունը, - շուկան μնութագրող որակական ն քանակական այլ ցուցանիշների ազդեցությունը: Այս μաժնում, ինչպես ասվեց, նշվում են նան շուկայի մրցակցությունը μնորոշող գործոնները, որոնք μաժանվում են երկու խմμի՝

1. շուկայում տվյալ արտադրանքը կամ ծառայությունն առաջարկող սուμյեկտների միջն մրցակցային գործոններ (մրցակիցների քանակը, խտությունը, նոր մրցակիցների մուտքը տվյալ շուկա ն դրանից դուրս գալը), 2. շուկայում տվյալ արտադրանքի կամ ծառայության մրցակցային գործոններ: Շուկայում գործող տնտեսավարող սուμյեկտների մասին տեղեկություններն (տնտեսավարող սուμյեկտի անվանումը, թողարկած արտադրանքի ծավալը, ինչպես նան շուկայում տնտեսավարող μոլոր սուμյեկտների արտադրանքների ծավալում ունեցած μաժինը) ամփոփ ներկայացվում են աղյուսակով՝ հավելվածի տեսքով: Վերլուծության արդյունքում կատարվում են հետնություններ շուկայում ներկայացված արտադրատեսակների իրացման համար: Գործարարության պլանի 6-րդ μաժինը ներառում է տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեությունը շուկայավարության ոլորտում: Ժամանակակից շուկայավարությունը շուկայի ուսումնասիրման, պահանջարկի ձնավորման ու խթանման, արտադրական գործընթացների μոլոր փուլերի վրա շուկայական գործոնների հաշվառման, ապրանքները մինչն վերջին սպառողին հասցնելու, ապրանքների այդ շարժը կարգավորելու, արտադրության ն շրջանառության ֆինանսական ապահովման, գնագոյացման, վերահսկողության, գովազդի ն միջազգային գործունեության համալիր միջոցառումներ են: Այս μաժնում պետք է հատուկ նշվեն շուկայավարության երկու հիմնական ուղղությունները՝ 1. տնտեսավարող սուμյեկտների ապրանքների շուկայի վերլուծական գործունեությունը (շուկայավարության հետազոտություն), 2. մրցակցային պայմաններում տնտեսավարող սուμյեկտների ապրանքների ն ծառայությունների իրացման շուկայի հետ կապված գործունեությունը: Կառավարման առաջատար տեսաμաններից մեկը՝ Պիտեր Դրակերը, այս առումով նշել է. «Շուկայավարության նպատակն է ստեղծել իրացման գծով նպաստավոր այնպիսի պայմաններ, այնքան լավ ուսումնասիրել ու հասկանալ հաճախորդներին, որ ապրանքը կամ իրականացվող ծառայությունը իր որակական հատկանիշներով համապատասխանի վերջինիս պահանջներին ն շուտ կարողանա գտնել իր գնորդին1»:

¶ործարարության պլան (մեթոդական ձեռնարկ), էջ 27:

Գործարարության պլանի այս μաժնում տրվում է նան ապրանքի վաճառքի իրականացման ռազմավարության նկարագիրը: Այստեղ նշվում է, թե տվյալ ապրանքատեսակը ինչ ծավալով ն ինչպիսի ուղղություններով է իրացվելու: Գործարարության պլանի 7-րդ μաժինը վերաμերում է արտադրական ծրագրերի մշակման կարգին, որն անվանվում է «Արտադրության պլան»: Վերջինիս մշակման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է տնտեսավարող սուμյեկտի տնտեսական գործունեության ապահովման ն ռիսկայնության նվազեցման հետ: Այս μաժինը կազմելիս տրվում են հետնյալ հարցերի պատասխանները՝ - արտադրական ներքին հզորություններով ապահովվածության չա- փը, - ապրանքատեսակների արտադրության պայմանները, - հումքի, նյութերի, սարքավորումների ն նյութական այլ ակտիվների ձեռքμերման աղμյուրը ն անհրաժեշտ չափը, - արտադրական ն շրջանառության փուլերի ժամկետային ինչպիսի հաջորդականություն է սահմանվելու ապրանքների արտադրման ու իրացման համար, - ինչպիսի տեխնոլոգիայով, որքան, ինչ որակի ն քանակի են արտադրվելու ապրանքատեսակները, - ինչպիսի դժվարություններ կարող են առաջանալ իրականացվող μոլոր տեսակի գործառնություններում: Այս μաժնում անհրաժեշտ է հատուկ ուշադրություն դարձնել ինչպես արտադրական, այնպես էլ վերադիր ծախսերի հաշվառմանը, ակտիվների գնահատմանը ն վերլուծությանը: Պետք է վերլուծության ենթարկվեն հետնյալ ցուցանիշները՝ 1. ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ ակտիվների, աշխատուժի, հաստատուն, փոփոխական ն վերադիր ծախսերի մակարդակները, դրանց փոփոխման օրինաչափությունները, ֆինանսատնտեսական գործունեության կարգավորման ընթացիկ ն ռազմավարական (հեռանկարային) նպատակները, 2. արտադրական հզորությունների օգտագործման, ծանրաμեռնվածության, տեխնոլոգիայի արդիականության ն նորացման աստիճանները, 3. արտադրողականության մակարդակը ն դրա μարձրացման ուղիները,

4. ապրանքանյութական պաշարների ձեռքμերման գծով հնարավոր մատակարարների գործունեությունը, 5. երկարատն ներդրումների ծավալը ն դրա արդյունավետությունը: Գործարարության պլանն ավարտվում է 8-րդ μաժնով, որտեղ ամփոփվում են նախորդ μաժիններում կատարված վերլուծությունների ն ուսումնասիրությունների արդյունքները. այն անվանվում է «Ֆինանսական պլան»: Այս μաժինն ամμողջական տեսքով ներառում է ֆինանսական մի շարք փաստաթղթեր՝ - եկամուտների ն ծախսերի ամփոփ հաշվեկշիռը (եկամուտները, ծախսերը, համախառն շահույթը, իրացումից շահույթը, հարկային վճարումները, զուտ շահույթը), - դրամական մուտքերը ն ծախսերը, - ֆինանսական պլանը՝ ըստ աղμյուրների (սեփական ֆինանսավորման միջոցներ, վարկեր, ներդրումներ), - դրամական միջոցների օգտագործումը:

6.1.4.1. Ֆինանսական պլանի կազմման համառոտ նկարագիրը Ֆինանսական պլան կազմելիս անհրաժեշտ է անդրադառնալ հետնյալ μաժինների1 ամμողջական նկարագրմանը՝ - հաշվարկման սկզμումքների, - ծախսերի, - եկամուտների, - ֆինանսական հաշվետվությունների, - անվնաս գործունեության (զրոյական շահույթի) վերլուծության, - պլանի արդյունավետության գործակցային վերլուծություն: Ֆինանսական պլանի հաշվարկման սկզμունքների μաժնում արտացոլվում են ֆինանսական հաշվարկների կատարման սկզμունքները, որոնք μխում են տվյալ գործարարության առանձնահատկություններից, գործող օրենսդրական, նորմատիվային դաշտերից ն էական նշանակություն ունեցող այլ գործոններից: Այս μաժնի նպատակն է հնարավորին չափ իրական դարձնել գործարարության ֆինանսական նկարագիրը, որով էլ կարնորվում է μաժնի դերը: Բաժնում ներառվում են հետնյալ ենթաμաժինները՝

¶ործարարության պլան (մեթոդական ձեռնարկ), էջ 93:

- վճարումների կատարման արժույթները (ԱՄՆ դոլար, գերմանական մարկ, դրամ ն այլն). ըստ որում ներքին շուկայում իրականացվող ֆինանսական գործառնությունները |արտադրանքի իրացում, նյութերի ձեռքμերում, սեփական (μաժնետիրական) ն փոխառու կապիտալի ներգրավում, ծառայությունների դիմաց վճարումներ ն այլն) անհրաժեշտ է ներկայացնել ազգային արժույթով: Ներմուծման-արտահանման, սեփական ն փոխառու միջոցների ներգրավման, արտաքին շուկայի հետ կապված այլ գործառնություններն անհրաժեշտ է ներկայացնել արտասահմանյան ազատ փոխարկելի արժույթով՝ մասնավորապես ԱՄՆ դոլարով կամ գերմանական մարկով: - Գնաճը, որը տնտեսությունը μնութագրող մակրոտնտեսական կարնորագույն ցուցանիշներից մեկն է. առանց դրա ազդեցությունը հաշվի առնելու՝ ֆինանսական ցանկացած պլան թերի կլինի: Ինչպես գիտենք, գնաճի հաշվարկման հիմք է վերցվում սպառողական գների ամփոփ ինդեքսը: - Հարկերը, տուրքերը ն այլ հատկացումները, որոնց դերը μավականաչափ մեծ է, քանի որ հնարավոր ներդրողներին ծանոթացնում է տվյալ երկրում գործող հարկային դաշտին, հարկատեսակներին, հարկման մեխանիզմներին, հարկային արտոնություններին ն հարկերի հետ կապված այլ տեղեկություններին: - Պլանի ֆինանսավորման պայմանները, ըստ որի մշակվում է որոշակի նպատակների (գործարարության հիմնադրում, դրա առողջացում, ընդլայնում ն այլն) իրականացման համար ֆինանսական միջոցների ներգրավում՝ սեփական ն փոխառու կապիտալի հաշվին: - Ֆինանսական միջոցների վերագնահատման (դիսկոնտի) գործակիցը, որի որոշումը ն հաշվարկներում դրա օգտագործումը կարնոր նշանակություն ունի գործարարության իրական պատկերի նկարագրման համար, որը հիմնված է փողի ժամանակային արժեքի տեսության վրա: Կան վերագնահատման (դիսկոնտի) գործակցի (Վգ) որոշման μազմաթիվ մեթոդներ, որոնցից խորհուրդ է տրվում օգտագործել հետնյալ μանաձնը՝ (6.1.4.1.1) , Վգ = (1 + i)1 որտեղ՝ 2-ը ներդրվող սկզμնական գումարն է, i-ն μանկային տոկոսադրույքն է,

t-ն ներդրման ժամկետն է: Այս գործակցի օգտագործումը հատկապես կարնորվում է երկարաժամկետ ծրագրերի իրականացման ժամանակ, երμ ներդրումները կատարվում են տվյալ պահին կամ ժամանակային կտրվածքով ավելի վաղ, քան ստացվում են այդ ներդրումների արդյունքները ն, որոնց անվանական արժեքները չեն համընկնում դրանց իրական արժեքների հետ: - Հաշվարկման իրական այլ սկզμունքները, որոնք անհրաժեշտ է օգտագործել. 1. արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացումից նախատեսվող վճարումների պայմանները (փաստացի վճարումների տեսակարար կշիռը տվյալ ժամանակահատվածում), 2. նյութերի ն այլնի դիմաց վճարումների պայմանները (փաստացի վճարումների տեսակարար կշիռը տվյալ ժամանակահատվածում): Ֆինանսական պլանում իր էությամμ կարնոր է ծախսերի μաժինը: Այստեղ անհրաժեշտ է մանրամասն նկարագրել ծախսային μոլոր ուղղությունները, դրանց մակարդակը ն որոշման մեխանիզմները: Ծախսերի հաշվարկման ժամանակ ցանկալի է օգտագործել մի քանի տարμերակներ՝ վատագույն (ծախսերի μարձր մակարդակ), լավագույն (ծախսերի ցածր մակարդակ) ն միջին (ծախսերի առավել իրական կամ միջին ճյուղային մակարդակ): Այնուհետն, վերլուծելով տվյալ գործարարության առանձնահատկությունները ն արտադրանքի իրացման կազմակերպման հնարավորությունները, հարկ է ընտրել ծախսերի հաշվարկման իրական տարμերակը: Ֆինանսական պլանի ծախսային մասն ավելի արտահայտիչ դարձնելու համար անհրաժեշտ է այն μաժանել հետնյալ մասերի՝ - կապիտալ ծախսեր, - ուղղակի (փոփոխուն) ծախսեր, - անուղղակի (հաստատուն կամ վերադիր) ծախսեր: Պլանի իրականացման կապիտալ ծախսերն ուղղվում են ոչ ընթացիկ ակտիվների գծով, այդ թվում՝ հիմնական միջոցների ձեռքμերման, դրանց կապիտալ վերանորոգման, նան՝ արտադրության վերակառուցման ն վերազինման համար: Այս ծախսերի առանձնահատկությունն այն է, որ պահանջում է հետգնման երկար ժամկետ (ամորտիզացվում են տարիների ընթացքում):

Ուղղակի (փոփոխուն) ծախսերն այն ծախսերն են, որոնց մեծությունը միավոր արտադրանքի վրա մնում է նույնը՝ անկախ արտադրության ծավալների փոփոխությունից: Ուղղակի ծախսերը յուրաքանչյուր արտադրատեսակի միավորի համար կազմվում են առանձին: Այն հիմնականում ընդգրկում է հետնյալ ծախսային հոդվածները. - արտադրության անձնակազմի աշխատավարձը սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով, - նյութերը (հումք ն նյութեր, գնովի կիսապատրաստուքներ, համալրող շինվածքներ ն դետալներ, վառելիք, տարա ն տարանյութեր, պահեստամասեր, շինանյութեր, գյուղատնտեսական նշանակության նյութեր, վերամշակման հանձնված նյութեր ն այլ նյութեր), - ուղղակի այլ ծախսեր: Անուղղակի (հաստատուն կամ վերադիր) ծախսերն այն ծախսերն են, որոնք արտադրության ծավալներից կախված միավորի վրա փոփոխվում են (արտադրության ծավալների մեծացումը μերում է միավոր արտադրատեսակի վրա անուղղակի ծախսի իջեցման): Անուղղակի ծախսերը հաշվարկվում են որոշակի ժամանակաշրջանի (մասնավորապես մեկ տարվա) համար: Անուղղակի ծախսերում հիմնականում ընդգրկվում են հետնյալ ծախսային հոդվածները՝ - կառավարման ծախսեր (աշխատավարձ սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով, կապ, կոմունալ ծառայություններ, էլեկտրաէներգիա, փոստ, գործուղումներ ն այլն), - արտաարտադրական ծախսեր (տարածքի, սարքավորումների վարձակալության, հիմնական միջոցների վերանորոգման ն այլն), - շուկայավարության ծախսեր (գովազդ, շուկայում ապրանքների առաջխաղացմանն ուղղված միջոցառումներ, իրացման ծախսեր ն այլն), - անուղղակի այլ ծախսեր: Ֆինանսական պլանի հաջորդ կարնոր μաժինը եկամուտների μաժինն է, որտեղ նկարագրվում են եկամուտների կազմավորման μոլոր աղμյուրները (ուղղությունները), դրանց մակարդակը ն որոշման մեխանիզմները: Եկամուտների հաշվարկման ժամանակ նույնպես ցանկալի է օգտագործել մի քանի տարμերակներ՝ վատագույն (եկամուտների ցածր մակարդակ), լավագույն (եկամուտների μարձր մակարդակ) ն միջին (եկամուտների առավել իրական կամ միջին ճյուղային մակարդակ): Այնուհետն, վերլուծելով տվյալ գործարարության առանձնահատկութ229

յունները ն արտադրանքի իրացման կազմակերպման հնարավորությունները, հարկ է ընտրել եկամուտների հաշվարկման իրական տարμերակը: Ֆինանսական պլանի եկամտային մասն ավելի արտահայտիչ դարձնելու համար անհրաժեշտ է այն μաժանել հետնյալ հոդվածների՝ - եկամուտներ գործառնական գործունեությունից, - եկամուտներ ֆինանսական գործունեությունից, - եկամուտներ ներդրումային գործունեությունից: Ֆինանսական պլանի ֆինանսական հաշվետվությունների μաժինը μաղկացած է երեք հիմնական հաշվետվություններից՝ - հաշվեկշիռ, - ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվություն, - դրամական հոսքերի մասին հաշվետվություն: Թվարկված հաշվետվություններն անհրաժեշտ է կազմել տվյալ երկրում ընդունված հաշվապահական հաշվառման հիմնական սկզμունքներից ելնելով, որոնք կարող են տարμերվել հաշվապահական հաշվառման միջազգային չափանիշներից: Այժմ Հայաստանում գործող հաշվապահական հաշվառման սկզμունքները համապատասխանեցվել են միջազգային չափանիշներին, որոնք աստիճանաμար μարելավում են երկրի ներդրումային մթնոլորտը: Տնտեսավարող սուμյեկտի անվնաս գործունեության (զրոյական շահույթի) վերլուծությունը ֆինանսական պլանի μաղկացուցիչ կարնոր մասերից մեկն է. այն ցույց է տալիս տվյալ արտադրանքի (աշխատանքների, ծառայությունների) իրացման այն ծավալը, որն ապահովում է նրա անվնաս գործունեությունը: Վերջինս հաշվարկվում է հետնյալ μանաձնի հիման վրա՝

Գ × Ծ = ՈՒծ × Ծ Հ Ած Հ Շ,

(6.1.4.1.2) որտեղ՝ Գ-ն միավոր արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) գինն է, Ծ-ն միավոր արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) զրոյական շահույթ ապահովող ծավալն է, Ուծ-ն միավոր արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) վրա կատարվող ուղղակի ծախսերն են, Ած-ն որոշակի ժամանակաշրջանում կատարվող անուղղակի ծախսերն են, Շ-ն շահույթն է (անվնաս գործունեության վերլուծության ժամանակ այն հավասարեցվում է 0-ի):

Զրոյական շահույթ (Շ = 0) ապահովող միավոր արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) ծավալը կարելի է հաշվարկել հետնյալ μանաձնով, որը վերը μերված (5.1.4.1.2) μանաձնից ստացվող արտահայտությունն է՝ Ած = Գ × Ծ – ՈՒծ × Ծ = Ծ(Գ - ՈՒծ), (6.1.4.1.3) որտեղից՝ Ած (6.1.4.1.4) Ծ= : Գ −Ոô ծ Տնտեսավարող սուμյեկտի անվնաս գործունեության վերլուծությունն ավելի պատկերավոր է գծապատկերային (6.1.4.1.1) արտացոլման դեպքում: ՈՒղղակի ծախսեր, հազ. դրամ

ΙΙΙ

ΙΙ

Ι

Արտադրության ծավալը, հազ. միավոր

Գծ. 6.1.4.1.1. Ուղղակի ծախսերի ն արտադրության ծավալի կախվածության կապը

Արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) վրա կատարվող ուղղակի ծախսերի կարնոր առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք, անկախ արտադրության ծավալների փոփոխությունից, միավորի հաշվով մնում են անփոփոխ: Գծապատկերում Ι, ΙΙ, ΙΙΙ ուղիներից յուրաքանչյուրն արտահայտում է միավոր արտադրանքի ն ուղղակի ծախսերի մեծությունների միջն կախվածությունը1: Որքան մեծ լինի ուղիղ գծի ն ուղղակի ծախսերի

ՈքՅêոսê/Խ ոՕ ՓսԻՅԻՇՕâՕԽ/ ԽåԻåոæԽåԻո/. ՈՕո քåո. Է.Շ. ՇոՕÿԻՕâՕé. Խ., 2000, Շ. 13.

կազմած անկյունը, այնքան այն նպաստավոր կլինի տնտեսավարող սուμյեկտի համար, քանի որ միավոր արտադրանքի հաշվով ոչ մեծ չափով ուղղակի ծախսերը կապված են փոքրածավալ ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու միջոցների) օգտագործման հետ ն պայմանավորված են ավելի շատ շահույթի ստացմամμ: Անուղղակի ծախսերի կարնոր առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) միավորի հաշվով փոփոխվում են՝ կախված արտադրության ծավալների փոփոխությունից, սակայն դրանց ընդհանուր գումարը, անկախ արտադրության ծավալների փոփոխությունից, մնում է հաստատուն: Ուստի, անուղղակի ծախսերի գծապատկերը (6.1.4.1.2) կունենա հետնյալ տեսքը.

Անուղղակի ծախսեր, հազ. դրամ

Արտադրության ծա4 վալը, հազ. միավոր

Գծ. 6.1.4.1.2. Անուղղակի ծախսերի ն արտադրության ծավալի կախվածության կապը

Գծապատկերից երնում է, որ անուղղակի ծախսերը հավասար են 2400 հազ. դրամի ն անփոփոխ (հաստատուն) են մնում արտադրության ծավալի աճման կամ նվազման դեպքում: Ուղղակի (փոփոխուն) ն անուղղակի (հաստատուն կամ վերադիր) ծախսերի փոխկապակցությունը արտադրության ծավալի փոփոխության դեպքում ավելի հստակ պատկերացնելու համար ներկայացնենք աղյուսակի տեսքով (աղյուսակ 6.1.4.1):

Աղյուսակ 6.1.4.1 Արտադրության ծավալի փոփոխության դեպքում ուղղակի ն անուղղակի ծախսերի μնույթը Արտադրության ծավալը աճում է նվազում է

ՈՒղղակի ծախսեր միավոր արտադրանքի հաշվով մեծանում են անփոփոխ փոքրանում են անփոփոխ

Անուղղակի ծախսեր միավոր արտադրանքի հաշվով անփոփոխ փոքրանում են անփոփոխ մեծանում են

ընդհանուր (գումարային)

ընդհանուր (գումարային)

Ուղղակի ն անուղղակի ծախսերի հիման վրա ստացվող ընդհանուր (գումարային) ծախսերի գծապատկերն (6.1.4.1.3) արտահայտվում է հետնյալ տեսքով. Ընդհանուր (գումարային) ծախսեր, հազ. դրամ

ՈՒղղակի ծախսեր

Անուղղակի ծախսեր

Արտադրության ծավալը, հազ. միավոր

Գծ. 6.1.4.1.3. Ընդհանուր (գումարային) ծախսերի ն արտադրության ծավալի կախվածության կապը

Գծապատկերից պարզվում է, որ ուղղակի ն անուղղակի ծախսերի գծով ընդհանուր ծախսերը կազմել են մոտ 7200 հազ. դրամ: Այժմ անդրադառնանք միավոր արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) իրացումից ստացվող եկամուտները (հասույթը) μնութագրող գծապատկերին (6.1.4.1.4): Այն արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) իրացման ծավալների հետ ունի ուղիղ համեմատական կախվածություն: Արտադրանքի (աշխատանքի, ծառայության) իրացումից ստացվող եկամուտների (հասույթի) գծապատկերը կարելի է ներկա233

յացնել ուղիղ գծի տեսքով, ընդ որում այդ գծի կազմած անկյունն աμցիսների առանցքի հետ ավելի մեծ կլինի ընդհանուր ծախսերի գծապատկերի կազմած անկյան հետ համեմատած (շահավետ գործարարությունը ենթադրում է եկամուտների ն ծախսերի դրական տարμերություն): Եկամուտների (հասույթի) ն ընդհանուր ծախսերի գծապատկերների համադրումը կունենա հետնյալ տեսքը: Ընդհանուր ծախսեր, հազ. դրամ

Եկամուտներ (հասույթ)

Ընդհանուր ծախսեր

Ա •

ՈՒղղակի ծախսեր

Անուղղակի ծասխսեր

Արտադրության ծավալը, հազ. միավոր

Գծ. 6.1.4.1.4. Ընդհանուր (գումարային) ծախսերի, արտադրության ծավալի ն եկամուտների կախվածության կապը

Ընդհանուր (գումարային) ծախսերի ն եկամուտների ուղիղների հատման կետը (Ա) ցույց է տալիս իրացման այն ծավալը, որն ապահովում է տնտեսավարող սուμյեկտի անվնաս գործունեությունը: Այդ կետից վնասաμեր է (ծախսերի գիծն եկամուտների գծից ավելի վեր է ընկած), իսկ վերն՝ շահութաμեր (եկամուտների գիծը ծախսերի գծից ավելի վեր է ընկած):

6.2. Ռիսկի գնահատումը 6.2.1. Ռիսկի տեսակները ն դրանց վերլուծության ընդհանուր սկզμունքները Շուկայական տնտեսավարման պայմաններում մեծապես կարնորվում է ռիսկի գործոնը, առանց որի անիմաստ ն նույնիսկ վտանգավոր է տնտեսական գործունեության իրականացումը: Ռիսկը տնտեսավարող սուμյեկտի հավանական կորուստների մեծությունն է՝ կապված չստացված եկամուտների լրացուցիչ ծախսերի ն այլ տեսակի վնասների առաջացման հետ1: Տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության հետ կապված՝ գոյություն ունեն ռիսկի մի քանի տեսակներ: Դրանցում իր կարնոր տեղն ունի ձեռնարկչատիրական ռիսկը, որը պայմանավորված է գործարարության μնույթով: Գործարարության իրականացումն անհնար է առանց ռիսկի: Սակայն ռիսկերի նշանակալի մասը (գործարարների սխալները, գների փոփոխությունները, պահանջարկը, ոչ ճիշտ ընտրված նախագիծը ն այլն) ամμողջովին ընկնում է ձեռնարկատիրոջ վրա: Գործունեության ընդլայնումը նույնպես կապված է ռիսկի գործոնի հետ: Համաշխարհային փորձը վկայում է, որ ձեռնարկչատիրությունն անհնար է առանց ռիսկի: Ձեռնարկչատիրական ռիսկի հիմնական տեսակներին կարելի է վերագրել արտադրական, առնտրային, ֆինանսական (վարկային), ներդրումային, շուկայական, ապահովագրական ն հարկային ռիսկերը: Դրանցից՝ - արտադրական ռիսկը կապված է արտադրական տարμեր գործունեությունում արտադրանքի ստացման, կատարվող աշխատանքների ն ծառայությունների հետ: Արտադրական ռիսկի ծագման պատճառներն են՝ արտադրության ծավալի իջեցումը (ավելացումը), նյութական ծախսերի աճը, աշխատողների դժգոհությունը, հարկային վճարումների ավելացումը ն այլն: Արտադրական ռիսկը կապված է նան տնտեսավարող սուμյեկտի պարտավորությունների չկատարման հետ, - առնտրային ռիսկը ծագում է ապրանքների իրացման ն ծառայությունների մատուցման գործընթացում: Առնտրային ռիսկի պատճառներն են՝ արտադրանքի իրացման ծավալի իջեցումը, նյութական ռե-

ՐքՅ6ՕâԵé Ո.Ր. ս ոք. ՔսՇêս â ՇՕâքåԽåԻԻՕԽ 6սՅԻåՇå. Խ., 1994, Շ. 58.

սուրսների ձեռքμերման գների μարձրացումը, շրջանառության ծախսերի ավելացումը, մրցակցությունը ն այլն, - ֆինանսական (վարկային) ռիսկը դրսնորվում է տնտեսավարող սուμյեկտների, μանկերի ու ֆինանսական այլ μնույթի կազմակերպությունների միջն տեղի ունեցող փոխհարաμերությունների ոլորտում: Ֆինանսական ռիսկը կապված է μյուջեի մշակման, եկամուտների ն ծախսերի կազմման, ֆինանսական միջոցների μաշխման ու օգտագործման, երկարատն ֆինանսական ներդրումների պլանավորման, ինչպես նան չնախատեսված ծախսումների կատարման հետ: Ֆինանսական ռիսկի պատճառներն են՝ փոխառու ն սեփական կապիտալի հարաμերակցության մեծացումը, կրեդիտորներից (վարկատուներից, փոխառուներից) կախվածությունը, կապիտալի պասիվ օգտագործումը ն այլն, - ներդրումային ռիսկը կապված է տնտեսավարող սուμյեկտի ներդրումային պորտֆելի արժեզրկման հնարավորության ն սպասվելիք եկամտի ստացման հետ, - շուկայական ռիսկը կապված է ապրանքների ն ծառայությունների շուկայական գների տատանումների, ինչպես նան սեփական ն օտարերկրյա արժույթների փոխարժեքների ու փոխատվության շուկայական տոկոսադրույքների տատանումների հետ, - ապահովագրական ռիսկը կապված է գույքի (տուն, կահույք, ավտոմեքենա, գյուղատնտեսական կենդանիներ, հող, այգիներ ն այլն, այսինքն՝ անշարժ ու շարժական գույք) շահագործման ն տարμեր տեսակի փոխադրումների հետ, - հարկային ռիսկը, որը կարելի է քննարկել երկու կտրվածքով՝ ա) ձեռնարկչատիրական հարկային ռիսկ, որը կապված է հարկային քաղաքականության հնարավոր փոփոխությունների (նոր հարկատեսակների առաջացում, հարկային արտոնությունների կրճատում կամ վերացում ն այլն), ինչպես նան հարկային դրույքաչափերի մեծության փոփոխության հետ, μ) պետական հարկային ռիսկ, երμ հարկային քաղաքականության փոփոխության արդյունքում կարող են կրճատվել պետμյուջե մուտքագրվող գումարները: Համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ պետությունն ավելի շատ շահագրգռված է սահմանել հարկատեսակների այնպիսի դրույքաչափեր, որոնք՝

- մի կողմից կարող են չնպաստել ձեռնարկչատիրական գործունեությանը, - մյուս կողմից էլ կարող են ապահովել առավելագույն չափով ակնկալվող մուտքագրումներ պետμյուջե: Թե ինչպիսի կախվածություն գոյություն ունի պետμյուջե կատարվող մուտքագրումների ն հարկատեսակների դրույքաչափերի մեծության միջն, ներկայացնենք ամերիկյան նշանավոր տնտեսագետ Լաֆֆերի առաջարկած գծապատկերով (6.2.1.1)1:

Պետ յուջե կատարվող. մուտքագրումներ

Թ Օ Թ0

K0

K

Հարկային դրույքաչափեր

Գծ. 6.2.1.1. Լաֆֆերի կորը

Գծապատկերից պարզ երնում է, որ հարկային դրույքաչափերի (K) մեծացման հետ աճում են μյուջե կատարվող մուտքագրումները (Թ): Այդ իսկ պատճառով էլ K0 դրույքաչափին համապատասխանում է Օ առավելագույն չափով ֆինանսական միջոցների մուտքագրումներ (Թ0 = Օ): Բայց հարկային դրույքաչափերի հետագա էլ ավելի μարձրացումը արդեն չի նպաստում μյուջե կատարվող մուտքագրումների ավելացմանը, այլ նույնիսկ այն աստիճանաμար նվազում է, քանի որ տվյալ իրավիճակում տնտեսավարող սուμյեկտներն արդեն շահագրգռված չեն լինում մեծացնելու արտադրության ծավալները: Այստեղից հետնում է, որ պետությունը պետք է իրականացնի հարկային նուրμ քաղաքականություն տարμեր տեսակի գործունեություն իրականացնող սուμյեկտների

ՐքՅԻՅո/քՕâ 8.Խ. ÝêՕԻՕԽսԿåՇêսé քսՇê: Շ/աԻՕՇոü, ԽåոՕոԵ սՅԽåքåԻսÿ, ո/ոս ՇԻսæåԻսÿ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå). Խ., 1999, Շ. 23.

հետ ն տվյալ պահի դրությամμ սահմանի իրեն արդարացնող դրույքաչափեր: Տնտեսավարող սուμյեկտների ռիսկերի հաշվառումը ն վերլուծությունը կարելի է իրականացնել տրամաμանական հետնյալ հաջորդականությամμ. 1. ներքին ն արտաքին գործոնների μացահայտում, որոնք մեծացնում կամ փոքրացնում են ռիսկի կոնկրետ որնէ տեսակի մեծությունը, 2. μացահայտված գործոնների վերլուծությունը, 3. ռիսկի յուրաքանչյուր տեսակի գնահատումը ֆինանսական տեսանկյունով, որը կատարվում է երկու եղանակով՝ ա) ֆինանսական վճարունակության որոշման (նախագծի իրացվելիություն), μ) ֆինանսական միջոցների ներդրումների արդյունավետության որոշման (տնտեսական նպատակահարմարություն), 4. ռիսկի թույլատրելի մակարդակի որոշումը, 5. առանձին գործարքների վերլուծությունը՝ ելնելով ռիսկի ընտրված (սահմանված) մակարդակից, 6. ռիսկի նվազեցման միջոցառումների մշակումը: Թվարկված փոխկապակցություններն ավելի հստակ պատկերացնելու համար դրանք ներկայացնենք գծապատկերի (6.2.1.2) տեսքով1: Բոլոր գործոնների (ներքին ն արտաքին) միաժամանակյա ազդեցության հաշվառման արդյունքում (նան ռիսկերի նվազեցման միջոցառումների ազդեցությունը) կստացվի՝ նյութական, աշխատանքային, ֆինանսական, ժամանակային ն այլ վնասների ու կորուստների հավանական մեծությունների գնահատականը: Դրանցից յուրաքանչյուրը μնորոշվում է յուրահատուկ առանձնահատկություններով: Նյութական վնասները ն կորուստները կապված են չնախատեսված, լրացուցիչ նյութական ծախսերի ու վնասների, նյութերի, ապրանքանյութական արժեքների, օμյեկտների, շենքերի ն շինությունների կորուստների հետ ն այլն: Աշխատանքային կորուստները հիմնականում կապված են պատահարներով ն անկանխատեսելի իրավիճակներով պայմանավորված աշխատաժամանակի կորուստների հետ:

ՃքոåԽåԻêՕ 8.Ր., ԾåոոåԻոսք Խ.8. ՓսԻՅԻՇՕâԵé ՅԻՅոսՅ (/Կå6. ոՕՇՕ6սå), Շ. 111.

1) Ներքին ն արտաքին գործոնների ացահայտում, որոնք մեծացնում կամ փոքրացնում են ռիսկի որնէ տեսակի մեծությունը

2) Բացահայտված գործոնների վերլուծությունը

3) Ռիսկի յուրաքանչյուր տեսակի գնահատումը ֆինանսական տեսանկյունով՝ երկու եղանակով

3 ) Ֆինանսական միջոցների ներդրումների արդյունավետության որոշման (տնտեսական նպատակահարմարություն)

3ա) Ֆինանսական վճարունակության որոշման (նախագծի իրացվելիություն)

4) Ռիսկի թույլատրելի մակարդակի որոշումը

5) Առանձին գործարքների վերլուծությունը` ելնելով ռիսկի ընտրված (սահմանված) մակարդակից

6) Ռիսկի նվազեցման միջոցառումների մշակումը

Գծ. 6.2.1.2. Ռիսկի վերլուծության հաջորդականությունը

Ֆինանսական վնասները ն կորուստները կապված են փողի գերածախսի, տուգանքների ն տույժերի վճարման, լրացուցիչ հարկերի ն գումարների հավաքագրման ու վճարման, արժեթղթերի ն դրամական կորստի, հայտնի աղμյուրներից նախատեսված գումարների չստացման, վճարումների չկատարման, գնի մեծության անկումով պայմանավորված եկամտի նվազման, ինչպես նան ազգային արժույթի փոխարժեքի փոփոխման ն արժեզրկման գծով կապված վնասների ն կորուստների հետ:

Ժամանակային կորուստները պատվերների կատարման, պատրաստի արտադրանքի տեղափոխման ն իրացման հետ կապված ուշացումներ են: Այլ վնասները ն կորուստները կապված են μնությանը ն μնակչությանը, ինչպես նան տնտեսության իմիջին հասցված վնասների հետ: Տնտեսավարող սուμյեկտների համար կարնոր նշանակություն ունի նան արտաքին ռիսկային իրավիճակների, երնույթների ազդեցության հաշվառումը ն գնահատումը: Տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեությունից չկախված արտաքին ռիսկային իրավիճակները ն երնույթները դասակարգվում են՝ - տնտեսական օրենսդրության հետ կապված ռիսկ, - տնտեսական ընթացիկ իրավիճակի հետ կապված ռիսկ, - ներդրումային պայմանների հետ կապված ռիսկ, - արտաքին առնտրի, մատակարարումների ն առաքումների սահմանափակումների հետ կապված ռիսկ, - քաղաքական իրավիճակների անորոշության հետ կապված ռիսկ, - սոցիալ-տնտեսական լարվածության հետ կապված ռիսկ, - μնակլիմայական պայմանների անորոշության հետ կապված ռիսկ ն այլն: Արտաքին ռիսկերի նմանատիպ դասակարգումը պայմանավորված է դրանց գնահատման մեթոդի պահանջներից: Գնահատման արդյունքները կարող են ընդհանրացվել աղյուսակի տեսքով, որտեղ նշվում են արտաքին ռիսկերի անվանումը՝ ըստ տողերի ն գնահատման միջակայքերը՝ μալերով (ցածր, միջին, μարձր), գումարային գնահատականը՝ ըստ սյունակների: Շուկայական տնտեսավարման պայմաններում յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության համար կարելի է առանձնացնել ռիսկի 5 հիմնական μնագավառ. 1. Ոչ ռիսկային, որի դեպքում տնտեսավարող սուμյեկտն իր գործունեության ընթացքում ռիսկի չի դիմում, զերծ է մնում որոշակի կորուստներից ն արդյունքում ստանում է միայն հաշվարկային շահույթ, որի մեծությունը սահմանափակ լինել չի կարող: 2. Նվազագույն ռիսկ, որի ժամանակ տնտեսավարող սուμյեկտը ռիսկի է դիմում զուտ շահույթի մեծության հետ կապված: 3. Բարձր ռիսկային, որի ժամանակ տնտեսավարող սուμյեկտը ռիսկի է դիմում, որպեսզի վատագույն դեպքում կարողանա ծածկել կա240

տարված ծախսերը, իսկ լավագույն դեպքում՝ ստանա հաշվարկայինի մակարդակից ոչ պակաս շահույթ: Բարձր ռիսկայինի ժամանակ հնարավոր է արտադրական գործունեության կարգավորում՝ ի հաշիվ կարճաժամկետ վարկերի: 4. ճգնաժամային ռիսկ, որի ժամանակ տնտեսավարող սուμյեկտը ռիսկի դիմելով կարող է կորցնել ոչ միայն շահույթի ստացում, այլ նան չապահովել իրացումից հասույթ, որի դեպքում ողջ ծախսերի փոխհատուցումը կկատարվի նրա հաշվին՝ դրանով իսկ ընկնելով ճգնաժամային վիճակի մեջ: 5. Անթույլատրելի ռիսկ, որի դեպքում տնտեսավարող սուμյեկտն իր գործունեության ընթացքում ընկնում է սնանկացման մեջ՝ ֆինանսապես կախված լինելով կրեդիտորներից:

6.2.2. Ռիսկի կառավարման գործընթացի փուլերը Որպես կառավարման համակարգի մի մասնիկ՝ ռիսկերի կառավարումը նույնպես ենթադրում է իրականացնել մի շարք գործընթացներ ն գործողություններ, որոնք իրենց էությամμ նպատակաուղղված են ներազդել դրանց վրա: Ռիսկերի թվին կարող ենք դասել՝ կապիտալ ներդրումների ռիսկայնության որոշումը, ռիսկի գնահատման համար տվյալների հավաքագրումը ն մշակումը, ռիսկային դեպքերի հանդես գալու հավանականության որոշումը, ռիսկի մեծության ն ռիսկայնության աստիճանի μացահայտումը, ռիսկի կառավարման եղանակների ընտրությունը ն դրանց նվազեցման ուղիները: Ռիսկի կառավարման գործընթացի էությունն ավելի հստակ պատկերացնելու համար այն ներկայացնենք գծապատկերի տեսքով (6.2.2): Գծապատկերում1 ռիսկի կառավարման գործընթացի փուլերը կարելի է μաժանել երկու խմμի՝ 1. ռիսկի վերլուծություն, 2. ռիսկի նվազեցում ն դրա իջեցման ուղիներ: Առաջին խումμը ներառում է ռիսկի գնահատման համար տվյալների

հավաքագրումն ու մշակումը, ինչպես նան ռիսկի որակական ն քանակական վերլուծությունը:

ՐքՅԻՅո/քՕâ 8.Խ. ÝêՕԻՕԽսԿåՇêսé քսՇê: Շ/աԻՕՇոü, ԽåոՕոԵ սՅԽåքåԻսÿ, ո/ոս ՇԻսæåԻսÿ, Շ. 34.

Ոչ

Այո

Ոչ

Այո

Այո

Այո

Ոչ

Այո

Ոչ

Այո

Ոչ

Ոչ

Ոչ

Այո

1-տվյալների հավաքագրում ն մշակում 2-ռիսկի որակական վերլուծություն 3-ռիսկի քանակական վերլուծություն 4-ընդունելի ռիսկի գնահատում 5, 11-ռիսկի իջեցման հնարավորության 6, 12-ռիսկի իջեցման տարμերակների ձեգնահատում վավորման ն մեթոդների գնահատում 7-ռիսկի ավելացման հնարավորության 8-ռիսկի ավելացման տարμերակների ձնագնահատում վորման ն մեթոդների ընտրություն 9, 13-ռիսկի իջեցման նպատակահարմա10-ռիսկի ավելացման նպատակահարմարության գնահատում րության գնահատում 14-ռիսկի իջեցման տարμերակի ընտրութ15-ընդունված ռիսկի իրականացում յուն 16-չարդարացված ռիսկի իրականացումից հրաժարում

Գծ. 6.2.2. Ռիսկի կառավարման գործընթացի μլոկ-սխեմա

Երկրորդ խումμը ներառում է ռիսկի թույլատրելի սահմանային մակարդակի հիմնավորումը ն ընտրությունը, ռիսկի իջեցման մեթոդների ընտրությունը, ռիսկային կապիտալ ներդրումների տարμերակների ձնավորումը, սպասվելիք հատույցի (շահույթ, շահութաμերություն ն այլն) համադրման հիման վրա ռիսկի մեծության գնահատումը: Ռիսկի կառավարման գործընթացում իր առանձնահատուկ տեղն է զμաղեցնում համապատասխան տվյալների հավաքագրումն ու դրանց

մշակումը, քանի որ կառավարման գործընթացն առաջին հերթին ենթադրում է ստանալ, վերամշակել, հաղորդել ն գործնականում օգտագործել տարμեր տեսակի տեղեկատվություններ: Ստացված տեղեկատվությունը պետք է լինի արժանահավատ, որակապես լիարժեք ն ժամանակակից: Այսպես, կապիտալ ներդրումների ռիսկայնությունից ն դրա նպատակներից կախված անհրաժեշտ են հետնյալ տեղեկատվությունները՝ ռիսկային դեպքերի հավանականության, գործընկերների ֆինանսական կայունության ն վճարունակության, արտաքին տնտեսական գործունեության գծով գործընկեր երկրում տնտեսական ն քաղաքական իրավիճակի, շուկայում իրացվող ապրանքների ն մատուցվող ծառայությունների վիճակի, ապահովագրության պայմանների մասին ն այլն: Տեղեկատվության այդպիսի աղμյուրներ կարող են լինել նախկինում եղած նմանատիպ նախագծերի տվյալները, փորձագետների կարծիքները, տարμեր տեսակի վերլուծական նյութերը, մասնագիտացված ընկերությունների տվյալները ն այլն: Տեղեկատվությանը միաժամանակ ներկայացվում են հատուկ պահանջներ: Դրանք պայմանավորված են այն կարնորությամμ, որ լիարժեք տեղեկատվության μացակայությունը ռիսկի վրա ազդող ամենաէական գործոններից մեկն է, ն որ ոչ լիարժեք տեղեկատվության պայմաններում որոշումների ընդունման համար կատարվում են ֆինանսական լրացուցիչ ծախսումներ, այսինքն՝ տնտեսավարող սուμյեկտները ն ներդրողները արդյունքում ունենում են կորուստներ ն միաժամանակ սպասվելիք շահույթի նվազեցում: Լիարժեք տեղեկատվության պայմաններում կարնոր նշանակություն ունի նան ռիսկի որակական ու քանակական վերլուծությունը: Որակական վերլուծությունը ներառում է՝ ռիսկերի ծագման պատճառների, ռիսկերի իրականացման ժամանակ հնարավոր μացասական հետնանքների μացահայտումը, հնարավոր μոլոր ռիսկերի սահմանումը ն այլն: Ռիսկի որակական վերլուծության ժամանակ կարնոր է նան μացահայտել ռեսուրսների հնարավոր կորուստները, որոնք այս դեպքում նս արդյունք են ռիսկային դեպքերի հանդես գալուն: Որակական վերլուծության արդյունքները համարվում են ելակետային կարնոր տեղեկատվություն՝ քանակական վերլուծություն իրականացնելու համար: Ռիսկի քանակական վերլուծություն կատարելիս որոշվում են ռիսկային դեպքերի հավանական թվային արժեքները ն դրանց հետնանք243

ները, իրականացվում է ռիսկի մակարդակի կամ աստիճանի քանակական գնահատումը, որոշվում է ռիսկի թույլատրելի մակարդակը կոնկրետ պայմաններում: Ռիսկի քանակական վերլուծությունն իրականացվում է տարμեր մեթոդներով, որոնց միջոցով որոշվում են առանձին ռիսկերի ն ռիսկերի համատեղ ազդեցության չափերը տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեության վրա: Ռիսկի որակական վերլուծությունը, ի տարμերություն քանակականի, համեմատաμար ավելի պարզունակ է, դրա հիմնական խնդիրը ռիսկի գործոնների ն իրականացման փուլերի որոշումն է: Ռիսկի մակարդակի վրա ազդող μոլոր գործոնները կարող են լինել՝ օμյեկտիվ ն սուμյեկտիվ: Օμյեկտիվ են համարվում այն գործոնները, որոնք անմիջականորեն կախված չեն տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեությունից, այդ թվում՝ արժեզրկումը, մրցակցությունը, քաղաքական ն տնտեսական ճգնաժամերը, ներմուծման ն արտահանման քաղաքականությունը, μնապահպանությունը ն այլն: Սուμյեկտիվ գործոնները μնորոշում են տվյալ տնտեսավարող սուμյեկտն անմիջականորեն, այդ թվում՝ արտադրական կարողությունը, կադրերի կազմը, տնտեսական կապերը ն ֆինանսական դրությունը:

6.2.3. Ռիսկի վերլուծության մեթոդները Ռիսկի վերլուծության ամենատարածված մեթոդներից են1՝ - վիճակագրական մեթոդը, - ծախսերի նպատակահարմարության վերլուծության մեթոդը, - փորձագիտական գնահատման մեթոդը: Վիճակագրական մեթոդի էությունն այն է, որ մանրամասն ուսումնասիրության է ենթարկում արտադրատնտեսական տվյալ ոլորտի կորուստները, կատարվելիք ծախսերը, սպասվելիք եկամուտներն ու դրանց հիման վրա կազմվում է ամենահավանական կանխատեսումներն ապագայի համար:

ՓսԻՅԻՇՕâԵé ԽåԻåոæԽåԻո (ոåՕքսÿ ս ոքՅêոսêՅ). ՈՕո քåո. Է.Շ. ՇոՕÿԻՕâՕé. Խ., 2000, Շ. 451.

Վիճակագրական մեթոդի դեպքում հաշվարկվում են վարիացիայի ցուցանիշներից՝ դիսպերսիան, միջին քառակուսային շեղումը ն վարիացիայի գործակիցը: Դիսպերսիան μնութագրում է ռիսկայնության վրա ազդող գործոններից յուրաքանչյուրի քանակական փոփոխությունը (տատանումը), երμ անցում է կատարվում մի վիճակից մի այլ վիճակի: Կամ այլ կերպ՝ այն իրենից ներկայացնում է ուսումնասիրվող տարμերակներից յուրաքանչյուր գործոնի ու դրանց միջին մեծության տարμերության քառակուսիների գումարների ն ուսումնասիրվող տարμերակների թվաքանակի հարաμերությունը: Այն արտահայտվում է հետնյալ μանաձներով՝ (2 i − 2 i ) 2 ա) σ պ. = , (i=1,2, …, ո)», (6.2.3.1) ո

∑

μ) σ2կշռվ. =

∑ (2 − 2 ) ∑f i

i

fi

,

(6.2.3.2)

i

որտեղ՝ σ2պ -ն դիսպերսիան է՝ պարզ տեսքով (առանց դիտարկվող դեպքերի կրկնության), 2i -ն դիտարկվող յուրաքանչյուր i-րդ դեպքի մեծությունն է, 2 i -ը դիտարկվող i-րդ դեպքի (պատահարի) միջին մեծությունն է, որն արտահայտվում է պարզ թվաμանականի μանաձնով՝ 2i , 2i = ո որտեղ՝ ո-ը դիտարկվող դեպքերի (պատահարների) թիվն է, σ2կշռվ.-ը դիսպերսիան է՝ կշռված տեսքով (հաշվի է առնված դիտարկվող դեպքերի կրկնությունները), fi –ն դիտարկվող դեպքերի կրկնությունների (հաճախությունների, կշիռների) թիվն է: Միջին քառակուսային շեղումը նույն դիսպերսիայի արմատատակ ար- տահայտությունն է ն ներկայացվում է հետնյալ μանաձներով՝

∑

ա) σ պ =

∑ (2

i

− 2i

ո

)

,

(6.2.3.3)

∑ (2 − 2 ) f ∑f

բ) σ կշռվ =

i

i

i

:

(6.2.3.4)

i

Դիսպերսիան ն միջին քառակուսային շեղումները համարվում են μացարձակ տատանումների (ցրվածության) գնահատման մեծություններ: Դիտարկվող դեպքերից ստացված արժեքների տատանումների գնահատման կարնոր ցուցանիշ է վարիացիայի գործակիցը, որն իրենից ներկայացնում է միջին քառակուսային շեղման (σ) ն միջին թվաμանականի ( 2 ) հարաμերակցությունը՝ ±σ Մ= × 1000 : (6.2.3.5) Վարիացիայի գործակիցը, համարվելով հարաμերական մեծություն, կարող է տատանվել 0-ից 1009-ը: Որքան մեծ է վարիացիայի գործակիցը, այնքան μարձր է դիտարկվող դեպքերի ն նրա միջին մեծության միջն եղած տատանումը, որը դրական երնույթ չէ: Վարիացիայի գործակցի տարμեր արժեքների որակական գնահատման համար սահմանված են հետնյալ մեծությունները՝ մինչն 109 - թույլ տատանում, 10 – 259 - չափավոր (միջին) տատանում, 259 ն ավելի - μարձր (ուժեղ) տատանում: Ռիսկի գնահատման վիճակագրական մեթոդի էությունն ավելի հստակ պատկերացնելու համար μերենք երկու տարμերակով պայմանական օրինակ՝ ներդրվող կապիտալի հետնանքով ստացվող շահույթի գծով ն ներկայացնենք աղյուսակի (6.2.3) տեսքով: Աղյուսակից տեղադրելով համապատասխան տվյալները (6.2.3.4) μանաձնի մեջ, կստանանք միջին քառակուսային շեղումը ներդրվող կապիտալի ժամանակ 1-ին ն 2-րդ տարμերակների համար՝ 25600 ա) σ 1 = = 426,7 = ±20,7, բ) σ 2 =

164500 = 3290 = ±57,4 :

Աղյուսակ 6.2.3 Կապիտալի ներդրման ժամանակ դիսպերսիայի հաշվարկը երկու տարμերակի դեպքում Դեպքի (պատահարի) համարը

Ստացվող շահույթը, մլն դր (2i)

ընդամենը

⎯2 Հ 170

Դիտարկվող դեպքերի թիվը (ո)

(2i -⎯2i)

(2i -⎯2i)2

(2i -⎯2i)2fi

15300 25600

73500 90000 164500

1-ին տարμերակ

-

2-րդ տարμերակ ընդամենը

⎯2 Հ 210

Նման ձնով հաշվարկվում է նան վարիացիայի գործակիցն ըստ (6.2.3.5) μանաձնի, որը հավասար կլինի՝ ±20,7 × 1000 = ±12,20, ա) Մ1 =

±57,4 × 1000 = ±27,30 : Հաշվարկներից պարզվում է, որ կապիտալի ներդրման ժամանակ վարիացիայի գործակիցը 1-ին տարμերակի դեպքում ավելի փոքր է, քան 2-րդի: Այստեղից հետնում է, որ ավելի նպատակային է ու ռիսկային 1-ին տարμերակի դեպքում կատարել կապիտալի ներդրումներ: Փորձագիտական գնահատման մեթոդի էությունն այն է, որ հիմնվում է մեծ փորձ ունեցող մասնագետների կամ ձեռներեցների մշակած ռիսկի քանակական գնահատման վրա: Այս մեթոդի կիրառումն առավել նպատակահարմար է μարդ ն չձնավորված անորոշ իրավիճակների կողմնորոշման դեպքում: Մեթոդի թերություններին են վերագրվում՝ - ներդրումների ռիսկայնության օμյեկտիվ գնահատման համար երաշխիքների μացակայությունը, - ստացված տվյալների մշակման դժվարությունը: μ) Մ2 =

Եթե երկրորդ թերությունը վերաμերում է հաղթահարելի դժվարություններին, ապա առաջինն ունի μավականին սկզμունքային նշանակություն: Ծախսերի նպատակահարմարության վերլուծության մեթոդը հիմնվում է ռիսկային գոտու ընտրության վրա, որի դեպքում նախատեսված ծախսերի գերազանցումը կարող է լինել հետնյալ չորս հիմնական գործոններից որնէ մեկի կամ դրանց համատեղ ազդեցության հետնանք. - չգնահատված սկզμնական արժեքի, - նախագծման արժեքների փոփոխության, - տարμեր արտադրողականության, - սկզμնական արժեքի ավելացման: Այս գործոնները կարող ենք էլ ավելի մանրամասն ներկայացնել, եթե հիմք ընդունենք ֆինանսական կայունությունը μնորոշող ցուցանիշները, որոնց միջոցով հնարավոր է որոշել տնտեսավարող սուμյեկտների ֆինանսական միջոցների օգտագործման ռիսկային աստիճանը: Ռիսկի ենթակա ֆինանսական միջոցների վերլուծության համար տնտեսավարող սուμյեկտի ընդհանուր ֆինանսական կայունությունը կարելի է μաժանել հինգ ֆինանսական իրավիճակի՝ - μացարձակ կայուն իրավիճակ, երμ պաշարների ն ծախսերի (ՊՀԾ) նվազագույն մեծությունը համապատասխանում է ոչ ռիսկային իրավիճակին, - նորմալ կայուն իրավիճակ, երμ տնտեսավարող սուμյեկտն ունենում է μավարար չափով պաշարների ու ծախսերի մեծություն ն այն համապատասխանում է նվազագույն ռիսկային աստիճանին, - ֆինանսական անկայուն իրավիճակ, երμ տնտեսավարող սուμյեկտն ունենում է պաշարների ու ծախսերի ավելցուկ ն այն համապատասխանում է առավելագույն ռիսկին, - ճգնաժամային իրավիճակ, երμ տեղի է ունենում պատրաստի արտադրանքի կուտակում, արտադրանքի նկատմամμ լինում է ցածր պահանջարկ ն այլն, ու այն համապատասխանում է վտանգավոր ռիսկին, - ֆինանսական ճգնաժամային իրավիճակ, երμ տնտեսավարող սուμյեկտն ունենում է սահմանված չափից դուրս պաշարներ ու պատրաստի արտադրանքի կուտակում, ն այն համապատասխանում է անթույլատրելի ռիսկին, իսկ ինքը գտնվում է սնանկացման շեմին:

6.2.4. Ներդրումային ռիսկի արդյունավետության գնահատումը Նախորդ ենթահարցում նշված ծախսերի նպատակահարմարության վերլուծության մեթոդից ելնելով՝ յուրաքանչյուր սուμյեկտ, հանդես գալով որպես ներդրող, կատարում է դրամական (արտարժութային) միջոցների ներդրում՝ վերջնական արդյունքում ակնկալելով առավելագույն չափով շահույթի ստացում: Այդ առումով հաշվարկներ կատարելիս տնտեսավարող սուμյեկտը հիմնվում է երկու ցուցանիշների վրա՝ - կատարվելիք ծախսերի, - ստացվող արդյունքների (իրացումից զուտ հասույթ, համախառն շահույթ, իրացումից շահույթ, զուտ շահույթ ն այլն): Կատարվելիք ծախսերում հաշվարկվելու են, թե այդ ներդրումային նախագծով որքան հիմնական միջոցներ ն նյութական ընթացիկ ակտիվներ են հարկավոր, որքան պետք է լինի դրանց հետ կապված ամորտիզացիոն հատկացումներն օգտագործման ժամկետում, աշխատանքի վարձատրությունը՝ սոցիալական ապահովագրության հատկացումներով ն հարկային տարμեր տեսակի վճարումները: Այնուհետն՝ թե ինչ է արտադրվելու կամ աշխատանքներ ու ծառայություններ են մատուցվելու, ինչ որակի են լինելու, շուկայում արդյոք մրցունակ են լինելու, թե ոչ, ինչ գնով են իրացվելու դրանցից յուրաքանչյուրի միավորը, միաժամանակ՝ որքան կլինի վերջնական արդյունքում կատարված μոլոր տեսակի ծախսումների դիմաց իրացումից հասույթի գումարի չափը: Իրացումից ստացվող հասույթի ն կատարված ծախսերի համադրման տարμերությունը պետք է գոնե նվազագույն չափով ապահովի հաշվետու ժամանակաշրջանի շահույթի ստացումը: Ներդրում կատարողին հետաքրքրում է նան, թե վերջնական արդյունքում որքան կլինի զուտ շահույթի գումարի չափը հարկային վճարումներից հետո: Միաժամանակ ներդրողը կատարում է հաշվարկներ, թե արդյոք մեկ միավոր ներդրման հաշվով կապահովվի զուտ շահույթի μավարար չափով գումարի ստացում: Ըստ այդմ հաշվարկվում են 3 տեսակի համեմատական ցուցանիշներ1՝ ներդրումներ կատարելու առումով՝ - μացարձակ գնահատում, - μացարձակ-համեմատական գնահատում, - համեմատական գնահատում:

ԾՕՐՅոսԻ |.8., ԼâՅԻոՅք 8.Ճ. ՕւåԻêՅ ýՓՓåêոսâԻՕՇոս 6սՅԻåՇՅ ս սԻâåՇոսւսé. Խ., 1999, Շ.125 - 130.

Ցուցանիշների հաշվարկման համար, եթե որոշակի ժամանակաշրջանում (ամիս, եռամսյակ, տարի ն այլն) ներդրվող կապիտալի գումարի չափը նշանակենք K-ով, ստացվող շահույթի գումարի չափը՝ Ք-ով, իսկ համեմատական նորմատիվը՝ Էն-ով կամ Լն-ով, ապա, ըստ μացարձակ գնահատման, կօգտագործվեն հետնյալ μանաձները՝ P K կամ : (6.2.4.1) K P Նշված μանաձներում 1-ին հարաμերակցությունը μնորոշում է մեկ միավոր ներդրված կապիտալի հաշվով ստացվող շահույթի գումարի չափը. որքան μարձր լինի այդ մեծությունը, այնքան լավ: 2-րդ հարաμերակցությունը μնութագրում է ստացվող մեկ միավոր շահույթին μաժին ընկած ներդրվող կապիտալի ծախսի չափը. որքան ցածր լինի այդ ցուցանիշը, այնքան լավ: Այս երկու հարաμերակցությունները գտնվում են հակադարձ կապի մեջ: Բացարձակ-համեմատական գնահատման դեպքում կատարվում է μացարձակ գնահատման ցուցանիշի համեմատում՝ Էն (կապիտալ ներդրումների արդյունավետությունը) կամ Լն (կապիտալ ներդրումների հետգընման ժամկետը) սահմանված նորմատիվների հետ: Վերջիններս կապիտալ ներդրումների գծով պաշտոնապես գործող արդյունավետության նորմատիվային գործակիցներն են կամ ներդրում կատարողի ն տնտեսավարող սուμյեկտի կողմից փոխհամաձայնեցված սահմանվող նորմատիվները: (6.2.4.1) հարաμերակցությունները համարվում են արդյունավետ, եթե պահպանվում են հետնյալ պայմանները՝

P K ≥ E ն կամ ≤ Tն : (6.2.4.2) K P Համեմատական գնահատման դեպքում համեմատվում են միննույն տեսակի գործունեություն իրականացնող տարμեր նախագծերը կամ գործարարության պլանով կազմված ցուցանիշները: Եթե այդ նախագծերը մի քանիսն են, ապա համեմատական գնահատումը կարտահայտվի հետնյալ տեսքով՝ P1 P2 P3 P K1 K 2 K 3 K (6.2.4.3) , , ,..., ո ≥ E ն կամ , , ,..., ո ≤ Tն : K1 K 2 K 3 Kո P1 P2 P3 Pո Այսինքն՝ յուրաքանչյուր ներդրողի համար պետք է ապահովվի հետնյալ անհավասարությունը՝

Ք1 – K1Էն ≥ 0 Ք2 – K2Էն ≥ 0 ---------Քո – KոԷն ≥ 0

կամ

K1 – Ք1Լն ≤ 0 K2 – Ք2Լն ≤ 0 ---------Kո – ՔոԼն ≤ 0

(6.2.4.4)

Այս արտահայտությունների իմաստն ավելի հստակ պատկերացնելու համար μերենք պայմանական օրինակ: Ենթադրենք՝ կապիտալ ներդրումների արդյունավետության նորմատիվը՝ Էն = 0,18, այսինքն՝ յուրաքանչյուր մեկ միավոր կապիտալ ներդրումը պետք է ապահովի առնվազն 0,18 միավոր շահույթի ստացում: 1-ին ներդրողը ներդրում է կատարում 500 մլն դրամ՝ ակնկալելով 100 մլն դրամի շահույթի ստացում, իսկ 2-րդ ներդրողը միննույն տեսակի գործունեության համար ներդրում է կատարում 600 մլն դրամ՝ ակնկալելով 150 մլն դրամի շահույթի ստացում: Առաջին ներդրողի համար μացարձակ գնահատումը կկազմի՝ 100/500= 0,2 դրամ, իսկ 2-ինը՝ 150/600 = 0,25 դրամ: Երկու ներդրողների համար μացարձակ-համեմատական գնահատումները համապատասխանաμար կկազմեն՝ 0,2 > 0,18 ն 0,25 > 0,18: Ըստ համեմատական գնահատման՝ պարզվում է, որ 2-րդ ներդրողի ներդրումը ավելի նախընտրելի է՝ 0,25 > 0,18: Կամ այլ կերպ, ըստ (5.2.4.4) μանաձնի 1-ին ն 2-րդ ներդրողների համար այն հավասար կլինի՝ Ι. 100 – 500 × 0,18 = 100 – 90 = 10 մլն դրամ, ΙΙ. 150 – 600 × 0,18 = 150 – 104 = 46 մլն դրամ: Այսինքն՝ 2-րդ ներդրողը ապահովում է 36 մլն դրամի (46–10) չափով ավելի շատ շահույթի ստացում: Իսկ եթե հաշվի առնենք կատարվող ծախսումները արտադրական գործունեության առումով, ապա արտադրության հետ կապված ինքնարժեքը (Շ)1 կարտահայտվի հետնյալ μանաձնով՝ C ς M a·K (6.2.4.5) որտեղ՝

ԾՕՐՅոսԻ |.8., ԼâՅԻոՅք 8.Ճ. ՕւåԻêՅ ýՓՓåêոսâԻՕՇոս 6սՅԻåՇՅ ս սԻâåՇոսւսé, Շ. 133.

ς -ը հաշվետու ժամանակաշրջանի (տարվա) աշխատավարձն է սոցիալական ապահովագրության ն սոցիալական ապահովության հատկացումներով, M-ը նյութական ծախսումներն են, a-ն այդ միջոցների տարեկան ամորտիզացիայի նորման է, K-ն կատարված կապիտալ ծախսերը՝ հիմնական արտադրական միջոցների տեսքով: C

Ընթացիկ ծախսեր

ς

M

. .

Շ2 Շ Շ ΔՇ

Շ1

a·K

.

C

a·K

miո Շ (ς

ΔK

K2

M)

Կապիտալ ծախսեր

K1 Գծ. 6.2.4. Արտադրանքի ինքնարժեքի մեծության վրա կապիտալ ծախսերի ազդեցությունը

(6.2.4.5) μանաձնում (ς M) արտահայտությունը արտադրությունում օգտագործվող ընթացիկ ծախսերն են, որոնց կապը կապիտալ ծախսերի հետ արտահայտվում է հետնյալ գծապատկերի (6.2.4) տեսքով: Գծապատկերից պարզվում է, որ ընթացիկ ն կապիտալ ծախսերը գտնվում են հակադարձ կապի մեջ, որն ունի հիպերμոլայի տեսք, իսկ ամորտիզացիոն հատկացումների տարեկան գումարի (a · K) նկատմամμ ունեն ուղղագծային կապ:

Ըստ գծապատկերի, 1-ին կետն արտահայտում է թողարկվող արտադրանքի ինքնարժեքի նվազագույն արժեքը, իսկ 2-րդ ն 3-րդ կետերում արտադրանքի ինքնարժեքն ավելի μարձր է, քան 1-ին կետում: Թեն 2-րդ կետում ներդրողի արտադրանքի ինքնարժեքն ավելի μարձր է, քան 1-ին կետում, այնուհանդերձ նա շահում է կապիտալ ծախսումներում: Իսկ ահա 3-րդ կետում միաժամանակ μարձրանում են ն՛ արտադրանքի ինքնարժեքը, ն՛ կապիտալ ծախսերը: Համադրենք ներդրումային երկու տարμերակ (նախագծեր): Այսպես, ըստ 1-ին ն 2-րդ կետերի, եթե ներդրում կատարվի 1-ին տարμերակով, ապա տարվա կտրվածքով արտադրանքի ինքնարժեքի տնտեսումը կլինի՝ Շ2–Շ1, իսկ դրան համապատասխան կապիտալ ծախսերի տնտեսումը կկազմի՝ K1–K2, հօգուտ 2-րդ տարμերակի: Իսկ թե այդ տարμերակներից որն է ավելի նախընտրելի, ցույց է տալիս հետնյալ հարաμերակցությունը՝ Շ 2 − Շ1 (6.2.4.6) =E: K1 − K 2 Այս հարաμերակցությունը համարվում է լրացուցիչ կապիտալ

ներդրումների համեմատական գործակից, որտեղ՝

տնտեսական

արդյունավետության

Է - ն արդյունավետության գործակիցն է, Շ1 ն Շ2-ը, ըստ 1-ին ն 2-րդ տարμերակների, արտադրանքի արտադրության տարեկան ծավալի ինքնարժեքն է (հազ. դրամ), K1 ն K2-ը, ըստ 1-ին ն 2-րդ տարμերակների, կապիտալ ներդրումներն են: Երμեմն արդյունավետության գործակցի (Է) փոխարեն հաշվարկվում է նրա հակադարձ մեծությունը, որը լրացուցիչ կապիտալ ծախսերի հետգնման ժամկետի ցուցանիշն է (Լ) ն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ K − K2 (6.2.4.7) T= 1 : Շ 2 − Շ1 Իսկ որպեսզի համոզվենք, թե հաշվարկվող Է ն Լ մեծություններն արդյունավետ են, թե ոչ, անհրաժեշտ է դրանք համադրել Էն ն Լն նորմատիվների հետ: Այսինքն՝ հաշվարկային մեծություններն արդյունավետ կհամարվեն այն դեպքում, եթե պահպանվի հետնյալ անհավասարությունը՝

E=

Շ 2 − Շ1 > Էն K1 − K 2

կամ

T=

K1 − K 2 < Լն: Շ 2 − Շ1

(6.2.4.8)

Նշված μանաձները կարող ենք ներկայացնել նան հետնյալ տեսքով՝ Շ2 – Շ1 > Էն (K1 – K2) կամ (6.2.4.9) K1 – K2 < Լն (Շ2 – Շ1): Որոշ ձնափոխումներից հետո կստանանք՝

Շ2 Հ ԷնK2 > Շ1 Հ ԷնK1

կամ (6.2.4.10)

K1 Հ ԼնՇ1 < K2 Հ ԼնՇ2:

Անհավասարությունից պարզվում է, որ ավելի արդյունավետ տարμերակը 1-ինն է, որն ապահովում է նվազագույն ծախսեր: Եթե ուսումնասիրվող ներդրումային տարμերակները μավականին շատ են, ապա օգտագործվում է ընդհանրացված տեսքով μանաձներ. Շi Հ ԷնKi → miո կամ (i =1,2,…,ո) (6.2.4.11) Ki Հ ԼնՇi → miո: Նշված հավասարումներն անվանվում են μերված տեսքի ծախսեր. դրանց միջոցով հնարավոր է գնահատել տարμեր ներդրողների ներդրումային ռիսկի աստիճանը ն ընտրել ամենաարդյունավետը: Բերված տեսքի ծախսերի իմաստն ավելի հստակ պատկերացնելու համար կազմենք պայմանական օրինակ: Այսպես, ենթադրենք, տնտեսավարող սուμյեկտի գործունեությունը μարելավելու նպատակով առաջարկվում է նոր տեխնիկայի ներդրման 3 տարμերակ, որոնց ելակետային տվյալները տարվա կտրվածքով հետնյալներն են՝ Տարμերակ 1 Շ1 = 82,0 մլն դր. K1 = 520,0 մլն դր.

Տարμերակ 2 Շ2 = 90,0 մլն դր. K2 = 470,0 մլն դր.

Տարμերակ 3 Շ3 = 98,0 մլն դր. K3 = 380,0 մլն դր.

Բոլոր տարμերակների համար էլ Էն = 0,2 (արդյունավետության նորմատիվային գործակիցը): Տեղադրելով համապատասխան տվյալները (6.2.4.11) μանաձներից 1-ինի մեջ՝ կստանանք. 1-ին տարμերակ՝ 82,0 Հ 0,2 ⋅ 520,0 = 186,0 մլն դրամ, 2-րդ տարμերակ՝ 90,0 Հ 0,2 ⋅ 470,0 = 184,0 մլն դրամ, 3-րդ տարμերակ՝ 98,0 Հ 0,2 ⋅ 380,0 = 174,0 մլն դրամ:

Պարզվում է, որ ամենաարդյունավետ տարμերակը 3-րդն է, քանի որ ապահովում է նվազագույն μերված տեսքի ծախսեր՝ 174,0 մլն դրամ, ն որ միայն այդ տարμերակով կարելի է դիմել ներդրումային ռիսկի:

6.2.5. Ռիսկի նվազեցման եղանակները ն ուղիները Յուրաքանչյուր տնտեսավարող սուμյեկտ պարտավոր է իմանալ, թե ինչ ուղիներով կարող է նվազեցնել ռիսկի ազդեցության չափը: Ելնելով ռիսկի գնահատման կարնորությունից, օտարերկրյա տնտեսավարող խոշոր սուμյեկտներում է պահվում «Ռիսկի ղեկավար (մենեջեր)» հաստիքը. տվյալ մասնագետը պատասխանատվություն է կրում ռիսկի կարգավորման համար: Նա համապատասխան մասնագետների հետ պետք է կանխատեսի ռիսկի μացասական հետնանքների հնարավոր նվազեցումը նույնիսկ տնտեսավարող սուμյեկտի համար ամենաանμարենպաստ իրավիճակի դեպքում: Ռիսկը տնտեսավարող սուμյեկտի ֆինանսական վիճակի որոշման անμաժանելի տարրն է: Տնտեսավարող սուμյեկտը ձգտում է հասնել ռիսկի նվազեցմանը կամ դրական ելքի հավանականության μարձրացմանը: Գործում են կազմակերպական-պաշտպանիչ մի շարք մեխանիզմներ, որոնցից ամենահիմնականները համարվում են՝ տեղեկատվական ապահովումը, ռիսկի ապահովագրումը ն որոշումների լավագույն տարμերակի ընդունումը: Ռիսկի նվազեցման1 եղանակներն են՝ 1. Ինքնաապահովագրման մեթոդը, ըստ որի կազմավորվում են պահուստային ֆինանսական միջոցներ, որոնց հաշվին փոխհատուցվում են չնախատեսված ծախսերը ն պատճառված վնասները: Ֆինանսական այդ միջոցները որպես «Պահուստային կապիտալ» ցույց են տրվում նան առանձին հոդվածով հաշվապահական հաշվեկշռի սեփական կապիտալում: Այստեղից հետնում է, որ տնտեսավարող սուμյեկտը կարող է իջեցնել ն նվազագույնի հասցնել պատճառված կորուստները (վնասները)՝ օգտագործելով ինքնաապահովագրման մեթոդը՝ պահուստային կապիտալի կազմավորման ն վնասների հատուցման սեփական ընթացիկ ֆինանսական միջոցների հաշվին: Համաշխարհային փորձը ցույց է տալիս, որ ինքնաապահովագրումը նպատակահարմար է կիրառել

ՇսՕ «.«. ÓոքՅâոåԻԿåՇêՅÿ ýêՕԻՕԽսêՅ (ոåêՇո, ՅՅոՅԿս ս êքՅոêսå ոքսԽåքԵ). Խ., 2000, Շ. 120.

այն դեպքերում, երμ վնասների հավանականությունը μավականաչափ փոքր է, ն երμ տնտեսավարող սուμյեկտը տնօրինում է մեծ քանակությամμ միատեսակ գույքի: Ելնելով ինքնաապահովագրման մեթոդի կարնորությունից՝ շուկայական տնտեսության անցման փուլում Հայաստանի Հանրապետությունում ստեղծվեցին հիմնականում ոչ պետական ապահովագրական ընկերություններ՝ փակ ն μաց կարգավիճակով (պետական ապահովագրական նախկին մարմինները կորցրին իրենց դերը): Այդ հարցը պետական մակարդակով կարգավորելու համար 1996թ. նոյեմμերի 19-ին Ազգային ժողովն ընդունեց «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը, որով պարտավոր են ղեկավարվել նան ֆիզիկական ն իրավաμանական անձինք: 2. Արտերկրներում ռիսկի նվազեցման ամենատարածված եղանակներից է խեդժերացումը |նշանակում է կորստից (վնասից) պարսպվել կամ պաշտպանվել): Խեդժերացումը ապահովագրման տարատեսակներից է, որը Հայաստանում դեռնս տարածում չի գտել: Պետք է նշել, որ խեդժերացումը ռիսկի ապահովագրումն է պայմանագրերով առնտրային գործառնությունների իրականացման ժամանակ, երμ տեղի են ունենում ապրանքի գնի փոփոխություններ: Բոլոր տեսակի ռիսկերից իր կարնորությամμ առաջիններից մեկը ֆինանսական ռիսկն է, որի նվազեցման ուղիները μազմազան են՝ կապված հատկապես ներդրումների հետ: Այսպես, ֆինանսական ռիսկի աստիճանը նվազեցնելու համար ներդրողը պետք է ելնի հետնյալ սկզμունքներից՝ - չի կարելի ռիսկի գնալ փոքրածավալ գործի համար, - ռիսկի դիմելիս պետք է հաշվի առնել սեփական (μաժնետիրական) կապիտալի ն դրանից հատկացվող գումարի չափը, - մինչն ներդրում կատարելը անհրաժեշտ է նախօրոք մտածել ֆինանսական ռիսկի հետնանքների մասին, - պետք է ներդրումներ կատարել նախօրոք կազմված ծրագրերի, իսկ ծախսեր չկատարել առանց հիմնավորված գործարարության պլանի, - անհրաժեշտ է իրականացնել ամենօրյա հաշվառում ն հսկողություն՝ ներդրված միջոցների շարժի նկատմամμ, - հետնել հարկային ն հաստատագրված վճարումների ժամկետների պահպանմանը,

- ժամանակին կազմել ն վերադաս համապատասխան մարմիններին ներկայացնել ֆինանսական հաշվետվությունները: Թվարկվածներից երկրորդ սկզμունքը (կապված սեփական կապիտալի օգտագործման ռիսկի հետ) նշանակում է, որ նախքան կապիտալի ներդրումը ներդրողը պետք է որոշի, թե տվյալ ռիսկի գծով որքան կկազմի հնարավոր կամ սպասվելիք առավելագույն վնասի գումարը, այնուհետն այն համեմատի ներդրվող կապիտալի հետ, նան հաշվարկի, թե արդյո՞ք ֆինանսական սնանկացման հետնանքով իր կապիտալը չի կորցնում: Դրա համար անհրաժեշտ է հաշվարկել ֆինանսական ռիսկի գործակիցը (Գֆ.ռ.), որը ներկայացնում է ներդրվող կապիտալից վնասի հնարավոր առավելագույն գումարի (Վհ.ա.) ն սեփական ֆինանսական միջոցների (ՍՖՄ) հարաμերակցությունը1, ն որն արտահայտվում է հետնյալ μանաձնով՝ Վ Գ ֆ.ռ. = հ.ա. : (6.2.5) ՍՖՄ Հաշվարկային փորձը ցույց է տալիս, որ եթե ֆինանսական ռիսկի գործակիցը կազմում է 0,7 ն դրանից μարձր, ապա ներդրողը կարող է հայտնվել սնանկացման վիճակում: Իսկ եթե այդ գործակիցը ընկնում է 0,3 - 0,4 -ի սահմաններում, կնշանակի այն լավագույն տարμերակն է ներդրողի համար: Ռիսկի գործակցի էությունն ավելի հստակ պատկերացնելու համար μերենք օրինակ՝ կապված կապիտալի ներդրման լավագույն (օպտիմալ) տարμերակի ընտրության հետ, ն այն ներկայացնենք աղյուսակի (6.2.5) տեսքով: Աղյուսակ 6.2.5 Ռիսկի գործակցի գծով կապիտալի ներդրման լավագույն տարμերակի ընտրությունը Կապիտալի ներդրման տարμերակ

Ցուցանիշների անվանումը 1. սեփական ֆինանսական միջոցները (հազ. դրամ) 2. վնասի հնարավոր առավելագույն գումարը (հազ. դրամ) 3. ռիսկի գործակիցը (տ 2 : տ 1)

առաջին

երկրորդ

250.000

560.000

132.000

180.350

0,53

0,32

ՓսԻՅԻՇՕâԵé ԽåԻåոæԽåԻո (ոåՕքսÿ ս ոքՅêոսêՅ), Շ. 465.

Աղյուսակի տվյալներից հետնում է, որ 2-րդ տարμերակի ժամանակ կապիտալի ներդրման ռիսկի մեծությունը 1,65 անգամ (0,53 : 0,32) ավելի փոքր է, քան 1-ին տարμերակի գծով է կամ 2-րդ տարμերակով կապիտալի ներդրման ռիսկի գերծակիցն ընկած է 0,3 - 0,4 -ի սահմաններում: 3. Ռիսկի նվազեցման կարնոր ուղիներ են համարվում նան դիվերսիֆիկացիան՝ ֆինանսական շուկայի մասին լրիվ ն ճիշտ տեղեկատվությունը, աշխատանքային ն նյութական ծախսերի լիմիտի (առավելագույն չափի) սահմանումը, անշարժ ու շարժական գույքի ապահովագրությունը ն այլն: Ռիսկի նվազեցման ուղիներից դիվերսիֆիկացիան ունի մի քանի իմաստ, այդ թվում՝ արտադրության μարելավման առումով արտադրանքի տեսականու ընդլայնում, նոր տեխնոլոգիաների ներդրում արտադրության արդյունավետության μարձրացման նպատակով: Ներդրումային առումով դիվերսիֆիկացիան ներդրվող միջոցների μաշխումն է տարμեր սուμյեկտների միջն, որոնք անմիջականորեն կապված չեն միմյանց հետ: Դիվերսիֆիկացիան հնարավորություն է տալիս խուսափել ֆինանսական ռիսկից, երμ կապիտալը μաշխվում է գործունեության տարμեր ոլորտների միջն: Այսպես, օրինակ, հինգ տարμեր μաժնետիրական ընկերությունների μաժնետոմսերի ձեռքμերումը մեկ ընկերության μաժնետոմսերի փոխարեն ավելացնում է կայուն ն միջին եկամուտ ստանալու ներդրողի հավանականությունը հինգ անգամ ն համապատասխանաμար նույնքան անգամ իջնում է ռիսկի աստիճանը: Դիվերսիֆիկացիան միաժամանակ ներդրումային ռիսկի ցրում է, μայց դա դեռնս չի նշանակում, որ այդ ռիսկը կարելի է հասցնել զրոյական մակարդակի: Դա կապված է այն հանգամանքի հետ, որ տնտեսավարող սուμյեկտի ձեռնարկչատիրական ն ներդրումային գործունեության վրա ազդեցություն են գործում մի շարք արտաքին գործոններ, որոնք կապված չեն կապիտալի ներդրման կոնկրետ օμյեկտի հետ: Ասվածից հետնում է, որ դիվերսիֆիկացիան դրանց վրա չի ազդում: Արտաքին գործոններին են վերաμերում այն գործընթացները, որոնք տեղի են ունենում տվյալ երկրի ողջ տնտեսության մեջ, այդ թվում՝ ռազմական գործողությունները, ժողովրդական զանգվածների հուզումները, արժեզրկումը ն դեֆլյացիան (դրամանիշների քանակության կրճատումը), վարկերի ն դեպոզիտների գծով տոկոսադրույքների փոփոխությունը ն այլն:

Ռիսկի նվազեցման կարնոր ուղիներից է նան ներդրում կատարողի համար ճիշտ տեղեկատվության ապահովումը: Երμեմն ներդրողն ընդունում է ֆինանսական այնպիսի որոշումներ, երμ չունի լիարժեք տեղեկատվություն այս կամ այն սուμյեկտի վերաμերյալ: Հետնաμար, եթե ներդրողն ունենա լրիվ ն ճշգրիտ տեղեկատվություն, ապա նա կարող է կատարել լիարժեք կանխատեսում ն իջեցնել ռիսկի աստիճանը: Իսկ այդ տեղեկատվության ապահովումը պետք է իրականացվի գովազդային ծառայության միջոցով: Այսինքն՝ կապիտալի ներդրումը տեղեկատվության մեջ դառնում է ձեռնարկչատիրական գործունեության կարնոր μնագավառ, ն ճիշտ, լրիվ ու ժամանակակից տեղեկատվություն ունենալը նս նվազեցնում է ներդրողի ֆինանսական ռիսկը: 1992-96թթ. Հայաստանի Հանրապետությունում օտարերկրյա ներդրումային ռիսկը μավականին μարձր էր, քանի որ չկար μավարար տեղեկատվություն: 1997թ. սեպտեմμերի 30-ին Ազգային ժողովի ընդունած «Շահութահարկի մասին» ՀՀ օրենքը խթանեց օտարերկրյա ներդրումները մեր հանրապետությունում, ն արդեն 1998 թ. ապահովեց լիարժեք տեղեկատվություն Հայաստանի տնտեսության մասին: Դրանով իսկ ֆինանսական ռիսկի աստիճանը նվազեց, ն աստիճանաμար ավելացավ ներդրողների թվաքանակը:

Հավելվածներ Հավելված 1 Հաշվապահական հաշվեկշիռ

Հազ. դրամ

Ակտիվ

Տող

Նախորդ տարվա վերջին

Հաշվետու տարվա վերջին

|. Ոչ ընթացիկ ակտիվներ Հիմնական միջոցներ Ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցներ

91469

116146

10752

15508

( )

( )

106400

135416

Անավարտ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ Ոչ նյութական ակտիվներ (ներառյալ գուդվիլը) Բացասական գուդվիլ Ոչ ընթացիկ ներդրումներ՝ հաշվառված «μաժնեմասնակցության մեթոդով» Ոչ ընթացիկ ներդրումներ կանոնադրական պիտալում հաշվառված այլ մեթոդներով Այլ ոչ ընթացիկ ներդրումներ Ֆինանսական վարձակալությունում դրումներ

կա-

զուտ

ներ-

Հետաձգված հարկային ակտիվներ Այլ ոչ ընթացիկ ակտիվներ Ընդամենը ոչ ընթացիկ ակտիվներ

||. Ընթացիկ ակտիվներ Նյութեր Աճեցվող ն μտվող կենդանիներ Արագամաշ առարկաներ Անավարտ արտադրություն Արտադրանք Ապրանքներ Առնտրական դեμիտորական պարտքեր Տրված ընթացիկ կանխավճարներ Ընթացիկ դեμիտորական պարտք μյուջեի գծով Ընթացիկ ակտիվներ հետաձգված հարկերի գծով Ընթացիկ ֆինանսական ներդրումներ Դրամական միջոցներ Դրամական միջոցների համարժեքներ Այլ ընթացիկ ակտիվներ Ընդամենը ընթացիկ ակտիվներ

16570

238443 77065 10799

202299

20553

235561

356082

341961

491498

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

Հավելված 1-ի շարունակությունը

Նախորդ տարվա վերջին

Հաշվետու տարվա վերջին

155000

155000

20130

86248 13178

177778

254426

34376

70551

Պասիվ

Տող

|||. Սեփական կապիտալ Կանոնադրական (μաժնեհավաք) կապիտալի զուտ գումար Լրացուցիչ կապիտալ Վերագնահատումից տարμերություններ Կուտակված շահույթ Պահուստներ Կանխավճարներ շահաμաժինների գծով Ընդամենը սեփական կապիտալ |Մ. Ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Երկարաժամկետ μանկային վարկեր ն փոխառություններ Երկարաժամկետ պարտավորություններ ֆինանսական վարձակալության գծով Հետաձգված հարկային պարտավորություններ Այլ ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Ընդամենը ոչ ընթացիկ պարտավորություններ Մ. Ընթացիկ պարտավորություններ Կարճաժամկետ μանկային վարկեր ն փոխառություններ Երկարաժամկետ μանկային վարկերի ն փոխառությունների կարճաժամկետ մաս Վարկերի ն փոխառությունների գծով հաշվեգրված տոկոսներ Առնտրական կրեդիտորական պարտքեր Ստացված ընթացիկ կանխավճարներ Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք μյուջեին Հետաձգված ընթացիկ պարտավորություններ հարկերի գծով Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք պարտադիր սոցիալական ապահովագրության գծով Պարտավորություններ անձնակազմին աշխատանքի վարձատրության գծով Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք հիմնադիրներին (մասնակիցներին) Նպատակային ֆինանսավորում ն մուտքեր Գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերի ն վճարումների պահուստ Այլ ընթացիկ պարտավորություններ Ընդամենը ընթացիկ պարտավորություններ

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌ

10753

15498

45129

86049

16848

12276

12445

10115 64928

10839 26000 59935

16576 119054 341961

25125 151023 491498

Հավելված 2 Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվություն

Ցուցանիշների անվանումը

Նախորդ Հաշվետու Հաշվետու Նախորդ տարվա տարվա տարի տարի (միջանկյալ (միջանկյալ միջանկ- միջանկյալ Տող ժամանակա- ժամանակա- յալ ժամա- ժամանակաշրջան շրջան` աճո- շրջան` աճոնակաղական) ղական) շրջան

Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայություն- 10 ների) իրացումից զուտ հասույթ

517481

794709

Իրացված արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, 20 ծառայությունների) ինքնարժեք

-480486

-642828

36995

151881

(

)

(

)

(

)

(

)

(

)

(

)

)

(

)

(

)

)

(

)

(

)

Համախառն շահույթ (վնաս)

Իրացման (առնտրային)ծախսեր

Վարչական ծախսեր

-13384

Արտադրանքի, ապրանքների (աշխատանքների, ծառայություն- 60 ների) իրացումից շահույթ (վնաս)

34506

136586

ն

ընդհանուր

այլ

Գործառնական այլ եկամուտներ

Գործառնական այլ ծախսեր

(

)

(

Գործառնական գործունեությու90 նից շահույթ (վնաս) Ֆինանսական ծախսեր

12840 )

(

26778 (

)

(

Կապակցված կազմակերպությունների շահույթը (վնասը)` ներդրումները « աժնեմասնակցության մեթոդով» հաշվառելիս Այլ ոչ գործառնական գործունեությունից շահույթ (վնաս) Սովորական գործունեությունից շահույթ (վնաս) Արտասովոր դեպքերից շահույթ (վնաս) Զուտ շահույթ (վնաս) մինչն շահութահարկի գծով ծախսի նվազեցումը Շահութահարկի գծով ծախս Զուտ շահույթ (վնաս) հարկու- մից հետո Մեկ աժնետոմսին աժին ընկնող ազային շահույթ Մեկ աժնետոմսին աժին ընկնող նոսրացված շահույթ

Հազ. դրամ

17777

26790

119667

26790

119667

33272

19484

86395

Հավելված 3 Սեփական կապիտալի փոփոխությունների մասին հաշվետվություն |. Նախորդ տարի (ժամանակաշրջան) Սեփական կապիտալի տարրերի անվանումը

Հոդվածները Մնացորդը առ 31 դեկտեմ երի 1999թ.

Հազ. դրամ Կանոնա- Չվճարդրական ված կաՏող ( աժնե- պիտալ հավաք) կապիտալ

Հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության փոփոխությունների ընդանուր արդյունքը ն էական սխալների 20 ճշգրտումը Վերահաշվարկված մնացորդը

Կանոնադրական կապիտալի ձնավորում

75000

Բաժնետոմսերի ( աժնեմասերի) թողարկում ն թողարկված աժնետոմսերի ( աժնեմասերի) դիմաց վճարում Բաժնետոմսերի ( աժնեմասերի) հետգնում

Հետ գնված աժնետոմսերի ( աժնեմասերի) վաճառք, մարում

(

)

Թողարկված, այց չվճարված աժնետոմսերի ( աժնեմասերի) մարում

(

)

Կանոնադրական կապիտալի ավելացում` սեփական կապի90 տալի այլ տարրերի հաշվին Կանոնադրական կապիտալի նվազեցում` չծածկված վնասի ծածկման նպատակով

(

)

(

)

Վերագնահատումից աճ (նվազում)

Վերագնահուտումից աճի վերագրումը չ աշխված շահույթին

Ոչ ընթացիկ ներդրումների արժեքի նվազումից չիրացված վնասների փոփոխություն

Հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) զուտ շահույթ (վնաս)

Չ աշխված շահույթից հատկացումներ պահուստներին կամ չծածկված վնասի ծածկում պահուստների հաշվին

Շահա աժինների գծով տրված կանխավճարներ

Շահա աժինների հայտարարում ն կանխավճարների մարում

Սեփական կապիտալի տարրերի այլ ավելացում (նվազեցում)

80000

Մնացորդը առ 31 դեկտեմ երի 2000թ.

155000

Հավելված 3-ի շարունակությունը |. Նախորդ տարի (ժամանակաշրջան)

Հազ. դրամ

Կանոնադրական ( աժնեհավաք) կապիտալ Հետ Զուտ Լրացու- Ակտիվնե- Չիրացված ԿուՊա- Կանխա- Ընդագնված գումա- ցիչ կա- րի վերա- վնասներ ոչ տակ- հուստ- վճարմենը ված ընթացիկ ներ ներ շապիտալ գնահաՏող կապի- րը տալ հա ա(էմիսիոն տումից ներդրումնե- շահույթ ժինների եկա- տար երու- րի արժեքի (վնաս) գծով թյուններ նվազումից մուտ)

78405

(

70 (

)

)

16836

16836

( (

)

)

(

(

)

) (

(

)

(

)

) (

) (

)

82537

20130

177778

Հավելված 3-ի շարունակությունը ||. Հաշվետու տարի (ժամանակաշրջան) Սեփական կապիտալի տարրերի անվանումը

Հոդվածները Մնացորդը առ 31 դեկտեմ երի 1999թ.

Հազ. դրամ

Կանոնա- Չվճարդրական ված կաՏող ( աժնե- պիտալ հավաք) կապիտալ

155000

Հաշվապահական հաշվառման քաղաքականության փոփոխությունների ընդանուր արդյունքը ն էական սխալների 20 ճշգրտումը Վերահաշվարկված մնացորդը

Կանոնադրական կապիտալի ձնավորում

Բաժնետոմսերի ( աժնեմասերի) թողարկում ն թողարկված աժնետոմսերի ( աժնեմասերի) դիմաց վճարում Բաժնետոմսերի ( աժնեմասերի) հետգնում

Հետ գնված աժնետոմսերի ( աժնեմասերի) վաճառք, մարում

(

)

Թողարկված, այց չվճարված աժնետոմսերի ( աժնեմասերի) մարում

(

)

Կանոնադրական կապիտալի ավելացում` սեփական կապի90 տալի այլ տարրերի հաշվին Կանոնադրական կապիտալի նվազեցում` չծածկված վնասի ծածկման նպատակով

(

)

(

)

Վերագնահատումից աճ (նվազում)

Վերագնահուտումից աճի վերագրումը չ աշխված շահույթին

Ոչ ընթացիկ ներդրումների արժեքի նվազումից չիրացված վնասների փոփոխություն

Հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) զուտ շահույթ (վնաս)

Չ աշխված շահույթից հատկացումներ պահուստներին կամ չծածկված վնասի ծածկում պահուստների հաշվին

Շահա աժինների գծով տրված կանխավճարներ

Շահա աժինների հայտարարում ն կանխավճարների մարում

Սեփական կապիտալի տարրերի այլ ավելացում (նվազեցում)

Մնացորդը առ 31 դեկտեմ երի 2000թ.

Հավելված 3-ի շարունակությունը ||. Հաշվետու տարի (ժամանակաշրջան)

Հազ. դրամ

Կանոնադրական ( աժնեհավաք) կապիտալ Հետ Զուտ Լրացու- Ակտիվնե- Չիրացված ԿուՊա- Կանխա- Ընդագնված գումա- ցիչ կա- րի վերա- վնասներ ոչ տակ- հուստ- վճարմենը ընթացիկ ված պիտալ գնահաներ ներ շաՏող կապի- րը տալ (էմիսիոն տումից ներդրումնե- շահույթ հա աեկա- տար երու- րի արժեքի (վնաս) ժինների թյուններ նվազումից մուտ) գծով

20130

177778

(

70 (

)

)

(

(

)

)

75865

75865

(

)

) (

(

(

)

(

)

) (

) (

)

10530

86248

13178

254426

Հավելված 4 Դրամական միջոցների հոսքերի մասին հաշվետվություն Հազ. դրամ

Ցուցանիշի անվանումը Դրամական միջոցների տարեսկզ ի մնացորդը (2000թ.) Գործառնական գործունեությունից դրամական միջոցների մուտքեր Արտադրանքի, ապրանքների, աշխատանքների, ծառայությունների դիմաց Ընթացիկ այլ ակտիվների վաճառքի դիմաց Վարձավճարներից, ռոյալթիներից Գործառնական այլ գործունեությունից Արտասովոր դեպքերից Ընդամենը գործառնական գործունեությունից մուտքեր Գործառնական գործունեությունից դրամական միջոցների ելքեր Նյութերի ձեռք որման դիմաց Ապրանքների ձեռք երման դիմաց Աշխատանքների կատարման, ծառայությունների մատուցման դիմաց Աշխատակիցներին ն նրանց անունից կատարված վճարումներ Սոցիալական ապահովագրության ն ապահովության նպատակով Վճարումներ յուջե Գործառնական այլ գործունեության նպատակով Արտասովոր դեպքերից Ընդամենը գործառնական գործունեությունից ելքեր Գործառնական գործունեությունից դրամական միջոցների զուտ հոսքեր Ներդրումային գործունեությունից դրամական միջոցների մուտքեր Հիմնական միջոցների, ոչ նյութական ն այլ ոչ ընթացիկ ակտիվների վաճառքից Այլ կազմակերպության սեփական կապիտալի ( աժնեմասնակցության) միջոցների վաճառքից Այլ կազմակերպության պարտքային արժեթղթերի վաճառքից Այլ կազմակերպության պարտքային արժեթղթերի մարումից Տրամադրված փոխատվությունների վերադարձումից Շահա աժինների ն տոկոսների ստացումից Ներդրումային այլ գործունեությունից մուտքեր Արտասովոր դեպքերից Ընդամենը ներդրումային գործունեությունից մուտքեր Ներդրումային գործունեությունից դրամական միջոցների ելքեր Հիմնական միջոցների, ոչ նյութական ն այլ ոչ ընթացիկ ակտիվների համար Այլ կազմակերպության սեփական կապիտալի ( աժնեմասնակցության) միջոցների ձեռք երումից Պարտքային արժեթղթերի ձեռք երման համար Փոխատվությունների տրամադրումից Ներդրումային այլ գործունեության նպատակով

Տող Գումար

20 1022976 70 1022976 80 441456 90 98640 110 6760 120 2970 130 455954 160 1005780 170 17196

11675

Հավելված 4-ի շարունակությունը Նախորդ ժամանակաշրջան

Տող

Այդ թվում դրամարկղ անկ. հաշիվը արտարտդրամ ար- դրամ արժույթ ժույթ

20 1022899 70 1022899 80 424456 90 98640 110 6760 120 1959 130 81574 160 613389 170 409510

Հաշվետու ժամանակաշրջան

Դրամ. միջոց. Գումար համարժեք

Այդ թվում դրամարկղ անկ. հաշիվը Դրամ. արտարտ- միջոց. համդրամ ար- դրամ արժույթ ժույթ արժեք

2693766 2588965

55483 49318

2693766 2588965

55483 49318

17000

1665614 1550708 77200 77200 21135 17756 955064 270065

684999

2726754 1215985 32988 672980

809697 1072 754214 48246

374380

392391 392314

11675

33580

33580

114906

Հավելված 4-ի շարունակությունը Հազ. դրամ

Ցուցանիշի անվանումը Արտա սովոր դեպքերից Ընդա մենը ներդրումային գործունեությունից ելքեր Ներդրումային գործունեությունից դրամակա ն միջոցների զուտ հոսքեր Ֆինա նսական գործունեությունից դրամակա ն միջոցների մուտքեր Սեփա կան կապիտ ալի ( աժնեմասնակցության) միջոցների թողարկումից ն վերա վաճառքից Ստացված վարկերից ն փոխառություններից Պարտ քային արժեթղթերի թողա րկումից Ֆինա նսական այլ գործունեությունից մուտքեր Արտա սովոր դեպքերից Ընդա մենը ֆինանսական գործունեությունից մուտքեր Ֆինա նսական գործունեությունից դրամակա ն միջոցների ելքեր Սեփա կան կապիտ ալի միջոցների հետ գնումից Ստացված վարկերի ն փոխառությունների մարումից Պարտ քային արժեթղթերի մարումից Վճարված շահա ա ժիններ Վճարված տոկոսներ Ֆինա նսական այլ գործունեության նպատա կով Արտա սովոր դեպքերից Ընդա մենը ֆինանսական գործունեությունից ելքեր Ֆինա նսական գործունեությունից դրամակա ն միջոցների զուտ հոսքեր Ընդա մենը դրամական միջոցների զուտ հոսքեր գործառնա կան, ներդրումային ն ֆինանսական գործունեություններից Արտա րժույթի փոխարժեքային դրական տա ր երություն" Արտա րժույթի փոխարժեքային ացասական տար երություն" Արտա րժույթի փոխարժեքային զուտ տար երություն Դրամական միջոցների համարժեքների ձեռք երումը դրամա կան միջոցներով" Դրամական միջոցների համարժեքների մարումը դրամական միջոցներով" Մուտ քագրվել է դրամարկղ անկից" Հանձնվել է անկ դրամարկղից" Մուտ քագրվել է ոչ կանխիկ դրա մ արտարժույթի փոխանա կումից" Մուտ քագրվել է կա նխիկ դրամ արտարժույթի փոխանակումից" Ելքագրվել է ոչ կա նխիկ դրամ ա րտարժույթի փոխանակումից" Ելքագրվել է կանխիկ դրամ արտարժույթի փ ոխանակումից" Դրամական միջոցների մնացորդը հաշվետ ու ժամանակաշրջանի վերջին օրվա դրությամ "Սույն տողերում արտա ցոլված գումարները չեն հանդիսա նում միջոցների հոսքեր:

Տող Գումար

12536 12536

դրամական

Հավելված 4-ի շարունակությունը Նախորդ ժամանակաշրջան

Տող

Այդ թվում դրամարկղ անկ. հաշիվը արտարտդրամ ար- դրամ արժույթ ժույթ

Հաշվետու ժամանակաշրջան

Դրամ. միջոց. Գումար համարժեք

12536 12536

33580 33580

Այդ թվում դրամարկղ անկ. հաշիվը Դրամ. արտարտ- միջոց. համդրամ ար- դրամ արժույթ ժույթ արժեք 33580 33580

188605

188411

)

(

570 -397107 ( ( ( 610 ( )

109895

13547

123899 64706

360 123527 188051 123333

392302

639388

566163 75087

540 (

188350

109895

500 396974

188350

) (

) (

)

(

( ) ( ) 397107 ) ( ) ( ( )

) ) )

)

(

13547

)

(

) (

) (

) (

82950 -678769 ( ( ( -43401

-82950 ) 678769 ) 14173 ) -48581

( ) 43401 -14173 ( ) 48581

)

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ - հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Մեքենաներ ն սարքավորումներ

Փոխանցող հարմարանքներ

Կառուցվածքներ - հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Տող

Մաշվածության դրույքը

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցներ Շենքեր

Դասի անվանումը

Հիմնական միջոցներ

48218 60257 12039

31604 32731

Նախորդ տարվա վերջի մնացորդը

10676 10676

16477 16477

Ավելացում ընդաայդ թվում` մենը վերագնահատումից

52884 70933 18049

46362 49208

Հազ. դրամ Հաշվետու տարվա վերջի մնացորդը

Հավելված 5

Նվազեցում ընդաայդ թվում` մենը վերագնահատումից

Հաշվապահական հաշվեկշռին կից ծանոթագրություններ

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք

Ընդամենը շահագործման մեջ գտնվող հիմնական միջոցներ

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Այլ հիմնական միջոցներ

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Բանող ն մթերատու անասուններ

Բազմամյա տնկարկներ

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Արտադրական գույք, տնտեսական գույք, գործիքներ

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Տրանսպորտային միջոցներ

Հավելված 5-ի շարունակությունը

84645 98659

34835 34835

110023 133494

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ - հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Ընդամենը հիմնական միջոցներ

Հողամասեր

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Շահագործումից հանված ն օտարման նպատակով պահվող հիմնական միջոցներ Ընդամենը շահագործման մեջ չգտնվող հիմնական միջոցներ

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Շահագործման մեջ չգտնվող հիմնական միջոցներ Շահագործման չհանձնված հիմնական միջոցներ Äամանակավորապես շահագործումից հանված հիմնական միջոցներ

- կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Հավելված 5-ի շարունակությունը

91649 106659 15010

14014

34835 34835 10338

10338

116146 141494 25348

23471

Հավելված 6 Ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցներ Հազ. դրամ Հաշվետու տարվա վերջի մնացորդը

Դասի անվանումը

Տող

Նախորդ տարվա վերջի մնացորդը

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

12066

11677 19772

10246

10752 17884

15508 30018 14510

Շենքեր

Մեքենաներ ն սարքավորումներ - հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Տրանսպորտային միջոցներ - հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Այլ հիմնական միջոցներ - հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Ընդամենը ֆինանսական վարձակալությամμ ստացված հիմնական միջոցներ - հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված մաշվածություն - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Ընդամենը անավարտ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ

Կուտակված ամորտիզացիա Արժեզրկումից կու263 տակված կորուստներ

Արժեք

19782

19782

Ավելացում

21037

19782

Նվազեցում

Հազ. դրամ Հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի մնացորդը

Հավելված 8

Հազ. դրամ Հաշվետու տարվա վերջի մնացորդը

Հավելված 7

Ավելացում Նվազեցում Ամորտի- Նախորդ զացիայի տարվա այդ թվում՝ այդ թվում՝ ժամանավերջի ճանաչ- ակտիվների ն ապաճա- ակտիվների ն ված պարտավորու- ընդա- նաչված պարտավորուՏող կաշրջանը մնացորդը ընդամենը լրացուցիչ թյունների ար- մենը գուդվիլ թյունների արգուդվիլ ժեքի ճշգրտուժեքի ճշգրտումից աճ մից նվազում

Հաշվեկշռային արժեք 260

Ցուցանիշի անվանումը

Հետագա կապիտալացվող ծախսումներ

Գուդվիլ

Տեղակայման ենթակա սարքավորումներ

Կառուցման ընթացքում գտնվող հիմնական միջոցներ

Դասի անվանումը

Նախորդ Տող տարվա վերջի մնացորդը

Անավարտ ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ

Ամորտիզացված (եկամուտ ճանաչված) 272 ացասական գուդվիլ

Արժեք

Հաշվեկշռային արժեք 270

Ցուցանիշի անվանումը

Հազ. դրամ Հաշվետու տարվա (ժամանակաշրջանի) վերջի մնացորդը

Հավելված 9 Ամորտի- Նախորդ Նվազեցում Ավելացում զացիայի տարվա այդ թվում՝ այդ թվում՝ (եկամուտ վերջի ճանաչակտիվների ն ապաճա- ակտիվների ն ճանաչե- մնացորդը Տող ընդա- ված լրա- պարտավորու- ընդա- նաչված պարտավորուլու) ժամենը ցուցիչ ա- թյունների ար- մենը ացասա- թյունների արմանակացասական ժեքի ճշգրտուկան ժեքի ճշգրտուշրջանը գուդվիլ մից աճ գուդվիլ մից նվազում

Բացասական գուդվիլ

Արժեք Կուտակված ամորտիզացիա Արժեզրկումից կուտակ283 ված կորուստներ

Հաշվեկշռային արժեք

Ցուցանիշի անվանումը

Հավելված 10

Հազ. դրամ Ավելացում Նվազեցում Հաշվետու Ամորտի- Նախորդ զացիայի տարվա ակտիվ վերաորպես ծախս ներառված օտարված տարվա դրույքը վերջի ճանաչված կանգնված ճանաչված այլ ակտիվ- ն դուրս (ժամանաՏող մնացորդը գրված կաշրջանի) ների հաշվերջի վեկշռային մնացորդը արժեքում

Ակտիվ ճանաչված զարգացման ծախսումներ

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված ամորտիզացիա - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Ապրանքային նշաններ

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված ամորտիզացիա - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Արտոնագրեր

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված ամորտիզացիա - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Լիցենզիաներ

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված ամորտիզացիա - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Կազմակերպչական ծախսեր

Դասի անվանումը

Տող

Ամորտիզացիայի դրույքը

Նախորդ տարվա վերջի մնացորդը

Այլ ոչ նյութական ակտիվներ

Ավե լացում

Նվազեցում

Հազ. դրամ Հաշվետու տարվա վերջի մնացորդը

Հավելված 11

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված ամորտիզացիա - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Ընդամենը

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված ամորտիզացիա - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Այլ ոչ նյութական ակտիվներ

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված ամորտիզացիա - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Հողի ն նական ռեսուրսների օգտագործման իրավունք

- հաշվեկշռային արժեք - արժեք - կուտակված ամորտիզացիա - արժեզրկումից կուտակված կորուստներ

Ծրագրային ապահովում

Հավելված 11-ի շարունակությունը

Հավելված 12 Ոչ ընթացիկ ներդրումներ՝ հաշվառված «μաժնեմասնակցության մեթոդով» Հազ. դրամ Հաշվետու տարվա վերջի մնացորդը

Ներդրման տեսակը

Տող

Նախորդ տարվա վերջի մնացորդը

Ոչ ընթացիկ ներդրումներ դուստր ընկերություններում Ոչ ընթացիկ ներդրումներ ասոցիացված կազմակերպություններում Ոչ ընթացիկ ներդրումներ համատեղ ձեռնարկումներում Ընդամենը

-

-

-

Հավելված 13 Ոչ ընթացիկ ֆինանսական պարտավորություններ Ցուցանիշի անվանումը Երկարաժամկետ μանկային վարկեր Երկարաժամկետ փոխառություններ Երկարաժամկետ պարտավորություններ ֆինանսական վարձակալության գծով - հաշվեկշռային արժեք - համախառն գումար - չկրած տոկոսային ծախսեր

Տող

Նախորդ տարվա վերջի մնացորդը

Հազ. դրամ Հաշվետու տարվա վերջի մնացորդը

25198

48322 12229

10753

15498

Հավելված 14 Ընթացիկ ֆինանսական պարտավորություններ Հազ. դրամ Հաշվետու տարվա վերջի մնացորդը

Ցուցանիշի անվանումը

Տող

Նախորդ տարվա վերջի մնացորդը

Կարճաժամկետ μանկային վարկեր Կարճաժամկետ փոխառություններ Երկարաժամկետ μանկային վարկերի կարճաժամկետ մաս Երկարաժամկետ փոխառությունների կարճաժամկետ մաս Ընդամենը

16848 -

12276 -

12445

23316

24721

Հավելված 15 Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտք μյուջեին Հարկատեսակի անվանումը Շահութահարկ Եկամտահարկ Ավելացված արժեքի հարկ Ակցիզային հարկ Գույքահարկ Հողի հարկ Մաքսատուրք Հաստատագրված վճարներ Այլ պարտադիր վճարներ Տույժեր Տուգանքներ Ընդամենը

Տող

Նախորդ տարվա վերջի մնացորդը 19053 40005

Հազ. դրամ Հաշվետու տարվա վերջի մնացորդը 25452 31868

64928

59995

Êոտանված արտադրանքի հետ կապված ծախսերից 880

Ընթացիկ այլ ակտիվների (շարունակվող գործունեության) վաճառքից (օտարումից) Գործառնական վարձակալության տրված հիմնական միջոցներից Տույժերից, տուգանքներից Դուրս գրված դե իտորական պարտքերից ն դրանց մարումից Դուրս գրված կրեդիտորական պարտքերից ն դրանց մարումից Արժեքների պակասորդներից, փչացումից, կորուստներից ն դրանց փոխհատուցումից Պաշարների արժեքի փոփոխությունից Ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների վերագնահատումից Ոչ ընթացիկ ակտիվների արժեզրկումից ն արժեզրկման վերականգնումից Ոչ ընթացիկ ակտիվների վերագնահատումից Հետազոտության ն զարգացման ծախսերից Արտադրական ծախսումների սովորական (նորմալ) մակարդակը գերազանցող ծախսերից

Ցուցանիշի անվանումը

Հավելված 16

10606

10606

Հազ. դրամ Նախորդ տարի Հաշվետու տարի (ժամանակաշրջան) Տող եկամուտ ծախս արդյունք եկամուտ ծախս արդյունք

Գործառնական այլ գործունեությունից եկամուտ ն ծախս

Ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությանը կից ծանոթագրություններ

Հիմնական միջոցների վաճառքից (օտարումից) Ոչ ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների վաճառքից (օտարումից) Ընթացիկ ֆինանսական ներդրումների վաճառքից (օտարումից) Ոչ ընթացիկ այլ ակտիվների վաճառքից (օտարումից) Գործունեության ընդհատման հետ կապված ակտիվների վաճառքից (օտարումից) Փոխարժեքային տար երություններից Շնորհ ն անհատույց ստացված ակտիվներից Ֆինանսական ներդրումներից Ֆինանսական վարձակալությունից Ոչ գործառնական այլ գործունեությունից Ընդամենը

Ցուցանիշի անվանումը

Տող

12840

Հավելված 17

11982

20695

13547

17777

13490

Հազ. դրամ Նախորդ տարի Հաշվետու տարի (ժամանակաշրջան) եկամուտ ծախս արդյունք եկամուտ ծախս արդյունք

Այլ ոչ գործառնական գործունեությունից եկամուտ ն ծախս

Դատական ծախսերից Äամանակավորապես շահագործումից հանված հիմնական միջոցների պահպանման ծախսերից Հիմնական միջոցների լուծարման ծախսերից Այլ եկամուտներից ն ծախսերից Ընդամենը

Հավելված 16-ի շարունակությունը

Ընդամենը

Հավելված 19 Հազ. դրամ Նախորդ տարի Հաշվետու տարի (ժամանակաշրջան) Òն N2-ի տողի Տող համարը եկամուտ ծախս արդյունք եկամուտ ծախս արդյունք

¾ական սխալից արդյունք

Ցուցանիշի անվանումը

Ընդամենը

Տող

Ցուցանիշի անվանումը

Հավելված 18 Հազ. դրամ Նախորդ տարի Հաշվետու տարի (ժամանակաշրջան) եկամուտ ծախս արդյունք եկամուտ ծախս արդյունք

Արտասովոր դեպքերից շահույթ (վնաս)

Հավելված 20 Արտահաշվեկշռային հաշիվներ

Ցուցանիշի անվանումը

Տող

Գործառնական վարձակալությամμ ընդունված հիմնական միջոցներ Պատասխանատու պահպանման ընդունված ապրանքանյութական արժեքներ Վերամշակման ընդունված նյութեր Տեղակայման ընդունված սարքավորումներ Հանձնուրդի (կոմիսիայի) ն հանձնարարության (կոնսիգնացիայի) պայմանագրերով ընդունված ապրանքներ Հավատարմագրային կառավարման պայմանագրի համաձայն կառավարվող միջոցներ Հանձնուրդի կոմիսիայի) ն հանձնարարության (կոնսիգնացիայի) պայմանագրերով ընդունված միջոցներ Դուրս գրված դեμիտորական պարտքեր Դուրս գրված կրեդիտորական պարտքեր Պարտավորությունների ն ստացվելիք վճա- րումների ապահովում Ստանձնած պարտավորությունների ն վճարումների ապահովում Չհատուցված հարկային վնաս Խիստ հաշվառման μլանկներ Պարμերական ն մասնագիտական գրականություն Շահագործման մեջ գտնվող արագամաշ առարկաներ

Նախորդ տարվա վերջի մնացորդը (1999)

Հազ. դրամ Հաշվետու տարվա վերջի մնացորդը (2000)

Հավելված 21

Տնտեսավարող սուμյեկտների ֆիանանսական դրության գնահատման ցուցանիշների համակարգը ն դրանց հաշվարկման կարգը Ցուցանիշների անվանումը Բովանդակությունը | Գործակիցների հաշվարկման համար օգտագործվող ցուցանիշներ հ/հ

1.

Ընթացիկ ակտիվների (շրջանառու կապիտալ) ընդհանուր մեծությունը Տնտեսական գործունեությունում իրական գործող շրջանառու կապիտալի (ընթացիկ ակտիվների) մեծությունը

2.

3.

4.

Պաշարների (նյութական ընթացիկ ակտիվներ կամ շրջանառու միջոցներ կամ շրջանառու կապիտալ) արժեքը Ամենաշատ իրացվելի ակտիվներ (Ա1)

5.

Արագ իրացվելի ակտիվներ (Ա2)

6.

Դանդաղ իրացվող ակտիվներ (Ա3)

7. 8.

Դժվար իրացվելի ակտիվներ (Ա4) Ամենաշտապ պարտավորություններ (Պ1) Կարճաժկետ պարտավորություններ (Պ2)

9.

10. 11.

12.

Երկարաժամկետ պարտավորությունները (Պ3) Հաստատուն (կայուն) պասիվներ կամ իրական սեփական կապիտալը (Պ4) Զուտ ակտիվներ համարվող միջոցների մեծությունը

Հաշվեկշռի 2-րդ μաժնի հանրագումարը Դրանք առանց ավելացված արժեքի ձեռք μերված պաշարներն են, երկարաժամկետ դեμիտորական պարտքերը, կանոնադրական կապիտալում հիմնադիրների պարտքերի ն μաժնետերից գնված սեփական μաժնետոմսերը Դրանք հաշվեկշռի 2-րդ μաժնի «Պաշարներ» հոդվածնն է Դրամական միջոցները ն կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումների մեծության գումարը Հաշվետու ամսաթվից հետո 12 ամսվա ընթացքում սպասվող դեμիտորական պարտքերի վճարումներ Պաշարները, ապրանքանյութական արժեքների ձեռք μերման գծով ավելացված արժեքի հարկը, երկարաժամկետ դեμիտորական պարտքերը ն այլ շրջանառու ակտիվներ Հաշվեկշռի 1-ին μաժնի հանրագումարը Կարճաժամկետ պարտքերը Կարճաժամկետ վարկերի ն փոխառությունների գումարները, հիմնադիրներին (մասնակիցներին) եկամուտների վճարման գըծով պարտքերը ն այլ կարճաժամկետ պարտավորությունները Հաշվեկշռի 4-րդ μաժնի հանրագումարն է Սեփական կապիտալի ն դրան հավասարեցված միջոցների (գալիք ժամանակաշրջանի եկամուտները ն առաջիկա ծախսերի պահուստները) Ընդհանուր ակտիվները առանց նյութական արժեքների ձեռք μերման գծով ավելացված արժեքը հարկի, կանոնադրական կապիտալում հիմնադիրների պարտքերը ն μաժնետերերից գնված μաժնետոմսերը

հ/հ

13.

Փոխառու կապիտալի մեծությունը

14.

Զուտ պասիվներ համարվող պարտավորությունների մեծությունը (փոխառու կապիտալի ճշտված տարμերակը) Զուտ ակտիվների մեծությունը Իրացվելիության գործակիցների հաշվարկում ընդունված կարճաժամկետ պարտավորությունների մեծությունն է (ընդհանուր շտապ պարտավորություններ)

15. 16.

17. 18. 19. 20. 21. 22.

Ֆինանսական ներդրումների մեծությունը Սեփական կապիտալի մեծությունը Սեփական շրջանառու կապիտալի (ընթացիկ ակտիվների մեծությունը) Այլ երկարաժամկետ ֆինանսավորման աղμյուրների մեծությունը Սեփական կապիտալի ն այլ երկարաժամկետ ֆինանսավորման աղμյուրներ Զուտ շրջանառու ակտիվների մեծությունը

23.

Ֆինանսաշահագործման պահանջմունքների հաշվարկի համար ընդունված տըվյալները

24.

Համախառն շահույթի մեծությունը

25.

Իրացումից շահույթի մեծությունը

Հաշվեկշռի 4-րդ ն 5-րդ μաժինների հանրագումարը Փոխառու կապիտալի մեծությունից հանվում են գալիք ժամանակաշրջանի եկամուտները ն առաջիկա վճարումների պահուստները Կետ 12-ի ն կետ 14-ի տարμերությունն է Կարճաժամկետ վարկերի ն փոխառությունների, կրեդիտորական պարտքերի, հիմնադիրներին (մասնակիցներին) եկամուտների վճարման գծով պարտքերի ն այլ կարճաժամկետ պարտավորությունների ընդհանուր գումարը Կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների գումարը Հաշվեկշռի 3-րդ μաժնի հանրագումարը Հաշվեկշռի 2-րդ ն 5-րդ μաժինների հանրագումարների տարμերությունն է Հաշվեկշռի 4-րդ μաժնի հանրագումարը (ոչ ընթացիկ պարտավորություններ) Հաշվեկշռի 3-րդ ն 4-րդ μաժինների հանրագումարն է Հաշվեկշռի 2-րդ μաժնի հանրագումարն է առանց ապրանքանյութական արժեքների գծով հաշվարկված ավելացված արժեքի հարկի մեծության, պարտքերը կանոնադրական կապիտալում ն μաժնետերերից գնված սեփական μաժնետոմսերի, ինչպես նան կարճաժամկետ վարկերի ն փոխառությունների, կրեդիտորական պարտքերի, հիմնադիրներին (մասնակիցներին) եկամուտների վճարման գծով պարտքերի ն այլ կարճաժամկետ պարտավորությունների մեծությունների գումարները Երկարաժամկետ ն կարճաժամկետ դեμիտորական պարտքերի, պաշարների մեծության գումարից կրեդիտորական պարտքերի մեծության նվազեցումն է «Ֆինանսական արդյունքների մասին» հաշվետվության հիման վրա, իրացումից հասույթի ն արտադրական ինքնարժեքի տարμերությունն է «Ֆինանսական արդյունքների մասին» հաշվետվության հիման վրա, իրացումից հասույթի ն լրիվ ինքնարժեքի (արտադրական ինքնարժեք, վարչատնտեսական ն առնտրային ծախսերի հանրագումար) տարμերությունն է

հ/հ

26.

Տվյալ ժամանակաշրջանի եկամուտների ընդհանուր մեծությունը (հանրագումարը)

27.

Տվյալ ժամանակաշրջանի ծախսերի ընդհանուր մեծությունը (հանրագումարը)

28.

Զուտ շահույթի մեծությունը

«Ֆինանսական արդյունքների մասին» հաշվետվության հիման վրա, որտեղ արտացոլված են հասույթի մեծությունը, եկամուտներ այլ կազմակերպություններում` մասնակցությունից, գործառնական ն այլ գործառնական եկամուտներ, արտասովոր դեպքերից եկամուտներ «Ֆինանսական արդյունքների մասին» հաշվետվության տվյալների հիման վրա, որտեղ արտացոլված են վաճառված ապրանքների (արտադրանքի, աշխատանքների, ծառայությունների) ինքնարժեքի մեծությունը, առնտրային ն կառավարչական ծախսեր, տոկոսավճարները, գործառնական ն այլ գործառնական ծախսեր, չնախատեսված ծախսեր ն շահութահարկը Տվյալ ժամանակաշրջանի եկամուտների ն ծախսերի հանրագումարների տարμերությունը

29.

Հաշվետու ժամանակաշրջանի (տարվա) վճարունակության գործակիցը` ըստ դրամական միջոցների հոսքերի մասին հաշվետվության (ձն Խ4) տվյալների Օպերատիվ վճարունակության գործակիցը

|| Վճարունակության (իրացվելիության) ցուցանիշներ

30.

31.

Բացարձակ իրացվելիության գործակիցը

32.

Արագ իրացվելիության գործակիցը

33.

Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը

34.

Վճարունակության վերականգնման գործակիցը (Գվ.վ) (Առողջացման գործակիցը)

Հաշվետու ժամանակաշրջանում ստացված ն դուրս գրված դրամական միջոցների ու ծախսերի հարաμերակցությունը Հաշվարկային հաշվում ն դրամարկղում եղած դրամական միջոցների ն երկարաժամկետ պարտավորությունների հարաμերակցությունն է Առավել իրացվելի ակտիվների (դրամական միջոցներ, կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ) ընթացիկ (կարճաժամկետ) պարտավորությունների հարաμերությունն է Առավել իրացվելի ակտիվների ն դեμիտորական պարտավորությունների հանրագումարի ն ընթացիկ պարտավորությունների հարաμերակցությունն է Ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ պարտավորությունների հարաμերակցությունն է ¶ Á.Ç.Å.վ + 6/Å (¶ Á.Ç.Å.վ.-¶ Á.Ç.Å.ë) ¶ վ.վ = Գը.ի.ժ.վ ն Գը.ի.ժ.ս.-ընթացիկ իրացվելիության գործակցի փաստացի արժեքներն են հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջում ն սկըզμում 6-ը տնտեսավարող արժեքի վճարունակության վերականգնման ժամանակա-

հ/հ

35.

Վճարունակությունը կորցնելու ցուցանիշը (Գվ.կ) (Սննանկացման գործակիցը)

36.

Ակտիվների շահութաμերությունը մինչն հարկումը ն հարկումից հետո զուտ շահույթի գծով Սեփական կապիտալի շահութաμերությունը (մինչն հարկումը ն հարկումից հետո) զուտ շահույթի գծով Ընթացիկ ակտիվների շահութաμերությունը

շրջանն է (ամիսներով) ժ-ն հաշվետու ժամանակաշրջանն է 2-ը ընթացիկ իրացվելիության գործակցի նորմատիվային արժեքը ¶ Á.Ç.Å.վ + 3/Å(¶ Á.Ç.Å.վ.-¶ Á.Ç.Å.ë.) ¶ վ.Ï. = Գործակիցների իմաստը նույնն է ինչ-որ 34-րդ կետում է 3-ը տնտ. սուμյեկտի վճարունակությունը կորցնելու ժամանակաշրջանն է

||| Շահութաμերության ցուցանիշներ

37. 38. 39.

Փոխառու կապիտալի շահութաμերություն

40.

Վաճառքի ծավալի շահութաμերության զուտ շահույթի (հարկումից հետո) գծով Արտադրանքի իրացման շահութաμերությունը

41. 42. 43. 44. 45.

Հիմնական գործունեության շահութաμերությունը Շահույթի նորման Իրացման ծախսերի շահութաμերությունը Ներդրումների (ինվեստիցիաների) շահութաμերությունը

Զուտ շահույթի (մինչն հարկումը ն հարկումից հետո) ն ակտիվների միջին մեծության հարաμերակցությունն է Զուտ շահույթի (մինչն հարկումը ն հարկումից հետո) ն սեփական կապիտալի միջին մեծության հարաμերակցությունն է Զուտ շահույթի (հարկումից հետո) ն ընթացիկ ակտիվների միջին մեծության հարաμերակցությունն է Սովորական գործունեությունից ստացվող շահույթի ն փոխառու կապիտալի (ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ պարտավորությունների) միջին մեծության հարաμերակցությունն է Զուտ շահույթի (հարկումից հետո) ն իրացումից ստացված հասույթի հարաμերակցությունն է Իրացումից ստացված շահույթի ն իրացումից ստացված հասույթի հարաμերակցությունն է Իրացումից ստացված շահույթի ն լրիվ ինքնարժեքի հարաμերակցությունն է Իրացումից շահույթի ն հիմնական միջոցների ու նյութական ակտիվների միջին մեծության հարաμերակցությունն է Իրացումից շահույթի իրացման գծով ծախսերի հարաμերակցությունն է Սովորական գործունեությունից շահույթի ն սեփական ու ոչ ընթացիկ պարտավորությունների գումարի միջին մեծության հարաμերակցությունն է

|Մ Ֆինանսական կայունության ցուցանիշներ 46. 47.

Սեփական կապիտալի կենտրոնացման (ինքնավարության) գործակից Սեփական կապիտալի կենտրոնացման գործակիցը

Սեփական կապիտալի ն ընդհանուր ակտիվների հարաμերակցությունն է Փոխառու կապիտալի (ընթացիկ ն ոչ ընթացիկ պարտավորությունների) ն ընդհանուր ակտիվների հարաμերակցությունն է

հ/հ

48.

Սեփական ընթացիկ ակտիվներով ընթացիկ ակտիվների ապահովվածությունը

49.

Սեփական ընթացիկ ակտիվներով պաշարների ապահովվածության գործակիցը

50.

Երկարաժամկետ ներգրավվող պարտավորությունների գործակիցը

51.

Փոխառու կապիտալի կառուցվածքի գործակիցը

52.

Սեփական կապիտալի շարժունակության գործակիցը

53.

Ֆինանսական լծակի ազդեցության գործակիցը Ֆինանսական կախվածության գործակիցը

Սեփական կապիտալի, ոչ ընթացիկ պարտավորությունների գումարի ու ոչ ընթացիկ ակտիվների տարμերության ն ընթացիկ ակտիվների մեծության հարաμերակցությունն է Սեփական կապիտալի, ոչ ընթացիկ պարտավորությունների գումարի ու ոչ ընթացիկ ակտիվների տարμերության ն պաշարների մեծության հարաμերակցությունն է Ոչ ընթացիկ պարտավորությունների ն սեփական կապիտալի ու ոչ ընթացիկ պարտավորությունների գումարի հարաμերակցությունն է Ոչ ընթացիկ պարտավորությունների ն փոխառու կապիտալի հարաμերակցությունն է Սեփական ընթացիկ ակտիվների ն սեփական կապիտալի մեծության հարաμերակցությունն է Սեփական ն փոխառու կապիտալների հարաμերակցությունն է Ընդհանուր ակտիվների (կամ պասիվների) ն սեփական կապիտալի հարաμերակցությունն է Ոչ ընթացիկ ակտիվների ն սեփական կապիտալի հարաμերակցությունն է

54. 55.

Կայուն ակտիվի ինդեքսը

56.

Ակտիվների շրջանառելիության գործակիցը

57.

Սեփական կապիտալի շրջանառելիության գործակիցը

58.

Ընթացիկ ակտիվների լիության գործակիցը

59.

Դրամական միջոցների շրջանառելիության գործակիցը

60.

Կարճաժամկետ դեμիտորական պարտքերի շրջանառելիության գործակիցը Պաշարների շրջանառելիության գործակիցը (պտույտներով) Կրեդիտորական պարտքերի շրջանառելիության գործակիցը (պտույտներով) Ընթացիկ ակտիվների 1 պտույտի տնողությունը (օրերով)

Մ Շրջանառելիության ցուցանիշներ

61. 62. 63.

շրջանառե-

Իրացումից հասույթի ն ընդհանուր ակտիվների միջին մեծության հարաμերակցությունն է Իրացումից հասույթի ն սեփական կապիտալի միջին մեծության հարաμերակցությունն է Իրացումից հասույթի ն ընթացիկ ակտիվների միջին մեծության հարաμերակցությունն է Իրացումից հասույթի ն դրամական միջոցների միջին մեծության հարաμերակցությունն է Իրացումից հասույթի ն կարճաժամկետ դեμիտորական պարտավորությունների միջին մեծության հարաμերակցությունն է Իրացման ինքնարժեքի ն պաշարների միջին մեծության հարաμերակցությունն է Իրացման ինքնարժեքի ն կրեդիտորական պարտքերի միջին մեծության հարաμերակցությունն է Ընթացիկ ակտիվների միջին արժեքի ն օրերի թվի արտադրյալի ու իրացումից հասույթի հարաμերակցությունն է

հ/հ

64.

Դրամական միջոցների 1 պտույտի տնողությունը (օրերով)

65.

Կարճաժամկետ դեμիտորական պարտավորությունների 1 պտույտի տնողությունը (օրերով)

66.

Պաշարների մեկ պտույտի տնողությունը (օրերով)

67.

Կրեդիտորական պարտքերի մեկ պտույտի տնողությունը (օրերով)

Դրամական միջոցների միջին մեծության ն օրերի թվի արտադրյալի ու իրացումից հասույթի հարաμերակցությունն է Կարճաժամկետ դեμիտորական պարտավորությունների միջին մեծության ն օրերի թվի արտադրյալի ու իրացումից հասույթի հարաμերակցությունն է կամ օրերի թվի հարաμերությունը կարճաժամկետ դեμիտորական պարտավորությունների շրջանառելիության գործակցին Պաշարների միջին արժեքի օրերի թվի արտադրյալի ու իրացման (վաճառքի) ինքնարժեքի հարաμերակցությունն է Կրեդիտորական պարտքերի միջին մեծության ն օրերի թվի արտադրյալի ու իրացման (վաճառքի) ինքնարժեքի հարաμերակցությունն է

Մ| Հիմնական միջոցների օգտագործման ցուցանիշներ 68.

Հիմնական միջոցների ակտիվ մասի μաժինը (իրացվելի)

69.

Հիմնական միջոցների մաշվածության գործակիցը

70.

Հիմնական միջոցների գործակիցը

71.

Հիմնական միջոցների դուրս գրման գործակիցը

72.

Կազմակերպության ծախսերի մեկ միավորին μաժին ընկած եկամտի մեծությունը Կազմակերպության եկամուտների 1 միավորին μաժին ընկնող ծախսերի մեծությունը Սովորական գործունեության գծով իրացումից ստացված հասույթի 1 միավորին μաժին ընկած ծախսերը Հիմնական գործունեությունից ըստացված եկամուտների մասնաμա-

նորացման

Հիմնական միջոցների ակտիվ մասի (արտադրական շենքեր, տրանսպորտային միջոցներ ն այլն) ու հիմնական միջոցների ընդհանուր արժեքի հարաμերակցությունն է Հիմնական միջոցների ամորտիզացիայի նորմայով հաշվարկված մաշվածության ն հիմնական միջոցների սկզμնական արժեքի հարաμերակցությունն է Հաշվետու ժամանակաշրջանում նոր մուտքագրված հիմնական միջոցների հաշվեկըշռային արժեքի ն տարվա վերջում հիմնական միջոցների արժեքի հարաμերակցությունն է Դուրս գրված հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքի ն հաշվետու ժամանակաշրջանի սկզμում եղած հիմնական միջոցների արժեքի հարաμերակցությունն է

Մ|| Կառուցվածքային ցուցանիշներ

73. 74. 75.

Հաշվետու ժամանակաշրջանի ընդհանուր եկամուտների ն կատարված ծախսերի հարաμերակցությունն է Հաշվետու ժամանակաշրջանի ընդհանուր ծախսերի ն ստացված եկամուտների հարաμերակցությունն է Սովորական գործունեության գծով ծախսերի ն իրացումից հասույթի հարաμերակցությունն է Հիմնական գործունեությունից ստացված եկամտի ն ընդհանուր եկամտի մեծութ-

հ/հ

ժինը կազմակերպության եկամուտների ընդհանուր մեծությունում

յան հարաμերակցությունն է

Մ||| Ցուցանիշներ, որոնք կիրառվում են շուկայական գործընթացների μնորոշման ժամանակ 76.

Բաժնետոմսերի ընթացիկ եկամտաμերություն (շահաμաժնային եկամուտ)

77.

Ներգրավված կապիտալի արժեքի մեծությունը

78.

Բաժնետոմսերի հաշվեկշռային արժեքը

79.

Կազմակերպության ակտիվների եկամըտաμերությունը

Ընթացիկ ժամանակաշրջանում վճարված շահաμաժինների գումարի ն μաժնետոմսերի շուկայական արժեքի հարաμերակցությունն է` արտահայտված 9-ով Ֆինանսական ռեսուրսների ներգրավման գծով ծախսերի ն ներգրավված ֆինանսական ռեսուրսների հարաμերակցությունն է` արտահայտված 9-ով Զուտ ակտիվների մեծության ն գնված μաժնետոմսերի քանակի հարաμերակցությունն է Հաշվետու ժամանակաշրջանում ստացված ընդհանուր եկամուտների ն ակտիվների միջին մեծության հարաμերակցությունն է

|2 Ռեսուրսների օգտագործման ն տնտեսական գործունեության արդյունավետության գնահատման ցուցանիշներ 80.

Հիմնական միջոցների հատույցը

81.

Նյութահատույցը

82.

Աշխատանքի յունը

83.

Հիմնական միջոցների ֆոնդատարությունը

84.

Նյութատարությունը

85.

Աշխատատարությունը

86.

1 միավոր արտադրանքի գծով ծախսերը Հիմնական արտադրական միջոցների արժեքի հարաμերական շեղումը ( ± ΔՀԱՄ)

87.

արտադրողականութ-

Իրացումից հասույթի ն հիմնական միջոցների միջին արժեքի հարաμերակցությունն է Իրացումից հասույթի ն նյութերի միջին արժեքի հարաμերակցությունն է Իրացումից հասույթի ն աշխատողների միջին ցուցակային թվի հարաμերակցությունն է Հիմնական միջոցների միջին արժեքի ն իրացումից հասույթի հարաμերակցությունն է կամ հիմնական միջոցների հատույցի հակադարձ մեծությունն է Նյութերի միջին արժեքի ն իրացումից հասույթի հարաμերակցությունն է կամ նյութահատույցի հակադարձ մեծությունը Աշխատողների միջին ցուցակային թվի ն իրացումից հասույթի հարաμերակցությունը կամ աշխատանքի արտադրողականության հակադարձ մեծությունը Ինքնարժեքի ն իրացումից հասույթի հարաμերակցությունն է (ԻՀ)

± Δ ՀԱՄ = (ՀԱՄ)

հ.ժ.

+ (ՀԱՄ)

.ժ.

×

(ԻՀ)

հ.ժ. .ժ.

որտեղ` (ՀԱՄ)հ.ժ.- ն (ՀԱՄ)μ.ժ.- համապատասխանաμար հաշվետու ն μազիսային ժամանակաշրջանների հիմնական արտադրական

հ/հ

միջոցների միջին մեծություններն են (ԻՀ)հ.ժ. ն (ԻՀ)μ.ժ.- նույն ժամանակաշրջանների իրացումից հասույթի մեծություններն են 88.

Նյութական ծախսերի հարաμերական շեղումը ( ± ΔՆԾ)

(ԻՀ) ± Δ ՆԾ = (ՆԾ)

− (ՆԾ)

հ.ժ.

.ժ.

×

հ.ժ.

(ԻՀ)

.ժ.

(ՆԾ)հ.ժ. ն (ՆԾ)μ.ժ. - հաշվետու ն μազիսային ժամանակաշրջանների նյութական ծախսերն են (ԻՀ)հ.ժ. ն (ԻՀ)μ.ժ. - նույն ժամանակաշրջանների իրացումից հասույթի մեծություններն են 89.

Աշխատողների միջին ցուցակային թվի հարաμերական շեղումը (± Ա ) թ.

(ԻՀ) ± Ա

թ.

= (Ա

)

թ. հ.ժ.

− (Ա

թ.

)

.ժ.

×

(ԻՀ)

հ.ժ. .ժ.

որտեղ` (Աթ.)հ.ժ. ն (Աթ.)μ.ժ. - հաշվետու ն μազիսային ժամանակաշրջանների աշխատողների միջին ցուցակային թիվն է 90.

91.

92.

93.

Հիմնական արտադրական միջոցների էքստենսիվ օգտագորրծման ազդեցությունը իրացման հասույթի ծավալի փոփոխության վրա ( ± ΔԻՀ)հ.մ.էքստ.

Հիմնական արտադրական միջոցների (հատույցի) ինտենսիվ օգտագործման ազդեցությունը արտադրանքի իրացումից հասույթի (ծավալի) փոփոխության վրա ( ± ΔԻՀ)հ.մ.ինտ. Նյութական ծախսերի էքստենսիվ օգտագործման ազդեցությունը արտադրանքի իրացման (հասույթի) ծավալի փոփոխության վրա ( ± ΔԻՀ)ն.ծ.էքստ. Նյութական ծախսերի (նյութահատույցի) ինտենսիվ օգտագործման ազդեցությունը արտադրանքի ծավալի փոփոխության վրա ( ± ΔԻՀ)ն.ծ.ինտ.

[(

)հ.ժ. − (ՀԱՄ) .ժ.]× (ՀԱՄ).ժ. (ԻՀ)

(±ΔԻՀ)հ.մ.էքստ. = ՀԱՄ

.ժ.

որտեղ` (ՀԱՄ)հ.ժ. ն (ՀԱՄ)μ.ժ. – հաշվետու ն μազիսային ժամանակաշրջանների հիմնական արտադրական միջոցների միջին մեծություններն են (ԻՀ)μ.ժ. - μազիսային ժամանակաշրջանի իրացումից հասույթի մեծությունն է

⎡ (ԻՀ)հ.ժ.

(±ΔԻՀ)հ.մ.ինտ

(ՀԱՄ)հ.ժ.

⎣

( ±ΔԻՀ)ն.ծ.էքստ. =

( ±ΔԻՀ)ն.ծ.ինտ. =

[(

−

(ԻՀ) .ժ. ⎤ (ՀԱՄ) .ժ.⎥⎦ × (ՀԱՄ)հ.ժ.

)հ.ժ. − (ՆԾ) .ժ.]×

ՆԾ

(ԻՀ)

.ժ.

(ՆԾ) .ժ.

⎡ (ԻՀ)հ.ժ. (ԻՀ) .ժ. ⎤ ⎢(ՆԾ) − (ՆԾ) ⎥ × (ՆԾ)հ.ժ. .ժ.⎦ ⎣ հ.ժ.

հ/հ

94.

Աշխատուժի օգտագործման էքստենսիվ ազդեցությունը արտադրանքի իրացման հասույթի (ծավալի) փոփոխությունը ( ± ΔԻՀ)աշ.էքստ.

95.

96.

97.

Աշխատուժի օգտոգործման (աշխատանքի արտադրողականության) ինտենսիվ ազդեցությունը արտադրանքի ծավալի փոփոխության վրա ( ± ΔԻՀ)աշ.ինտ. Ընթացիկ ակտիվների էքստենսիվ օգտագործման ազդեցությունը արտադրանքի իրացման հասույթի (ծավալի) փոփոխության վրա ( ± ΔԻՀ)ԸԱ էքստ.

Ընթացիկ ակտիվների ինտենսիվ օգտագործման (1 պտույտի արագության մեծացումը) ազդեցությունը արտադրանքի իրացման հասույթի (ծավալի) փոփոխության վրա ( ± ΔԻՀ)ԸԱ ինտ.

[( )

( ±ΔԻՀ)աշ.էքստ. =

Ա

( ) .ժ.]× (Ա) .ժ. (ԻՀ)

հ.ժ.

− Ա

.ժ.

որտեղ` (Ա)հ.ժ. ն (Ա)μ.ժ. – հաշվետու ն μազիսային ժամանակաշրջանների աշխատուժի միջին ցուցակային թիվն է ( ± ΔԻՀ)աշ.ինտ. =

( ±ΔԻՀ)ԸԱ էքստ. =

⎡ (ԻՀ)հ.ժ. (ԻՀ) .ժ. ⎤ ⎢ (Ա ) − (Ա ) ⎥ × (Ա )հ.ժ. .ժ. ⎦ ⎣ հ.ժ.

[(

ԸԱ

)հ.ժ. − (ԸԱ) .ժ. ]×

(ԻՀ)

.ժ.

(ԸԱ) .ժ.

որտեղ` (ԸԱ)հ.ժ. ն (ԸԱ)μ.ժ.-հաշվետու ն μազիսային ժամանակաշրջանների ընթացիկ ակտիվների միջին մեծություններն են ( ± ΔԻՀ)ԸԱ ինտ. =

⎡ (ԻՀ )հ.ժ. ⎢ (ԸԱ ) հ.ժ. ⎣

−

(ԻՀ) .ժ. ⎤ (ԸԱ ) .ժ. ⎥⎦ × (ԸԱ )հ

Ռեսուրսների (հիմնական միջոցների, նյութական ծախսերի, աշխատուժի, ընթացիկ ակտիվների) էքստենսիվ ն ինտենսիվ օգտագործման համապատասխան ցուցանիշների գումարը հավասար է 1.0 միավորի

Ռեսուրսների էքստենսիվ ն ինտենսիվ օգտագործման փոխադարձ կապը

99.

Հաշվետու ժամանակաշրջանում իրացումից եկամտի (շահույթի) մարժան (Ե Մ)

Իրացումից հասույթի (ԻՀ) ն փոփոխուն ծախսերի (ՓԾ) տարμերությունն է կամ Ե Մ = ԻՀ - ՓԾ

100.

Տեսակարար եկամտի (շահույթի) մարժան (1 միավոր արտադրանքի գծով եկամտի (շահույթի) մարժան (Ե Մ)տես.

Իրացումից հասույթի (ԻՀ) ն տվյալ արտադրանքի գծով փոփոխուն ծախսերի (ՓԾ) տարμերության ու արտադրանքի միավորի քանակի (Ք) հարաμերակցութ-

2 Անվնասաμերության վերլուծության գործակիցներ

յունն է կամ (Ե Մ)տես. =

ԻՀ - ՓԾ Ք

101.

Շահութաμերության շեմը (արտադրանքի նվազագույն ծավալը)` μնեղեն արտահայտությամμ

( ) Շ

շ

ԵՄ Ք

Հաստատուն ծավալի (ՀԾ) մեծության ն միավոր արտադրանքի եկամտի (շահույթի) մարժայի (ԵՄ)տես. հարաμերակցութ-

()

յունն է կամ Շ

ն.

=

շ

= ն.

ՀԾ (Ե Մ)տես.

=

ՀԾ × Ք ԻՀ - ՓԾ

հ/հ

102.

Շահութաμերության շեմը (արտադրանքի նվազագույն ծավալը) արժեքային արտահայտությամμ Շ

Շահութաμերության շեմը (Շշ.)μն. μնեղեն արտահայտությամμ μազմապատկած 1 միավոր արտադրանքի միջին գնով (Ք) կամ Շ = Շ ×P

()

շ արժ.

103.

Ֆինանսական կայունության շեմը (կազմակերպության կայուն կամ անվըտանգ աշխատանքի գոտին արժեքային արտահայտությամμ)` (ՖԿ շեմ)

()

()

շ արժ.

շ

ն.

Իրացումից հասույթի (ԻՀ) շահութաμերության շեմի (Շշ.)արժ. տարμերությունը արժեքային արտահայտությամμ կամ

( )

ՖԿ շեմ = ԻՀ − Շ

շ արժ.

Օգտագործված գրականություն 1. Արշակյան Ա.Հ. Արտադրության գործոնների օգտագործման կազմակերպումը ն պլանավորումը շուկայական էկոնոմիկայում, Երնան, 1997.- 230 էջ: 2. Բադանյան Լ. Կարճաժամկետ ֆինանսական կանխատեսումը ար- տադրական կազմակերպությունում, Երնան, 2000.- 215 էջ: 3. Բաժնետիրական ընկերությունների մասին ՀՀ օրենքը, ՀՀ պաշտոնական տեղեկագիր, թիվ 34(166), 6 նոյեմμեր, 2001.- 66 էջ: 4. Բայադյան Ա.Հ. Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական վերլուծության անհրաժեշտությունը, Երնան, 1999.- 60 էջ: 5. Բայադյան Ա.Հ. Տնտեսավարող սուμյեկտների գործունեության ֆինանսական արդյունքների վերլուծությունը, Երնան, 2000.- 62 էջ: 6. Բայադյան Ա.Հ. Տնտեսավարող սուμյեկտների սնանկացման ն ռիսկերի գնահատման մեթոդիկան, Երնան, 2001.- 72 էջ: 7. Բայադյան Ա.Հ. Ֆինանսական կայունության, գործարար ակտիվության ն իրացվելիության գնահատման ցուցանիշներն ու դրանց հաշվարկման մեթոդիկան, Երնան, 2004.- 334 էջ: 8. Բայադյան Ա.Հ. Ֆինանսա-վիճակագրական μացատրական μառարան, Երնան, 2008.- 514 էջ: 9. Բոստանջյան Վ.Բ. Տնտեսական քաղաքականության ռազմավարության ուղղությունները անցումային փուլում, Երնան, ՏՀԻ, 1997: 10. Գործարարության պլան (մեթոդական ձեռնարկ), Երնան, 1999.176 էջ: 11. Կառավարչական հաշվառում, մաս 1 (Սարգսյան Ա.Զ., Համμարձումյան Ռ.Պ. ն ուրիշներ), Երնան, 2000.- 144 էջ: 12. Կոզլովա Ե.Պ. ն ուրիշներ, Հաշվապահական հաշվառում (թարգմ. Համμարձումյան Ռ.Պ. ն ուրիշներ), Երնան, 1997.- 524 էջ: 13. Համμարձումյան Ռ.Պ., Սարգսյան Ա.Զ. ն ուրիշներ. Ֆինանսական հաշվառում, Երնան, 2000.- 294 էջ: 14. Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներ, Երնան, 1999.- 592 էջ: 15. ՀՀ օրենքը «Իրավաμանական անձանց, իրավաμանական անձի կարգավիճակ ունեցող ձեռնարկությունների ն անհատ ձեռներեցների

անվճարունակության (սնանկացման) ն ֆինանսական առողջացման մասին, Երնան, 09.01.1997: 16. ՀՀ ֆինանսների նախարարության հրաման «Կազմակերպությունների տարեկան ֆինանսական հաշվետվությունների ձները ն դրանց լրացման հրահանգը հաստատելու մասին», ՀՀ գերատեսչական նորմատիվ ակտերի տեղեկագիր, Խ 20(42), 30.12.1999.- 152 էջ: 17. Ձեռներեցի սեղանի գիրք (Պրոֆ. Հ. Ղուշչյանի խմμագրությամμ), Երնան, 1997.- 440 էջ: 18. Ղուշչյան Հ.Բ. Մակրոէկոնոմիկա, Երնան, 1992.- 365 էջ: 19. ճուղուրյան Ա.Գ., Բայադյան Ա.Հ. Ֆինանսական հաշվառումը ագ- րոμիզնեսում, Երնան, 2000.- 96 էջ: 20. Մարկոսյան Ա.Խ. Բաժնետիրացման մեխանիզմը ն նրա μաղկացուցիչ մասերը, Երնան, 1995.- 80 էջ: 21. Մենեջմենթ (Պրոֆ. Յու. Մ. Սուվարյանի ընդհանուր խմμագրությամμ), Երնան, 2002.- 560 էջ: 22. Սալնազարյան Ա.Բ. Արժեթղթերի շուկայի ներդրումային գործառույթների իրականացումը ն արդյունավետությունը, Երնան, 2002.-320 էջ: 23. Սարգսյան Ա.Զ. ն ուրիշներ. Ֆինանսական հաշվառման հիմունքներ, Երնան, 1999.- 164 էջ: 24. Սարգսյան Ա.Զ., Առաքելյան Կ.Ա. Տնտեսական գործունեության վերլուծություն, Երնան, 2005.- 446 էջ: 25. Սուվարյան Յու. Ռազմավարական կառավարում, Երնան, «Տնտեսագետ», 1996.- 150 էջ: 26. Ճ6քքոսԻՅ Խ.Շ., ՐքՅԿåâ Ճ.8. ՃԻՅոսՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕ-ýêՕԻՕԽսԿåՇêՕé ոåÿոåոüԻՕՇոս ոքåոոքսÿոսÿ (/Կå6ԻՕ-ոքՅêոսԿåՇêՕå ոՕՇՕ6սå), ÈՅո. Խ., 2000.- 362 Շ. 27. ՃԻüասԻ 8.Խ. ÈԻâåՇոսւսՕԻԻԵé ՅԻՅոսՅ (/Կå6ԻՕ-ոքՅêոսԿåՇêՕå ոՕՇՕ6սå), Խ., 2000.- 280 Շ. 28. ՃքոåԽåԻêՕ 8.Ր., ԾåոոåԻոսք Խ.8. ՓսԻՅԻՇՕâԵé ՅԻՅոսՅ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå), Խ., 1997.- 126 Շ. 29. ԾԵêՅոՕքՕâ 8./., ՃոåêՇååâ Ո.7. ՓսԻՅԻՇՕâՕ-ýêՕԻՕԽսԿåՇêՕå ՇՕՇոՕÿԻսå ոքåոոքսÿոսÿ (ոքՅêոսԿåՇêՕå ոՕՇՕ6սå), Խ., 1999.- 95 Շ. 30. ՐքՅԻՅո/քՕâ 8.Խ. ÝêՕԻՕԽսԿåՇêսé քսՇê, Շ/աԻՕՇոü, ԽåոՕոԵ սՅԽåքåԻսÿ, ո/ոս ՇԻսæåԻսÿ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå), Խ., 1999.- 112 Շ.

31. 7æ. «. 8ՅԻ. 2ՕքԻ. ՕՇԻՕâԵ /ոքՅâոåԻսÿ ՓսԻՅԻՇՅԽս, Խ., 2004.799 Շ. 32. 7Ե6Յոü Շ.8. ՓսԻՅԻՇՕâԵé ՅԻՅոսՅ: ոåՕքսÿ ս ոքՅêոսêՅ; ÓԿå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå.- Խ., 2004.- 304 Շ. 33. 7ýâսո Շ. «սո/ýոո ս ոք. ՓսԻՅԻՇՕâԵå սԻՇոսո/ոԵ, քԵԻêս ս ոåԻüՐս, ՇՅԻêո – Ոåոåք6/քՐ, 2000.- 749 Շ. 34. 3սԽսԻ Ւ.Է. ՓսԻՅԻՇՕâՕå ՇՕՇոՕÿԻսå ոքåոոքսÿոսé: ՅԻՅոսՅ ս ոսՅՐԻՕՇոսêՅ.- Խ., 2002.- 240 Շ. 35. ÈՐՕասԻ Ւ.8. ÈԻâåՇոսւսé (/Կå6Իսê), Խ., 2000.- 412 Շ. 36. «ՕâՅոåâ Ճ.È., 8ՕéոåԻêՕ 8.8. ԽՅքêåԻոսՐՕâԵé ՅԻՅոսՅ, Խ., 2000.- 256 Շ. 37. «ՕâՅոåâ Ճ.Խ., ՈքսâՅոՕâ 8.Ո. ՃԻՅոսՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ ՇՕՇոՕÿԻսÿ ոքåոոքսÿոսÿ, Խ., 1997.- 188 Շ. 38. «ՕâՅոåâ 8.8., ՈՅոքՕâ 8.8. «Յê ԿսոՅոü 6ՅոՅԻՇ, Խ., 2003.520 Շ. 39. «ՕâՅոåâ 8.8., ՓսԻՅԻՇԵ ոքåոոքսÿոսé: ÓԿå6Իսê.- Խ., 2004.352 Շ. 40. «ՕâՅոåâ 8.8., 8ՕոêՕâՅ Օ.Ւ. ՃԻՅոսՅ 2ՕՅÿéՇոâåԻԻՕé ոåÿոåոüԻՕՇոս ոքåոոքսÿոսÿ: ÓԿå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå.-Խ, 2004.- 424 Շ. 41. «ք/ոսê Ճ.Ծ., 2ՅéêսԻ Խ.Խ. ՕՇԻՕâԵ ՓսԻՅԻՇՕâՕé ոåÿոåոüԻՕՇոս ոքåոոքսÿոսÿ, ՔՕՇոՕâ ԻՅ 7ՕԻ/., 1999.- 445 Շ. 42. «ք/աâսւ /. ՓսԻՅԻՇսքՕâՅԻսå ս սԻâåՇոսւսս, Խ., 2000.- 400 Շ. 43. /սաՅԻՇêսé Խ./., ԽՅՇոՕâՅ È.Ծ. ՓսԻՅԻՇԵ â ՇåոüՇêՕԽ 2ՕՅÿéՇոâå (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå), Խ., 1999.- 430 Շ. 44. /ք6/ասԻ Ւ.Ո. ս ոք. ՃԻՅոսՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕ-ýêՕԻՕԽսԿåՇêՕé ոåÿոåոüԻՕՇոս ոքåոոքսÿոսÿ, Խ., 2002.- 471 Շ. 45. ԽՅքêՅքüÿԻ Ý.Ճ., ՐåքՅՇսԽåԻêՕ Ր.Ո. ՓսԻՅԻՇՕâԵé ՅԻՅոսՅ, Խ., 1997.-158 Շ. 46. ԽՅքêՕâՅ 8.7., «/ՅԻåւՕâՅ Շ.Ճ. ՇոքՅոåՐսԿåՇêսé ԽåԻåոæԽåԻո («/քՇ ոåêւսս), Խ., 2000.- 288 Շ. 47. ՈÿՇոՕոՕâ Շ.Խ. ÝêՕԻՕԽսԿåՇêսé ՅԻՅոսՅ ոåÿոåոüԻՕՇոս ոքåոոքսÿոսÿ.- Խ., 2003.- 359 Շ. 48. ՔսԿՅքո ÒՕԽՅՇ. «ՕոսԿåՇոâåԻԻԵå ԽåոՕոԵ ՅԻՅոսՅՅ 2ՕՅÿéՇոâåԻԻՕé ոåÿոåոüԻՕՇոս (ոåք. Շ ՅԻՐո.), Խ., 1999.- 432 Շ. 49. ՇՅâսւêՅÿ Ր.8. ՃԻՅոսՅ 2ՕՅÿéՇոâåԻԻՕé ոåÿոåոüԻՕՇոս ոքåոոքսÿոսÿ: ÓԿå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå. ԽԻ., 2001.- 688 Շ.

50. ՇոՅոսՇոսêՅ ՓսԻՅԻՇՕâ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå), ոՕո քåո. ոքՕՓ. ՇՅոսԻՕ 8.Ւ., Խ., 2000.- 816 Շ. 51. ՇոՕÿԻՕâՅ Է.Շ. ս ոք/Րսå. ÓոքՅâոåԻսå Օ6ՕքՕոԻԵԽ êՅոսոՅոՕԽ. Խ., 1998.- 127 Շ. 52. ÒýԽՅԻ /.Ւ. ՕւåԻêՅ ԻåոâսæåԽՕՇոս.-Խ., 2004.- 303 Շ. 53. ՓսԻՅԻՇՕâԵé ԽåԻåոæԽåԻո (ոåՕքսÿ ս ոքՅêոսêՅ), ոՕո քåո. ՇոՕÿԻՕâՕé Է.Շ., Խ., 2000.- 576 Շ. 54. ՓսԻՅԻՇԵ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå), ՈՕո քåո. ոքՕՓ. «ՕâՅոåâՕé Ճ.Խ., Խ., 1999.- 384 Շ. 55. ՓսԻՅԻՇԵ/ՈՕո քåո. 8.8. «ՕâՅոåâՅ.-Խ., 2006.- 640 Շ. 56. ՓսԻՅԻՇԵ ՕքՐՅԻսՅՅւսé (ոքåոոքսÿոսé)/ՈՕո քåո. Ւ.8. «ՕոԿսԻՕé. -Խ., 2004.- 368 Շ. 57. ԼåքåԽåո Ճ.7., ՒåՐՅաåâ Է.8. ԽåոՕոսêՅ ՓսԻՅԻՇՕâՕՐՕ ՅԻՅոսՅՅ (/Կå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå), Խ., 1999.- 207Շ. 58. ԼåքåԽåո Ճ.7., ՇՅéՓ/ոսԻ Ք.Շ. ՓսԻՅԻՇԵ ոքåոոքսÿոսé, Խ., 1999. - 287 Շ. 59. |քՅսԻՕâՅ È./., ՒåՅՅԽՅéêսԻ. ՓսԻՅԻՇԵ ՕքՐՅԻսՅՅւսս: ԽåԻåոæԽåԻո ս ՅԻՅոսՅ. ÓԿå6ԻՕå ոՕՇՕ6սå.- Խ., 2004.- 448 Շ.

«Ֆինանսներ ն վարկ» ամ իոնի վարիչ, տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Աշոտ Հակո ի Բայադյան

Баядян Ашот Акопович Зав. кафедрой «финансы и кредит» Доктор экономических наук, профессор

Ֆինանսական վերլուծություն (ուսումնական ձեռնարկ) Финансовый анализ (учебное пособие)

Համակարգչային ձնավորումը`

Սոնա Դար ինյան Լիլիթ Առաքելյան

Տպագրության եղանակը` ռիզոգրաֆիա: Ֆորմատ` 60x84 1/16, թուղթ՝ օֆսեթ, N 1: Ծավալ` 37.5 տպ. մամուլ: Տպաքանակ՝ 300: Տպագրված է «ԼԻՄՈôՇ» ՍՊԸ-ի տպարանում: Ք. Երնան, Տերյան 72, հեռ. 58.22.99 E-ո-i«: iոfo@«iոush.-ո