Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն և վարկ. 2010

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ,

ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՎԱՐԿ Երաշխավորված է ՀՀ ԿԳ նախարարության կողմից` որպես դասագիրք տնտեսագիտական մասնագիտությունների ուսանողների համար

Գլխավոր խմ ագիր՝ պրոֆեսոր Լ.Հ. Բադանյան

ԵՐԵՎԱՆ 2010

ՀՏԴ ԳՄԴ Ֆ

000(00) 00.0(0)0ց0

Գրախոսներ՝ Երնանի պետական համալսարանի ֆինանսների ն հաշվապահության ամ իոն (տ.գ.դ., պրոֆեսոր Վ. Բոստանջյան) Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի ֆինանսների ամ իոն (տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ա. Բայադյան)

Ֆ 580

Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ /Դասագիրք/ Լ. Բադանյան, Կ. Ա գարյան, Գ. Չատինյան, Ա. Մաթնոսյան ն ուրիշներ,– Եր., 2010, 588 էջ: Դասագրքում լուսա անվում են ֆինանսների, դրամաշրջանառության ն վարկի ովանդակությունը, խնդիրները, մեթոդա անությունն ու մեթոդները, ֆինանսների էությունը, մակրո ն միկրոմակարդակով ձնավորվող դրամական ֆոնդերը, ֆինանսական համակարգը, նրա օղակների գործառույթները, դրամական հոսքերի աշխման գործընթացի ձներն ու խնդիրները: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում պետական ֆինանսների կազմակերպման, տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսական գործունեության լուսա անման, վարկի ու վարկային հարա երությունների դրսնորման ու կարգավորման, ինչպես նան դրամաշրջանառության կազմակերպման ու կարգավորման ն հաշվարկավճարային փոխհարա երությունների պարզա անման վրա: «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ» դասագիրքը գրված է կրթական չափորոշիչների նորագույն պահանջներով ն կիրառելի է տնտեսագիտական ոլոր մասնագիտությունների համար: Այն անդրադառնում ն լուսա անում է համապատասխան մասնագիտությունների գրեթե ոլոր հիմնական հարցերը: Հեղինակները ֆինանսների, դրամաշրջանառության ն վարկի նորագույն տեսությունների տեսանկյունից մոտենում ն վերլուծում են ՀՀ-ում իրականացվող ֆինանսական ու վարկային ժամանակակից քաղաքականությունը, ինչպես նան ֆինանսների ու վարկի կառավարման արդի խնդիրները: Դասագիրքը ուղղված է ոչ միայն տնտեսագիտական ուհերի ուսանողներին, այլն տնտեսության կազմակերպման ն կառավարման նագավառի մասնագետներին:

000000000000

Ֆ

0000 (00) 2010

ԳՄԴ 00.0(0)0ց0

|ՏՑՒ 00000–0–000–0 Լ. Բադանյան ն ուրիշներ, 2010 թ. «ՕՕՕՕՕՕ» հրատ., 2010 թ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն ...................................................................................................................6

ԲԱԺԻՆ 1. Ֆինանսական համակարգ. դերը ն էությունը Գլուխ 1. Ֆինանսների ովանդակությունը ................................................................9 1.1. Ֆինանսների առաջացման նախադրյալները, էությունը ն գործառույթները ....9 1.2. Ֆինանսական համակարգ. ոլորտները ն օղակները.........................................21 1.3. Ֆինանսական քաղաքականություն...................................................................26

Գլուխ 2. Ֆինանսների կառավարում ...........................................................................31 2.1. Ֆինանսների կառավարման էությունը ն մարմինները.......................................31

2.1.1. Ֆինանսական կանխատեսումը ն պլանավորումը .....................................36 2.1.2. Ֆինանսական պլանավորումը տնտեսավարող սու յեկտներում .............39 2.2. Ֆինանսական վերահսկողություն......................................................................41

Գլուխ 3. Ֆինանսական շուկաներ................................................................................46 3.1. Ֆինանսական շուկայի էությունը, հատվածները ն գործառույթները ................46 3.2. Դրամի շուկան, ֆինանսական գործիքները ն մասնակիցները .........................53 3.3. Կապիտալի շուկան, ֆինանսական գործիքները ն մասնակիցները .................56 3.4. Արժեթղթերի շուկան, հատվածները ն գործառույթները....................................60 3.5.Արժեթղթերի էությունը, նութագրիչները ն դասակարգումը ..............................68

Գլուխ 4. Ֆինանսական ինստիտուտներ ....................................................................76 4.1. Ֆինանսական ինստիտուտների ընդհանուր նութագիրը ...............................6 4.2. Ավանդային կազմակերպություններ ն ապահովագրական ընկերություններ...82 4.3. Կենսաթոշակային հիմնադրամներ ...................................................................86 4.4. Ներդրումային հիմնադրամներ ..........................................................................88

ԲԱԺԻՆ 2. Պետական ն տեղական ֆինանսներ Գլուխ 5. Բյուջետային համակարգ ..............................................................................96 5.1. Բյուջեի էությունը ն սոցիալ–տնտեսական նշանակությունը.............................96 5.2. ՀՀ պետական յուջեի դերը յուջետային համակարգում .................................102 5.3. ՀՀ տեղական ֆինանսական համակարգը ն համայնքների յուջեն .................108

Գլուխ 6. ՀՀ յուջետային գործընթացը ......................................................................122 6.1. Միջ յուջետային հարա երություններ ...............................................................122 6.2. ՀՀ յուջետային գործընթացների կազմակերպումը..........................................125 6.3. Բյուջետային հիմնարկների պահպանման ծախսերի պլանավորումը ..............130

Գլուխ 7. ՀՀ պետական յուջեի եկամուտները ն ծախսերը ....................................134 7.1. ՀՀ պետական յուջեի եկամուտները.................................................................134 7.2. ՀՀ պետական յուջեի ծախսերը ........................................................................145 7.3 ՀՀ տնտեսական ն հարկա յուջետային հիմնական ցուցանիշները ...................160

Գլուխ 8. Արտա յուջետային սոցիալական հիմնադրամներ...................................166 8.1. Արտա յուջետային հիմնադրամները, դրանց էությունը ն դերը .......................166 8.2. ՀՀ–ում սոցիալական ապահովագրության համակարգի ձնավորումը ն զարգացումը ......................................................................................................170 8.3. Սոցիալական նշանակության արտա յուջետային հիմնադրամների ձնավորման կարգը ն աղ յուրները..................................................................182 8.4. Կենսաթոշակային արեփոխումների ուղղությունները Հայաստանի Հանրապետությունում.......................................................................................189

8.5. Կենսաթոշակային արեփոխումների Հայաստանի մոդելը..............................197

ԲԱԺԻՆ 3. Կազմակերպությունների ֆինանսները Գլուխ 9. Արտադրական կազմակերպության ֆինանսների էությունը ն կազմակերպման առանձնահատկությունները ........................................215 9.1. Կազմակերպության ֆինանսական հարա երությունները, ֆինանսների կազմակերպման սկզ ունքները ն ֆունկցիաները.............................................215 9.2. Կազմակերպության դրամական ֆոնդերը ն ֆինանսական ռեսուրսները.........221 9.3. Կազմակերպության պասիվների կառուցվածքը ն սեփական ակտիվների շահութա երությունը: Ֆինանսական լծակ.........................................................225

Գլուխ 10. Կազմակերպության դրամական ծախսերը ......................................... 238 10.1. Կազմակերպության դրամական ծախսերի դասակարգումը ...........................238 10.2. Արտադրանքի արտադրության ն իրացման ծախսումները ............................239 10.3. Գործառնական լծակ, շահութա երության շեմ, ֆինանսական կայունության պաշար.......................................................................................243

Գլուխ 11. Կազմակերպության արտադրանքի իրացումից հասույթը ն շահույթը...................................................................................260 11.1. Հասկացություն գործառնական հասույթի մասին ...........................................260 11.2. Շահույթի տնտեսական ովանդակությունը, պլանավորումը ն աշխումը..........................................................................................................263

Գլուխ 12. Կազմակերպության շրջանառու կապիտալը ...................................... 279 12.1. Շրջանառու կապիտալի տնտեսական ովանդակությունը.............................279 12.2. Շրջանառու կապիտալի կազմն ու կառուցվածքը ...........................................282 12.3. Շրջանառու կապիտիալի կազմակերպումը ն նորմավորումը .........................287 12.4. Շրջանառու կապիտալի ֆինանսական կառավարումը...................................295

Գլուխ 13. Կազմակերպության հիմնական կապիտալը....................................... 301 13.1. Ներդրումները որպես հիմնական կապիտալի ձնավորման միջոց ..................301 13.2. Կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղ յուրներն ու մեթոդները ....................................................................................................302

Գլուխ 14. Միկրոմակարդակում ֆինանսական պլանավորման ն յուջետավորման էությունը, անհրաժեշտությունը ն դերը ..................316

Երրորդ աժնի հավելվածներ .......................................................................................326

ԲԱԺԻՆ 4. Վարկը ն վարկային հարա երությունները Գլուխ 15. Վարկը, անկերը ն անկային ծառայությունները ................................345 15.1. Վարկի անհրաժեշտությունը ն ձները...............................................................345 15.2. Բանկերի նութագիրը ն դասակարգումը .......................................................348 15.3. ՀՀ Կենտրոնական անկի դերը ն խնդիրները .................................................351 15.4. Առնտրային անկերի հիմնադրման ընթացակարգը ՀՀ–ում ...........................355

Գլուխ 16. Առնտրային անկերի գործառնությունները ............................................360 16.1. Առնտրային անկերի պասիվային գործառնությունները ................................360 16.1.1. Առնտրային անկերի սեփական միջոցների ձնավորումը ն կառավարումը ........................................................................................360 16.1.2. Առնտրային անկերի ներգրավված միջոցները .......................................363 16.2. Առնտրային անկերի ակտիվային գործառնությունները ................................367 16.2.1. Առնտրային անկերի վարկային գործառնությունները ...........................367 16.2.2. Առնտրային անկերի ներդրումային գործառնությունները .....................386

Գլուխ 17. Առնտրային անկերի գործունեության կարգավորումը ........................393 17.1. Բանկային ռիսկեր.............................................................................................393 17.1.1. Ռիսկերի էությունը, դասակարգման առանձնահատկությունները...........393 17.1.2. Ռիսկերի գնահատումը ն կառավարումը ..................................................396 17.2. Բանկերի գործունեության կարգավորման հիմնական տնտեսական նորմատիվները ..............................................................................................406

Գլուխ 18. Առնտրային անկերի գործունեության գնահատումը ..........................427 18.1. Բանկերի գործունեության վերլուծությունը ն գնահատման ցուցանիշների համակարգը.......................................................427 18.2. Բանկային ռեյտինգները որպես անկերի գործունեության գնահատման մեխանիզմներ.................................................431 18.3. Բանկերի գործունեության գնահատման համակարգերը ն դրանց համառոտ նկարագիրը .........................................................................433 18.4. Գործող անկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականը (ՇՃԽԷԼՏ)...........437 18.5. Առնտրային անկերի հեռանկարային զարգացման ծրագրերը......................447 18.6. Առնտրային անկերի յուջետավորումը..........................................................451

Գլուխ 19. Ապահովագրություն .....................................................................................458 19.1. Ապահովագրության տնտեսական ովանդակությունը ...................................458 19.2. Ոչ կյանքի ապահովագրությունը ն դրա տեսակները ......................................461 19.3. Կյանքի ապահովագրության ընդհանուր դրույթներն ու տեսակները .............470 19.4. Վերաապահովագրություն ................................................................................475 19.5. Ապահովագրական կազմակերպության ֆինանսական մոդելը.......................477

ԲԱԺԻՆ 5. Դրամական ն վճարահաշվարկային համակարգեր Գլուխ 20. ՀՀ դրամական համակարգը .......................................................................483 20.1. Փողի ծագումը ն զարգացումը .........................................................................483 20.1.1. Մետաղական փողեր: Թղթադրամներ ն վարկային դրամներ .................483 20.1.2. Բիմետալիզմ ն մոնոմետալիզմ: Միջազգային արժութային համակարգեր ...........................................................................................488 20.2. ՀՀ դրամը, դրամաշրջանառությունը ն դրամական համակարգը....................497 20.3. ԿԲ-ի դրամավարկային քաղաքականության էությունն ու հիմնական ձները ..............................................................................................506

Գլուխ 21. ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգը .....................................................516 21.1. Անկանխիկ հաշվարկները ն դրանց կազմակերպման սկզ ունքները .............516 21.2. ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի ձնավորումը .......................................519 21.3. ՀՀ տարածքում կիրառվող վճարամիջոցները ն հաշվարկի ձները .................532 21.4. Բանկային պլաստիկ քարտերով հաշվարկների կազմակերպումը ՀՀ–ում ..................................................................................539 21.5. Միջազգային վճարահաշվարկային փոխհարա երությունները .....................552

Հավելվածներ ..................................................................................................................564 Տերմինների առարան ..................................................................................................571

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հասարակության կյանքում ապրանքադրամական հարա երությունների առաջացումը ն պետության գոյությունը այն նախապայմաններն են, որոնց հիմքի վրա ձնավորվել են ֆինանսական հարա երություններն ու ֆինանսները. դրանք դրսնորվել ու դրսնորվում են շուկայական կառույցներին առնչվող ամենատար եր ոլորտներում ն օղակներում: Ժամանակակից շուկայական տնտեսությունն էլ ավելի է ընդլայնում ֆինանսների գործողության շրջանակները, մեծացնում նրա դերը պետական ու տնտեսավարող սու յեկտների կողմից իրականացվող սոցիալ–տնտեսական ծրագրերի եկամտային աղ յուրներով ապահովման գործում: Դրանից հետնում է, որ տնտեսության զարգացման վերա երյալ ցանկացած մակարդակով որոշում կայացնելու ն դրա կատարումն ապահովելու երաշխիքներ ունենալու համար պետական, տարածքային կառավարման մարմինների ու տնտեսավարող սու յեկտների ամենակարնոր խնդիրներից մեկը ֆինանսավորման աղ յուրների ացահայտումը, դրանց ձնավորումն ու հավաքագրման արդյունավետ մեխանիզմների կիրառումն է: Ֆինանսական հարա երությունների կազմակերպումն ու կարգավորումը հատկապես կարնորվում են անցումային փուլում գտնվող երկրներում, մասնավորապես Հայաստանի Հանրապետությունում: Տնտեսավարման վարչահրամայական համակարգի փլուզումը դրամական հարա երությունների ազմազան ու ազմա նույթ սպեկտրում պահանջում է ֆինանսավարկային նոր կառույցների ձնավորում ն դրանց գործունեության օպերատիվ կառավարում ու վերահսկում, ինչն էլ ավելի է կարնորում հասարակական ամենատար եր կառույցների ու շերտերի միջն ֆինանսական հարա երությունների կարգավորումը: Չնայած տնտեսավարող սու յեկտներն իրենց գործունեության մեջ ինքնուրույն ու ազատ են, այնուամենայնիվ, նրանք իրենցից անկախ առնչվում են ամենատար եր նույթի ֆինանսական հարա երությունների հետ, մասնավորապես՝ որպես արտադրող ու իրացնող (մատակարար–գնորդ) միմյանց, պետության ու ֆինանսավարկային կազմակերպությունների, հասարակության անդամների ու իրենց գործունեության անմիջական մասնակիցների հետ: Այդ հարա երությունները կարիք ունեն կարգավորման, ինչի նախադրյալը ֆինանսական հասկացությունների ճիշտ ըմ ռնման, դրանց առաջացման ու դրսնորման օրինաչափությունների ընկալման մեջ է, որը պահանջում է նան պետական ու իրավական կարգավորում: Դրա համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել դրամական փոխհարա երություններում դրսնորվող հասարակական, խմ ային ու անհատական շահերը, համապատասխան մոտեցումներով ու գործիքներով օպտիմալացնելու ճանապարհով նպաստել հասարակական արտադրության արդյունավետության արձրացմանը ն ֆինանսական ռեսուրսների ավելացմանը: Հասարակության մասշտա ով ֆինանսներն ունեն միմյանցից տար եր ու առանձնահատուկ դրսնորումներ, որոնք վերջին հաշվով միտված են ապակենտրոնացված ու կենտրոնացված դրամական ֆոնդերի ձնավորման ու հասարակության պահանջների ավարարման խնդիրների լուծման գործին՝ մշտական ու ժամանակավոր աշխման ն վերա աշխման հետ կապի ու միասնության մեջ, ինչը սույն դասընթացի ուսումնասիրության հիմնական առարկան է: «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ» դասագիրքը հնարավորություն կընձեռի ֆինանսների ն վարկի ոլորտում չմասնագիտացող ուսանողներին անհրաժեշտ գիտելիքներ ձեռք երել պետական ֆինանսների, տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսների վերա երյալ, ինչպես նան համակարգված պատկերացում կազմել անկային գործի, մասնավորապես վարկավորման ն հաշվարկների, կանխիկ դրամական շրջանառության, արժութային ն արժեթղթերի հետ կատարվող գործարքների մասին:

Դասագրքի հեղինակները, հիմք ընդունելով իրենց իսկ հեղինակությամ 2007 թ. հրատարակած «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ» դասագիրքի հիմնական դրույթները, փորձել են ընդհանրացնել ֆինանսների, դրամաշրջանառության ու վարկի տեսության վերջին նվաճումները Հայաստանի Հանրապետության ժամանակակից ֆինանսավարկային քաղաքականության իրացման գործում: Միաժամանակ, հեղինակները, հաշվի առնելով ոչ ֆինանսական մասնագիտությունների համար ընդունված ուսումնական չափորոշիչների պահանջները, դասագրքում լուսա անել են ամենատար եր չափորոշիչներում պարունակվող ոլոր հարցերը: «Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ» դասագիրքի երկրորդ, արեփոխված տար երակը հետնողական ն քրտնաջան աշխատանքի արդյունք է, նախատեսված է տնտեսագիտական ուհերի ուսանողների համար: Շարադրված է դասընթացի ծրագրին համապատասխան, աղկացած է հինգ աժնից ն 21 գլխից, որոնք ներկայացնում են ֆինանսների ովանդակությունը, պետական ու տեղական տար եր մակարդակներում աշխողական հարա երությունների դրսնորումները, տնտեսավարող սու յեկտներում դրանց առանձնահատկությունները՝ կապված ֆինանսական կագավորման խնդիրների, մեթոդա անության, կազմակերպող ու կարգավորող մարմինների գործառությունների, ֆինանսա յուջետային ն դրամավարկային քաղաքականության սոցիալ–տնտեսական զարգացման ծրագրերում ունեցած դերի, ՀՆԱ–ի արտադրության, աշխման ն օգտագործման, արտաքին տնտեսական քաղաքականության խնդիրների լուծման ու ազմաթիվ այլ հարցերի հետ: Դասագիրքը պատրաստվել է «Ֆինանսներ ն վարկ» ամ իոնի ուժերով, «Մաքսային ն ապահովագրական գործ» ն «Արժեթղթերի շուկա» ամ իոնների վարիչների մասնակցությամ : Ամ իոնը գոհունակությամ է ընդունել դասագրքի առաջին տարերակի վերա երյալ արված ոլոր դիտողություններն ու առաջարկությունները: Առանձնակի երախտագիտություն է հայտնում տնտ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱ թղթակից անդամ Յու. Սուվարյանին, դասագրքի առաջին հրատարակության վերա երյալ կատարած արժեքավոր դիտողությունների ն արեփոխմանը գործուն մասնակցություն ունենալու համար: Արդյունքում կատարվել է դասագրքի կառուցվածքի մասնակի արելավում: Ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվել ֆինանսական շուկաներին ու ինստիտուտներին, միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորման ն յուջետավորման խնդիրներին, նորովի է շարադրվել «Վարկը ն վարկային հարա երությունները» աժինը :

«Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկ» դասագրքի հեղինակներն են՝ տ.գ.թ., պրոֆեսոր Լ.Հ. Բադանյան (առաջա ան, գլուխներ 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15.1, 21.1), տ.գ.թ., պրոֆեսոր Կ.Հ. Ա գարյան (գլուխներ 1, 2), տ.գ.թ., դոցենտ Գ. Գ. Չատինյան (գլուխներ 1, 2), տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ա.Բ. Սալնազարյան (գլուխներ 3, 4), տ.գ.թ., դոցենտ Յու.Դ. Ալավերդյան (գլուխներ 5, 6), տ.գ.թ., դոցենտ Ս.Ս. Սուքիասյան (գլուխներ 15.4, 16.2, 17.2, 18.4, 18.5), տ.գ.թ., դոցենտ Ռ.Ա. Սահակյան (գլուխներ 15.2, 15.3, 16.1, 17.1, 18.1, 18.2, 18.3, 18.6), տ.գ.թ., դոցենտ Ա.Վ. Մաթնոսյան (գլուխներ 8, 9), տ.գ.թ., դոցենտ Կ.Ա. Միքայելյան (գլուխ 7),

Ուսումնական ձեռնարկի շարադրանքի ընդհանուր գիտական ղեկավարումն ու խմ ագրումը իրականացրել է պրոֆեսոր Լ.Հ. Բադանյանը: Ձեռնարկը շարադրվել է առ 2010թ. դրությամ գործող օրենքների, օրենսդրական ակտերի, կանոնակարգերի ու կարգավորող որոշումների շրջանակներում:

ԲԱԺԻՆ 1

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ. ԴԵՐԸ ԵՎ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳԼՈՒԽ 1

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

1.1. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ, էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

«Ֆինանսներ» հասկացությունը ն «Ֆինանսներ» գիտությունն անցել են պատմական զարգացման որոշակի փուլերով: «Ֆինանսներ» հասկացության մասին առաջին հիշատակությունները, առանձին հեղինակների պնդումներով, կատարվել են դեռնս վաղ միջնադարում՝ Իտալիայում, որտեղ «քiոaոՏia» տերմինն ի սկզ անե նշանակել է ցանկացած դրամական վճարում ն միջազգային տարածում ստանալով օգտագործվել է որպես պետության ն ազգա նակչության միջն պետական դրամական միջոցների ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման ձն:1 Տնտեսագետների հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ 15-րդ դարից սկսած ֆինանսների մասին գիտությունը զարգացել է տնտեսագիտության տեսության շրջանակներում ն որպես ինքնուրույն գիտություն եր եք չի կորցրել տնտեսագիտության տեսության հետ ունեցած կապը: Ֆինանսների մասին որոշակի տեղեկությունների ենք հանդիպում Քսենոֆոնի, Արիստոտելի ն այլոց աշխատություններում: 16-17 դարերում, մերկանտիլիստների, մասնավորապես նրանց ներկայացուցիչներ Դ. Կարաֆի, Ժ. Բոդենի ն ուրիշների աշխատությունների շնորհիվ, տնտեսագիտության տեսության շրջանակներում ընդգծվում է ֆինանսների տեսության ն գործնականի միջն գոյություն ունեցող կապը: Նրանց կողմից փորձ է արվում տալ ֆինանսական տնտեսության սահմանումը՝ նշելով, որ այն պայմանավորված է պետության եկամուտներով ն ծախսերով: 17-18 դդ. Թ. Հո սի, Լ. Սեկենդորֆի, Ֆ. Յուստիի ն ուրիշների աշխատություններում առաջին անգամ նշվեց տնտեսության, տնտեսական սու յեկտների արեկեցության ու հարկային ներուժի կապի մասին ն դրվեց ֆինանսներ գիտության ընդհանուր համակարգի հիմքը:2 18–րդ դարի երկրորդ կեսին ֆիզիոկրատները առաջ քաշեցին այն տեսակետը, որի համաձայն՝ պետական տնտեսությունը պետք է վարել ընդհանուր տնտեսական օրենքների համաձայն, որը հիմք ծառայեց ձնավորել ֆինանսական գիտությունը որ1

Փոíàíñû, ոօո քåո. 8.8. Ճօ8àոå8à, Խ.,2001, ñ 8 2 1óøêàքå8à 8.Խ. 1ñòօքոÿ Փոíàíñօ8օé ìûñոո ո ոօոոòոêո íàոօãօ8. 7Կåáíօå ոօñօáոå. - Խ.: 1íՓքà-Խ., 1996. 192ñ.

պես ինքնուրույն ուղղություն: Դրա հիման վրա արդեն 19–րդ դարի վերջին ավարտական տեսք ստացավ ֆինանսների դասական տեսությունը: Այդ տեսության համաձայն՝ ֆինանսները իրենցից ներկայացնում են վարչական ու տնտեսական գիտելիքներ պետության ն հանրային միությունների վերա երյալ: Ֆիզիոկրատների դպրոցի ներկայացուցիչ Ֆ. Քենեն մատնանշելով, որ ֆինանսների խնդիրներն անհրաժեշտ է կապել տնտեսագիտության տեսության հետ՝ միաժամանակ նշում էր վերարտադրության ծավալների ն հարկագանձման միջն գոյություն ունեցող սերտ կապի մասին: Հարկ է նշել նան անգլիական դասական քաղաքատնտեսության, մասնավորապես Ա. Սմիթի ն Դ. Ռիկարդոյի առաջընթաց քայլը, որոնց աշխատություններում հիմնավորվում է ֆինանսական տնտեսության քաղաքատնտեսական հիմքը: Քաղաքատնտեսության զարգացումը 18-րդ դ. նախադրյալներ ստեղծեց, որպեսզի ֆինանսների մասին գիտությունը տարանջատվի ն 19-րդ դ. առաջին կեսին դառնա հասարակական գիտության ինքնուրույն նագավառ: 19-րդ դ. երկրորդ կեսին ինչպես ֆինանսական գիտության, այնպես էլ քաղաքատնտեսության վրա մեծ ազդեցություն գործեց աշխատավորների սոցիալ-ժողովրդական շարժումը: Կ. Ռո երտուսի, Կ. Մարքսի, Ֆ. էնգելսի, Ֆ. Լասալի՝ հարկային քաղաքականության նագավառի վերա երյալ գաղափարներն արմատապես տար երվում էին նախորդներից: Նրանց կարծիքով՝ հարկային քաղաքականությունը պետք է նպաստեր ազգային արդյունքի վերա աշխմանը: 19-րդ դ. վերջին ն 20-րդ դ. սկզ ին է. Սաքսը, է.Սելիգմանը, Լ. Կոսան, Կ. էյե երգը եկան այն եզրակացության, որ ֆինանսական գիտությունը պետք է համարել ճշգրիտ գիտություն, ինչպիսին քաղաքատնտեսությունն է: Նրանք գտնում էին, որ քաղաքատնտեսության ու ֆինանսների մասին գիտության ուսումնասիրման մեթոդը նույնն է: Ֆինանսներ կատեգորիան քաղաքատնտեսության ուսումնասիրության առարկա է, որի խնդիրն է պետության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեության համար հայթայթել անհրաժեշտ նյութական միջոցներ ն ապահովել դրանց արդյունավետ օգտագործումը: Դրանով հստակեցվեց ֆինանսների մասին գիտության առարկան, ընդգրկելով ոչ միայն պետական ֆինանսները, որով սահմանափակվում էին հետազոտողների մեծ մասը, այլ նան տեղական ֆինանսները: Միաժամանակ ընդգծվում էր այն միտքը, որ ֆինանսների մասին գիտությունը քաղաքատնտեսության սոսկ լրացումը չէ: Այն չի սահմանափակվում միայն գանձարանային միջոցների տնտեսական պատճառա-հետնանքային կապերի հետազոտմամ : Ֆինանսների մասին գիտության, որի ուսումնասիրման հիմնական առարկան հարկերն են, առաջացման վերա երյալ հետադարձ-ծագումնա անական վերլուծությունը վկայում է վերջինիս ն քաղաքատնտեսության ընդհանուր մեթոդա անական մոտեցումների մասին: Վերլուծության մեջ իրենց ուրույն տեղն ունեն հարկերը, դրանց հետ կապված գործընթացները, մասնավորապես, շահութահարկ կատեգորիայի տնտեսագիտական ովանդակության ացահայտումը: Ֆինանսների մասին գիտությունը ն ընդհանրապես տնտեսագիտությունը սովորա ար դիտարկվում են էվոլուցիայի տեսանկյունից: Համաձայն վերջինիս՝ ֆինանսական համակարգի զարգացումը տնտեսության առաջընթացի արդյունք է: Ելնելով դրանից, ֆինանսագիտության հետազոտումը կապվում է պետության մասին ուսմունքի հետ, քանի որ ֆինանսները պետության կողմից կազմակերպված դրամական հարա երություններ են: Պատմականորեն ձնավորվել է պետության դերի վերա երյալ տեսակետների երկու ուղղություն: Առաջին ուղղությունն, ինչպես հայտնի է, կապված է Ա. Սմիթի գաղափարների հետ, համաձայն որոնց, պետության կողմից մատուցվող ծառայություններն արտադրական նույթի չեն, ն պետության ֆինանսական տնտեսությունը ոչ միայն անջատված է ժողովրդականից, այլ նան գերակայում է վերջինիս նկատմամ :

Ժամանակակից տեսակետից, տնտեսավարող սու յեկտների կողմից հարկերի վճարման գործընթացը կամավոր չէ, քանի որ հարկերը միշտ հավաքագրվել են համապարտադիր ն անհատույց ձնով: Պետությունը հանդիսանալով իշխանության ինստիտուտ՝ ցանկացած հարկային հարա երությունների մասնակից է: Բացի այդ, պետության կողմից առանձին տնտեսավարող սու յեկտներին (հարկատուներին), մատուցվող ծառայությունները չափազանց անորոշ են, ն անհնարին է որոշել դրանց փոխանակային արժեքը: Այդ պատճառով հնարավոր չէ պարզել տնտեսավարող սու յեկտի կողմից վճարած կոնկրետ հարկի գումարի ն պետությունից սու յեկտի ստացած իրական շահի միջն գոյություն ունեցող որնէ քանակային հավասարություն: «Հարկագանձման շահերն անորոշ են, իսկ հարկերի վճարումն ստիպողական,- նշում է Մ. Ֆրիդմենը»:3 Երկրորդ ուղղությունը կապված է պետության տնտեսական գործունեության մասին եղած գաղափարների զարգացման հետ: Հարկի, որպես ֆինանսների հիմնական գործիքի, վերա երյալ տեսակետներում գերակշռող է դրանց գիտակցված անհրաժեշտությունը, որն իր արտահայտությունը գտավ հարկը, որպես զոհա երություն տեսությունում (Ն. Կանար, Բ. Միլգհաուզեն, Կ. էյե երգ, Ս. Վիտե, Ի. Յանժուլ): Մեկ այլ տեսակետի համաձայն՝ «ֆինանսներ» հասկացությունը սկսել է կիրառվել 18–րդ դարի երկրորդ կեսից Ֆրանսիայում ն ծագել է “քiոaոՇ6Տ” առից, որը նշանակում է եկամուտ, վճարում:4 19–րդ դարի ֆինանսների գծով նշանավոր տեսա ան Կ. Րաուն արձանագրել է ֆինանսների տեսության զարգացման երեք փուլ: Առաջին փուլում ֆինանսների զարգացումը կատարվել է ոչ գիտական հիմքերի վրա ն ընդգրկում է Հռոմեական կայսրությունից ն Հին Հունաստանից սկսած մինչն միջին դարերը: Սրա էությունն այն է, որ պետությունը դիտվում էր սոսկ հասարակական կարիքները ավարարելու համար միջոցներ հավաքագրող մասնավոր անձ: Պետության եկամուտները ձնավորվում էին մի քանի աղ յուրներից, մասնավորապես պետական հողերից, հանքավայրերից, շուկայից օգտվելու դիմաց վճարվող միջոցներից: Պետական միջոցների ծախսերի ուղղությունները նույնպես սահմանափակ էին: 20–րդ դարի առաջին կեսը, իրավամ , կարելի է համարել ֆինանսների զարգացման նոր փուլը: Այս փուլի յուրահատկությունն այն է, որ ձնավորվեցին երկու ինքնուրույն դպրոցներ՝ արնմտյան ն ռուսական, որոնց առաջացման հիմքում ընկած էր երկու՝ սկզ ունքորեն միմյանցից տար եր տնտեսակարգերի առկայությունը: 22 դարի սկզ ի մեծ ճգնաժամի տարիներին արնմտյան տնտեսագիտության շրջանակներում հանդես եկավ Ջ.Մ.Քեյնսը, որը տնտեսական մտքի նոր ուղղության սկիզ ը դրեց ն հիմնադրի պատվին կոչվեց քեյնսականություն: Ջ.Քեյնսը ն նրա հետնորդներն առաջին անգամ առաջարկեցին տնտեսական քաղաքականության տեսական այնպիսի հիմնավորում, որի գործնական իրականացումը հանգեցրեց տնտեսական խառը համակարգի ձնավորմանը ն համատեղում էր տնտեսության շուկայական ն պետական կառավարումը: Նա առաջ քաշեց «ընդհանուր տնտեսական տեսությունը», որտեղ ներկայացրեց տնտեսական կյանքի ավելի ընդհանուր պատկեր: Վերջինս տնտեսական վերլուծության մեջ օգտագործեց «ամողջական ժողովրդատնտեսական ցուցանիշներ», որոնք հետագայում ստացան մակրոտնտեսական մոտեցում անվանումը: Հետազոտության մեջ հենվում էր այնպիսի հասկացությունների վրա ինչպիսիք են զ աղվածությունը, ամ ողջական պահանջարկը ն առաջարկը, ազգային եկամուտը, ներդրումը: Վերջինիս ուսումնասիրությունների նպատակը ոչ թե այս կամ այն կազմակերպության, ֆիրմայի, դրամագլուխ տնօրինողի վարքագծի առանձնահատկությունների ացահայտումն է, այլ այն տար եր փոփոխական մեծությունների որոշումն է, որոնք ազդում են երկրների

1óøêàքå8à 8.Խ. 1ñòօքոÿ Փոíàíñօ8օé ìûñոո ո ոօոոòոêո íàոօãօ8. 7Կåáíօå ոօñօáոå. - Խ.: 1íՓքà-Խ., 1996. 192ñ. Ըօ8åòñêոé ÝíւոêոօոåոոԿåñêոé ñոօ8àքü,Խ., 1985, ñ 1485

տնտեսական զարգացման վրա: Նշվածում է Ջ.Քեյնսի մակրոտնտեսական մոտեցումն ի տար երություն միկրոտնտեսականից, որին միշտ հետնում էին նոր դասականները: Նոր, Ջ.Քեյնսի կողմից առաջարկված մոտեցումը ենթադրում էր, որ առանձին վերցրած որնէ կազմակերպության արգավաճման պայմանները կարող են նույնական չլինել ամ ողջ տնտեսության արգավաճման պայմաններին: Ընդհակառակը, դրանց միջն կարող են առաջանալ հակասություններ, որոնց լուծումը հարկ է փնտրել ոչ թե առանձին ընկերությունների առավելագույն շահույթի ստացման, այլ համազգային տնտեսական համամասնությունների վերականգնման ն վերարտադրության ընդհանուր պայմանների արելավման մեջ: Ջ.Քեյնսի մյուս առաջարկը կայանում է նրանում է, որ զարգացած տնտեսության կենսականորեն կարնոր ոլոր հիմնախնդիրների լուծումը հարկ է փնտրել ոչ թե ռեսուրսների առաջարկի, այլ պահանջարկի հատվածում, որն էլ հենց ապահովում է ռեսուրսների այդ առաջարկի իրացումը: Առաջ քաշեց «արդյունավետ պահանջարկի» ն նրա աղադրիչների` սպառման ն կուտակման հիմնախնդիրը: Տնտեսության պետական կարգավորման ոլորտում Ջ.Քեյնսի առաջարկությունները պարունակում են չորս հիմնական ուղղություններ. դրամավարկային քաղաքա-

կանություն, պետական յուջեի ծախսեր, եկամուտների վերա աշխում ն հովանավորչություն: Դրամավարկային կարգավորման հնարավորությունն անմիջականորեն

խում էր Ջ.Քեյնսի տոկոսի տեսությունից, այսինքն, պետական մասնակցության միջոցով դրամական շուկայում կարելի է կարգավորել (իջեցնել) տոկոսի դրույքաչափը երկարաժամկետ հեռանկարում: Քեյնսականների հետաքրքրությունները տար եր ժամանակահատվածներում կենտրոնանում էին տար եր հիմնախնդիրների վրա: 22 դարի 30-ական թվականներին դա «լրիվ զ աղվածության հակաճգնաժամային քաղաքականությունն» էր, 40-ականների վերջերին ն 50-ականների սկզ ներին` հակացիկլիկ ծրագրերն էին, 50-ականների երկրորդ կեսին ն 60-ականներին` տնտեսական աճի հիմնախնդիրներն էին: 70-ականներին առաջնահերթ ուշադրություն սկսեցին դարձնել «եկամուտների քաղաքականությանը», սոցիալական քաղաքականության հարցերին, «կյանքի որակին», զ աղվածության ն ինֆլյացիայի հիմնախնդիրներին: Այսպիսով քեյնսականությունը պետության գործունեության առաջնահերթություններից է հռչակում այնպիսի նպատակներ, ինչպիսիք են տնտեսական ցիկլի կայունացումը, աճի կայուն տեմպերը, զ աղվածության արձր մակարդակը, եկամուտների հավասարեցումը: Դրանք ձեռք երելու խնդրում առաջատար դեր ունի կառավարության հարկային քաղաքականությունը: 80-ական թվականներին արնմուտքի տնտեսական անավեճերի ասպարեզ դուրս եկան «նոր քեյնսականները»: Այս հոսանքի հետնորդները ելնում են նրանից, որ կապիտալիստական տնտեսության մեջ գոյություն ունեն կայուն պատճառներ, որոնք կարող են շեղումներ առաջացնել կայուն տնտեսական աճից ն ռեսուրսներն ամ ողջությամ օգտագործելուց: Ուստի անհրաժեշտ է պետության ակտիվ մասնակցությունը տնտեսության կարգավորման հարցերում: 20-րդ դարի երկրորդ կեսը կարելի է համարել սկզ ունքնորեն նոր փուլի սկիզ ֆինանսների գիտության զարգացման գործում: Հենց այդ ժամանակաշրջանում ձնավորվեց ֆինանսների նեոդասական տեսությունը: Այս տեսության համաձայն պետության ֆինանսական հզորությունը որոշվում է տնտեսության մասնավոր հատվածի հզորությամ , որի միջուկը կազմում են խոշոր կորպորացիաները: Դրան համապատասխան պետական ֆինանսների եկամուտների հիմնական աղ յուրը հանդիսանում են այդ հատվածից ստացված շահույթը ն կապիտալի շուկան: Առավել ընդհանուր գծերով նեոդասական տեսությունը կարելի է ներկայացնել որպես ֆինանսական երեք տարրերի /ռեսուրսներ, հարա երություններ, շուկա/ կազմակերպում ու կառավարում: Սակայն անկախ «ֆինանսներ» հասկացության ծագման տեղից ու ժամանակա12

շրջանից, ոլոր դեպքերում այն կապված է նախ, ապրանքադրամական հարա երությունների առաջացման ու ծավալման հետ ն ապա՝ պետությունների գոյության հետ: Ապրանքադրամական հարա երությունների ն ֆինանսների փոխկապվածությունը արտահայտվում է նրանում, որ առաջինը դրսնորվում է փողի միջոցով, ինչն էլ կազմում է ֆինանսների նյութական ազան: Սակայն ինքը՝ փողը, դեռնս չի հանդիսանում ֆինանսներ: Փողը հատուկ ապրանք է, որի միջոցով որոշվում ն արտահայտվում է ոլոր ապրանքների արժեքը ն տեղի է ունենում դրանց շրջապտույտը: Փողը ֆինանսների ձնավորման առաջին նախապայմանն է: Դրա համար անհրաժեշտ է փողի որոշակի զանգվածի առկայություն: Ֆինանսների ձնավորման երկրորդ պարտադիր նախապայմանը արդեն կազմավորված փողի զանգվածի նպատակային օգտագործումն է: Ուստի, մենք լիովին աժանում ենք այն տնտեսագետների տեսակետը, ովքեր ֆինանսների հիմքին են վերագրում դրամական միջոցների նպատակային ֆոնդերը: Եվ քանի որ պատմականորեն հենց պետությունն է առաջին անգամ ձնավորել նպատակային դրամական ֆոնդեր՝ իր ազմա նույթ գործառույթները իրականացնելու համար, այդ պատճառով էլ ֆինանսների գոյությունը, ապրանքադրամական հարա երությունների առաջացման հետ միասին, կապված է հենց պետության գոյության հետ: Այսպիսով, ֆինանսների ծագման առաջին փուլը ավարտվում է պետական ֆինանսների ձնավորմամ , որին անվանում են նան հանրային ֆինանսներ: Հանրային ֆինանսներին նորոշ էին որոշակի սկզ ունքներ ու հատկանիշներ: Դրանց էին վերա երում դրամական միջոցների հավաքագրման անվերադարձելիության, պարտադիր հարկադրական, նային ն վերա աշխման անհրաժեշտությունը: Այլ կերպ նոր դասական ուղղությանը առավել քիչ են հետաքրքրում սոցիալական զարգացման հարցերը, տնտեսական վերլուծության պատմական տեսանկյունը: Իրենց խնդիրը կայանում է «տնտեսական միավորի» (ֆիրմայի, տնտեսության) հետազոտման մեջ, որը ցույց է տալիս թե ինչպես դրանք կգործեն անփոփոխ սոցիալական ն երկարաժամկետ կայուն տնտեսական պայմաններում: Անհատը նոր դասական համակարգում անընդհատ գտնվում է ընտրության մեջ: Բարիքների քանակությունը, որ կարող է ստանալ սահմանափակված է ուժերի ն ժամանակի պաշարով, կամ ունեցած փողի քանակությամ : Նոր դասականների կարծիքով, մարդու գլխավոր շարժառիթը սեփական շահը` տար եր պահանջների ավարարումն է: Տնտեսությունը դիտվում է որպես հավասարակշիռ ն հարա երականորեն կայուն համակարգ, որտեղ հասարակության ոլոր անդամների անիմաց ն իրազեկ եսասիրությունը ազատ մրցակցության միջոցով տանում է ամ ողջ հասարակության արեկեցության արձրացմանը: Հետազոտելով ֆիրմայի, տնտեսության վարքագիծը, մշակելով տնտեսական կատեգորիաներ, նոր դասականները զարգացրին վերլուծության միկրոտնտեսական մեթոդը ն մասնավորապես` կատարյալ (ազատ) մրցակցության շուկայի տեսական մոդելը: Այս մոդելից, որպես կանոն, սկսվում է ժամանակակից էկոնոմիկսի հիմքերի ուսումնասիրությունը: Վերջինը շուկան մեկնա անում է որպես տնտեսական կյանքի կոորդինացման մեխանիզմներից մեկը: Ցանկացած հասարակություն ինչ որ ձնով կազմակերպված է: Բնականա ար կազմակերպված է նան տնտեսական կյանքը: Ըստ նոր դասականների, ցանկացած հասարակության հիմքում ընկած են մի քանի համընդհանուր տնտեսական պայմաններ, հիմնախնդիրներ, որոնք միշտ հարկ է եղել լուծել ն հարկադրա ար լուծվել են: Այդ հիմնախնդիրները ստեղծում է այսպես կոչված ռեսուրսների հարա երականորեն սահմանափակության ունիվերսալ օրենքը: Մարդկային պահանջմունքները անսահման են, իսկ ռեսուրսները դրանք ավարարելու նպատակով` սահմանափակ են: Նոր դասականներն առանձնացնում ն ընդգծում են երկու պայմանների հատուկ նշանակությունը, որոնք անհրաժեշտ են շուկայական մեխանիզմի գործողության համար: Առաջինը` գործարքի մեջ մտնող ձեռնարկությունները կամ մարդիկ (տնտեսական միավորները) պետք է լինեն ապրանքի կամ ծառայության սեփականատերը:

Երկրորդը` գործարքի մեջ մտնող անհատները պետք է լրիվ ազատ լինեն յուրաքանչյուր կոնկրետ գործարքի մեջ մտնելու կամ չմտնելու համար: Այսինքն ոլոր գործարքները խիստ կամավոր են: Իսկ ինչպե՞ս են մարդիկ միմյանց հետ համագործակցում: Մեխանիզմը, որ դա իրականացնում է, ըստ նոր դասականների գների համակարգն է: Նոր դասականների առաջատարներից մեկը Մ.Ֆրիդմանն ընդգծում է. «Ա.Սմիթի հանճարեղությունն արտահայտվեց նրանում, որ նա հասկացավ` ապրանքների նկատմամ գները, որոնք առաջանում են գնորդների ն վաճառողների միջն գործարքների արդյունքում, այսինքն գները, որոնք առաջանում են ազատ շուկայի գործողության արդյունքում, կարող են կոորդինացնել միլիոնավոր մարդկանց գործողությունները, որոնցից յուրաքանչյուրը հետապնդում է սեփական շահը, ընդ որում այնպես, որ գործարքի մասնակիցներից յուրաքանչյուրը շահում է: Բազմաթիվ մարդկանց գործողությունների արդյունքում, նրանցից յուրաքանչյուրը մտածում է միայն սեփական շահի մասին ն տարերայնորեն ու առանց պլանավորման ծագում է տնտեսական կառուցվածքը»5: Ակնհայտ է, որ լինելով շուկայի, մրցակցության, ազատ գնագոյացման կողմնակիցներ, նոր դասականները չէին կարող տնտեսական համակարգում մեծ տեղ հատկացնել պետությանը: Ըստ Մ.Ֆրիդմանի, կառավարության դերը պետք է միայն հանգի օրենքի ն կարգ ու կանոնի պահպանմանը, սեփականության իրավունքի պաշտպանությանը ն վեճերի լուծմանը, որոնք ծագում են տնտեսական գործունեության կանոնները մեկնա անելիս, պահպանի մրցակցությունը: Սակայն անհնար է հաշվի չնստել իրականության հետ: Վերջին կես դարի ընթացքում պետությունն այնքան է խորացել տնտեսական կյանքին մասնակցության մեջ, որ ազատ շուկայի կողմնակիցն արդեն պետք է մտածի այդ ազդեցությունը ընդամենը թուլացնելու մասին: Ընդհանուր առմամ նոր դասականներն անհրաժեշտ են համարում պետության այնպիսի գործառույթներ, ինչպիսիք են մասնավոր սեփականության ն մրցակցության պաշտպանությունը, հարկային այնպիսի քաղաքականության իրագործումը, որը նպաստում է ձեռնարկատիրության զարգացմանը ն աշխատանքի արդյունավետության արձրացմանը, ոչ ինֆլյացիոն դրամաշրջանառության կազմակերպումը:

Նախորդ դարի երկրորդ կեսին նոր դասականների հայացքները ակտիվորեն զարգացնում էին Չիկագոյի համալսարանի գիտնականները: 70-ական թթ. կեսերին ծագած համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամն ընթանում էր անկառավարելի ինֆլյացիայով, որ կարծես թե հնարավոր չէր կանգնեցնել: Այս նագավառում հետազոտություններին հատուկ ուշադրություն էին դարձնում ամերիկյան նոր դասականները: Մասնավորապես, չիկագյան պրոֆեսոր Մ.Ֆրիդմանը հենվելով փողի իր տեսության վրա առաջարկեց ծանր, սակայն ինչպես ժամանակը ցույց տվեց, ինֆլյացիան հաղթահարելու իրատեսական ծրագիր: Տնտեսագիտության մեջ այդ տեսությունը մտել է «մոնետարիզմ» անվան տակ: Մ.Ֆրիդմանի հայեցակարգի հիմքում ընկած է փողի այսպես կոչված քանակական տեսությունը, որը տարածված էր դեռնս 22 դարասկզ ի տնտեսագետների շրջանակներում: Դրա համաձայն շրջանառության մեջ գտնվող փողի զանգվածը ուղղակի ազդեցություն ունի գների մակարդակի վրա: Դա նշանակում է, որ փողը կատարում է պահանջարկը կառավարելու, իսկ դրա միջոցով նան տնտեսական գործընթացները կառավարելու գործառույթ: Մասնավորապես նկատելիորեն ազդում է արտադրության ծավալների ն զ աղվածության վրա: Նախորդ դարավերջին նոր դասականների նս մի տեսություն կիրառում գտավ տնտեսության պետական կարգավորման նագավառում: Դրա ստեղծողներն էին ամերիկյան տնտեսագետներ Ա. Լաֆֆերը ն Ջ. Գիլդերը: Պետական տնտեսական քաղաքականության տար եր կողմերի միջն (ֆիսկալ, դրամական միջոցառումներ, զ աղվածության կարգավորում, աշխատանքի վարձատրություն) հնարավոր կախ5

Տես` Փքոոìàí ո Ճàéåê օ ñ8օáօոå. ԸՃ1Օ Insխiխuխe, 1985. Ը. 35.

վածությունները հետազոտելով նրանք ձգտում էին գտնել ուղիներ տնտեսության ստագնացիան, որը նորոշ էր 70-ական թթ. տնտեսական ճգնաժամին, հաղթահարելու նպատակով: Նոր դասականների համար ավանդական եղանակով գիտնականները առաջին հերթին ուշադրություն դարձրին ձեռնարակատիրոջը, վերջինիս աճի ձգտմանը ն նորարարությանը: Այսպիսով, քեյնսյան ն նոր դասական մոտեցումները մակրոտնտեսական քաղաքականության ուղղությամ ունեն տար երություններ: Տարակարծությունները վերա երում են ամ ողջական պահանջարկի անկայունության պատճառներին, ամ ողջական առաջարկը որոշող գործոններին, ինֆլյացիայի ն գործազրկության փոխադարձ կապին, ֆիսկալ ն մոնետար քաղաքականությունների գործիքներին: Քեյնսականների ընդհանուր մոտեցումը ակտիվ մակրոտնտեսական քաղաքականությունն է, որն անհրաժեշտ է ներքին անկայունություն ունեցող տնտեսության կայունացման համար: Ներքին անկայունությունը մեծամասամ կապված է աշխատանքի շուկայի ան ավարար ճկունության, աշխատանքի վարձատրության «կոշտության» ն գների իջեցման միտումով: Դասական մոտեցման դեպքում մակրոտնտեսական քաղաքականությունը միշտ պասիվ է, քանի որ տնտեսությունը ներքնապես կայուն է ն ինքնա երա ար անցում է կատարում երկարաժամկետ հավասարակշռության: «Ինքնակարգավորման» գործիքներն են աշխատանքի վարձատրությունը, գները ն տոկոսի դրույքաչափը: Ըստ վերջինների` պետական մասնակցությունը միայն ուժեղացնում է տնտեսական անկայունությունը ն ուստի պետք է հանգեցվի նվազագույնի:

Քեյնսականները ֆիսկալ քաղաքականությունը դիտում են որպես մակրոտնտեսական կարգավորման առավել արդյունավետ միջոց, քանի որ պետական ծախսերը ուղղակի ազդեցություն են գործում ամ ողջական պահանջարկի մեծության վրա: Միաժամանակ հարկերը ավականաչափ արդյունավետ են ներգործում սպառման ն ներդրումների վրա:

Դասական մոտեցման մեջ ֆիսկալ քաղաքականությանը մոնետարի համեմատությամ տրվում է երկրորդական դեր, քանի որ ֆիսկալ միջոցառումները նպաստում են ինֆլյացիայի մակարդակի արձրացմանը, ինչը նկատելիորեն նվազեցնում է

դրանց խթանող էֆեկտը:

Քեյնսյան մոտեցման մեջ մոնետար քաղաքականությունը ֆիսկալի նկատմամ դիտվում է որպես երկրորդական, քանի որ դրամավարկային քաղաքականությունն ունի արդ փոխանցող մեխանիզմ` դրամական զանգվածի փոփոխությունը հանգեցնում է ՀՆԱ-ի փոփոխման ներդրումային ծախսերի փոփոխության մեխանիզմի միջոցով, իսկ վերջիններն ուղղակիորեն կախված են տոկոսադրույքից:

Դասական մոտեցման դեպքում ենթադրվում է, որ դրամական առաջարկի փոփոխությունը անմիջականորեն ազդում է ամ ողջական պահանջարկի վրա ն, հետնաար անվանական ՀՆԱ-ի վրա: Ապրանքադրամական հարա երությունների ձնավորման նախնական փուլում, գրեթե ոլոր երկրներում տիրապետող էին պետությունների տրամադրության տակ հավաքագրվող կենտրոնացված դրամական ֆոնդերը: Սակայն հետագայում, ապրանքային արտադրության զարգացմանը զուգընթաց, հատկապես կորպորատիվ տիպի ազգային ն վերազգային կազմակերպությունների ու կորպորացիաների ստեղծման արդյունքում առաջացան ու ծավալվեցին ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդերը, որը պատմականորեն նշանավորվեց որպես ֆինանսների զարգացման նոր փուլ: Այդ փուլի առանձնահատկությունը կայանում էր նրանում, որ նոր որակ ու երանգ ստացավ պետական ֆինանսական քաղաքականությունը: Նոր պայմաններում պետությունները ստիպված էին հոգ տանել ոչ միայն հավաքագրված կենտրոնացված դրամական ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության մասին, այլն տնտեսավարող ոլոր սու յեկտների համար վերարտադրությունը ծավալելու հնարավորություն ստեղծելու մասին: Այստեղից էլ առաջացավ հասարակական ներ15

քին արդյունքի ն ազգային եկամտի ստեղծման, օգտագործման ու աշխման եղանակներ ստեղծելու անհրաժեշտություն: Սակայն, անկախ «ֆինանսներ» հասկացության ծագման տեղից ու ժամանակաշրջանից, ոլոր դեպքերում այն կապված է նախ՝ ապրանքադրամական հարա երությունների առաջացման ու ծավալման ն ապա՝ պետությունների գոյության հետ: Ապրանքադրամական հարա երությունների ն ֆինանսների փոխկապվածությունն արտահայտվում է նրանով, որ առաջինը դրսնորվում է փողի միջոցով, ինչն էլ կազմում է ֆինանսների նյութական ազան: Սակայն ինքը՝ փողը, դեռնս չի հանդիսանում ֆինանսներ: Փողը հատուկ ապրանք է, որի միջոցով որոշվում ն արտահայտվում է ոլոր ապրանքների արժեքը, ն տեղի է ունենում դրանց շրջապտույտը: Փողը ֆինանսների ձնավորման առաջին նախապայմանն է: Դրա համար անհրաժեշտ է փողի որոշակի զանգվածի առկայություն: Ֆինանսների ձնավորման երկրորդ պարտադիր նախապայմանը արդեն կազմավորված փողի զանգվածի նպատակային օգտագործումն է: Ուստի մենք լիովին աժանում ենք այն տնտեսագետների տեսակետը, ովքեր ֆինանսների հիմքին են վերագրում դրամական միջոցների նպատակային ֆոնդերը: Եվ քանի որ պատմականորեն հենց պետությունն է առաջին անգամ ձնավորել նպատակային դրամական ֆոնդեր իր ազմա նույթ գործառույթները իրականացնելու համար, այդ պատճառով էլ ֆինանսների գոյությունը ապրանքադրամական հարա երությունների առաջացման հետ միասին կապված է հենց պետության գոյության հետ: Այսպիսով՝ ֆինանսների ծագման առաջին փուլը ավարտվում է պետական ֆինանսների ձնավորմամ , որն անվանում են նան հանրային ֆինանսներ, այն է՝ պետության ն նրա ստորին կառավարման մարմինների տնօրինությանը հանձնված դրամական միջոցներ: Հանրային ֆինանսներին նորոշ էին որոշակի սկզ ունքներ ու հատկանիշներ: Դրանց էր վերա երում դրամական միջոցների հավաքագրման անվերադարձելիության, պարտադիր հարկադրական, նային ն վերա աշխման անհրաժեշտությունը: Ապրանքադրամական հարա երությունների ձնավորման նախնական փուլում գրեթե ոլոր երկրներում տիրապետող էին պետությունների տրամադրության տակ հավաքագրվող կենտրոնացված դրամական ֆոնդերը: Սակայն հետագայում՝ ապրանքային արտադրության զարգացմանը զուգընթաց, հատկապես կորպորատիվ տիպի ազգային ն վերազգային կազմակերպությունների ու կորպորացիաների ստեղծման արդյունքում առաջացան ու ծավալվեցին ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդերը, որը պատմականորեն նշանավորվեց որպես ֆինանսների զարգացման նոր փուլ: Այդ փուլի առանձնահատկությունն այն էր, որ նոր որակ ու երանգ ստացավ պետական ֆինանսական քաղաքականությունը: Նոր պայմաններում պետությունները ստիպված էին հոգ տանել ոչ միայն հավաքագրված կենտրոնացված դրամական ֆոնդերի օգտագործման արդյունավետության մասին, այլն տնտեսավարող ոլոր սու յեկտների համար վերարտադրությունը ծավալելու հնարավորություն ստեղծելու մասին: Այստեղից էլ առաջացավ հասարակական ներքին արդյունքի ն ազգային եկամտի ստեղծման, օգտագործման ու աշխման եղանակներ ստեղծելու անհրաժեշտություն: Կապիտալիզմի ուռն վերելքը 20-րդ դարի երկրորդ կեսին հանգեցրեց նրան, որ արնմտյան զարգացած երկրներում տեղի ունեցավ ֆինանսական համակարգի սերտաճում անկային համակարգի հետ, որի արդյունքում պետական ֆինանսները սկսվեց ներկայացվել որպես դրամական միջոցների կառավարում կամ էլ ավելի լայն իմաստով փողի հետ առնչվող գործարար հարա երություններ:6 Ֆինասների նորոշման վերա երյալ գրեթե նույնպիսի մոտեցում են ցուցա երում նան ժամանակակից արնմտյան տեսա անները: Այսպես Բոստոնի համալսարանի պրոֆ. Զվի Բոդին ն Հարվարդի համալսարանի պրոֆ. Ռո երտ Կ. Մերտոնն իրենց «Ֆինանսներ» համա6

18. Եåքíåք ո Æàí-Ճոօո Ճօոոåք, ,, ՛օոêօ8ûé ýêօíօìոԿåñêոé ո Փոíàíñօ8ûé ñոօ8àքь, òօì 1, с 735, Խ., 1994.

տեղ ծավալուն աշխատության մեջ ֆինանսները նորոշում են որպես գիտություն, որը հնարավորություն է տալիս մարդկանց կառավարելու դիֆիցիտային դրամական ռեսուրսների մուտքերը ն ծխասերը որոշակի ժամանակաշրջանի ընթացքում: Նրանց կարծիքով ցանկացած ֆինանսական վճիռ պետք է ենթարկված լինի իզնեսի շահին ն իզնեսմենները այն կյանքի է կոչուիմ ֆինանսական համալարգի օգնությամ , ընդ որում ֆինասների ուսումնասիրման անհրաժեշտությունը նրանք տեսնում են հասարակության անդամների կողմից իրենց գործնական խնդիրները լուծելու մեջ, որի համար որպես հիմք մատնանշում են հետնյալ հինդ, իրենց կարծիքով, ծանրակշիռ պատճառները. • անձնական դրամական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության արձրացումը • իզնեսի աշխարհում գործունեության հաջողությունը • հետաքրքիր ն շահավետ առաջընթացի ապահովում • գիտակցված քաղաքացիական վճիռների ընդունումը, ինչը հնարավորություն կտա ներգործելու երկրի տնտեսական քաղաքականության վրա • սեփական մտահորիզոնի ընդլայնումը:7 • Ինչ վերա երում է ապակենտրոնացված ֆինանսներին, ապա արնմտյան տեսա անների ցուցա երած պրակտիցիզմի ավելի քան ակնառու է. նրանք պարզապես ֆինանսները դիտում են որպես միջոց նոր գործ սկսելու կամ իզնեսի զարգացման համար:8 Մեր կարծիքով զուտ պրակտիկ նկատառումներով ֆինանսները որպես գիտություն ներկայացնելու հեղինակների տեսակետը, հազիվ թե արդարացի է: Ֆինանսների վերա երյալ ռուսական դպրոցի ներկայացուցիչները, գործելով խորհրդային տնտեսավարման համակարգում ն այդ պատճառով զրկված լինելով ֆինանսական նույթի գործնական խնդիրներ լուծելուն մասնակից լինելու հնարավորությունից, իրենց հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացրին տեսական հարցերի ուսումնասիրությանը ն գրանցեցին շոշափելի արդյունքներ: Նախ, ռուսական դպրոցին է պատկանում ֆինանսները՝ որպես տնտեսական կատեգորիա ներկայացնելու առաջնությունը, որը հիմնավորվեց նրանով, որ առանց ֆինանսների չի կարող իրացվել հասարակական ներքին արդյունքը ն սահմանվել համամասնություններ վերարտադրության գործընթացում, ինչը ն նշանակում է, որ հասարակությունը չի կարող գոյատնել առանց ֆինանսների: Այնուհետն կատարվեց հաջորդ տրամա անական քայլը՝ ֆինանսները ներկայացվեց որպես գիտություն այնքանով, որքանով նրանց տեսակետով այն արտահայտում է որոշակի արտադրական հարա երություններ՝ դրամական հարա երությունների տեսքով: Ռուսական դպրոցի ներկայացուցիչների նորոշմամ ֆինանսները իրենից ներկայացնում է հասարակական ներքին արդյունքի ն ազգային եկամտի ստեղծման, օգտագործման ու աշխման հետ կապված հարա երությունների ամ ողջություն: Սակայն այս նորոշումը նույնպես կատարյալ չի կարելի համարել: Հարցը նրանումն է, որ մարդկանց գիտակցության մեջ ն միջազգային տնտեսավարման պրակտիկայում, «ֆինանսներ» հասկացության տակ, որպես կանոն, պատկերացվում է կոնկրետ ն իրական փողի որոշակի զանգված: Դրան համապատասխան էլ համընդհանուր ճանաչում են ստացել այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են «ֆինանսական դրություն», «ֆինանսական ճգնաժամ», «ֆինանսական դեֆիցիտ» ն այլն: Այս հասկացությունների էությունը ոչ մի կերպ հնարավոր չէ ացատրել դրամական հարա երությունների միջոցով: Նշված հակասությունը հաղթահարելու նպատակով առանձին տնտեսագետներ

”Финансы” Э. Боди, Роберт К. Мертон. Издательский дом “Вильямс”. Москва-Санкт-Петербург_ Киев, 2005г., стр. 592 ՕêñՓօքոñêոé ՛օոêօ8ûé ñոօ8àքü, Խ., 1995, с 244.

առաջ են քաշում այն միտքը, որ անհրաժեշտ է տար երություն դնել «ֆինանսներ» որպես գիտության ն «ֆինանսական ռեսուրսներ» հասկացությունների միջն:9 Նման տեսակետը, մեղմ ասած, այնքան էլ իրատեսական չէ, քանի որ հենց ֆինանսական ռեսուրսներն են կազմում ֆինանսների նյութական ովանդակությունը, որով էլ պայմանավորված է նրա ուն գոյությունը՝ որպես տնտեսական կատեգորիա: Այս վիճակի առկայությունը պայմանավորված է նրանով, որ մինչ այժմ դեռնս չի գտնված «ֆինանսների» ճշգրիտ ն ոլորի կողմից ընդունելի նորոշում: Կարծում ենք, ֆինանսներն իրենցից ներկայացնում են նպատակային դրամական ֆոնդերի ն դրանց ձնավորման ու օգտագործման գործընթացում առաջացած դրամական հարա երությունների ամ ողջություն: Այս նորոշումը լիովին ավարարում է ինչպես արնմտյան, այնպես էլ ռուսական դպրոցի ներկայացուցիչների պահանջներին, ինչպես նան ֆինանսների մասին տնտեսավարման պրակտիկայում ձնավորված պատկերացումներին: Ֆինանսների գործառույթները: Ֆինանսների էությունը դրսնորվում է նրա գործառույթների մեջ: Տար եր հեղինակների կողմից տար եր ժամանակահատվածներում ֆինանսներին վերագրվել են ազմաթիվ գործառույթներ: Այսպես Վ. Վ. Իվանովը ֆինանսներին վերագրում է կարգավորիչ գործառույթ:10 Ռուսական դպրոցի մեկ այլ ներկայացուցիչ Վ. Գ. Բելոլիպեցկին ֆինանսների գործառույթները ստորա աժանում է երկու մասերի՝ 1. օ յեկտիվ ֆինանսական գործառույթ, 2. սու յեկտիվ ֆինանսական գործառույթ: Դրանցից յուրաքանչյուրը աղկացած է, ըստ հեղինակի, մի քանի գործառույթներից: Այսպես, ազատ շուկայի պայմաններում Վ. Գ. Բելոլիպեցկու կարծիքով, տնտեսության իրական հատվածում՝ ֆիրմաներում օ յեկտիվ ֆինանսական գործառույթներին են վերագրվում. • ֆիրմաների կենսագործունեության ապահովումը անհրաժեշտ դրամական միջոցներով, • ֆիրմաների կենսագործունեության սպասարկումը դրամական միջոցներով, • ֆինանսական համամասնությունների ապահովումը, • վերարատադրական, ֆինանսական պլանավորումը: Սու յեկտիվ ֆինանսական գործառույթներին վերագրվում են ֆիրմաների կապիտալի նախատեսված կառուցվածքի աճը, կազմը, դրամական միջոցների ռացիոնալ օգտագործումը ն այլն:11 Այսպիսով, տնտեսագիտական գրականության մեջ ֆինանսների գործառույթների վերա երյալ միասնական կարծիք չի ձնավորվել: Սակայն տնտեսագետներից ոչ ոք չի ացառում, որ ֆինանսները պետության կողմից կազմակերպված դրամական հարա երությունների ամ ողջություն են, որոնց ընթացքում ձնավորվում ն օգտագործվում են դրամական միջոցների ֆոնդեր: Մի կողմ թողնելով այն իրողութոյւնը, որ նշված գործառույթները, մեծամասամ մեկը մյուսի կրկնությունն է, նշենք, որ թվարկված գործառույթներն առավելապես վերա երում են ֆինանսների կառավարման նագավառին ն այդ պատճառով չի կարելի ներկայացնել որպես գործառույթ: Ներկայումս համընդհանուր ճանաչում է ստացել, որ ֆինանսներին նորոշ են երկու հիմնական գործառույթ՝

1. աշխման, 2. վերահսկողության:

Դրանցից առաջին ն գլխավոր գործառույթը աշխումն է, որն իրականացվում է

,,Փոíàíñû, ոåíå1íօå օáքàùåíոå ո êքåոոò,, , óԿåáíոê, ոօո քåո, /քօáօ3ոíօé, Խ. , 1997 ñ. 64. 8.8.18àíօ8 ,, Փոíàíñû,,, óԿåáíոê, Խ., 2001. ñ. 13. 8.Լ.Եåոօոոոåւêոé ,, Փոíàíñû Փոքìû,, óԿåáíօå ոօñօáиå, Խ., 1998, ñ. 13-17.

երեք փուլով` նախնական աշխում, աշխում ն վերա աշխում: Ֆինանսների միջոցով նախ, աշխվում է ն ապա վերա աշխվում հասարակական ներքին արդյունքը (ՀՆԱ) ն ազգային եկամուտը: Ընդ որում, աշխման գործընթացը հիմնականում տեղի է ունենում տնտեսության իրական հատվածում՝ արտադրության ոլորտում տնտեսավարող սու յեկտների միջոցով, ինչի արդյունքում կազմավորվում են կենտրոնացված ն ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդերը, որոնք ունեն նպատակային ուղղվածություն: Կենտրոնացված են կոչվում այն դրամական ֆոնդերը, որոնք ստեղծվում են պետության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների մակարդակով: Ապակենտրոնացված են կոչվում այն դրամական ֆոնդերը, որոնք ձնավորվում են տնտեսավարող սու յեկտների մակարդակով: Արնմտյան երկրներում ապակենտրոնացված են կոչվում այն դրամական ֆոնդերը, որոնք ստեղծվում են տնային տնտեսություններում: Ինչպես կենտրոնացված, այնպես էլ ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդերի կազմավորման գործընթացը սկսվում է տնտեսության իրական հատվածից, եր տնտեսավարող սու յեկտները ձեռնամուխ լինում դրամական հասույթի աշխմանը (նախնական աշխում): Ազատ շուկայի պայմաններում ն միջազգային ստանդարտներին համապատասխան, տնտեսության իրական հատվածում /տնտեսավարող սու յեկտների մոտ/, դրամական հասույթի աշխումը սկսվում է նրանով, որ նախ, փոխհատուցվում է արտադրական գործընթացում սպառված նյութական շրջանառու միջոցների արժեքը: Անուղղակի հարկերի հաշվին ձնավորվում է առաջին կենտրոնացված դրամական ֆոնդը: Համամախառն եկամտից առանձնացվում են աշխատավարձի ծախսերը, որից կենտրոնացված դրամական ֆոնդին փոխանցվում են պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարն ու եկամտահարկը: Միաժամանակ կատարվում են ուղղակի հարկերի վճարումներ, ացի շահութահարկից, ինչի շնորհիվ լրացվում է պետական կենտրոնացված դրամական ֆոնդերը: Այնուհետն դուրս են գրվում ոչ ընթացիկ ակտիվների ամորտիզացիոն մասհանումները: Նշվածից հետո տնտեսավարող սու կյեկտների մոտ դրամական հասույթի մնացած մասն իրենից ներկայացնում է ֆինանսական րուտտո արդյունքը, որի հաշվին նս լրացվում է կենտրոնացված դրամական ֆոնդը՝ շահութահարկի տեսքով, որն անցնում է պետության տրամադրության տակ՝ որպես պետական յուջեի եկամտի աղ յուր, իսկ ֆինանսական նետտո արդյունքն իրենից ներկայացնում է տնտեսավարող սու յեկտների զուտ շահույթը: Վերջինիս հաշվին ստեղծվում են նս մի քանի ապակենտրոնացված դրամական ֆոնդեր: Դրանք են կուտակման ֆոնդը, սպառման ֆոնդը, ֆինանսական պահուստների ֆոնդը ն այլն: Սրանով տնտեսության իրական հատվածում հասարակական ներքին արդյունքի ն ազգային եկամտի աշխումը կարելի է համարել ավարտված, որին հաջորդում է արդեն վերա աշխման գործընթացը: Սակայն անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ տնտեսավարող սու յեկտների մոտ դրամական հասույթ գոյանում է ոչ միայն գործառնական /արտադրական/, այլ նան ֆինանսական ն ինվեստիցիոն գործունեությունից, որոնց ընդհանուր գումարն էլ որոշում է տնտեսավարող սու յեկտների սեփական ֆինանսական ռեսուրսների ծավալը: Ֆինանսների միջոցով տեղի է ունենում ոչ միայն տնտեսության իրական հատվածում ստեղծված սկզ նական եկամուտների աշխումը, այլ նան ազգային եկամտի վերա աշխման գործընթացը: Վերջինս կատարվում է երկու մեթոդով: Դրանք են՝ 1. ֆինանսա յուջետային մեթոդը, 2. անկային վարկավորման մեթոդը: Առաջին մեթոդի էությունը կայանում է նրանում, որ դրամական միջոցները տրամադրվում են անվերադարձելիության, իսկ երկրորդ մեթոդի դեպքում՝ վերադարձելիության սկզ ունքով: Առաջին դեպքում վերա աշխումը կրում է վերջնական նույթ, իսկ երկրորդ դեպքում միջանկյալ նույթ: Դրանով էլ պայմանավորված է ֆինանսական ն վարկային համակարգերի միջն եղած էական տար երությունը:

Ազգային եկամտի աշխման ու վերա աշխման գործընթացին մասնակցում է նան նակչությունը: Բաշխման գործընթացին, մասնակցում են այն չափով, որ չափով նրանք ստանում են աշխատավարձ, ձեռնարկատիրական եկամուտներ ն շահա աժիններ: Վերա աշխման գործընթացին նակչության մասնակցությունը պայմանավորված է նրանով, որ կատարում են հարկային ն այլ նույթի պարտադիր վճարումներ, դրանով իսկ մասնակցելով պետության կենտրոնացված դրամական ֆոնդերի կազմավորմանը, ինչն էլ հանդիսանում է վերա աշխման աղ յուր: Ցանկացած երկրի համար ազգային եկամտի վերա աշխումը պարտադիր պայման է, առանց որի պետությունը չի կարող կատարել երկրի առջն ծառացած հետնյալ խնդիրները. 1. ապահովել անարտադրողական ոլորտի կարիքները անհրաժեշտ ֆինանսական ռեսուրսներով, որտեղ, ինչպես հայտնի է, ազգային եկամուտ չի ստեղծվում, այց որի զարգացումը խիստ կարնոր նշանակություն ունի հասարակության համար, 2. իրականացնել ֆինանսական ռեսուրսների արդյունավետ տեղա աշխում երկրի առանձին ռեգիոնների միջն, ինչը կարնոր նշանակություն ունի, ամ ողջությամ վերցրած տնտեսության զարգացման, ինչպես նան նակչության կենսապայմանների արելավման համար, 3. ապահովել տնտեսության ն հատկապես արդյունա երության նոր, առաջավոր ճյուղերի զարգացման առաջնահերթությունները, 4. ամրապնդել երկրի պաշտպանունակությունը, 5. իրականացնել արդյունավետ սոցիալական քաղաքականություն: Ինչպես դրամական հասույթի աշխումը տնտեսավարող սու յեկտների մակարդակում, այնպես էլ ազգային եկամտի վերա աշխումը մակրոտնտեսական մակարդակում ուղեկցվում են ազմա նույթ ֆինանսական հարա երություններով, որոնք կրում են դրամական հարա երությունների նույթ: Այդ հարա երությունները ծագում են. • տնտեսավարող սու յեկտների միջն, որոնք կապված են ապրանքանյութական արժեքների փոխադարձ մատակարարումների, արտադրանքի իրացման, մատուցած ծառայությունների ու կատարված աշխատանքների հետ, • տնտեսավարող սու յեկտների տնօրինության ն հիմնադիրների միջն հիմնադիր կապիտալի ձնավորման, համալրման ն օգտագործման, ինչպես նան շահույթի աշխման գործընթացում, • տնտեսավարող սու յեկտների աշխատողների միջն՝ նպատակային դրամական միջոցների ձնավորման ու օգտագործման գործընթացում, • տնտեսավարող սու յեկտների ն պետության, տեղական ինքնակառավարման մարմինների միջն տար եր մակարդակների յուջեների ն արտա յուջետային ֆոնդերի ձնավորման գործընթացում, • տար եր մակարդակների յուջեների ն արտա յուջետային ֆոնդերի միջն, • տնտեսավարող սու յեկտների ու առնտրային անկերի միջն ն այլն: Դրամական միջոցների ամ ողջությունը, որը գտնվում է պետության, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, տնտեսավարող սու յեկտների ն նակչության տրամադրության տակ, կազմում է երկրի ֆինանսական ռեսուրսները: Ֆինանսների երկրորդ` վերահսկողության, գործառույթն իրականացվում է ինչպես միկրոտնտեսական, այնպես էլ մակրոտնտեսական մակարդակներում: Միկրոտնտեսական մակարդակում վերահսկողությունը իրականացնում են տնտեսավարող սու յեկտների ու ֆիրմաների ֆինանսական ծառայությունները դրամական ֆոնդերի ձնավորման ու աշխման ողջ գործընթացում: Վերահսկողության նպատակն է հետնել արտադրանքի արտադրության ն իրացման գործընթացին, այն հաշվով, որպեսզի կատարվեն նախատեսված առաջադրանքները, ինչը հնարավորություն է տալիս ժամանակին ն ամ ողջությամ կազմավորել դրամական ֆոնդերը, արդյունա20

վետ սպասարկել վերարտադրության գործընթացը, կատարել ֆինանսական պարտավորությունները պետության, առնտրային անկերի ն այլ տնտեսավարող սու յեկտների հանդեպ: Դրանով իսկ հնարավորություն է ստեղծված ապահովել ֆինանսական կայունությունը ն խուսափել ֆինանսական դժվարություններից: Տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսական ծառայությունների վերահսկողության կարնորագույն խնդիրներից մեկն էլ ուղղված է առնտրային հաշվարկի ամրապնդմանը ն զարգացմանը: Մակրոտնտեսական մակարդակում իրականացվում է ֆինանսա յուջետային վերահսկողություն պետական ֆինանսական մարմինների կողմից: Վերջիններս վերահսկողություն են սահմանում տնտեսավարող սու յեկտների պետական դրամական միջոցների ֆոնդերի հետ ունեցած փոխհարա երությունների նկատմամ : Նման վերահսկողություն է իրականացվում ֆինանսների նախարարության համապատասխան վարչության ն նրա տեղական, ինչպես նան ԱԺ-ի վերահսկիչ պալատի, ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեի ն այլ մարմինների ծառայությունների կողմից: Մակրոտնտեսական մակարդակում ֆինանսական վերահսկողության ձներից մեկն էլ հանդիսանում է անկային վերահսկողությունն է, որն իրականացնում են առնտրային անկերը: Բանկային վերահսկողությունը կատարվում է կազմակերպություններին ու ֆիրմաներին վարկային ռեսուրսներ տրամադրելու կապակցությամ : Այս դեպքում վերահսկողությունը իրականացվում է վարկավորման հիմնական սկզ ունքների /ժամկետայնության, վերադարձելիության, վճարելիության/ պահպանմանը հետնելու ուղիով: Բանկային վերահսկողության արդյունավետությանը նպաստում է այն պարագան, որ վերջինս կատարվում է դրամական հաշվարկների օգնությամ առնտրային անկերի միջոցով: Ֆինանսները կարնոր դեր են կատարում ցանկացած երկրի տնտեսության կայունության ապահովման ու զարգացման գործում: Դրանց միջոցով է տեղի ունենում հասարակական ներքին արդյունքի իրացումը, վերարտադրության համամասնությունների սահմանումը: Միկրոտնտեսական մակարդակում ֆինանսները նպաստում են տնտեսավարող սու յեկտների արտադրության արդյունավետության արձրացմանը ն դրանով արագացնում կապիտալի շրջապտույտը: Մյուս կողմից, եկամտի ու ծախսերի հաշվեկշռվածության ապահովման ուղիով ամրապնդում ու զարգացնում է առնտրային հաշվարկը: Մակրոտնտեսական մակարդակում ֆինանսները տնտեսական նախադրյալներ են ստեղծում սահմանելու օպտիմալ հարա երակցություն ազգային եկամտի սպառման ու կուտակման ֆոնդերի միջն, ինչից էլ կախված են ընդլայնված վերարտադրության տեմպերը, նակչության կենսամակարդակի արձրացումը: Ազատ շուկայի պայմաններում, հատկապես անցման փուլում գտնվող երկրներում, ֆինանսները նպաստում են սեփականության տար եր ձների զարգացմանը ն տնտեսավարման արդյունավետության արձրացմանը: Հասարակական արտադրության զարգացման ժամանակակից փուլում նոր պահանջներ են դրվում ինչպես պետության, այնպես էլ տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսական քաղաքականության առջն, ինչը թելադրում է շարունակել ֆինանսական մեխանիզմի կատարելագործումը:

1.2. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ, ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ ԵՎ ՕՂԱԿՆԵՐԸ

Հասարակական ներքին արդյունքի ն ազգային եկամտի աշխման ու վերա աշխման գործընթացն ուղեկցվում է ազմաթիվ ու ազմա նույթ դրամական հարա երություններով: Միասեռ ու միատեսակ ուղղվածության դրամական հարա երություններն ունեն յուրահատկություններ ն որոշակիորեն տար երվում են միմյանցից: Ֆինան21

սական կառավարման ու ֆինանսական քաղաքականության իրականացման առջն կանգնած խնդիրների արդյունավետ լուծումը թելադրում է, որ միատեսակ ու միատիպ դրամական հարա երությունները խմ ավորվեն ըստ առանձին օղակների, որոնք էլ իրենց ամ ողջության մեջ կազմում են ֆինանսական համակարգը: Ֆինանսների ցանկացած օղակ որոշակիորեն է ներգործում տնտեսության զարգացման գործընթացին այնքանով, որքանով ունի միայն իրեն յուրահատուկ գործառույթ: Դրամական հարա երությունների միջն եղած առանձնահատկությունները հատկապես զգալի են ՀՆԱ-ի ու ազգային եկամտի աշխման ն վերա աշխման գործընթացների միջն: Բաշխման գործընթացը, ինչպես արդեն նշվել է, տեղի է ունենում նյութական արտադրության ոլորտում, ինչն էլ հանդիսանում է կազմակերպությունների ֆինանսների սպասարկման օ յեկտը: Պետական յուջեի միջոցով են հավաքագրվում պետության հիմնական կենտրոնական ֆոնդերը, ն տեղի է ունենում միջոցների վերա աշխում տնտեսության ճյուղերի, երկրի առանձին տարածաշրջանների, նակչության խմ երի միջն: Կազմակերպությունների ֆինանսները կազմում են ապակենտրոնացված ֆինանսների, իսկ պետական յուջեն՝ կենտրոնացված ֆինանսների նյութական հիմքը: Ֆինանսական համակարգը որպես դրամական հարա երությունների առանձին ոլորտների կամ օղակների մեկ ամ ողջություն են ներկայացնում առավելապես տնտեսագետ–ֆինանսիստների ռուսական դպրոցի ներկայացուցիչները: Այսպես՝ Լ.Ա. Դրո ոզինան ֆինանսական համակարգը ներկայացնում է որպես ֆինանսական հարա երությունների տար եր ոլորտների ամ ողջություն,12 իսկ Վ.Վ. Իվանովը՝ դրամական հարա երությունների կազմակերպման ձն:13 Ֆինանսական համակարգը այլ կերպ են ներկայացնում արնմտյան դպրոցի ներկայացուցիչները: Ամերիկյան հայտնի տնտեսագետ Վան Խորնն այդ համակարգը ներկայացնում է որպես մի շարք հաստատությունների ու շուկաների ամ ողջություն:14 Ընդ որում, այդ հարա երությունները առավելապես աղկացած են տար եր նույթի անկերից: Ընդհանրապես արնմտյան գրեթե ոլոր զարգացած երկրներում ֆինանսական ն անկային համակարգերը միահյուսված են ն կազմում են մեկ միասնական համակարգ: Այսպես՝ վերնում արդեն հիշատակված Զվի Բոդիի ն Կ. Մերտոնի տեսակետի համաձայն՝ ֆինանսական համակարգն իրենից ներկայացնում է շուկաների ն այլ ինստիտուտների ամ ողջություն, որոնք օգտագործվում են կնքելու ֆինանսական գործարքներ: Այդ համակարգն իր մեջ ներառում է աժնետոմսերի, պարտատոմսերի ն այլ ֆինանսական գործիքների շուկան, ֆիրմաները, որոնք առաջարկում են ֆինանսական ծառայություններ, ն այդ ոլոր հաստատությունների գործունեությունը կարգավորող մարմինները:15 Գրեթե նույն տեսակետն է արտահայտում նան մեկ այլ ամերիկյան հայտնի տնտեսագետ Վան Խորնը: Նա այդ համակարգը ներկայացնում է որպես մի շարք հաստատությունների ու շուկաների ամ ողջություն:16 Ընդ որում այդ համակարգը առավելապես աղկացած է տար եր նույթի անկերից: Ընդհանրապես արնմտյան գրեթե ոլոր շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում ֆինանսական համակարգը աղկացած է հետնյալ օղակներից. 1. պետական յուջե, 2. արտա յուջետային հիմնադրամ, 3. պետական վարկ, 4. ֆինանսական միջնորդների ֆինանսներ, 5. կազմակերպությունների (ձեռնարկությունների) ֆինանսներ, 6. տնային տնտեսությունների ֆինանսներ:

1.Ճ./քօáօ3ոíà, , ,, Փոíàíñû, ոåíå1íօå օáքàùåíոå, êքåոոò,, óԿåáíոê Խ., 1997, ñ. 77. 8.8.18àíօ8, ,, Փոíàíñû,,, Խ., 2001, ñ. 14. Նույն տեղում, էջ 13: “Փոíàíñû” 13ոàòåոüñêոé ոօì “8ոոüÿìñ”, Խօñê8à Ըàíêò-1åòåքáóքã Ճոå8, 2005. Ըòք. 38. 8.8.18àíօ8, óԿåáíոê, Խօñê8à, 2001. ñòք. 13.

Սրանցից առաջին երեքը ներկայացնում են կենտրոնացված ֆինանսները: Դրանց ռեսուրսները ուղղվում են լուծելու մակրոտնտեսական նույթի խնդիրներ: Մասնավորապես, ուղղվում են տնտեսության կայունացման ու զարգացման, ինչպես նան սոցիալական խնդիրների լուծմանը: Կազմակերպությունների ֆինանսները, ինչպես նան ապահովագրական ֆոնդերը իրենցից ներկայացնում են ապակենտրոնացված ֆինանսները ն օգտագործվում են տնտեսության զարգացման, կարգավորման ու սոցիալական խնդիրների լուծմանը միկրոտնտեսական մակարդակում: Ֆինանսական համակարգի առաջավոր օղակը պետական յուջեն է, որն իրենից ներկայացնում է պետության տարեկան ֆինանսական պլանը: Յուրաքանչյուր տարի կառավարության կողմից կազմված յուջեի նախագիծը քննարկվում է երկրի արձրագույն օրենսդիր մարմնում (ՀՀ–ում՝ Ազգային ժողովում), որի հաստատումից ու ընդունումից հետո ստանում է օրենքի ուժ: Պետական յուջեն պետության դրամական միջոցների ֆոնդերի կազմավորման ու օգտագործման տնտեսական հիմքն է, որի հիման վրա կենտրոնացվում է երկրի ֆինանսական ռեսուրսների նշանակալից մասը, ն նախանշվում են դրանց օգտագործման ուղղությունները: Որպես պետության ֆինանսական պլան՝ պետական յուջեն աղկացած է եկամտային ու ծախսային մասերից, որոնք իրենց հերթին կազմված են ազմաթիվ ու ազմա նույթ տար եր նշանակության հոդվածներից: Տնտեսապես զարգացած արնմտյան երկրներում յուջետային եկամուտների կազմն ու կառուցվածքը մոտավորապես գտնվում են միննույն մակարդակի վրա: Եկամուտների կառուցվածքում հարկերը կազմում են ընդհանուր եկամուտների 75–859–ը, սեփականության պետական հատվածից ստացվող հարկային մուտքերը՝ 5–89–ը, արտա յուջետային ֆոնդերից ստացվող մուծումները՝ 10–129–ը: Պետական յուջեի ծախսային մասի ամենամեծ հոդվածը առողջապահությանը, կրթությանը, սոցիալական նպաստներին ուղղվող միջոցներն են, ինչպես նան տեղական յուջեներին տրվող սու սիդիաները, որոնց ընդհանուր աժինը տատանվում է 40–509–ի սահմաններում: Տնտեսական կարիքներին (ենթակառուցվածքներին ուղղվող կապիտալ ներդրումները, դոտացիաները՝ պետական ձեռնարկություններին, սու սիդիաները՝ գյուղատնտեսությանը ն այլն) տրամադրող միջոցները կազմում են 1–219–ը: Ռազմական ն արտաքին քաղաքականության ապահովման ծախսերը միասին կազմում են 10–209–ը, կառավարման ծախսերը՝ 5–109–ը, պետական պարտքի սպասարկմանը՝ 7–89–ը:17 Պետական յուջեի եկամտային մասի կատարումը ցանկացած երկրի տնտեսության կայունության ապահովման գրավականն է: Հակառակ պարագայում առաջանում է յուջեի պակասուրդ, այսինքն՝ ծախսերը գերազանցում են եկամուտները: Բյուջեի պակասուրդի ծածկումը պարտադիր պայման է ցանկացած երկրի համար: Գործնականում պակասուրդը ծածկվում է պետական արժեթղթերի վաճառքի ճանապարհով, ինչը հանգեցնում է պետության ներքին ն արտաքին պարտքի առաջացմանը: Հայաստանի Հանրապետությունում յուջեի պակասուրդի ծածկման համար օգտագործում են պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերը, պետական սեփականության մասնավորեցումից ստացված միջոցները ն արտաքին փոխատվությունները: Ֆինանսական համակարգի երկրորդ օղակը արտա յուջետային հիմնադրամներն են, որոնք ունեն խիստ նպատակային ուղղվածություն ն կրում են ինչպես սոցիալական, այնպես էլ տնտեսական նույթ: Բացի ավանդական սոցիալական ուղղվածության հիմնադրամներից, որոնց քանակը սահմանափակ է, մեծ թիվ են կազմում տնտեսական նշանակության արտա յուջետային հիմնադրամներ: Այսպես՝ Ռուսաստա17

Ծ.Փ.Ըոìօíօ8, Լ.1.18àíօ8, ÐåՓåքàòû, Ðօñòօ8-íà-/օíó, 2002, ñ. 11:

նի Դաշնությունում գործում են մոտավորապես երկու տասնյակի հասնող արտա յուջետային հիմնադրամներ, որոնցից միայն չորսն են սոցիալական նույթի: ՀՀ–ում ներկայումս տնտեսական նշանակության արտա յուջետային հիմնադրամներ դեռնս չեն կազմավորվում: Սոցիալական նշանակության արտա յուջետային հիմնադրամները կոչված են ընդլայնել նակչությանը մատուցվող սոցիալական ծառայությունների շրջանակները, արելավել նրանց նյութական վիճակը ն կենսապայմանները: Ինչ վերա երում է տնտեսական նշանակության արտա յուջետային հիմնադրամներին, ապա դրանք կոչված են լրացուցիչ միջոցներ ապահովելու ուղիով նպաստել տնտեսության համար առաջնահերթ նշանակություն ունեցող ճյուղերի զարգացմանը: Սոցիալական նշանակության ֆոնդերին են վերա երում, սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամը, նակչության զ աղվածության պետական հիմնադրամը, պարտադիր ժշկական ապահովագրության հիմնադրամը ն այլն: Ֆինանսական համակարգի երրորդ օղակը պետական ու մունիցիպալ վարկն է, թեն վերջինս՝ որպես տնտեսական կատեգորիա, իր մեջ պարունակում է նան վարկին նորոշ հատկանիշներ: Պետական մունիցիպալ վարկը սպասարկում է ինչպես յուջետային, այնպես էլ արտա յուջետային ֆոնդերի միջոցների օգտագործման գործընթացին ն հանդես է գալիս որպես յուջեի ն արտա յուջետային ֆոնդերի դեֆիցիտի ծածկման եղանակ: Պետական ու մունիցիպալ վարկին նորոշ է այն առանձնահատկությունը, որ վերջինս կրում է կամավոր նույթ, ինչի շնորհիվ տար երվում է «դասական ֆինանսական» հասկացությունից, իրականացվում է վերադարձելիության, վճարելիության սկզ ունքով: Միաժամանակ, պետական ու մունիցիպալ վարկը տար երվում է վարկի մյուս տեսակներից, քանի որ որպես ապահովման միջոց հանդես են գալիս ոչ թե կոնկրետ նյութական արժեքները, ինչպես ընդունված է անկային վարկի դեպքում, այլն կառավարման համապատասխան մակարդակի ողջ ունեցվածքը: Բացի դրանից, պետական ու մունիցիպալ վարկը չունի կոնկրետ նպատակային նույթ, թեն վերջին հաշվով նրա ուղղվածությունը հասկանալի է: Պետական ու մունիցիպալ վարկն, ըստ էության, իրենից ներկայացնում է դրամական հարա երություն մի կողմից պետության կամ մունիցիպալ մարմնի ն մյուս կողմից իրավա անական ու ֆիզիկական անձանց, օտարերկրյա պետությունների, միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների միջն՝ վարկ ստանալու կամ տրամադրելու առնչությամ : Պետական ու մունիցիպալ վարկը իրականացվում է արժեթղթերի էմիսիայի ու տեղա աշխման, մասնագիտացված ֆինանսավարկային ինստիտուտներից ու արտասահմանյան պետություններից վարկ ստանալու ուղիով: Պետական վարկի տրամադրումը կարող է իրականանալ նան յուջետային վարկի ու յուջետային փոխատվությունների ձնով: Բյուջետային վարկն իրենից ներկայացնում է յուջետային ծախսերի ֆինանսավորման ձն, որը տրամադրվում է իրավաանական անձանց վերադարձելիության հիմունքներով: Բյուջետային փոխատվությունները տրամադրվում են յուջետային միջոցներից մեկ այլ յուջեին` վերադարձելիության կամ փոխհատուցման հիմունքներով, վեց ամսից ոչ ավելի ժամկետով՝ ֆինանսական տարվա շրջանակներում: Անտոկոս յուջետային փոխատվություններ, որպես կանոն, տրամադրովում են ստորադաս յուջեի ժամանակավոր դրամարկղային ճեղքվածքը ծածկելու համար: Ֆինանսական համակարգի նյութական հիմքը ապակենտրոնացված ֆինանսներն են, քանի որ այս ոլորտում է ձնավորվել պետության ֆինանսական ռեսուրսների չնշող մասը: Այդ ռեսուրսների մի մասը ֆինանսական վերա աշխման մեխանիզմի միջոցով հետագայում կազմում է ոլոր մակարդակների յուջեների ն արտա յուջետային ֆոնդերի ռեսուրսները: Հասարակական արդյունքի ն ազգային եկամտի աշխումը ն վերա աշխումը տե24

ղի են ունենում ֆինանսական մեխանիզմի միջոցով: Վերջինս իրենից ներկայացնում է ֆինանսական ռեսուրսների կազմավորման ու օգտագործման ձների, եղանակների ու մեթոդների ամ ողջություն: Այս կապակցությամ մեզ համոզիչ չի թվում տնտեսագիտական գրականության մեջ երված ֆինանսական մեխանիզմի այն մեկնա անությունը, որի համաձայն, վերջինս դիտվում է «…ֆինանսական հարա երությունների կարգավորման ու պլանավորման կազմակերպման համակարգ...»: Ֆինանսական մեխանիզմը ոչ թե համակարգ է, այլ սոսկ միջոց է ծառայում դրամական հարա երությունների պլանավորման ու իրականացման համար: Ապակենտրոնացված ֆինանսների կազմում գլխավոր տեղը պատկանում է առնտրային կազմակերպություններին (ձեռնարկություններին): Վերջիններս են կազմում արտադրական ոլորտի հիմքը, որտեղ ստեղծվում են ՀՆԱ–ն ն ազգային եկամտի հիմնական մասը: ՀՀ Ֆինանսական համակարգ

Ապակենտրոնացված ֆինանսներ

Կենտրոնացված ֆինանսներ

Պետական յուջե

Երնան քաղաքի յուջե

Քաղաքների յուջեներ

Համայնքային յուջեներ

Գյուղերի յուջեներ

Տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսներ

Տնային տնտեսությունների ֆինանսներ

Իրավա անական անձանց ֆինանսներ

Առնտրային կազմակերպությունների ֆինանսներ

Ֆիզիկական անձանց ֆինանսներ

Ոչ առնտրային կազմակերպությունների ֆինանսներ

Իրավա անական անձի կարգավիճակ չունեցող անձանց ֆինանսներ

Գծապատկեր 1.1. Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսական համակարգը

Աշխարհի զարգացած երկրների ապակենտրոնացված ֆինանսների համակարգում իրենց ուրույն տեղն են զ աղեցնում, այսպես կոչված, ֆինանսական միջնորդների ֆինանսները: Դրանք հանդես են գալիս ինչպես ֆինանսական ինստիտուտների, այնպես էլ ֆինանսական շուկաների տեսքով: Դրանցից առաջինները հիմնակա25

նում զ աղված են տնտեսության մեջ առկա ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների հավաքագրման ն դրա կարիքը զգացող իրավա անական ու ֆիզիկական անձանց տրամադրման գործընթացով: Իսկ ֆինանսական շուկաները մասնագիտացված են ֆինանսական ակտիվների առք ու վաճառքի գործընթացի կազմակերպման մեջ: Ֆինանսական համակարգի այս օղակում կենտրոնացված են վիթխարի ֆինանսական ռեսուրսներ, որոնք օգտագործվում են հիմնականում ներդրումային նպատակներով: Շուկայական հարա երություններին անցման փուլում գտնվող, ինչպես նան ստվերային տնտեսության արձր աստիճան ունեցող երկրներում, ֆինանսական միջնորդ կառույցներն ու ֆինանսական շուկաները սաղմնային վիճակում են ն դեռնս նշանակալից դեր չեն խաղում ֆինանսական համակարգում: Արնմտյան զարգացած երկրներում ապակենտրոնացված ֆինանսներին են վերաերում նան տնային տնտեսությունների ֆինանսները: Այժմ սխեմատիկ ձնով ներկայացնենք Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսական համակարգի կառուցվածքը (տես՝ գծապատկեր 1.1):

1.3. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Պետության ֆինանսական քաղաքականությունը ողջ տնտեսական քաղաքականության միջուկն է: Ավելին՝ ֆինանսական քաղաքականության իրականացման միջոցով են դրսնորվում պետության տնտեսական քաղաքականության արդյունքները: Տնտեսագիտական մասնագիտական գրականության մեջ գոյություն ունեն պետության ֆինանսական քաղաքականության մի քանի նորոշումներ: Առանձին հեղինակներ «ֆինանսական քաղաքականությունը» ներկայացնում են որպես «ֆինանսական հարա երությունների օգտագործմանն ուղղված պետական միջոցառումների ամողջություն, որն իրականացնում է պետությունը իր ֆունկցիաները կատարելու համար»:18 Մեկ այլ նորոշմամ ՝ ֆինանսական քաղաքականությունն իրենից ներկայացնում է պետական ֆինանսական ռեսուրսների կազմավորմանն ու ֆինանսավորմանն ուղղված հարկա յուջետային ն այլ ֆինանսական գործիքների ն ինստիտուտների ամ ողջություն՝ ելնելով պետության տնտեսական քաղաքականության ռազմավարական ու տակտիկական նպատակներից: Գոյություն ունի նան պետության ֆինանսական քաղաքականության նս մեկ նորոշում, որի հեղինակներն այն ներկայացնում են «որպես պետության սոցիալ–տնտեսական քաղաքականության աղադրիչ, որի միջոցով ապահովվում է ֆինանսական ռեսուրսների հաշվեկշռված աճ երկրի ֆինանսական համակարգի ոլոր օղակներում»:19 Մեր կարծիքովփ վերոհիշյալ նորոշումներից ն ոչ մեկը լիովին չի ավարարում մեկնա անելու ֆինանսական քաղաքականության էությունը: Առաջին նորոշման թերությունն այն է, որ նախ անհասկանալի է, թե ինչ է նշանակում «ֆինանսական հարա երությունների օգտագործմանն ուղղված պետական միջոցառումների ամողջություն» արտահայտությունը: Բացի դրանից, եթե, այնուամենայնիվ, նման մեկնա անությունն իրենից ինչ–որ իմաստ է ներկայացնում, որքանով հաշվի չեն առնված միկրոտնտեսական մակարդակում իրականացվող միջոցառումները, որոնք կատարվում են պետության կողմից սահմանված եղանակներով ու մեթոդներով: Առավել նս կատարյալ չէ ֆինանսական քաղաքականությունը որպես պետական ֆինանսական ռեսուրսների կազմավորմանն ու ֆինանսավորմանն ուղղված հարկա յուջետային ն այլ ֆինանսական գործիքների ու ինստիտուտների ամ ողջություն ներկայացնելու երկրորդ նորոշումը: Այստեղ թերությունն արտահայտվում է նրանում, որ

1. Ճ. /քօáօ3ոíà ,, Փոíàíñû, ոåíå1íօå օáքàùåíոå, êքåոոò,, , 1997, ñ. 89: Փոíàíñû, 2001, Խ., ñ. 23:

«հարկա յուջետային ն այլ ֆինանսական գործիքներն ու ինստիտուտները» ոչ թե արտացոլում են ֆինանսական քաղաքականության ովանդակությունը, այլ ընդամենը միջոց են ծառայում, այն էլ ոչ լրիվ, այդ քաղաքականությունն իրականացնելու համար: Առավել համոզիչ է թվում ֆինանսական քաղաքականության երրորդ նորոշումը, որի համաձայն՝ այն ներկայացվում է «որպես պետության սոցիալ–տնտեսական քաղաքականության մաս», որի միջոցով ապահովվում է ֆինանսական ռեսուրսների հաշվեկշռված աճ ֆինանսական համակարգի ոլոր օղակներում: Այս նորոշման առավելությունն այն է, որ ֆինանսական քաղաքականությունը դիտվում է երկրի սոցիալ–տնտեսական քաղաքականության համակարգում: Սակայն մեզ ճիշտ չի թվում ֆինանսական քաղաքականությանը սոսկ ֆինանսական ռեսուրսների հաշվեկշռված աճի խնդիրներին ծառայեցնելը: Ֆինանսական ռեսուրսների աճի ապահովումը միայն միջոց է երկրի սոցիալ–տնտեսական քաղաքականությունից խող խնդիրների լուծման համար, ինչին կոչված է ֆինանսական քաղաքականությունը: Պետական ֆինանսական քաղաքականության հիմնական առանցքը պետք է լինի ապահովել ավարար պայմաններ երկրի սոցիալ–տնտեսական զարգացման, ինչպես նան նակչության կենսամակարդակի արձրացման համար: Բացի պետական ֆինանսական քաղաքականությունից, գոյություն ունի նան տնտեսավարող սու յեկտների, մասնավորապես կազմակերպությունների կողմից իրականացվող ֆինանսական քաղաքականություն: Այդ քաղաքականությունը միտված է իզնեսի զարգացմանը, ինչը հանդիսանում է ֆինանսական մենեջերի գործունեության հիմնական խնդիրը: Ֆինանսական քաղաքականության գլխավոր նպատակն է ապահովել տնտեսավարող սու յեկտների կենսագործունեությունը մրցակցային պայքարում, ինչը հնարավորություն է տալիս խուսափել սնանկացման վտանգից ն խոշոր ֆինանսական կորուստներից: Դրան հասնելու կարնոր նախադրյալ է արդյունավետ ինվեստիցիոն քաղաքականության իրականացումը, որը հանդիսանում է կազմակերպությունների ֆինանսական քաղաքականության կարնոր աղադրիչը: Սա հնարավորություն է տալիս նոր տեխնիկայի ն տեխնոլոգիայի արմատավորման միջոցով շարունակ նորացնել թողարկվող արտադրանքի կառուցվածքը, իջեցնել ինքնարժեքը, որոնց արդյունքում կստեղծվեն լուրջ նախադրյալներ հաղթող դուրս գալու մրցակցային պայքարում, արձրացնել կազմակերպության շուկայական արժեքը ն հասնել արձր ֆինանսական արդյունքի: Ֆինանսական քաղաքականության առաջնահերթությունները շարունակ կարող են փոփոխվել՝ ելնելով շուկայական իրադրության փոփոխություններից: Նման փոփոխությունների կանխատեսումը ֆինանսական մենեջերի աշխատանքի կարնորագույն ուղղություններից մեկն է, ինչը հիմք է հանդիսանում կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ ֆինանսական քաղաքականության հայեցակարգերը մշակելու համար: Ներկայումս ՀՀ պետական ֆինանսական քաղաքականությունը դեռնս չունի երկրի տնտեսության զարգացման ու նակչության սոցիալական խնդիրները լուծելու ուղղվածություն, որն այդ քաղաքականության գլխավոր նպատակն է: Այս պարագան հիմնականում պայմանավորված է հանրապետության ֆինանսական ռեսուրսների սահմանափակ ծավալով: Վերջին տարիներին հանրապետության ֆինանսական քաղաքականությունն առավելապես ուղղված է տնտեսության կայունության ապահովմանը, պետական յուջեի դեֆիցիտի կրճատմանը ն տնտեսության աճի նախադրյալների ստեղծմանը: Հայաստանի Հանրապետության կազմավորումից հետո անցած 12 տարիներին պետության ֆինանսական քաղաքականությունն ուղղվել է երկրի սոցիալ–տնտեսական կարգի արմատական վերափոխման, շուկայական հարա երությունների ձնավորման ու զարգացման հիմնախնդիրնմերի լուծմանը: Դրան համապատասխան ձնավորված նոր ֆինանսական մեխանիզմի կիրառման շնորհիվ շուկայական հարաերությունները գործնականում արմատավորվեցին տնտեսության գրեթե ոլոր ճյու27

ղերում ու ոլորտներում: Թեն այդ գործընթացը դեռնս շարունակվում է, սակայն ակնհայտ է, որ շուկայական հարա երություններին այլընտրանք հանրապետությունում գոյություն չունի: Սակայն ակնհայտ է նան այն իրողությունը, որ հանրապետությունում իրականացված ողջ տնտեսական ն հատկապես ֆինանսական քաղաքականությունը չի կարելի համարել արդյունավետ: Շուկայական հարա երությունների արմատավորմանը միտված տնտեսական ու սոցիալական վերակառուցման գործընթացում թույլ տրվեցին խոշոր սխալներ, ացթողումներ, որոնք զգալի վնաս հասցրին երկրի տնտեսությանը: Պետական ֆինանսական քաղաքականության գործընթացում այսօր էլ ացակայում է հաշվեկշռվածությունը: Պետության ֆինանսական քաղաքականությունը սերտորեն կապվում է դրամավարկային քաղաքականության հետ: Դա պայմանավորված է նրանով, որ դրամական զանգվածը, լայն իմաստով, փոփոխական մեծություն է ֆինանսական քաղաքականության տեսակետից այն չափով, ինչ չափով գոյություն ունի փոխադարձ կապ մի կողմից տնտեսության ակտիվության ն գների մակարդակի տատանումների ն մյուս կողմից դրամական էմիսիայի վրա հսկողություն սահմանելու պետության ձգտման միջն: Բացի դրանից, տնտեսության կայունացման քաղաքականությունը ենթադրում է դրամական գործիքների օգտագործում ինֆլյացիոն ճնշումը կարգավորելու համար, ինչը նորոշ է վերջին տարիների ՀՀ ֆինանսավարկային քաղաքականությանը: Մյուս կողմից դրամական քաղաքականության գործընթացում կարնոր գործոն է հսկողությունը՝ տնտեսության մեջ որպես դրամական զանգված սահմանափակելու միջոց՝ վարկը օգտագործելու նկատմամ : Սակայն ինֆլյացիոն ճնշումը թուլացնելուն ուղղված վարկային քաղաքականության արդյունավետությունը կապված է վարկային ռեսուրսների աճի տեմպի անկման հետ, ինչը հանգեցնում է անցանկալի հետնանքների, մասնավորապես եկամուտների կորստի: Այստեղից հետնում է, որ հավասարակշռված ֆինանսական քաղաքականությունը ենթադրում է սերտ փոխգործակցություն դրամավարկային քաղաքականության հետ: Պետական ֆինանսական քաղաքականության կարնոր աղադրիչներ են նան յուջետային, հարկային, ինվեստիցիոն, սոցիալական ն մաքսային քաղաքականությունները: Բյուջետային քաղաքականությունը հանդես է գալիս որպես պետության ֆինանսական քաղաքականության ավանդական հիմնական օղակը: Նույնիսկ ֆինանսների դասական տեսությունը ֆինանսները միանշանակ ներկայացնում էր որպես պետության ունեցվածք: Այդ պատճառով մինչն 19–րդ դարի վերջը ն 20–րդ դարի սկիզ ը պետությունների ֆինանսական քաղաքականությունն ուղղված էր միայն յուջետային հավասարակշռության ապահովմանը: 20–րդ դարից սկսած՝ աստիճանա ար արձրացավ պետության դերը երկրի տնտեսության զարգացման գործում, ինչը էականորեն փոխեց ֆինանսական քաղաքականության ավանդական ուղղվածությունը: Բյուջետային հավասարակշռությունը այլնս չէր սահմանափակվում միայն երկրում կարգ ու կանոնի ն իշխանության մարմինների աշխատանքի ապահովման խնդիրների լուծմամ : Պետական ծախսերի անշեղ աճը մի կողմից ն տնտեսության զարգացման առաջնահերթությունների գիտակցումը մյուս կողմից արձրացրին յուջետային քաղաքականության դերն ու նշանակությունը: Բյուջետային քաղաքականությունը ախվեց այնպիսի խնդիրների լուծման անհրաժեշտության հետ, ինչպիսիք են յուջեի ծավալի, դեֆիցիտի չափի, ինվեստիցիոն ներդրումների ու օ յեկտների սահմանումը ն այլն, որոնք ազդեցություն են գործում տնտեսության զարգացման ընթացքի վրա: Բյուջետային քաղաքականության մեջ խաչաձնվում են երկրի սոցիալ–տնտեսական զարգացման ոլոր անհետաձգելի հիմնահարցերը: ՀՀ յուջետային քաղաքականությունը հիմնված է ընդունված յուջետային օրենսդրության ն այլ օրենսդրական ակտերի վրա, որոնք էլ որոշում են երկրի յուջետային կառուցվածքի ձնը ն յուջետային գործընթացը: Բյուջետային քաղաքականու28

թյունը դրսնորվում է յուջեի ծախսային մասի կառուցվածքի, տար եր մակարդակի յուջեների միջն այդ ծախսերի աշխման, ինչպես նան յուջեի դեֆիցիտի ծածկման աղ յուրի, պետական պարտքի կառավարման ձների ու մեթոդների մեջ: Նշված խնդիրների լուծման նույթից է կախված յուջետային քաղաքականության սոցիալ– տնտեսական ուղղվածությունը: Ֆինանսական քաղաքականության կարնոր աղադրիչներից է հարկային համակարգի արդյունավետ կառավարումը: Հարկերն իրենցից ներկայացնում են պետության կողմից իրավա անական ու ֆիզիկական անձանցից անփոխհատույց ու պարտադիր գանձվող միջոցներ հասարակական ծախսերի ֆինանսավորման համար: Շուկայական տնտեսություն ունեցող զարգացած երկրներում կիրառվում են ազմաթիվ, տարատեսակ հարկեր ն հարկադրման օ յեկտներ, ն սահմանված են ոչ միատեսակ փոխահարա երություններ հարկատուների ն հարկային մարմինների միջն: Սակայն միջազգային պրակտիկան մշակել է հարկային համակարգի կառուցվածքի, հարկադրման որոշակի սկզ ունքներ: Առաջին սկզ ունքն այն է, որ հարկերը ստորաաժանվում են ուղղակի ն անուղղակի հարկերի: Ուղղակի հարկերի գանձումը միանգամյա է ն կատարվում է համապատասխան սու յեկտների եկամուտներից ն սեփականությունից, իսկ անուղղակի հարկերի գանձումը՝ իրավա անական անձանց գործունեության շրջանառությունից: Հարկային համակարգի կառուցվածքի հաջորդ կարնոր սկզ ունքը վերա երում է հարկերի հորիզոնական ն ուղղահայաց կառուցվածքի հավասարությանը: Հորիզոնական հավասարությունը նշանակում է, որ իրավա անական ու ֆիզիկական անձինք, որոնք գտնվում են տար եր տնտեսական պայմաններում, պետք է վճարեն միատեսակ հարկեր: Ինչ վերա երում է ուղղահայաց հավասարությանը, ապա այն ենթադրում է, որ հարուստները պետք է վճարեն համամասնորեն ավելի մեծ գումար, քան աղքատները: Հարկային համակարգի կառուցվածքի սկզ ունքների շարքին են դասվում նան հարկերի գանձման եղանակների պարզությունը, հարկերից խուսափելու անհնարինությունը ն այլն: Հարկերին նորոշ են երկու հիմնական գործառույթներ՝ ֆիսկալ ն տնտեսական: Առաջինի իմաստն այն է, որ հարկերի միջոցով պետությունը ապահովում է յուջեի եկամտային մասի կատարում: Իսկ երկրորդ գործառույթի միջոցով պետությունը խրախուսում է տնտեսության զարգացումը: Հարկերի ֆիսկալ ն տնտեսական գործառույթների իրականացման միջն օպտիմալ հավասարակշռության ապահովումը հարկային ն, հետնա ար, նան ֆինանսական քաղաքականության առանցքային հարցերից մեկն է: Պետության ֆինանսական քաղաքականության կարնոր օղակներից մեկն էլ ինվեստիցիոն քաղաքականությունն է: Այդ քաղաքականությունը կոչված է ստեղծելու արենպաստ պայմաններ հայրենական ու արտասահմանյան ինվեստիցիաների ներգրավման ն դրանք տնտեսության իրական հատվածի զարգացմանն ուղղելու համար: Ինվեստիցիոն նման քաղաքականությունը հատկապես կարնորվում է շուկայական հարա երություններին անցման փուլում գտնվող երկրի, այդ թվում նան Հայաստանի Հանրապետության համար: Այս պարագան պայմանավորված է նրանով, որ անցման գործընթացը պահանջում է տնտեսության արմատական վերակառուցում, որը հնարավոր չէ իրականացնել առանց ավարար կապիտալ ներդրումների առկայության: Ֆինանսական քաղաքականության կարնոր նագավառներից է նան սոցիալական քաղաքականությունը, որն ուղղված է նակչության սոցիալական պայմանների արելավմանը: Այդ նագավառի կարնոր ոլորտների մեջ են մտնում մասնավորապես նակչության համար սպառողական զամ յուղին համապատասխան ավարար կենսաթոշակների, պետական ապահովության, զ աղվածության ֆոնդերի ստեղծումը: Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում սոցիալական հրատապ խնդիր է

աղքատության հիմնահարցի լուծումը: Պետական ֆինանսական քաղաքականության ոչ պակաս կարնոր ոլորտ է մաքսային քաղաքականությունը: Վերջինս կոչված է վերահսկողություն իրականացնել երկրի պետական սահմանով կատարվող գույքի ն կապիտալի տեղափոխման վրա: Մաքսային քաղաքականության միջոցով սահմանափակվում կամ ընդլայնվում է երկրի ներքին շուկա մուտք գործող ապրանքների ն ծառայությունների ծավալը, ինչպես նան խրախուսվում կամ կասեցվում են ապրանքների արտահանումը ն ներմուծումը: Դրանով իսկ մաքսային քաղաքականության միջոցով նույնպես տեղի է ունենում վերա աշխման գործընթաց տնտեսավարող սու յեկտների ու պետության միջն: Մաքսային քաղաքականությունը սերտորեն առնչվում է յուջետային քաղաքականության հետ, այնքանով, որքանով մաքսային տուրքերը ն վճարումները պետական յուջեի եկամտի կարնոր աղ յուր են:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ի՞նչ են ֆինանսները ն ինչու՞ են դրանք անհրաժեշտ: 2. ֆինանսները ի՞նչ դեր են կատարում ն ինչու՞մ է կայանում դրանց պատմականությունը: 3. Որո՞նք են ֆինանսների առաջացման նախադրյալներն ու պայմանները: 4. Որո՞նք են ֆինանսների զարգացման փուլերը: 5. Քեյսյան տեսության առանձնահատկությունները: 6. Դասականների հայեցակարգերը: 7. Ի՞նչ տար երություններ կան քեյնսյան ն դասական ուսմունքների միջն: 8. Գլխավորապես որ ոլորտում են դրսնորվում ֆինանսական հարա երությունները: 9. Բնութագրել ֆինանսների ովանդակությունը կազմող ֆինանսական հարաերությունները: 10. Որո՞նք են ֆինանսների աշխման ֆունկցիայի դրսնորման փուլերը: 11. Ինչու՞մն է կայանում ֆինանսների վերահսկողության ֆունկցիան: 12. Ի՞նչ է նշանակում ֆինանսական համակարգ: ՀՀ-ում այն ինչպիսի օղակներից է կազմված: 13. Ի՞նչ է ուսումնասիրում ֆինանսական գիտությունը ն ինչպիսի՞ էվոլյուցիոն փոփոխություն է կրել: 14. Ֆինանսական քաղաքականության հասկացությունը ն դրսնորման մեխանիզմները:

ԳԼՈՒԽ 2

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

2.1. ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԸ

Ֆինանսական կառավարումը երկրի տնտեսության զարգացման աղադրիչներից մեկն է: Եվ քանի որ այն իրենից ներկայացնում է տնտեսական–սոցիալական ուղղված նպատակային գործունեություն, ապա ֆինանսական կառավարումը ենթադրում է դրա համար անհրաժեշտ ֆինանսական ռեսուրսների հավաքագրման ն արդյունավետ օգտագործման մեխանիզմի կազմակերպում: Ուստի, ֆինանսական կառավարման էությունը դրսնորվում է ֆինանսական համակարգի տար եր սու յեկտների միջն ֆինանսական ռեսուրսների աշխման ու վերա աշխման գործընթացի, ինչպես նան դրան ուղեկցող դրամական հարա երությունների իրականացումը կազմակերպելու մեջ: Ինչպես ցանկացած կառավարում, այնպես էլ ֆինանսական կառավարումն ունի իր օ յեկտները ն սու յեկտները: Ֆինանսական կառավարման օ յեկտներ են տարեր տեսակի դրամական միջոցների կենտրոնացված ն ապակենտրոնացված ֆոնդերի կազմավորման ու օգտագործման գործընթացը ն դրան ուղեկցող աշխողական հարա երությունները: Պետական ու մունիցիպալ ֆինանսների, ինչպես նան տնտեսավարող սու յեկտների համար որպես կառավարման սու յեկտներ հանդես են գալիս ֆինանսական հատուկ ծառայությունները (ֆինանսական ապարատները): Նույնը վերա երում է նան ֆինանսական համակարգի մյուս օղակներին: Ֆինանսական կառավարման հիմքում ընկած են ֆինանսական համակարգի միջն եղած աշխողական փոխհարաերությունները: Վերջիններս սահմանում է պետությունը, ն ֆինանսական կառավարման խնդիրն է դրանք անշեղորեն կենսագործել ու կառավարել: Ֆինանսական փոխհարա երությունները պետության ն ֆինանսական համակարգի տար եր օղակների միջն ունեն իրենց առանձնահատկությունները: Այսպես՝ պետության փոխհարա երությունները տնտեսավարող սու յեկտների ու տնային տնտեսությունների միջն միջնորդվում են ամենից առաջ հարկային համակարգի, պետության կողմից կարգավորվող վարկային հարա երություններով ու ֆինանսական շուկայի միջոցով: Պետության ն արտա յուջետային ֆոնդերի փոխհարա երությունները իրականացվում են կենսաթոշակային ֆոնդի, զ աղված նակչության եկամուտների կարգավորման մեխանիզմի միջոցով: Ազգային եկամտի վերա աշխման գործընթացում առաջացած փոխհարա երությունները տնտեսական գրականության մեջ ներկայացվում են որպես ֆինանսների պետական կարգավորման անուղղակի մեթոդ: Դրանց շարքին են դասվում, մասնավորապես, տնտեսավարող սու յեկտների համար մրցակցության հավասար պայմանների ստեղծումը, գների պետական կարգավորումը, արդյունավետ հարկային ու մաքսային քաղաքականությունը, ապահովագրական գործի ն կապիտալի շուկայի զարգացման աջակցումը ն այլն: Գոյություն ունեն նան ֆինանսների պետական կարգավորման ուղղակի մեթոդներ, որոնք կրում են վարչական նույթ: Դրանցից հիշատակության են արժանի զանազան տեսակի հարկային արտոնությունները, հարկադրանքները, տույժ ու տուգանքները, սոցիալական ոլորտում նակչության անապահով խավերի համար կիրառվող սոցիալական երաշխիքներն ու ֆինանսական պաշտպանությունը, ինչպես

նան ձեռնարկատիրական ն մի քանի այլ տեսակի գործունեության գծով պարտադիր արտոնագրման համակարգը: Ֆինանսական կառավարումը իրականացվում է տար եր մակարդակներում: Պետական ֆինանսական կառավարումը անմիջականորեն վերա երում է պետական ֆինանսներին: Բոլոր զարգացած երկրներում պետական ֆինանսական կառավարումը կարգավորվում է ֆինանսական օրենսդրության միջոցով, որը սահմանվում է երկրի արձրագույն օրենսդիր մարմնի կողմից: Դրանց շարքում հատկապես կարնորվում են պետական յուջեի գործընթացի կազմակերպումը, հարկային օրենսդրությունը, պետական ներքին ու արտաքին պարտքի սպասարկման կարգը ն այլն: Պետական ֆինանսական կառավարման հիմնական նպատակն է տնտեսության տար եր ոլորտների, ինչպես նան տնտեսավարող սու յեկտների միջն հարա երական հավասարակշռության, առանց դեֆիցիտի պետական ու տեղական յուջեների, ազգային տարադրամի կայունության ապահովումը, որոնք երկրի ֆինանսական հարա երությունների հիմնական կողմնորոշիչներն են: Ֆինանսական հարա երությունների ովանդակությունը կազմում են ֆինանսական գործառնությունները, որոնց ամ ողջությունը արնմտյան տեսա անները ներկայացնում են որպես «Ֆինանսական գործ»: Վերջինիս նշանակությունն այն է, որ նա ընդունակ է իրականացնելու դրամական միջոցների փոխանակություն, վերակազմավորում ն ստեղծում: Հենց այդ գործառնությունների գործընթացում առաջացած հարա երություններն էլ ներկայացնում են ֆինանսական գիտության ոլորտը: Վերջինս ուսումնասիրում է այն գործոնները, որոնք հանգեցնում են պարտքային պարտավորությունների առաջացմանը, որոշում դրանց աժինը շրջանառության մեջ, ապահովում դրանց փոխանակությունը: Ֆինանսական գործառնություններն ունեն յուրահատկություններ կառավարման ոլոր մակարդակներում, ինչով էլ պայմանավորված է տար եր ֆինանսական մարմինների գոյությունը: Խոշոր արտադրական գործունեությամ մասնագիտացված տնտեսավարող սույեկտներում գոյություն ունեն ֆինանսական ծառայություններ, որոնց պարտականությունների մեջ են մտնում հաշվեկշռի գործառնությունները ֆինանսական ցուցանիշների միջոցով ներկայացնելը ն դրամական միջոցներով դրանց ապահովումը: Ինչ վերա երում է ֆինանսական կառավարման պետական մարմիններին, ապա այստեղ գոյություն ունեն երկու խոշոր ստորա աժանումներ՝ հարկա յուջետային, որոնք վերահսկում են դրամական միջոցների կազմավորման ու դրանց ծախսման նկատմամ սահմանված կարգի պահպանմանը, ն գանձապետարանը, որի միջոցով ապահովվում է եկամուտների ու ծախսերի հավասարակշռությունը: Մյուս տնտեսական կազմակերպությունների շարքում գոյություն ունեն մասնագիտացված հաստատություններ, որոնք մատուցում են ֆինանսական նույթի ծառայություններ, մասնավորապես՝ կապիտալի հավաքագրում ու վերա աշխում, այսինքն՝ ֆինանսական շրջանառության կազմակերպում: Արնմտյան զարգացած երկրներում կապիտալի վերա աշխման գլխավոր գործիք է վարկը, որի հիմնական ֆունկցիան փողի ստեղծումն է: Այդ պատճառով անկերը համարվում են յուրօրինակ ֆինանսական ինստիտուտ: Արնմուտքում անկային գործունեությունն իր մեջ ընդգրկում է երեք ֆունկցիա՝ վարկ, կուտակում ն ֆինանսական օգնություն: Ֆինանսական կառավարման ոլորտներից մեկն էլ ֆինանսական շուկան է, որը վերջին հաշվով հանգում է կապիտալի շուկային: Վերջինս արժեթղթերի աժանորդագրման ձնով իրականացնում է դրանց առաջարկի, պահանջարկի ն փոխանակության գործընթաց: Ֆինանսների կառավարման արնմտյան փորձը ցույց է տալիս, որ հաճախ կամ վերանում է փոխադարձ սերտ կապը ֆինանսական ու տնտեսական երնույթների միջն, կամ էլ դրանք հակադրվում են միմյանց: Այդ պարագան ացատրվում է նրա32

նով, որ տար եր են առաջադրված նպատակները, քաղաքականություն իրականացնողների պրոֆեսիոնալ վարքագիծը: Ֆինանսական կառավարման գործընթացում առաջնահերթ խնդիր է տնտեսության մեջ հավասարակշռության ապահովումը, իսկ տնտեսական կառավարման խնդիր է տնտեսական աճը: Պետական կառավարման մակարդակում ֆինանսների նախարարությունը կարող է հանուն դրամական կայունության զոհա երել տնտեսական աճին հասնելու նպատակը, ինչը էկոնոմիկայի նախարարության առաջնահերթ խնդիրն է: Այստեղից արնմտյան տնտեսավարման պրակտիկայում ձնավորվել է մի տեսակետ, որ ֆինանսիստը զգույշ է, իսկ տնտեսագետը՝ համարձակ: Նույն երնույթը նկատվում է նան տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսական կառավարման գործընթացում: Ֆինանսիստներին մեղադրում են կամ ավելորդ զգուշության մեջ, որի արդյունքում փլուզվում է նախատեսված ծրագիրը, կամ էլ անզգուշության մեջ, որը վտանգի տակ է դնում ծրագրի կատարումը: Ձնավորվել է տեսակետ, որի համաձայն՝ ֆինանսական կառավարման աշխարհը ռիսկի նագավառն է, իսկ գործընթացը ծնում է աղմկահարույց իրավիճակներ: Այնուամենայնիվ, ֆինանսական կառավարման գործընթացն իրականացվում է հնարավորությունների չափանիշների սահմաններում: Սա նշանակում է, որ հաշվի են առնվում ֆինանսական երնույթների առավելագույն ներգործության սահմանները տնտեսական գործառնությունների վրա, ինչն ապահովվում է կառավարման գործընթացում: Բացի դրանից, ֆինանսական կառավարումը սահմանում է խաղի կանոններ, որը պետք է պահպանեն, եր հարկ է լինում գնահատել իրադրությունը: Ընդ որում, ցանկացած տնտեսական իրադրության գնահատումը պետք է կատարվի ն արտահայտվի ֆինանսական ցուցանիշների միջոցով: Արտասահմանյան երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ ֆինանսների նախարարության ն էկոնոմիկայի նախարարության հաճախակի դարձած համատեղումը կամ դրանց անջատումը գործնականում առաջացնում են տար եր նույթի խնդիրներ: Դրանց համատեղումը առաջ է երում կառավարության կազմում կառավարություն ստեղծելու ռիսկ: Իսկ այդ նախարարությունների անջատ գոյությունը հանգեցնում է նրան, որ որոշակիորեն արձրանում է ֆինանսների նախարարության կշիռը: Ֆինանսական ռեսուրսների միջոցով վերջինս կարգավորում է երկրի տնտեսական կյանքի ընթացքը, որը նպատակամղված է ստեղծել ներդաշնակություն ազգային տնտեսության մեջ: Ֆինանսների ընդհանուր կառավարումը ցանկացած երկրում իրականացնում է իշխանության արձրագույն մարմինը: Քանի որ առանձին երկրներում տար եր է պետական կառուցվածքը, այդ պատճառով էլ օրենսդիր մարմինները հանդես են գալիս տար եր կազմավորումների տեսքով: ԱՄՆ–ում արձրագույն մարմնի դերում հանդես է գալիս Կոնգրեսը, Անգլիայում՝ պառլամենտը, Գերմանիայում՝ Բունդեսթագը, Ֆրանսիայում՝ Ազգային ժողովը, Ռուսաստանի Դաշնությունում՝ Դաշնային ժողովը, իսկ Հայաստանի Հանրապետությունում՝ Ազգային ժողովը: Ֆինանսների կառավարմանը, որպես կանոն, մասնակցում են պետական գործադիր ու օրենսդիր իշխանության տար եր մարմիններ: ԱՄՆ-ում նման մարմինների դերում հանդես են գալիս ֆինանսների նախարարությունը, ինչպես նան նախագահին առընթեր գործող Վարչա յուջետային վարչությունը: Միաժամանակ, ֆինանսների նախարարության հետ միասին, յուջեի կատարմանը մասնակցում է նան մաքսային ծառայությունը: Անգլիայում կառավարման գործադիր մարմին է գանձապետարանը: Վերջինիս վրա է դրված ոչ միայն պետական յուջեի մշակման ու կատարման պարտականությունը, այլն վերահսկողությունը պետական ձեռնարկությունների կողմից միջոցների օգտագործման նկատմամ : Ֆրանսիայում ֆինանսների կառավարումն իրականացնում է էկոնոմիկայի, ֆինանսների ն յուջեի նախարարութունը: Այս նախարարության վրա է դրված պետական յուջեի մշակումը ն կատարման

նկատմամ վերահսկողությունը, ինչպես նան հարկերի ու գանձույթների հավաքագրումը: Պետական ֆինանսները կառավարելիս միանգամայն այլ կառուցվածք ունի Ռուսաստանի Դաշնությունը: Այստեղ գլխավոր իշխանական կառուցվածքի դերում հանդես են գալիս Դաշնային ժողովը, Նախագահը ն կառավարությունը: Հենց սրանց վրա է դրված յուջեի հաստատման ու կատարման պարտականությունը: Ֆինանսական կառավարման նոր համակարգ ունի ՀՀ-ն, որտեղ նույնպես ֆինանսական կառավարումն իրականացնում են Ազգային ժողովը, նախագահը, ֆինանսների նախարարությունը: Հայաստանի Հանրապետությունում պետական ֆինանսական կառավարման ապարատը աղկացած է հետնյալ մարմիններից. Ազգային ժողովի ֆինանսա յուջետային հանձնաժողովը, ֆինանսների նախարարությունը ն նրա տեղական մարմինները, ՀՀ Կենտրոնական անկը, ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեն, Արժեթղթերի հանձնաժողովը, Պետական գույքի նախարարությունը, Աշխատանքի պետական տեսչությունը ն այլն: Գործադիր իշխանության կազմում ֆինանսների կառավարման հիմնական պարտականությունները ՀՀ-ում դրված է ֆինանսների ու էկոնոմիկայի նախարարության վրա: Վերջինիս պարտականությունների մեջ են մտնում պետական ֆինանսական քաղաքականության մշակումը ն իրացումը, պետական յուջեի նախագծի կազմումն ու կատարումը, յուջետային ու արտա յուջետային ֆոնդերի միջոցների նպատակային օգտագործման նկատմամ վերահսկողության իրականացում, ֆինանսական շուկայի զարգացման ապահովումը:Այս խնդիրների կենսագործման նպատակով էկոնոմիկայի ն ֆինանսների նախարարությունում ստեղծված են համապատասխան ստորա աժանումներ: Դրանցից առավել կարնորներն են յուջետային գործընթացի կառավարման վարչություն, յուջետային ծախսերի ֆինանսավորման վարչությունը, ֆինանսական շուկայի զարգացման ն արժութային կարգավորման վարչությունը, ֆինանսական վերահսկողության ու աուդիտի վարչությունը, միջազգային ֆինանսական համագործակցության աժինը, Պետական ռեզերվների վարչությունը, Պետական եկամուտների քաղաքականության վարչությունը, պետական տուրքի կառավարման վարչությունը, Գանձապետական համակարգի ներքին աուդիտի վարչությունը ն այլն: Պետական գանձապետարանի հիմնական խնդիրներն են ՀՀ յուջեի կատարման ն վերահսկման կազմակերպումը, յուջեի եկամուտների ու ծախսերի կառավարումը, պետական արտա յուջետային ֆոնդերի միջոցների հավաքագրման ու կատարման ընթացքի ապահովումը, պետական ֆինանսական ռեսուրսների ծավալի կարճաժամկետ կանխատեսումը ն օպերատիվ կատարումը, ՀՀ ԿԲ-ի հետ մեկտեղ պետական ներքին ու արտաքին պարտքի կառավարումը ն սպասարկումը, օրենսդիր ն գործադիր մարմիններին ֆինանսական գործառնությունների վերա երյալ հաշվետվություններ ներկայացնելը, ինչը հնարավորություն է տալիս ամ ողջական պատկերացում ունենալ հանրապետության յուջետային համակարգի վիճակի մասին: ՀՀ Ազգային ժողովի կազմավորած վերահսկիչ պալատը պետական ֆինանսական վերահսկողության մարմինն է: Նրա հիմնական խնդիրների մեջ է մտնում հանրապետության յուջեի ն արտա յուջետային ֆոնդերի յուջեների ծավալի նպատակային օգտագործման նկատմամ հսկողության կազմակերպումը. պալատը որոշում է պետական միջոցների ծախսերի ն պետական սեփականության օգտագործման արդյունավետությունը, իրականացնում է Ազգային ժողովի կողմից ընդունված օրենքների նախագծերի, պետական իշխանության մարմինների նորմատիվային ն իրավական ակտերի ֆինանսական փորձաքննություն, պար երա ար տեղեկատվություն մատուցում Ազգային ժողովին՝ պետական յուջեի կատարման ն կատարված վերահսկողական աշխատանքների արդյունքների մասին: Ֆինանսական կառավարման կարնորագույն մարմիններից է ՀՀ ԿԱ պետական

եկամուտների կոմիտեն: Նրա կենտրոնական ապարատի ն տարածքային տեսչությունների միջոցով իրականացվում է հսկողություն հանրապետության ողջ տարածքում, այն հաշվով, որպեսզի լիովին ու սահմանված ժամկետում իրավա անական ու ֆիզիկական անձինք կատարեն իրենց հարկային պարտավորությունները: Միաժամանակ, հատկապես տարածքային տեսչությունները հետնում են հարկային օրենսդրության դրույթների պահպանման ընթացքի ն, դրան համապատասխան, ստուգում յուջեին ու արտա յուջետային ֆոնդերին կատարած մասհանումների ճշտությունը: Նուն կազմում է նան ՀՀ մաքսային վարչությունը, որի հիմնական ֆունկցիան մաքսային մարմինների կողմից գանձվող հարկային մուտքերի ապահովումն է՝ փաստաթղթային ն այլ նույթի հարկային ստուգումների միջոցով: Հանրապետության մաքսային վարչությունը ունի չորս տարածքային ստորա աժանումներ, որոնք տեղա աշխվում են ՀՀ պետական սահմանի երկայնքով: Մաքսային վարչության հիմնական խնդիրներն են պետական սահմանի անվտանգության ապահովումը, սահմանի վրա հարկերի, տուրքերի ն պարտադիր այլ վճարների գանձման իրականացումը: Ֆինանսների կառավարումը իրականացվում է նան տնտեսավարող սու յեկտների մակարդակով: Ֆինանսական կառավարման գլխավոր նպատակը արտադրական կազմակերպություններում կամ ֆիրմաներում տնտեսական հավասարակշռության, ֆինանսական կայունության ապահովումն է: Դրան հասնելու պարտադիր պայմաններն են՝ անհրաժեշտ մակարդակի վրա պահել կազմակերպությունների ու ֆիրմաների վճարունակությունը, հաշվեկշռի իրացվելիությունը, ինչպես նան արձր վարկունակությունը, ինչի արդյունքում ձեռք կ երվի արձր շահութա երություն: Սակայն նշված պայմանների ապահովումը գործնականում չափազանց դժվար խնդիր է, թեն շատ ցանկալի է, քանի որ միայն այս դեպքում է ստեղծվում ներդաշնակ տնտեսություն: Արնմտյան ֆինանսական տեսա անները նույնիսկ նշում են, որ ընդհանրապես ներդաշնակ տնտեսություն անհնար է պատկերացնել ինչպես մակրոտնտեսական, այնպես էլ միկրոտնտեսական մակարդակներում: Այս պարագան ացատրվում է նրանով, որ գոյություն ունեն որոշակի հակադրություններ այնպիսի ֆինանսական կատեգորիաների միջն, ինչպիսիք են իրացվելիությունը, եկամտա երությունը ն ռիսկը: Այս պայմաններում ակտիվների գնահատման չափանիշը հետին պլան է մղվում, քանի որ առաջնահերթ խնդիրը դառնում է գոյատնումը: Հենց նշված արդ խնդիրների լուծումն էլ հանդիսանում է կազմակերպությունների (ձեռնարկությունների) ու ֆիրմաների ֆինանսական կառավարման օ յեկտը: Այդ նպատակով գոյություն ունի հատուկ ֆինանսական մենեջերային դեպարտամենտ, որին գլխավորում է մենեջերը: Տնտեսավարող սու յեկտների ու ֆիրմաների ֆինանսատնտեսական գործունեությունը տեղի է ունենում ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին միջավայրում: Արնմտյան երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ ցանկացած ֆիրմայի հաջողությունը զգալի չափով /50 տոկոսով/ պայմանավորված է ֆինանսական մենեջերի աշխատանքների արդյունավետությունից: Հետնա ար, եր առավելագույնս օգտագործվեն կառավարման արդյունավետության ոլոր հնարավորությունները, ապա նույնիսկ ամենաան արենպաստ արտաքին միջավայրը չի կարող ացառել իզնեսի հաջողությունը: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ կազմակերպությունների ու ֆիրմաների արտաքին միջավայրին հարմարվելու ընդունակությունը զգալի չափով նպաստում է նրանց տնտեսական զարգացմանը: Սա ավականին արդ խնդիր է, որի լուծումը, նախ ն առաջ, կախված է կազմակերպությունների ու ֆիրմաների ղեկավարության մարտավարական ու ռազմավարական նպատակներից: Արնմտյան երկրների ֆինանսական մենեջերների գործունեության պրակտիկան ցույց է տալիս, որ ֆիրմաների շահութա երության մակարդակը ուղղակի կապի մեջ է ռիսկի մակարդակից: Որքան արձր է ռիսկի մակարդակը, այնքան մեծ է ակնկալվող շահույթի ծավալը: Սակայն այս հավասարակշռության ապահովումը սերտորեն

կապված է եկամտի հնարավոր կորստի ռիսկի ապահովագրության հետ: Բոլոր դեպքերում ֆիրմաների գործուենության հաջողությունը պայմանավորված է ֆինանսական կայունությամ , որի ապահովումը չափազանց արդ հիմնախնդիր է: Այդ արդությունը պայմանավորված է մի շարք գործոններով, որոնց առկայությունը անխուսափելի է ֆինանսատնտեսական գործունեության գործընթացում: Այս կապակցությամ նախ նշենք, որ տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսական ծառայությունների առջն կանգնած կարնոր խնդիրներից մեկը առնչվում է ֆինանսավորման սեփական ու փոխառու միջոցների միջն օպտիմալ հարա երակցություն սահմանելու հետ, այն հաշվով, որպեսզի ապահովվի ակնկալվող շահութա երության մակարդակը: Այնուհետն, պետք է նկատի ունենալ, որ մշտական ֆինանսական հավասարակշռության ապահովումը հաճախ չի կարող լուծվել նախատեսված իրական ժամկետի սահմաններում: Սա պայմանավորված է նրանով, որ նույնիսկ կարճաժամկետ ֆինանսավորման ընթացքում կարող են տեղի ունենալ տար եր նույթի անկանխատեսելի երնույթներ, մասնավորապես, օպերատիվ լուծում պահանջող ռիսկեր: Մյուս կողմից, իրական ժամանակաշրջանում ծախսերի ծավալն ու կառուցվածքը, որպես կանոն, փոփոխվում են, որոնց իրական արդյունքները ֆինանսական ծառայությանը հայտնի է դառնում շատ ավելի ուշ: Ֆինանսական հավասարակշռության պահպանումը նախատեսված ժամանակահատվածում արդանում է նրանով, որ մշտապես փոփոխվում է նան արտաքին միջավայրը, որին հարմարվելու համար պահանջվում է ժամանակ, որպեսզի ձեռնարկվեն համապատասխան միջոցառումներ: Իսկ ժամանակի կորուստը հանգեցնում է հավանական հաջողության կորստի: Ֆինանսական հավասարակշռության ապահովման ոչ պակաս կարնոր հիմնախնդիր է ակտիվները մշտապես իրացվելի վիճակում պահելը: Իրացվելիության ընդհանուր, պարտադիր չափանիշը նրանումն է, որ ակտիվները ֆիրմայի հաշվեկշռում հարկավոր է պահել մինչն այն պահը, քանի դեռ հնարավոր է դրանք իրացնել առանց կորստի: Ընդհանրացնելով, կարելի է նշել, որ ֆինանսական մենեջերի գործառույթներն ու խնդիրները ազմազան են, սակայն գլխավոր խնդիրը հանգում է ֆինասնական հավասարակշռության ապահովմանը ընթացիկ ժամանակահատվածում ն առաջիկա հեռանկարում: Ֆինանսական կառավարման համար որպես գործիքներ են ծառայում պլանավորումը, վերահսկողությունը ն տեղեկատվության ապահովումը:

2.1.1. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄԸ ԵՎ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

Պլան հասկացությունն իրենից ներկայացնում է կանխատեսումների ու տնտեսական նպատակների ամ ողջություն, որին հասնելու համար տրամադրվում են որոշակի միջոցներ: Այս նորոշումը հավասար չափով կիրառելի է ինչպես մակրոտնտեսական, այնպես էլ միկրոտնտեսական մակարդակներում: Սակայն «Պլանը» ավելի շատ համապատասխանում է երկրի մակարդակով մակրոտնտեսական ծրագրավորմանը: Հանդիսանալով կարնոր գործիք, պլանը ծառայում է կառավարում իրականացնելու գործողության, նպատակի: Պլանավորումը կարելի է ներկայացնել որպես տնտեսական զարգացման կազմակերպում՝ ելնելով առաջադրված նպատակին հասնելու հնարավորին չափ օպտիմալ ուղուց ն համապատասխան միջոցներից: Պլանավորման սահմանումը հիմնվում է կանխատեսումների ու ծրագրավորման մեթոդների վրա ն նպատակաուղղված է որոշակի տնտեսական արդյունքներ ձեռք երելուն: Այն հավասար չափով կիրառելի է ինչպես պետական մարմինների, այնպես էլ կազմակերպությունների կառավարման գործընթացներում: Դրա իրականացումը ենթադրում է լայն ու ճշգրիտ գիտելիքներ: Ընդունված է, որ ֆինանսական պլանավորումը պետք է ունենա երեք ուղղություններ՝ տարածքային, ճյուղային ն ֆունկցիոնալ: Տարածքային պլանավորումը

ենթադրում է տարածքային պլանային մարմինների գործողությունների փոխկապվածություն: ճյուղային պլանավորման գործընթացում որոշվում է ֆինանսական ռեսուրսների աշխման խնդիրը՝ ելնելով պետական առաջադրանքների կատարման առաջնահերթություններից: Ինչ վերա երում է ֆունկցիոնալ պլանավորմանը, ապա այս փուլում որոշվում են տնտեսության ն ոչ արտադրական ոլորտի զարգացման ու հավասարակշռության խնդիրները, ինչպես նան սոցիալական նույթի ու ներքին ն արտաքին առնտրին վերա երող հարցերը: Մակրոտնտեսական մակարդակում ֆինանսական պլանավորումը իրենից ներկայացնում է ազգային տնտեսության զարգացման պլանի վերջին, ամփոփ փուլը: Նկատի ունենալով ֆինանսական համակարգի տար եր օղակների հարա երական առանձնացվածությունը, մշակվում են առանձին ֆինանսական պլաններ այդ համակարգի յուրաքանչյուր սու յեկտի համար: Ֆինանսական պլանավորման հիմնական օ յեկտը ֆինանսական ռեսուրսներն են, որոնք աշխվում են ֆինանսական համակարգի սու յեկտների միջն: Դրանց ամողջությունը կազմում է երկրի ֆինանսական պլանավորման միասնական համակարգը: Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսական պլանների համակարգում գլխավոր տեղը պատկանում է պետական ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների յուջեներին, որոնց մեջ արտացոլվում են դրամական միջոցների ֆոնդերի կազմավորման ու օգտագործման ուղղությունները: Դրանք նպատակամղված են ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովելու այն խնդիրների լուծումը, որոնք խում են պետական ու մունիցիպալ կառավարման գործառույթների իրականացման պահանջներից: Սովորա ար յուջեն կազմվում է մեկ տարվա կտրվածքով, որը կարող է ստորաաժանվել ավելի կարճ ժամանակահատվածների: Գործնականում, եր յուջետային հաշվարկները կազմվում են որնէ կատեգորիայի եկամուտների ու ծախսերի նկատմամ , յուջետային ժամանակաշրջանը պետք է համապատասխանի եկամուտների ստացման ու ծախսերի կատարման ժամկետներին: Կանխատեսումների անհրաժեշտությունը պահանջում է, որպեսզի յուջետային գործընթացն իր մեջ ընդգրկի կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ հեռանկարային խնդիրներ: Այս հիմնախնդիրների լուծումը շոշափում է յուջեի ու պլանի փոխհարա երության հարցեր: Դրա անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նրանով, որ ինչպես յուջեն, այնպես էլ պլանը հետապնդում են միննույն՝ ապագա տնտեսության զարգացումը կարգավորելու նպատակ: Թեն յուջեն ու պլանը հենվում են տար եր մեթոդների վրա, սակայն դրանց միջն փոխկախվածության դրսնորումները գնալով ավելի ակնհայտ են դառնում: Սակայն դրանց միջն գոյություն ունեն մեթոդական նույթի տար երություններ: Եր պլանավորման դեպքում միջին ն երկարաժամկետ կանխատեսումները առանձին դժվարություն չեն ներկայացնում, ապա յուջեի հնարավորությունները ժամանակի տեսակետից սահմանափակվում են հաշվապահական հաշվառման խստությամ ն պարտադիր կատարման անհրաժեշտությամ : Պլանը թույլ է տալիս կատարել հեռանկարային կանխատեսումներ, ինչը անհնար է յուջետային համակարգին, քանի որ ֆինանսական ռեսուրսները սահմանափակված են մեկ տարվա շրջանակներում: Վերջին տարիներին արնմտյան զարգացած երկրներում տեղի է ունենում կանխատեսումների նշված երկու տիպերի մոտեցման միտում: Հատկապես այդ միտումը կա ներդրումային գործընթացում, որտեղ յուջեն աստիճանա ար ազատվում է կանխատեսումների տարեկան շրջանակներից ն հանգում է դեպի ծրագրերի հաստատման պրակտիկան: Իրենց հերթին պլան մշակողներն ավելի ու ավելի են ջանքեր գործադրում, որպեսզի իրենց կանխատեսումները ավելի իրատեսական ու պարտադիր, կանխատեսումները կատարում են տարեկան կտրվածքով, ինչը ավելի է մոտեցնում յուջետային կանխատեսումներին: Ներկայումս զարգացած երկրներում կիրառվող ազգային հաշիվներում գնալով ավելի մեծ չափով են օգտագործում կան37

խատեսումների երկու տիպերը: Պլանի ն յուջեի կանխատեսումների դժվարին զուգակցման միջոցով, թե մեկը ն թե մյուսը լուծում են իրենց առանձնահատուկ, այց փոխկապակցված խնդիրները: Այս իրավիճակում հենց յուջետային համակարգին է վիճակված հաշվի առնել հիմնական ֆինանսական համամասնությունների ապահովման անհետաձգելի պահանջները: Մյուս կողմից, գնալով ավելի է մեծանում պետության դերը անմիջականորեն յուջետային քաղաքականության իրականացման գոծում, որը տար եր տարիներ ավելի մեծ չափով է արտացոլվում պետական քաղաքականության առանձին ոլորտներում: Հայաստանի Հանրապետությունում տար եր մակարդակների յուջեները մշակվում են՝ ելնելով տնտեսության զարգացման տար եր ոլորտներում պետական քաղաքականության առաջնահերթություններից, հիմք ընդունելով պետական չափորոշիչների պահպանմանը վերա երող օրենսդրական պահանջները, ֆինանսական ծախսերի իրականացման նորմատիվային ակտերը: Ընդ որում, պետական ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների յուջեների հետ մեկտեղ ձնավորվում են նան արտա յուջետային ֆոնդեր: Դրամական միջոցները նշված ֆոնդերում արտացոլվում են եկամուտների ու ծախսերի համապատասխան նախահաշիվներում: Վերջիններս, ըստ էության, հանդիսանում են արտա յուջետային ֆոնդերի ֆինանսական պլան: Համապետական ն տարածքային մարմիններում ֆինանսական պլանավորման համակարգերի մեջ ընդգրկվում են հեռանկարային ֆինանսական հաշվեկշիռների, ինչպես նան նակչության եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշռի մշակումը ն իրացումը: Հեռանկարային ֆինանսական պլանավորման նպատակն է ապահովել տնտեսական ու սոցիալական զարգացման այն խնդիրները, որոնք խում են ֆինանսական քաղաքականության ծրագրից: Ընդ որում, հաշվի են առնվում կանխատեսումերի իրականացման հնարավոր ացասական հետնանքները ն դրանց հաղթահարման ուղիները: Հեռանկարային ֆինանսական պլանավորումը մշակվում է երեք տարվա կտրվածքով, որից առաջին տարում կազմվում է յուջե: Մյուս երկու տարիները դիտվում են որպես պլանային ժամանակաշրջան, որի ընթացքում առաջադրվում են տնտեսական քաղաքականության իրական արդյունքները: Հեռանկարային ֆինանսական պլանը, որպես կանոն, յուրաքանչյուր տարի ճշգրտվում է՝ ելնելով նախորդ տարվա փաստացի ցուցանիշներից: Ֆինանսական ռեսուրսների հաշվեկշիռն իրենից ներկայացնում է Հայաստանի Հանրապետության, տեղական ինքնակառավարման մարմինների ն տնտեսավարող սու յեկտների եկամուտների ու ծախսերի ամ ողջություն: Հաշվեկշիռը կազմելու հիմք են ընդունվում նախորդ ժամանակաշրջանի ֆինանսական ռեսուրսների հաշվեկշռի փաստացի կատարողական ցուցանիշները, ինչպես նան սոցիալ-տնտեսական զարգացման կանխատեսումները, որոնք հիմք են ծառայում յուջեի նախագիծը կազմելու համար: Պետության ամփոփ ֆինանսական հաշվեկշիռը կազմվում է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարության կողմից: Սրա դերը նրանումն է, որ հնարավորություն է ստեղծվում կապակցել ազգային տնտեսության մեջ նյութական ու ֆինանսական համամասնությունները, հանրագումարի երել ֆինանսավարկային համակարգի ոլոր օղակների դրամական միջոցները, ինչը թույլ է տալիս սահմանել կանխատեսված միջոցառումների իրականացմանն անհրաժեշտ ֆինանսավորման աղ յուրները: Միաժամանակ, որոշվում են լրացուցիչ ֆինանսական ռեսուրսների պահանջները, կատարվում են կանխատեսումների վերա երյալ ֆինանսական հաշվարկներ: Ֆինանսական պլանավորման ու կանխատեսումների կարնոր հատվածներից մեկն էլ նակչության դրամական եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշիռն է: Բնակչության դրամական եկամուտները ձնավորվում են հիմնականում աշխատավարձից

ու պարգնատրումներից, սոցիալական նույթի վճարումներից, ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացված եկամուտներից, ինչպես նան սոցիալական տրանսֆերտներից /պետական կենսաթոշակներ, զանազան տեսակի նպաստներ ն այլն/: Ինչ վերա երում է ծախսերին, ապա դրանք ստորա աժանվում են սպառողական ծախսերի, հարկերի ու այլ պարտադիր վճարների, դրամական կուտակումների ն խնայողությունների: Բնակչության դրամական եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշռի կարնորությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն օգտագործվում է երկրի կանխիկ դրամաշրջանառությունը, մանրածախ ապրանքաշրջանառությունը, հարկային մուտքերը ն վարկային ռեսուրսները պլանավորելու համար:

2.1.2. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ ՏՆՏԵՍԱՎԱՐՈՂ

ՍՈՒԲՅԵԿՏՆԵՐՈՒՄ

Շուկայական տնտեսության պայմաններում տնտեսավարող սու յեկտների կառավարման արդյունավետությունը զգալիորեն պայմանավորված է դրամական հոսքերի, դրամական հարա երությունների ն դրանց առնչվող գործընթացների ֆինանսական պլանավորման մակարդակով: Ֆինանսական պլանավորումը ավականին դժվար, աշխատատար գործընթաց է, որն ամփոփում է տնտեսավարող սու յեկտների գրեթե ոլոր ծառայությունների գործունեության արդյունքները: Ֆինանսական պլանավորման գլխավոր խնդիրը նրանումն է, որ առաջիկա տնտեսական ժամանակաշրջանում հիմնավորի կազմակերպությունների գործունեության ռազմավարությունը ապրանքային, ֆինանսական, տեղեկատվական ն այլ շուկաներում այն հաշվով, որպեսզի պահպանվի օպտիմալ հավասարակշռություն եկամտա երության ն իրացվելիության մակարդակների միջն: Գործնականում եկամտա երության արձրացումը կապված է տնտեսավարող սու յեկտների արտադրության ծավալների մեծացման ու նոր շուկաների նվաճման հետ, որը ձեռք է երվում ինվեստիցիաների շնորհիվ ն ուղեկցվում է իրացվելիության մակարդակի իջեցումով: Այս հակասության լուծումը ֆինանսական մենեջերի աշխատանքի գլխավոր խնդիրն է: Եթե կազմակերպությունների ընթացիկ իրացվելիությունը, վճարունակությունը ն, հետնա ար, ֆինանսական կայունության ապահովումը հիմնականում վերա երում են կառավարման տակտիկական խնդիրներին, ապա եկամտա երության շարունակական արձրացումը հանդիսանում է ռազմավարական խնդիր: Այս խնդրի լուծման դժվարությունը նրանումն է, որ տնտեսավարող սու յեկտները լավագույն դեպքում կարող են միայն հետաձգել ներդրումները, այց չկատարել չեն կարող: Ֆինանսական պլանավորման նշանակությունը նրանումն է, որպեսզի մշակվեն կոնկրետ ֆինանսական ցուցանիշներ ինչպես ռազմավարական, այնպես էլ մարտավարական խնդիրների լուծման համար, ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովվեն արտադրական պլանով նախատեսված տնտեսական զարգացման համամասնությունները, հնարավորություն ստեղծվի իրականացնել նախատեսված ինվեստիցիոն ծրագրերը մրցակցության պայմաններում: Տնտեսավարող սու յեկտներում ֆինանսական պլանավորման հիմնական խնդիրներն են. ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովել արտադրական, ինվեստիցիոն ն ֆինանսական գործունեությունը, որոշել ինվեստիցիոն ներդրումների ծավալը ն ֆինանսավորման աղ յուրները, կատարել դրամական հոսքերի դիսկոնտավորում, սահմանել ռացիոնալ ֆինանսական փոխհարա երություններ պետական յուջեի, առնտրային անկերի ն այլ տնտեսավարող սու յեկտների հետ, հսկողություն սահմանել կազմակերպության ֆինանսական դրության, վճարունակության ն վարկունակության նկատմամ , ինչպես նան պահպանել աժնետերերի ն այլ կրեդիտորների շահերը: Ֆինանսական պլանավորման միջոցով հնարավորություն է ստեղծվում ապահովելու կազմակերպությունների նյութական ու ֆինանսական ռեսուրսների միջն հա39

վասարակշռություն՝ նախատեսված ծախսերը դրանց իրականացման իրական հնարավորությունների հետ համաչափելու միջոցով: Ֆինանսական պլանի հոդվածները կապված են կազմակերպությունների արտադրանքի արտադրության, տեխնիկական զարգացման, նյութատեխնիկական ապահովման ն գործունեության այլ նագավառների հիմնական ցուցանիշների հետ ն դրանով ներգործում են կազմակերպության ողջ գործունեության վրա: Ֆինանսական պլանները լինում են ռազմավարական կամ երկարաժամկետ, ընթացիկ կամ կարճաժամկետ: Ռազմավարական ֆինանսական պլանը մշակվում է՝ ելնելով տնտեսավարող սու յեկտների իզնեսի զարգացման շահերից: Սակայն հաշվի է առնվում նան երկրում իրականացվող պետական ֆինանսական քաղաքականությունը, մասնավորապես, հարկային ն մաքսային, ինչպես նան ինֆլացիոն գործընթացը: Ռազմավարական պլանի մեջ արտացոլվում են առաջիկա հեռանկարում կազմակերպությունների համար անհրաժեշտ ինվեստիցիոն միջոցների ծավալը ն դրանց օգտագործման ժամկետները, ֆինանսական ռեսուրսների հնարավոր աղ յուրները ն դրանց իրականացման արդյունքում ակնկալվող արտադրության շահութա երության մակարդակը: Հեռանկարային ֆինանսական պլանավորումը կարնոր նշանակություն ունի որոշելու ընդլայնված վերարտադրության տեմպերը ն համամասնությունները կազմակերպությունների հիմնական նպատակների իրացման գործում: Ժամանակակից պայմաններում այն ընդգրկում է մեկից մինչն երեք տարի ժամանակաշրջան, թեն նման ժամանակահատվածը պայմանավորված է, քանի որ կախված է տնտեսական կայունությունից ն ֆինանսական ռեսուրսների ծավալի կանխատեսման հնարավորություններից: Հեռանկարային պլանավորումը կազմակերպությւնների տնտեսական զարգացման ռազմավարության աղկացուցիչ մասն է: Այդ պատճառով նրա հիման վրա որոշվում է տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսական քաղաքականությունն ըստ ֆինանսական գործունեության կոնկրետ ուղղությունների: Մասնավորապես, որոշվում է հարկային, ամորտիզացիոն, շահա աժնային քաղաքականությունը ն այլն: Ֆինանսական ռազմավարական քաղաքականությունը մշակելիս կարնոր նշանակություն ունի ռիսկի գործոնի հաշվի առնելը: Տնտեսավարող սու յեկտներն իրականացնում են նան ընթացիկ ֆինանսական պլանավորում, որը ռազմավարական պլանավորման աղկացուցիչ մասն է ն մշակվում է՝ ելնելով կոնկրետ ցուցանիշներից, հաշվի առնելով այն փոփոխությունները, որոնք կատարվել են նախորդ ժամանակաշրջանում: Ընթացիկ ֆինանսական պլանավորման հիմնական խնդիրն է որոշել ֆինանսական ռեսուրսների ծավալը, որը հնարավորություն կտա իրականացնել արտադրական, ինվեստիցիոն, մարքեթինգային, գիտահետազոտական գործունեություն, լուծել սոցիալական նույթի հարցեր: Այդ նպատակով պլանավորվում են արտադրանքի արտադրության ն իրացման ինքնարժեքը, դրամական հոսքերը, շահույթի ծավալը ն ինվեստիցիաներից ակնկալվող եկամտա երությունը: Ընթացիկ ֆինանսական պլանավորման գործընթացում նախ հետազոտում ու վերլուծում են կազմակերպությունների ֆինանսական արդյունքները ն, ապա, մշակվում ֆինանսական հաշվետվությունների կանխատեսումների տար երակներ՝ օպերատիվ պլաններում տեղի ունեցած փոփոխությունների հիման վրա: Այնուհետն որոշվում են ֆինանսական ռեսուրսների նկատմամ պահանջները, որոնք անհրաժեշտ են պլանային առաջադրանքների կատարման համար, կանխատեսվում են ֆինանսավորման աղ յուրները ն դրանց կառուցվածքը: Ազատ շուկայի պայմաններում ֆինանսական պլանավորումը ընդգրկվում է իզնես-պլանի կազմի մեջ ն հանդիսանում է նրա վերջին ամփոփ աժինը: Ընդ որում, ֆինանսական պլանը իզնես-պլանի կազմում մշակվում է մի քանի ուղղություն40

ներով: Ամենից առաջ կանխատեսվում է վաճառքի ծավալը ն մշակվում շուկաների նվաճման նախագծային ցուցանիշներ: Այնուհետն սահմանվում ենտարեկան դրամական հոսքերը ն ֆինանսական արդյունքները, անհրաժեշտ ինվեստիցիաների ծավալը ն ֆինանսավորման աղ յուրները: Պլանավորման գործընթացն ուղեկցվում է տար եր տեսակի հաշվարկներով /արտադրանքի ինքնարժեքի, շահույթի, դրամական միջոցների շարժի ն այլն/: Ընթացիկ ֆինանսական պլանը կազմվում է եռամսյակային կտրվածքով, ինչը հնարավորություն է տալիս սահմանել օպերատիվ հսկողություն պլանային ցուցանիշների կատարման նկատմամ : Ֆինանսական պլանավորումը ստեղծագործական գործընթաց է, քանի որ ֆինանսական ցուցանիշները փոխկապակցվում են կազմակերպությունների գործունեության ոլոր նագավառների ցուցանիշների հետ:

2.2. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

Ֆինանսական կառավարման կարնորագույն ֆունկցիաներից մեկը վերահսկողությունն է: Այն իրենից ներկայացնում է ֆինանսական օրենսդրության ն ֆինանսական կարգապահության պահպանմանն ուղղված միջոցառումների ամ ողջություն կառավարման ոլոր մակարդակներում: Ֆինանսական վերահսկողության գործընթացում գնահատվում է ֆինանսական գործառնությունների իրականացման օրինականությունը ն անհրաժեշտության դեպքում ցույց են տրվում թերություններն ու ացթողումները շտկելու ուղիները: Շուկայական տնտեսության պայմաններում գոյություն ունեն ինչպես պետական ֆինանսական վերահսկողություն, այնպես էլ ոչ պետական ֆինանսական վերահսկողություն: Հայաստանի Հանրապետությունում պետական ֆինանսական վերահսկողություն իրականացնում են հանրապետության նախագահի, կառավարության անձնակազմի վերահսկողական ծառայությունները, Ազգային ժողովի վերահսկիչ պալատը, ՀՀ ֆինանսների նախարարությունը, ՀՀ կառավարությանն առընթեր պետական եկամուտների կոմիտեն ն այլն: Պետական ֆինանսական վերահսկողությունը կոչված է իրացնելու պետության ֆինանսական քաղաքականությունը, ֆինանսական օրենսդրության, ֆինանսական կարգապահության պահպանման, յուջետային ն արտա յուջետային միջոցների նպատակային օգտագործման միջոցով, ինչի շնորհիվ ապահովվում է ֆինանսական հավասարակշռություն երկրում: Պետական ֆինանսական վերահսկողությունը դրսնորվում է, ամենից առաջ, ոլոր մակարդակների յուջեների ն արտա յուջետային ֆոնդերի մշակման, հաստատման ն կատարման գործընթացներում: Վերահսկողություն է սահմանվում նան պետական կազմակերպությունների ու հաստատությունների ն պետական անկերի ֆինանսական գործունեության նկատմամ : Ոչ պետական ֆինանսական վերահսկողության ոլորտի մեջ է մտնում կազմակերպությունների ներքին վերահսկողությունը, որն իրականացնում են ֆինանսական ծառայությունները: Վերջինների հիմնական ֆունկցիան է հետնել դրամական ռեսուրսների ձնավորման ու օգտագործման, սեփական ու փոխառու միջոցների միջն օպտիմալ հարա երակցության ն ֆինանսական կայունության ապահովման գործընթացներից ն այլն: Ոչ պետական վերահսկողություն են իրականացվում նան առնտրային անկերը, որոնք շահագրգռված են տրամադրված վարկային ռեսուրսների նպատակային ու արդյունավետ օգտագործման խնդրում, ինչը երաշխավորում է պահպանելու վարկի մարման ժամկետները: Ոչ պետական վերահսկողության ձներից մեկն էլ անկախ աուդիտորական վերահսկողությունն է: Տնտեսավարող սու յեկտների նշված ոլոր

տեսակի վերահսկողությունների վերջնական նպատակը հանգում է ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման, աշխման ու օգտագործման համար սահմանված նորմատիվային ակտերի ու մեթոդների կիրառման օրինականության, ֆինանսական կարգապահության պահպանմանը: Հետնա ար, ֆինանսական վերահսկողությունը հանդես է գալիս որպես ֆինանսական կառավարման կարնոր օղակ: Ֆինանսական վերահսկողության օ յեկտը, վերջին հաշվով, ֆինանսական ռեսուրսների կազմավորման ու աշխման գործընթացն է, որի ընթացքում ստեղծվում են կենտրոնացված ն ապակենտրոնացված դրամական միջոցների ֆոնդեր: Այդ գործընթացում առաջանում են ազմաթիվ ֆինանսական ցուցանիշներ, որոնք հանդես են գալիս որպես ֆինանսական վերահսկողության առարկաներ: Այդ ցուցանիշների շարքին են դասվում տար եր մակարդակների յուջեների եկամուտները ն ծախսերը, հարկային վճարումները, տնտեսավարող սու յեկտների եկամուտները ն դրանց շրջանառության ծախսերը, ինքնարժեքը, շահույթը: Շուկայական տնտեսավարման պայմաններում ֆինանսական վերահսկողության առարկա են նան տնային տնտեսությունների եկամուտներն ու ծախսերը: Քանի որ նշված ցուցանիշներից շատերը հաշվարկային են, այդ պատճառով անհրաժեշտություն է առաջանում պար երա ար ստուգելու դրանց հավաստիությունը ն համապատասխանությունը գործող նորմատիվային ակտերին: Բացահայտված թերությունների, անճշտությունների ու ացթողումների համար կիրառվում են զանազան հարկադրանքներ, տույժեր ու տուգանքներ, ինչը նպաստում է ֆինանսական կառավարման արդյունավետության արձրացմանը: Ֆինանսական վերահսկողություն իրականացվում է ֆինանսական կառավարման տար եր ոլորտներով ն այդ պատճառով հետապնդվող նպատակները ազմա նույթ են: Դրա կազմակերպման նույթից է շատ անով կախված ֆինանսական վերահսկողության արդյունավետությունը: Միջազգային շուկայական պրակտիկան մշակել է ֆինանսական վերահսկողության որոշակի սկզ ունքներ, որոնցից առավել կարնորումներն են վերահսկողության անկախությունը, օ յեկտիվությունը, հրապարակայնությունը, ինչպես նան այն իրականացնողների մասնագիտական պատրաստվածությունը: Ֆինանսական վերահսկողության անկախությունը դրսնորվում է նրանում, որ վերահսկող մարմինները պետք է ունենան ֆինանսական ինքնուրույնություն, մասնավորապե, սրանք պետք է ունենան լիազորությունների ավելի երկար ժամկետ, քան պառլամենտական մարմինները: Օ յեկտիվության ն իրազեկության սկզ ունքը ենթադրում է սահմանված օրենսդրության ու չափորոշիչների անշեղ պահպանում, իսկ հապարակայնությունը նախատեսում է վերահսկողության արդյունքների հրապարակում մամուլի միջոցով: Շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրներում առկա են ֆինանսական վերահսկողության պարտադիր, նախնական կամ ընթացիկ, պետական ու յուջետային ձները: Պարտադիր վերահսկողությունն իրականացնում են պետական մարմինները, օրենսդրությամ սահմանված կարգով ն ժամկետներով: Մասնավորապես, սրան են վերա երում հարկային ստուգումները, տարեկան ֆինանսական հաշվետվության պարտադիր աուդիտը, որը ՀՀ-ում տարածվում է ոլոր աժնետիրական ընկերությունների վրա: Նախնական վերահսկողությունն իրականացվում է պետական յուջեի քննարկման ն ընդունման փուլում, իսկ տնտեսավարող սու յեկտների մոտ՝ ֆինանսական պլանների, յուջետային կազմակերպություններում՝ եկամուտների ու ծախսերի նախահաշիվների գործընթացներում: Նախնական վերահսկողության ընթացքում որոշվում է տար եր մակարդակների յուջեների, ինչպես նան տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսական պլանների ցուցանիշների հիմնավորվածությունը, ինչը թույլ է տալիս վեր հանել հնարավոր անճշտությունները, եկամուտների ավելացման հնարավորությունները, կանխել ֆինանսական ռեսուրսների ոչ ռացիոնալ օգտագործումը: Ընթացիկ վերահսկողությունը տեղի է ունենում ոլոր մակարդակների յուջե42

ների, տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսական պլանների կատարման ընթացքում: Դրանով ստեղծվում է ֆինանսական կարգապահություն ֆինանսատնտեսական գործունեության գործընթացում ն պար երա ար կատարվում է այդ գործընթացի վերլուծություն: Հետագա վերահսկողությունը, որպես կանոն, իրականացվում է ոլոր մակարդակների յուջեների կատարման հաշվետվությունների քննարկման ու հաստատման ընթացքում, դրանով իսկ ամփոփելով յուջետային տարվա արդյունքները: Նույն կանոնակարգը կիրառվում է նան տնտեսավարող սու յեկտների մոտ՝ ֆինանսական պլանների ցուցանիշների կատարման արդյունքները քննարկելիս: Պետական վերահսկողությունը, որը կատարում են պետական իշխանության մարմինները, նպատակ ունի պարզել, թե որքանով է պահպանվում պետության ֆինանսական քաղաքականության իրացումը: Ֆինանսական վերահսկողությունն իրականացնելու համար կիրառվում են տարեր մեթոդներ: Այդ մեթոդների դերում հանդես են գալիս ուսումնասիրությունները, ստուգումները, հետազոտությունները, ֆինանսական վիճակի վերլուծությունը, դիտարկումը, վերստուգումները: Ստուգումները կատարվում են այն դեպքերում, եր անհրաժեշտություն է առաջանում պարզելու ֆինանսական գործունեության այս կամ այն ցուցանիշները: Դրա համար օգտագործվում են տնտեսավարող սու յեկտների հաշվետու ցուցանիշների հավաստիությունը ն կատարված ծախսերի վերա երյալ փաստաթղթերը: Խախտումներ հայտնա երելիս միջոցառումներ են մշակվում դրանք վերացնելու համար: Հետազոտություն իրականացվում է կազմակերպությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության առանձին նագավառների վիճակը որոշելու համար, որպեսզի հնարավորություն ստեղծվի սահմանել առաջիկա զարգացման ուղիները: Ֆինանսական վերահսկողությունը կատարվում է ֆինանսական առանձին գործառնությունների կտրվածքով, որպեսզի պարզվի, թե ինչքանով է դրանց իրականացումը համապատասխանում գործող օրենսդրությանը ն դրանից խող նորմատիվային ակտերին: Եթե պարզվում է, որ դրանք չեն պահպանվել, ապա կարող են կիրառվել ֆինանսական ն այլ կարգի հարկադրանքներ: Դիտարկումները շարունակական վերահսկողության ձն են, որոնց հիմնական նպատակն է հսկել, թե ինչպես են օգտագործվում ֆինանսական ռեսուրսները տնտեսավարող սու յեկտների կողմից ն պետական հաստատություններում ու կազմակերպություններում այն հաշվով, որպեսզի շարունակ դրանց ֆինանսական դրությունը գտնվի ավարար մակարդակի վրա: Ֆինանսական դրության վերլուծությունը կոչված է համակողմանիորեն ուսումնասիել տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսական գոծունեությունը: Վերլուծության նպատակն է գնահատել ֆինանսական գործունեությունն ամ ողջությամ վերցրած ն նրա առանձին աղադրիչները՝ իրացվելիությունը, վարկունակությունը, ֆինանսական կայունությունը: Առավել տարողունակ է վերստուգումը, որը տարածված ու արդյունավետ ֆինանսական վերահսկողության ձն է: Այն ընդգրկում է սու յեկտի ֆինանսատնտեսական գործունեության ոլոր նագավառները: Վերստուգման իրականացումը աշխատատար է ն պահանջում է երկար ժամանակ: Այդ պատճառով էլ, վերստուգումը լինում է լիակատար, մասնակի, թեմատիկ ն ամ ողջական: Լիակատար վերստուգման դեպքում ստուգվում են տնտեսավարող սու յեկտների, ինչպես նան յուջետային ն այլ կազմակերպությունների, հիմնարկությունների, հաստատությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության ոլոր նագավառները: Մասնակի վերստուգում է կատարվում, որպեսզի պարզվեն նշված սու յեկտների ֆինանսատնտեսական գործունեության առանձին նագավառները: Թեմատիկ վերստուգում կատարվում է մի շարք տնտեսավարող սու յեկտների կտրվածքով ն նպատակ է հետապնդում պարզելու ֆինանսատնտեսական գործընթացում գոյություն

ունեցող տիպական թերություններն ու իրավախախտումները: Ինչ վերա երում է ամ ողջական վերստուգմանն, ապա այս դեպքում ստուգվում է տնտեսավարող սու յեկտների ֆինանսատնտեսական գործունեության ոլոր կողմերը (արտադրական, տեխնիկական, մարքեթինգային, իրացման, ֆինանսատնտեսական ն այլն): Ամողջական վերստուգման հիմնական նպատակն է պարզել արտադրանքի արտադրության գործընթացի նյութական, աշխատանքային ն ֆինանսական ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը, ֆինանսական կարգապահության պահպանման վիճակը ն այլն: Տնտեսական ու ֆինանսական գործառնությունների ընդգրկման առումով վերստուգումը լինում է համընդհանուր ն ընտրովի: Համընդհանուր վերստուգման դեպքում ստուգվում են տնտեսավարող սու յեկտների, առանց ացառության ոլոր գործառնությունները: Ընդ որում, ստուգվում են ոլոր սկզ նական փաստաթղթերը, որոնք կազմվել են ստուգվող ժամանակաշրջանում: Ինչ վերա երում է ընտրովի վերստուգմանն, ապա դրա էությունը նրանումն է, որ ստուգվում են սկզ նական փաստաթղթերը ժամանակի որոշակի ժամանակահատվածի կտրվածքով: Վերստուգման ցանկացած տեսակ իրականացնելու համար կազմվում ու հաստատվում է ծրագիր, որի մեջ ցույց է տրվում վերստուգման նպատակը, օ յեկտը ն հիմնական հարցերը: Վերստուգման արդյունքների հիման վրա կազմվում է ակտ, որը պաշտոնական փաստաթուղթ է ն մշակվում են միջոցառումներ ացահայտված խախտումները վերացնելու, մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելու համար:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է ֆինանսական կառավարման օ յեկտը, դրա էությունը ն ի՞նչ խնդիրներ է կատարում: 2. Ֆինանսական կառավարման մարմինները Հայաստանում, դրանց ֆունկցիաները ն կազմակերպման կառուցվածքը: 3. Պլանավորումը որպես ֆինանսական կառավարման կարնորգույն գործիք: Ֆինանսական պլանների տիպերը, մոդելները ն տար եր մակարդակով իրականացման առանձնահատկությունները: 4. Ի՞նչ է նշանակում ֆինանսական վերահսկողություն, որո՞նք են դրա իրականացման մարմինները ՀՀ-ում, ինչպիսի՞ ձներ ու մեթոդներ կան:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23.

Ճíòօոօãոÿ ýêօíօìոԿåñêօé êոàññոêո. ՛. 1. Խ. 1993. Ճքոñòօòåոü. ԸօԿոíåíոÿ. 8 4-õ ò. ՛. 4. Եàíêօ8ñêօå ոåոօ: ԸòքàòåãոԿåñêօå քóêօ8օոñò8օ. Խ. 1998. Бартенев С. А. Экономические теории и школы: история и современность. Курс лекций. – М.: 1996.-352с. Եքå8íօ8 Ճ.Ճ. Օñíօ8û ýêօíօìոԿåñêօé òåօքոո. Ճ. 2004. Ван Хорн Дж. К. Основы управления финансами. Пер. с англ.ւ Гл. ред. серии Я. В. Соколов. – М.: Финансы и статистика, 2000,-800с.: ил. – (Серия по бухгалтерскому учету и аудита). 8ñå íàԿոíàոօñü ñ ոåñÿòոíû. Օáù. քåո. Ե.Å. 1àíոíà. Խ 1992. Լօááñ ՛.. ԸօԿոíåíոÿ. 8 2-õ ò. ՛. 2. Ճåéíñ /1. Խ. Օáùàÿ òåօքոÿ 3àíÿòօñòո, ոքօւåíòà ո ոåíåã. Խ. 1978ã. Ճոñոոå8à Å. Ճ., Աåոóքոí Խ. Է. Օñíօ8û òåօքոո ոåքåõօոíօé ýêօíօìոêո. Ճոքօ8. 1996ã. Խàքøàոո Ճ. 1քոíւոոû ýêօíօìոԿåñêօé íàóêո. В 3-х т. - Խ. Прогресс Универс, 1993. т.1, 415с.. т.2, 310с.. т.3, 350с.. Խýíêüþ Է. 1քոíւոոû ìàêքօýêօíօìոêո. Խ. 2003. 1ոàòօí. Ըօáքàíոå ñօԿոíåíոé. 8 4-õ ò. ՛. 3. 1օոոòոԿåñêàÿ ýêօíօìոÿ: Ըոօ8àքü. Խ. 1990. Самуэльсон П., Норхаус В. Экономокс. – М.: НПП Экотехсервис, 1992 – 156с. Ըìոò Ճ.1ññոåոօ8àíոå օ ոքոքօոå ո ոքոԿոíàõ áօãàòñò8à íàքօոօ8. Խ. 1962. ՛àքàñå8ոԿ 1. Ը., Լքåáåííոêօ8 1. 1. Խàêքօýêօíօìոêà. Խ. 2000. 7ոքà8ոåíոå ýêօíօìոêօé: Ըոօ8àքü. Օñíօ8íûå ոօíÿòոÿ ո êàòåãոօքոո. Խ. 1986. Փոíàíñû. 1օո քåո. 8.8.Ճօ8àոå8à Խ. 2004. Փոíàíñû êàոոòàոո3ìà. 1օո քåո. Ե.Լ.Եօոոûքå8à Խ. 1990. Փքոոìàí ո Ճàéåê օ ñ8օáօոå. ԸՃ1Օ Insխiխuխe, 1985. Ченг Ф. Ли, Джозеф И. Финнерти. Финансы корпораций: теория, методы и практика. Пер. с анг. – М.: ИНФРА-М, 2000, ՃVIII, 686с. Ծòêոíà ՛. Փ. Էàոօãո ո íàոօãօօáոօ1åíոå Խ. 1998.

ԳԼՈՒԽ 3

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱՆԵՐ

3.1. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱՅԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՀԱՏՎԱԾՆԵՐԸ ԵՎ

ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Տնտեսավարման ներկա պայմաններում արտադրության ն սպառման միջն ընկած է մի հսկայածավալ ոլորտ՝ յուրահատուկ օրինաչափությունների, ենթակառույցների, ինստիտուցիոնալ կառույցների, մասնակիցների ն շրջանառող գործիքների ամ ողջությամ հանդերց, որն իրենից ներկայացնում է շուկան: Շուկան որպես այդպիսին նութագրելու նպատակով, անրաժեշտ է այն դիտարկել երկու տեսանկյունից: Մի կողմից, որպես տնտեսական կատեգորիա (հիմնական հասկացություն, ճանաչողական ընդհանրացում), իսկ մյուս կողմից՝ որպես դրա դրսնորման կոնկրետ ձն: Որպես տնտեսական կատեգորիա շուկան հարա երությունների ամ ողջություն է, որն առաջանում է ապրանքներ, ծառայություններ, ֆինանսական ն այլ ակտիվներ վաճառողների ու դրանք գնողների միջն20: Որպես դրսնորման կոնկրետ ձն շուկան մեխանիզմ է, վայր, ինստիտուտ կամ կազմակերպություն, որն, համախմ ելով առանձին ապրանքների գնորդներին (պահանջարկի ներկայացուցիչներ) ն վաճառողներին (առաջարկողներ), ապահովում է այդ հարա երությունների իրացումը21: Այս տեսանկյունից դիտարկելով (որպես դրսնորման ձն), շուկան շատ ազմազան է, ունի շատ տարատեսակներ ն, կախված տար եր նութագիրներից, ամենատար եր դասակարգումներ: Առավել ընդհանուր դասակարգմամ տար երակում ենք ապրանքային, աշխատանքային ն ֆինանսական շուկաները: Այս հիմնական դասակարգման հիմքում ընկած է այն առանցքային սկզ ունքը, թե ինչն է հանդիսանում գործարքի առարկան կամ այլ կերպ ասած` ինչ է գնվում ն վաճառվում շուկայում: Այսպիսով, ավելի քան հանրահայտ է, որ ապրանքային շուկաներում գնվում ն վաճառվում են ապրանքներ ն ծառայություններ, իսկ փողն այստեղ հանդես է գալիս որպես շրջանառության ն վճարման միջոց: Աշխաանքային շուկաներում գնվում ն վաճառվում է «աշխատուժ ապրանքը»22, ն փողն այստեղ ծառայում է որպես վարձատրության միջոց, պարգնավճար, կամ այլ կերպ` վճար: Ինչպես տեսնում ենք այս երկու շուկաներում էլ փողն հիմնականոմ ծառայում է որպես վճարման միջոց: Իսկ եր շուկայում որպես առքուվաճառքի առարկա հանդես է գալիս փողը, շուկան կոչվում է ֆինանսական: Ֆինանսական շուկայի տար եր հատվածներում որպես գործարքի առարկա կարող են հանդես գալ ֆինանսական տար եր գործիքները՝ արժեթղթերը, ապահո20

Շուկայի նման նորոշումները հաճախ օգտագործվում են օրենքներում ն այլ փաստաթղթերում: Օրինակ, «Արժեթղթերի շրջանառության մասին» 1993թ. ընունված ՀՀ օրենքում նշվում էր, որ «արժեթղթերի շուկան արժեթղթերի թողարկման, տեղա աշխման ն շրջանառության առնչությամ առաջացող հարաերությունների համակարգ է»: Նման նորոշում տրվում է, օրինակ հետնյալ աշխատությունում. Խàêêօíåոո Ճ.Ð., Եքþ Ը.1. Ýêօíօìոêñ: 1քոíւոոû, ոքօáոåìû ո ոօոոòոêà. 8 2 ò.: 1åք. ñ àíãո., 2-ãօ ո3ո., ՛. I. - Խ.: Ðåñոóáոոêà, 1992, ñ. 61. Տնտեսագիտական գրականության մեջ առկա են նան տեսակետներ, թե աշխատանքի շուկայում գնվում ն վաճառվում է «աշխատանքը», կամ «աշխատանքի ծառայությունը»: Նպատակ չունենալով հետազոտել այս խնդիրը, այնուամենայնիվ պետք է նկատել, որ թե «աշխատուժը», թե «աշխատանքը», կամ թե «աշխատնքի ծառայությունը», որը կարող է դիտարկվել աշխատանքի շուկայում որպես գործարքի առարկա, պետք է նախապես «ապրաքայնանա», այսինքն հանդես գա որպես ապրանք:

վագրական պոլիսները, ամենատար եր ֆինանսական պարտավորություններն ու իրավունքները, արտարժույթը ն այլն, սակայն դրանք փոխհարա երությունների միայն արտաքին կողմն են, դրսնորման ձնը, քանի որ իրականում այդ հարա երությունների հիմքում գնվում ն վաճառում է փող: Օրինակ, ֆինանսական շուկայում պետությունը վաճառում է կարճաժամկետ կամ երկարաժամկետ պարտատոմսեր, իսկ ներդրողները գնում են դրանք: Իրականում պետությունը յուջեի դեֆիտիցի ծածկման կամ այլ ծախսերի իրականացման նպատակով գնում է փող, իսկ ներդրողները վաճառում են այն: Ֆինանսական շուկան իրեն նորոշ հարա երություններով, յուրահատուկ օրինաչափություններով, ենթակառույցների, ինստիտուցիոնալ կառույցների, մասնակիցների ն շրջանառող գործիքների ամ ողջությամ տնտեսական աճի ապահովման գործունակ ն հզոր համակարգ է: Դեռ ավելին, տնտեսության շուկայավարման պայմաններում «խնայողություններ - ներդրումներ – տնտեսական աճ» շղթայի փոխադարձ կապն ու գործողությունը դրսնորվում են ֆինանսական շուկայում ն իրականացվում վերջինիս գործառույթների շնորհիվ: Ֆինանսական շուկայի ընդհանուր ովանդակությունը ն հատվածները մանրամասն ու տպավորիչ կարելի է տալ գծապատկերով (տես՝ գծապատկեր 3.1.1.): Ինչպես ն գծապատկերն է արտացոլում, տնտեսության մեջ ցանկացած ժամանակահատվածում առկա են անձիք, որոնք հնարավորություն ունեն ն պատրաստ են իրենց դրամական միջոցները վաճառել: Ֆինանսական շուկայում դրանք կոչվում են ավելցուկային յուջե ունեցող անձիք (ԱԲՈՒԱ), որոնք շուկայում ձնավորում են դրամական միջոցների նկատմամ առաջարկը: Դրանք կարող են լինել քաղաքացիները (քաղաքացիների միջոցները իրենցից ներկայացնում են ընտանեկան խնայողությունները ն կազմում են արտադրություն ներգրավվող ֆինանսական միջեցների հիմնական աղ յուրը), ընկերությունները, պետությունը, տարածքային կառավարման մարմինները, օտարերկրյա ն միջազգային կազմակերպությունները ն այլն: Ավելցուկային յուջե ունեցող անձինք ֆինանսական շուկայում վաճառում են իրենց իսկ սեփական միջոցները ն այդ պատճառով էլ կոչվում են հիմնական, իրական կամ առաջնային վաճառողներ, անկախ նրանից, թե ում են վաճառում դրանք. անմիջապես գնորդներին, թե՝ ֆինանսական միջոցներին: Մյուս կողմից, տնտեսության մեջ միշտ առկա են անձիք, որոնք այս կամ այն պատճառներով ունեն դրամական միջոցների պակաս ն ցանկություն ունեն դրանք գնելու: Ֆինանսական շուկայում դրանք կոչվում են պակասուրդային յուջե ունեցող անձիք (ՊԲՈՒԱ), որոնք ձնավորում են դրամական միջոցների նկատմամ պահանջարկը: Այդ անձիք նույնպես կարող են լինել քաղաքացիները, ընկերությունները, այդ թվում ֆինանսական ն անկային կազմակերպությունները, պետությունը, տարածքային կառավարման մարմիները, օտարերկրյա ն միջազգային կազմակերպությունները, այլ պետություները ն այլն: Պակասուրդային յուջե ունեցող անձիք դրամական միջոցները գնում են վերջնական սպառման, իրենց կարիքների ավարարման նպատակով, դրանք միջոցների վերավաճառման նպատակ չեն հետապնում ն ձնավորում են հիմնական, իրական պահանջարկը, որն էլ դառնում է տնտեսության մեջ իրական ներդրումներ, կամ էլ գնում է վերջնական սպառման (քաղաքացիների ն պետական որոշ ծախսերի դեպքում): Դրամական միջոցները ֆինանսական շուկայում վաճառողներից գնողներին կարող են անցնել հիմնականում երկու եղանակով: Առաջին դեպքում դրամական միջոցները հիմնական վաճառողներից՝ դրանց սեփականատերերից, հիմնական գնորդներին են անցնում անմիջականորեն, այսինքն ֆինանսական փոխհարա երությունները ձնավորվում են անմիջականորեն վաճառողների ն գնողների միջն: Երկրորդ դեպքում դրամական միջոցները սեփականատերերից վերջնական սպառողներին են անցնում ֆինանսական հատուկ ինստիտացիոնալ կառույցների՝ խնայողական ն առնտրային անկերի, ներդրումային ն կենսաթոշակային հիմնադրամ47

ների, ապահովագրական ընկերությունների ն այլն, միջոցով, որոնք կոչվում են ֆինանսական միջնորդներ: Փաստորեն ֆինանսական միջնորդները մի կողմից հավաքագրում են դրամական միջոցները հիմնական, իրական վաճառողներից ն մյուս կողմից, դրանք տար եր ձներով տրամադրում են վերջնական, իրական սպառողներին: Այս դեպքում ֆինանսական փոխհարա երություները ձնավորվում են մի կողմից իրական վաճառողի ն ֆինանսական միջնորդի, իսկ մյուս կողմից՝ ֆինանսական միջնորդի ն վերջնական գնորդի` սպառողի միջն: Ֆինանսական շուկայի այն հատվածը, որն ընդգրկում է ֆինանսական միջնորդների հետ կապված հարա երություների համակարգը, կոչվում է փոխատվական կապիտալի շուկա (տես՝ գծապատկեր 3.1.): Շուկայի այս հատվածը շատ կարնոր նշանակություն ունի տնտեսության զարգացման համար, ինչը ացատրվում է նան ֆինանսական միջնորդ կառույցների գործունեության , որոնք ապահովում են մշտական ֆինանսական հոսքեր առաջնային, ընտանեկան, փոշիացած, կարճաժամկետ խնայողություններից դեպի իրական հատված, դեպի իրական ներդրումներ: Բացի այդ, փոխատվական կապիտալի շուկայում ձնավորվում է կապիտալի շուկայական գինը՝ այսինքն այն, թե ինչ կարող է նստել միավոր դրամական միջոցը վերջնական սպառողի վրա, իհարկե, կախված ժամկետներից ն տրվող իրավունքների համախմ ից: Միաժամանակ շուկայի այս հատվածում առաջնային վաճառողները հաճախ կոչվում են փոխատուներ, իսկ վերջնական գնողները՝ փոխառուներ: Իսկ ֆինանսական շուկայի այն հատվածը, որտեղ դրամական միջոցները վաճառողներից գնողներին են անցնում առանց ֆինանսական միջնորդների՝ անմիջականորեն, որպես ֆինանսական գործիքներ ծառայում են արժեթղթերը, ն շուկայի այս հատվածը, որն ընդգրկում է արժեթղթերի թողարկման, տեղա աշխման ն շրջանառության հետ կապված փոխհարա երությունների համականգը, իրենից ներկայացնում է արժեթղթերի շուկան (տես՝ գծապատկեր 3.1.1.): Ֆինանսական շուկայի այս հատվածում դրամական միջոցներ գնողները կոչվում են արժեթղթեր թողարկողներ, իսկ վաճառոողները՝ արժեթղթերում ներդրողներ: Ներդրումային արժեթղթերի՝ աժնետոմսերի ն պարտատոմսերի, շնորհիվ թողարկողները ֆինանսական շուկայից ն ավելի կոնկրետ ներդրողներից հավաքագրում են դրամական միջոցներ: ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի համաձայն «արժեթուղթը սահմանված ձնի ն պարտադիր վավերապայմանների պահմպանմամ , գույքային իրվունքները հավաստող փաստաթուղթ է, որի իրականացումը կամ փոխանցումը հնարավոր է միայն այն ներկայացնելիս»23: Բերված նորոշումը ավականին լայն է ն ընդհանուր: Այդ կապակցությամ , ն ելնելով արժեթղթերի շուկայի կարգավորման առանձնահատկություններից, «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ նախկին օրենքով երվում էր արժեթղթի մեկ այլ սահմանում. «Արժեթուղթ է համարվում Հայաստանի Հանրապետության քաղացիական օրենսգրքով ն արժեթղթերի մասին այլ օրենքներով նախատեսված ցանկացած ինվեստիցիոն (ներդրումային), վճարային կամ տիտղոսային արժեթուղթը, ինչպես նան շահույթի աշխման համաձայնությունը, նման համաձայնությանը մասնակցությունը կամ մասնակցություն վկայող փաստաթուղթը, օպցիոնը, ֆյուչերսը կամ ածանցյալայլ արժեթուղթը, արժեթղթի ձեռք երման նախապատվության իրավունքը, դեպոզիտային հավաստագիրը կամ ստացականը՝ անկախ դրանց ձնից (փաստաթղթային կամ ոչ փաստաթղթային), ինչպես նան ցանկացած ներդրումային համաձայնությունը, որը ներառում է վերը նշված արժեթղթերի հատկանիշներն ամ ողջությամ կամ դրանց մի մասը, կապիտալի (միջոցների) ներգրավման նպատակով օգտագործվող ցանկացած այլ փաստաթուղթ՝ անկախ դրա ձնից (փաստաթղթային կամ ոչ փաստաթղթային), ինչպես նան արժեթղթի նկատմամ իրավունքը կամ նման իրավունքի կամ դրանում աժնի կամ մասնակ23

ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգիրք, հոդված 146:

ցության վկայականը, հավաստագիրը, ստացականը կամ նման այլ փաստաթուղթը՝ անկախ դրանց ձնից (փաստաթղթային կամ ոչ փաստաթղթային), եթե դրանցով նախատեսված իրավունքների իրականացումը կամ փոխանցումը հնարավոր է միայն դրանք ներկայացնելիս կամ հատուկ գրանցամատյաններում (սովորական կամ համակարգչային) դրանց ամրագրման դեպքում: Արժեթուղթ է նան այն փաստաթուղթը, անկախ դրա ձնից, որն այդպիսին է համարվում գործարար շրջանառության սովորույթների համաձայն»24: Արժեթղթի սահմանման նույն մոտեցումն է ցուցա երվում նան «Արժեթղթերի շուկայի մասին» ՀՀ 2007թ. հոկտեմ երին ընդունած օրենքում՝ մասնավորապես, «արժեթղթեր են համարվում Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգրքով, ինչպես նաեւ այլ օրենքերով սահմանված արժեթղթերը (անկախ դրա ձեւից՝ թղթային կամ ոչ թղթային), այդ թվում` ա. աժնետոմսերը, աժնետոմսերով ամրագրված իրավունքներին համարժեք իրավունքներ տվող այլ արժեթղթերը, . պարտատոմսերը եւ պարտքային այլ արժեթղթերը, ացառությամ դրամական շուկայի գործիքների, գ. դեպոզիտար ստացականները, սույն կետի «ա» եւ « » ենթակետերում նշված արժեթղթերի աժանորդագրման կամ ձեռք երման իրավունքը հավաստող փաստաթղթերը, դ. ներդրումային հիմնադրամների փայերը կամ դրանցում մասնակցությունը հավաստող նման այլ փաստաթղթերը, ե. շահույթի աշխման համաձայնությունը, նման համաձայնությանը մասնակցությունը վկայող փաստաթուղթը, զ. դրամական շուկայի գործիքները, է. ածանցյալ գործիքները, ը. կապիտալի (միջոցների) ներգրավման նպատակով օգտագործվող ցանկացած այլ ներդրումային համաձայնությունը, որը ներառում է վերը նշված արժեթղթերի հատկանիշներն ամ ողջությամ կամ դրանց մի մասը25: Մեծ է արժեթղթերի դերն ու նշանակությունը տնտեսության զարգացման գործում: Արժեթղթերի ն հատկապես աժնետոմսերի միջոցով ֆինանսական միջոցները անմիջականորեն արտադրություն, աժնետիրական ընկերություն հասցնելը ար-տադրության ֆինանսավորման կատարյալ եղանակ է ն ֆինանսական շուկայի կարնորագույն խնդիր, որի ճիշտ կազմակերպումն ու լուծումը տնտեսական աճի ապահովման կարնոր գրավականն է: Փաստորեն արժեթղթերի շուկայի շնորհիվ փոշիացած ֆինանսական ներդրումները վեր են ածվում իրական ներդրումների ն ապահովում են տնտեսական աճ: Այսպիսով, դրամական միջոցները հիմնական վաճառողներից վեջնական գնողներին հասցնելու եղանակից կախված ֆինանսական շուկան հատվածավորվում է փոխատվական կապիտալի ն արժեթղթերի շուկաների: Բացի այդ, ֆինանսական շուկան հատվածավորվում է նան դրամի ն կապիտալի շուկաների: Ֆինանսական շուկայի այն հատվածը, որտեղ դրամական միջոցները վաճառվում են մինչն մեկ տարի ժամկետով կոչվում է դրամի շուկա, իսկ այն հարաերությունների համակարգը, որի պայմաններում դրամական միջոցները վերջնական սպառողներին են տրվում մեկ տարուց ավել ժամկետով կոչվում է կապիտալի շուկա:

«Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենք, հոդված 4: «Արժեթղթերի շուկայի մասին» ՀՀ օրենք, հոդված 3:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱ

ՎԱճԱՌՈՂՆԵՐ

ՓՈԽԱՏՎԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՇՈՒԿԱ

- քաղաքացի-

- կազմակերպություններ այդ թվում՝ • անկեր • ֆին. այլ կազմակ. - պետություն - տարածք. մարմիններ - այլ պետություններ

ԴՐԱՄԻ ՇՈՒԿԱ

ներ

դրամի

Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներ. - անկեր -ինվեստիցիոն հիմնադր. -կենսաթոշակային հիմնադր. -ապահովագր. ընկերութ.

ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՇՈՒԿԱ

դրամի

հոսք

- միջազգային կազմակերպություններ

Արժեթղթեր

ՆԵՐԴՐՈՂՆԵՐ

Գծապատկեր 3.1.1. Ֆինանսական շուկայի հատվածները

ներ

հոսք

ԿՊԻՏԱԼԻ ՇՈԻԿԱ

- քաղաքացի-

- կազմակերպություններ այդ թվում՝ • անկեր • ֆին. այլ կազմակ. - պետություն - տարածք. մարմիններ - այլ պետություններ - միջազգային կազմակերպություններ

Ինչպես երնում է գծապատկեր 3.1.1-ից դրամի շուկան իր մեջ ներառում է հատվածեր ն փոխվատվական կապիտալի, ն արժեթղթերի շուկաներից, այն է մինչն մեկ տարվա ժամկետով ֆինանսական պարտավորությունները: Նույնը պետք է ասել կապիտալի շուկայի համար, որն ընդգրկում է նշված հատվածների մեկ տարուց ավելի ժամկետով ֆինանսական հարա երությունները: Ֆինանսկան շուկաները ազմազան են ն դասակարգվում են նան ազմաթիվ այլ նութագրիչներից ելնելով: Մասնավորապես, դրանք կարող են լինել առաջնային կամ երկրորդային, որսային կամ արտա որսային, սփոթ (ընթացիկ) կամ ժամկետային, արժույթային, միջ անկային վարկերի, աժնետոմսերի, պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերի, մունիցիպալ պարտատոմսերի, ապահովագրական պոլիսների, լիզինգային շուկաների ն այլն: Ֆինանսական շուկաներում ոլոր այլ շուկաների նման տեղի են ունենեում միանման գործնթացներ: Անձիք այստեղ վաճառում ն գնում են, սակարկում ն անակցություններ են վարում, վճարում ն առաքում են ն, վերջապես, շահում ն կորցնում են: Հատկապես կարնորվում են ֆինանսական շուկայի դերն ու նշանակությունը շուկայական հարա երություններին անցած հետխորհրդային պետությունների համար: Բայն այն է, որ խորհրդային, կենտրոնացված կառավարման համակարգի պայմաններում պետությունն իրեն համապատասխան կառույցների՝ Պետ անկի ն Պետ յուջեի միջոցով, պլանավորված կարգով իրականացնում էր արտադրության իրականացման համար խիստ կենսական ֆինանսական միջոցների ինչպես հավաքագրում, այնպես էլ աշխում, վերա աշխում ն արդյունքում նան արտադրության ֆինանսավորում: Փաստորեն դրամական միջոցների վերջնական սպառողները, այդ թվում նան արտադրության հիմնական օղակը՝ ձեռնարկությունը, ֆինանսական միջոցների հավաքագրման նման հոգսեր չունենին: Բոլորովին այլ է խնդիրը շուկայական հարա երությունների պայմաններում: Պետությունն, այս դեպքում, ձեր ազատվում է տնտեսավարող սու յեկտների կառավարման ն ֆինանսավորման հիմնախնդիրներից ն փաստորեն պակասուրդային յուջե ունեցող անձիք ֆինանսական միջոցների հայթայթման նպատակով մուտք են գործում ֆինանսական շուկա: Այսպիսով, ֆինանսական շուկայի ամենակարնոր գործառույթն այն է, որ իրար է միացնում գնողներին ն վաճառողներին: Սակայն դրա հետ մեկտեղ ֆինանսական շուկաները կատարում են շատ կարնոր այլ գործառույթներ ն, ինչպես դրամական միջոցների վաճառողների, այնպես էլ գնողների համար ապահովում մի շարք առավելություններ: Այսպես օրինակ, եթե տնտեսությունում ֆինանսական շուկաները չեն գործում, ապա անձանց կողմից իրենց հետագա սպառումների համար կատարած խնայողությունները, անգործության են մատնվում ն շատ հաճախ նման խնայողություններին պատկերավոր ասում են «ներքնակի տակ» կամ «գուլպայում»: Մինչդեռ ֆինանսական զարգացած շուկաները հնարավորություններ են ընձեռում վաճառել խնայողությունները` հետագա աճ ապահովելու նպատակով, այսինքն անձիք կարող են ներդնել իրենց դրամական միջոցները անկում կամ այլ ֆինանսական ինստիտուտում ն դրա դիմաց ստանալ տոկոսներ կամ այլ եկամուտ: Նման ներդրումները տնտեսագիտական գրականության մեջ ն գործնականում կոչում են ֆինանսական ներդրումներ: Դրանք ոլոր այն ներդրումներն են, որոնք կատարվում են ֆինանսական գործիքներում, մասնավորապես անկային ավանդներում, տար եր արժեթղթերում, ապահովագրական պոլիսներում ն այլն: Փաստորեն առանց ֆինանսական շուկաների ն ներդրումների փողը կարող է լիարժեք իրականացնել իր արժեչափի, վճարման ն փոխանակման միջոցի գործառույթները միայն ն խնայողությունների, կուտակումների դեպքում միջոցների աճ չի կարող ապահովել: Դրամական միջոցների խնայողությունները ֆինանսական շուկաների առկայությամ ն առանց դրանց կարելի է պատկերավոր ներկայացնել գծապատկերի միջոցով (տես, գծապատկեր 3.1.2):

Խնայողությունների մեծությունը առանց ֆինանսական շուկաների

Ապագա սպառում

Խնայողությունների աճը ֆինանսական շուկաների առկայությամ

Ընթացիկ սպառում Գծապատկեր 3.1.2. Ընթացիկ ն ապագա սպառումների ծավալները ֆինանսական

շուկաների առկայությամ ն առանց դրանց

Այսպիսով առանց ֆինանսական շուկաների գործողության անձը կարող է իր ամողջ միջոցները` 100,0 հազար դրամ, խնայել ն սպառել ապագայում, մինչդեռ ֆինանսական շուկաների առկայության պայմաններում նա ապագայում կարող է սպառել ավելին. օրինակ փոխատվական կապիտալի 10 տոկոսի դեպքում` 110,0 հազար դրամ (10020.1 - 100 = 110): Սակայն իրական կյանքում անձինք չեն կարող գոյատնել առանց սպառման ն կարողանում են հետագա սպառումների համար խնայել իրենց դրամական միձոցների մի մասը միայն, մասնավորապես, մեր օրինակում դրամական միջոցների 30 տոկոս խնայողության դեպքում նա կարող է հետագայում սպառել 33,0 հազար դրամ |30(1-0,1)=33,0|: Բացի այդ զարգացած ժամանակակից ֆինանսական շուկաները նութագրվում են ոչ միան խնայողությունների հավաքագրումով, այլ նան փոխառությունների, վարկերի տրամադրումով, որի շնորհիվ անձիք կարող են ավելացնել ոչ միայն իրենց ապագա, այլն ընթացիկ (ներկա) սպառման ծավալները: Մասնավորապես, եթե անձն ունի պար երական կայուն եկամուտ, ենթադրենք ամսական 100,0 հազար դրամ, ապա փոխատվական կապիտալի 10 տոկոսի պայմաններում կարող է իր սպառումը հետագայում, ինչպես նան ներկայում ավելացնել` օգտվելով ֆինանսական շուկայի ծառայություններից: Այսպես` նա կարող է իր առաջին եկամուտը` 100,0 հազար դրամ, ներդնել ն առաջին ժամանակաշրջանի վերջում ստանալ 110,0 հազար դրամ, որը երկրորդ եկամտի հետ կկազմի 210,0 հազար դրամ: այսպիսով նրա առավելագույն սպառումը երկրորդ ժամանակաշրջանի սկզ ին կարող է կազմել 210,0 հազար դրամ: Միաժամանակ, անձը ֆրնանսական շուկայում կարող է օգտվել փոխառություններից ն ավելացնել իր սպառման ծավալները նան ներկայում: Այսպես, նկատի ունենալով, որ հաջորդ պար երաշրջանում անձն ունի 100,0 հազար դրամ եկամուտ, դրա երաշխիքով կարող է վերցնել փոխառություն, մեր ճրինակում մինչն 90.9 հազար դրամ |100,0/(1-0,1)|: Վերջինս էլ գումարվելով տվյալ անձի ներկա ստացված եկամտի հետ նրա ներկա սպառումը կարող է հասցնել մինչն 190,9 հազար դրամի: Այսպիսով ֆինանսական գործուն շուկայի առկայության պայմաններում անձիք

կարող են կարգավորել իրենց սպառումների ն կուտակումների ծավալները` որոշակի գումարմեր ուղղելով ֆինանսական ներդրումներին կամ կատարելով փոխառություններ, արդյունքում ավելացնել ինչպես ապագա, այնպես էլ ներկա սպառման ծավալմերը: Վերը երված գործընթացները կարելի է ներկայացնել մաթեմատիկորեն: Մեր օրինակում ապագայում սպառման ծավալները (Սա) կարելի է որոծել հետնյալ անաձնով` Սա = 100,0 - (100,0 – Սը)(1 - 0,1), որտեղ` Սը – ն տվյալ ժամանակաշրջանի եկամտից կատարված ընթացիկ սպառումն է: Նունանման մոտեցմամ կարելի է հաշվարկել նան փոխառության միջոցով ավելացված ներկա սպառման ծավալները (Սն) Սն = 100,0 - ö , 1 + 0,1 որտեղ` Փ-ն ֆինանսական շուկայից ներգրավված փոխառության ծավալն է:

3.2. ԴՐԱՄԻ ՇՈՒԿԱՆ, ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐԸ ԵՎ

ՄԱՍՆԱԿԻՑՆԵՐԸ

Դրամի շուկայի կարնոր նշանակությունը կայանում է նրանում, որ առնտրային անկերը, ֆինանսական ն այլ նույթի ընկերությունները ճշգրտում են իրենց ակտիվների իրացվելիությունը, հետնապես նան գնահատում դրանք: ճշգրտման եղանակները կարող են տար եր լինել, մասնավորապես փոխառությունների տեղաաշխմամ , վարկերի տրամադրմամ , կարճ ժամկետով միջոցների ներդրմամ ն այլն: Տնտեսավարման ներկա պայմաններում ֆինանսական շուկայի կարնոր հատվածը դրամի շուկան է: Դրամի շուկան իր հերթին ստորա աժանվում է մի քանի առանձին շուկանների, որտեղ կատարվում է առանձին կոնկրետ պարտավորությունների ն ֆինանսական գործիքների առք ու վաճառքը: Դրանց թվին են դասվում օրինակ, պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերի, միջ անկային վարկերի, արտարժույթի, անկային հավաստագրերի, առնտրային արժեթղթերի, մուրհակների շուկաները ն այլն: Դրամի շուկաները տնտեսության մեջ ունեն շատ կարնոր նշանակություն: Դրանք ֆինանսավարկային ն այլ կազմակերպություններին ապահովում են իրենց ակտիվների իրացվելիության ճշգրտման համար արդյունավետ ֆինանսական գործիքներով: Տնտեսավարող ցանկացած անձ, այդ թվում ֆինանսական ինստիտուտ, առնտրային կամ արդյունա երական կազմակերպություն կամ պետական կառույց, ժամանակ առ ժամանակ առնչվում են իրենց ակտիվների իրացվելիության կառավարման խնդիրների հետ: Պատճառն այն է, որ դրամական միջոցների մուտքերի ժամկետները շատ հաճախ չեն համընկնում ծախսերի կատարման ժամկետների հետ: Նման անհամապատասխանությունը արդյունավետ կերպով կարգավորվում է դրամի շուկայի օգնությամ ն միջոցով: Օրինակ, եթե որնէ կազմակերպություն ունի ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցներ, որոնց ծախսումը կատարվելու է հետո, ապա դրանք սովորական հաշվարկային կամ ցպահանջ հաշիվներում պահելը արդյունավետ չէ, արժեզրկման ն տնտեսական պայմանների փոփոխության պատճառով: Բացի այդ, նշված դրամական միջոցները կարող են երել տոկոսային եկամուտ: Ուստի անձը կարող է իր դրամական միջոցներն ուղղել դրամի շուկա՝ ներդրելով

Դրամի շուկա Կարճաժամկետ փոխառություններ

Դրամական միջոցների ներդրում ֆինանսական գործիքներում

դրանք անկային հավաստագրերում, կարճաժամկետ փոխառություններում կամ առնտրային արժեթղթերում կամ էլ դրամի շուկայի ֆինանսական այլ գործիքներում, ն ստանալ որոշակի եկամուտ: Գծապատկեր 3.2.1-ում երվում է դրամի շուկայի միջոցով ակտիվների իրացվելիության կառավարման ընդհանուր սխեման: Միաժամանակ երվում է նան այն դեպքը, եր ընդհակառակը, տնտեսավարող անձն ունի դրամակն միջոցների պակաս ն ինքն է դիմում դրամի շուկա դրանք ներգրավելու նպատակով: Մասնավորապես, եթե որնէ ֆինանսկան կազմակերպություն, օրինակ, ապահովագրական ընկերություն կամ կենսաթոշակային հիմնադրամ որնէ կոնկրետ ժամանակահատվածում ունի դրմական միջոցների խիստ անհրաժեշտություն (դիցուք, ապահովագրման ընկերության դեպքում տեղի է ունեցել ապահովագրական պատահար, իսկ ընկերության միջոցները, ինչպես հայտնի է, տեղա աշխված են), ապա այն կարող է դիմել դրամի շուկայի ծառայություններին ն հարթել ֆինանսական լարվածությունը: Այս դեպքում անձը կարող է դիմել դրամական շուկայի կարճաժամկետ փոխառույթներին, մասնավորապես, մեր օրինակում թողարկել առնտրային արժեթղթերի կամ կարճաժամկետ պարտատոմսեր, ինչպես նան դիմել անկային վարկին:

Դրամական միջոցներ մուտքեր

Դրամական միջոցների ծախսեր Պակասուրդային յուջե ունեցող անձիք

Ավելցուկային յուջե ունեցող անձիք

Գծպատկեր 3.2.1. Դրամական միջոցների ավելցուկի ն

պակասորդի կարգավորումը դրամի շուկայի միջոցով

Այսպիսով, ինչպես երնում է նան գծապետկեր 3.4.1-ից դրամի շուկաները տնտեսության մեջ կատարում են յուրահատուկ կուտակիչի դեր՝ դրանք մի կողմից իրենցում կուտակում են տնտեսավարող սու յեկտների ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցները ն մյուս կողմից տրամադրում այն անձանց, որոնք ժամնակավորապես դրանց կարիքն ունեն: Ինչի շնորհիվ էլ հնարավորություններ են ընձեռնում տնտեսավորող անձանց ճշգրտելու իրենց իրացվելի ակտիվների ծավալները: Նշված կարնոր գործառույթների իրականացման համար դրամի շուկայի ֆինանսական գործիքները պետք է ունենան համապատասխան նութագրեր, որոնցից անրաժեշտ է առանձնացնել հետնյալը՝ ա) չվճարումների ցածր ռիսկը, ) դրանց արժեքի տատանման ցածր ռիսկը, գ) արձր իրացվելիությունը, դ) գործարքային ցածր ծախսերը: Եվ որպեսզի ֆինանասական գործիքը կարողանա աշխույժ շրջանառություն կա54

տարել դրամի շուկայում, այն պետք է օժտված լինի վերը նշված նութագրիչներով, ունենա ստանդարտ վավերագրեր ու պայմաններ, իսկ դրանց թողարկողները պետք է ունենան ֆիանանսատնտեսական լավ ցուցանիշներ ն արձր վարկանիշ: Աղյուսակ 3.2.1-ում ն 3.2.2-ում համապատասխանա ար երվում են զարգացած շուկա ունեցող երկրների դրամի շուկայի ֆինանսական հիմնական գործիքների նութագրիչների ն դրամի շուկայի հիմնական մասնակիցների գործառույթները ֆինանսական հիմնական գործիքներով: Աղյուսակ 3.2.1.

Դրամի շուկայի ֆինանսական հիմնական գործիքների նութագրիչները"

Մարման միջին Իրացվելիու- Չվճարման ժամկետը թյունը ռիսկը 1. Պետական կարճաժամկետ պարտատոմեր 13-ից մինչն 52 Բացակայում Բարձր ն մինչն մեկ տարի մարմամ այլ արժեթղթեր շա աթ է 2. Պետական (ֆեդերալ) գործակալությունների (ԲՒԽՃ, ԲHԼՇ ն այլն) մինչն մեկ տարի Մինչն 1տարի Լավ Շատ ցածր մարմամ տնողությամ արժեթղթերը 3. Խոշոր ընկերությունների առնտրային ար1-ից մինչն 270 Սահմանափա ժեթղթեր մինչն 270 օր մարման տնողությամ Ցածր օր կ (առանց ապահովվածության) 4.Բանկային փոխանցելի վկայագրեր (խոշոր 14-ից 120 օր Լավ Ցածր անկերի) 5.Բանկերի ակցեպտով մուրհակներ (խոշոր ընկերությունների պարտաորություններ 30-ից 180 օր Լավ Ցածր անկային երաշխիքով) Ֆինանսական գործիքները

Ինչպես երնում է աղյուսակ 3.2.2.-ից առնտրային անկերը դրամի շուկայում միաժամանակ հանդիսանում են ն որպես գլխավոր թողարկաղները, ն որպես գլխավոր ներդրողները: Դրամի շուկայի պետական կարգավորումն իրականացվում է անկային համակարգը կարգավորող լիազորված պետական մարմնի կողմից՝ Կենտրոնական կամ ազգային անկերի կողմից: Մեր հանրապետությունում այն իրականացվում է ՀՀ Կենտրոնական անկի կողմից, իսկ օրինակ, ԱՄՆ-ում Ֆեդերալ ռեզերվային համակարգի կողմից, մի շարք այլ երկրներում՝ ազգային անկերի կողմից: Աղյուսակ 3.2.2

Դրամի շուկայի հիմնական մասնակիցների գործառնությունները ֆինանսական հիմնական գործիքներով"26 Ֆինանսական հիմնական գործիքները

Ներդրում. Ֆեդերալ Գանձա- ԱռնտրաԸնկեանկեր, րությունռեզերվային պետային դիլերներ, ներ համակարգ րան անկեր րոկերներ Ա. Պ."

Ա. Պ.

Ա. Ժ.

Ա. Պ.

Ա. Պ.

1. Պետական պարտատոմսեր

-

-

-

-

-

2. Պետական (ֆեդերալ) գործակալությունների արժեթղթեր

-

-

-

-

-

-

-

-

-

--

--

-

-

3. Բանկային փոխանցելի վկայագրեր 4. Առնտրային արժեթղթեր 5. Բանկային ակցեպտով մուրհակներ

-

" Ա. - ակտիվային, Պ. - պասիվային գործառնություններ

Աղյուսակները երվում են՝ Ճոոóýոո /.Ը., 1åòåքñօí Ð.1., Եոåêóýոո /.7. Փոíàíñօ8ûå ոíñòոòóòû, քûíêո ո ոåíüãո. – Ը1á.: 13ո. “1ոòåք”, 2000, էջեր 68 ն 69:

3.3. ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՇՈՒԿԱՆ, ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐԸ ԵՎ

ՄԱՍՆԱԿԻՑՆԵՐԸ

Ֆինանսական շուկայի հաջորդ կարնոր հատվածը՝ կապիտալի շուկան, ինչպես նշվեց վերնում, ընդգրկում է ֆինանսական երկարաժամկետ հարա երությունների համակարգը: Կապիտալի շուկայի դերն ու նշանակությունը հասարակական արտադրության ֆինանսավորման գործում կայանում է նրանում, որ այն արտադրության հիմնական օղակներին, մասնավորապես տնտեսական ընկերություններին ն ընկերակցություններին ապահովում է երկրաժամկետ ֆինանսական միջոցներով կամ, այլ կերպ ասած, կապիտալով: Վերջինս հնարավոր է իրականացնել շնորհիվ կապիտալի շուկայի ֆինանսական գործիքների, մասնավորապես աժնետոմսերի ն պարտատոմսերի: Օրինակ, պարտատոմսերի միջոցով ընկերությունները կարող են ներգրավել միջնաժամկետ ն երկրաժամկետ միջոցներ, կախված թողարկման պայմաններից, իսկ աժնետոմսերի միջոցով, մասնավորապես սովորական, ընդգրկված միջոցներն անժամկետ են: Բաժնետոմսերի թողարկման շարժառիթները տար եր են: Տնտեսավարող անձիք ն հատկապես ընկերությունները կազմակերպում են արտադրություն, հայթայթում են համապատասխան արտադրության միջոցներ, շենքեր, շինություններ, սակայն հնարավորություն չունեն ամ ողջությամ վճարել դրա դիմաց: Մեկ այլ դեպքում, նշված անձիք ուղղակի ցանկություն չունեն միայնակ իրականացնել տվյալ գործունեության ֆինանսավորումը ն միայնակ կրել տվյալ արտադրության հետ կապված ռիսկը, հետնա ար ներգրավում են այլ անձանց՝ դրամական միջոցներով հանդերձ: Երկու դեպքում էլ, այլ անձանց միջոցների ներգրավումը հնարավոր է դառնում այդ ներդրողին որոշակի իրավունքեր տալու միջոցով: Թերնս այդ է պատճառը, որ կապիտալի շուկան հաճախ կոչվում է իրա-վունքնեի շուկա: Դրանք այն ոլոր իրավունքներն են, որոնք տալիս են կապիտալի շուկայի հիմնական ֆինանսական գործիքները՝ սովորական աժնետոմսերը, իրենց սեփականատերերին ն կայանում են հետնյալում: Առաջին, ստացվող եկամուտներից մասնա աժնի (շահութա աժնի) ստացում, այսինքն եթե տնտեսավորող անձը՝ թողարկողը, տվյալ գործունեությունից ստանում է եկամուտ, ապա նա պարտավորվում է դրա համապատասխան մասը տրամադրել՝ վճարել, ներգրավված կապիտալի դիմաց: Երկրորդ, տվյալ գործունեության կառավարմանը մասնակցելու իրավունք. այն է, որ թողարկողի արձրագույն մարմնի՝ աժնետերերի ընդհանուր ժողովի, որոշումների կայացման ընթացքում ներդրողն ունի իրեն ներդրումներին համապատասխան ձայնի իրավունք: Երրորդ, նախապատվության իրավունք, որի էությունը կայանում է նրանում, որ ֆինանսական լրացուցիչ միջոցների ներգրավման, այսինքն նոր աժնետոմսերի թողարկման ն տեղա աշխման դեպքում, նախկին ներդրողներին իրավունք է վերապահվում առաջնահերթ կարգով ձեռք երել իրենց աժնեմասերին համապատասխան նոր աժնետոմսեր՝ պահպանելով իրենց աժնեմասի տեսակարար կշիռը ներգրավված կապիտալի կառուցվածքում: Չորրորդ խում իրավունքները կայանում են նրանում, որ ներդրողներն իրավունք ունեն ծանոթանալու թողարկողի տնտեսական գործունեյության առնտրային գաղտնիք չհանդիսացող ֆինանսական ն այլ հաշվետվությունների հետ: Եվ վերջապես հինգերորդ, թողարկողի լուծարումից հետո մնացորդային գույքից մաս ստանալու իրավունք. այսինքն, թողարկողի լուծարումից ն օրենսդրությամ սահմանված առաջնահերթ ոլոր պարտավորությունները կատարելուց հետո աժնետերն ունի մնացորդային գույքից իրեն մասնա աժնին համապատասխան մաս ատանալու իրավունք: Ստանալով նման իրավունքներ, փաստորեն ներդրողները դառնում են տվյալ թողարկողի հիմնադիրները կամ ուղղակի աժնետերերը ն թերնս այդ է պատճառը,

որ աժնետերերով ներգրավված միջոցները սեփական են: Բացի այդ, սովորական աժնետոմսերով ներգրավված միջոցները, ֆինանսական այդ գործիքների առանձնահատկության ն արժեթղթերի երկրորդային շուկայների շնորհիվ անժամկետ են: Այսինքն, եթե աժնետերը՝ ներդրողը, որոշակի ժամկետից հետո ցանկանում է ազատվել աժնետոմսերից ն վերադարձնել իր դրամական միջոցները, ապա դրա համար նա թողարկողին չի դիմում, այլ դիմում է կապիտալի երկրորդային շուկա ն վաճառում դրանք այլ ներդրողի: Հենց այս շուկայի գոյության շնորհիվ էլ աժնետոմսերով հավաքագրված միջոցները դառնում են անժամկետ: Ներդրողների կողմից արժեթղթերում կատարվող ներդրումները, կապիտալի շուկայում նույնպես, տեղի են ունենում որոշակի դրդապատճառներից ելնելով: Դրանք այն անձիք են, որոնք ունեն դրամական միջոցներ, չունենե համապատասխան հմտություններ կամ միջոցներ արտադրության կազմակերպման համար: Կամ թել դրանք այն անձիք են, որոնք չեն ցանկանում իրենց ամ ողջ կապիտալը ներդնել մեկ թողարկողի արժեթղթերում ն, գնելով տար եր թողարկողների արժեթղթեր, ձնավորում են փաթեթ՝ դիվերսիֆիկացնելով ներդրումային ռիսկը: Այս պայմաններում ներդրողները նպատակ են հետապնդում լավագույն հարա երակցություն ապահովել ռիսկի ն եկամտա երության միջն այն է, ռիսկի որոշակի մակարդակի պայմաններում ապահովել առավելագույն եկամուտ կամ որոշակի եկամուտի պայմաններում ապահովել նվազագույն ռիսկ: Անհրաժեշտ է նկատել նան, որ նշված հարա երակցության ապահովման հնարավորությունը կապիտալի շուկայի գործառույթներից մեկն է: Կապիտալի շուկայի մյուս կարնոր ֆինանսական գործիքը՝ պարտատոմսը, հնարավորություն է ընձեռնում թողարկողներին ներգրավելու ֆինանսական փոխառու միջոցներ: Այսինքն, որոշակի ժամկետից հետո այդ միջոցները պետք է վերադարձվեն, ինչպես նան դրանց դիմաց պետք է կատարվի վճարում՝ պարտատոմսի թողարկման պայմաններով նախատեսված պայմաններով ու կարգով: Տնտեսական ընկերությունների կողմից թողարկվող պարտատոմսերը կոչվում են կորպորոտիվ պարտատոմսեր, դրանք ազմազան են՝ կախված թողարկման ժամկետներից, վճարման պայմանններից, ինչպես նան դրանց ապահովվածության աստիճանից: Օրինակ, «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն ընկերությունները կարող են թողարկել՝ ա) ընկերության գույքի գրավով ապահովված պարտատոմսեր. ) երրորդ անձանց կողմից պարտատոմսերի թողարկման համար տրամադրված երաշխավորությամ ապահովված պարտատոմսեր. գ) առանց ապահովման պարտատոմսեր: Վճարման պայմաններից կախված ընկերությունների պարտատոմսերը կարող են լինել՝ փոխարկելի, փոփոխական կուրսով, շահույթների մասնակցությամ , ինչպես նան նպատակային: Փոխարկելի պարտատոմսերը իրավունք են տալիս իրենց սեփականատերերին թողարկման որոշմամ սահմանված ժամկետում այդ պարտատոմսերը մարել՝ դրանք փոխանակելով այլ արժեթղթերով, սովորա ար սովորական աժնետոմսերով: Փոփոխական կուրսով պարտատոմսերի դեպքում, փոխատվական կապիտալի շուկայական կուրսի փոփոխությունից ներդրողներին պաշտպանելու նպատակով, դրանց եկամտի տոկոսադրույքը կապվում է փոխատվական կապիտալի շուկայական կուրսի հետ: Շահույթների մասնակցությամ պարտատոմսերի դեպքում, եթե ընկերությունն պահովում է ավելի արձր շահութա երություն, քան պարտատոմսի տոկոսադրույքն է, ապա դրանց տրվում է լրացուցիչ եկամուտ՝ այն չափով, որչափով շահութա երության մակարդակը գերազանցում է պարտատոմսերի տոկոսադրույքը: Օրինակ, եթե տվյալ պարտատոմսերով նախատեսված է վճարել տարեկան 129 եկամուտ, մինչդեռ ընկերության տնտեսական գործունեության տարեկան արդյունքներով ապահովվել է 189 շահութա երություն, ապա այդ պարտատոմսերին վճարվում է նան 69

(18 - 12) լրացուցիչ եկամուտ: Նպատակային են կոչվում այն պարտատոմսերը, որոնց մարումն իրականացվում է ոչ թե դրամական միջոցներով, այլ ապրանքներով կամ ծառայություններով: Օրինակ, նական գազ մատակարարող ընկերությունը կարող է թողարկել պարտատոմսեր, հավաքագրել դրամական միջոցներ ն դրանք թողարկման որոշմամ սահմանված ժամկետներում մարել՝ նական գազ մատակարարելով: Կապիտալի շուկայից ներգրավված սեփական ն փոխառու միջոցների հարա երակցությունը իրենից ներկայացնում է թողարկողի կապիտալի կառուցվածքը, որի ճիշտ կառավարումն անմիջականորեն կապված է կապիտալի շուկայի հետ ն պատկանում է վերջինիս կարնոր գործառույթների թվին: Թողարկողների կապիտալի կառուցվածքի որոշման նպատակով անհրաժեշտ է ցուցա երել որոշակի մոտեցումներ, հաշվի առնելով, որ կապիտալի կառուցվածքի փոփոխության տվյալ պայմաններում ացահայտվում են փոխառու կապիտալի օգտագործման հնարավորությունները ֆինանասական լծակի ներգործության ուժի միջոցով: Ֆինանսական լծակի արդյունքի արձրացումը ենթադրում է շահույթի աճ փոխառու կապիտալի հաշվին: Փոխառու կապիտալը մի կողմից ավելացնում է ֆինանսական ծախսերը, մյուս կողմից մեծացնում է աժնետոմսերին ընկնող շահույթը: Շահութահարկի արձր նորմայի դեպքում ընկերությունը շահագրգռված է լինում օգտագործել փոխառու կապիտալը, եթե ֆինանսական լծակի դիֆերենցիալը դրական է: Ինչպես արդեն նշվել է, կապիտալի շուկայի հիմնական մասնակիցները, որոնք ապահովում են շուկան ֆինանսական գործիքներով ն դրամական միջոցներով, թողարկողներն ու ներդրողներն են, որոնք կարող են լինել տնտեսավարող ամենատար եր անձիք, ինչպես նան պետությունը, տարածքային մարմինները, քաղաքացիներն ու ընտանեկան տնտեսությունները: Բացի նշված մասնակիցներից կապիտալի շուկայում գործունեություն են իրականացնում ն թողարկողներին ու ներդրողներին ծառայություններ են մատուցում անձիք, որոնք կոչվում են կապիտալի շուկայի մասնագիտացված մասնակիցներ: Դրանք կարող են լինել րոքերային, դիլերային ընկերությունները, արժեթղթերի հավատարմագրային կառավարիչները, արժեթղթերի պահառուները ն օրենքով սահմանված այլ անձիք27: Բրոքերն այն անձն է, որը րոքերային ընկերության կազմում, նրա անունից կամ այլ կերպ, այլ անձանց հաշվին (հանձնարարության, կոմիսիայի կամ գործակալության պայմանագրի հիման վրա) իրականացնում է արժեթղթերով գործարքներ կատարելու գործունեություն ( րոքերային գործունեություն): Իսկ դիլերն այն անձն է, որն իրականացնում է արժեթղթերով առուվաճառքի գործունեություն (դիլերային գործունեություն) իր հաշվին, իր անունից ն սեփական ռիսկով: Արժեթղթերի հավատարմագրային կառավարումը, որն իրականացնում են ինվեստիցիոն կառավարիչները, պարգնավճարի դիմաց իր տիրապետմանը հանձնված այլ անձին պատկանող ն նրա օգտին կամ նրա կողմից նշված երրորդ անձի օգտին (շահառու) կառավարչի անունից ա) արժեթղթերի, ) արժեթղթերում ներդրումներ կատարելու համար նախատեսված դրամական միջոցների, գ) հավատարմագրային կառավարման արդյունքում ստացված արժեթղթերի ու դրամական միջոցների կառավարումն է: Կապիտալի շուկայում պահառուների գործունեությունն իր մեջ ընդգրկում է արժեթղթերի պահպանության, պահառության ն արժեթղթերի նկատմամ իրավունքնե27

«Արժեթղթերի շուկայի մասին» ՀՀ օրենքով արժեթղթերի շուկայի մասնագիտացված մասնակիցներ են համարվում ներդրումային ծառայություններ մատուցող անձինք, կարգավորվող շուկայի օպերատորը, արժեթղթերի հաշվարկային համակարգի օպերատորը եւ օրենքով նախատեսված այլ անձինք, իսկ ներդրումային ծառայություններ մատուցող անձ են համարվում ներդրումային ընկերությունը, օտարերկրյա ներդրումային ընկերության մասնաճյուղը, անկը եւ վարկային կազմակերպությունը.

րի հաշվառման ու փոխանցման գործառույթները: Ժամանակակից շուկաներում դրանք իրականացվում են դեպոզիտարային կազմակերպությունների կողմից: Շուկայավարման կարնոր խնդիրներից մեկը կապիտալի շուկայի կարգավորումն է: Կապիտալի շուկայում պետության դերը, ընդհանուր առմամ , կարելի է քննարկել երկու տեսանկյունից. առաջին՝ պետությունը՝ որպես կապիտալի շուկայի կարգավորող ն վերահսկող, որի դեպքում պետությունն իրականացնում է համակարգի կարգավորում ն հսկողություն «դրսից», ն երկրորդ՝ պետությունը՝ որպես կապիտալի շուկայի, այսպես կոչված, մասնակից (թողարկող կամ ներդրող), որի դեպքում պետությունն իրականացնում է համակարգի վրա ազդեցություն «ներսից»՝ որպես համակարգի տարր: Տար եր երկրներում, կախված տվյալ երկրի զարգացման տնտեսական ն քաղաքական պայմաններից ն ժամանակից, պատմականորեն ձնավորվել են կապիտալի շուկայի պետական կարգավորման տար եր մոդելներ (ձներ): Մոդելներից մեկն այն է, որ պետությունը ֆոնդային շուկայի կարգավորումն իրականացնում է առավելապես պետական մարմինների միջոցով, ն միայն շատ քիչ մասն է, որ տրվում է այսպես կոչված ինքնակարգավորվող կազմակերպություններին (ԻԿ), կապիտալի շուկայի մասնակիցների կողմից ստեղծված միավորումներին (ասոցիացիաներին), օրինակ՝ Ֆրանսիան: Երկրորդը կարելի է անվանել ապակենտրոնացված պետական կարգավորում: Այս դեպքում պետությունը առավելագույն հնարավորության սահմաններում կարգավորման գործառույթները հանձնում է ինքնակարգավորվող միավորումներին ն շուկայի մասնակիցների նկատմամ կոշտ սահմանափակումային քաղաքականություն չի վարում: Սակայն այս դեպքում պետությունը իրեն իրավունք է վերապահում անմիջականորեն միջամտելու ինքնակարգավորվող մարմինների գործունեությանը: Նմանօրինակ մոդել է կիրառում Մեծ Բրիտանիան: Զարգացած ազմաթիվ երկրներում կապիտալի շուկայի կենտրոնացված ն ապակենտրոնացված կարգավորումը տար եր համամասնություններով ն ձներով, այս կամ այն չափերով զուգակցվում է: Տար եր երկրներում կապիտալի շուկայի կարգավորումը իրականացվում է պետական տար եր մարմինների կողմից՝ ֆինանսների նախարարության, ֆինանսների նախարարության ն կենտրոնական անկի, ինչպես նան անկախ հանձնաժողովների միջոցով ն այլն: Կապիտալի զարգացած շուկա ունեցող երեսուն երկրներից մոտ 509-ում այդ շուկան կարգավորվում է անկախ հանձնաժողովների միջոցով (ԱՄՆ մոդել): Այդ հանձնաժողովները կազմվում են կառավարության, կենտրոնական անկի, արժեթղթերի շուկայի մասնակիցների ներկայացուցիչներից ն պատասխանատվություն են կրում շուկայի կարգավորման ն զարգացման համար: Մոտ 159 երկրներում այդ պատասխանատվությունը կրում է ֆինանսների նախարարությունը, ն 15 9 երկրներում խառը մոդել է, որի դեպքում արժեթղթերի շուկայի կարգավորման լծակները գտնվում են տար եր գերատեսչությունների ձեռքին, մասնավորապես ֆինանսների նախարարության, կենտրոնական անկի ն այլն28: Որոշ երկրներում գործում է կապիտալի շուկայի կարգավորման անկային մոդելը, որի դեպքում շուկայի կարգավորման պատասխանատվությունը դրվում է կենտրոնական անկի կամ անկային վերահսկողություն իրականացնող մարմնի վրա, եթե այն առաձնացված է կենտրոնական անկից (օրինակ՝ Գերմանիա, Ավստրիա, Բելգիա): Այս հարցում յուրահատուկ մոտեցում է դրսնորված Շվեյցարիայում, որտեղ ֆոնդային շուկայի վերահսկման միասնական պետական մարմին չկա ն այն իրականացվում է տարածքային մարմինների միջոցով: ՀՀ-ում «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի ընդունումից հե28

Խոքêոí 2.Խ. Լåííûå áóìàãո ո Փօíոօ8ûé քûíօê. - Խ., “1åքñոåêòո8à”, 1995, ñ. 456-457.

տո (2000թ.) ներդրվեց կապիտալի շուկայի կարգավորման ապակենտրոնացված մոդելը, իսկ որպես պետական կարգավորող լիազորված մարմին ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետության արժեթղթերի հանձնաժողովը, որի օրենքով սահմանված խնդիրներն ու գործառույթները հանգում էին հետնյալին՝ առաջին, ապահովել արժեթղթերում ներդրողների պաշտպանությունը, շուկայում արժեթղթերի արդար գնագոյացման համակարգի ձնավորումն ու պահպանումը, արժեթղթերի արդար, թափանցիկ ն վստահելի շուկայի կանոնակարգված ն նականոն գործունեության ն զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանները, երկրորդ, իր խնդիրներն իրականացնելու նպատակով կարգավորել ն վերահսկել Հայաստանի Հանրապետությունում արժեթղթերով կատարվող գործարքների շուկան ն դրա մասնակիցներին՝ սահմանելով կարգավորման ն վերահսկողության քաղաքականությունը օրենքին համապատասխան: ՀՀ-ում ֆինանսական շուկայի կարգավորման ն վերահսկման միասնական մարմնի ստեղծման նպատակից ելնելով, 2006 թվականից ՀՀ արժեթղթերի հանձնաժողովը լուծարվեց ն նրա օրենքով սահմանված ոլոր իրավասությունները փոխանցվեցին ՀՀ կենտրոնական անկին, որի արդյունքում հանրապետությունում փաստորեն գործում է կապիտալի շուկայի կարգավորման անկային մոդելը:

3.4. ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ ՇՈՒԿԱՆ, ՀԱՏՎԱԾՆԵՐԸ ԵՎ ԳՈՐԾԱՌՈՒՅԹՆԵՐԸ

Արժեթղթերի շուկան ֆինանսական շուկայի առանցքային հատվածն է: Այն իր մեջ ներառում է ֆինանսական շուկայի ոլոր այն հարա երությունները, որտեղ դրամական միջոցների առքուվաճառքն արտացոլվում, ձնակերպվում է արժեթղթերով: Ընդհանուր առմամ , որպես տնտեսական կատեգորիա, որպես ճանաչողական ընդհանրացում այն կարելի է նութագրել հետնյալ կերպ` արժեթղթերի շուկան արժեթղթերի թողարկմամ , տեղա աշխմամ ն շրջանառությամ պայմանավորված հարա երությունների համակարգ է: Որպես դրսնորման կոնկրետ ձն, արժեթղթերի շուկան կարող հանդես գալ որպես վայր, ինստիտուտ, մեխանիզմ, կազմակերպություն ն այլն: Որպես ֆինանսական շուկայի հատված, ինչպես ցույց տրվեց վերնում, արժեթղթերի շուկան ընդգրկում է փողը վաճառողներից գնողներին անցման անմիջական, առանց ֆինանսական միջնորդների (ֆինանսական ինստիտուտների) մասնակցությամ հարա երությունները: Արժեթղթերի շուկայի նշանակությունն այն է, որ վերջինիս միջոցով տնտեսավարող անձիք` թողարկելով արժեթղթեր, ն հատկապես աժնետոմսեր ն պարտատոմսեր, կազմավորում են իրենց սեփական ն փոխառու կապիտալը: Այդ է պատճառը, որ հաճախ նան արժեթղթերի շուկան անվանում են ֆոնդային շուկա: Ինչ վերա երում է արժեթղթերի ն կապիտալի շուկաների համեմատությանը, ապա դրանք ֆինանսական շուկայի տար եր հատկանիշներով առանձնացված հատվածներ են (տես գծապատկեր 3.1.1.), սակայն գործնականում կապիտալի շուկան այդպես էլ կոչում են` արժեթղթերի շուկա: Ավելին, հաճախ նան օրենսդրորեն (այդ թվում նան «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքով) արժեթղթերի շուկայի կարգավորման ոլորտում կարճածամկետ` մինչն մեկ տարի ժամկետով ֆինանսական գործիքները չեն ներառվում: Եվ ընդհակառակը, ինստիտուցիոնալ ներդրողների կողմից ներդրումների կատարման իմաստով ՍՊԸ-ների աժնեմասերը, տնտեսական ընկերակցությունների փայամասերը համարվում են արժեթղթեր, մասնավորապես ներդրումային (ինվեստիցիոն) արժեթղթեր: Արժեթղթերի շուկան ցանկացած երկրի շուկայի կարնոր աղկացուցիչն է: Դրա զարգացման տեմպերն ու աստիճանը վկայում են տվյալ երկրի տնտեսության, ինչպես նան ամ ողջ հասարակության զարգացածության աստիճանի մասին: Այդ են վկայում նան քիչ թե շատ զարգացած երկրներում անընդհատ հաշվարկվող ն հրա60

պարակվող որսայական ինդեքսները, որոնք իրենց ովանդակությամ փաստորեն տնտեսության զարգացման հայելին են ու նութագրիչը: Մեծ է արժեթղթերի, ն հատկապես ածանցյալ, դերն ու նշանակությունը նան ապրանքային շուկաների կազմակերպման գործում: Ներկայումս ապրանքային գրեթե ոլոր որսաներում ակտիվ շրջանառություն են կատարում այդ ապրանքների հիմքի վրա կազմված ֆյուչերսները ն օպցիոնները, առանց որոնց գործնականում հնարավոր չէ որոշել կամ կանխատեսել տվյալ ապրանքների գները: Արդյունքում տվյալ ապրանքների շուկաները վերածվում են ածանցյալ արժեթղթերի շուկաների: Արժեթղթերի շուկաները նույնպես ազմատեսակ են ն ունեն ազմաթիվ դասակարգումներ: Հիմնականում արժեթղթերի շուկաները դասակարգվում են արժեթղթերի կոնկրետ տեսակներից ն նույթից կախված, սակայն դրանք դասակարգվում են նան ըստ այլ հատկանիշների: Օրինակ, կախված այն անից, թե արժեթղթերի վաճառքից գոյացած դրամական միջոցները որտեղ են հոսում (թողարկողին, թե՝ ոչ), շուկաները լինում են առաջնային ն երկրորդային: Դրանք միաժամանակ ձնավորում ն ներկայացնում են արժեթղթերի շուկայի հիմնական հատվածները: Առաջնային շուկաներում արժեթղթերը տեղա աշխվում են հիմնական, իրական գնողների, հաճախ նան ֆինանսական միջնորդների կողմից ն ներգրավված դրամական միջոցները մուտք են լինում դեպի դրանց հաշիվներ: Ֆինանսական գործիքները առաջնային շուկաներում գտնում են իրենց առաջին տերերին, առաջին ներդրողներին: Այսպիսով առաջնային շուկաների կարնոր նշանակությունն այն է, որ պակասուրդային յուջե ունեցող անձիք ֆինանսական շուկայից հավաքագրում են դրամական միջոցներ: Գծապատկերով այն կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ (տես, գծապատկեր 3.4.1.): արժեթղթերի հոսք Արժեթղթերի թողարկող

դրամական միջոցների հոսք

Առաջին Ներդրող

Գծապատկեր 3.4.1. Արժեթղթերի առաջնային շուկայի սխեման

Տեղա աշխված արժեթղթերի հետագա առքուվաճառքը (շրջանառությունը) իրենից ներկայացնում է երկրորդային շուկան: Առաջին ներդրողները հաճախ ցանկանում են օտարել իրենց ձեռք երած ֆինանսական գործիքները՝ արժեթղթերը:

1-ին ներդրող

արժեթղթերի հոսք դրամական միջ. հոսք

2-րդ ներդրող

արժեթղթերի հոսք դրամական միջ. հոսք

ժ-րդ ներդրող

Գծապատկեր 3.4.2. Արժեթղթերի երկրորդային շուկայի սխեման:

Երկրորդային շուկաները տնտեսության մեջ շատ կարնոր դեր են կատարում: Նախ, դրանք ապահովում են ֆինանսական գործիքների իրացվելիությունը, այսինքն շնորհիվ այդ շուկաների ներդրողներն իրենց ֆինանսական գործիքները արագ ն առանց կորուսների կարող են վերածել դրամական միջոցների: Երկրորդ, իրացվե61

լիության շնորհիվ ներդրողները դրամական միջոցների անհրաժեշտության դեպքում այդ ֆինանսակն գործիքները թողարկողին չեն ներկայացնում ետգնման, որի արդյունքում էլ ապահովվում է ֆինանսակն միջոցների վաճառքի երկարաժամկետությունը, իսկ աժնետոմսերի դեպքում՝ նան անժամկետությունը: Երրորդ, երկրորդային շուկաների միջոցով ձնավորվում է ֆինանսական գործիքների շուկայական, իրական գինը: Եվ վերջապես, չորրորդ, այս շուկաների շնորհիվ է, որ գործում են նան առաջնային շուկաները ինչպես սկզ նական, այնպես էլ լրացուցիչ թո-ղարկումների դեպքում: Օրինակ, եթե ներդրողը վստահ չլինի, որ անհրաժեշտության դեպքում չի կարող իրացնել տվյալ ֆինանսական գործիքը, ապա դժվար թե իրականացնի ներդրում այդ գործիքների տեղա աշխման ընթացքում: Միաժամանակ երկրորդային շուկաներում ֆինանսական գործիքների աշխույժ շրջանառության ու դրանց նկատմամ եղած պահանջարկի դեպքում է միայն, որ թողարկողները կատարում են լրացուցիչ տեղա աշխումներ ն ֆինանսական շուկայից ներգրավում լրացուցիչ դրամական միջոցներ: Երկրորդային շուկաներում է, որ ձնավորվում ն շրջանառություն է կատարում սպեկուլյատիվ կապիտալը: Օրինակ, եթե ընկերությունը թողարկել ն տեղա աշխել է 10000 հատ աժնետոմս յուրաքանչյուրը 100 միավոր արժեքով, ապա ներգրավված կապիտալը կկազմի 1000000 միավոր (10000 2 100): Իսկ եր երկրորդային շուկայում աժնետոմսի շուկայական գինը հասնում է մինչն 120 միավորի, ապա շրջանառության մեջ գտնվող աժնետոմսերի ընդհանուր գինը՝ կապիտալացումը, կկազմի 1200000 միավոր (100002120): Թողարկողի ստացած ն շրջանառության մեջ գտնվող գումարների տար երությունը՝ 200000 միավորը, իրենից ներկայացնում է սպեկուլյատիվ կապիտալը, որը շրջանառություն է կատարում երկրորդային շուկայում ն կազմում է այդ աժնետոմսերը վերավաճառողների եկամուտը: Արժեթղթերի շուկաները դասակարգվում են նան որսայինի ն արտա որսայինի: Բորսային են կոչվում այն շուկաները, եր ֆինանսական գործիքների առքուվաճառքը կատարվում է հատուկ մասնագիտացված կազմակերպություններում՝ ֆոնդային որսաներում: «Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն ֆոնդային որսան ինքնակարգավորող կազմակերպություն է, որը որոշակի տեղում, օրենքով ն այլ իրավական ակտերով ու իր կանոններով սահմանված կարգով կազմակերպում է արժեթղթերով հրապարակային առնտուր ն իրականացնում է արժեթղթերի գնանշում: Ֆոնդային որսաներն ապահովում են արժեթղթերի առքուվաճառքի մի շարք կարնոր առավելություններ: Առաջին, արժեթղթերի առուվաճառքի իրականացման համար որոշակի տեղի ն ժամակետների սահմանում: Դա նշանակում է, որ ֆոնդային որսաները իրենց կանոններին համապատասխան նշանակում են արժեթղթերով հրապարակային առնտրի վայրն ու սակարկությունների կազմակերպման ժամկետները: Ներդրողներն ու արժեթղթերի գնորդները հստակ գիտեն եր ն որտեղ կարող են իրականացնել իրենց նպատակները ն օգտվել որսայի ծառայություններից: Դրանով էլ ֆոնդային որսաները կարողանում են ապահովել արժեթղթերով առնտրի կենտրոնացում ն մշտական գործող, կայուն շուկա: Երկրորդ, արժեթղթերի շուկայական, իրական գների ձնավորում: Ֆոնդային որսաներում առնտուրն իրականանում է աճուրդների կազմակերպմամ : Երկակի աճուրդների անցկացման շնորհիվ միաժամանակյա աճուրդ է կազմակերպվում ինչպես գների արձրացման, այնպես էլ իջեցման ուղղությամ , որի արդյունքում գնողի համար ապահովվում է ամենացածր, իսկ վաճառողի համար՝ ամենա արձր գինը, որն էլ իրենից ներկյացնում է շուկայում տվյալ պահին ձնավորված իրական գինը: Երրորդ, արժեթղթերի ն առնտրի մասնակիցների ընտրություն: Որպեսզի արժեթղթերը թույլատրվեն որսայի սակարկություններին, թողարկողները պետք է իրենց մի շարք ցուցանիշներով ավարարեն որսայի կողմից սահմանված պահանջներին

ն գրանցվեն որսայում, այսինքն ցուցակվեն, որը ֆինանսական գրականության մեջ կոչվում է լիստինգ, իսկ ներկայացվող պահանջները լիստինգի պահանջներ: Կիրառելով ցուցակման համակարգը, որսան իրականացնում է լավագույն թողարկողների լավագույն արժեթղթերի ընտրություն, հնարվորություն ընձեռնում ացահայտել առավել որակյալ ն ապահով արժեթղթերը ն արենպաստ պայմաններ ստեղծում շուկայի կարգավորման համար: Իրենց կողմից սահմանված կանոնների ն տնտեսական ու արոյական մի շարք չափանիշների հիման վրա որսաներն ընտրում են նան առնտրի մասնակիցներին ն միայն դրանց թույլատրում մասնակցել որսայի սակարկություններին: Չորրորդ, սակարկությունների ն գործարքների թափանցիկության ապահովումը: Բորսաները պարտավոր են օրենքով ն իրենց կանոններով սահմանված կարգով ացահայտել ն հրապարակել որսային առնտրի վերա երյալ տեղեկությունները: Դրանք են՝ սակարկություններին թույլատրված արժեթղթերի ն մասնակիցների ցուցակը, արժեթղթերի առավելագույն ն նվազագույն գները, ինչպես նան միջին գինը, արժեթղթերի նկատմամ առավելգույն ն նվազագույն առաջարկն ու պահանջարկը, գործարքների կնքման ժամկետներն ու դրանց կատարման պայմանները, արժեթղթերի գների մանիպուլյացիայի սահմանափակման, մասնակիցների նկատմամ պատժամիջոցների կիրառման կարգն ու պայմանները ն այլն: Բորսան պարտավոր է ապահովել իր ծառայություններից օգտվող միննույն դասի ոլոր անձանց համար տեղեկությունների հավասար հասանելիութուն: Հինգերորդ, որսայում կնքված գործարքների կատարման երաշխիքի ապահովում: Ֆոնդային որսաներն ապահովում են գործարքների կատարման երաշխիքներ, քանի որ ա) ցուցակման միջոցով նրանք ընտրում են ֆինանսապես կայուն ն շահույթով աշխատող թողարկողների արժեթղթերը՝ դրանով ապահովելով վաճառվող ն գնանշվող արժեթղթերի հուսալիությունը, ) որսայի կողմից հաստատված կարգով խիստ պայմաններ են կիրառում գործարքների կնքման, գրանցման ն կատարման նկատմամ , որի շնորհիվ առնտրի մասնակիցներն ավելի վստահ ն ապահով են զգում իրենց, գ) իրենց հաշվարկային պալատների միջոցով ստեղծում են երաշխիքային ն պահուստային հիմնադրամներ՝ գործարքների կատարումը երաշխավորելու նպատակով, իսկ օրինակ, ածանցյալ արժեթղթերի շուկաներում, դեռ ավելին, հաշվարկային պալատն ինքն է ծառայում որպես երաշխավորող՝ գնողի համար հանդես է գալիս որպես վաճառող, վաճառողի համար՝ որպես գնող: Ֆինանսական գործիքների մնացած ոլոր շուկաները կոչվում են արտա որսային: Դրանք լինում են որսայակից, կազմակերպված համակարգչային, սակավ կարգավորվող ն չկարգավորվող (այսպես կոչված, «փողացայի» կամ «սն»): Բորսայակից շուկաները ստեղծվուն են ֆոնդային որսաների կողմից ն գտնվում են դրանց ընդհանուր ղեկավարման ու կարգավորման ներքո: Որպես կանոն, այս շուկաները արժեթղթերի թողարկողների նկատմամ ներկայացնում են ցուցակման համեմատա ար ցածր պահանջներ, այստեղ շրջանառություն են կատարում համեմատա ար փոքր ն միջին ընկերությունների արժեթղթերը, իսկ որսաները, կատարելով ընդհանուր վերահսկողություն, գնանշում ն պահպանելով առնտրի կանոնները, հիմքեր են ստեղծում այդ արժեթղթերի որսաներ մուտք գործելու համար: Արտա որսային առնտրի կազմակերպման ժամանակակից կարնոր կառույցներից են կազմակերպված համակարգչային շուկաները: Դրանք կարգավորվող շուկաներ են, որոնք ունեն արժեթղթերի ն առնտրի մասնակիցների սակարկություններին թույլատրելու իրենց կարգն ու պայմանները, գործարքների ն հաշվարկների իրականացման պահանջները ն այլն: Այստեղ ուղղակի սակարկություններն իրականացվում են համակարգչային տեխնիկայի միջոցով, որն առնտրի ոլոր մասնակիցների համար ապահովում է տեղեկատվության ն գործարքներին մասնակցելու հավասար հնարավորություններ, ինչպես նան երկակի աճուրդների կազմակերպման շնորհիվ՝ իրական գների ձնավորում: Պատմականորեն արտա որսային առնտրի կազմակերպման

նման օրինակներ են եղել ԱՄՆ արժեթղթերի դիլերների ազգային ասոցիացիսյի կողմից ստեղծած ավտոմատ գնանշման համակարգչային համակարգը (ՒՃՏDՃՁ), արտա որսային ավտոմատ առնտրի կանադական համակարգը (ՇՕՃTՇ), Սինգապուրի ֆոնդային ոսայի ավտոմատ գնանշման ն առնտրի համակարգը (ՏԷՏDՃՁ) ն այլն: Սակավ կարգավորվող ն չկարգավորվող շուկաներն հիմնականում աճքի են ընկնում ապակենտրոնացվածությամ , արժեթղթերի ցուցակման, առնտրի մասնակիցների որակավորման պահանջների, գնանշման, գործարքների գրանցման ն հաշվարկների իրականացման կանոնների, հետնա ար նան կարգավորման ու վերահսկողության ացակայությամ : Սակավ կարգավորվող շուկայի օրինակներ կարող են ծառայել, թեկուզ, մասնագիտացված անձանց կողմից ստեղծվող շուկաները («հեռախոսային» շուկաները): Դրամի շուկաներում արտա որսային առնտուրը հիմնականում իրականացվում է դիլերների կողմից, որի արդյունքում էլ ձնավորվում են նան դիլերային շուկաները: Դիլերները սահմանելով պահանջարկի, ինչպես նան առաջարկի գները, հանդես են գալիս որպես, այսպես կոչված, «շուկայի ստեղծողներ» (ոaոk6է ոak6ո): Դրանք ֆինանսական գործիքներով գործարքները կատարում են իրենց միջոցներով ն իրենց անունից, այսինքն կրում են իրենց վրա ֆինանսական ռիսկերը: Բացի այդ դիլերները պարտավոր են հրապարակել, ացահայտել իրենց կողմից գնվող ն վաճառվող ֆինանսական գործիքների գները, ինչպես նան դրանց վերա երյալ էական պայմանները (օրինակ, գնման ն վաճառքի ժամկետները, ակտիվների նվազագույն ն առավելագույն ծավալները ն այլն): Արժեթղթերի շուկաները դասակարգվում են նան գործարքների կնքման ն կատարման ժամկետներից կախված: Այդ տեսանկյունից դրանք տար երակվում են սփոթ (ընթացիկ) ն ժամկետային շուկաների: Սփոթ շուկաներում գործարքի կնքումը, վճարումը ն գործարքի առարկա հանդիսացող ակտիվների առաքումը կատարվում է միաժամանակ, անմիջապես: Միաժամանակ, եթե պայմանագրով այլ ան նախատեսված չէ, օրինակ, տարաժամկետ վճարում ն այլն, իսկ «անմիջապես» արտահայտությունը կարող է նշանակել երկու կամ երեք օրվա կամ էլ մեկ շա աթվա ընթացքում՝ կապված տվյալ շուկայի կողմից վճարումների ն առաքումների իրականացման պայմանների հետ: Տնտեսագիտական գրականության մեջ հաճախ սփոթ շուկաները կոչվում են նան «կանխիկ վճարումներով շուկաներ»: Ժամկետային շուկաներում գործարքների կնքումը, դրանց վճարումն ու գործարքի առարկայի առաքումը, որպես կանոն, տեղի են ունենում ապագայում, որոշակի՝ պայմանագրում նշված, ժամկետներում: Նշված շուկաների թվին են դասվում ֆորվարդային, ֆյուչերսային, օպցիոն շուկաները: Ֆորվարդային շուկաների ֆինանսական գործիքները ֆորվարդային պայմանագրերն են: Այն համաձայնագիր է, որով մի կողմը պարտավորվում է (սովորա ար որոշակի եզրավճարի դիմաց) սահմանված ժամկետներում, սահմանված քանակով, որպես կանոն գործարքի կնքման պահին շուկայում ձնավորված գնով մյուս կողմից ձեռք երել կամ նրան վաճառել որնէ ապրանք, այդ թվում արժեթուղթ կամ արժույթ: Դրանք սովորա ար կնքվում են որսայից դուրս: Ֆորվարդային պայմանագրերի միջոցով կողմերն ապահովագրում են իրենց շուկայի կոնյունկտուրայի ան արենպաստ փոփոխություններից: Օրինակ, ՀՀ-ում նական գազ մատակարարող ընկերությունը ներմուծվող գազի դիմաց վճարումներ կատարում է յուրաքանչյուր ամիս ԱՄՆ դոլարով, մինչդեռ ներքին շուկայում մատակարարված գազի դիմաց վճարները հավաքագրում է դրամով: Որպեսզի դրամ դոլար փոխարժեքի փոփոխություններից, այս դեպքում արձրացումից ընկերությունը չտուժի,ապա այն դոլար վաճառող որնէ կազմակերպության հետ կնքում է դրամով դոլար գնելու ֆորվարդային պայմանագիր մեկ ամսյա ժամկետով ն տվյալ գոր64

ծարքի համար կայունացնում է փոխարժեքը: Դոլար վաճառող կողմը նույնպես ապահովագրում է իրեն, այց այս անգամ փոխարժեքի անկումից: Ֆինանսական պրակտիկայում նման գործարքների կնքումը կոչվում է հեջավորում: Տնտեսավարող անձիք հեջավորում կատարում են նան ֆինանսական այլ գործիքներով, այդ թվում նան ֆյուչերսային ն օպցիոն պայմանագրերով: Ֆյուչերսային շուկաներում որպես ֆինանսական գործիքներ ծառայում են ֆյուչերսային պայմանագրերը: Դրանք համաձայնագրեր են, որով մի կողմը պարտավորվում է (սովորա ար որոշակի եզրավճարի դիմաց) սահմանված ժամկետներում, սահմանված քանակով ն սահմանված գնով մյուս կողմից ձեռք երել կամ նրան վաճառել որնէ ապրանք, այդ թվում արժեթուղթ կամ արժույթ: Ֆյուչերսային պայմանագրերը կնքվում ն շրջանառություն են կատարում որսաներում: Ֆյուչերսային պայմանագրերի միջոցով կողմերը (ներդրողները) պայմանագրի առարկա հանդիսացող ապրանքների գների արձրացումից ն իջեցումից շահույթի ստացման նպատակ են հետապնդում: Օրինակ, եթե կողմը ենթադրում է, որ որոշակի ժամկետից հետո ոսկու գինն աճելու է, ապա այն ֆյուչերսային պայմանագրում ընտրում է գնողի դիրքը, որը ֆինանսական գրականության մեջ կոչվում է «երկար դիրք» ն ընդհակառակը՝ եթե կարծում է, որ գները նվազելու են՝ ընտրում է վաճառողի դիրքը կամ, այսպես կոչված, «կարճ դիրք»: Քանի որ ֆյուչերային պայմանագրերի կողմերի նպատակը շուկայական գների փոփոխությունից շահույթի ստացումն է, ապա այդ պայմանագրերը ճնշող գերակշռությունը չի կատարվում, այլ որսային կողմից սահմանված պայմաններով ն ժամկետներում «դիրքերը փակվում» են: Այս շուկաները լավ կազմակերպված, արձր իրացվելի շուկաներ են, որտեղ առնտրի կազմակերպման ն գործարքների ամ ողջ ծանրությունը իրենց վրա են կրում որսաների հաշվարկային պալատները: Դրանք նան երաշխավորում են գործարքների կատարումը՝ հանդիսանալով վաճառողի համար որպես գնող, իսկ գնողի համար՝ որպես վաճառող կողմ: Միաժամանակ ֆյուչերսային շուկաներում որսաներն իրականացնում են ֆյուչերսային պայմանագրերի գնանշում, որի հիման վրա որսայի հաշվարկային պալատները կատարում են նան ֆյուչերային առնտրի քլիրինգն ու վերջնահաշվարկը: Անցյալ դարի 80-ական թվականներից ուռն զարգացում ստացան նան օպցիոն շուկաները, որտեղ որպես ֆինանսական գործիքներ հանդես են գալիս օպցիոն պայմանագրերը: Օպցիոնը համաձայնագիր է, որով մի կողմը (սովորա ար որոշակի եզրավճարի դիմաց) մյուս կողմին իրավունք է տալիս սահմանված ժամկետներում, ձեռք երել կամ վաճառել սահմանված քանակով որնէ ապրանք, արժույթ ն արժեթուղթ, այդ թվում՝ ֆյուչերսային կան ֆորվարդային պայմանագրեր: Փաստորեն օպցիոն պայմանագրի մի կողմը կամ, ինչպես կոչում են ֆինանսական շուկայում, օպցիոն գրողը կամ օպցիոն վաճառողը ստանձնում է օպցիոնում նշված ակտիվի նշված ժամկետում գնելու կամ վաճառելու պարտավորություն, իսկ մյուս կողմը՝ օպցիոն գնողը, ստանում է օպցիոնում նշված նույն պայմաններով տվյալ ակտիվի վաճառելու կամ գնելու իրավուք: Օրինակ, ներդրողը գնել է օցիոն, որը նրան իրավունք է տալիս երեք ամիս հետո այդ օպցիոնը վաճառողից ձեռք երել որնէ ընկերության 100 աժնետոմս` յուրաքաչյուրը 10000 դրամ արժեքով ն այդ իրավունքի համար նրան վճարել է յուրաքանչյուր աժնետոմսի համար 100 դրամ եզրավճար՝ ընդամենը 10000 դրամ (1002100): Այսպիսով, եթե ժամկետի ավարտից հետո շուկայում տվյալ աժնետոմսերի գինն ավելի արձր լինի, քան օպցիոնում նշված գինը, ապա ներդրողը կիրացնի իր իրավունքը, կգնի աժնետոմսերը՝ յուրաքանչյուրի համար սահմանված 10000 դրամ գնով ն կստանա այդ գերազանցումը կազմող մասի չափով շահույթ՝ հանած 10000 դրամ արդեն մուծված եզրավճարը: Իսկ եթե շուկայական գինն ավելի ցածր է, ապա նա չի օգտվի այդ իրավունքից, քանի որ ավելի էժան տվյալ աժնետոմսերը կարող է ձեռք երել շուկայից: Փաստորեն նա ռիսկի է դիմում միայն վճարած եզրագումարի չափով:

Կախված օպցիոնով տրվող իրավունքից, այն լինում է կանչի («քոլ) ն դրման («փութ»): Առաջինը օպցիոն գնողին տվյալ ակտիվը գնելու իրավունք է տալիս, իսկ երկրորդը՝ վաճառելու: Մինչն 1970-ական թվականները օպցիոն շուկաները հիմնականում արտա որսային էին: Այնուհետն, օպցիոն պայմանագրերի էական պայմանների (ակտիվների, ծավալների, առաքման ժամկետների) ստանդարտացումը լայն հնարավորություններ ընձեռնեց օպցիոնների որսայական առնտրի կազմակերպման ու զարգացման համար: Նկատի ունենալով, որ ժամկետային շուկաների ֆինանսական հիմնական գործիքները ածանցյալ արժեթղթեր են, ժամկետային շուկաները կոչվում են նան ածանցյալների շուկաներ: Այս շուկաներում ֆիանանսական գործիքներ (ածանցյալներ) գնողները ն վաճառողները, կախված իրենց առաջադրված նպատակներից աժանվում են հետնյալ խմ երի՝ սպեկուլյանտների, հեջավերողների ն ար իտրաժյորների: Սպեկուլյանտներն այն անձիք են, որոնք նպատակ են հետապնդում ստանալ շահույթ ապագայում ակտիվների գների փոփոխություններից, այդ պատճառով նրանք ակրիվերը ձեռք են երում վերավաճառելու համար: Հեջավորողները, ընդհակառակը՝ նպատակ են հետապնդում ապագայում կորուստներ չկրել իրենց կողմից գնվող կամ վաճառվող ակտիվների գների փոփոխություններից, այդ պատճա-ռով էլ կնքվող պայմանագրերում ֆիքսում են տվյալ ակտիվների գները: Իսկ ար իտրաժորներն այն անձիք են, որոնք շահույթ են ստեղծում միննույն ակտիվների վերավաճառքից, եր տար եր շուկաներում առաջացել է այդ ակտիվների տար եր գներ: Կախված տարածքային ընդգրկումից արժեթղթերի շուկաները դասակարգվում են նան ներքին ն միջազգային շուկաների: Ներքին շուկաների նորոշ առանձնահատկություն այն է, որ դրանցում շրջանառություն են կատարում ներքին թողարկողների ֆինանսական գործիքները ն դրանց առքուվաճառքին որպես կանոն մասնակցում են տնտեսավարող ներքին անձիք: Ֆինանսական միջազգային շուկաներում ն ֆինանսական գործիքները, ն առքուվաճառքի մասնակիցները տարածքային ոչ մի պատկանելիության չեն ենթարկվում: Այդպիսի շուկաների օրինակ են եվրոդոլարի կարճաժամկետ շուկաները, եվրոպարտատոմսերի երկարաժամկետ շուկաները, ԼԻՖՖԵ-ն, Չիկագոյի, Սինգապուրի որսաները ն այլն: Արժեթղթերի շուկաները դասակարգվում են նան դրանցում շրջանառություն կատարող ֆինանսական գործիքների տեսակից կախված ն տար երակվում են աժնետոմսերի, պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերի, մունիցիպալ պարտատոմսերի, շուկաների ն այլն: Իսկ կախված, օրինակ, գնագոյացման առանձնահատկություններից, արժեթղթերի շուկաները լինում են մրցակցային, օլիգոպոլ ն մենաշնորհային: Մրցակցային շուկաներում առկա են մեծ թվով վաճառողներ ն գնողներ, որի շնորհիվ ակտիվների գները ձնավորվում են զուտ մրցակցության արդյունքում: Օլիգոպոլ շուկաներում առկա են քիչ թվով վաճառողներ, որոնք շատ լավ տիրապետում են գնագոյացման քաղաքականությանը ն զգայուն են միմյանց նկատմամ , որի շնորհիվ կարողանում են վերահսկել շուկայում ակտիվների գների կազմավորմանը: Մենաշնորհային շուկաներում առկա է մենշնորհ գնող կամ վաճառող, որտեղ ացակայում է մրցակցությունը ն արժեթղթերի գները սահմանվում են հիմնականում մենաշնորհային կարգով: Հասարակաության տնտեսական կյանքում արժեթղթերի շուկայի դերն ու նշանակությունը նութագրվում են դրա գործառույթներով, որոնք հիմնականում հանգում են հետնյալին: Առաջին, ֆինանսական, ածանցյալ արժեթղթերի շուկաներում նան այլ ակտիվների գների ձնավորում: Աչժեթղթերի շուկաների շնորհիվ գնողների ն վաճառողների մրցակցության, ինչպես նան սակարկությունների արդյունքում ֆինանսական ակտիվները ստանում են իրենց շուկայական գները կամ, այսպես կոչված, գնանշվում

են, որն էլ հիմք է ծառայում այդ ակտիվների գնահատման ն հաշվառման համար: Երկրորդ, արժեթղթերի իրացվելիության ապահովում: Այս գործառույթն ապահովվում է՝ արժեթղթերի առք ու վաճառքի կազմակերպման միջոցով, որի արդյունքում էլ այդ արժեթղթերի սեփականատերերը կարողանում են դրանք արագ ն առանց էական կորուստների վերածել դրամական միջոցների: Վերջինս կարնոր լծակ է տնտեսավարող անձանց համար իրենց ֆինանսական հոսքերի կարգավորման գործում, այսինքն, եթե անհապաղ դրամական միջոցների անհրաժեշտություն է առաջանում, նրանք կարող են հեշտությամ իրացնել այդ ֆինանսական գործիքները: Երրորդ, տնտեսության մեջ ամենատար եր անձանց մոտ, այդ թվում ընտանեկան տնտեսություներում, փոշիացած դրամական միջեցները, որոնք առանձին առանձին ներդրումների համար ոչինչ են, արժեթղթերի շուկայի ֆինանսական գործիքների ն կառույցների շնորհիվ համախմ վում են՝ կազմելով հսկայածավալ կապիտալներ, որոնք կենսական անհրաժեշտություն ունեն ներդրումների համար: Օրինակ, ընտանեկան տնտեսությունը, որը տարեկան կարող է խնայողություններ կուտակել 100 – 200 հազար դրամի սահմաններում չի կարող հետաքրքրություններ ունենալ կամ էական աղ յուր լինել 20 տարվա մարման ժամկետ ն մեկ կամ երկու միլիոն դրամ անվանական արժեք ունեցող պարտատոմսերի համար: Մինչդեռ ներդրումային տարեր արժեթղթերի ն ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների շնորհիվ դրանք հավաքագրվում, համախմ վում ն դառնում են խոշորածավալ դրամական միջոցներ: Չորրորդ, կարճաժամկետ տրամադրվող դրամական միջոցները, այսպես կոչված «կարճ փողերը», որոնք նույնպես ներդրումների համար էական նշանակություն չեն կարող ունենալ, արժեթղթերի շուկայի ֆինանսական գործիքների ու ինստիտուցիոնալ կառույցների շնորհիվ կարող են դառնալ երկարաժամկետ ներդրումներ կամ «երկար փողեր»: Վերջինս, ինչպես նշվեց վերնում, հնարավոր է շնորհիվ ներդրումային արժեթղթերի ն երկրորդային շուկաների, ինչպես նան ինստիտուցիոնալ կառույցների՝ անկերի, ներդրումային, կենսաթոշակային հիմնադրամների ն այլն, ֆինանսական միջնորդային գործունեության: Հինգերորդ, արժեթղթերի շուկայի շնորհիվ ֆրնանսական ներդրումները վերափոխվում (տրանսֆորմացվում) են իրական ներդրումների: Ֆինանսական ներդրումները իրենցից ներկայացնում են ոլոր այն ներդրումները, որոնք կատարվում են ֆինանսական ակտիվներում, այդ թվում ավանդային հավաստագրերում, պետական կարճաժամկետ պարտատոմսերում (ՊԿՊ), աժնետոմսերում, ածանցյալ արժեթղթերում ն այլն: Ներդրողներն ունեն իրենց տնտեսական շահերը ն նրանց հետաքրքրում է ներդրված միջոցների չվերադարձման ռիսկը, ֆինանսական գործիքի իրացվելիությունը, ինչպես նան ստացվող եկամտի մեծությունը: Այլ հավասար պայմաններում ֆինանսական ակտիվներում ներդրողներին իրական ներդրումները քիչ են հետաքրքրում: Իրական ներդրումներն այն ներդրումներն են, որոնք մուտք են գործում արտադրություն, դառնալով հաստոցներ, հոսքային գծեր, արձր տեխնոլոգիա ն այլն, ն ստեղծում են եկամուտ: Այդ տեսանկյունից էլ դրամական միջոցների գնողներն էլ ունեն իրենց ուրույն տնտեսական շահերը: Դրանք են՝ դրամական միջոցների ներգրավման ցածր ծախսերը կամ, այլ կերպ ասած, կապիտալի գինը, երկար ժամկետը ն համապատասխան ծավալները: Փաստորեն արժեթղթերի շուկաները, զուգակցելով ն համապատասխանեցնելով դրամական միջոցների վաճառողների ն գնողների շահերը՝ անհրաժեշտ պայմաններ են ստեղծում ֆինանսական ներդրումները իրական ներդրումների վերափոխման համար: Վեցերորդ, արժեթղթերի շուկաները աժնետիրական (կորպորատիվ) կառավարման հիմքեր են ստեղծում: Դրանք կարողանում են ապահովել ընկերությունների թափանցելիությունը ն հնարավորություններ ընձեռնում ազմաթիվ աժնետերերին ընկերությունների կառավարմանը մասնակցելու գործում: Ավելին, աժնետիրական ընկերությունների աժնետոմսերի արժեթղթերի շուկաներում ազատ շրջանառության շնորհիվ հասարակության ցանկացած անդամ համապատասխան դրամական

միջոցների ն ցանկության առկայության դեպքում կարող է ձեռք երել աժնետոմսեր ն դրանցով մասնակցել այդ ընկերությունների կառավարման գործընթացներին: Փաստորեն այսպիսով, ստեղծելով աժնետոմսերի ազատ շրջանառելի, թափանցիկ ն մրցակցային շուկաներ, պետությունը կարող է կենսագործել տնտեսության դեմոկրատականացում, պետք այն իրական տնտեսական հիմքը դառնա ամ ողջ հասարակության դեմոկրատականացման համար:

3.5. ԱՐԺԵԹՂԹԵՐԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԲՆՈՒԹԱԳՐԻՉՆԵՐԸ ԵՎ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Արժեթղթերը ծագել են վաղ միջնադարում` ապրանքադրամային հարա երությունների, ն հատկապես առնտրի զարգացման հետ կապված: Եվրոպայում վաճառականները ծովահենային ն ավազակային հարձակումերից խուսափելու նպատակով, իրենց մոտ գտնվող դրամական միջոցները, թանկարժեք իրերը ն այլ ակտիվները մի վայրում հանձնելով որոշակի անձանց, նրանցից ստացել են այդ մասին ձնակերպված որոշակի փաստաթղթեր, այնուհետն, տեղափոխվելով այլ վայրեր կամ այլ երկրներ, այնտեղ, համապատասխան անձի ներկայացնելով այդ փաստաթղթերը, ստացել են իրենց ակտիվներին համարժեք դրամական միջոցները, թնակարժեք իրերը ն այլ ակտիվները: Փաստորեն այս փաստաթղթերն իրենց տնտեսագիտական իմաստով ոչ այլ ինչ էին, եթե ոչ փոխանցելի մուրհակներ, որոնցում հստակ նշված էր կոնկրետ անձի ոչ մի անով չպայմանավորված պարտավորություն, որ փաստաթուղթը ներկայացնող անձին վճարի համապատասխան դրաական միջոցները կամ ակտիվը: Հետագայում, այս փաստաթղթերն իրենց վճարման հուսալիության ն պարտավորությունների կատարման համար օգտագործման հարմարավետության շնորհիվ սկսեցին շրջանառություն կատարել` ձնավորելով դրանց համար հատուկ շուկաներ: Այս փաստաթղթերի շուկաներն առանձնահատուկ զարգացում ստացան հատկապես Արնմտյան ն Կենտրոնական Եվրոպայի երկրներում` Ֆրանսիայում, Հոլանդիայում, Նիդեռլանդներում, Իտալիայում ն այլն` կրելով «մուրհակային տոնավաճառներ» անվանումը: Մեկ այլ մոտեցման համաձայն արժեթղթերն առաջացել են մետաղները որպես վճարման միջոց օգտագործելու անհարմարությունների վերացման ն թղթի հայտնագործման արդյունքում: Մասնավորապես միջնադարյան Չինաստանում, եր որպես վճարման միջոց օգտագործվում էր երկաթը, որոշ ապրանքների գնման համար պահանջվում էր տասնյակ կիլոգրամների հասնող կշռով մետաղ կրել: Այս խնդիրն իրեն լուծումը ստացավ երկաթը անկ կամ անկի փոխանակային կետ որպես ավանդ հանձնելու ն դրա դիմաց ավանդային փաստաթուղթ տրամադրելու միջոցով: Բանկի կողմից տրված այս փաստաթղթեն օգտագործվում էին որպես ապրանքների ն ծառայությունների դիմաց վճարման միջոց ն, որ շատ կարնոր է, կատարում էին աշխույժ շրջանառություն: Այսպիսով, այս փաստաթղթերն ուղղակիորեն իրենցից ներկայացնում էին ավանդային ( անկային) հավաստագրեր ն իրենց հատկանիշներով ու տնտեսագիտական ովանդակությամ համապատասխանում վերջիններիս: Բերված պատմական երնույթների տրամա անական ընդհանրացումները հանգում են հետնյալին, որ վերոնշյալ փաստաթղթերն` ա/ արտահայտում են գույքային հարա երություններ այն թողարկողի ն դրա սեփականատիրոջ միջն, / պարունակում են առանց որնէ պայմանի պարտավորություն, գ/ կատարում են շրջանառություն: ՀՀ-ում արժեթղթերի վերա երյալ առաջին նորոշումը տրվել է «Արժեթղթերի շրջանառության մասին» 1993թ. ընդունված ՀՀ նախկին օրենքում, այնուետն ՀՀ քա68

ղաքացիական օրենսգրքում, ինչպես նան հետագայում արժեթղթերի վերա եր-յալ ընդունված այլ օրենքներում29: ՀՀ օրենսդրության մեջ երված նորոշումներից ամենահիմնականն այն է, որ արժեթուղթը վկայում է գույքային հարա երությունների մասին ն, որ արժեթղթի տերն ունի դրանով ամրագրված որոշակի իրավունքներ: Եր արժեթուղթը շրջանառություն է կատարում, ապա այդ իրավունքների տերը զիջում է դրանք նոր տիրոջը ն, փոխանցելով արժեթուղթը, փոխանցվում են դրանով ամրագրված ոլոր իրավունքները: Նշված իրավունքներն ամրագրվում են արժեթղթում, իսկ ավելի շուտ, այդ արժեթղթի թողարկման մասին որոշման մեջ: Միաժամանակ, արժեթուղթն ինքը գույքային իրավունքի տարր է` այսինքն, անձիք դրա նկատմամ ունեն որոշակի իրավունքներ, մասնավորապես, սեփականության իրավունք: Եվ արժեթղթերով ամրագրված իրավունքներից անձը կարող է օգտվել այն ժամանակ, եր նա տվյալ արժեթղթի սեփականատերն է (իհարկե, նա կարող է իր իրավունքները կամ դրանց մի մասը լիազորել նան երրորդ անձի): Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ արժեթղթի տնտեսագիտական ովանդակությունը հանգում է հետնյալին, որ այն թողարկողը դրա սեփականատիրոջ հանդեպ ունի գույքային (դրամային) պարտավորություն, իսկ արժեթղթի տերն ունի իրավունք ստանալու այդ արժեթղթի արժեքը, ացի այդ նան լրացուցիչ եկամտի ակնկալիք (տոկոսի, շահութա աժնի, կամ էլ այդ արժեթղթի շուկայական արժեքի արձրացման ձնով ն այլն): Իրավական տեսանկյունից արժեթուղթն իրավունք է իրավունքների նկատմամ : Օրինակ, եթե որնէ անձ, ենթադրենք, աժնետոմս է ձեռք երում, ապա այդ արժեթղթի նկատմամ նա առաջին հերթին ձեռք է երում սեփականության իրավունք, այսինքն կարող է այն տիրապետել, տնօրինել, օգտագործել ն այլն: Միաժամանակ, ձեռք երելով այս իրավունքը, տվյալ անձին են փոխանցվում արժեթղթով ամրագրված ոլոր իրավունքները, մասնավորապես մեր օրինակում ձայնի, շահութա աժնի, նախապատվության, լուծարումից հետո մնացած գույքից մաս ստանալու իրավունքը ն այլն: Իրականում, շուկայում գնելով արժեթուղթ, գնողին առաջին հերթին հետաքրքրում է դրանով ամրագրված իրավունքների շրջանակը: Եվ արդյունքում, փաստորեն գնվում ն վաճառվում են արժեթղթերով ամրագրված իրավունքները: Ընդհանրացնելով այս ամենը` արժեթղթի վերա երյալ կարելի է տալ հետնյալ նութագրերը. ա) այն փաստաթուղթ է, սահմանված ձնով ն պարտադիր վավերապայմաններով, որն հավաստում է թողարկողի նկատմամ դրա սեփականատիրոջ գույքային ն ոչ գույքային իրավունքների մասին, ) ունի դրամային արտահայտությամ որոշակի արժեք, գ) այդ փաստաթղթով արագրված իրավունքները արժեթղթի սեփականատերը օտարման ցանկացած գործարքով կարող է փոխանցել երրորդ անձի` տվյալ արժեթղթի փոխանցման միջոցով: Միաժամանակ, արժեթուղթն առանձնանում է մի շարք յուրահատուկ հատկանիշներով, որոնք ընդհանուր ձնով կարելի ներկայացնել հետնյալ կերպ: Առաջինը փաստաթուղթ լինելն է. արժեթուղթն, անկախ դրա դրսնորման ձնից, փաստաթուղթ է ն դա նշանակում է, որ դրանից խում են իրավական հետնանքներ` տիրապետելով արժեթուղթը դրա սեփականատերն ունի դրանից խող կոնկրետ իրավունքներ, իսկ թողարկողը` կոնկրետ պարտավորություններ: Երկրորդը շրջանառելիությունն է: Առանց շրջանառության արժեթուղթը գույություն չունի, այն արժեթղթի գույության պայմանն է, որի արդյունքում փաստորեն շրջանառություն են կատարում արժեթղթով ամրագրված իրավունքները:

«Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին» ն «Արժեթղթերի շուկայի մասին» ՀՀ օրենքներում, այդ մասին ավելի մանրամասն տես, սույն գլխի 3.1. պարագրաֆում:

Երրորդ, արժեթուղթը պարունակում է առանց որնէ պայմանի պարտավորություն. արժեթղթով ամրագրաված պարտավորությունները չեն կապված որնէ պայմանի, փոխպայմանավորվածության կամ չեն խում պայմանգրային հարա երություններից, այլ դրանք առաջանում են ն գոյություն ունեն այն անձի նկատմամ , ով տվյալ արժեթղթի օրինական սեփականատերն է: Չորրորդ, արժեթուղթը գույքային իրավունքի տարր է. դա նշանակում է, որ արժեթուղթը իրավունքի օ յեկտ է ն դրա վրա տարածվում են քաղացիական իրավունքի հարա երությունները, այսինքն՝ դրանք սեփականության իրավունքով պատկանում են որնէ անձի, անձը արժեթղթի նկատմամ ունի սեփականության օրենսդրությամ սահմանված ոլոր իրավունքերը (տիրապետում, տնօրինում, օգտագործում ն այլն): Հինգերորդ, շուկայական ապրանք է. արժեթուղթն առաջին հերթին ապրանք է, քանի որ այն գնվում ն վաճառվում է, ունի արժեք, գին: Բացի այդ դրանք գոյացնում են ուրույն շուկաներ, այսինքն այդ շուկաներում գնվում ն վաճառվում են միայն տվյալ արժեթղթերը, օրինակ՝ ֆյուչերսները, աժնետոմսերը ն այլն: Վեցերորդը, իրացվելիությունն է. արժեթղթի համար շատ կարնոր է իրացվելիությունը ն դա արժեթղթի այն հատկությունն է, որ դրա սեփականատերը կարճ ժամանակամիջոցում ն առանց էական կորուստների կարող է այն վերածել դրամական միջոցի, այսինքն՝ իրացնել: Այս հատկությունը դրսնորվում է արժեթղթերի երկրորդային շուկայում ն արձր իրացվելիություն ունեցող արժեթղթերն այդ շուկայում կարելի է առանց որնէ արդությունների անընդհատ գնել ն վաճառել: Յոթերորդը, ռիսկայնությունն է. արժեթղթերին նորոշ հատկություններից մեկն էլ ռիսկն է, որը կրում է դրա սեփականատերը: Այստեղ ռիսկը կախված է ոչ միայն ներդրումների կորստի կամ սպասվող եկամտա երություն չստանալու հետ, այլն ընդհակառակը՝ սպասվողից ավելի արձր եկամուտ ստանալու հետ (տնտեսագիտական գրականության մեջ նման ռիսկերը կոչվում են սպեկուլյատիվ): Ահա այս առումով արժեթղթերն առանց ռիսկի չեն լինում, դրանք ուղղակի կարող են լինել ցածր կամ արձր ռիսկայնության, որը պետք է միշտ հաշվի առնի ներդրողը30: Ութերորդը, եկամտա երությունն է. արժեթղթերում ներդրումների շարժառիթն ու խթանը եկամտա երությունն է: Որպես կանոն գրեթե ոլոր ներդրողներին ուղղակի կամ անուղղակի հետաքրքրում է այն: Արժեթղթի եկամտա երությունը կարող է արտահայտվել ինչպես դրա դիմաց տրվող տոկոսի, շահութա աժնի, դիսկոնտի կամ այլ ձներով, այնպես էլ դրա շուկայական գնի արձրացման միջոցով: Ուղղակի պետք է հաշվի առնել մի շատ կարնոր հանգամանք, որ արժեթղթերի եկամտա երության ու ռիսկի միջն առկա է որոշակի ուղիղ համեմատականություն: Իններորդ, կարգավորելի են ն ունեն պետական ճանաչում. արժեթղթերը որպես կանոն գրանցվում են, իսկ ներդրումային արժեթղթերը պարտադիր կարգով պետական գրանցում են ստանում: Այս կերպ դրանք ձեռք են երում պետական ճանաչում ն ենթարկվում են պետական կարգավորման: Տասներորդ, արժեթղթերով ամրագրված պարտավորությունների անվերապահ կատարում. թողարկողը օրենքով սահմանված կարգով պարտավոր է կատարել արժեթղթերով ամրագրված պարտավորությունները արժեթղթի սեփականատիրոջ նկատմամ , առանց որնէ պայմանագրի կամ որնէ լրացուցիչ պայմանի, հակառակ դեպքում արժեթղթի տերն իրավունք ունի դատական կարգով ստիպելու թողարկողին կատարել դրանք: Բերված այս հատկանիշները նորոշ են ոլոր արժեթղթերին ն, եթե որնէ փաստաթուղթ օժտված է նման հատկանիշներով, ապա այն անպայման արժեթուղթ է: Արժեթղթերի տեսակները չափազանց շատ են ու տարա նույթ ն այդ պատճառով էլ ընդունված է դրանք դասակարգել տար եր հատկանիշներից ելնելով: Այդ հատ30

Պորտֆելային տեսության մեջ, եր արժեթղթից սպասվող եկամուտը որոշյալ է արժեթուղթը կոչվում է ոչ ռիսկային, ռիսկն այստեղ նութագրվում ն քանակական գնահատական է ստանում սպասվող եկամտի անորոշությամ :

կանիշները նույնպես ազմազան են ն ընդհանուր առմամ արժեթղթերը կարող են դասակարգվել հետնյալ հիմնական հատկանիշների` մասնավորապես ըստ նշանակության կամ գործառույթների, թողարկողների, շրջանառության ժամկետների, եկամտի տրման եղանակների, տնտեսական ովանդակության, ռիսկի մակարդակի, տարածաշրջանների ն այլն: Ամենաընդհանուր դասակարգմամ արժեթղթերը դասակարգվում են ըստ նշանակության կամ որ նույնն է, ըստ հիմնական գործառույթների: Նման դասակարգման հիմքում ընկած է այն հիմնական գործառույթը, նպատակը, որի համար էլ թողարկվում է տվյալ արժեթուղթը: Այսպիսով ըստ նշանակության արժեթղթերը կարող են լինել` ա) ներդրումային (էմիսիոն), ) վճարային, գ) ածանցյալ, դ) տիտղոսային: Ներդրումային կամ, ինչպես հաճախ դրանց անվանում են նան էմիսիոն (այսինքն թողարկումներով տեղա աշխվող) արժեթղթերի նշանակությունը` հիմնական գործառույթը թողարկողի համար ֆինանսական շուկայից դրամական միջոցների հավաքագրումն է, որի արդյունքում ձնավորվում են ոչ միայն փոխառու, այլն սեփական միջոցներ: Այս արժեթղթերում ներդրողների նպատակն այլ է, այն տար եր ներդրողների համար կարող է նույնիսկ տար եր լինել, այդ պատճառով էլ արժեթղթերն ըստ նշանակության դասակարգվում են թողարկողի նպատակից ելնելով: Այսպիսով ներդրումային արժեթղթերի շարքին են դասվում աժնետոմսերը, պարտատոմսերը, ավանդային ( անկային) հավաստագրերը ն արժեթուղթ համարվող ոլոր այն ֆինանսական գործիքները, որոնք թողարկվում ն տեղա աշխվում են ֆինանսական շուկայից դրամական միջոցների ներգրավման համար: Վճարային արժեթղթերն են մուրհակը ն չեկը, որոնք թողարկվում են անձանց միջն վճարային հարա երությունների կարգավորման նպատակով31: Ածանցյալ արժեթղթերը համաձայնագրեր են երկու կողմերի միջն որոշակի պայմաններով` մասնավորապես, ապագայում, սահմանված ծավալով ն գնով որոշակի ակտիվի առքուվաճառքի մասին: Այս արժեթղթերի գործողության հիմնական նպատակը տվյալ համաձայնագրի հիմքում ընկած ակտիվի գների նախանշումն է, որից կախված էլ կողմերը կարող են ունենալ շահույթ կամ վնաս: Հաճախ համաձայնագրի կողմերին նույնիսկ չի էլ հետաքրքրում տվյալ ակտիվը, դրա ծավալն ու որակական հատկանիշները, առանձին դեպքերում նույնիսկ հնարավոր էլ չէ առաքել համաձայնագրի հիմքում ընկած ակտիվը: Ածանցյալ արժեթղթերի թվին են դասվում ֆորվարդը, ֆյուչերսը, օպցիոնը, սվոփը, վարանտը, ռայթը փոխարկելի արժեթղթերը ն այլն: Ըստ նշանակության արժեթղթերի հաջորդ խում ը տիտղոսային արժեթղթերն են: Այս արժեթղթերի թվին են դասվում կոնոսամենտը, հասարակ պահեստային, ինչպես նան կրկնակի պահեստային վկայագրերը: Առաջին արժեթուղթը իրականացնում է շուկայում այն ապրանքների ( եռների) շրջանառությունը, որոնք գտնվում են փոխադրումների գործընթացների մեջ, իսկ մյուս երկու արժեթղթերը` այն ապրանքների, որոնք գտնվում են պահեստում: Այսինքն ապրանքները կարող են գտնվել պահեստում կամ տրանսպորտային միջոցներում, իսկ դրանց փոխարեն շուկայում շրջանառություն են կատարում դրանց առաքման, ստացման վերա երյալ փաստաթղթերը: Արժեթղթերի հաջորդ կարնոր դասակարգումն իրականացվում է ըստ թողար31

Վճարային արժեթղթերի շարքին կարելի է դասել նան սեփականաշնորհման պետական արժեթղթերին, քանի որ դրանք նույնպես օգտագործվում են վճարային հարա երությունների կարգավորման նպատակով, մասնավորապես դրանք օգտագործվում են որպես վճարման օրինական միջոց մասնավորեցվող գույքի դիմաց վճարում կատարելու համար:

կողների հատկանիշի հիման վրա, որի համաձայն արժեթղթերը լինում են՝ ա) պետական, ) կառավարման տարածքային (մունիցիպալ) մարմինների, գ) կազմակերպությունների (կորպորատիվ): Արժեթղթերի ամենամեծ թողարկողը պետությունն է: Այն պետական մարմինների միջոցով հիմնականում թողարկում է պետական պարտատոմսեր, գանաձապետական մուրհակներ, մասնավորեցման պետական արժեթղթեր ն այլն: Կառավարման տարածքային մարմիններն հիմնականում թողարկում են մի շարք տեսակների պարտատոմսեր՝ ֆինանսական միջոցների ներգրավման նպատակով, որոնք միջազգային պրակտիկայում այդպես էլ կոչվում են՝ մունիցիպալ պարտատոմսեր: Կազմակերպությունների կողմից թողարկվող արժեթղթերը կոչվում են կորպորատիվ արժեթղթեր, որոնք շատ ազմազան են: Դրանք թողարկվում են ֆինանսական ն ոչ ֆինանսական կազմակերպությունների կողմից, որոնց շարքին են դասվում աժնետոմսերը, պարտատոմսերը, առնտրային արժեթղթերը, ավանդային վկայագրերը, ինչպես նան վճարային, տիտղոսային, ածանցյալ արժեթղթերը ն այլն: Ըստ դրսնորման ձնի հատկանիշի արժեթղթերը լինում են՝ ա) թղթային, ) ոչ թղթային32: Թղթային արժեթղթերն ունեն ֆիզիկական կրիչներ: Դրանք պատրաստվում են սահմանված որակի ն չափսեր ունեցող թղթե կրիչների վրա, ունեն օրենքով սահմանված պարտադիրր վավերապայմաններ, ինչպես նան մի քանի պաշտպանիչ նշաններ, մասնավորապես ուռուցիկ տպագրություն, հոլոգրամմա, ջրանիշ, լոսածորող նշաններ ն այլն: Միաժամանակ, ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի համաձայն արժեթղթի պարտադիր վավերապայմանների ացակայությունը կամ դրա անհամապատասխանությունն արժեթղթի համար սահմանված ձնին այն դարձնում է առոչինչ: Ոչ թղթային արժեթղթերը ֆիզիկական կրիչներ չունեն: Դրանք դրսնրվում են ռեեստրի կամ դեպոզիտարիայի գրանցամատյաններում գրառումների տեսքով, որտեղից էլ ներդրողներին (արժեթղթերի սեփականատերերին) տրվում են քաղվածքներ, որոնք արժեթղթեր չեն համարվում: Ներկայումս, միջազգայնորեն ներկայացված պահանջներին համապատասխան, առավել շատ տարածված են ոչ թղթային արժեթղթերը: Արժեթղթերը դասակարգվում են նան ըստ տեղա աշխման հատկանիշի, որով էլ պայմանավորված դրանք կարող են լինել` ա) աց տեղա աշխմամ , ) փակ տեղա աշխմամ : Բաց տեղա աշխման դեպքում արժեթղթերն առաջարկվում են անորոշ թվով, անհայտ ներդրողների ն տեղա աշխումից հետո է պարզ դառնում տվյալ արժեթղթերի սեփականատերերի թիվը, կազմն ու կառուցվածքը: Իսկ փակ տեղա աշխման դեպքում արժեթղթերն իրացվում են նախապես հայտնի ն թողարկման մասին որոշմամ հաստատված անձանց ցուցակին համաձայն: Այս դեպքում փաստորեն թողարկողին նախապես հայտնի են արժեթղթերի սեփականատերերի ն թիվը, ն կազմը, ն կառուցվածք: Արժեթղթերը կարող են նան դասակարգվել շրջանառության ձնից կախված: Ըստ այդ հատկանիշի դրանք կարող են լինել` ա) ազատ շրջանառությամ , ) սահմանափակ շրջանառությամ :

Չնայած այն հանգամանքին, որ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում (հոդված 152) օգատգործվում է «ոչ փաստաթղթային» արտահայտությունը, սակայն պետք է նկատել, որ արժեթուղթը ոլոր դեպքերում փաստաթուղթ է, ն դա է պատճառը, որ «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքում օգտագործվում է նան «տպագրական եղանակով պատրաստված արժեթուղթ» արտահայտությունը:

Ազատ շրջանառության դեպքում թողարկողը չի վերահսկում արժեթղթերի սեփականատերերի փոփոխությունը, նրա համար տար երություն չկա, թե ովքեր կարող են լինել տվյալ արժեթղթերի սեփականատերերը: Սահմանափակ շրջանառության դեպքում թողարկողը վերահսկում է արժեթղթերի սեփականատերերի փոփոխությունը` որոշակի սահմանապակումներ դնելով առանձին ներդրողների կամ ձեռք երվող արժեթղթերի ծավալի վրա: Արժեթղթերի դասակարգման մեկ այլ կարնոր հատկանիշն էլ դրանց ըստ ամրագրված (հավաստվող) իրավունքների պատկանելիության դասակարգումն է: Ըստ տվյալ հատկանիշի արժեթղթերը կարող են լինել` ա) ըստ ներկայացնողի, ) անվանական, գ) օրդերային: Ըստ ներկայացնողի արժեթղթերի դեպքում դրանցով ամրագրված իրավունքները պատկանում են այն անձին, ով ներկայացնում է արժեթուղթը ն թողարկողը պարտավոր է կատարել այդ իրավունքները տվյալ անձի նկատմամ : Անվանական արժեթղթերի դեպքում դրանցով ամրագրված իրավունքները ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի համաձայն պատկանում են ոչ թե նրան ով ներկայացնում է տվյալ արժեթուղթը, այլ այդ արժեթղթում նշված անձին: Միաժամանակ պետք է նշել, որ անվանական արժեթղթերի դեպքում թողարկողը պարտավոր է վարել այդ արժեթղթերի սեփականատերերի ռեեստր, դրանում գրանցել տվյալ արժեթղթերի օտարման ոլոր գործարքների արդյունքում առաջացած սեփականատերերին ն նշել դրանց նան արժեթղթում (եթե արժեթուղթը թողարկվում է ֆիզիկական կրիչով)33: Օրդերային արժեթղթերի դեպքում դրանցով ամրագրված իրավունքները պատկանում են արժեթղթում նշված անձին, ով կարող է ինքն իրականացնել այդ իրավունքները կամ իր կարգադրությամ (հրամանով) նշանակել այլ իրավազոր անձ, այսինքն փոխանցել այդ իրավունքների իրացումը երրորդ անձի: Արժեթղթերը դասակարգվում են նան ըստ հավաստվող իրավունքների փոխանցման կարգի հատկանիշի, որից ելնելով արժեթղթերը կարող են լինել` ա) պահանջների զիջման (ցեսիայի) միջոցով փոխանցվող, ) փոխանցագրով փոխանցվող: Պահանջների զիջման (ցեսիայի) միջոցով արժեթղթեր փոխանցող անձը պատասխանատվություն է կրում համապատասխան պահանջի վավերության համար, սա33

Այս հարցում ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում երված դրույթն ամ ողջական չէ: Մասնավորապես, հարցը վերա երում է անվանական արժեթղթերին, որտեղ նշվում է, որ արժեթղթերով հավաստվող իրավունքները կարող են պատկանել «արժեթղթում նշված անձին»: Բնականա ար հարց է առաջանում՝ իսկ եթե արժեթուղթը ֆիզիկական կրիչ չունի: Բացի այդ, նույն կետի 3) ենթակետում նշվում է, որ արժեթուղթն օրդերային է, եթե դրանով հավաստվող իրավունքները պատկանում են «արժեթղթում նշված անձին, ով կարող է ինքն իրականացնել այդ իրավունքները կամ իր կարգադրությամ (հրամանով) նշանակել այլ իրավազոր անձի»: Անհրաժեշտ է նկատել, որ իրավունքների տեսանկյունից վերջինս ըստ էության ոչնչով չի տար երվում այդ կետում երվող անվանական արժեթղթերից, քանի որ անվանական արժեթղթում նշված անձը ոլոր դեպքերում իրավասու է ինքն իրացնել արժեթղթով ամրագրված իր իրավունքները կամ էլ լիազորել այլ անձի: Հետնա ար անվանական արժեթղթերը դրանով չէ, որ առանձնանում են մյուսներից, այլ որ վերջիններիս համար վարվում է հատուկ գրանցամատյան՝ անվանական արժեթղթերի ռեեստր ն այդ ծառայությունը մատուցելու համար շուկայում մասնագիտանում են որոշակի հատուկ անձիք: Եվ, ինչպես միջազգային պրակտիկայում է ընդունված, անվանական արժեթղթերի դեպքում իրավունքները պատկանում են ռեեստրում գրանցված անձին: Այդ պատճառով էլ այդ արժեթղթերն այդպես էլ կոչվում են՝ «գրանցված արժեթղթեր: Թերնս «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքում այդ հանգամանքից ելնելով է ամրագրված այն դրույթը, որ ընկերության ժողովին մասնակցելու (ինչպես նան տարեկան շահութա աժիններ ստանալու) իրավունք ունեցող աժնետերերի ցուցակը կազմվում է ընկերության աժնետերերի ռեեստրի տվյալների հիման վրա: Եվ, եթե այնուհետն (մինչն ժողովի անցկացումը) տեղի է ունեցել աժնետոմսերի փոխանցում, ապա ժողովին մասնակցում է ռեեստրում տվյալ ամսաթվով գրանցված անձը, սակայն «պարտավոր է իրենից աժնետոմսեր ձեռք երած անձանց տրամադրել քվեարկելու լիազորագիր կամ ժողովում քվեարկել աժնետոմսերի նոր սեփականատիրոջ ցուցումներին համաձայն»:

կայն պատասխանատվություն չի կրում արժեթղթով ամրագրված իրավունքների չկատարման համար: Նշված կարգով փոխանցվում են աժնետոմսերը, պարտատոմսերը, ավանդային ( անկային) վկայագրերը, առնտրային արժեթղթերը ն այլն: Արժեթղթերի փոխանցագրով փոխանցման դեպքում փոխանցագրողը (ինդոսանտը) պատասխանատվություն է կրում ոչ միայն տվյալ իրավունքի գոյության, այսինքն արժեթղթի վավերության, այլն այդ իրավունքի իրականացման համար: Այդպիսի արժեթղթերին են դասվում հիմնականաում օրդերային արժեթղթերը: Մասնավորապես` մուրհակների դեպքում, մուրհակատուի մուրհակատիրոջ նկատմամ մուրհակով սահմանված պարտավորությունների չկատարման ժամանակ փոխանցողը կրում է համապարտ պատասխանատվություն, ավելին` նման համապարտ պատասխանատվություն են կրում նան տվյալ մուրհակի ոլոր փոխանցողները, ինչպես նան երաշխավորողը, եթե այդպիսին առկա է, ն փոխանցելի մուրակների դեպքում նան վճարողը, եթե ակցեպտավորել է այն: Արժեթղթերը կարող են դասակարգվել նան մի շարք այլ հատկանիշներից կախված ն մասնավորապես կարող են լինել աժնային կամ պարտքային, եկամուտ երող կամ առանց եկամտի, ռիսկային ն ոչ ռիսկային ն այլն: Այդուհանդերձ արժեթղթերի դասակարգման ամենակարնոր հատկանիշներից մեկը դրանց ըստ տնտեսական ովանդակության դասակարգումն է, որի հիմքով էլ ձնավորվում են արժեթղթերի հիմնական տեսակները` աժնետոմսերը, պարտատոմսերը, մուրհակները, չեկերը, ավանդային ( անկային) վավերագրերը, կոնոսամենտը, հասարակ ն երկակի պահեստային վկայագրերը, վարանտը, ռայթը, ֆորվարդը, ֆյուչերսը, օպցիոնը, սվոփը ն այլն:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է ֆինանսական շուկայի ընդհանուր ովանդակությունը, ն որո՞նք են դրա նորոշ գծերը: 2. Ի՞նչ հատվածների է տարանջատվում ֆինանսական շուկան: 3. Ի՞նչ գործառույթներ է կատարում ֆինանսական շուկան: 4. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում դրամի շուկան, որո՞նք են դրա ֆինանսական գործիքները ն մասնակիցները: 5. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում կապիտալի շուկան, որո՞նք են դրա ֆինանսական գործիքները ն մասնակիցները: 6. Ի՞նչ է արժեթղթերի շուկան, ի՞նչ հատվածների է տարանջատվում ն ի՞նչ գործառույթներ է իրականացնում: 7. Որո՞նք են արժեթղթերի առաջնային ն երկրորդային շուկաների էությունն ու նշանակությունը: 8. Բնութագրել արժեթուղթը ն տալ դրա նորոշումներն ու հիմնական հատկանիշները: 9. Ներկայացնել արժեթղթի յուրահատուկ նութագրիչները ն տալ դրանց համառոտ ովանդակությունը: 10.Որո՞նք են արժեթղթերի դասակարգման հիմնական հատկանիշները ն ի՞նչ հիմնական խմ երի են դասակարգվում արժեթղթերը: 11.Ի՞նչ տեսակների են աժանվում արժեթղթերը ըստ դրանցով ամրագրված (հավաստվող) իրավունքների պատկանելիության: 12.Ի՞նչ կարգով են փոխանցվում արժեթղթերը ն դրանից կախված ի՞նչ իրավական հետնանքներ են ձնավորվում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20.

ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգիրքը, 1998: «Արժեթղթերի շուկայի մասին» ՀՀ օրենքը 2007թ. «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքը, 2001: «ՀՀ կենտրոնական անկի մասին» ՀՀ օրենքը Արժեթղթերի շուկա: Ուս. ձեռնարկ./ Խմ . Ա.Բ.Սալնազարյան.- Եր.: «Զանգակ-97», 2009.- 336 էջ: Բրեթ Մ. Ինչպես է աշխատում փողը. Եր.- Նոյյան տապան, 1997. Մարկոսյան Ա.Խ. Տնտեսագիտություն ոլորի համար, Երկրորդ հրատ., Երնան, «Տիգրան Մեծ», 2006.-460 էջ: Սալնազարյան Ա.Բ. Արժեթղթերի շուկայի ներդրումային գործառույթների իրականացումը ն արդյունավետությունը: Երնան, «Մակմիլան Արմենիա» 2000թ. Խàêêօíåոո Ճ.Ð. , Եքþñ Ը.Ճ. Ýêօíօìոêñ, 1քոíւոոû, ոքօáոåìû ո ոօոոòոêà. 8 2 ò.: 1åք. ñ àíãո., 2-ãօ ո3ո., ՛.1, Խ.1991ã. Լàքո 7., Ճոåêñàíոåք Լ., Եýéոո /1. 1í8åñòուոո: 1åք. ñ àíãո. – Խ.: 1ԷՓÐՃ-Խ, 2003.- ՃII, 1028ñ. Եóքåíոí Ճ.Է. Ðûíêո ոքօո38օոíûõ Փոíàíñօ8ûõ ոíñòքóìåíòօ8.- Խ., 1996. Խոքêոí 2.Խ. Լåííûå áóìàãո ո Փօíոօ8ûé քûíօê.- Խ.: ,,1åքñոåêòո8à,, , 1995. Ðûíօê ւåííûõ áóìàã: 7Կåáíոê ւ 1օո քåո. Լàոàíօ8à 8.Ճ. ո ոք. – Խ.: Փոíàíñû ո ñòàòոñòոêà, 2006. Փքåíê /1. Փàáօւոո. 7ոքà8ոåíոå ոí8åñòուոÿìո. Խ.: 1íՓքà- Խ – 2000ã. Ճոոóýոո /.Ը., 1åòåքñօí Ð.1., Եոåêóýոո /.7. Փոíàíñօ8ûå ոíñòոòóòû, քûíêո ո ոåíüãո. – Ը1á.: 13ո. “1ոòåք”, 2000. Ð. 8. Ճօոá, Ð. /1. Ðօոքոãåñ. Փոíàíñօ8ûå ոíñòոòóòû ո քûíêո, Խ, “/åոօ ո Ըåք8ոñ” 2003ã. 8.8.ԵօԿàքօ8 Փոíàíñօ8օå ìօոåոոքօ8àíոå. 7Կåáíօå ոօñօáոå. Ըàíêò-1åòåքáóքã 2000ã. Теория и практика торговли на фондовом рынке. Учебный курс лекции. (Под ред. Твордовского В.В.) М.: Интернет- трейдинг,- 2004, 296ст. Ղ6w6165 Խ., Թraմ16Ո Տ., Ղ6w6165 Խ. Ղհ6 Տէoօk Խark6է, 6էհ Eմiէioո, Joհո Խi16Ո & Տoո5, 1ոօ, 1992. Խiէէ6r Լ.Տ., Տi1b6r Խ.Լ. Priոօiք165 of Խoո6Ո, Թaոkiոջ aոմ Fiոaոօia1 Խark6է5. – N6w York.: Թa5iօ Թook5, 1ոօ., 1974.

ԳԼՈՒԽ 4

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՆԵՐ

4.1. ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Ֆինանսական ինստիտուտները կամ, ինչպես ֆինանսական գրականության մեջ են կոչում, ֆինանսական միջնորդները ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներ են, որոնք ուղղակիորեն միջնորդություն են իրականացնում դրամական միջոցների առաջնային վաճառողների ն վերջնական սպառողների միջն (առանձին դեպքերում նան այլ ֆինանսական միջնորդների միջն)՝ հավաքագրելով իրական (ընտանեկան տնտեսությունների) խնայողություններից դրամական մեծածավալ հիմնադրամներ, ուղղորդում են դեպի իրական ներդրումներին: Ժամանակակից ֆինանսական շուկաներում որպես ֆինանսական միջնորդներ հանդես են գալիս առնտրային ն խնայողական անկերը, ներդրումային (ինվեստիցիոն) ն կենսաթոշակային հիմնադրամները, ապահովագրական ընկերությունները, վարկային միությունները ն այլն: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցները ֆինանսական շուկայի յուրահատուկ միջնորդներ են, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են դրամական միջոցների իրական խնայողությունների հավաքագրմանը, սակայն դրանց նպատակը ֆինանսական միջոցների սպառումը չէ, այլ դրանց վերավաճառքն է կամ, այլ կերպ ասած, դրանց ուղղորդումը վերջնական, իրական ներդրումներին: Ֆինանսական միջնորդները մի կողմից իրականացնում են տնտեսության մեջ առկա, փոշիացած դրամական միջոցների հավաքագրում ն մյուս կողմից դրանք վաճառում պակասուրդային յուջե ունեցող անձանց, իրականացնում են ներդրումներ, այսինքն դրամական միջոցները վաճառողներից գնողներին են հասցնում միջնորդավորված ձնով: Հիմնականում սա է պատճառը, որ ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներ կատարվող ներդրումները ֆինանսական շուկայում կոչվում են անուղղակի ներդրումներ: Որպես կանոն անուղղակի ներդրումներ կատարող անձիք հանդես են գալիս քաղաքացիները, որոնք ֆինանսական շուկա են ուղղում ընտանեկան խնայողությունները: Վերջինս պայմանավորված է մի շարք դրդապատճառներով: Նախ, չնյած, որ իրական ներդրումների հիմնական աղ յուրը ընտանեկան խնայողություններն են, այնուամենայնիվ դրանք իրենց ներդրումային նութագրիչներով՝ փոքր ծավալներով, կարճ ժամկետներով ն առաջարկվող տոկոսադրույքներով, ինչպես նան դրանց սեփականատերերի տնտեսական շահերով չեն համապատասխանում իրական ներդրուների պահանջներին: Ֆինանսական միջնորդներն իրենց գործունեության արդյունքում ֆինանսական մի շարք գործիքների օգնությամ վերափոխում են իրենց ֆինանսական պարտավորությունները (հավաքագրած ֆինանսական միջոցները) ն դրանք համապատասխանեցնում են իրական ներդրումների նութագրիչներին ն վերջնական սպառողների շահերին: Մասնավորապես, դրանց հավաքագրած ֆինանսական միջոցները դառնում են ավելի գրավիչ անհրաժեշտ ծավալների, ժամկետների, ինչպես նան տոկոսադրույքների (գնի) տեսանկյունից: Վերջինը սերտորեն կապված է գործարքային (տրանսակցիոն) ծախսերի հետ, քանի որ գործարքների կնքման ն գրանցման անհրաժեշտ ծախսերն ու տուրքերը փոքր ծավալների պատճառով ուղղակի դառնում են անիմաստ34: Հաճախ ֆինանսական միջ34

Օրինակ, նման իրավիճակ է առաջացել ՀՀ-ում մասնակի անհատույց սեփականաշնորհման արդյունքում ազմաթիվ ԲԸ-ներում: Շատ աժնետերերի աժնետոմսերի ընդհանուր արժեքն այնքան ցածր է, որ

նորդները թողարկում ն տեղա աշխում են իրենց սեփական արժեթղթերը ն դրանց շնորհիվ հավաքագրում դրամական միջոցներ: Իսկ օրինակ ինվեստիցիոն հիմնադրումների գործունեությունն ամ ողջությամ հանգում է դրան, այն է՝ սեփական արժեթղթերով դրամական միջոցների հավաքգրում ն այլ թողարկողների արժեթղթերում ներդրում: Այդ կերպ ֆինանսական միջնորդները ստեղծում են իրենց սեփական, այսպես կոչված «ֆինանսական արտադրանքը»՝ ֆինանսական գործիքների ձնով, որոնք իրենց ծավալներով, ժամկետներով, իրացվելիությամ , իհարկե նան, գնով տար երվում են իրենց կողմից հավաքագրած ֆինանսական միջոցների նութագրերից: Տնտեսության մեջ ֆինանսական միջնորդների գործունեության ազմաթիվ օրինակներ կարելի է երել, որոնք նութագրում են դրամական միջոցների շարժը ավելցուկային յուջե ունեցող անձանցից (ԱԲՈՒԱ) դեպի ֆինանսական միջնորդ կառույցներ (ՖՄԿ) ն այնուհետն դեպի վերջնական սպառող, այսինքն պակասուրդային յուջե ունեցող անձիք (ՊԲՈՒԱ): Օրինակ առաջին, քղաքացին կան ընտանեկան տնտեսությունը (ԱԲՈՒԱ) ավանդադրում է իրեն դրամական միջոցները առնտրային կամ խնայողական անկում (ՖՄԿ), որն էլ իր հերթին վարկեր է տրամադրում տնտեսավարող անձանց, կամ այլ ընտանեկան տնտեսությունների (ՊԲՈՒԱ): Օրինակ երկրորդ, քաղաքացիները կան ընտանեկան տնտեսությունները (ԱԲՈՒԱ) ձեռք են երում ներդրումային հիմնադրամի (ՖՄԿ) աժնետոմսերը, վերջինս էլ իր հերթին ներդրումներ է կատարում արդյունա երական աժնետիրական կամ սահմանափակ ընկերությունների (ՊԲՈՒԱ) կողմից թողարկած արժեթղթերում: Օրինակ երրորդ, քաղաքացիները (ԱԲՈՒԱ) գնում են ապահովագրական (կյանքի) ընկերության (ՖՄԿ) պոլիսներ, իսկ ապահովագրական ընկերությունն իր հերթին ներդրումներ է կատարում տար եր նույթի ընկերությունների (այդ թվում նան այլ ֆինանսական միջնորդների, մասնավորապես առնտրոյին անկերի), ինչպես նան պետության (ՊԲՈՒԱ) կողմից թողարկած արժեթղթերում ն ֆինանսական այլ գործիքներում: Օրինակ չորրորդ, ընկերությունները, այդ թվում նան ֆինանսական միջնորդ կառույցները (ԱԲՈՒԱ) ձեռք են երում առնտրային անկերի կամ ֆինանսական այլ կառույցների (ՖՄԿ) արժեթղթեր, մասնավորապես անկայի (ավանդային) վկայագրեր կամ առնտրային արժեթղթեր, իսկ վերջիններս էլ իրենց հերթին տրամադրում են վարկեր ընտանեկան տնտեսություններին (ՊԲՈՒԱ): Զարգացած շուկա ունեցող երկրներում ֆինանսական միջնորդության նման օրինակները շատ ազմազան ու տարատեսակ են, մինչդեռ ՀՀ-ում ներկայումս ամենատարածված ու գերակշռող ձնը առնտրային անկերի կողմից իրականացվող ֆինանսական միջնորդային գործունեությունն է: ՀՀ-ում գործող ապահովագրական ընկերությունները կյանքի ապահովագրությամ գրեթե չեն զ աղվում, ինչ վերա երում է ներդրումային ն կենսաթոշակային ոչ պետական հիմնդրամներին ՀՀ ֆինանսական շուկայում դրանք ընդհանուր առմամ չկան: Ֆինանսական միջնորդ կառույցների գործառնությունների ընդհանուր սխեման գծապատկերով կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ (տես, գծապատկեր 4.1.1.): Անուղղակի ներդրումների դրդապատճառներից մեկն էլ այն է, որ քաղաքացիները (ընտանեկան տնտեսությունները), տիրապետելով որոշակի դրամական միջոցների դժվարանում են իրականացնել ներդրումային ճիշտ որոշումներ, քանի որ նրանք սովորա ար համապատասխան մասնագիտական հմտություններ չունեն ն նրանց համար արդ է օգտվել ֆինանսական տեղեկատվություններից, մասնավորապես ընթերցել ու հասկանալ թողարկողների ֆինանսական, շահույթների ու վնասների վերա երյալ հաշվետվությունները ն այլն: դրանց սեփականության իրավունքի գրանցման ծախսերը գերազանցում են վերջիններիս, որն էլ խոչընդոտում է դրանց օտարմանը կամ այլ գործարքների կատարմանը:

Դրամական միջոցներ

Ֆինանսական գործիքներ

Պ. ՊԲՈՒ Ա Արժեթղթեր. ն ֆին. այլ գործիքներ

Ֆինանսական գործիքներ

Ա.

Պ. ՖՄԿ

Դրամական միջոցներ

ՖՄԿ արժեթղթեր, ֆ.ա.գ.

Դրամական միջոցներ

Դրամական միջոցներ

Ա. ՊԲՈՒ Ա

Արժեթղթեր. ն ֆին. այլ գործիքներ

Պ."

Արժեթղթեր. ն ֆին. այլ գործիքներ

Ա."

ՊԲՈՒԱ

ՖՄԿ

ԱԲՈՒԱ

"Ա. - ակտիվային, Պ. – պասիվային գործառնություններ Գծապատկեր 4.1.1. ՖՄԿ-ների գործառնությունների ընդհանուր սխեման

ավելցուկային ն պակասուրդային յուջե ունեցող անձանց հետ:

Ընտանեկան տնտեսությունների ֆինանսական միջնորդներին դիմելու հաջորդ դրդապատճառը ֆինանսական ռիսկերի առկայությունն է: Դրամական միջոցների առաջնային վաճառողներն այստեղ առնչվուն են հետնյալ ռիսկերի հետ՝ արժութային փոխարժեքի փոփոխության ռիսկ, տոկոսների (եկամտի) չստանալու ռիսկ, տվյալ ֆինանսական գործիքի իրացվելիության ռիսկ ն վերջապես ներդրումների կորստի ռիսկ: Փաստորեն նրանք դիմում են ֆինանսական միջնորդներին մեղմացնելու կամ դրանց փոխանցելու դրամական միջոցների ուղղակի ներդրումների հետ կապված ռիսկերը: Ահա, այս տեսանկյունից ելնելով, ընտանեկան տնտեսություններն ունեն դրամական միջոցներ, սակայն չգիտեն որտեղ ն ինչպես իրականացնել ներդրումներ, իսկ շատ հաճախ էլ, ինչպես արդեն նշել ենք, դրանք չեն համապատասխանում իրական ներդրումների պահանջներին: Եվ ընդհակառակը, ֆինանսական միջնորդները մասնագիտացված են, գիտեն այդ ամենը, տիրապետում են ներդրումային որոշումների կայացման որոշակի հմտությունների, սակայն չունեն ավարար ֆինանսական միջոցներ: Այդ պատճառով, ֆինանսական շուկայում գործունեության ն ծառայությունների մատուցման տար եր տեսակներով, ինչպես նան օգտագործելով զանազան ֆինանսական գործիքներ, նրանք դրամական միջոցներ են հավաքագրում առաջնային վաճառողներից՝ կրելով որոշակի պարտավորություններ: Մասնագիտացվածության ն կոնկրետ գործունեության իրականացման շնորհիվ ֆինանսական միջնորդները գտնվում են լավ դիրքում: Նրանք, քաջատեղյակ լինելով վերջնական, իրական սպառողների պահանջներին ն դրանց թողարկած ֆինանսական գործիքների նութագրերին, կարողանում են ապահովել հետնյալ առավելությունները. առաջին, կայացնում են լավագույն ներդրումային որոշումներ ն իրենց հավաքագրած դրամական միջոցներն ուղղում են հուսալի ն արձր եկամտա եր ոլորտներ, այդ թվում կոնկրետ ընկերություններ, երկրորդ, ձնավորում են ներդրումների արդյունավետ ն օպտիմալ փաթեթներ. «արդյունավետ»՝ այսինքն սահմանված ռիսկի դեպքում ապահովում են առավելա78

գույն եկամուտ կամ սահմանված եկամտի դեպքում՝ նվազագույն ռիսկ, «օպտիմալ»՝ նույնանման ներդրումների տար երակներից ընտրում են լավագույնը, երրորդ, իրականացնում են ներդրումների դիվեսիֆիկացիա, այն է ներդրումային փաթեթները կազմավորում են այնպես, որ այնտեղ ներառվեն տար եր նույթի, տար եր եկամտա երության, տար եր թողարկողների ն տար եր ռիսկայնության ֆինանսական ակտիվներ, այնպես որ եկամտա երության (ռիսկայնության) առումով դրանք պետք է գտնվեն ացասական կոռելյացիայում՝ եթե մի ակտիվի եկամտա երությունը (ռիսկայնությունը) նվազում է, մյուսինը պետք է աճի ն ընդհակառակը, չորրորդ, նվազեցնում են ներդրումների հետ կապված ռիսկերը. փաստորեն իրականացնելով առաջին երեք կետերում նշված գործողությունները ֆինանսական միջնորդներն էապես նվազեցնում, մեղմացնում, հաճախ նան իրենց վրա են վերցնում ներդրումների հետ կապված ֆինանսական ռիսկերը: Ամփոփելով, անհրաժեշտ է նշել, որ ֆինանսական միջնորդներն, ապահովելով արձր եկամտա երություն, ցածր ռիսկ ն որակյալ ներդրումներ, իրենց թողարկած ֆինանսական գործիքներին օժտում են արձր իարցվելիությամ , որի շնորհիվ էլ կարողանում են ավելի շատ ֆինանսական միջոցներ հավաքագրել ֆինանսական շուկայից: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների գործունեության առանձնահատկություններից ելնելով էլ, կարելի է նութագրել դրանց հիմնական գործառույթները ֆինանսական շուկայում: Նախ, ֆինանսական միջնորդ կառույցների նշանակությունը ն հիմնական գործառույթն այն է, որ ընտանեկան տնտեսությունների իրենց նութագիրչներով ն նպատակներով տար եր առաջնային խնայողությունները համապատասխանեցնում են վերջնական, իրական սպառողներին անհրաժեշտ ներդրումների նութագիրչների հետ, ստեղծելով ֆինանսական յուրահատուկ «ապրանքներ», ֆինանսական գործիքներ՝ ծավալային, ժամկետային, իրացվելիության, ռիսկայնության ն գնային համապատասխան նութագրիչներով: Դրանով էլ ֆինանսական միջնորդ կառույցները կազմավորում են դրամական միջոցների կայուն հոսքեր դրամական միջոցների իրական վաճառողներից դեպի իրական սպառողներըի ն նպաստում են իրական ներդրումների կայացմանը: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների հաջորդ երկու գործառույթները ովանդակությամ վերա երում են ֆինանսական շուկայի գործառույթներին, սակայն քանի որ դրանք անմիջականորեն իրականացվում են ինստիտուցիոնալ կառույցների կողմից անհրաժեշտություն է առաջանում անդրադառնալ վերջիններիս: Դրանք են՝ «մանր, փոշիացած փողերից» «խոշոր փողերի» ն «կարճ փողերից» «երկար փողերի» կազմավորման գործառույթները: Փաստորեն ֆինանսական ոլոր միջնորդներն էլ իրենց ֆինանսական գործիքների շնորհիվ իրականացնում են այս գործառույթները: Նրանք սեփական ֆինանսական գործիքներով՝ անկային (ավանդային) վկայագրերով, աժնետոմսերով, ապահովագրական պոլիսներով, կենսաթոշակային վճարներով, հավաքագրելով դրամական միջոցներ ն ստեղծելով համապատասխան դրամագլուխներ, ուղղորդում են ֆինանսական հոսքերը իրական, վերջնական սպառողներին արդեն վերափոխված պարամետրերով: Ֆինանսական շուկաներն իրենց հերթին այս գործառույթների ճնշող մասն իրականացնում են ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների շնորհիվ ն միջոցով: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների մյուս գործառույթներն անմիջականորեն կապված են վերը նշվածների հետ ն` նութագրելով այդ ինստիտուտների առավելությունները, կայանում են հետնյալում. Առաջին, փոխառության գումարմերի մասնատում: Դրա էությունը կայանում է նրանում, որ իրական խոշոր ներդրումների համար միջոցներ հայթայթելու նպատակով ֆինանսական միջնորդ կառույցները հնարավորություն ունեն թողարկել մանրատված, շատ փոքր անվանական արժեքներով ֆինանսական գործիքներ ն տեղա79

աշխել դրանք: Այս գործառույթը հատկապես կարնոր է փոքր ներդրողների համար, որոնք փաստորեն իրենց քիչ գումարներով հնարավորություններ չունեն ուղղակի ներդրումներ կատարելու, իսկ վերջիններիս ներդրումները, հայտնի է, թե ինչպիսի կարնորություն ունեն տնտեսական աճի ապահովման գործում: Երկրորդ, դրամական միջոցների վերադարձման ճկուն համակարգի ստեղծում: Այս գործառույթի ովանդակությունը երկարաժամկետ կապիտալ ներդրումների ապահովումն է: Իրականում Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների թողարկում են ֆինանսկան գործիքներ մարման մեկ, երկու օր ժամկետից սկսած (առնտրային արժեթղթեր ն այլն) ընդհուպ մինչն երեսուն ն ավելի տարի ժամկետով (երկարաժամկետ պարտատոմսեր): Փաստորեն այս գործառույթի շնորհիվ, ինչպես տեսնում ենք, արտադրության ֆինանսավորման համար օգտակար ու հասանելի են դառնում ամենակարճ ժամկետ ունեցող դրամական փոխառությունները: Երրորդ, չվճարումների ռիսկի նվազեցում: Այս գործառույթը ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներն ի վիճակի են կատարել, քանի որ դրանց ֆինանսական միջոցները (պասիվներ՝ սեփական ֆինանսական գործիքներ) ն ակտիվները (այլ թողարկողների ֆինանսական գործիքներ) ձնավորվում են ազմաթիվ ն տար եր տնտեսավարող անձանցից, հետնա ար ֆինանսական միջնորդներն ի վիճակի են արդյունավետ կառավարել ֆինանսական ռիսկերը կապված ինչպես սեփական, այնպես էլ այլ թողարկողների արժեթղթերի հետ: Հանրահայտ է, որ եթե ներդրումների փաթեթում տար եր ակտիվների գներն ու եկամտա երությունները քիչ են կապված միմիյանց հետ, ապա փաթեթի արժեքն համեմատա ար ավելի կայուն է: Այդ տեսանկյունից ֆինանսական միջնորդներն իրականացնելով սեփական ակտիվների դիվերսիֆիկացում, կարողանում են թողարկել երկրորդային շուկաներում արձր իրացվելի ֆինանսական գործիքներ, որոնք ավելի քիչ ռիսկային են: Չորրորդ, արձր իրացվելիության ապահովում: Այս գործառությունը էապես կապված է նախորդի հետ ն հիմնվում է ավելցուկային յուջե ունեցող անձանց ն հատկապես տնային տնտեսությունների ազմաքանակ լինելու հանգամանքի վրա: Փաստորեն նշված անձանց դրամական միջոցների ծախսելու պահանջները անընդհատ տար երվում են իրարից, իսկ առանձին անձանց դրամական միջոցների մուտքերն ու դրանց ծախսելու ժամկետները շատ հաճախ չեն համնկնում որի արդյունքնում Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցների մոտ առաջանում են «կայուն պասիվներ»: Դրա շնորհիվ ֆինաննսական ինստիտացիոնալ կառույցները կարողանում են ցանկացած ժամկետի նույնիսկ վաղաժամկետ վճարել այս կամ այն ֆինանսական գործիքներով պարտավորությունները, ն որի արդյունքում ստեղծել ու պահպանել սեփական ֆինանսական գործիքներ արձր իրացվելի երկրորդային շուկա: Վերջինս ապահովվում է նան ֆինանսական միջնորդների ֆինանսական գործիքների թողարկման գործարքային ցածր ծախսերի շնորհիվ: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցները, նվազեցնելով իրենց կողմից թողարկած ֆինանսական գործիքների հետ կապված ռիսկերը ն ներդրումներ կատարելով այլ թողարկողների ֆինանսական գործիքներում, միաժամանակ առնչվում են որոշակի ռիսկերի հետ: Խնդիրն այն է, որ ֆինանսական ինստիտուտների գործունեության նպատակը իրեն ակտիվների արժեքի աճն է, վերջին հաշվով, շահույթի ստացումը, որն էլ նրանք իրականացնում են իրենց հավաքագրած դրամական միջոցներն ավելի արձր եկամտա երություն ունեցող ոլորտներում ն ֆինանսական գործիքներում ներդրելով: Մինչնդեռ հանրահայտ է, որ արձր եկամտա երությունը կապված է արձր ռիսկի հետ, որին էլ պետք է մեծ ուշադրություն դարձնեն ֆինանսական ինստիտուտները: Եվ ոչ միայն դրանք, այլն այդ ոլորտները կարագվորող պետական մարմիններն ու ինքնակարգավորող կազմակերպությունները: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներին ամենօրյա գործունեության ընթացքում առնչվող ռիսկերը հետնյալներն են: Առաջինը ներդրումների չվճարման ռիսկն է: Ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կա80

ռույցը պետք է մշտապես նկատի ունենա, որ իրեն կողմից կատարվող ներդրումները վարկառուի տնտեսական դրության վատթարացման պատճառով հնարավոր է, որ չվերադառնան, որն էլ կարող է հանգեցնել ինստիտուցիոնալ կառույցի չվճարումներին՝ իրեն ացասական հետնանքներով հանդերձ: Դա թերնս ֆինանսական միջնորդների գործունեության գերխնդիրներից մեկն է: Եվ, որպեսզի ներդրումների չվճարման ռիսկը հասցվի նվազագույնի, անհրաժեշտ է մինչն տվյալ փոխառուին դրամական միջոցներ տրամադրելը խորը վերլուծության ենթարկել դրա ֆինանսական վիճակը, միջոցների ծախսման ուղղություններն ու դրանց արդյունավետությունը ն միայն դրանից հետո կատարել ներդրումներ: Իսկ կատարված ներդրումներից հետո անընդհատ հետնել փոխառուի գործերի ընթացքին, որպեսզի խուսափել ներդրված միջոցների հավանական կորուստներից: Բացի այդ, շատ կարնոր է այստեղ կիրառել ներդրումների փաթեթի դիվերսիֆիկացիա: Երկրորդը, որի հետ առնչվում են ֆինանսական միջնորդները, տոկոսադրույքների փոփոխության ռիսկն է: Ֆիանանսական շուկայում փոխատվական կապիտալի տոկոսադրուքի փոփոխությունը կարող է ծանր ֆինանսական վիճակի հասցնել ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներին: Մասնավորապես, կարող է ստացվել, որ ինստիտուցիոնալ կառույցների ներդրումներից ստացվող տոկոսներն ավելի ցածր լինեն, քան այն տոկոսները, որոնք տվյալ պահին շուկայում առաջարկում են առաջնային վաճառողները: Նման իրավիճակ ստեղծվեց ՀՀ-ում 1993-1995 թվականների ընթացքում, եր փոխատվական կապիտալի շուկայական տոկոսադրույքը տարեկան ավելի քան 1509-ից (1993թ.) նվազեց մինչն տարեկան 30-369-ի (1995թ.): Արդյունքում ազմաթիվ ֆինանսական կառույցներ սնանկացան՝ չկարողանալով կատարել ստանձնած պարտավորությունները ն վճարել իրենց թողարկած ֆինանսական գործիքները: Այդ առումով, նման դեպքերում ֆինանսական միջնորդները պետք է կիրառեն տոկոսային ճկուն քաղաքականություն ն օգտագործեն ավելի արդյունավետ ֆինանսական գործիքներ (այս օրինակում, մասնավորապես փոփոխական կուրսով պարտատոմսեր կամ անկային վկայագրեր): Երրորդը ակտիվների իրացվելիության անկման ռիսկն է: Այս ռիսկի ովանդակությունն այն է, որ ֆինանսական միջնորդն ի վիճակի չի լինում կառավարել ֆինանսական հոսքերը, այսինքն ապահովել դրամական միջոցների ժամանակին վճարումները իրեն մուտքերի հաշվին: Այս ռիսկերը մասնավորապես նորոշ են առնտրային ն խնայողական անկերին, ապահովագրական ընկերություններին (ինչպես կյանքի, այնպես էլ ընդհանուր ապահովագրության դեպքում), կենսաթոշակային հիմնադրամներին: Այդ պատճառով, նշված ինստիտուտները պետք է ապահովված լինեն իրացվելի ակտիվներով ն ավանդների հանկարծակի, ժամկետից շուտ պահանջի (առնտրային անկեր), հաճախորդների դժ ախտ պատահարների, մահացությունների (ապահովագրական ընկերություններ) դեպքում, կարողանան կատարել դրամական վճարումներ: Հակառակ դեպքում ֆինանսական միջնորդը կարող է ընկնել ծանր ֆիանանսական վիճակի մեջ՝ ընդհուպ մինչն դրա սնանկացումը: Ինչպես տնտեսավարող ոլոր անձիք, այդ թվում նան ֆինանսական միջնորդ կառույցները իրենց վրա կրում են նան ընդհանուր ռիսկերի ազդեցությունը, որոնցից կարելի է առանձնացնել ազգային արժույթի փոխարժեքի փոփոխության, երկրային, քաղաքական ռիսկերը ն այլն: Զարգացած ֆիանսական շուկաների պայմաններում ներկայումս գործում են ազմաթիվ ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներ, որոնց կարելի է խմ ավորել հետնյալ տեսակների մեջ: Դրանք են՝ ա) ավանդային (դեպոզիտային) կազմակերպությունները, ) ապահովագրական ընկերությունները, գ) կենսաթոշակային հիմնադրամները, դ) ներդրումային կազմակերպությունները: Նշված տեսակներից յուրաքանչյուրն ունի իրեն ենթատեսակները, որոնք տար եր երկրներում, կախված տվյալ երկրի իրավական մոդելից («Անգլոամերիկյան» կամ « Մայրցամաքային»), ինչպես նան պատմանակորեն ձնավորված շուկայական հարա երություներից ն կա81

ռույցներից, տար եր են, թե՛ իրենց տարատեսակներով, ն թե՛ կառուցվածքով: Սակայն, չնայած այդ առանձնահատկություններին, ինչպես նան դրանց խմ երին ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցները ոլորն էլ կատարում են մի շատ կարնոր ն հիմնական գործառույթ. հավաքագրում են ֆիանսական միջոցներ առաջնային, հիմնական ներդրողներից ն ուղղորդում դրանք վերջնական սպառողներին, այն է՝ իրական ներդրումներին: ճիշտ է, ինստիտուցիոնալ կառույցի յուրաքանչյուր տեսակ միաժամանակ մատուցում է իրեն հաճախորդներին ծառայություների որոշակի համախում , օրինակ, կենսաթոշակային ապահովում, դժ ախտ դեպքերից ն պատահարներից ապահովագրում ն այլն, սակայն ոլոր այս գործողությունները հետապնդում են մեկ նպատակ՝ տնտեսության մեջ առկա ֆիանսական միջոցների հավաքագրում ն, վերջին հաշվով, իրական ներդրումներին ուղորդում:

4.2. ԱՎԱՆԴԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ

ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ֆինանսական ինստիտուտների ամենագործուն ն տարածված տեսակը ավանդային կազմակերպություններն են, որրոնց թվին են դասվում առնտրային անկերը, վարկախնայողական ինստիտուտները, ( անկերը), վարկային միությունները: Ավանդային կազմակերպությունները ֆինանսական միջնորդություն են իրականացնում ավանդների ընդունման միջոցով: Այս կազմակերպություններն իրենց դրամական միջոցները հավաքագրում են ավանդային ն խնայողական հաշիվների ացման ն վարման միջոցով, ն այդ ծառայությունների էժան ն հասու լինելու շնորհիվ քաղաքացիների զգալի մասը անմիջականորեն օգտվում է դրանցից: Թերնս այդ է պատճառը, որ ավանդային կազմակերպությունների գործունեությունը խիստ կարգավորվում ն վերահսկվում է պետության կողմից: Ավանդների դիմաց տրվող եկամուտները շատ հաճախ երաշխավորվում են ապահովագրական կազմակերպությունների կողմից, իսկ վերջիններիս կայունությունն ու հուսալիությունն իրեն հերթին երաշխավորվում է պետության կողմից: Դրա շնորհիվ էլ ավանդների կորստի ռիսկը դառնում է գրեթե զրոյական, իսկ իրացվելիությունը՝ շատ արձր, քանի որ դրանք կարող են վերադարձվել առաջին հենց պահանջով: Հավաքագրած դրամական գումարներն ավանդային կազմակերպություններն օգտագործում են որպես վարկային միջոցներ՝ տրամադրելով դրանք ամենատար եր փոխառուների, մասնավորապես քաղաքացիների, ձեռներեցների, տար եր նույթի ընկերությունների, ինչպես նան պետական կազմակերպությունների: Միաժամանակ այդ միջոցների արձր իրացվելիության ն դիվերսիֆիկացման նպատակներով դեպոզիտային կազմակերպությունները դրանք ներդրում են տար եր արժեթղթերում՝ ձնավորելով ներդրումների հուսալի ն արդյունավետ փաթեթներ: Ավանդային կազմակերպությունների եկամուտները կազմավորվում են իրենց ակտիվների փաթեթների եկամտից ն մատուցված ծառայությունների դիմաց գանձվող վճարներից: Ֆինանսական շուկաներում գործունեության արդյունքում ավանդային կազմակերպություններն առնչվում են մի քանի լուրջ հիմնախնդիրների հետ, որոնցից հիմնականներն են՝ ակտիվների ն պարտավորությունների համապատասխանությունը, տոկոսադրույքի ռիսկը ն ակտիվների իրացվելիությունը: Ակտիվների ն պարտավորությունների համապատասխանությունը ավանդային կազմակերպության կարնորագույն խնդիրներից է, որն ուղղակիորեն կապված է դրա եկամտի գոյացման հետ: Վեծջինս փաստորեն կազմավորվում է ակտիվների դիմաց ստացվող ն պարտավորությունների դիմաց տրվող տոկոսների տար երությունից, որը ֆինանսական գրականության մեջ կոչվում է սպրեդ, իսկ ստացվող եկամուտը՝ սպրեդի եկամուտ (Տքո6մ iոՇօո6) կամ տոկոսային (մարժային) շահույթ: Սպրեդից ստացվող եկամուտը պետք է այնքան լինի, որ կարողանա ծածկել ավանդային կազ82

մակերպության կողմից կատարված ծախսերը ն միաժամանակ ապահովել ներդրված կապիտալի համար ավարար շահույթ: Հետնա ար կազմակերպության կառավարիչները ձգտում են մի կողմից ներգրավել էժան դրամական միջոցներ, իսկ մյուս կողմից դրանք թանկ վաճառել, որի արդյունքում էլ առաջանում է տոկոսային ռիսկի հիմնախնդիրը: Տոկոսային ռիսկի գործողությունը կապված է նան դրամական միջոցների ներգրավման ն փոխատվության (վարկերի տրամադրման) ժամկետների տար երության հետ, եր այդ ընթացքում փոխատվական կապիտալի տոկոսադրույքն աճում կամ նվազում է: Այսպես, եթե կազմակերպությունը ներգրավում է դրամական միջոցներ կարճաժամկետ ֆինանսական գործիքներով ն տրամադրում վարկեր երկարաժամկետ, ապա շուկայում տոկոսադրույքի արձրացման դեպքում կրում է վնաս, իսկ իջեցման դեպքում՝ ստանում շահույթ: Եվ ընդհակառակը, եթե կազմակերպությունը ներգրավում է դրամական միջոցներ երկարաժամկետ ֆինանսական գործիքներով ն տրամադրում է կարճաժամկետ վարկեր, ապա շուկայում տոկոսադրույքի արձրացման դեպքում շահում է, իսկ իջեցման դեպքում կրում վնասներ: Բերենք մեկ օրինակ: Դիցուք կազմակերպությունը ներգրավում է կարճաժամկետ փոխառություն տարեկան 109 դրույքաչափով (հասկանալի է, որ փոխատվական կապիտալի միջին տոկոսադրույքը նույնպես 109 է) ն տրամադրում է եռամյա կամ հնգամյա ժամկետով փոխատվություններ տարեկան 129 դրույքաչափով, այսինքն առկա է 29 սպրեդ կամ տոկոսային եկամուտ: Սակայն, եր մեկ տարի անց փոխատվական կապիտալի տոկոսադրույքն աճում ն դառնում է, ենթադրենք, 119, ապա կազմակերպությունը ստիպված ներգրավում է դրամական միջոցներ 119-ով ն քանի որ նրա տրամադրած փոխատվությունները երկարաժամկետ էին ն կազմում էին 129, ապա սպրեդը նվազում ն դառնում է 19, այսինքն կազմակերպության եկամուտը նվազում է կիսով չափ ն այն փաստորեն կրում է վնասներ, որոնք կարող են հասցնել նրան ընդհուպ միչն սնանկացում: Հետնա ար ավանդային կազմակերպությունները անընդհատ ուշադրության տակ պետք է պահեն տոկոսային ռիսկը ն ակտիվների փաթեթի դիվերսիֆիկացման շնորհիվ չեզոքացնեն դրա ազդեցությունը: Հաջորդ կարնոր հիմնախնդիրը ավանդային կազմակերպության ակտիվների իրացվելիությունն է, որը կապված է կազմակերպությունում ներդրված միջոցների ժամկետից շուտ ետ վերցնելու հետ: Խնդիրն այն է, որ օրենսդրության համաձայն ավանդատուներն իրենց խնայողական կամ ավանդային հաշիվներում ներդրված գումարները կարող են ետ պահանջել ցանկացած պահի, մինչդեռ ավանդային կազմակերպությունն իր հերթին այդ դրամական միջոցներն արդեն տեղա աշխել է ն հնարավորություններ չունի դրանք անմիջապես ետ վերադարձնելու, որի պատճառով այն կարող է հայտնվել ֆինանսական հոսքերի ան ավարարության իրավիճակում: Հետնա ար ներդրումային փաթեթների ձնավորման ժամանակ ավանդային կազմակերպությունները պետք է միշտ ուշադրության կենտրոնում պահեն այս հանգամանքը ն այնտեղ ներառեն նան արձր իրացվելի ակտիվներ, որոնք ցանկացած պահի առանց էական կորուստների կարելի է վերածել դրամական միջոցների: Նշված հիմնախնդիրը նան պետական կարգավորման կարնոր աղկացուցիչ է: Այդ պատճառով կարգավորման պետական լիազորված մարմինը պահանջներ է սահմանում ավանդային կազմակերպությունների իրացվելի ակտիվների, դրանց կառուցվածքի ն ընդհարապես ամ ողջ ակտիվներում դրանց նվազագույն չափերի նկատմամ : ՀՀ ֆինանսական շուկայում ավանդային կազմակերպություններից գործնականում տարածված են միայն առնտրային անկերը, որոնց խնդիրների, գործառույթների, գործունեության տեսակների ն այլ մանրամասների վերա երյալ երվում է սույն գրքի 4 գլխում: Ավանդային կազմակերպության մյուս տեսակը՝ վարկախնայողական ինստիտուտը հատուկ մասնագիտացված ֆինանսական միջնորդ է, որն հիմնականում հավա83

քագրում է ավանդային կամ խնայողական, ինչպես նան զանազան ժամկետային սպառողական հաշիվներով դրամական միջոցներ: Այդ միջոցները հիմնականում օգտագործվում են քաղաքացիներին երկարաժամկետ հիպոթեքային վարկեր տրամադրելու համար, մասնավորապես անշարժ գույքի, այդ թվում նան նակարանների ձեռք երման նպատակով: Միաժամանակ ձեռք երվող անշարժ գույքը ծառայում է որպես գրավ: Վարկային միությունները յուրահատուկ ֆինանսական միջնորդներ են, որոնց հիմնադիրները (անդամները) հիմնականում նան իրենց վարկառուներն են: Դրանց անդամները ացում են խնայողական գրքույկներ (հաշիվներ) ն հավաքագրված միջոցները օգտագործում են որպես կանոն իրենք: Վարկային միություններն ստեղծվում են ընդհանուր պահանջներ ունեցող սպառողների կամ ընկերությունների, ասոցիացիաների, հասարակական կազմակերպությունների անդամների կողմից ն իրենց կոոպերատիվ հիմունքների շնորհիվ կարող են ազատվել որոշ հարկատեսակներից (մասնավորապես եկամտահարկից ն այլն): Նշված երկու տեսակները ՀՀ-ում գրեթե չկան: Դրա հիմնական պատճառն այն է, որ առաջին, ՀՀ օրենսդրության համաձայն առնտրային անկերին թույլատրվում է իրականացնել ավանդային կազմակերպությունների գործունեության տեսակների գրեթե ամ ողջ սպեկտրը ն երկրորդ, որ առայսօր ացակայում է նշված կազմակերպությունների վերա երյալ համապատասխան օրենսդրությունը: Ներկայումս ՀՀ ֆինանսական շուկայում ավանդային կազմակերպություններից գործնականում առավել տարածված ու լայնածավալ գործունեություն են իարականացնում առնտրային անկերը ն ավականին զգալի է դրանց դերն ու նշանակությունը ՀՀ-ում: Որպես կայացած ֆինանսական միջնորդների, վերջիններիս գործունեությունը ՀՀ ֆինանսական շուկայում վերջին տարիներին նութագրվում է այսպիսի տվյալներով (տես աղյուսակ 4.2.1): Աղյուսակ 4.2.1

ՀՀ առնտրային անկերի գործունեությունը ֆինանսական շուկայում 2000-2008 թթ."(մլն դրամ)

1.ՀՀ առնտրային անկերի քանակը այդ թվում` -խնամակալության գործընթացում գտնվողները 2. Փաստացի լրացված կանոնադրական կապիտալը 3. Ֆինանսական շուկայից ներգրաված միջոցները, (ընդամենը) այդ թվում` - ավանդներ (ֆիզիկական, իրավա անական անձիք ն անկեր) - վարկեր անկերից 4. Միջոցների օգտագործումը ֆինանսական շուկայում, ընդամենը այդ թվում` -վարկեր տնտեսությանը -ներդրումներ պետական արժեթղթերում -ներդրումներ այլ արժեթղթերում -լիզինգ, ֆակտորինգ 5. Շահույթ (վնաս)

29547 202702

32735 186483

40135 262206

80108 404345

152490 788542

97791

78535

226981

359799

726647

29562 214367

13957 201000

22936 200677

10170 445636

900116

92262 27375

76885 30874

132326 36596

223523 93623

598013 81108

21041

34728

" Աղյուսակը կազմված է ՀՀ ԿԲ-ի հաշվետվությունների տվյալների հիման վրա:

Ֆինանսական միջնորդների հաջորդ տեսակը ապահովագրական ընկերություններն են: Դրանք ֆինանսական միջնորդներ են, որոնք որոշակի վճարի դիմաց իրականացնում են պայմանագրով նախատեսված ֆինանսական փոխհատուցում՝ որոշակի դեպքերի (պատահարների) տեղի ունենալու ժամանակ: Ֆինանսական զարգացած շուկաներում գործում են երկու տեսակի՝ կյանքի ապահովագրության ն գույքի ու դժ ախտ դեպքերից ապահովագրության, ընկերություններ: Վերջիններս ֆինանսական շուկայում կոչվում են նան ընդհանուր ապահովագրության ընկերություններ: Ապահովագրական խոշոր ընկերությունները որպես կանոն նշված երկու տեսակներով էլ զ աղվում են: Իրականում ապահովագրական ընկերության գործառույթը ռիսկի կրելն է, որի միջոցով էլ նրանք ֆինանսական շուկայից հավաքագրում են դրամական միջոցներ: Այնուհետն, հավաքագրած դրամական միջոցները ապահովագրական ընկերությունները ֆինանսական տար եր գործիքների օգնությամ վերավաճառում (տեղա աշխում) են ֆինանսական շուկայում: Իհարկե, ֆիանսական միջոցների մի մասը, կախված պատահարների տեղի ունենալուց, ուղղվեում է պայմանագրերով նախատեսված փոխհատուցումներին: ՀՀ ապահովագրական ընկերությունների գործունեությունը ֆինանսական շուկայում 2000-2008 թթ." (մլն դրամ) 1.ՀՀ գործող (լիցենզավորված) ԱԸ քանակը 2. ԱԸ կանոնադրական կապիտալների հանրագումարը 3. Ֆինանսական շուկայից ԱԸ-ներ գրաված միջոցները, ընդամենը այդ թվում` - ոչ կյանքի (ընդհանուր) ապահովագրություն - կյանքի ապահովագրություն 4. Ապահովագրական պահուստները, ընդամենը 5. Ապահովագրական հատկացումները, ընդամենը 6. ԱԸ կատարած ներդրումները, ընդամենը"") այդ թվում՝ - անկային ավանդներում"") - հիմնական միջոցներում (մնացորդային արժեք) "") - պետական արժեթղթերում"") - ոչ պետ. արժեթղթերում"") - ապահովագրողների դրամական միջոցներ - այլ ներդրումներում"") 5. Շահույթ (վնաս)

Աղյուսակ 4.2.2

1550.0 1773.5 2478.8 5598.3 6615.5 1335.3 2506.8 3908.6 5912.5 7769.1 1314.7 2490.7 20.6 16.1

5882.7 7769.1 29.8

764.2

1028.3 1892.2 1215.6 2149.3

362.8 -

177.3 444.6 2061.5

343.1 1375.0 4337.1 9319

-

252.5

2091.8 6619.5

164.4 237.0

849.1 117.3 287.5 259.0 296.1 208.8

616.8 1628.5 150.5 192.6

523.2 1061.1 470.1 645.1 719.8

" Աղյուսակը կազմված է ՀՀ ՖէՆ ապահովագրական տեսչության հաշվետվությունների տվյալների հիման վրա: "" 2000թ. տվյալների ացակայությունը պայմանավորված է նման հաշվետվությունների ներկայացման ացակայությամ

Այսպիսով ապհովագրական ընկերությունները ֆինանսական յուրահատուկ կառույցներ են, որոնք իրականացնում են դրամական միջոցների առքուվաճառք՝ իրենց վրա որոշակի ռիսկեր կրելու միջոցով35:

Ապահովագրական ընկերությունների վերա երյալ ավելի մանրամասն երվում է սույն գրքի գլուխ 19 -ում:

ՀՀ ֆինանսական ներկայումս ձնավորված շուկայում ապահովագրական ընկերությունները երկրոդ կազմակերպություններն են, որոնք հանդես են գալիս որպես ֆինանսական ինստիտուտներ, ֆինանսական միջնորդներ ն դրանց գործունեությունը վերջին տարիներին նութագրվում է հետնյալ տվյալներով (տես, աղյուսակ աղյուսակ 4.2.2.):

4.3. ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿԱՅԻՆ ՀԻՄՆԴՐԱՄՆԵՐ

Քաղաքացիների (ընտանեկան տնտեսությունների) փոշիացած դրամական միջոցների հավաքագրման ն տնտեսության մեջ դրանց ուղղորրդման ֆինանսական ինստիտուցիոնալ կառույցներից են կենսաթոշակային հիմնադրամները: Կենսաթոշակային հիմնադրամը կազմակերպություն է, որի գործունեության նպատակը կենաթոշակային սխեմայի համաձայն կենսաթոշակային հիմնադրամի մասնակիցներին կենսաթոշակային վճարումների իրականացումն է: Կենսաթոշակային սխեման կենսաթոշակային հիմնադրամի կողմից սահմանված կենսաթոշակային հատկացումների ն կենսաթոշակային վճարումների պայմանների ն ընթացակարգերի ամ ողջությունն է: Զարգացած շուկաներում լայն տարածում ունեն կենսաթոշակային սխեմաների երկու հիմնական տեսակ՝ դրանք են՝ կենսաթոշակային սահմանված հատկացումներով ն սահմանված վճարումներով սխեմաները: Ներկայումս գործում են նան խառը սխեմաներով կենսաթոշակային հիմնադրամները, որոնք համատեղում են վերը նշված երկու տեսակները: Կենսաթոշակային հիմնադիրներ կամ հատկացումներ կատարողներ կարող են լինել գործատուները (իրենց աշխատողների համար), պետական մարմինները ինչպես նան ֆիզիկական անձիք՝ իրենց սեփական կենսաթոշակների համար: Դրանից կախված էլ կենսաթոշակային հիմնադրամները լինում են պետական ն ոչ պետական: Կենսաթոշակային հիմնադրամի մասնակիցներն այն անձիք են, որոնք կատարում են կամ ի շահ որոնց կատարվում են կենսաթոշակային հատկացումները, ինչպես նան կենսաթոշակային պայմանագրի համաձայն նրանք իրավունք ունեն ստանալու կենսաթոշակ: Կենսաթոշակային հատկացումը կենսաթոշակային հիմնադրամի մասնակցի կամ նրա օգտին այլ անձի կողմից կենսաթոշակային պայմանագրի համաձայն վճարման ենթակա գումարն է: Որպես կանոն կենսաթոշակային հիմնադրամների ֆինանսական միջոցները ձնավորում են գործատուների ն/կամ աշխատողների հատկացումներից, պետական հիմնադրամների գեպքում նան պետական մարմինների կողմից: Սահմանված հատկացումներով սխեմաներում գործատուները հատկացումներ են կատարում միայն սխեմայի մասնակիցների օգտին: Այս դեպքում հատկացումների գումարները կախված են լինում աշխատողների աշխատավարձի մեծությունից կամ գործատուի շահույթից: Հետնա ար նան գործատուն կենսաթոշակների մակարդակների վերա երյալ որնէ երշխիք չի տալիս կամ պատասխանատվություն չի կրում: Փաստորեն կենսաթոշակների չափերը որոշվում են հիմնադրամի ակտիվների արշեքից: Վերջինս իր մեջ ընդգրկում է նան հիմնադրամի ներդրումների շնորհիվ ստացվող եկամուտները ն կախված է ներդրումների փաթեթի արդյունավետությունից: Այդ է պատճառը, որ նման սխեմաներում կենսաթոշակային հիմնադրամի մասնակիցները կրում են ներդրումային ամ ողջ ռիսկը: Սահմանված վճարումներով սխեմաներում գործատուն պարտավորվում է թոշակի անցած աշխատողին (կենսաթոշակային հիմնադրամի մասնակցին) ապահովվել ահմանված չափերով կենսաթոշակի պար երա ար վճարում: Նման սխեմաներում որպես կանոն կենսաթոշակների չափը որոշվում է աշխատողի աշխատանքային ստաժից ն աշխատավարձից կախված, իսկ վճարման ամ ողջ պատասխանատվու86

թյունը կրում է գործատուն: Հետնա ար այս դեպքում գործատուն իր վրա է վերցնում հիմնադրամի միջոցների ներդրումային ռիսկը: Սահմանված վճարումներով սխեմաները կարող է լինել ապահովագրած ն առանց ապահովագրության: Ապահովագրված սխեմաների դեպքում կենսաթոշակային հատացումների հաշվին ձեռք են երվում կայնքի ապահովագրությամ ընկերությունների պար երա ար վճարումներով ապահովագրական պոլիսներ: Փաստորեն այս դեպքում ապահովագրական ընկերությունը իր վրա է վերցնում կենսաթոշակների վճարման երաշխիքն ու ռիսկը: Երկրորդ դեպքում նման միջոցներ չեն կիրառվում, սակայն այս սխեմաներում որպես կանոն հիմնադրամների հավաքագրած միջոցները կառավարվում են հատուկ մասնագիտացված ինվեստիցիոն կառավարիչների կողմից որը կարող է լինել անկ կամ այլ մասնագիտացված կազմակերպություն: Այսպիսով, կենսաթոշակային հիմնադրամները հավաքագրում են ֆինանսական միջոցներ ն դրանց դիմաց պարտավորվում ապահովել կենսաթոշակային վճարումներ: Հավաքագրված ֆինանսական միջոցները կենսաթոշակային հիմնադրամը եկամուտներ ստանալու նպատակով տեղա աշխում է՝ կազմավորելով ներդրումների փաթեթ: Ներդրւմները հիմնականում կատարվում են ընկերությունների աժնետոմսերում ն աժնեմասերում, ֆիքսված եկամուտով արժեթղթերում, դրամական ակտիվներում, անշարժ գույքում, ներդրումային երաշխավորված պայմանագրերում, անուիտետներում ն այլն: Օրինակ, ԱՄՆ կենսաթոշակային հիմնադրամների ակտիվները 1991թ. աշխվել են հետնյալ հիմնական ուղություններով. սահմանված հատկացումներով հիմնադրամների դեպքում՝ 23,99-ը ներդրվել է ընկերությունների աժնետոմսերում, 17.69-ը՝ աժնետոմսերում ն այլն աժնային ակտիվներում, 11,59-ը՝ ֆիքսված եկամուտով ակտիվներում, 7.79-ը՝ դրամի շուկայի ֆինանսական գործիքներում, 3.39-ը՝ ներդրումային երաշխավորված պայմանագրերում ն 6.39-ը՝ այլ ակտիվներում, սահմանված վճարումներով հիմնադրամների դեպքում՝ 45,79-ը ներդրվել է աժնատոմսերում ն աժնեմասերում, 35,89-ը՝ ֆիքսված եկամուտով ակտիվներում, 6,29-ը՝ դրամի շուկայի ֆինանսական գործիքներում, 3,99-ը՝ անշարժ գույքում, 2,39-ը՝ ներդրումային երաշխավորած պայմանագրերում ն 6,19-ը՝ այլ ակտիվներում36: Կենսաթոշակային հիմնադրամի ակտիվների կառավարումը, որն ինչպես երնում է երված տվյալներից լուրջ հիմնախնդիր է ն գտնվում է հիմնադրամների, ինչպես նան կարգավորող պետական մարմինների ուշադրութսսյան կենտրոնում: Ընդհանուր առմամ հիմնադրամների ակտիվների կառավարումը կարող է լինել երեք տեսակի՝ ա) եր հիմնադիրներն իրենք են կառավարում (ներքին կառավարում) ) եր ակտիվների կառավարումն հանձնվում է մեկ կամ մի քանի մասնագիտացած կառավարչի (արտաքին կառավարում) ն գ) եր երկուսն էլ համատեղվում են (խառը կառավարում): Կենսաթոշակային հիմնադրամի կառավարիչը հատուկ մասնագիտացված ն լիցենզավորված իրավա անական անձ է, որը պայմանագրի հիմման վրա հիմնադրամի օգտին ն նրա անունից իրականացնում է հիմնադրամի ակտիվների կառավարումը: Կառավարիչը պատասխանատվություն է կրում հիմնադրամի ակտիվների արդյունավետ կառավարման համար ն նրա վարձատրութունը պետք է կախված լինի հիմնադրամի ակտիվների արժեքից: Միաժամանակ կառավարչին օրենսդրորեն պետք է արգելվի՝ ա) օգտագործել հիմնադրամի ակտիվները նրա կեն36

Տես,՛ Փàáօււո Փ. 7ոքà8ոåíոå ոí1åñòուոÿìո: 1åք. ñ àíãո. – Խ.: 1ԷՓÐՃ – Խ, 2000, էջ 180:

սաթոշակային ապահովման գործունեության իրականացման հետ առնչություն չունեցող նպատակներով, ) անհատույց օտարել կենսաթոշակային ակտիվները ն գ) կենսաթոշակային ակտիվներով կատարել գործարքներ իր հետ փոխկապված անձանց հետ: Նույն սկզ ունքներով խոշոր կենսաթոշակային հիմնադրմները իրենց ակտիվների պահպանությունը կարող են հանձնել պահատվության: Կենսաթոշակային հիմնադրամի ակտիվների պահառուն հատուկ մասնադիտացված ն լիցենզավորված իրավա անական անձ է, որը պայմանագրի համաձայն իրականացնում է հիմնադրամի ակտիվների պահպանությունը, պահառությունը ն դրանց հաշվառման ու փոխանցման գործառույթները: Բացի այդ, պահառուի վրա օրենսդրորեն կարող են դրվել որոշակի պարտավորություններ հիմնադրամի ակտիվների չափերի ու կառուցվածքի փոփոխությունների վերա երյալ կարգավորող պետական մարմիններին տեղեկատվության իրազեկման մասին: Մասնավորապես կենսաթոշակային ակտիվների պահառության ընթացքում պահառուն պարտավոր է ացահայտել ակտիվների կազմին ու կառուցվածքին օրենսդրությամ ներկայացվող պահանջների խախտումները ն անմիջապես գրավոր ծանուցել կենսաթոշակային հիմնադրամի խորհրդին, ակտիվների մասնագիտացված կառավարչին ն կարգավորող պետական լիազորված մարմնին, կամ, եթե կենսաթոշակային զուտ ակտիվների արժեքը մեկ տարվա ընթացքում նվազում է 309 ն ավելի ապա պահառուն այդ մասի պետք է անհապաղ գրավոր ծանուցի կենսաթոշակային հիմնադրամի խորհրդին ն կարգավորող պետական լիազորված մարմնին: Ներկայումս ՀՀ ֆինանսական շուկայում կենսաթոշակային հիմնադրամների գործունեությունը շատ սակավ է: Գործում է մեկ պետական կենսաթոշակային հիմնադրամ: Ոչ պետական կենսաթոշակային հիմնադրամներ ՀՀ-ում չկան, քանի որ առայսօր ացակայում է դրանց վերա երյալ օրենսդրությունը:

4.4. ՆԵՐԴՐՈՒՄԱՅԻՆ (ԻՆՎԵՍՏԻՑԻՈՆ) ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐ

Ֆինանսական շուկայի ինստիտուցիոնալ կարնորագույն կառույցներից են նան ինվեստիցիոն հիմնադրամները: Դրանք հավաքագրում են դրամական միջոցներ ներդրողներից ն կատարում են վերաներդրումներ դրամի, կապիտալի շուկայի ֆինանսական գործիքներում ն ինվեստիցիոն հիմնադրամների համար թույլատրելի այլ ակտիվներում: Ինվեստիցիոն հիմնադրամները հավաքագրում են դրամական միջոցներ՝ թողարկելով սեփական աժնետոմսեր ն այդ աժնետոմսերից ստացված դրամական միջոցներով ձնավորում են արժեթղթերի դիվերսիֆիկացված փաթեթներ: Փաստորեն ինվեստիցիոն հիմնադրամները իրենց թողարկած աժնետոմսերի շնորհիվ ներդրումներ են կատարում այլ թողարկողների աժնեմասերում, պարտատոմսերում ն ֆինանսական այլ գործիքներում: Ինվեստիցիոն հիմնադրամներում ներդրողները կարող են իրենք ոըղղակիորեն ներդրումներ կատարել այլ թողարկողների արժեթղթերում, սակայն այս դեպքում նրանք ունեն մի շարք առավելություններ, որոնք կայանում են հետնյալում: Առաջինը դիֆերսիֆիկացիայի հնարավորությունն է: Օրինակ, առանձին ներդրողը իր կապիտալով նման հնարավորություն չունի, մինչդեռ ինվեստիցիոն հիմնադրամները, հավաքագրելով մեծածավալ կապիտալներ, ստեղծում են արժեթղթերի դիվերսիֆիկացված փաթեթներ ն իրենց ներդրողներին ապահովում կայուն ն արձր եկամուտ: Երկրորդը ներդրումային որձրորակ մասնագետների, կառավարիչների ծառայություններից օգտվելն է: Եթե առանձին ներդրողը դիմեր նման մասնագետների ծառայություններին, ապա դա զգալի թանկ կլիներ նրա համար, մինչդեռ այս դեպքում առանձին ներդրումների համար կառավարման ծախսերը դառնում են չնչին: Երրորդը

կապված է գործարքային ցածր ծախսերի հետ, քանի որ ինվեստիցիոն հիմնադրամների աժնետոմսերի ձեռք երումը ներդրողների համար ն հարմար է, ն էժան, մինչդեռ հիմնադրամի ներդրումների փաթեթում ընդգրկված արժեթղթերի ձեռքերումը կապված է ժամանակի ու ֆինանսական միջոցների զգալի ծախսերի հետ: Պատմականորեն ինվեստիցիոն հիմնադրամները ծագել են եվրոպայում (Բելգիայում) 1822թ., իսկ ԱՄՆ–ում տարածվել են 19–րդ դարի վերջերին: Սկզ նական շրջանում ոլոր ինվեստիցիոն հիմնադրամները փակ տիպի էին, սակայն ներկայումս ֆինանսական շուկաներում գործում են երեք տիպի ինվեստիցիոն հիմնադրամներ՝ փակ, աց ն փայատիրական ինվեստիցիոն հիմնադրամներ: Փակ ինվեստիցիոն հիմնադրամները աց աժնետիրական ընկերություններ են ն ունեն իրավա անական անձի կարգավիճակ: Ինչպես ոլոր աժնետիրական ընկերությունները, դրանք թողարկում են որոշակի թվով հայտարարված աժնետոմսեր, սահմանված կարգով՝ թողարկման ազդագրի գրանցումով ն հրապարակումով, տեղա աշխում դրանք, որը կազմում է դրանց դրամագլուխը ն հետագայում այդ աժնետոմսերը ետ չեն գնում, ացառությամ օրենքով սահմանված դեպքերի: Փակ հիմնադրամների աժնետոմսերը գնվում ն վաճառվում են ֆոնդային որսաներում ն ստանում համապատասխան գնանշում: Այսինքն աժնետոմսերի գինը որոշվում է առաջարկի ն պահանջարկի հիման վրա: Այդ պատճառով փակ ինվեստիցիոն հիմնադրամների աժնետոմսերի արժեքը կարող է շեղվել հիմնադրամների զուտ ակտիվների արժեքից (ԶԱԱ), որը հաշվարկվում է հետնյալ կերպ. հիմնադրամի ակտիվների հանրագումար արժեքից հանվում է դրա պարտավորությունները (պարտքերի արժեքը) ն մնացորդը աժանվում է տեղա աշխված աժնետոմսերի թվի վրա: Այն դեպքում, եր աժնետոմսերի շուկայական արժեքը ցածր է հիմնադրամի ԶԱԱ-ից, կոչվում են դիսկոնտային աժնետոմսեր, իսկ եր արձր է՝ պարգնատրային: Վերջին ժամանակներում ֆինանսական շուկաներում տարածում են գտել նան փակ ինվեստիցիոն հիմնադրամներ, որոնք գործում են որոշակի նախանշված ժամկետներում, որից հետո աժնետոմսերը ետ են գնվեւմ ն հիմնադրամը լուծվում է: Նման հիմնադրամները կովում են ժամկետային հիմնադրամներ (տրաստներ): Դրանք իրենց գործունեության ժամկետի ավարտից հետո վերադարձնում են ներդրողներին կտարված ներդրումները, ինչպես նան տալիս են որոշակի եկամուտ, սակայն ավելի արձր քան գանձապետական պարտատոմսերի դիմաց տրվող միջին եկամուտն է: Ժամկետային հիմնադրամները իրենց ներգրաված ֆինանսական միջոցները, որպես կանոն, ներդրում են պարտատոմսերում: Ֆինանսական գրականության մեջ դրանց հաճախ անվանում են «սինթետիկ պարտատոմսեր», սակայն ի տար երություն պարտատոմսերի, դրանց եկամուտները կախված են հիմնադրամի ներդրումների փաթեթի կառավարման արդյունավետությունից: Այս հիմնադրամների ակտիվների կառավարման արդյունավետության կարնորությունը նան կայանում է նրանում, որ դրանք նախօրոք նպատակադրվում ն հայտարարում են են ներդրողներին վճարել որոշակի սահմանված եկամուտ, որն ինչպես հայտնի է չի սահմանվում մյուս հիմնադրամների դեպքում: Բաց ինվեստիցիոն հիմնադրամները, որոնց հաճախ ֆինանսական գրականության մեջ անվանում են փոխադարձ հիմնադրամներ (ոսէսa| քսոմ), ի տար երություն փակ հիմնադրամների, իրավա անական անձի կարգավիճակ չունեն: Դրանց աժնետոմսերի քանակը թողարկման որոշումներով չի սահմանափակվում ն անընդհատ վաճառվում ու ետ են գնվում հիմնադրամի կողմից: Բաց ինվեստիցիոն հիմնադրամները պարտավոր են միշտ գնանշել իրենց աժնետոմսերը՝ սահմանելով ն հրապարակելով դրանց վաճառքի ն գնման գները: Փոխադարձ հիմնադրամների աժնետոմսերիարժեքը որոշվում է նույն սկզ ունքով ինչպես փակ հիմնադրամների դեպքում: Բանաձնով այն կարելի է արտահայտել հետնյալ կերպ՝

Մեկ աժնետոմսին ընկնող զուտ ակտիվների արժեք

Ակտիվների շուկ. արժեք – Պարտավորութ. արժեք

=

Շրջանառության մեջ գտնվող աժնետոմսերի թիվ

Հիմնադրամի աժնետոմսերը ներդրողներին առաջարկվում են մեկ աժնետոմսին ընկնող զուտ ակտիվների արժեքով: Սակայն աժնետոմսերի իրացմն հետ կապված ծախսերի ծածկման նպատակով առաջարկի կամ ետ գնման գներին ավելացվում են որոշակի կոմիսիոն վճարներ (վերադիրներ): Փոխադարձ ինվեստիցիոն հիմնադրամների մեծ թափով զարգացման պատճառն այն է, որ ներդրողը ցանկացած ժամանակ կարող է իր աժնետոմսերը վերադարձնել ն ստանալ աժնետոմսին ընկնող ԶԱԱ-ն, ինչը չի կարելի ասել փակ հիմնադրամների համար: Ինվեստիցիոն հիմնադրամների հաջորդ տեսակը փայատիրական ինվեստիցիոն հիմնադրամներն են, որոնք ֆինանսական գրականության մեջ կոչվում են փայատիրական տրաստներ: Դրանք թողարկում են սահմանափակ քանակի աժնեմասեր (փայեր), այսպես կոչված փայատիրական վկայագրեր (սերտիֆիկատներ), որոնք տեղա աշխվում են ն դրանցով հավաքագրվում են հիմնադրամի ֆինանսակաան միջոցները: Ֆիքսված դրամագլուխ ունենալու պահով սրանք նման փակ տիպի հմնադրամներին, սակայն միննույն ժամանակ, ինչպես աց տիպի հիմնադրամների աժնետոմսերը, դրանց վկայագրերը կարող են ետ գնվել ն վաճառվել, սակայն միայն հիմնադրամի կազմակերպչի կողմից: Բացի այդ փայատիրական հիմնադրամները սովորա ար ունենեում են գործողության ժամկետ, որից հետո դրանք լուծվում են, իսկ վկայագրերը՝ ետ գնվում: Փայատիրական հիմնադրամները որպես կանոն ավարարվում են միայն սահմանափակ թվով վկայագրերի թողարկումով ն լրացուցիչ թողարկումներ չեն կատարում: Հավաքագրված միջոցները հիմնադրամի կողմից ներդրվում են գանձապետական պարտատոմսերում, պետական փոխառություններում, կորպորատիվ ն մունիցիպալ պարտատոմսերում, հազվադեպ նան արտոնյալ աժնետոմսերում ու դրամի շուկայի ֆինանսական գործիքներում: Հիմնադրամի ներդրումների փաթեթում ըդգրկված արժեթղթերի վերա երյալ նշվում է նան տրաստային պայմանագրում, այդ պատճառով ձեռք երված արժեթղթերը չեն վերավաճառվում ն դրանք պահվում են մինչն հիմնադրամի գործողության ժամկետը: Դրանք կարող են վաճառվել միայն ացառիկ դեպքերում եր տվյալ արժեթղթերի վարկանիշը շուկայում սաստիկ նվազել է: Շնորհիվ դրա այս հիմնադրամներն ունեն առավելություն՝ դրանց կառավարման ծախսերն անհամեմատ էժան են: Փայատիրական հիմնադրամների հաջորդ առավելությունն այն է, որ ներդրողներն արդեն գիտեն, թե ինչ արժեթղթերով է կազմավորված հիմնադրամի ներդրումների փաթեթը ն վստահ են, որ այն չի կարող փոփոխվել, որն էլ հնարավորություն է տալիս մշտապես պատկերացում կազմել սպասվող եկամտա երության մասին: Նշված հիմնադրամների թողարկած ֆինանսական գործիքները երկրորդային շուկա չեն ձնավորում, սակայն ինչպես արդեն նշվեց, ներդրողներն առանձին դեպքերում իրենց փայերը կարող են վաճառել հիմնադրամին: Ինվեստիցիոն հիմնադրամների ոլոր տիպերի համար կարնոր հիմնախնդիր է հավաքագրած ակտիվների, ինչպես նան ներդրումային փաթեթների կառավարումը ն պահառության կազմակերպումը, որն էլ ամրգրվում է օրնսդրորեն: Ինվեստիցիոն հիմնադրամը պարտավոր է պայմանագիր կնքել հատուկ լիցենզավորված կառավարչի հետ՝ հիմնադրամի ամ ողջ գույքի կառավարման, իսկ հատուկ լիցենզավորված պահառուի հետ՝ դրա պահառության համար: Միաժամանակ ինվեստիցիոն հիմնադրամը կարող է ունենալ իրեն կառուցվածքային կառավարման մարմինները՝

աժնետերերի ընդհանուր ժողով ն տնօրեններ խորհուրդ: Ներկայումս ՀՀ-ում ինվեստիցիոն հիմնադրամների գործունեությունը կարգավորվում է ՀՀ կառավարության 1994թ. սեպտեմ երի 30-ի «Ինվեստիցիոն հիմնադրամների մասին» թիվ 469 որոշումով, որով սահմանվում է, որ ինվեստիցիոն հիմնադրամը իրավա անական անձ կամ իրավա անական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկություն է, որը՝ ա) առավելապես զ աղված է կամ նախատեսում է առավալապես զ աղվել արժեթղթերում ներդրումներ, վերաներդրումներ կատարելով կամ արժեթղթերի առնտրով, ) տիրում է «ինվեստիցիոն արժեթղթերի», որոնց արժեքը գերազանցում է իր ոլոր միջոցների արժեքի 409-ը, գ) իր թողարկած արժեթղթերն իրացնում է սեփականաշնորհման սերտիֆիկատներով: Միաժամանակ սահմանվում է, որ «ինվեստիցիոն արժեթղթեր» են համարվում ոլոր արժեթղթերը, այդ թվում տնտեսական ընկերակցությունների ն սահմանափակ պատասխանատվությամ ընկերությունների աժնեմասերը, ացառությամ այն արժեթղթերի, որոնք ներկայացնում են թողարկողի աժնեմասերի ավելի քան 509-ը ն պատկանում են մեկ անձի: Նշված որոշման համաձայն ինվեստիցիոն հիմնադրամը փակ տիպի, երեք իրավա անական անձանցից (ինվեստիցիոն հիմնադրամ, ինվեստիցիոն կառավարիչ ն ինվեստիցիոն պահառու) կազմավորվող մոդել է (տես, գծապատկեր 4.4.1): Ինվեստիցիոն հիմնադրամը պետք է հիմնադրվի որպես աց աժնետիրական ընկերություն՝ ՀՀ օրենսդության համապատասխան:37 Հիմնադրամի կանոնադրությամ ն աժնետիրական ընկերությունների վերա երյալ օրենսդրության համաձայն որպես ղեկավար մարմիններ այն կարող է ունենալ աժնետերերի ընդհանուր ժողով ն վարչություն (տնօրենների խորհուրդ)՝ դրանց համար նախատեսված իրավունքներով ու պարտականություններով հանդերձ: Հիմնադրամի կենսագործունեության հետ կապված մնացած ոլոր հարցերը հիմնադրամի հետ կնքվող «կառավարման պայմանագրով» դրվում են ինվեստիցիոն կառավարիչի վրա (նշված որոշմանը կցվում է նան հիմնադրամի «կառավարման օրինակելի պայմանագիրը»): Այդ պայմանագրի համաձայն կառավարիչը պարտավոր է իրականացնել հիմադրամի ամ ողջ կառավարումն ու տնտեսական գործունեությունը, մասնավորապես. ա) ներկայացնել հիմնադրամը ոլոր այն ընկերություններում, որոնցում նա կատրել է ներդրումներ, ) հիմնադրամի անունից իրացնել նրան պատկանող այլ ընկերությունների աժնետոմսերի նկատմամ աժնետիրոջ ոլոր իրավունքները, ներառյալ այդ ընկերությունների աժնետերերի ժողովներում քվեարկությունը ն դրանց խորհուրդների անդամների նշանակումը, գ) ապահովել հիմնադրամին գրասեյակներով, աշխատակազմով ու նրա գործունեության կազմակերպման պայմանագրով նախատեսված այլ հարմարություններով, դ) կազմակերպել հիմնադրամի վարչության նիստերը ն աժնետերերի ընդհանուր ժողովները, ուղարկել դրանց օրակարգերն ու անցկացման մասին ծանուցումները, ե) իրականացնել հիմնադրամի արժեթղթերի տեղա աշխումը ն շահա աժինների վճարումը,

Չնայած, որ ՀՀ կառավարության նույն որոշման 1.1 կետում նշվում է, որ ինվեստիցիոն հիմնադրամը «իրավա անական անձ կամ իրավա անական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկություն է», այդուհանդեձ որոշման 2.1 կետով պահանջվում է, որ այն «պետք է հիմնադրվի որպես աց աժնետիրական ընկերություն»: Մեր կարծիքով, դա չպետք է դիտարկել որպես հակասություն, այլ որ 1.1. կետով՝ հասկացություններում տրվում է ինվեստիցիոն հիմնադրամների նորոշումը ընդհանրապես, իսկ 2.1 կետում մասնավորեցվում, կոնկրետացվում է տվյալ որոշմամ կանոնակարգվող, երեք իրավա անական անձանցից կազմավորող հիմնադրամի մոդելը :

1. Բաժնետերերի ընդհանուր ժողով 2. Տնօրենների խորհուրդ վարչություն Ներդրումային (ինվեստիցիոն) պահառու (իրավա անական անձ)

Պահառության պայմանագիր

Ներդրումներ այլ թողարկողների արժեթղթերում

Ներդրումային (ինվեստիցիոն) հիմնադրամ (իրավա անական անձ)

Արժեթղթերի թողարկում

1. ԲԲԸ 2. ՓԲԸ 3. ՍՊԸ 4. ՏԸ 5. Արժույթ 6. Անշարժ գույք 7. Օրենքով չարգելված այլ ներդրումներ Ներդրումների փաթեթի (պորտֆելի) ձնավորում

Դրամագլուխ $

$

Կառավարման պայմանագիր

Արժեթղթերի տեղա աշխ.

Ներդրումային (ինվեստիցիոն) կառավարիչ (իրավա անական անձ)

Ներդրումներ արժեթղթերում

Գծապատկեր 4.4.1. Ներդրումային (ինվեստիցիոն) հիմնադրամի (փակ տիպի) ընդհանուր կառուցվածքը:

զ) ապահովել հիմնադրամի ներդրումների կառավարման համար անհրաժեշտ պայմանագրային փաստաթղթերի պատրաստումը, է) սահմանված կարգով հաշվարկել ն հրապարակել հիմնադրամի միջոցների զուտ արժեքը ն պայմանագրով նախատեսված այլ պարտավորություններ: Նույն որոշմամ սահմանվում է նան, որ հիմնադրամը պարտավոր է իրեն գույքի պահառության նպատակով նշանակել պահառու, որը կարող է լինել անկ կամ ֆինանսական այլ կազմակերպություն ն ի վիճակի է կատարել պահառության օրինակելի պայմանագրով պահառուի համար նախատեաված ոլոր պարտականությունները ն որի համար ունի պետական մարմիններից ստացած համապատասխան լիցենզիա (նշված որոշմանը կցվում է նան հիմնադրամի գույքի «պահառության օրինակելի պայմանագիրը»): Հիմնադրամի ն պահառուի միջն կնքվում է պահառության պայմանագիր, որով վերջինս պարտավորվում է իրականացնել հիմնադրամի ամողջ գույքի ապահով պահպանությունը, հանդես գալ որպես հիմնադրամի ֆինանսական գործակալ ն մատուցել պայմանագրով նախատեսվող ծառայությունները, մասնավորապես իրականացնել աժնետոմսերի կամ այդ արժեթղթերը ներկայացնող այլ փաստաթղթերի ֆիզիկական պահպանությունը, վարել առանձին հաշիվ հիմնադրամի կանխիկ միջոցների, ինչպես նան արժեթղթերի ն այլ գույքի պահպանության համար, որում չեն կարող պահվել պահառուի կամ երրորդ անձի կանխիկ միջոցները, արժեթղթերը կամ այլ գույքը: Միաժամանակ նշված որոշմանը կցվում են նան «Ինվեստիցիոն հիմնադրամի օրինակելի կանոնադրությունը», «Ինվեստիցիոն հիմնադրամի օրինակելի ազդագիրը», ինչպես նան այն պարունակում է մանրամասն դրույթներ հիմնադրամի հիմնադիրների, լիցենզավորման ն ստեղծման, կանոնադրական դրամագլխի (կապիտալի), աժնետոմսերի տեղա աշխման ն հետգնման, անկախ վերահսկիչների, տեղեկատվության հրապարակման ն, որ հատկանշական է, սահմանափակումների վերաերյալ: Բերվող սահմանափակումների համաձայն ինվեստիցիոն հիմնադրամին արգելվում է. 1) ձեռք երել որնէ անձի ձայնի իրավունք տվող արժեթղթերը, եթե դրա հետնանքով ինվեստիցիոն հիմնադրամն ու իր հետ փոխկապված խում ը կունենեան այդ անձի՝ ձայնի իրավունք տվող արժեթղթերի ընդհանուր թվի ավելի քան 40 տոկոսը, 2) ներդնել իր զուտ միջոցների ավելի քան 10 տոկոսը որնէ մեկ անձի թողարկած արժեթղթերում, 3) ներդրում կատարել այլ ինվեստիցիոն հիմնադրամների կողմից թողարկած արժեթղթերում, 4) ներդրում կատարել տվյալ ինվեստիցիոն հիմնադրամի աժնետոմսերի ավելի քան 5 տոկոսը ունեցող որնէ անձում, 5) պարտավորվել վաճառել իր սեփականությունը չհանդիսացող արժեթղթերը, 6) փոխառնել դրամ կամ ստանալ որնէ տեսակի վարկ, 7) տալ ցանկացած տեսակի երաշխավորագրեր կամ գրավականներ, 8) իր կառավարչի, պահառուի, անկախ վերահսկիչների կամ վերջիններիս հետ փոխկապված որնէ անձի նկատմամ հանդես գալ որպես սեփականատեր կամ վարկատու: Միակ ինվեստիցիոն հիմնադրամը, որը գործել է ՀՀ-ում հիմնադրվել է նշված որոշումն ընդունելուց երկու տարի հետո միայն38, ինչն էլ ուներ իրեն յուրահատուկ հետնյալ պատճառները. ա) հիմնադրամի մոդելի արդությունը (փակ տիպի երեք իրավա անական անձի մասնակցությամ , որը շատ դժվարությամ էր ընկալվում ն հիմնադիրների, ն

Նշված ինվեստիցիոն հիմնադրամը սերտիֆիկատային էր, այն գործեց շատ կարճ՝ ավելի քան երկու տարի, այնուհետն վերակազմավորվեց որպես ներդրումային ընկերության, այնուհետն լուծարվեց:

ներդրողների կողմից), անկային համակարգի ակտիվ մասնակցությունը մասնավորեցման գործընթացին ն հատկապես սեփականաշնորհման սերտիֆիկատների առք ու վաճառքին, գ) սերտիֆիկատային ինվեստիցիոն հիմնադրամների համար սերտիֆիկատների անվանական ն շուկայական գների խիստ անհամապատասխանությունը, դ) ռիսկի խիստ արձր մակարդակը՝ կապված ն մոդելի ընտրության, ն տնտեսության վիճակի հետ: Բացի այդ, անհրաժեշտ է նշել, որ ինվեստիցիոն հիմնադրամների ն ընդհանրապես ֆինանսական ինստիտուցիոնալ ոլոր կառույցների իրավական կարգավորման դրույթները պետք է ամրագրվեն համապատասխան օրենքներով, ինչն ինվեստիցիոն հիմնադրամների դեպքում պահպանված չէ: Այդ տեսանկյունից այսօր ՀՀ ֆինանսական շուկայի զարգացման համար խիստ կենսական նշանակություն ունի ներդրումային կազմակերպությունների վերա երյալ օրենսդրության ընդունումը, որը պետք է ներառի դրույթներ ոչ միայն հիմնադրամների, այլն ներդրումային ընկերությունների (ներդրումային անկերի) գործունեության կարգավորման վերա երյալ: Այսպիսով, ամփոփելով ֆինանսական շուկաների ն ինստիտուցիոնալ կառույցների դերն ու նշանակությունը տնտեսավարման շուկայական պայմաններում, անհրաժեշտ է նշել, որ դրանց առկայությունը, ամ ողջականությունը ն հստակ գործողությունը տնտեսության լիակատար շուկայականացման հիմնական նախադրյալներն են: )

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Որո՞նք են ֆինանսական ինստիտուտները, ն ո՞րն է դրանց ընդհանուր

2. 3. 4. 5. 6. 7.

նութագիրը: Ի՞նչ գործառույթներ են իրականացնում ֆինանսական ինստիտուտները: Որո՞նք են ավանդային կազմակերպությունների նորոշ գծերը, ի՞նչ տեսակներ կան ն ի՞նչ գործառույթներ են իրականացնում: Ո՞րն է ապահովագրական ընկերությունների գործունեության ովանդակությունը որպես ֆինանսական ինստիտուտների, ն ի՞նչ տեսակներ կան: Ի՞նչ գործունեություն են իրականացնում կենսաթոշակային հիմնադրամները ֆինանսական շուկայում, ն ի՞նչ տեսակներ կան: Ի՞նչ գործունեություն են իրականացնում ներդրումային հիմնադրամները ֆինանսական շուկայում, ն ի՞նչ տեսակներ կան: Ներկայացնել ներդրումային հիմնադրամի ընդհանուր կառուցվածքը ն տալ յուրաքանչյուր աղադրատարրի գործառույթները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգիրքը, 1998: «Արժեթղթերի շուկայի մասին» ՀՀ օրենքը, 2007: «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքը, 2001: «ՀՀ կենտրոնական անկի մասին» ՀՀ օրենքը «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքը, 1996: «Ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը, 1996: «Ինվեստիցիոն հիմնադրամների մասին» ՀՀ կառավարության 30.09.94 թիվ 469 որոշումը: 8. Բրեթ Մ. Ինչպես է աշխատում փողը. Եր.- Նոյյան տապան, 1997. 9. Արժեթղթերի շուկա: Ուս. ձեռնարկ./ Խմ . Ա.Բ.Սալնազարյան.- Եր.: «Զանգակ-97», 2009.- 336 էջ: 10.Սալնազարյան Ա.Բ. Արժեթղթերի շուկայի ներդրումային գործառույթների իրականացումը ն արդյունավետությունը: Երնան, «Մակմիլան Արմենիա» 2000թ. 11. Խàêêօíåոո Ճ.Ð. , Եքþñ Ը.Ճ. Ýêօíօìոêñ, 1քոíւոոû, ոքօáոåìû ո ոօոոòոêà. 8 2 ò.: 1åք. ñ àíãո., 2-ãօ ո3ո., ՛.1, Խ.1991ã. 12. Լàքո 7., Ճոåêñàíոåք Լ., Եýéոո /1. 1í8åñòուոո: 1åք. ñ àíãո. – Խ.: 1ԷՓÐՃ-Խ, 2003.- ՃII, 1028ñ. 13. Եóքåíոí Ճ.Է. Ðûíêո ոքօո38օոíûõ Փոíàíñօ8ûõ ոíñòքóìåíòօ8.- Խ., 1996. 14. Խոքêոí 2.Խ. Լåííûå áóìàãո ո Փօíոօ8ûé քûíօê.- Խ.: ,,1åքñոåêòո8à,, , 1995. 15. Փքåíê /1. Փàáօւոո. 7ոքà8ոåíոå ոí8åñòուոÿìո. Խ.: 1íՓքà- Խ – 2000ã. 16. Ճոոóýոո /.Ը., 1åòåքñօí Ð.1., Եոåêóýոո /.7. Փոíàíñօ8ûå ոíñòոòóòû, քûíêո ո ոåíüãո. – Ը1á.: 13ո. “1ոòåք”, 2000. 17. Ð. 8. Ճօոá, Ð. /1. Ðօոքոãåñ. Փոíàíñօ8ûå ոíñòոòóòû ո քûíêո, Խ, “/åոօ ո Ըåք8ոñ” 2003ã. 18. 8.8.ԵօԿàքօ8 Փոíàíñօ8օå ìօոåոոքօ8àíոå. 7Կåáíօå ոօñօáոå. Ըàíêò-1åòåքáóքã 2000ã. 19.Թiէէ6ո Լ.Տ., Տi|Ե6ո Մ.Լ. ՔոiոՇiք|6Տ օք Խօո6/, Ցaոkiոց aոմ ԲiոaոՇia| Խaոk6էՏ. – Ւ6Խ Yօոk.: ՑaՏiՇ ՑօօkՏ, |ոՇ., 1974.

ԲԱԺԻՆ 2

ՊԵՏԱԿԱՆ ԵՎ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 5

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

5.1. ԲՅՈՒՋԵԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼ-ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Բյուջե» տերմինը առաջացել է անգլիական "Ցսմց6է" առից, որը նշանակում է պայուսակ: Բառացի նման թարգմանությունը չի նորոշում յուջեի էությունը ն տնտեսական ովանդակությունը: Ցանկացած հասարակարգում յուջեն տվյալ պետության դրամական միջոցների համապետական ֆոնդի գոյացման ն օգտագործման հիմնական ֆինանսական պլանն է (եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռը): Հայաստանի Հանրապետության յուջեն դրամական միջոցների կենտրոնացված ֆոնդի գոյացման ն օգտագործման հիմնական ֆինանսական պլանն է: Եր խոսքը վերա երում է Հայաստանի յուջեին, ապա դրա տակ հասկանում ենք միայն այն ֆինանսական ռեսուրսները, որոնք անմիջականորեն դրվում են հանրապետության իշխանության կենտրոնական ն տեղական մարմինների տրամադրության տակ ն նրանց կողմից ուղղվում տնտեսական ն սոցիալական զարգացման ծրագրերով նախատեսված միջոցառումների ֆինանսավորման նպատակներին: Նշանակում է, յուջեն չի ընդգրկում հանրապետության ամողջ ֆինանսական ռեսուրսները (ձեռնարկությունների ն տնտեսական կազմակերպությունների տրամադրության տակ եղած ֆինանսական, նակչության դրամական միջոցների ու խնայողությունների, անկային վարկերի, ապահովագրական մարմինների ռեսուրսները): Հանրապետության ֆինանսական, վարկային ն դրամաշրջանառության համակարգերի կարգավորման գործում յուջեի դերը էական է: Բյուջեն հանրապետության ֆինանսավարկային համակարգի առաջատար օղակն է: Այն Հայաստանի Հանրապետության իշխանության մարմինների ձեռքում ծառայում է որպես մակրոմակարդակով ֆինանսական կառավարման գործնական լծակ: Բյուջեն վճռական դեր է խաղում հանրապետության ամ ողջ տնտեսության մակարդակով արժեքային համամասնությունների ձնավորման ու կարգավորման, ինչպես նան էկոնոմիկայի վերակառուցման ն կառուցվածքային փոփոխությունների գործնական խնդիրների լուծումն անհրաժեշտ ֆինանսական ռեսուրսներով ապահովելու գործում: Բյուջեի միջոցով է հանրապետության կառավարությունն իրականացնում ֆինանսական ներգործություն գիտատեխնիկական առաջընթացի խթանման, տնտեսական ն սոցիալական նոր ենթակառուցվածքների ստեղծման ու զարգացման, ինչպես նան առան96

ձին ժամանակահատվածներում էկոնոմիկան ճգնաժամից դուրս երելու ն կայունացնելու, ֆինանսներն առողջացնելու ն դրամաշրջանառությունը կարգավորելու ծրագրերի մշակման ու կենսագործման վրա: Հայաստանի Հանրապետության յուջեն կարնոր դեր է խաղում նրա տարածքում ստեղծված հասարակական ամ ողջական արդյունքի, մասնավորապես, ազգային եկամտի աշխման ու վերա աշխման գործում: Հանրապետության ողջ ֆինանսական ռեսուրսների, այդ թվում յուջեի եկամուտների գոյացման գլխավոր աղ յուրը ազգային եկամուտն է: Հայաստանի յուջեում կենտրոնացվում է հանրապետությունում ստեղծված ազգային եկամտի որոշակի մասը, որն ուղղվում է տնտեսության զարգացման, սոցիալ-մշակութային միջոցառումների իրականացման, հանրապետության պաշտպանության ն պետական իշխանության ու կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի ֆինանսավորմանը: Ստեղծված հասարակական ամ ողջական արդյունքը աժանվում է երկու մասի՝ փոխհատուցման ֆոնդի ն ազգային եկամտի: Սպառված արտադրության միջոցները մարմնավորում են առարկայացած աշխատանքի ծախսումները (հումք, նյութեր, վաելիք, էլեկտրաէներգիա, ամորտիզացիա ն այլն) ն հասարակական ամ ողջական արդյունքի այդ մասը փոխհատուցման ֆոնդն է: Վերջինս չի կարող հասարակության կողմից ուղղվել հիմնական ու շրջանառու ֆոնդերի, պետության պաշարների ն պահուստային ֆոնդերի ավելացմանը կամ անձնական սպառման ֆոնդերի աճին39: Հասարակական ամ ողջական արդյունքի այն մասը, որ մնում է փոխհատուցման ֆոնդը հանելուց հետո, կազմում է ազգային եկամուտը: Բնաիրային տեսքով ազգային եկամուտը աղկացած է. ա) տարվա ընթացքում արտադրված սպառման առարկաներից, որոնք օգտագործվում են մարդկանց անձնական պահանջմունքները ավարարելու համար (ազգային եկամտի գերակշիռ մասը՝ երեք քառորդից ավելին), ) նոր արտադրված արտադրության միջոցներից, որոնք օգտագործվում են ընդլայնված վերարտադրության ապահովման նպատակների համար: Ապրանքադրամական հարա երությունների օ յեկտիվ առկայության պայմաններում ազգային եկամուտը, անկախ նրա նաիրային տեսքից, ընդունում է արժեքային (դրամական) ձն ն իրենից ներկայացնում է որոշակի ժամանակաշրջանում (սովորաար մեկ տարվա ընթացքում) կենդանի աշխատանքով ստեղծված նոր արժեքը: Արժեքային կառուցվածքի տեսանկյունից ազգային եկամուտը աղկացած է անհրաժեշտ աշխատանքով ստեղծված արդյունքի արժեքից ն հավելյալ աշխատանքով ստեղծված արդյունքի արժեքից: Առաջինն օգտագործվում է աշխատողների գոյության պայմանների վերարտադրության, իսկ երկրորդ մասը՝ արտադրության ընդլայնման ն հասարակական մյուս պահանջմունքների ավարարման հետ կապված ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Ազգային եկամուտը, նախքան վերը նշված նպատակների համար օգտագործելը, ենթարկվում է աշխման ու վերա աշխման: Ազգային եկամտի աշխման կամ երեմն, ինչպես ընդունված է ասել, սկզ նական աշխման ժամանակ, նյութական արտադրության ոլորտում զ աղված աշխատողները ստանում են իրենց եկամուտները աշխատավարձի ն զանազան տեսակի դրամական վճարումների տեսքով, իսկ ձեռնարկությունները ն տնտեսական կազմակերպությունները (անկախ սեփականության ձնից)՝ իրենց եկամուտները՝ զուտ եկամտի, շահույթի ն այլնի տեսքով: Ազգային եկամտի աշխումից գոյանում են նան պետության եկամուտները՝ հանձինս պետական ու ոչ պետական ձեռնարկությունների կողմից յուջե մուծվող շահութահարկի, ավելացված արժեքի հարկի, ակցիզային հարկի ն այլ տեսակի վճարների: Ազգային եկամուտը, ացի աշխումից, ենթարկվում է նան հետագա վերա աշխ39

Բացառությամ փոխհատուցման ֆոնդի կազմի մեջ մտնող հիմնական արտադրական ֆոնդերի մաշվածքի արժեքից (ամորտիզացիոն ֆոնդից), որի մի մասը, ինչպես հայտնի է, օգտագործվում է որպես հիմնական ֆոնդերի աճի (ընդլայնված վերարտադրության) ֆինանսավորման աղ յուր:

ման, որում վճռական դերը պատկանում է յուջեին: Ազգային եկամտի վերա աշխման օ յեկտիվ անհրաժեշտությունը պայմանավորված է, նախ ն առաջ, ոչ արտադրական ոլորտի (լուսավորություն, առողջապահություն, գիտություն, սոցիալական ապահովություն, երկրի պաշտպանություն ն անվտանգության ապահովում, պետական իշխանության ու կառավարման ապարատի պահպանում) գոյությամ , որտեղ, որպես կանոն, եկամուտներ չեն ստացվում կամ էլ ստացվում են չնչին չափերով, այց նրա առկայությունը կապված է հսկայական ծախսերի հետ: Ուստի, յուջեի միջոցով նյութական արտադրության ոլորտում ստեղծված ազգային եկամտի վերաաշխման հիման վրա ձնավորվում են դրամական միջոցների անհրաժեշտ կենտրոնացված ֆոնդեր, որոնք ուղղվում են ոչ արտադրական ոլորտի պահպանման ծախսերը ֆինանսավորելուն: Այնուհետն, արտադրության առանձին ճյուղերի ն տնտեսական շրջանների դրամական կուտակումները, մի շարք պատճառներով, գումարային արտահայտությամ չեն համընկնում նրանցում նախատեսվող ծախսերը ֆինանսավորելու պահանջին: Բյուջեի միջոցով տնտեսության որոշ ճյուղերում ն վարչատարածքային շրջաններում նոր ստեղծված արդյունքը վերա աշխելու հիման վրա ֆինանսական անհրաժեշտ նախադրյալներ են ստեղծվում տնտեսության առանձին ճյուղերի ու շրջանների նորմալ կենսագործունեությունն ապահովելու համար: Եվ վերջապես, ազգային եկամտի վերա աշխման անհրաժեշտությունը թելադրված է ընդհանուր հանրապետական նշանակության սոցիալ-տնտեսական միջոցառումների ֆինանսավորման պահանջով: Ազգային եկամտի վերա աշխման հիման վրա յուջեի եկամուտների ձնավորման լրացուցիչ աղ յուրներ են ոչ պետական՝ կոոպերատիվ, վարձակալական, աժնետիրական, մասնավոր-անհատական, համատեղ ձեռնարկություններից, սպառկոոպերացիայից ն հասարակական կազմակերպություններից, գյուղացիական ն գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններից գանձվող շահութահարկը, ավելացված արժեքի հարկը, ակցիզային հարկը ն զանազան այլ տեսակի վճարումները: Բացի այդ, ազգային եկամտի վերա աշխման փուլում նակչությունը իր անձնական եկամուտների (աշխատավարձի ն այլ եկամուտների) ն անհատական աշխատանքային ու ձեռնարկատիրական գործունեությունից ստացվող մյուս եկամուտների հաշվին եկամտահարկի, զանազան տեսակի ուրիշ հարկերի ու տուրքերի, ինչպես նան կամավոր մուծումների տեսքով վճարումներ է կատարում յուջեին ն ֆինանսավարկային համակարգի մյուս օղակներին: Այսպիսով, յուջեի եկամուտները ձնավորվում են ազգային եկամտի ինչպես աշխումից, այնպես էլ վերա աշխումից: Միննույն ժամանակ, պետական սեփականություն հանդիսացող տնտեսության որոշ ճյուղերի ու ձեռնարկությունների ստեղծման ու զարգացման ն հատկապես սոցիալ-մշակութային հիմնարկների ծախսերը հոգալու համար պահպանվում է յուջեից անվերադարձ ֆինանսավորման կարգով դրամական հատկացումների կատարման օ յեկտիվ անհրաժեշտությունը: Ազգային եկամտի վերա աշխումով ավարտվում է նրա աշխումը լայն առումով ն, դրանով իսկ, գոյանում են պետության, մասնավորապես յուջեի, սեփականության տար եր շերտերի եկամուտները: Եթե ազգային եկամտի աշխման փուլում եկամուտների տերերը միայն նյութական արտադրության գործընթացի անմիջական մասնակիցներն են (արտադրական ձեռնարկությունները, նրանցում զ աղված աշխատողները ն պետությունը), ապա վերա աշխման փուլում եկամուտներ են ստանում նան ոչ արտադրական ոլորտի հիմնարկների աշխատողները ն հասարակության մյուս անդամները՝ աշխատավարձի, կենսաթոշակների, նպաստների, կրթաթոշակների ն այլնի տեսքով: Ազգային եկամտի վերա աշխումով արտադրական ն ոչ արտադրական ոլորտի աշխատողները, միաժամանակ լրացուցիչ եկամուտներ են ստանում յուջեից ն ֆինանսավարկային համակարգի մյուս օղակներից կատարվող զանազան վճարումների ն արտոնությունների ձնով: Հայաստանի Հանրապետութան ազգային եկամուտը ն ամ ողջ ֆինանսական

ռեսուրսները գումարային արտահայտությամ գերազանցում են նրա յուջեին, սակայն, ինչպես արդեն նշվել է, հանրապետության ամ ողջ ֆինանսավարկային ն դրամաշրջանառության համակարգերի կագավորումն իրականացվում է յուջեի միջոցով: Գործնականում այդ կարգավորումը տեղի է ունենում, նախ ն առաջ, նյութական արտադրության ճյուղերի եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռները (ֆինանսական պլանները) կազմելու գործընթացում, եր որոշվում է, թե նշված ճյուղերը որքան դրամական միջոցներ պետք է վճարեն յուջեին ն որքան գումարի ֆինանսավորում ստանան նրանից: Վճարումների ն ֆինանսավորման գումարները որոշելիս, ամենից առաջ ,հաշվարկվում են նյութական արտադրության ճյուղերի ձեռնարկությունների եկամուտների ն ծախսերի չափերը: Բյուջեն նյութական արտադրության ճյուղերի ձեռնարկություններից ստանում է իր ռեսուրսների (եկամուտների) գերակշռող մասը, միաժամանակ նյութական արտադրության որոշ ճյուղերի ն ձեռնարկությունների (հատկապես պետական սեփականություն հանդիսացող ճյուղերի ձեռնարկությունների) զարգացման ծախսերը ֆինանսավորելու համար յուջեից հատկացվում են (սահմանափակ չափով) որոշակի դրամական միջոցներ: Բյուջեն նյութական արտադրության ճյուղերից ստանում է ավելի շատ դրամական միջոցներ, քան ֆինանսավորում է դրանց, ն դա հասկանալի է: Եթե նյութական արտադրության ճյուղերի ձեռնարկությունները իրենց ընթացիկ պահպանման ն հետագա զարգացման ծախսերը (ինքնարժեքի հատուցման, արտադրության ընդլայնման, սոցիալական զարգացման) հոգում են հիմնականում սեփական դրամական եկամուտների, անկային վարկերի ն, մասամ , յուջետային ֆինանսավորման գումարների հաշվին, ապա ոչ նյութական արտադրության ոլորտի հիմնարկությունների ընթացիկ պահպանման ն ցանցի ընդլայնման ծախսերը ֆինանսավորվում են գերազանցապես յուջեից: Նշված հիմնարկությունները, որպես կանոն, եկամուտներ չեն ստանում ն յուջեին վճարումներ չեն կատարում: Ի տար երություն նյութական արտադրության ոլորտի ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների, որոնց եկամուտների ու ծախսերի պլանավորումը ն յուջեի հետ ունեցած փոխհարա երությունները կազմավորվում են ֆինանսական պլանների միջոցով, ոչ նյութական արտադրության ոլորտի հիմնարկությունների փոխհարա երությունը յուջեի հետ կարգավորվում է հիմնականում մեկ այլ փաստաթղթով՝ նախահաշվով: Այդ կապակցությամ առաջանում է տնտեսության հետ յուջեի փոխհարա երության երկրորդ՝ նախահաշվային ձնը: Նախահաշիվների (անհատական ն ամփոփ) կազմման միջոցով որոշվում են յուջեից ֆինանսավորվող հիմնարկությունների ն դրանք միավորող նախարարությունների, գերատեսչությունների մակարդակով պահանջվող ծախսերի չափերը ն տեսակները: Տնտեսության հետ յուջեի ունեցած նախահաշվային փոխհարա երության եղանակը կարնոր նշանակություն ունի յուջետային պլանավորման գործընթացը կազմակերպելու գործում, քանի որ նրա միջոցով են որոշվում յուջեի ծախսերի ֆինանսավորման զգալի գումարները: Բյուջեն սերտորեն կապված է անկերի ն վարկային պլանների հետ: Բանկային մարմիններից առաջնակարգ տեղը պատկանում է Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկին: Բյուջեի ժամանակավորապես ազատ դրամական եկամուտների գումարները կենտրոնական անկի կողմից օգտագործվում են որպես կարճատն վարկավորման ռեսուրսների աղ յուր ն հաշվի են առնվում վարկային պլանները կազմելու ն կատարելու ժամանակ: Հանրապետության մասնագիտացված անկերը, ինչպես նան ոչ պետական աժնետիրական, առնտրային ն կոոպերատիվ հիմունքներով գործող զանազան տեսակի անկերը իրենց գործունեությունից ստացվող շահույթից պարտադիր կարգով հարկեր են վճարում յուջեին: Բյուջեն սերտ փոխհարա երությունների մեջ է ֆինանսական կենտրոնացված հատուկ ֆոնդերի, մասնավորապես ապահովագրական ն պետական կենսաթոշակային ապահովության ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման հետ: Ինչպես պետական, այնպես էլ ոչ պետական ապահովագրական ֆոնդերը ձնա99

վորվում են ունեցվածքի, կյանքի ն այլ նպատակներով ապահովագրության համար ոլոր ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների (անկախ սեփականության ձնից) ն քաղաքացիների պարտադիր ու կամավոր ապահովագրական վճարների հաշվին, որոնք օգտագործվում են տարերային աղետների, դժ ախտ դեպքերի ու պատահարների հետնանքով առաջացած վնասների հատուցման ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Ապահովագրական մարմինները իրենց գործունեությունից ստացվող եկամուտներից շահութահարկ են վճարում յուջեին: Հայաստանի Հանրապետության պետական կենսաթոշակային ապահովության ֆոնդի ձնավորման ն օգտագործման գործում յուջեն ակտիվ դեր է խաղում: Կենսաթոշակային ապահովության ֆոնդը, մասամ , ձնավորվում է նան յուջեից կատարվող հատկացումների հաշվին: Բոլոր ձեռնարկությունները ն կազմակերպությունները, ներառյալ յուջետային հիմնարկությունները, պարտադիր կարգով մասնակցում են պետական կենսաթոշակային ապահովության ֆոնդի ձնավորմանը՝ աշխատողների աշխատանքի վարձատրության ընդհանուր ֆոնդի նկատմամ սոցիալական ապահովագրության նպատակներով կատարվող հատկացումների միջոցով: Հասկանալի է, որ նշված ֆոնդին յուջետային հիմարկությունների կողմից կատարվող սոցապ մասհանումների ֆինանսավորման աղ յուրը յուջեից կատարվող հատկացումներն են: Բացի դրանից, յուջեից զգալի ֆինանսական միջոցներ են հատկացվում նան կենսաթոշակների (ծերության, հաշմանդամության, կերակրողին կորցնելու դեպքում), ինչպես նան սոցիալական ապահովության հիմնարկությունների ապարատի պահպանման ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Բյուջեն ակտիվ ներգործություն է ունենում նան դրամաշրջանառության կարգավորման գործընթացի վրա: Օրգանական փոխադարձ կապ գոյություն ունի յուջեի ն դրամաշրջանառության միջն: Այսպես, յուջեի ծախսային մասում նախատեսվում են ոչ արտադրական ոլորտի (լուսավորության, առողջապահության, սոցիալական ապահովության ն այլնի) աշխատողների աշխատավարձի ու նակչությանը վճարվող կենսաթոշակների, կրթաթոշակների, նպաստների ն զանազան տեսակի վճարումների գումարները, որոնք իրենց հերթին ընկած են նակչության դրամական եկամուտների ու ծախսերի, Կենտրոնական անկի դրամավարկային քաղաքականության հիմքում: Այսպիսով, ՀՀ յուջեն չնայած ընդգրկում է հանրապետության ֆինանսական ռեսուրսների միայն համընդհանուր կենտրոնացված պետական ֆոնդը, այց նրա միջոցով կարգավորվում են ամ ողջ ֆինանսավարկային ռեսուրսների ձնավորման ու օգտագործման, ինչպես նան դրամաշրջանառության ու արտաքին տնտեսական գործունեության համամասնությունները: Դրանում է արտահայտվում Հայաստանի Հանրապետության յուջեի՝ որպես նրա հիմնական ֆինանսական պլանի, էությունը ն տնտեսական նշանակությունը: Հայաստանի անկախ պետականության ստեղծման, տնտեսական ինքնուրույնության ն շուկայական էկոնոմիկային անցման պայմաններում նրա ֆինանսավարկային համակարգի առաջատար օղակի՝ ուջեի էության ու յուջետային համակարգի, ինչպես նան եկամուտների ու ծախսերի կառուցվածքներում կատարվող որակական ու քանակական լուրջ տեղաշարժերի ուսումնասիրությունը ներկայումս ձեռք է երել տեսական ու գործնական կարնոր նշանակություն: Դա թելադրված է տնտեսական ու քաղաքական նոր պայմաններում հանրապետության ֆինանսավարկային ողջ համակարգի վերակառուցման ն ինքնուրույն ֆինանսա յուջետային քաղաքականության ծրագրի մշակման անհրաժեշտությամ : Հայաստանի անկախացման ու շուկայական էկոնոմիկայի ստեղծման ն զարգացման պայմաններում հանրապետության ֆինանսա յուջետային նոր քաղաքականության իրականացման երաշխիքը տնտեսության ապապետականացման ու մասնավորեցման գործընթացն է, որի հետնանքով առաջանում ն գործում են սեփականության տար եր ձների վրա հիմնված ձեռնարկություններ ն կազմակերպություն100

ներ: Դրան համապատասխան, հանրապետության յուջեի եկամուտները ձնավորվում են նրա տարածքում գտնվող ն աշխատող ոլոր ձեռնարկությունների, տնտեսական կազմակերպությունների (անկախ սեփականության ձնից) գործունեությունից ստացվող դրամական եկամուտներից40: Մինչն մասնավորեցման գործընթացի ավարտը յուջեում եկամուտներ են ստացվելու նան ապապետականացումից ու մասնավորեցումից: էական փոփոխություններ են կատարվում հանրապետության յուջեի եկամուտների ու ծախսերի կազմում ն տնտեսության հետ նրա ունեցած ֆինանսական փոխհարա երությունների համակարգում: Օրինակ, 1992 թվականից վերացվել են շրջանառության ն վաճառքից գանձվող հարկերի տեսակները ու դրանց փոխարեն մտցվել են ավելացված արժեքի հարկը, ակցիզային հարկը ն այլ նոր տեսակի հարկեր ու վճարներ, որոնք զգալի տեսակարար կշիռ ունեն հանրապետության յուջեի եկամուտների կառուցվածքում: էկոնոմիկայում շուկայական հարա երությունների զարգացման, տնտեսության ինքնակառավարման ու ինքնաֆինանսավորման սկզ ունքների արմատավորման պայմաններում ոչ միայն պահպանվում, այլն ուժեղանում է հանրապետության յուջեի եկամուտների տարածքային սկզ ունքով ձնավորման կազմում հարկերի ու այլ վճարումների տեսքով ձեռնարկությունների ն տնտեսական կազմակերպությունների մուծումների դեր կատարելու միտումը: Նոր պայմաններում եկամուտների գծով հանրապետության յուջեի ն տնտեսության միջն ֆինանսական փոխհարա երությունների սահմանումը ն յուջետային քաղաքականության մշակումը կարնորվում են մի կողմից՝ յուջեի եկամուտների ժամանակին, լրիվ չափով կատարելու ն տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ծրագրով նախատեսված ծախսերի պետական ֆինանսավորումն ապահովելու, իսկ մյուս կողմից՝ տնտեսության զարգացումը խթանելու ն արտադրության արդյունավետությունը արձրացնելու վրա ֆինանսայուջետային ակտիվ ներգործությունն ուժեղացնելու գործնական խնդիրների լուծման անհրաժեշտությամ : Ընդ որում, եկամուտների ձնավորման ուղղությամ հանրապետության ֆինանսա յուջետային նոր քաղաքականության մշակման հիմքում ընկած են ձեռնարկության, շուկայական էկոնոմիկային անցնելու, տնտեսության ապապետականացման ն մասնավորեցման, տեղական ինքնակառավարման ն, հատկապես, հարկերի ու տուրքերի ն յուջետային համակարգի մասին Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի ընդունած օրենքները: Այդ կապակցությամ ներկայումս առավել կարնոր գործնական նշանակություն են ձեռք երել հարկային հստակ մեխանիզմի մշակման, նրա անընդհատ կատարելագործման ն հարկային ճկուն քաղաքականության իրականացման հարցերը: Ինչ վերա երում է ՀՀ յուջեի ծախսերին, ապա դրանք կարելի է աժանել հետնյալ խոշոր խմ երի. Տնտեսության զարգացման: Սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ն գիտության: Պաշտպանության: Կառավարման ապարատի պահպանման: Այլ ծախսեր (հանրապետության պետական գանձարանի ձնավորման ծախսեր, պահուստային ֆոնդեր ն այլ միջոցառումների ծախսեր): Տնտեսության զարգացման հատվածով ֆինանսավորվում են արդյունա երության, շինարարության, գյուղատնտեսության, տրանսպորտի ն կապի համակարգերի զարգացման ծախսերը: Սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ն գիտության ֆինանսավորումն ընդգրկում է լուսավորության, մշակույթի, առողջապահության, ֆիզկուլտուրայի, սոցիալական ապահովության ն գիտության զարգացման ծախսերը, որոնք գերակշիռ տեղ

ԽՍՀՄ-ի գոյության ընթացքում Հայաստանում եղած ազմաթիվ արտադրական ձեռնարկություններ իրենց եկամուտներից վճարումներ էին կատարում ոչ թե հանրապետության, այլ միութենական յուջեին:

են գրավում հանրապետության յուջեի ծախսերի ընդհանուր կառուցվածքում ն ունեն արձր տեմպերով աճի միտում: Պաշտպանության ծախսերի մեջ մտնում են զորամասերի անձնակազմի պահպանման, զենքի, զինամթերքի ձեռք երման ն կապիտալ ներդրումների ծախսերը: Կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի մեջ մտնում են հանրապետության գործադիր ն օրենսդիր իշխանության մարմինների, դատական իշխանության ն իրավապահ մարմինների, ներքին գործերի ն ազգային անվտանգության գերատեսչությունների ապարատի պահպանման ֆինանսավորման ծախսերը:

5.2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ԴԵՐԸ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

Բյուջետային համակարգը յուրաքանչյուր պետության կազմի մեջ մտնող ոլոր տեսակի յուջեների ամ ողջությունն է: Բյուջետային համակարգի կառուցվածքն ամ ողջովին համապատասխանում է տվյալ երկրի պետական կառուցվածքին: Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգի կառուցվածքը որոշվում է նրա պետական կառուցվածքով ն վարչատարածքային աժանմամ : Հանրապետության յուջետային համակարգի կառուցվածքի ն յուջետային հարա երությունների հարցերը կարգավորվում են նրա Սահմանադրությամ ն ֆինանսա յուջետային հատուկ օրենսդրական ակտերով: Մինչն 1991թ. նախկին Խորհրդային Միության ոլոր միութենական հանրապետությունների պետական յուջեները, այդ թվում Հայկական ԽՍՀ պետական յուջեն, մտնում էին ԽՍՀՄ պետական յուջեի կազմի մեջ: Ներկայումս գոյություն չունի «ԽՍՀՄ Պետական յուջե» հասկացությունը, քանի որ նախկին միութենական հանրապետությունների պետական յուջեները ձնավորվում են ինքնուրույնա ար, որպես ինքնուրույն պետությունների առանձին պետական յուջեներ ն գործում են անկախ:: Հայաստանի ներկայիս պետական կառուցվածքին ն վարչատարածքային աժանմանը համապատասխան, նրա յուջետային համակարգը աղկացած է պետական յուջեից ն համայնքների յուջեներից: Տեղական յուջեների համակարգի մեջ մտնում են քաղաքների ն գյուղերի ինքնուրույն յուջեները: Բոլոր մակարդակների յուջեները հիմնված են միասնական ֆինանսական, դրամական ն հարկային քաղաքականության վրա: Հայաստանի Հանրապետության պետական ն տեղական յուջեները միավորվում են հանրապետության յուջետային համակարգում ն վերջինիս ծավալը, որպես հաշվարկային մեծություն, սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովը: Հանրապետության յուջետային համակարգի միասնականությունը ապահովված է յուջեների նախագծերի կազմման ընդհանուր սկզ ունքներով, եկամուտների ն ծախսերի յուջետային դասակարգման, հաշվառման ու հաշվետվության համակարգի համասեռությամ , ինչպես նան յուջեների դրամարկղային կատարման ընդհանրությամ : Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգի գլխավոր օղակը պետական յուջեն է: Այսպես, ԽՍՀՄ պետական յուջեի կազմի մեջ մտած Հայաստանի 1990թ. պետական յուջեով հանրապետության տնտեսության, սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ն գիտության զարգացման ֆինանսավորման նպատակով կատարված փաստացի ծախսերի 69 տոկոսը աժին է ընկել հանրապետական յուջեին: Հանրապետության քաղաքական ն տնտեսական ինքնուրույնության գործընթացը սկսվելու պայմաններում ԽՍՀՄ պետական յուջեի համակարգից անկախ գործող նրա 1991 թ. համար կազմված ու հաստատված ամփոփ յուջեի ամ ողջ ծախսերի ֆինանսավորման գերակշռող մասը (81,5 տոկոս) նախատեսված էր իրականացնել

պետական յուջեով: Հայաստանի պետական յուջեն վճռական դեր է խաղում սոցիալ-տնտեսական, պաշտպանության, գիտության զարգացման նագավառներում՝ ընդհանուր հանրապետական նշանակություն ունեցող միջոցառումների ծախսերը ֆինանսավորելու գործում: Պետական յուջեն առաջնակարգ դեր է կատարում նան Հայաստանի տարածքում ստեղծված ֆինանսական ռեսուրսները առանձին ռեգիոնների ու քաղաքների միջն վերա աշխելու գործում, որի հիման վրա հնարավոր է ապահովել նրանց էկոնոմիկայի ն մշակույթի համակողմանի զարգացումը: Գործնականում նշված խնդիրը լուծվում է պետական յուջեի ն տեղական յուջեների միջն եկամուտներն ու ծախսերը աշխելու սահմանված կարգի ն մեթոդների միջոցով, որը որոշում է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովը: Մինչն 1991թ. յուջետային համակարգի առանձին օղակների (միութենական, հանրապետական ն տեղական յուջեների) միջն եկամուտները ն ծախսերը աշխվում էին, ելնելով իշխանության կենտրոնական, հանրապետական ն տեղական մարմինների ֆունկցիաներից, ձեռնարկությունների, տնտեսական կազմակերպությունների ն հիմնարկությունների գերատեսչական ենթակայությունից ն այն կարգից, որը սահմանված էր յուջետային օրենսդրությամ : Հայաստանի Հանրապետական յուջեի եկամուտները ձնավորվում էին միութենական-հանրապետական ն հանրապետական ենթակայության ձեռնարկությունների ն տնտեսական կազմակերպությունների շրջանառության հարկի ն շահույթից կատարվող մի քանի տեսակի վճարների (ֆոնդավճարի, հաստատագրված-ռենտային վճարների, շահույթի ազատ մնացորդներից մասհանումների), ինչպես նան յուջետային օրենսդրությամ սահմանված ուրիշ եկամուտների հաշվին: Այդ ժամանակ հանրապետության տարածքում գտնվող միութենական ենթակայության ձեռնարկությունները ն տնտեսական կազմակերպությունները իրենց շահույթից (եկամտից) վճարումներ չէին կատարում ինչպես հանրապետական, այնպես էլ տեղական յուջեներին: Հանրապետության տարածքում ստացվող որոշ տեսակի եկամուտներ (շրջանառության հարկ, նակչությունից գանձվող եկամտահարկ, պետական 3 տոկոսանոց ներքին շահող փոխառության պարտատոմսերի իրացումից եկամուտներ) համարվում էին միութենական յուջեի եկամուտներ, որոնցից հանրապետական յուջեին կատարվող մասհանումների չափերը սահմանում ն հաստատում էին միութենական իշխանության գործադիր ն օրենսդիր մարմինները: Նման պարագայում իշխանության հանրապետական ն տեղական մարմինների մոտ, ինչպես հարկն էր, չէր ստեղծվում անհրաժեշտ տնտեսական շահագրգռվածություն յուջեի ոլոր տեսակի եկամուտների գծով իրական պլաններ կազմելու, ներքին ռեզերվները լիովին ացահայտելու ն նշված պլանները կատարելու ու գերակատարելու գործում: Հանրապետական ն տեղական յուջեների եկամուտների ձնավորման ոչ լիարժեք կախվածությունը նրա տարածքում ստացվող յուջետային եկամուտներից վնաս էր հասցնում ն չէր նպաստում հանրապետության ինքնակառավարման ու ինքնաֆինանսավորման սկզ ունքների արմատավորմանը: Հայաստանի անկախ պետականության ստեղծման, տնտեսական ինքնուրույնության արդի պայմաններում հանրապետության յուջետային համակարգի մեջ մտնող պետական ն տեղական յուջեները ձնավորվում են նրա տարածքում ստացվող յուջետային ոլոր եկամուտների հաշվին: Հայաստանի տարածքում գտնվող նախկին միութենական ոլոր ձեռնարկությունները, տնտեսական կազմակերպությունները ն հիմնարկությունները անցել են հիմնականում հանրապետական իշխանության մարմինների ենթակայության ներքո:

Դրան համապատասխան, Հայաստանի Հանրապետության պետական յուջեի եկամուտների աղ յուրները դասակարգվում են՝ ա) հարկային եկամուտներ ն տուրքեր.

) ոչ հարկային եկամուտներ. գ) եկամուտներ՝ կապիտալի գործառնություններից. դ) մուտքեր՝ պաշտոնական տրանսֆերտներից:

Հարկային եկամուտներ ն տուրքեր են՝ − − − − − − − − − −

ավելացված արժեքի հարկը, ակցիզային հարկը, շահութահարկը, եկամտահարկը, գույքահարկը, հողի հարկը, հաստատագրված վճարները, մաքսային տուրքը, նօգտագործման ն նապահպանության վճարները, պետական տուրքը:

Ոչ հարկային եկամուտներ են՝ ա) Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական անկի ծախսերի նկատմամ եկամուտների գերազանցումից մուտքերը, ) դիվիդենտները ն շահա աժինները. գ) պետական ձեռնարկությունների ն գույքի, համայնքների վարչական տարածքներից դուրս գտնվող պետական պահուստի հողերի վարձակալության ն օգտագործման դիմաց գանձվող վարձավճարներր. դ) պետության տված վարկերի օգտագործման դիմաց վճարները (տոկոսները). ե) ռնագրավված, տիրազուրկ ն ժառանգության իրավունքով պետությանն անցած գույքի իրացումից մուտքերը. զ) պետական վիճակախաղերի անցկացումից ստացվող եկամուտները. է) իրավախախտումների համար գործադիր ն դատական մարմինների կիրառվող պատժամիջոցներից մուտքերը, ը) օրենքով ն իրավական այլ ակտերով սահմանված պետական յուջե մուտքագրվող այլ ոչ հարկային եկամուտները. թ) հարկային օրենսդրությունը խախտելու համար գանձվող տուգանքները ն տույժերը՝ ացառությամ օրենքով համայնքների յուջեներ մուտքագրվող հարկերի գծով չվճարման համար գանձվող տուգանքների ն տույժերի: Կապիտալի գործառնություններից եկամուտներ են՝ ա) պետությանը պատկանող հիմնական միջոցների (ֆոնդերի) օտարումից մուտքերը. ) պետական յուջեի միջոցների հաշվին պահվող յուջետային հիմնարկների հաշվեկշիռներում հաշվառվող գույքի օտարումից մուտքերը. գ) պետության պահուստներում պահվող ապրանքանյութական արժեքների իրացումից մուտքերը. դ) պետական սեփականություն համարվող հողի ն ոչ նյութական ակտիվների վաճառքից մուտքերը: Պաշտոնական տրանսֆերտներ են՝ ա) օտարերկրյա պետությունների ն միջազգային կազմակերպությունների տրամադրած տրանսֆերտները. ) այլ աղ յուրներից ստացվող տրանսֆերտները:

ԽՍՀՄ-ի վերացումով Հայաստանի տարածքում գտնվող միութենական մի շարք ձեռնարկությունների, տնտեսական կազմակերպությունների, ինչպես նան սոցիալմշակութային ն գիտական հիմնարկությունների հանձնումը իշխանության հանրապետական մարմինների տնօրինությանը ինքնըստինքյան պահանջեց, որպեսզի նախկինում միութենական յուջեից ֆինանսավորվող հիշյալ ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների ծախսերը մտցվեն պետական յուջեով ֆինանսավորվող ծախսերի կազմի մեջ: Իսկ այդ հարցերի քննարկումը սերտորեն առնչվում է ծախսերի գծով նոր պայմաններում պետական յուջեի ն տնտեսական ու սոցիալական ոլորտների միջն ֆինանսական փոխհարա երությունների սահմանման ն յուջետային ֆինանսավորման նոր քաղաքականության իրականացման հետ: Նախկինում Հայաստանի Հանրապետության պետական յուջեի ծախսերի կառուցվածքում գերակշռում էին տնտեսության (ընդունված էր անվանել ժողովրդական տնտեսության) զարգացման ֆինանսավորման նպատակով կատարվող ծախսերը: Այսպես, Հայաստանի 1990թ. պետական յուջեի ծախսերի մեջ հիշյալ նպատակով ֆինանսավորման ծախսերի տեսակարար կշիռը կազմել է 53,5 տոկոս, իսկ հանրապետական յուջեի ծախսերում՝ 60,4 տոկոս: Տնտեսության զարգացման հատվածով ֆինանսավորված ծախսերի տեսակարար կշիռը կազմել է 35,8 տոկոս: Չնայած նշված գործոնների ազդեցությանը, առաջիկայում, կարծում ենք, որ պետական յուջեն պահպանելու է իր որոշակի դերը ընդհանուր հանրապետական նշանակություն ունեցող առավել կարնոր ն առաջադիմական ճյուղերի առաջնահերթ զարգացման ծախսերի ֆինանսավորումն ապահովելու գործում: Նախ, տնտեսության ապապետականացման ն մասնավորեցման սկզ նատարիներում ն հետագայում էլ պահպանվելու է պետական սեփականության առկայությունը` իհարկե, համեմատա ար ցածր տեսակարար կշռով: Պետական սեփականություն են մնալու մի շարք ռազմավարական նշանակություն ունեցող արդյունա երական ձեռնարկություններ, որոնց զարգացման ծախսերը պետք է ֆինանսավորվեն նան պետական յուջեի միջոցների հաշվին: Մանավանդ, եթե հաշվի առնենք, որ սկզ նական փուլում հանրապետությունում գործող կոոպերատիվ, վարձակալական, աժնետիրական ն համատեղ ձեռնարկությունները դեռնս չեն կարող վճռորոշ դեր խաղալ տնտեսավարման ողջ համակարգում: Երկրորդ, առաջիկայում կարնորվելու է պետական յուջեի դերը նան հանրապետության էկոնոմիկայի կառուցվածքը արելավելու ն վերապրոֆիլավորելու (ներհանրապետական կոոպերացիայի ուժեղացում, արտահանրապետական ոչ արդյունավետ կապերից հրաժարում, տնտեսության կայունության ապահովում ն այլն), ինչպես նան նրա տնտեսական ն սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացման ծախսերի ֆինանսավորման գործում: Երրորդ, հանրապետության առանձնահատուկ պայմաններից ելնելով, աղետի գոտում վերականգնման համար պահանջվող հսկայական կապիտալ ներդրումների իրականացման, փախստականների խնդրի լուծման, շրջակա միջավայրի պահպանման հետ կապված անհետաձգելի ծախսերը ֆինանսավորելու համար նույնպես կարնոր է լինելու պետական յուջեի դերը: Այնուհետն, գյուղատնտեսության ոլորտում արմատական շրջադարձը, որը կապված է հողի մասնավորեցման միջոցով գյուղացիական անհատական ու կոլեկտիվ տնտեսությունների ստեղծման հետ, առաջադրել է ագրոարդյունա երական համալիրի ֆինանսավորման ու վարկավորման նոր պահանջներ: Հողային ռեֆորմի ն հողասեփականաշնորհման Հայաստանի Հանրապետության օրենքների կիրառումով էականորեն կրճատվել են պետական ն տեղական յուջեներից տրվող միջոցները գյուղատնտեսության զարգացման ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Դա մասամ պայմանավորված է նան հանրապետության էկոնոմիկայի ներկայիս ճգնաժամային վիճակի, ֆինանսական անառողջ դրության ն յուջեի զգալի դեֆիցիտի առկայությամ : Հանրապետության 2008թ. պետական յուջեի դեֆիցիտի գումարը նախատեսված էր 76.0 մլդ. դրամ, այսինքն՝ ծախսերը 9.1 տոկոսով գերազանցելու են եկամուտները:

Եր յուջեի եկամուտները ն ծախսերը հավասարակշռված չեն, այսինքն՝ ծախսերը գերազանցում են եկամուտները, ապա այն դեֆիցիտային է: Եվ եթե յուջեի դեֆիցիտը (ճեղքվածքը) լրացվում է վարկային միջոցների էմիսիայի, այսինքն՝ թղթադրամի ոչնչով չապահովված լրացուցիչ թողարկման հաշվին, ապա դա իր հերթին առաջացնում է դրամի արժեզրկում: Նշանակում է, յուջեի դեֆիցիտը ացասա ար է անդրադառնում տնտեսության զարգացման, դրամաշրջանառության կայունացման, ֆինանսական առողջացման, հետնա ար, նակչության կենսամակարդակի արձրացման վրա: Բյուջեի դեֆիցիտի հաղթահարման ուղիներից են եկամուտների ավելացումը կամ ծախսերի կրճատումը: Սակայն եկամուտների ավելացումը ն ծախսերի կրճատումը չի կարելի իրականացնել արհեստական ձնով: Այսպես, յուջեի եկամուտները չի կարելի ավելացնել ապրանքների գների ն հարկերի դրույքների մեխանիկական արձրացման հաշվին, քանի որ այն առաջ է երում նակչության կենսամակարդակի իջեցում ն սոցիալական լարվածության ուժեղացում: Անհրաժեշտ է փնտրել յուջեի դեֆիցիտի հաղթահարման ու վերացման առավել իրատեսական ուղիներ: Այդպիսի ուղիներից են՝ տնտեսության ոլոր ճյուղերի ճգնաժամից դուրս երումը ն զարգացման կայունության ապահովումը, աշխատանքի արտադրողականության արձրացման հիման վրա ապրանքների թողարկման անընդհատ աճը, ինքնարժեքի իջեցումը ն եկամուտների ավելացումը: Բյուջետային ֆինանսավորման փոխարեն նախատեսված է պետության կողմից ուժեղացնել նորաստեղծ գյուղացիական տնտեսություններին վարկային ֆոնդի հաշվին զեղչ տոկոսներով կամ անտոկոս վարկավորման ձնով ցույց տրվող ֆինանսական օգնությունը: Չնայած վերոհիշյալ հանգամանքներին, մեր կարծիքով, առաջիկայում, ացի վարկավորումից, անհրաժեշտ է պետության կողմից հնարավորություններ փնտրել ու նան ուղղակի յուջետային ֆինանսավորման կարգով որոշակի օգնություն ցույց տալ հանրապետության մակարդակով ագրոարդյունա երական համալիրի պետական ծրագրային զարգացման, մասնավորապես գյուղատնտեսական տեխնիկայի, սերմերի, թունաքիմիկատների ձեռք երման ու մատակարարման, մթերքների գնումների կազմակերպման, պահեստավորման ու վերամշակման, ոռոգման կառույցների ստեղծման, հողային ու հիդրոմելիորատիվ աշխատանքների իրականացման, գյուղատնտեսական գիտության զարգացման ն կադրերի պատրաստման ծախսերը հոգալու համար: Ներկայումս, առավել քան եր նէ, ուժեղացել է էկոնոմիկայի ն յուջեի սոցիալական ուղղվածությունը, որն իր արտահայտությունն է գտնում սոցիալ-մշակութային միջոցառումների համար հանրապետության յուջետային համակարգի տար եր օղակների միջոցով ծախսերի ֆինանսավորման գումարների աճի միտում ունենալու մեջ: Այսպես, Հայաստանի Հանրապետության 2009թ. յուջեով սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ն գիտության զարգացման ծախսերի ֆինանսավորման տեսակարար կշիռը նրա ընդհանուր կառուցվածքում արձրացել ն կազմել է 47.2 տոկոս: Սոցիալական ոլորտի զարգացման վրա չեն կարող տարածվել շուկայական էկոնոմիկայի հարա երություններն այնպիսի պահանջներով ն ընդգրկման մասշտա ներով, ինչպիսիք որ դրանք տարածվում են նյութական արտադրության ոլորտի վրա: Այդ մասին է վկայում նան շուկայական էկոնոմիկային անցած ն տասնամյակների ընթացքում հարուստ փորձ կուտակած արտասահմանյան երկրների օրինակը: Դեռ ավելին, շուկայական էկոնոմիկային անցման, տնտեսության ապապետականացման ն մասնավորեցման գործընթացներն օ յեկտիվորեն ծնում են սոցիալական նոր հիմնախնդիրներ՝ կապված նակչության զ աղվածության ու սոցիալական պաշտպանվածության (գործազրկություն, գների արձրացում ն այլն) խնդիրների առաջացման հետ, որոնց լուծումը անհրաժեշտա ար պահանջում է պետության կողմից կենտրոնացված ֆինանսական քաղաքականության իրականացման ուժեղացում: Այդ ոլորն իրենց ազդեցությունն են թողնում ինչպես պետական, այնպես էլ տեղական

յուջեներով սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ծախսերի ֆինանսավորման ուղղությունների ն գումարների աճի վրա: Պահանջվում է զգալիորեն ավելացնել պետական սոցիալական ծրագրերի իրականացման համար յուջետային միջոցների հատկացումները, որոնց հաշվին կարող են նան արձրացվել սոցիալական ոլորտի (կրթության, առողջապահության, մշակույթի ն այլն) աշխատողների աշխատավարձը, ինչպես նան նակչության որոշ խավերին վճարվող կենսաթոշակների, կրթաթոշակների, նպաստների ն սոցիալական այլ վճարումների չափերը: Միաժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ տնտեսավարման նոր պայմաններում էական փոփոխություններ են կատարվում սոցիալական ոլորտի էկոնոմիկայի ն ֆինանսների կազմակերպման ու կառավարման նագավառներում: Շուկայական հարա երությունների պայմաններում սոցիալական ոլորտի կենսագործունեությունն ապահովելու ն արդյունավետությունը արձրացնելու նպատակով պահանջվում է այդ ոլորտի ֆինանսավորման նորագույն ձների ն մեթոդների սահմանում: Այսպես, կրթության ն առողջապահության ոլոտների վերակառուցումը ն նրանց ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների, ինչպես նան նակչության սեփական դրամական եկամուտների հաշվին զուգահեռ վճարովի արձրագույն կրթության ն ուժման մասնավոր ու կոոպերատիվ համակարգերի ներդրումը առաջ է երում նշված ոլորտների պահպանման ու զարգացման ծախսերի յուջետային ֆինանսավորման կրճատման միտում: Այնուհետն, կիրառական գիտահետազոտական աշխատանք կատարող գիտական հիմնարկները լրիվ ինքնաֆինանսավորման սկզունքներին փոխադրելու քաղաքականությունը փոփոխություն է առաջացնում ամ ողջությամ վերցրած գիտության ծախսերի ֆինանսավորման կարգավիճակում, այսինքն՝ կրճատվում է գիտության զարգացման ծախսերի յուջետային ֆինանսավորումը: Վերոհիշյալի կապակցությամ հարկ է նշել, որ ամ ողջությամ վերցրած ընդհանուր կրթության, այդ թվում նան արձրագույն կրթության, առողջապահության ու ֆունդամենտալ ուղղություններ ունեցող գիտության ճյուղերի զարգացման ծախսերի նկատմամ առաջիկայում նույնպես անհրաժեշտ է պահպանել պետական մենաշնորհի կարգավիճակը ն նշված ծախսերը ֆինանսավորել գերազանցապես պետյուջեի միջոցների հաշվին: Հայաստանի պետական յուջեով ֆինանսավորվում են նան հանրապետական ենթակայության պետական իշխանության ն կառավարման մարմինների (նախարարների խորհրդի, ազգային ժողովի, դատական իշխանության ու իրավապահ մարմինների ն որոշ նախարարությունների) ապարատի պահպանման ծախսերը: Տնտեսավարման նոր պայմաններում, թեպետ դանդաղ, այց որոշակիորեն տնտեսության կառավարման ողջ համակարգում տեղի ունեցող կամ սպասվելիք արմատական փոփոխություններն իրենց ազդեցությունն են թողնելու յուջետային համակարգի տարեր օղակների, մասնավորապես պետական յուջեով կատարվող գործադիր ն օրենսդիր մարմինների, նախարարությունների գերատեսչությունների ապարատի պահպանման ծախսերի ֆինանսավորման վրա: Այսպես, տնտեսության մասնավորեցման, կառավարման համակարգի ապակենտրոնացման ու ժողովրդավարացման նույթի փոփոխությունները նպաստելու են պետական կառավարման կենտրոնացված մարմինների քանակի կրճատմանը ն դադարեցնելու են դրանց ուռճացման միտումը: Դրանով իսկ էական նախադրյալներ են ստեղծվելու կառավարման ապարատի էժանացման, ճկունացման ն կատարելագործման նպատակով սիստեմատիկ միջոցառումներ իրականացնելու ու յուջետային ֆինանսավորման ծախսերը կրճատելու ուղղությամ : Հայաստանի անկախ պետականության ստեղծումով պետական յուջեում նախատեսվում են նան ծախսեր հանրապետության արտաքին տնտեսական գործունեության հետ կապված միջազգային ծրագրերի ֆինանսավորման համար: Եվ, վերջապես, հանրապետության պաշտպանության ծախսերն ամ ողջությամ ֆինանսավորվում են միայն պետական յուջեից:

Պետական յուջեում նախատեսվում է կառավարության պահուստային ֆոնդ, որը տվյալ տարվա պետական յուջեում չկանխատեսված, ինչպես նան յուջետային երաշխիքների ապահովման ծախսերի ֆինանսավորման աղ յուր է: Պետական յուջեի ծախսային մասում կառավարության պահուստային ֆոնդը ներկայացվում է առանձին հոդվածով: Կառավարության պահուստային ֆոնդի մեծությունը չի կարող գերազանցել տվյալ տարվա պետական յուջեի մասին օրենքով նախատեսված ծախսերի 5 տոկոսը: Պահուստային ֆոնդի միջոցներից ծախսերը կատարվում են կառավարության որոշումների հիման վրա: Համայնքների ներդաշնակ զարգացումն ապահովելու նպատակով պետական յուջեի ծախսերում նախատեսվում են համայնքների յուջեներին համահարթեցման սկզ ունքով տրվող դոտացիաներ, որոնց հատկացման կարգը սահմանվում է ֆինանսական համահարթեցման մասին օրենքով:

5.3. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏԵՂԱԿԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ԵՎ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՆ

Տնտեսության կառավարման նախկին համակարգի պայմաններում վճռական դեր էին խաղում պետական յուջեն, ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների ֆինանսները, ինչպես նան՝ պետական ապահովագրությունը ն սոցիալական ապահովությունը: Տնտեսության տարածքային ոչ լիարժեք ինքնակառավարումը ն վերջինիս ձնական նույթ կրելը հանգեցրել էին տեղական ֆինանսական համակարգի դերի անտեսման: Տնտեսագիտական գրականության մեջ երկար ժամանակ տեղ չէին գտնում «տեղական ֆինանսներ» հասկացության մասին տեսական ն, հատկապես, տեղական տնտեսության զարգացման ու ինքնակառավարման նագավառում դրանց ունեցած գործնական նշանակության հարցերի գիտական վերլուծությունները: Այդ էր պատճառը, որ տարածաշրջանի (ռեգիոնի) ֆինանսական ռեսուրսների ովանդակության ն քանակական սահմանագծումների մասին չկար հստակ պատկերացում: Վերոհիշյալ հանգամանքների պատճառով է, որ (եթե հաշվի չառնենք տեղական յուջեների համակարգը) տարածքների (ռեգիոնների) ֆինանսական ռեսուրսների շարժի մասին ամ ողջական վիճակագրական տեղեկություններ ներկայումս գոյություն չունեն: Տնտեսագիտական հետազոտություններում տարածքային կտրվածքով ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման ծավալի որոշմանը նվիրված մեթոդա անական ու մեթոդական մշակումները նույնպես ացակայում են: Մինչդեռ առանց այդ մշակումների ն յուրաքանչյուր վարչական տարածքի գծով ֆինանսական ամ ողջ ռեսուրսների ձնավորման, աշխման ու օգտագործման վերա երյալ վիճակագրական ճշգրիտ տվյալների հնարավոր չէ հիմնավորել ն լուծել տեղական ինքնակառավարման ֆինանսական ողջ համակարգի վերակառուցման արդիական խնդիրները: Տնտեսական արեփոխումների ն, հատկապես, էկոնոմիկայի կառավարման համակարգի ապակենտրոնացման ն ժողովրդավարացման ներկա պայմաններում առավել չափով կարնորվում է Հայաստանի տնտեսության տեղական (տարածքային) ինքնակառավարման նշանակությունը: Վերջինս հանրապետության տնտեսության կառավարման ողջ համալիրի աղկացուցիչ ն, միաժամանակ, ինքնուրույն մասն է: Այն կոչված է տեղերում առկա նյութական, աշխատանքային ու ֆինանսական ռեսուրսների ազայի հիման վրա ապահովել ինչպես վարչատարածքային առանձին միավորումների (գավառների, մարզերի, առանձին քաղաքների, գյուղական վայրերի), այնպես էլ, ամ ողջությամ վերցրած հանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման համալիր ծրագրի կատարումը: Այդ պայմաններում, նական է, որ առավել չափով արձրացել է տեղական ֆինանսական համակարգի, որպես հանրա108

պետության տնտեսության տեղական (տարածքային) ինքնակառավարման ու զարգացման ապահովման կարնոր միջոցի, դերը: Տարածքային կտրվածքով ֆինանսական ոլոր ռեսուրսների ծավալի որոշման հարցում կան տար եր տեսակետներ: Որոշ տնտեսագետներ վարչատարածքային միավորների տեղական ֆինանսական ռեսուրսների քանակական շրջանակները սահմանագծում են դրանց տեղական յուջեներով ն տարածքներում տեղաաշխված տեղական նշանակության ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների տրամադրության տակ գտնվող ապակենտրոնացված դրամական ոնդերով: Մեկ ուրիշ խում հեղինակներ տարածքի (ռեգիոնի) ֆինանսական ռեսուրսների տակ հասկանում են յուրաքանչյուր վարչական տարածքում տեղա աշխված ոլոր ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների (անկախ գերատեսչական ենթակայությունից ն սեփականության ձների պատկանելությունից) գործունեությունից ստացված վերջնական ֆինանսական արդյունքները ն, ացի այդ, տարածքի ֆինանսական ռեսուրսների մեջ մտցնում են նան այն դրամական միջոցները, որոնք ձնավորվում են աշխատավարձի ֆոնդի վերա աշխման հիման վրա՝ հարկերի ն նակչության այլ վճարումների տեսքով: Եվ, վերջապես, երրորդ խում ը տարածքի (ռեգիոնի) ֆինանսական ռեսուրսների ծավալը դիտում է որպես յուրաքանչյուր վարչատարածքային ձեռնարկություններում ստեղծված եկամուտների ն դրսից ներգրավվող (պետական յուջեից հատկացվող ն վերադաս կազմակերպություններից ու հանրապետական նշանակության արտա յուջետային ֆոնդերից վերա աշխման կարգով ստացվող) միջոցների ամ ողջական գումար: եր կարծիքով, տնտեսության տեղական ինքնակառավարման ֆինանսական համակարգը ներառում է համայնքների յուջեները, իշխանության տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ենթակա ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների ֆինանսները, տեղական նշանակության զանազան տեսակի արտա յուջետային, կամ ինչպես ընդունված է անվանել՝ հատուկ նշանակության հաշիվներում հավաքագրվող դրամական ֆոնդերը: Վերջիններիս մեջ մտնում են՝ - տնտեսական ն սոցիալական խնդիրների լուծման ժամանակ իշխանության տեղական ինքնակառավարման մարմինների կազմակերպած միջոցառումների իրականացումից ստացված լրացուցիչ եկամուտները ն խնայված ֆինանսական ռեսուրսները, - ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների ն հիմնարկությունների կամավոր դրամական մուծումները ն քաղաքացիների հանգանակություններից ստացվող միջոցները, - տեղական նշանակության փոխառության պարտատոմսերի, դրամաիրային վիճակախաղերի տոմսերի ն այլ արժեթղթերի իրացումից ու զանազան տեսակի աճուրդների կազմակերպումից ստացվող եկամուտները, - արտադրանքի, աշխատանքների ու ծառայությունների գների (սակագների) արձրացման հետնանքով տեղական ենթակայության ձեռնարկությունների անհիմն կարգով ստացված շահույթի (եկամուտների) դիմաց գանձված տուգանքները, - տեղական խորհուրդների տարածքներում համապատասխան հսկիչ մարմինների կողմից վարչական խախտումների համար գանձված տուգանքների ն տույժերի գումարները, - զանազան այլ տեսակի տեղական արտա յուջետային եկամուտները ն միջոցները: Ելնելով տնտեսության ինքնակառավարումը կատարելագործելու արդիական պահանջներից, ներկայումս նոր խնդիրներ են առաջադրվում տեղական ֆինանսական համակարգի դերի արձրացման, տարածքների (ռեգիոնների) ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման ազայի ընդլայնման ու ծախսերի ֆինանսավորման իրավական կարգավիճակի փոփոխությունների գծով: Այդ խնդիրների լուծմանը կարելի է

հասնել տար եր ուղիներով՝ իշխանության հանրապետական ն տեղական մարմինների միջն (հօգուտ վերջիններիս) ֆինանսական միջոցների ուղղակի պարզ վերաաշխմամ , տեղական եկամուտներում ձեռնարկությունների ն նակչության դրամական միջոցների լրացուցիչ ներգրավմամ կամ էլ միջոցների աշխման խառը տար երակների օգտագործմամ : Վերը նշված խնդիրների լուծման պատասխանները ստանալու նպատակով կարնոր գործնական նշանակություն են ձեռք երել նախ, վարչական տարածքների ֆինանսական ներուժի (ֆինանսական առկա կամ սպասվելիք կարողության) ցուցանիշի նութագրումը ն վերլուծությունը: Մյուս կողմից, տնտեսական ոչ փակ կարգավիճակի առկայության պայմաններում, յուրաքանչյուր տարածքի (ռեգիոնի) ֆինանսական ներուժը կախված է ոչ միայն նրանում ստեղծվող ֆինանսական ռեսուրսների չափերից, այլն տարածքից դուրս եկող ն դրսից ստացվող (ներգրավվող) ֆինանսական միջոցների չափերից: Ինչ խոսք, կենտրոնական տեղը պատկանում է տվյալ վարչական տարածքում ստեղծվող ֆինանսական միջոցներին, քանի որ վերջիններիս հաշվին են հիմնականում ձնավորվում նակչության, ձեռնարկությունների, պետական ն տեղական յուջեների եկամուտները: Այդ պատճառով էլ վարչական տարածքի ֆինանսական ներուժի վերլուծության ելակետ պետք է հանդիսանա նրանում ստեղծվող ֆինանսական ռեսուրսների ծավալի որոշումը: Տարածքներում (ռեգիոններում) ստեղծվող ֆինանսական ռեսուրսների ներուժի ծավալի հաշվարկման համար անհրաժեշտ է օգտագործել դրանցում տեղա աշխված արտադրական ն ոչ արտադրական (սոցիալական) ոլորտների ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների (անկախ սեփականության ձներից ն գերատեսչական ենթակայությունից) գործունեության վերջնական արդյունքներն ամփոփող այնպիսի մի ցուցանիշ, ինչպիսին համախառն ազգային արդյունքն (ՀԱԱ) է: Վերջինս հաշվարկվում է որպես արտադրական ոլորտի ձեռնարկությունների զուտ արտադրանքի (ազգային եկամտի), ոչ արտադրական ոլորտի եկամուտների, ինչպես նան՝ տարածքի արտադրական ն ոչ արտադրական ոլորտների ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների հաշվեկշիռներում գտնվող ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի հաշվարկված գումար: Ինչ խոսք, հանրապետության տար եր ռեգիոնների ֆինանսական ռեսուրսների ներուժի ծավալը ն կառուցվածքը միմյանցից խիստ տար երվում են: Վերջիններիս վրա ազդում են տնտեսական ն նական ազմաթիվ գործոններ: Դրանցից են, օրինակ, արտադրության տարածքային կառուցվածքի առանձնահատկությունները (գերակշռում են վերամշակող արդյունա երական, հանքարդյունա երական ն ագրարային-հումքային ճյուղերը), տնտեսության տարածքային զարգացման մակարդակը ն դրա սպասվելիք աճի տեմպերը, նակչության ժողովրդագրական վիճակը, ներդրումային քաղաքականության, գների համակարգը ն այլն: Տարածքի (ռեգիոնի) ֆինանսական ներուժի կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել սխեմայի տեսքով (տե'ս գծապատկեր 5.3.1): Տարածքների ֆինանսական ներուժը ձնավորվող եկամուտները, ըստ նպատակային օգտագործման կամ ամրակցման հատկանիշի, կարելի է աժանել երկու հիմնական խմ ի՝ եկամուտներ, որոնք նախանշված են կոնկրետ նպատակների օգտագործման համար ն երկրորդ՝ ունիվերսալ նույթի եկամուտներ: Առաջին խում եկամուտների շարքին դասվում են աշխատավարձի ֆոնդի միջոցները, սոցապահովագրության ն այլ նպատակային հատկացումները ( ժշկական ապահովագրության, ունեցվածքի, անձնական կյանքի ն այլ նպատակների համար ապահովագրական հատկացումներ) ն մաշվածքի հատկացումները: Նշված դրամական ֆոնդերի միջոցներն օգտագործվում են աշխատողներին աշխատավարձի, նակչության առանձին խավերին կենսաթոշակների ն զանազան նպաստների վճարման, ուժսպասարկման, ապահովագրական հատուցումների, ինչպես նան՝ հիմնական ֆոնդերի վերարտադրության ծախսերը հոգալու համար:

Իսկ երկրորդ խում եկամուտներին վերա երում են շահույթը, ավելացված արժեքի հարկը, ակցիզային հարկը, որոնք օգտագործվում են արտադրության զարգացման զանազան կարիքների, աշխատողների նյութական խրախուսման, սոցիալական ենթակառուցվածքների նյութական խրախուսման, նշված ենթակառուցվածքների ն պետական յուջետային համակարգի եկամուտների ձնավորման համար: Հարկ է նշել, որ տարածքային կտրվածքով, նույնիսկ ըստ նպատակային օգտագործման կամ ամրակցման հատկանիշի, եկամուտների վերոհիշյալ դասակարգումը դարձյալ հնարավորություն չի ընձեռելու յուրաքանչյուր վարչական տարածքի շրջանակներում փաստացի ֆինանսական ներուժի ցուցանիշը ճշտորեն գնահատելու համար: Դրան խանգարում է, ամենից առաջ, ստեղծված ֆինանսական ռեսուրսների միջտարածքային վերա աշխման օ յեկտիվ անհրաժեշտության ն անխուսափելիության փաստը: Այսպես, օրինակ, ապրանքների գնումների ն զանազան ծառայություններից օգտվելու համար տվյալ տարածքում ստացվող աշխատավարձը ու նակչության անձնական այլ եկամուտները ծախսվում են նան մյուս տարածքներում ն՝ ընդհակառակը Բացարձակ գումարով (մլն. դր)

Ցուցանիշներ

9-ներով ընդհանուր հանրագումարի նկատմամ

Տարածքի (քաղաքի, գյուղի) ֆինանսական ներուժը այդ թվում՝ - աշխատավարձի ֆոնդ - սոցապահովագրության ն այլ նպատակային հատկացումներ - տարածքի ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների դրամական կուտակումներ ու եկամուտներ՝ ընդամենը որից՝ - շահույթ - ավելացված արժեքի հարկ - ակցիզային հարկ - ամորտիզացիոն մաշվածքի հաշվարկում - այլ դրամական կուտակումներ ն եկամուտներ Գծապատկեր 5.3.1.

Վերը շարադրվածից կարելի է եզրակացնել, որ տարածքային ֆինանսական ռեսուրսների շարժի վերլուծությունը չի կարող սահմանափակվել տվյալ վարչական տարածքում ստացվող եկամուտների օգտագործման միայն նպատակային ն ունիվերսալ հատկանիշների նութագրմամ : Դրանից հետո հաջորդ տրամա անական քայլը պետք է հանդիսանա տարածքի ֆինանսական ներուժի հաշվեկշռի կազմումը: Վերջինս հնարավորություն կտա պատասխանել հետնյալ մի շարք հարցերին: Նախ, թե տվյալ վարչական տարածքում ստեղծված ֆինանսական ռեսուրսների որ մասն է մնում տեղում ն որքանը՝ դուրս գալիս տարածքի սահմաններից: Երկրորդ, պարզել տվյալ վարչական տարածքից դուրս եկող ֆինանսական ռեսուրսների կառուցվածքը: Երրորդ, որոշել, թե ովքեր են օգտագործվող ֆինանսական ռեսուրսների տնօրինողները: Չորրորդ, նութագրել տեղական յուջեի գործնական դերը վարչական տարածքի ֆինանսական ռեսուրսների օգտագործման գործընթացում: Հինգերորդ, ացահայտել վարչական տարածքի ֆինանսական ռեսուրսների, հատկապես տեղական յուջեի եկամուտների ավելացման լրացուցիչ աղ յուրները: Տնտեսության կառավարման ապակենտրոնացված համակարգին անցնելն անխուսափելիորեն առաջադրել է տարածքային կտրվածքով ամփոփ ֆինանսական

հաշվեկշիռների մշակման ն դրանք վարչական տարածքների (քաղաքների, գյուղերի) սոցիալ-տնտեսական զարգացման համալիր ծրագրերի աղկացուցիչ մասը դարձնելու օ յեկտիվ անհրաժեշտությունը: Այդպիսի հաշվեկշիռների կազմման ն օգտագործման միջոցով հնարավոր կլինի իրականացնել յուրաքանչյուր վարչական տարածքի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրի նախագծի արժեքային ընդհանուր կապերի ստուգումը ն ապահովել ծրագրվող ժամանակամիջոցում տեղական իշխանության մարմնի կողմից նախատեսվող ծախսերի ն առկա ամ ողջ ֆինանսական ռեսուրսների միջն անհրաժեշտ համամասնությունների ձեռք երումը: Եվ վերջապես, որն ամենակարնորն է, տարածքային ամփոփ ֆինանսական հաշվեկշիռները կնպաստեն տեղական յուջեների նախագծերի կազմման աշխատանքների արելավմանը: Տարածքի ամփոփ ֆինանսական հաշվեկշռի մշակման նախագիծը ներկայացվում է հետնյալ սխեմայի տեսքով (տես գծապատկեր 5. 3.2.)

Ծախսեր

3. Տարածքում ստեղծվող ն օգտագործվող եկամուտներ՝ ընդամենը այդ թվում՝ - եկամուտներ, որոնք օգտագործվում են նակչության կողմից. - եկամուտներ, որոնք օգտագործվում են ձեռնարկությունների կողմից (դրամական կուտակումներ ն ամորտիզացիոն հատկացումներ) - եկամուտներ, որոնք օգտագործվում են տեղական ինքնակառավարման մարմնի կողմից (տեղական յուջեի եկամուտների ֆոնդը, տեղական նշանակության արտա յուջետային ֆոնդեր) 2. Դրսից ներգրավվող ֆինանսական ռեսուրսներ 3. Այլ եկամուտներ, այդ թվում տարածքի տեղական յուջեի եկամուտներ

1. Ապրանքների գնումների ն ծառայությունների վճարման համար նակչության ծախսեր 2. Արտադրության զարգացման ծախսեր 3. Ոչ արտադրական ոլորտի պահպանման ծախսեր՝ ընդամենը այդ թվում - կրթության ն մշակույթի - առողջապահության - սոցիալական ապահովության ն այլն 4. պետական յուջեին ն կենտրոնացված արտա յուջետային ֆոնդերին փոխանցվող հարկեր ու զանազան վճարումներ 5. Բնակչության ն ձեռնարկությունների ժամանակավորապես ազատ միջոցներ (խնայողությունների ոլոր տեսակներ, ձեռնարկությունների հաշիվներում ֆինանսական միջոցների մնացորդներ ն այլն) 6. Այլ ծախսեր այդ թվում՝ տեղական յուջեի ծախսեր

Տարածքի ամ ողջ ֆինանսական ռեսուրսների գումար՝ ընդամենը

Տարածքի ամ ողջ ծախսերի գումարը՝ ընդամենը

9-ներով ընդհանուր գումարի նկատմամ

ացարձակ գումար (մլն.դր)

Տարեթիվ

9-ներով ընդհանուր գումարի նկատմամ

Եկամուտներ

ացարձակ գումար (մլն.դր.)

Տարեթիվ

Գծապատկեր 5.3.2.

Տնտեսության տեղական (տարածքային) ինքնակառավարման ֆինանսական համակարգում առաջատար տեղը պատկանում է տեղական յուջեներին: Վերջիններս արտացոլում են ֆինանսական այն ռեսուրսները,որոնք անմիջականորեն ու լրիվությամ դրվում են պետական իշխանության տեղական ինքնակառավարման մարմինների տրամադրության տակ ն նրանց կողմից ուղղվում տարածքների(գյուղերի, քաղաքների ն այլնի) սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրերի իրականացման ֆինանսավորման նպատակներին: Տեղական յուջեները չեն ընդգրկում վարչական տարածքների ամ ողջ ֆինանսական ռեսուրսները՝ իշխանության կենտրոնական ու տեղական կառավարման մարմիններին ենթակա ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների տրամադրության տակ եղած ֆինանսական միջոցները: Հայաստանի Հանրապետության պետական կառուցվածքին ն վարչատարածքային աժանմանը համապատասխան, նրա ներկայիս յուջետային համակարգը աղկացած է պետական յուջեից ն տեղական (համայնքների) յուջեներից: Շուկայական հարա երություններին անցման պայմաններում տնտեսության զարգացման վրա պետության ազդեցությունը ն միջամտությունն ապահովվում են հիմնականում այնպիսի կենտրոնական ֆինանսական լծակների միջոցով, ինչպիսիք են հարկային ն յուջետային համակարգերը: Փորձը ցույց է տալիս, որ շուկայական ինքնակարգավորումը դեռնս ավարար պայման չէ տնտեսության զարգացման, առավել նս՝ հասարակության սոցիալական խնդիրների լուծման համար: Ներկայումս ՀՀ-ում յուջետային ու հարկային համակարգերի ազդեցության ուժեղացումը խում է շուկայական հարա երությունների զարգացման, տնտեսության ապապետականացման ու սեփականության մասնավորեցման գործընթացների հետնանքով պետության տնտեսական դերի որոշակի թուլացման, կառավարման նախկին վարչահրամայական մեթոդներից հրաժարման անհրաժեշտությունից: Վերը նշված գործընթացների լիակատար ավարտից հետո առավել չափով է կարնորվելու հանրապետության յուջետային ողջ համակարգի, այդ թվում նրա աղկացուցիչ մասը կազմող տեղական յուջեների համակարգի, որպես մակրոտնտեսական ու տարածքային մակարդակներով պետական կարգավորման ֆինանսական լծակների, դերը: Հանրապետության իշխանության կենտրոնական ն տեղական կառավարման մարմինների ձեռքում պետական ու տեղական յուջեները ծառայելու են որպես կարնոր ֆինանսական լծակներ տնտեսության ճյուղային ն տարածքային վերակառուցման, սոցիալական նոր ենթակառուցվածքների ստեղծման ու զարգացման հիմնախնդիրների լուծման գործում: Քանի որ ներկա դրությամ ՀՀ-ում լիարժեք կարգով ստեղծված չեն շուկայական էկոնոմիկայի ոլոր նախադրյալները, ուստի, հանրապետության յուջետային համակարգը, որպես տնտեսության վրա նպատակաուղղված ազդեցության ու պետական կարգավորման ֆինանսական լծակ, առայժմ պասիվ դեր է կատարում: Իրականացնելով պետական եկամուտների անհրաժեշտ գումարների հավաքագրման ն ծախսերի ֆինանսավորումն ապահովելու ֆունկցիան, յուջետային համակարգը դեռնս շոշափելի ազդեցություն չի ունենա հանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման իրավիճակի արելավման վրա: Ակնհայտ է, որ ՀՀ-ում պետական հարկային մուտքերը վերջին տարիներին (1992 թվականից սկսած) չեն ծածկել պետական ծախսերի ֆինանսավորման պահանջը, որի պատճառով հանրապետության յուջետային համակարգը, հատկապես պետական յուջեն, 1992-2009 թվականներին դեֆիցիտային է եղել: ՀՀ-ում տնտեսության շուկայական հարա երություններին անցման փուլի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հանրապետության յուջետային ն հարկային համակարգերի վերակառուցման հիմնախնդիրներից են տնտեսության կառուցվածքային ճգնաժամի հաղթահարումը, սոցիալական հրատապ խնդիրների

լուծումը ն մասնավոր ձեռնարկատիրական գործունեության զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումը: Հանրապետության յուջետային համակարգը 1992-2009 թթ. արձագանքել է ն շարունակում է արձագանքել մի շարք օ յեկտիվ պատճառներով (պատերազմ, տնտեսական շրջափակում ն այլն) տնտեսական կյանքում առկա ացասական երնույթների՝ արտադրության ճգնաժամ, ֆինանսական կարգապահության անկում, ձեռնարկությունների դե իտորական ն կրեդիտորական պարտքերի հսկայական աճ, ինվեստիցիոն ակտիվության ացակայություն, դրամի արժեզրկում ն այլն: Գոյություն ունեն նան սու յեկտիվ պատճառներ, որոնք անցման շրջանում խանգարել են ն շարունակում են այժմ էլ խանգարել հանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման վրա յուջետային համակարգի ազդեցության ակտիվության արձրացմանը: Նախ, հանրապետության տնտեսության շուկայական հարա երություններին անցման փուլի համար մշակված չեն յուջետային նոր քաղաքականության, հետնա ար՝ պետական ֆինանսական կարգավորման ժամանակակից սկզ ունքները: Երկրորդ, լուծված չեն նոր պայմաններում պետական ն տեղական յուջեների փոխհարա երությունները կարգավորող մեխանիզմների մշակման ու կիրարկման հարցերը: Երրորդ, ՀՀ կառավարման նոր համակարգի պայմաններում դեռ իրավա անորեն կարգավորված չեն պետական ն տեղական յուջեերի գործընթացները (նշված յուջեների կազմման, քննարկման, հաստատման, կատարման ն հսկողության գործընթացները): Տարածքային սկզ ունքով տեղական յուջեների եկամուտների ձնավորման ն դրանց եկամտային ազայի ամրապնդման հարցերի կարգավորումը թելադրված է տեղերում պետական արտադրական ձեռնարկությունների ն սոցիալ-մշակութային օ յեկտների գործունեությունը տնօրինելու ասպարեզում իշխանության տեղական կառավարման մարմինների տնտեսական ու ֆինանսական իրավունքների մեծացման արդի պահանջով: Իսկ գործնականում այդ խնդիրների լուծումն առնչվում է մի կողմից՝ տարածքներում նշված օ յեկտների սեփականությունն իշխանության պետական ու տեղական կառավարման մարմինների միջն հստակորեն աժանելու, իսկ մյուս կողմից՝ այդ օ յեկտների ու համապատասխան յուջեների (պետական ն տեղական յուջեների) միջն ֆինանսական փոխհարա երությունների իրավական կարգավիճակը որոշելու հետ: Դա միաժամանակ նշանակում է, որ առաջիկայում ոչ միայն չի ացառվելու, այլն անհրաժեշտ է դառնալու տարածքներում եղած հանրապետական ենթակայության որոշ ձեռնարկություններ ն հատկապես սոցիալական ոլորտի օ յեկտներ (չհաշված ապապետականացված ն մասնավորեցված ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները ն հիմնարկությունները) օրենսդրությամ իշխանության տեղական կառավարման մարմինների ենթակայությանը հանձնելու ն տեղական համապատասխան յուջեների հետ ֆինանսական փոխհարա երությունների մեջ մտցնելու միտումը: Տնտեսության ինքնակառավարման սկզ ունքների արմատավորումը ն այդ գործում իշխանության տեղական կառավարման մարմինների պատասխանատվության արձրացումը նոր պահանջներ են առաջադրում տեղական յուջեների համակարգի ստորադաս օղակների, հատկապես գյուղական յուջեների դերի մեծացման, դրանց եկամուտների ձնավորման ծախսերի ֆինանսավորման նոր կարգավիճակի սահմանման հարցում: Մանավանդ, ինչպես արդեն նշվել է, հանրապետության տեղական յուջեների համակարգի միջոցով կատարվող ծախսերի միայն աննշան մասն է, որ ֆինանսավորվում է գյուղական ն քաղաքային յուջեներից: Դա ացատրվում է նրանով, որ գյուղական ու քաղաքային վայրերում սոցիալ-մշակութային հիմնարկների ու միջոցառումների ծախսերը վերջին տարիներին ֆինանսավորվել են հիմնականում պետական յուջեից: ՀՀ գյուղական ն քաղաքային վայրերում ներկայումս սեփականության խառը ձներով (կոոպերատիվ, անհատական, մասնավոր, պետական) անհատական ն կոլեկտիվ գյուղացիական տնտեսությունների, կենցաղային, կոմունալ, գյուղատնտե114

սական հումքի վերամշակման, ինչպես նան լայն սպառման ապրանքների թողարկման զանազան տեսակի արտադրական ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների ստեղծման ու զարգացման միտումը իրական նախադրյալներ է ստեղծում իշխանության գյուղական կառավարման մարմինների ֆինանսական ազայի ընդլայնման ու ամրապնդման համար:Դրա հետ կապված, հնարավորություններ են ստեղծվում գյուղական ն քաղաքային վայրերում սոցիալ-մշակութային հիմնարկությունների (հանրակրթական, նախադպրոցական, կուլտուր-լուսավորչական հիմնարկություններ, հիվանդանոցներ ն այլն) ծախսերի ֆինանսավորումն իրականացնել ոչ թե պետական յուջեներից, այլ առաջին հերթին՝ գյուղական ն քաղաքային յուջեներից: Հասկանալի է, որ մի շարք օ յեկտիվ պատճառներով (շահութա եր ձեռնարկությունների ացակայություն, նակլիմայական, ռազմավարական ն այլն) հանրապետության որոշ թվով գյուղական ն քաղաքային նակավայրեր չեն կարող իրենց տարածքային եկամուտներով ծածկել սեփական յուջեներով նախատեսվող ծախսերը: Հետնա ար, վերադաս յուջեներից, հետագայում նույնպես անհրաժեշտություն կզգացվի եկամուտների վերա աշխման հիման վրա լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ հատկացնել նշված ստորադաս յուջեներին: Եվ վերջապես, ձեռնարկությունների, տնտեսական կազմակերպությունների ու հիմնարկությունների, ինչպես նան առանձին քաղաքացիների կամավոր փողային մուծումների (հանգանակությունների), գյուղական ու քաղաքային վայրերում դրամա-իրային վիճակախաղերի տոմսերի ն մյուս արժեթղթերի իրացման ու այլ միջոցառումների հաշվին գյուղական իշխանության կառավարման մարմինները կարող են լրացուցիչ ֆինանսական ռեսուրսներ հավաքագրել իրենց արտա յուջետային ֆոնդերում ն դրանք ծախսել նշված վայրերի սոցիալական ոլորտի, կոմունալ-կենցաղային կարիքների, փողոցների արեկարգման ն այլ տեղական նույթի միջոցառումների ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Համայնքների յուջեների ձնավորման հիմնական սկզ ունքներն են՝ ա) համայնքի զարգացման եռամյա ծրագրի հիման վրա համայնքային նշանակության հիմնախնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների պլանավորումը, ) պահուստային ֆոնդի ստեղծումը որպես տվյալ տարվա համայնքի յուջեում չկանխատեսված, ինչպես նան վարկերի ն այլ փոխառու միջոցների օգտագործման վճարների (տոկոսների) գծով ծախսերի աղ յուրի ն կապիտալ ծախսերի ֆինանսավորման հիմնական երաշխիք, գ) համայնքի յուջեի հաշվեկշռվածությունը. յուրաքանչյուր յուջետային տարվա համար համայնքի յուջեով նախատեսված ծախսերի հանրագումարը չպետք է գերազանցի տվյալ տարվա յուջեով նախատեսված եկամուտների (միջոցների) հանրագումարին, դ) խնայողությունները, եր կատարված ծախսին համապատասխանում է դրան համարժեք նյութական ն ոչ նյութական ակտիվների ձեռք երումը, ե) արդյունավետությունը, եր ապահովվում է կատարված ծախսի ն համայնքի համար դրա օգտակարության միջն պատշաճ հարա երակցությունը, զ) հավաստիությունը ն հստակությունը, որը հնարավորություն է ընձեռում ապահովել յուջեի կատարման ն յուջետային գործընթացի նկատմամ իրականացվող վերահսկողության արդյունավետությունը յուջեի հոդվածների հիմքում դրվող հստակ հաշվարկների միջոցով, է) հրապարակայնությունը, որն ապահովում է համայնքի յուջեի ձնավորման ն կատարման վերա երյալ համայնքի անդամների իրազեկությունը:

Համայնքների յուջեների կառուցվածքը, տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունների ն դրանց ֆինանսավորումը համապատասխանության ապահովելու անհրաժեշտությունից ելնելով, աժանվում է հետնյալ աղկացուցիչ

մասերի. ա) համայնքի յուջեի վարչական մաս ( վարչական յուջե), ) համայնքի յուջեի ֆոնդային մաս (ֆոնդային յուջե): Համայնքի յուջեի աղկացուցիչ մասերից յուրաքանչյուրը պետք է հաշվեկշռված լինի: Համայնքների յուջեների վարչական մասը (վարչական յուջեն) ներառում է ՝ Եկամուտների գծով.

Համայնքների յուջեների օրենքով ն իրավական այլ ակտերով ամրագրվող եկամուտներ, այդ թվում - հարկային եկամուտները ն տուրքերը. - ոչ հարկային եկամուտները. - պաշտոնական տրանսֆերտները:

Հարկային եկամուտներ ն տուրքեր են՝ ա) հողի հարկը, ) գույքահարկը, գ) եկամտահարկը, դ) օրենքով պետական յուջեին ամրագրվող այլ հարկատեսակներից մասհանումները, ե) պետական տուրքը, այդ թվում՝ քաղաքացիական կացության ակտեր գրանցելու, դրանց մասին քաղաքացիներին կրկնակի վկայականներ, նշված ակտերում կատարված գրառումներում փոփոխություններ, լրացումներ, ուղղումներ կատարելու ն վերականգնման կապակցությամ վկայականներ տալու համար, զ) հարկային օրենսդրությունը խախտելու համար գանձվող տուգանքները ն տույժերը, ացառությամ օրենքով պետական յուջե մուտքագրվող հարկերի գծով հաշվարկվող տուգանքների ն տույժերի, է) տեղական տուրքերը, ը) համայնքի յուջե օրենքով մուտքագրվող այլ հարկերը: Ոչ հարկային եկամուտներն են՝ ա) համայնքի սեփականություն համարվող հողերի, ինչպես նան համայնքի վարչական տարածքում գտնվող պետական պահուստի հողերի վարձակալության ն օգտագործման դիմաց գանձվող վարձավճարները, ) տեղական ինքնակառավարման մարմինների, դրանց ենթակա յուջետային հիմնարկությունների հաշվեկշիռներում հաշվառվող գույքի վարձակալությունից եկամուտները, գ) վարչական իրավախախտումների համար տեղական ինքնակառավարման մարմինների կիրառած պատժամիջոցներից եկամուտները, դ) տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ենթակա ձեռնարկությունների տրամադրության տակ մնացած շահույթներից համայնքի ավագանու որոշումներով կատարվող մասհանումները, ե) տեղական վճարները, զ) տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից օրենքով գանձվող ն համայնքների յուջեների եկամուտներին հաշվանցման ենթակա այլ տեղական վճարները, է) անշարժ գույքի, այդ թվում՝ անավարտ շինարարության օ յեկտների մասնավորեցումից ստացված միջոցները, որոնք ուղղվում են՝ Երնան քաղաքի համաքաղաքային կապիտալ նույթի ծախսերի ֆինանսավորմանը՝ Երնան քաղաքի վարչական տարածքում տեղա աշխված գույքի

մասնավորեցումից ստացվող մուտքերի 30 տոկոսի չափով. Հայաստանի Հանրապետության մարզերում գտնվող համապատասխան համայնքի ֆոնդային յուջե՝ տեղական ինքնակառավարման մարմիններին օրենքով վերապահված պարտադիր լիազորությունների ֆինանսավորմանը՝ համայնքի վարչական տարածքում տեղա աշխված անշարժ գույքի, այդ թվում՝ անավարտ շինարարության օ յեկտների մասնավորեցումից ստացվող երի 30 տոկոսի չափով. Երնան քաղաքում տեղակայված անշարժ գույքի, այդ թվում անավարտ շինարարության օ յետների մասնավորեցումից ստացված միջոցներն ուղղվում են Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամ սահմանված կարգով ացված հատուկ հաշվին: Ընդ որում, նշված միջոցները կարող են ուղղվել ացառապես Հայաստանի Հանրապետության կառավարության հետ համաձայնեցված ծրագրերի ֆինանսավորմանը: Պաշտոնական տրանսֆերտներ, հատկացումներ են՝ ա) պետական յուջեից ֆինանսական համահարթեցման սկզ ունքով տրամադրվող դոտացիաները, ) այլ աղ յուններից ստացվող տրանսֆերտները: Ծախսերի գծով՝ օրենքով սահմանված կարգով տեղական ինքնակառավարման մարմիններին վերապահված լիազորությունների իրականացման ընթացիկ ծախսերը, այդ թվում՝ ա) ընդհանուր նույթի համայնքային ծառայություններ, ) պաշտպանության նագավառում՝ օրենքով վերապահված լիազորությունների իրականացում, գ) հասարակական կարգի պահպանության ն անվտանգության նագավառում՝ օրենքով վերապահված լիազորությունների իրականացում, դ) կրթություն ն գիտություն, ե) առողջապահություն. զ) սոցիալական ապահովություն ն ապահովագրություն, է) մշակույթ, սպորտ ն կրոն, ը) նակարանային-կոմունալ տնտեսություն, թ) վառելիքաէներգետիկ համալիր, ժ) գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն, ջրային տնտեսություն ն ձկնա ուծություն, ժա) լեռնահանքային արդյունա երություն ն հանքային հանածոներ ( ացառությամ վառելիքի), վերամշակող արդյունա երություն, շինարարություն ն նապահպանություն, ժ ) տրանսպորտ ն կապ, ճանապարհային տնտեսություն, ժգ) համայնքի յուջեի պահուստային ֆոնդ, ժդ) համայնքի յուջեի ծախսերի հիմնական ուղղություններին չդասվող այլ ծախսեր:

Համայնքների յուջեների ֆոնդային մասը (ֆոնդային յուջեն) ներառում է՝ Մուտքերի գծով՝ ա) պետական յուջեից կապիտալ ծախսերի ֆինանսավորման նպատակային հատկացումները (սու վենցիաները), ) կապիտալ ծախսերի ֆինանսավորման այլ աղ յուրներից նպատակային հատկացումները,

գ) տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ենթակա ծառայությունների տրամադրության տակ մնացած շահույթներից համայնքի ավագանու որոշումներով կատարվող մասհանումները, դ) համայնքային սեփականություն համարվող, այդ թվում տիրազուրկ, ժառանգության իրավունքով կամ նվիրատվության ձնով տեղական ինքնակառավարման մարմնի, վերջինիս ենթակա յուջետային հիմնարկության տնօրինմանն անցած գույքի օտարումից մուտքերը, ե) վարկերը ն փոխառությունների ձնով ներգրավված միջոցները, այդ թվում տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից թողարկված պարտատոմսերի տեղա աշխումից ստացված միջոցները:Տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից պարտատոմսերի թողարկման ն տեղա աշխման կարգը սահմանում է կառավարությունը, զ) վարչական յուջեից (պահուստային ֆոնդից) կատարվող հատկացումները, է) աժնետիրական ընկերությունների, ֆինանսական հաստատությունների, անկերի կանոնադրական կապիտալում կատարված ներդրումների դիմաց ստացվող շահա աժինները, ներդրված դեպոզիտների դիմաց ստացվող տոկոսային եկամուտները: Ծախսերի գծով՝

Օրենքով տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունների իրականացման կապիտալ ծախսերը, այդ թվում՝ ա) կապիտալ շինարարություն, ) կապիտալ վերանորոգման ծախսերը, գ) վարկերի ն ներգրավված այլ փոխառու միջոցների մարման ծախսերը, դ) ապրանքանյութական արժեքների պահուստների ձնավորման ծախսերը: Համայնքների յուջեներից տեղական ինքնակառավարման մարմինների պատվիրակված լիազորությունների իրականացման ծախսերի ֆինանսավորումը կատարվում է պետական յուջեից այդ նպատակով տրամադրվող հատկացումների հաշվին: Պատվիրակված լիազորությունների իրականացման ծախսերի ֆինանսավորման կարգը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը: Համայնքների յուջեներում նախատեսվում է պահուստային ֆոնդ, որը համայնքի տվյալ տարվա յուջեում չնախատեսված, ինչպես նան ֆոնդային մաս (ֆոնդային յուջե) կատարվող հատկացումների, համայնքների յուջեների կողմից վարկերի ն այլ փոխառու միջոցների օգտագործման վճարների (տոկոսների) գծով ստանձնած պարտքային պարտավորությունների կատարման ապահովման ֆինանսական աղյուր է: Համայնքների յուջեների պահուստային ֆոնդն առանձին հոդվածով ներկայացվում է վարչական մասում (վարչական յուջեում): Համայնքի պահուստային ֆոնդի ն համայնքի յուջեի վարչական մասի (վարչական յուջեի) հաշվարկային եկամուտների հարա երակցությունը՝ սահմանվում է համայնքի տվյալ տարվա յուջեով ն չի կարող գերազանցել տվյալ յուջետային տարվա համայնքի յուջեի վարչական մասի (վարչական յուջեի )հաշվարկային եկամուտների 30 տոկոսը: Համայնքի պահուստային ֆոնդից վարկերի ն ներգրավված այլ փոխառու միջոցների օգտագործման դիմաց վճարների (տոկոսների) ընդհանուր գումարը չի կարող գերազանցել համայնքի տվյալ տարվա պահուստային ֆոնդի միջոցների 20 տոկոսը: Պահուստային ֆոնդի միջոցներից՝ համայնքի յուջեում չնախատեսված ծախսերի գծով ֆինանսավորումն իրականացվում է համայնքի ավագանու որոշումների հիման վրա: Համայնքների յուջեների վարչական մասում (վարչական յուջեում), որպես եկամտի առանձին տեսակ, նախատեսվում են պետական յուջեից համահարթեցման սկզ ունքով տրամադրվող դոտացիաներ:

Համայնքի յուջեի նախագիծը կազմվում է համայնքի զարգացման եռամյա ծրագրով՝ տվյալ յուջետային տարվա հիմնախնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների պլանավորման հիման վրա: Համայնքի յուջեի նախագիծը կազմում է համայնքի ղեկավարը՝ յուջետային համակարգի միասնականությունն ապահովող յուջետային գործընթացի կազմակերպման համաձայնեցված սկզ ունքների, յուջետային դասակարգման, հաշվառման ն հաշվետվության միասնական մեթոդա անության հիման վրա: Կառավարության կամ նրա լիազորած պետական կառավարման մարմնի կողմից յուջետային ծախսերի հաշվարկման համար սահմանված նորմերը ն նորմատիվները համայնքների յուջեներով նախատեսվող ծախսերի հաշվարկման ժամանակ կրում են խորհրդատվական նույթ: Բացառություն են տեղական ինքնակառավարման մարմինների պատվիրակված լիազորությունների իրականացման ծախսերի ն պետական յուջեից համայնքների յուջեներին տրամադրվող այլ նպատակային ծախսերի ֆինանսավորման դեպքերը: Համայնքի յուջեի նախագիծը կազմելու աշխատանքները կազմակերպելու նպատակով համայնքի ղեկավարը՝ աշխատակազմի համապատասխան ծառայություններին, յուջետային հիմնարկություններին տալիս է հրահանգներ յուջեի եկամուտների ն ծախսերի հաշվարկման ու ներկայացման համար, մինչն ընթացիկ տարվա հուլիսի 1-ը ապահովում է եկամուտների ու ծախսերի հաշվարկը՝ Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության սահմանած համապատասխան ձներով: Բյուջետային հիմնարկությունները մինչն ընթացիկ տարվա օգոստոսի 15-ը համայնքի ղեկավարին են ներկայացնում յուջետային ֆինանսավորման հայտերը, իրենց պահպանման ծախսերի նախահաշիվները՝ համապատասխան հիմնավորումներով: Համայնքի ղեկավարը մինչն ընթացիկ տարվա հոկտեմ երի 1-ը ամփոփում է սահմանված ձներով ներկայացված տվյալները, կազմում համայնքի յուջեի մասին ավագանու որոշման նախագիծը: Համայնքի ղեկավարը, համայնքի յուջեի մասին որոշման նախագիծը համայնքի ավագանու քննարկմանն է ներկայացնում պետական յուջեի հաստատումից հետո մեկամսյա ժամկետում կամ մինչն պետական յուջեի հաստատումը: Համայնքի յուջեի մասին որոշման նախագիծն ավագանու անդամներին է ուղարկվում քննարկումից առնվազն մեկ շա աթ առաջ: Համայնքի յուջեի մասին որոշման նախագիծը համայնքի ավագանու նիստում ներկայացնում է համայնքի ղեկավարը: Համայնքի ավագանու նիստում համայնքի յուջեի մասին որոշման նախագծի քննարկման կարգը սահմանվում է համայնքի ավագանու կանոնակարգով: Քննարկումներից հետո համայնքի ղեկավարը կարող է մինչն մեկ շա աթ ժամանակ վերցնել՝ ներկայացված նախագծի մեջ անհրաժեշտ փոփոխություններ ն լրացումներ կատարելու համար կամ պահանջել հաստատելու յուջեն: Համայնքի յուջեն հաստատում է համայնքի ավագանին, որի վերա երյալ ընդունում է համայնքի ղեկավարի ներկայացրած համապատասխան որոշման նախագիծը: Համայնքի ավագանին, ղեկավարի ներկայացմամ , համայնքի յուջեն կարող է հաստատել նան մինչն պետական յուջեի հաստատումը: Պետական յուջեի հաստատումից հետո համայնքների մինչ այդ հաստատված յուջեներում երկշա աթյա ժամկետում կատարվում են անհրաժեշտ փոփոխություններ ն լրացումներ: Համայնքի ղեկավարը, համայնքի յուջեն ավագանու կողմից հաստատվելուց հետո 3 օրվա ընթացքում ներկայացնում է համապատասխան մարզպետին: Մարզպետը ստուգում է համայնքի ղեկավարի ներկայացրած յուջեի համապատասխանությունն օրենքին ն յուջետային համակարգի միասնականությունն ապահովող սկզ ունքների պահպանման դեպքում համայնքի յուջեն ներառում է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարություն ներկայացվող՝

մարզի վարչական տարածքում գտնվող համայնքների յուջեների ամփոփ տեղեկանքում: Համայնքի յուջեի մասին ավագանու որոշման առնչությամ մարզպետի ն համայնքի ղեկավարի միջն առաջացած տարաձայնությունները կարգավորվում են օրենքով սահմանված կարգով: Համայնքի յուջեն չհաստատվելու դեպքում համայնքի ղեկավարը դնում է հրաժարական տալու միջոցով իր լիազորությունները վաղաժամկետ դադարեցնելու հարցը: Եթե համայնքի ավագանին համայնքի ղեկավարի հրաժարականի վերա երյալ դիմումը ստանալուց հետո եռօրյա ժամկետում իր անդամների ընդհանուր թվի ձայների մեծամասնությամ նման որոշում չի ընդունում, ապա համայնքի յուջեն համարվում է հաստատված՝ համայնքի ղեկավարի կատարած ուղղումներով: Համայնքի յուջեի հաստատման առնչությամ ՝ հրաժարական տալու միջոցով համայնքի ղեկավարի լիազորությունները վաղաժամկետ դադարացնելու կամ օրենքով սահմանված կարգով պաշտոնանկ անելու վերա երյալ համայնքի ավագանու կողմից որոշում ընդունելու դեպքում մարզպետը հարցը ներկայացնում է կառավարություն՝ օրենքով սահմանված կարգով: Եթե կառավարությունը դիմումը ստանալուց հետո մեկշա աթյա ժամկետում նման որոշում չի ընդունում, ապա համայնքի յուջեն համարվում է հաստատված՝ համայնքի ղեկավարի կատարած ուղղումներով: Կառավարության կողմից համայնքի ղեկավարի՝ հրաժարական տալու միջոցով լիազորությունները վաղաժամկետ դադարեցնելու կամ օրենքով սահմանված կարգով պաշտոնանկ անելու դեպքում համայնքի նոր ղեկավարը յուջեի նախագիծ է ներկայացնում համայնքի ավագանուն քսան օրվա ընթացքում: Այն քննարկվում ն հաստատվում է սույն օրենքով նախատեսված կարգով՝ երեսուն օրվա ընթացքում: Մինչն յուջետային տարվա սկիզ ը համայնքի յուջեն չհաստատվելու դեպքում ծախսերը կատարվում են նախորդ տարվա յուջեի համամասնություններով: Համայնքի յուջեի հաստատումից հետո համայնքի ղեկավարը սահմանում է յուջեի կատարման եռամսյակային համամասնությունները, հաստատում՝ յուջետային հիմնարկների պահպանման ծախսերի նախահաշիվները: Համայնքի յուջեի կատարման ընթացքում համայնքի ղեկավարը կարող է գործառնական ն տնտեսագիտական դասակարգման մեջ կատարել յուջեն հաստատելու մասին համայնքի ավագանու ընդունած որոշմանը չհակասող վերա աշխումներ: Համայնքի ղեկավարի կատարած փոփոխությունների հանրագումարը յուջետային տարվա ընթացքում չի կարող գերազանցել տվյալ տարվա յուջեի մասին որոշմամ գործառնական ն տնտեսագիտական դասակարգմամ սահմանված չափաքանակները: Համայնքի յուջեում փոփոխություններ ն (կամ) լրացումներ կարող են կատարվել համայնքի ղեկավարի կամ համայնքի ավագանու անդամի (անդամների) առաջարկությամ : Այդ փոփոխությունները ն (կամ) լրացումները չեն կարող խախտել համայնքի յուջեի՝ սույն օրենքով սահմանված հավասարակշռությունը: Համայնքի ավագանու անդամների առաջարկած այն փոփոխությունները ն (կամ) լրացումները, որոնք նվազեցնում են համայնքի յուջեի եկամուտները կամ ավելացնում ծախսերը, համայնքի ավագանին քննարկում է միայն համայնքի ղեկավարի եզրակացության առկայությամ ն ընդունում ավագանու անդամների ընդհանուր թվի ձայների երկու երրորդով: Համայնքի յուջեում փոփոխություններ ն (կամ) լրացումներ կատարելու ընթացքը սահմանվում է համայնքի ավագանու կանոնակարգով՝ սույն օրենքի համաձայն: Համայնքի յուջեի կատարման սպասարկումը, սույն օրենքի համաձայն, կառավարության սահմանած կարգով իրականացնում է Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը՝ իր տեղական գանձապետական աժանմունքների միջոցով: Համայնքի յուջեի կատարման պատասխանատուն համայնքի ղեկավարն է:

Համայնքի յուջեի կատարման վերահսկողությունն իրականացնում են համայնքի ավագանին, Ազգային ժողովը ն կառավարությունը՝ օրենքով իրենց վերապահված լիազորությունների շրջանակներում: Համայնքի ավագանին համայնքի յուջեի կատարման վերահսկողությունն իրականացնում է իր անդամի (անդամների) ն (կամ) աուդիտորական մասնագիտացված կազմակերպության միջոցով, ավագանու որոշած պար երականությամ , այց ոչ պակաս, քան տարին մեկ անգամ: Համայնքի ղեկավարը, համայնքի ղեկավարի աշխատակազմը, յուջետային պաշտոնատար անձինք համայնքի յուջեի կատարման վերահսկողությունն իրականացնող անձանց պարտականությունների կատարումը խոչընդոտելու, կեղծ տեղեկություններ տրամադրելու դեպքում պատասխանատվություն են կրում օրենքով սահմանված կարգով: Համայնքի ղեկավարը եռամսյակը մեկ՝ մինչն հաշվետու եռամսյակին հաջորդող ամսվա 15-ը յուջեի կատարման ընթացքի մասին հաղորդումներ է ներկայացնում համայնքի ավագանուն ն համապատասխան մարզպետին: Համայնքի ղեկավարը յուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը համայնքի ավագանուն ն համապատասխան մարզպետին ներկայացնում է յուջետային տարին ավարտվելուց հետո՝ հաջորդ տարվա յուջեի եռամսյակային կատարման վերա երյալ հաղորդման հետ միասին: Համայնքի յուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունն ավագանու նիստում քննարկվում ն հաստատվում է աուդիտորական մասնագիտացված կազմակերպության եզրակացության առկայությամ ՝ մինչն ընթացիկ տարվա մայիսի 1-ը: Համայնքի յուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը չհաստատվելու դեպքում համայնքի ավագանին, օրենքով սահմանված կարգով, կարող է համայնքի ղեկավարին պաշտոնանկ անելու մասին առաջարկություն ներկայացնել: Եթե համայնքի ղեկավարին պաշտոնանկ անելու մասին առաջարկություն չի ներկայացվում, կամ կառավարությունը ղեկավարին պաշտոնանկ անելու մասին առաջարկությունն օրենքով սահմանված կարգով ստանալուց հետո՝ մեկ շա աթվա ընթացքում նման որոշում չի ընդունում, ապա համայնքի յուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը համարվում է հաստատված: Համայնքի ղեկավարին պաշտոնանկ անելու մասին որոշում ընդունելու դեպքում համայնքի ղեկավարը, օրենքով սահմանված կարգով, վայր է դնում իր լիազորությունները, իսկ համայնքի յուջեի կատարման տարեկան հաշվետվությունը համարվում է հաստատված: Համայնքի ավագանու նիստում համայնքի յուջեի կատարման տարեկան հաշվետվության քննարկման կարգը սահմանվում է համայնքի ավագանու կանոնակարգով: Համայնքի յուջեի կատարման տարեկան հաշվետվության հաստատման վերա երյալ ավագանին ընդունում է համապատասխան որոշում:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ի՞նչ ֆինանսական հասկացություն է յուջեն ն ինչով է կապված պետության հետ: 2. Որո՞նք են յուջեի սոցիալ-տնտեսական գործառույթները: 3. Բյուջետային համակարգը ի՞նչ հասկացություն է ն ինչպիսի՞ օղակներից է կազմված: 4. Ո՞րն է պետական յուջեի առանձնահատուկ դերը յուջետային համակարգում: 5. Համայնքի յուջեն ի՞նչ դեր ունի տեղական ինքնակառավարման ոլորտում: 6. Ինչո՞վ է կարգավորվում ՀՀ յուջետային համակարգը, մեկնա անել համա121

պատասխան օրենքը:

ԳԼՈՒԽ 6

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

6.1. ՄԻՋԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՀՀ տար եր մակարդակի յուջեների միջն եկամուտների ու ծախսերի աշխումն արտահայտում է յուջետային կարգավորման ուն էությունը ն, միաժամանակ, հանրապետության յուջետային համակարգի գործընթացի (պետական ու տեղական յուջեների նախագծերի կազմման, քննարկման, հաստատման, կատարման ու վերահսկողության) աղկացուցիչ մասն է: Բյուջետային կարգավորման հիմքում ընկած է եկամուտների ու ծախսերի օրենսդրորեն աշխումը պետական ն համայնքների յուջեների միջն: Հարկ է նշել, որ ՀՀ-ում ներկա դրությամ յուջետային կարգավորման տնտեսաիրավական մեխանիզմները դեռնս ամ ողջությամ մշակված չեն: Տար եր մակարդակի յուջեների միջն եկամուտների ու ծախսերի աշխումն իրականացվում է ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից՝ յուրաքանչյուր տարվա համար կազմած հանրապետության պետական յուջեի հաստատման ժամանակ, ացառությամ տեղական հարկերից ու տուրքերից, որոնք «ՀՀ-ում հարկերի ու տուրքերի մասին» օրենքով կարող են սահմանվել վարչատարածքների ինքնակառավարման մարմինների կողմից: ՀՀ ոլոր քաղաքացիները, անկախ իրենց ապրելու նակավայրից ն ազգային պատկանելությունից, պետական սոցիալական ծառայություններից (ընդհանուր կրթություն, առողջապահություն, սոցիալական ապահովություն ն այլն) օգտվելու իրավունք ունեն: Ընդ որում, հանրապետության տնտեսապես թույլ զարգացած հեռավոր ու արձր լեռնային շրջանների նակիչներն այդ իրավունքներից օգտվում ու շարունակելու են օգտվել այն չափերով, ինչ-որ զարգացած կենտրոնական տնտեսական շրջանները (դեռ ավելին, սոցիալական արդարության ապահովման ն մարդկանց շահագրգռելու նպատակներով պահանջվում է տնտեսապես թույլ զարգացած հեռավոր ու արձր լեռնային շրջաններում կատարել նան հավելյալ ծախսեր), չնայած վերոհիշյալ շրջաններում յուջետային եկամուտները չեն ծածկում դրանց ծախսերի ֆինանսավորման պահանջը: ՈՒստի, նշված շրջանների սոցիալական ոլորտի ծախսերի ֆինանսավորման պահանջն այսուհետն նս պետք է ավարարվի առաջին հերթին տար եր մակարդակների յուջեների՝ միջն եկամուտների աշխման ու վերա աշխման միջոցով ստացվող դրամական ռեսուրսների հաշվին: Այդ կապակցությամ ներկա պայմաններում առանձնակի նշանակություն է ձեռք երել հանրապետության տար եր վարչատարածքների մակարդակով՝ (հատկապես ծախսերի անհրաժեշտ չափերը որոշելու համար) գիտականորեն հիմնավորված ֆինանսական, այդ թվում յուջետային ծախսերի նոր շերտավորված նորմաների ու նորմատիվների մշակման անհրաժեշտությունը: Մյուս կողմից, հանրապետության վարչատարածքների կողմից սոցիալ-տնտեսական ծրագրերի մշակումը խթանելու ն յուջեների եկամուտների ու ծախսերի հաշվարկները դյուրացնելու նպատակով խիստ անհրաժեշտություն է դարձել տեղական յուջեներին պետական հարկերից ու եկամուտներից մասհանումների նորմատիվների սահմանումը՝ ավելի տնական ժամանակահատվածի (2–5 տարիների) համար: Ելնելով պետական յուջեի ն տեղական յուջեների միջն եկամուտների աշխումից, ինչպես նան՝ տեղական յուջեներով կատարվող ծախսերի, դրանց ամրակցված

սեփական եկամուտների ն ընդհանուր հանրապետական հարկերից մասհանումների միջոցով ստացվող եկամուտների հարա երակցությունից, ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարությունը կառավարության հանձնարարությամ որոշում է դոտացիաների, սու վենցիաների ու սու սիդիաների չափերը, որոնք պետական յուջեից հատկացվում են առանձին տեղական յուջեներին: Դոտացիան՝ ֆինանսական օգնության կամ օժանդակության ձն է, ըստ որի այն տրվում է անհատույց կարգով առանձին տեղական յուջեներին, դրանց եկամուտների ու ծախսերի միջն գոյություն ունեցող ճեղքվածքը (դեֆիցիտը) փակելու համար՝ չառանձնացնելով դրա օգտագործման ուղղությունները (նպատակները): Դա նշանակում է, որ տեղական յուջեները տնօրինող մարմինները (տեղական խորհուրդները) իրենք են որոշում դոտացիոն գումարների օգտագործման ուղղությունները: Սու վենցիան՝ ֆինանսական օգնության այնպիսի ձն է, որը թեն տրվում է անհատույց, այց, որպես կանոն, կապիտալ ներդրումների կոնկրետ ծրագրեր ֆինանսավորելու համար: Դոտացիայի համեմատությամ սու վենցիայի օգտագործման կոնկրետ նպատակայնությունն այն դարձնում է հիմնավորված, իսկ կիրառումը՝ հեշտ վերահսկելի: Այլ նպատակով օգտագործելու դեպքում սու վենցիոն գումարները ենթակա են վերադարձման: Սու սիդիան՝ ֆինանսական օժանդակության այնպիսի ձն է, որը վերադաս յուջեից տրվում է ստորադաս յուջեին նույնպես անհատույց կարգով ն որոշակի նպատակի համար. այն հատկացնելիս, սովորա ար հիմք է ընդունվում սոցիալական նույթի (մշակույթի, առողջապահության, ընդհանուր կրթության ն այլն) ֆինանսավորման ծրագրերի կատարումը: Ոչ նպատակային օգտագործման դեպքում սու սիդիաները ենթակա են վերադարձման: Նշենք, որ սու սիդիաները, որոնք կարնոր նշանակություն ունեին նախկին ԽՍՀՄ միութենական յուջեից միութենական հանրապետությունների յուջեները ֆինանսավորելու համար, ՀՀ–ում առայժմ կիրառում չունեն: Նկատի ունենալով կենտրոնացված նպատակային ու յուջետային քաղաքականության անցկացման կարնորությունը, մեր կարծիքով, դոտացիայի համեմատությամ սու սիդիան կարելի է ֆինանսական օժանդակության առավել արդյունավետ ձն համարել: Ընդհանուր առմամ , տվյալ ֆինանսական տարվա համար յուրաքանչյուր տեղական յուջեի ծախսերին ուղղվող դոտացիայի ծավալը հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից, ինչպես արդեն նշվել է, որոշվում է՝ հիմք ընդունելով քաղաքի կամ գյուղի յուջեի ծախսերի չափը ն սեփական (ամրակցված) եկամուտների կանխատեսվող գումարը: Հասկանալի է, որ յուրաքանչյուր քաղաքի կամ գյուղի յուջեի ծախսերի ծրագրային ծավալի գնահատման ցուցանիշը որոշվում է նախորդ տարիների կատարողականի ն հաջորդ տարվա համար սոցիալտնտեսական զարգացման ծրագրի առաջադրանքների հիման վրա: Սակայն պարզ է, որ ներկա դրությամ , առանց պետական յուջեից ստացվող ֆինանսական միջոցների, տեղական յուջեները միայն սեփական եկամուտներով չեն կարող ավարարել տեղերի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծախսերի ֆինանսական պահանջը: Ներկայումս իրավիճակն այնպիսին է, որ պետական յուջեի եկամուտների հիմնական մասը ձնավորվում է հատկապես Երնան քաղաքի տարածքում տեղա աշխված ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների (անկախ սեփականության ձներից) ու նակչության եկամուտներից գանձվող հարկերի ն զանազան վճարումների հաշվին:

ՀՀ տեղական յուջեների կարգավորման մեխանիզմի կատարելագործման համար անհրաժեշտ են՝ -

օրենսդրորեն հստակ սահմանազատել իշխանության տեղական ինքնակառավարման մարմինների իրավասությունների շրջանակները ն տեղական յուջե124

ներից կատարվող ծախսերի ֆինանսավորման ոլորտները: Այդ հարցում պարզություն մտցրեց «ՀՀ տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը. - պլանավորել տեղական յուջեներն ըստ ընթացիկ ծախսերի յուջեի («ընթացիկ յուջեի») ն ըստ կապիտալ ներդրումների յուջեի («ընդլայնված յուջեի»), որը հնարավորություն կտա առավել արդյունավետ ձնով կողմնորոշվել պետական յուջեից տեղական յուջեներին ֆինանսական միջոցներ հատկացնելու ոլորտները ճշտորեն ընտրելու գործում. - տեղական յուջեների համակարգի յուրաքանչյուր օղակի համար ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից ճշտորեն հաշվառել «ընթացիկ յուջեի» սահմանային ծավալը, որը պետք է իր մեջ ամփոփի նվազագույն այն անհրաժեշտ ծախսերը, որոնց մի մասը սեփական եկամուտների ան ավարարության դեպքում պետք է ֆինանսավորվի պետական յուջեից տրվող սու սիդիաների (դոտացիաների) հաշվին. - նախապես որոշել ծախսերի այն ոլորտները ( նակարանային-կոմունալ տնտեսություն, տեղական կառավարման ապարատի պահպանում ն այլն), որոնք կարող են ֆինանսավորվել տեղական յուջեների սեփական եկամուտների հաշվին. - պետական յուջեից սու սիդիաներ հատկացնել տեղական յուջեներին՝ առողջապահության, ընդհանուր կրթության ն սոցիալական այլ ծրագրերի ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Ընդ որում, այդ հատկացումները պետք է կատարվեն հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից հաստատված ֆինանսական նորմաների ու նորմատիվների համաձայն. - ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունված տարածքային (ռեգիոնալ) տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ծրագրերի շրջանակներում պետական յուջեից սու վենցիաներ հատկացնել տեղական յուջեներին՝ կապիտալ ներդրումների առաջնահերթ ուղղությունների ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Այսպիսով, ՀՀ տար եր մակարդակի յուջեների միջն եկամուտները ն ծախսերը աշխվում են, ելնելով իշխանության կենտրոնական ու տեղական կառավարման մարմինների սոցիալ-տնտեսական ու մյուս ֆունկցիաներից, ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների գերատեսչական (հանրապետական ու տեղական) ենթակայությունից ն այն կարգից, որը սահմանված կլինի յուջետային ու տեղական ինքնակառավարման օրենսդրություններով: Այնուհետն, յուջետային կարգավորման գործընթացով եկամտի միննույն տեսակը (օրինակ, ավելացված արժեքի հարկը, շահութահարկը ն այլն) կարող է մուտք լինել ն պետական յուջե, ն տեղական յուջեներ, իսկ միննույն նույթի ծախսը կարող է կատարվել թե պետական յուջեից ն թե տեղական յուջեներից (օրինակ՝ տնտեսության զարգացման, սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ծախսերը ն այլն), այց, իհարկե, տար եր տեսակարար կշիռներով: Կան նան եկամուտների ն ծախսերի այնպիսի տեսակներ (մաքսային վճարներ, ակցիզային հարկ, երկրի պաշտպանության, միջազգային ծրագրերի ծախսեր ն այլն), որոնք ացառապես անցնում են պետական յուջեով: Բյուջետային կարգավորման միջոցով լուծվում է ոլոր տեսակի յուջեների եկամուտների ն ծախսերի հավասարակշռումն առանց դեֆիցիտի: Իշխանության տեղական ինքնակառավարման մարմիններում առաջանում է նյութական շահագրգռվածություն ոչ միայն իրենց տեղական յուջեների եկամուտների, այլն պետական յուջեի գծով հարկերի ու եկամուտների (հատկապես տեղական յուջեներին մասհանվող ընդհանուր հանրապետական հարկերի ու եկամուտների) պլանները կատարելու ն գերակատարելու գործում, տնտեսական նախադրյալներ են ստեղծվում իշխանության հանրապետական ու տեղական կառավարման մարմինների շահերի փոխկապակցվածության ն փոխադարձ ֆինանսական օգնության ապահովման համար:

6.2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Բյուջետային գործընթացը ընդգրկում է յուջեների կազմման, քննարկման, հաստատման ն կատարման փուլերը, որոնք, ըստ էության, արտահայտում են յուջետային պլանավորման ուն ովանդակությունը ու միմյանց հետ սերտորեն շաղկապված են: Ավելի կոնկրետ, յուջետային գործընթացի միջոցով լուծվում են մի շարք գործնական խնդիրներ: Նախ, դրա միջոցով որոշվում են յուջետային առանձին օղակների (պետական ն տեղական յուջեների) եկամուտների ընդհանուր ծավալը, կոնկրետ տեսակները ն ձնավորման աղ յուրները: Երկրորդ, սահմանվում են յուջետային հատկացումների աշխման ն օգտագործման ուղղությունները ըստ տնտեսական ու սոցիալական առանձին նագավառների, գերատեսչությունների, վարչատարածքային շրջանների ն ծախսերի ֆինանսավորման օ յեկտների: Երրորդ, յուջեի եկամուտները աշխվում են նրա առանձին օղակների (պետական ն տեղական յուջեների) միջն այն հաշվով, որպեսզի ապահովվի հանրապետության ոլոր յուջեների եկամուտների ն ծախսերի հավասարակշռությունը: Չորրորդ, նախագծվում ն որոշվում են պետական ն տեղական յուջեների պահեստային (ռեզերվային) ֆոնդերի ստեղծման չափերը: Եվ, վերջապես, ացահայտվում են իշխանության հանրապետական ն տեղական մարմինների կենտրոնացված պետական ֆինանսական ռեսուրսների ֆոնդի ավելացման ոլոր հնարավոր ռեզերվները, ինչպես նան իրականացվում է դրամով հսկողությունը հանրապետության տարածքում գտնվող ոլոր ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների ն յուջետային հիմնարկությունների ֆինանսատնտեսական ողջ գործունեության նկատմամ : Պետական ն տեղական յուջեների նախագծերը կազմվում են պլանավորվող տարվա Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական ն սոցիալական զարգացման ծրագրի ցուցանիշների, ամփոփ ֆինանսական հաշվեկշռի, գիտատեխնիկական կանխատեսումների, սահմանված հարկերի դրույքների, գների մակարդակի, ծախսերի նորմաների ն նորմատիվների հիման վրա: Այսպես, յուջեի եկամուտներից՝ շահութահարկի, ավելացված արժեքի հարկի, նակչությունից գանձվող հարկերի գումարները որոշելու հիմք են տնտեսական ն սոցիալական զարգացման ծրագրի (պլանի) այնպիսի ցուցանիշներ, ինչպիսիք են՝ արտադրանքի թողարկումը, իրացումը, աշխատավարձի ֆոնդը, ինքնարժեքը, շահույթը, ապրանքաշրջանառությունը, տրանսպորտի, կոմունալ ն կենցաղային ձեռնարկությունների սպասարկումների, կապի ն ուրիշ ձեռնարկությունների գծով աշխատանքների ու ծառայությունների ծրագրված առաջադրանքները: Այնուհետն, յուջեի ծախսերով նախատեսվող կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման չափը սահմանվում է՝ ելնելով պլանային տարվա տնտեսական ու սոցիալական ծրագրով ընդունված ներդրումների ծավալից: Իսկ սոցիալ-մշակութային հիմնարկությունների պահպանման ու միջոցառումների իրականացման համար յուջեում նախատեսվող ֆինանսավորման ծախսերը որոշվում են այդ հիմնարկությունների ցանցի ն կոնտինգենտի ծավալման կարնորագույն ցուցանիշների (աշակերտների, դասարանների թիվը դպրոցներում, ուսանողների թիվը ուհերում, մահճակալների քանակը հիվանդանոցներում ն այլն) հիման վրա, որոնք նույնպես սահմանվում են պլանային տարվա տնտեսական ու սոցիալական զարգացման պետական ծրագրով: Բայց դա ամեննին էլ չի նշանակում, որ յուջեն տնտեսական ու սոցիալական զարգացման պետական ծրագրի ցուցանիշների սոսկ թվա անական արդյունքն է: Բյուջետային պլանավորման գործընթացն ունի ինքնուրույն նշանակություն՝ չօգտագործված նյութական ու ֆինանսական ներքին ռեզերվների հայտնա երման ն դրանք հանրապետության տնտեսական ու սոցիալական զարգացման կարիքներին լրացուցիչ կարգով ծառայեցնելու համար: Պետական ն տեղական յուջեների կազմ126

ման, քննարկման, հաստատման ու կատարման գործընթացի փուլերում ճշգրտվում, փոփոխության են ենթարկվում հանրապետության տնտեսական ու սոցիալական զարգացման պետական ծրագրի առանձին ցուցանիշները, մեկ անգամ նս ստուգվում են այդ ծրագրի առանձին աժինների հաշվեկշռային կապակցությունները: 1991թ. սկսած էական տեղաշարժեր են կատարվել հանրապետության յուջետային գործընթացում, քանի որ պետական ն տեղական յուջեները անկախ են ու նրանց նախագծերի կազմման, քննարկման ն, մասնավորապես, հաստատման աշխատանքները չեն կանոնագրվում իշխանության որնէ վերադաս մարմնի կողմից: Այդ կապակցությամ անհրաժեշտ է նշել, որ ժողովրդավարացման սկզ ունքներն աստիճանա ար արմատավորվում են տեղական յուջեների ձնավորման գործընթացում, քանի որ նշված յուջեների նախագծերի կազմման համար վերադաս ֆինանսական մարմնի՝ հանրապետության ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից տեղերին այլնս հիմնական (հսկիչ) ցուցանիշներ (եկամուտների վճարման ն ծախսերի լիմիտավորման չափեր) չեն իջեցվում ն պատգամավորների մարզային, քաղաքային ու գյուղական խորհուրդներն ինքնուրույն կազմում, քննարկում ն հաստատում են իրենց համապատասխան վարչատարածքային տեղական յուջեները: Շուկայական էկոնոմիկային անցնելու գործընթացը նոր պահանջներ է առաջադրում նան յուջետային համակարգի առանձին օղակների եկամուտների ու ծախսերի գծով ցուցանիշների պլանավորման մեթոդա անական ն մեթոդական աշխատանքների կատարելագործման նկատմամ : Պետ յուջեի եկամուտների ձնավորման մեխանիզմի կատարելագործումը սերտորեն առնչվում է հարկային քաղաքականության իրականացման ն հարկերի մասին հանրապետության գործադիր ու օրենսդիր մարմինների կողմից ընդունված որոշումների ն օրենքների հետ, որը պահանջում է հատուկ ուսումնասիրություն: Ինչ վերա երում է յուջետային համակարգի առանձին օղակներով (պետական ն տեղական) ֆինանսավորվող ծախսերի պլանավորման գործընթացին, ապա հանրապետության էկոնոմիկայի զարգացման սոցիալական ուղղվածությունն ուժեղացնելու պայմաններում գործնական լուծում պահանջող խնդիր է դարձել սոցիալական ոլորտի արդյունավետ գործունեությունն ապահովելու նպատակով սոցիալ-մշակութային հիմնարկների պահպանման ու միջոցառումների իրականացման համար կատարվող յուջետային ֆինանսավորման ծախսերի տնտեսագիտորեն հիմնավորված նոր նորմաների մշակումը: Հարցն այն է, որ ներկայումս հանրապետության առանձին ռեգիոների մակարդակով ծախսերի անհրաժեշտ չափերը որոշելու համար չկան գիտականորեն հիմնավորված ֆինանսական, այդ թվում՝ յուջետային, ծախսերի նորմաներ ն նորմատիվներ: Միաժամանակ հայտնի է, որ սահմանադրությամ ոլոր քաղաքացիները, անկախ նակավայրից ն ազգային պատկանելիությունից, ունեն կրթության, առողջապահության, սոցիալական ապահովության, մշակութալուսավորչական ն ազմաթիվ այլ սոցիալական ծառայություննրից օգտվելու իրավունք: Վերոհիշյալ խնդիրների լուծումն օ յեկտիվորեն պահանջում է, որ սոցիալ-մշակութային միջոցառումների իրականացման ն հիմնարկությունների պահպանման ծախսերն այսուհետն սահմանվեն՝ ելնելով նակչության մեկ շնչին ընկնող ծախսերի գիտականորեն հիմնավորված նորմատիվներից, միաժամանակ հաշվի առնելով շուկայական հարա երությունների ազդեցությունը սոցիալական ոլորտում: Հանրապետության առանձին ռեգիոնների ֆինանսական դրության որոշակի չափով համահարթեցումը ենթադրում է ըստ առանձին նագավառների կիրառել նակչության մեկ շնչին ընկնող սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ծախսերի միջինացված նորմատիվների հաշվարկներ: Ընդ որում, որոշ ռեգիոնների համար, օ յեկտիվ գործոններով թելադրված, ացառված չեն նակչության մեկ շնչին ընկնող վերը նշված ծախսերի նորմաները հանրապետական միջին նորմաներից շեղվելու հնարավոր դեպքեր: Բացի դրանից, ներկայումս անհրաժեշտություն է առաջացել նան սոցիալ127

մշակութային հիմնարկություններում, ինչպես օրինակ՝ նախադպրոցական (մանկապարտեզ, մանկամսուր ն այլն), մեկ երեխային, դպրոցում՝ մեկ աշակերտին կամ դասարանին, ուհում՝ մեկ ուսանողին ընկնող ֆինանսական ու յուջետային ծախսերի նորմաների վերագնահատման ու վերանայման խնդրի լուծումը: Հայաստանի Հանրապետության յուջեի էության, յուջետային համակարգի ն գործընթացի հարցերը սերտորեն կապված են յուջետային օրենսդրության, մասնավորապես՝ յուջետային իրավունքի հետ: Ի տար երություն յուջետային իրավունքի, ֆինանսական իրավունքը արտահայտում է ոչ միայն պետության, այլն ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների (սեփականության ձներից կախված), վարկային հիմնարկությունների ( անկերի) ն ապահովագրական մարմինների ֆինանսական, դրամարկղային, հաշվարկային ու վճարային հարա երությունների հետ կապված իրավական նորմերը: Մինչդեռ յուջետային իրավունք ասելով պետք է հասկանալ օրենսդրական փաստաթղթերով (օրենք, հրամանագիր) իշխանության օրենսդիր արձրագույն մարմնի, տվյալ դեպքում՝ հանրապետության ամ ողջությունը, որով որոշվում են ացառապես իրավասությունների յուջետային համակարգի էության, նրա կազմի մեջ մտնող տար եր տեսակի յուջեների կազմման, քննարկման, հաստատման ու կատարման հարցերը: ՀՀ իշխանության հանրապետական մարմնի ն համայնքների ֆինանսա- յուջետային իրավունքներն ըստ էության կանխորոշվում են սահմանադրությամ : Սակայն սահմանադրությունում այդ հարցերի մասին նշվում է ընդհանուր հիմունքներով: Հետնա ար հարկ է լինում ընդունել նան լրացուցիչ փաստաթղթեր, ինչպես օրինակ՝ «Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգի մասին», «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքները: Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգի մասին նոր օրենքը, որն ընդունվել է 1997թ., մշակված է շուկայական էկոնոմիկային անցնելու ներկա փուլի համար ն նութագրում է հանրապետության քաղաքական անկախության, տնտեսական ինքնուրույնության ն ինքնաֆինանսավորումն ապահովելու գործընթացներում նրա պետ յուջեի նորովի ֆունկցիաների կատարման հարցերը: Նրանում հստակորեն արտացոլված են հանրապետության տնտեսական ն քաղաքական նոր կարգավիճակի պայմաններում յուջետային համակարգի էության, կառուցվածքի ու սկզ ունքների (միասնության, ժողովրդավարության ն հանրապետության ոլոր վարչատարածքային շրջանների էկոնոմիկայի ն սոցիալական ոլորտների համակողմանի զարգացումն ապահովելու) մասին: Ըստ միասնության սկզ ունքի, Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգը միավորում է պետական յուջեն ն հանրապետության վարչատարածքային միավորումների տեղական յուջեները: Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգի կառուցվածքի միասնության սկզ ունքը խում է հանրապետությունում ստեղծվող նոր տնտեսական, քաղաքական կարգերի ն էկոնոմիկայի համալիր զարգացման միասնությունից: Ժողովրդավարության սկզ ունքի իրացումը գործնականորեն իր լուծումն է ստանում պետական ն տեղական յուջեների կազմման, քննարկման ու հաստատման գործընթացներում, որոնց կարգավիճակը նույնպես հստակորեն ձնակերպված է հանրապետության յուջետային համակարգի մասին նոր օրենքում: Այդ կարգավիճակի ովանդակությունը արտահայտվում է նրանում, որ Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգի կազմի մեջ մտնող ոլոր յուջեների նախագծերի կազմման, քննարկման ու հաստատման գործընթացներում նախատեսվում է ժողովրդավարության սկզ ունքների իրական ապահովում: Այսպես, պետական յուջեի կազմման, քննարկման ն հաստատման աշխատանքների կարգը սահմանում ու տնօրինում են հանրապետության արձրագույն գործադիր ն օրենսդիր (նախարարների խորհուրդ, Ազգային ժողով) մարմինները: Պատգամավորների մարզային, քաղաքային ն գյուղական մարմինները, ինչպես արդեն նշել ենք, ինքնուրույն կազմում ն հաստատում են իրենց տարածքների տեղական յուջեները: Այնուհետն,

օրենքում նշվում է այն մասին, որ յուջեների (պետական յուջեի ն տեղական յուջեների) նախագծերը կազմվում են ֆինանսական պլանների ն ծախսերի նախահաշիվների ( յուջետային հիմնարկների համար) հիման վրա ն այդ աշխատանքներին մասնակից են դարձվում ազմաթիվ ձեռնարկություններ, կազմակերպություններ, հիմնարկություններ, նախարարություններ, գերատեսչություններ, ինչպես նան համայնքների աժիններ: Բացի դրանից, հանրապետության պետ յուջեի նախագիծը քննարկվում է Հայաստանի Հանրապետության նախարարների խորհրդում, այն նան վերջնականորեն քննարկվում ն հաստատվում է հանրապետության Ազգային ժողովի նստաշրջանում: Տեղական յուջեների նախագծերը քննարկվում ն հաստատվում են տեղական համայնքների նստաշրջաններում: Ընդ որում, նախքան նստաշրջաններում քննարկելը ն հաստատելը, յուջեների նախագծերը մանրամասնորեն քննարկվում ն հավանության են արժանանում հանրապետության Ազգային ժողովի ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններին կից մշտական գործող ֆինանսավարկային ն յուջետային հարցերի հանձնաժողովների կողմից: Նստաշրջաններում պատգամավորները իրենց կարծիքն են արտահայտում յուջեների նախագծերով նախատեսված եկամուտների ու ծախսերի վերա երյալ, կատարում են դիտողություններ, քննադատում են դրանց կազմման գործընթացում տեղ գտած թերությունները: Նստաշրջանի հաստատած յուջեն հանրապետության նախագահի կողմից ստորագրվելուց հետո օրենք է, ն նրա կատարումը՝ պարտադիր: Բյուջետային ժամանակաշրջանը հանրապետությունում սահմանվում է մեկ տարի՝ հունվարի 1-ից մինչն դեկտեմ երի 31-ը ներառյալ, այսինքն՝ յուջետային տարին մեզ մոտ համընկնում է օրացուցային տարվան: Ժողովրդավարության սկզ ունքի հետ սերտորեն կապված է հանրապետության վարչատարածքային ոլոր շրջանների էկոնոմիկայի ն սոցիալական ոլորտների համակողմանի զարգացումն ապահովելու սկզ ունքը: Յուրաքանչյուր վարչատարածքային տեղական մարմինն ունի սեփական յուջե ն օժտված է իր տարածաշրջանում տնտեսական ու սոցիալական նագավառների զարգացման որոշակի իրավունքներով: Ինքնակառավարման խնդիրների լուծումն առաջադրում է արձրացնել իշխանության տեղական մարմինների դերը ֆինանսա յուջետային հարցերի լուծման նագավառում: Այդ կապակցությամ յուջետային համակարգի մասին օրենքը նախադրյալներ է ստեղծում ն սահմանված է եկամուտներն ու ծախսերը հանրապետության յուջետային համակարգի առանձին օղակների միջն աշխելու այնպիսի կարգավիճակ, ըստ որի հնարավոր է դառնում համայնքներում իրականացվող տնտեսական ն սոցիալական ոլորտների զարգացման միջոցառումների ֆինանսավորման համար անհրաժեշտ եկամտային աղ յուրների ապահովումը: Նման կարգավիճակը չի ացառում նան, որ վարչատարածքային տեղական միավորումները միաժամանակ իրենց մասնակցությունն ունենան ընդհանուր հանրապետական նշանակության տնտեսական ն սոցիալական զարգացման միջոցառումների ֆինանսավորմանը: Բոլոր վարչատարածքային շրջանների էկոնոմիկայի ու սոցիալական ոլորտների համակողմանի զարգացումն ապահովելու սկզ ունքների հիման վրա կառուցված Հայաստանի Հանրապետության յուջետային նոր համակարգը կոչված է լուծելու հանրապետության տնտեսական ու սոցիալական զարգացման ծրագրերով նախատեսվող միջոցառումների ֆինանսավորումը, ընդհանուր հանրապետական նշանակություն ունեցող ծախսերի ու միջոցառումների ֆինանսավորմանը տեղերի մասնակցության ապահովումը ն նրանց ֆինանսական փոխադարձ օգնությունը: Հանրապետության յուջետային համակարգի մասին օրենքում հստակորեն սահմանազատված են պետական ն տեղական յուջեներին ամրացվող եկամուտների ու ծախսերի կոնկրետ տեսակները: Դա ացատրվում է նրանով, որ յուջետային եկամտի միննույն աղ յուրներից մասհանումները տար եր չափերով ուղղվում են ն պետական, ն տեղական յուջեների ծախսերի ֆինանսավորմանը: Միաժամանակ,

միննույն նույթի ծախսերը (օրինակ՝ տնտեսության զարգացման, սոցիալ-մշակութային միջոցառումների, կառավարման ապարատի պահպանման ն այլն) ֆինանսավորվում են տար եր յուջետային օղակներից, այց, իհարկե, տար եր տեսակարար կշիռներով: Նախատեսված են նան եկամուտների ու ծախսերի տեսակներ, որոնք ամրացվում են միայն պետական կամ տեղական յուջեներին: Նշված է այն մասին, որ յուջեների եկամուտները գոյանում են հիմնականում սեփականության տար եր ձներին պատկանող ն իրավա անական անձ հանդիսացող ոլոր ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների կողմից կատարվող հարկային ն ոչ հարկային վճարումների ն մասամ ՝ նակչությունից գանձվող հարկերի, տուրքերի ու կամավոր մուծումների հաշվին: Հանրապետության յուջետային համակարգի մասին օրենքում առանձնակի տեղ է հատկացված տեղական յուջեների կարգավիճակի հարցերին: Նշված օրենքով զգալիորեն ընդլայնված են տեղական մարմինների յուջետային իրավունքները՝ լրացուցիչ ֆինանսական ռեսուրսների հաշվին նոր ծախսեր կատարելու նագավառում: Տեղական մարմինների յուջետային իրավունքների կարնորագույն հարցերից է օրենքի այն դրույթը, ըստ որի տեղական յուջեների կատարման ժամանակ լրացուցիչ ստացված եկամուտները տեղական մարմինների կողմից հատկացվում են տնտեսական ն սոցիալական միջոցառումների ֆինանսավորմանը: Օրենքի նշված դրույթը լիովին ընդգծված ն ամրապնդված է, քանի որ այն մեծ կարնորություն է ձեռք երում իշխանության տեղական մարմինների նախաձեռնության ծավալման գործում: Նշված օրենսդրությամ յուրաքանչյուր տեղական մարմին հանդես է երում շահագրգռվածություն եկամուտների նոր աղ յուրներ փնտրելու, դրանց պլանային գումարները գերակատարելու, յուջեի ընդլայնելու ն լրացուցիչ միջոցառումների համար ծախսերի հնարավոր ֆինանսավորում կատարելու նագավառներում: Այդ կապակցությամ կարնոր նշանակություն է ձեռք երում նան միջոցների օգտագործման վերա երյալ օրենքում նախատեսված այն դրույթը, ըստ որի տեղական յուջեների ծախսերի խնայողության շնորհիվ դրանք մնում են տեղական մարմինների տրամադրության տակ ն վերջիններիս հայեցողությամ ծախսվում են լրացուցիչ միջոցառումների ֆինանսավորման համար: Բյուջետային օրենսդրությամ են որոշվում նան յուջետային պահեստային (ռեզերվային) ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման կարգավիճակի հարցերը: Այսպես, պետական յուջեում նախատեսվում ն հաստատվում է հանրապետության նախարարների խորհրդի պահեստային ֆոնդը, որը կոչված է տարվա ընթացքում, յուջեի կատարման ժամանակ օգտագործելու չնախատեսված անհետաձգելի մի շարք միջոցառումների ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Այնուհետն, ացի եկամուտների ընդհանուր գումարից, պետական ն տեղական յուջեներում, ի հաշիվ տարվա սկզ ի յուջետային չօգտագործված ազատ մնացորդների, կազմվում ն հաստատվում են նան դրամարկղային շրջանառու միջոցները: Վերջիններս յուրատեսակ ռեզերվ են յուջեների ծախսերի անխափան ֆինանսավորումն ապահովելու համար: Բյուջետային համակարգի մասին օրենքում շարադրված են նան յուջեների կատարման կարգավիճակի հարցերը: Ընդգծված է այն մասին, որ Հայաստանի Հանրապետության պետական յուջեի դրամարկղային կատարման պատասխանատվությունը դրված է ՀՀ կենտրոնական գանձապետարանի վրա: Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից սահմանված կարգով պետական յուջեի եկամուտների ն ծախսերի կատարման նկատմամ հսկողությունն ու պատասխանատվությունը դրված են հանրապետության հարկային պետական ծառայության ն ֆինանսների ու էկոնոմիկայի նախարարության մարմինների վրա: Հանրապետության պետ յուջեի կատարման վերա երյալ հաշվետվությունը առանձին կարգով քննարկվում ն հաստատվում է Հայաստանի Ազգային ժողովի կողմից: Բյուջետային օրենսդրությամ առանձնակի ուշադրություն է դարձվում յուջետային կարգապահության ամրապնդման հարցերին, քանի որ յուջեների եկամուտների ն ծախսերի

կատարումը տեղի է ունենում ոչ թե ինքնա երա ար, այլ այդ գործընթացը կարգավորվում է որոշակի իրավական նորմերի միջոցով: Այսպես, յուջեների հասանելիք գումարների ժամանակին մո իլիզացումը ն գանձման կազմակերպումը կատարվում են պարտադիր վճարումների ձնով: Այդ գումարների ոչ ժամանակին ն ոչ լրիվ վճարումը կամ թաքցնումը հանգեցնում է պետական իրավական սանկցիաների կիրառման (տույժերի, տուգանքների կիրառում, դատական պատասխանատվության ենթարկում ն այլն): Բյուջեներից պետական միջոցները աց են թողնվում ոչ թե ըստ ծախսերի հաստատված պլանների, այդ պլանների փաստացի կատարման աստիճանի: Բյուջեների նախագծերի հաստատման ու կատարման հաշվետվությունների մասին Հայաստանի Հանրապետության Ազգային Ժողովի կողմից ընդունված օրենքները (որոշումները) հրապարակվում են մամուլում: Սրանք են այն հիմնադրույթները, որոնք շարադրված են շուկայական էկոնոմիկային անցնելու ներկա փուլի համար Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգի մասին օրենքում: Ելնելով յուրաքանչյուր պլանային տարվա տնտեսական ու սոցիալական զարգացման առանձնահատկություններից, Հայաստանի կառավարությունը, այդ օրենքին համապատասխան, որոշում է կայացնում տվյալ պլանային տարվա հանրապետության պետ յուջեի կազմման կարգի, ժամկետների ն յուրահատկությունների մասին:

6.3. ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱՐԿՆԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ԾԱԽՍԵՐԻ

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ

Սոցիալ-մշակութային միջոցառումների ծախսերի ֆինանսավորման նպատակով պետական միջոցների հատկացումը, միաժամանակ, պահանջում է դրանց խնայողա ար ն արդյունավետ օգտագործում: Իսկ վերջինս շատ անով կախված է ծախսերի խելացի ու գիտականորեն հիմնավորված պլանավորումից: Բյուջետային հիմնարկների պահպանման ծախսերը որոշվում են նախահաշիվների միջոցով: Նախահաշիվները լինում են անհատական, ամփոփ ն միասնական: Անհատական նաահաշիվներն արտացոլում են առանձին վերցրած յուջետային հիմնարկի պահանջը դրամական միջոցների նկատմամ , իսկ ամփոփ նախահաշիվները ընկած են սոցիալ-մշակութային ծախսերի ամ ողջական պլամավորման հիմքում ն, որպես կանոն, արտացոլում են այդ ծախսերի ֆինանսավորման պահանջը՝ նախարարությունների, գերատեսչությունների ու թաղապետարանների աժինների առողջապահության, կրթության ն այլն մասշտա ով: Միասնական նախահաշիվները կազմվում են կենտրոնացված տնտեսական սպասարկման խմ ի կողմից սպասարկվող ու հաշվառվող նույնատիպ մի շարք հիմնարկությունների համար՝ առանց նախահաշվի ցուցանիշները ըստ առանձին հիմնարկությունների աշխելու: Նախահաշիվների այդ տեսակը գործնականում տարածվել է 1960-ական թվականների վերջերին՝ դպրոցների, նախադպրոցական հիմնարկների տնտեսական սպասարկման ն կենտրոնացված հաշվառման նպատակով: Անհատական նախահաշիվը աղկացած է երեք մասից: Առաջին մասում տրվում է յուջետային հիմնարկի ընթացիկ պահպանման ծախսերի ամփոփ հաշվարկը ըստ յուջետային դասակարգման հոդվածների (աշխատավարձ, սոցիալական հատկացումներ, գրասենյակային ն տնտեսական ծախսեր, ուսումնական ծախսեր ն այլն): Երկրորդ մասում արտացոլվում են ցանցի ն կոնտինգենտի գործնական պլանի ցուցանիշները (դասարանների ն սովորողների թիվը դպրոցներում, մահճակալների քանակը հիվանդանոցներում ն այլն): Նախահաշվի երրորդ մասում տրվում են ծախսերի առանձին հոդվածների ու տարրերի գծով կոնկրետ հաշվարկները ն հիմնավո131

րումները: Ինչպես նկատում ենք, նախահաշվում արտացոլվում են յուջետային հիմնարկների միայն ընթացիկ պահպանման ծախսերը: Նրանում չեն արտացոլվում կապիտալ ներդրումների ն վերանորոգման ծախսերը, քանի որ դրանք պլանավորվում ն ֆինանսավորվում են առանձին կարգով: Բյուջետային հիմնարկների աշխատողների աշխատավարձի ծախսերը պլանավորվում են համաձայն սահմանված հաստիքների ու դրույքների: Աշխատողների առանձին կատեգորիաների գծով հաստիքները սահմանվում են վերադաս կազմակերպությունների, նախարարությունների, գերատեսչությունների ն թաղապետարանների համապատասխան աժինների կողմից: Որոշ յուջետային հիմնարկների համար սահմանված են տիպային հաստիքներ: Օրինակ, գոյություն ունեն տիպային հաստիքներ հանրակրթական դպրոցների, գիշերօթիկ դպրոցների, մանկապարտեզերի, մանկատների, մասսայական գրադարանների ն այլնի գծով: Աշխատավարձի դրույքները յուջետային հիմնարկների աշխատողների համար սահմանվում են կառավարության որոշումներով: Բյուջետային հիմնարկների աշխատողների աշխատավարձի դրույքները սահմանվում են շերտավորված կարգով՝ կախված նրանց կրթությունից ն աշխատանքի ստաժից (օրինակ՝ մանկավարժական ն ուժանձնակազմի համար): Աշխատավարձի դրույքները կախված են նան հիմնարկի գործունեության ծավալից (օրինակ՝ ուսումնական հաստատությունների ն ժշկական հիմնարկների վարչական անձնակազմի համար ն այլն): Հաճախ սահմանվում են նան նվազագույն ն առավելագույն պաշտոնային դրույքներ (օրինակ՝ նախարարությունների, թաղապետարանների աժինների աշխատողների համար): Առանձին ղեկավար աշխատողների ն արձր որակյալ մասնագետների պաշտոնային (հիմնական) դրույքների վրա սահմանվում են անհատական վերադիրներ: Հյուսիսային ն արձր լեռնային վայրերում ն դրանց հավասարեցված առանձին տեղերում նախատեսված են հատուկ վերադիրներ՝ պաշտոնային դրույքների նկատմամ : Բյուջետային հիմնարկների աշխատավարձի ֆոնդը որոշվում է՝ ելնելով աշխատավարձի դրույքի չափից ն հաստիքային միավորների քանակից: Ամփոփ պլանավորման ժամանակ աշխատավարձի ֆոնդը հաշվարկվում է՝ միջին աշխատավարձի դրույքը աշխատողների ընդհանուր թվաքանակով ազմապատկելու միջոցով: Աշխատավարձի ընդհանուր ֆոնդի որոշման ժամանակ հաշվի է առնվում աշխատավարձի այն խնայողությունը, որն առաջանում է աշխատողների հիվանդության ն թափուր պաշտոնների առկայության պատճառով: Ընդ որում, հիվանդության ժամանակ աշխատողին վճարվում է սոցիալական ապահովագրության ֆոնդի հաշվին: Աշխատավարձի տարեկան ֆոնդը աշխվում է ըստ եռամսյակների: Այդ ֆոնդի կազմի մեջ, ացի հիմնական աշխատավարձից, մտցվում են սահմանված վերադիրները (երկարամյա ծառայության, հյուսիսային վայրերում ն դրանց հավասարեցված տեղերում աշխատելու համար) պաշտոնային դրույքներին ավելացվող անհատական վերադիրները, ուսումնական հաստատություններում՝ ժամավճարային ֆոնդի գումարները, դպրոցներում՝ մանկավարժներին լրացուցիչ տրվող աշխատավարձի միջոցները (դասղեկության, կա ինետների վարիչության համար ն այլն): Աշխատավարձի ֆոնդը հաստատվում է կառավարության կողմից ն նախարարությունների, գերատեսչությունների միջոցով հատկացվում հիմնարկներին: Բյուջետային հիմնարկների աշխատավարձի ֆոնդի պլանավորման ն օգտագործման նկատմամ վերահսկողությունն իրականացնում են ֆինանսական մարմինները: Ինչպես արդեն նշել ենք, յուջետային հիմնարկների ծախսերի պլանավորման համար ելակետ են հանդիսանում նրանց ցանցի ն կոնտինգենտի տվյալները: Բյուջետային հիմնարկների ցանցը ն նրանցում եղած կոնտինգենտը (դպրոցներում՝ դասարանների ն սովորողների թիվը, հիվանդանոցներում՝ մահճակալների քանակը ն

այլն) սահմանվում են նախարարությունների, գերատեսչությունների ն թաղապետարանների կողմից՝ ելնելով տարեվերջի հիմնական ցուցանիշներից: Ուստի, յուջետային հիմնարկների պահպանման ծախսերի հաշվարկման համար անհրաժեշտություն է առաջանում որոշել փոխանցվող ցանցը ն կոնտինգենտը նան տարվա սկզ ի դրությամ : Տարվա ընթացքում դպրոցների, տեխնիկումների, ուհերի, մանկապարտեզների ն մի քանի այլ յուջետային հիմնարկների ցանցը ն կոնտինգենտը պլանավորվող տարվա սկզ ի համեմատությամ էականորեն փոփոխվում են: Դա պայմանավորված է նրանով, որ դպրոցներում ն այլ ուսումնական հաստատություններում հունվարի 1ից մինչն օգոստոսի 31-ը ընկած ժամանակաշրջանում ֆինանսավորում է փոխանցվող կոնտինգենտը, իսկ նոր ուսումնական տարվանից (սեպտեմ երի 1-ից) ֆինանսավորվում է նոր կոնտինգենտը: Վերջինս հաշվարկվում է՝ հաշվի առնելով ավարտողների ն սովորողների ընդհանուր քանակը: Բյուջետային տարվա ընթացքում, որը համընկնում է օրացուցային տարվա հետ, ցանցի ն կոնտինգենտի փոփոխություններ են տեղի ունենում հիվանդանոցներում, առողջարաններում ն այլ հիմնարկներում: Այդ փոփոխությունները կապված են նոր մահճակալների շահագործման ն տեղերի քանակի ավելացման հետ: Եվ որպեսզի վերը նշված փոփոխությունները արտացոլվեն պլանային հաշվարկներում, յուջետային հիմնարկությունների համար տարվա ծախսերի ամ ողջ գումարը հաշվարկվում է ցանցի ն կոնտինգենտի միջին տարեկան ցուցանիշների հիման վրա՝ հետնյալ անաձնի միջոցով. Կմ =

որտեղ՝

(Կ1 × Ա1 ) + (Կ2 × Ա 2 ) ,

Կմ -միջին տարեկան կոնտինգենտը (ցանցը), Կ1 - կոնտինգենտը (ցանցը) պլանային տարվա սկզ ի դրությամ , Ա1 - փոխանցվող կոնտինգենտը, ցանցի գործողության ամիսների թիվը, Կ2 - կոնտինգենտը (ցանցը) պլանային տարվա վերջի դրությամ , Ա 2 - նոր կոնտինգենտը, (ցանցի) գործողության ամիսների թիվը, 12 - տարվա ամիսների թիվը

Կոնտինգենտի (ցանցի) միջին տարեկան ցուցանիշը կարելի է հաշվարկել նան հետնյալ անաձների միջոցով՝ (Կ - Ա 2 ) × Ա 2 , կամ՝ Կ = 2Կ1 + Կ2 : Կմ = Կ1 + 2 մ Օրինակ. դպրոցում պլանավորվող տարվա հունվարի 1-ի դրությամ սովորում է 450 աշակերտ. ընդունենք, որ սեպտեմ երի 1-ից սովորողների թիվը աճելու է 90-ով ն կազմելու է 540: Սովորողների միջին տարեկան թիվը կկազմի՝

Կմ =

(450 × 8) + (540 × 4) = 480

կամ՝ Կմ =

կամ՝ Կմ = 450 +

(540 - 450) × 4 = 480

2 × 450 + 540 = 480

Բացի ցանցի ն կոնտինգենտի ցուցանիշներից, սոցիալ-մշակութային հիմնարկների ծախսերի պլանավորման համար ելակետային տվյալներ են հանդիսանում նան ծախսերի նորմաները: Ծախսերի հիմնավորված նորմաների սահմանումը հնարավորություն է տալիս ներգործել նախահաշվային կարգով ֆինանսավորվող յուջետա133

յին հիմնարկությունների ծախսերի ծավալների ու կառուցվածքի վրա, միատեսակ չափով ավարարել դրամական միջոցների նկատմամ նշված հիմնարկների պահանջը: Դրա հետ մեկտեղ, այն նպաստում է պետական միջոցների նպատակային, խնայողա ար ն արդյունավետ օգտագործմանը: Ծախսերի նորմաները լինում են նյութական ն ֆինանսական: Նյութական նորմաները որոշում են տվյալ հաշվարկային միավորի վրա կատարվող ծախսերի չափը նեղեն արտահայտությամ : Ֆինանսական նորմաները նյութական նորմաների դրամական արտահայտությունն են (գործող շուկայակամ գներով): Ֆինանսական նորմաները իրենց հերթին լինում են անհատական, կոմ ինացված ն խոշորացված: Անհատական ֆինանսական նորմաները ցույց են տալիս հաշվարկային միավորի վրա կատարվող ծախսերի առանձին տեսակի չափերը (օրինակ՝ մեկ երեխային ընկնող սննդի ծախսի նորման մանկապարտեզում): Անհատական նորմաները սովորա ար կիրառում են յուջետային հիմնարկների անհատական նախահաշիվները կազմելու ժամանակ: Կոմ ինացված ծախսի նորմաները ցույց են տալիս հաշվարկային միավորի վրա կատարվող որոշ խում ծախսերի գումարը (օրինակ՝ դպրոցում մեկ դասարանին ընկնող գրասենյակային ն տնտեսական ծախսերի գումարը): Կոմ ինացված նորմաները կիրառվում են միայն ամփոփ յուջետային պլանավորման ժամանակ: Ծախսերի խոշորացված նորման ցույց է տալիս միավորի վրա կատարվող ամողջ ծախսերի չափը (դպրոցում՝ մեկ դասարանի, կամ մեկ սովորողի, մանկապարտեզում՝ մեկ երեխայի, ԲՈՒՀ-ում՝ մեկ ուսանողի հաշվով կատարվող ամ ողջ ծախսերի գումարը): Ընդ որում, այս դեպքում պարտադիր կարգով առանձնացվում են աշխատավարձի ծախսերը: Ծախսերի խոշորացված նորմաները սովորա ար կիրառվում են աշխատանքների ոչ մեծ ծավալ ունեցող մասսայական հիմնարկների ծախսերի հաշվարկման ժամանակ:Այդ նորմաները կիրառվում են նան սոցիալ-մշակութային հիմնարկների պահպանման գծով կատարված փաստացի ծախսերի դինամիկայի ուսումնասիրման ն վերլուծական աշխատանքների իրականացման համար: Ծախսերի նորմաները լինում են նան պարտադիր ն հաշվարկային: Պարտադիր նորմաները, որպես կանոն, սահմանվում են կառավարության կողմից (օրինակ՝ աշխատավարձի դրույքների, սննդի ծախսի նորմաների,գործուղման ծախսերի սահմանումը): Ծախսերի հաշվարկային նորմաները (գրասենյակային, տնտեսական, ուսումնական ն այլ ծախսեր) սահմանում են գերատեսչությունները ն համաձայնեցնում ֆինանսական մարմինների հետ:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգը ի՞նչ օղակներից է կազմված, որո՞նք են դրանց դրսնորման ոլորտները: 2. Ի՞նչ է նշանակում յուջետային կարգավորում ն ինչո՞վ է պայմանավորված: 3. Ինչպե՞ս է իրականացվում յուջետային օղակների հաշվեկշռումը, ի՞նչ է դեֆիցիտը ն ինչպե՞ս է ծածկվում, ի՞նչ է նշանակում համահարթեցում: 4. Որո՞նք են յուջետային պլանավորման խնդիրները ն գործընթացի կազմակերպման փուլերը: 5. Ի՞նչ է նշանակում ՀՀ պետական յուջեի մասին օրենք: Ո՞վ է ընդունում ն ի՞նչ ովանդակություն ունի այն:

ԳԼՈՒԽ 7

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԸ ԵՎ ԾԱԽՍԵՐԸ

7.1. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԸ

Պատմականորեն աշխարհի ոլոր երկրներում պետական յուջեի եկամուտները գլխավորապես ձնավորվել են հարկերի հաշվին: Հարկերը ն դրանց տեսակները գործնակնում առաջացել են դասակարգերի ն պետության ծագման հետ միաժամանակ: Վաղ շրջանում դրանք գլխավորապես գանձվել են նամթերային (պարեն, հանդերձանք անակի ն նավատորմի համար ն այլն) ձնով: Հետագայում, ապրանքադրամական հարա երությունների զարգացման հետ ծավալվել ն տիրապետող է դարձել հարկերի դրամական ձնը: Զարգացած շուկայական տնտեսությամ երկրներում յուջեի եկամուտների 60-709 ձնավորվում է հարկերի ն տուրքերի միջոցով: Հարկը պետական ն հասարակական կարիքների ավարարման նպատակով համապարտադիր ն անհատույց վճար է, որը գանձվում է ֆիզիկական ն իրավա անական անձանցից՝ հարկային օրենսդրությամ նախատեսված կարգով, չափերով ն սահմանված ժամկետներում: Բոլոր ժամանակներում պետությունների տնտեսական հիմքը հանդիսացել են հարկերը: Վերջիններս յուրաքանչյուր պետության եկամուտների գլխավոր աղ յուրներից են, որոնք ուղղվում են նրա արտաքին ն ներքին ֆունկցիաների ( անակ, պետական ապարատ ն այլ ինստիտուտներ, ազգային ծրագրեր) իրականացման ծախսերի ֆինանսավորմանը: Հարկային համակարգի աղկացուցիչ մասն են կազմում նան տուրքը ն դրա տեսակները: Տուրքը հիմնականում իրավա անական ն պետական այլ ծառայությունների դիմաց քաղաքացիներից ու կազմակերպություններից գանձվող վճար է: Տուրքերը գանձվում են դատարան տրված հայցադիմումների, նոտարական գործողությունների, ամուսնության, ամուսնալուծության, անվան, ազգանվան ն հայրանվան փոփոխությունների, անձնագրերի տրման ու գրանցման, տուրքային գանձման զանազան փաստաթղթեր տալու համար: Առավել տարածված են դրոշմատուրքերը, փոստային, դատական ն ժառանգման տուրքերը: ՀՀ մաքսային սահմանով տեղափոխվող (ներմուծվող, արտահանվող) ապրանքների համար գանձվում են մաքսատուրքեր (մաքսեր): Ըստ ովանդակության ու գանձման եղանակի, հարկերը լինում են ուղղակի ն անուղղակի: Ուղղակի հարկերով հարկվում են գույքը (ունեցվածքը) ն եկամուտները: Դրանցից կարելի է նշել, օրինակ՝ գույքահարկը, հողի հարկը, շահութահարկը, եկամտահարկը ն այլն: Անուղղակի հարկերից են՝ ակցիզային հարկը, ավելացված արժեքի հարկը ն այլն, որոնք գանձվում են լայն սպառման ապրանքների վաճառքից, աշխատանքներից ու ծառայություններից՝ ապրանքների գների ն ծառայությունների սակագների արձրացման միջոցով: Հարկին ն հարկերի համակարգին նորոշ են մի շարք հատկանիշներ, որոնք դրանց տար երում են պետության մյուս՝ ոչ հարկային եկամուտների գանձման մեթոդներից: Հարկին նորոշ են պարտադիր, անհատույց, նախապես սահմանված որոշակի չափերով (դրույքներով) ու ժամկետներով եկամուտներից պետությանը

վճարումներ կատարելու հատկանիշներ: Ելնելով այդ հատկանիշներից՝ առաջանում է հարկային համակարգի մեխանիզմների մշակման ու գործնականում կիրառելու անհրաժեշտություն: Հարկային համակարգի մեխանիզմների հիմքում ընկած են «հարկի սու յեկտ կամ հարկ վճարող», «հարկի օ յեկտ կամ աղ յուր», «հարկային միավոր» ն «դրույքաչափ», «հարկի վճարման ժամկետ» ն «հարկային արտոնություններ» հասկացությունները: Այժմ համառոտակի նութագրենք այդ հասկացություններից յուրաքանչյուրի էությունը: Հարկի սու յեկտ կամ հարկ վճարող ասելով հասկանում ենք իրավա անական ն ֆիզիկական այն անձանց (ձեռնարկություններ, կազմակերպություններ, քաղաքացիներ), որոնք օրենսդրությամ պարտավոր են պետությանը վճարել սահմանված հարկերը: Հարկի օ յեկտ ն աղ յուր են գույքը (ունեցվածքը), եկամուտը, աշխատավարձը, շահույթը, ապրանքները, աշխատանքները, ծառայությունները, նական ռեսուրսները ն այլ օ յեկտները: Հարկային միավոր ասելով հասկանում ենք հարկման ենթակա օ յեկտի այն միավորը, որի նկատմամ սահմանվում են հարկի դրույքաչափերը (օրինակ, շահութահարկի գծով՝ հարկվող շահույթի գումարը, քաղաքացիներից գանձվող եկամտահարկի՝ հարկվող ամսական աշխատավարձի կամ տարեկան եկամտի չափը, հողի հարկի՝ հեկտարով, մետրով հողատարածության չափը ն այլն): Հարկի դրույքաչափը սահմանվում է հարկային միավորի նկատմամ տոկոսներով կամ ացարձակ գումարներով: Հարկի դրույքները լինում են՝ պրոգրեսիվ, ռեգրեսիվ, համամասնական ն հաստատուն: Պրոգրեսիվ դրույքները արձրանում, իսկ ռեգրեսիվները իջնում են եկամտի կամ գույքի (հարկման օ յեկտի) արժեքի ավելացմանը համապատասխան: Հարկի համամասնական դրույքները սահմանվում են միասնական տոկոսաչափով, իսկ հաստատուն դրույքները՝ ացարձակ գումարով, անկախ եկամտի չափից: Տուրքերի դրույքաչափերը սահմանվում են գնահատման ենթակա գույքի արժեքի կամ ազայի գույքի նկատմամ տոկոսներով ն ազմապատիկով: Հարկի վճարման ժամկետները (ամենօրյա, հնգօրյա, տասնօրյա, ամենամսյա, եռամսյա, տարեկան) սահմանվում են, ելնելով վճարման ենթակա հարկի գումարների չափերից, դրանց վճարման հաճախականությունից ն պետական ծախսերի ֆինանսավորման անընդհատությունն ապահովելու պահանջից: Հարկային արտոնություններ ասելով հասկանում ենք հարկի սու յեկտներին կամ հարկ վճարողներին հարկումից մասնակի կամ լրիվ ազատումը:Օրենսդրությամ սահմանված են հարկային հետնյալ արտոնությունները՝ հարկվող օ յեկտի նվազեցում, հարկի նվազեցում, հարկի հաշվարկման ու վճարման ժամկետային արտոնության սահմանում, հարկի դրույքաչափի նվազեցում ն այլն: Բյուջեի եկամուտների ձնավորման ժամանակ պետության ֆինանսական հարաերությունները ձեռնարկությունների, տնտեսական կազմակերպությունների ն նակչության հետ ներկայումս կառուցված են հիմնականում հարկային սկզ ունքների վրա: Դրա հետ կապված, հարկը ն հարկային համակարգը հանդես են գալիս որպես ֆինանսական համակարգի առանձին ու ինքնուրույն օղակ: Մեր հանրապետությունում 1992թ. սկսած ձնավորվել է հարկային նոր համակարգ ն իրականացվում է հարկային ինքնուրույն քաղաքականություն: Հանրապետությունում հարկային քաղաքականության իրականացման առանձնահատկությունների, հարկային համակարգի կառուցվածքային սկզ ունքների, վճարվող հարկերի տեսակների, սահմանվող արտոնությունների ու հարկման մյուս պահանջների հարցերը կարգավորվում են «Հարկերի մասին» ՀՀ օրենքով, որը հաստատվել է ՀՀ Ազգային Ժողովի կողմից: Ըստ այդ օրենքի հանրապետությունում սահմանվել են հետնյալ հարկերը. շահութահարկ՝ իրավա անական անձանց (ձեռնարկությունների, տնտեսական կազմակերպությունների) շահույթից, եկամտահարկ՝ ֆիզիկական անձանց (քաղաքացիների) եկամտից, ակցիզային հարկ՝ առանձին ապրանքների իրացումից, ավելացված ար136

ժեքի հարկ՝ ապրանքների ն ծառայությունների իրացման շրջանառությունից, հողի հարկ՝ սեփականատիրոջ հողի համար, գույքահարկ՝ գույքի որոշակի տեսակների համար: Կարող են սահմանվել նան վերոնշյալ հարկատեսակներին փոխարինող հաստատագրված վճարներ: Նշված հարկերը վճարվում են պետական յուջե, տեղական յուջեներ, ինչպես նան օրենքով սահմանված դեպքերում՝ արտա յուջետային ֆոնդեր: Հարկերը ճիշտ հաշվարկելու, ժամանակին վճարելու ն հարկային օրենսդրության մյուս պահանջները պահպանելու պատասխանատվությունը դրված է հարկ վճարողների վրա: Իսկ այդ պահանջների պահպանման ու կատարման նկատմամ հսկողությունն իրականացնում են ՀՀ հարկային պետական ծառայության մարմինները: Այսպես, սահմանված ժամկետներում նախատեսված հարկերը չմուծելու, ինչպես նան հարկվող օ յեկտը թաքցնելու կամ հարկման ենթակա եկամուտները պակաս ցույց տալու դեպքերում սահմանված են տույժեր, տուգանքներ ն այլ պատժամիջոցներ, որոնք կիրառում են հարկային պետական տեսչության մարմինները հարկ վճարողների նկատմամ : Հարկային ճիշտ քաղաքականության վարումը, հարկերի ու հարկային համակարգի ճկուն մեխանիզմների մշակումը ն կիրառումն ունեն ինչպես տնտեսական, այնպես էլ՝ սոցիալական ու քաղաքական նշանակություն: Հարկերը ն հարկային համակարգը կոչված են մի կողմից ապահովելու յուջեի եկամուտների ժամանակին ն լրիվ չափով համալրումը կայուն ֆինանսական միջոցներով, իսկ մյուս կողմից՝ մեծապես խթանելու պետության տնտեսական ու սոցիալական առաջընթացը: Եր ձնավորվում է հարկերի ոչ օպտիմալ մակարդակ, այսինքն՝ դրանց չափերի տնտեսագիտորեն չհիմնավորված մեծացում, ապա դա ացասա ար է անդրադառնում ինչպես արտադրողների շահագրգռվածության արձրացման ու ձեռնարկատիրական նախաձեռնության զարգացման, այնպես էլ նակչության կենսամակարդակի վրա: Վերոհիշյալ խնդիրների լուծումը սերտորեն առնչվում է հարկային քաղաքականության կատարելագործման հետ: Տնտեսությունը արդ ն առավել շարժուն օրգանիզմ է: Դա օ յեկտիվորեն պահանջում է տնտեսության զարգացման կոնկրետ ժամանակաշրջանի առանձնահատկություններից խող հարկային յուրովի քաղաքականության մշակում ն անընդհատ կատարելագործում: էկոնոմիկայի շուկայացման առանձնահատկություններով պայմանավորված, հարկերի գանձման մեխանիզմներում ժամանակ առ ժամանակ կատարվող փոփոխությունները ն հարկային ճկուն համակարգի ստեղծումը դառնում են անխուսափելի: Դա նշանակում է, որ ժամանակի ընթացքում հնարավոր է վերացվեն որոշ հարկեր կամ մտցվեն նոր հարկերի տեսակներ, փոփոխություններ կատարվեն հարկերի դրույքաչափերի, հարկային արտոնությունների սահմանման նագավառներում ն այլն: Այդ ոլոր հարցերի գործնական լուծման իրավասությունը պատկանում է իշխանության արձրագույն գործադիր ն, հատկապես, օրենսդիր մարմիններին: Հարկային քաղաքականության կատարելագործման գործընթացը կրում է մշտական ն շարունակական նույթ: Ցանկացած երկրում, հատկապես շուկայական տնտեսության ուղին նոր թնակոխած երկրներում տնտեսության արդյունավետ կառավարման հիմնական մեխանիզմը, մյուս հավասար պայմաններում, կարգավորում է պետական յուջեն իր եկամուտների ու ծախսերի մակարդակով ն դրանց հարա երակցությամ : Դա առավել կարնոր է Հայաստանի համար, քանի որ անկախացումից հետո երկրի տնտեսությունը օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ պատճառներով հայտնվեց տնտեսական ու սոցիալական աղետալի ճգնաժամային վիճակում, որի հաղթահարման գործում ացառիկ դերը պատկանում է անհրաժեշտ քանակությամ հավաքագրված յուջեի եկամուտներին ու կատարված ծախսերին, ն դրանց միջն առաջացած հարա երակցության փոփոխություններին: Հայաստանի Հանրապետության պետական յուջեի եկամուտների խոշորացված

խմ երով կազմի ն կառուցվածքի փոփոխությունները նութագրվում են ստորն երված թիվ 7.1.1 աղյուսակի տվյալներով. Աղյուսակ 7.1.1

ՀՀ պետական յուջեի ամ ողջ ն հարկային եկամուտների կառուցվածքի փոփոխությունը

1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Ընդամենը եկամուտներ ն գրանտներ Ընդամենը եկամուտներ, այդ թվում Հարկային եկամուտներ Գրանտներ

54,7 79,5 90,3 90,3 90,5 92,6 95,5 95,2 92.5 82.7 95.5 97.3 44,1 60,1 70,6 82,6 71,4 78,3 83,5 80,0 45,3 20,5 9,7

9,7

9,5

7,4

4.5

4,8

81.2 72.7 82.4 83.5 7.5

17.3 4.5

2.7

Տվյալներից երնում է, որ 1999թ. պետական յուջեի ոլոր եկամուտները ամ ողջ եկամուտների կառուցվածքում կազմել են 92.69, իսկ 2005թ. 97,39, ապա հարկային եկամուտները համապատասխանա ար՝ 78.39 ն 83,59: Ըստ հարկատեսակների գումարային ու կառուցվածքային փոփոխությունները երված են թիվ 7.1.2 աղյուսակում: Աղյուսակ 7.1.2

ՀՀ պետական յուջեի եկամուտների կազմը 1996-2005թթ. (մլն դրամ) 1996թ.

1997թ.

1999թ.

2000թ.

2001թ.

2002թ.

2003թ.

2004թ.

2005թ.

Ընդամենը եկամուտներ ն գրանտ- 99581,9 132290,6 174399,2 172132,8 193577.9 228317.9 292035.3 302249.1 364433.7 ներ, այդ թվում

Հարկային եկամուտներ

70335,0 107691,2 143316,0 143661,5 154872,3 185437.4 212232.8 50119.1 304257.1

Ուղղակի հարկեր 25556,0 31281,0 39386,8 33766,5 27768,1 29988.0 34500.4 52355.9 73177.1 Անուղղակի հարկեր Մաքսային տուրք Ոչ հարկային եկամուտներ Գրանտներ

32843,0 55718,0 89947,2 92917,5 110558,2 130340.0 146873.1 158559.9 185420.7 5876,0

10597,6

7718,2

8683,3

9793,8

9691.8

10723.9 12483.2 16489.5

19575,0 10512,8 14220,1 11064,7 13873,7 10915.2 10864.6 12394.2 20710.2 9671,0

14086,6

7289,8

8503,1

9309,0

17019.0 50479.6 13717.5

9875.4

Եթե 1999թ. նկատմամ ոլոր եկամուտները 2005թ. հանրապետությունում աճել են 2.1 անգամ, ուղղակի հարկերը` 1.8 անգամ, ապա անուղղակի հարկերը ավելացել են 2.1 անգամ: Անուղղակի հարկերի նման աճը գերազանցում է ոչ միայն ընդհանուր մուտքերին, այլ նան ուղղակի հարկերի դինամիկային, որը նակչության սոցիալական շերտավորման, նրա գնողունակության մակարդակի խիստ կրճատման պատճառ է հանդիսացել: Շահութահարկ: Շահութահարկը ուղղակի հարկերի համակարգում կարնոր նշանակություն ունի: Դա հարկ վճարողների կողմից սահմանված կարգով ն չափով հարկվող շահույթից պետական յուջե վճարվող ուղղակի հարկ է:

Հարկվող շահույթը հարկատուի համախառն եկամտի սահմանված նվազեցումների դրական տար երությունն է: Համախառն եկամուտը հաշվետու տարում հարկատուի ոլոր եկամուտների հանրագումարն է՝ անկախ դրանց ստացման աղ յուրներից: Եկամուտ է հաշվետու տարում ակտիվների ներհոսքը, աճը կամ պարտավորությունների նվազումը, որոնք հանգեցնում են հարկատուի սեփական կապիտալի ավելացմանը: Սեփական կապիտալ է ակտիվների ն պարտավորությունների տարերությունը: Պարտավորություն է հարկատուի առկա պարտքը (վարկ, կրեդիտորական պարտք, հարկային պարտավորություն ն այլն): Եկամուտ չեն մասնակիցների ( աժնետեր, փայատեր, անդամ) կողմից հարկատուի աժնետոմսերի տեղա աշխման գնի ն անվանական արժեքի դրական տար երությունը, համատեղ գործունեության նպատակով միավորող միջոցները, արտարժույթի ն արտարժույթով արտահայտված այլ ակտիվների ն պարտավորությունների, ինչպես նան օրենքով սահմանված կարգով իրականացված հիմնական միջոցների վերագնահատման դրական արդյունքը, օրենքով տրվող հարկային արտոնությունների գումարները, ոչ առնտրային կազմակերպությունների անհատույց ստացած ակտիվները ն ծառայությունները: Հարկվող շահույթը որոշելիս համախառն եկամուտը նվազեցվում է դրա ստացման հետ կապված անհրաժեշտ ն փաստաթղթերով հիմնավորված ծախսերի չափով: Հարկվող շահույթը որոշելիս համախառն եկամուտը միաժամանակ նվազեցվում է գործունեության մեջ օգտագործվող ն մաշվածքի ենթակա հիմնական միջոցների ու ոչ նյութական ակտիվների ամորտիզացիոն մասհանումների գումարի չափով: Շահութահարկի գումարը հարկվող շահույթի նկատմամ հաշվարկվում է 20 տոկոս դրույքաչափով: Այսպիսով, «Շահութահարկի մասին» օրենքով հատուկ սահմանվել է հարկի գանձման համար պարտադիր սահմանադրական պահանջ, որով առաջին անգամ յուրաքանչյուր հարկատուի առջն օրենքով պարտավորություն դրվեց, որ հարկատուները համապատասխան ժամկետում որպես հարկ վճարողներ պարտավոր են հաշվառման կանգնել հարկային մարմիններում: Բացի դրանից, տեղեկություն է տրվում հարկ վճարողների, հարկվող օ յեկտի, հարկվող շահույթի հաշվարկման մեխանիզմի, շահութահարկի դրույքաչափերի, սահմանված արտոնությունների, հարկի վճարման ժամկետների, կանխավճարների գանձման կարգի մասին ն այլն: Հայաստանի Հանրապետության պետական յուջեում շահութահարկը ընդհանուր հարկային եկամուտների մեջ 2004թ. կազմել է 10 տոկոսից մի փոքր ավել (9.42002թ., 8.3-2003 թ., ն միայն 14.4 9 - 2008թ. 2007թ. 15 9-ի դիմաց : Եկամտահարկ: Եկամտահարկը հարկային համակարգում իր նշանակությամ , արտադրության, աշխատողների գործունեության խթանման ու նրանց իրական եկամուտների ավելացման տեսակետից կարնոր դեր ունի: Դա նույնպես հարկ վճարողների կողմից սահմանված կարգով ն չափով պետական յուջե վճարվող ուղղակի հարկ է: Որոշ երկրներում (ԱՄՆ, Ֆրանսիա, Գերմանիա ն այլն) յուջեի ամենախոշոր եկամտային աղ յուրը եկամտահարկի գծով մուտքերն են: ՀՀ պետական յուջեի հարկային եկամուտների մեջ եկամտահարկը 2008թ. կազմել են 53.7մլրդ դրամ: Ստացված եկամտահարկի գումարի ավելի քան 88.7 տոկոսը կազմել են աշխատավարձից ն դրան հավասարեցված եկամուտներից, 2,4 տոկոսը ձեռնարկատիրական գործունեությունից ն 8.9 տոկոսը այլ եկամուտներից կատարվող գանձումները: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ չնայած վերջին տարիներին ամողջ հարկային համակարգի, այդ թվում նան եկամտահարկի գծով ընդունվել է հարկային արեփոխումների փաթեթ, այնուամենայնիվ, դիտարկվող ժամանակաշրջանում ընդհանուր ուղղակի հարկային եկամուտների, այդ թվում նան եկամտահարկի գծով փաստացի մուտքերը նախորդ տարիների նկատմամ ունեցել են անկման

միտում: Հայաստանի Հանրապետությունում եկամտահարկ են վճարում ՀՀ ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ ֆիզիկական անձինք: Հարկվող եկամուտը հարկատուի համախառն եկամտի ն նվազեցումների դրական տար երությունն է: Համախառն եկամուտը հաշվետու ժամանակաշրջանում հարկատուի ստացած ոլոր եկամուտների հանրագումարն է՝ անկախ դրանց ստացման աղ յուրներից: Քաղաքացիներից գանձվող եկամտահարկը պրոգրեսիվ դրույքաչափով գանձվող հարկ է, որի հաշվարկումը կատարվում է հարկային դրույքաչափերի հստակ սանդղակով, այն գործողության մեջ է դրվել 2001թ. հունվարի 1-ից: Եկամտահարկի դրույքաչափերը Ամսական հարկվող եկամտի չափը" Մինչն 80000 դրամ 80000 դրամից ավելի

Հարկի գումարը Հարկվող եկամտի 10 տոկոսը 8000 դրամին գումարած 80000 դրամը գերազանցող գումարի 20 տոկոսը

Հարկային նոր դրույքաչափերի ընդունումը եկամտահարկի գանձման գծով չի կարելի առաջադիմական համարել, քանի որ գնալով մեծանում են աղքատությունը, արտագաղթը, հասարակության սոցիալական շերտավորումը, եր 2003-2006 թթ. յուջեների հիմքում դրված է աղքատության կասեցման խնդիրը ն կրճատվում են ուղղակի հարկերի գծով եկամուտները: ԱԱՀ: Ավելացված արժեքի հարկը անուղղակի հարկ է, որը գանձվում է պետական յուջե՝ ապրանքների ներմուծման, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում դրանց արտադրության ու շրջանառության, ինչպես նան ծառայությունների մատուցման ոլոր փուլերում: ԱԱՀ վճարողներն են ինքնուրույն տնտեսական (ձեռնարկատիրական) գործունեություն վարող ֆիզիկական ն իրավա անական անձինք, իրավա անական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկությունները: Ձեռնարկատիրական գործունեություն է համարվում շահույթ ստանալու նպատակով պար երա ար իրականացվող տնտեսական գործունեությունը: Տնտեսական գործունեություն է համարվում ցանկացած գործունեություն,որն իրականացվում է որնէ ձնով կատարվող հատուցման դիմաց: Անհատ ձեռնարկատեր չհանդիսացող ֆիզիկական անձանցից օրենքով ն Հայաստանի Հանրապետության մաքսային օրենսդրությամ սահմանված կարգով գանձվում է ԱԱՀ հանրապետության տարածք ապրանքներ ներմուծելիս, եթե նրանց կողմից ներմուծվող ապրանքների քանակը կամ արժեքը գերազանցում է օրենքով սահմանված չափերը:

ԱԱՀ վճարող համարվում են այն անձինք, որոնք՝ - գերազանցել են «Հաստատագրված վճարների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանված համապատասխան սահմանային չափերը, - ում տարեկան շրջանառությունն առանց անուղղակի հարկերի գերազանցել է 58,35 մլն. դրամը: ԱԱՀ-ով հարկվող օ յեկտ է Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ԱԱՀ վճարողների կողմից իրականացվող ոլոր գործարքների ամ ողջ արժեքը (շրջանառությունը):

ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառությունը որոշվում է հետնյալ կարգով՝

1. ապրանքների մատակարարման ն ծառայությունների մատուցման դեպքերում ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառություն է համարվում դրանց արժեքը դրամական արտահայտությամ . "

Հարկվող եկամուտը որոշելիս հանվում է նան 20000 դրամ չհարկվող նվազագույնը / տես եկամտահարկի մասին օրենքի գլուխ 4, հոդված 14 /:

2. ԱԱՀ վճարող անձանց կողմից մաքսային օրենսդրությամ սահմանված կարգով վերամշակման կամ նորոգման նպատակով Հայաստանի Հանրապետության ներքին տարածքից արտահանված ապրանքների ներմուծման դեպքում ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառություն է համարվում դրանց վերամշակման կամ նորոգման արժեքը, որը որպես հատուցում պետք է վճարվի օտարերկրյա իրավա անական անձանց, իրավա անական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկություններին կամ օտարերկրյա քաղաքացիներին ն քաղաքացիություն չունեցող անձանց. 3. Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծվող ապրանքների համար ներմուծման պահին ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառություն է համարվում դրանց՝ օրենքով սահմանված կարգով որոշվող մաքսային արժեքի ն գանձվող մաքսատուրքի ու ակցիզային հարկի գումարը. 4. հանձնարարության, կոմիսիայի ն գործակալության հիմունքներով ապրանքների մատակարարման ն ծառայությունների մատուցման դեպքում՝ միջնորդավճարը՝ առանց ԱԱՀ-ի, եթե օրենքով կամ ուրիշ իրավական ակտերով այլ ան նախատեսված չէ. 5. փոխանակման գործարքների (գործառնությունների) հարկվող շրջանառությունը որոշվում է ապրանքների մատակարարման կամ ծառայությունների մատուցման համար, օրենքով սահմանված կարգով հիմք ընդունելով այդ ապրանքների մատակարարման ու ծառայությունների մատուցման պահին դրանց կիրառվող գինը՝ առանց ԱԱՀ-ի. 6. ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքների մատակարարման դեպքում ԱԱՀ-ով հարկվող շրջանառության մեջ ներառվում է նան ակցիզային հարկի գումարը: ԱԱՀ-ի դրույքաչափը սահմանվում է 20 տոկոս՝ ապրանքների ու ծառայությունների հարկվող շրջանառության նկատմամ : Ապրանքների ու ծառայությունների լրիվ արժեքով հատուցման գումարի մեջ (ներառյալ 20 տոկոս դրույքաչափը) ԱԱՀ-ի գումարը որոշվում է 16.67տոկոս հաշվարկային դրույքաչափով: ԱԱՀ-ի զրոյական դրույքաչափով հարկումը՝ գործարքների իրացման շրջանառության (հարկվող շրջանառություն) նկատմամ ԱԱՀ-ի զրոյական դրույքաչափի կիրառումն է: Առանձին դեպքերում, հատկապես արտահանվող ապրանքների համար կիրառվում է ԱԱՀ-ի զրոյական դրույքաչափը: Զրոյական դրույքաչափով հարկվող գործարքների (գործառությունների) իրականացման դեպքում ԱԱՀ վճարողների մոտ դրանց հետ կապված ձեռք երված ապրանքների ն մատուցված ծառայությունների գծով մատակարարների կողմից ներկայացված հարկային հաշիվներում առանձնացված ԱԱՀ-ի գումարները ենթակա են վերադարձման (հաշվանցման) օրենքով սահմանված ընդհանուր կարգով: Ակցիզային հարկ: Պետական յուջեի հարկային եկամուտների կազմում նշանակալի մուտքեր ապահովող հարկատեսակը ակցիզային հարկն է, որը 2008 թ. ապահովել է հարկային եկամուտների միայն 7.7 9 տոկոսը: Ակցիզային հարկը անուղղակի հարկ է: Այն վճարում են ենթաակցիզային ապրանքներ /գարեջուր, խաղողի ն այլ գինիներ, նավթամթերքներ ն այլն/ ներմուծող կամ արտադրող իրավա անական ն ֆիզիկական անձինք: Հարկման օ յեկտն է ենթաակցիզային ապրանքների ներմուծումը ՀՀ ն ՀՀ տարածքում արտադրողների կողմից դրանց օտարումը: Հարկման ազան ենթաակցիզային ապրանքների քանակն է /ծավալը/՝ արտահայտված չափման նաիրային միավորներով, որի նկատմամ դրույքաչափերով հաշվարկվում է հարկի գումարը: Օրինակ, ներքին արտադրանքի մեկ լիտրի համար 70 դրամ, ներմուծման դեպքում` 1լ` 105 դրամ, հում նավթի ն նավթամթերքների մեկ տոննայի համար՝ 27000 դրամ: ՀՀ կառավարությունը կարող է սահմանել որոշ ենթաակցիզային ապրանքների դրոշմավորման կարգ: Նշենք նան, որ օրենքով կարող են սահմանվել ակցիզային

հարկին փոխարինող հաստատագրված վճարներ: ՀՀ ներմուծվող ենթաակցիզային ապրանքների համար հարկ վճարվում է ներմուծման օրվանից 10 օրվա ընթացքում՝ վճարողները հարկային մարմիններին հաշվարկ չեն ներկայացնում, իսկ արտադրվող ենթաակցիզային ապրանքների համար՝ յուրաքանչյուր ամիս մինչն դրան հաջորդող ամսվա 15-ը, համապատասխան տարածքային հարկային տեսչություն ներկայացնում են հաշվարկ: Ուղղակի հարկերից են գույքահարկը ն հողի հարկը, որոնք նույթով ստատիկ հարկեր են ն օրենքով ամրագրված են տեղական յուջեների հարկային եկամուտներին: Գույքահարկ վճարողներ են ՀՀ-ում ն օտարերկրյա պետություններում ստեղծըված կազմակերպությունները, միջազգային կազմակերպությունները ն դրանց կողմից ՀՀ-ից դուրս ստեղծված կազմակերպությունները, հանրապետության քաղաքացիները, օտարերկրյա քաղաքացիները, ինչպես նան քաղաքացիություն չունեցող անձինք՝ ացառությամ ՀՀ պետական մարմինների, ՀՀ ԿԲ ն ՀՀ ՏԻՄ-երի ն հիմնարկների: Հարկվող օ յեկտ են շենքերը ն շինությունները, փոխադրամիջոցները: Հարկման ազան հարկվող օ յեկտի արժեքային կամ ֆիզիկական մեծությունն է կամ այն նութագրիչը, որի հիման վրա սահմանված դրույքաչափերով հաշվարկվում է հարկի գումարը: Մասնավորապես շինությունների համար հարկման ազա է գնահատված կադաստրային արժեքը դրամական արտահայտությամ , փոխադրամիջոցների համար՝ քաշող շարժիչի հզորությունը /ձիաուժ կամ կիլովատ/: Գույքահարկի հաշվարկման համար հարկման ազայի նկատմամ սահմանված են հետնյալ դրույքաչափերը՝ -Շինությունների գծով՝ / ացառությամ հասարակական ն արտադրական նշանակության շենքերի, որոնց համար նախատեսված է հարկման ազայի նկատմամ միասնական 0.3 տոկոս տարեկան դրույքաչափ/ հարկման ազան մինչն 3 մլն. դրամը ներառյալ 3 մլն դրամից մինչն 10 մլն դրամը ներառյալ 10 մլն դրամից մինչն 20 մլն դրամը ներառյալ 20 մլն դրամից մինչն 30 մլն դրամը ներառյալ 30 մլն դրամից մինչն 40 մլն դրամը ներառյալ 40 մլն դրամից ավելի

հարկի դրույքաչափը հակման ազայի 0 տոկոսը 100 դրամ գումարած հարկման ազայի 3 մլն դրամը գերազանցող գումարի 0.1 տոկոսը 7100 դրամ գումարած հարկման ազայի 10 մլն դրամը գերազանցող գումարի 0.2 տոկոսը 27100 դրամ գումարած հարկման ազայի 20 մլն դրամը գերազանցող գումարի 0.4 տոկոսը 67100 դրամ գումարած հարկման ազայի 30 մլն դրամը գերազանցող գումարի 0.6 տոկոսը 127100 դրամ գումարած հարկման ազայի 40 մլն դրամը գերազանցող գումարի 1 տոկոսը

- Ավտոտնակների համար՝ հարկման ազայի 0.2 տոկոսը, - Փոխադրամիջոցների գծով՝ 1. Ավտոմո իլային տրանսպորտի միջոցների համար գույքահարկը հաշվարկվում է հետնյալ տարեկան դրույքաչափերով՝ - մինչն 10 նստատեղ ունեցող մարդատար ավտոմեքենաների համար, եթե հարկման ազան՝ 1-ից մինչն 120 ձիաուժ է, ապա յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց 200 դրամ, 121-ից մինչն 250 ձիաուժ է, ապա յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց 300 դրամ, ինչպես նան 150 ձիաուժը գերազանցող յուրաքանչյուր մեկ ձիաուժի համար լրացուցիչ 1000 դրամ, 251 ն ավելի ձիաուժ է, ապա յուրաքանչյուր մեկ ձիաուժի դիմաց 500 դրամ, ինչպես նան 150 ձիաուժը գերազանցող յուրաքանչյուր մեկ ձիաուժի համար լրացուցիչ 1000 դրամ.

2. 10 ն ավելի նստատեղ ունեցող մարդատար ավտոմեքենաների ն եռնատար ավտոմեքենաների համար, եթե հարկման ազան՝ 1-ից մինչն 200 ձիաուժ է, ապա յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց 100 դրամ, 201 ն ավելի ձիաուժ է, ապա յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց 200 դրամ: 3. Մոտոցիկլետների համար գույքահարկի տարեկան գումարը հաշվարկվում է հարկման ազայի յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց 40 դրամ դրույքաչափով: 4. Ջրային փոխադրամիջոցների համար գույքահարկի տարեկան գումարը հաշվարկվում է հարկման ազայի յուրաքանչյուր ձիաուժի դիմաց՝ 150 դրամ դաչափով: 5. Մինչն երեք տարվա վաղեմության ավտոմո իլային տրանսպորտային միջոցների համար գույքահարկը հաշվարկվում է 100 տոկոսով: Երեք տարուց ավելի վաղեմության ավտոմո իլային տրանսպորտային միջոցների համար գույքահարկի գումարը երրորդ տարվան հաջորդող յուրաքանչյուր տարվա համար պակասեցվում է 10 տոկոսի չափով, այց ոչ ավելի, քան հարկի գումարի 50 տոկոսը: Ընդ որում, վաղեմության ժամկետը որոշելու համար հիմք է ընդունվում ավտոմո իլային տրանսպորտի միջոցի թողարկման տարեթիվը: 6. Բեռնատար ավտոմո իլային տրանսպորտի միջոցների վաղեմության ժամկետի 20-րդ տարին լրանալուց հետո տվյալ ավտոմո իլային տրանսպորտի միջոցի համար գույքահարկ չի հաշվարկվում ն չի վճարվում: 7. Փոխադրամիջոցների հարկման ազան կիլովատերով արտահայտված լինելու դեպքում գույքահարկի տարեկան գումարը որոշվում է համապատասխան դրույքաչափի նկատմամ կիրառելով 1.36 գործակից: Կազմակերպությունների համար գույքահարկի հաշվետու ժամանակաշրջանը եռամսյակն է, ֆիզիկական անձանց համար՝ օրացուցային տարին: Հողի հարկ վճարողներն են հողի սեփականատերերը, պետական սեփականություն հանդիսացող հողի մշտական օգտագործողները: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար հարկման օ յեկտը հողի կադրաստրային գնահատմամ որոշված հաշվարկային զուտ եկամուտն է, իսկ ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար` հողի կադաստրային գնահատման արժեքը: Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար դրույքաչափը սահմանվում է հարկվող օ յեկտի 15 տոկոսի չափով, ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի համար նակավայրի ներսում 1 տոկոս, նակավայրից դուրս 0.5 տոկոս /տես համապատասխան օրենքի 5-րդ հոդվածը/: Ձեռնարկությունները հարկը հաշվարկում են ինքնուրույն ն մինչն յուրաքանչյուր տարվա սեպտեմ երի մեկը ներկայացնում են հաշվարկներ հարկային մարմիններին, իսկ քաղաքացիները ն գյուղացիական տնտեսությունները հարկը հաշվարկում են ինքնուրույն՝ հիմք ընդունելով հարկային մարմինների կողմից մինչն սեպտեմ երի մեկը իրենց հանձնված վճարման ծանուցագրերը: Հաշվարկված հարկի գումարները յուջե են վճարվում մինչն հաշվետու տարվա նոյեմ երի 15-ը ն հաջորդ տարվա ապրիլի 15-ը, իսկ ձեռնարկությունները եռամսյակը մեկ անգամ, մինչն հաշվետու եռամսյակի 25-ը: Մաքսատուրք: Մաքսատուրքերը ՀՀ մաքսային սահմանով ապրանքների տեղափոխման համար մաքսային օրենսգրքով սահմանված կարգով ն չափով պետական յուջե վճարվող պարտադիր վճարներ են: 2008թ. ներմուծվող ապրանքների արժեքներից պետական յուջե մաքսատուրք է գանձվել 37.3 մլրդ.դրամ, որը կազմում է ընդհանուր հարկային եկամուտների 6.2 տոկոսը: Տար երվում են մաքսատուրքի հետնյալ տեսակները. 1.Մաքսատուրքեր ըստ գործառնության նույթի, որի մեջ ներառվում են. արտահանման տուրքերը վճարվում են ՀՀ մաքսային տարածքից արտա143

հանվող ապրանքների համար: ներմուծման տուրքերը վճարվում են ՀՀ մաքսային տարածք ներմուծվող ապրանքների համար: սեզոնային տուրքերը վճարվում են տարվա որոշակի ժամանակահատվածում առանձին ապրանքներ ՀՀ մաքսային տարածքից արտահանելու կամ այդ տարածք ներմուծելու համար: 2. Մաքսատուրքեր ըստ հաշվարկման մեթոդների, որի մեջ մտնում են. արժեքայինը (ադվալորային)՝ հաշվարկվում են տոկոսներով՝ հարկման ենթակա ապրանքների մաքսային արժեքի նկատմամ : յուրահատուկը (հաստատագրված)՝ հաշվարկվում են կայուն դրույքաչափերով՝ հարկման ենթակա ապրանքների չափման միավորի նկատմամ : խառը՝ զուգակցվում են արժեքային ն յուրահատուկ մաքսատուրքերը: ՀՀ տնտեսության շահերը պաշտպանելու ն տնտեսական գործունեությունը խրախուսելու նկատառումից ելնելով կարող են սահմանվել նպատակային մաքսատուրքեր, որոնք լինում են. հակազդման՝ կիրառվում են ի պատասխան ՀՀ հանդեպ առանձին անձանց, պետությունների կամ նրանց միությունների խտրական գործողությունների: խրախուսական՝ կիրառվում են առանձին երկրներից ներմուծվող ապրանքների նկատմամ սահմանված մաքսատուրքերի նվազեցնելու միջոցով դրանց ծավալների աճը խթանելու նպատակով: Մաքսատուրքերի դրույքաչափերը սահմանվում են 10 տոկոս, կարող են կիրառվել նան զրոյական դրույքաչափեր: Արտահանման դեպքում ոլոր ապրանքատեսակների նկատմամ կիրառվում է մաքսատուրքի միայն զերոյական դրույքաչափ: Ներմուծման դեպքում, ելնելով ապրանքների նույթից, կիրառվում է 0 կամ 10 տոկոս դրույքաչափով մաքսատուրք: Վերջիններս հիմնականում սահմանված են սննդամթերքի ն Հայաստանի Հանրապետության տարածքում համարժեք արտադրություն ունեցող ապրանքատեսակների համար: Հաստատագրված վճարներ: Հաստատագրված վճարը պետական յուջե վճարվող ԱԱՀ-ին ն շահութահարկին /եկամտահարկին/ փոխարինող պարտադիր ն անհատույց վճար է: Վճարողներն են ֆիզիկական ն իրավա անական անձինք, իրավա անական անձի կարգավիճակ չունեցող ձեռնարկությունները: Հարկվող օ յեկտ են գործունեության օրենքով սահմանված տեսակները: Հարկման ազան այդ գործունեության տեսակների համար սահմանված ելակետային տվյալների ն ուղղիչ գործակիցների արտադրյալն է դրամական արտահայտությամ : Հարկատուն վճարը հաշվարկում է ինքնուրույն ն վճարում մինչն հաջորդող ամսվա 15-ը: 2008 թ. ընթացքում պետական յուջե մուտքագրված հաստատագրված վճարների գումարը կազմել է 20.3մլրդ դրամ,որը կազմում է հարկային եկամուտների 3.49-ը: Բնօգտագործման ն նապահպանական վճարներ: Բնապահպանական վճարը նապահպանական միջոցառումների իրականացման համար անհրաժեշտ դրամական միջոցների գոյացման նպատակով օրենքով պետական յուջե վճարվող պարտադիր վճար է: Բնօգտագործման վճարը դա պետական սեփականություն համարվող նական պաշարների արդյունավետ, համալիր օգտագործման, ինչպես նան տար եր որակի նական պաշարների օգտագործողների համար տնտեսավարման հավասար պայմաններ ստեղծելու նպատակով այդ պաշարների օգտագործման դիմաց օրենքով պետական յուջե վճարվող վճարն է: Բնապահպանական ն նօգտագործման վճարներ վճարողները ֆիզիկական ն իրավա անական անձինք են: Բնապահպանական վճարի տեսակներն են՝ - վնասակար նյութերը շրջակա միջավայր արտանետելու համար,

արտադրության ն սպառման թափոնները շրջակա միջավայրում տեղադրելու համար, - շրջակա միջավայրին վնաս պատճառելու համար: Բնօգտագործման վճարի տեսակներն են՝ - ջրօգտագործման համար, - պինդ օգտակար հանածոների մարված պաշարների, ստորերկրյա քաղցրահամ ու հանքային ջրերի ն աղի արդյունահանված պաշարների համար, - կենսապաշարների օգտագործման համար: Բնապահպանական վճարների դրույքաչափերը սահմանվում են օրենքով, իսկ նօգտագործմանը՝ կառավարության կողմից: 2008թ. նապահպանական ն նօգտագործման դիմաց կատարված վճարումներից պետական յուջե է մուտքագրվել 10.0 մլրդ դրամ, որից 5.7 մլրդ դրամը կազմել են նապահպանական վճարները: Պետական տուրք: Պետական տուրքը պետական մարմինների լիազորությունների իրականացմամ պայմանավորված՝ օրենքով սահմանված ծառայությունների կամ գործողությունների համար ֆիզիկական կամ իրավա անական աանցից ՀՀ պետական յուջե մուծվող պարտադիր վճար է: Վճարողներն են ֆիզիկական ն իրավաանական անձինք: Պետական տուրքի դրույքաչափերը սահմանվում են գնահատման ենթական գույքի արժեքի կամ օրենքով սահմանված ազային տուրքի նկատմամ : Բազային տուրքի չափ է սահմանվում 1000 դրամը: Պետական տուրքը գանձվում է մինչն համապատասխան ծառայության մատուցումը կամ գործողության իրականացումը: Այն հաշվարկում ն գանձում են սահմանված ծառայություններ կամ գործողություններ իրականացնող պաշտոնատար անձինք: ՀՀ –ում պետական տուրք գանձվում են՝ 1. դատարան տրվող հայցադիմումների, դիմումների ու գանգատների, դատարանների վճիռների ն որոշումների դեմ վերաքննիչ ն վճռա եկ ողոքների համար, ինչպես նան դատարանների կողմից տրվող փաստաթղթերի պատճեններ /կրկնօրինակներ/ տալու համար, 2. նոտարի կողմից նոտարական գործողություններ կատարելու համար, 3. քաղաքացիական կացության ակտեր գրանցելու, դրանց մասին քաղաքացիներին կրկնակի վկայականներ, քաղաքացիական կացության ակտերում կատարված գրառումների փոփոխությունների, լրացումների, ուղղումների ն վերականգնման կապակցությամ վկայականներ տալու համար, 4. ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու ն ՀՀ քաղաքացիությունը փոխելու համար, 5. հյուպատոսական ծառայություններ կամ գործողություններ իրականացնելու համար, 6. պետական գրանցման համար, 7. մշակութային արժեքները արտահանելու կամ ժամանակավոր արտահանելու իրավունքի վկայագիր տալու համար, 8. գյուտերի, օգտակար մոդելների, արդյունա երական նմուշների, ապրանքային ն սպասարկման նշանների, ապրանքների ծագման տեղանունների, ֆիրմային անվանումների, ինտեգրալ միկրոսխեմաների տոպոլոգիաների իրավական պահպանության հետ կապված իրավա անական նշանակություն ունեցող գործողությունների համար, 9. ֆիզիկական անձանց տրվող իրավա անական նշանակություն ունեցող փաստաթղթերի, որոշակի ծառայությունների կամ գործողությունների համար, 10. լիցենզավորման ենթակա գործունեություն իրականացնելու նպատակով լիցենզիաներ տալու համար: -

Պետական տուրքից ստացված միջոցները 2008 թ. կազմել են 22.3 մլրդ դրամ ապահովելով Պետ յուջեի եկամուտների 2.8 9:

7.2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ

ԾԱԽՍԵՐԸ Հայաստանի Հանրապետության 2009 թվականի պետական յուջեի ծախսերի ծավալը ծրագրավորվել է 945.4 մլրդ դրամի չափով: Ծախսերի ամ ողջ ծավալի 81.3 տոկոսը կամ 768.4 մլրդ դրամը աժին է ընկնում ընթացիկ ծախսերին, 18.7 տոկոսը կամ 177.0 մլրդ դրամը՝ ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով զուտ ծախսերին: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեի ծախսային մասը ՀՀ 2008 թվականի պետական յուջեի հաստատված մակարդակի համեմատ ավելացել է 123.4 մլրդ դրամով: Նշված հավելաճի գումարը հիմնականում ուղղվել է սոցիալական ն պետական կառավարման ոլորտներում իրականացվող արեփոխումների ֆինանսական ապահովմանը, պաշտպանության ն հասարակական կարգի պահպանության համակարգերի ամրապնդմանը, տնտեսության առանձին ոլորտներում ենթակառուցվածքների պահպանման ն զարգացմանն ուղղված ծրագրերի իրականացմանը, ինչպես նան տեղական ինքնակառավարման մարմիններին պետական աջակցության տրամադրմանը: Աղյուսակ 7.2.1.

ՀՀ 2009թ պետական յուջեի ծախսերի հիմնական ուղղությունների տեսակարար կշիռները (%) Ուղղությունները Սոցիալական նագավառի ծախսերի (կրթություն, առողջապահություն, սոցիալական ապահովություն) պաշտպանության, հասարակական կարգի պահպանության ն ազգային անվտանգության ապահովման ոլորտներինը Տնտեսության ճյուղեր համայնքների յուջեներին ՀՀ պետական յուջեից պաշտոնական դրամաշնոհների տրամադրմանը՝ պետական պարտքի սպասարկմանը՝ ՀՀ կառավարության պահուստային ֆոնդի ձնավորմանը՝

2009թ 47.2 9 22.4 9 13.8 9 3.0 9 1.7 9 1.7 9

ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեից պետական կառավարման մարմինների պահպանման ծախսերի ծրագրավորումը նորոշվում է հետնյալ առանձնահատկություններով` Ձ ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեում օրենսդիր, գործադիր ն դատական իշխաան մարմինների պահպանման ծախսերը հաշվարկվել են հիմք ընդունելով 17130 հաստիքային միավորների քանակը, որը 2008 թվականի համեմատ ավելաել է 922 միավորով: Թվաքանակի ավելացումը հիմնականում պայմանավորված է ՀՀ կառավարության կառուցվածքային փոփոխությունների հետ կապված նոր մարմինների ստեղծմամ , ինչպես նան պետական կառավարման առանձին մարմիններում կառուցվածքային փոփոխությունների հետնանքով աշխատողների թվաքանակի փոփոխություններով. Ձ Քաղաքացիական /պետական, դատական/ ծառայողների, ացառությամ ՀՀ վերահսկիչ պալատի ն ՀՀ հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի քաղաքացիական ծառայողների, աշխատավարձի ֆոնդը հաշվարկվել է հիմք ընդունելով 40.0 հազար դրամ ազային պաշտոնային դրույքաչափը, հարկային ն մաքսային ծառայողներինը` 55.5 հազ.դրամ, հարկադիր կատարողներինը՝ 42.0 հազար դրամ՝ պահպանելով 2008 թվականի մակարդակը: ՀՀ վերահսկիչ պալատի ն ՀՀ հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի քաղաքացիական ծառայողների աշխատավարձի ֆոնդը հաշվարկվել է ելնելով համապատասխան օրենքների պահանջներից: ՀՀ վճռա եկ, վերաքննիչ ն մասնագիտացված դատա146

րանների դատավորների աշխատավարձի ֆոնդը հաշվարկվել է ՀՀ դատական օրենսգրքի պահանջներին համապատասխան: ՀՀ դատական դեպարտամենտի կազմում առանձնացված ստորա աժանման կարգավիճակով գործող ՀՀ դատական կարգադրիչների ծառայության աշխատակիցների աշխատավարձի ֆոնդը հաշվարկվել է հիմք ընդունելով 14.4 հազար դրամ ազային պաշտոնային դրույքաչափը. Ձ Գործուղումների ն ծառայողական ուղնորությունների ծախսերը ծրագրվել են` Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ն ԼՂՀ գործուղվող աշխատողների օրապահիկի ծախսերը` 2000 դրամ` գործող 720 դրամի փոխարեն, իսկ գիշերավարձի չափերը` Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ն ԼՂՀ-ում 5000-15000 դրամ` գործող 5000-10000 դրամի փոխարեն: ՀՀ օրենսդիր, գործադիր ն դատական իշխանության մարմինների պահպանման ծախսերի ընդհանուր գումարը ՀՀ 2009 թվականի պետ յուջեում ծրագրավորված է 52194.7մլն դրամի չափով, որը 2007 թվականի յուջետային տարվա փաստացի ն 2008 թվականի յուջետային տարվա համար հաստատված համապատասխան ցուցանիշների նկատմամ կազմում է համապատասխանա ար՝ 122.1 ն 117.7 տոկոս: Բնակչության առողջության պահպանումը պետության կողմից դիտարկվում է որպես ազգային անվտանգության ապահովման կարնորագույն խնդիրներից մեկը: Հայաստանի Հանրապետության 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսված առողջապահության նագավառի ծախսերը (առանց ՀՀ առողջապահության նախարարության աշխատակազմի ն առողջապահության գծով հետազոտական ն նախագծային աշխատանքների ծախսերի) կազմում են 64,877.8 մլն դրամ: Ծախսերի աճը ՀՀ 2008 թվականի պետական յուջեի համապատասխան ցուցանիշի նկատմամ կազմում է 11,314.9 մլն դրամ կամ 21.1 տոկոս: Առողջապահության ոլորտում պետական ծախսերի աճը հանդիսանում է ոլորտում իրավիճակի արելավման առաջնահերթ ուղղություններից մեկը: Այս նագավառի խոշոր ծրագրերից են. Ձ «Արտահիվանդանոցային ծառայություններ» ծրագիրը, որին նախատեսվել է ուղղել 25770.4 մլն դրամ: ՀՀ 2008 թվականի համապատասխան ցուցանիշի նկատմամ ծախսերն աճել են 6602.4 մլն դրամով: Ծախսերի աճը մասնավորապես պայմանավորված է. • տեղամասային թերապնտների (մանկա ույժների), ընտանեկան ժիշկների, դեռահասների կա ինետների ժիշկ-մասնագետների, ուժքույրերի, կրտսեր ուժանձնակազմի ն վարչատնտեսական անձնակազմի պահպանման ծախսերի 19.5 տոկոսով ավելացմամ (2008 թվականի 5071.9 մլն դրամի դիմաց 2009 թվականին նախատեսվում է 6060.0 մլն դրամ): Բժշկական անձնակազմի աշխատողների հաշվարկային միջին ամսական աշխատավարձը նախատեսվում է 92.4 հազ. դրամ՝ 2008 թվականի 77.0 հազ. դրամի դիմաց, իսկ միջին ուժանձնակազմի աշխատողների հաշվարկային միջին ամսական աշխատավարձը՝ 59.2 հազ. դրամ՝ 2008 թվականի 49.3 հազ. դրամի դիմաց: Լեռնային ն արձր լեռնային նակավայրերում տեղամասային սկզ ունքով աշխատող ուժանձնակազմին 2009 թվականին նախատեսվում է սահմանված աշխատավարձի նկատմամ 109 ն 209 հավելումներ: • նեղ մասնագիտացված ժշկական օգնություն իրականացնող կա ինետների ն դիսպանսերների ժիշկների, ուժքույրերի, կրտսեր ուժանձնակազմի ն վարչատնտեսական անձնակազմի պահպանման ծախսերի 21.6 տոկոսով ավելացմամ (2008 թվականի 2367.4 մլն դրամի դիմաց նախատեսվում է 2879.3 մլն դրամ): Նշված ժշկական անձնակազմի աշխատողների հաշվարկային միջին ամսական աշխատավարձը նախատեսվում է 72.6 հազ. դրամ՝ 2008 թվականի 66.0 հազ. դրամի դիմաց, իսկ միջին ուժանձնակազմի աշխատողների հաշվարկային միջին ամսական աշխատավարձը՝ 43.6 հազ. դրամ՝ 2008 թվականի 39.6 հազ. դրամի դիմաց: Հակատու երկուլյոզային, հո147

գե ուժական ն մաշկավեներա անական կա ինետներում աշխատող ուժանձնակազմին աշխատանքային վնասակարության համար նախատեսվում է սահմանված աշխատավարձի նկատմամ 50 տոկոս հավելումներ: • մանկա արձագինեկոլոգիական օգնություն իրականացնող կա ինետների ժիշկների, մանկա արձ-գինեկոլոգների, ուժքույրերի, մանկա արձուհիների, կրտսեր ուժանձնակազմի ն վարչատնտեսական անձնակազմի պահպանման ծախսերի, կա ինետների աշխատանքների ապահովման տնտեսական ն դեղորայքային ծախսերի 87.5 տոկոսով ավելացմամ (2008 թվականի 887.5 մլն դրամի դիմաց նախատեսվում է 1663.6 մլն դրամ): Հաշվի առնելով ծննդօգնության նագավառում վարվող քաղաքականությունը, 2009 թվականին նախատեսվում են կտրուկ ավելացումներ նան ամ ուլատոր-պոլիկլինիկական օղակում իրականացվող մանկա արձական ուժօգնության համար: Այսպես. ծրագրի շրջանակներում 2009 թվականին նախատեսվում է ուժանձնակազմի աշխատավարձի կրկնակի ավելացում` ժշկական անձնակազմի աշխատողների հաշվարկային միջին ամսական աշխատավարձը նախատեսվում է 132.0 հազ. դրամ՝ 2008 թվականի 66.0 հազ. դրամի դիմաց, իսկ միջին ուժանձնակազմի աշխատողների հաշվարկային միջին ամսական աշխատավարձը՝ 80.0 հազ. դրամ՝ 2008 թվականի 39.6 հազ. դրամի դիմաց: Ձ «Հիվանդանոցային ծառայություններ» ծրագիրը, որի համար նախատեսվել է ծախսել 23300.0 մլն դրամ, ինչը գերազանցում է 2008 թվականի համապատասխան ցուցանիշը 4188.8 մլն դրամով կամ աճը կազմում է 21.9 տոկոս: Ընդհանուր ավելացման 83.7 տոկոսը մոտ 3507.4 մլն դրամ պայմանավորված է հիվանդանոցային ուժօգնության մեկ օրվա միջին գնի 14.8 տոկոս արձրացմամ ն 16.3 տոկոսը մոտ 681.4 մլն դրամ պայմանավորված է հիվանդանոցային 7781 դեպքերի ավելացմամ : Հիվանդանոցային ուժօգնություն իրականացնող ուժհաստատություններում մեկ հիվանդի մեկ օրվա ուժման միջինացված արժեքը նախատեսվում է 13200 դրամ՝ 2008 թվականի 11500 դրամի դիմաց կամ աճը կազմում է 14.8 տոկոս, որը հիմնականում պայմանավորված է աշխատավարձի 30 տոկոս արձրացմամ , դեղորայքի ն ժշկական պարագաների, ինչպես նան տնտեսական նույթի ծախսերի ավելացմամ : Բժշկական անձնակազմի աշխատողների հաշվարկային միջին ամսական աշխատավարձը նախատեսվում է հասցնել մինչն 66.4 հազ դրամի (2008 թվականի 51.1 հազ դրամի դիմաց), իսկ միջին ուժանձնակազմի աշխատողների հաշվարկային միջին ամսական աշխատավարձը՝ մինչն 52.0 հազ դրամի (2008 թվականի 40.0 հազ դրամի դիմաց): Ձ «Ընդհանուր նույթի հիվանդանոցային ծառայություններ» ծրագիրը, որն իր մեջ ներառում է հետնյալ ծրագրերը` • «Բնակչության սոցիալապես անապահով ն հատուկ խմ երում ընդգրկվածներին ժշկական օգնության ծառայություններ» ծրագրի շրջանակներում նախատեսվում է 32093 հիվանդանոցային դեպքի ուժում մոտ 3700.3 մլն դրամ գումարով՝ 2008 թվականի 26722 դեպքի ն մոտ 2684.0 մլն դրամի դիմաց. • «Անհետաձգելի ժշկական օգնության ծառայություններ» ծրագրի շրջանակներում նախատեսվում է 29272 հիվանդանոցային դեպքի ուժում 2700.6 մլն դրամ գումարով, 2008 թվականի նույն դեպքերի ն 2352.5 մլն դրամի դիմաց: Ձ «Բժշկական, մոր ն մանկան կենտրոնների ծառայություններ» ծրագիր` • «Մանկա արձական ժշկական օգնության ծառայություններ» ծրագրով նախատեսվում է 49050 դեպք 6102.0 մլն դրամ գումարով` 2008 թվականի 46640 դեպքի ն 3871.4 մլն դրամի դիմաց. • «Երեխաներին ժշկական օգնության ծառայություններ» ծրագրով նախատեսվում է 31819 հիվանդանոցային դեպքի ուժում մոտ 3371.0 մլն դրամ գումարով՝ 2008 թվականի նույն դեպքերի ն 2936.4 մլն դրամի դիմաց: Բացի այդ, 2009 թվականին առողջապահության ոլորտում նախատեսվում է իրա148

կանացնել նան հետնյալ նպատակային վարկային ծրագրերը. » Թռչնագրիպին հակազդելու ծրագիր (Համաշխարհային անկ, Միջազգային զարգացման ընկերակցություն) » Առողջապահական համակարգի արդիականացման ծրագիր (Համաշխարհային անկ, Միջազգային զարգացման ընկերակցություն) » Առողջապահական համակարգի արդիականացման երկրորդ ծրագիր (Համաշխարհային անկ, Միջազգային զարգացման ընկերակցություն) » Հայաստանի սոցիալական ներդրումների հիմնադրամի երրորդ ծրագիր (Համաշխարհային անկ, Միջազգային զարգացման ընկերակցություն) 2009 թվականին Համաշխարհային անկի աջակցությամ պետական առողջապահության ոլորտում նախատեսվում է իրականացնել նան հետնյալ նպատակային դրամաշնորհային ծրագրերը. » Թռչնագրիպին հակազդելու ճապոնական դրամաշնորհային ծրագիր, » Թռչնագրիպին հակազդելու ծրագրի համաֆինանսավորման ճապոնական դրամաշնորհային ծրագիր, » Առողջապահական համակարգի արդիականացման ծրագրում ճապոնական դրամաշոնրհային ծրագիր:

Հանգիստ, մշակույթ ն կրոն նագավառին (առանց պետական կառավարման մարմինների կենտրոնական ապարատի ծախսերի) ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսված հատկացումները կազմում են 18533.4 մլն դրամ` ՀՀ 2008 թվականի ճշտված պետական յուջեով նախատեսված 15372.8 մլն դրամի դիմաց կամ աճը կազմում է 3180.6 մլն դրամ (20.7 տոկոս): Ծախսերի աճը հիմնականում պայմանավորված է ՝ » մշակույթի ոլորտի աշխատողների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձերը` շուրջ 20 տոկոսով արձրացման հետ կապված ծախսերի աճով` 782.3 մլն դրամով (2008 թվականի հուլիսի 1-ից արձրացվել են միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձերը` շուրջ 20 տոկոսով, իսկ 2009 թվականի հունվարի 1-ից` նս 10 տոկոսով), » մշակութային օ յեկտների հիմնանորոգման աշխատանքների իրականացման ծախսերի աճով` 412.0 մլն դրամով, » հանգստի ն սպորտի գծով ծախսերի աճով` 395.1 մլն դրամով, » ռադիո ն հեռուստահաղորդումների հեռարձակման ն հրատարակչական ծախսերի աճով` 496.7 մլն դրամով: 2009 թվականին` Ձ Գրադարանների գծով` 1894.2 մլն դրամ (2008 թվականի` 1536.4 մլն դրամի դիմաց), որոնք ուղղվելու են գրադարանային ծառայությունների (16 գրադարաններ, որից 10-ը մարզկենտրոններում), հրատարակությունների գրանցման, հաշվառման ն մատենագիտական ծառայությունների (Հայաստանի ազգային գրապալատ), ներդրումների ն գրադարանների հիմնանորոգման ն շինարարության աշխատանքների իրականացմանը, համապատասխանա ար` 1015.3, 70.5, 154.8 ն 653.6 մլն դրամ: Գրադարանային ծառայությունների իրականացմանն ուղղված հատկացումները նպատակ ունեն ապահովել նան աշխատողների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձերի 20 տոկոսով արձրացում: Սրա հետ կապված ծախսերի աճը կկազմի 152.4 մլն դրամ: Գրադարանների 1226 աշխատողների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձը 2009 թվականին կկազմի 49520 դրամ՝ 2008 թվականի 41250 դրամի դիմաց: Ձ Թանգարանների մասով նախատեսված է 1856.6 մլն դրամ (2008 թվականի` 1436.0 մլն դրամի դիմաց), որոնք ուղղվելու են թանգարանային ծառայությունների (39 թանգարաններ, որից 12-ը մարզկենտրոններում), ներդրումների ն թանգարանների հիմնանորոգման ն շինարարության աշխատանքների իրականացմանը, համա149

պատասխանա ար` 1564.5 մլն, 115.9 ն 176.1 մլն դրամ: Թանգարանային ծառայությունների իրականացմանն ուղղված հատկացումները նպատակ ունեն ապահովել` թանգարանային առարկաների ն թանգարանային հավաքածուների պահպանությունը` 1394.3 մլն դրամ ու աշխատողների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձերը շուրջ 20 տոկոսով արձրացումը`168.8 մլն դրամ: Թանգարանների 1474 աշխատողների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձը կկազմի 50815 դրամ՝ 2008 թվականի 42317 դրամի դիմաց: Ձ Մշակույթի տների, ակում ների, կենտրոնների գծով` նախատեսված միջոցները կկազմեն 1057.8 մլն դրամ (2008 թվականի` 964.1 մլն դրամի դիմաց), որոնք ուղղվելու են մշակույթի ն ազատ ժամանցի կազմակերպմանը ներդրումների իրականացմանը ն մշակույթի տների ու ակում ների հիմնանորոգման ն շինարարության աշխատանքների իրականացմանը, համապատասխանա ար` 36.5, 20.0 ն 1001.3 մլն դրամ: Մշակույթի տների, ակում ների, կենտրոնների գծով ծախսերի աճը՝ 93.7 մլն դրամով, կամ 9.7 տոկոսով հիմնականում պայմանավորված է աշխատողների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձերը 20 տոկոսով արձրացման հետ: Այս մասով ծախսերի աճը կկազմի 3.6 մլն դրամ: 2009 թվականին մշակույթի տների, ակում ների, կենտրոնների աշխատողների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձը կկազմի 49262 դրամ՝ 2008 թվականի 41052 դրամի դիմաց: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեի նախագծով այլ մշակութային կազմակերպությունների աշխատողների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձը կկազմի 52205 դրամ՝ 2008 թվականի 43504 դրամի դիմաց: Ձ Արվեստի գծով նախատեսված միջոցները՝ 4706.3 մլն դրամ (2008 թվականի` 3536.0 մլն դրամի դիմաց) կուղղվեն թատերական ներկայացումների, երաժշտարվեստի ն պարարվեստի համերգների իրականացմանը, մշակութային միջոցառումների իրականացմանը, ժողովրդական պատվավոր կոչումների արժանացած անձանց պատվովճարի վճարմանը, ներդրումների ն մշակութային օ յեկտների հիմնանորոգման աշխատանքների իրականացմանը, համապատասխանա ար` 2789.3 մլն, 940.4 մլն, 57.4 մլն, 683.7 մլն ն 235.2 մլն դրամ: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեի նախագծով արվեստի գծով նախատեսված ծախսերի աճը 2008 թվականի նկատմամ ` 1170.0 մլն դրամով, կամ 33.1 տոկոսով պայմանավորված է առավելապես թատրոնների ն համերգային կազմակերպությունների աշխատողների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձերը շուրջ 20 տոկոսով արձրացման հետ կապված ծախսերի աճով` 370.6 մլն դրամով ն մշակութային օ յեկտների հիմնանորգման ծախսերի աճով` 135.1 մլն դրամով: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեի նախագծով նախատեսվող թատրոնների ն համերգային կազմակերպությունների աշխատողների հաշվարկային միջին ամսական աշխատավարձը կկազմի 46371 դրամ՝ ՀՀ 2008 թվականի` 38116 դրամի դիմաց: Ձ Կինեմատոգրաֆիային հատկացումները` 685.2 մլն դրամ (2008 թվականի` 626.6 մլն դրամի դիմաց), կուղղվեն կինոարտադրության կազմակերպմանը` 455.5 մլն դրամ, կինո-ֆոտո-ֆոնո հավաքածուի պահպանմանն ու համալրմանը՝ 13.7 մլն. դրամ (հայկական ֆիլմերի նոր պատճեների ձեռք երում) ն ազգային կինոծրագրերի իրականացմանը` 216.0 մլն դրամ. Ձ Հուշարձանների ն մշակութային արժեքների վերականգնման ն պահպանման գծով 2009 թվականի համար նախատեսված հատկացումները՝ 602.5 մլն դրամ (2008 թվականի` 570.9 մլն դրամի դիմաց) կուղղվեն ՀՀ տարածքում պատմության ն մշակույթի հուշարձանների պետական հաշվառմանը, պահպանական գոտիների նախագծերի, հուշարձանների պետական կադաստրի կազմմանը` 76.5 մլն դրամ, 25 հուշարձանների համար վերականգնման աշխատանքների իրականացմանը` 522.0 մլն դրամ, Թ իլիսիում գտնվող հայ գրողների պանթեոնի պահպանմանը` 4.0 մլն դրամ: Ձ Հեռուստառադիոհաղորդումների մասով նախատեսվում են 3787.2 մլն դրամ հատկացումներ՝ (2008 թվականի` 3206.3 մլն դրամի դիմաց):

Ձ Հրատարակչությունների, խմ ագրությունների գծով` 817.6 մլն դրամ (2008 թվականի` 914.7 մլն դրամի դիմաց), որոնք ուղղվելու են գրականության, թերթերի, ամսագրերի, մենագրությունների, մամուլի հրատարակմանը ն թարգմանչական աշխատանքների իրականացմանը: Ձ Երիտասարդական ծրագրերի իրականացման համար 2009 թվականին նախատեսվում են 414.0 մլն դրամ հատկացումներ՝ (2008 թվականի` 342.8 մլն դրամի դիմաց): Ծախսերի աճը 71.1 մլն դրամով, կամ 20.7 տոկոսով, մասնավորապես պայմանավորված է աշխատողների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձերը 30 տոկոսով արձրացման հետ կապված ծախսերի աճով` 4.7 մլն դրամով: Ձ Քաղաքական կուսակցություններին, հասարակական կազմակերպություններին, արհմիություններին, ազգային փոքրամասնություններին 2009 թվականին աջակցություն տրամադրելու նպատակով նախատեսվում է 179.6 մլն դրամ: Կրթության նագավառի ծախսերը (առանց պետական կառավարման ապարատի պահպանման ն գիտության գծով ծախսերի) կազմում են 126396.9 մլն դրամ: Ծախսերի աճը ՀՀ 2008 թվականի ճշտված պետական յուջեի համապատասխան ցուցանիշի նկատմամ կազմում է 22970.8 մլն դրամ կամ 22.2 տոկոս: Կրթության նագավառում հիմնական գերակայություն է համարվում հանրակրթության ոլորտը, որին 2009 թվականի պետական յուջեով (հանրակրթական, երաժշտական ն երեկոյան դպրոցներում ուսուցում) նախատեսվել է 71012.9 մլն դրամ: ՀՀ 2008 թվականի ճշտված պետական յուջեի համապատասխան ցուցանիշի նկատմամ ծախսերն աճել են 15898.8 մլն դրամով կամ 28.8 տոկոսով: 2009 թվականի համար ծրագրված յուջետային ծախսերի աճը ՀՀ 2008 թվականի ճշտված պետական յուջեի համապատասխան ցուցանիշի նկատմամ հիմնականում պայմանավորված է մանկավարժական, վարչական, ուսումնաօժանդակ ն տնտեսական աշխատողների աշխատավարձերի աճով՝ 12372.6 մլն դրամով (միաժամանակ, երեխաների թվաքանակի նվազման արդյունքում աշխատավարձի ֆոնդի գծով տնտեսվել է 2196.6 մլն դրամ):

Հանրակրթության գծով ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսված ծախսերում աշխատավարձի գծով հաշվարկված 52221.9 մլն դրամը հնարավորություն կտա մանկավարժական անձնակազմի (27456.1 դրույք` ներառյալ զինղեկների ն մանկապատանեկան կոլեկտիվի կազմակերպիչների դրույքները) միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձը մեկ դրույքի հաշվով, ներառյալ լրացուցիչ վարձատրությունները, հասցնել 116.3 հազ. դրամի՝ 2008 թվականի 89.6 հազ. դրամի դիմաց, 3973.5 վարչական դրույքների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձը՝ 176.1 հազ. դրամի` 2008 թվականի 136.0 հազ. դրամի դիմաց, իսկ 12582.7 ուսումնաօժանդակ ու տնտեսական դրույքներինը՝ 36.6 հազ. դրամի, 2008 թվականի 25.4 հազ. դրամի դիմաց (ուսումնաօժանդակ անձնակազմի միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձում հաշվի է առնվել նան հաշվապահների աշխատավարձը, որը հաշվարկվել է վարչական անձնակազմի միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձի 509-ի չափով): Հանրակրթության ոլորտում շարունակում է գերակայություն մնալ նան հատուկ կրթության համակարգը: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով «Ներառական կրթություն» ծրագրով նախատեսվել է 352.1 մլն դրամ` հանրապետության 26 հանրակրթական դպրոցներում կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող 715 երեխաների ուսուցման կազմակերպման գծով: Հատուկ կրթության գծով ծախսերը ՀՀ 2008 թվականի ճշտված պետական յուջեի համապատասխան ցուցանիշի նկատմամ աճել են 960.9 մլն դրամով կամ 25.9 տոկոսով: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով հատուկ կրթության գծով նախատեսված ծախսերում աշխատավարձի գծով հաշվարկված 2724.2 մլն դրամը հնարավորու151

թյուն կտա 1379.1 մանկավարժական դրույքների (ներառյալ զինղեկների ն մանկապատանեկան կոլեկտիվի կազմակերպիչների դրույքները) միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձը մեկ դրույքի հաշվով, ներառյալ լրացուցիչ վարձատրությունները, հասցնել 116.6 հազ. դրամի՝ 2008 թվականի 89.6 հազ. դրամի դիմաց, 126.5 վարչական դրույքներինը՝ 176.4 հազ. դրամի՝ 2008 թվականի 135.7 հազ. դրամի դիմաց, իսկ 1300.3 ուսումնաօժանդակ ն տնտեսական դրույքների միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձը՝ 33.7 հազ. դրամի՝ 2008 թվականի 26.7 հազ. դրամի դիմաց: «Նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) կրթություն» դասի գծով նախատեսվել է 1984.3 մլն դրամ, որը ՀՀ 2008 թվականի ճշտված պետական յուջեի համապատասխան ցուցանիշի նկատմամ աճել է 304.0 մլն դրամով կամ 18.1 տոկոսով: ՀՀ 2008 թվականի պետական յուջեի նախագծով նախնական մասնագիտական (արհեստագործական) հաստատությունների ծախսերում աշխատավարձի գծով հաշվարկված 1334.4 մլն դրամը հնարավորություն կտա 741.1 մանկավարժական դրույքների (ներառյալ զինղեկների ն մանկապատանեկան կոլեկտիվի կազմակերպիչների դրույքները) միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձը մեկ դրույքի հաշվով, ներառյալ լրացուցիչ վարձատրությունները, հասցնել 104.8 հազ. դրամի՝ 2008 թվականի 80.8 հազ. դրամի դիմաց, վարչական դրույքներինը՝ 157.8 հազ. դրամի՝ 2008 թվականի 121.9 հազ. դրամի դիմաց ն ուսումնաօժանդակ ու տնտեսական դրույքներինը՝ 33.0 հազ. դրամի՝ 2008 թվականի 25.7 հազ. դրամի դիմաց: «Միջին մասնագիտական կրթություն» դասի գծով ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսվել է 3051.3 մլն դրամ: Աճը ՀՀ 2008 թվականի ճշտված պետական յուջեի համապատասխան ցուցանիշի նկատմամ կազմում է 624.1 մլն դրամ կամ 25.7 տոկոս: Այստեղ նս նախատեսվում է աշխատավարձերի արձրացում: Բարձրագույն կրթության գծով ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսվել է 7585.5 մլն դրամ, որը ՀՀ 2008 թվականի ճշտված պետական յուջեի համապատասխան ծախսերի նկատմամ աճել է 957.1 մլն դրամով կամ 14.4 տոկոսով: «Արտադպրոցական դաստիարակություն» դասի գծով նախատեսվել է 2244.6 մլն դրամ, որը ՀՀ 2008 թվականի ճշտված պետական յուջեի համապատասխան ցուցանիշի նկատմամ աճել է 536.2 մլն դրամով կամ 31.4 տոկոսով: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով «Լրացուցիչ կրթություն» դասի գծով նախատեսվել է 1274.9 մլն դրամ, որը ՀՀ 2008 թվականի ճշտված պետական յուջեի համապատասխան ցուցանիշի նկատմամ աճել է 405.4 մլն դրամով կամ 46.6 տոկոսով: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով զգալի միջոցներ են նախատեսվել ներքոհիշյալ ծրագրերի գծով, այսպես. ՛ համակարգչային ն ինտերնետային կապի ծառայություններ` 713.8 մլն դրամ (հաշվարկներում ծախսերը նախատեսվել են ցանցում արդեն իսկ ընդգրկված 644 դպրոցների ինտերնետային ցանցի սպասարկման ն պահպանման գծով, ինչպես նան նշված ցանցում նս 300 դպրոցի ընդգրկման հետ կապված): Նշված ծրագրով միջոցներ են նախատեսվել նան կրթական էլեկտրոնային նյութերի ստեղծման, 300ական ինֆորմատիկայի ն դպրոցների ինտերնետային ցանցերը սպասարկող ուսուցիչների (մասնագետների) վերապատրաստման, հեռավար ուսուցման համակարգի ներդրման գծով: ՛ կրթության ովանդակային ն մեթոդական սպասարկում ու հանրապետության հանրակրթական դպրոցների ուսուցիչների վերապատրաստում՝ 498.0 մլն դրամ, ՛ սփյուռքի հայկական կրթական հաստատություններին ուսումնական գրականության ն օժանդակ նյութերի տրամադրում, ինչպես նան Ջավախքի դպրոցներին գույքի տրամադրում, համապատասխանա ար, 70.0 մլն ն 30.0 մլն դրամ, Բացի այդ, 2009 թվականին կրթության ոլորտում նախատեսվում է իրականացնել նան հետնյալ նպատակային վարկային ծրագրերը.

» Կրթության որակի ն համապատասխանության ծրագիր (Համաշխարհային անկ, Միջազգային զարգացման ընկերակցություն), » Հայաստանի սոցիալական ներդրումների հիմնադրամի երրորդ ծրագրի Գիտության ոլորտի հիմնական նպատակն է Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական զարգացման մեջ գիտության գործուն դեր ունենալը, գիտական հետազոտությունների արդյունքները տնտեսության մեջ արդյունավետ օգտագործելը: Գիտության զարգացումը պետք է ընթանա «Գիտական ն գիտատեխնիկական գործունեության մասին» ՀՀ օրենքի ն գիտության ու գիտատեխնիկական քաղաքականության հիմնադրույթներով, ըստ որի պետության կողմից գիտության ֆինանսավորումն կիրականացվի օ ազային, օ պայմանագրային (թեմատիկ) , օ նպատակային-ծրագրային ֆինանսավորման ձներով: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսված գիտության նագավառի ծախսերը կազմում են 8300.9 մլն դրամ: Ծախսերի աճը ՀՀ 2008 թվականի ճշտված յուջեի նկատմամ կազմում է 1433.0 մլն դրամ կամ 20.87 տոկոս: Բազային ֆինանսավորում ստացող կազմակերպությունների համար ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսվել է 5130.5 մլն դրամ` 2008 թվականի 3893.8 մլն դրամի դիմաց: Պետական նպատակային-ծրագրային ֆինանսավորման համար նախատեսվում է 1073.6 մլն դրամ` 2008 թվականի 943.3 մլն դրամի դիմաց, աճը, մասնավորապես` պայմանավորված է 158.4 մլն դրամի չափով ՀՀ պաշտպանության նախարարության պատվերով կատարվող հատուկ գիտահետազոտական ն փորձակոնստրուկտորական աշխատանքների գծով ծախսերի ավելացմամ : Պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորման համար նախատեսվում է 1546.8 մլն դրամ՝ 2008 թվականի 1455.8 մլն դրամի դիմաց, կամ աճը 91.0 մլն դրամ, որը կուղղվի պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորմամ ծրագրերում հատուկ երիտասարդական շնորհային մրցույթի կազմակերպմանը: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով, ինչպես ն 2008 թվականին, առանձին ծրագրով նախատեսվում է նան 549.9 մլն դրամ` գիտաշխատողների գիտական աստիճանների համար հավելավճարներ տրամադրելու համար /այն 2008 թվականին գիտության դոկտորների համար սահմանվել է 20 հազ. դրամ, իսկ թեկնածուների համար` 10 հազ. դրամ/:

Սոցիալական պաշտպանության ոլորտի ծախսերը (առանց ՀՀ աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարության ն ՀՀ աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարության սոցիալական ապահովության պետական ծառայության պահպանման) կկազմեն 249655.2 մլն. դրամ կամ 2008 թվականի պետական յուջեի ծախսերը գերազանցում են 34415.3 մլն. դրամով: Սոցիալական պաշտպանության ոլորտի հիմնական ծախսերը նութագրվում են հետնյալ կերպ. Ձ Ծերություն. Խում ն իր մեջ, մասնավորապես ներառում է. • «Սպայական անձնակազմի զինծառայողների ն նրանց ընտանիքների անդամների կենսաթոշակներ» ծրագիրը (առանց վճարման ծառայության)` 21494.0 մլն դրամ(2008թ.` 19339.4 մլն. դրամ): Ծախսերի աճը 2008 թվականի նկատմամ կազմում է 2162.2 մլն դրամ, որը պայմանավորված է` ազային կենսաթոշակի 800 դրամով արձրացմամ , կենսաթոշակառուների միջին տարեկան թվի 168 մարդով ավելացմամ , ինչպես նան ոլոր ուժային կառույցների կենսաթոշակի միջին ամսական չափի արձրացմամ ` 5067 դրամով: Արդյունքում 2009թ. կենսաթոշակի միջին ամսական չափը կկազմի 46985.3 դրամ կամ կաճի շուրջ 11.3 9-ով (2008թ.` 42233.9 դրամ): • «Սոցիալական կենսաթոշակներ» ծրագիր` 6243.7 մլն դրամ: Աճը 2008թ. պե153

տական յուջեի նկատմամ 1055.5 մլն. դրամով պայմանավորված է` կենսաթոշակի հիմնական չափի 1150 դրամով արձրացմամ (2008թ.`6800 դրամ) ն կենսաթոշակառուների թվաքանակի աճով` 1002 մարդ: Արդյունքում միջին ամսական կենսաթոշակի չափը 2009թ.կկազմի 10147.3 դրամ (2008թ.` 8760 դրամ), աճը` 15.89: • «Ապահովագրական կենսաթոշակներ» ծրագիր` 148277.5 մլն դրամ: Աճը 2008թ. նկատմամ 19873.8 մլն. դրամով պայմանավորված է` կենսաթոշակի հիմնական չափի 1150 դրամով արձրացմամ (2008թ.` 6800 դրամ), ապահովագրական ստաժի մեկ տարվա արժեքի 60 դրամով արձրացմամ (2008թ.` 395 դրամ) ն ըստ առանձին միջակայքերի միջին աշխատանքային ստաժ ունեցող կենսաթոշակառուների կենսաթոշակների չափերի հաշվարկման անաձնով հաշվարկված հավելման միջին չափերի արձրացմամ : Աշխատանքային կենսաթոշակի միջին ամսական չափը 21842.2 դրամից կդառնա 25672.5 դրամ կամ կաճի շուրջ 17.59: Ձ Ընտանիքի անդամներ ն զավակներ. Այս խում ը աղկացած է հիմնականում հետնյալ ծրագրերից` • «Ընտանեկան նպաստ ն միանվագ դրամական օգնություն»` 32 324.3 մլն դրամ՝ 2008 թվականի 29389.0 մլն դրամի դիմաց: Աճը 2008թ. պետական յուջեի նկատմամ կազմում է 2 935.3 մլն. դրամ, պայմանավորված նրանով, որ հաշվարկներում հաշվի է առնվել միջին ամսական նպաստի չափի արձրացումը, այն 2009թ. կկազմի 23629 դրամ (2008թ. պետական յուջեով 21100 դրամ): • «Երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստ»` 4 077.6 մլն դրամ (2008թ.՝ 1 320.0 մլն դրամ): Ծախսերը 2008 թվականի համեմատությամ աճել են 2 757.6 մլն. դրամով, կապված 2009 թվականից երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստի արձրացմամ : Այն 1-ին ն 2-րդ երեխայի ծննդյան հետ կապված կկազմի 50.0 հազ. դրամ (2008թ. 35.0 հազ. դրամ), իսկ 3-րդ ն ավելի երեխա ունենալու դեպքում` 430.0 հազ. դրամ: • Հղիության ն ծննդա երության նպաստի վճարում»`2 047.3 մլն դրամ (2008թ.՝ 1 760.2 մլն դրամ): Ծախսերը 2008 թվականի համեմատությամ աճել են 287.1 մլն. դրամով: • «Գործազկության նպաստ» ծրագրով նախատեսվում է հատկացնել 3132.0 մլն դրամ (2008թ. 2610.0 մլն. դրամ): Ձ Բնակարանային ապահովում. Խմ ի հիմնական ծախսային ծրագրերն են` • «Զոհված (մահացած) ն առաջին, երկրորդ ն երրորդ կարգի հաշմանդամ զինծառայողների անօթնան ընտանիքներին նակարանով ապահովման ն կարանային պայմանների արելավման համար» ծրագիրը 3 000.0 մլն դրամի չափով(պահպանվել է 2008թ. պետական յուջեով նախատեսված չափը): • «Բնակարանային ապահովում նակարանների գնման վկայագրերի տրամադրման միջոցով» ծրագիրը` 3675.0 մլն. դրամ (2008թ. պետական յուջեով` 1630.0 մլն.դրամ ): • «Աղետի գոտում նակելի շենքերի նորոգում ն ամրացում» ծրագիրը` 770.0 մլն դրամի չափով: Ձ Սոցիալական հատուկ արտոնություններ (այլ դասերին չպատկանող). Այս խմ ում մասնավորապես ընդգրկված են. • «ՎՏԲ-Հայաստան» ՓԲԸ-ում ավանդատու հանդիսացող քաղաքացիների, որպես նախկին ԽՍՀՄ Խնայ անկի ՀԽՍՀ հանրապետական անկում մինչն 1993 թվականի հունիսի 10-ը ներդրված դրամական ավանդների դիմաց փոխհատուցում» ծրագիրը, որը նախատեսվում է 1566.3 մլն դրամի չափով ծախս (2008թ.՝ 1 272.6 մլն դրամ): Ծախսերի աճը 2008թ. պետական յուջեի նկատմամ կազմում է 293.7 մլն. դրամ: Սույն ծրագրի իրականացման ընթացքում

• • • •

հաշվառվել են շուրջ 59392 անձինք փոխհատուցման ենթակա շուրջ 13.2 մլրդ. դրամ գումարով, իսկ 01.07.08թ. դրությամ վճարվել է 13332 անձանց փոխհատուցման գումարը, որի համար ծախսվել է 2.5 մլրդ դրամ. «Վետերանների պատվովճարներ» ծրագիրը` 924.2 մլն դրամի չափով: Ծախսերը 2008 թվականի համեմատությամ աճում են 168.3 մլն.դրամով. «Ժամանակավոր անաշխատունակության դեպքում նպաստի վճարում» ծրագիրը` 2 363.1 մլն դրամի չափով (2008թ.՝ 2 242.8 մլն դրամ): Ծախսերը 2008 թվականի համեմատությամ աճել են 120.2 մլն. դրամով: Բացի այդ, 2009 թվականին սոցիալական ապահովության ոլորտում Համաշխարհային անկի աջակցությամ նախատեսվում է իրականացնել նան` Սոցիալական պաշտպանության ոլորտի կառավարման վարկային ծրագիր (Համաշխարհային անկ, Միջազգային զարգացման ընկերակցություն):

Տրանսպորտ ն կապ ոլորտին 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսվում է հատկացնել 27,029.5 մլն դրամ (առանց վարկային ծրագրերի ն պետական կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի) ՀՀ 2008թ. պետական յուջեով հաստատված 27,109.4 մլն դրամի դիմաց: Ընդ որում` Ձ «Պետական նշանակության ավտոճանապարհների հիմնանորոգում» ծրագրով նախատեսվում է իրականացնել գարնանային հեղեղումներից քանդված շուրջ 285 կմ ճանապարհահատվածների վերականգնման աշխատանքների կատարումը, որի համար ՀՀ 2009թ. պետական յուջեի նախագծով նախատեսված է հատկացնել 15,970.0 մլն դրամ, Ձ «Ավտոճանապարհների պահպանում ն շահագործում» ծրագրով նախատեսվում է իրականացնել «Հազարամյակի մարտահրավեր» ծրագրի շրջանակներում, որի համար ՀՀ պետական յուջեից 2009թ. հատկացվելու է 6,126.5 մլն դրամ: Նշված ծրագրով նախատեսվում է իրականացնել 1686.0 կմ միջպետական, 1779.6 կմ հանրապետական ն 2276.7 կմ մարզային նշանակության ավտոճանապարհների ընթացիկ նորոգման ն ձմեռային պահպանության, նշագծման աշխատանքները, ինչպես նան մի շարք կամուրջների ն թունելների շահագործումը, Ձ «Մարզային նշանակության ավտոճանապարհների ձմեռային պահպանում, ընթացիկ պահպանում ն շահագործում» ծրագրով նախատեսվում է իրականացնել

1962.0 կմ մարզային նշանակության ավտոճանապարհների ձմեռային պահպանության, ինչպես նան ճանապարհների ընթացիկ նորոգման աշխատանքները, որոնց իրականացման համար նախատեսվում է հատկացնել 778.0 մլն դրամ, Ձ «Երնանի մետրոպոլիտենով ուղնորափոխադրման ծառայություններ» ն ««Երնանի մետրոպոլիտեն» ՓԲԸ-ի ենթակառուցվածքների նորոգում» ծրագրերով ՀՀ 2009թ. պետական յուջեի նախագծով նախատեսվում է հատկացնել համապատասխանա ար 1,840.0 մլն դրամ ն 860.0 մլն դրամ: Ձ «ՀՀ համայնքային յուջեներին սու վենցիայի տրամադրում» ծրագրով ՀՀ 2009թ. պետական յուջեի նախագծով նախատեսվում է հատկացնել 200.0 մլն դրամ՝ ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիսի քաղաքային համայնքին՝ համայնքի քաղաքային հիվանդանոց տանող ճանապարհի վերանորոգման համար: Բացի այդ, էներգետիկայի ոլորտում 2009 թվականին նախատեսվում է իրականացնել Գյուղական ճանապարհների վերականգնման ծրագիրը (Ասիական զարգացման անկ):

Բնապահպանություն ոլորտում ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով (առանց նպատակային վարկային ն դրամաշնորհային ծրագրերի շրջանակներում ստացվող միջոցների ն պետական կառավարման ապարատի պահպանման ծախսերի) նախատեսվում է հատկացնել 1282.4 մլն դրամ (ՀՀ 2008 թվականի հաստատված պետական յուջեով 1057.1 մլն դրամի դիմաց), որից 1199.3 մլն դրամ գումարն ուղղվելու է

ընթացիկ ծախսերին, իսկ 83.1 մլն դրամը՝ ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով ծախսերին: Ոլորտին հատկացված միջոցներն ուղղվելու են հետնյալ ծրագրերի իրականացմանը` Ձ Հանրապետության ջրային օ յեկտների ն օդային ավազանի աղտոտվածության վիճակի մոնիտորինգի իրականացման համար նախատեսվում է հատկացնել 112.0 մլն դրամ, Ձ Ձկան պաշարների համալրման համար նախատեսվել է 80.0 մլն դրամ, որի հաշվին իրականացվելու է Հայաստանի հազվագյուտ ն անհետացող ձկնատեսակների արհեստական վերարտադրությունը ն դրանց մանրաձկների վերադարձը Սնանա լիճ, Ձ Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների գործունեությունն ապահովելու համար նախատեսվում է 440.4 մլն դրամ: Ձ Սնանա լճի ջրածածկ անտառտնկարկների մաքրման նպատակով նախատեսվել է 257.5 մլն դրամ: Ծախսերի ավելացումը 215. 7 մլն դրամի չափով ՀՀ 2008 թվականի հաստատված պետական յուջեի համապատասխան ծախսերի նկատմամ ացատրվում է աշխատանքների ծավալների ավելացմամ ` ծրագրավորվող տարում նախատեսվում է 600 հա ջրածածկ անտառտնկարկների մաքրում` 2008 թվականին նախատեսված 95 հա դիմաց, Ձ «Հայաստանի Հանրապետության Ջրի ազգային ծրագրի մասին» ՀՀ օրենքի կիրարկումն ապահովող 6 միջոցառումների իրականացման նպատակով նախատեսվել է 123.6 մլն դրամ: Բացի այդ, 2009 թվականին ավարտին է հասցվելու Համաշխարհային անկի աջակցությամ իրականացվող Բնական պաշարների կառավարման ն չքավորության նվազեցման վարկային ն դրամաշնորհային ծրագրերը: Պաշտպանություն նագավառի ծախսերը ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսվել են 148,344.9 մլն դրամի չափով, որից ռազմական կարիքների ավարարմանը` 144,159.9 մլն դրամ: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով պաշտպանության նագավառի այլ ծախսերը հաշվարկվել են 4,185.0 մլն դրամ, որից` Ձ «Պաշտպանության նագավառի այլ ծախսեր» ծրագրով` 4,129.9 մլն դրամ, Ձ Այլընտրանքային ծառայության կազմակերպման համար՝ 16.2 մլն դրամ, որից ՀՀ պաշտպանության նախարարության գծով նախատեսվել է՝ 5,7 մլն դրամ, ՀՀ առողջապահության նախարարության գծով՝ 5.6 մլն դրամ ն ՀՀ աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարության գծով՝ 4.9 մլն դրամ, Ձ Զորակոչիկներին վարորդական իրավունքի վկայականների տրման ն քննությունների ընդունման ծախսեր, որի գումարը կազմում է՝ 38.9 մլն դրամ: Հասարակական կարգի պահպանության ծախսերի ֆինանսավորմանը 2009 թվականի պետական յուջեից նախատեսվում է ուղղել 49,502.0 մլն դրամ: Նշված ծախսերը ներառում են ՀՀ ոստիկանության, ազգային անվտանգության ծառայության, պետական պահպանության ծառայության, Հայաստանի փրկարար ծառայության ն քրեակատարողական համակարգի ծախսերը: Մասնավորապես՝ Ձ ՀՀ Ոստիկանության 2009 թվականի պահպանման ծախսերը նախատեսվել են 24,666.5 մլն դրամի չափով, որից 22,145.3 մլն դրամն ուղղվելու է ընթացիկ ծախսերի, իսկ 2,521.2 մլն դրամը` ոչ ֆինանսական ակտիվների գծով ծախսերի ֆինանսավորմանը: • Աշխատողների աշխատավարձեր ն հավելավճարները 2009 թվականին ծրագրավորվել են 14,630.1 մլն դրամի չափով, որը 2008 թվականի պետական յուջեի նկատմամ աճել է 3,773.1 մլն դրամով, որն էլ իր հերթին պայմանավորված է հետնյալ հանգամանքներով. ՛ 2,749.2 մլն դրամ - ՀՀ ոստիկանության համակարգի զինծառայողների միջին ամսական աշխատավարձերի արձրացմամ , մասնավորապես, գլխավոր

խում ` 22.29-ով, ավագ խում ` 28.1 9-ով, միջին խում ` 20.4 9-ով, կրտսեր խում ` 36.3 9-ով, ՛ 246.7 մլն դրամ - ՀՀ ոստիկանության համակարգի տեխնիկական սպասարկում իրականացնող անձնակազմի ն պայմանագրային աշխատողների միջին ամսական աշխատավարձերի համապատասխանա ար` 39.4 9-ով ն 24.3 9-ով արձրացմամ : «Հայաստանի Հանրապետության յուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն համայնքներին պետական յուջեից անհատույց ն անվերադարձ հատկացումներ կարող են նախատեսվել ֆինանսական համահարթեցման ն այլ դոտացիաների, սու վենցիաների ն պետական յուջեի եկամուտներից մասհանումների տեսքով: Ձ Ֆինանսական համահարթեցման ն այլ դոտացիաներ. Համայնքներին 2009 թվականին տրամադրվող ֆինանսական համահարթեցման դոտացիաների ընդհանուր գումարը (ներառյալ համայնքներին տրվող վերը նշված փոխհատուցումները) գերազանցում է ՀՀ 2008 թվականի պետական յուջեով հաստատված համապատասխան ցուցանիշը` 6,501.1 մլն դրամով կամ 30.59-ով, իսկ 2007 թվականի փաստացի մակարդակը՝ 9,856.6 մլն դրամով կամ 54.8 9-ով: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեի նախագծով նախատեվում է ֆինանսական համահարթեցման սկզ ունքով համայնքներին տրամադրել ընդհանուր գումարով 27,508.2 մլն դրամի դոտացիաներ, Ձ Սու վենցիաներ. ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսվել են 196.0 մլն դրամի չափով նապահպանական սու վենցիաների հատկացումներ: Տար եր համայնքային ծրագրերի իրականացմանը աջակցելու նպատակով ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսվել է շուրջ 339.0 մլն դրամ ընդհանուր գումարով սու վենցիայի հատկացում:

ՀՀ պետական յուջեով նախատեսվող ՀՀ կառավարության պահուստային ֆոնդի ն նյութական ռեսուրսների պետական պահուստի ձնավորման ու պահպանման ծախսերը ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսվող ՀՀ կառավարու-

թյան պահուստային ֆոնդի ծավալը նախատեսված է 15.8 մլրդ դրամ: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով նախատեսվել են նան հատկացումներ նյութական ռեսուրսների պետական պահուստի պահպանման ն ձնավորման, ինչպես նան ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարության պետական ռեզերվների գործակալության համակարգի ստորա աժանումների պահպանման համար, համապատասխանա ար 108.0 մլն դրամի ն 74.1 մլն դրամի չափով: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով ոչ ֆինանսական ակտիվների օտարումից յուջետային մուտքերը ծրագրվել են 13.3 մլրդ դրամի չափով` 2008 թվականի հաստատված 8.0 մլրդ դրամի ն 2007 թվականին փաստացի գանձված 19.1 մլրդ դրամի դիմաց: 2009 թվականի համար ոչ ֆինանսական ակտիվների օտարումից յուջետային մուտքերն ակնկալվում է ստանալ Երնան քաղաքում տեղա աշխված պետական սեփականություն հանդիսացող հողերի օտարումից, ինչպես նան շենքերի ն շինությունների, պետական սեփականություն հանդիսացող այլ գույքի օտարումից ն նախորդ տարիներին կնքված առուվաճառքի պայմանագրերից խող՝ տարաժամկետ վճարումներից:

ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵԻ ՊԱԿԱՍՈՒՐԴԸ ԵՎ ՊԱՐՏՔԵՐԻ ՄԱԿԱՐԴԱԿԸ: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեի նախագծով յուջետային դեֆիցիտը կազմում է 42.1 մլրդ դրամ: 2009 թվականի յուջետային դեֆիցիտի ֆինանսավորման աղ յուրներում կգերակշռեն ներքին աղ յուրները, որոնց տեսակարար կշիռն ընդհանուրի մեջ կկազմի մոտ 76.39: Դեֆիցիտի ֆինանսավորման ներքին աղ յուրների հիմնական մասը կազմում են պետական արժեթղթերի իրացումից ստացվելիք մուտքերը` 25.0

մլրդ դրամ, ինչպես նան 2009 թվականի տարեսկզ ի ազատ մնացորդի միջոցների` յուջետային ելքերի ֆինանսավորմանն ուղղվող մասը` 7.6 մլրդ դրամ: ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով դեֆիցիտի ֆինանսավորման նպատակով արտաքին աղ յուներից ներգրավվող փոխառու զուտ միջոցների ընդհանուր գումարը ծրագրավորվում է 9.5 մլրդ դրամի չափով, ընդ որում այդ գումարը ամ ողջությամ նախատեսվում է ներգրավել միջազգային կազմակերպություններից ն օտարերկրյա պետություններից արտոնյալ վարկերի ստացման : 2007թ. դեկտեմ երի 31-ի դրությամ ՀՀ արտաքին պետական պարտքը կազմել է 1448.9 մլն ԱՄՆ դոլար կամ ՀՆԱ-ի 15.79-ը: Արտաքին աղ յուրներից 2008թ. պետական յուջեի մասին օրենքով նախատեսված միջոցները ամ ողջությամ ստանալու դեպքում, 2008 թվականի վերջին կկազմի մոտ 1679 մլն ԱՄՆ դոլար կամ ՀՆԱ-ի 14.99-ը: 2008 թվականի ընթացքում արտաքին պարտավորությունների գծով կստացվի մոտ 197 մլն ԱՄՆ դոլար, որից ՀՀ կառավարության պարտավորությունների գծով 183 մլն ԱՄՆ դոլար ն ԿԲ գծով մոտ 14 մլն ԱՄՆ դոլար, ն կկատարվի մոտ 43 մլն ԱՄՆ դոլարի հիմնական գումարի մարում (այդ թվում 14.8 մլն ԱՄՆ դոլար ՀՀ կառավարության պարտավորությունների գծով): 2007 թվականի տարեվերջի համեմատ ՀՀ արտաքին պարտքը կաճի մոտ 230 մլն ԱՄՆ դոլարով: 2008 թվականի ընթացքում արտաքին պետական պարտքի գծով ընդհանուր սպասարկումը կկազմի մոտ 54.9 մլն ԱՄՆ դոլար: 2009 թվականի վերջին ՀՀ ԱՊՊ կկազմի մոտ 1800 մլն ԱՄՆ դոլար կամ ՀՆԱ-ի 13.19-ը: 2009-2011թթ. արտաքին պետական պարտքը նութագրող ցուցանիշները կգտնըվեն նվազ ն միջին պարտքի եռ ունեցող երկրների ցուցանիշների սահմաններում: Կանխատեսումների համաձայն 2008 թվականի տարեվերջի դրությամ պետական պարտքի գերակշռող մասը (859-ը) աժին է ընկնում արտաքին պարտքին: Հարկ է նշել, որ արտաքին պարտքի ծրագրավորվող աճն էական ազդեցություն չի ունենա երկրի վճարունակության վրա, որովհետն մի շարք որակական ցուցանիշներ հիմնականում չեն փոփոխվի կամ կփոխվեն դրական ուղղությամ : Մասնավորապես, կնվազեն արտաքին պարտք /ՀՆԱ ն արտաքին պարտքի ներկա արժեք/ ՀՆԱ հարա երությունները: ՀՀ պետական պարտքը 2007-2009թթ (մլն ԱՄՆ դոլար) Ցուցանիշներ

2007թ

2008թ

Աղյուսակ 7.2.2 2009թ

Պետական պարտք՝ ընդամենը

1696.8

1986.0

2210.3

9-ով ՀՆԱ նկատմամ

18.4

17.6

16.1

Արտաքին պարտք

1448.9

1678.5

1800.3

9-ով ՀՆԱ նկատմամ

15.7

14.9

13.1

որից` ՀՀ կենտրոնական անկի պարտք Ներքին պարտք

167.1 247.8

161.4 307.5

142.7 410.0

9-ով ՀՆԱ նկատմամ

2.7

2.7

3.0

Աղյուսակ 7.2.3

Գումարը (հազար դրամներով)

Դաս

Խում

Բաժին

Հայաստանի Հանրապետության 2009 թվականի պետական յուջեից հատկացումները, ըստ յուջետային ծախսերի գործառական դասակարգման

ԸՆԴԱՄԵՆԸ ԾԱԽՍԵՐ

այդ թվում

945,449,770.0

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒՅԹԻ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱՐԳ, ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԴԱՏԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ԲՆԱԿԱՐԱՆԱՅԻՆ ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՈՄՈՒՆԱԼ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՆԳԻՍՏ, ՄՇԱԿՈՒՅԹ ԵՎ ԿՐՈՆ

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԲԱԺԻՆՆԵՐԻՆ ՉԴԱՍՎՈՂ ՊԱՀՈՒՍՏԱՅԻՆ ՖՈՆԴԵՐ

120,871,183.6 149,611,982.0 63,051,846.0 102,031,219.8 5,026,826.7 23,684,784.2 66,023,333.1 19,173,059.3 127,016,625.7 253,194,194.8 15,764,714.8 Աղյուսակ 7.2.4.

Հայաստանի Հանրապետության 2009 թվականի պետական յուջեից հատկացումները, ըստ յուջետային ծախսերի տնտեսագիտական դասակարգման

Գումարը (հազար դրամներով)

ԸՆԴԱՄԵՆԸ ԾԱԽՍԵՐ

այդ թվում՝

ԸՆԹԱՑԻԿ ԾԱԽՍԵՐ

այդ թվում՝

ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ՎԱՐՁԱՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ՁԵՌՔԲԵՐՈՒՄ

ՏՈԿՈՍԱՎճԱՐՆԵՐ

ՍՈՒԲՍԻԴԻԱՆԵՐ

ԴՐԱՄԱՇՆՈՐՀՆԵՐ

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՆՊԱՍՏՆԵՐ ԵՎ ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿՆԵՐ

ԱՅԼ ԾԱԽՍԵՐ

ՈՉ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՀԵՏ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

այդ թվում՝

ՈՉ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԳԾՈՎ ԾԱԽՍԵՐ

այդ թվում՝

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

այդ թվում՝

ՇԵՆՔԵՐ ԵՎ ՇԻՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՄԵՔԵՆԱՆԵՐԻ ԵՎ ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԻ ՁԵՌՔԲԵՐՈՒՄ, ՊԱՀՊԱՆՈՒՄ ԵՎ

ՀԻՄՆԱՆՈՐՈԳՈՒՄ

ԱՅԼ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐ

ՊԱՇԱՐՆԵՐ

ՈՉ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՕՏԱՐՈՒՄԻՑ ՄՈՒՏՔԵՐ

945,449,770.0 768,420,573.3 65,135,152.2 171,052,915.4 15,937,858.4 20,261,922.7 91,444,103.9 243,817,078.7 160,771,542.0 177,029,196.7 190,347,606.7 180,773,557.9 154,891,786.1 21,607,572.1 4,274,199.7 9,474,048.8 (13,318,410.0)

Աղյուսակ 7.2.5

Սոցիալ- մշակութային ոլորտի ծախսերը 2001-2008թվականներին Փաստացի կատարողական Ցուցանիշներ ՀՆԱ ( մլրդ դրամ) Սոցիալ-մշակութային ոլորտի ծախսերը (մլն. դրամ) տոկոս ՀՆԱ-ի նկատմամ տեսակարար կշիռը ծախսերի ամ ողջ ծավալում այդ թվում 1.Գիտություն ն կրթություն (մլն դրամ) տոկոս ՀՆԱ-ի նկատմամ տեսակարար կշիռը ծախսերի ամ ողջ ծավալում 2.Առողջապահություն (մլն դրամ) տոկոս ՀՆԱ-ի նկատմամ տեսակարար կշիռը ծախսերի ամ ողջ ծավալում 3.Սոց ապահովագրություն ն սոց. ապահովություն (մլն դրամ) տոկոս ՀՆԱ-ի նկատմամ տեսակարար կշիռը ծախսերի ամ ողջ ծավալում 4.Մշակույթ, տեղեկատվություն, սպորտ ն կրոն (մլն դրամ) տոկոս ՀՆԱ-ի նկատմամ տեսակարար կշիռը ընդհանուր ծախսերի մեջ

2001թ.

2002թ.

2003թ.

2004թ.

2005թ.

2008թ.

1175.5 74.245.2

1362.5 74.787.1

1623.3 97.793.5

1893.4 115.609.7

2288.0 146.460.7

3520.0 252.775.2

6.3

5.5

6.0

6.1

6.4

7.2

31.5

28.6

31.4

34.6

35.1

31.8

27.068.5

28.745.8

34.849.3

47.445.5

60.827.5

110.430.8

2.3

2.1

2.1

2.5

2.7

3.1

11.5

11.0

11.2

14.2

14.6

13.6

15.745.6

15.955.8

19.598.6

24.691.2

31.079.7

49.972.5

1.3

1.2

1.2

1.3

1.4

1.4

6.7

6.1

6.3

7.4

7.4

6.2

26.108.5

23.792.0

29.255.1

34.987.5

44.145.9

76.350.0

2.2

1.7

1.8

1.8

1.9

2.2

11.1

9.1

9.4

10.5

10.6

9.4

5.322.6

6.293.5

14.090.5

8.485.5

10.407.6

16.022.0

0.5

0.5

0.9

0.5

0.5

0.5

2.2

2.4

4.5

2.5

2.5

2.0

7.3. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ

ՀԱՐԿԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԸ

1994 թվականից սկսած Հայաստանի Հանրապետությունում արձանագրվել է անընդմեջ տնտեսական աճ` 1994-2007 թվականներին կազմելով միջինը` տարեկան 9.2 տոկոս, ընդ որում` 2004-2007 թվականներին տնտեսական աճը արտահաըտվել է երկնիշ թվով: 2008 թվականին նս սպասվում է ՀՆԱ-ի տարեկան իրական աճի արձր տեմպ` 10.4 տոկոս: 2004-2007 թվականներին արձանագրված գնաճի ցուցանիշը միջինում պահպանվել է վերահսկելի շրջանակներում (2007 թվականին միջին տարեկան գնաճը կազմել է ընդամենը 4.4 տոկոս), սակայն տարներջին գրանցվել է գնաճի համեմատա ար արձր մակարդակ 6.6 տոկոս: Վերջինս հիմնականում կրել է համաշխարհային շուկաներում պարենի եւ հումքային ապրանքների գների աճի ազդեցությունը: 2008 թվականի հունվար-հուլիսին միջին ամսական անվանական աշխատավարձը 2007 թվականի հունվար-հուլիսին գրանցված ցուցանիշի նկատմամ աճել է 20.4 տոկոսով: Բյուջետային եւ ոչ յուջետային հատվածներում միջին աշխատավարձը համապատասխանա ար կազմել է 62253 եւ 108679 դրամ: Միջին աշխատավարձը հանրապետությունում կազմել է 87908 դրամ: Վերջին տարիներին արելավվել են նաեւ աղքատությունը նութագրող ցուցանիշները: 2006 թվականի տնային տնտեսությունների կենսամակարդակի ամ ողջացված հետազոտության արդյունքներով 2006 թվականին աղքատության մակարդակը կազմել է 26.5 տոկոս՝ 2005 թվականի 29.8 տոկոսի դիմաց, իսկ ծայրահեղ աղքատության մակարդակը 4.1 տոկոս՝ 2005 թվականի 4.6 տոկոսի դիմաց:

ՀՀ ՀՆԱ-ի մակարդակը, (1989=100)

ԱՊՀ ՀՆԱ-ի մակարդակը, (1989=100)

ՀՀ տնտեսական աճը, աջ առանցք

ԱՊՀ տնտեսական աճը, աջ առանցք

Գծապատկեր 7.3.1. ԱՊՀ երկրներում եւ Հայաստանում հիմնական մակրոտնտեսական

ցուցանիշները 1989-2007 թվականներին

Մակրոտնտեսական զարգացումների արդյունքում ՀՆԱ-ի կազմում տեղի ունեցան էական կառուցվածքային տեղաշարժեր: Մասնավորապես, շինարարության տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ում 2004 թվականի 15.5 տոկոսից 2007 թվականին հասել է 24.7 տոկոսի, սակայն արդյունա երության տեսակարար կշիռը նվազել է 7.1 տոկոսային կետով, դառնալով 15.1 տոկոս, իսկ գյուղատնտեսության տեսակարար կշիռը 2004 թվականի 22.6 տոկոսից նվազել է եւ 2007 թվականին կազմել ՀՆԱ-ի 18.0 տոկոսը:

զուտ հարկեր ծառայություններ

շինարարություն

գյուղատնտեսություն ն անտառային տնտեսություն

արդյունա երություն

Գծապատկեր 7.3.2. ՀՆԱ-ի ճյուղային կառուցվածքը, ըստ ավելացված արժեքների

(2004-2008թթ.)

2000-2007 թվականներին արտահանման միջին տարեկան ծավալը 1999 թվականի համեմատ աճել է երեք անգամ եւ կազմել մոտ 730 մլն ԱՄՆ դոլար՝ հիմնականում պայմանավորված թանկարժեք եւ կիսաթանկարժեք քարերի, ինչպես նաեւ ոչ թանկարժեք մետաղների եւ դրանցից պատրաստված իրերի արտահանման մեծ ծավալներով: 2000-2007 թվականներին ներմուծման միջին տարեկան մակարդակը կազմել է 1383 մլն ԱՄՆ դոլար՝ 1999 թվականի համեմատ աճելով 92 տոկոսով: 2008 թվականի յոթ ամիսների արտաքին ապրանքաշրջանառության 30.5 տոկոսը աժին է ընկել ԱՊՀ երկրներին, իսկ 37.9 տոկոսը` Եվրամիության 27 երկրներին: Չնայած 2008 թվականին տեղի ունեցած գնաճային ճնշումների ուժեղացմանը, ՀՀ կենտրոնական անկի դրամավարկային քաղաքականության ծրագրով 2008 թվականի գնաճի նպատակային ցուցանիշը մնացել է անփոփոխ` 4 տոկոս (-/-1.5 ): 2008 թվականի վերջում սպասվում է, որ պետական յուջեի ընդամենը եկամուտներ/ՀՆԱ հարա երակցությունը կկազմի 21.0 տոկոս, ընդ որում հարկային եկամուտներ/ՀՆԱ ցուցանիշը` 17.0 տոկոս, իսկ ընդամենը ծախսեր/ՀՆԱ հարա երակցությունը կկազմի 22.9 տոկոս: Արդյունքում 2008 թվականի պետական յուջեի դեֆիցիտ/ՀՆԱ հարա երակցությունը կլինի 1.9 տոկոս: Աղյուսակ 7.3.1

2007-2009թթ. Հիմնական մակրոտնտեսական ցուցանիշներ Ցուցանիշը

3148.7

4169.3

13.8

10.0

9.2

Անվանական ՀՆԱ (մլրդ դրամ) ՀՆԱ-ի իրական աճ (9) Անվանական ՀՆԱ (մլն ԱՄՆ դոլար)

9204.5

10825.4

13651

ՀՆԱ-ի դեֆլյատոր (9)

4.1

4.0

4.0

Գնաճ (ժ-շրջ-ի վերջ) (9)

6.6

5.0

Գնաճ (12 ամսյա թիրախ,(9)

ՀՀ դրամ/ԱՄՆ դոլար, միջին

342.08

325.16

302.44

Պետական յուջեի ընդամենը եկամուտներ (մլրդ դրամ)

657.5

746.0

905.4

Պետական յուջեի ընդամենը եկամուտներ/ՀՆԱ (9)

20.9

21.2

21.7

4.0-/-1.5 4.0-/-1.5

Պետական յուջեի հարկային եկամուտներ եւ տուրքեր (մլրդ դրամ) Պետական յուջեի հարկային եկամուտներ եւ տուրքեր/ ՀՆԱ (9) Պարտադիր սոցիալական ապահովության վճարներ

505.5

597.1

726.0

16.0

17.0

17.4

88.5

104.9

128.4

Պարտադիր սոցիալական ապահովության վճարներ/ՀՆԱ

2.89

2.99

3.19

Պետական յուջեի ընդամենը ծախսեր (մլրդ դրամ)

678.4

822.0

945.4

Պետական յուջեի ընդամենը ծախսեր/ ՀՆԱ (9)

21.5

23.3

22.7

Պետական յուջեի դեֆիցիտ (մլրդ դրամ)

21.1

76.0

40.0

Պետական յուջեի դեֆիցիտ/ ՀՆԱ (9)

0.6

2.1

1.0

Ապրանքային հաշվեկշիռ, (մլն ԱՄՆ դոլար)

-1600.3

-1210.0

-3,007.5

Ապրանքների ներմուծում, մինչն սահման (մլն ԱՄՆ դոլար)

-2796.9

-2652.0

-4,363.3

-39.0

-32.2

-40.5

1196.6

1442.0

1,356

19.3

19.1

15.8

Ներմուծում (ապրանքներ, ծառայություններ) / ՀՆԱ (9) Ապրանքների արտահանում, մինչն սահման (մլն ԱՄՆ դոլար) Արտահանում (ապրանքներ, ծառայություններ) / ՀՆԱ (9)

ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեի եկամուտների, ծախսերի, պակասուրդի ն պարտքի մակարդակները ձնավորվել են ՀՀ կառավարության երկարաժամկետ ն միջնաժամկետ հարկա յուջետային թիրախներին համահունչ: Ստորն ներկայացվում է 2007-2009 թվականների ժամանակաշրջանում ՀՀ պետական յուջեի հիմնական ցուցանիշների` եկամուտների, ծախսերի ն դեֆիցիտի ընդհանուր գումարների` ՀՆԱ-ի նկատմամ տոկոսային հարա երության միտումները ներկայացնող գծապատկերը: «Հայաստանի Հանրապետության 2009 թվականի պետական յուջեի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով` ՛ համախմ ված յուջեն կկազմի՝ » եկամուտների գծով՝ 927.1 մլրդ դրամ (առանց միջ յուջետային փոխանցումներից ստացվող մուտքերի), » ծախսերի գծով՝ 967.1 մլրդ դրամ (առանց միջ յուջետային փոխանցումների), » դեֆիցիտը (պակասուրդը)՝ 42,1 մլրդ դրամ. ՛ համայնքների յուջեները կկազմեն՝ » եկամուտների գծով՝ 50.1 մլրդ դրամ (ներառյալ՝ պետական յուջեից ստացվող պաշտոնական դրամաշնորհները), » ծախսերի գծով՝ 50.1 մլրդ դրամ: ՛ պետական յուջեն՝ » եկամուտների գծով` 905400595.0 հազար դրամ, » ծաËսերի գծով՝ 945449770.0 հազար դրամ, » դեֆիցիտը (պակասուրդը)՝ 40049175.0 դրամ : Հայաստանի Հանրապետության 2009 թվականի պետական յուջեի եկամուտների ընդհանուր գումարը ծրագրվել է 905.4 մլրդ դրամի չափով կամ 2008 թվականի համար հաստատված 773.9 մլրդ դրամ ն 2007 թվականին փաստացի ստացված 636.8 մլրդ դրամ համադրելի մուտքերի համեմատությամ համապատասխանա ար 17.09-ով ն 42.29-ով ավելի: 2009 թվականին պետական յուջեի մուտքեր/ՀՆԱ հարա երությունը կկազմի 21.79` 2008 թվականի ծրագրային 21.19-ի ն 2007 թվականի փաստացի 20.29-ի դիմաց: 2009 թվականի յուջետային մուտքերի կազմում մեծ տեսակարար կշիռ

կունենան հարկերն ու պետական տուրքերը՝ 80.2%, պարտադիր սոցիալական ապահովության վճարները` 14.2%, պաշտոնական դրամաշնորհները՝ 4.0%-ը, իսկ այլ եկամուտները կապահովեն տարեկան յուջետային մուտքերի 1.6%-ը: 25,0 20,0

21,5

23,3

21,7 22,7

21,2

20,9

15,0 10,0 5,0 0,0

2,1

0,6

1,0

2007թ

2008թ

2009թ

Եկամուտներ

Ծախսեր

ր 1ր,2

Դեֆիցիտ

1,6 80,2

Ðարկեր ¨ պետական տուրù

êոցվ×արներ

äաատոնական տրանսֆերտներ

²յÉ եկամուտներ

Գծապատկեր 7.3.4. ՀՀ 2009 թվականի պետական յուջեով յուջետային եկամուտների

կառուցվածքը (%-ով ընդհանուրի նկատմամ

Հարկային եկամուտները ն պետական տուրքերը 2009 թվականի համար ծրագրվել են 726.0 մլրդ դրամի չափով կամ ընթացիկ տարվա համար հաստատված ն 2007 թվականի փաստացի մուտքերից համապատասխանա ար 101.2 մլրդ դրամով ն 225.3 մլրդ դրամով ավելի: Հարկային եկամուտների ն պետական տուրքերի գծով 2009 թվականի մուտքերը ծրագրվել են ՀՆԱ-ի 17.49-ի չափով` 2008 թվականի ծրագրային 17.09-ի ն 2007 թվականի փաստացի համադրելի 15.9%-ի դիմաց: Պետական տուրքերից 2009 թվականի յուջետային մուտքերը ծրագրվել են 23.8 մլրդ դրամի չափով` 2008 թվականի համար հաստատված 22.0 մլրդ դրամի ն 2007 թվականին փաստացի ստացված 20.8 մլրդ դրամի դիմաց (համապատասխանա ար 1.7 մլրդ դրամով ն 2.9 մլրդ դրամով ավելի): 2009 թվականին պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների գծով պետական յուջեի մուտքերը գնահատվել են 128.4 մլրդ դրամ, 2008 թվականին հաստատված 104.9 մլրդ դրամի ն 2007 թվականի փաստացի ստացված 88.5 մլրդ դրամի դիմաց:

Այս եկամտատեսակի գծով 2009 թվականի ծրագրային ցուցանիշը կազմում է ՀՆԱ-ի 3.08 9-ը` 2008 թվականի համապատասխան ցուցանիշի 2.98 9-ի դիմաց: Օտարերկրյա պետություններից ն միջազգային կազմակերպություններից 2009 թվականին ակնկալվում է ստանալ 36.2 մլրդ դրամի չափով պաշտոնական դրամաշնորհներ: Մասնավորապես` • Եվրոպական հանձնաժողովից Եվրոպական համագործակցության քաղաքականության դրամաշնորհ` 6.6 մլրդ դրամ, • ԳԴՀ զարգացման վարկերի անկի աջակցությամ իրականացվող Լոռու, Շիրակի մարզերի ջրամատակարարման ն ջրահեռացման համակարգերի վերականգնման դրամաշնորհային ծրագիրի շրջանակներում`1.7 մլրդ դրամ, • Վերակառուցման ն զարգացման Եվրոպական անկի աջակցությամ իրականացվող Սնանա լճի նապահպանական դրամաշնորհային ծրագրի շրջանակներում` 1.4 մլրդ դրամ, • Ասիական զարգացման անկի աջակցությամ իրականացվող ջրամատակարարման ն ջրահեռացման ծրագրի շրջանակներում` 1.7 մլրդ դրամ, • Միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների ն օտարերկրյա պետությունների կողմից հատկացվող այլ նպատակային դրամաշնորհների գծով` 24.8 մլրդ դրամ, որից «Հազարամյակի մարտահրավեր» հիմնադրամից` 21.5 մլրդ դրամ: Այլ եկամուտների գծով մուտքերը 2009 թվականի համար ծրագրվել են 14.8 մլրդ դրամի չափով` 2008 թվականի հաստատված 9.0 մլրդ դրամի ն 2007 թվականին փաստացի ստացված 23.5 մլրդ դրամի դիմաց: Աղյուսակ 7.3.2

ԵԿԱՄՏԱՏԵՍԱԿ

2007 թ.

2008 թ.

2009 թ.

Գումար ՀՆԱ-ի Գումար ՀՆԱ-ի Գումար ՀՆԱ-ի (մլն դրամ) նկատմ. /9/ (մլն դրամ) նկատմ. /9/ (մլն դրամ) նկատմ./9/

ԸՆԴԱՄԵՆԸ ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐ,

636 754,8 այդ թվում` Հարկային եկամուտներ ն 500 693,0 պետական տուրք Պարտադիր սոցիալական ապահովագրության գծով 88 609,6 վճարներից Պաշտոնական 23 928,0 դրամաշնորհներ Այլ եկամուտներ

∗

23 524,3

20,2

773 895,4

21,1

905 400,6

21,7

15,9

624 833,6

17,0

726 006,0

17.4

2,8

104 902,1

2,9

128 412,5

3,1

0,8

35 117,9

1,0

36 162,1

0,9

0,7

9 041,8

0,2

14 820,0

0,4

∗ Ցուցանիշների համադրելիությունն ապահովելու նպատակով 2007 թվականի փաստացի ցուցանիշների կազմում ներառված չեն այդ տարվա պետական յուջեից «Հայաստանի Հանրապետության 2007 թվականի պետական յուջեի մասին» ՀՀ օրենքի 11-րդ հոդվածով ՀՀ կառավարությանը տրված իրավասությունների սահմաններում որոշ ծախսերի ֆինանսավորվան դիմաց պետական յուջե ստացված եկամուտները, ինչպես նան ՀՀ պետական կառավարման մարմինների 2007 թվականի արտա յուջետային հաշիվների եկամուտների ն ինքնակամ կառուցված շենքերի, շինությունների ն ինքնակամ զ աղեցրած հողամասերի նկատմամ սեփականության իրավունքի ճանաչման դեպքում օրենքի համապատասխան կատարված վճարումների գումարները: Բացի այդ, ՀՀ 2007թ պետական յուջեի փաստացի ցուցանիշները ներկայացված են 2008, 2009թթ. համար նախատեսված ցուցանիշների համադրելիությամ ` ՊՖՎ (ՇԲՏ)-2001 նոր դասակարգման համաձայն:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Թվարկել ն մեկնա անել յուջեի կարնորագույն եկամուտները, ցույց տալ դրանց դերը: 2. Ի՞նչ է նշանակում հարկը, որո՞նք են ՀՀ-ում կիրառվող հիմնական հարկատեսակները, ինչպե՞ս են դրանք դասակարգվում: 3. Որո՞նք են պետական յուջեի ընթացիկ եկամուտները, ինչպիսի՞ կազմ ու կառուցվածք ունեն դրանք ՀՀ-ում: 4. Որո՞նք են անուղղակի հարկերը, ՀՀ-ում դրանք ինչպե՞ս են հաշվարկվում ն գանձվում: 5. Ի՞նչպիսի ուղղակի հարկեր կան ՀՀ-ում, դրանց հիմնական տեսակները, ինչպե՞ս են հաշվարկվում: 6. Որո՞նք են յուջեի ոչ հարկային եկամուտներն ու պետական տուրքերը: 7. Պետության ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների ֆունկցիաների կատարման համար ինչպիսի՞ ծախսեր են պահանջվում ն ՀՀ-ում դրանք ի՞նչ խմ երի են աժանվում: 8. Որո՞նք են պետական յուջեի ծախսերի գործառնական ն տնտեսագիտական դասակարգման խմ երը: 9. Ի՞նչ է նշանակում յուջեի կատարման գործընթաց ն որոնք են առաջնահերթություն ունեցող ծախսերի տեսակները:

Գ Լ ՈՒ Խ 8

ԱՐՏԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐ

8.1. ԱՐՏԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐԸ, ԴՐԱՆՑ էՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԴԵՐԸ Պետական ն ոչ պետական արտա յուջետային հիմնադրամների ձնավորման անհրաժեշտությունը թելադրվում է հասարակության գործունեության սոցիալտնտեսական նույթի կարնոր խնդիրների լուծման անհրաժեշտությամ : Մասնավորապես, ցանկացած պետության համար չափազանց կարնոր խնդիր է կայուն կենսաթոշակային պետական համակարգի ձնավորումը, ինչպես նան ժշկական ն սոցիալական ապահովագրությունը, ավտոճանապարհային կոմունիկացիաների զարգացումը, նապաշտպանական խնդիրների լուծումը ն այլն: Արտա յուջետային հիմնադրամները հանդես են գալիս որպես երկարատն ժամկետի համար կանխատեսվող, կայուն որակով դրամական միջոցներ, որոնք օգտագործվում են հատուկ նշանակության կամ տնտեսական նույթի ծրագրերի ֆինանսավորման համար:41 Դա իրականացվում է գործադիր ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների միջոցով: Արտա յուջետային հիմնադրամների համար նութագրական է եկամուտների աղյուրների հստակ սահմանազատումը, որը հնարավորություն է տալիս ճիշտ կանխատեսել այդ հիմնադրամների ծավալը, նախատեսել ծախսման նպատակները ն ուղղությունները: Բոլոր զարգացած երկրների, հանրային ֆինանսների համակարգում արտա յուջետային հիմնադրամները զ աղեցնում են կարնոր տեղ: Արտա յուջետային հիմնադրամների նախատիպ են հանդիսացել հատուկ հիմնադրամները, որոնք առաջացել են յուջեից ավելի վաղ՝ պետության կողմից կոնկրետ խնդիրների լուծման նպատակով: Դրանք, որպես կանոն, կրել են ժամանակավոր նույթ, ընդ որում թիվը ն ծավալները աճել են պետության առջն ծագած խնդիրների ավելացմանը զուգընթաց: Ժամանակակից պայմաններում արտա յուջետային հիմնադրամներն իրենցից ներկայացնում են ազգային եկամտի վերա աշխման մեխանիզմ, իսկ հաճախ նան համախառն ներքին արդյունքի մաս, նպատակ հետապնդելով պաշտպանել նակչության առանձին սոցիալական խմ երի շահերը, լուծել տնտեսական նույթի կոնկրետ խնդիրներ: Արտա յուջետային հիմնադրամների քանակի ավելացումը ն դրանցում կուտակված միջոցների միագումար ծավալի աճը համարվում է տնտեսապես զարգացած երկրների նութագրական առանձնահատկությունը:42 Դա, նախ ն առաջ, ացատրվում է սոցիալական, էկոլոգիական խնդիրների լուծման, տար եր տարածաշրջաններում նակչության կյանքի պայմանների հավասարեցման հարցերում պետության դերի մեծացմամ : Արտա յուջետային հիմնադրամները պատմականորեն ձնավորվել են երկու ուղիով. 1. յուջեից որոշակի, կարնորություն ներկայացնող ծախսերի առանձնացումը ն

Այն դեպքում եր արտա յուջետային հիմնադրամը ֆինանսավորվում է միայն պետական յուջեի միջոցների հաշվին, ապա հանդես է գալիս կարճաժամկետ դրամական միջոցներ:

դրանց ֆինանսավորման համար հատուկ հիմնադրամների ստեղծումը, 2. սեփական եկամուտների աղ յուրների հաշվին հիմնադրամի ձնավորումը: Արտա յուջետային հիմնադրամները միշտ ունեցել են խիստ նպատակային նշանակություն ն վերահսկվում են յուջեից անկախ: Արտա յուջետային հիմնադրամների միջոցները գտնվում են պետական կամ մունիցիպալ սեփականության կազմում: Եր այդ հիմնադրամներում եկամուտները ավելի են, քան ծախսերը, ավելցուկային միջոցները, մասնակիորեն, մի շարք երկրներում օգտագործվում են վերադարձելիության սկզ ունքով՝ յուջեի դեֆիցիտը ծածկելու նպատակով: Հիմնադրամների մեծ մասը ստեղծվում է ազգային եկամտի վերա աշխման գործընթացում հատուկ հարկերի, փոխառությունների, ինչպես նան յուջեից կատարվող ընթացիկ տրանսֆերտների միջոցով: Բյուջետային միջոցները կարող են փոխանցվել արտա յուջետային հիմնադրամներին սու սիդիաների ն սու վենցիաների կամ հարկային եկամուտներից հատկացումների ձնով: Այսպիսով, արտա յուջետային հիմնադրամների ստեղծումը երկրի ֆինանսական ռեսուրսների վերա աշխման ն օգտագործման յուրահատուկ ձն է համապետական, տնտեսական նշանակության պահանջմունքների կամ տարածաշրջանային նշանակության խնդիրների ֆինանսավորման համար: Այդ հիմնադրամները տար երվում են` ըստ իրավական վիճակի ն ստեղծման նպատակների: Ըստ իրավական վիճակի՝ արտա յուջետային հիմնադրամները լինում են պետական ն տեղական: Պետական հիմնադրամները գտնվում են կենտրոնական իշխանության մարմինների, իսկ տեղական հիմնադրամները՝ տեղական ինքնակառավարման մարմինների տնօրինման տակ: Ըստ նպատակաուղղվածության՝ արտա յուջետային հիմնադրամների միջոցների օգտագործման ուղղությունները ստորա աժանվում են սոցիալական (հաճախ դրանց անվանում են նան սոցիալական ապահովագրության ֆոնդ) ն տնտեսական ֆոնդերի: Առաջինը նախատեսված է հիմնականում սոցիալական նույթի խնդիրների համար, իսկ երկրորդը՝ ունի տնտեսական ուղղվածություն: Արտա յուջետային հիմնադրամները, որպես ինստիտուցիոնալ կառույցներ, համարվում են ինքնուրույն ֆինանսական, իսկ հաճախ նան ֆինանսավարկային հաստատություններ ն, մասնավորապես, նպատակ ունենալով ստանալ լրացուցիչ եկամուտներ, հանդես են գալիս խոշոր ներդրողների կարգավիճակով, նախ ն առաջ, պետական արժեթղթերի շուկայում: Արտա յուջետային հիմնադրամների ձնավորման իրավական հիմքը պետության օրենսդիր մարմնի կողմից ընդունվող համապատասխան օրենքներն ու նորմատիվ ակտերն են: Մի շարք երկրներում (այդ թվում նան անցումային) սոցիալական նշանակության հիմնադրամներին վերա երում են. 1. կենսաթոշակային հիմնադրամը, 2. սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամը, 3. պարտադիր ժշկական ապահովագրության ֆեդերալ կամ տարածքային հիմնադրամները, 4. զ աղվածության պետական հիմնադրամը: Այդ հիմնադրամները կոչված են ապահովելու քաղաքացիների սահմանադրական իրավունքները կենսաթոշակ ստանալու, հիվանդության, հաշմանդամության, խնամողին կորցնելու սոցիալական նպաստ, առողջության պահպանման ն ժշկական օգնության, գործազրկությունից պաշտպանելու դեպքերում ն այլն:

Կենսաթոշակային հիմնադրամ: Կենսաթոշակային հիմնադրամի դրամական միջոցները կամ այլ ակտիվները համարվում են պետական սեփականություն: Կենսաթոշակային հիմնադրամի գլխավոր խնդիրն է երկրի տարածքում գործող օրենսդրության, միջպետական ն միջազգային պայմանագրերի հիման վրա, պետա168

կան թոշակների, աշխատանքային, զինվորական ն սոցիալական նպաստների, ներառյալ երեխաների խնամքի, կերակրողին կորցնելու համար նպաստների վճարումներ կատարելը: Զարգացած երկրներում յուրաքանչյուր ապահովագրված անձի համար Կենսաթոշակային հիմնադրամը ացում է անհատական հաշիվ՝ մշտական ապահովագրական համարով: Տրվում է ապահովադրին համապատասխան հաշվառման քարտ: Այն անձը, որը նոր է ընդունվում աշխատանքի, ստանում է աշխատատեղից ապահովագրական վկայագիր: Անչափահասները չեն համարվում կենսաթոշակային պետական հիմնադրամի սու յեկտներ, ացառությամ նրանց, որոնք կորցրել են կերակրողին: Պետական կենսաթոշակային ապահովագրության վկայագրերը պահպանվում են ապահովագրված անձանց մոտ: Այդ անձի վերա երյալ փոփոխությունները անմիջապես գրանցվում են նրա անհատական հաշվառման հաշվում: Գործատուները ներկայացնում են տվյալներ ոլոր այն անձանց վերա երյալ, որոնք ըստ աշխատանքային պայմանագրի աշխատում են իրենց մոտ ն որոնց համար նրանք վճարում են ապահովագրավճարներ: Տվյալները, որպես կանոն, ներկայացվում են տարածաշրջանային տեղական սոցապ. մարմիններին: Այն քաղաքացիները, որոնք ինքնուրույն են կատարում ապահովագրավճարները, իրենք են ներկայացնում տվյալները իրենց գրացման տեղական սոցապ. աժին:

Սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամ: Սոցիալական նշանակության արտա յուջետային հիմնադրամներից է նան սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամը: Այն նախատեսվում է պետական ապահովագրման միջոցները տնօրինելու ն օրենքով նախատեսված նպատակով ծախսելու համար ն հանդես է գալիս որպես մասնագիտացված ֆինանսավարկային հաստատություն՝ տվյալ պետության կառավարությանն առընթեր: Հիմնադրամի տրամադրության տակ գտնվող դրամական միջոցները ն այլ գույքը, ինչպես նան գերատեսչությունների կողմից հիմնադրամին կցված առողջարանները համարվում են պետական սեփականություն: Հիմնադրամի դրամական միջոցները չեն մտնում պետական ն տեղական յուջեների կազմի մեջ: Հիմնադրամի յուջեն ն կատարողականի հաշվետվությունը հաստատվում են օրենսդիր մարմնի կողմից: Տվյալ պետության վարչատարածքային աժանումը պայմանավորում է նան սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի կառուցվածքը: Սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամը, նրա տարածաշրջանային ն կենտրոնական աժանմունքները համարվում են իրավա անական անձիք, ունեն անկերում ընթացիկ ն այլ հաշիներ:

Պարտադիր ժշկական ապահովագրության հիմնադրամ: Զարագացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ առողջապահական հիմնախնդիրների արդյունավետ լուծման խթաններից մեկը ժշկական ապահովագրության կիրառումն է: Այդ պայմաններում ապահովագրությունը նպատակաուղղված է ինչպես պետության, այնպես էլ կազմակերպությունների ն նակչության միջոցներով հատուկ հիմնադրամի ստեղծմանը: Բժշկական սոցիալական ապահովագրությունը՝ որպես սոցիալական ապահովագրության քաղաքականության մի ոլորտ, ոչ միայն երաշխավորում է հասարակության անդամներին սոցիալական օգնություն ն ծառայությունների տրամադրում, այլն քաղաքացիների՝ սոցիալական ռիսկի այնպիսի գործոններից պաշտպանություն, որոնցից են հիվանդությունը, աշխատունակության կորուստը, դժ ախտ պատահարները ն այլն: Նշենք, որ միջազգային գործընթացում տար երվում են ժշկական ապահովագրության պարտադիր ն կամավոր ձները: Վերջինիս մասին մանրամասն շարադրված է ստորն: Պետության կողմից պարտադիր ժշկական ապահովագրության կիրառման դեպ169

քում ձնավորվում է արտա յուջետային պարտադիր ժշկական ապահովագրության հիմնադրամը: Պարտադիր ժշկական ապահովագրության հիմնական նպատակը հիվանդների ն անապահով խավի ուժսպասարկման ծախսերի փոխհատուցումն է: Առողջապահության տար եր համակարգեր ունեցող երկրներում պարտադիր ժշկական ապահովագրության համակարգի ներդրումն իրականացվել ն զարգացել է երկու ընդհանուր ուղիներից մեկով: Համաձայն առաջին ուղու՝ աշխատող նակչության համար հատուկ ստեղծված ապահովագրական նախագծերից երկրի արեկեցության աճին համընթաց անցում է կատարվել դեպի ազգային համակարգի հետ աստիճանական միավորման: Այդ ուղիով շարժվել են ճապոնիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան ն այլն: Պարտադիր ժշկական ապահովագրության երկրորդ ուղին պետության կողմից վերահսկվող ն ֆինանսավորվող առողջապահության ազգային համակարգից անցումն է ապահովագրության հաշվին ֆինանսավորվող համակարգին: Այս ուղին մեծ կիրառություն է գտել անցումային տնտեսություն ունեցող Արնմտյան ն Արնելյան Եվրոպայի, ինչպես նան ԱՊՀ երկրներում: Այս երկրներում պարտադիր ժշկական ապահովագրության համակարգը հաճախ ներդրվել է գոյություն ունեցող յուջետային ֆինանսավորման համակարգին զուգընթաց՝ առողջապահության ոլորտը լրացուցիչ միջոցներով ապահովելու նպատակով: Անցումային տնտեսություն ունեցող երկրներում պարտադիր ժշկական ապահովագրության համակարգը հիմնականում ֆինանսավորվում է աշխատավարձի ֆոնդից գանձվող հարկի հաշվին: Պարտադիր ժշկական ապահովագրության հիմնադրամը պետական ոչ առնտրային ֆինանսավարկային հաստատություն է: Այն նպատակ է հետապնդում կուտակել ֆինանսական միջոցներ պարտադիր ժշկական ապահովագրության համար:

Զ աղվածության պետական հիմնադրամ: Արտա յուջետային հիմնադրամներից է նան զ աղվածության հիմնադրամը: Այդ հիմնադրամի միջոցները նախատեսվում են պետության կողմից ազգա նակչության զ աղվածության քաղաքականության մշակման ն համապատասխան միջոցառումների իրականացման համար: Զ աղվածության պետական հիմնադրամի ձնավորման աղ յուրներն են. 1. գործատուների կողմից կատարվող պարտադիր վճարները, 2. յուջետային հատկացումները, 3. քաղաքացիների ն կազմակերպությունների կամավոր վճարները, 4. այլ մուտքերը: Զ աղվածության պետական հիմնադրամին միջոցների պարտադիր վճարողներ համարվում են միայն գործատուները՝ ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները, հաստատությունները ն այլ տնտեսավարող սու յեկտները: Իրավա անական անձ չհամարվող ձեռնարկատերերը, անհատական տնտեսություններում վարձու աշխատողներ օգտագործող քաղաքացիները, նոտարները, փաստա անները, արվեստագետները զ աղվածության պետական հիմնադրամին վճարող սու յեկտներ չեն հանդիսանում: Այդ հիմնադրամին միջոցների վճարումից ազատվում են նան հաշմանդամների հասարակական կազմակերպությունները ն միավորումները, ինչպես նան նրանց կանոնադրական նպատակով ստեղծված սեփական կազմակերպությունները, ձեռնարկությունները, հաստատությունները: Որպես կանոն, զ աղվածության պետական հիմնադրամին վճարումներ կատարվում են ամսական կտրվածքով: Հաշվարկի համար ազային մեծություն է աշխատանքի վարձատրության գումարը (աշխատավարձ ն դրան հավասարեցված վճարներ): Զ աղվածության պետական հիմնադրամի միջոցները ծախսվում են հետնյալ նպատակներով. 1. զ աղվածության ակտիվ քաղաքականության իրականացման, 2. գործազուրկներին նյութական օժանդակություն ցույց տրվող ծրագրերի ֆի170

նանսավորման, 3. զ աղվածության ծրագրերի տեղեկատվական օժանդակության:

8.2. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄՆ ՈՒ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից հետո արտա յուջետային հիմնադրամներն անմիջականորեն ենթարկվեցին կառուցվածքային փոփոխությունների, որը պայմանավորված էր, նախ ն առաջ, ֆինանսական համակարգում իրականացված արեփոխումներով: Սոցիալական ապահովագրության նագավառում խորհրդային տարիներին ընդունված օրենքներին, որոնց համաձայն միջոցները հավաքագրվում էին պետական յուջեի միջոցով ն ծախսվում էին նույնպես յուջեով, փոխարինելու եկան նոր մոտեցումներ, նոր օրենսդրական դաշտ, ինչպես նան ձնավորվեցին ՀՀ սոցիալական ապահովագրության ն ՀՀ կենսաթոշակային ն զ աղվածության հիմնադրամները: Դրանց ստեղծման գաղափարը կայանում էր նրանում, որպեսզի խուսափելով սոցիալական ծրագրերի յուջեից մնացորդային եղանակով ապահովման պրակտիկայից, ստեղծվեր արդյունավետ համակարգ սոցիալական ապահովագրության միջոցների հավաքագրման ն աշխման համար: Իհարկե, ՀՀ կայացման փուլում սոցիալական ապահովագրության տեսակետից կարնոր է արտա յուջետային նման հիմնադրամների ստեղծումը ն սոցիալական ապահովագրության վերա երյալ նոր օրենսդրության մշակումը: Այս փաստը հատկապես հրատապ էր նրանով, որ Հայաստանի Հանրապետության հռչակման ժամանակահատվածում տնտեսական անկումը ն արժեզրկումը հասել էին ահռելի չափերի: Մյուս կողմից, նակչության կենսամակարդակի իջեցումը ն նոր սոցիալական անապահով խմ երի ձնավորումը ավելի շատ միջոցներ էին պահանջում սոցիալական ապահովագրության միջոցառումների անցկացման համար: Ինչպես ն յուրաքանչյուր նորանկախ ու անցումային ժամանակաշրջան ապրող պետություն, Հայաստանի Հանրապետությանը նույնպես նորոշ էր մեկը մյուսին փոխարինող ն լրացնող մի շարք օրենսդրական ակտերի ն նորմերի ընդունումը: 1992 թվականի հուլիսի մեկին ընդունվեց «ՀՀ քաղաքացիների պետական կենսաթոշակային ապահովության մասին» օրենքը, որը կարելի է համարել Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության համակարգը կարգավորող առաջին օրենքը: Մասնավորապես, առանձնահատկություններից մեկն այն էր, որ սոցիալական ապահովագրության միջոցները հավաքագրվում ն օգտագործվում էին 2 հիմնադրամների միջոցով՝ ՀՀ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի ն ՀՀ կենսաթոշակային ն զ աղվածության հիմնադրամի: ՀՀ կառավարության 1992 թվականի նոյեմ երի 18-ի թիվ 584 որոշմամ հաստատվել էր «Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի միջոցների կազմավորման ն ծախսման կարգի մասին» կանոնադրությունը, որով ն հիմնականում կարգավորվում էին ՀՀ սոցիալական ապահովագրության ֆինանսները: Այսպես, այդ կանոնադրության համաձայն Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի միջոցները կազմավորվում են պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումներից, ուղեգրերի արժեքի փոխհատուցման գումարներից ն օրենսդրությամ սահմանված այլ եկամուտներից: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող ոլոր ձեռնարկությունները, հիմնարկներն ու կազմակերպությունները (անկախ սեփականության ձնից) պարտավոր էին հիմնադրամում գրանցվել որպես ապահովադիրներ, որի համար ներկայացվում էին համապատասխան տեղեկություններ ն պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումներ էին կատարվում ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կարգով: Պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումները կատարվում էին ան171

կախ աշխատանքային պայմանագրի տեսակից, ոլոր աշխատողների աշխատանքի վարձատրմանն ուղղված միջոցներից, ացառությամ ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված միանվագ նույթի վճարումների ու փոխհատուցումների: Ապահովագիրները պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների հաշվին նախահաշվով նախատեսված ծախսերը կատարելուց հետո մնացած գումարները սահմանված ժամկետում փոխանցում են հիմնադրամին: ՀՀ կառավարության 1992 թվականի նոյեմ երի 18-ի թիվ 584 որոշմամ հաստատվել էր նան «Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամից քաղաքացիներին պետական սոցիալական ապահովագրության նպաստներով ապահովման կարգի մասին» կանոնադրությունը, որը հետագայում ենթարկվել է որոշ փոփոխությունների: Այս կանոնադրության համաձայն, ինչպես արդեն նշել ենք, ն ՀՀ աշխատանքային օրենսդրությամ , ՀՀ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամից պետական սոցիալական ապահովագրության ձնով տրվում էին հետնյալ նպաստները՝ ժամանակավոր անաշխատունակության, հղիության ն ծննդա երության, ընտանիքի հիվանդ անդամի խնամքի, երեխայի ծննդյան միանվագ, թաղման: Նշված նպաստները ստանալու իրավունք են ունեցել ձեռնարկություններում, հիմնարկներում ու կազմակերպություններում, անկախ սեփականության ձնից, աշխատանքային պայմանագրի հիման վրա աշխատող անձինք՝ ապահովադիրները, որոնք ենթակա են պետական սոցիալական ապահովագրության ն որոնց համար սահմանված կարգով մուծումներ են կատարվել սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամին: Ընդ որում, նպաստները տրվում էին, եթե դրանց ստանալու իրավունքն առաջացել էր աշխատելու ժամանակաշրջանում: Բարձրագույն ն միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների, մասնագիտական-տեխնիկական ուսումնարանների, կադրերի պատրաստման ու վերապատրաստման դպրոցների ն դասընթացների, արտադրությունից կտրված սովորողները, կլինիկական օրդինատորները, դոկտորանտները, ասպիրանտները, անկախ պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների կատարումից, օգտվում են միայն երեխայի ծննդյան ն թաղման նպաստների իրավունքից: Չաշխատող ն չսովորող մայրերին տրվում է միայն երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստ, անկախ պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումներից: Ժամանակավոր անաշխատունակության նպաստը տրվում էր՝ հիվանդության պատճառով (վնասվածքի հետնանքով) աշխատունակությունը կորցնելու դեպքում, ընդ որում, մասնագիտական հիվանդության ն արտադրական խեղման հետնանքով ժամանակավոր անաշխատունակության նպաստը վճարվում էր ապահովադրի միջոցների հաշվին: Ժամանակավոր անաշխատունակության նպաստը տրվում էր աշխատունակությունը կորցնելու առաջին օրվանից մինչն այն վերականգնելը կամ ժշկական աշխատանքային փորձաքննության հանձնաժողովի կողմից հաշմանդամության խում սահմանելը, կամ խմ ի վերանայելը: Պրոթեզավորման դեպքում նպաստը տրվում էր ստացիոնարում գտնվելու ժամանակահատվածի համար: Նշենք նան, որ կարգում մանրամասն ներկայացված էին նպաստի այս տեսակի ստանալու այլ պայմանները: Աշխատող կանանց հղիության ն ծննդա երության նպաստը տրվում էր 140 օր, իսկ արդ ծննդա երության դեպքում 155 օր, զույգ ն ավելի երեխա ունենալու դեպքում 180 օր: Նպաստի այս տեսակի համար սահմանված էին նան այլ պայմաններ: Ընտանիքի հիվանդ անդամի խնամքի նպաստը տրվում էր ծնողներից մեկին՝ հիվանդանալու դեպքում երեխայի խնամքի համար: Նպաստի այս տեսակը, կախված պայմաններից, տրամադրվում էր ՝ 7-ից մինչն 21 օր տնողությամ : Ժամանակավոր անաշխատունակության, հղիության, ծննդա երության ու ընտա172

նիքի հիվանդ անդամի խնամքի նպաստները հաշվարկվում էին աշխատողի վաստակի նկատմամ : Ընդ որում, վաստակի մեջ մտցվում էին աշխատանքի վարձատրության ոլոր այն տեսակները, որոնց նկատմամ հաշվարկվել ու կատարվել էին սոցիալական ապահովագրության վճարներ: Նպաստը հաշվարկվում էր ժամանակավոր անաշխատունակությունը, հղիությունը ն ծննդա երության ու ընտանիքի հիվանդ անդամի խնամքը սկսվելու ամսվան նախորդող 3 օրացույցային ամիսների միջին ամսական վաստակից ելնելով: Ելնելով միջին ամսական հաշվարկային աշխատավարձից, որոշվում էր ամսական, դրա հիման վրա էլ՝ օրական նպաստի չափը: Երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստը տրվում էր յուրաքանչյուր երեխայի համար Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամ սահմանված կարգով: Թաղման նպաստները տրվում էին ձեռնարկություններում, հիմնարկներում ու կազմակերպություններում, անկախ սեփականության ձնից, աշխատանքային պայմանագրի հիման վրա աշխատող անձանց, որոնց համար սահմանված կարգով մուծումներ են կատարվել սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամին ն արձրագույն ն միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատությունների, մասնագիտական-տեխնիկական ուսումնարանների, կադրերի պատրաստման ու վերապատրաստման դպրոցների ն դասընթացների, արտադրությունից կտրված սովորողների, կլինիկական օրդինատորների, դոկտորանտների, ասպիրանտների ն նրանց խնամքի տակ գտնվող անձանց մահվան դեպքում: Նշենք նան, որ ՀՀ կառավարության 1993թ. մարտի 10-ի թիվ 95 որոշմամ սահմանվել էր նան «Անհատ ձեռներեցությամ , գիտական ու ստեղծագործական գործունեությամ ն անհատական գյուղացիական տնտեսությամ զ աղված անձանց պետական սոցիալական ապահովագրության նպաստներով ապահովման կարգի մասին» կանոնադրությունը, համաձայն որի նրանց համար նս նախատեսված էին նման նպաստների տեսակներ: Նշված կարգում, որոշ առանձնահատկություններով հանդերձ, հիմնականում սահմանված էին նույն դրույթները, ինչը նախատեսված էր վարձու աշխատողների, ուսանողների ն վերը նշված այլ կոնտինգենտի համար: «ՀՀ կենսաթոշակային հիմնադրամը» հիմնադրվել է 1991թ. հոկտեմ երին, որպես նախկին ԽՍՀՄ-ի համանուն հիմնադրամի իրավահաջորդ: 1992թ. հունվարի 24-ի ՀՀ կառավարության թիվ 52 որոշմամ «Բնակչության զ աղվածության մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն գործազուրկ քաղաքացիների նպաստների վճարումը հիմնադրամի վրա դնելու կապակցությամ ՀՀ կենսաթոշակային հիմնադրամը վերանվանվեց «ՀՀ կենսաթոշակային ն զ աղվածության հիմնադրամի»: Համաձայն հիմնադրամի կանոնադրության ն ՀՀ օրենսդրության, հիմնադրամի միջոցները ծախսվում էին հետնյալ ուղղություններով. - կենսաթոշակների վճարում՝ այդ թվում տարիքային, արտոնյալ պայմաններով տարիքային, հաշմանդամության, երկարամյա ծառայության, կերակրողին կորցնելու դեպքում՝ աշխատանքային կենսաթոշակներ, ծերության, հաշմանդամության ն կերակրողին կորցնելու դեպքում՝ սոցիալական կենսաթոշակներ, - զ աղվածության ն գործազրկության ծրագրերի իրականացում, այդ թվում գործազրկության նպաստների, վերապատրաստման ն աշխատանքի աջակցման այլ ծրագրերի ֆինանսավորում, - միջազգային նմանատիպ հիմնադրամների միությունների անդամակցության վճարներ: - հիմնադրամի ապարատի վարձատրության ն պահպանման այլ ծախսեր: - ՀՀ նախագահի հրամանագրերով ն ՀՀ կառավարության որոշումներով նան սահմանվում էին պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափերը ն կենսաթոշակների ն նպաստների վճարման չափերը: Այսպես, 1992 թվականի հունվարի 4-ին հրապարակվել է ՀՀ նախագահի հրամա173

նագիրը «Պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափերի ն կենսաթոշակների նվազագույն չափի մասին»: 1993 թվականի հունվարի 25-ին ստորագրվել է ՀՀ նախագահի հրամանագիրը «Պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափերի մասին»: Համաձայն այդ հրամանագրի, 1993 թվականի հունվարի 1-ից պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափը ոլոր գործատուների համար սահմանվել էր 37 տոկոս՝ աշխատանքի վարձատրությանն ուղղվող միջոցների ընդհանուր գումարի նկատմամ : Ընդ որում ՀՀ կառավարության 1993 թվականի փետրվարի 9-ի թիվ 30 որոշման համաձայն 37 տոկոսը աշխվում էր հետնյալ հարա երակցությամ ՝ աշխատանքի վարձատրությանն ուղղվող միջոցների ընդհանուր գումարի 359-ը փոխանցվում էր Հայաստանի Հանրապետության կենսաթոշակային ն զ աղվածության հիմնադրամ, իսկ 29-ը՝ Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովության հիմնադրամին: Նշենք, որ այն ժամանակվա գործող «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների պետական կենսաթոշակային ապահովության մասին» 1995թ. դեկտեմերի 6-ի օրենքի 9-ա հոդվածի համաձայն սահմանվել էր նվազող սանդղակ՝ 1996թ. 359, 1997թ.՝ 349, 1998թ.՝ 339, 1999թ.՝ 329, 2000թ.՝ 319: Հաշմանդամների հասարակական կազմակերպություններից, ձեռնարկություններից, դրանց տնտեսական միավորումներից, հիմնարկներից, ուսումնական հաստատություններից, որտեղ աշխատողների թվականակի ոչ պակաս 509-ը հաշմանդամներ են, գանձվող պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափը սահմանված էր 4.7 տոկոս՝ աշխատանքի վարձատրությանն ուղղվող միջոցների ընդհանուր գումարի նկատմամ : Վարձու աշխատողների համար գանձվող պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափը սահմանված էր նրանց աշխատավարձի 19-ի չափով, որն ուղղվում էր Հայաստանի Հանրապետության կենսաթոշակային ն զ աղվածության հիմնադրամ: Ընդ որում այն ժամանակվա գործող «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիների պետական կենսաթոշակային ապահովության մասին» 1995թ. դեկտեմ երի 6-ի օրենքի համաձայն, նախատեսվել էր նշված տոկոսը յուրաքանչյուր տարի ավելացնել 0.3 կետով՝ 2010 թվականին հասցնել 5.59-ի, իսկ 2011 թվականից սկսած՝ 5.89-ի:Նշվածից երնում է, որ սոցիալական ապահովագրության զարգացման այդ փուլում նախատեսվում էր աստիճանա ար վերա աշխել սոցիալական ապահովագրության մուծումների եռը՝ ընդհանուր նվազումների ներքո նրա կառուցվածքում ավելացնելով վարձու աշխատողների մուծումների չափը: Անհատ ձեռներեցների, այդ թվում անհատական կապալով, գիտական ն ստեղծագործական աշխատանքով ն գյուղացիական տնտեսությամ զ աղված անձանց համար սահմանված էին պարտադիր սոցիալական ապահովագրության մուծումներ նրանց եկամտի 109-ի չափով: ՀՀ կառավարության հերթական որոշումներից էր 1995 թվականի հուլիսի 6-ի թիվ 469 որոշումը: Այս որոշումն ուղղված էր սոցիալական վճարների հավաքագրման ազայի ընդլայնմանը ն հիմք է հանդիսացել կենսաթոշակների հաշվարկման նպատակով ապահովագրվածի ընդհանուր եկամուտների առավել ամ ողջական ն ճշգրիտ ընդգրկման համար: Նշված որոշման համաձայն կենսաթոշակների հաշվարկման համար անհրաժեշտ ընդհանուր վաստակում ներառվում էին եկամուտների ոլոր տեսակները, ացառություն էին կազմում այն եկամուտները, որոնք առաջացել էին նպաստների, թոշակների, արեգործական կազմակերպությունների օգնության, վնասի փոխհատուցման, գործազրկության նպաստներից, ալիմենտներից ն դոնորության դիմաց ստացված միջոցներից: Ինչպես տեսնում ենք, տվյալ ժամանակի սոցիալական ապահովագրության համակարգի եկամուտները ձնավորվում ն օգտագործվում էին երկու հիմնադրամների միջոցով՝ գոյանալով միննույն աղ յուրներից: Նրանց ծախսային ուղղվածությունը ն կոնտինգենտը (սոցիալական խմ երը) նույնպես նույնն էին: Հաշվի առնելով նշված հանգամանքը, այդ երկու հիմնադրամները միավորվեցին ն ստեղծվեց մեկ՝ ՀՀ կեն174

սաթոշակային ն զ աղվածության հիմնադրամ, որը 1998 թվականի հոկտեմ երի 28-ի ՀՀ կառավարության թիվ 656 որոշմամ վերանվանվեց որպես ՀՀ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամ: Այս ոլորտը կարգավորող մյուս կարնոր օրենքն է «Պարտադիր սոցիալական ապահովագրության մասին» ՀՀ օրենքը, որն ընդունվել է 1997 թվականի դեկտեմ երի 30-ին: Օրենքի գործողության ընթացքում կատարվել են մի շարք լրացումներ ն փոփոխություններ, որոնք պայմանավորված էին տնտեսական իրավիճակի փոփոխություններով ն սոցիալական ապահովագրության ֆինանսական խնդիրների կարգավորման անհրաժեշտությամ : 1997 թվականի օգոստոսի 5-ին ընդունվեց ՀՀ կառավարության թիվ 321 որոշումը «Հայաստանի Հանրապետության կենսաթոշակային ն զ աղվածության հիմնադրամի գործունեության արելավման միջոցառումների մասին»: Նշված որոշման համաձայն Հայաստանի Հանրապետության կենսաթոշակային ն զ աղվածության հիմնադրամի կառավարման մարմինը հիմնադրամի խորհուրդն է, որի կազմում են ՀՀ սոցիալական ապահովության նախարարը (նախագահ), ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարը, ՀՀ առողջապահության նախարարը, ՀԱՄԽ-ի նախագահը ն հիմնադրամի նախագահը: Նույն որոշմամ միաձուլվեցին ն հիմնադրամի կազմում սկսեցին գործել ՀՀ սոցիալական ապահովության նախարարության կենսաթոշակային ապահովության ն հիմնադրամի տարածքային կենտրոնները: 1997 թվականի մարտի 27-ին ընդունվեց ՀՀ կառավարության թիվ 184 որոշումը «Սոցիալական ապահովագրության առանձին պետական ծրագրերի իրականացման աշխատանքները կանոնակարգելու մասին»: Նշված որոշումով դադարեցվեց «ՀՀ Սոցիալական ապահովության հիմնադրամի» գործունեությունը ն վերջինիս միջոցով վարձու աշխատողների, ինչպես նան անհատ ձեռներեցների, գիտական ն ստեղծագործական գործունեությամ զ աղվողների, գյուղատնտեսական նպատակներով հող օգտագործող անձանց ժամանակավոր անաշխատունակության, հղիության ու ծննդա երության, ընտանիքի հիվանդ անդամի խնամքի, երեխայի ծննդի միանվագ, թաղման նպաստների վճարումը: Նշենք նան, որ չնայած սոցիալական ապահովագրության միջոցները հավաքագրվում էին այդ հիմնադրամի միջոցով, սակայն թոշակառուների ն նպաստառուների հաշվառումը ն նրանց դրամական վճարումները իրականացվում էին ՀՀ սոցիալական ապահովության նախարարության կենսաթոշակային ապահովության տարածքային կենտրոնների միջոցով: Նշված հանգամանքը նույնպես արդացնում էր սոցիալական ապահովագրության համակարգի աշխատանքները ն լրացուցիչ խճճվածություն ստեղծում: Այդ նպատակով, ՀՀ կառավարության համապատասխան որոշումով, կենսաթոշակային ապահովության տարածքային կենտրոնները անցան սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի ենթակայության տակ: Հայաստանի Հանրապետությունում ներկայումս գործում է սերունդների համերաշխության սկզ ունքի հիման վրա ձնավորված աշխողական կենսաթոշակային համակարգ43: Ինչպես ամ ողջ աշխարհում, այնպես էլ մեր երկրում աշխողական համակարգը հիմնված է զ աղված քաղաքացիների ընթացիկ մուծումների հաշվին ֆինանսավորման վրա: Այսինքն՝ ներկայիս աշխատողները ապահովում են ներկայիս անաշխատունակ տարիքի անձանց կենսաթոշակները: ՀՀ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի եկամուտների կառուցվածքը երված է թիվ 8.2.1 աղյուսակում:

Մասնագետներն անվանում են այն նան « աշխման համակարգ» կամ «համերաշխային համակարգ»: Բոլոր դեպքերում այս համակարգը հայտնի է աշխարհում որպես «քa/-aՏ-/օս-ցօ» կամ ""ՔՃYՇ"" համակարգ:

Աղյուսակ 8.2.1

ՀՀ սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի եկամուտների կազմը՝ ըստ ովանդակության ու տնտեսագիտական դասակարգման (մլրդ.դրամով) Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Փաստացի

Ընդամենը եկամուտներ, այդ թվում

29,5

29,1

36,9

37,4

42,4

47,1

56,2

66,1

82,8

|. Պարտադիր սոց.ապ. վճարներ, այդ թվում

28,8

26,7

31,4

31,5

34,9

39,2

44,7

50,8

63,7

ա. Գործատուների կողմից՝

28,4

23,8

28,1

28,3

31,8

34,9

-

1,9

2,9

2,7

2,5

3,7

….

….

0,1

0,35

0,2

0,2

0,3

0,32

…

…

0,4

0,62

0,28

0,25

0,21

0,22

….

….

-

1,8

3,6

5,8

7,2

7,8

11,3

15,1

-

0,54

0,026

0,024

0,041

-

0,73

-

0,19

0,13

Եկամուտներ

. Վարձու աշխատողներից գ. Ինքնուրույն աշխատանքով զ աղված անձանց եկամուտներից դ. Գյուղացիական տնտեսություններից ||. ՀՀ պետական յուջեի հատկացումներ |||. Բանկային հաշվի մնացորդ ն տոկոսավճար |/. Բյուջետային վարկ ն այլ մուտքեր

-

1,8

0,19

-

19,1

Ինչպես տեսնում ենք, տարիների ընթացքում ֆինանսական աղ յուրների կառուցվածքը գրեթե չի փոխվել, եթե հաշվի չառնենք, որ սկսած 1998թ. զինծառայողների թոշակները վճարվում են սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի միջոցով՝ ՀՀ պետական յուջեից նպատակային հատկացումների հաշվին: Աղյուսակից երնում է, որ պետական յուջեից զինծառայողների թոշակների համար հատկացվող գումարները տարեց-տարի աճել են: 1997թ. դրանք կազմել են սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի 6.09-ը, իսկ 2001թ.՝ արդեն 17.19-ը, 2005թ.` 23.19-ը: Ընդ որում, 1997թ. հատկացումները յուջեից կատարվել են միայն շարքային զինծառայողների թոշակների համար: Պետական յուջեից միջոցները հատկացվել են նան աշխատանքի խեղման վնասի փոխհատուցման ն ՀՀ կառավարության որոշումներով նշանակված թոշակների գծով, սակայն վերջինս կազմել է ավականին քիչ գումար: Պարտադիր սոցիալական ապահովագրական վճարների գերակշռող մասը հավաքագրվում է գործատուների կողմից աշխատավարձի հիմնադրամի նկատմամ հաշվարկված սոցիալական ապահովագրական վճարներից, որոնց ծավալը 1997թ. կազմել է 28.3 մլրդ. դրամ (պարտադիր սոցիալական ապահովագրական վճարների 98.39-ը), իսկ 2001թ. հավաքագրվել 31,8 մլրդ. դրամ (պարտադիր սոցիալական ապահովագրական վճարների 91.19-ը: Վարձու աշխատողների մասնակցությունը ըստ տարիների կազմել է 1998թ.՝ 1.9 մլրդ. դրամ, 1999թ.՝ 3.0 մլրդ. դրամ, 2000թ.՝ 3.1 մլրդ. դրամ ն 2001թ.՝ 2.5 մլրդ. դրամ կամ համապատասխանա ար սոցիալական ապահովագրական վճարների 7.39, 8.99, 8.49 ն 7.39-ը: 1999-2001թթ. ացարձակ ն տոկոսային մեծությամ նախատեսված է եղել վարձու աշխատողների եկամտից գանձվող սոցիալական ապահովագրական վճարների ավելացում, որը հիմնականում պայմանավորված էր աշխատավարձի հիմնադրամին ուղղվող միջոցների ն միջին աշխատավարձի աճով: Ինչ վերա երում է ընդհանուր պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարներին,ապա դրանք 1997-2005թթ. ընկած ժամանակահատվածում զգալիորեն աճել են, որը մասնավորապես կազմել է 2,21 անգամ:

Հարկ է նշել, որ ՀՀ գործող կենսաթշակային համակարգի ֆինանսավորումն իրականացվում է պարտադիր սոցիալական ապահովագրական վճարների հաշվին, որոնք մինչն 2008թ. կուտակվում էին դրա կառավարման համար հատուկ ստեղծված՝ ՀՀ սոցիալակական ապահովագրության պետական հիմնադրամի (ՍԱՊՀ)44 արտա յուջետային հաշվի վրա: ՀՀ ՍԱՊՀ իրականացնում էր պարտադիր սոցիալական վճարների գանձումը, հաշվառումը ն կուտակումը: 2004թ. սկսած սոցվճարների գանձման գործառույթը փոխանցվեց ՀՀ հարկային պետական ծառայությանը: 2008թ. հունվարից սոցվճարներն ուղղակիորեն հաշվանցվում են ՀՀ պետական յուջե: Սոցիալական վճարումների հավաքագրման ցածր մակարդակի ն հաշվարկի ոչ իրական հիմքի պատճառով ոչ գյուղատնտեսությունից, ոչ էլ անհատ ձեռներեցներից հավաքագրված գումարները չեն ծածկում գյուղացիների ն անհատ ձեռներեցների թոշակների վճարման ծախսերը: «Պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների մասին» ՀՀ օրենքում 11.12.02թ. կատարված փոփոխությունների համաձայն, սկսած 2003թ. նախատեսվել է ընդհանրապես միջոցներ չհավաքագրել գյուղացիական տնտեսություններից, որը ենթադրում է նան չհաշվառել գյուղացիների աշխատանքային ստաժն ու նրանց դուրս երել աշխատանքային թոշակառուների ցանկից: Սա կնշանակի, որ աստիճանա ար գյուղացիները կդասվեն սոցիալական թոշակառուների շարքին, քանի որ 2003թ. սկսած սոցիալական թոշակառուների թոշակների համար անհրաժեշտ գումարների համար ֆինանսական աղ յուր են հանդիսանալու պետական յուջեի միջոցները: Այնուամենայնիվ, նշված մոտեցումը իր մեջ պարունակում է թերություններ, որոնցից է նան այն, որ համարվելով երկրի ՀՆԱ-ի որոշակի մասի ստեղծող ն, դրանով իսկ, երկրի պետական յուջեի եկամուտների զգալի մասի ձնավորման մասնակից, գյուղատնտեսության ոլորտի աշխատողները զրկվելու են աշխատանքային կենսաթոշակներից, այսինքն ապահովագրական հիմքի վրա ապագա եկամտի կորուստների փոխհատուցման իրական չափից: Կարծում ենք, խնդիրը պետք է կարգավորել պետական յուջեի հաշվին, սակայն, ինչպես օրինակ, Ֆրանսիայում է, կարելի էր հստակեցնել պետական յուջեի այն աղ յուրները, որոնցից գոյացած միջոցները կարող են ուղղվել գյուղացիների աշխատանքային ն սոցիալական կենսաթոշակների համար: Արդարացի չէ նան գյուղացիներին ընդհանրապես դուրս թողնելը աշխատանքային կենսաթոշակառուների կազմից: Շատ երկրներում, ինչպես ցույց է տալիս փորձը, պետությունն իր անմիջական մասնակցությունն է ցուցա երում հատուկ պահուստային հիմնադրամների ստեղծմանը: Սա առավել քան կարնոր է անցումային տնտեսություն ունեցող երկրների համար: Նշված պահուստահիմնադրամի անհրաժեշտությունը կարնորվում է հատկապես այն ժամանակ, եր նախատեսվում է անցում կատարել զուտ ապահովագրական հիմքի վրա թոշակների վճարմանը: Նշված պահուստահիմնադրամը ընդհանրապես ացակայում է սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի ներկայիս կառուցվածքում, այնինչ, նման պահուստաֆոնդ նախատեսված է գրեթե ոլոր երկրների նմանատիպ հիմնադրամներում: Ընդ որում, այդ պահուստահիմնադրամները ձնավորվում են ինչպես հիմնադրամների ներքին ռեսուրսների, այնպես էլ պետության միջոցների հաշվին: Միայն անհատական հաշվառման համակարգի ներդրումը ավարար չէ ապահովագրական հիմքի վրա թոշակային համակարգին անցնելու համար, քանի որ աշխատավարձերի փոփոխության, սղաճի ն տնտեսական զարգացման նման տեմպերը ապագայում կպահանջեն ավելի մեծ գումարներ թոշակների

ՀՀ կառավարության որոշմամ ԽՍՀՄ կենսաթոշակային հիմնադրամի Հայասատանի հանրապետական աժանմունքը 1991թ.-ի հոկտեմ երին վերակազմավորվեց ՀՀ կենսաթոշակային հիմնադրամի՝ որը հանդիսացավ վերջինիս լիիրավ իրավահաջորդը: 2008թ.-ի հունվարին ՀՀ կենսաթոշակային հիմնադրամի վե-

րակազմակերպման արդյունքում ձնավորվեց ՀՀ աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարության սոցիալական ապահովության պետական ծառայությունը: Սույն գլխում կօգտագործվի ՀՀ ՍԱՊՀ անվանումը, քանի որ վերլուծությունը վերա երում է մինչն վերակազմավորումն ընկած ժամանակահատվածին:

վճարման համար, քան կհավաքագրվի յուրաքանչյուր ապահովագրված անձի անհատական հաշվին: Ընդհանուր առմամ , նշված թերություններից ացի, ՀՀ-ում չեն կատարվում ակտուարային հաշվարկներ սոցիալական ապահովագրության եկամտային մասի կառուցվածքի նախագծման ժամանակ: Սա առավել քան կարնոր է ն պետք է հիմք ծառայի ինչպես համակարգի ներկայիս խնդիրների, այնպես էլ երկարաժամկետ զարգացման ծրագրի կարգավորման համար: Կարծում ենք, ակտուարային հաշվարկները պետք է հիմք հանդիսանան սոցիալական ապահովագրության համակարգի ապագա զարգացման հնարավորությունները գնահատելու համար: ճիշտ է, ակտուարային հաշվարկներով տնտեսական աճի, սղաճի ն տնտեսական զարգացման տար եր սցենարների դեպքում դժվար է ճշգրիտ կանխատեսումներ կատարելը, սակայն դա հնարավորություն կտա մշակել միջոցառումների իրականացման ծրագիր վատագույն սցենարի դեպքում: Ինչպես տեսնում ենք թիվ 8.2.2. աղյուսակի տվյալներից վերջին 9 տարիների ընթացքում թոշակային ծախսերը ՀՀ-ում աճել են շուրջ 2,16 անգամ, սակայն թոշակառուների կենսամակարդակի վրա դա գրեթե ազդեցություն չի թողել: Միննույն ժամանակ, ինչպես ցույց են տալիս վերլուծությունները, կենսաթոշակային ծախսերը կազմում են սոցիալական ապահովագրության ծախսերի ամենամեծ տոկոսը՝ /1997– 2005թթ. համապատասխանա ար 87.79, 85.89, 76.69, 76.99, 75.49, 75,59, 72,79, 68,29 ն 71,49/: Հարա երական առումով նվազումը պայմանավորված է նրանով, որ զինծառայողների թոշակների ֆինանսավորումը սկսած 1998թ. նույնպես կատարվել է հիմնադրամի միջոցով: Այստեղ, ինչպես արդեն նշել ենք, ամենամեծ ծավալը զ աղեցնում են կենսաթոշակները: Աղյուսակ 8.2.2

ՀՀ սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամի ծախսերը՝ ըստ ովանդակության ն տնտեսական դասակարգման (մլրդ. դրամով) Ծախսեր Ընդամենը ծախսեր Կենսաթոշակային ապահովագրություն ՀՀ պետ. յուջեի միջոցների հաշվին վճարվող կենսաթոշակներ Սոցիալական ապահովագրության առանձին պետ. ծրագրեր Զ աղվածության ծրագրեր Անդամակցության վճարներ Համակարգի պահպանման ծախս Բյուջ.վարկի մարում Այլ ծախսեր

Փաստացի 29,5 25,9

Փաստացի 29,1 24,9

Փաստացի 37,3 28,5

Փաստացի 37,4 28,7

Փաստացի 41,3 31,1

Փաստացի 47,1 35,6

Փաստացի 55,7 40,5

Փաստացի 64,8 44,2

Փաստացի 78,5 56,1

-

1,8

3,7

5,9

7,3

7,8

11,3

14,9

13,2

1,0

0,85

1,1

1,2

1,4

1,2

….

….

0,8

0,8

1,3

0,6

0,4

1,4

0,433

0,389

0,004

0,004

0,01

0,008

0,009

0,14

0,005

0,006

0,42

0,58

0,69

0,72

0,8

0,89

1,14

1,49

1,1

0,89 0,45

0,02

1,7 0,09

0,08 0,05

0,15 -

-

2,19

3,13

0,12

7,98

«Հայաստանի Հանրապետությունում կենսաթոշակային ապահովության ռազմավարության հիմնադրույթները հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության 1999թ. դեկտեմ երի 2-ի թիվ 734 որոշմանը կից հավելված 3-ում ներկայացվել են մի քանի վիճակագրական տվյալներ կենսաթոշակառուների թվաքանակի վերա երյալ: Այսպես. 1995 թվականին կենսաթոշակառուների 641852 ընդհանուր թվաքանակից 559906-ը կազմում են աշխատանքային կենսաթոշակառուները, 65847-ը՝ սոցիալական կենսաթոշակառուները, 16099-ը՝ զինվորական ծառայության հետ կապված կեն178

սաթոշակառուները: 1999 թվականին կենսաթոշակառուների 583047 ընդհանուր թվաքանակից 524783-ը կազմում են աշխատանքային կենսաթոշակառուները, 48149-ը՝ սոցիալական կենսաթոշակառուները, 22598-ը՝ զինվորական ծառայության հետ կապված կենսաթոշակառուները: Ընդ որում, 1995-2001թթ. նրանց վճարվող թոշակների միջին չափը չի գերազանցել 4530 դրամից, այդ թվում աշխատանքային կենսաթոշակառուներինը՝ 4361 դրամից, սոցիալական կենսթոշակառուներինը՝ 3416 դրամից ն զինծառայության հետ կապված կենսաթոշակառուներինը՝ 9761 դրամից: Հատկանշական է, որ կենսաթոշակառուների ընդհանուր թվաքանակի 60.49 կազմում են կանայք: Ինչպես տեսնում ենք, զինծառայողների թոշակների միջին չափը գերազանցում է քաղաքացիների թոշակի միջին չափը կրկնակի անգամ, սա յուրահատուկ է զարգացող ն անցումային տնտեսություն ունեցող պետություններին, հատկապես նրանց, որոնք ունեցել են սոցիալիստական կարգեր: Այդ համակարգերում զինծառայողների համար մշտապես կիրառվել ն կիրառվում են որոշակի արտոնություններ ինչպես թոշակային տարիքի, այնպես էլ թոշակի չափերի առումով: Նման մոտեցումը նորոշ է նան մի շարք զարգացած տնտեսություն ունեցող երկրների: Սոցիալական կենսաթոշակառուների թոշակների տարեկան ծախսը 2002 թվականին Հայաստանի Հանրապետությունում կազմել է շուրջ 2.0 մլրդ.դրամ, իսկ միջին թոշակը հասել է 4100 դրամի: Ինչպես տեսնում ենք, թեն տարեց-տարի թոշակների վճարման համար ծախսվող գումարները աճում են, սակայն թոշակների չափը չի ավարարում անգամ հացի խնդրի կարգավորմանը, որն արդեն իսկ ավարար է փաստելու թոշակների ցածր արդյունավետության մասին: Սոցիալական ապահովագրության հատուկ ծրագրերով հիվանդության թերթիկներով ն հղիության ու ծննդա երության նպաստների գումարները սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի ծախսերում չեն գերազանցել 39-ը: Այս նպատակներով նախատեսված գումարները, ի տար երություն թոշակային ծախսերի, կրում են ժամանակավոր կամ միանվագ նույթ: Հաջորդ խոշոր ծախսային ուղղությունը զ աղվածության ծրագրերի իրականացումն է, այդ թվում նան գործազրկության նպաստների տրամադրումը: Ի տար երություն կենսաթոշակների, գործազրկության նպաստները ժամանակավոր նույթ են կրում ն միջին հաշվով չեն գերազանցում մեկ տարին: Այնուամենայնիվ, գործազրկության նպաստները ավանդա ար համարվել են սոցիալական ապահովագրության համակարգի ան աժանելի մասը: Նույնիսկ մի շարք երկրներում ձնավորվել են հատուկ հիմնադրամներ: 2000թ. դեկտեմ երի վերջին ՀՀ սոցիալական ապահովության նախարարության Աշխատանքի ն զ աղվածության հանրապետական ծառայությունում հաշվառման են կանգնել 177.3 հազ. չզ աղված քաղաքացիներ, որոնցից 86.8 տոկոսը ստացել են գործազուրկի կարգավիճակ: Քաղաքային նակավայրերում գործազուրկ նակչության թվաքանակը կազմել է 145.9հազ մարդ, այդ թվում Երնանում՝ 45.2 հազ. մարդ, Գյումրի ն Վանաձոր քաղաքներում՝ համապատասխանա ար 26.9 ն 12.6 հազ.մարդ: Կանայք կազմել են պաշտոնապես գրանցված գործազուրկների 64.7 տոկոսը: Վերջիններիս տեսակարար կշիռը գործազուրկների ընդհանուր թվաքանակում ունի աճի միտում: Մինչն 2008թ հունվարը ՀՀ-ում կենսաթոշակային ծրագրերի վրա կատարվող ծախսերը ֆինանսավորվում էին երկու հիմնական աղ յուրից՝ անմիջապես պետա-

կան յուջեից (կենսաթոշակային ապահովության ծրագրերի ֆինանսավորում) ն կենսաթոշակային հիմնադրամի յուջեի ապահովագրական միջոցներից (կենսաթոշակային ապահովագրության ծրագրերի ֆինանսավորում)45: Վերջինս ձնավորվում

«Պետական յուջեի» մասին ՀՀ օրենքի համաձայն, ընդհուպ մինչն 2008թ.-ը յուրաքանչյուր տարի հաստատվում էր ՀՀ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության յուջեն, որն, ըստ էության, սահմանում էր կենսաթոշակային հիմնադրամի եկամուտների ն ծախսերի ուղղությունները:

էր հիմնականում պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարներից (տե՛ս աղյուսակ 8.2.3): ՀՀ պարտադիր ապահովագրության 2007թ յուջեն, մլրդ.դրամ

Աղյուսակ 8.2.3

Եկամուտներ 1. Պարտադիր սոցապ վճարներ 85.0

Ծախսեր 1. Ապահովագրական ենսաթոշակներ 76.9

2.ՀՀ պետ յուջեի հատկացումներ 21.7

2. Սոցիալական կենսաթոշակներ 3.2 3. Զինծառայողների կենսաթոշակներ 13.5 4.Այլ 13.1

Ընդամենը 106.7

Ընդամենը 106.7

ՀՀ ՍԱՊՀ վերակազմավորման արդյունքում կենսաթոշակային հիմնադրամի յուջեն կազմալուծվեց ն 2008թ.-ի հունվարից սկսած կենսաթաշակային համակարգի ֆինանսավորումն իրականացվեց միայն պետական յուջեի միջոցների հաշվին: Փաստորեն, համակարգի վերափոխումների արդյունքում պետական յուջեի եկամուտները համալրվեցին նան սոցվճարումներով: Կենսաթոշակային ծրագրերի մշակման ն տարեկան յուջեի կազմման գործառույթները վերապահված են ՀՀ աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարությանը: 2007թ. կենսաթոշակային ապահովագրության յուջեի եկամուտների գերակշռող մասը՝ մոտ 809-ը, ձնավորվում էր պարտադիր սոցվճարներից: Առ այսօր դրանց դրույքաչափերն ու վճարման կարգը, ինչպես նան հավաքագրման իրավական, ֆինանսական ն կազմակերպական հիմունքները կարգավորվում են «Պարտադիր սո-

ցիալական ապահովագրության վճարների մասին» ՀՀ օրենքով (գործում է 1998թ):

Համաձայն այդ օրենքի, սոցվճարներ կատարում են. • գործատուները, • վարձու աշխատողները, • անհատ ձեռնարկատերերը ն նոտարները (Գլուխ 1, հոդված 3, կետ 4): Վարձու աշխատողների սոցվճարը կազմում է նրանց աշխատավարձի ն դրան հավասարեցված եկամտի 39-ը: Անհատ ձեռնարկատերերը պարտավոր են յուրաքանչյուր ամսվա համար վճարել նվազագույն սոցվճար՝ 5,000 դրամ: Գործատուները սոցվճար են վճարում յուրաքանչյուր վարձու աշխատողի համար ըստ սանդղակի (տե՛ս` թիվ 8.2.4 աղյուսակը)՝ նրանց կողմից աշխատանքի վարձատրությանն ուղղվող միջոցների ն դրան հավասարեցված եկամուտների հաշվին: Աղյուսակ 8.2.4

Գործատուների պարտադիր սոցիալական վճարի դրույքաչափերը Սոցիալական վճարի հաշվարկման օ յեկտի ամսական չափը

Սոցիալական վճարի չափը

1. մինչն 20,000 դրամ

7,000 դրամ

2. 20.000-ից մինչն

7,000 դրամին - 20,000 դրամը գերազանցող գումարի 159-ը

100,000 դրամ 3. 100,000 դրամից ավելի

19000 դրամին - 100,000 դրամը գերազանցող գումարի 59-ը

Գործատուի սոցվճարի սանդղակը ռեգրեսիվ է ն նվազում է աշխատավարձի աճին զուգահեռ: Այսպես, մինչն 25,000 դրամ աշխատավարձի դեպքում այն կազմում է մոտ 289 աշխատավարձի ֆոնդի նկատմամ , իսկ 250,000 դրամ աշխատավարձի դեպքում՝ 20.19 (տե՛ս` թիվ 8.2.5 աղյուսակը ):

7.6

27.0

–

28.1

38.0

28.1

1.5

13.0

61.5

3.0

4.9

21.1

26.0

26.0

80.0

7.0 - 9.0 = 16.0

2.4

18.4

96.0

5.76

6.0

19.2

23.0

25.4

100.0

7.0 - 12.0= 19.0

3.0

22.0 119.0

8.0

6.7

18.5

22.0

25.2

250.0

7.0 - 12.0 - 7.5 = 26.5

7.5

34.0 276.5 42.0

15.2

12.3

13.6

27.5

Ընդամենը սոցվճարը անվանակ. ա/վ նկատմամ , 9

0.6

7.0 - 4.5 =11.5

Ընդամենը սոցվճարը ա/վ ֆոնդի նկատմամ , 9

7.0

50.0

Եկամտահարկը ա/վ ֆոնդի նկատմամ , 9

20.0

Գործատու

Եկամտահարկ աշխատողից, հազար դրամ

Գործատուի ա/վ ֆոնդ, հազար դրամ

Աշխատավարձ ի մակարդակներ, հազար Ւօ դրամ

Աշխատող,

Ընդամենը սոցվճար, հազար դրամ

Սոցիալական ապահովագրության պարտադիր վճարներ, հազար դրամ

Աղյուսակ 8.2.5

Եկամտահարկի ն սոցվճարի գումարը ա/վ ֆոնդի նկատմամ , 9

Եկամտահարկի ն սոցիալական վճարների հաշվարկ (ըստ 01.01. 2010թ. դրությամ գործող օրենսդրության)

250.0 (տ. 1-2-3-4)

7.0-11.5-16.0-19.0=53.5 7.5

61.0 303.5 16.76 5.5

20.1

24.4

25.6

52.0 ՀՀ միջին ան7 վանական աշխատավարձ, 2005թ.

7.0 - 4.8 = 11.8

13.4

20.9

25.7

26.0

1.6

63.8

3.2

5.0

Կենսաթոշակային հիմնադրամի եկամտի մյուս աղ յուրը հանդիսանում են պետյուջեից հատկացումները, որոնց աժինը ընդամենը եկամուտներում 2007թ. կազմել է ավելի քան 209: Սովորա ար, կենսաթոշակային ծրագրերի ֆինանսավորման հնարավորությունները որոշելու համար օգտագործվում են վարձու աշխատողներից գանձվող եկամտահարկի ծավալները: Վերջինիս որոշման ն վճարման հետ հարա երությունները կարգավորում է «Եկամտահարկի մասին» ՀՀ օրենքը (գործում է 1998թ): Եկամտահարկի դրույքաչափի սահմանված սանդղակը պրոգրեսիվ է ն աճում է 09-ից՝ 20,000 դրամ ամսական եկամտի դեպքում, մինչն 139 ն ավելի՝ 250,000 դրամից արձր ամսական եկամուտների դեպքում: Կենսաթոշակային ծրագրերի իրականացմանն ուղղված ծախսերի կառուցվածքը շատ ավելի ազմա նույթ է: ՀՀ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության 2007թ համար հաստատված յուջեով, ընդհանուր առմամ , նախատեսված է 27 ծախսային ուղղություն: Դրանցից ամենածանրակշիռը՝ կենսաթոշակային ապահովագրությանն ուղղված միջոցների աժինն է՝ 72.19 ընդամենը ծախսերի (տե՛ս թիվ 8.2.1. գծապատկերը): 12. 29 Այ լ ծա խս եր 12. 79 Զ ին ծա ռ ա յ ողն ե ր ի կ ե նս ա թո շ ա կ ն եր

3. 09 Ս ոցի ա լա կ ա ն կե ն ս ա թո շ ա կն ե ր 72. 19 Ապա հո վա գ ր ա կ ա ն կ ե նս ա թո շ ա կ ն եր

Գծապատկեր 8.2.1. ՀՀ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության 2007թ.

ծախսերի կառուցվածքը

Կենսաթոշակային ծրագրերի տարեկան յուջեի դինամիկան 2000-2005թթ.-ի ժամանակահատվածում ուսումնասիրելու նպատակով որոշ խմ ավորումներ են կատարվել ծախսերի ն եկամուտների ուղղությունների կտրվածքով: Ամփոփ տվյալների վերլուծությունը (տե՛ս` թիվ 8.2.7.աղյուսակը) թույլ է տալիս ացահայտել հետնյալը. • կենսաթոշակային ոլոր ծրագրերը ներառված են մեկ համալիր յուջետային ծրագրում, որը անվանվում է «ՀՀ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության յուջե», սակայն այն ուղղվում է նան կենսաթոշակային ապահովության ծրագրերի ֆինանսավորմանը, • կենսաթոշակային ապահովագրությանն ուղղվող ծախսերը չեն գերազանցում պարտադիր սոցվճարների գծով հավաքագրված եկամուտները, • կենսաթոշակային ապահովությանն ուղղված ծախսերն աճում են 1.5 անգամ ավելի արագ, քան կենսաթոշակային ապահովագրության ծախսերը, • գործատուների կողմից մուծված սոցվճարների ծավալները 1.5 անգամ ավելի դանդաղ են աճում, քան վարձու աշխատողների ն 4.3 անգամ ավելի դանդաղ, քան անհատ ձեռներեցների կողմից մուծված գումարները, • յուջեի դրական հաշվեկշիռը պայմանավորված է ստացված եկամուտների նկատմամ ապահովագրական կենսաթոշակներին ուղղվող ծախսերի զսպմամ , • կենսաթոշակային ապահովագրության ծրագրերի ծախսերի տնտեսման հաշվին ուղղակի կամ անուղղակի կերպով ֆինանսավորվում է կենսաթոշակային ապահովության ծրագրերի մի մասը: Աղյուսակ 8.2.6

ՀՀ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության յուջեի կատարողականը, 2000-2005թթ. Եկամուտներ, մլն.դրամ

2005 / 2000

37,404.4

42,469.6

46,262.9

56,243.6

66,116.1

83,109.2

2.2 անգամ

31,488.4

34,989.0

37,932.5

44,710.9

50,828.2

63,881.2

2.0 անգամ

28,293.2

31,886.4

33,669.6

39,571.2

43,279.3

--

1.5 անգամ"

2,766.0

2,565.0

3,622.3

4,355.7

6,410.4

--

2.3 անգամ"

170.3

330.7

451.9

757.1

1,125.4

--

6.6 անգամ"

258.9

206.9

188.8

26.9

13.1

--

5,892.0

7,244.3

8,304.1

11,339.3

15,155.2

19,212.7

3.3 անգամ

24.0

236.3

26.2

193.4

132.8

15.3

37,444.3

41,338.3

45,932.0

55,722.9

64,837.1

78,860.1

2.1 անգամ

31,492.3

34,013.1

37,628.2

44,363.6

49,842.3

59,699.3

1.9 անգամ

28,794.8

31,192.7

34,158.9

40,583.1

44,821.9

56,810.6

1.9 անգամ

5,952.0

7,325.2

8,308.8

11,359.3

14,994.8

19,160.8

3.2 անգամ

61.3

1,192.6

1,523.5

2,044.2

1,279.0

4,249.1

99.9

102.7

100.7

100.9

102.0

105.4

այդ թվում՝

1. Պարտադիր սոցվճարներ որից՝

Գործատուներից Վարձու աշխատողներից Անհատ ձեռներեցներից Գ/տ-ում զ աղվածներից"" 2. Պետ յուջեից հատկացումներ 3. Այլ եկամուտներ Ծախսեր, մլն. դրամ, որից՝ 1. Սոց. ապահովագրության ծրագրեր որից՝

Կենսաթոշակներ 2. Սոց. ապահովության ծրագրեր Հաշվեկշիռ Եկամուտներ/Ծախս եր, 9

" Աճի տեմպը հաշված է 2000-2005թթ. համար: ""գյուղատնտեսությունում զ աղվածներն ու ինքնազ աղվածները 2003թ.-ից սկսած ազատվել են սոցվճարումներ կատարելուց:

ՀՀ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության 2007թ. յուջեն չի նախատեսում որնէ էական տեղաշարժ վերը նկարագրված միտումներում, ինչը հետնում է թիվ 8.2.7. աղյուսակի տվյալներից: Աղյուսակ 8.2.7

ՀՀ պարտադիր սոցիալական ապահովագրության 2005 (փաստացի) ն 2007 (հաստատված) յուջեների համեմատական վերլուծությունը /անգամ/ Վերլուծական ցուցանիշներ

1. Պարտադիր սոցվճարներ / պետ յուջեից հատկացումներ

3.32

3.92

2. Սոցիալական ապահովագրություն / սոցիալական ապահովություն

2.58

2.58

3. Պարտադիր սոցվճարներ / ապահովագրական կենսաթոշակներ

1.12

1.11

4. Ընդամենը ծախսեր / ապահովագրական կենսաթոշակներ

1.39

1.39

Այսինքն, պարտադիր սոցվճարների գերազանցումը պետ յուջեի հատկացումների նկատմամ գնալով ավելանում է, սակայն ամփոփոխ են մնում կենսաթոշակային ապահովագրության ն այլ ցուցանիշների հարա երակցությունները: Կենսաթոշակային գործող ծրագրերի ֆինանսների վերլուծությունը հանգեցնում է հետնյալ եզրակացությանը` պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների հաշվին ֆինանսավորվում են նան կենսաթոշակային ապահովության ծրագրերը, ինչը նս մեկ վկայություն է այն մասին, որ կենսաթոշակային ապահովագրությունը դեռնս չի տարանջատվում սոցիալական ապահովության պետական քաղաքականության ընդհանուր համատեքստից: Փաստորեն, սոցվճարները վերածվում են սոցիալական հարկի՝ վերա աշխվելով խոցելի նակչության համար տարա նույթ սոցիալական ծրագրերի իրականացման միջոցով:

8.3. ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾՈՂ ԿԱՐԳԸ ԵՎ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Պետության կարնորագույն ֆունկցիաներից մեկը հասարակության տար եր խավերի սոցիալական պաշտպանվածության իրականացումն է: Արդեն իսկ հին քաղաքակրթություններում գործում էին որոշակի կանոններ, որոնք կարգավորում էին սոցիալական օգնության գործընթացները: Շուկայական տնտեսության ձնավորման վաղ շրջաններում գերակայող էր եկեղեցիների միջոցով իրականացվող սոցիալական օգնության ֆունկցիան: Հետագայում շուկայական հարա երությունների զարգացման, համակենտրոնացման ն նակչության շարժունակության մեծացման պայմաններում սոցիալական օգնությունը եկեղեցական ինստիտուտներից անցնում է քաղաքացիական կառույցներին: Տվյալ պարագայում քաղաքացիական ծառայությունները պարտադրված էին լուծելու սոցիալական օգնության հասցեականության ն կարիքավորության աստիճանի որոշման հետ կապված որոշակի հիմնախնդիրներ: Արնմտյան սոցիալ-տնտեսական գրականության մեջ պետության կողմից մարդուն ն հասարակությանը սոցիալական երաշխիքների տրամադրման արձրագույն մակարդակը անվանվել է «սոցիալական անվտանգություն»: Խորհրդային տարիներից սկսած տվյալ հասկացությունը արտահայտվում է «Սոցիալական ապահովություն» տերմինով: Սոցիալական պաշտպանության ժամանակակից համակարգը ընդգրկում է հետնյալ հիմնական աղկացուցիչները՝ պետական օգնության ավանդական ձնը, պե183

տական սոցիալական երաշխիքների առկայությունը, ներառյալ որոշակի կատեգորիայի նակչության համար սահմանված սոցիալական արտոնությունները ն սոցիալական ապահովագրությունը՝ պետական պարտադիր ն կամավոր-կորպորատիվ: Սոցիալական ապահովածությունը, որպես նակչության սոցիալական պաշտպանության ձն, հանդես է գալիս նակչության սոցիալապես խոցելի, կարիքավոր մասին սոցիալական արիքների տրամադրման միջոցով: Սոցիալական օգնության ծառայությունների միջոցով պետությունը իրականացնում է նվազագույն եկամտի երաշխիքի հայեցակարգ, որպես ապրելու իրավունքի սահմանադրական դրույթի կենսագործում: Ապահովության սկզ ունքի նորոշ գիծն այն է, որ սոցիալական ծառայությունները մատուցվում են պետական յուջեի միջոցների հաշվին՝ անկախ ծառայություններ ստացողների անհատական վճարումներից: Սոցիալական ապահովագրությունը տնտեսապես ակտիվ նակչությանը տար եր տեսակի վտանգներից՝ աշխատունակության ն եկամտի կորստի, սոցիալական պաշտպանության ձն է, որը հիմնված է վնասի փոխհատուցման կոլեկտիվ համերաշխության սկզ ունքի վրա: Գլխավոր առանձնահատկությունն այն է, որ ապահովվում է արտա յուջետային հատուկ ապահովագրության ֆինանսական միջոցներով, որը գոյանում է աշխատողների ն գործատուների նպատակային հատկացումների, մասամ նան պետության հաշվին: Սոցիալական ապահովագրության վճարների մեծությունը պայմանավորվում է աշխատողների (ապահովագրվողների) աշխատանքային ներդրումների ծավալով ն ապահովագրական ստաժի տնողությամ : Սակայն, ի տար երություն մասնավոր այլ ապահովագրության, սոցիալական պարտադիր ապահովագրությունը համարժեքության սկզ ունքը զուգորդում է վտանգի ն կոլեկտիվ համերաշխության սկզ ունքների միասնության հետ: Տվյալ պետության տնտեսական զարգացման մակարդակից ն ֆինանսական հնարավորություններից կախված, ինչպես սոցիալական ապահովությունը, այնպես էլ սոցիալական ապահովագրությունը, ըստ երկրների իրականացվում են տար եր ձներով, տար եր կառույցների ու մեխանիզմների միջոցով: Սոցիալական ապահովության նույթն ու ծավալը անմիջական կախվածության մեջ են երկրի տնտեսության արդյունավետությունից, ֆինանսական հզորությունից, ուստի, նույնիսկ միննույն մոդելի դեպքում, սոցիալական ապահովության ուղղությամ կատարվող ծախսերը ըստ երկրների տար եր են: Տնտեսապես թույլ զարգացած երկրներում սոցիալական ապահովության համակարգերը, նույնիսկ միայն ֆինանսական հնարավորություններից ելնելով, կարող են ապահովել սոցիալական երաշխիքների հարա երական ցածր մակարդակ: Տնտեսության արդյունավետության արձրացումը հնարավոր է դարձնում ընդլայնել սոցիալական ապահովության տեսակները, մեծացնել ցուցա երվող օգնության չափերը, կատարելագործել գործող համակարգը: Սոցիալական ապահովագրության խնդիրների կարգավորումը, շատ հաճախ, կազմակերպվում է համապատասխան հիմնադրամների ստեղծման միջոցով: Վերջիններս կարող են լինել խիստ մասնագիտացված՝ ճյուղային կամ ֆունկցիոնալ, ինչպես նան ունիվերսալ, ինչը հիմնականում պայմանավորված է նակչության թվաքանակով ն տնտեսական աճով: Այս հիմնադրամները կարող են լինել պետական կառույցներ կամ առնտրային կազմակերպություններ: Ապահովության, այդ թվում սոցիալական աջակցության, նպաստների համակարգը, գործազրկության ն զ աղվածության խնդիրները կարգավորվում են մեծամասամ պետական կառույցների՝ նախարարությունների միջոցով: Այս ոլորտի կառավարումը իրականացվում է պետական կառավարման համակարգի միջոցով, ի տարերություն սոցիալական ապահովագրության համակարգի, որի կառավարումը, շատ հաճախ, իրականացվում է կոլեգիալ ն դեմոկրատական սկզ ունքների հիման վրա, ինչպես վարձու աշխատողների ներկայացուցիչների՝ արհեստակցական միությունների, այնպես էլ գործատուների ն հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցչությամ :

Սոցիալական ապահովության զարգացման ընթացքում մշտապես անհրաժեշտություն է առաջանում կատարելագործել նան սոցիալական ապահովության ձները: Աստիճանա ար, հասարակության ն տնտեսության զարգացմանը զուգահեռ, ավելի շատ գերիշխում են դրամական փոխհատուցումների ն դրամատվությունների ձները ն, դրան հակառակ, նվազում են նաիրային տեսքով աշխվող արիքները ն արտոնությունների ու ծառայությունների ձնով տրամադրվող աջակցության ն ապահովագրության տեսակները: Չնայած դրան, ոլոր պետություններում ն ժամանակներում այս երկու ավանդական ձներն էլ գործել են միաժամանակ՝ լրացնելով կամ փոխարինելով մեկը մյուսին: Բնական է, որ դրամական տեսքով ստացվող թոշակները ն նպաստները ավելի ունիվերսալ միջոց են դրանք ստացողների համար, քանի որ այս դեպքում սոցիալական ապահովության շրջանակում տրամադրվող միջոցները չեն սահմանափակվում կոնկրետ ծառայության ձեռք երումով, այլ նպատակաուղղվում են սոցիալական այն կարիքների ավարարմանը, որոնք առավել կարնորվում են թոշակառուի կամ նպաստառուի կողմից տվյալ ժամանակաշրջանում ն կոնկրետ պահին: Սակայն, դրա հետ մեկտեղ, պարզ է, որ կան ծառայություններ ն սոցիալական աջակցության ձներ, որոնք ֆինանսական միջոցների արդյունավետ օգտագործման տեսանկյունից նպատակահարմար է իրականացնել ծառայությունների մատուցման տեսքով՝ օրինակ, որոշ ժշկական ծառայություններ ն այլն: Միաժամանակ փաստ է, որ շուկայական հարա երությունների պայմաններում ն տնտեսապես զարգացած շատ երկրներում ավելի հաճախ կիրառվում է դրամական փոխհատուցումների համակարգը: Կարնորվում են նան դրամական միջոցների այն ծավալները, որոնք ուղղվում են սոցիալական ապահովության կարիքների ավարարմանը: Բնական է, որ յուրաքանչյուր թոշակի ն նպաստի տեսակ, որը տրամադրվում է քաղաքացիներին, պետք է ծառայի որոշ կարիքների ավարարմանը՝ այսինքն կենսաթոշակները պետք է համապատասխանեն կենսական նվազագույն պահանջներին, ընտանեկան նպաստները՝ ընտանիքի նվազագույն կենսամակարդակի ապահովմանը: Փաստորեն, այն ծավալները, որոնք ուղղվում են սոցիալական խմ երին, պետք է համապատասխանեն տնտեսությունում ձնավորված սպառողական գներին: Հասկանալի է, որ այն միջոցների ծավալները, որոնք ուղղվում են սոցիալական ապահովության կարիքներին, անմիջական կապի մեջ են միջոցների գոյացման աղյուրների ն ֆինանսավորման ծավալների հետ: Ուստի, կարնոր է, որպեսզի հստակ տարանջատվեն այն աղ յուրները, որոնք ծառայելու են ապահովագրական հիմքի վրա տրվող փոխհատուցումներին՝ կենսաթոշակներ, նպաստներ ն ոչ ապահովագրական հիմքի վրա տրվող նպաստներին: Այսինքն, անհրաժեշտ պահանջներից մեկը սոցիալական արդարության ն տնտեսական հավասարակշռության ապահովումն է: Սոցիալական ապահովության ֆինանսական միջոցների ներկայիս վիճակը հստակեցնելու համար նպատակահարմար է, նախ ն առաջ, անդրադառնալ միջազգային փորձին: Բոլոր երկրներում ֆինանսական միջոցների գոյացման աղ յուրները ն դրանց հաշվին կատարվող ծախսերն ունեն գրեթե նույն կազմը: Տար երությունները հիմնականում պայմանավորված են յուրաքանչյուրի աղ յուրի կամ ծախսային ուղղվածության տեսակարար կշռով: Այս տեսանկյունից պարզ ն հասկանալի մոտեցումը կլինի այն, որ յուրաքանչյուր ծախսային ուղղություն կամ թոշակի ձն ունենա իր համապատասխան ֆինանսական աղ յուրը: Անհրաժեշտ է նան ճշգրտել, թե սոցիալական ապահովագրության համակարգը ինչ նպատակ պետք է հետապնդի՝ ապահովի նվազագույն թոշակների չափը, այդ թոշակները ինչ պահանջներ պետք է ավարարեն, թե նպատակը պետք է լինի եկամտի կորստի փոխհատուցումը ապահովագրական հիմքի վրա՝ յուրաքանչյուրի կուտակման միջոցներին համապատասխան: Արտասահմանյան երկրներում սոցիալական ապահովագրության միջոցների գոյացման աղ յուրների կառուցվածքը 1970 ն 1988 թթ. կտրվածքով ներկայացված է ստորն երվող թիվ 8.3.1. աղյուսակում:

Աղյուսակ 8.3.1

Արտասահմանյան մի շարք երկրներում սոցիալական ապահովագրության միջոցների գոյացման աղ յուրների կառուցվածքը 1970 ն 1988 թթ. (տոկոսային հարա երությամ ըստ տարիների)" Երկիր Ավստրիա Բելգիա Կանադա Շվեյցարիա Գերմանիա Իսպանիա Ֆինլանդիա Ֆրանսիա Մեծ Բրիտանիա Հունաստան Իտալիա Հնդկաստան ճապոնիա Մարոկկո Մեքսիկա Հոլանդիա Նորվեգիա Պորտուգալիա Շվեդիա ԱՄՆ

Ապահովագրվածների մուծումներ 25.0 27.7 24.0 25.7 6.7 10.1 38.1 41.3 21.8 27.5 65.2 51.7 9.4 8.0 19.3 26.6 18.0 17.3 37.4 30.8 23.3 16.0 39.7 25.4 28.5 26.4 12.0 10.0 21.3 20.2 50.5 57.6 28.3 30.5 18.6 20.3 24.4 30.6

Ձեռնարկատերերի մուծումներ 38.5 42.3 49.7 47.1 10.4 15.8 31.9 28.1 34.9 36.7 24.7 23.1 40.5 43.1 60.3 52.6 33.5 29.2 34.1 32.7 56.2 13.0 55.5 56.4 31.2 30.0 86.8 72.6 64.1 71.2 41.6 37.9 38.8 44.9 52.4 49.4 51.9 72.6 30.3 35.6

Պետական յուջե 32.2 22.4 73.7 13.1 40.8 9.5 45.5 18.9 38.5 23.8 12.7 0.2 30.0 6.3 32.2 26.0 42.2 42.4

27.5 25.5 63.3 11.2 33.7 24.4 43.2 18.1 41.3 30.5 58.0 1.2 28.4 4.5 3.8 23.7 25.6 189.1 31.0

Կապիտալից մուտքեր ն այլ մուտքեր 4.3 2.5 3.9 1.7 9.3 10.8 16.9 19.4 2.4 1.9 0.4 0.5 4.6 5.7 1.5 2.7 10.0 12.3 4.7 6.0 7.8 12.3 4.6 16.8 10.4 15.3 1.2 17.4 3.9 4.1 1.6 0.8 0.7 0.9 3.0 4.7 5.9 9.3 2.9 2.8

Ինչպես տեսնում ենք թիվ 8.3.1 աղյուսակից, այս հարցում որնէ ստանդարտ գոյություն չունի ն յուրաքանչյուր երկիր դրսնորում է իր մոտեցումը: Սակայն գրեթե ոլոր երկրներում, որպես օրինաչափություն, զգալի է պետության մասնակցությունը՝ յուջետային միջոցներով: Կանադա Ինդոնեզիա Զամ իա Բենին ԱՄՆ Հորդանան Յեմեն Թուրքիա Հունաստան Շվեդիա Գերմանիա Ավստրիա Սուդան Արգենտինա Իտալիա

Վարձու աշխատողներ Գործատուներ

Գծապատկեր 8.3.1. Գործատուների ն վարձու աշխատողների կողմից վճարվող

սոցիալական վճարների սահմանված տոկոսադրույքները մի շարք երկրներում (տոկոսային արտահայտությամ )

"

Շհaմ6|aէ Ս-Բ. 6ՇօոօոiՇ քaՇէօոՏ aոմ քiոaոՏiոց օք ՏօՇia| քոօէ6Շէiօո. Թ6քօոէ 2|2. 22|/ էհ Շ6ո6ոa| ՃՏՏ6ոԵ|/, aՇaքԽս|Շօ,-|ոէ6ոaէiօոa| ՏօՇia| Տ6Շսոiէ/ ՃՏՏaէiaէiօո, Շ6ոօԽa, 1992 էջեր 36-37:

Սոցիալական ապահովագրության ֆինանսական աղ յուրներում հիմնականը սոցիալական հարկն է: Որոշ երկրներում նախատեսված են դրա դրույքաչափերի ներքին սահմաններ: Օրինակ, Գերմանիայում ն ճապոնիայում այդ սահմանից ցածր եկամուտ ունեցողները սոցիալական ապահովագրական վճարի մուծումներ չեն կատարում ն մասնակի են օգտվում թոշակային իրավունքից: Դեպքեր կան, եր որոշ տարիքից ցածր ն արձր աշխատակիցների համար վճարներ չեն գանձվում: Առանձին երկրներում, օրինակ, Հորդանանում հունվարի մեկի դրությամ ֆիքսվում է աշխատողների աշխատավարձը ն անկախ վերջինիս փոփոխությունից այն հիմք է հանդիսանում սոցիալական ապահովագրական վճարների համար: Շատ երկրներում սահմանվում է նան աշխատավարձի վերին սահման, որից ավելի մասի համար սոցիալական ապահովագրական վճար չի մուծվում: Այդ չափը Եվրոպայում հաճախ միջին աշխատավարձը գերազանցում է 100 կամ 200 անգամ: Նշենք, որ մի շարք երկրներում յուրաքանչյուր տարի տարիքի հետ աճում են նան սոցիալական ապահովագրական վճարների հատկացումների տոկոսադրույքները: Գործատուների ն վարձու աշխատողների սոցիալական վճարների դրույքաչափերը նույնպես ըստ երկրների տար եր են: Օրինակ, Կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայում գերակայող մասը վճարվում է գործատուների կողմից, Հարավային Ամերիկայում (Բոլիվիա, Չիլի, Պերու) մեծ մասը վճարվում է վարձու աշխատողների կողմից: Մի շարք երկրներում կան նան տարիքային, սեռային ն ըստ աշխատանքի նույթի տար երություններ: Նշված տար երության հիմք կարող է հանդիսանալ նան աշխատանքի տեսակը: Օրինակ, Շվեյցարիայում գործատուները ավելի շատ են վճարում տարեց աշխատակիցների ն կանանց համար: Բուլղարիայում տար եր մասնագիտության անձինք սոցիալական ապահովագրական վճարներ են կատարում տար եր դրույքներով: Իրաքում վառելանյութի նագավառում գործատուների կողմից վճարվող սոցիալական ապահովագրական վճարների դրույքաչափը գերազանցում է մնացած նագավառների սոցիալական ապահովագրական վճարների չափերը: Իսկ Չիլիում, օրինակ, մինչն 109 սոցիալական ապահովագրական վճարները պարտադիր են, որից ավելի աշխատակիցները կարող են կամավոր մուծումներ կատարել: Կիրառվում է նան պրոգրեսիվ դրույքաչափ (օրինակ, Եգիպտոսում, Միացյալ Թագավորությունում): Կան երկրներ, որոնք օգտագործում են ներքին ն վերին սահմանների համար հաստատագրված վճարներ: Այսօր սոցիալական ապահովագրական վճարների հավաքագրումը ն վճարումը իրականացվում է մեծամասամ երկու մոդելների օգնությամ ՝ առաջինը զուտ ապահովագրական մոդելն է, երկրորդը՝ նվազագույն թոշակների ապահովման մոդելը: ՀՀ-ում պարտադիր սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի եկամուտները ապահովող միջոցների հաշվարկային տոկոսադրույքները երված են թիվ 8.3.2 աղյուսակում: Ինչպես տեսնում ենք, 1997-2001թթ. 5 անգամ փոխվել են սոցիալական ապահովագրական վճարների տոկոսադրույքները, սակայն գործատուների ն վարձու աշխատողների եկամուտներից վճարվող գումարները գրեթե չեն փոխվել, մնացել են 28.0 մլրդ. դրամի սահմաններում: Այստեղ ացառությունը թերնս 1998թ. է, եր այս գծով հավաքագրվել է 23.2 մլրդ.դրամ ն 2001թ., եր հավաքագրվել է 34.9 մլրդ.դրամ: Հարկ է նշել, որ 2006թ. հունվարի մեկից սահմանվեց սոցիալական ապահովագրական վճարների տոկոսադրույքների նոր սանդղակ գործատուների համար, որն ունի հետնյալ տեսքը. ա) մինչն 20000 դրամի աշխատավարձի տիրույթում՝ 7000 դրամ ) 20000-100000 դրամը՝ 7000-20000 դրամը գերազանցող մասի 159-ը գ) 100000 դրամից ավելիի դեպքում՝ 19000-100000դրամը գերազանցող մասի 59-ը դ) պարզեցված հարկ վճարող իրավա անական անձանց համար սահմանվել է նույն դրույքաչափերը, որոնք նախատեսված են սովորական հարկային դաշտում գործուենություն իրականացնողների համար:

Աղյուսակ 8.3.2

Պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների դրույքաչափերը Տարեթիվը 1997թ

1998թ. 01.01

1999թ. 01.01

2000թ. 01.08

2001թ 01.01

2003թ.

Վարձու աշխատողներ 379(ամսական), որից 359-ը կենսաթոշակային ֆոնդ, 29-ը ՀՀ սոց.ապահովագրության ֆոնդ մինչն 8000 դր – 329, 8001-16000 դր- 279, 16001-ից ավելի-229,

Գործատուներ

Գյուղացիական տնտեսություն վարողներ Ամսական կադաստրային եկամտի 1.59

Անհատ ձեռնարկատերեր Տարեկան եկամտի

Տարեկան եկամտի Կադաստրային 209, այց ամսաեկամտի 129 (ոչ կան նվազագույն ավելի նվազագույն աշխատավարձի 156 աշխատավարձի մեկուկեսից ոչ պակաս պատիկը մեկ տարն 13-ից ոչ ավելի վա ընթացքում) 289 ամսական 39, Կադաստրային Տարեկան եկամտի ա) ոչ պակաս 2500 դրամից այց ոչ եկամտի 129 (ոչ 209, (յուրաքանչ) ոչ ավել 20000 դրամից ավելի ավելի 150000 դրամ) յուր ամիս ոչ պա2500 կաս 1500 դրամից ն դրամից ոչ ավելի 20000դ-ից) 289 ամսական, այց ոչ պա39, Կադաստրային Տարեկան եկամտի կաս 5000 դր ն ոչ ավելի այց ոչ եկամտի 129 (ոչ 209, (յուրաքանա) մինչն 200000 դրամ աշխա- ավելի ավելի 150000 չյուր ամիս ոչ պատավարձի տիրույթում 20000 2500 դրամ) կաս 1500 դրամից ն դրամից դրամից ոչ ավելի 20000 ) (20000 դրամ-աշխատադրամից) վարձի 200000 դրամը գերազանցող մասի 289, այց ոչ ավելի 30000 դրամ) ա) մինչն 20000 դրամ աշխա39 Կադաստրային Տարեկան եկամտի տավարձի տիրույթում՝ 5000 եկամտի 59 (ոչ ա) մինչն 1200000 դրամ ավելի 60000 դրամ) դրամը՝ 159, ) 20000-100000 դրամը՝ ) 1200000 դրամից 5000-20000 դրամը գերաավելիի դեպքում զանցող մասի 159-ը 180000 դրամգ) 100000 դրամից ավելիի 1200000 դրամը դեպքում՝ 17000-100000 գերազանցող գուդրամը գերազանցող մասի մարի 59-ը 59-ը դ) պարզեցված հարկ վճարողների համար՝ 6000 դրամ ա) մինչն 20000 դրամի աշ39 Տարեկան եկամտի խատավարձի տիրույթում՝ ա) մինչն 1200000 5000 դրամ դրամը՝ 159, այց ոչ ) 20000-100000 դրամը՝ պակաս 60000 դրա5000-20000 դրամը գերամից զանցող մասի 159-ը ) 1200000 դրամից գ) 100000 դրամից ավելիի ավելիի դեպքում դեպքում՝ 17000-100000 180000 դրամ դրամը գերազանցող մասի -1200000 դրամը գե59-ը րազանցող գումարի դ) պարզեցված հարկ վճա59-ը րողների համար՝ 6000 դրամ

Ժամանակի ընթացքում ոլոր զարգացած երկրներն էլ կանգնում են սոցիալական միջոցառումների ֆինանսավորման միջոցների ան ավարարության խնդրի առջն: Այս ֆոնի վրա, Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության ֆինանսական աղ յուրների ձնավորման գործում ակնհայտ են դառնում նան մի շարք թերություններ: Նախ, հաշվի առնելով մեր երկրի տնտեսական ներուժը ն սոցիալական խնդիրները, անհամեմատ քիչ են այն միջոցները, որոնք ուղղվում են սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամների ձնավորմանը: Դա գլխավորապես պայմանավորված է հիմնական մուծումներ կատարողների՝ գործատուների ն վարձու աշխատողների միջն մուծումների եռի անհավասար աշխմամ , ինչը հատկապես սրվում է գործատուների կողմից սոցիալական մուծումների կատարման գործում շահագրգռվածության ացակայությամ : Գործատուները հաճախ, թաքցնում են աշխատողների թվաքանակը ն նրանց վճարվող իրական աշխատավարձերի գումարը, որով արհեստականորեն նվազեցվում է սոցիալական ապահովագրության վճարների հաշվարկային ազան: Մյուս կողմից, սոցիալական ապահովագրության հիմնադրամի մուտքերի հավաքագրման գործում մինչ օրս չկա միասնական հաշվառման ազա, որի ստեղծումը հնարավորություն կտա հաշվառել յուրաքանչյուրի կողմից իր օգտին կատարված սոցիալական վճարների չափը, ինչի հիման վրա էլ հնարավոր կլինի որոշել նրանց հետագա հատկացվելիք թոշակի չափը: Սոցիալական ապահովագրության վճարների հավաքագրումը ն աշխատող թոշակառուներին վճարումները նույնպես պահանջում են հստակեցում: Ներկայումս այդ կատեգորիայի թոշակառուները իրենց աշխատանքային գործունեության ընթացքում շարունակում են կատարել սոցիալական ապահովագրության վճարներ այն դեպքում, եր թոշակային իրավունքի համար հիմք հանդիսացող նրանց ընդհանուր աշխատանքային ստաժի հաշվարկումը դադարեցվում է թոշակի անցնելու պահից: Սովորա ար աշխատանքային գործընթացում ընդգրկված թոշակառուների աշխատանքային ստաժը գերազանցում է երեսուն տարին: Ստացվում է այնպես, որ միջին հաշվով նրանց կողմից կատարված սոցիալական ապահովագրական վճարների ն նրանց վճարված թոշակների չափը հավասար գումար է կազմում (որոշ դեպքերում սոցիալական ապահովագրական վճարի գումարները գերազանցում են թոշակի չափը), իսկ նրանց աշխատանքային ստաժը չի ավելացվում: Նման մոտեցումը չի համապատասխանում շուկայական հարա երությունների ոգուն ն հակասում է ապահովագրական սկզ ունքներին: Միջազգային փորձը այս առումով հետնյալն է. աշխատանքային գործընթացի մեջ ընդգրկված թոշակառուների սոցիալական ապահովագրական վճարների հավաքագրումը դադարեցվում է ն նրանց աշխատանքային ստաժը չի հաշվարկվում թոշակային իրավունքի տեսանկյունից ն թոշակները վճարվում են 50-1009-ի չափով: Կան երկրներ, որոնք շարունակում են գանձել սոցիալական ապահովագրական վճարներ, միննույն ժամանակ թոշակային իրավունքից հետո՝ շարունակում են հաշվառել աշխատանքային ստաժը ն աշխատավարձի ցուցանիշը թոշակառուի հետագա թոշակի ազան ճշգրտելու նպատակով: Հարկավոր է նան հստակեցնել պետական յուջեի մասնակցության չափը արտոնյալ պայմաններով վճարվող թոշակների լրացուցիչ ֆինանսավորման հարցում: Խնդիրներից մեկն էլ հատուկ պահուստների ձնավորումն է, որոնք պետք է ծառայեն ապահովագրական հիմքի վրա թոշակների վճարման համակարգին սահուն անցնելուն:

8.4. ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿԱՅԻՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ ՈՒՂՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Հանրապետության ներկայիս սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը նութագրվում է մակրոտնտեսական կայունության ամրապնդմամ ն ՀՆԱ տարեկան աճի աննախադեպ արձր տեմպերով: 2000-2006թթ. ընթացքում երկրի իրական ՀՆԱ-ն աճել է միջինում տարեկան 11.49-ով, որի արդյունքում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն կազմել է 1983 ԱՄՆ դոլար (2006): Այս ցուցանիշի արելավման շնորհիվ Հայաստանը «ցածր եկամտի» երկրների դասից 2004թ.-ին տեղափոխվեց «միջին եկամտի» երկրների դաս46: 2000-2006թթ. ՀՀ-ում երկրի միջին կենսաթոշակի աճի միտումները համահունչ չեն եղել ՀՆԱ ն աշխատավարձի աճի տեմպերին (տե՛ս` թիվ 8.4.1 գծապատկերը): Գրեթե անփոփոխ մնալով 2000-2001թթ. (ընդամենը 2.7 - 0.49 աճ), իրական միջին կենսաթոշակի մակարդակի աճի տեմպը կտրուկ արձրացել է 2002-2003թթ.(19.122.79), իսկ հաջորդ երեք տարիների ընթացքում կայուն նվազել՝ 11.99-ից (2004թ.) մինչն 8.49 (2006թ.): Արդյունքում, կենսաթոշակների աճը, որը 2000-2006թթ. կազմել է 2.3 անգամ, հետ է մնացել երկրի մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ ն իրական միջին աշխատավարձի աճից (3.0 ն 2.7 անգամ համապատասխանա ար՝): 125.09

122.79

120.09

121.69

116.39

115.09 113.39 114.09 110.09 105.99 108.49 105.09 101.19 100.09

101.09

95.09

90.09

Իրական ՀՆԱ աճը, 9-ով նախորդ տարվա նկատմամ Իրական միջին աշխատավարձի աճը, 9-ով նախորդ տարվա նկատմամ Իրական միջին կենսաթոշակի աճը, 9-ով նախորդ տարվա նկատմամ

Գծապատկեր 8.4.1. Իրական ՀՆԱ, միջին աշխատավարձի ն միջին կենսաթոշակի

դինամիկան 2000-2006 թթ.

Կենսաթոշակների աննախադեպ աճը 2003թ՝ 122.79 նախորդ տարվա համեմատ պայմանավորված էր երկրում խորհրդարանական ն նախագահական ընտրությունների անցկացմամ : Պետական կենսաթոշակների հարցը ընտրական քարոզարշավների կարնոր մասն է կազմում ընտրազանգվածի ամենաակտիվ խմ ի՝ կենսաթոշա46

Երկրների նման դասակարգումը կատարում է Համաշխարհային անկը (ՀԲ) օգտագործելով, Ատլաս մեթոդը, որի հիմքում դրված է մեկ շնչի հաշվով երկրի համախառն ազգային եկամտի (ՀԱԵ կամ ՇՒ|) ցուցիչը: Այսպես, ՀԲ տվյալների ազայում գրանցված աշխարհի 185 երկրները դասակարգվում են երեք խմ ի՝ ա/ցածր եկամտի երկրներ, որոնց մեկ շնչի հաշվով ՀԱԵ-ն 2006թ.-ին ցածր է եղել 905 ԱՄՆ դոլարից, /միջին եկամտի երկրներ, որոնց նշված ցուցիչը եղել է 906-11115 ԱՄՆ դոլարի միջակայքում, ն գ/ արձր եկամտի երկրներ, որոնց նշված ցուցիչը գերազանցել է 11116 ԱՄՆ դոլարի մակարդակը: հէէք://Խ6Ե.Խօո|մԵaոk.օոց/ՄՑՏ|TԷ/Է2TԷԹՒՃԼ/DՃTՃՏTՃT|ՏT|ՇՏ/0,,Շօոէ6ոէԽDK:20420458-ո6ոսՔK:6413 3156-քaց6ՔK:64133150-քiՔK:64133175-էհ6Տiէ6ՔK:239419,00.հէո|

կառուների, ձայները ստանալու համար: Այսպես, Եվրոստատի կողմից պար երաար իրականացվող Եվրո արոմետր հետազոտության արդյունքներն արձանագրում են, որ եվրոպական երկրների ընտրազանգվածում 60-69 տարեկանների խում ը 2 անգամ գերազանցում է 18-29 տարեկանների խմ ին, ինչը մեծ ճնշում է առաջացնում հատկապես Արնմտյան Եվրոպայի երկրներում կենսաթոշակների արձրացման քաղաքականության վրա47: Հայաստանում 2008թ. հունվարի 1-ից տեղի ունեցավ կենսաթոշակների 609 աճ, ընդ որում, ազային կենսաթոշակն ավելացավ 4,250 դրամից մինչն 6,800 դրամ, կամ 609-ով, իսկ մեկ տարվա ապահովագրական ստաժի արժեքը՝ 230 դրամից մինչն 395 դրամ, կամ 71.19-ով: 2009թ. ազային կենսաթոշակը սահմանվել է 7950 դրամ, իսկ մեկ տարվա ապահովագրական ստաժի արժեքը 454 դրամ: ՀՆԱ ն աշխատավարձի միջին տարեկան աճի տեմպերից կենսաթոշակի զգալի հետ մնալը ացասական ազդեցություն է ունեցել կենսաթոշակառուների կենսամակարդակի վրա: Տնային տնտեսությունների ն նակչության խոցելի խմ երի հետազոտությունները վկայում են այն մասին, որ կենսաթոշակառուները երկրի ամենախոցելի սոցիալական խմ երից են, ինչը ներկայացվել է թիվ 8.4.1 աղյուսակում: Սոցիալական խմ երի խոցելիության գնահատման համակարգը Սոցիալական խում

Աղյուսակ 8.4.1

Խոցելիության գնահատական

Հաշմանդամ, 1 կարգ Հաշմանդամ, 2 կարգ Հաշմանդամ, 3 կարգ Հաշմանդամ-երեխա Մինչն 2տ. երեխա 2-18տ. երեխա Միակողմանի ծնողազուրկ երեխա Երկկողմանի ծնողազուրկ երեխա Գործազուրկ Կենսաթոշակառու Միայնակ չաշխատող կենսաթոշակառու 75 ն արձր տարիքի կենսաթոշակառու

Կենսաթոշակառուների ցածր կենսամակարդակը պայմանավորված է ցածր կենսաթոշակներով: Ստորն ներկայացված թիվ 8.4.2 գծապատկերից հետնում է, որ 2006թ. միջին ապահովագրական կենսաթոշակը կազմում է ծայրահեղ աղքատության շեմի 75.49-ը ն աղքատության շեմի 50.09-ը: 80.09

75.49

72.99 69.89

70.09

62.49 54.29

60.09 50.09

45.99

50.09

47.69

44.99 39.29

40.09

32.79 27.79

30.09 20.09 10.09 0.09

Ապահովագրական կենսաթոշակ-ծայրահեղ աղքատության գիծ հարա երակցությունը, 9 Ապահովագրական կենսաթոշակ-աղքատության ընդհանուր գիծ հարա երակցությունը, 9

Գծապատկեր 8.4.2. Ապահովագրական կենսաթոշակի հարա երակցությունը

Տե՛ս՝ “Քօ|iէiՇՏ, Ճցiոց aոմ Ք6ոՏiօոՏ” /iոՇ6ոzօ Շa|aՏՏօ aոմ Քaօ|a Քոօք6էa, 2004:

աղքատության ն ծայրահեղ աղքատության գծերի հետ, 2001-2006թթ.

Սոցիալական թոշակառուներն է՛լ ավելի վատ վիճակում են. նրանց միջին թոշակը չի հասնում ծայրահեղ աղքատության շեմի 1/3-րդին: Քանի որ կենսաթոշակը համարվում է մեծահասակների դրամական եկամուտների հիմնական աղ յուրը48, ապա դրանց ցածր մակարդակը, իրոք, մտահոգիչ է: Հանրապետությունում կենսաթոշակային հիմնահարցերը ազմիցս քննարկվել են դեռնս «Աղքատության հաղթահարման ռազմավարական ծրագրի» (ԱՀՌԾ) մշակման շրջանակներում: Համաձայն ԱՀՌԾ կանխատեսումների ապահովագրական միջին կենսաթոշակի չափը 2005-2006 թթ. պետք է գերազանցեր ծայրահեղ աղքատության, իսկ մինչն 2008թ.՝ նան աղքատության շեմը49: Սակայն, կենսաթոշակային գործող համակարգի ֆինանսական կայունության ապահովման կարնոր նախապայմանը դեռնս անհնարին է դարձնում կենսաթոշակների արձրացման հարցը: Կենսաթոշակների ցածր մակարդակի հետնանքով չապահովվեց միջին կենսաթոշակ - միջին աշխատավարձ հարա երակցությունը, այսինքն՝ փոխհատուցման գործակիցը: Վերջինս 2006թ. կանխատեսված 26.59-ի փոխարեն կազմել է ընդհանուր կենսաթոշակների (ներառյալ սոցիալականը) գծով՝ 16.99: Անցումային տարիների կենսաթոշակային նագավառը կարգավորող օրենսդրությունը կատարելագործվում էր հիմնականում «սոցիալական ապահովություն» ն «սոցիալական ապահովագրություն» սահմանումների հստակեցման ն, դրանից անմիջապես հետնող, ՀՀ ՍԱՊՀ ֆինանսական միջոցների հաշվին սպասարկվող նակչության սոցիալական խմ երի կրճատման ուղությամ : Իրականացվող օրենսդրական վերափոխումների հիմնական նպատակն էր՝ ա-

պահովել կենսաթոշակային համակարգի ֆինանսական կայունությունը որոշակի պարամետրիկ արեփոխումների միջոցով: «Հայաստանի Հանրապետության քաղա-

քացիների պետական կենսաթոշակային ապահովության մասին» ՀՀ օրենքի ընդունմամ (1996) կանանց կենսաթոշակի անցնելու տարիքը հասցվեց 55-ից մինչն 63 տարեկան, իսկ տղամարդկանցը՝ 60-ից 65 տարեկան: Սահմանվեցին սանդղակներ՝ նակչության տար եր սեռատարիքային խմ երի կենսաթոշակի անցնելու տարիքի համար: «Պետական կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենքով (2002) կանանց ն տղամարդկանց կենսաթոշակային տարիքը հավասարվեց՝ սահմանվելով 63 տարի: 1992թ. կենսաթոշակ նշանակելու համար ՀՀ քաղաքացիներից պահանջվում էր պարտադիր սոցվճար կատարելու մասին տեղեկանք, իսկ կենսաթոշակը հաշվարկվում էր վերջին երեք տարվա աշխատավարձի հիման վրա: 1996թ. կենսաթոշակի ն աշխատավարձի հետ կապը վերացավ, քանի որ ներդրվեց «աշխատանքային ստաժի» գաղափարը, ընդ որում, մեկ տարվա աշխատանքային ստաժի արժեքը պետք է պար երա ար սահմանվեր ՀՀ կառավարության որոշմամ : 1990-ական թվականների օրենսդրական փոփոխությունների արդյունքում համակարգի ֆինանսական կայունության հիմնահարցը լուծվում էր միայն ցածր կենսաթոշակների վճարման պայմանով: Կենսաթոշակների միջին մակարդակը այդ տարիներին ավելի քան 2 անգամ զիջում էր ծայրահեղ աղքատության գծի արժեքը, այսինքն ավարար չէր անգամ սննդի ապահովման համար: Իրականացված վերափոխումները, այնուամենայնիվ, չէին ապահովում կենսաթոշակային ապահովագրությանը նորոշ ամենաէական սկզ ունքի կիրառումը, այն է. անաշխատունակության դեպքում (տարիքի կամ այլ ապահովագրական դեպքերի հետ կապված) անհատի սոցիալա48

Մարդահամարի տվյալների համաձայն (հոկտեմ եր, 2001) 65 ն ավելի տարեկան տղամարդկանց 80.49-ը ն կանանց 85.79-ը հայտարարել են, որ իրենց գոյամիջոցների հիմնական աղ յուրը կենսաթոշակն է: 2005թ. տնային տնտեսությունների հետազոտությունն արձանագրեց, որ միայնակ ապրող ծերերի ընդամենը եկամուտների ծավալում կենսաթոշակի աժինը ամենամեծն է ն կազմում է 41.19, որից հետո գալիս են ոչ դրամական եկամուտները՝ 18.29, դրամական օգնություն հարազատներից՝ 16.69 ն պետական նպաստները՝ 8.49: ԱՀՌԾ, Երնան, 2003, էջեր՝ 106-109:

կան վճարումներից կախված փոխհատուցումը: Վերջինիս համար անհրաժեշտ հիմքեր ձնավորելու նպատակով 2002թ. նոյեմ երին ընդունվեց «Պետական կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենքը, որն ուժի մեջ մտավ 2003թ. ապրիլից: Կենսաթոշակային ապահովագրության տեսակետից ակներն ձեռք երումներ էին հետնյալ օրենսդրական նորամուծությունները. • անհատական (անձնավորված) հաշվառման համակարգի ներդրումը՝ կենսաթոշակային ապահովագրության համար անհրաժեշտ տվյալների ազայի ստեղծման համար (Գլուխ 9, Հոդվածներ 40-44), • կամավոր կենսաթոշակային ապահովագրության իրավական նախապայմանների ձնավորումը (Գլուխ 1, Հոդված 4), • պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային ապահովագրության համար նախահիմքերի ստեղծումը (Գլուխ 14, Հոդված 76): «Պետական կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենքը սահմանեց նան կենսաթոշակի իրավունակության նոր պայմաններ. կենսաթոշակի իրավունք է ձեռք երում 63 տարին լրացրած անձը՝ 25 տարվա ապահովագրական ստաժի առկայության դեպքում50, ացառությամ արտոնյալ պայմաններով կենսաթոշակի անցնելու դեպքերի, որոնց համար սահմանվեցին այլ տարիքային շեմեր՝ 55 ն 59 տարեկան: Ապահովագրական կենսաթոշակի, այդ թվում արտոնյալ պայմաններով, կանանց իրավունակությունը տար երակվեց ըստ տարիքային խմ երի՝ ընդունված սանդղակի համաձայն: Միաժամանակ, օրենքը սահմանեց մասնակի կենսաթոշակ ստանալու իրավունք 50 ն 55 տարեկաններին՝ որոշակի պայմաններում ն հատուկ նագավառներում երկարամյա ծառայության համար51: «Պետական կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենքի կիրարկումն ապահովելու համար 2003 թվականի ընթացքում ՀՀ կառավարությունն ընդունեց մի շարք որոշումներ, որոնցով հաստատեց ազային (հիմնական) կենսաթոշակի ն ապահովագրական ստաժի մեկ տարվա արժեքները, արտոնյալ պայմաններով ն մասնակի կենսաթոշակի իրավունք տվող արտադրությունների, աշխատանքների, մասնագիտությունների, պաշտոնների, կատեգորիաների ն համապատասխան ցուցանիշների ցանկերը, երկարամյա ծառայության կենսաթոշակի (այդ թվում՝ մասնակի) իրավունք տվող աշխատանքային գործունեության տեսակների ն պաշտոնների ցանկերն ու այդպիսի գործունեության ստաժի հաշվառման կարգը ն այլն: Բերված փաստարկներից հետնում է, որ կենսաթոշակային նագավառը կարգավորող օրենսդրական դաշտի զարգացումները, անշուշտ, ուղղված են եղել կենսաթոշակային ապահովությունը կենսաթոշակային ապահովագրությամ վերափոխելուն: Սակայն, իրականում կենսաթոշակային նագավառը կարգավորող օրենսդրությունը չի ամրագրվել այն անհրաժեշտ մեխանիզմներով, որոնք գործնականում կապահովեին Հայաստանում կենսաթոշակային ապահովագրության թե՛ պետական ն թե՛ մասնավոր ինդուստրիայի գործունեությունը: Կենսաթոշակային քաղաքականությունը ներկայումս համարվում է պետական սոցիալական քաղաքականության անքակտելի մասը, ուստին մշակվում, կարգավորվում ն վերահսկվում է այդ քաղաքանությունը վարող պետական լիազոր մարմնի՝ ՀՀ աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարության կողմից: Դրանով է պայ50

Մինչն 25 տարի ապահովագրական ստաժի դեպքում ( այց ոչ պակաս, քան 5 տարի) անձը նույնպես իրավունք ունի ապահովագրական կենսաթոշակի, սակայն վերջինս հաշվարկվում է նվազեցված գործակցով: Մինչն 5 տարի ապահովագրական ստաժ ունեցող անձինք ապահովագրական կենսաթոշակ ստանալու իրավունք չունեն, ացի հաշմանդամներից, որոնց համար ըստ տարիքային խմ երի սահմանված է 2, 3, 4 ն 5 տարվա ապահովագրական ստաժի սանդղակ: Մինչն կենսաթոշակային տարիքի հասնելը կա-

նայք կենսաթոշակի անցնելու իրավունք ունեն ըստ հաստատված սանդղակի ն 63 տակեկանի կհասնեն 2011թ.:

Մասնակի կենսաթոշակի իրավունք ստացան առանձնապես ծանր, առանձնապես վնասակար, ծանր ն վնասակար պայմաններում աշխատած, ինչպես նան կրթության, մշակույթի, թատերական ն թատերահանդիսային հիմնարկների որոշ կատեգորիաների աշխատողները:

մանավորված այն հանգամանքը, որ կենսաթոշակային գործող ծրագրերը, ըստ էության, ներառված են սոցիալական քաղաքականության երկու կարնորագույն նագավառներում. • կենսաթոշակային (սոցիալական) ապահովագրության ն • կենսաթոշակային (սոցիալական) ապահովության: Կենսաթոշակային ապահովագրության ծրագրերը երաշխավորում են երկրի ոլոր քաղաքացիների կենսաթոշակային իրավունքի իրականացումը՝ կենսաթոշակային տարիքը լրանալու, կերակրողին կորցնելու, հաշմանդամության ն սահմանված այլ դեպքերում: Ապահովագրական կենսաթոշակների հաշվարկման հիմքում դրված է ապահովագրական ստաժը52, որը պարտադիր հատկանիշ է համարվում այս ծրագրերին ՀՀ քաղաքացիների մասնակցության համար: Ապահովագրական ստաժի առկայությունն ու տնողությունը հաստատող ցուցանիշ է հանդիսանում պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարի կատարման փաստը: Սոցիալական ապահովագրության ծրագրերը ֆինանսավորվում են պարտադիր սոցիալական ապահովագրական վճարներից ձնավորվող յուջեի միջոցների հաշվին: Ապահովագրական ոլոր տեսակի կենսաթոշակները վճարում է ՀՀ ՍԱՊՀ-ն53: Կենսաթոշակային ապահովության ծրագրերի մասնակիցներն են կենսաթոշակային ապահովագրության ծրագրերում չընդգրկված այն քաղաքացիները, որոնք ձեռք չեն երել ապահովագրական կենսաթոշակ ստանալու իրավունք, օրինակ՝ ոլորովին չաշխատած ն/կամ ապահովագրական ստաժի սահմանված շեմը չունեցող ն/կամ ապահովագրական կենսաթոշակի համար սահմանված տարիքի դեռ չհասած քաղաքացիները: Նրանք ձեռք են երում սոցիալական կենսաթոշակ ստանալու իրավունք՝ ծերության, հաշմանդամության, կերակրողին կորցնելու ն Օրենքով սահմանված այլ դեպքերում: Սոցիալական կենսաթոշակները ֆինանսավորվում են պետական յուջեից ն վճարվում են ՀՀ ՍԱՊՀ կողմից: Կենսաթոշակային ապահովության հատուկ ծրագիր է իրականացվում զինծառայողների համար, որոնց կենսաթոշակային իրավունքներն ամրագրված են ն կարգավորվում են առանձին՝ «Զինծառայողների ն նրանց ընտանիքների անդամների սոցիալական ապահովության մասին» ՀՀ օրենքով (1998): Զինծառայողների սոցիալական ապահովության ծրագիրը ֆինանսավորվում է պետական յուջեի միջոցների հաշվին: ՀՀ կառավարության 2003թ. օգոստոսի 28-ի թիվ 1143-Ն որոշմամ անհատական հաշվառման համակարգի ներդրման փորձնական ծրագիր իրականացվեց Երնան քաղաքի երկու տարածքային կենտրոններում: 2005թ. սեպտեմ երից համակարգի ներդրումը ծավալվեց ՀՀ ՍԱՊՀ ոլոր 51 տարածքային կենտրոններում: Անհատական հաշվառման համար օգտագործվում է «Պառնաս» համակարգչային համակարգի ծրագրային փաթեթը, որը մշակվել է Երնանի մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտի կողմից ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության աջակցությամ : Համակարգն իրենից ներկայացնում է ՀՀ ՍԱՊՀ-ում հաշվառված յուրաքանչյուր անհատի անձնավորված տվյալների հավաքագրում, տվյալների ազայի ստեղծում ու վարում, վարչական տեղեկատվական այլ ազաների տվյալների հետ համադրում: Մուտքագրվում են 14 անվանում ցուցանիշներ, որոնք պար երա ար տրամադրվում են ապահովադիրների (ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների ն այլ իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց) կողմից ըստ ՀՀ աշխատանքի ն

Անձի կենսաթոշակի անցնելիս աշխատանքային ստաժ է համարվում. ա/ մինչն 1992թ.-ը անձի աշխատած տարիների թիվը, / 1992թ.-ից հետո՝ անձի կողմից պարտադիր ապահովագրական վճարումների կատարման տնողությունն ըստ տարիների: 2008թ.-ի հունվարի 1-ից ՀՀ ՍԱՊՀ վերակազմավորման արդյունքում (տե՛ս Տողատակ 9), հիմնադրամի արտա յուջետային հաշիվը փակվեց ն պարտադիր սոցիալական վճարումների ֆինանսական միջոցները միաձուլվեցին պետական յուջեի ընդհանուր եկամուտների հետ:

սոցիալական հարցերի նախարարության հաստատված հաշվետվությունների ձների ն կարգերի: Հիմնական տվյալները լրացվում են ամսական կտրվածքով, օր.՝ աշխատանքի վարձատրությանն ուղղված միջոցներ, հաշվարկված սոցիալական վճարների չափ, վճարված սոցվճարներ, սոցվճարի հաշվին կատարված ծախսեր ն այլն: Տվյալների ամփոփումն ու համադրումը կատարվում է տարեկան կտրվածքով: 2007թ. հուլիսի 1-ի դրությամ 54,956 ապահովադրի կողմից ՀՀ ՍԱՊՀ է ներկայացվել անհատական հաշիվ ացելու 839,479 հայտ, որից մուտքագրվել է 827,671-ը, կամ 98.69-ը: Նույն ժամանակում 50,151 ապահովադիր ներկայացրել է 1,572,597 անհատական հաշվետվություն, որից մուտքագրվել է 1,358,542-ը, կամ 869-ը: 2007թ. հուլիսի 1-ին ավարտվեց ապահովադրի կողմից անհատական հաշվառման համակարգում ընդգրկված անձանց համար մինչն պարտադիր կենսաթոշակային սոցիալական ապահովագրության համակարգում հաշվառվելն ընկած ժամանակահատվածում ձեռք երած աշխատանքային ստաժի հաշվառման ձնաթղթի լրացման ն ՀՀ ՍԱՊՀ ներկայացման ժամկետը: 34,944 ապահովադիր ներկայացրել է 351,857 անձի համար լրացված ձնաթուղթ, որից միայն 67.79-ն է էլեկտրոնային տեսքով: Կենսաթոշակային ծրագրերն իրականացվում են ՀՀ ոլոր մարզերում: Շահառուներին սպասարկելու, կենսաթոշակները հաշվարկելու ն վճարելու համար ՀՀ ՍԱՊՀ ենթակայության ներքո ձնավորվել են 51 տարածքային կենտրոններ ն 3 վճարման ծառայություններ՝ Հայաստանի գրեթե ոլոր քաղաքներում ն Երնանի թաղային համայնքներում (տես` թիվ 8.4.3 գծապատկերը): ՀՀ աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարություն, ԱՍՀՆ • • •

սոցիալական քաղաքականության մշակում օրենսդրական դաշտի նախապատրաստում կենսաթոշակային ծրագրերի կազմում

ՀՀ ԱՍՀՆ սոցիալական ապահովության պետական ծառայություն, ՍԱՊԾ (նախկին ՀՀ ՍԱՊՀ) • • •

կենսաթոշակային ծրագրերի իրականացում կենսաթոշակների նշանակում ն հաշվարկում անհատական հաշիվների վարում

ՀՀ ՍԱՊԾ տարածքային կենտրոններ (51) ն վճարման ծառայություններ (3) • •

կենսաթոշակների վճարում խորհրդատվության տրամադրոմ

Գծապատկեր 8.4.3. ՀՀ կենսաթոշակային գործող համակարգը

(2008թ. հունվարի 1-ի դրությամ )

Սակայն պետք է նշել, որ երված գծապատկերում այդ ենթակառուցվածքը պարզապես ացակայում է: Իսկ եթե անհատական հաշվառման մեխանիզմները չեն գործում, ապա անհնարին է ապահովել կենսաթոշակային ապահովագրության առանցքային սկզ ունքի կիրառումը, այն է՝ անհատի կողմից կատարվող հատկացումների ն վճարվող կենսաթոշակների չափերի միջն անմիջական կապի հաստատումը: Հետնա ար, գործող համակարգի «սոցիալական ապահովագրության ծրագրեր» աղադրիչը, ըստ էության, չի կարող համարվել լրիվ չափով ապահովագրական, քանի դեռ չի ապահովում վերոնշյալ սկզ ունքը: Այսպիսով, կարելի է եզրակացնել, որ կենսաթոշակային գործող համակարգը, որը հիմնված է համերաշխության սկզ ունքի վրա, ֆինանսավորվում է ընթացիկ մուծումների հաշվին ն չի երաշխավորում անհատի անձնական եկամտին համարժեք փոխհատուցում, իրականում չի կարող համար195

վել լիարժեք ապահովագրական, քանի որ առավելապես կրում է սոցիալական ապահովությանը նորոշ դասական գծերը: Հայաստանի նակչությանը ներկայումս վճարվող կենսաթոշակները սահմանված են երկու գործող օրենքներով՝ «Զինծառայողների ն նրանց ընտանիքների անդամների սոցիալական ապահովության մասին» ՀՀ օրենքով (1998թ) ն «Պետական կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենքով (2003թ.): Համաձայն նշված օրենքների, սահմանվում են պետական կենսաթոշակների հետնյալ տեսակները. 1. Ապահովագրական կենսաթոշակ, որը ներառում է54. 1)տարիքային 2)արտոնյալ պայմաններով 3)երկարամյա ծառայության 4)հաշմանդամության 5)կերակրողին կորցնելու դեպքում 6)մասնակի 2. Սոցիալական կենսաթոշակ, որը ներառում է55. 1) ծերության 2) հաշմանդամության 3) կերակրողին կորցնելու դեպքում 3. Զինծառայողի կենսաթոշակ, որը ներառում է56. 1) երկարամյա ծառայության, 2) հաշմանդամության, 3) կերակրողին կորցնելու դեպքում: Ապահովագրական կենսաթոշակը, Հայաստանի նակչությանը վճարվող կենսաթոշակի ամենատարածված տեսակն է, որը ստանում է ՀՀ ոլոր կենսաթոշակառուների 89.89-ը (2006թ.): Այն աղկացած է. ա/ հիմնական կենսաթոշակից ն / ապահովագրական մասից: Հիմնական կենսաթոշակի չափը սահմանվում է ՀՀ օրենսդրությամ ն չի կարող պակաս լինել նախկինում սահմանված չափից57: Ապահովագրական մասի հաշվարկման համար կիրառվում է անաձն, որը մանրամասն նկարագրված է «Պետական կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենքում (Գլուխ 4, հոդված 16) ն ունի հետնյալ տեսքը` Կ = (ո 2 Ա) 2 Գ - Վ/Տ որտեղ՝ Կ-ն – ապահովագրական մասն է, ո-ն – ապահովագրական ստաժի տարիներն են, Ա-ն – մինչն անձնավորված հաշվառման ներդրումը անձի ձեռք երված ապահովագրական ստաժի մեկ տարվա արժեքն է, Գ-ն – կենսաթոշակառուի անձնական գործակիցը, Վ-ն – անձնավորված հաշվառման ներդրումից հետո անհատական հաշիվներում արտացոլվող ապահովագրական գումարը, Տ-ն – կենսաթոշակի անցնելու պահին տղամարդկանց ն կանանց կյանքի միջին տնողությունը՝ ամիսներով: Ներկայումս անաձնի երկրորդ գումարելին՝ Վ/Տ-ն չի հաշվարկվում, քանի որ անհատական հաշվառման համակարգը դեռ լիակատար չէ: Ապահովագրական մասի անաձնում օգտագործվող աղադրիչներից յուրաքանչյուրի համար Օրենքը սահմանում է հաշվարկման ն/կամ հաշվառման կանոնները:

«Պետական կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենք, Գլուխ 3, հոդված 11: «Պետական կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենք, Գլուխ 3, հոդված 11: «Զինծառայողների ն նրանց ընտանիքների սոցիալական ապահովության մասին» ՀՀ օրենք, Գլուխ 2, հոդված 6: «Պետական կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենք, Գլուխ 3, հոդված 4, հոդված 17:

Այսպես, Օրենքի Գլուխ 10-ը ամ ողջովին նվիրված է ապահովագրական ստաժի (ո) ն դրա հաշվարկման կարգի նկարագրությանը: Նույն գլխի հոդված 15-ը սահմանում է անձնական գործակիցների (Գ) հաշվարկը մինչն 25 տարի ապահովագրական ստաժի ն գործակցի չափը 25-ից ավելի ստաժի դեպքում: Ապահովագրական մասի առանցքային աղադրիչը՝ ապահովագրական ստաժի արժեքն է (Ա), որի չափը սահմանվում է ՀՀ օրենսդրությամ ն, ինչպես հիմնական կենսաթոշակի դեպքում, այն նույնպես չի կարող պակաս լինել (իր անվանական արժեքով, նականա ար) նախկինում սահմանված չափից: Այսպիսով, ապահովագրական կենսաթոշակի երկու գումարելիները՝ հիմնական կենսաթոշակն ու ապահովագրական մասը որոշվում են ՀՀ օրենսդրությամ : Դրանց վճարման հիմնական աղյուրն է՝ պարտադիր սոցիալական վճարներից ձնավորված արտա յուջետային միջոցները58:

Ապահովագրական կենսաթոշակի ոլոր տեսակները փոխկապակցված են ն ունեն նույն աղադրիչները: Դրանք տար երվում են միայն. ա/ իրավունք ձեռք ե-

րելու չափորոշիչներով (տարիք, ստաժ ն այլ անձնական ն փորձաքննական նույթի օրենքով սահմանված տվյալներ), / կենսաթոշակառուի հաշվառման պայմաններով ն գ/ կենսաթոշակի հաշվարկման մեթոդներով: Պետք է նշել, որ ապահովագրական կենսաթոշակի հաշվարկն այսօր չի ներառում Օրենքով սահմանված ոլոր աղադրիչները:

Ապահովագրական կենսաթոշակի հաշվարկման համար ներկայումս կիրառվող անաձնը հետնյալն է.

ԱԿ = Հ - ո 2 Ա 2 Գ, որտեղ՝ ԱԿ-ն - ամսական կենսաթոշակն է, Հ-ն – հիմնական կենսաթոշակն է, ո-ն - ապահովագրական ստաժի տարիներն են, Ա-ն - ապահովագրական ստաժի մեկ տարվա արժեքն է, Գ-ն – կենսաթոշակառուի անձնական գործակիցն է: Սահմանված է, որ 5-25 տարվա ապահովագրական ստաժի համար անձնական գործակիցը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով. Գ = 0.04 2 ո Այսպես, անձնական գործակիցը տատանվում է 0.2-ից՝ (5 տարվա ստաժի դեպքում) մինչն 1-ը (25 տարվա ստաժի դեպքում): 25 ն ավելի ապահովագրական ստաժ ունեցող անձանց անձնական գործակցի հաշվարկի անաձնը մի-փոքր այլ է. Գ = 1 - |0.02 (ո – 25)| Այս դեպքում անձնական գործակիցը տատանվում է 1.02-ից (26 տարվա ստաժ) մինչն 1.5 (50 տարվա ստաժ) ն ավելի: Սոցիալական կենսաթոշակները նույնպես կարգավորվում են «Պետական կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենքով, սակայն սկզ ունքորեն տար երվում է ապահովագրականից երկու հիմնական ցուցիչով: Նախ, այն չունի ապահովագրական մաս, ն երկրորդը, որը հետնանք է առաջինի, այն լիովին վճարվում է պետ յուջեից: Ուստին

մասնագետները հակված են անվանելու այն սոցիալական նպաստ: Ծերության սոցիալական կենսաթոշակի իրավունք է ձեռք երում 65 տարին ոլորած այն անձը,

որի ապահովագրական ստաժը պակաս է 5 տարուց: Նույն սկզ ունքով են նշանակվում նան հաշմանդամության ն կերակրողին կորցնելու դեպքում սոցիալական կեն58

Նշենք, որ Օրենքով սահմանված որոշակի դեպքերի համար (օր.՝ Գլուխ 10, հոդված 45, 3-րդ, 4-րդ ն 5րդ կետեր) ապահովագրական ստաժում հաշվառվող ոչ-աշխատանքային ն ոչ-ապահովագրական տարիների համար նախատեսված կենսաթոշակային հավելումները վճարվում են պետական յուջեի հաշվին:

սաթոշակները: Ծերության սոցիալական կենսաթոշակը նշանակվում է հիմնական կենսաթոշակի չափով (տե՛ս կետ 2.3.2), որը սահմանվում է ՀՀ օրենսդրությամ : Հաշմանդամության կենսաթոշակը նույնպես կապված է հիմնական կենսաթոշակի արժեքին, կազմելով վերջինիս 1409-ը՝ 1-ին կարգի հաշմանդամության, 1209-ը` 2-րդ կարգի հաշմանդամության ն 1009-ը՝ 3-րդ կարգի հաշմանդամության դեպքում: Կերակրողին կորցնելու դեպքում սոցիալական կենսաթոշակ է նշանակվում ընտանիքի ապահովագրական ստաժ չունեցող անդամներին՝ հիմնական կենսաթոշակի չափով: Երկկողմանի ծնողազուրկ երեխայի սոցիալական կենսաթոշակը կազմում է հիմնական կենսաթոշակի հնգապատիկը: Առանձին օրենքով է կարգավորվում զինծառայողների ն նրանց ընտանիքի անդամների սոցիալական ապահովությունը, ներառյալ կենսաթոշակայինը: Զինծառայողի կենսաթոշակի իրավունք են ձեռք երում զինվորական ծառայությունից արձակվելու պահին առնվազն 50 տարեկան անձինք, որոնք ունեն 25 ու ավելի ընդհանուր աշխատանքային (ապահովագրական) ստաժ, որից առնվազն 8 տարին՝ զինվորական ծառայության: Զինվորական երկարամյա ծառայության կենսաթոշակի

նշանակման պայմանները, կենսաթոշակի չափերը, ստաժի հաշվարկման կարգերն, ինչպես նան զինծառայողների հաշմանդամության ն նրանց մահվան դեպքում ընտանիքի անդամներին նշանակվող կենսաթոշակային ապահովության իրավական հիմքերը սահմանված են «Զինծառայողների ն նրանց ընտանիքների անդամների սոցիալական ապահովության մասին» ՀՀ օրենքով: Զինծառայողի կենսաթոշակները ֆինանսավորվում են պետ յուջեից: Զինծառայողների կենսաթոշակի ամենատարածված տեսակն է երկարամյա ծառայության կենսաթոշակը, որի հաշվարկման սկզ ունքները տար եր են սպայական անձնակազմի ն շարքային զինծառայողների համար: Առաջիններին նշանակվող կենսաթոշակը աղկացած է երկու մասից՝ ա/ ամսական դրամական ավարարման ն / սննդի փոխհատուցման գումարներից: Շարքային զինծառայողների երկարամյա ծառայության կենսաթոշակի հաշվարկման հիմքում դրված է ազային կենսաթոշակը: Զինծառայության կենսաթոշակների նշված ոլոր աղադրիչները սահմանվում են ՀՀ օրենսդրությամ : Վերջինիս համաձայն այդ կենսաթոշակների չափը չի կարող ցածր լինել ազային կենսաթոշակի 1509-ից: Կենսաթոշակների տեսակների վերլուծության ամփոփումը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում գործող կենսաթոշակային համակարգը ներառում է ազմա նույթ ն ազմատեսակ կենսաթոշակներ, որոնք տարանջատվում են ոչ միայն ըստ սոցիալական ծրագրի էության, այլն ըստ շահառուների, նրանց գործունեության ոլորտի, մասնագիտական առանձնահատկությունների, ընտանիքի անդամի աշխատանքի նույթի ն այլն: Գործոնների նման ազմությունը ն դրանցով պայմանավորված կենսաթոշակների տեսակների տարալուծումը սոցիալական ծրագրերում արդացնում է համակարգի կառավարումը:

8.5. ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿԱՅԻՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄՈԴԵԼԸ

ՀՀ կենսաթոշակային արեփոխումների Հայաստանի մոդելի հիմքերը դրվեցին Համաշխարհային անկի փորձագետների աջակցությամ ՔԹՕՏT59 համակարգչային ծրագրի միջոցով մոդելային սցենարների ազմաթիվ սիմուլյացիաների կատարմամ : Դրանք ներկայացվել ն քննարկվել են ՀՀ կառավարության կենսաթոշակային համակարգի արեփոխումների աշխատանքային խմ ի ընդլայնված նիստերում, սեմինարների ն խորհրդակցությունների ընթացքում:

ՔԹՕՏT (Ք6ոՏiօո Թ6քօոո ՕքէiօոՏ Տiոս|aէiօո Tօօ|kiէ) համակարգչային ծրագիրը մշակվել է Համաշխարհային անկի մասնագետների կողմից որպես կենսաթոշակային արեփոխումների տար երակների վեր-

լուծության գործիք:

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ռազմավարության նպատակը կենսաթոշակային այնպիսի համակարգի ստեղծումն է, որը յուրաքանչյուր տարեց կամ ծեր մարդու համար կապահովի որնէ տեսակի եկամուտ. նվազագույն՝ աղքատության շեմը գերազանցող նպաստից մինչն կենսաթոշակային տարիքն ունեցած աշխատավարձի կամ եկամտի փոխհատուցում: Այդ նպատակին հասնելու համար Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը կներդնի ազմաստիճան, տարեր ֆինանսական աղ յուրներից սնվող, նոր կենսաթոշակային համակարգ60: Հիմք ընդունելով քննարկումների արդյունքները, աշխատանքային խմ ի անդամները՝ հատուկ հարցաթերթի լրացման միջոցով, իրենց միասնական դիրքորոշումն արտահայտեցին ՀՀ կենսաթոշակային արեփոխումների հիմնական սկզ ունքների ն պարամետրերի վերա երյալ: Կենսաթոշակային արեփոխումների Հայաստանի Հանրապետության ընտրած ուղին՝ կենսաթոշակային պետական համակարգի հիմքերի վրա նոր միասնական

ազմաստիճան համակարգի ձնավորումն է՝ գործող համակարգի կատարելագործման ն նոր աստիճանների ներդրման ճանապարհով61:

Հայաստանի ազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգը աղկացած է լինելու երկու աղադրիչներից՝ աշխողական (Տօ|iմaոiէ/ Շօոքօո6ոէ, օո ՔՃYՇ) ն կուտակային (Բսոմ6մ Շօոքօո6ոէ): Նշված աղադրիչներից յուրաքանչյուրն իր հերթին աղկացած է լինելու երկու աստիճանից. աշխողական աղադրիչը՝ «0» ն «1», իսկ կուտակայինը՝ «2» ն «3» աստիճաններից62: Կենսաթոշակային համակարգի աստիճանները տարանջատվում են ըստ կենսաթոշակային տարիքի նակչությանը տրամադրվող կենսաթոշակների տեսակների ն դրանց պարտադիր լինելու պայմանի. օ «0» աստիճան - սոցիալական կենսաթոշակ (պարտադիր) օ «1» աստիճան – աշխատանքային կենսաթոշակ (պարտադիր) օ «2» աստիճան – կուտակային կենսաթոշակ (պարտադիր) օ «3» աստիճան – կուտակային կենսաթոշակ (կամավոր): Միասնական ազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի «0» ն «1» աստիճանները նպատակադրված են լինելու կենսաթոշակառուների սոցիալական ապահովության (ՏօՇia| Տ6Շսոiէ/) խնդիրների լուծմանը, իսկ «2» ն «3» աստիճանների ներդրմամ իրագործվելու է նակչության կենսաթոշակային ապահովագրությունը (Ք6ոՏiօո |ոՏսոaոՇ6) (տե՛ս` թիվ 8.5.1 աղյուսակը): Աղյուսակ 8.5.1

Կենսաթոշակային արեփոխումների Հայաստանի մոդելը (|) համակարգի աղադրիչների ն աստիճանների էությունը Բաշխողական աղադրիչ Կուտակային աղադրիչ «0» «1» «2» «3» աստիճան աստիճան աստիճան աստիճան Սոցիալական ապահովություն Կենսաթոշակային ապահովագրություն

ՀՀ կառավարության 2006թ. մայիսի 26-ի Ւ796-Ն որոշում,

Այս ուղղության գաղափարական ն տնտեսագիտական հիմքերը նկարագրված են 6.3.4 կետում, որպես կենսաթոշակային արեփոխումների միջազգային փորձի |/-րդ ուղղություն: Հիմք ընդունելով Համաշխարհային անկի կողմից մշակված ազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի մեթոդա անական սկզ ունքներն, այնուամենայնիվ, յուրաքանչյուր երկիր աստիճանները նկարագրում է յուրովի: Այսպես, Շվեդիան աստիճանները տարանջատում է ըստ կենսաթոշակային այս կամ այն սխեմայում «որոշումներ ընդունող սու յեկտի». «1»-ին աստիճանում ներառված են ոչ միայն վերաաշխողական կենսաթոշակները, այլն պարտադիր կուտակային ՍՎ աղադրիչը, քանի որ վճարումների չափը որոշված ն պարտադրված է կառավարության կողմից: «2» աստիճանը ներառում է միայն մասնագիտական-կորպորատիվ կենսաթոշակները, որոնց վճարի չափը կամ կենսաթոշակի մակարդակը որոշվում է արհմիությունների ն գործատուների համատեղ պայմանավորվածությամ , իսկ «3» աստիճանում ընդգրկված են ոլոր տեսակի անհատական կենսաթոշակային սխեմաները, որոնց ընտրության վերա երյալ որոշումները կայացնում են անհատները:

Սոցիալական ապահովության նույթի կենսաթոշակային ծրագրերը իրականացվելու են պետական կառավարման մարմնի կողմից ն ուղղակիորեն ֆինանսավորվելու են պետական յուջեի միջոցների հաշվին: Կենսաթոշակային ապահովագրության սխեմաները կառավարվելու են մասնավոր սու յեկտների կողմից, ֆինանսավորվելու են աշխատողների ն/կամ գործատուների պարտադիր ն կամավոր վճարումների հաշվին ու համաֆինանսավորվելու են պետական յուջեից (տե՛ս` 8.5.2 աղյուսակը): Կենսաթոշակային արեփոխումների Հայաստանի մոդելը (||) մակարդակների/աստիճանների կառավարման սու յեկտը

Պետական Մասնավոր Պետական մասնակցությամ

Աղյուսակ 8.5.2

Սոցիալական ապահովություն «0» «1» աստիճան աստիճան

Կենսաթոշակային ապահովագրություն «2» «3» աստիճան աստիճան

…

-

…

-

Բազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի Հայաստանյան մոդելում սոցիալական ն աշխատանքային կենսաթոշակները կապված չեն լինելու կենսաթոշակ ստացող անձանց անհատական եկամուտներից ն վճարվելու են պետական յուջեից՝ համերաշխության սկզ ունքով: Հակառակ դրան, կուտակային կենսաթոշակների մակարդակն ուղղակիորեն կախված է լինելու յուրաքանչյուր անձի անհատական եկամուտների հաշվին կատարված վճարումներից, հետնա ար այդ կենսաթոշակները ձնավորվելու են ինքնաֆինանսավորման սկզ ունքով (տե՛ս` 8.5.3 աղյուսակը): Աղյուսակ 8.5.3

. Կենսաթոշակային արեփոխումների Հայաստանի մոդելը (|||) կենսաթոշակների ֆինանսավորման սկզ ունքները

Համերաշխության սկզ ունքով Կուտակային սկզ ունքով

Սոցիալական կենսաթոշակ

Աշխատանքային կենսաթոշակ

Կուտակային կենսաթոշակ

-

-

-

Հայաստանյան կենսաթոշակային համակարգի մոդելի յուրաքանչյուր աստիճանը նպատակաուղղված է լինելու որոշակի՝ կենսաթոշակային իրավունքի տեսակետից առանցքային խնդրի լուծմանը. » «0» աստիճանի սոցիալական կենսաթոշակը պաշտպանելու է աղքատությունից կենսաթոշակային իրավունքներ չունեցող կամ ոչ ավարար չափով ունեցող քաղաքացիներին: Սոցիալական կենսաթոշակի իրավունքի ձեռք երման գլխավոր հատկանիշը՝ ՀՀ ռեզիդենտ լինելու փաստն է: » «1» աստիճանի աշխատանքային կենսաթոշակը ապահովելու է կենսաթոշակային իրավունքներ ունեցող նակչության աշխատած տարիների դիմաց փոխհատուցումը (մանրամասները նկարագրված են Գլուխ 3-ի աժին 9ում): Աշխատանքային կենսաթոշակի իրավունքի ձեռք երման գլխավոր հատկանիշը՝ սահմանված աշխատանքային ստաժի առկայությունն է: » «2» ն «3» աստիճանների կուտակային կենսաթոշակը ապահովելու է կենսաթոշակային վճարումներ կատարած նակչության անհատական եկամուտների փոխհատուցումը: Կուտակային կենսաթոշակի իրավունքի ձեռք երման գլխավոր հատկանիշը՝ սահմանված վճարումների առկայությունն է (տե՛ս` թիվ 8.5.4 աղյուսակը):

Կենսաթոշակային արեփոխումների Հայաստանի մոդելը (|/) կենսաթոշակային իրավունքի հատկանիշները

ՀՀ ռեզիդենտություն Աշխատանքային ստաժ Կատարված վճարումներ

Աղյուսակ 8.5.4

Սոցիալական կենսաթոշակ

Աշխատանքային կենսաթոշակ

Կուտակային կենսաթոշակ

-

-

-

Կենսաթոշակային համակարգի «0» ն «1» աստիճանները գործելու են «սահմանված կենսաթոշակներ (ՍԿ)» մոդելի կիրառմամ , «2» ն «3» աստիճանները՝ «սահմանված վճարումներ (ՍՎ)» մոդելի կիրառմամ : Ըստ էության, ՍԿ մոդելի կիրառմամ են լինելու պետական մակարդակի ոլոր տեսակի կենսաթոշակները, որոնց ացարձակ չափերը ն աշխատած տարիների դիմաց փոխհատուցվող արժեքները սահմանվելու են օրենսդրորեն: «ՍՎ» մոդելի կիրառմամ կենսաթոշակները նախատեսվում են անհատական մակարդակի համար, քանի որ դրանց հիմքում դրված են անհատների անձնավորված հաշիվներում կուտակված միջոցները (տե՛ս` 8.5.5 աղյուսակը): Աղյուսակ 8.5.5

Կենսաթոշակային արեփոխումների Հայաստանի մոդելը (/) կենսաթոշակային մոդելների կիրառման դաշտը

ՍԿ մոդել ՍՎ մոդել

Պետական մակարդակ «0» աստիճան «1» աստիճան

Անհատական մակարդակ «2» աստիճան «3» աստիճան

-

-

-

-

Կենսաթոշակային արեփոխված համակարգի կենսաթոշակները աղկացած են լինելու երկու մասից՝ վերա աշխողական (Թ6մiՏէոiԵսէiԽ6) ն ապահովագրական (|ոՏսո6մ): Վերա աշխողական մասի հիմքում դրված է լինելու պետության կողմից օրենսդրորեն սահմանված հիմնական ( ազային) կենսաթոշակը: Կենսաթոշակների ապահովագրական մասը կապված է լինելու կամ անհատի աշխատած տարիների քանակի (աշխատանքային կենսաթոշակի դեպքում) կամ նրա կատարած վճարների չափի (կուտակային կենսաթոշակի դեպքում) հետ: Սոցիալական կենսաթոշակի

ապահովագրական մասը հավասար է «0»-ի, որի պատճառով ստացել է «0» աստիճան անվանումը (տե՛ս` 8.5.6 աղյուսակը): Աղյուսակ 8.5.6

Կենսաթոշակային արեփոխումների Հայաստանի մոդելը (/|) կենսաթոշակների աղադրությունը63

«0» աստիճան «1» աստիճան «2» աստիճան «3» աստիճան

Վերա աշխողական մաս Բազային կենսաթոշակ

Ապահովագրական մաս Աշխատած Կատարված տարիներ վճարներ

-

-" -

-

Բազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի Հայաստանյան մոդելը տար երվելու է անցումային երկրներում ներկայումս ներդրվող ու գործող մոդելներից հետնյալ առանձնահատկություններով.

Պարտադիր մասնակիցների համար մինչն կուտակային համակարգին անցնելը աշխատած տարիները փոխհատուցվելու են:

ներկայացված Հայաստանյան մոդելում ացակայում է մասնագիտական-կորպորատիվ կենսաթոշակային սխեմաների նկարագրությունը: Բանն այն է, որ մասնագիտական կենսաթոշակային սխեմաների նախաձեռնող կողմ է հանդիսանում արհմիությունը, որի ինստիտուտը մեր երկրում դեռնս կայացած չէ64: Երկրում «կազմակերպված աշխատանքի»65 ացակայության պայմաններում ժամանակավրեպ է կորպորատիվ կենսաթոշակային սխեմաների նախագծումը: » կենսաթոշակային նոր համակարգի պարտադիր կուտակային աստիճանում ացակայում են «ՍԿ» մոդելի կիրառմամ կենսաթոշակային սխեմաները: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ երկրում դեռ չի «հասունացել» ակտուարական դպրոցը, ապագայի համար այսօր արդեն սահմանված կենսաթոշակները չեն կարող հիմնված լինել վստահելի ակտուարական հաշվարկների վրա66: Բազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի Հայաստանյան մոդելը հենված է մի շարք առանցքային սկզ ունքների ն պարամետրիկ չափորոշիչների վրա, որոնք ազմաթիվ քննարկումների արդյունքում հաստատվել են ՀՀ կառավարության կենսաթոշակային համակարգի արեփոխումների աշխատանքային խմ ի կողմից, ելնելով նան ՀՀ կառավարության 2008-2012թթ. ծրագրային ուղղություններից: ՀՀ կառավարության 2008-2012թթ. կենսաթոշակային քաղաքականության երկու ռազմավարական ուղղություններն են. 1. կենսաթոշակների մակարդակի ամենամյա արձրացում, 2012 թվականին՝ կենսաապահովման նվազագույն յուջեի 100 տոկոսին համապատասխան՝ միջին աշխատանքային (ապահովագրական) կենսաթոշակի չափի ապահովմամ , 2. ազմաստիճան կենսաթոշային համակարգի ներդրում ն սոցիալական պաշտպանության համակարգի ֆինանսավորման աճ՝ մինչն համախառն ներքին արդյունքի 6.2 տոկոսը67: Կենսաթոշակային արեփոխումների սկզ ունքները թելադրված են նախնառաջ աղքատության հաղթահարումը որպես գերակա ուղղություն հռչակած երկրի վերջին քաղաքական զարգացումներով: Այս տեսակետից, ՀՀ Կառավարության 20082012թթ. ծրագրում հռչակված «Հայաստանում չի լինելու աղքատ կենսաթոշակառու»68 դրույթի իրականացումը պարտադրում է կիրառել կենսաապահովման նվազագույն յուջեի արժեքին պետական կենսաթոշակների համարժեք լինելու սկզ ունքը: Բարեփոխումները պետք է վերա երեն կենսաթոշակային ամ ողջ համակարգին, ներառելով նան ներկայումս գործողը: Այդ առումով կարնոր սկզ ունք է համարվելու քաղաքական գործածումից «հին» ն «նոր» համակարգեր առակապակցությունների դուրս հանումը ն «միասնական ազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգ» հասկացության գործածումը: Նշված սկզ ունքը խում է հասարակության համերաշխեցումն ապահավելու ն սոցիալական շերտավորումներից խուսափելու պետական »

ԽՍՀՄ փլուզումից հետո Հայաստանում փորձ կատարվեց անկախ արհմիությունների ստեղծման՝ «Արհեստակցական միությունների մասին» ՀՀ օրենքի ընդունմամ (2000թ. դեկտեմ եր): Այսօր արհմիությունների դաշտը ներկայացված է թվով շուրջ 30 ճյուղային միություններով, որոնք չնայած դե-յուրե գրանցված են, սակայն դե-ֆակտո չեն կատարում միջազգային ըմ ռնմամ իրական արհմիությունների դերը: ՄԱԿ-ի Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության (ԱՄԿ, |ԼՕ) տերմինա անության համաձայն «կազմակերպված աշխատանք» է համարվում աշխատավորության կողմից միավորված ն միացյալ պահանջներով աշխատանքի շուկայում հանդես գալը, ինչը, հիմնականում, կատարվում է արհեստակցական միությունների ստեղծման միջոցով: Անգամ ակտուարական դպրոցի ավանդույթներ ունեցող այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են Մեծ Բրիտանիան, Գերմանիան, Հոլանդիան, արձանագրվել է կենսաթոշակային ապահովագրության ընկերությունների կողմից կենսաթոշակային սխեմաների նոր մասնակիցների համար «ՍԿ» մոդելի արգելափակման ըդգծված միտումը: Տե՛ս հէէք://ԽԽԽ.iք6.Շօո/ո6ԽՏ/Ք6ոՏiօո_Տէոik6_էհո6aէ6ոՏ_ՍK_քս6|_Տսքք|/_27763.քհք: «Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ծրագիր, 2008-2012թթ.», ՀՀ կառավարության 28 ապրիլի 2008թ. Ւ380-Ա որոշում: «Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ծրագիր», աժին 4.4.2 - Երնան, 2008թ.:

քաղաքական գերակայությունից: Սոցիալական համերաշխության սկզ ունքի կիրառումը պարտադրում է նան միասնական մոտեցում կենսաթոշակների տեսակների նկատմամ : Այն իրականացվելու է կենսաթոշակների տեսակների հիմքում դնելով պետության կողմից երաշխավորված հիմնական ( ազային) կենսաթոշակը, որի մակարդակն ու ինդեքսավորվման կարգը սահմանվելու է ՀՀ օրենսդրությամ : Հիմնական կենսաթոշակը համադրելի պետք է լինի ՀՀ ազգային վիճակագրական ծառայության կողմից յուրաքանչյուր տարվա կտրվածքով հաշվարկվող կենսաապահովման նվազագույն յուջեի հետ: Այս առումով, կարելի է ասել, որ ազմաստիճան կենսաթոշակային համա-

կարգի Հայաստանյան մոդելը խարիսխված է հիմնական ( ազային) կենսաթոշակի վրա: Նման գաղափարական մոտեցումն ունի հետնյալ հիմնավորումները. • Հիմնական ( ազային) կենսաթոշակը ունիվերսալ է, այսինքն՝ համընդհանուր

է երկրի անաշխատունակ, ինչպես նան խոցելի նակչության ոլոր խմ երի (ծերերի, ավարար չափով աշխատանքային ստաժ չունեցողների, հաշմանդամների, կերակրողին կորցրածների, ծնողազուրկ երեխաների ն այլն) համար: Ըստ էության, հիմնական ( ազային) կենսաթոշակը անաշխատու-

նակ ն խոցելի նակչության սոցիալական պաշտպանության միակ ունիվերսալ գործիքն է, որի կիրառմամ պետությունը երաշխավորում է ՀՀ Սահմա-

•

•

նադրությամ ամրագրված քաղաքացիների սոցիալական իրավունքների պաշտպանությունը: Հիմնական ( ազային) կենսաթոշակը եկամտի հաստատուն աղ յուր է անաշխատունակ նակչության աղքատության հաղթահարման տեսանկյունից, քանի որ այն պետք է լինի ոչ պակաս կենսաապահովման նվազագույն զամյուղի արժեքից: Այսինքն՝ ի շնորհիվ հիմնական կենսաթոշակի անաշխատ-

ունակ նակչությունը խուսափելու է աղքատ լինելուց:

Հիմնական ( ազային) կենսաթոշակը տարեց նակչության սոցիալական համերաշխության ապահովման ն եկամուտների անհավասարության մեղմման կարնոր միջոց է, քանի որ այն ապահովում է կենսաթոշակային համա-

կարգի թե՛ աշխողական ն թե՛ կուտակային աղադրիչների մասնակիցների եկամտի կորստի հավասար չափով փոխհատուցումը: Այսպիսով, հիմնական ( ազային) կենսաթոշակը հիմնաքարն է ազմաստիճան

կենսաթոշակային համակարգի, քանի որ անկախ այն հանգամանքից, թե համակարգի որ աստիճանում է ընդգրկված շահառուն, կենսաթոշակի անցնելիս նա պարտադիր կերպով ստանալու է հիմնական կենսաթոշակը կամ ամ ողջովին («1», «2» ն «3» աստիճանների շահառուների դեպքում) կամ մեծամասամ («0» աստիճանի մի խում շահառուների դեպքում) (տե՛ս` թիվ 8.5.1 գծապատկերը): «0» աստիճան

«2» աստիճան

«1» աստիճան

«3» աստիճան

ՀԻՄՆԱԿԱՆ (ԲԱԶԱՅԻՆ) ԿԵՆՍԱԹՈՇԱԿ

ՆՎԱԶԱԳՈՒՅՆ ՍՊԱՌՈՂԱԿԱՆ ԶԱՄԲՅՈՒՂ

Գծապատկեր 8.5.1. Բազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի

միասնականության հատկանիշը

Կենսաթոշակային արեփոխումների հիմքում պետք է դրվի մեր երկրի անկախության պահից որդեգրած տնտեսության շուկայացման ն ազատականացման քաղաքատնտեսագիտական կարնորագույն սկզ ունքը: Վերջինիս կիրառումը նշանակում է կենսաթոշակային մասնավոր ինդուստրիայի զարգացման խթանում, լրիվ ֆինանսավորվող կուտակային կենսաթոշակների ներդրում, ապահովագրական կենսաթոշակների տնտեսագիտական հիմքերի վերանայում ն դրանց զատում պետության կողմից տրվող սոցիալական ապահովության երաշխիքներից: Միասնական կենսաթոշակային ազմաստիճան համակարգի աշխողական աղադրիչի կենսաթոշակների նկատմամ կիրառվելու են. • կենսաթոշակների թիրախավորված արձրացման սկզ ունքը, • կենսաթոշակների ինդեքսավորման սկզ ունքը: Միասնական կենսաթոշակային ազմաստիճան համակարգի կուտակային աղադրիչի ներդրման հիմնական սկզ ունքներն են. • պետական մասնակցություն մինչն 40 տարեկան անձանց կենսաթոշակային վճարումներին՝ պետական յուջեի միջոցների հաշվին անհատական հաշիվներում կուտակվող գումարների ավելացման միջոցով: Այս սկզ ունքի կիրառմամ որոշակիորեն կմեղմվի կուտակային համակարգում ընդգրկված անձանց տնօրինվող եկամուտների նվազումը: • ավելի արձր փոխհատուցման գործակից կուտակային աղադրիչի կենսաթոշակառուների համար, որի ապահովումը պահանջում է որոշակիորեն սահմանափակել մարդկանց պարտադիր մուտքը կուտակային աղադրիչ՝ տարիքային առավելագույն շեմ սահմանելու միջոցով, • ընդունելի ֆիսկալ եռ կենսաթոշակային արեփոխումների աշխողական աղադրիչի կատարելագործման ն կուտակային աղադրիչի ներդրման միջոցառումների համալիր իրականացման համար: Այս սկզ ունքը հատկապես կարնորվում է աշխողական աղադրիչի կենսաթոշակների թիրախավորված արձրացման ն կուտակային աղադրիչի մասնակիցների անհատական կուտակմանը պետության մասնակցության պայմաններում: Կենսաթոշակային արեփոխումների անքակտելի մասն է հանդիսանալու հաշմ-

անդամների ն կերակրողին կորցրած անձանց համար ներկայումս գործող կենսաթոշակային համակարգի կատարելագործումը: Կենսաթոշակառուների նշված խմ ե-

րին ուղղված արեփոխումները պետք է ապահովեն. • անցում «հաշմանդամությունից» «անաշխատունակության» սկզ ունքի կիրառմանը, որը կպահանջի որոշակի միջոցառումների իրականացում՝ օրենսդրական հիմքերի ստեղծման ու համապատասխան կառույցների ն ենթակառուցվածքների ներդրման ն/կամ հզորացման ուղղությամ 69, • անցում «սոցիալական ապահովությունից» «դեպքերից ապահովագրության» սկզ ունքի, ինչն, ըստ էության, կնշանակի ոլորտի առնտրայնացում: Նշված սկզ ունքի կիրառումը պահանջում է աշխատանքային խեղումներից ն մասնագիտական հիվանդություններից ապահովագրության ներդրման համար միջոցառումների փաթեթի մշակում ն հետնողական իրականացում70, • հանրային-մասնավոր գործընկերության սկզ ունքի ներդրում, համաձայն որի առավել վտանգավոր արտադրությունների կամ տնտեսական գործունեության ոլորտների գործատուները պետք է մասնակցեն պետության կողմից մշակված ապահովագրական սխեմաներին՝ դեպքերից ապահովագրելով իրենց աշխա69

Այս սկզ ունքն արդեն կիրառվում է էստոնիայում, որտեղ անաշխատունակությունը գնահատվում է տոկոսներով: Կենսաթոշակ է նշանակվում միայն այն դեպքում, եր անձը կորցրել է իր աշխատունակության ավելի քան 809-ը: Վերակազմավորվել է նան նագավառի ինստիտուցիոնալ շրջանակը՝ ֆինանսավորման սկզ ունքները, ժշկափորձաքննական ինստիտուտները ն այլն: Խոսքը գնում է հարկ վճարող քաղաքացիների համար ՀՀ կառավարության կողմից միասնական հիմունքներով ապահովագրական պոլիսներ գնելու մասին:

տողներին:

Արտոնյալ կենսաթոշակների համակարգը նույնպես կենթարկվի փոփոխությունների կենսաթոշակային արեփոխումների համալիր ծրագրի ներքո: Հիմնական սկզ ունքները, որոնք կկիրառվեն այս կենսաթոշակների վերանայման համար հետնյալն են. • առանձնապես վնասակար, առանձնապես ծանր, ինչպես նան վնասակար ն ծանր պայմաններով աշխատատեղերի կրճատում՝ աշխատանքային նորմատիվների խստացման ն դրանց կատարման նկատմամ պետական վերահսկողության ուժեղացման միջոցով: Այս սկզ ունքի կիրառման արդյունքում էապես կպակասի արտոնյալ կենսաթոշակների իրավունքներ ձեռք երած անձանց թիվը, • գործատուի կողմից աշխատողների սահմանված կատեգորիաների պարտադիր կենսաթոշակային ապահովագրություն, որը կիրականացվի վնասակար ն ծանր աշխատանքային պայմաններում յուրաքանչյուր աշխատողի կենսաթոշակային համակարգի «3» աստիճանի կենսաթոշակային սխեմաներում պարտադիր մասնակցությունը ֆինանսավորելու միջոցով71, • հանրային-մասնավոր գործընկերության սկզ ունքի ներդրում ճիշտ նույն պայմաններով: Այս սկզ ունքը կկիրառվի մասնավոր ձեռնարկություններում աշխատողների նկատմամ , այդ թվում նան քաղաքացիական ավիացիայի աշխատողների երկարամյա ծառայության դեպքերի համար: Կենսաթոշակային արեփոխումների կարնորագույն սկզ ունքներից է նան տնտեսական խթանների ստեղծումը, որը ուղղված կլինի. • աշխատանքի շուկայի ոչ ֆորմալ հատվածի կրճատմանը՝ կենսաթոշակային իրավունքների խստացման ն կատարված վճարումների հետ ապագա կենսաթոշակի կապի հաստատման միջոցով, • եկամուտների հայտարարագրմանը ն կենսաթոշակային միասնական համակարգում մասնակցության ընդլայնմանը՝ աշխատավարձի ն դրան հավասա•

րեցված եկամուտների հարկման ազայից կենսաթոշակային կամավոր վճարների նվազեցման միջոցով, երկարատն աշխատանքի խրախուսմանը՝ աշխատանքային ն կուտակային

կենսաթոշակների վճարման համար նպաստավոր կանոնների հաստատման միջոցով: Կենսաթոշակային պետական քաղաքականության ճկունությունն ապահովելու նպատակով կկիրառվի միասնական հարկի սկզ ունքը, համաձայն որի ներկայիս սոցիալական ապահովության պարտադիր վճարներն ու եկամտահարկը կմիացվեն մեկ միասնական ֆիզիկական անձանց եկամտային հարկի տեսքով, որի դրույքաչափը համադրելի կլինի դրանց գործող միջին դրույքաչափերի գումարային մեծության հետ: Հարկը գանձվելու է անձի անհատական եկամուտներից ն/կամ աշխատավարձերից: Հարկային գործակալ է հանդես գալու գործատուն: Միասնական հարկի հաշվառումը վարվելու է անձնավորված՝ յուրաքանչյուր աշխատողի (կամ եկամուտը հայտարարագրած անձի) հաշվով ն ամսական կտրվածքով72: Կենսաթոշակային արեփոխումների սկզ ունքային դրույթները չեն տարածվում զինված ուժերի ծառայողների ն նրանց հավասարեցված անձանց վրա: Նրանց ընդգրկումը կենսաթոշակային արեփոխումների հատկապես կուտակային աղադրիչում չի կարող պարտադիր լինել: Զինծառայողների կենսաթոշակային իրավունք71

Քանի որ «3» աստիճանում ապահովագրության պայմանները ավելի անհատականացված են ն չունեն պարտադիր կուտակային «2» աստիճանին նորոշ սահմանափակումներ՝ կապված տարիքի, կուտակման վճարի, համակարգ «ելք-ու-մուտքի» ն այլնի հետ, առաջարվում է այս կատեգորիայի աշխատողների դասական ապահովագրության սխեման: Միասնական (եկամտային) հարկի ն դրա անձնավորված հաշվառման ներդրման մեխանիզմները կսահմանվեն առանձին օրենքով:

ները կարգավորվում են առանձին օրենսդրությամ : Նկարագրված կենսաթոշակային սխեմաների շրջանակում ցանկացած գործատու կարող է խրախուսել իր աշխատակիցներին՝ իր շահույթների հաշվին նրանց կենսաթոշակային վճարումներին հավելումներ տալու միջոցով: Պետությունը որպես գոր-

ծատու կարող է առաջարկել ն օրենքով սահմանված կարգով նախատեսել կենսաթոշակային արտոնություններ (օրինակ՝ քաղաքացիական ծառայության տարիների

համար աճող գործակիցների կիրառում, սահմանված վճարների ֆինանսավորում ն այլն)՝ ելնելով յուջեի հնարավորություններից: Կենսաթոշակային համակարգի արեփոխումների սկզ ունքներն ու պարամետրերը, ինչպես նան դրանց փոփոխման կաննոները կամրագրվեն կենսաթոշակային համակարգի արեփոխումներն ամրագրող օրենսդրական փաթեթում իսկ կարգավորման մեխանիզմները կսահմանվեն համապատասխան ենթաօրենսդրական ակտերում: Կենսաթոշակային արեփոխումների Հայաստանյան մոդելի պարամետրերը ազմիցս քննարկվել ն փոփոխությունների են ենթարկվել նախապատրաստական աշխատանքների ամ ողջ ընթացքում: Կենսաթոշակային արեփոխումների սցենարային վերլուծությունները կատարվել են քայլերի որոշակի հաջորդականությամ , որի ընթացքի վրա ազդել են քաղաքական գործոններ, արդյունավետություն ապա-

հովելու վերա երյալ դատողություններ, ինչպես նան օ յեկտիվ սահմանափակումներ: Սցենարային վերլուծությունների մեթոդա անական ալգորիթմը ներկայացված է

թիվ 8.5.2 գծապատկերում:

Քայլ 1. Քաղաքական որոշման արդյունքում, մշակվեցին պարտադիր կուտակային աստիճանի ներդրման պետական մասնակցությամ սցենարներ: Ընդ որում, մեկ այլ քաղաքական սահմանափակման ներքո, այդ մասնակցության արդյունքում հարկային եռի փոփոխություն չպետք է նախատեսվեր: Այս իմաստով անհրաժեշտ էր դիտարկել պետական մասնակցության տար եր համամասնություններ: Քայլ 2. Պետական մասնակցության պատճառով առաջացող կենսաթոշակային

համակարգի պակասուրդը յուջեի այլ պակասուրդի հետ միասին չպետք է գերազանցեր ՀՆԱ 39 ընդունված չափանիշը: Որպես արդյունավետության չափանիշ որոշվել էր պետական մասնակցության էականության չափանիշը, որի արդյունքում

վճարողների անհատական վարվելակերպը կլիներ ի օգուտ արեփոխումների: Այսինքն՝ վճարողների տնօրինվող եկամուտը չպետք է էականորեն նվազեր, միաժամանակ պետական մասնակցությունը պետք է լիներ խթանիչ: Հաշվի առնելով արդյունավետության ապահովման պահանջը, պետական մասնակցությունը որոշվեց հաշվարկել որպես անհատական կուտակումների կեսը: Քայլ 3. Բազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի անցնելու արդյունքում (որպես արդյունավետության ցուցանիշ) աշխողական ն կուտակային աղադրիչների ոլոր աստիճանների շահառուների կենսաթոշակները պետք է տար երվեին ի օգուտ պարտադիր կուտակային աղադրիչի անցածների: Ըստ հաշվարկների անհրաժեշտ կուտակման չափ սահմանվեց աշխատավարձի 109-ը, որը ապահովում էր ավելի արձր փոխհատուցման գործակից առնվազն 25 տարի աշխատանքային գործունեության ընթացքում: Բացի այդ արդյունավետության մեկ այլ ցուցանիշի՝ կուտակված միջոցների կառավարման ծախսերի նվազեցումը, պահանջում էր ապահովել մասշտա ի էֆեկտ: Հաշվարկները ցույց տվեցին, որ 109-ը՝ դա այն օպտիմալ շեմն է, որը ավարարում էր երկու նշված պահանջներին միաժամանակ:

Քայլ 4. Անցման տարիքի սահմանումը պայմանավորված էր ավելի արձր կենսաթոշակների ապահովման ն կուտակված միջոցների անհրաժեշտ մասշտա ապահովելու օպտիմալ համատեղմամ : 40 տարեկան անցման տարիքը հնարավորու-

թյուն է տալիս այդ տարիքի մարդկանց աշխատել նս 23 տարի ն միջինում ստանալ ավելի արձր կենսաթոշակ քան աշխողական աղադրիչում մնացած 41 տարեկան անձինք: Այդ տար երությունը միննույն ժամանակ չպետք է էական լիներ որպեսզի

գրեթե նույն ժամանակաշրջանում կենսաթոշակի անցնող անձանց մոտ կենսաթոշակները զգալի չտար երվեն: Քայլ 5. Կապված քաղաքական զարգացումների հետ, ՀՀ կառավարության որոշարեփոխումների մամ 2008թ. կենսաթոշակների միջինում 609 արձրացմամ ֆիսկալ սահմանափակումներն ավելի խստացան: Ուստի անհրաժեշտություն առաջացավ որոշակիորեն վերանայել պետական մասնակցությունը, այն սահմանափակելով 25000 դրամով: Միաժամանակ, լուծվում էր յուջեի ծախսերի աղքատամետության ապահովման պարտադրանքը: Այս քայլը կատարելով, պետական մասնակցության գինը (միջին աշխատավարձի աճին զուգահեռ) աստիճանա ար կրճատվում է: Մոդելային տար երակների ն սցենարների վերա երյալ քաղաքական որոշումներ` • պետական մասնակցություն անձանց անհատական կուտակումներին • հարկային եռի անփոփոխություն ( ացառությամ անհատական կուտակմանն ուղղվող վճարների)

Ֆիսկալ սահմանափակումներ - պետական մասնակցության պատճառով համակարգի առաջացրած պակասուրդը յուջեի այլ պակասուրդների հետ միասին չպետք է գերազանցի ՀՆԱ 39-ը

1. Անցման արդյունքում միջին կենսաթոշակները պետք է լինեն ավելին: 2. Պետք է հաշվի առնել կուտակվող միջոցների անհրաժեշտ մասշտա ի գործոնը:

1. Անցման սահմանային տարիքը – 40 տարեկան 2. Կուտակման սահմանային չափը - 109

1. Ընթացիկ կենսաթոշակների արձրացում 609-ով: 2. Նվազագույն սպառողական զամ յուղի ընդունումը որպես աղքատության շեմ:

Ավելի խիստ ֆիսկալ սահմանափակումներ

Պետության մասնակցությունը-59, այց ոչ ավել քան 25000 դրամ

Գծապատկեր 8.5.2. Բարեփոխումների պարամետրերի ընտրության ալգորիթմը

Այսպիսով, նկարագրված գործոնների ներքո տար եր հաշվարկների արդյունքում քննարկվող տար երակների շրջանակը նեղացավ (տե՛ս` թիվ 8.5.3 գծապատկերը), ն արդյունքում հանգեցինք արեփոխումների այն սցենարին, որի հիմնական պարամետրերն ու սկզ ունքները ներկայացվեցին 2007 թ. հունիսի 18-19-ին ՀՀ կենտրոնական անկում տեղի ունեցած համաժողովին: Համաժողովի մասնակիցները73 քննարկեցին ներկայացված պարամետրերի «ուժեղ» ն «թույլ» կողմերը, դրանց ընտրության հիմնավորումները: Փորձագետների՝ այդ թվում միջազգային, կարծիքները, դիտողություններն ու առաջարկությունները ամփոփվեցին ն ներկայացվեցին աշխատանքային խմ ի քննարկամնը: Ֆիսկալ սահմանափակումներ

Արդյունավետություն

Քաղաքական որոշումներ

Գծապատկեր 8.5.3. Տար երակների ընտրության սխեմա

Ներկայացված փոփոխականները հիմնված են երկու առանցքային հասկացությունների վրա. աշխատանքային ստաժ - այս հասկացությունը հավաքական է ն ներառում է՝ աշխատանքային պատմության ցուցանիշը, որը հաշվարկվում է մինչն 1992թ.-ը (այսինքն՝ պարտադիր սոցիալական վճարի օրենսդրորեն ներդրումը) զուտ աշխատած տարիների թվի հիման վրա, ապահովագրական ստաժի ցուցանիշը, որը հաշվարկվում է սկսած 1992թ.-ից, հիմքում դնելով անձանց կողմից կատարված պարտադիր սոցիալական ապահովագրական վճարումների տարիների/ ամիսների թիվը, ն հարկատուի ստաժի ցուցանիշը, որը կհաշվարկվի սկսած 2010թ. հունվարի 1-ից ն որի հիմքում կդրվի միասնական հարկի վճարման տարիների/ամիսների քանակը: կենսաթոշակային իրավունք – կենսաթոշակ ձնակերպելու համար օրենքով սահմանված նախապայմանները, որոնք ներառում են կենսաթոշակային տարիքը, աշխատանքային ստաժը ն արտոնյալ պայմանները: Կենսաթոշակային իրավունք ձեռք երած անձինք սույն աժնի ենթատեքստում կանվանվեն շահառուներ: ՀՀ կառավարության կենսաթոշակային համակարգի արեփոխումների աշխատանքային խմ ի կողմից սահմանված պարամետրերը դասակարգվել են ըստ հետնյալ կտրվածքների.

Նշված Համաժողովին մասնակցում էին ոչ միայն տեղական մասնագետները, այլն Համաշխարհային անկի Վաշինգտոնի գրասենյակի արձրաստիճան պաշտոնյաներ ն միջազգային համ ավ ունեցող մասնագետներ Ռո երտ Հոլցմանը, Ալեքսանդրա Պոսարակը, Հորմոզ Ագդեյը, Հեյնց Ռուդոլֆը, Ռամին Շոժայը, ինչպես նան ԱՄՆ «Tհ6 Տ6ոԽiՇ6 Շոօսք» ն «Էո6ոցiոց Խaոk6էՏ Շոօսք» խորհրդատվական ընկերությունների փորձագետներ Դեվիդ Սնեյլ եքերը, Լենա Զեզուլինան, Ռո երտ Սինգլթերին ն Ռիչարդ Վե ը: Համաժողովին մասնակցում էին նան ՀԲ ն Արժույթի միջազգային հիմնադրամի Երնանյան գրասենյակների մասնագետները, այդ թվում ԱՀՄ Հայաստանյան գրասենյակի տնօրեն Նիենկե Ումսը:

ա. ըստ ազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի տար եր աստիճանների կենսաթոշակների՝ սոցիալական, աշխատանքային ն կուտակային, շահառուների, . ըստ ազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի երկու հիմնական աղադրիչների՝ աշխողական ն կուտակային, վերափոխումների ուղղությունների, գ. ըստ կուտակային աղադրիչի մասնակցության երկու կարնոր սկզ ունքների՝ պարտադիր ն կամավոր, մեխանիզմների առանձնահատկությունների: Կենսաթոշակների համար սահմանված են տվյալ կենսաթոշակային իրավունքին ն կենսաթոշակի հաշվարկման մեթոդին վերա երող պարամետրերը: Դրանք են.

Սոցիալական կենսաթոշակ («0» աստիճան). Շահառուները՝ 65 տարին ոլորած, ՀՀ ռեզիդենտները, եթե նրանք.

չունեն աշխատանքային ստաժ74, ունեն մինչն 10 տարի աշխատանքային ստաժ75: Կենսաթոշակի հաշվարկման մեթոդը՝ տվյալ տարվա համար ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված հիմնական ( ազային) կենսաթոշակի 809-ը: • •

Աշխատանքային կենսաթոշակ («1» աստիճան). Շահառուները՝ ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կենսաթոշակային տարիքի76 ու 10 ն ավելի տարի աշխատանքային ստաժ ունեցող ՀՀ քաղաքացիները: Կենսաթոշակի հաշվարկման մեթոդը՝ ՀՀ օրենսդրությամ սահմանվում են. • հիմնական ( ազային) կենսաթոշակի ամսական չափը, • աշխատանքային մեկ տարվա ստաժի արժեքը:

Կուտակային (պարտադիր) կենսաթոշակ («2» աստիճան). Շահառուները՝ •

•

2010թ. հունվարի 1-ին 40 տարին չ ոլորած ՀՀ ռեզիդենտները77 (պարտադիր, | սխեմա) 41-62 տարեկան ՀՀ ռեզիդենտները (կամավոր, || սխեմա)

Կենսաթոշակի հաշվարկման մեթոդը՝ ՀՀ օրենսդրությամ սահմանվում են. • • • •

հիմնական ( ազային) կենսաթոշակի ամսական չափը («1» աստիճանի համաձայն), աշխատանքային ստաժի մեկ տարվա արժեքը («1» աստիճանի համաձայն), պարտադիր կուտակման համար նախատեսվող դրույքաչափը՝ 109 (| սխեմա), ներառյալ պետության մասնակցությունը ն 59 (|| սխեմա), առանց պետության մասնակցության, պետության մասնակցության չափա աժինը՝ 59 (109-ի կեսը), այց ոչ ավել, քան 25000 դրամ (| սխեմա):

Սոցիալական կենսաթոշակ ստանալու համար կարնոր չէ աշխատանքային ն ապահովագրական ստաժի համամասնությունը: Գործող օրենքով սոցիալական կենսաթոշակը տրվում է 65 տարին ոլորած ն մինչն 5 տարի աշխատանքային կամ ապահովագրական ստաժ ունեցող անձանց: Հաշմանդամության ն կերակրողին կորցնելու սոցիալական կենսաթոշակների իրավունակության գծով սույն ծրագիրը դեռնս փոփոխություններ չի նախատեսում: Խնդիրը համալիր կերպով կդիտարկվի անաշխատունակության ն կյանքի ապահովագրության նոր հայեցակարգերի շրջանակում: «Պետական կենսաթոշակների մասին» ՀՀ օրենքով կանանց ն տղամարդկանց համար սահմանվել է միասնական կենսաթոշակային տարիք՝ 63 տարեկան, նախկինում կանանց համար 55, իսկ տղամարդկանց համար 60 տարվա փոխարեն: Կանանց կենսաթոշակային տարիքի աստիճանա ար արձրացումը

կավարտվի 2011թ.-ին:

Այս ծրագրի շրջանակում ՀՀ ռեզիդենտ են համարվում ՀՀ տարածքում նակվող ն/կամ տնտեսական գործունեություն ծավալող ոլոր անձինք՝ անկախ նրանց քաղաքացիությունից:

Կուտակային (կամավոր) կենսաթոշակ («3» աստիճան). Շահառուները՝ ՀՀ աշխատանքային տարիքի ոլոր ռեզիդենտները: Կենսաթոշակի հաշվարկման մեթոդը՝ ակտուարական հաշվարկների հիման վրա կենսաթոշակային ինդուստրիայի մասնավոր ինստիտուտները սահմանում են վճարների չափը: Բաղադրիչների համար սահմանված պարամետրերը վերա երում են տվյալ աղադրիչի կատարելագործման կամ ներդրման նպատակային ուղղություններին ն ցուցանիշներին, ինչպես նան կանխատեսումների ն ակտուարական հաշվարկների հիմքային տվյալներին:

Բաշխողական աղադրիչ Հիմնական նպատակ՝ կենսաթոշակների մակարդակի ամենամյա արձրացում՝

• 2012թ.-ին՝ կենսաապահովման նվազագույն յուջեի 1009 համապատասխան՝ միջին աշխատանքային կենսաթոշակի չափի ապահովմամ , • 2018թ.-ին՝ կենսաապահովման նվազագույն յուջեի 1009 համապատասխան՝ հիմնական ( ազային) կենսաթոշակի ապահովմամ , • 2021թ.-ին՝ կենսաապահովման նվազագույն յուջեի 1009 համապատասխան՝ սոցիալական կենսաթոշակի ապահովմամ (տե՛ս` թիվ 8.5.7 աղյուսակը): Աղյուսակ 8.5.7

Աշխատանքային տարիքային կենսաթոշակի աճի պարամետրերը նվազագույն սպառողական զամ յուղի (ՆՍԶ) համեմատությամ

Թիրախներ

Միջին աշխատանքային կենսաթոշակ/ՆՍԶ, 9 Հիմնական ( ազային) կենսաթոշակ/ ՆՍԶ, 9 Սոցիալական կենսաթոշակ78 /ՆՍԶ, 9

64.2 19.6

100.0

100.0

100.0

Նպատակներ՝

• 2008-2012թթ. միջին կենսաթոշակի առաջանցիկ աճ միջին աշխատավարձի աճի նկատմամ ՝ երկու եկամուտների միջն զգալի խզումը հաղթահարելու նպատակով, • 2008-2021թթ. հիմնական ( ազային) կենսաթոշակի մակարդակի առաջանցիկ աճ մեկ տարվա աշխատանքային ստաժի արժեքի աճի նկատմամ ՝ նկատի ունենալով սոցիալական կենսաթոշակների ուղիղ կախվածությունը հիմնական կենսաթոշակի չափից (809), • 2021թ.-ին կենսաապահովման նվազագույն յուջեին համադրելի սոցիալական կենսաթոշակի ապահովում, որի արդյունքում կլուծվի կենսաթոշակառուների աղքատությունից դուրս գալու խնդիրը:

Հաշվարկների հիմքում դրված մեթոդներ՝

• ՀՀ կառավարության 2008-2012 թվականների ծրագրում նախատեսված մակրոտնտեսական ն կենսաթոշակային համակարգի պարամետրերը հիմք են ծառայում ազային կենսաթոշակի տարեկան մակարդակի ն աշխատանքային մեկ տարվա արժեքի հաշվարկման համար, • ՀՀ կառավարության 2008-2012 թվականների ծրագիրը ընդունվում է որպես ազային սցենար, • 2008-2080 թվականների մակրոտնտեսական ն կենսաթոշակային համակարգի կանխատեսումները կատարվում են ՔԹՕՏT համակարգչային մոդելում` մուտքային ցուցանիշները համապատասխանեցնելով ազային (2008-2012թթ.)

Սոցիալական կենսաթոշակը պետք է կազմի հիմնական կենսաթոշակի 809-ը:

սցենարի հետ, • 2013-2080թթ. կենսաթոշակների մակարդակի կանխատեսումների համար օգտագործվում է տար երակված մեթոդ. - 2013-2021թթ.-ին հիմնական ( ազային) կենսաթոշակն աճում է՝ - 2022-2080թթ. հիմնական ( ազային) կենսաթոշակն ինդեքսավորվում է անվանական աշխատավարձի տարեկան աճով, որը ՔԹՕՏT-ի հիմնական կանխատեսումներից է, - 2013-2080թթ. աշխատանքային ստաժի մեկ տարվա արժեքն ինդեքսավորվում է սպառողական գների ինդեքսով, որը նույնպես ՔԹՕՏT-ի հիմնական կանխատեսումներից է: Ֆինանսավորման աղ յուր՝ միասնական հարկ:

Կուտակային աղադրիչ Հիմնական նպատակ՝ կուտակային կենսաթշակային համակարգի ներդրում` անհատական եկամտի հետ կենսաթոշակի կապն ապահովելու նպատակով:

Կուտակային աղադրիչի ներդրման պարամետրեր` • համակարգը ներդրվում է 2010թ. հունվարի 1-ից.

ա/ 16-40 տարեկան ՀՀ ռեզիդենտների համար՝ պարտադիր սկզ ունքով, / 41-62 տարեկան ՀՀ ռեզիդենտների համար՝ կամավոր սկզ ունքով, • կուտակային համակարգի մասնակցի կուտակման աժնեմասը կազմում է եկամտի/աշխատավարձի 109-ը, որից առնվազն կեսը (եկամտի/ աշխատավարձի 59-ը) վճարում է աշխատողը79, • կուտակային աղադրիչի մասնակցին պետական յուջեից վճարվում է վերը նշված 109-ի կեսը (եկամտի/աշխատավարձի 59-ը), այց ոչ ավել, քան ամսական 25,000 դրամ80:

Հաշվարկների հիմքում դրված մեթոդներ՝ •

կուտակային աղադրիչի կենսաթոշակների հաշվարկը կատարվում է երկու մեթոդով, այն է՝ - հիմնական ( ազային) կենսաթոշակի հաշվարկը ն կանխատեսումները կատարվում են աշխողական աղադրիչի համար կիրառվող մեթոդով, - մինչն կուտակային աղադրիչի ներդրման պահը անձի աշխատանքային ստաժի դիմաց փոխհատուցման հաշվարկը կատարվում է աշխողական աղադրիչի համար կիրառվող մեթոդով, - կենսաթոշակի կուտակային մասի կանխատեսումները կատարվում են ներդրումների եկամտա երության հիման վրա:

Ֆինանսավորման աղ յուր՝

| սխեմա (16-40 տարեկան անձանց համար՝ պարտադիր) • միասնական հարկ, • անհատական հաշիվներում կուտակվող աժնեմաս՝ 109 դրույքաչափով, որի կեսը ( այց ոչ ավել, քան ամսական 25,000 դրամ) վճարում է պետությունը: || սխեմա (40-62 տարեկան անձանց համար՝ կամավոր) • միասնական հարկ, • անհատական հաշիվներում կուտակվող աժնեմաս՝ աշխատավարձի ն/կամ եկամտի 59 դրույքաչափով: Կուտակային աղադրիչին մասնակցության պարտադիր ն կամավոր սկզ ունքների կիրառումն առանձնահատուկ խթանային մեխանիզմներ է պահանջելու, որոնք

Պետք է նշել, որ 500,000 դրամ ն ավելի աշխատավարձ ունեցող անձինք վճարելու են ավելի, քան իրենց աշխատավարձի 59-ը, քանի որ պետական մասնակցության չափա աժինը սահմանափակվում է ամսական 25,000 դրամ վերին սահմանագծով: 2008թ. համար նվազագույն աշխատավարձի չափը սահմնավել է 25,000 ՀՀ դրամ:

տար երակվելու են ըստ կուտակային աղադրիչի «2» ն «3» աստիճանների: Այդ առանձնահատկությունները, նախնառաջ, խում են «պարտադիր» ն «կամավոր» հասկացություններից: Այսպես, Բազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի «2» աստիճանը պարտադիր է: Այս աստիճանի յուրահատկությունը նրանում է, որ չնայած մուտքն այս համակարգ կարող է լինել նան կամավոր81, սակայն ելքը կամ վճարումների դադարեցումն արգելված է: Այսինքն, կենսաթոշակային այս համակարգին մասնակցելով, անձը պարտավոր է կատարել ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված վճարումները82: Նշանակում է, անկախ այն հանգամանքից, թե ինչ սկզ ունքով է անձը մուտք գործել կուտակային «2» աստիճան, կենսաթոշակային ազմաստիճան համակարգի տեսանկյունից անձը համարվելու է պարտադիր կուտակային կենսաթոշակի շահառու ն նրա վրա տարածվելու են վերջինիս կարգավորման մեխանիզմները: Բազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի «3» աստիճանը կամավոր է: Այս աստիճանի յուրահատկությունը կայանում է նրանում, որ ՀՀ ցանկացած քաղաքացի, անկախ տարիքից ն կենսաթոշակային ազմաստիճան համակարգի մնացած ոլոր աստիճաններում մասնակցությունից, կարող է մուտք գործել «3» աստիճան: Ավելին, առանց ոչ մի նախապայմանի, վերջինիս մասնակիցը ազատ է նան համա-

կարգ վճարումները դադարեցնելու առումով:

Կուտակային աղադրիչին մասնակցությունը, ընդհանուր առմամ , խրախուսվելու է:: Այսպես, եթե ՀՀ քաղաքացին կամավոր որոշում է կայացրել մասնակցելու կուտակային աղադրիչի «2» կամ «3» աստիճանին, ապա կենսաթոշակային վճարումների, այց ոչ ավել, քան 59-ի չափով պակասեցվում է ֆիզիկական անձի եկամտային (միասնական) հարկի հաշվարկման ազան: Բացի այդ, «2» աստիճանի երիտասարդ՝ մինչն 40 տարեկան, մասնակիցները, ինչպես արդեն նշվեց 7.3.5.2 կետում, ստանալու են նան ուղղակի պետական օժանդակություն՝ անհատական կուտակային միջոցների պետական յուջեից համաֆինանսավորման տեսքով: Նշված փոփխականները հիմք են ծառայել կենսաթոշակային արեփոխումների մոդելային կանխատեսումների համար: Դրանք օգտագործվել են որպես մուտքային տվյալներ ՔԹՕՏT համակարգչային ծրագրի կիրառմամ ազային (2008-2012թթ.) ն արեփոխումների (2008-2080թթ.) սցենարների ակտուարական հաշվարկների համար: Միասնական ազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի ոլոր աստիճաններից վճարվող կենսաթոշակները, դրանց կառուցվածքը, ֆինանսավորման աղյուրներն ու փոխադարձ կախվածությունը ներկայացված են թիվ 8.5.4 գծապատկերում:

Սահմանված պարամետրերի համաձայն, 41-62 տարեկանների մուտքը կուտակային «2» աստիճան կամավոր է || սխեմայի մասնակիցների համար: Անշուշտ, ացառությամ այն դեպքերի, եր մասնակիցը չի ստանում որնէ եկամուտ կամ աշխատավարձ:

Պետական

Հիմնական ( ազային) կենսաթոշակ

Մասնավոր «0» Սոցիալական կենսաթոշակ հիմնական կենսաթոշակի 809-ը

միասնական հարկ

Աշխատան քային ստաժի արժեք

«3» Կուտակային (կամավոր) կենսաթոշակ «1» Աշխատանքային կենսաթոշակ ազային կենսաթոշակ աշխատան քային ստաժի արժեք

միասնական հարկ 59 աշխատավարձից

միասնական հարկ

Անհատական հաշիվներում կուտակված արժեք՝ | սխեմա – 109

«2» Կուտակային (պարտադիր) կենսաթոշակ | սխեմա ազային կենսաթոշակ աշխատանքային ստաժի արժեք (մինչն անցումը) կուտակված արժեք «2» Կուտակային (պարտադիր) կենսաթոշակ || սխեմա ազային կենսաթոշակ աշխատան քային ստաժի արժեք կուտակված արժեք

Գծապատկեր 8.5.4. Միասնական ազմաստիճան կենսաթոշակային համակարգի

կենսաթոշակները ն դրանց ֆինանսավորման աղ յուրները

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1.

Ինչո՞վ է պայմանավորված արտա յուջետային հիմնադրամների հասարակական անհրաժեշտությունը: 2. Ի՞նչ նպատակով են ծախսվում արտա յուջետային հիմնադրամները: 3. Որո՞նք են աշխարհում գոյություն ունեցող սոցիալական հիմնադրամների տեսակները, դրանք ի՞նչ դեր են կատարում ՀՀ-ում: 4. Ինչպիսի՞ զարգացում է ունեցել ՀՀ սոցիալական համակարգի ձնավորումը ն ի՞նչ սոցիալական հիմնադրամներ են գործում: 5. ՀՀ-ում կենսաթոշակների ի՞նչ տեսակներ կան, որո՞նք են դրանց մեծությունը պայմանավորող ցուցանիշներն ու պայմանները: 6. Թվարկել ՀՀ-ում կիրառվող նպաստների տեսակները: 7. Սոցիալական հիմնադրամների ձնավորման ինչպիսի՞ կարգ գոյություն ունի ՀՀ-ում, որո՞նք են դրանց աղ յուրներն ու վճարողները: 8. Ինչպիսի՞ կարգ է գործում ՀՀ-ում աշխատանքային կենսաթոշակների հաշվարկման համար: 9. Ինչպիսի՞ մեխանիզմ է կիրառվում ՀՀ-ում սոցիալական քարտերի ուղղությամ : 10. Ինչպե՞ս է հաշվարկվում կենսաթոշակի գումարը աշխատանքային ստաժ ունեցող քաղաքացիների համար: 11. Ինչպիսի՞ մոտեցումներ կարող են կիրառվել հանրապետությունում սոցիալական ապահովագրության կենսաթոշակների ն նպաստների արդյունավետությունը արձրացնելու առումով:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

ՀՀ Սահմանադրություն, (2006թ.) ՀՀ քաղաքային օրենսգիրքը՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 15 մայիսի 1998թ.: «ՀՀ քաղաքացիների պետական կենսաթոշակների ապահովության մասին» ՀՀ օրենքը, ընդունված Ազգային ժողովի կողմից 06.12.1995թ.: «ՀՀ-ում սոցիալական ապահովության քարտերի համակարգ ներդնելու մասին» ՀՀ կառավարության Ւ1783-ն որոշում, 24.12.2003թ.: «ՀՀ-ում սոցիալական ապահովության քարտերի համարների կիրառումն ապահովելու մասին» ՀՀ կառավարության Ւ 963-ն որոշում, 25.06.2004թ.: ՀՀ ֆինանսների վիճակագրություն 2000-2004թթ. Վիճ.ժողովածու (ՀՀ ԱՎԾ)Երնան, 2005թ. «ՀՀ յուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենք, 24 հունիսի 1997թ. «ՀՀ կառավարության 2006-2008թթ. պետական միջժամկետ ծախսերի ծրագիրը հաստատելու մասին» որոշումը թիվ 777-ն որոշումը 1 հունիսի 2005թ. «Ֆինանսական համահարթեցման մասին» ՀՀ օրենքը 24 նոյեմ երի 1998թ. «Տեղական ինքնակառավարման մասին » ՀՀ օրենքը 7 մայիսի 2002թ. 2006թ. պարզեցված պետական յուջեն Տնտեսական զարգացման ն հետազոտական կենտրոն, ՀԿ. «Բյուջետային վերլուծության» ծրագիր - Երնան, 2006թ. ՀՀ հարկային օրենքները Պաշտոնական վերահրատ. փոփոխություններ ն լրացումներ կատ. են 2006թ. հունվարի 16-ի դրությամ , Երնան 2006թ. Հարկեր, տուրքեր ն վճարներ ՀՀ կառ.առընթ. հարկ.պետ.ծառ. «ՀՄՏ» ՓԲԸ, խմ . խորհ.` Ա.Ալավերդյան ն ուրիշներ - Երնան, 2006թ.

14. «Բնակչության զ աղվածության մասին» ՀՀ օրենքը, ընդունված Ազգային ժողովի կողմից 01.01.1997թ. 15. Ի.Ա.Ավետիսյան «Տնտեսավարման ֆինանսավարկային համակարգը», «Տնտեսագետ», Ե., 1993թ. 16. «Ֆինանսներ ն վարկ» դասագիրք, պրոֆ.Լ.Բադանյանի խմ ագրությամ , Երնան «Զանգակ-97» 2007թ. 17. Յու.Դ.Ալավերդյան, Ի.Ա.Ավետիսյան «ՀՀ ֆինանսավարկային համակարգը», «Հայաստան», 1996թ. 18. Յու.Դ.Ալավերդյան «Բյուջետային հիմնարկների պլանավորման ն ֆինանսավորման հարցեր», Տնտեսագետ, Ե., 1997. 19. Յու.Ալավերդյան «Հայաստանի Հանրապետության Բյուջետային համակարգը», ուս. ձեռնարկ.-Եր.: Տնտեսագետ, 2003. 20. Բոստանջյան Վ. «Բյուջետային համակարգի մասին օրենքի նախագծի մշակման սկզ ունքները», «Ֆինանսներ ն անկեր», Ւ9, Երնան, 1997է. 21. Հարությունյան Տ.Վ «Հարկման արդյունավետության արձրացման ուղիները» ՀՀ-ում,., Երնան 2006թ. 22. Հայկ Մելիքյան «Հայաստանի հարկային օրենսդրություն», Երնան 2005թ. 23. Խոջա եկյան Վ., «Հայաստանի նակչության վերարտադրությունը ն տեղաշարժերը 2|2–22 դարերում. 22| դարի շեմին», ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., Երնան, 2001թ., 480էջ: 24. Զարգացման պլանավորման ն յուջետավորման համակարգեր, ներկա ն ապագա տեսականը Մ.Թումասյան, Երնան 2006թ. 25. Финансы, учебник, под.ред. С.И.Лукшина, В.А.Слепова- М.Экономист, 2006 26. Финансы и кредит учебник, под.ред. М.В.Романовского, Г.Н.Белоглазовой, М.,Высшее образование, 2006 27. Финансы кредит (Учебник для вузов ). П.И. Вохрин, А.С. Нешитой – Москва, 2005г. 28. Доходы и расьоды в бухгалтерском и налоговом учете (М.Л.Котова, М.В. Соколова) – Москва (Финанс. газета). 2005г. 29. Финансы денежное обращение, Кредит. Г.М.Колпакова ,Москва, 2005г. 30. Проблемы государственной бюджетной политики (А.В.Улюкиев) Москва, 2004г. 31. Гражданско-правовые договоры: налогообложение выплат (И.Л.Ивачев)Москва, 2005г. 32. Налогообложение юридических физических лиц. (Š.e.j%“=քճտ=. /.`.~ք, …%տ=, /.c.a=ք=…%տ=, q=…*2-oճ2ճքK3քã, a, ƒ…ճ“ # Cքճ““=, 33. “Էàոօãո ո налогообложение” , ՛.Փ.Ծòêոíà. Խ.1998ã. 34. “Էàոօãո” /.Լ.Աåքíոê ո ոքóãոå Խ.1998ã 35. “Էàոօãո ո налогообложение 8 Ðօññոո” 1.1.Օêóíå8à Խ,1996ã. 36. “Էàոօãօ8ûå ñոñòåìû քà38ոòûõ ñòքàí ìոքà” 8.Ճ.Խåùåքÿêօ8à, 1995ã. 37. 8օոãոí Է. Ճ., “2ոօíñêոé օոûò (քåøåíոÿ ýêօíօìոԿåñêոõ ոքօáոåì)”, Խօñê8à, “Ýêօíօìոêà”, 1998, 255 с. 38. Լi6ո6ոէ Ս., ԽaոՇiոiak Ք., ՏԽiմ6ոՏki K., “ԽaՇոօ6ՇօոօոiՇ aՇՇօսոէiոց aոմ aոa|/ՏiՏ iո էոaոՏiէiօո 6Շօոօոi6Տ”, |ոէ6ոոaէiօոa| Խօոiէaո/ քօոմ, 1997, 183 քջ:

ԲԱԺԻՆ 3

ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

(ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ) ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 9

ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ

էՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

9.1. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ,

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՎ

ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Կազմակերպությունը արտադրության ոլորտում ինքնուրույն տնտեսական սույեկտ է, որն ունի իրավա անական անձի կարգավիճակ, արտադրում է ապրանքներ, մատուցում ծառայություններ, կատարում աշխատանքներ, կարող է զ աղվել տնտեսական գործունեության տար եր տեսակներով, որոնց նպատակն է շահույթի ստացումը ն կապիտալի աճը (ավելացումը): Նա կարող է իրականացնել գործունեության որնէ տեսակ կամ միաժամանակ ոլոր տեսակները: Կազմակերպությունների ձեռնարկատիրական գործունեության ընթացքում ձնավորվում են տնտեսական կապեր իրենց գործընկերների (կոնտրագենտների) հետ՝ մատակարարների ու գնորդների, համատեղ գործունեության գործընկերների, միավորումների, ֆինանսավարկային համակարգի, որի արդյունքում առաջանում են ֆինանսական հարա երություններ: Այդ հարա երությունները կապված են արտադրանքի արտադրության ու իրացման կազմակերպման, աշխատանքների կատարման, ծառայությունների մատուցման, ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման, ինվեստիցիոն գործունեության իրականացման հետ: Ֆինանսական հարա երությունների նյութական հիմքը փողն է, իսկ առաջացման անհրաժեշտ պայմանը՝ դրամական միջոցների իրական շարժը, որի արդյունքում ձնավորվում ն օգտագործվում են դրամական միջոցների կենտրոնացված ու ապակենտրոնացված ֆոնդերը: Կազմակերպության ֆինանսները ֆինանսական կամ դրամական հարա երությունների այն համախում ն են, որոնք առաջանում են հիմնական ու շրջանառու կապիտալի, ձեռնարկության դրամական ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման ընթացքում: Կազմակերպությունների ֆինանսական հարա երությունները ըստ տնտեսական ովանդակության կարող են ձնավորվել հետնյալ ուղղություններով՝ 1. Հիմնադիրների միջն ձեռնարկությունը ստեղծելու պահին՝ կապված կանոնադ216

րական ( աժնետիրական) կապիտալի ձնավորման հետ, ինչը նախասկզ նական աղ յուր է արտադրական ֆոնդերի կազմավորման ն ոչ նյութական ակտիվների համար. 2. Ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների միջն՝ կապված արտադրանքի արտադրության ու իրացման ն նոր ստեղծվող արժեքի ձնավորման հետ: Դրանց վերա երում են հումքի, նյութերի, ապրանքների մատակարարների ու գնորդների միջն ֆինանսական հարա երությունները. 3. Ձեռնարկությունների ու նրանց ստորա աժանումների՝ մասնաճյուղ, աժին, արտադրամաս, միջն ծախսերի ֆինանսավորման, շահույթի ն մյուս աղ յուրների վերա աշխման հարա երությունները. 4. Ձեռնարկությունների ն աշխատողների միջն եկամուտները աշխելու ն օգտագործելու, աժնետոմսերի թողարկման ու աշխման, տոկոսների, շահաաժինների վճարման, հարկապահման ն այլ դրամական հարա երությունների հետ կապված. 5. Ձեռնարկությունների ն ֆինանսական համակարգի միջն, հարկերի վճարման տար եր յուջետային մակարդակների պարտադիր այլ մուծումների, արտայուջետային ֆոնդերին հատկացումների, տույժ ու տուգանքների հետ կապված. 6. Ձեռնարկությունների ն ապահովագրական ընկերությունների միջն ապահովագրման, վճարներ կատարելու ն փոխհատուցում ստանալու հետ կապված. 7. Այլ նույթի դրամական հարա երություններ (վերադաս, ձեռնարկության ստորա աժանումներ, ներդրումային կազմակերպություններ ն այլն): Թվարկված խմ երից յուրաքանչյուրն ունի իր առանձնահատկությունները ն դրամական ոլորտը: Սակայն դրանք ոլորը կրում են երկկողմանի նույթ, ն նյութական հիմքը դրամական միջոցների շարժն է, որով ուղեկցվում են սեփական ն դրա կազմում կանոնադրական կապիտալի ձնավորումը, սկսվում ն ավարտվում է ձեռնարկության միջոցների շրջապտույտը, դրամական ֆոնդերի ու ռեզերվների ստեղծումը ն ծախսումը: Գործնականում ֆինանսական հարա երությունների թվարկված տեսակները, ընդհանրությունների ն ովանդակության հիմքի վրա կարելի է արտահայտել խոշորացված 4 խմ երով՝ 1. այլ ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների հետ. 2. ձեռնարկության ներսում. 3. վերադաս կազմակերպությունների հետ (միավորում, գերատեսչություն, ֆինանսաարդյունա երական խում , հոլդինգ), 4. ֆինանսավարկային համակարգի հետ ( յուջե, արտա յուջետային ֆոնդ, անկ, ապահովագրություն, իրժա, տար եր ֆոնդեր): Ֆինանսների ովանդակության մասին առավել ամ ողջական պատկերացում է ստացվում նրա ֆունկցիաների միջոցով: Առնտրային կազմակերպությունների ֆինանսների ֆունկցիաները նույնն են, ինչ համապետականինը կամ ֆինանսներինը ընդհանրապես: Տնտեսագետների մեծամասնությունը ընդունում է երկու ֆունկցիա՝ աշխման ն վերահսկողության: Բաշխման ֆունկցիայի միջոցով տեղի է ունենում նախասկզ նական կապիտալի ձնավորում, արտադրության մեջ դրա ավանսավորում, վերարտադրություն, եկամուտների ն ֆինանսական ռեսուրսների աշխման հիմնական համամասնությունների ստեղծում, որով ապահովվում է առանձին ապրանքարտադրողների, տնտեսավարող սու յեկտների ն պետության շահերի օպտիմալ զուգակցումը: Ֆինանսների աշխման ֆունկցիայի հետ է կապված առնտրային կազմակերպությունների ստացած եկամուտների աշխման ու վերա աշխման միջոցով դրամական ֆոնդերի ձնավորումը: Դրանց են վերա երում կանոնադրական կապիտալը կամ ֆոնդը, լրացուցիչ կապիտալը, պահուստային ֆոնդը, կուտակման, սպառման, ար217

ժութային ն այլ ֆոնդերը: Բաշխման հարա երությունները շոշափում են ինչպես հասարակության շահերը ամ ողջությամ , այնպես էլ առանձին տնտեսավարող սու յեկտների, նրանց աշխատողների, աժնետերերի, վարկային ու ապահովագրական ինստիտուտների շահերը: Ուստի առաջնահերթ խնդիր է դրանց օպտիմալ կազմակերպումը, ինչին նպաստում է ֆինանսների վերահսկողության ֆունկցիան: Ֆինանսների վերահսկողության ֆունկցիայի օ յեկտիվ հիմքը արտադրության ու իրացման, ծառայությունների մատուցման ծախսերի, դրամական եկամուտների ու ֆոնդերի արժեքային հաշվառումն է: Այս ֆունկցիայի կատարումը կապված է տարեր խթանների ն սանկցիաների, ինչպես նան ցուցանիշների կիրառման հետ: Եր ձեռնարկությունը ժամանակին լուծում է յուջեի, անկերի, մատակարարների հանդեպ պարտավորությունները, դրանով իսկ արելավում է իր վերջնական արդյունքը, արձրացնում արտադրության ու միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը: Հակառակ դեպքում չի կարող խուսափել տույժ–տուգանքներից, ֆինանսական վիճակի լարվածությունից: Ֆինանսական վերահսկողության ձներից մեկը տար եր ֆինանսական ցուցանիշների օգտագործումն է, որոնցից գլխավորը ձեռնարկությունում միջոցների առկայության կայունությունն է: Հենց դրանում է արտահայտվում վերահսկողության ն աշխման ֆունկցիաների փոխկապվածությունը, դա էլ ըստ էության դրամով վերահսկողություն է: Մյուս ֆինանսական ցուցանիշներին վերա երում են մատակարարներին, անկին, յուջեին, աշխատողներին պարտքը, շրջանառու կապիտալով ապահովվածությունը, շահույթը, վնասը, իրացվելիությունը, վճարունակությունը ն այլն: Ֆինանսների ֆունկցիաները ցանկացած կազմակերպություն, ձեռնարկությունում պետք է ծառայեն ֆինանսական ռազմավարության երեք կարնորագույն խնդիրների կատարմանը՝ 1. ձեռնարկությանը ապահովել անհրաժեշտ դրամական միջոցներով ն դրա հիման վրա կայունություն ն իրացվելիություն. 2. շահութա երության ապահովում ն առավելագույն շահույթի ստացում. 3. իր աշխատողների ու սեփականատերերի նյութական ն սոցիալական պահանջների ավարարում: Արտադրության ոլորտի առնտրային ձեռնարկությունների ֆինանսական հարաերությունները կառուցվում են որոշակի սկզ ունքների պահպանմամ : Այդ սկզունքները առավելապես կապված են հիմնական տնտեսական գործունեության հետ ն կիրառվում են ֆինանսական հետնանքների արելավման նպատակով: Դրանք գլխավորապես վերա երում են տնտեսական ինքնուրույնությանը, ինքնաֆինանսավորմանը, նյութական շահագրգռվածությանը, նյութական պատասխանատվությանը: Տնտեսական ինքնուրույնության սկզ ունքը գործնականում չի կարող իրացվել առանց ֆինանսական ինքնուրույնության ն անկախության: Գործող օրենսդրությունը հնարավորություն է տալիս, որպեսզի տնտեսավարող սու յեկտները ինքնուրույն որոշեն տնտեսական գործունեության ( իզնեսի) ոլորտը, ֆինանսավորման աղ յուրները, շահույթ կորզելու նպատակով դրամական միջոցների ներդրման ուղղությունները: Շուկան թելադրում ն խթանում է առնտրային կազմակերպություններին կապիտալը ներդնելու նոր ոլորտների որոնումը, պահանջարկին համապատասխան ճկուն արտադրությունների կազմակերպումը: Լրացուցիչ շահույթ ստանալու նպատակով առնտրային կազմակերպությունները կարող են կատարել կարճաժամկետ ու երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումներ այլ ձեռնարկությունների, պետական արժեթղթեր ձեռք երելու, այլ տնտեսավարող սու յեկտների կանոնադրական կապիտալի ձնավորմանը մասնակցելու միջոցով: Տեսականորեն ն նան գործնականում լրիվ տնտեսական ինքնուրույնություն լինել չի կարող, քանի որ պետությունը մասնակցում է դրանց գործունեության առանձին նագավառների կարգավորմանը: Օրենսդրորեն սահմանվում են յուջեի հետ փոխ218

հարա երությունները, ոլոր տիպի ու սեփականության ձնի առնտրային կազմակերպությունները վճարում են անհրաժեշտ հարկերը, մասնակցում արտա յուջետային ֆոնդերի ձնավորմանը: Պետությունը ընդհանուր գծերով որոշում է նան ամորտիզացիոն քաղաքականությունը: Ինքնաֆինանսավորման սկզ ունքի իրացումը ձեռնարկատիրական գործունեության հիմնական պայմաններից մեկն է: Դրանով է ապահովվում տնտեսավարող սույեկտների մրցունակությունը: Դա նախ ն առաջ նշանակում է արտադրության ու իրացման, ծառայությունների մատուցման վրա կատարված ծախսերի լիակատար փոխհատուցում, արտադրության զարգացման համար ներդրում իրականացնել սեփական միջոցների հաշվին ն միայն անհրաժեշտությունից ելնելով օգտվել անկային ու առնտրային վարկերից: Նյութական շահագրգռվածության սկզ ունքը որպես օ յեկտիվ անհրաժեշտություն ապահովվում է ձեռնարկատիրական գործունեության հիմնական նպատակով՝ շահույթի ստացման ձգտումով: Ձեռնարկատիրական գործունեության արդյունքների նկատմամ շահագրգռվածությունը դրսնորվում է ոչ միայն մասնակիցների, այլն պետության կողմից: Առանձին աշխատողների մակարդակով այդ շահագրգռվածության իրացումը կարող է ապահովվել աշխատանքի արձր վարձատրությամ : Ձեռնարկության համար այդ սկզ ունքը կարող է իրացվել պետական օպտիմալ հարկային քաղաքականության, ամորտիզացիոն նպատակահարմար նորմատիվների ն զարգացման նպաստավոր պայմաններ ստեղծելու միջոցով: Կազմակերպությունը ինքը դրան կարող է նպաստել նոր ստեղծված արժեքի սպառման ու կուտակման ֆոնդերի միջն աշխելու գործում հիմնավորված համամասնություն պահպանելու միջոցով: Պետության շահերին համապատասխանում են արտադրության ընդլայնումը, շահութա երության արձրացումը ն հարկային կարգապահության պահպանումը: Նյութական պատասխանատվության սկզ ունքը նշանակում է պատասխանատվության որոշակի համակարգի առկայություն ֆինանսատնտեսական գործունեության ոլոր նագավառներում, կոնկրետ մեթոդներով ու ազդեցության միջոցներով: Պայմանագրային պարտավորությունները չկատարող, հաշվարկային կարգապահություն չպահպանող, վարկերը ժամանակին չմարող, հարկային կարգապահությանը չենթարկվող ձեռնարկությունները պետք է կրեն ֆինանսական պատասխանատվություն, վճարեն տույժ, տուգանք, ենթարկվեն հարկադրանքի, ի վերջո ընկնեն սնանկացման գործընթացի մեջ: Ձեռնարկության առանձին աշխատողների հանդեպ կիրառվում է տուգանքի համակարգը՝ խոտան թույլ տալու ն այլ խախտումների համար պարգնից զրկում, աշխատանքից ազատում ն այլն: Այս սկզ ունքը ներկա իրադրությունում իրացվում է առավել ամ ողջությամ : Զարգացած շուկայական տնտեսության պայմաններում ձեռնարկությունների ֆինանսների կազմակերպումը կարող է կառուցվել երեք հիմնարար սկզ ունքների վրա: Դրանք են պլանայնությունը, առնտրական հաշվարկի մեթոդով տնտեսավարումը ն ֆինանսական ու նյութական պահուստների ստեղծումը: Պլանայնությունը՝ որպես հիմնարար սկզ ունք, տարածվում է ամ ողջ գործունեության վրա՝ սկսած հումքի, նյութերի, ապրանքների, ոչ ընթացիկ ակտիվների ձեռք երման շուկայից, արտադրության ու իրացման գործոնները կանխատեսելուց մինչն թողարկվող արտադրանքի վերջնական սպառողների ացահայտումը: Ի վերջո, իզնեսի մեջ հաջողության են հասնում ն մրցակցությանը դիմանում են ընթացիկ ն հեռանկարային, գիտականորեն հիմնավորված իզնես ծրագիր ունեցող կազմակերպությունները, որոնցում ֆինանսական հոսքերի մասին կա իրական պատկերացում, ն դրանք աշխվում ու ծախսվում են իզնեսի շահերից ելնելով: Արտադրական կազմակերպության ֆինանսական պլանը պետք է արտացոլի ոչ միայն դրամական հոսքերի ամ ողջական ու ժամանակագրական ծավալը, այլն արտահայտի դրանում «եկամուտ» հանդիսացող մուտքերի մեծությունը, որոնց զգալի մասը հանդես է գալիս որպես դրամական կուտակում՝ աղ յուր դառնալով յուջեի ե219

կամուտների ու շահույթի ձնավորման: Միանշանակ է, որ Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ–տնտեսական զարգացածության ներկա աստիճանով, փոխհարաերությունների կարգավորման օրենսդրական անկատար դաշտի ն ֆինանսական ցածր կարգապահության պայմաններում ֆինանսական պլանավորումը պետք է կառուցվի «եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշռի» տեսքով, որի ելակետը ֆինանսական ռեսուրսներն են ու դրանց օգտագործման պլանային ուղղությունները: Այն ունի 3 աժին՝ եկամուտներ ն մուտքեր, ծախսեր ու հատկացումներ, փոխհարա երություն յուջեի հետ: Առնտրական հաշվարկը շուկայական տնտեսություններին հատուկ տնտեսավարման մեթոդ է ն տնտհաշվարկից արմատապես տար եր: Այս մեթոդի կիրառման հիմնական պայմանը ազատ մրցակցության առկայությունն է: Գործունեության ոլորտը, արտադրանքի նույթը, քանակական ու որակական ցուցանիշները որոշում է ձեռնարկությունը, պետության միջամտությունը նվազագույն է: Ինչ արտադրել, ում համար ն որքան խնդիրը լուծվում է շուկայական գործոնների թելադրանքով, միայն թե ապահովի գործունեության ծախսերի փոխհատուցում ն միջին շահութա երությանը համապատասխան շահույթի ստացում: Առնտրական հաշվարկի գործողության մեխանիզմը նախատեսում է մի շարք արմատական պահանջների ապահովում, որոնցից կարնորագույնները հետնյալն են՝ • Ձեռնարկատիրական գործունեության կազմակերպիչները ներդրողների հետ համատեղ ստեղծում են որոշակի մեծության հիմնադիր կապիտալ, որը, ավանսավորվելով գործունեության մեջ, ստանում է ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվների տեսք, ձնավորում է ձեռնարկության արտադրանք թողարկելու ն ծառայություն մատուցելու արտադրական կարողությունը: Հիմնադիր կապիտալը տվյալ օղակի շրջանակներում մշտապես շրջանառվում է, այլ ոչ թե ծախսվում ն ամեն անգամ շրջապտույտն ավարտելուց հետո նույն ծավալով, իսկ շահութա եր գործունեության դեպքում ավելացված վերադառնում է ելման վիճակին: Այդ կապիտալի ապահովության համար ձեռնարկության տնօրինությունը պատասխանատվություն է կրում կոնկրետ մարմնի առջն ն, միաժամանակ, ֆինանսական արդյունքներով պետք է ապահովի դրա սիստեմատիկ աճը: • Փոխանակային ոլոր հարա երությունները կազմակերպվում են վճարովիության սկզ ունքով, դրանք ամրագրվում են կնքվող տնտեսական պայմանագրերով, ն կատարման գործընթացը ուղեկցվում է ֆինանսական սանկցիաների կիրառմամ : • Իրացման համար նախատեսված արտադրանքի ն մատուցվելիք ծառայությունների ն աշխատանքների ոլոր տեսակների համար սահմանվում ն կիրառվում է գների ու սակագների այնպիսի մակարդակ, որը արտադրության ու իրացման ընդունված պարամետրերը ապահովելու պայմաններում ոչ միայն փոխհատուցի գործառնական ծախսերը ամ ողջությամ (փոփոխուն ն հաստատուն), այլն առաջացնի տվյալ իրադրության միջին շահութա երությանը համապատասխան շահույթ: • Ձեռնարկության գործունեության ընդլայնումը, տեխնիկական վերազինումը ն վերակառուցումը իրականացվում են ֆինանսավորման սեփական աղ յուրների հաշվին՝ առաջին հերթին հենվելով շահույթի կուտակվող մասի ն ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի վրա: Վարկը ն փոխառու այլ աղ յուրները ներգրավվում են հատկապես սեփական միջոցների ժամանակավոր պակասը լրացնելու նպատակով: • Արտադրության մասնակիցներն ու կազմակերպիչներն իրենց պարտականությունները կատարելու համար նյութապես խրախուսվում են: Խրախուսման չափերը կախվածության մեջ են դրվում կարնորագույն ցուցանիշների գծով ձեռք երված մակարդակներից ն հատկապես զուտ շահույթի ն նրա սպառմանն ուղղված մասի մեծությունից. խանդավառությունը էական դեր չի խա220

ղում: Ձեռնարկության գործունեության արդյունքների ն վարկանիշի գնահատումը. վարկավորման պայմանները ն անկանխիկ հաշվարկների կատարման ձնի ընտրությունը կապվում են ֆինանսական գնահատող ցուցանիշների կատարման ն շրջանառու կապիտալով ապահովվածության հետ: Արտադրական ձեռնարկությունների ֆինանսական ու նյութական ռեզերվներով ապահովվածությունը թելադրվում է ձեռնարկատիրական գործունեության պայմաններով, դրանցում կատարված ներդրումների ու ծախսերի ժամանակին ու լրիվ կամ մասնակի չփոխհատուցման որոշակի ռիսկի առկայությամ : Շուկայական տնտեսության պայմաններում ռիսկի հետնանքներն ընկնում են կամավոր ն ինքնուրույն տարա նույթ գործունեություն իրականացնող տնտեսավարող սու յեկտների վրա: Գործնականում ֆինանսական ներդրումների ոչ լրիվ վերադարձման կամ նախատեսվածից պակաս շահույթ ստանալու հնարավոր ռիսկայնություն գոյություն ունի ոլոր նագավառներում, որի հաղթահարման հետնանքները մեղմելու, գործունեության վրա ացասական ազդեցությունը թուլացնելու ուղիներից մեկը ֆինանսական ն նյութական պահուստներ ստեղծելն է, որոնք կոչված են նան տնտեսավարման կրիտիկական պահերին ֆինանսական դրությունը ամրացնելուն: Ֆինանսական պահուստներ կարող են ստեղծվել ոլոր կազմակերպաիրավական տիպի ու սեփականության ձնի ձեռնարկություններում զուտ շահույթից՝ հաշվի առնելով առկա հնարավորություններն ու պայմանները, իսկ նյութական պահուստները գլխավորապես վերա երում են արտադրական պաշարներին (հումք, նյութեր, վառելիք ն այլն) ու ձնավորվում են գործունեության ընթացիկ պահանջների անխափան ավարարման պահեստային ն այլ մնացորդները գերազանցող ծավալով: Ձեռնարկության ֆինանսները կառավարվում են ֆինանսական մեխանիզմի միջոցով, ինչը տնտեսական մեխանիզմի մաս է ն իրենից ներկայացնում է առավելագույն շահույթ ստանալու նպատակ հետապնդող ֆինանսների կառավարման ձն ու մեթոդ: Ֆինանսական կառավարման համակարգն իր մեջ ընդգրկում է ֆինանսական մեթոդները, գործիքները, իրավական, ինֆորմացիոն–մեթոդոլոգիական ապահովվածությունը: Ֆինանսական մեթոդներ են ֆինանսական պլանավորումը, ֆինանսական հաշվառումը, ֆինանսական վերլուծությունը, ֆինանսական կարգավորումն ու վերահսկողությունը, դրանց օգնությամ է հնարավոր դառնում ֆինանսական հարա երությունների ազդեցությունը տնտեսական գործընթացների վրա ն ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետության գնահատումը: «Ֆինանսական գործիքներ» հասկացության մեջ մտնում է ցանկացած կոնտրակտ կամ փաստաթուղթ, որը կողմերից մեկի համար պարտավորության վկայագիր է, ն վաճառելու դեպքում վաճառողը ստանում է ֆինանսավորում: Ֆինանսական գործիքներն ընդգրկում են ինչպես առաջնային գործիքները՝ դե իտորական ու կրեդիտորական պարտք, աժնետոմս, պարտատոմս, մուրհակ, այնպես էլ ածանցյալ գործիքները՝ ֆինանսական օպցիոն, ֆյուչերս, ֆորվարդ, տոկոսային ն արժութային սվոպներ: Ֆինանսական ակտիվը կարող է լինել դրամական միջոցների, դրանց կամ այլ ֆինանսական ուրիշ կազմակերպություններից ակտիվների ստացման իրավունք, այլ կազմակերպություններում կապալի նույթի գործիքներ ն այլն: Ֆինանսական գործիքների հետ կապված գործարքները մշտապես ուղեկցվում են ռիսկով, որոնց մեջ աչքի ընկնողներն են գնային, արժութային, տոկոսային, շուկայական, վարկային, իրացվելիության, դրամական հոսքի ռիսկերը: •

9.2. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԸ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

Կազմակերպության դրամական ֆոնդերի ձնավորումը սկսվում է կազմակերպման պահից ն հանդիսանում է նրա գործունեության կարնոր կողմերից մեկը: Ամեն մի կազմավորվող ձեռնարկություն գործող օրենսդրության պահանջների համաձայն ստեղծում է կանոնադրական կապիտալ: Դրա նվազագույն ծավալը սահմանված է օրենսդրությամ , կախվածության մեջ է սեփականության ձնից, ն ներկայացվում է ձեռնարկության գույքի այն մեծությունը, որով երաշխավորվում են կրեդիտորների շահերը: Կանոնադրական կապիտալը ձեռնարկության սեփական միջոցների հիմնական նախասկզ նական աղ յուրն է: Դա է, որ ձնավորում է հիմնական ու շրջանառու կապիտալը, որոնք էլ իրենց հերթին ուղղվում են արտադրական ֆոնդերի ձեռք երմանը, ի վերջո ստեղծվում է ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ ակտիվների անհրաժեշտ ծավալը: Սեփական կապիտալը գործնականում ձեռնարկության ոլոր ակտիվների ն պարտավորությունների տար երությունն է: Սեփական կապիտալն իր հերթին աժանվում է հաստատուն ու փոփոխուն մասերի: Առաջինը կանոնադրական կապիտալն է, երկրորդը ձեռնարկության ֆինանսական արդյունքից ածանցվող միջոցներն են՝ լրացուցիչ կապիտալ, պահուստային կապիտալ, վերա աշխված շահույթը, հատուկ ֆոնդերը: Լրացուցիչ կապիտալը առաջանում է մի քանի աստիճաններով՝ ոչ ընթացիկ ակտիվների արժեքի մեծացում վերագնահատման պատճառով ( աժնետոմսերի վաճառքի գնի գերազանցում անվանական արժեքի ն վաճառքի ծախսերի գումարին), արտադրական նպատակով անհատույց ստացված նյութական ն դրամական արժեքներ: Կազմակերպության տնտեսական գործունեության արդյունքը ն նպատակը շահույթն է: Հարկային վճարումներից հետո ձնավորվում է շահույթի մի այնպիսի գումար, որպիսին մնում է ձեռնարկության տրամադրության տակ, որից էլ ձնավորվում են պահուստային կապիտալը (ֆոնդը) ն նմանատիպ այլ ֆոնդեր, ինչպես նան կուտակման ու սպառման ֆոնդերը: Պահուստային կապիտալի ստեղծումը Հայաստանի Հանրապետությունում նախատեսված է օրենսդրությամ : Դրա առաջացման աղ յուրը շահույթից կատարվող հատկացումներն են, իսկ մեծությունը պետք է պակաս չլինի կանոնադրական կապիտալի 159–ից ն չգերազանցի 259–ը: Այս ֆոնդը նախատեսված է հաշվետու տարվա վնասը ծածկելու, շահույթը ան ավարար լինելու պայմաններում շահա աժիններ վճարելու ն այլ նպատակների համար: Պահուստի առկայությունը կարնոր պայման է նան ձեռնարկության ֆինանսական կայունություն ապահովելու համար: Չ աշխված շահույթը ուղղվում է հատուկ ֆոնդերի ձնավորմանը՝ կուտակման, սպառման ն այլ նպատակային ֆոնդեր: Կուտակման ֆոնդը այն դրամական միջոցներն են, որոնք նախատեսվում են արտադրության զարգացման ն ընդլայնման համար: Դրանց օգտագործումը կապվում է ինչպես հիմնական արտադրության զարգացման, այնպես էլ շահույթ կորզելու նպատակով ֆինանսական ներդրումների հետ: Սպառման ֆոնդը դրամական այն միջոցներն են, որոնք ուղղվում են կոլեկտիվի սոցիալական կարիքներին, ոչ արտադրական օ յեկտների ֆինանսավորմանը, միանվագ խրախուսումներին, փոխհատուցում ն օգնություն վճարելուն: Արժութային ֆոնդը ձնավորվում է օտարերկրյա արժույթով արտադրանքի իրացում կատարող ն արժույթով հասույթ ստացող կազմակերպությունների մոտ: Ամորտիզացիան (ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածք) ստեղծվում է կապիտալի օգտագործման գործընթացում. վերա երում է ոչ ընթացիկ ակտիվներին, տեսակա222

նորեն նախատեսված է նրանց պարզ վերարտադրությունը ֆինանսավորելու համար: Կազմակերպության ֆինանսական ռեսուրսները ներկայացնում են սեփական դրամական եկամուտների ն մուտքերի ամ ողջությունը, որը նախատեսված է ձեռնարկության ֆինանսական պարտավորությունները կատարելու ն արտադրության զարգացման հետ կապված ծախսերը ֆինանսավորելու համար: Այս հասկացության շրջանակներում պետք է տար երել «կապիտալ» հասկացությունը՝ որպես ֆինանսական ռեսուրսի աղադրիչ, որն ավանսավորված է արտադրության մեջ ն շրջապտույտի ավարտից հետո եկամուտ է երում, այլ կերպ՝ հանդիսանում է ֆինանսական ռեսուրսների փոխակերպված ձնը: Ձնավորման աղ յուրների հետ կապված ռեսուրսները աժանվում են սեփականի (ներքին) ն ներգրավվածի (արտաքին): Առնտրական հաշվարկի սկզ ունքով գործող արտադրական ձեռնարկություններն ունեն որոշակի ինքնուրույնություն ն անկախություն գործունեության կազմակերպման ու իրականացման գործում: Դրանց ինքնուրույնության ն ֆինանսական գործունեության կարնորագույն կողմերից մեկը տար եր նույթի դրամական ֆոնդերի ձնավորումն ու օգտագործումն են: Վերջիններիս միջոցով են ապահովվում տնտեսական գործունեության պահանջները դրամական անհրաժեշտ միջոցների նկատմամ , արտադրության ընդլայնումը, գիտատեխնիկական առաջընթացը, նոր տեխնիկայի յուրացումն ու ներդրումը, աշխատողների նյութական խրախուսումը, վճարումները յուջեին ն այլն: Տնտեսական պրակտիկայում ընդունված է դրանք աժանել չորս խմ երի՝ |. սեփական միջոցների ֆոնդեր, ||. փոխառու միջոցների ֆոնդեր, |||. ներգրավված միջոցների ֆոնդեր, |/. օպերատիվ (ընթացիկ) դրամական ֆոնդեր: Դրամական միջոցների ֆոնդերի առաջին խում ն ունի ուղենշային նշանակություն. դրա հաշվին է գլխավորապես ձնավորվում արտադրական պոտենցիալը ն արտահայտվում սեփական կապիտալի մեծությունը: Այն ներառում է՝ • կանոնադրական կապիտալը, • լրացուցիչ կապիտալը, • պահուստային կապիտալը, • ինվեստիցիոն ֆոնդը, • արժութային ֆոնդը ն այլն: Օպերատիվ ֆինանսատնտեսական գործունեությունը գործնականում չի կարող ընթանալ առանց դրամական միջոցների նկատմամ պահանջի տատանումների: Հաճախ դրամական հոսքերի ստացման ն ծախս կատարելու անհրաժեշտության ժամկետները չեն համընկնում, ինչը խում է արտադրական կապիտալի շրջապտույտի առանձնահատկություններից: Մշտապես առաջանում է կամ միջոցների նկատմամ ժամանակավոր պահանջ, կամ ժամանակավոր ավելցուկ: Առաջին դեպքում ներգրավվում են փոխառու աղ յուրներ, ն ձնավորվում հետնյալ ֆոնդերը՝ • անկային վարկեր, • առնտրական վարկեր, • ֆակտորինգ, • լիզինգ, • կրեդիտորներ ն այլն: Միաժամանակ, տնտեսական արդյունքի հաշվին յուջեի ն անկերի հանդեպ պարտավորությունները կատարելուց հետո կուտակվում են ներտնտեսական ապակենտրոնացված միջոցներ՝ աշխատողների, աժնետերերի ներտնտեսական կարիքները հոգալու համար՝ ձնավորելով հետնյալ ֆոնդերը՝ • սպառման ֆոնդեր,

• հաշվարկներ շահա աժինների գծով, • գալիք ժամանակաշրջանի եկամուտներ, • առաջիկա վճարումների ն ծախսերի պահուստ, • այլ ֆոնդեր: Ձեռնարկությունները ընթացիկ գործառնության արդյունքներով պար երա ար ավարարում են առավել ժամկետային ն առաջնահերթ պահանջները հետնյալ օպերատիվ ֆոնդերի հաշվին՝ • աշխատանքի վարձատրության, • շահա աժինների վճարման, • յուջեին ն սոցապին վճարումների, • այլ վճարումների: Ինչպես նշվեց, աժնետիրական ընկերություններում ացառիկ է սեփական միջոցների ֆոնդի նշանակությունը: Ձեռնարկությունը կազմակերպվելիս պետք է ձնավորի կանոնադրական ֆոնդ (կապիտալ), որի հաշվին էլ գոյանում են հիմնական ու շրջանառու միջոցները (ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ ակտիվները): Այդ ֆոնդը արտացոլում է ձեռնարկության կողմից թողարկված աժնետոմսերի գումարը, որը փոփոխության է ենթարկվում տարեկան արդյունքներով: Ըստ էության, կանոնադրական կապիտալը արտահայտում է իր կրեդիտորների շահերը երաշխավորող ներդրումների նվազագույն չափը ն որոշվում է գործող օրենսդրական պահանջներից ելնելով: Որպես դրամական միջոցների առաջին ֆոնդ՝ կանոնադրական կապիտալը արտացոլվում է հաշվեկշռի պասիվում՝ ակտիվում ունենալով նյութական կրողներին՝ Ակտիվ - ոչ ընթացիկ ակտիվներ - ընթացիկ ակտիվներ - վնասներ

Պասիվ - կապիտալ ն պահուստներ - երկարաժամկետ պասիվներ - կարճաժամկետ պասիվներ

Հաշվեկշիռ

Հաշվեկշիռ

Կանոնադրական կապիտալի հետ սերտորեն կապված է «զուտ ակտիվներ» հասկացությունը, որը, լայն առումով, սեփական միջոցներն են: Ձեռնարկատիրական գործունեության կառավարման կարնորագույն նագավառներից մեկը դրամական հոսքերի կարգավորումն է: Ֆինանսական պլանավորման համար ացառիկ նշանակություն ունի դրամական հոսքերի կանխատեսվող ծավալը, որն արտահայտում է ձեռնարկության դրամական մուտքերը ն ելքերը: Դրանք ամփոփվում են աղյուսակի տեսքով ն ովանդակությամ նման են նախկինում գործող օրացուցային պլանին: Միաժամանակ, շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում դրամական մուտքերի ճիշտ կանխատեսումը ն դրամական ելքերի ուղղությունների՝ ըստ ժամկետների որոշումը շատ կարնոր են կազմակերպության ընթացիկ նորմալ գործունեությունը ապահովելու ն լուծարելիության վիճակը գնահատելու համար: Դրա նշանակությունը մեծ է նան մատակարարների, յուջեի ն այլ մարմինների հանդեպ պարտավորությունները ժամանակին կատարելու համար: Զարգացած շուկայական տնտեսություն ունեցող երկրների մեծ մասում դրամական հոսքերի աղյուսակը ներկայացվում է մի քանի ձնով՝ ապահովելով նույն ովանդակությունը: Դրանում երվում են դրամի սկզ նական մնացորդը ժամանակաշրջանի սկզ ի դրությամ , դրամի մուտքերը, դրամի ելքերը ն մնացորդը ժամանակաշրջանի վերջի դրությամ : Դրամի սկզ նական մնացորդը նույնպես կանխատեսվող մեծություն է, քանի որ պլանավորումը, սովորա ար, կատարվում է պլանավորվող ժամանակաշրջանին նախորդող ամիսներին, ընթացիկ տարին չավարտված: Եթե ձեռնարկությունը նոր կազ224

մակերպվող չէ, ապա կանխատեսումը կատարվում է՝ ելնելով պլանավորվող ժամանակաշրջանին նախորդող տարվա տարեվերջի մնացորդից՝ համապատասխան ճշգրտումներով: Կազմակերպության նորմալ տնտեսական գործունեության պայմաններում դրամական մուտքերի հիմնական մասը կազմում է գործառնական գործունեությունից ստացվող հասույթը: Այն, այլ կերպ, կարելի է անվանել մուտքեր վաճառքից: Այս խմի մուտքերի մեջ մտնում են տվյալ տարվա արտադրանքի իրացումից հասույթը, ինչպես նան նախկինում ապառիկ վաճառված ապրանքների դիմաց ստացվող մուտքերը (դե իտորական պարտքերի մարումը): Այս ցուցանիշի պլանավորման դժվարությունն այն է, որ հնարավոր չէ ճշգրիտ կանխատեսել գնորդների կողմից կատարվող վճարումների պար երականությունը ն ժամկետները: Այս ցուցանիշի կանխատեսումը համեմատա ար արդ է շուկայական էկոնոմիկային անցման առաջին փուլում, եր իրացման գները ն շուկան անկայուն են, կա հաճախակի տատանումների հնարավորություն: Մուտքերի հաջորդ խում ը ձնավորվում է ներդրումային գործունեությունից ստացված եկամուտներից: Այս խմ ի մեջ մտնում են հիմնական միջոցների (ոչ ընթացիկ ակտիվների), երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների, անավարտ շինարարության վաճառքից հասույթը, ինչպես նան երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների հետ կապված շահա աժինները: Դրամական հոսքերի երրորդ խում ը ֆինանսական գործարքներից ստացվող մուտքերն են. 1. Կարճաժամկետ վարկեր ն փոխառություններ, 2. Երկարաժամկետ վարկեր ն փոխառություններ, 3. Արժեթղթերի էմիսիայից մուտքեր, 4. Նպատակային ֆինանսավորում: Դրամական ելքերը նույնպես աժանվում են 3 խմ ի՝ հիմնական, ներդրումային ն ֆինանսական գործունեության ապահովման հետ կապված: Ֆինանսական դրությունը լիարժեք հնարավոր չէ գնահատել առանց այդ հոսքերը վերլուծելու: Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետության ձեռնարկությունների մեծ մասն ունի շրջանառու միջոցների ճեղքվածք, թեն դրանցից շատերը աշխատում են շահույթով: Գոյություն ունի դրամական միջոցների հոսքի հասկացություն, որը ներառում է ձեռնարկության ստացած ն վճարած միջոցների ամ ողջությունը: Դրամական միջոցների հոսքը կապված է կոնկրետ ժամանակաշրջանի հետ ն իրենից ներկայացնում է ոլոր ստացումների ն վճարումների ամ ողջությունը: Համաշխարհային պրակտիկայում դրամական հոսքերը անվանվում են «քեշ ֆլո»: Եր ելքը գերազանցում է մուտքերը, կոչվում է նեգատիվ քեշ ֆլո, հակառակ դեպքում՝ պոզիտիվ: Օգտագործվում է նան «դիսկոնտավորված կամ վերահաշվարկված քեշ ֆլո» արտահայտությունը: Դրամական հոսքերը խում են ձեռնարկությունների գործունեության կոնկրետ նագավառներից, որպիսիք սովորա ար երեքն են՝ հիմնական գործունեություն, ինվեստիցիոն գործունեություն, ֆինանսական գործունեություն: Արտադրական ձեռնարկությունների համար գլխավորը հիմնական (գործառնական) գործունեությունն է, որտեղ հոսքերն են՝ • ապրանքային արտադրանքի ն ծառայությունների իրացումից հասույթը, • դե իտորական պարտքերի մարումից մուտքերը, • նյութական արժեքների վաճառքից (փոխանակումից) մուտքերը, • գնորդների ավանսային (կանխավճարային) մուծումները:

Ելքերն են՝

• մատակարարներին վճարումները, • աշխատավարձի վճարումները, • յուջեին ն արտա յուջետային ֆոնդերին վճարումները,

• վարկերի մարումը ն տոկոսավճարները, • սպառման ֆոնդից վճարումները, • կրեդիտորական պարտքերի մարումը:

Ներդրումային գործունեության մուտքերն են՝ • հիմնական ֆոնդերի (ոչ ընթացիկ ակտիվների) վաճառքը, • երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների վաճառքը, • երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումների շահա աժինները:

Ելքերն են՝

• արտադրության զարգացման համար կապիտալ ներդրումները, • երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումները:

Ֆինանսական գործունեությունից մուտքերն են՝

• կարճաժամկետ վարկերն ու փոխառությունները, • երկարաժամկետ վարկերն ու փոխառությունները, • արժեթղթերի էմիսիայից մուտքերը, • նպատակային ֆինանսավորումը:

Ելքերն են՝

• կարճաժամկետ ն երկարաժամկետ վարկերի մարումը, • շահա աժինների վճարումը:

9.3. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՊԱՍԻՎՆԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ

ՍԵՓԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ:

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԼԾԱԿ

Արտադրական ձեռնարկության կապիտալը՝ որպես գործունեության մեջ ներդրված (ավանսավորված) գումար, կարող է կազմված լինել ազմաթիվ աղ յուրներից, որոնք աժանվում են ներքինի ն արտաքինի: Բնականա ար, այդ կապիտալի կառավարման ընթացքում խնդիր է առաջանում՝ ներքին թե արտաքին, որն է ավելի կարնոր, նախապատվությունը որ խմ ին տալ: Կապիտալի, նույնն է թե պասիվների կառուցվածքի վերա երյալ որոշում ընդունելու նպատակով վերլուծություն կատարելիս շատ կարնոր է ֆինանսավորման ներքին ու արտաքին աղ յուրները տար երակելը: Ձեռնարկության ձնավորման կամ զարգացման ներքին ֆինանսավորումը ապահովվում է նրա եկամուտների հաշվին: Դա ներառում է այնպիսի աղ յուրներ, ինչպիսիք են չ աշխված շահույթը, հաշվարկված, այց չվճարված աշխատավարձը, կրեդիտորական պարտքերը: Եր ձեռնարկությունը զարգացման համար ներդնում է շահույթի մի մասը, նշանակում է՝ օգտագործում է ներքին աղ յուր: Ֆինանսավորման արտաքին աղ յուրներն ի հայտ են գալիս, եր ձեռնարկությունը ներգրավում է կրեդիտորների կամ աժնետերերի միջոցները: Եթե կազմակերպությունը շենք է կառուցում կամ սարքավորում է ձեռք երում փոխառության թողարկման կամ աժնետոմսերի իրացման հետնանքով ստացված միջոցների հաշվին, նշանակում է՝ օգտագործում է արտաքին ֆինանսավորում: Աշխարհում ընդունված է սեփական աղ յուրներին զուգահեռ կիրառել իզնեսի ֆինանսավորման արտաքին աղ յուրների հինգ տեսակ. • Փոխառություններ արեկամներից ու հարազատներից: Այդպիսի «ընտանեկան» ֆինանսավորման կազմակերպական ձնը հարմար է կիրառման համար, այն դեպքում, եր իզնեսը սկսվում է ձեռնարկության տեսքով ն մոտ ապագայի հեռանկարները ավականաչափ անորոշ են: Նման դեպքում հաջողությունները մեծապես պայմանավորված են ձեռներեցի որակով, նականա ար, պահանջվող միջոցները կարող են հատկացվել նրան անձամ ճանաչող ն վստահող մարդիկ:

•

Կապալ: Կապալատուն կապալառուին ներկայացնում է որոշակի իրական ակ-

տիվներ՝ գրասենյակ, պահեստ, սարքավորում, որը պարտավորվում է որոշակի ժամանակահատվածում նրան կատարել վճարում, ըստ էության, կապալը ֆինանսավորում է փոխառու աղ յուրների ներգրավմամ : • Սովորական աժնետոմսերը որպես ֆինանսավորման մեթոդ ձեռնարկությունները օգտագործում են այն դեպքերում, եր դրանք կազմակերպվում են աժնետիրական ընկերությունների տեսքով: Որպես ֆինանսավորման արտաքին աղ յուր՝ դրանք օգտագործվում են հատկապես ձեռնարկությունը աց աժնետիրական ընկերություն դառնալու պահին կամ էլ եթե ուզում է զգալիորեն ընդլայնել իր իզնեսը: • Վարանտով պարտքային պարտավորություն: Վարանտներն իրենցից ներկայացնում են «կոլլ» օպցիոն, որպիսին սեփականատիրոջը իրավունք է տալիս ընկերության կողմից թողարկվող աժնետոմսերը (ակցիա) գնել հաստատագրված գնով: Դրանք կցվում են պարտքային պարտավորություններին, եթե ընկերությունը նախատեսում է պարտքը մարելուց առաջ ձեռք երել նոր աժնետիրական կապիտալ: • Դե իտորական պարտքի ֆակտորինգի դեպքում ընկերությունը կողմնակի կազմակերպության հետ կարող է կնքել պայմանագիր իր դե իտորական պարտքը սպասարկելու մասին՝ զեղչով իր դե իտորական պարտքը վաճառել: Վերջին հաշվով ֆակտորինգային կազմակերպությունը հնարավորություն է տալիս դրամական միջոցներ ստանալ ակտիվները վաճառելու, այլ ոչ թե փոխառությունների ն նոր աժնետոմսերի թողարկման ճանապարհով: Արտադրական ձեռնարկությունների ակտիվների ձնավորումը ֆինանսավորող գլխավոր աղ յուրը պատմականորեն եղել ն մնում է սեփական կապիտալը: «Սեփական կապիտալ» հասկացությունն իրենից ներկայացնում է ձեռնարկությունում առկա ակտիվների (հիմնական ֆոնդեր, շրջանառու ֆոնդեր, շրջանառության ֆոնդեր) ն արտաքին պարտավորությունների տար երությունը: Գործնականում դրա մեծությունը կարող է որոշվել միայն հաշվարկային ձնով՝ հաշվապահական հաշվեկշռի տվյալներով: Սեփական կապիտալը ստորա աժանվում է հաստատունի (կանոնադրական) ն փոփոխականի: Ձեռնարկությունն իր կանոնադրական կապիտալի հաշվին ֆինանսավորում է ակտիվների մշտական մնացորդները՝ հիմնական ն շրջանառու սեփական կապիտալը, որպիսիք գտնվում են անընդհատ շարժման գործընթացի մեջ ն շրջապտույտի փուլերից կախված՝ ընդունում են տար եր ձներ: Դրանք ունեն նյութական տար եր կրողներ: Կապիտալի փոփոխուն մասը շատ աներով կախված է ձեռնարկության գործունեության ֆինանսական արդյունքներից, որոնց հաշվին գոյանում են պահուստային ն լրացուցիչ կապիտալները, չ աշխված շահույթը: Կազմակերպության հիմնական կապիտալը նյութականորեն ներկայացնում է ակտիվների մի մասը՝ ոչ ընթացիկ ակտիվներում ներդրումները, երկարաժամկետ անավարտ ներդրումները (ինվեստիցիաներ), ոչ նյութական ոչ ընթացիկ ակտիվները, երկարաժամկետ ֆինանսական ներդրումները: Շրջանառու կապիտալը ընդհանուր կապիտալի այն մասն է, որը ներդրվում է ձեռնարկության ընթացիկ ակտիվների մեջ: Այս կապիտալի մի մասը ավանսավորվում է արտադրության ոլորտում ն ձնավորում է շրջանառու արտադրական ֆոնդերը, մյուսը գտնվում է շրջանառության ոլորտում ն ձնավորում է շրջանառության ֆոնդը: Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներով դրանք միասին կազմում են ընթացիկ ակտիվները: Ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվների մեջ կատարվող ամ ողջ ներդրումները ձեռնարկությունների ինվեստիցիաներն են, որոնց ձնավորման ոլոր հնարավոր աղյուրները հետնյալն են՝

• •

տնտեսավարող սու յեկտի սեփական միջոցներ. արժեթղթերի էմիսիայի, իրավա անական ու ֆիզիկական անձանց փայավճարների ստացման ճա նապարհով դրամական միջոցների ներգրավում. • անկի երկարատն ու կարճատն վարկեր. • օտարերկրյա ներդրողների միջոցներ. • արտա յուջետային ֆոնդերի միջոցներ. • այլ աղ յուրներ: Բոլոր աղ յուրների մեջ հիմնական տեղը պատկանում է սեփական միջոցներին: Դա ընդգրկում է հիմնադիրների նախասկզ նական մուծումները ն ֆինանսատնտեսական արդյունքներով ստացված դրամական միջոցների մի մասը: Սեփական կապիտալի մեջ կանոնադրական կապիտալի չափը որոշում են աժնետիրական ընկերության հիմնադիրները: Կանոնադրական կապիտալի չափը չպետք է պակաս լինի աց ԲԸ գրանցման պահին սահմանված նվազագույն աշխատավարձի հազարապատիկից: Այդ չափին համապատասխան՝ թողարկում են աժնետոմսեր, ն դրանք, հիմնադիրների կողմից ներդրված (վճարված) կապիտալին համապատասխան, աժանվում են հիմնադիրների միջն: Բաժնետոմսերը լինում են սովորական ն արտոնյալ: Սրանցից հիմնականը սովորական աժնետոմսերն են, որոնց քանակը ընդհանուր աժնետոմսերի մեջ չպետք է 75 9–ից պակաս լինի: Սովորական աժնետոմսերի տերերը մասնակցում են աժնետիրական ընկերության կառավարման աշխատանքներին: Յուրաքանչյուր մեկ սովորական աժնետոմսը նրա տնօրինողի համար ապահովում է մեկ ձայնի իրավունք: Սովորական աժնետոմսերը ազատ կերպով վաճառվում են արժեթղթերի շուկայում շուկայական գնով: Սովորական աժնետոմսերը նրա տնօրինողին երում են տարեկան եկամուտ շահա աժնի տեսքով, որի չափը պայմանավորված է աժնետիրական ընկերության ստացած զուտ շահույթի մեծությամ ն որոշում է աժնետերերի ընդհանուր ժողովը: Ինչ վերա երում է արտոնյալ աժնետոմսերին, ապա սրանց տնօրինողները չունեն ձայնի իրավունք ն չեն կարող մասնակցել ընկերության կառավարման աշխատանքներին: Արտոնյալ աժնետոմսերն իրենց տնօրինողներին երում են շահա աժին, որի չափը տոկոսային մեծությամ սահմանված է արտոնյալ աժնետոմսի անվանական արժեքի նկատմամ : Արտոնյալ աժնետոմսերի եկամուտը երաշխավորված է: Այն վճարվում է աժնետիրական ընկերության զուտ շահույթի հաշվին: Այն դեպքում, եր այդ շահույթը չի ավարարում, կամ ընկերությունը հաշվետու տարում վնասով է աշխատել, ապա վճարը կատարվում է պահուստային կապիտալի հաշվին, որը նույնպես սեփական կապիտալի մասն է կազմում: Այս իմաստով արտոնյալ աժնետոմսերի տարատեսակ կարող ենք անվանել աժնետիրական ընկերության կողմից աց թողնվող ու իրացվող փոխառությունների պարտատոմսերը, որոնք դրանց տնօրինողներին երում են եկամուտ տոկոսի տեսքով: Բաժնետիրական ընկերության սեփական կապիտալի մեջ մտնում է նան էմիսիոն եկամուտը: Դա առաջանում է այն ժամանակ, եր ընկերությունը որոշում է ընդունում լրացուցիչ կապիտալ ձնավորել նախկինում թողարկված ն դեռնս չտեղա աշխված ու չվճարված սովորական արժեթղթերը շուկայում վաճառելով, եթե դրանց շուկայական գինը արձր է անվանական արժեքից կամ էլ այդ նույն պայմանով՝ թողարկել ն վաճառել նոր սովորական արժեթղթեր: Սովորական արժեթղթերի անվանական արժեքի ու այդ արժեթղթերի շուկայական գնի տար երությունը կազմում է էմիսիոն եկամուտը, որի մնացորդը հաշվետու ժամանակաշրջանի վերջի դրությամ արտացոլվում է հաշվեկշռի մեջ որպես սեփական կապիտալ: Կազմակերպության միջոցների ձնավորման աղ յուրները ն դրանց նյութական կրողները ամ ողջությամ արտացոլվում են հաշվապահական հաշվեկշռում ն պատկերված են թիվ 9.3.1 աղյուսակի տեսքով: Հիմնական ու շրջանառու կապիտալի ձնավորումը ձեռնարկատիրական գործունեություն սկսելու օ յեկտիվ նախադրյալն է: Այդ գործունեության արդյունքը արտա228

հայտվում է պատրաստի արտադրանքի թողարկման, աշխատանքների կատարման ծառայությունների մատուցման մեջ, որի պարտադիր պահանջը շահույթ ստանալն է՝ դրանց իրացումից հասույթի գերազանցումը արտադրության ու իրացման վրա կատարված ծախսերին (ինքնարժեքին): Աղյուսակ 9.3.1

Սեփական կապիտալ

Պարտավորություններ

Հաշվեկշիռ

Ընթացիկ պարտավորություններ

Կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքեր, այդ թվում՝ մատակարարների, յուջեի, սոցապահովագրության, աշխատավարձի, ստացված կանխավճարների, վարձակալուգործառնական թյան, տույժերի ու տուգանքների գծով ն այլն

Կարճաժամկետ ֆինանսական պարտավորություններ, կարճաժամկետ անկային վարկերի, կարճաժամկետ փոխառությունների ն այլնի գծով

Ակտիվ

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ Ոչ ընթացիկ Ոչ նյութա- Ոչ նյութաֆինանսա- կան ակկան ակտիվԴրամական Ընթացիկ Ընթացիկ կան ներտիվներ, ներ, այդ միջոցներ, դե իտո- ֆինանդրումներ ն այդ թվում՝ թվում՝ շաՊաշարայդ թվում՝ րական սական դե իտորա- լիցենզիան հագործման ներ, այդ դրամարկղ, պարտներդրումկան պարտ- եր, վստա- մեջ գտնվող թվում՝ հաշվարքեր, այդ ներ, այդ քեր, այդ հագրեր, մաշվող հիմնյութեր, կային հա- թվում՝ թվում՝ անավարտ թվում՝ ներ- հեղինակա- նական միշիվ, արտ- գնորդնե- ներդրումդրումներ յին իրաջոցներ, շաարտադարժույթա- րի, յու- ներ արժեվունքներ, հագործման րություն, դուստր, յին հաշիվ ջեի, աշ- թղթերի ասոցիաց- արտոնագր մեջ չգտնվող արտադն այլն խատադեպոզիտ ված կազ- եր ն այլն հիմնական րանք ն վարձի ն ների ն մակերպումիջոցներ, այլն այլնի այլնի թյուններում անավարտ գծով տեսքով ն այլն ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ ն այլն

Երկարաժամ.ֆին. պարտավորութ.

Այդ թվում՝ կանոնադրական կապիտալ, էմիսիոն եկաԱյդ թվոււմ՝ մուտ, ոչ ընթացիկ նյուերկարաթական ակժամկետ տիվների ն ոչ անկային նյութական վարկերի, ակտիվների փոխառուվերագնաթյունների, ֆինանսա- հատումից կան վարձա- արժեքի աճ, կալության ն նախորդ տաայլ պարտա- րիների վորություն- չ աշխված ների վճար- շահույթ, հաշվետու տարներ վա զուտ շահույթ ն այլն

Պասիվ

Հաշվեկշիռ

Ընթացիկ ակտիվներ լուծարելի ակտիվներ

Ֆինանսատնտեսական գործունեության համար կարնոր նշանակություն ունի ակտիվների ձնավորման աղ յուրների նպաստավոր կառուցվածքը: Տվյալ էֆեկտը առաջանում է տնտեսական ընդհանուր շահութա երության ն փոխառու աղ յուրների ներգրավման գնի (վարկային միջին դրույքի) տար երության հետնանքով: Այլ կերպ՝ ձեռնարկությունը պետք է ապահովի այնպիսի տնտեսական շահութա երության մակարդակ, որը ավարար լինի գոնե վարկի դիմաց տոկոսները վճարելու համար: Այդ

պարագայում տնտեսական շահութա երությունը կհամապատասխանի սեփական միջոցների արդյունավետությանը, ն ֆինանսական լծակի էֆեկտի մասին խոսք լինել չի կարող: Եր տնտեսական շահույթի ն վարկի գնի միջն տար երությունը դրական է, ֆինանսական լծակը կարող է դրսնորում ստանալ, ն արդյունքում դրա ազդեցության հետնանքով սեփական միջոցների շահութա երությունը կունենա ավելի արձր մակարդակ: Ասվածը առարկայական դարձնելու նպատակով երենք հետնյալ օրինակը: Ենթադրենք՝ միաժամանակ գործում են երկու ձեռնարկություններ՝ Ա ն Բ: Երկուսն էլ ունեն շահութա երության 309 մակարդակ: Սակայն դրանցից մեկը, դիցուք Ա–ն, գործունեությունն իրականացնում է միայն իր սեփական միջոցներով, առանց վարկերի ն փոխառու այլ աղ յուրների ներգրավման, իսկ մյուսը՝ Բ–ն, այս կամ այն չափով օգտվում է փոխառու աղ յուրներից: Համարենք, որ Ա ձեռնարկության ընդհանուր ակտիվների գումարը 20.000 հազ. դրամ է ն ունի նույնքան պասիվներ՝ լրիվությամ ձնավորված սեփական աղ յուրներով: Ընդունենք նան, որ Բ ձեռնարկությունը նս ունի նույն մեծության ակտիվներ՝ 20.000 հազ. դրամ, որի կեսը ձնավորվել է սեփական աղ յուրներով, մյուս կեսը՝ 10.000 հազ. դրամը՝ փոխառու աղ յուրներով: Ենթադրենք, որ նշված երկու ձեռնարկությունների ներդրումների (ավանսավորված գումարի) շահագործման արդյունքում ձեռք է երվել 6.000 հազ. դրամի զուտ արդյունք (շահույթ): Գործնականում հնարավոր է, որ կոնկրետ ժամանակաշրջանի համար այդ ձեռնարկությունները հարկատու լինեն կամ չլինեն: Այն դեպքում, եր դրանք հարկատու չեն ն գտնվում են յուրահատուկ արտոնյալ հարկային դաշտում, Ա ձեռնարկությունը 6.000 հազ. դրամի շահույթ ստանում է միայն սեփական միջոցները գործունեության մեջ ներդնելու հետնանքով, այնքանով, որ նրա ամ ողջ ակտիվները ծածկվում են ացառապես սեփական աղ յուրներով: Այս ձեռնարկության շահութա երությունը ⎛ 6.000 × 100 ⎞ կկազմի 309 ⎜ ⎟ , որը ամ ողջությամ կվերա երի սեփական միջոցներին: ⎝ 20.000 ⎠ Երկրորդ՝ Բ ձեռնարկությունը նույնպիսի արդյունք է ձեռք երել նան՝ օգտագործելով փոխառու աղ յուրներ: Բնականա ար, պարտավոր է ստացված արդյունքի հաշվին նախ ն առաջ վճարել տոկոսներ վարկատուներին ն կատարել այլ հնարավոր ծախսեր՝ կապված գրավի ն ապահովագրության հետ: Փոխառու աղ յուրների ներգրավման հետ կապված, ծախսերի մեծությունը անմիջական կախվածության մեջ է որոշակի տնտեսական պայմաններից, մասնավորապես՝ տոկոսային քաղաքականության նագավառում ստեղծված վիճակից ն ռիսկերի դրսնորման աստիճանից, որոնք խիստ փոփոխական են, հատկապես, շուկայական հարա երությունների անցումային ժամանակաշրջանում: Կոնկրետ դեպքում, եթե ընդունենք, որ այդ ծախսերի միջին տարեկան մակարդակը (դրույքը) հավասար է 209-ի, ապա երկրորդ ձեռնարկության հարկադիր ֆինանսական ծախսերը կկազմեն 2.000 հազ.դրամ (10.000×20:100): Սեփական միջոցների արդյունավետությունը հաշվարկելու համար օգտագործվող շահույթը այս դեպքում կկազմի ոչ թե 6.000, այլ 4.000 հազ.դրամ (6.000-2.000), իսկ դրանց շահագործման շահութա երությունը՝ 409 (4.000×100:10.000): Այսպիսով՝ հավասար մեծության ակտիվներ ունեցող այս երկու ձեռնարկությունները, ապահովելով 309 տնտեսական շահութա երության մակարդակ, կ նութագրվեն սեփական միջոցների տար եր աստիճանի շահութա երությամ , որը արդյունք է պասիվների կառուցվածքային տար երության: Այդ տար երությունը տվյալ պարագայում հավասար է 10 տոկոսային կետի (40–30) ն արդյունք է ֆինանսական լծակի արդյունավետության դրսնորման: Այսպիսով՝ ֆինանսական լծակի արդյունավետությունն իրենից ներկայացնում է սեփական միջոցների շահագործման շահութա երության այն լրացուցիչ աճը, որը

ապահովվում է փոխառու աղ յուրները գործունեության մեջ ներգրավելու հետնանքով, թեն վերջինները կրում են վճարովի նույթ: Դժվար չէ նկատել, որ Բ ձեռնարկությունում ակտիվների մի մասը, ապահովելով 309 շահութա երություն, ընդհանուր առմամ պահանջում է 209 ծախս: Այդ ընթացքում սեփական աղ յուրների (միջոցների) շահութա երությունը աճում է, խոսքը վերա երում է հենց սեփական միջոցներին, որոնց օգտագործումը կապված չէ լրացուցիչ ֆինանսական ծախսերի հետ, այց ունի որոշակի ռիսկայնություն թերնս ցանկացած աժնետիրական ընկերությունում, ՍՊԸ–ներում ն ձեռնարկություններում՝ անկախ իրավակազմակերպական ձնից, ացառությամ անհատական արտադրության: Այժմ ընդունենք, որ մեր ձեռնարկությունները գտնվում են որոշակի հարկային դաշտում ն շահույթի հետ կապված պարտավորություններ ունեն պետության հանդեպ: Ըստ տրամա անության՝ արդյունքները պետք է նութագրվեն ցուցանիշների նույնպիսի մակարդակներով, չէ՞ որ վարկի գինը ն հարկերը ձեռք երված տնտեսական արդյունքից պարտադիր հանումներ են ն ոլորի համար անխուսափելի են: Իրականում, ինչպես երնում է թիվ 9.3.2 աղյուսակի տվյալներից, սեփական ակտիվների զուտ շահութա երությունը կունենա տար եր մակարդակներ: Սեփական միջոցների զուտ շահութա երության հաշվարկը Ցուցանիշներ

Աղյուսակ 9.3.2

Ձեռնարկությունները Ա Բ 6.000 6.000

1. Ներդրումների շահագործման զուտ արդյունքը (շահույթը), հ.դր. 2. Փոխառու աղ յուրների ներգրավման ֆինանսական ծախքերը, հ.դր. 3. Հարկման ենթակա շահույթը, հ.դր. 4. Շահութահարկի գումարը (1/4), հ.դր 5. Զուտ շահույթը, հ.դր. 6. Սեփական ակտիվների զուտ շահութաերությունը, 9

-

2.000

6.000 1.20083 4.800 24,0 (4.800×100:20.000)

4.000 3.200 (3200×100:10.000)

Բ ձեռնարկության սեփական միջոցների զուտ շահութա երությունը 8.0 տոկոսային կետով արձր է Ա ձեռնարկության զուտ շահութա երությունից պասիվների այլ կառուցվածքի պատճառով, թեն երկու դեպքում էլ շահութահարկ վճարելուց հետո տնտեսական արդյունավետության ցուցանիշը նկատելիորեն նվազում է: Ասվածի արդյունքում, ի վերջո, կարելի է կատարել հետնյալ ընդհանրացումները. • Այն ձեռնարկությունները, որոնք գործունեության մեջ օգտագործում են միայն սեփական միջոցներ, հարկումից հետո կունենան զուտ շահութա երություն՝ ձեռք երված տնտեսական արդյունավետության 4/5 մակարդակի չափով: • Փոխառու աղ յուրներ գործունեության մեջ ներգրաված ձեռնարկություններում սեփական միջոցների օգտագործման շահութա երությունը ավելանում կամ պակասում է պասիվների կառուցվածքում սեփական ու փոխառու միջոցների հարա երակցությունից, վարկային տոկոսի մակարդակից կախված չափերով: Գործում է ֆինանսական լծակի արդյունավետության ուժը՝ ՍՄՇ=4/5 ՏՇ-ՖԼԱ. ՍՄՇ – սեփական ակտիվների շահութա երություն, ՏՇ – տնտեսական շահութա երություն, ՖԼԱ – ֆինանսական լծակի արդյունավետություն: Օպերատիվ տնտեսական գործունեության ընթացքում ձեռնարկությունների ֆի83

Պայմանականորեն շահութահարկի միջին դրույքը ընդունվում է 209 (1/5):

նանսական ծառայությունների կարնորագույն խնդիրներից մեկը ֆինանսական լծակի արդյունավետության իրացման մեխանիզմի այնպիսի ընտրությունն է, որը հնարավոր է դարձնում շահութահարկի հետնանքով առաջացող վնասի վերականգնումը կամ ձեռք երված տնտեսական շահութա երության համեմատությամ սեփական միջոցների զուտ շահութա երության իջեցման մեղմացումը: Այդ նպատակով շատ կարնոր է ֆինանսական լծակի արդյունավետության մեխանիզմի գործողության առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը: Ձեռնարկությունը, ոլոր դեպքերում, պետք է հասնի տնտեսական շահութա երության այնպիսի մակարդակի, որը ավարար լինի գոնե փոխառու միջոցների դիմաց տոկոսների վճարման համար: Հաշվարկներում սխալներից խուսափելու համար փոխառու աղ յուրների գինը՝ վարկի միջին տոկոսը, ոչ թե ուղղակիորեն վերցվում է համապատասխան վարկային պայմանագրերից, այլ որոշվում է՝ ելնելով փաստացի կատարված ֆինանսական ծախսերից ( ոլոր վարկերի գծով) ն ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում օգտագործվող ամ ողջ փոխառու աղ յուրների գումարից՝ ըստ հետնյալ մոտեցման՝

ՎՄՀԴ=

ՓՖԾ × 100 ՓԱԳ

.

ՎՄՀԴ – վարկային միջին հաշվարկային դրույք, ՓՖԾ – փաստացի ֆինանսական ծախսեր, ՓԱԳ – փոխառու աղ յուրների ընդհանուր գումար: Այնուհետն անհրաժեշտ է որոշել ֆինանսական լծակի արդյունավետության գլխավոր կողմնորոշիչը՝ դիֆերենցիալը: Տվյալ հարա երությունների մեջ «դիֆերենցիալ» հասկացությունն իրենից ներկայացնում է ձեռք երված տնտեսական շահութա երության ն փոխառու աղ յուրների միջին գնի (տոկոսային դրույքի, գրավային ն այլ ծախսերի) տար երությունը: Մեր օրինակում այն հավասար է 10–ի (30–20): Շահույթի հարկման արդյունքում դիֆերենցիալը արտահայտվում է սկզ նականի 4/5 մասով, այն է՝ 4/5 (ՏՇ–ՍՄՄՇ), այսինքն՝ տնտեսական շահութա երության ն սեփական միջոցների միջին շահութա երության տար երության 4/5: Ֆինանսական լծակի արդյունավետության ազդեցության ուժը դրսնորվում է ֆինանսական լծակի ուսի (դիրքի) միջոցով: Դա արտահայտում է փոխառու ն սեփական միջոցների հարա երությունը ն կարնոր ազդեցություն ունի ֆինանսական լծակի ազդեցության արդյունավետության վրա: Նշված տարրերը կիրառելու պայմաններում ստացվում է հետնյալ անաձնը.

ՖԼԱ = 3/4 դիֆերենցիալ × ՖԼՈւ (ֆինանսական լծակի ուս) կամ՝ ՖԼԱ =4/5(ՏՇ – ՎՄՀԴ) ×

ՓՄ ՍՄ

Նախորդ հաշվարկների արդյունքները տեղադրելով՝ կստանանք հետնյալ արդյունքը՝ 10.000 ՖԼԱ = 4/5(30 - 20) = 8.0 10.000 Ստացված թիվը համընկնում է սկզ նական հաշվարկի արդյունքին: Բերված անաձնը լայն հնարավորություն է ընձեռում հարկային եռի հաստատուն մնալու պայմաններում լուրջ ուշադրություն դարձնել տոկոսային միջին դրույքի ու փոխառու ն սեփական միջոցների հարա երակցության հարցում նպատակահարմար վարիացիաների իրականացմանը: Փոխառու աղ յուրներն ավելացնելու պայմաններում պարտքի սպասարկման ֆինանսական ծախսերը կծանրացնեն տո232

կոսային դրույքը, ինչը տնտեսական շահութա երության կայունության պայմաններում կհանգեցնի դիֆերենցիալի իջեցման: Լծակի ուսը մեծացնելու պարագայում նս տոկոսային ծախսերը կավելանան, արդյունքում դիֆերենցիալը կիջնի, լծակի ուսը կ արձրանա: Ընդունենք, որ Բ ձեռնարկությունում պասիվների կառուցվածքը դարձել է 3:1 (փոխառու աղ յուրներ՝ 15.000 հազ. դր., սեփական՝ 5.000 հազ. դր., ընդամենը՝ 20.000 հազ. դր.): Դրա հետ կապված՝ վարկի միջին տարեկան դրույքը արձրացել ն հասել է 249–ի: Այդ դեպքում ֆինանսական լծակի արդյունավետության մակարդակը կկազմի՝ ՖԼԱ = 4/5(30–24) Բ 3 = 14.49: Տվյալ արդյունքը այս ձեռնարկությունում ավելի լավ է, քան նախորդը (8,0), սակայն դիֆերենցիալի իջեցումը անխուսափելիորեն մեծացնում է անկի ռիսկը: Անկասկած, նոր վարկային պայմանագիրը ձեռնարկության համար միանգամայն շահավետ է: Այսպիսով՝ որպես ընդհանրացում կարող ենք արձանագրել հետնյալը՝ • եթե նոր փոխառությունների հաշվին կատարվող ներդրումները ձեռնարկության համար ապահովում են ֆինանսական լծակի արդյունավետության արձրացում, նշանակում է՝ դրանք նպատակահարմար ու շահավետ են. • վարկատուի տեսանկյունից որքան մեծ է դիֆերենցիալը, այնքան փոքր է ռիսկը ն ընդհակառակը: Պրակտիկ աշխատանքի ընթացքում օրինական հարց կարող է ծագել. տվյալ ձեռնարկությունում ի՞նչ կարող է տեղի ունենալ վարկերի հետագա թանկացման դեպքում: Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ ֆինանսական լծակի արդյունավետության նախկին մակարդակը պահպանելու համար հարկ կլինի ֆինանսական լծակի ուսը համապատասխան չափով մեծացնել: Սովորա ար վարկի տոկոսադրույքի՝ մեկ կետով արձրանալը պահանջում է կրկնակի ավելացնել փոխառու ն սեփական միջոցների հարա երակցությունը: Տեսականորեն հնարավոր է այնպիսի պահի առաջացում, եր դիֆերենցիալը փոքր է զրոյից ն ունի ացասական արժեք: Այդ դեպքում ֆինանսական լծակի արդյունավետությունը կաշխատի հակառակ ուղղությամ , ն ձեռնարկությունը կունենա ացասական արդյունք: Բացասական դիֆերենցիալ ունեցող ձեռնարկությունները շրջապատի համար չեն կարող որոշակի հետաքրքրություն ներկայացնել: Ցանկացած ներդրող, ունենալով շահույթ կամ շահա աժին ստանալու կողմնորոշում, չի կա-րող հրապուրվել նման ձեռնարկության արժեթղթերի ձեռք երումով: Միաժամանակ, ացասական դիֆերենցիալով ընկերությունների արժեթղթերը չեն կարող արձր կուրս ունենալ: Խելամիտ ն փորձառու ֆինանսական կառավարիչը չի փորձի ամեն գնով արձրացնել ֆինանսական լծակի ուսը, այլ կձգտի այն նպատակահարմար ձնով կարգավորել դիֆերենցիալից կախվածության շրջանակներում: Գործնականում պարզելով, որ փոխառու աղ յուրների շահագործումից ստացվող հատուցումը գերազանցում է դրանց ներգրավման ֆինանսական ծախսերը՝ կարող ենք համապատասխան մոտեցումներ մշակել ֆինանսատնտեսական գործունեության արդյունքների կանխատեսման ն ձեռնարկության ֆինանսական պլանների կազմման ուղղությամ : Փորձառու ֆինանսիստը հստակորեն պատկերացնում է, որ ֆիրմայի ապագան հիմնված է այսօրվա ցուցանիշների ն վաղվա ներդրումային քաղաքականության վրա: Նույնիսկ փոխառու ն սեփական աղ յուրների առկա արենպաստ հարա երակցությունը չպետք է անհոգություն առաջացնի վաղվա տնտեսական շահութա երության, վարկային տոկոսադրույքի, հետնա ար ն դիֆերենցիալի մակարդակի առնչությամ : Ինքնին, վարկային պարտավորությունների առկայությունը արիք կամ չարիք չէ, այն թե՛ զարգացման ն թե՛ ռիսկայնության պոտենցիալ կրող է: Ընդգրկելով փոխառու միջոցների ավարար ծավալ՝ ձեռնարկությունը կարող է արագորեն լուծել առաջացած խնդիրները: Հարցն այն չէ, որ ֆինանսիստն իր գործողություններով ացառի ոլոր կարգի ռիսկերը, այլ այն է, որ կարողանա ընդու233

նել խելացի հաշվարկված ռիսկերը դիֆերենցիալի սահմաններում: Ընդհանրապես դիֆերենցիալը ացասական չպետք է լինի, քանի որ դա կարնոր է նան անկի համար: Նմանատիպ ձեռնարկությունները վարկունակների թվին կարող են չդասվել: Իհարկե, գործնականում ձեռնարկությունների գործունեության առանձին փուլերում ացառություններ հնարավոր են: Եր եմն անհրաժեշտ է լինում սկզ ում զարկ տալ ֆինանսական լծակին ն ապա թուլացնել, այլ դեպքերում՝ պահպանել չափավորություն փոխառու աղ յուրների ավելացման գործում: Արնմտյան տնտեսագետների կարծիքով՝ գործունեության արվոք դաշտ ունեցող ֆիրմաների համար նախընտրելի է փոխառու աղ յուրների 30–509 տեսակարար կշիռը: Դա նշանակում է, որ ֆինանսական լծակի արդյունավետությունը օպտիմալ կարող է լինել ակտիվների տնտեսական շահութա երության 1/3–ից 1/2–ի սահմաններում: Այդ պարագայում ֆինանսական լծակի արդյունավետությունն ի վիճակի է փոխհատուցել հարկային գանձումները ն ապահովել սեփական միջոցների ավարար եկամտա երություն ու մեղմել աժնետիրական ռիսկը: Կատարված ուսումնասիրություններն ու հաշվարկները հիմնված են ձեռնարկությունների պասիվների կառուցվածքի այն դեպքի վրա, եր դրանք աղկացած են ընդամենը երկու տարրերից՝ սեփական ն փոխառու աղ յուրներից: Իրականում հնարավոր են նան այլ դեպքեր: Շատ հաճախ աժնետիրական ընկերություններում անխուսափելիորեն դրամական հոսքերի ձնավորման ու օգտագործման մշտական ուղեկիցներ են դե իտորական ն կրեդիտորական պարտքերը: Մատակարարներին, յուջեին, սոցիալական ապահովագրությանը, վարկային ն այլ կազմակերպություններին պարտքեր են ունենում գրեթե ոլորը: Դա թեն կրում է ժամանակավոր նույթ, սակայն մասնակցում է պասիվների ձնավորմանը ն առանձին դեպքերում էականորեն փոխում է նրա կառուցվածքը: Բնականա ար, որպես ներգրավված, շատ դեպքերում՝ անվճար աղ յուր՝ չի կարող չանդրադառնալ ընդհանուր արդյունավետության, հատկապես սեփական ակտիվների շահութա երության վրա: Գործնականում այն իր ուղղակի կամ անուղղակի անդրադարձն է ունենում ֆինանսական լծակի արդյունավետության վրա: Ձեռնարկությունների կրեդիտորական պարտքերի կազմը կարող է լինել տար եր: Հիշեցնենք, որ դրանք հիմնականում արդյունք են հաշվարկավճարային փոխհարաերությունների ն գլխավորապես վերա երում են ապրանքների, աշխատանքների, աշխատավարձի, սոցիալական ն այլ ապահովագրությունների, ներհամակարգային, դուստր կազմակերպությունների, արժեթղթերի հետ կապված հաշվարկներին: Կրեդիտորական պարտքերի դերը շրջանառու միջոցների աճի հարցում գործնականում էական է: Թե այն ինչպիսի ազդեցություն կարող է ունենալ վարկային միջոցներից օգտվող ձեռնարկության սեփական միջոցների շահութա երության վրա, ցույց են տալիս ստորն կատարվող հաշվարկները: Մեր ձեռնարկության համար հաշվեկշռի կազմը ներկայացնենք հետնյալ կտրվածքով. Կազմակերպության պասիվների կազմը Սեփական աղ յուրներ Փոխառու աղ յուրներ որից՝ - վարկեր - կրեդիտորական պարտքեր Ընդամենը պասիվներ Ակտիվ

Աղյուսակ 9.3.3.

10.000 հազ. դր 12.000 հազ. դր. 10.000 հազ. դր. 2.000 հազ. դր. 22.000 հազ. դր. 22.000 հազ. դր.

Ընդունենք նան, որ տնտեսական արդյունքները նույնն են. տնտեսական շահույթը՝ 6.000 հազ. դր., վարկային միջոցների ներգրավման ֆինանսական ծախսերը՝ 2.000 հազ. դր. (10.000×20:100), տնտեսական շահութա երությունը՝ 309: Հիշեցնենք, որ ֆինանսական լծակի արդյունավետության մակարդակը, առանց

կրեդիտորական պարտքերը հաշվի առնելու, կազմել է 8.0.

10.000 ⎤ ⎡ ՖԼԱ = 4/5 (30 - 20.0 ) × ⎢⎣ 10.000 ⎥ ⎦ Այժմ, ելնելով ձնավորված աղ յուրների կառուցվածքից, անհրաժեշտ է կատարել վերահաշվարկ՝ անաձնի ոլոր տարրերի գծով: Արդյունքում, ակտիվների ընդհանուր տնտեսական շահութա երությունը հարկ կլինի որոշել՝ ելնելով ակտիվների ընդհանուր գումարից, որը նախկինից ավելի է 2.000 հազ. դրամով: Շահույթի գումարը անփոփոխ մնալու պայմաններում տնտեսական շահութա երության մակարդակը կիջնի. 6.000 × 100 ՏՇ = = 27,1 22.000 Զգալիորեն կպակասի նան վարկի միջին հաշվարկային դրույքը: Կարելի է կազմել ներգրավված աղ յուրների գծով կատարված ֆինանսական ծախսերի հարա երությունը ոչ միայն վարկերին, այլն ընդհանուր փոխառություններին.

ՎՄՀԴ =

2.000 × 100 = 16,7 12.000

Այս երկու ցուցանիշների փոփոխությունները որոշակի անդրադարձ կունենան ֆինանսական լծակի արդյունավետության վրա: Ֆինանսական լծակի ուսը կ արձ⎛ 12.000 ⎞ րանա ն կհասնի 1,2-ի ⎜ ⎟ : Ֆինանսական լծակի էֆեկտի մակարդակը, նակա⎝ 10.000 ⎠ նա ար, կ արձրանա՝ 4/5(27,1 - 16,7) × 1,2 = 9,98: Ըստ էության, տեղի է ունենում դիֆերենցիալի ն ֆինանսական լծակի ուսի միաժամանակյա արձրացում, ինչը դրական է անդրադառնում ֆինանսական լծակի էֆեկտի վրա: Ընդհանրացնելով վերը ասվածը՝ ֆինանսական կառավարման հարցերով զ աղվող ծառայության ն վարկավորող անկի առնչությամ կարելի է կատարել հետնյալ եզրահանգումը. ոլոր հանգամանքներում վարկերի ներգրավման (վարկ հատկացնելու) խնդիր լուծելիս, առկա պայմանները հաշվի առնելու պարագայում, ֆինանսական լծակի արդյունավետության մակարդակը պարզելու համար ձեռնարկության պասիվների կազմից պետք է ացառել կրեդիտորական պարտքի գումարը: Մինչն այժմ կատարված հաշվարկներն ու քննարկումները հանգեցնում են այնպիսի հետնության, որ ներդրումների շահագործման հետնանքով ստացվող զուտ արդյունքի ն ֆինանսական լծակի ուժի արդյունավետության համար ացառիկ նշանակություն ունի միջոցների ձնավորման աղ յուրների կառուցվածքը: Սովորա ար, գործունեության մեջ ավանսավորվող կապիտալը ձնավորվում է նույթով տար եր մի շարք աղ յուրների հաշվին, որոնց մեջ առավել կարնոր դեր ու տեղ ունեն սեփական, փոխառու ն ներգրավված միջոցները: Ընդհանուր առմամ , դրանք դասակարգվում են ներքին ու արտաքին ֆինանսավորման: Արդյունա երական արտադրությունը, թողարկվող արտադրանքի ծավալը ն ֆինանսական հետնանքները կախվածության մեջ են մի շարք գործոններից՝ տեխնիկական հագեցվածությունից ն դրա վիճակից, աշխատուժից, կապիտալի շուկայից, արտադրության նույթից, իրացման պայմաններից ն այլն: Այդ ն նմանատիպ ոլոր գործոնների միջն պետք է լինի փոխադարձ կապ ն հավասարակշռություն: Հայաստանի պայմաններում արդյունա երությունը, ամ ողջությամ վերցրած, կրում է որոշակի ֆինանսական դժվարություններ, միաժամանակ առկա է իրացման շուկայի սահմանափակվածությունը: Շուկայի տարողությունը նութագրվում է ինչպես սպառողների գնողունակությունը ապահովող միջոցների գոյությամ , այնպես էլ առա235

ջարկվող գների մակարդակով: Բավարար գնողունակության պայմաններում որքան ցածր են գները, այնքան մեծ է շուկայի տարողությունը ն ընդհակառակը: Արտադրանքի էժանացումը միաժամանակ նշանակում է շուկայի ընդլայնում: Այդ խնդրի լուծման ուղիներից մեկը սերիական արտադրության կազմակերպումն է, որը ինքնարժեքի իջեցման միջոցով ընդլայնում է իրացման շուկան, իսկ դրա համար պահանջվում է լրացուցիչ կապիտալի ավանսավորում: Բիզնեսը միշտ սկսվում է փողից, անընդհատ պահանջում է նորանոր միջոցներ ն նպատակ է հետապնդում դրանք ազմապատկելու: Ի վերջո, գործունեության համար անհրաժեշտ ծախսերի ֆինանսավորման ն ցանկալի մեծության եկամուտներ ստանալու համար ձեռնարկությունը պետք է ունենա միջոցների աղ յուրների ռացիոնալ կառուցվածք, ինչը սերտորեն կապված է նան վարվող դիվիդենդային քաղաքականության հետ: Միջոցների աղ յուրների անհրաժեշտ կառուցվածքի նորոշման ն խելամիտ դիվիդենդային քաղաքականության մշակման միջն կապը դրսնորվում է նրանով, որ սեփական միջոցների զուտ շահութա երության ավականաչափ արձր մակարդակ ձեռք երելը ն դիվիդենդների մեծությունը կախված են միջոցների աղյուրների կառուցվածքից, ինչն էլ իր հերթին կախված է սեփական միջոցների զուտ շահութա երությունից ն դիվիդենդների համար աշխվող շահույթի հանդեպ սահմանված նորմաներից: Կասկածից վեր է, որ սեփական միջոցների արձր շահութաերությունը հնարավորություն է ընձեռում ավելի շատ չ աշխված շահույթ ունենալ արտադրության ընդլայնման, հետնա ար ն սեփական միջոցների աճի համար: Այսպիսով՝ արտաքին՝ վարկերի, ակցիաների էմիսիայի ն ներքին՝ չ աշխված շահույթի հաշվին կատարվող ֆինանսավորումներն իրար հետ սերտորեն կապված են: Իհարկե, դա չի նշանակում, թե դրանք կարող են իրար փոխարինել: Գործնականում պարտքային պարտավորություններով միջոցների ներգրավումը ոչ մի դեպքում չպետք է անտեսի, առավել նս սահմանափակի սեփական միջոցների ներգրավումն ու օգտագործումը: Միայն սեփական աղ յուրների ավականաչափ խոշոր ծավալի առկայության դեպքում են հնարավոր ձեռնարկության իրական զարգացումն ու նրա անկախության ամրապնդումը, ինչպես նան աժնետերերի կողմից ձեռնարկության հետ կապված ռիսկերը կիսելու իրողությունը, գործընկերների, մատակարարների, գնորդների ն կրեդիտորների վստահությունը վայելելը: Գործնական կյանքում փոխառու աղ յուր հատկացնող անկային հիմնարկը, քննարկելով իրեն դիմած ձեռնարկության հաշվեկշիռը, առաջին հերթին ուշադրություն է դարձնում սեփական ն փոխառու աղ յուրների հարա երակցությանը: Հստակորեն իմանալով, որ կրիտիկական վիճակում վարկի ապահովվածության համար հիմք կարող են հանդիսանալ միայն սեփական միջոցները՝ ավականաչափ սեփական միջոցներ ունենալու պայմաններում ֆինանսական լծակի ուսի ավելացումը կարող է չուղեկցվել դիֆերենցիալի նկատելի իջեցմամ : Սեփական աղ յուրների դերի նման գնահատականը ոչ մի դեպքում չպետք է նսեմացնի փոխառու աղ յուրների նշանակությունը ձեռնարկության համար: Արնմտյան երկրների պրակտիկայում ընդունված է ձեռնարկությունների պասիվի կառուցվածքում վարկերի աժինը պահել մինչն 409 մակարդակի վրա, որին համապատասխանում է ֆինանսական լծակի ուսի 067 ցուցանիշը: Այս դեպքում, սովորա ար, ֆինանսական շուկայում տվյալ ձեռնարկության ակցիաները ստանում են առավելագույն գնահատական (կուրս): Ոչ ընթացիկ ն ընթացիկ ակտիվների մեջ ավանսավորված միջոցների կազմի ն կառուցվածքի խնդիրների, դրանց ռացիոնալ կառուցվածքի ձնավորման ուսումնասիրությունն ու տար երակի ընտրությունը խում են նրանից, որ գտնվի սեփական ու փոխառու միջոցների այնպիսի հարա երակցություն, որի պայմաններում ձեռնարկության աժնետոմսերն ունենան առավելագույն արժեք: Դա իր հերթին հնարավոր է դառնում ֆինանսական լծակի արդյունավետության ավականաչափ, այց ոչ չափազանց արձր մակարդակի պայմաններում: Սովորա ար, գործարար աշխարհում

պարտքերի մակարդակը ներդրողների համար դիտվում է որպես զգայուն ինդիկատոր ձեռնարկության արեկեցությունը գնահատելու համար: Փոխառու աղ յուրների չափազանց մեծ տեսակարար կշիռը սնանկացման մեծ ռիսկի կրողն է: Հակառակ պարագայում, եր դրանց աժինը պասիվներում շատ ցածր է, սնանկացման ռիսկը խիստ նվազում է, սակայն ներդրողների շրջանում տպավորություն է ստեղծվում, թե ձեռնարկությունը ակտիվություն չի դրսնորում առավելագույն շահույթ ապահովելու համար ն ստանալով դիվիդենդի համեստ գումար՝ ձգտում է աժնետոմսերի արագ իրացման, ինչը իրականում իջեցնում է ձեռնարկության արժեքը: Ըստ գործարարության միջազգային փորձի՝ հասուն, երկարատն գործունեություն ծավալած ֆիրմաների ն ընկերությունների պարագայում, արժեթղթերի նոր թողարկումները ներդրողների կողմից գնահատվում են որպես նեգատիվ ազդանշան, իսկ փոխառու միջոցների ներգրավումը՝ որպես արենպաստ կամ չեզոք: Գործնականում գոյություն ունի ձեռնարկությունների արտաքին ֆինանսավորման չորս եղանակ՝ • աժնետոմսերի փակ աժանորդագրություն, • վարկերի ն փոխառությունների ձնով միջոցների ներգրավում, • աժնետոմսերի աց աժանորդագրություն, • նշված երեք եղանակների համակցություն: Առաջին դեպքում, սովորա ար, աժանորդագրությունը իրականացվում է նախկին ներդրողների միջն, որպես կանոն, շուկայական կուրսից ցածր գներով, ն ձեռնարկությունը կորուստ է կրում: Եթե այդ եղանակը ընդունելի չի համարվում նախկին ներդրողների չցանկանալու կամ միջոցների ան ավարարության պատճառով, ընտրությունը կատարվում է երկրորդի ն երրորդի միջն՝ որպես չափանիշ համարելով ձեռնարկության նկատմամ վերահսկողությունը կորցնելու ռիսկը նվազագույնի հասցնելը: Բոլոր չորս եղանակներն էլ ունեն դրական ու ացասական կողմեր: Օրինակ՝ արժեթղթերի փակ աժանորդագրության դեպքում դրական է, որ ձեռնարկության նկատմամ վերահսկողությունը պահպանվում է, ֆինանսական ռիսկը էականորեն չի ավելանում: Սակայն ֆինանսավորման ծավալը սահմանափակ է, միջոցների ներգրավման արժեքը արձր է շուկայական կուրսից: Վարկային պարտավորությունների ձնով ֆինանսավորման դեպքում նս դրական է այն, որ վերահսկողությունը պահպանվում է, ներգրավվող միջոցների արժեքը հարա երականորեն ցածր է, այց աճում է ֆինանսական ռիսկը, վերադարձման (փոխհատուցման) ժամկետները սահմանափակված են: Բաց աժանորդագրության պայմաններում ֆինանսական ռիսկը չի աճում, հնարավոր է չսահմանափակվող ժամկետներով խոշոր միջոցների ներգրավում: Դրա կողքին հնարավոր են ձեռնարկության նկատմամ վերահսկողության թուլացում կամ կորուստ, ներգրավվող միջոցների արձր արժեք: Համակցված եղանակի դեպքում կարող են դրսնորվել առաջին երեքի թերություններն ու առավելությունները այն մասշտա ով ու չափերով, ինչպիսին դրանց աժինն է ընդհանուր ներգրավումների մեջ: Ընդհանրացնելով ասվածը՝ կարելի է կատարել հետնություն միջոցների ներգրավման նպատակահարմարության մասին. 1. -Այն դեպքում, եր ներդրումների շահագործման զուտ արդյունքը միավոր արժեթղթի հաշվով մեծ չէ, իսկ ֆինանսական լծակի դիֆերենցիալը ացասական է, սեփական միջոցների շահութա երությունն ու դիվիդենդների մակարդակը՝ ցածր, ավելի նպատակահարմար է աժնետոմսեր թողարկելու ճանապարհով ավելացնել սեփական միջոցները, քան օգտվել վարկերից: 2. -Եր ներդրումների շահագործման զուտ արդյունքը յուրաքանչյուր միավոր արժեթղթի հաշվով մեծ է, իսկ այդ ընթացքում ֆինանսական լծակի դիֆերենցիալը ավելի հաճախ դրական է, սեփական միջոցների զուտ շահութա երությունն ու դիվիդենդները արձր են, ապա ավելի նպատակահարմար է վարկերից օգտվելը, քան սե237

փական միջոցների ավելացումը: Բերված երկու կանոնները գործում են սեփական միջոցների զուտ շահութա երության, պասիվների այս կամ այն կառուցվածքի պայմաններում միավոր աժնետոմսին աժին ընկնող զուտ շահույթի համեմատական վերլուծության ն ներդրումների շահագործման կրիտիկական (շեմային) զուտ արդյունքի հաշվարկների շրջանակներում:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է արտադրական կազմակերպության ֆինանսների ովանդակությունը, ի՞նչ դրամական հարա երություններ է ներառում: 2. Որո՞նք են ձեռնարկության ֆինանսների ֆունկցիաները, դրանց օ յեկտը ն ոլորտը: 3. Ինչպիսի՞ դրամական ֆոնդեր են ստեղծվում ն ֆինանսական ռեսուրսներ ձնավորվում արտադրական կազմակերպություններում: 4. Որո՞նք են առնտրային հաշվարկով գործող կազմակերպությունների ֆինանսների կազմակերպման սկզ ունքները: 5. Ո՞րն է կազմակերպության պասիվների ովանդակությունը ն ի՞նչ աղ յուրներով է համալրվում: 6. Ի՞նչ կապ կա ակտիվների ձնավորման աղ յուրների կառուցվածքի ն սեփական ակտիվների շահութա երության միջն: 7. Ի՞նչ է նշանակում ֆինանսական լծակ, դրա ուժը ինչո՞վ է պայմանավորված, ն ինչպե՞ս կարելի է կառավարել:

ԳԼՈՒԽ 10

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐԸ

10.1. ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԾԱԽՍԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Ցանկացած նույթի ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնելիս ձեռնարկությունները անվերապահորեն կատարում են դրամական ծախսեր: Դրանց նույթը, կազմն ու կառուցվածքը կախված են ազմաթիվ գործոններից: Մասնավորապես կարնոր դեր են կատարում տնտեսավարման կազմակերպաիրավական ձնը, ճյուղային պատկանելիությունը, ապրանքների ու կապիտալի շուկայում տնտեսավարող սու յեկտների գրաված դիրքը, ներդրումային, ֆինանսական ու հաշվարկային քաղաքականությունը, ինչպես նան օրենսդրորեն հարկային, վարկային, ապահովագրական ն ֆոնդային ոլորտներում սահմանված կանոններն ու սկզ ունքները: Ըստ տնտեսական ովանդակության՝ ոլոր դրամական ծախսերը կարող են աժանվել երեք խմ ի՝ ծախսումներ, որոնք կապված են շահույթ կորզելու հետ, շահույթ կորզելու նպատակ չհետապնդող ծախսումներ, հարկադիր ծախսեր: 1. Շահույթ կորզելու նպատակին ծառայող ծախսերը ներառում են արտադրության սպասարկող անձնակազմի, արտադրանքի իրացման, աշխատանքի կատարման, ծառայությունների մատուցման, ներդրումային ծախսերը: 2. Շահույթ կորզելու նպատակին չվերա երող ծախսեր են սպառողական, արեգործական ու հումանիտար նույթի ծախսերը: Դրան կարելի է վերագրել ձեռնարկության աշխատողների խրախուսական վճարները, ոչ պետական ապահովագրական ֆոնդերին հատկացումները, սոցիալ–մշակութային ոլորտի զարգացման ծախսերը: 3. Հարկադիր ծախսեր են հարկերը ն հարկային վճարումները, պետական արտա յուջետային ֆոնդերին հատկացումները, պարտադիր ապահովագրության, պահուստների ստեղծման, տույժ–տուգանքների ծախսերը: Անմիջականորեն շահույթի ստացման խնդրի հետ կապված ծախսումները կազմված են նյութական ծախսերից, աշխատավարձից, վերադիր ծախսերից ու ներդրումներից: Նյութական ծախսերն ընդգրկում են հումքի, հիմնական նյութերի, գնովի կիսաֆա րիկատների, վառելիքի ու էներգիայի ձեռք երման դիմաց վճարումները, տարայի, պահեստամասերի, արագամաշ առարկաների, արտադրական նույթի ծառայությունների վրա կատարված ծախսերը: Սովորա ար ծախսերի տվյալ խմ երը ձեռնարկության ընդհանուր ծախսումների մեջ ունեն արձր տեսակարար կշիռ: Դրանց կառուցվածքը էապես պայմանավորված է ճյուղային պատկանելիությամ : Օրինակ՝ նյութատար ճյուղերում ն շինարարությունում հիմնական ծանրությունն ընկնում է հումքի ն նյութերի գնումների վրա, տրանսպորտում՝ վառելիքի ու պահեստամասերի վրա: Այս խմ ի ծախսերի ձնավորումը ն ծավալը ուղղակիորեն կապված են շահույթի հետ, դրանց մակարդակով են պայմանավորված ձեռնարկության կայունությունն ու դիրքը շուկայում, արտադրանքի մրցունակությունը: Նյութական ծախսերի փոխհատուցման համար ձեռնարկությունները պարտավոր են կատարել երկու պայման՝ 1. արտադրանքը պետք է իրացվի, 2. արտադրանքի իրացումից հասույթը պետք է ժամանակին մուտք լինի ձեռնարկության դրամական հաշիվներին:

Նյութական ծախսերի որոշման հիմքը դրանց ձեռք երման գինն է՝ առանց անուղղակի հարկերը հաշվի առնելու: Նյութական արժեքների հաշիվ վճարման պահանջագրում (հարկայն հաշվում) արտացոլված ձեռք երման գինը կազմում է դրանց ելակետային ինքնարժեքը: Դրան գումարվում են փոխադրամթերման ն պահպանման ծախսերը: Աշխատանքի վարձատրության ծախսերն իրենցից ներկայացնում են ձեռնարկության աշխատողների դրամական ն նամթերային վճարումների ամ ողջությունը: Ծախսերի այս խում ը ազմաշերտ է: Դրա մեջ մտնում են աշխատանքի վարձատրության ֆոնդը ձնավորող ոլոր ծախսերը, նյութական օգնությունը, պարգնավճարները, լրացուցիչ արձակուրդի համար վճարումները, միանվագ նպաստները, փոխհատուցման ն այլ վճարները: Վերադիր ծախսերի խում ը վերա երում է վարչակառավարչական, կապալի, ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի, օժանդակ արտադրության վրա կատարվող ծախսերին: Ինվեստիցիաները ներառում են սեփական արտադրության ծավալը ընդլայնելու, ֆինանսական շուկայում շահույթ ստանալու նպատակով կատարվող կապիտալ ներդրումները: Դրանց նույթը ն կառուցվածքը կախված են ձեռնարկության որդեգրած կապիտալ ներդրումների քաղաքականությունից:

10.2. ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԻՐԱՑՄԱՆ ԾԱԽՍՈՒՄՆԵՐԸ

Առնտրական հաշվարկով գործող ոլոր արտադրական ձեռնարկությունների դրամական կուտակումների ն, հատկապես, շահույթի ձնավորման գլխավոր աղ յուրը արտադրանքի իրացումից ստացվող հասույթն է: Ավելի կոնկրետ՝ հասույթի այն մասը, որը մնում է տվյալ իրացման վրա կատարված նյութական, աշխատանքային ն դրամական ծախսերը փոխհատուցելուց հետո: Այդ կապակցությամ , տնտեսավարող յուրաքանչյուր սու յեկտի կարնորագույն խնդիրներից մեկն է առավելագույն փոքր ծախսումներով ավելի մեծ գումարի շահույթի ստացումը: Արտադրանքի արտադրության ու իրացման վրա կատարվող ծախսումներն են որոշում ինքնարժեքի մակարդակն ու կառուցվածքը: Ձեռնարկությունները ըստ ամենայնի շահագրգռված են շուկայական պահանջարկ ունեցող համապատասխան կառուցվածքի արձրորակ արտադրանքի արտադրության ու իրացման գործում, ինչը անդրադառնում է շահույթի մեծության վրա, որը այլ հավասար պայմաններում ուղղակի կախվածության մեջ է այդ արտադրանքի իրացման ծավալից: Որպես զուտ եկամտի հիմնական մասի դրամական արտահայտություն՝ շահույթը իրենից ներկայացնում է համապատասխան գներով արտադրանքի իրացումից զուտ հասույթի ն նրա լրիվ ինքնարժեքի տար երությունը: Բնականա ար, շահույթի ծավալի աճը առաջին հերթին կախվածության մեջ է արտադրության ծախսումների կրճատումից ն իրացման ծավալների ընդլայնումից: Ինչպես նշվեց, արտադրանքի արտադրության ու իրացման ծախսերը, որոնք ձնավորում են ինքնարժեքը, ազմազան են ու նույթով տար եր: Դրանք կազմված են արտադրության համար օգտագործվող նական ռեսուրսների, հումքի, հիմնական ն օժանդակ նյութերի, վառելիքի, էներգիայի արժեքից, հիմնական ֆոնդերի մաշվածքի, աշխատանքային, շահագործման այլ ծախսերի մեծությունից, ինչպես նան արտաարտադրական (կոմերցիոն) ծախսերից: Արտադրության ծախսումների կազմն ու կառուցվածքը պայմանավորված են արտադրանքի նույթով, արտադրության պայմաններով, նյութական ու աշխատանքային ծախսումների հարա երակցությամ ն այլ նորմաներով: Իրենց տնտեսական ովանդակությամ ն արտադրությանն ու իրացմանը մաս240

նակցելու առանձնահատկություններով արտադրության ծախսերը ընդունված է ամփոփել հինգ խմ երում՝ նյութական ծախսեր, աշխատանքի վարձատրության ծախսեր, հատկացումներ սոցիալական կարիքներին, հիմնական ֆոնդերի (ոչ ընթացիկ ակտիվների) մաշվածք ն այլ ծախսումներ: Նյութական ծախսումների խում ը ամենա ազմազանն ու ծավալունն է: Ներառում է գնովի հումքն ու նյութերը. դրանց վերա երում են հիմնական ն օժանդակ նյութերը, կոմպլեկտավորող իրերն ու կիսաֆա րիկատները, ոլոր տեսակի վառելիքը, տարան, վերանորոգման պահեստամասերը, արագամաշ առարկաները, էներգիայի ոլոր տեսակները ն այլն: Այս խմ ում արտացոլվող նյութական ռեսուրսների արժեքը ձնավորվում է դրանց ձեռք երման գներից, առանց ավելացված արժեքից հարկի, վերադիրներից ն կոմիսիոն վճարներից, ինչպես նան ապրանքային որսաներին, րոքերներին, մաքսային ծառայություններին վճարումներից ն կողմնակի կազմակերպություններին փոխադրման, պահպանման ն այլ ծախսերից: «Աշխատանքի վարձատրության ծախսերը» ավականաչափ ազմազան են: Այստեղ ներառվում են աշխատավարձի վճարումները՝ ըստ վարձատրության համակարգի, պարգնատրային ընդունված ձների, փոխհատուցման նույթի վճարումները, անվճար սննդի, կոմունալ– նակարանային ծառայությունների, արտահագուստի, արձակուրդի փոխհատուցման ն ազմաթիվ այլ ծախսեր: Պետք է նկատի ունենալ, որ ձեռնարկության աշխատողներին տրվող ոլոր վճարումները ներառվում են արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ, ացառությամ աշխատանքի վարձատրության այն ծախսերի, որոնք պարգնների, նյութական օգնության, կանանց լրացուցիչ արձակուրդի, ուղեգրերի ն որոշ այլ վճարների գծով տրվում են հատուկ ֆոնդերի ն նպատակային ստացումների հաշվին: Արտադրության ու իրացման ծախսերի մեջ մտնող հաջորդ ծախսային խում ը սոցիալական կարիքների համար հատկացումներն են՝ վճարումները պետական սոցիալական ապահովագրության, կենսաթոշակային, զ աղվածության, ապագայում նան պարտադիր ժշկական ապահովագրության ֆոնդերին: Այդ հատկացումների չափերը որոշվում են ինքնարժեքի մեջ ներառվող աշխատավարձի ֆոնդի նկատմամ սահմանված նորմատիվներով: Արտադրանքի ինքնարժեքին վերա երող ծախսերի մեջ ավականաչափ մեծ են ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի հետ կապված ամորտիզացիայի հատկացումները: Ըստ օգտակար շահագործման տարիների՝ այդ ծախսերի մեծությունը կարող է ունենալ տար եր արտահայտություն՝ կախված մաշվածքի հաշվարկման համար կիրառվող եղանակներից: Շատ ավելի ազմազան են արտադրության ինքնարժեքի մեջ մտնող ծախսերի հինգերորդ՝ «Այլ ծախսումները»: Նախ ն առաջ այդ խմ ին են վերա երում հարկերի ն տուրքերի որոշ տեսակներ, արտադրական ֆոնդերին վերա երող գույքի ն աշխատավորների առանձին կատեգորիաների պարտադիր ապահովագրության, հայտնագործությունների ն գյուտերի, ռացիոնալիզատորական մշակումների, գործուղումների, հակահրդեհային ն պահակային ապահովության, կադրերի պատրաստման ն վերապատրաստման, ստացված վարկերի դիմաց վճարվող տոկոսային, վարձակալության, ոչ նյութական ակտիվների մաշվածքի հետ կապված ն որոշ այլ ծախսեր: Ֆինանսական կառավարման գործում շահույթի մաքսիմալացման ն աճի տեմպերի արագացման հարցում ընդունվում է երկու մոտեցում: Շահույթի ծավալի մաքսիմալացման խնդիրը լուծելու համար առավել արդյունավետ է արտադրանքի իրացումից հասույթի համադրումը սահմանային ծախսումների հետ: Այդ նպատակով արտադրության ու իրացման ծախսերի դասակարգումն իրականացվում է ըստ արտադրության ծավալից կախվածության հատկանիշի: Տվյալ մոտեցման պայմաններում ձեռնարկության ընդհանուր ծախսումների մեծությունը ինչպես արտադրական, այնպես էլ արտաարտադրական, անկախ այն հանգամանքից,

թե դրանք մասնակցում են ինքնարժեքի ձնավորմանը թե ֆինանսական արդյունքների գոյացմանը, ստորա աժանվում է երեք խմ ի. 1. Փոփոխուն (կամ համամասնական) ծախսումների, որոնք ավելանում կամ պակասում են արտադրության ծավալին համամասնորեն: Տեսականորեն դրանք գլխավորապես վերա երում են հումքի ն նյութերի ծախսին (գնումներին), էլեկտրաէներգիայի սպառմանը, տրանսպորտային, առնտրակոմիսիոն ն այլ ծախսումներին, ինչպես նան հիմնական աշխատավարձին, սոցիալական հատկացումներին ն այլն: Ձեռնարկչատիրության պրակտիկայում իրացումից հասույթի ն փոփոխուն ծախսերի տար երությունը կարող է դրսնորվել ավելի մեղմ ձնով՝ ծախսերը արտադրության աճի տեմպերի համեմատ եր եմն համամասնորեն չավելանալու պատճառով: Օրինակ՝ հումքի գնումների ծավալը նկատելիորեն մեծանալու դեպքում մատակարարները հաճախ ձեռնարկության նկատմամ կիրառում են գնային զեղչեր, արդյունքում արժեքային արտահայտությամ հումքի ծախսերը աճում են արտադրության ավելացման տեմպերից պակաս չափերով: 2. Հաստատուն (ոչ համամասնական կամ հաստատագրված) ծախսումներ, որպիսիք արտադրության ու իրացման ծավալի աճի տեմպերին անմիջականորեն չեն հետնում: Այդպիսի ծախսեր են ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքը (ամորտիզացիան), վարկային տոկոսների գումարը, վարչակառավարչական ապարատի պահպանման ծախսերը ն այլն: Հաստատուն ծախսերը կախված չեն արտադրանքի իրացումից ստացվող հասույթից այնքան ժամանակ, քանի դեռ արտադրության հետագա աճի շահերը չեն պահանջում արտադրական կարողությունների ընդլայնում, աշխատողների ն կառավարման ապարատի անձնակազմի ավելացում: Ի տար երություն փոփոխունի՝ հաստատուն ծախսերի մեծ մասը արտադրության ծավալները փոքրանալու պայմաններում այնքան էլ հեշտությամ հնարավոր չէ կրճատել: Իրականում, գործունեության ծավալները կրճատվելու պայմաններում ձեռնարկությունները ստիպված են ամորտիզացիա հաշվարկել նախկին չափերով, տոկոսներ վճարել նախկինում ստացված վարկերի դիմաց, պահել վարչակառավարչական ապարատ ն հաշվարկել աշխատավարձ, իրականացնել սպասարկման ծախսեր, քանի որ այդ անձնակազմը միանգամից կրճատել հնարավոր չէ: Բացի այդ առանձին ծախսեր մի ձեռնարկության համար կարող են համարվել փոփոխուն, մյուսների համար՝ հաստատուն: Ավելի ստույգ՝ աշխատանքի վարձատրության գործավարձային ձնի դեպքում աշխատավարձը փոփոխուն ծախս է, իսկ կայուն դրույքի դեպքում՝ հաստատուն: 3. Խառը ծախսեր, որոնք միաժամանակ պարունակում են հաստատուն ն փոփոխուն տարրեր: Նման ծախսերի օրինակ կարող են հանդիսանալ փոստ–հեռագրային, ընթացիկ վերանորոգման, գործուղումների ն այլ ծախսերը: Ընդհանուր հաշվարկներ կատարելիս դրանք կարելի է անտեսել: Իսկ կոնկրետ խնդիրներ պարզելիս, եթե պահանջվում է որոշակի ճշգրտություն, հարկ է լինում դրանցում որոշել փոփոխունի ն հաստատունի աժինը ն համամասնորեն հաշվի առնել խմ երում: Ուսումնասիրվող խնդիրը չ արդացնելու նպատակով կարելի է նան վերացարկման միջոցով ացառել ավելացված արժեքի հարկը ն միանգամից ելակետ ընդունել զուտ հասույթը ն շահութահարկը: Ի՞նչ նպատակ է հետապնդում ծախսերի նման դասակարգումը: Իրացումից հասույթի համադրումը գումարային, ինչպես նան փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի հետ օգտագործվում է շահույթի մաքսիմալացման ն նրա աճի առավել արձր տեմպ ապահովելու հաշվարկներում: Այս առումով էլ ծախսումների նման դասակարգումը օգնում է շահույթի մաքսիմալացման ն աճի առավել արձր տեմպերի ապահովման խնդրի լուծմանը՝ կապված դրանց հարա երական կրճատման հետ: Բացի այդ, այդպիսի դասակարգումը հնարավորություն է ստեղծում պատկերացում կազմել ծախսերի փոխհատուցելիության ն ձեռնարկության ֆինանսական կայունության պաշա242

րի մասին շուկայական պայմանների վատացման ն այլ դժվարությունների հարուցած արդություններին դիմակայելու համար: Գրաֆիկորեն տվյալ արտադրական ծրագրի ծավալի պայմաններում փոփոխուն գումարային ծախսերի վարքը դրսնորվում է հորիզոնական առանցքի նկատմամ որոշակի թեքություն ունեցող ուղիղ գծի տեսքով ն կախվածության մեջ է միավոր արտադրանքի վրա փոփոխուն ծախսերի մեծությունից: Որքան թեքման անկյունը փոքր է, այնքան իզնեսի համար պայմանները նպաստավոր են: Հաստատուն ծախսերը ոլոր այն ժամանակահատվածներում (արտադրական ծրագրի ծավալից կախված), եր չի պահանջվում դրանց ավելացման թռիչք, արտահայտվում են հորիզոնակամ գծի տեսքով: Օրինակ՝ նշված ծախսերն ընդունենք 12000 հազ. դրամ: Այդ գումարը արտադրության ծավալի որոշակի սահմաններում աճի կամ նվազման դեպքում կմնա հաստատուն, սակայն կփոխվի միավոր արտադրանքի վրա նման ծախսերի հարա երական մեծությունը: Խառը ծախսերը, ինչպես ասվեց, ներառում են փոփոխունի ն հաստատունի տարրեր: Այդպիսիք են, մասնավորապես, էլեկտրաէներգիայի ծախսը, որը օգտագործվում է ինչպես տեխնոլոգիական, այնպես էլ ընդհանուր կարիքների համար, կայուն դրույք ունեցող վաճառողների աշխատավարձը ն այլն: Վերլուծություն կատարելիս դրանք հարկավոր է սկզ նական հաշվառման տվյալներով տարանջատել: Փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի մեջ խառը տարանջատված ծախսերը հաշվի առնելով՝ ստացվում է նախատեսված արտադրական ծրագրի ընդհանուր արժեքը (ինքնարժեքը): Այդ երկու խմ երի՝ արտադրական ծրագրի ծավալային փոփոխության հետ կապված վարքի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ հաստատուն ն փոփոխուն ծախսերը, միավոր արտադրանքի հաշվով, անփոփոխ (կայուն) են միայն որոշակի ժամանակի ընթացքում, արտադրության ու իրացման համապատասխան ծավալների դեպքում: Այժմ կոնկրետ հաշվարկներով ցույց տանք փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի վարքագիծը արտադրության ու իրացման ծավալների փոփոխության դեպքում: Ընդունենք, որ հաստատուն ծախսերի 12 մլն ծավալը անփոփոխ է մնում արտադրանքի 0–4 հազար միավոր արտադրության ու իրացման սահմաններում: Եր արտադրության ծավալը մեծանում է, գումարային փոփոխուն ծախսերը աճում են միավորի հաշվով, ծախսը մնում է նույնը՝ անփոփոխ: Ծավալը նվազելու դեպքում գումարայինը պակասում է, միավորինը՝ մնում նույնը: Այդ ընթացքում հաստատուն ծախսերը դրսնորում են հետնյալ վարքագիծը: Արտադրության ծավալի մեծանալու դեպքում գումարայինը մնում է անփոփոխ, միավորի հաշվով նվազում է: Կրճատվելու դեպքում գումարայինը չի փոխվում, միավորի հաշվով աճում է: Ընդունենք նան, որ արտադրանքի թողարկման 0–4 դիապազոնի սահմաններում, եր հաստատուն ծախսերը էական փոփոխության չեն ենթարկվում, պլանավորված է թողարկել 2 հազար միավոր արտադրանք՝ նախատեսելով 12000 հազ. հաստատուն ն 28000 հազ. փոփոխուն ծախսեր: Միավորի հաշվով, հաստատուն ծախսերը կազմում են 6000 (12 մլն/2 հազ.), իսկ փոփոխուն ծախսերը՝ 14000 (28 մլն/2 հազ.): Եթե հաջորդ ժամանակաշրջանի համար նախատեսվել է 4000 միավոր արտադրանք, կամ փաստացի թողարկվել է այդքան, ապա փոփոխուն ծախսերի ընդհանուր գումարը կհասնի 56000 հազ. դրամի՝ միավորի հաշվով դարձյալ մնալով 14000, իսկ հաստատուն ծախսերը կմնան 12000 հազ., այց միավոր արտադրանքի հաշվով կպակասեն կրկնակի ն կկազմեն 3000 դրամ: Ծախսերի վարքագծի նման փոփոխությունը ֆինանսական պլանավորման ժամանակ պետք է անպայման հաշվի առնել. դա անտեսելը իզնեսի համար կարող է ճակատագրական լինել:

10.3. ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ԼԾԱԿ, ՇԱՀՈՒԹԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՇԵՄ,

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ՊԱՇԱՐ

Ձեռնարկությունների ն ֆիրմաների ֆինանսական պլանավորման առավել արդյունավետ մոտեցումներից մեկը գործառնական վերլուծությունն է, որը այլ կերպ կոչվում է «ծախսեր–ծավալ–շահույթ» վերլուծություն, ինչը ացահայտում է իզնեսի հետնանքների կապը արտադրության ծախքերի ն ծավալների հետ: Այդ վերլուծությունը պարզա անում է ձեռնարկության դրամական շրջապտույտի ոլոր փուլերում ֆինանսական կառավարողի առջն ծառացող հարցերը: Գործառնական վերլուծության համար ի վերջո հանգուցային են գործառնական լծակի, ֆինանսական կայունության պաշարի ն շահութա երության շեմի հարցերը, որոնք, ի տար երություն արտաքին վերլուծության, ձեռնարկության համար առնտրային գաղտնիք են: Միաժամանակ, գործառնական վերլուծությունը կառավարչական հաշվառման աղկացուցիչ մասն է: Կոնկրետ ժամանակաշրջանում, սովորա ար մեկ տարում, ձեռնարկության մասշտա ով ձնավորվող հասույթը (կանխիկ ն անկանխիկ դրամական զանգվածը) իր վրա է կրում արժեթղթերի, ներդրողների, դե իտորական ու կրեդիտորական պարտքերի փոփոխության ազդեցությունը: Մյուս կողմից, այդ հասույթի հաշվին ծածկվում են աշխատավարձի, հումքի ն նյութերի, փոփոխուն վերադիր ն հիմնական միջոցների (ոչ ընթացիկ ակտիվների) մաշվածքի ծախսերը ( ոլորը միասին՝ գործառնական լծակ), վճարվում են հարկերը, ն մնում է տնտեսական արդյունքը: Ձեռնարկչատիրական գործունեության ընթացքում գործառնական (արտադրական, տնտեսական) լծակի գործողությունը արտահայտվում է այն անում, որ արտադրության ու իրացումից հասույթի ցանկացած փոփոխություն ուղեկցվում է շահույթի ավելի արագ փոփոխությամ : Գործողությունը ցույց տալու համար վերցնենք հետնյալ օրինակը: Համարենք, որ կոշիկի արտադրության ձեռնարկությունում արտադրանքի իրացումից հասույթը առաջին տարում 40000 հազ. դրամ է: Արտադրության ընդհանուր ծախսերը կազմել են 36000 հազ. դրամ, որից փոփոխունը՝ 30000 հազ., հաստատունը՝ 6 հազ.: Նշանակում է՝ շահույթը կազմել է 4000 հազ.դրամ (40000–36000): Պատկերացնենք, թե հասույթը աճում ն հասնում է 46000 հազ. դրամի (159): Նույնպիսի տեմպերով՝ 159–ով կավելանան փոփոխուն ծախսերը ն կկազմեն 34500 հազ. դրամ (30000 - 4500): Հաստատուն ծախսերը փոփոխություն չեն կրում ն մնում են 6000 հազ. դրամի մակարդակին: Գումարային ծախսերը այդ փոփոխությունների արդյունքում կհավասարվեն 40500 հազ. դրամի (34500 - 6000), իսկ շահույթը նախկին 4000 հազարի փոխարեն կդառնա 5500 հազ. դրամ կամ, նախորդի համեմատությամ , 37,59-ով ավելի: Ստացվում է, որ իրացումից հասույթը ավելացել է ընդամենը 159– ով, իսկ շահույթը՝ 37,59–ով: Այս ամենի արմատները փոփոխուն ն հաստատուն ծախսերի ծավալի ն կառուցվածքի մեջ են, ուստի կարելի է մշակել այդ ծախսերի տնտեսման խելամիտ մոտեցումներ: Լուծելով շահույթի աճի առավելագույն տեմպի ապահովման խնդիրը՝ կարող ենք օգտագործել ոչ միայն փոփոխուն, այլն հաստատուն ծախսերի ավելացման կամ պակասեցման հնարավորությունը ն դրա արդյունքում որոշել շահույթի աճի տեմպը: Ընդունելով, որ փոփոխուն ծախսերը 159–ով ավելանալուն զուգընթաց 29–ով աճելու են նան հաստատուն ծախսերը, կհամոզվենք, որ շահույթի աճի տեմպը մասամ կնվազի ն կկազմի 34,59 (հասույթ՝ 46000, փոփոխուն ծախսեր՝ 34500, հաստատուն ծախսեր՝ 6000-120, շահույթ՝ 5380, աճի տոկոս՝ 34,59): Ձեռնարկությունների ֆինանսական պլանավորման ժամանակ գործառնական լծակի ազդեցության ուժը որոշելու համար կատարվող պրակտիկ հաշվարկներում օգտագործվում է, այսպես կոչված, համախառն մարժայի հարա երական հասկա244

ցությունը: Համախառն մարժայի մակարդակն իրենից ներկայացնում է իրացումից ստացված հասույթի ն փոփոխուն ծախսերի տար երության հարա երությունը հասույթին: Համախառն մարժան իրացումից հասույթի ն փոփոխուն ծախսերի տար երությունն է: Այդ ցուցանիշը տնտեսագիտական գրականության մեջ կոչվում է ծածկման գումար: Նկատի է առնվում հաստատուն ծախսերի փոխհատուցումը հասույթի հաշվին: Բոլոր դեպքերում, ձեռնարկության համար ցանկալի է մարժայի այնպիսի տար երակ, որը ոչ միայն ծածկի հաստատուն ծախսերը, այլն ձնավորի որոշակի շահույթ: Ասվածը հիմք ընդունելով՝ որոշվում է գործառնական լծակի ազդեցության ուժը, որը հավասար է համախառն մարժայի ն շահույթի հարա երությանը՝ ՀՄ Գ ԼՈՒ = :

Շ

Մեր կողմից ընդունված պայմանների դեպքում ձեռնարկության գործառնական լծակի ուժը կազմում է 2,5 |(40000-30000):4000|: Դա նշանակում է, որ իրացումից հասույթի հնարավոր 159 աճի պայմաններում շահույթը կավելանա 37,5 տոկոսով (2,5215), հասույթը 8 տոկոսով պակասելու դեպքում շահույթը կնվազի 20 տոկոսով (2,528): Շարունակության մեջ, եթե գործառնական լծակի ուժը մեկնա անենք որպես համախառն մարժայի տոկոսային փոփոխություն, վաճառքից հասույթի ֆիզիկական ծավալի տվյալ տոկոսային փոփոխության պայմաններում, երված անաձնը կարող է ներկայացվել հետնյալ տեսքով.

Գ ԼՈՒ

=

Δ ՀՄ : Շ , ΔՔ : Ք

Ք-ն իրացման ֆիզիկական ծավալն է: Գործառնական լծակի ազդեցության ուժի անաձնը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե համախառն մարժան, նույնն է թե՝ ինվեստիցիաների շահագործման նետտո արդյունքը, որքանով է զգայուն արտադրանքի իրացման ֆիզիկական ծավալի փոփոխության հանդեպ: Եր իրացումից հասույթը նվազում է, գործառնական լծակի ազդեցության ուժը մեծանում է: Հասույթի՝ ամեն մի տոկոսով պակասելը հանգեցնում է ավելի ու ավելի արձր տոկոսով շահույթի իջեցման: Հակառակ գործընթացի պայմաններում, եր հասույթը սկսում է ավելանալ, իսկ շահութա երության շեմը (ծախսերի ինքնափոխհատուցման կետը) հաղթահարվում է, գործառնական լծակի ուժը պակասում է, հասույթի ամեն մի տոկոս աճին հետնում է շահույթի ավելի ու ավելի պակաս տոկոսով ավելացում, միաժամանակ հաստատուն ծախսերի աժինը նրանց ընդհանուր գումարի մեջ նվազում է: Իրացումից հասույթի շահերից ելնելով կամ այլ տնտեսական պատճառներով, եր հարկ է լինում հաստատուն ծախսերը որոշակիորեն ավելացնել, ձեռնարկությունը հարկադրա ար պետք է անցնի շահութա երության նոր շեմ: Շահութա երության շեմից մի փոքր անց գործառնական լծակի ազդեցության ուժը կունենա առավելագույն մեծություն, ապա աստիճանա ար կթուլանա ն այդպես կշարունակվի մինչն հաստատուն ծախսերի նոր թափով ավելանալը ն շահութա երության շեմի նորից հաղթահարումը: Այդ ամենը, ի վերջո, դրական դեր կարող է ունենալ ն օգտակար լինել ձեռնարկության ֆինանսական կառավարման համար: Կանխատեսվում են շահույթի տարեկան մեծությունը ն շահութահարկի գումարը: Մշակվում է ձեռնարկության կոմերցիոն քաղաքականության հայեցակարգը: Հասույթի դինամիկայի հոռետեսական կանխատեսումների դեպքում չի կարելի հաստատուն ծախսերը ուռճացնել այնքան, որքան գործառնական լծակի ազդեցության հզոր ուժի հետնանքով շահույթի կորուստը հասույթի ամեն մի տոկոսով պակասեցման պայմաններում կարտահայտվի ազմակիո245

րեն ավելի գումարով: Այնուհանդերձ, եթե ձեռնարկությունը համոզվածություն ունի, որ առաջիկայում իր արտադրանքի նկատմամ շուկայական պահանջարկը արձրանալու հետնանքով հնարավոր է ծավալները մեծացնել, այնքան էլ հետնողականություն պետք չէ հաստատուն ծախսերը տնտեսելու հարցում, քանի որ հաստատուն ծախսերի մեծ աժինը ապահովում է շահույթի աճի արձր տեմպ: Այդ ամենը մեզ համոզում է, որ գործառնական լծակի ազդեցության ուժը արտահայտում է նան ձեռնարկչատիրական գործունեության ռիսկի աստիճանը. գործնականում որքան մեծ է գործառնական լծակի ազդեցության ուժը, այնքան արձր է ձեռնարկչատիրական ռիսկը: Սակայն ապացուցված է ն ճշմարիտ, որ ով ռիսկի չի դիմում, նա հաջողության չի հասնում: Հիմա, այդ ամենի հիման վրա, փորձենք որոշել ձեռնարկության ֆինանսական կայունության պաշարը, այլ կերպ՝ ապահովության սահմանը: Դրա համար նախապես անհրաժեշտ է իմանալ «շահութա երության շեմ» հասկացության ովանդակությունը, այլ կերպ՝ կրիտիկական (վտանգավոր), «մեռյալ» կետերը, ինքնափոխհատուցման, եկման կետը: Շահութա երության շեմը իրացումից հասույթի այնպիսի ծավալ է, որի առկայությամ ձեռնարկությունը արդեն վնաս չի ունենա, այց չի ունենա նան շահույթ: Համախառն մարժան ճշգրտությամ ավարարում է հաստատուն ծախսերը ծածկելուն, ն շահույթը հավասարվում է զրոյի: Տվյալներ շահութա երության շեմը որոշելու համար Ւ

Ցուցանիշներ

հազ. դրամ

Աղյուսակ 10.3.1

1. իրացումից փաստացի հասույթը

40000

տոկոսներով՝ հասույթի նկատմամ 100 կամ 1

2. փոփոխուն ծախսեր

30000

75 կամ 075

3. համախառն մարժա

10000

25 կամ 025

4. հաստատուն ծախսեր

5. շահույթ

Համաձայն ընդունված կանոնների՝ շահույթը հավասար է համախառն մարժայի ն հաստատուն ծախսերի տար երությանը, հետնա ար, շահութա երության շեմը որոշելիս այդ տար երությունը պետք է հավասար լինի զրոյի: Կամ նույնն է, թե՝ շահույթը հավասար է շահութա երության շեմի ն համախառն մարժայի հարա երական արտահայտության արտադրյալի ու հաստատուն ծախսերի տար երությանը, որը տվյալ դեպքում պետք է հավասար լինի զրոյի.

Շ = ՇՇ 2 ՀՀՄ – ՀԾ = 0, ՇՇ – շահութա երության շեմ, ՀՀՄ – համախառն հարա երական մարժա: Այստեղից խում է, որ շահութա երության շեմը հավասար է հաստատուն ծախսերի ն համախառն հարա երական մարժայի հարա երությանը.

ՇՇ =

ՀԾ ՀՀՄ

Մեր օրինակում ձեռնարկության շահութա երության շեմը կկազմի՝ 6000:025= =24000,0 հազ. դրամ: Նշանակում է՝ իրացումից հասույթի մեծությունը 24000 հազ. դրամի հասնելու պահից սկսած ձեռնարկությունը վերջապես հասնում է ն՛ փոփոխուն, ն՛ հաստատուն ծախսերի փոխհատուցման: Ավելի մանրամասն արտահայտելու համար ընդունենք, որ հասույթի փաստացի մեծությունը արդյունք է հետնյալ

աղադրամասերի՝ միավոր արտադրանքի գինը` 8000 դրամ, իրացման ծավալը հատերով` 5000, հաստատուն ծախսերը` 6000 հազ., փոփոխուն ծախսերը` 30000 հազ. դրամ (միավորի հաշվով՝ 6000 դրամ): Իրացումից հասույթը, որպես քանակի ն միավորի գնի արտադրյալ, կազմում է 40000 հազ. դրամ (5000 2 8000): Ուղղակի հաստատուն ծախսերը 6000 հազ. լինելու պայմաններում գումարային (հաստատուն ն փոփոխուն) ծախսերի մեծությունը հավասար է հաստատուն ծախսերի ն ընդհանուր քանակի ու միավորին ընկնող փոփոխուն ծախսերի արտադրյալի գումարին, մեր օրինակում՝ 6000 - 5000 2 6000 հազ. = 36000 հազ. դրամ: Շահութա երության շեմը, ըստ վերնում կատարված հաշվարկի, 24000 հազ. դրամ հասույթի գումարն է, որը համապատասխանում է 3000 միավորին: Նման քանակությունը ապահովում է հաստատուն ն փոփոխուն ծախսերի լրիվ փոխհատուցում. 3001 միավոր իրացնելու պահից սկսած ձեռնարկությունը կստանա շահույթ: Իրոք՝ (3000 2 8000) - |(3000 2 6000) - 6000000| = 0 24000000 - 18000000 - 6000000 = 0 Ասվածի արդյունքում կարելի է հանգել հետնյալ եզրակացության ն օգտակար գործողությունների կատարման. • հաշվելով, թե տվյալ գնի պայմաններում շահութա երության շեմը արտադրանքի թողարկման (իրացման) ինչպիսի ծավալի (քանակի) է համապատասխանում, կստանանք արտադրության ծավալի կրիտիկական, շեմային կետը, որից պակաս արտադրելը ձեռնարկության համար ձեռնտու չէ, վերջինս անխուսափելիորեն վնաս կկրի: Սովորա ար կիրառվում են հետնյալ անաձները.

Շեմային քանակը =

տվյալ ապրանքի շահութա րության շեմը , իրացման գինը

մեր օրինակում՝ 24000000 : 8000 = 3000

Շեմային քանակը =

հաստատունծախսեր , միավորի գին - միավորի φոφոխուն ծախսեր

մեր օրինակում՝

ՇՔ =

6000000 8000 - 6000

= 3000

Դժվար չէ նկատել, որ երված երկու անաձներով ստացված արդյունքները կհամընկնեն միայն այն դեպքերում, եր խոսք է գնում մեկ անուն արտադրանքի թողարկման մասին, որը պետք է միայն իր վաճառքից ստացված հասույթով լրիվությամ ծածկի ինչպես փոփոխուն ծախսերը, այնպես էլ հաստատուն ծախսերի ամ ողջությունը՝ ձեռնարկության մասշտա ով: Գործնականում, որպես կանոն, ձեռնարկությունները արտադրում ն իրացնում են մեկից ավելի արտադրատեսակներ, ունեն լայն տեսականի՝ իրենց համապատասխան պարամետրերով ն հաստատուն ծախսերի աժնեմասերով: Ուրեմն, եթե տեսականին կազմված է մեկից ավելի արտադրատեսակներից, ապա շահութա երության շեմ (անվնասա երություն) ապահովող արտադրության ծավալը որոշելիս պետք է ելնել հասույթի ձնավորմանը յուրաքանչյուրի մասնակցության աստիճանից ն նրան աժին ընկնող հաստատուն ծախսերի մեծությունից: Հաշվարկը կատարվում է յուրաքանչյուր արտադրատեսակի համար առանձին՝ ելնելով հետնյալ անաձնից.

ԱՇՔ =

ՀԾ × ՏԿ , ԱԳ-ՓԾ

որտեղ` ԱՇՔ - ապրանքի շեմային քանակն է, ՀԾ – ընդհանուր հաստատուն ծախսը, ՏԿ – միավորի տեսակարար կշիռն է, իրացման մեջ, ԱԳ - ապրանքի միավորի գինն է, ՓԾ - ապրանքի միավորի փոփոխուն ծախսն է: Հաղթահարելով շահութա երության շեմը, կազմակերպությունը ձեռք է երում համախառն մարժայի լրացուցիչ գումար ստանալու հնարավորություն՝ կապված դրանից ավելի թողարկված ամեն մի միավոր ապրանքի թողարկման հետ: Բնականա ար, կձնավորվի շահույթի որոշակի զանգված՝ համապատասխան քանակին համամասնական: Անհրաժեշտություն է առաջանում կանխատեսել շահույթի տվյալ զանգվածը, որը որոշելու համար ելակետ կարող են ծառայել շահութա երության շեմը գերազանցող թողարկման ծավալը ն յուրաքանչյուր միավորի մարժայի տեսակարար կշիռը համախառն մարժայի մեջ: Շահույթի այդ, հետնա ար ն ցանկալի գումարը իրենից ներկայացնում է շահութա երության շեմից վեր արտադրանքի թողարկման (իրացման) ծավալի ն վաճառքի ենթակա յուրաքանչյուր միավոր ապրանքին ընկնող մարժայի արտադրյալը՝

Շ = Δ Ք×

ՀՄ , ՎԱՔ

Δ ԱՔ - շահութա երության շեմից ավելի արտադրանքի թողարկումն է, ՎԱՔ - վաճառվող ապրանքների ընդհանուր քանակը:

Ինչպես արդեն համոզվել ենք, գործառնական լծակի ազդեցության ուժը առավելագույն է շահութա երության շեմի մոտակայքում ն աստիճանա ար թուլանում է դրանից հեռանալուն, իրացման ծավալի ն շահույթի զանգվածի ավելացմանը զուգընթաց այնքան, որքան նրանց գումարի մեջ հաստատուն ծախսերի տեսակարար կշիռը նվազում է: Այժմ հնարավոր է որոշել ֆինանսական կայունության պաշարը՝ որպես շահութաերության շեմից խող հասկացություն: Կարող ենք այդ անել նախորդ հաշվարկներում օգտագործված ն նոր պայմանական տվյալների հիման վրա: Ենթադրենք, թե մեր ընդունած ընդհանուր 40000 հազ. դրամ իրացումը կազմված է երկու անուն ապրանքներից՝ 2 ն /, ն դրանց հետ կապված ցուցանիշներն ունեն հետնյալ պատկերը (աղյուսակ 11.3.2): Աղյուսակ 10.3.2

Ելակետային տվյալներ շահութա երության շեմի ն ֆինանսական կայունության պաշարի հաշվարկի համար Ւ

Ցուցանիշները

2 ապրանք

Y ապրանք

1. Իրացումից հասույթը

18000 հ.դ. (1.0)

22000 հ.դ. (1,0)

40000 հազ.

2. Փոփոխուն ծախսերը 3. Համախառն մարժան

16000 հ.դ. (089) 2000 հ.դ. (011)

14000 հ.դ. (064) 8000 հ.դ. (036)

30000 հազ. 10000 հազ.

4. Հաստատուն ծախսերը

երկուսը միասին

-

6000 հազ.

5. Շահույթը

երկուսը միասին

-

4000 հազ.

D

Ընդամենը

Շահութա երության շեմը տվյալ պարագայում հավասար է 24000 հազ. դրամի (6000:0,25): Փաստացի հասույթի ն շահութա երության շեմի տար երությունը կազմում է ֆինանսական կայունության պաշարը: Եր հասույթի ծավալը իջնում է շահութա երության շեմից ցածր մակարդակի, ձեռնարկության ֆինանսական դրությունը վատթարանում է, առաջանում է լուծարելի ակտիվների դեֆիցիտ: Կոնկրետ թվերով՝ ֆինանսական կայունության պաշարը հավասար է 16000 հազ. դրամի (40000-24000): Դա հաճախ արտահայտվում է տոկոսներով՝ ընդհանուր հասույթի նկատմամ , որը տվյալ դեպքում 409 է: Սա նշանակում է, որ ձեռնարկությունը կարող է դիմանալ հասույթի փաստացի մակարդակի 40 տոկոս կամ 16000 հազ. դրամի անկման, առանց լուրջ ֆինանսական դժվարություն կրելու ն վտանգավոր հետնանքների: Մեր օրինակում իրացումից հասույթի 40 միլիոն դրամի գումարը ձնավորվում է վաճառված երկու ապրանքներից, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր շահութա երության շեմը, որը գործնականում հաշվարկելը ավականաչափ կարնոր է իզնեսի մեջ կողմնորոշվելու համար: Առանձին ապրանքատեսակների հաշվով շահութա երության շեմը որոշելու համար անհրաժեշտ է ունենալ կոնկրետ դրանց վերա երող հաստատուն ծախսերի գումարը, ինչը մեր օրինակում արտահայտված է երկուսի համար մեկ թվով ն կազմում է 6000 հազ. դրամ: Բաշխումը ըստ ապրանքատեսակների կատարվում է ընդհանուր հասույթի ապահովման գործում դրանց ունեցած դերից ելնելով: Տվյալ դեպքում 2 ապրանքին աժին է ընկնում ընդհանուր հասույթի 45 տոկոսը (180002100:40000), իսկ Y-ին՝ 55 տոկոսը (220002100:40000): Նշված տոկոսներին համապատասխան՝ հաստատուն ծախսերը աշխվում են երկու ապրանքատեսակների միջն (համամասնական մոտեցմամ ): Արդյունքում կստանանք, որ 2 ապրանքին պետք է վերագրել 2700 հազ. դրամի հաստատուն 6000 × 45 6000 × 55 , իսկ /-ին՝ 3300 հազ. դրամի՝ : Այսպիսով, 2 տեսակի ապծախս՝ րանքի շահութա երության շեմը կկազմի 24545(2700:011), իսկ / ապրանքինը՝ 9167(3300:036) հազ. դրամ: Այս թվերը համեմատելով վերնում երված աղյուսակի թվերի հետ՝ կտեսնենք, որ 2 ապրանքատեսակը, որի ծավալը ընդհանուր հասույթի մեջ 18000 հազ. դրամ է (459), իր շահութա երության շեմին դեռնս չի հասել, իսկ / տեսակը (22000 հազ. կամ 559) վաղուց է հատել շահութա երության շեմը ն տվել է 4700 հազ. դրամի շահույթ, որից 700 հազ. դրամը տրամադրվել է 1-ին ապրանքի արտադրության ու իրացման վնասը ծածկելու նպատակին |18000-(16000-2700)|, իսկ 4000 հազ. դրամը արտացոլվել է ընդհանուր արդյունքում՝ որպես շահույթ: Ստացվում է, որ / ապրանքը նութագրվում է շահութա երության ավելի ցածր շեմով, ծախսերը արագ են փոխհատուցվում, այլ հավասար պայմաններում ունի գերակայություն, արտադրությունն ավելի ձեռնտու է, քան 2-ինը: Սակայն գործնականում 2 ապրանքի արտադրությունից լրիվ հրաժարվելը կնշանակի հաստատուն ծախսերի փոխհատուցման ամ ողջ ծանրությունը դնել /-ի վրա ն 6000 հազ. դրամը լրիվությամ փոխհատուցել նրա հասույթից: Այդ դեպքում նրա շահութա երության շեմը կավելանա ն կհասնի մինչն 16670 հազ. դրամի ⎛⎜ 6000հազ. ⎞⎟ . համարյա կրկնապատկվում է: / ապրանքատեսակի ար⎝

0,36

⎠

տադրության նման աճ ապահովելը այնքան էլ հեշտ գործ չէ, նրա ֆինանսական ամրության պաշարը միայնակ արտադրության պայմաններում ավականին կպակասի: Երկուսի միաժամանակյա արտադրությունը ապահովում է շահութա երության շեմից շատ ավելի հասույթ ն 409 ֆինանսական ամրության պաշար (16000 հազ. դրամ).

միաժամանակ 2 ապրանքը հաստատուն ծախսերի եռի մի մասը վերցնում է իր վրա: Մյուս կողմից, տեսականու ն դրա կառուցվածքի հետ կապված խնդիրները սերտորեն առնչվում են պահանջարկի ն շուկայական իրադրության հետ, ինչը անտեսել չի կարելի առօրյա գործունեությունը իրականացնելիս: Գործնականում հնարավոր է, որ ձեռնարկության ղեկավարությունը, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ երկրորդ ապրանքատեսակի շուկայական պահանջը մեծ է, նպատակահարմար չի գտնում առաջինի արտադրությունը ծավալել ն, նույնիսկ, համարձակվում է այն արտադրությունից լրիվ հանել ու շեշտը դնել /–ի ընդլայնման վրա, 2 արտադրանքի դադարեցման հետնանքով ազատված միջոցները ուղղել կամ /–ի ավելացմանը, կամ խնայել: Խնայելը կապված է պրո լեմների հետ, քանի որ արտադրության ու իրացման ծավալների մեծացումը որոշակի փուլերում պահանջում է նան փոփոխուն ծախսերի աճ ն հաստատուն ծախսերի թռիչք: Այսպիսով՝ ձեռնարկության ֆինանսական վիճակի, գրավչության, հուսալիության ն ընդհանրապես իմիջի համար կարնոր է իմանալ հետնյալը. եթե ձեռնարկությունը ունի 109–ից ոչ պակաս ֆինանսական ամրություն, գործառնական լծակի ազդեցության ավարար ուժ, ակտիվների տնտեսական շահութա երության արձր մակարդակ, դիֆերենցիալի նորմալ ն ֆինանսական լծակի ուսի հանգիստ մակարդակ, ապա դա կհետաքրքրի ներդրողներին, կրեդիտորներին, ապահովագրական ընկերություններին ն այլոց: Առնտրային գործունեությամ զ աղվող կազմակերպությունների համար կարնորագույն խնդիր է տվյալ կապիտալ ծախսումների պայմաններում առավելագույն շահույթի ստացումը, ինչը ապահովելու համար անհրաժեշտ է ստեղծել ծախսերի այնպիսի կոմ ինացիա, որի դեպքում հնարավոր ոլոր տար երակներից շահույթը ամենամեծն է: Ինչպես արդեն ասվել է, գործառնական լծակի ազդեցության ուժը ուղղակիորեն կախված է հաստատուն ծախսերի հարա երական մեծությունից: Խոշոր ծավալի արտադրական ֆոնդեր (ոչ ընթացիկ ակտիվներ) ունեցող ձեռնարկություններում ավականաչափ մեծ է գործառնական լծակի ազդեցության ուժը: Տնտեսական անկայունության, գնորդների գնողունակության անկման ն ինֆլյացիայի արձր տեմպերի պայմաններում այդպիսի ձեռնարկությունների համար առաջանում է շահույթի ծավալների արագ անկման պոտենցիալ վտանգ: Նշված պատճառներով իրացման ծավալների մասնակի կրճատումներն անգամ հնարավոր են դարձնում անցումը վնասա երության: Ինքնարժեքի կազմում փոփոխուն ծախսերի ցածր մակարդակը, նականա ար, միավոր արտադրանքի հաշվով նրա հարա երական փոքրությունը անդրադառնում են համախառն մարժայի գործակցի ն մյուս գործոնների վրա: Ծախսերի կառուցվածքի ընտրության տար երակների առկայության պայմաններում օգտակար է ունենալ արձր փոփոխուն ն ցածր հաստատուն ծախսերի հարա երական մակարդակ: Գործնականում նման մոտեցումը միանշանակ չէ: Առավելություններ ու թերություններ կան ցանկացած տար երակի դեպքում. ընտրությունը պետք է պայմանավորված լինի ձեռնարկության ֆինանսական նպատակներից, ելակետային վիճակից ու այլ հանգամանքներից: Շարադրվածի արդյունքում կատարվող հետնությունների մեջ համոզվելու ն գործնականորեն հիմնավորելու համար կատարենք հաշվարկ մի քանի տար երակով: Հաշվարկի տվյալներից երնում է, որ իրացումից հասույթի՝ ըստ տարիների հավասարապես աճելու պայմաններում, եր հաստատուն ծախսերը մնում են անփոփոխ, ինչպես շահույթը, այնպես էլ ֆինանսական կայունության (ամրության) պաշարը տարեցտարի դրսնորում են աճի տեմպերի նվազման միտում:

Աղյուսակ 10.3.3

Արդյունքի հաշվարկ, եր իրացումը աճում է ն հաստատուն ծախսերը մնում են անփոփոխ Ւ

Տար երակները Ցուցանիշները

1. Հասույթը իրացումից (հազ. դրամ)

| 40000

10000

|| 44800 (-129) 33600 (-29) 11200

50176 (-129) 37632 (-129) 12544

|/ 56197 (-129) 42148 (-129) 14044

2. Փոփոխուն ծախսերը (հազ. դրամ)

30000

3. Համախառն մարժա (հազ. դրամ) 4. Հաստատուն ծախսերը (հազ. դրամ)

5. Շահույթը (հազ. դրամ)

-

2,5

2,3

1,9

1,7

8. Շահութա երության շեմը (հազ. դրամ)

24000

24000

24000

24000

9. Ֆինանսական կայունության պաշարը (հազ. դրամ ն 9)

16000

20800 46,49

26176 52,29

32197 57,39

6. Շահույթի աճը (տոկոսներով) 7. Գործառնական լծակի ազդեցության ուժը

Եթե իրացումը 12 տոկոսով ավելանալու դեպքում երկրորդ տարվա շահույթի աճը կազմում է 309, երրորդ տարում իրացման աճի նույնպիսի տեմպը ապահովում է շահույթի 26, հաջորդ տարում՝ 23 տոկոսի ավելացում: Միաժամանակ աստիճանաար թուլանում է գործառնական լծակի ազդեցության ուժը. առաջին տարի՝ 2,5, երկրորդ տարի՝ 2,3, երրորդ տարի՝ 1,9 ն չորրորդ տարի՝ 1,7: Աղյուսակ 10.3.4

Արդյունքի հաշվարկ, եր իրացումը մնում է նույնը հաստատուն ծախսերը աճում են Ւ

Ցուցանիշները

Տար երակ Տար երակ Տար երակ Տար երակ | || |/

1. Իրացումից հասույթը (հազ. դրամ)

40000

40000

40000

40000

2. Փոփոխուն ծախսեր (հազ. դրամ)

30000 (075) 10000 (025)

30000 (075) 10000 (025)

30000 (075) 10000 (025)

30000 (075) 10000 (025)

4. Հաստատուն ծախսեր - գումարը` հազ. դրամ - աճի 9`առաջին տար . նկ.

5. Շահույթը (հազ. դրամ)

2,5

2,57

3,23

3,57

7. Շահութա երության շեմը (հազ. դրամ)

24000

24480

27600

28800

8. Ֆինանսական կայունության պաշարը՝ - (հազ. դրամ) - 9` հաս-ի նկատ.

16000

15520 38,8

12400 31,0

11200 28,0

3. Համախառն մարժա (հազ. դրամ)

6.

Գործառնական լծակի ազդեցության ուժը

Պարզվում է, որ առաջին տարում ձեռնարկությունը հաղթահարել է շահութա երության շեմը, ստանում է ավականաչափ շահույթ ն ունի ֆինանսական կայունության հուսալի պաշար` 24000 հազ. դրամ կամ հասույթի 409–ին հավասար: Երկ251

րորդ տարում հաստատուն ծախսերի աննշան (29) աճը հանգեցրել է շահույթի որոշ նվազման ն գործառնական լծակի ազդեցության ուժի մեծացման: Ֆինանսական կայունության պաշարը կրճատվել է, սակայն լուրջ հետնանքներ չեն առաջացել: Հաջորդ տարում հաստատուն ծախսերը ավելացել են ավելի մեծ չափերով, արդյունքում շահութա երության շեմը նկատելիորեն արձրացել է, իսկ շահույթը՝ նվազել, գործառնական լծակի ուժը էլ ավելի է մեծացել: Գրեթե նույնպիսի տեղաշարժեր են առաջացել նան չորրորդ տար երակում: Այնուամենայնիվ, ձեռնարկությունը շարունակում է մնալ շահութա եր ն ունի ֆինանսական կայունության ավարար պաշար (289), հաստատուն ծախսերի տեղաշարժը առայժմ լուրջ ացասական հետնանքներ չի առաջացրել: Մեզ համար արդեն որոշակի է, որ շահութա երության շեմի վրա ազդում են երեք կարնորագույն գործոններ: Դրանք են արտադրանքի (ապրանքի) իրացման գինը, միավոր արտադրանքի հաշվով` փոփոխուն ծախսերի մեծությունը ն հաստատուն ծախսերի ամ ողջական գումարը: Հաստատուն ծախսերի մակարդակը ձեռնարկչատիրական ռիսկի պոտենցիալ է, ն վերջինս ուղիղ համեմատական է ծախսերի մակարդակին: Միաժամանակ, որքան արձր են հաստատուն ծախսերը, այնքան մեծ են շահութա երության շեմն ու ձեռնարկչատիրական ռիսկը: Նշված երեք գործոնների միջն փոխադարձ կապը նութագրվում է հետնյալ կերպ. Ւ

Գործոնները

Գործոնի փոփոխությունը

Շահութա երության շեմը

1. Իրացման գինը

արձրանում է իջնում է

արձրանում է իջնում է

2. Միավոր արտադրանքի փոփոխուն ծախսերը

արձրանում է իջնում է

արձրանում է իջնում է

3. Հաստատուն ծախսերի ամ ողջական գումարը

արձրանում է իջնում է

արձրանում է իջնում է

Ինչպես արդեն ասվել է, հաստատուն ծախսերն իրենց նույթով ն առանձնահատկություններով կրում են ուղղակի ն անուղղակի հատկանիշներ: Մի մասի մեծությունը կոնկրետ արտադրատեսակների համար պարզ է ն հեշտ որոշվող, օրինակ՝ այն սարքավորումների ամորտիզացիան (մաշվածքը), որոնք անմիջականորեն մասնակցում են հենց տվյալ արտադրանքի պատրաստմանը, վարպետների, արտադրամասի պետի, արտադրամասի պահպանման ծախսերը ն այլն: Անուղղակի հաստատուն ծախսերը վերա երում են ընդհանուր ձեռնարկությանը՝ ղեկավարության դրույքները, հաշվային ապարատի ն այլ ծառայությունների պահպանումը, վարչական շենքերի մաշվածքը, գիտահետազոտական, ինժեներական մշակումների ծախսերը ն այլն: Այս տիպի ծախսերը կոնկրետ արտադրատեսակներին վերագրելը ավականաչափ արդ է: Շատ դեպքերում որպես ունիվերսալ մոտեցում է ընտրվում ընդհանուր իրացման մեջ ունեցած համամասնությունը: Գործառնական վերլուծության հիմնական պահանջներից մեկը ուղղակի ն անուղղակի ծախսերի միավորումն ու կոնկրետ արտադրատեսակների ծախսերին վերագրելն է, ըստ որի էլ հաշվարկվում է միջանկյալ մարժան: «Միջանկյալ մարժա» հասկացությունը վերա երում է իրացումից ստացվող այն արդյունքին, որը ձնավորվում է ուղղակի փոփոխուն ն ուղղակի հաստատուն ծախսերը հասույթից փոխհատուցելուց հետո: Միջանկյալ մարժան միջին դիրք ունի համախառն մարժայի ն շահույթի միջն: Ցանկալի է, որ այն կարողանա ծածկել (փոխհատուցել) հաստատուն ծախսերի ավելի ու ավելի մեծ մասը ն իր մասնա աժինն ունենա շահույթի ձնավորման գործում: Եր միջանկյալ մարժան ծածկում է գոնե ձեռնարկության հաստատուն ծախսերի մի մասը, տվյալ ապրանքատեսակի տեսականու կազմում թողնելը արդարացվում է,

միաժամանակ այն ապրանքները, որոնք հաստատուն ծախսերի մեծ աժին են ներառում, համարվում են նախընտրելի: Առաջին հայացքից անառարկելի թվացող այս կանոնը ոլոր դեպքերում կարիք ունի թվային հիմնավորման, քանի որ կան որոշ նրություններ. • -Տար երություն կա անվնասա երության ն շահութա երության շեմերի միջն: Կոնկրետ ապրանքատեսակի անվնասա երության շեմը (կետը) հասույթի այն ծավալն է, որն ամ ողջությամ ծածկում է փոփոխուն ն ուղղակի հաստատուն ծախսերի ողջ գումարը: Միջանկյալ մարժան այդ դեպքում հավասար է զրոյի: Եթե ոլոր քայլերը կատարելուց հետո միջանկյալ մարժան չի ունենա գոնե զրոյական արժեք, տվյալ արտադրատեսակը արտադրությունից պետք է հանել կամ չնախատեսել.

ԱԿ =

ՈւՀԾ , ՀՄԳ

որտեղ` ԱԿ - անվնասա երության կետ, ՈւՀԾ – ուղղակի հաստատուն ծախս, ՀՄԳ - համախառն մարժայի գործակից: Ապրանքի շահութա երության շեմը իրացումից հասույթի այն ծավալն է, որը ծածկում է փոփոխուն ն ուղղակի հաստատուն ծախսերը, ինչպես նան տվյալ ապրանքին վերա երող անուղղակի հաստատուն ծախսերը, իսկ շահույթը հավասար է զրոյի. ՇՇ =

ուղղակի ն անուղղ. հաստատուն միավորի համախառն

ծախսեր (ՈւՀԾ)

մարժա (ՄՀՄ)

Նախորդ հաշվարկների տվյալները համալրելով մեկ լրացուցիչ ցուցանիշով՝ անուղղակի հաստատուն ծախսեր՝ պայմանականորեն 1800 հազար, հաշվարկենք անվնասա երության կետը ն շահութա երության շեմը մեր ձեռնարկության համար: Եվ այսպես՝ ելակետային տվյալներն են՝ • իրացման գինը 8000 դրամ, • իրացման ծավալը 5000 հատ, • տարեկան հասույթը 40000 հազ. (8000 2 5000), • միավորի փոփոխուն ծախսերը 6000 դրամ, • համախառն մարժան 10000(8000 – 6000)25000, • համախառն մարժայի գործակիցը 025(10000:40000), • ուղղակի հաստատուն ծախսերը 6000 հազ., • միջանկյալ մարժան 4000 հազ. (10000 – 6000), • միջանկյալ մարժայի աժինը հասույթի կազմում 01(4000 : 40000), • անուղղակի հաստատուն ծախսերը 1800 հազ., • շահույթ 2200 հազ.:

Լուծում • -Անվնասա երության կետը = 6000 : 10000/5000=3000, նշանակում է՝ այս ապրանքը հաստատուն ծախսերի լրիվ փոխհատուցում կատարում է 3001–րդ քանակի վաճառքից սկսած: Այդ ծավալի իրացումից կստացվի՝ • հասույթ 8000 2 3000 = 24000 հազ. դր., • փոփոխուն ծախսեր 6000 2 3000 = 18000 հազ. դր., • համախառն մարժա 6000 հազ. դր., • շահութա երության շեմը (6000 - 1800)/025 = 31200 հազ. դր.:

Արտադրանքի տեսականին մեկից ավելի ապրանքատեսակներից կազմված լինելու պայմաններում գործառնական վերլուծության միջոցով կատարվում է առավել ձեռնտու տեսակի ընտրություն: Ընդունենք, որ ձեռնարկությունը հնարավորություն ունի ընտրություն կատարել 3 տիպի հաստոցների միջն ն իրականացնել պատվեր՝ հենվելով առկա հետնյալ տվյալների վրա՝ • գումարային ծախսեր 36000 հազ., • գումարային փոփոխուն ծախսեր 30000 հազ., • որից՝ | տիպի հաստոց 12000 հազ., || տիպի հաստոց 12000 հազ., ||| տիպի հաստոց 6000 հազ., • գումարային ուղղակի հաստատուն ծախսեր 6000 հազ., • որից՝ | տիպի հաստոց 1000 հազ., || տիպի հաստոց 2000 հազ., ||| տիպի հաստոց 3000 հազ., • անուղղակի հաստատուն ծախսեր 1800 հազ. Կազմենք հետնյալ աղյուսակը. Աղյուսակ 10.3.5

Նախընտրելի տար երակի հաշվարկ Ւ

Վերլուծության ցուցանիշները

1. իրացումից հասույթը (հազ. դրամ)

Հաստոցների տիպը | || 16 000 16 000 8 000

Ընդամենը 40.000

2. փոփոխուն ծախսեր (հազ. դրամ)

12 000

12 000

6 000

30 000

3. համախառն մարժան` 1-2

4 000

4 000

2 000

10 000

1 000

2 000

3 000

6 000

ծախսերի 13 000

14000

9 000

36 000

7. միջանկյալ մարժան (3-5)

3 000

2 000

-1 000

4 000

8. միջանկյալ մարժայի աժինը հասույթի մեջ (7:1)

0,188

0.125

-

-

4. համախառն մարժայի աժինը հասույթի մեջ` 3:1 5. ուղղակի հաստատուն ծախսեր (հազ. դրամ) 6. ուղղակի փոփոխուն գումարը (2-5)

ն

հաստատուն

Աղյուսակի տվյալների վերլուծությունից հետո այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ նախընտրելի են || ն ||| տար երակները, քանի որ դրանց համախառն մարժան անհամեմատ արձր է: Ուսումնասիրության արդյունքում պարզվում է, որ հատկապես |||–ում, որից ակնկալվում էր արձր շահութա երություն, ուղղակի հաստատուն ծախսերը ավականաչափ մեծ են, որի հետնանքով սպասվող շահութա երությունը արտահայտվել է ացասականորեն: Առաջին տիպի հաստոցների համախառն մարժան թեն պակաս է, սակայն ուղղակի հաստատուն ծախսերի աննշան լինելու պատճառով միջանկյալ մարժան մոտավորապես համընկնում է երրորդի հետ: Ակնհայտ է, որ երկրորդի նույնատիպ ցուցանիշը մյուսների՝ 0 125, 0188–ի ն ացասականի համեմատ առաջատար է, ուստի ընտրությունը ընկնում է նրա վրա: Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական նագավառի աշխատողների, ուսումնագիտական անձնակազմի ն արտադրական ձեռնարկությունների համար վերը շարադրվածը այնքան նոր, ոչ սովորական ն անհրաժեշտ է, որ առաջանում է ուսումնագործնական իրադրությունների ն խնդիրների վերա երյալ ացատրությունների ն լուծումների ներկայացման կարիք:

Համոզված ենք, որ ստորն երվող մի քանի խնդիրների լուծումներ կնպաստեն տեսական նյութի յուրացմանը: Օրինակ 1 Ընդունենք, որ ձեռնարկության ղեկավարությունը, ելնելով շուկայական պահանջարկի հնարավորությունից, որոշել է իրացման ծավալը 109–ով ավելացնել ն 40 միլիոն դրամից հասցնել 44 միլիոնի՝ պահպանելով նախկինում մյուս ցուցանիշների ձնավորված պարամետրերը: Ելակետային տար երակում ընդհանուր փոփոխուն ծախսերը կազմել էին 30000 հազ. դրամ, հաստատուն ծախսերը՝ 6000 հազ. դրամ, իսկ շահույթը՝ 4000 հազ. դրամ: Պահանջվում է որոշել շահույթի գումարը հասույթի նախատեսված նոր ծավալի դեպքում՝ ավանդական մեթոդով, գործառնական վերլուծությամ ՝ ելնելով գործառնական լծակից, կատարելով արդյունքների համեմատություն:

Լուծում

1. -Փոփոխուն ծախսերի գումարը ուղղակի կախվածության մեջ է արտադրության ծավալից, հետնա ար այն կավելանա համամասնորեն՝ 109–ով ն կկազմի 33000 հազ. դրամ (30000 - 300002 / /100): Հաստատուն ծախսերը կմնան նույն մակարդակին, ինքնարժեքը կդառնա 39000 հազ. դրամ (33000-6000), իսկ շահույթը կարտահայտվի 5000 հազ. դրամով՝ նախորդ 4000 հազ. դրամի դիմաց: 2. -Գործառնական լծակի ուժը, որը իրենից ներկայացնում է համախառն մարժայի հարա երությունը շահույթին, կունենա հետնյալ մակարդակը՝ Համախառն մարժան հավասար է 10000 հազ. դրամի (40000 – 30000), շահույթը՝ 4000 (40000 – 30000 – 6000), գործառնական լծակի ուժը՝ 2,5|(10000:4000) կամ նույնն է թե՝ (40000–30000) : (40000–30000–6000)|: Նշանակում է՝ իրացումից հասույթի 109 ավելացումը երում է շահույթի 259–ի աճ (10 2 2,5), ն շահույթը պետք է կազմի 5000 հազ. դրամ (4000 - (4000 2 25)/1000): Հաշվարկների արդյունքները համընկնում են: Օրինակ 2 Օգտագործելով առաջին օրինակի ն հետնյալ աղյուսակի տվյալները՝ որոշել գործառնական վերլուծության հանգուցային ցուցանիշները, մեկնա անել, թե շահութաերության շեմից հասույթի հեռանալուն զուգընթաց ինչպես են փոխվում գործառնական լծակի ազդեցության ուժը ն ֆինանսական կայունության պաշարը:

Համախառն մարժան՝ իրացումից հասույթ - փոփոխուն ծախսեր (հումք, նյութեր, փոփոխուն աշխատավարձ, այլ փոփոխուն ծախսեր) 2. Համախառն մարժայի գործակիցը (համախառն մարժան : իրացումից հասույթին) - նույնը տոկոսներով՝ (համախառն մարժայի տոկոս : հասույթ) × 100

Ա Բ Գ

3. Հաստատուն ծախսեր՝ դրույքները, կայուն աշխատավարձը, վարձակալական վճարներ, հարկեր, էլեկտրաէներգիայի, գազի, ջրի վարձ, հեռախոսավարձ, փոստային ծառայություններ, ապահովագրություն, վերանորոգում, գովազդ, վարկի տոկոսներ, ամորտիզացիոն հատկացումներ, այլ հաստատուն ծախսեր 4. Շահութա երության շեմը՝ հաստատուն ծախսեր : համախառն մարժայի գործակից (Դ : Գ) 5. Ֆինանսական կայունության պաշար՝գումարով՝ իրացումից հասույթ շահութա երության շեմ (Ա-Ե) 6. Շահույթը՝ ֆինանսական կայունության պաշար 2 համախառն մարժայի գործակից (Զ2Գ) 7. Գործառնական լծակի ազդեցության ուժը՝ համախառն մարժա : շահույթ (Բ:է)

Դ

Ե Զ է Ը

Լուծում Ւ

Ցուցանիշները

Ելակետա- 109 աճի յին տար ե- տար երակ րակ 40000 44000

Հասույթ իրացումից (հազ. դրամ)

2.

Փոփոխուն ծախսեր (հազ. դրամ)

30000

33000

3.

Համախառն մարժան (հազ. դրամ)

10000

11000

4.

Համախառն մարժայի գործակիցը (3:1)

0,25

0,25

5.

Հաստատուն ծախսեր (հազ. դրամ)

6.

Շահութա երության շեմը (հազ. դրամ) (5:4)

24000

24000

7.

Ֆինանսական ամրության պաշարը (հազ. դրամ) (1-6)

16000

20000

8.

Ֆինանսական կայունության պաշարի տոկոսը (72100:1)

45,59

9.

Շահույթը (724)

10.

Գործառնական լծակի ազդեցության ուժը (3:9)

2,5

2,2

Հետնություն Իրացումից հասույթի շահութա երության շեմից դրական շեղմանը զուգընթաց գործառնական լծակի ազդեցության ուժը թուլանում է (գործակիցը իջնում է), իսկ ֆինանսական կայունության պաշարը մեծանում է: Դա հետնանք է ինչպես ամ ողջական հասույթի, այնպես էլ միավոր արտադրանքի վրա ծախսումների կազմում հաստատուն ծախսերի աժնի հարա երական կրճատման: Օրինակ 3 Ձեռնարկության վերա երյալ ունենք հետնյալ տվյալները (տե՛ս ստորն երված աղյուսակը). իրադրությունից ելնելով՝ իրացումից հասույթը կրճատվելու է 259–ով, շահութահարկի դրույքը 259 է: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

Իրացումից հասույթը (հազ. դրամ) Փոփոխուն ծախսերը (հազ. դրամ) Համախառն մարժան (հազ. դրամ) Հաստատուն ծախսերը (հազ. դրամ) Շահույթը (հազ. դրամ) Սեփական միջոցները Երկարատն վարկերը (հազ. դրամ) Կարճատն վարկերը (հազ. դրամ) Վարկային տոկոսի միջին տարեկան դրույքը

30000 21000 12000

Պահանջվում է որոշել՝ • շահութա երության ինչպիսի մակարդակ է հնարավոր պահպանել, • -իրացումից որ տոկոսով հասույթի կրճատվելու պայմաններում ձեռնարկությունը կիջնի շահութա երության շեմի մակարդակին, • -հաստատուն ծախսերը որքանով է անհրաժեշտ պակասեցնել, որպեսզի ձեռնարկությունը պահպանի սպասվող շահույթի 759–ը, • ֆինանսական լծակի արդյունավետության մակարդակը:

Լուծում.

Գործառնական լծակի ազդեցության ուժը այս ձեռնարկությունում 3 է (9000:3000), նշանակում է՝ իրացումից հասույթի 259 կրճատվելու պայմաններում

շահույթը կպակասի 75 տոկոսով (2523)՝ ն կպահպանվի սպասվող շահույթի միայն 1/4-ը, եթե մյուս պայմանները մնան անփոփոխ: Գործառնական լծակի ուժը 3 լինելու պարագայում ձեռնարկությունը զրոյական շահույթ կունենա իրացման ծավալը 339 կրճատվելու պայմաններում (100:3): Գործնականում որքան մեծ է գործառնական լծակի ազդեցության ուժը, այնքան անթույլատրելի է հասույթի՝ արձր տոկոսով իջեցումը: Իրացումից հասույթի 259-ով կրճատման պայմաններում շահույթի 75 տոկոսը՝ պահպանելու հարցը որոշելիս պետք է ելնել գործառնական լծակի ազդեցության անաձնից՝ ԳԼԱՈւ = համախառն մարժա : շահույթ կամ՝

Գ ԼՈՒ =

ՀԾ + Շ Շ

այստեղից՝ հաստատուն ծախսերը = (ԳԼՈՒ - 1) × շահույթ: Հետնա ար, որպեսզի պահպանվի սպասվող շահույթի 75 տոկոսը՝ 2250 հազ. դրամը, անհրաժեշտ է, որ հաստատուն ծախսերը չգերազանցեն (3 - 1) × 2250 գումարը, այն է՝ 4500 հազար դրամը, որը 1500 հազարով կամ 25 տոկոսով պակաս է ելակետայինից: Ֆինանսական լծակի արդյունավետության մակարդակը՝

ՖԼԱ = (1 - հարկի դրույք) × (ՏՇ - ՎՄՏՀԴ) ×

ՓԿ ՍԿ

Տվյալ դեպքում շահույթը 3000 հազ. դրամ է, վարկի դիմաց տոկոսագումարը՝ 840 հազար, ընդամենը՝ 3840000, որը իրենից ներկայացնում է ներդրումների շահագործման տնտեսական արդյունքը, այսինքն՝ շահույթը հարկումից ն վարկային տոկոսների վճարումից առաջ: Ներդրումների շահագործման զուտ արդյունքը հարա երելով հաշվեկշռի գումարին՝ կստանանք շահութա երությունը (ՏՇ):

ՏՇ =

3840000 × 100 = 23,79 12000000 + 3000000 + 1200000

Հետնա ար՝ ֆինանսական լծակի արդյունավետությունը՝

ՖԼԱ = 4/5(23,7 - 25) ×

3200000. = 4/5 × 1,3 × 027 = −0181 12000000.

Ստացվում է, որ ֆինանսական լծակի դիֆերենցիալը ացասական է (-013), փոխառու աղ յուրների ֆինանսական ծախսերը ծանրացնում են հաստատուն ծախսերը ն մեծացնում գործառնական լծակի ազդեցության ուժը, ինչը նշանակում է, որ մեծ է ձեռնարկչատիրական ռիսկը:

Օրինակ 4 Մեր վերլուծության օ յեկտ ձեռնարկությունը արտադրում է տարեկան 100000 զույգ կոշիկ: Միավորի իրացման գինը 3000 դրամ է, փոփոխուն ծախսերի միջին մեծությունը՝ 2000 դրամ զույգի համար, հաստատուն ծախսերը՝ 40000 հազ. դրամ: Պահանջվում է կատարել շահույթի վերլուծություն գործառնական լծակի տարրերի 10 տոկոսով փոփոխության պայմաններում:

Դեպք 1. Գինը արձրանում է 109–ով, մյուս տարրերը մնում են անփոփոխ: Կունենանք հետնյալ պատկերը՝

– գինը (միավորի) – միջին փոփոխուն ծախսերը – իրացումից հասույթը – փոփոխուն ծախսերը – համախառն մարժան – հաստատուն ծախսերը – շահույթը – նոր գինը – նոր հասույթը – փոփոխուն ծախսերը – համախառն մարժան – հաստատուն ծախսերը – շահույթը

(10023000)300000 հազ. (1009) (10022000)200000 (66,7) 100000 (33,3) 40000 (13,3) 60000 (209) (3000-(3000210)/100) 3300 (10023300) 330000 հազ. (1009) 200000 (60,6) 130000 հ.դ. (39,4) 40000 հ.դ. (12,1) 90000 հ.դ. (27,3)

Այժմ որոշենք, թե իրացման ինչպիսի ծավալ կպահանջվի նախկին մեծության՝ 60 մլն-ի չափով շահույթ ստանալու համար.

100000 հ.դ. = 76911 , կայուն արդյունք ապահովող իրացումը՝

Հօ =

համախառնմարժայիելակետ : նոր գին համախառնմարժայինոր գործակից

Ւ Ցուցանիշները

1. Իրացումից հասույթը

Իրացման ծավալը՝ 100 հազ. Անփոփոխ արդյունքի իրացման հատ, գինը՝ 3300 դր. ծավալը՝ 76911 հազ. հատ, գինը՝ 3000 դր. մլն դր. մլն դր. 330,0 100,0 253,8 100,0

2. Փոփոխուն ծախսեր

200,0

60,6

153,8

60,8

3. Համախառն մարժա

130,0

39,4

100,0

39,2

4. Հաստատուն ծախսեր

40,0

12,1

40,0

15,7

5. Շահույթը

27,3

60,0

23,5

Այսպիսով, իրացման գնի՝ 109-ով արձրացումը փոխհատուցում է իրացման ծավալի մոտավորապես 259-ով իջեցումը կամ շահույթը ավելացնում է 50 տոկոսով:

Դեպք 2. Իրացման ծավալը ն հաստատուն ծախսերը մնում են նույնը, փոփոխուն ծախսերը պակասում են 10 տոկոսով. - իրացումից հասույթը 300 մլն - նոր փոփոխուն ծախսերը 80 մլն (609) - համախառն մարժան 120մլն (409) - հաստատուն ծախսերը 40 մլն (13,39) - շահույթը 80 մլն (26,79) Որոշենք նախկին արդյունքը ապահովող իրացման ծավալը՝ (100մլն:04):3000= =75000 զույգ

Ւ

Ցուցանիշները

Իրացումը 100 հազ. հատ

Անփոփոխ արդյունքի իրացման գինը՝ 3000 դր.

1.

Իրացումից հասույթը

մլն դր.

մլն դր.

2.

Փոփոխուն ծախսեր

3.

Համախառն մարժա

4.

Հաստատուն ծախսեր

13,3

5.

Շահույթը

26,7

Կայուն արդյունք ապահովող իրացման ծավալը՝ փոփոխուն ծախսերը պակասեցնելու դեպքում՝ ելակետային համախառն մարժա : իրացմա ն գին համախառն մարժայի նոր գործակից Հետնա ար, փոփոխուն ծախսերի՝ 109-ով կրճատումը փոխհատուցում է իրացման ծավալի 17 տոկոսով նվազելը կամ շահույթը ավելացնում է 33 տոկոսով:

Դեպք 3. Իրացման գինը ն փոփոխուն ծախսերը մնում են նույն մակարդակին, հաստատուն ծախսերը նվազում են 10 տոկոսով: Սկզ նական շահույթի մակարդակը ապահովելու համար (60 մլն), հաստատուն ծախսերը պակասելու պայմաններում, պահանջվում է համախառն նոր մարժա, որը պետք է կազմի 96 մլն դրամ: Կայուն արդյունք ապահովող հասույթը, հաստատուն ծախսերը փոխվելու դեպքում, հավասար է՝ համախառն մարժայի նոր գումար : գին համախառն մարժայի ելակետային գործակից

Ւ

1. 2. 3. 4. 5.

Ցուցանիշները

Իրացումից հասույթը Փոփոխուն ծախսեր Համախառն մարժա Հաստատուն ծախսեր Շահույթը

: 3000 = 96100 Իրացումը՝ 100000 զույգ մլն դր.

66,7 33,3 12,0 21,3

Անփոփոխ ծավալ ապահովող իրացումը՝ 96100 մլն դր. 288,3 192,2 66,7 96,0 33,3 36,0 12,5 60,0 20,8

Ձեռնարկությանը կարելի է խորհուրդ տալ ավելացնել իրացման ծավալը, քանի որ գործառնական լծակի ուժը 1,7 է (100:60), ն 109 իրացման աճը կհանգեցնի շահույթի 17 տոկոսով ավելացմանը:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Որո՞նք են իզնեսի կազմակերպման ու իրականացման դրամական ծախսերը, ի՞նչ խմ երի են աժանվում: 2. Արտադրանքի արտադրությանն ու իրացմանը վերա երող ծախսերը. ի՞նչ կազմ ունեն, ի՞նչ խմ երի են աժանվում ծրագրից կախվածության հետ կապված: 3. Ինչպե՞ս է կանխատեսվում կամ հաշվարկվում իրացվող արտադրանքի ինքնարժեքը: 4. Ի՞նչ է նշանակում գործառնական լծակ, ի՞նչ ցուցանիշներով է պայմանավորված դրա ուժը ն ի՞նչ կապի մեջ է շահույթի հետ: 5. Ցույց տալ անվնասա երության կետը ն շահութա երության շեմը, գործառնական վերլուծության միջոցով դրանց արդյունավետ կառավարումը ն շահույթի մաքսիմալացումը: 6. Ի՞նչ է նշանակում ֆինանսական կայունության պաշար արտադրական կազմակերպությունում:

ԳԼՈՒԽ 11

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱԴՐԱՆՔԻ ԻՐԱՑՈՒՄԻՑ

ՀԱՍՈՒՅԹԸ ԵՎ ՇԱՀՈՒՅԹԸ

11.1. ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ ԳՈՐԾԱՌՆԱԿԱՆ ՀԱՍՈՒՅԹԻ ՄԱՍԻՆ

Ապրանքային արտադրանքի իրացումից հասույթը այն գլխավոր աղ յուրն է, որի հաշվին փոխհատուցվում է դրա արտադրության ընթացքում սպառված արտադրության միջոցների արժեքը, վճարվում են արտադրության աշխատողների աշխատավարձը ն սոցիալական ապահովագրության հատկացումները, կոմերցիոն ն այլ դրամական ծախսերը, ինչպես նան անուղղակի հարկերը (ակցիզներ, ավելացված արժեքի հարկ): Հասույթի պլանային մեծությունը հաշվարկվում է կոնկրետ ժամանակաշրջանի, սովորա ար տարվա կտրվածքով: Դրա վրա ազդող կարնորագույն գործոնները չորսն են՝ • իրացվող ապրանքային արտադրանքի ֆիզիկական ծավալը (փոփոխությունը), • իրացվող արտադրանքի տեսականու կառուցվածքը, • իրացվող արտադրանքի որակը, • իրացման գնի տեսակը ն մակարդակը: Թվարկված գործոններից երկուսը իրացումից հասույթի ն գործառնական գործունեության շահույթի վրա անդրադառնում են ուղղակիորեն: Այսպես՝ մյուս գործոնները անփոփոխ մնալու պայմաններում որքանով (անգամ, տոկոս) ավելանա կամ պակասի իրացման ծավալը, նույնքանով (անգամ, տոկոս) համապատասխան ուղղությամ կփոխվի նան հասույթը, հետնա ար ն շահույթը: Նույն կերպ իրացման գնի արձրացումը կամ իջեցումը անմիջական փոփոխություն են առաջացնում հասույթի գծով: Հատկապես ձեռնարկության մեծածախ գնի (ինքնարժեք - շահույթ) դեպքում ուղղակի ազդեցությունը ավելի ցայտուն է, քանի որ այն չի պարունակում անուղղակի հարկերի տարրեր ն ճշգրտման անհրաժեշտություն չունի: Մյուս երկու գործոնների ազդեցությունը հասույթի մեծության վրա անուղղակի է: Գրեթե միշտ ֆիրմաները չեն սահմանափակվում մի տեսակի արտադրանքի արտադրությամ ու իրացմամ , նականա ար, ձնավորվում է որոշակի տեսականու կազմ ն կառուցվածք: Տեսականու մեջ մտնող արտադրատեսակները նութագրվում են գնային ու շահութա երության տար եր մակարդակներով: Հետնա ար, եթե միննույն իրացման ֆիզիկական ծավալի մեջ ավելանում կամ պակասում է արձր գին ունեցող ապրանքների աժինը, փոխվում է հասույթի գումարը: Կառուցվածքային փոփոխություններն այս նագավառում արտահայտություն են գտնում գնի միջին մակարդակի մեջ. նշանակում է՝ տվյալ իրացման ծավալը միջին գնի փոփոխության հետնանքով կապահովի ավելի կամ պակաս մեծության հասույթ: Իրացվող արտադրանքի որակը ն դրա փոփոխությունները նույնպես ուղղակի անդրադառնալ չեն կարող ն հասույթի վրա ազդում են իրացման միջին գնի տար երության միջոցով: Տնտեսավարման, մասնավորապես, ֆինանսական կառավարման ընթացքում գործածվում են հասույթի երկու հասկացություններ՝ ընդհանուր ն զուտ: Ընդհանուր հասույթը արտահայտվում է աց թողման գներով՝ ներառելով արտադրանքի արտադրության ու իրացման ծախսերը, շահույթը, ակցիզային հարկը (ենթաակցիզային ապրանքների դեպքում) ն ավելացված արժեքի հարկը: Հայաստանի Հանրապետու261

թյան «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» օրենքի համաձայն, ապրանքների իրացման համար դուրս են գրվում հարկային հաշիվներ՝ կիրառելով աց թողման գինը (գնի կառուցվածքը տե՛ս ստորն երված աղյուսակում) ն արդյունքում ձնավորվում է ընդհանուր (համախառն) հասույթը: Իրացումից հասույթը համապատասխան գներով գործնականում կարող է հաշվարկվել տար եր մեթոդներով, ինչը պայմանավորվում է տնտեսավարման շուկայական վիճակով, պայմանագրերի առկայությամ , շուկա մտնելու ուղիներով ն այլն:

Իրացման գների կառուցվածքը Առնտրական կազմակերպության վաճառքի գին

Արտադրական կազմակերպության վաճառքի գին

Ապրանքի կամ ծառայության ացթողման գին (Արժեք)

Անուղղակի հարկեր 1. Ակցիզահարկ 2. ԱԱՀ

Լրիվ ինքնարժեք

Շահույթ

Առնտրական վերադիր

Իրացման ծախսեր

Շահույթ

Հասույթի պլանի հաշվարկման ավանդական մեթոդի համաձայն՝ արտադրանքը իրացված է համարվում, եր հաշիվը վճարվել է, ն գումարը մուտք է եղել հաշվարկային հաշվին կամ դրամարկղ: Այդ առնչությամ էլ «հասույթ» հասկացությունը նույնացվում է այն գումարի հետ, որը իրացված արտադրանքի ն մատուցված ծառայությունների դիմաց մուտք է լինում կամ ձեռնարկության համապատասխան հաշվին, կամ դրամարկղ: Գործնականում, ինչպես արդեն նշվել է նախորդ գլուխներում, կարող է կիրառվել նան այլ կարգ՝ հասույթը կապելով առաքումների ն հաշվարկային փաստաթղթերի ներկայացման կամ կոնկրետ ժամկետի հետ: Տնտեսավարման ն, հատկապես, ձեռնարկչատիրական գործունեության փորձը ցույց է տվել, որ սովորա ար արտադրանքի արտադրության ու իրացման տարեկան գումարները չեն համընկնում: Իրացումը կարող է տեղի ունենալ ոչ միայն տվյալ տարում արտադրված ապրանքային արտադրանքի, այլն նախորդ տարիներից փոխանցված մնացորդների հաշվին, կամ ապրանքային արտադրանքի մի մասը կարող է մնալ որպես տարեվերջի մնացորդ ն անցնել հաջորդ տարվա պաշարների մեջ:

Հետնա ար, տարեկան իրացման ն հասույթի պլանային մեծությունը կախվածության մեջ է երեք ցուցանիշներից՝ տարեսկզ ի դրությամ մնացորդներից (պահեստներում, առաքված, դեռնս չվաճառված ն գնորդներին ի պահ հանձնված), տարեկան ապրանքային արտադրանքից ն պլանային տարվա վերջի դրությամ դարձյալ նշված հոդվածների գծով չիրացված մնացորդներից: Ընդունված է տարեսկզ ի չիրացված մնացորդները անվանել մուտքագրվող, տարեվերջինը՝ ելքագրվող: Այստեղից՝ տարեկան հասույթի պլանը. Իհ = Մ1 - Ա – Մ2, Մ1 – մուտքագրվող մնացորդ, Մ2 – ելքագրվող մնացորդ, Ա – ապրանքային արտադրանքի պլան: Վերոհիշյալ մնացորդները ն ապրանքային արտադրանքը ձեռնարկությունների հաշվապահական հաշվառման հաշիվներում արտացոլվում են ինքնարժեքով, սովորա ար առանց արտաարտադրական (կոմերցիոն) ծախսերը ներառելու, հետնա ար, հասույթի պլանը հաշվարկելիս դրանք պետք է արտահայտվեն գներով՝ ելնելով կոնկրետ իրադրությունից՝ կա՛մ ձեռնարկության մեծածախ, կա՛մ ացթողման գնից: Իհարկե, ի վերջո, ձեռնարկության համար կարնորագույնը մեծածախ գինն է, որը փոխհատուցում է արտադրության ու իրացման ոլոր ծախսերը ն ձնավորում շահույթը: Ապրանքային արտադրանքը համապատասխան գնով արտահայտելու ելակետը թողարկվող արտադրանքի (ծառայությունների) քանակային կազմն է ն շուկայական սպասվող գների մակարդակը: Քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունում արդյունա երական արտադրանքի գները ազատականացված են ( ացառությամ սահմանափակ թվով ապրանքների), ուստի դրանք թելադրվում են շուկայի կողմից ն պարզվում են մարքեթինգային հետազոտության միջոցով: Իրացման ենթակա ապրանքային արտադրանքի կազմը ձնավորող տեսականու քանակների ն սպասվող գների արտադրյալների հանրագումարը կարտահայտի ապրանքային արտադրանքը համապատասխան գներով: Մուտքագրվող մնացորդի գներով արտահայտված արժեքը որոշվում է վերահաշվարկի գործակցի միջոցով: Գործակիցը այս դեպքում իրենից ներկայացնում է նախորդ ժամանակաշրջանի ապրանքային արտադրանքի (համապատասխան գներով) ն դրա ինքնարժեքի հարա երությունը: Նույնպիսի մոտեցմամ վերահաշվարկվում է նան ելքագրվող մնացորդը, միայն այն տար երությամ , որ վերահաշվարկի գործակցի համար հիմք են ընդունվում պլանային տվյալները: Այս մոտեցումներից ելնելով՝ կատարենք իրացումից հասույթի պլանի հաշվարկ երեք տար երակով. • իրացումը կատարվում է ձեռնարկության մեծածախ գնով, • իրացումը կատարվում է ացթողնման գնով, ն ապրանքը ենթաակցիզային չէ, • իրացումը կատարվում է ացթողնման գնով, ապրանքը ենթաակցիզային է, ն հարկի դրույքը սահմանված է 509: Առաջին տար երակի դեպքում ստացված արդյունքը ամ ողջությամ ներկայացնում է գործառնական գործունեության զուտ հասույթը ն գործնականում ուղղվում է ինքնարժեքի մեջ մտնող ծախսերի փոխհատուցման ն տնտեսական հետնանքների՝ շահույթի ձնավորմանը: Երկրորդ դեպքում հանդես է գալիս համախառն հասույթը, որից զուտ հասույթին անցնելու համար պահանջվում է առանձնացնել ավելացված արժեքի հարկը: Տվյալ պարագայում զուտ հասույթը հավասար է՝ 47186 Բ 100/(100 20) = 39290:

Աղյուսակ 11.1.1.

Իրացումից հասույթի պլանի հաշվարկ (թվերը պայմանական են) Ւ Ցուցանիշները

տար երակ տար երակ տար երակ | ||

1. Ապրանքային արտադրանքը արտադրական ինքնարժեքով (հազ. դրամ)

36000

36000

36000

2. Ապրանքային արտադրանքը իրացման գներով (հազ. դրամ) 3. Մուտքագրվող մնացորդը արտադրական ինքնարժեքով (հազ. դրամ) 4. Մուտքագրվող մնացորդը գնով արտահայտելու գործակիցը (պայմանական) 5. Մուտքագրվող մնացորդը իրացման գներով (հազ. դրամ) 6. Ելքագրվող մնացորդը արտադրական ինքնարժեքով (հազ. դրամ) 7. Ելքագրվող մնացորդը գնով արտահայտելու գործակիցը (տող 2 : տող 1) 8. Ելքագրվող մնացորդը իրացման գներով (հազ. դրամ) 9. Իրացումից հասույթի պլանը (հազ. դրամ) (2-5-8)

40000

48000

72000

1,21

-

-

1,11

-

-

39290

47148

70722

Երրորդ տար երակում համախառն հասույթը ավելի ամ ողջական է, ներառում է երկու անուղղակի հարկերը: Դրա կազմում զուտ հասույթի մեծությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով՝ 70722 × 100 × 100 Իհ = = 39290 120 × 150

11.2. ՇԱՀՈՒՅԹԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՊԼԱՆԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ԲԱՇԽՈՒՄԸ

Շուկայական հարա երությունների ազատականացման պայմաններում, եր ձեռնարկչատիրական գործունեությունը կազմակերպվում ն իրականացվում է սեփականության տար եր ձների համատեղ գոյության ու զուգորդության հիման վրա, տնտեսավարման հիմնական մեթոդը առնտրային հաշվարկն է: Առնտրային հաշվարկի դրսնորման հիմնական առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ որպես գործունեության նպատակ (արտադրական, առնտրական, սպասարկման ն այլն) հռչակվում է շահույթի ստացումը: Ազատ մրցակցությունը հնարավոր է դարձնում ն գործողության մեջ է դնում «ավանսավորված հավասարամեծ կապիտալը պետք է ապահովի հավասար շահույթ» պահանջի իրականացումը: Այս առումով խիստ մեծանում է շահույթի դերը իզնեսի՝ որպես ֆինանսական արդյունքի գլխավոր հետնանքային ցուցանիշի իրականացման գործում: Գործնականում շահույթը իրենից ներկայացնում է սեփականության ցանկացած ձնի ձեռնարկությունների կողմից ստեղծված կուտակումների որոշակի մասի դրամական արտահայտություն: Որպես տնտեսագիտական հասկացություն՝ այն նութագրում է ձեռնարկչատիրական գործունեության ֆինանսական հետնանքը: Այս տե264

սանկյունից էլ շահույթը համարվում է արտադրության արդյունավետության, արտադրված արտադրանքի ծավալի ու որակի, աշխատանքի արտադրողականության ու ինքնարժեքի մակարդակի փոփոխության հետ կապված կարնոր ցուցանիշ՝ միաժամանակ ունենալով առնտրային հաշվարկի հստակեցման, գիտատեխնիկական առաջադիմության, սոցիալ–տնտեսական զարգացման ն ֆինանսավորման անփոխարինելի աղ յուրի դեր: Զուգահեռա ար, շահույթը ոչ միայն ներտնտեսական կարիքների ապահովման աղ յուր է, այլն յուջեի եկամուտների ն արտա յուջետային ֆոնդերի ձնավորման ռեսուրս: Շուկայական տնտեսության պայմաններում շահույթը ձեռք է երում ազմանշանակ դեր: Բանն այն է, որ աժնետիրական, մասնավոր ն այլ տիպի ձեռնարկությունները, ստանալով լայն ինքնուրույնություն ն անկախության հնարավորություն, իրավունք ունեն որոշելու, թե յուջեի վերա երմամ պարտականությունները կատարելուց հետո իրենց տրամադրության տակ մնացած շահույթից ո՛ր նպատակի համար ն որքան հատկացնել: Հայաստանի Հանրապետությունում ձնավորված օրենսդրությունը համապատասխան պայմաններ է ապահովում շահույթ ստանալու նպատակով ձեռնարկությունների նախաձեռնությունները ինքնուրույն իրականացնելու համար: Դա դրսնորվում է նրանում, որ որպես տնտեսական սու յեկտ՝ նրանք ազատորեն իրականացնում են իրենց տնտեսական գործունեությունը, լիիրավ տնօրինում են թողարկվող արտադրանքը ն զուտ շահույթը: Արտադրական ձեռնարկություններում «ֆինանսական արդյունք» հաշվի միջոցով գործունեության հետնանքները գնահատելիս օգտագործվում են «համախառն շահույթ», «այլ գործառնություններից, արտասովոր դեպքերից ստացվող շահույթ» հասկացությունները, ինչպես նան զուտ շահույթ հարկումից առաջ ն հարկումից հետո ցուցանիշները: «Ֆինանսական արդյունք» 331 հաշվի կրեդիտում ամփոփվում են ոլոր եկամուտները, որոնց տար երությունն էլ ներկայացնում է հաշվետու ժամանակաշրջանի համախառն շահույթը: Գործառնական շահույթը, լինելով ձեռնարկության գործունեության վերջնական ֆինանսական արդյունք, իրենից ներկայացնում է եկամուտների ընդհանուր գումարի ն արտադրանքի արտադրության ու իրացման վրա կատարված ծախսերի տարերությունը: Ավելի ճշգրիտ՝ գործառնական գործունեության շահույթը՝ ացարձակ արտահայտությամ , ապրանքային արտադրանքի իրացումից զուտ հասույթի ն լրիվ ինքնարժեքի դրական տար երությունն է: Միանգամայն պարզ է, որ շահույթը, լինելով ֆինանսական վերջնական արդյունք, իր մեծությամ պայմանավորված է գործունեության հետ կապված ազմաթիվ գործոններով: Մասնավորապես, նրա ավել կամ պակաս ծավալով դրսնորվելը կապված է ներդրված կապիտալի, ընդգրկված աշխատուժի, արտադրանքի թողարկման ու իրացման, կատարված ծախսումների ծավալների հետ: Այս առումով էլ, շահույթի տվյալ գումարից ելնելով, հնարավոր չէ միանշանակ պատկերացում կազմել գործունեության արդյունավետության վերա երյալ, քանի որ պարամետրերը տար եր են: Արդյունավետությունը գնահատելու համար զուգահեռա ար օգտագործվում է շահութա երությունը: Եթե շահույթը արտահայտվում է ացարձակ գումարով, ապա շահութա երությունը արտադրության արդյունավետության հարա երական ցուցանիշ է ն եկամտա երությունը նութագրում է որոշակի ելակետի ( ազայի) նկատմամ տոկոսներով: Ձեռնարկությունը համարվում է շահութա եր, եթե արտադրանքի իրացումից ստացվող զուտ հասույթը ավարար է ոչ միայն արտադրության ու իրացման ծախսերը փոխհատուցելու, այլն շահույթ ստանալու համար, ն որքան մեծ է շահույթի գումարը այլ հավասար պայմաններում, այնքան արձր է շահութա երությունը: Շահութա երությունը կարող է հաշվարկվել տար եր ձներով ու տար եր ելակետի նկատմամ , այց ոլոր դեպքերում հենվելով շահույթի (համախառն կամ զուտ) վրա: Նախքան շուկայական էկոնոմիկային անցնելը վերջին 20–25 տարիներին շահու265

թա երությունը որոշվել է որպես շահույթի տոկոսային հարա երություն արտադրական ֆոնդերի նկատմամ կամ ըստ ծախսումների (շահույթի տոկոսային հարա երություն լրիվ ինքնարժեքին): Ազատ շուկայական հարա երություններն այս ցուցանիշի նկատմամ առաջադրում են նոր պահանջներ՝ ընդլայնելով նրա շրջանակները ն տալով նոր ովանդակություն: Այժմ արտադրության ոլորտում շահութա երությունը կարող է որոշվել համարիչում ունենալով համախառն շահույթը, շահույթը տոկոսները վճարելուց հետո, շահույթը տոկոսները ն հարկերը վճարելուց հետո, իսկ հայտարարում՝ ընդհանուր կապիտալը, սեփական կապիտալը, փոխառու կապիտալը, իրացումը վաճառքի գներով, ինքնարժեքով, ակտիվների ընդհանուր գումարը, ոչ ընթացիկ ակտիվները, ոչ ընթացիկ ակտիվների մնացորդային արժեքը ն այլն: Այնուհանդերձ, ձեռնարկության ֆինանսական ցուցանիշների կազմում՝ որպես շահութա երության գործակիցներ, նախընտրելի են՝ • հաշվեկշռային շահութա երության նորման, • զուտ շահութա երության նորման, • ակտիվների շահութա երության նորման, • ոչ ընթացիկ զուտ ակտիվների շահութա երությունը: Հաշվեկշռային շահութա երության նորման՝

Ք1' =

հաշվեկշռային շահույթ , զուտ հասույթ

Զուտ շահութա երության նորման՝

' զուտ շահույթ P2 = , զուտ հասույթ Ակտիվների շահութա երության նորման՝

P3' =

զուտ շահույթ , ակտիվներիգումար

Ոչ ընթացիկ զուտ ակտիվների շահութա երություն՝ զուտ շահույթ P4' = : ոչ ընթացիկ ակտիվների մնացորդային արժեք Շահութա երության ոլոր ցուցանիշները կարող են արտահայտվել տոկոսների կամ գործակիցների միջոցով: Այսպիսով՝ շահույթը թեն ինքնին նութագրում է ձեռնարկության գործունեության տնտեսական արդյունավետությունը՝ ացարձակ գումարով, իրական պատկերացում չի տալիս այդ մասին: Ընդհանրապես ացառված չէ, որ տեխնիկատնտեսական ցածր ցուցանիշներ ունեցող, այց մեծ ծավալի ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվներ (կապիտալ) տնօրինող ու ավելի շատ աշխատողներ ներգրաված ձեռնարկություններն ունենան անհամեմատ մեծ գումարի շահույթ, քան ավելի լավ աշխատող, այց փոքր չափեր ունեցող ձեռնարկությունները: Մինչդեռ մասնակիցների ( աժնետերեր, ներդրողներ, տնօրինություն ն այլն) համար խիստ կարնոր է, թե ստացվող շահույթի յուրաքանչյուր միավորը ինչ է նստում իրենց վրա, ինչ ծավալի միջոցներ ու ակտիվներ են զ աղեցված, ինչպիսին են առարկայացած ն կենդանի աշխատանքային ծախսումները: Այս տեսակետից էլ կարնորվում է շահութա երության ցուցանիշի դերը: Շահույթը՝ որպես սեփականության տար եր ձների հիմքի վրա գործող ձեռնար266

կությունների դրամական կուտակումների հիմնական մասը արտահայտող ցուցանիշ, իր վրա կրում է գործունեության ոլոր նագավառներում տեղի ունեցող ամենատար եր փոփոխությունների ազդեցությունը: Շատ զգայուն է հատկապես իրացման ծավալի, արտադրության ու իրացման վրա կատարվող ծախսերի, դրանց կառուցվածքի, արտադրանքի կազմի ու կառուցվածքի ն, հատկապես, գների նկատմամ : Նրա ելակետային ծավալը ն փոփոխությունը (աճը, նվազելը) արդյունք են որոշակի պարամետրերի ն դրանցում կատարվող տեղաշարժերի, որպիսիք դրսնորվում են կոնկրետ գործոնների տեսքով: Այդ գործոնները աժանվում են երկու խմ ի՝ ձեռնարկության տնտեսական գործունեությամ պայմանավորված ն դրանից անկախ: Առաջին խմ ին վերա երում են գործառնական գործունեության հիմնական արդյունք հանդիսացող ապրանքային արտադրանքի արտադրության ու իրացման ծավալի, դրա լրիվ ինքնարժեքի, տեսականու կառուցվածքի, որակական կազմի փոփոխությունները, իսկ երկրորդին՝ իրացման շուկայական գների, ծառայությունների սակագների ն ավելացված արժեքի հարկի դրույքի (այն ապրանքների համար, որոնք իրացվում են կարգավորվող գներով ն ԱԱՀ–ի փոփոխությանը ուղղակիորեն չեն առնչվում) փոփոխությունները: Շահույթի աճի համար ազատ շուկայի պայմաններում կարնորագույն գործոն է արտադրանքի արտադրության ու իրացման ծավալների աճը: Գիտատեխնիկական մշակումների ներդրման արդյունքում աշխատանքի արտադրողականության արձրացումն ու, հետնա ար, ինքնարժեքի իջեցումը, որակական արեփոխումները ձեռնարկչատիրական գործունեության զարգացման պայմաններում օ յեկտիվ նախադրյալներ են առաջացնում թվարկված գործոնները արդյունավետ կիրառելու համար: Տնտեսավարման ոլոր եղանակների պայմաններում ձեռնարկությունների դրամական կուտակումների ձնավորման գլխավոր աղ յուրը արտադրանքի իրացումից հասույթն է, կոնկրետ այն մասը, որը մնում է այդ արտադրանքի արտադրության ու իրացման վրա կատարված նյութական, աշխատանքային ն դրամական ծախսերը հանելուց հետո: Ուստի, ամեն մի տնտեսավարող սու յեկտի համար կարնոր խնդիր է մեծ ծավալի շահույթի ստացումը առավելագույն փոքր ծախսումներով՝ կիրառելով խնայողության խստագույն ռեժիմ ծախսումների նկատմամ ն արձրացնելով ներդրումների շահագործման արդյունավետությունը: Արտադրության ու իրացման վրա կատարվող ծախսումները ձնավորում են ինքնարժեքի մակարդակն ու կառուցվածքը: Իրացումից հասույթը հաշվարկվում է գործող շուկայական գներով ն շուկայի թելադրանքով, այն դառնում է ցանկացած ձեռնարկության գործունեության ամենակարնոր ցուցանիշներից մեկը: Իրականում այդ ցուցանիշն է աժնետերերի շրջանում ավարար շահագրգռվածություն առաջացնում ոչ այնքան արտադրանքի արտադրության քանակային, որքան իրացման ծավալի ավելացման ուղղությամ : Դա նշանակում է արտադրել այնպիսի ապրանքներ, որոնք ավարարում են սպառողների պահանջները ն ունեն մեծ պահանջարկ: Շուկայական արձր պահանջարկ ունեցող ապրանքների արտադրության ու իրացման ծավալների աճը անմիջականորեն անդրադառնում է շահույթի մեծության վրա, ինչը այլ հավասար պայմաններում ուղիղ համեմատական է հասույթի աճին: Եվ այսպես, այնքանով, որքանով շահույթի գումարը հավասար է իրացումից զուտ հասույթի ն լրիվ ինքնարժեքի տար երությանը, նրա աճը նախ ն առաջ կախվածության մեջ է ինքնարժեքի իջեցումից ն հասույթի ավելացումից: Իրացվող արտադրանքի ինքնարժեքի մեջ մտնող արտադրության ու իրացման ծախսերը կազմված են արտադրությունում օգտագործվող նական ռեսուրսների, նյութերի, վառելիքի, էներգիայի, աշխատանքային ռեսուրսների, ոչ ընթացիկ ակտիվների սպառման արժեքից ն այլ ծախսերից: Դրանց կազմը ն կառուցվածքը պայմանավորված են կոնկրետ արտադրության նույթով ն ռեգլամենտավորվում են ՀՀ

«Շահութահարկի մասին» օրենքով: Գործնականում շահույթի վրա ազդող գործոնները ն ձնավորման մեխանիզմի պարամետրերը այնպիսին են, որ լիակատար հնարավորություն կա այն կանխատեսելու: Ձեռնարկչատիրական գործունեության զարգացման համար շահույթի դերի արձրացումը անհրաժեշտ է դարձնում ոլոր մակարդակներով ճիշտ պլանավորումը ն, կախված այն հանգամանքից, թե որքանով է իրական պլանի հաշվարկը, ֆինանսատնտեսական գործունեության օպերատիվ ընթացքը կունենա համապատասխան գնահատական: Շահույթի պլանի տնտեսական հիմնավորվածությունը ացառիկ կարնոր է ներտնտեսական կարիքների ֆինանսավորումը ժամանակին իրականացնելու, ներդրումներ ապահովելու, սեփական շրջանառու միջոցների աճը լրացնելու, աշխատավարձ ն այլ վճարումներ կատարելու ն, հատկապես, յուջեի ու մատակարարների հանդեպ պարտավորությունները մարելու համար: Հետնա ար, ոլոր օղակներում շահույթի ճիշտ պլանավորումը ելակետային նշանակություն ունի ոչ միայն ձեռնարկչատիրական գործունեության նորմալ ընթացքի, այլն մակրոտնտեսական ցուցանիշների ձնավորման համար: Շահույթի պլանավորումը, որպես կանոն, իրականացվում է ըստ նագավառների, առանձին՝ ապրանքային արտադրանքի իրացումից ն առանձին–առանձին՝ այլ արտադրանքի ն ոչ ապրանքային ծառայությունների, ոչ ընթացիկ ակտիվների իրացման ու արտաիրացումային եկամուտների ն ծախսերի գծով: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում առաջին նագավառի՝ որպես գործառնական գործունեության ֆինանսական վերջնական արդյունքի ն ձեռնարկությունների դրամական կուտակումների հիմնական ձնի վրա: Ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթի պլանավորման համար գործնականում օգտագործվում են մի քանի եղանակներ: Ելնելով արտադրության կոնկրետ պայմաններից, տեսականու կառուցվածքից, ավարար տվյալներից՝ ձեռնարկությունները կարող են օգտվել մեկ կամ մի քանի եղանակներից, կատարել արդյունքների համեմատություն ն կողմնորոշվել: Ձեռնարկությունների, ֆիրմաների ն այլ օղակների մակարդակով շահույթի պլանավորման ավանդական մեթոդները երկուսն են՝ ուղղակի հաշվարկի կատարման եղանակ ն տնտեսական կամ անալիտիկ եղանակ: Հայաստանի Հանրապետության տնտեսավարման գործընթացում նոր ն ավելի առաջավոր եղանակ կարելի է համարել, այսպես կոչված, գործառնական լծակի ազդեցության ուժի միջոցով ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթի պլանի խոշորացված հաշվարկի կատարման եղանակը, որի մասին մանրամասն շարադրվել է նախորդ գլուխներում: Ուղղակի հաշվարկի էությունն այն է, որ շահույթի գումարը որոշվում է իրացվող արտադրանքի կոնկրետ տեսակների համար առանձին–առանձին՝ որպես ձեռնարկության մեծածախ գնի ն լրիվ ինքնարժեքի տար երություն: Իսկ եթե իրացումը կատարվում է ացթողնման գներով, ապա համապատասխանորեն հանվում է ավելացված արժեքի հարկը, ենթաակցիզային ապրանքների դեպքում՝ ակցիզային ն ավելացված արժեքի հարկերը: Շահույթի պլանավորման այս մեթոդը առավելապես կիրառվում է արդյունա երության այն ճյուղերում ն ձեռնարկություններում, որտեղ արտադրանքի թողարկման տեսականին ազմազան չէ, ն ինքնարժեքի առաջադրանք նախատեսվում է յուրաքանչյուր տեսակի համար: Արտադրանքի թողարկման լայն անվանացանկ ունեցող ձեռնարկությունների համար այս եղանակի օգտագործումը կապված է լրացուցիչ դժվարությունների հետ, եր եմն նույնիսկ հնարավոր չէ կիրառել, ն գործողության մեջ են դրվում այլ եղանակներ: Իրականացման տեխնիկայով ուղղակի հաշվարկը ավականաչափ պարզ ու մատչելի է, ապահովում է ճշգրիտ արդյունք, այց ունի որոշակի թերություններ: Մասնավորապես, հաշվարկված պլանային շահույթի գումարը ն հաշվարկի մեխա268

նիզմը պատկերացում չեն տալիս դրա վրա ազդող գործոնների ազդեցության չափի վերա երյալ, հնարավոր չէ իրական պատկերացում կազմել այն մասին, թե նախորդ ժամանակաշրջանի համեմատությամ շահույթի ացարձակ աճը որ չափով, ինչ գործոնի ազդեցության արդյունք է, որ մասն է պայմանավորված գործունեության արելավմամ , որը՝ անկախ գործոնների փոփոխությամ : Հաշվարկը կատարվում է ըստ հետնյալ անաձնի՝

Շ = (Ք×Գ ) − (Ք × Ի) , որտեղ՝ Շ – իրացումից շահույթի գումարն է, Ք – իրացման ծավալը՝ նեղեն արտահայտությամ , Գ – իրացման գինը՝ առանց ակցիզային ն ավելացված արժեքի հարկի, Ի – միավոր արտադրանքի պլանային լրիվ ինքնարժեքը: Իրացումը քանակային ն գումարային արտահայտությամ որոշելու համար, ապրանքային արտադրանքից ացի, օգտագործվում են նան փոխանցվող մնացորդները: Թեն հաշվարկի տեխնիկան շատ պարզ ու հեշտ ընկալելի է, պայմանական տվյալներով այն ցուցադրենք ծավալուն տեսքով՝ Աղյուսակ 11.2.1.

շահույթ՝ 6-7 (հազ. դրամ)

Համեմատելի արտադրանք

ինքնարժեքով 325

Արտադրանքի անվանումը

ապրանքային թողարկումը (հազ. դրամ)

գներով 324

միավորի պլանային լրիվ ինքնարժեքը

միավորի իրացման գինը՝ առանց անուղղակի հարկերի

Ւ

պլանային թողարկումը

Ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթի պլանի հաշվարկը

կոշիկ տղամարդու

16000

12400

կոշիկ կանացի

36000

28400

կոշիկ երեխայի

Ընդամենը

-

-

-

56500

44100

12400

կոշիկ տնային

Ոչ համեմատելի արտադրանք

կոշիկ սպորտային

14520

12980

Ընդամենը

-

-

-

73020

58980

14040

Մուտքագրվող մնացորդ

-

-

-

Ելքային մնացորդ

-

-

-

Ընդամենը ապրանքային արտադրանքի իրացումից

-

-

-

73410

59040

14370

Անալիտիկ մեթոդով շահույթի պլանավորումը համեմատա ար աշխատատար է ն հիմնված է մի շարք հաշվարկների վրա: Այն իրականացվում է երեք փուլով: Առաջին փուլը նախապատրաստական է ն վերա երում է ազիսային (ելակետային) շահութա երության հաշվարկին, որն իրականացվում է նախորդ տարվա փաստացի շահույթի ն իրացման փաստացի լրիվ ինքնարժեքի միջոցով: Երկրորդ փուլում պլանով նախատեսված համեմատելի ապրանքային արտադրանքը արտահայտվում է նախորդ տարվա փաստացի ինքնարժեքով, ն, ելնելով ազիսային շահութա երությունից, որոշվում է տվյալ իրացման ծավալի պայմաններում ստացվող շահույթի մեծությունը, եր ազիսային տարվա շահույթը ձնավորած ոլոր գործոնները մնում են անփոփոխ: Երրորդ փուլում հաշվի են առնվում պլանային ժամանակաշրջանում շահույթի վրա ազդող գործոնների փոփոխությունների հետնանքները՝ դրական կամ ացասական ազդեցությունը՝ հետնյալ հաջորդականությամ ՝ • ինքնարժեքի իջեցում ( արձրացում), • տեսականու կառուցվածքային տեղաշարժեր, • որակի արձրացում (իջեցում), • գների փոփոխություն, • -ԱԱՀ դրույքի փոփոխություն (հաստատուն գներով իրացվող ապրանքների ն ծառայությունների համար), • -հաշվարկ ոչ համեմատելի ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթի վերա երյալ, • մուտքագրվող մնացորդներին վերա երող շահույթի հաշվարկ, • ելքագրվող մնացորդների շահույթի որոշում, • իրացումից շահույթի պլանի ամփոփ հաշվարկ: Սովորա ար հաջորդ տարվա շահույթի պլանավորումը սկսվում է ընթացիկ տարվա վերջին, այդ պատճառով օգտագործվում են անցած ժամանակաշրջանի փաստացի ն մնացած ժամանակաշրջանի ճշտված պլանային տվյալները (սպասվող կատարողականը): Ելակետային շահութա երությունը որոշելիս պետք է նկատի ունենալ հետնյալ հանգամանքները: Հաշվետու տարվա շահույթն ընդունվում է տարեվերջին գործող գների մակարդակին համապատասխան, այսինքն, եթե անցած ժամանակաշրջանի ընթացքում տեղի է ունեցել գների կամ ավելացված արժեքի հարկի դրույքի փոփոխություն, որը անդրադարձել է փաստացի շահույթի վրա, ապա դրանց ազդեցությունը հաշվի է առնվում ըստ ամ ողջ ժամանակաշրջանի՝ անկախ փոփոխությունը տեղի ունենալու ժամկետից: Այնքանով, որ այդ փոփոխված գործոնները հաջորդ (պլանային) տարվա ընթացքում շահույթի վրա անդրադառնալու են լրիվ 12 ամիս, ելակետային շահութա երությունը ճիշտ լինելու համար ազդեցության չափերը պարտադիր պետք է վերցվեն հաշվետու ամ ողջ տարվա կտրվածքով: Օրինակ, եթե հոկտեմ երի 1–ից նկատվել է գների արձրացում, ն արդյունքում շահույթը ավելացել է, ապա արձրացումը պետք է տարածել մինչն հոկտեմ եր ընկած ամ ողջ ժամանակաշրջանի վրա, հակառակ դեպքում փաստացի շահույթը չի կարող ելակետ լինել ազիսային շահութա երության համար: Բազիսային շահութա երության հաշվարկը ցույց տանք կոնկրետ տվյալների միջոցով: Պայմանականորեն ընդունենք, որ ընթացիկ տարվա ապրանքային արտադրանքի իրացումից սպասվող հասույթը կազմում է 40000 հազ. դրամ, իրացման լրիվ ինքնարժեքը՝ 36000 հազ. դրամ, իսկ շահույթը՝ 4000 հազ. դրամ, ըստ վերլուծության արդյունքների՝ հոկտեմ երի 1–ից տեղի է ունեցել իրացման գների արձրացում, որը մինչն տարվա վերջը շահույթի վրա անդրադարձել է 1200 հազ. դրամով:

Պարզվել է նան, որ իրացումը ն շահույթի ստացումը ըստ ամիսների աշխված են մոտավորապես հավասար չափերով: Պլանային տարվա համար նախատեսված է իրացման ծավալի 109 աճ ն ինքնարժեքի 49 իջեցում: Տվյալ պարագայում, ազիսային շահութա երությունը որոշելուց առաջ, հարկավոր է ճշգրտել ելակետային շահույթը, այն է՝ արտացոլել նան այն ազդեցությունը, որպիսին կլիներ, եթե արտադրանքը նոր, արձրացված գներով իրացվեր տարեսկզ ից սկսած: Այդ դեպքում, ըստ համամասնական մոտեցման, մեկ ամսվա ազդեցությունը եղել է 400 հազ. դրամ (1200:3), հետնա ար մինչն փոփոխությունը ընկած 9 ամիսների պայմանական ազդեցությունը կլիներ 3600 հազ. դրամ (400×9), իսկ շահութա երության ելակետ ճշտված շահույթը՝ 7600 հազ. դրամ (4000-3600): Այստեղից՝ շահույթի պլանավորման համար ընդունվող ելակետային շահութա երությունը՝

Ք' =

7600 × 100 = 21.19 : 36000

Նկատենք, որ շահույթը գների փոփոխության հետ կապված չճշգրտելու դեպքում շահութա երությունը կկազմեր 109 (4000 2 100/40000) կամ 2 անգամ պակաս: Պատկերացնենք, որ համեմատելի ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթը այդ մակարդակով հաշվելու դեպքում սխալվելու հավանականությունը ավականաչափ մեծ է: Այժմ, ունենալով ազիսային շահութա երության մակարդակը, որպեսզի որոշենք տվյալ (պլանային) իրացման պայմաններում ստացվելիք շահույթի (իրացման ծավալի ազդեցության) գումարը, անհրաժեշտ է պլանային իրացումը արտահայտել նախորդ տարվա փաստացի ինքնարժեքով: Քանի որ կա ինքնարժեքի իջեցման առաջադրանք (49), շահութա երությունը որոշված է նախորդ տարվա փաստացի ինքնարժեքի նկատմամ , որի հետ պլանային ինքնարժեքը համեմատելի չէ: Այսպիսով, ըստ տվյալների, հաջորդ տարվա իրացման պլանը համապատասխան (անուղղակի հարկերից մաքրված) գներով նախատեսվում է 44000 հազ. դրամ |40000 (40000 2 10)/100|, իսկ ինքնարժեքով՝ 38016 հազ. դրամ: Հետնա ար, պլանային իրացումը նախորդ տարվա փաստացի ինքնարժեքով արտահայտելու դեպքում կստանանք՝ 39600(38016 2 100/(100–4)), իսկ իրացման պլանային ծավալի հաշվին սպասվող շահույթի գումարը (շահույթի վրա ազդող ոլոր գործոնները նախորդ տարվա մակարդակին մնալու պայմաններում) կկազմի 8356 հազ. դրամ (39600 2 21.1/100): Ստացված 8356 հազ. դրամը շահույթի այն մեծությունն է, որի վրա, հաշվի առնելով վերը թվարկված գործոնների փոփոխության դրական կամ ացասական ազդեցությունը, կձնավորվի ապրանքային արտադրանքի իրացումից կամ գործառնական գործունեությունից շահույթի պլանը: Այստեղից էլ շահույթի պլանավորման անալիտիկ եղանակի պահանջն է՝ կատարել այդ գործոնների փոփոխության ազդեցության հաշվարկ: Սկսենք ինքնարժեքից: Մեր դեպքում նախատեսված է ինքնարժեքի իջեցման առաջադրանք (49), հետնա ար, գործոնի ազդեցությունը դրական է: Ազդեցության չափը կարող ենք որոշել երկու ձնով՝ կամ որպես պլանային իրացման նախորդ տարվա փաստացի ինքնարժեքով արտահայտված գումարի ն ինքնարժեքի պլանի տար երություն, կամ ելնելով ինքնարժեքի իջեցման առաջադրանքից: Երկու դեպքում էլ կստանանք նույն արդյունքը՝ 1. 39600 – 38016 = 1584 հազ. դրամ, 2. 39600 2 4/100 = 1584 հազ. դրամ: Ապրանքային ու նան իրացվող արտադրանքի տեսականու կառուցվածքը շահույթի մեծությունը պայմանավորող կարնորագույն գործոններից մեկն է: Ոչ միշտ է, որ տեսականու մեջ ընդգրկված արտադրատեսակներն ունեն գների, ինքնարժեքի ն

շահութա երության միատեսակ պարամետրեր: Ավելի հաճախ դրանք շահութա երության մակարդակներով շատ տար եր են: Հասկանալի պատճառներով տեսականու կազմում նախատեսվող փոփոխություններն առաջ են երում կառուցվածքի, հետնա ար ն միջին շահութա երության փոփոխություն: Իրացման միննույն ծավալի դեպքում նույնիսկ շահույթի գումարը, դրա հետ կապված, կարող է ավելանալ կամ պակասել: Վերջին հաշվով, այս գործոնի ազդեցությունը դրսնորվում է շահութա երության միջին գործակցի փոփոխության միջոցով: Այս դեպքում շահութա երության գործակիցը հավասար է՝ տոկոսային թվի հարա երությունը հարյուրի, իսկ տոկոսային թիվը համապատասխան տեսակի (խմ ի) տեսակարար կշռի ն նախորդ տարվա փաստացի անհատական շահութա երության արտադրյալն է: Անհատական գործակիցների գումարը արտահայտում է միջին շահութա երության մակարդակը: Շահութա երության միջին մակարդակի փոփոխությունը, ինչպես փաստացի, այնպես էլ պլանով նախատեսված տեսականու կառուցվածքի համար, կարող է որոշվել հետնյալ անաձնով.

± Ք' = (Ք1' ×

± Տ1 ± Տ2 ± Տո ) + (Ք2' × ) + ... + (Քո' × )

կամ՝

± Ք' = ∑

Տպ × Ք0'

−∑

ՏՓ × Ք0' ,

որտեղ՝

Ք1' ,Ք2' ,...Քո' - համապատասխան արտադրատեսակների նախորդ տարվա փաստացի շահութա երությունն է, Տ1, Տ2, ...Տո – համապատասխան արտադրատեսակների տեսակարար կշիռն է ընդհանուր իրացման մեջ, Տպ – կոնկրետ արտադրատեսակների տեսակարար կշիռն է պլանային տեսականու կառուցվածքում, ՏՓ – կոնկրետ արտադրատեսակների տեսակարար կշիռն է նախորդ տարվա փաստացի տեսականու կառուցվածքում, Ք’0 – նախորդ տարվա փաստացի շահութա երությունն է՝ ըստ տեսակների (խմ երի): Միջին շահութա երության փոփոխության ազդեցությունը շահույթի վրա որոշելու համար օգտագործվում է հետնյալ անաձնը՝

±Շ = T×

± Ք' ,

որտեղ՝ Շ - շահույթի փոփոխությունն է, T - ապրանքային արտադրանքի իրացումն է լրիվ ինքնարժեքով, Ք՛ – պլանային ն փաստացի շահութա երության տար երությունն է: Բավականաչափ լայն տեսականի ունեցող ձեռնարկություններում նախապես կատարվում է խմ ավորում՝ ըստ շահութա երության հատկանիշի: Կատարենք կոնկրետ հաշվարկ, ելնելով երված տվյալներից, ընդունելով նան, որ նախորդ տարվա իրացումը տեսականու վրա աշխված է հետնյալ կերպ. կոշիկ տղամարդու՝ 9900, կոշիկ կանացի՝ 11880 ն կոշիկ երեխայի՝ 17820 հազ. դրամ: Կազմենք հետնյալ աղյուսակը.

Աղյուսակ 11.2.3

Շահույթի վրա տեսականու ազդեցության հաշվարկ Ւ

Արտադրանքի անվանումը (խում ը)

1. կոշիկ տղամարդու 2. կոշիկ կանացի 3. կոշիկ երեխայի

Նախորդ տարի

Պլանային տարի

տես. կշիռ

շահութա .

շահ. գործ. 1,25

տես. կշիռ

շահութա .

շահ. գործ. 1,4

3,0

6,4

6,75

1,2

11,0

9,0

Այսպիսով, ըստ հաշվարկի տվյալների, արտադրանքի տեսականու կառուցվածքում նախատեսված տեղաշարժերը հանգեցնելու են միջին շահութա երության՝ 2 տոկոսային կետով իջեցման (9-11), ինչը, անկասկած, հաջորդ տարվա տնտեսական արդյունքի վրա կունենա ացասական ազդեցություն ն շահույթի պլանը կնվազեցնի 792 հազ. դրամով (3960022/100): Նման տեղաշարժը թեն, վերջին հաշվով, ցանկալի չէ, սակայն տեղի է ունենում ձեռնարկության կամքից անկախ, շուկայի թելադրանքով: Շահույթի պլանի վրա իր դրական կամ ացասական անդրադարձը կարող է ունենալ նան համեմատելի ապրանքային արտադրանքի որակի փոփոխությունը: Իրացվող արտադրանքի որակական արեփոխումները կապված են լրացուցիչ ծախսերի իրականացման հետ, ինչը, վերջին հաշվով, իր անդրադարձը շահույթի վրա կարող է ունենալ ինքնարժեքի միջոցով: Բարձր որակը ապահովում է մեծ պահանջարկ ն արձր իրացվելիություն, միաժամանակ՝ դրական արդյունք: Նյութական արտադրության ոլորտում որակական փոփոխությունները կարող են արժեքային դրսնորում ստանալ կոնկրետ արտադրատեսակների իրացման գների վրա անհատական վերադիրներ նախատեսելու կամ ամ ողջ իրացման ծավալը միջին տեսակային գնով արտահայտելու միջոցով: Առաջին դեպքում կատարվում է ուղղակի հաշվարկ՝ փաստացի ն պլանային իրացումը արտահայտվում են համապատասխան գներով, տարերությունը ընդունվում է որպես այդ գործոնի ազդեցություն: Երկրորդ դեպքում, եր արտադրանքը գնահատվում է տեսակներով (սորտերով), ն նախատեսված են տեսակային գներ, հիմք է ընդունվում տեսակայնության միջին գործակիցների փոփոխությունը: Ելնելով նախորդ տարվա արտադրանքի փաստացի որակական կազմից ն պլանային տարվա՝ նույն արտադրատեսակների համար նախատեսվածից, որոշվում են տեսակայնության միջին գործակիցներ (փաստացի ն պլանային), որոնց տար երությունը ցույց է տալիս որակի իջեցումը կամ արձրացումը նախորդ ժամանակաշրջանի համեմատությամ : Տեսակայնության գործակցի որոշման ավանդական անաձնը հետնյալն է՝

K=

կգ +կ1 գ1 +կ2 գ 2 +կ3 գ 3 ,

որտեղ՝ կ, կ1, կ2, կ3 - համապատասխանորեն արձր, առաջին, երկրորդ ն երրորդ տեսակների կշիռն է ընդհանուր իրացման մեջ, գ, գ1, գ2, գ3 – համապատասխան տեսակների գներն են՝ հարա երական արտահայտությամ (առաջին տեսակի գինը ընդունվում է 100, մյուսները այդ գնի նկատմամ ՝ տոկոսներով): Այս գործոնի ազդեցությունը ավելի ընկալելի դարձնելու համար կատարենք հաշվարկ հետնյալ օրինակի տվյալներով: Ընդունենք, որ մեր ձեռնարկության պլանային ու փաստացի իրացումը ն տեսակային գները ունեն հետնյալ պատկերը.

Աղյուսակ 11.2.4

Տեսակայնության գործակցի հաշվարկ Տեսակները | տեսակ

Իրացման գումարը ինքնարժեքով փաստ. պլան. 24800 26000

|| տեսակ

10600

Տեսակարար կշիռը

Իրացման գինը

փաստ. 68,9

պլան. 65,6

ացարձակ

հարա .

29,4

22,7

82,4

||| տեսակ

1,7

11,7

76,5

Ընդամենը

36000

39600

Այստեղից, տեսակայնության միջին գործակիցը, նախորդ տարվա փաստացի կառուցվածքի պայմաններում, կկազմի՝

68,92100 + 29,4282,6 + 1,7276,5 = 94,48 , իսկ պլանով նախատեսվածի դեպքում՝ KՓ =

K պլ =

65,62100 + 22,7282,4 + 11,7276,5 = 93,26

Պարզվում է, որ որակական տեղաշարժերը նույնպես շահույթի վրա ացասական ազդեցություն են ունենալու, քանի որ տեսակայնության գործակիցը նվազելու է 1,18 կետով (93,26-94,48): Ազդեցության գումարը կկազմի 467 հազ. դրամ: Անալիտիկ եղանակով շահույթի պլանավորման ընթացքում հաշվի առնվող հաջորդ գործոնը գների փոփոխությունն է: Ազատականացված գների պայմաններում դրանց մակարդակը նախապես ֆիքսված ու կայուն չէ, տատանումները կրում են ընթացիկ նույթ ն թելադրվում են շուկայական պայմաններով: Այնքանով, որ գները փոխվում են հաճախակի, շահույթը պլանավորելիս այս գործոնը չպետք է շրջանցվի: Ուղեցույց են համարվում մարքեթինգային հետազոտությունների արդյունքով կատարվող կանխատեսումները: Շահույթի վրա գների փոփոխության ազդեցությունը դրսնորվում է տվյալ իրացման ծավալի գործող ու սպասվող գներով՝ զուտ հասույթի տար երության չափով: Եր հասույթը ձնավորվում է անուղղակի հարկեր ներառող գներով ( աց թողման գին ակցիզով ն ԱԱՀ-ով), այն նախապես պետք է այդ հարկերից զտել: Հաշվարկը ցույց տանք օրինակի վրա, նախապես ընդունելով, որ սպասվում է տղամարդու կոշիկի գնի 209 արձրացում, կանանց կոշիկի գնի 159 իջեցում, մյուս արտադրատեսակների գնի փոփոխություն չի սպասվում: Աղյուսակ 11.2.5

Շահույթի պլանի վրա գների փոփոխության ազդեցության հաշվարկ Արտադրանքի Իրացման Բացթողման գինը անվանումը պլան. ծավ. Գործող Սպասվող (զույգ)

Զուտ հասույթը (հ.դ.) Տար երություն Գործող գներ Սպասվող 2×3:120 գներ 2×4:120 6-5 (հ.դ.)

կոշիկ տղամարդու

11520

16000

19200

կոշիկ կանացի

10800

10759.15

36000

358639

Գների փոփոխության ազդեցությունը շահույթի վրա ստացվում է դրական՝ 1819 դրամ: Արդեն ասվել է, որ համեմատելի ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթը որոշվում է ուղղակի հաշվարկի միջոցով՝ որպես զուտ հասույթի ն լրիվ ինքնարժեքի տար երություն: Մեր օրինակում այդ արտադրանքի տեսականին սահմանափակ է՝ ընդամենը երկու անուն, որոնց իրացումից պլանային հասույթը նախատեսված է 16520 հազ. դրամ (2000-14520), իսկ ինքնարժեքը՝ 14880 հազ. դրամ (1900-12980): Արդյունքում այս գործոնի ազդեցությունը շահույթի պլանի վրա դրական է ն կազմելու է 3520 հազ. դրամ: Շահույթի պլանավորման ուղղակի եղանակի արդյունքներով մեզ համար պարզվել են նան փոխանցվող մնացորդների մեջ առկա շահույթի գումարները նս՝ մուտքագրվող մնացորդինը՝ 750 հազ. դրամ (դրական), ելքագրվողինը՝ 420 հազ. դրամ ( ացասական): Ի վերջո, անալիտիկ եղանակով շահույթի պլանավորման վերջնական արդյունքի ամփոփ հաշվարկը կունենա հետնյալ պատկերը. Աղյուսակ 11.2.6

Անալիտիկ եղանակով ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթի պլանի ամփոփ հաշվարկը Ւ 1.

Շահույթի վրա ազդող գործոնները Համեմատելի ապրանքային արտադրանքի իրացման ծավալի ազդեցությունը

Ազդեցության գումարը (հազ. դրամ)

2. Ինքնարժեքի փոփոխության ազդեցությունը

3. Տեսականու կառուցվածքի փոփոխության ազդեցությունը

4. Իրացվող արտադրանքի որակի փոփոխության ազդեցությունը

5. Իրացման գների փոփոխության ազդեցությունը

6. Ոչ համեմատելի ապրանքային արտադրանքի իրացումից շահույթը

7. Մուտքագրվող մնացորդի հաշվով շահույթը

8. Ելքագրվող մնացորդի հաշվով շահույթը

9.

Ապրանքային արտադրանքի իրացումից (գործառնական) շահույթի պլանը

14370

Ձեռնարկչատիրական գործունեության հիմնական նպատակի՝ շահույթի ստացման գործում սովորա ար գլխավոր դերը պատկանում է գործառնական նագավառին, սակայն, շատ հաճախ, գործնականում շահույթ է ստացվում նան այլ գործունեությունից: Այդ առումով կարնոր խնդիր է շահույթի կազմը որոշելը: Ձեռնարկչատիրության ընդհանուր գործունեությունից ստացվող շահույթի ընդհանուր ծավալն իրենից ներկայացնում է համախառն շահույթը: Վերջինիս մեծության վրա ազդում է ձեռնարկության գործունեությունից կախված ն անկախ գործոնների մի ամ ողջություն: Համախառն շահույթի կազմում առաջին հերթին հաշվի է առնվում հիմնական գործունեության շահույթը, որը գլխավոր դեր ունի: Դրա կազմի մեջ ընդգրկվում է այլ ոչ ապրանքային արտադրանքի ն ծառայությունների իրացումից շահույթը, որը, մասնավորապես, վերա երում է օժանդակ գյուղատնտեսական, ավտոտրանսպոր275

տային ն այլ տնտեսություններին, որոնք գտնվում են հիմնական ձեռնարկության հաշվեկշռում: Համախառն շահույթի մեջ մտնում են նան ոչ ընթացիկ ակտիվների ն այլ գույքի իրացումից հասույթը, մնացորդային արժեքի ն իրացման հետ կապված ծախսերի տար երությունը (շահույթը): Վերջապես, համախառն շահույթը ներառում է արտաիրացումային եկամուտներն ու ծախսերը նս, այսինքն՝ արտաիրացումային հետնանքները: Այլ իրացումից շահույթը (օժանդակ գյուղատնտեսական տնտեսության, ավտոտնտեսության, ոչ արդյունա երական ծառայության, կապիտալ շինարարության ու կապիտալ նորոգումների համար ն այլն) պլանավորվում է ուղղակի հաշվարկի մեթոդով: Միայն տվյալ արտադրանքի ն ծառայությունների խիստ ցածր տեսակարար կշռի դեպքում է, որ շահույթը պլանավորվում է՝ ելնելով ծավալից ն հաշվետու ժամանակաշրջանի շահութա երության մակարդակից: Այլ իրացման արդյունքը կարող է լինել ն՛ դրական, ն՛ ացասական: Արտաիրացումային հետնանքների ավանդական հոդվածներն են տուգանքները, տույժերը ն այլն, որոնք հաշվարկվում են՝ ելնելով նախորդ տարիների փորձից ն կոնկրետ պայմաններից: Ինչ վերա երում է այնպիսի հոդվածներին, եկամուտներին, ինչպիսիք են այլ ձեռնարկությունների գործունեությանը աժնային մասնակցության եկամուտները, գույքը վարձակալության տալը, արժեթղթերի դիմաց տոկոսները, դրանք պլանավորվում են՝ ելնելով տվյալ տնտեսավարող սու յեկտի ձեռնարկչատիրական գործունեության զարգացման կանխատեսումներից: Եթե պայմանականորեն ընդունենք, որ այլ արտադրանքի ն ծառայությունների իրացումից նախատեսված է 2600 հազարի շահույթ, արտաիրացումային հետնանքներ (դրական)՝ 1400 հազար դրամ, ապա մեր ձեռնարկության համախառն շահույթի պլանը կկազմի 18370 հազ. դրամ (14370 - 2600 - 1400): Ձեռնարկչատիրական գործունեության մեջ ներգրավված անձանց, նան հասարակության համար շահույթի պլանավորման գործընթացը, ի վերջո, չի ավարտվում միայն տարեկան սպասվելիք ծավալը որոշելով: Վերջնական արդյունքում նրանց ն պետությանը հետաքրքրում է ն առավելապես շահագրգռված են իրենց մասնա աժիններով, դրա հաշվին իրականացվելիք հնարավոր միջոցառումների ծավալով: Բնականա ար, ներդրողները առավել հետամուտ են զուտ շահույթի այն մասին, որը աշխվելու է շահա աժինների ձնով, գործընթացն իրականացնողները զուտ շահույթի հաշվին արտադրության մեջ ներդրումների, աշխատողները՝ սոցիալական արեփոխումների, վարձատրության արձրացմանն ուղղվող մասով, պետությունը՝ գլխավորապես շահութահարկով ու այլ վճարումներով: Հետնա ար, շահույթի պլանավորումը դեռնս շարունակվում է դրա օգտագործման ու ծախսման ուղղությունները մշակելիս: Բնականա ար, շահույթի աշխումն ու օգտագործումը դիտվում են որպես կարնոր տնտեսական գործընթացներ, որոնցով ապահովվում են ձեռնարկատերերի կարիքների ավարարումը ն հանրապետության յուջեի որոշակի եկամուտների ձնավորումը: Շահույթի աշխման մեխանիզմի նկատմամ հիմնական պահանջը, ոլոր ժամանակներում ն հատկապես շուկայական էկոնոմիկայի դեպքում, եղել ն մնում է տնտեսավարման արդյունավետության արձրացմանը ամեն կերպ նպաստելը: Հասարակական արտադրության օ յեկտիվ պայմաններից կախված՝ շահույթի աշխման մեխանիզմը մշտապես ենթարկվել է փոփոխությունների ն համարվել է տնտեսական ռեֆորմների կենտրոնական հարցերից մեկը: Դրա կարնորագույն խնդիրներից մեկը, ինչպես նախքան շուկայական հարա երություններին անցնելը, այնպես էլ դրանց զարգացման պայմաններում, համարվել ն համարվում է պետական յուջե կենտրոնացվող ն տնտեսավարող սու յեկտների տնօրինմանը թողնվող մասերի միջն օպտիմալ հարա երակցության ստեղծումը: Ձեռնարկությունների, կազմակերպությունների համատարած սեփականաշնորհ276

ման արդյունքում տնտեսավարող սու յեկտներն իրավունք են ձեռք երում ստացած շահույթն իրենց հայեցողությամ օգտագործելու, ացառությամ այն մասի, որը ենթակա է պարտադիր նվազեցումների ն հարկադրման՝ գործող օրենսդրությանը համապատասխան: Տրամա անորեն, ոլոր մասնակիցների համար անհրաժեշտություն է դառնում շահույթի աշխման հստակ համակարգի գոյությունը նախ ն առաջ զուտ շահույթի ձնավորմանը նախորդող փուլում, այսինքն՝ պետք է նախօրոք ու պարզորոշ հայտնի լինի, թե տնտեսական զուտ արդյունքի որ մասը նրանք կարող են լիիրավ տնօրինել ն ինչպիսի մեխանիզմով: Հայաստանի Հանրապետությունում ձեռնարկությունների շահույթի աշխումը հիմնականում կանոնակարգվում է «Շահութահարկի մասին» օրենքի պահանջներին համապատասխան: Ի տար երություն Ռուսաստանի Դաշնության ն ԱՊՀ–ի մեջ մտնող որոշ երկրների, որտեղ շահութահարկով հարկման ենթակա շահույթի մեծությունը որոշվում է համախառն շահույթից օրենսդրությամ նախատեսված որոշակի հանումներ կատարելու ճանապարհով՝ Հայաստանի Հանրապետության վերը նշված օրենքը նախատեսում է ոլորովին այլ մոտեցում: «Շահութահարկի մասին» օրենքով հարկվող շահույթը հարկատուի համախառն եկամտի ն տվյալ օրենքով սահմանված նվազեցումների դրական տար երությունն է: Տպավորություն է ստեղծվում, որ հարկվող շահույթը հանդես է գալիս շահույթից անկախ: Եվ իրոք այդպես է, փաստորեն, համախառն (հաշվեկշռային) շահույթը ոլորովին այլ՝ հարկվող շահույթի հետ առնչություն չունեցող մեծություն է ն ծառայում է միայն որպես հարկի վճարման աղ յուր: Համախառն եկամտի ն նվազեցումների տար երությունը, ըստ էության, միջանկյալ արտահայտություն է, ովանդակությամ գործառնական շահույթի (իրացումից զուտ հասույթի ն արտադրության ու իրացման ծախսերի տար երություն) հետ կարող է նույնական չլինել: Այս առումով պարզ չէ նան, թե չփոխհատուցվող հարկերի (գույքահարկ, հողի հարկ, տուրքեր ն այլն) վճարման աղ յուրը շահույթն է, թե իրացումից հասույթը: Համախառն եկամուտը, գործող օրենքի իմաստով, ընդգրկում է հաշվետու ժամանակաշրջանում հարկատուի կողմից ստացված ոլոր եկամուտների ամ ողջությունը՝ անկախ դրանց ստացման աղ յուրից: Մասնավորապես, եկամուտ են համարվում արտադրանքի, ապրանքների, ծառայությունների, ընթացիկ ու ոչ ընթացիկ ակտիվների իրացումից հասույթը, փոխատվությունների, վարձակալության դիմաց ստացված վճարները, ռոյալթները, շահա աժինները, ապահովագրական, վնասի փոխհատուցման, պարտքերի, տույժ ու տուգանքների, հայցային վաղեմությունը կորցրած կրեդիտորական պարտքերի դիմաց փոխհատուցումներն ու եկամուտները ն այլն: Գործնականում եկամուտ չեն համարվում միայն մասնակիցների կանոնադրական կապիտալում կատարած ներդրումները ն արտարժույթի վերագնահատման դրական տար երությունը: Նվազեցումները հստակորեն աժանվում են երեք խմ ի՝ ծախսեր, կորուստներ, այլ նվազեցումներ: Ծախսերի թվին են դասվում նյութական, աշխատանքի վարձատրության, սոցիալական ապահովագրության, ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի ծախսերը, ապահովագրական, չփոխհատուցվող հարկերի վճարները, փոխառու միջոցների տոկոսները, կոմերցիոն ու այլ ծախսերը: Ինչպես արդեն նշվել է, շահութահարկը վճարելուց հետո մնում է ձեռնարկության զուտ շահույթը, որը կազմակերպությունը տնօրինում է ինքնուրույնա ար: Իր հայեցողության տակ մնացող զուտ շահույթը կարող է օգտագործվել տար եր խնդիրներ լուծելու համար՝ ձեռնարկչատիրական գործունեության հետագա զարգացման, ներտնտեսական այլ պահանջների ավարարման: Ոչ մի կազմակերպություն, ընդհուպ նան պետությունը, իրավունք չունի միջամտելու այդ շահույթի օգտագործման ուղղություններին: Սեփական շահույթի օգտագործման առաջնայնությունները որոշվում են շուկայական պայմաններից ելնելով: Մրցակցության հետագա զարգացումը պահանջ է դնում արտադրության ընդլայնման, կատարելագործման, տեխնիկական հա277

գեցման, աշխատողների նյութական ու սոցիալական պահանջների ավարարման, ինչը ն դառնում է գլխավոր կողմնորոշող գործոնը: Զուտ շահույթը ներկա պայմաններում սեփական շրջանառու կապիտալի լրացման ամենանպատակահարմար աղյուրն է, միաժամանակ ուղղվում է նան հիմնական միջոցների ձեռք երման, շրջանառու միջոցների պակասը լրացնելու համար ստացած փոխառությունների մարման ն ժամկետանց վարկերի դիմաց տոկոսների վճարման նպատակներին: Արտադրության ընդլայնման, տեխնիկական հագեցման, արդիականացման ն այլ միջոցառումներին զուգընթաց ձեռնարկության զուտ շահույթը կարող է ծախսվել նան կոլեկտիվի սպառողական ու սոցիալական կարիքների ավարարման նպատակով՝ ի վերջո աժանվելով կուտակման ն սպառման ֆոնդերի: Բոլոր դեպքերում ձեռնարկությունների համար կարնոր խնդիր է սպառման ու կուտակման ֆոնդերին շահույթից տրվող հատկացումների միջն օպտիմալ հարա երակցության սահմանումը՝ չանտեսելով պահուստներին հատկացում կատարելու անհրաժեշտությունը (ֆինանսական ռեզերվ, ռիսկային ֆոնդ), իսկ աժնետիրական ընկերություններում՝ նան շահա աժինների ֆոնդի ձնավորումը: Սեփականության աժնետիրական ձնը ենթադրում է ակցիաների, փոխառությունների ն այլ արժեթղթերի ացթողնում: Դրանք նպաստում են ընդհանուր եկամտա երության արձրացմանը ն պահանջում են որոշակի աժնետիրական եկամտի մակարդակ՝ շահա աժինների տեսքով: Բաժնետոմսերի տեսակով պայմանավորված՝ կարող են ձնավորվել եկամտա երության տար եր մակարդակներ: Արտոնյալ աժնետոմսերի դեպքում եկամտա երության մակարդակը ն մեկ աժնետոմսին աժին ընկնող շահա աժինը նախապես ֆիքսվում են ն, անկախ զուտ շահույթի գումարից, ենթակա են պարտադիր վճարման: Հասարակ (սովորական) աժնետոմսերի դեպքում շահա աժինների չափը պայմանավորված է մի շարք գործոններով: Առաջին հերթին այն կախված է ստացված զուտ շահույթի գումարից, ապա՝ դրանից շահաաժիններին հատկացնելու հնարավորությունից՝ կապված ավելի առաջնահերթ ծախսեր կատարելու անհրաժեշտության հետ, ինչպես նան թողարկված աժնետոմսերի ընդհանուր քանակի մեջ արտոնյալ աժնետոմսերի աժնի ն դրանց եկամտաերության մակարդակից: Օրինակ, ընդունենք, որ ձեռնարկությունը թողարկել ն իրացրել է 3000 սովորական աժնետոմս, յուրաքանչյուրը 1000 դրամ արժեքով: Արտադրանքի իրացումից զուտ հասույթը 40000 հազ. դրամ է, իսկ համախառն շահույթը՝ 4000 հազ. դրամ: Շահույթից յուջեին ընդհանուր վճարումները կազմել են 800 հազ. դրամ: Այս դեպքում ձեռնարկության զուտ շահույթը կկազմի 3200 հազ. դրամ (4000 – 800), որի 30 տոկոսը ուղղվում է շահա աժինների վճարմանը: Հետնա ար, սովորական աժնետոմսերի շահա աժիններին հատկացվող զուտ շահույթը, ըստ անաձնի, կունենա հետնյալ արտահայտությունը՝

⎛ ԶՇ х Շտ ⎞ ⎛ ԱԱՔ х Շտ ⎞ 3200 х 30 = 960 հազ. ⎟= ⎝ 100 ⎠ ⎝ ⎠

ԶՇԲ = ⎜

Քանի որ տվյալ ձեռնարկությունը արտոնյալ աժնետոմսեր աց չի թողել, զուտ շահույթի 30 տոկոսը լրիվությամ աշխվում է սովորական ակցիաների վրա: Արդյունքում, աժնետոմսերի շահութա երությունը կլինի 32 տոկոս

⎛ 960.000 х 100 ⎞ ⎜⎜ ⎟⎟ : ⎝ (3000 х 1000 ) ⎠ Արտադրական կազմակերպությունների շահույթի օգտագործման ամ ողջական պատկերը հստակորեն արտահայտում է ստորն երվող գծապատկերը:

Հաշվեկշռային շահույթի աշխման ընդհանուր գծապատկերը Հաշվեկշռային շահույթ

Հարկեր ն տուրքեր

Շահութահարկ

Այլ հարկեր ն վճարումներ

Ձեռնարկության կողմից տնօրինվող շահույթ

Հատկացումներ

Զուտ շահույթ

Տնտեսական պատժամիջոցներ

Կուտակման ֆոնդ

Վարկային տոկոսներ

Սպառման ֆոնդ

Շահույթից ծածկվող այլ ծախսեր

Պահուստային ֆոնդ

Հատկացումներ արեգործական ֆոնդերին

Շահա աժիններ

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է արտադրական կազմակերպության արտադրանքի իրացումից ն ծառայությունների մատուցումից հասույթի ովանդակությունը: 2. Որո՞նք են հասույթի մեծությունը պայմանավորող գործոնները: 3. Ո՞րն է շահույթի ովանդակությունը՝ որպես գործունեության նպատակի ն արդյունավետության (ֆինանսական հետնանքի) ցուցանիշի: 4. Որո՞նք են շահույթի վրա ազդող գոծոնները, ն շահույթի ինչպիսի՞ ընկալումներ կան: 5. Որո՞նք են շահույթի պլանավորման եղանակները, ցույց տալ դրանց մեխանիզմներն ու առանձնահատկությունները: 6. Որո՞նք են շահույթի օգտագործման ուղղությունները արտադրական կազմակերպություններում:

ԳԼՈՒԽ 12

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԸ

12.1. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ձեռնարկատիրական ցանկացած գործունեություն իրականացնող կազմակերպություն, անկախ սեփականության ձնից, իրավական կարգավիճակից ն ծրագրի ծավալից, անհրաժեշտա ար պետք է նախապես ավանսավորի համապատասխան մեծության կապիտալ, որն առարկայանում է արտադրական շենքերի, կառույցների, մեքենա–սարքավորումների, հարմարանքների, գործիքների, հումքի, նյութերի, կիսաֆա րիկատների, վառելիքի, այլ նյութական արժեքների մեջ՝ մասամ մնալով դրամական ձնի տեսքով: Արտադրական գործունեության մեջ օգտագործվող միջոցները արտադրությանը մասնակցելու առանձնահատկություններով ն օգտակար շահագործման տնողությամ տար եր են: Եթե շենքերը, կառույցները, հոսքային գծերը, սարքավորումներն ու մեքենաները արտադրության գործընթացին մասնակցում են տնական ժամանակաշրջանում, ապա հումքը, հիմնական ու օժանդակ նյութերը, վառելիքը ն այլ ընթացիկ ակտիվներ արտադրական գործընթացին իրենց մասնակցությունն ավարտում են շրջապտույտի մեկ փուլի ընթացքում, ընդ որում սպառվում են ամ ողջությամ ն նորից արտադրական գործընթացի մեջ կարող են մտնել լրիվությամ վերականգնվելուց ն համալրվելուց հետո: Հասարակական կապիտալի շարժումը ամ ողջական ընթացք է ստանում հիմնական, շրջանառու ն շրջանառության կապիտալների շրջապտույտների միասնության մեջ: Կապիտալի նման ստորա աժանումը խում է նրա առանձին մասերի՝ հասարակական ամ ողջական, համախառն ներքին ն համախառն ազգային արդյունքի արտադրության գործընթացում կատարած ֆունկցիոնալ դերից: Մասնավորապես, արտադրական կապիտալը հիմնականի ն շրջանառուի դասակարգելը պայմանավորվում է դրանց նյութական կրողների՝ ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվների արժեքը նոր արդյունքին փոխանցելու տար երություններով, շրջապտույտի տնողությամ (օգտակար օգտագործման ժամանակով) ն արտադրության մեջ կատարած ֆունկցիոնալ դերով: Արտադրության միջոցները, անկախ արտադրության իրականացման հասարակական–տնտեսական պայմաններից, միշտ ստորա աժանվում են աշխատանքի միջոցների ն աշխատանքի առարկաների: Արտադրության կապիտալիստական եղանակի պայմաններում աշխատանքի միջոցներն ու առարկաները հանդես են գալիս հիմնական ու շրջանառու կապիտալի ձնով: Արտադրական ֆոնդերը կազմում են արտադրության նյութական հիմքը, իսկ շրջանառու ֆոնդերը սպասարկում են արդյունքի շրջանառության ն աշխման գործընթացը: Շրջանառու միջոցները միաժամանակ կազմակերպության ունեցվածքի աղկացուցիչ մասերից են: Դրանց դրությունը ն օգտագործման արդյունավետությունը հաջող գործունեության կարնոր նախապայմաններից են: Շուկայական հարա երությունների զարգացումը առաջ է երում դրանց կազմակերպման նոր պայմաններ ն պահանջներ: Բարձր ինֆլյացիան, չվճարումները ն այլ ճգնաժամային երնույթներ կազմակերպություններին դրդում են փոփոխության ենթարկել շրջանառու միջոցների առնչությամ տարվող քաղաքականությունը, փնտրել համալրման նոր աղ յուրներ, դիտարկել օգտագործման արդյունավետության արձրացման նոր ուղիներ: Արտադրության անընդհատության ապահովման պայմաններից մեկը արտադրու280

թյան միջոցների պար երական նորացումն է, որն էլ իր հերթին որոշում է վերջիններիս շարժի անընդհատությունը: Շրջանառության մեջ շրջանառու միջոցները հաջորդա ար ընդունում են դրամական, արտադրական ն ապրանքային ձներ, ինչն էլ համապատասխանում է դրանց՝ արտադրական ն շրջանառության ֆոնդերի աժանմանը: Արտադրական ֆոնդերի նյութական կրողներ են արտադրության միջոցները, որոնք ստորա աժանվում են աշխատանքի առարկաների ն աշխատանքի միջոցների: Պատրաստի արտադրանքը դրամական միջոցների ն հաշվարկների մեջ գտնվող միջոցների հետ միասին գոյացնում է շրջանառության ֆոնդերը: Արտադրական ֆոնդերի շրջապտույտը սկսվում է հումքի, նյութերի, վառելիքի ն այլ միջոցների գնմանն ուղղված արժեքի ավանսավորումից (դրամական տեսքով)՝ շրջապտույտի առաջին փուլ: Արդյունքում դրամական միջոցները շրջանառության ոլորտից անցնում են արտադրության ոլորտ: Այս դեպքում արժեքը չի ծախսվում, քանի որ շրջապտույտի ավարտից այն վերադառնում է: Առաջին փուլի եզրափակումով ընդհատվում է ապրանքային շրջանառությունը, այց ոչ շրջապտույտը: Շրջապտույտի երկրորդ փուլը կատարվում է արտադրության գործընթացում, որտեղ աշխատուժը իրականացնում է արտադրության միջոցների օգտագործումը՝ ստեղծելով նոր ապրանք, որն իր մեջ կրում է փոխանցված ն նոր ստեղծված արժեքը: Ավանսավորված արժեքը նորից փոխում է իր ձնը՝ արտադրականից անցնելով ապրանքայինի: Շրջապտույտի երրորդ փուլը ներառում է արտադրված պատրաստի արտադրանքի իրացումը ն դրամական միջոցների ստացումը: Այս փուլում շրջանառու միջոցները նորից անցում են կատարում արտադրության ոլորտից շրջանառության ոլորտ: Ընդհատված ապրանքային շրջանառությունը վերականգնվում է, ն արժեքը ապրանքային ձնից վերածվում է դրամականի: Ավարտելով մեկ շրջապտույտ՝ շրջանառու միջոցները մտնում են մյուսի՝ նորի մեջ, ն, այդպիսով, իրականացվում է դրանց անընդհատ պտույտը: Շրջանառու միջոցների անընդհատ շարժը արտադրության ն շրջանառության անխափան գործընթացի հիմքն է: Արտադրական ֆոնդերի շրջանառության վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ավանսավորվող արժեքը ոչ միայն հաջորդա ար ընդունում է տար եր ձներ, այլն անընդհատ ն որոշակի չափով մնում է այդ ձներում: Կազմակերպությունների ֆոնդերի շրջապտույտը կարող է կատարվել միայն որոշակի՝ դրամական տեսքով ավանսավորված արժեքի առկայության դեպքում: Մտնելով շրջապտույտի մեջ՝ այն հաջորդա ար փոփոխում է միայն իր ֆունկցիոնալ ձնը: Դրամական տեսքով՝ նշված արժեքը իրենից ներկայացնում է տվյալ օղակի շրջանառու միջոցները: Շրջանառու միջոցները հանդես են գալիս նախ ն առաջ որպես արժեքային կատեգորիա: Դրանք նյութական արժեքներ չեն այն առումով, որ դրանցից հնարավոր չէ ստանալ պատրաստի արտադրանք: Հանդես գալով որպես արժեք՝ դրամական տեսքով, շրջանառու միջոցներն արդեն շրջապտույտի ընթացքում ընդունում են անավարտ արտադրության, պատրաստի արտադրանքի, արտադրական պաշարների տեսք: Ի տար երություն ապրանքանյութական արժեքների՝ շրջանառու միջոցները չեն ծախսվում, չեն սպառվում, այլ ավանսավորվում են՝ մի պտույտի ավարտից հետո դուրս գալով ն մտնելով մյուսի մեջ: Ավանսավորման պահը շրջանառու միջոցների էական ն տար երիչ գծերից մեկն է, քանի որ կարնոր դեր է խաղում դրանց տնտեսական սահմանների կայացման գործում: Շրջանառու միջոցների ավանսավորման ժամանակավոր չափանիշ է ոչ թե եռամսյակային կամ տարեկան ֆոնդերի ծավալը, այլ մեկ շրջապտույտը, որից հետո դրանք համալրվում ն մտնում են հաջորդի մեջ: Շրջանառու միջոցների էության դիտարկումը ենթադրում է շրջանառու ֆոնդերի ն շրջանառության ֆոնդերի ուսումնասիրություն: Շրջանառու միջոցների աղադրիչները (նյութական կրողները)՝ շրջանա281

ռության ֆոնդերը ն շրջանառու ֆոնդերը, գոյություն ունեն միասնության ն փոխկապվածության մեջ, այց դրանց միջն կան նան էական տար երություններ: Նախ՝ շրջանառու միջոցները մշտապես գտնվում են գործունեության ոլոր աստիճաններում: Արտադրական պաշարները, լինելով շրջանառու ֆոնդերի մի մասը, անցնում են արտադրության գործընթաց, վերածվում պատրաստի արտադրանքի ն առաքվում սպառման: Շրջանառու ֆոնդերն ամ ողջությամ օգտագործվում են արտադրության ընթացքում՝ իրենց արժեքը փոխանցելով պատրաստի արտադրանքին: Դրանց շրջանառվող գումարը կարող է տարվա ընթացքում տասնյակ անգամ գերազանցել շրջանառու միջոցների գումարը՝ ապահովելով յուրաքանչյուր պտույտի կատարման ժամանակ վերամշակում կամ աշխատանքի առարկաների նոր խմ աքանակների օգտագործում, որոնք մնում են տնտեսության մեջ՝ իրականացնելով փակ շրջապտույտ: Շրջանառու ֆոնդերն իրենց ուղղակի մասնակցությունն են ունենում նոր արժեքի ստեղծմանը, իսկ շրջանառու միջոցները՝ անուղղակի՝ շրջանառու ֆոնդերի միջոցով: Եթե շրջանառու միջոցներն ուղղակի ն անուղղակի մասնակցեին նոր արտադրանքի ստեղծմանը, ապա դրանք աստիճանա ար կնվազեին ն պտույտի ավարտի պահին պետք է վերանային: Շրջանառու ֆոնդերը, իրենցից ներկայացնելով սպառողական արժեք, հանդես են գալիս միայն արտադրական տեսքով: Բերված պարագաները ստեղծում են շրջանառու միջոցների ն շրջանառու ֆոնդերի շրջանառելիության տարանջատման օ յեկտիվ անհրաժեշտություն: Շրջանառու միջոցների ն շրջանառության ֆոնդերի համեմատությունը, որը շրջանառելիության փուլում շրջանառու միջոցների ֆունկցիոնալ ձնն է, հանգեցնում է հետնյալ արդյունքների. կազմակերպությունների ֆոնդերի շրջապտույտը ավարտվում է արտադրանքի (ծառայություն, աշխատանք) իրացման գործընթացով: Տվյալ գործընթացի նորմալ իրականացման համար դրանք հիմնական ն շրջանառու ֆոնդերի հետ մեկտեղ պետք է տնօրինեն նան շրջանառության ֆոնդերը: Շրջանառության ֆոնդերի պտույտը անխզելիորեն կապված է շրջանառու արտադրական ֆոնդերի պտույտի հետ ն կազմում է դրանց շարունակությունն ու եզրափակումը: Կատարելով շրջապտույտ՝ այս ֆունկցիաները միահյուսվում են՝ ստեղծելով մեկ ընդհանուր պտույտ, որի ընթացքում աշխատանքի առարկաների վրա փոխանցված շրջանառու ֆոնդերի արժեքը անցում է կատարում արտադրության ոլորտից շրջանառության ոլորտ, իսկ ավանսավորված արժեքի չափով շրջանառության ֆունկցիայի արժեքը՝ շրջանառության ոլորտից արտադրության ոլորտ: Այսպես իրականացվում է ավանսավորված միջոցների միասնական պտույտը, որն անցնում է տար եր ֆունկցիոնալ ձներով ն վերադառնում ելակետային դրամական ձնին: Շրջանառու միջոցները, կատարելով շրջապտույտ, արտադրության ոլորտից, որտեղ գործում են որպես շրջանառու ֆոնդեր, անցում են կատարում շրջանառության ոլորտ, որտեղ գործում են որպես շրջանառության ֆոնդեր: Շրջանառու միջոցների նորոշումը՝ որպես շրջանառու արտադրական ֆոնդերի ն շրջանառության ֆոնդերի ստեղծվող պաշարների մեջ ավանսավորված դրամական միջոցներ, չի արտացոլում այս կատեգորիայի ամ ողջ տնտեսական ովանդակությունը: Այն հաշվի չի առնում, որ դրամական միջոցների որոշակի գումարի ավանսավորման հետ մեկտեղ կատարվում է լրացուցիչ ապրանքի, արժեքի՝ այդ պահուստներում ավանսավորման գործընթաց: Այդ իսկ պատճառով շահութա եր կազմակերպություններում ֆոնդերի շրջապտույտի ավարտից հետո ստացված շահույթից ավանսավորված շրջանառու միջոցների գումարը աճում է որոշակի չափով: Ոչ շահութաեր օղակներում ավանսավորված շրջանառու միջոցների գումարը ֆոնդերի պտույտից հետո նվազում է՝ կապված կրած վնասների հետ: Շրջանառու միջոցները հաճախ նույնացվում են դրամական միջոցներին, մինչդեռ դրանք ուղղակի իմաստով դրամական միջոցներ կոչելն անթույլատրելի է: Այն միջոցները, որոնք առարկայացած են արտադրության կամ շրջանառության մեջ, պետք

չէ նույնացնել փողի հետ: Ամ ողջական արժեքը ավանսավորվում է դրամական ձներում ն, անցնելով արտադրության ն շրջանառության գործընթացները, նորից ընդունում է այդ ձնը: Դրամական միջոցները հանդես են գալիս որպես միջոցների շարժի միջնորդող օղակ: Այսպես՝ շրջանառու միջոցներն իրենցից ներկայացնում են դրամական ձնով ավանսավորված արժեք, որը դրսնորվում է շրջանառու արտադրական ֆոնդերի ն շրջանառության ֆոնդերի անհրաժեշտ, նվազագույն պաշարների պլանաչափ ձնավորման ն օգտագործման համար, ինչը ապահովում է արտադրական ծրագրի ն հաշվարկների ժամանակին իրականացումը: Ընդհանրապես շրջանառու միջոցները կատարում են երկու ֆունկցիա՝ 1. արտադրական, 2. հաշվարկային: Կատարելով առաջին ֆունկցիան՝ շրջանառու միջոցներն ավանսավորվում են շրջանառու արտադրական ֆոնդերում, արտադրությանը տալիս են նյութաիրային ովանդակություն, ապահովում են արտադրական գործընթացի անընդհատությունը ն իրենց արժեքը ամ ողջությամ փոխանցում նոր արդյունքին՝ ապրանքային արտադրանքին: Արտադրության ավարտից հետո շրջանառու միջոցներն անցնում են շրջանառության ոլորտ շրջանառության ֆոնդերի տեսքով, որտեղ կատարում են երկրորդ ֆունկցիան՝ շրջապտույտի ավարտը ն շրջանառու միջոցների՝ ապրանքային ձնից դրամականի վերածվելը: Արտադրական կազմակերպությունների աշխատանքի համաչափությունը ն արձր արդյունավետությունը պայմանավորված են շրջանառու միջոցներով ապահովվածությամ : Նյութական միջոցների պաշարների ստեղծման նպատակով ավանսավորվող միջոցների ան ավարարությունը կարող է հանգեցնել արտադրության կրճատման, արտադրական ծրագրի թերակատարման: Պաշարների մեջ միջոցների ավելորդ կուտակումը, որն ավելի մեծ է, քան իրական պահանջը, հանգեցնում է ռեսուրսների սառեցման, դրանց ոչ արդյունավետ օգտագործման: Քանի որ շրջանառու միջոցներն իրենց մեջ ներառում են ինչպես նյութական, այնպես էլ դրամական ռեսուրսներ, դրանց օգտագործման արդյունավետությունից ն կառավարումից կախված է ոչ միայն նյութական արտադրության գործընթացը, այլն սու յեկտների ֆինանսական կայունությունը:

12.2. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԿԱԶՄՆ ՈՒ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Արտադրական գործունեություն իրականացնող կազմակերպություններում շրջանառու միջոցները դրսնորվում են որոշակի կազմով ու կառուցվածքով: Կազմը ն կառուցվածքը ընդհանուր տեսքով ցույց են տրված հաշվային պլանում ն հաշվապահական հաշվեկշռում: Մաքուր շրջանառու կապիտալն իրենից ներկայացնում է ընթացիկ ակտիվների ն կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքի տար երությունը. ՇԿ = ԸԱ – ԿՊ, ուստի, վերջինիս աղադրիչների կառուցվածքում կատարված ցանկացած փոփոխություն ուղղակի կամ անուղղակի ազդեցություն է ունենում դրա չափերի ու որակի վրա: Որպես կանոն, մաքուր շրջանառու կապիտալի նորմալ աճը դիտվում է որպես դրական փոփոխություն, սակայն կարող են լինել նան ոչ դրական փոփոխություններ: Օրինակ՝ դրա աճը անհուսալի դե իտորների ավելացման հաշվին հազիվ թե ավարարի ֆինանսական մենեջերին: Շրջանառու կապիտալի հիմնական աղադրիչներից մեկը ձեռնարկության արտադրական պաշարներն են, որոնք իրենց հերթին ներառում են՝ • հումքը ն նյութերը, • անավարտ արտադրությունը,

• պատրաստի արտադրանքը ն այլն: Քանի որ կազմակերպությունը միջոցներ է ներդնում պաշարների ստեղծման համար, ապա պաշարների պահպանման ծախքերը կապված են ոչ միայն պահեստային ծախսերի, այլն ապրանքների փչացման, հնացման ռիսկի հետ, ինչպես նան կապիտալի ժամանակավոր արժեքի հետ, այսինքն՝ շահույթի այն նորմայի, որը կարող էր ստացվել ռիսկի նույն աստիճանով ներդրումային այլ հնարավորությունների արդյունքում: Այս կամ այն ծավալով ընթացիկ ակտիվների պահպանման տնտեսական ն արտադրակազմակերպչական արդյունքները կրում են յուրահատուկ նույթ տվյալ տիպի ակտիվների համար: Օրինակ՝ պատրաստի արտադրանքի մեծ պաշարները (կապված վաճառքի ենթադրվող ծավալի հետ) կրճատում են ապրանքի նկատմամ դեֆիցիտի առաջացման հնարավորությունը հանկարծակի մեծ պահանջարկի դեպքում: Հումքի ն նյութերի ավականին մեծ պաշարները «փրկում են» արտադրական գործընթացի ընդհատումից կամ այլ թանկարժեք փոխարինող նյութերի գնումից՝ համապատասխան պաշարների հանկարծակի չ ավարարման դեպքում: Հումքի ն նյութերի գնման պատվերների մեծ քանակը թեն հանգեցնում է ավականաչափ պաշարների ստեղծմանը, այց ն այնպես ունի որոշակի իմաստ. կազմակերպությունը կարող է հասնել մատակարարներից գների իջեցման (քանի որ մեծաքանակ պատվերները սովորա ար ենթադրում են որոշակի արտոնություններ, որոնք, որպես կանոն, ներկայացվում են զեղչերի տեսքով): Նույն պատճառով նախընտրելի է ունենալ պատրաստի արտադրանքի ավականաչափ պաշարներ, ինչը հնարավորություն է ընձեռում շուկայի աճող պահանջները ապահովելու համար, որի արդյունքում հենց ինքը, որպես կանոն, գնորդներին առաջարկում է զեղչեր: Ֆինանսական մենեջերի խնդիրն է՝ պարզել պաշարների պահպանման հետ կապված ծախսերն ու հնարավոր արդյունքը ն կազմել նորմալ հաշվեկշիռ: Դե իտորական պարտքը շրջանառու կապիտալի կարնոր աղադրիչներից է: Եր մի ձեռնարկություն ապրանք է վաճառում մյուսին, դա դեռ չի նշանակում, որ վճարումը կատարվելու է անմիջապես: Մատակարարված ապրանքների դիմաց չվճարված (կամ վճարման ենթակա) հաշիվները կազմում են դե իտորական պարտքի մեծ մասը: Դե իտորական պարտքի յուրահատուկ տարր են ստացման մուրհակները՝ իրենց էությամ ՝ արժեթղթեր: Ֆինանսական մենեջերի խնդիրներից մեկը գնորդների անվճարունակության ռիսկի աստիճանի որոշումն է, կասկածելի պարտքերի կանխատեսելի ռեզերվի հաշվարկը, ինչպես նան երաշխավորագրերի ներկայացումը փաստացի կամ պոտենցիալ անվճարունակ գնորդների հետ աշխատանքի վերա երյալ: Դրամական միջոցները ն արժեթղթերը ընթացիկ ակտիվների առավել լիկվիդային մասն են՝ շրջանառու կապիտալի աղկացուցիչ մասը: Դրամական միջոցներին վերա երում են՝ • դրամը դրամարկղում, • դրամը հաշվարկային ն դեպոզիտային հաշիվներում: Արժեթղթերը՝ կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումները, ներառում են՝ • այլ ձեռնարկությունների արժեթղթեր, • պետական պարտատոմսեր ն այլն: Արժեթղթերի ն կանխիկ միջոցների միջն ընտրություն կատարելիս ֆինանսական մենեջերը լուծում է արտադրականին համարժեք խնդիր: Մշտապես գոյություն ունեն դրամական միջոցների մեծ պաշարների ստեղծման հետ կապված առավելություններ. դրանք թույլ են տալիս կրճատել կանխիկության պակասի ռիսկը ն ընձեռում են պահանջների ավարարման հնարավորություն: Մյուս կողմից, ժամանակավորապես ազատ, չօգտագործվող դրամական միջոցների պահպանման հետ կապված ծախքերը ավելի շատ են, քան արժեթղթերում կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումների հետ կապված ծախսերը (մասնավորապես, դրանք կարելի է պայմանականորեն ըն284

դունել չստացված շահույթի չափով) հնարավոր կարճաժամկետ ֆինանսավորման դեպքում: Այսպիսով՝ ֆինանսական մենեջերը պետք է լուծի կանխիկ միջոցների օպտիմալ պաշարների վերա երյալ խնդիրները: Ընթացիկ պարտավորություններին վերա երում է կարճաժամկետ կրեդիտորական պարտքը, նախ ն առաջ անկային փոխատվությունը ն այլ ձեռնարկությունների չվճարած հաշիվները: Շուկայական հարա երությունների պայմաններում փոխատվությունների հիմնական աղ յուր են ծառայում առնտրային անկերը: Որպես կանոն, անկերը պարտապանից պահանջում են ապրանքանյութական արժեքներով վարկերի ապահովվածություն: Երկընտրանքային տար երակ է դե իտորական պարտքի մի մասը որոշակի զիջումով ֆինանսական կազմակերպություններին տրամադրելը: Հետնա ար, որոշ ձեռնարկություններ կարող են կարճաժամկետ ֆինանսավորման հիմնախնդիրները կարգավորել իրենց ընթացիկ ակտիվների գրավադրման, իսկ մյուսները՝ դրանց մասնակի վաճառքի ճանապարհով: Շրջանառու կապիտալի նյութական կրողներ հանդիսացող ընթացիկ ակտիվները Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման (ՀՀՀՀ) նոր ստանդարտներով արտացոլվում են Հաշվապահական հաշվառման հաշիվների ցանկի երկրորդ դասի հաշիվներում: Դաս 2–ի 2.1. հաշիվը վերա երում է պաշարներին: Պաշարները ներառում են նյութերը (2.1.1), աճեցվող ն տվող կենդանիները (2.1.2), արագամաշ առարկաները (2.1.3), անավարտ արտադրությունը (2.1.4), արտադրանքը (2.1.5), ապրանքները (2.1.6): Այդ դասի 2.2 հաշիվը վերա երում է գործառնական ն այլ ընթացիկ դե իտորական պարտքերին, 2.4–ը՝ ընթացիկ ֆինանսական ներդրումներին, 2.5–ը՝ դրամական միջոցներին, 2.6–ը՝ այլ ընթացիկ ակտիվներին: Պաշարների խմ ի նյութեր ենթախում ը (2.1.1) ընդգրկում է՝ • հումք ն նյութեր, • գնովի կիսաֆա րիկատներ, համալրող շինվածքներ ն դետալներ, • վառելիք, • տարա ն տարային նյութեր, • պահեստամասեր, • շինանյութեր, • գյուղատնտեսական նշանակության նյութեր, • վերամշակման հանձնված նյութեր, • այլ նյութեր հոդվածները: Արտադրանք (2.1.5) ենթախմ ի մեջ մտնում են՝ • պատրաստի արտադրանքը, • սեփական արտադրության կիսաֆա րիկատները, • կոնսինգնացիոն ն կոմիսիոն հիմունքներով վաճառքի հանձնված արտադրանքը, • եռնված արտադրանքը: Ապրանքներ (2.1.6) ենթախում ը ներառում է՝ • ապրանքներ պահեստում, • ապրանքներ մանրածախ առնտրում, • տարա ն տարանյութ, • կոնսինգնացիոն ն կոմիսիոն հիմունքներով վաճառքի հանձնված ապրանքներ, • եռնված ապրանքներ, • այլ ապրանքներ հոդվածները: Համաձայն ՀՀՀՀ ստանդարտ 2–ի՝ պաշարներ են համարվում այն ակտիվները, որոնք՝ • պահպանվում են սովորական (ամենօրյա) գործունեության ընթացքում վա285

ճառքի համար, արտադրության ընթացքում են ն նախատեսված են վաճառքի համար, արտահայտված են նյութերի ն արագամաշ առարկաների ձնով՝ արտադրանքի թողարկման կամ ծառայությունների մատուցման ընթացքում օգտագործելու համար: Ըստ նշված ստանդարտի՝ պաշարներն ընդգրկում են՝ • ապրանքներ, ներառյալ կազմակերպությունների կողմից գնված ն վաճառքի համար պահվող ապրանքները, հողակտորը ն այլ ունեցվածքը, • պատրաստի արտադրանքը, • անավարտ արտադրությունը, • •նյութերը ն օժանդակ միջոցները, որոնք նախատեսված են արտադրության ընթացքում օգտագործելու համար, • արագամաշ առարկաները: Պաշարների մեջ ներառվող ոլոր ակտիվները գնահատվում են ինքնարժեքով ն իրացման զուտ արժեքի նվազագույնով: Ինքնարժեքը պետք է ներառի ձեռք երման ծախսերը, արտադրանքի վերամշակման ծախսումները ն պաշարները տվյալ վայր երելու հետ կապված այլ ծախսերը: Պաշարների ձեռք երման ծախսումները ներառում են ձեռք երման գինը, ներկրման տուրքերը, հարկերը ն պարտադիր այլ վճարումները, կոմիսիոն վճարները, ինչպես նան տրանսպորտային, եռնման– եռնաթափման ու այլ ծախսերը, որոնք ուղղակիորեն կապված են դրանց ձեռք երման հետ: Վերամշակման ծախսերը ներառում են արտադրանքի վերամշակման հետ ուղղակիորեն կապված ծախսումները, օրինակ՝ արտադրական անձնակազմի աշխատավարձը: Դրանք ընդգրկում են նան պատրաստի արտադրանքի վրա աշխվող հաստատուն ն փոփոխուն արտադրական վերադիր ծախսերը, որոնք իրականացվում են արտադրության ընթացքում: Հաստատուն արտադրական վերադիր ծախսերի աշխումը կատարվում է՝ ելնելով արտադրական սարքավորումների նորմատիվային հզորությունից՝ անկախ հզորությունների փաստացի օգտագործումից: Փոփոխուն արտադրական ծախսերը միավոր արտադրանքի վրա աշխվում՝ են ելնելով արտադրական հզորությունների փաստացի օգտագործման մակարդակից: Տեսականու ազմազանության դեպքում, եր դրանք արտադրվում են համատեղ, վերամշակման ծախսերը դրանց վրա աշխվում են ռացիոնալ ն համամասնական սկզ ունքներով: Պաշարների ինքնարժեքը, սովորա ար, արտադրված ապրանքների ն ծառայությունների համար պետք է հաշվարկվի կոնկրետ ինքնարժեքի որոշման ճանապարհով (կալկուլյացիա), ինչը ընդունելի չէ պաշարների մեծ միավորների առկայության դեպքում: Նման հանգամանքներում օգտագործվում է պաշարների մնացորդի ընտրության մեթոդը, ըստ որի՝ ինքնարժեքը որոշվում է «Առաջինը մուտք՝ առաջինը ելք» ԱՄԱԵ (ՖԻՖՕ), «Վերջինը մուտք՝ առաջինը ելք» ՎՄԱԵ (ԼԻՖՕ) կամ միջին կշռված արժեքի անաձնով: Գործող ստանդարտի համաձայն՝ արագամաշ առարկաներին վերա երում են այն ակտիվները, որոնց ծառայության ժամկետը չի գերազանցում մեկ տարին՝ անկախ դրանց արժեքից: Այդ ակտիվների շարքն են դասվում, օրինակ, պահեստամասերը, սպասարկող սարքավորումները, գործիքները ն հարմարանքները, արտադրական ն տնտեսական գույքը, ժամանակավոր կառույցները, հատուկ հագուստը ն կոշկեղենը, անկողնային պարագաները, այլ գույքը: Արագամաշ առարկաների արժեքը ծախսումների համապատասխան հաշիվներին դուրս է գրվում շահագործման հանձնելու պահին: ՀՀՀՀ ստանդարտ 2–ում ընդգրկված ընթացիկ ակտիվների խմ երն ու տարրերը նութագրում են շրջանառու կապիտալի կազմը, իսկ դրանց՝ ընդհանուր շրջանառու կապիտալի մեջ ունեցած տեսակարար կշիռները արտահայտում են կառուցվածքը: Կազմը նույնատիպ գործունեություն իրականացնող ոլոր կազմակերպություննե• •

րում գրեթե նույնն է, իսկ կառուցվածքային տար երությունները ավականաչափ մեծ են՝ հատկապես ըստ արտադրության ճյուղերի պատկանելության կազմակերպությունների, ինչը պայմանավորված է արտադրության առանձնահատկություններով, թողարկվող արտադրանքի նույթով ն մատակարարման–իրացման, հաշվարկների կազմակերպման պայմաններով: Արդյունա երական արտադրանքի արտադրությամ զ աղվող կազմակերպությունների շրջանառու կապիտալի նյութական կրողների մեջ իրենց ծավալով ամենախոշորը, նշանակությամ ու դերով ամենակարնորը հումքը ն նյութերն են, որոնք կազմում են թողարկվող արտադրանքի հենքը: Դրանց պահանջվող ծավալի ու կառուցվածքի պաշարների առկայությունը արտադրական ծրագրի կատարման գլխավոր նախադրյալներից մեկն է: Միաժամանակ, հումքի, հիմնական նյութերի ն գնովի կիսաֆա րիկատների որակական հատկանիշը անմիջականորեն անդրադառնում է արտադրվող արդյունքի սպառողական արժեքի վրա, հետնա ար, պայմանավորում է նան այն գները, որոնցով դրանք կարող են իրացվել: Իրենց արժեքով հումքը ն նյութերը ձնավորում են արտադրության ծախսերի գերակշռող մասը՝ կազմելով փոխանցվող արժեքի ամենավճռական տարրերից մեկը: Ընթացիկ ակտիվների այս խում ը արդյունա երական ձեռնարկությունների շրջանառու միջոցների թվում իր տեսակարար կշռով կազմում է 35–409: Ընթացիկ ակտիվների մեջ ավականաչափ մեծ է նան արտադրության վրա կատարված ծախսումների աժինը, հատկապես անավարտ արտադրության ն սեփական արտադրության կիսաֆա րիկատների: Ընդհանուր առմամ այն գերազանցում է 209–ը, իսկ ծանր մեքենաշինությունում՝ ավելի քան 35–409–ը: Շրջապտույտի անընդհատությունն ապահովելու համար ամեն մի արտադրական կազմակերպություն զուգահեռա ար պետք է ունենա շրջանառության ֆոնդերի որոշակի ծավալ, ինչի մեծությունը ն կառուցվածքը պայմանավորված են տվյալ արտադրության ու իրացման ծավալով, նյութական արժեքների ստացման ու ապրանքների իրացման դրվածքով, հաշվարկավճարային փոխհարա երությունների գործընթացով ն այլն: Շրջանառության ֆոնդերն ընդգրկում են վաճառքի համար նախատեսված արտադրանքի ու ապրանքների լայն շրջանակ, դրամարկղում ու անկային հաշիվներում դրամական միջոցները, դե իտորական պարտքերը ն այլն: Այս խմ ի կազմն իր արտացոլումն է գտնում ՀՀՀՀ ստանդարտ 2–ի պաշարներ խմ ում՝ հաշվառվելով 2–րդ դասի 2.1.5, 2.1.6, 2.2 հաշիվներում: Վերարտադրական գործունեության մեջ շրջանառու միջոցների դրամական ձնը կատարում է առանձնահատուկ դեր: Դա դրսնորվում է նրանում, որ, ի տար երություն մյուս ֆունկցիոնալ ձների, միայն տվյալ ձնով են ապահովվում փոխհարա երությունները միմյանց, յուջեի, սոցիալական մարմինների, վարկային համակարգի, աշխատողների ն այլ կազմակերպությունների հետ: Հենց այդ ձնում գտնվող ակտիվներով են կատարվում միջոցների հետագա աշխումն ու վերա աշխումը նան ներտնտեսական կարիքների կուտակման ու սպառման պահանջների ավարարման նպատակով: Թեն, ընդհանրապես, ազատ դրամական միջոցների աժինն ընդհանուր շրջանառու միջոցների մեջ կազմում է 5–69, սակայն ներկա, լրիվ չձնավորված ու կանոնակարգված շուկայական հարա երությունների պայմաններում ավելացել է դրանց ծավալն, ու մեծացել է դերը՝ հատկապես միջտնտեսական փոխհարա երությունների իրականացման գործում: Տնտեսական մարմինների ազատ դրամական միջոցների առաջացման պատճառները կապված են ընթացիկ ակտիվների շրջապտույտի առանձնահատկությունների հետ. մասնավորապես, կարնոր գործոն է միջոցների ստացման ն ծախսման ժամկետների միմյանց չհամապատասխանելը: Ինչպես ասվեց, արտադրության տար եր ճյուղերում շրջանառու կապիտալի կառուցվածքը միատեսակ չէ: Այն տար եր է նույնիսկ միննույն ճյուղի նույնատեսակ արտադրանք թողարկող ձեռնարկություններում: Տար երությունները պայմանավորված են արտադրանքի ն ճյուղի կոնկրետ առանձնահատկություններով, կազմակեր287

պությունների տեխնիկական զինվածության ու մասնագիտացման աստիճանով, կիրառվող տեխնոլոգիայով, իրացման ու հաշվարկների կազմակերպման պայմաններով ն այլն: Ամ ողջության մեջ սովորական պայմաններում ընթացիկ ակտիվների ավելի քան 3/4–ը կազմում են ապրանքանյութական արժեքները, որոնցում էլ գլխավորը պաշարներն են: Այս առումով էլ ֆինանսական մենեջերի կողմից շրջանառու կապիտալի մեջ ավանսավորվող գումարի մեծությունը որոշելիս հատուկ ուշադրություն է դարձվում տվյալ ն այլ կանխատեսելի ընթացիկ ակտիվների պահանջը որոշելուն: Շրջանառու միջոցները, լինելով կազմակերպությունների գործունեության իրականացման կարնորագույն գործոն ն ունեցվածքի աղկացուցիչ մաս, ֆինանսական կառավարման հիմնական ոլորտներից մեկն են հատկապես սկզ նական օղակներում: Շրջանառու միջոցների դրությունը ն օգտագործման արդյունավետությունը ֆիրմաներում նախ ն առաջ պայմանավորված են դրանց պահանջի կանխատեսման ն գործունեության մեջ միջոցների ավանսավորման հաշվարկների հավաստիությամ : Այս նագավառի կառավարման անհրաժեշտությունն ու դերը չափազանց մեծ են հատկապես անցումային ժամանակաշրջանի համար, եր ռիսկերը խիստ մեծ են, կորուստ կրելու հավանականությունը՝ արձր: Շրջանառու միջոցների պահանջի պլանավորումը միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորման նագավառներից մեկն է ն պետք է գտնվի տնտեսավարող սույեկտների ն պետական համապատասխան գերատեսչությունների ուշադրության կենտրոնում: Մինչդեռ ինչպես միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորումը, այնպես էլ նրա այս նագավառը Հայաստանի Հանրապետությունում լրիվ անտեսված են: Արտադրական–ֆինանսական ծրագրի ցուցանիշներն են իրական այն ելակետերը, որոնց վրա կառուցվում են մակրոտնտեսական հետնանքները, հատկապես յուջեի եկամուտները, հակառակ պարագայում ամեն ինչ որոշվում է աչքաչափով, ինչը գործնականում դրսնորվել է պետական յուջեի կազմման ընթացքում: Կազմակերպության ծրագրի անխափան կատարման համար կարնոր է ոչ միայն շրջանառու միջոցների ծավալը, այլն կառուցվածքը, ակտիվների այն նվազագույն մնացորդը, որն անհրաժեշտ է տվյալ արտադրական ծրագրի իրականացման համար: Ակտիվների ն դրանց ձնավորման աղ յուրների մեծությունը պետք է խի արտադրական ծրագրի պարամետրերից ն լինի օպտիմալ, ինչը հնարավոր է ապահովել միայն կոնկրետ պլանավորում (նորմավորում) իրականացնելու միջոցով:

12.3. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ԵՎ

ՆՈՐՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

Շրջանառու միջոցների կազմակերպումը ֆինանսական կառավարման նագավառներից մեկն է: Այն իրականացվում է որոշակի սկզ ունքներով ն օրինաչափություններով: Գլխավոր պահանջն այն է, պլանավորվող կամ գործունեության իրականացման ամ ողջ ժամանակաշրջանում ընթացիկ ակտիվների մեջ ավանսավորված միջոցների օպտիմալ քանակությունը լինի այնպիսին, որ լիովին ավարարի արտադրական ծրագրի կատարման համար անհրաժեշտ պաշարների ստեղծման ն որոշակի ծախսեր կատարելու պահանջները: Ազատ շուկայի պայմաններում շրջանառու կապիտալի ռացիոնալ կազմակերպումը հենվում է դրանց ձնավորման ու օգտագործման նագավառում կազմակերպությունների լայն ինքնուրույնության վրա: Բնականա ար, ֆիրմաներն իրենք են որոշում միջոցների նկատմամ ընդհանուր պահանջը, ընթացիկ ակտիվների նյութական խմ երի մեծությունը, ըստ նագավառների աշխվածությունը ն ձնավորման աղ յուրները: Առնտրական հաշվարկը ն շահույթ հետապնդելու հանգամանքը նրանց զրկում են սխալվելու իրավունքից, շե288

ղումները չպետք է գերազանցեն թույլատրելի սահմանները, չպետք է առաջացնեն լրացուցիչ ծախս կատարելու ն ընդունված ծրագիրը ձախողելու ռիսկ: Այդ տրամաանությամ ՝ ոլոր տնտեսավարող սու յեկտների համար շրջանառու միջոցների ճիշտ կազմակերպումն ու կառավարումը դրանց արդյունավետության օգտագործման գրավականներից կարնորագույնն են: Շրջանառու միջոցների կառավարումը կոչված է լուծելու հետնյալ խնդիրները՝ • ընթացիկ ակտիվների կազմի ն կառուցվածքի սահմանում, • դրանց նկատմամ ընդհանուր պահանջի որոշում, • շրջանառու միջոցների ձնավորման աղ յուրների նախատեսում, • շրջանառու միջոցների տնօրինման ն մաննրելու հնարավորությունների ացահայտում, • միջոցների արդյունավետ օգտագործման ն պահպանման ապահովության կանխատեսում: Շրջանառու միջոցների նյութական կրողների գերակշիռ մասը կազմում են աշխատանքի առարկաները ն դրսնորվում են պաշարների ձնով: Բացի այդ, զգալի աժին ունեն նան որոշ աշխատանքի միջոցներ՝ արագամաշ առարկաներ, գործիքներ, փոխարինող հարմարանքներ, պահեստամասեր, արտահագուստ, կոշիկ ն այլն: Այս ամենը արտադրական ծրագրի մեծության հետ ունի ուղղակի առնչություն, զգայուն է նրա նկատմամ ն փոփոխվում է վերջինիս փոփոխությանը համամասնորեն: Թեն դրանց գծով պաշարների մեծությունը կախվածության մեջ է նան արտաքին ազմաթիվ գործոններից, այնուհանդերձ, կանխատեսելի են ն կարող են ճշգրտությամ պլանավորվել: Տեսականորեն շրջանառու միջոցները կանխատեսվելու առումով ստորա աժանվում են նորմավորվողի ն չնորմավորվողի: Տնտեսավարման հայրենական պրակտիկան ավանդա ար նախընտրում է առանձին խմ երի ու տարրերի գծով պաշարների պլանային նորմաների ու նորմատիվների սահմանումը: Չնորմավորվող շրջանառու միջոցների պահանջը որոշվում է օպերատիվ տվյալների հիման վրա: Ամեն դեպքում սեփական շրջանառու միջոցների պահանջի որոշումը իրականացվում է նորմավորման միջոցով: Նորմավորման նպատակն է որոշել շրջանառու միջոցների այն ռացիոնալ ծավալը, որն անհրաժեշտ է արտադրության ն շրջանառության ոլորտների նորմալ գործունեությունն ապահովելու համար: Շրջանառու միջոցների նորմավորումն իրականացվում է դրամական արտահայտությամ : Վերջիններիս նկատմամ պահանջի որոշման հիմքում դրված են պլանավորվող ժամանակաշրջանի ընթացքում թողարկվող արտադրանքի ծավալը ն արտադրության ծախսումների նախահաշիվը: Միաժամանակ, արտադրության ոչ սեզոնային ճյուղերի ձեռնարկությունների համար որպես հաշվարկների հիմք օգտագործվում են չորրորդ եռամսյակի տվյալները, որտեղ արտադրանքի ծավալը, որպես կանոն, տարեկան ծրագրում ամենամեծն է: Արտադրության սեզոնային նույթի կազմակերպությունների համար օգտագործում են արտադրության ամենափոքր ծավալ ունեցող եռամսյակի տվյալները, քանի որ շրջանառու միջոցների սեզոնային պահանջը նպատակահարմար է ապահովել անկերի կարճաժամկետ փոխատվությունների հաշվին: Նորմատիվի որոշման գլխավոր ցուցանիշը նորմավորվող շրջանառու միջոցների միջին օրական ծախսն է՝ դրամական արտահայտությամ : Ըստ կոնկրետ պաշարների՝ միջին օրական ծախսը հաշվարկվում է՝ ելնելով արտադրության ծախսերի հաշվետվության համապատասխան հոդվածներից: Անավարտ արտադրության վրա ծախսերը սահմանվում են՝ ելնելով համախառն կամ ապրանքային արտադրանքից, պատրաստի արտադրանքի գծով՝ ապրանքային արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքից: Նորմավորման ընթացքում սահմանվում են մասնակի ն ամ ողջական նորմատիվ289

ներ: Նորմավորման գործընթացը աղկացած է մի քանի հաջորդական փուլերից: Նախ ն առաջ մշակվում են պաշարի նորմաներ՝ նորմավորվող շրջանառու միջոցների յուրաքանչյուր տարրի գծով: Նորման հարա երական մեծություն է, որը համապատասխանում է շրջանառու միջոցների յուրաքանչյուր տարրի ընթացիկ պաշարին: Որպես կանոն, նորմաները սահմանվում են պաշար–օրերի տեսքով: Պաշարների նորման կարող է սահմանվել նան տոկոսներով՝ որոշակի ազայի նկատմամ : Ի վերջո, շրջանառու միջոցների ամ ողջական նորմատիվն իրենից ներկայացնում է ապրանքանյութական արժեքների պլանային այն նվազագույն պաշարների դրամական արտահայտությունը, որն անհրաժեշտ է տվյալ ծրագրի պայմաններում ձեռնարկության նորմալ տնտեսական գործունեությունն ապահովելու համար: Ավանդա ար օգտագործում են շրջանառու միջոցների նորմավորման հետնյալ հիմնական մեթոդները՝ 1. ուղղակի հաշվարկի մեթոդ, 2. անալիտիկ հաշվարկի մեթոդ, 3. գործակցային մեթոդ: Ուղղակի հաշվարկի մեթոդի էությունն այն է, որ նախ՝ որոշվում է ընթացիկ ակտիվների յուրաքանչյուր տարրի մեջ ավանսավորվող շրջանառու միջոցների մեծությունը, ապա՝ դրանք գումարելով՝ նորմատիվի ընդհանուր գումարը: Անալիտիկ հաշվարկի մեթոդը կիրառվում է այն դեպքում, եր պլանավորվող ժամանակաշրջանում կազմակերպության գործունեության մեջ էական կառուցվածքային փոփոխություններ չեն նախատեսվում, ն հիմնականում պահպանվում են նախորդ ժամանակաշրջանի պայմանները: Այս դեպքում շրջանառու միջոցների նորմատիվի հաշվարկն իրականացվում է խոշորացված ձնով՝ հաշվի առնելով արտադրության ն նորմավորվող շրջանառու միջոցների մեծության ծավալների աճի հարա երակցությունը նախորդ ժամանակաշրջանում: Գործակցային մեթոդի կիրառման դեպքում նորմատիվը որոշվում է ազիսային ժամանակաշրջանի նորմատիվի ճշգրտման միջոցով՝ հիմնականում ելնելով համախառն արտադրանքի պլանային աճի տեմպերից: Նորմավորման պրակտիկան ցույց է տվել, որ առավել նպատակահարմար է օգտվել ուղղակի հաշվարկի մեթոդից: Քանի որ արդյունքները շատ ավելի հավաստի են, ուստի հնարավոր է կատարել մասնակի ն ամ ողջական նորմատիվների առավել ճշգրիտ հաշվարկներ: Ապրանքանյութական արժեքների պաշարների ձնավորման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների (նորմատիվի) որոշման սկզ ունքային անաձնը հետնյալն է՝

ՖՄ (կամ նորմատիվը) = Ւ (նորմա) 2 Ս (օրական սպառում): Օգտագործվող հումքի, հիմնական նյութերի ն գնովի կիսաֆա րիկատների՝ ըստ անվանացանկի միջին օրական ծախսը հաշվարկվում է դրանց՝ համապատասխան եռամսյակի ծախսերի գումարի ն եռամսյակի օրերի թվի հարա երությամ : Պաշարների նորմաների որոշումը նորմավորման առավել արդ ն կարնոր մասն է: Պաշարների նորման կազմվում է ըստ նյութերի յուրաքանչյուր խմ ի ն տեսակի: Եթե օգտագործվում են հումքի ն նյութերի շատ տեսակներ, ապա նորման սահմանվում է ըստ հիմնական տեսակների: Պաշարների նորման՝ օրերով, ըստ հումքի, նյութերի ն կիսաֆա րիկատների, սահմանվում է՝ ելնելով տրանսպորտային, տեխնոլոգիական, նախապատրաստական, ընթացիկ պահեստային ն ապահովագրական պաշարների ստեղծմանը անհրաժեշտ ժամանակից: Տրանսպորտային պաշարները անհրաժեշտ են այն դեպքում, եր ճանապարհին

եռների շարժման արագությունը գերազանցում է դրանց հաշվարկային փաստաթղթերի ստացման ու վճարման արագությունը: Մասնավորապես, տրանսպորտային պաշարները նախատեսվում են նյութերի դիմաց նախնական վճարման պայմանով փոխհարա երությունների դեպքում: Տրանսպորտային պաշարը, սովորա ար, նախատեսվում է գնորդ կազմակերպությունների մոտ: Դրա անհրաժեշտությունը հետնանք է այն անի, որ ապրանքանյութական արժեքների ն դրանց վճարման փաստաթղթերի շարժումը ժամանակի առումով միմյանց չեն համընկնում, հատկապես այլ քաղաքային մատակարարումների դեպքում: Դրա հետնանքով հայտնի ժամանակի ընթացքում ընթացիկ ակտիվների որոշակի մասը տվյալ կազմակերպության շրջանառությունից դուրս է գալիս առանց համապատասխան փոխհատուցման: Այսպես, եր մատակարարը գնորդին ապրանքներ է առաքում, դրանք նրա շրջանառությունից դուրս են գալիս, իսկ գնորդը նախքան ստանալը այդպիսիք օգտագործել չի կարող: Բնականա ար, երկուսն էլ ունենում են շրջանառու միջոցների նկատմամ լրացուցիչ պահանջ. մատակարարը առաքումից մինչն դրանց արժեքը վճարելու, գնորդը հարկային հաշիվը վճարելու պահից մինչն ապրանքները նշանակման վայրը հասնելու տնողության սահմաններում: Գործնականում արդյունա երական կազմակերպությունները հումք, նյութեր ն գնովի կիսաֆա րիկատներ ստանում են ազմաթիվ մատակարարներից: Տար եր մեծություններով են արտահայտվում եռների ն հաշվարկային փաստաթղթերի վազքի տնողությունները: Բնականա ար, հարկ է լինում համապատասխան խմ երի գծով տրանսպորտային պաշարի նորմաները որոշել ըստ կոնկրետ մատակարարների ն, ապա, ելնելով ընդհանուր մատակարարումների մեջ յուրաքանչյուրի տեսակարար կշռից, դուրս երել միջին նորման: Այնքանով, որ լայն անվանացանկի դեպքում նման մոտեցումը շատ աշխատատար է, ացի այդ, պլանավորման նախօրյակին ավարար տվյալներ ձեռք երել հնարավոր չէ, ուստի, շատ հաճախ տրանսպորտային պաշարի միջին նորման որոշվում է՝ ելնելով նախորդ ժամանակաշրջանում եռների՝ ճանապարհին վճարված միջին մնացորդներից: Սկզ նական հաշվառման տվյալներով՝ մնացորդները անհրաժեշտ ճշտումներ կատարելուց հետո հարա երում են համապատասխան խմ ի օրական պահանջի (ծախսի) վրա ն ստանում տրանսպորտային պաշարի նորման: Այդպիսի հաշվարկ կազմվում է այդ խմ ի մեջ մտնող ոլոր տարրերի համար, ն ապա, դարձյալ հաշվի առնելով ընդհանուր ստացումների մեջ դրանց տեսակարար կշիռներն ու անհատական նորմաները, որոշվում է միջին նորման: Հումքի, հիմնական նյութերի, գնովի կիսաֆա րիկատների ն վաճառքի նպատակով ձեռք երվող ապրանքների պաշարներ ստեղծելու համար շրջանառու միջոցների նորմայի հաջորդ աղկացուցիչ տարրը դրանց ընդունման, եռնաթափման, տեսակավորման ն պահեստավորման համար պահանջվող ժամանակն է: Այդ պահանջը կոչվում է նախապատրաստական ն ստեղծվում է, քանի որ ձեռնարկությունները ստացված հումքը, նյութերը ն ապրանքները անմիջապես օգտագործել ն վաճառել չեն կարող, որոշակի ժամանակ է պահանջվում վերը նշված գործողությունները կատարելու համար: Նախապատրաստման հետ կապված յուրաքանչյուր գործառնության տնողությունը սահմանվում է՝ ելնելով գործող կամ ձնավորված տեխնիկական նորմաներից կամ կատարելով ժամանակաչափում: Առանձին դեպքերում, նախապատրաստական պաշարից զատ, սահմանվում է տեխնոլոգիական պաշարի նորմա: Եր եմն, առանձին արտադրություններում ստացված ընթացիկ ակտիվները (հումքը, նյութերը, կիսաֆա րիկատները) հնարավոր չէ անմիջապես հիմնական արտադրություն աց թողնել, անհրաժեշտորեն պահանջվում է կիրառել տեխնոլոգիական գործընթացներ (չորացում, հնացում, հասունացում, խմորում, ջերմամշակում ն այլն): Տեխնոլոգիական պաշարի նորմայի մեծությունը պայմանավորված է երկու գործոններով՝ տվյալ գործընթացի տնողությամ ն

դրանով անցման ենթակա մասի ընդհանուր ծախսի մեջ ունեցած տեսակարար կշռով: Դա հավասար է՝

է2մ

(է–ն տեխնոլոգիական գործընթացի միջին տնողու100 թյունն է, իսկ մ–ն՝ դրանով անցնող մասի տեսակարար կշիռը): Կարող է լինել նան այլ մոտեցում այդ նորմայի որոշման համար: Մասնավորապես, հնարավոր է տվյալ խմ ի համար սահմանել մասնակի նորմատիվ ն, հարա երելով ընդհանուրի օրական ծախսին, ստանալ տեխնոլոգիական պաշարի նորման: Օրինակ, եթե արտադրության ծախսումների նախահաշվով այդ խմ ի տվյալ եռամսյակի ընդհանուր ծախսը նախատեսված է 270 մլն դրամ, որի 30 տոկոսը պարտադիր ենթակա է տեխնոլոգիական մշակման՝ 60 օր տնողությամ , ապա, առաջին ձնով, տեխնոլոգիական 60 2 30

= 18 օր : Երկրորդի դեպքում հարկավոր է հաշվել այդ խմ ի համար շրջանառու միջոցների մասնակի նորմատիվը, ինչը հավասար է

պաշարի նորման կկազմի՝

օրական ծախսի ն նորմայի արտադրյալին՝

Նորման նույնպես կկազմի 18 օր (54 :

( 270 2 30) 2 60

100 2 90

= 54 մլն դրամ:

): Շրջանառու միջոցների նորմատիվային պաշարների մեջ, սովորա ար, ավելի մեծ է ապրանքային մնացորդների ընթացիկ պաշարի աժինը, որի պահանջը որոշելը համեմատա ար աշխատատար է: Հումքի ն նյութերի ընթացիկ պահեստային պաշարը նրանց մշտական անհրաժեշտ մնացորդն է, որը լրիվ նախապատրաստված է արտադրական գործընթացի մեջ մտնելու կամ վաճառքը կազմակերպելու համար: Վերջինիս անհրաժեշտությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ գործնականում հնարավոր չէ կազմակերպել ն ապահովել դրանց ամենօրյա ստացումը: Այդ պաշարները կոչված են ապահովելու արտադրության կամ վաճառքի անխափան գործընթացը: Առնտրական հաշվարկի տեսանկյունից՝ ընթացիկ պաշարները պետք է լինեն նվազագույն, եթե հնարավոր է՝ օպտիմալ: Բոլոր դեպքերում արտադրական ու առնտրական կազմակերպությունների համար ձեռնտու է նյութերի ու ապրանքների ամենօրյա ստացումը: Հաճախակի ստանալու դեպքում փոքրանում է դրանց միջակայքը, պակասում՝ ընթացիկ պաշարների մեջ ավանսավորվող գումարը, նականաար, շրջանառու միջոցների նկատմամ պահանջը, կրճատվում են պահեստավորման ու պահպանման ծախսերը, հետնա ար՝ մեծանում է գործառնական ակտիվությունը: Ընթացիկ պաշարների մեծությունը կապված է կոնկրետ ծախսերի կատարման հետ (պահպանում, սպասարկում), որի մինիմիզացումը ներկայացնում է օպտիմալացման խնդիր ն պետք է լուծվի նորմավորման ընթացքում: Արտադրական պաշարների գծով դա մատակարարվող հումքի, նյութերի ն այլնի օպտիմալ մեծության որոշումն է: Գործնականում, որքան մեծ է մեկ խմ աքանակի ստացման ծավալը, այնքան հարա երականորեն փոքր են նրա տեղավորման ծախսերը (փոխադրում, ընդունում), սակայն դա կանխորոշում է պաշարի միջին ծավալի մեծ լինելը: Եթե հումքը գնվի ամիսը մեկ անգամ, ապա պաշարի միջին մեծությունը կլինի 30 օրվա պահանջի չափով, իսկ երկու անգամի դեպքում՝ 15 օրվա: Մատակարարման մեկ խմ աքանակի մեծ ծավալով ստացման դեպքում (ամիսը 1 անգամ) սպասարկման ծախսը նշանակենք ԸՏ1, իսկ երկու անգամի դեպքում (եր ծավալը կրկնակի նվազում է)՝ ԸՏ2: Այս դեպքում մատակարարման միավորի օպտիմալ մեծության հաշվարկը՝ սպասարկման ծախսերի մինիմիզացման պայմաններում՝ ԸՏ1-ԸՏ2 = ոiո, կատարվում է հետնյալ անաձնով (Ուիլսոնի մոդել)՝

2 2 Ըպ 2 ԸՏ ԸՏ ՄօՏ – մատակարարման օպտիմալ ծավալը, Ըպ – ընթացիկ պաշարի մեծությունը, ԸՏ1 – ամիսը մեկ անգամ ստանալու դեպքում միավորի սպասարկման ծախսը, ԸՏ2 – ամիսը երկու անգամ ստանալու դեպքում միավորի սպասարկման ծախսը: ՄօՏ =

Որպես կանոն, ընթացիկ պահեստային պաշարի գծով շրջանառու միջոցների նորման հումքի ն նյութերի խմ երի համար ընդունվում է մատակարարումների միջին միջակայքի 50 տոկոսի չափով: Դա հիմնավորվում է նրանով, որ կազմակերպություններում ոլոր նյութերի ն ապրանքների պաշարները չեն կարող միաժամանակ լինել առավելագույն: Այդ պաշարները կայուն մեծություն չեն. մատակարարման պահին հասնում են առավելագույնի ն հաջորդի նախօրյակին իջնում են նվազագույնի: Միաժամանակ նկատի է առնվում այն հանգամանքը, որ տվյալ խմ ի մեջ մտնող տարրերից մեկի պաշարը որոշակի պահի կարող է լինել առավելագույն, մյուսներինը՝ նվազագույն, որոշ մասի գծով միջին պաշար ունենալու պայմաններում: Այն դեպքում, եր կազմակերպությունը օգտագործում է սահմանափակ տեսականու նյութեր, ն մատակարարների թիվը նս սահմանափակ է, ընթացիկ պաշարի համար կարող է նախատեսվել ավելի արձր նորմա, ընդհուպ մինչն այդ միջակայքի 100 տոկոսի չափով: Այսպիսով, կարելի է հավաստել, որ ընթացիկ պահեստային պաշարի նորման հավասար է երկու հաջորդական մատակարարումների միջն ընկած ժամկետի կեսին: Հումքի, հիմնական նյութերի, գնովի կիսաֆա րիկատների ն ձեռք երվող այլ ապրանքների պաշար ստեղծելու համար շրջանառու միջոցների նորմայի վերջին տարրի՝ ապահովագրական պաշարի անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նրանով, որ, սովորա ար, շրջանառու միջոցների նորմավորումը կատարվում է՝ ելնելով պլանային ն նախատեսված տնտեսական պայմանագրերի ցուցանիշներից: Գործնականում ոլորովին էլ ացառված չեն մատակարարների կողմից ապրանքանյութական արժեքների առաքման ժամկետների խախտումներ կամ իրենց մեղքով, կամ տրանսպորտի ն այլ պատճառներով: Տվյալ նագավառի ռիսկերի հետ կապված ացասական հետնանքները կանխելու ն գործունեության նորմալ ընթացքը ապահովելու համար կազմակերպություններում պետք է ստեղծվի լրացուցիչ երաշխիքային (ապահովագրական) պաշար: Քանի որ ապահովագրական պաշար ստեղծելու անհրաժեշտությունը կապված է պատահական գործոնների հետ, ուստի դրա մեծությունը կանխատեսելը որոշակի դժվարություն է ներկայացնում: Այսպիսով՝ ընթացիկ նյութական ակտիվների նշված կարնորագույն խմ երի համար արտադրական պաշարի ընդհանուր նորման իրենից ներկայացնում է նշված հինգ նորմաների գումարը, իսկ նորմատիվը՝ դրա ն եռամսյակի արտադրական ծրագրով նույն խմ ի համար նախատեսված օրական ծախսի արտադրյալը: Արտադրական կազմակերպությունների նյութական պաշարների կազմում առանձնահատուկ դեր ու նշանակություն ունեն օժանդակ նյութերը: ՀՀՀՀ նոր ստանդարտներով ընթացիկ ակտիվների կազմում այդպիսիք թեն առանձնացված չեն, սակայն նորմավորման ընթացքում չեն կարող նույնացվել մյուս նյութերի ու ապրանքների հետ, այնքանով, որ ձնավորման ու օգտագործման գործընթացի տար երությունները ավականաչափ մեծ են: Դրանց անվանացանկը գրեթե ոլոր արտադրական կազմակերպություններում շատ լայն է: Այդ պատճառով էլ նորմավորման նպատակով օժանդակ նյութերը պետք է ստորա աժանել երկու խմ ի՝ մեծ չափով օգտագործվողի ն փոքր (աննշան) չափով օգտագործվողի: Առաջին խմ ի նորմատիվը կարելի է որոշել հումքի ն հիմնական նյութերի համար կիրառվող մեթոդով: Երկրորդ

խմ ի նորմատիվային պահանջը նպատակահարմար է հաշվել ավելի պարզ ձնով: Փոքրարժեք ն արագամաշ առարկաների խում ը ՀՀՀՀ նոր ստանդարտներով արտացոլվում է «Արագամաշ առարկաներ» 2.1.3 հաշվում: Դրանք դրսնորվում են լայն անվանացանկով ն կարող են ունենալ տար եր ուղղվածություն՝ • ընդհանուր նշանակության առարկա ն հարմարանք, • արագամաշ տնտեսական գույք, • հատուկ արտահագուստ ն կոշկեղեն, • հատուկ գործիքներ, • արտադրական տարա ն այլն: Միաժամանակ, այդ խմ երը կարող են գտնվել պահեստներում ն շահագործման մեջ: Վերջիններիս գծով նորմատիվ չի կարող նախատեսվել, քանի որ շահագործման հանձնելիս դրանց լրիվ արժեքը դուրս է գրվում համապատասխան ծախսային հոդվածին: Պահեստային մնացորդների պահուստները հաշվարկվում են՝ ելնելով կամ կազմակերպության անձնակազմի միջին ցուցակային թվից ն անձնակազմի մեկ անդամի համար նախատեսված նորմայից (դրամով)՝ որպես դրանց արտադրյալ (ընդհանուր նշանակության գույք, արտահագուստ, կոշկեղեն ն այլն), կամ 1000 միավոր արտադրանքի հաշվով (ձեռնարկության մեծածախ գներով) արագամաշ առարկաների նորման ազմապատկելով պլանային տարվա համապատասխան ցուցանիշով (պահեստամասեր, գործիքներ, արտադրական տարա ն այլն): Շրջանառու միջոցների նյութական կրողների երկրորդ խոշորագույն խում ը անմիջական արտադրության գործընթացում գտնվող ընթացիկ ակտիվներն են՝ անավարտ արտադրությունը ն գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերը, որպիսիք շրջանառու միջոցների մեջ կազմում են ավելի քան 259՝ արդյունա երությունում, մինչն 409՝ խոշոր մեքենաշինությունում: Արտադրական կազմակերպությունների անավարտ արտադրության համար շրջանառու միջոցների պահանջը (նորմատիվը) արտահայտում է դրամական միջոցների այն ամ ողջությունը, որն անհրաժեշտ է ծախսված ընթացիկ ակտիվները, աշխատավարձը, ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքը ն այլ արտադրական ծախսերը ավանսավորելու համար: Այս նագավառի միջոցների նկատմամ պահանջի ձնավորման գործում ուրույն է ծախսումների ռեժիմի դերը: Գործնականում արտադրության միննույն ծավալի ն նույն տնողության պայմաններում անավարտ արտադրությունում միջոցների միջին մնացորդը, հետնա ար ն շրջանառու միջոցների նկատմամ պահանջը կարող է արտահայտվել ավելի կամ պակաս գումարով, եթե տվյալ արտադրությունը նութագրվում է ծախսումների կատարման տար եր ռեժիմով: Եր ինքնարժեքի մեջ ներառվող ծախսերի մեծ մասը աժին է ընկնում արտադրության սկզ ին, փոքր մասը՝ հետագա օրերին կամ վերջին, անավարտ արտադրությունում միջոցների միջին մնացորդը կարտահայտվի ավելի մեծ գումարով, քան հակառակ դասավորության դեպքում: Անավարտ արտադրության հետ կապված՝ շրջանառու միջոցների նորմատիվը որոշելիս այս հանգամանքը հաշվի է առնվում արտադրության ծախսումների աճի կամ ինքնարժեքի գործակցի միջոցով: Ծախսումների աճի գործակիցը, ըստ էության, իրենից ներկայացնում է անավարտ արտադրության մեջ ավանսավորված (ծախսված) միջոցների միջին մնացորդի հարա երությունը ընդհանուր ինքնարժեքին (ծախսերին): Սովորա ար, անավարտ արտադրության մեջ ավանսավորված միջոցները, ավանսավորման օրից կախված, ունեն այնտեղ մնալու տար եր տնողություն: Բնականա ար, առաջին օրերին կատարվածները մնում են ավելի երկար, ն եթե նրանց աժինը ավելի մեծ է, միջին մնացորդը կունենա արձր մակարդակ: Ծախսումների աճի գործակցի հաշվարկման համար կարող են ցուցա երվել տար եր մոտեցումներ, ինչը պայմանավորված է ծախսերի՝ ըստ օրերի հավասար կամ անհավասարաչափ աշխվածությամ , ռեժիմը հստակ հայտնի լինելու հանգամանքով ն այլն: Այսպես, օրինակ, եթե արտադրության սկզ ին կատարվող որոշակի

մեծության միանվագ ծախսերի պարագայում հետագա ծախսերը, ըստ մնացած օրերի, աշխված են հավասարաչափորեն, գործակիցը կարող է որոշվել միանվագ ծախսերի ն հետագա ծախսերի կեսի գումարը աժանելով ընդհանուր ծախսերին. K=

Մ + 0,5Հ Մ +Հ

(Մ-ը միանվագ ծախսերն են, Հ-ն՝ հետագա ծախսերը):

Եթե նշված պահանջը ապահովված չէ, կարող է օգտագործվել հետնյալ ալգորիթմը՝ ո

∑ Տiէi Տ է + Տ է + ...Տ է 2 2 ո ո = 1 K = i=1 ∑ Տ × է (Տ1 + Տ 2 + ...Տո )է

Հնարավոր է կիրառել նան հետնյալ սկզ ունքը. ըստ օրերի՝ անավարտ արտադրության վրա ծախսված միջոցների աճողական մնացորդների հանրագումարը աժանել ընդհանուր ծախսի ն տնողության արտադրյալին: Պատրաստի արտադրանքի ն իրացման ենթակա ապրանքների պաշարներ ստեղծելու համար շրջանառու միջոցների նորմատիվային պահանջը արդյունք է այն անի, որ, սովորա ար, դրանք արտադրելուց ն ձեռք երելուց անմիջապես հետո իրացնել հնարավոր չէ: Ժամանակ է պահանջվում համապատասխան խմ աքանակի հասցնելու, փաթեթավորելու, տրանսպորտային միջոցներին եռնելու, փաստաթղթերով ձնակերպելու ն առաքելու համար: Թվարկված գործառնությունների կատարման տնողությունը ընդունվում է որպես նորմա, իսկ նորմայի ն օրական թողարկվող արտադրանքի ծավալի (ինքնարժեքով արտահայտված) արտադրյալը ներկայացնում է նորմատիվի գումարը: Հսկիչ մեթոդը շրջանառու միջոցների պլանավորման ավանդական մոտեցումներից մեկն է, որը լայնորեն օգտագործվել է միավորումների ն գերատեսչությունների մակարդակով: Տվյալ մեթոդը կիրառելիս ամ ողջ շրջանառու միջոցները աժանվում են երեք խմ ի: Խմ ավորման հատկանիշը արտադրական ծրագրի հետ ունեցած կապի ուղղակի կամ անուղղակի լինելն է: Ինչպես գործունեությանը վերա երող ծախսերը, այնպես էլ դրանց իրականացման նյութական ու դրամական հիմքերը լինում են ուղղակի փոփոխական, ուղղակի ն անուղղակի հաստատուն: Այս դեպքում հումքը, նյութերը, վառելիքը, տարան, անավարտ արտադրությունը, պատրաստի արտադրանքը արտադրական ծրագրի փոփոխությանը արձագանքում են անմիջականորեն, ն դրանց պաշարները, նան ծախսը ավելանում կամ պակասում են նույն համամասնությամ , եթե սահմանափակող այլ գործոններ չկան: Արագամաշ առարկաները, գործիքները, վերանորոգման պահեստամասերը ծրագրի փոփոխությանը կարող են արձագանքել պակաս չափերով. նրանց աճի տեմպը միշտ հետ է մնում ծրագրի տեմպից: Իսկ գալիք ժամանակաշրջանի ծախսերը կարող է ոլորովին կապ չունենան ծրագրի ն ազմաթիվ այլ ցուցանիշների հետ: Ուստի, առաջին խմ ի շրջանառու միջոցների նորմատիվը որոշելու համար ելակետ է ընդունվում նախորդ ժամանակաշրջանի նորմատիվը ն համախառն, ապրանքային կամ իրացվող արտադրանքի աճի տեմպը: Նոր նորմատիվը ստացվում է նախորդը համապատասխան տեմպերով ավելացնելու ճանապարհով: Եթե փոփոխություն է նախատեսված շրջանառու միջոցների այս խմ ի շրջանառելիության ցուցանիշի մեջ (արագացում, դանդաղում), ապա հաշվի է առնվում դրա ազդեցությունը նս: Գործնական կիրառություն կարող է ունենալ հետնյալ անաձնը. ՊՆ =

Ա ⎞, ՆՆ × ԱՏ ⎛ ⎜1 − ⎟ 100 ⎝ 100 ⎠

ՊՆ – պլանային ժամանակաշրջանի նորմատիվն է, ԱՏ – համախառն արտադրանքի աճի տեմպը, Ա – շրջանառու միջոցների շրջապտույտի արագացման տոկոսը: Բանաձնի առաջին մասը արտահայտում է այդ խմ ի ընթացիկ ակտիվների պաշար ստեղծելու համար շրջանառու միջոցների պահանջը՝ առանց արագացումը հաշվի առնելու, երկրորդը՝ իրական պահանջը շրջապտույտի նախատեսված ցուցանիշների պայմաններում:

12.4. ՇՐՋԱՆԱՌՈՒ ԿԱՊԻՏԱԼԻ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Շրջանառու կապիտալի ծավալը, նրա ձնավորման աղ յուրների կազմն ու կառուցվածքը անմիջականորեն պայմանավորված են ընթացիկ ակտիվների կառավարման գործընթացով: Արդեն հայտնի է, որ կազմակերպությունների ակտիվները ստորա աժանվում են ոչ ընթացիկի (հիմնական միջոցները, հողը, շենքերը, կառույցները, սարքավորումները, այլ հիմնական միջոցներ) ն ընթացիկի: Ոչ ընթացիկ ակտիվները համարվում են դժվարիրացվելի այն առումով, որ դրամական ձնի վերադառնալու համար պահանջվում է երկար ժամանակ ն, նան, լրացուցիչ ծախսերի կատարում: Ընթացիկ ակտիվները, իրենց հերթին, դրամի վերածվելու հնարավորության ավել կամ պակաս արագության առումով կարող են լինել դանդաղ ն արագ իրացվելի: Միաժամանակ, հիմնական՝ ոչ ընթացիկ ակտիվները ն ընթացիկ ակտիվների այն մասը, որը ավականաչափ երկար ժամանակի (տարվա) ընթացքում մնում է անփոփոխ մակարդակի վրա, կախվածության մեջ չեն սեզոնային տատանումներից, կազմում են կայուն ակտիվները, մյուսները՝ ոչ կայունը: Այս ամենի ձնավորման աղ յուրները կազմում են կազմակերպության պասիվները, որոնք աժանվում են սեփականի ն փոխառուի: Սեփական միջոցները, երկարաժամկետ փոխառությունները ամփոփվում են մշտական, իսկ կարճաժամկետ վարկերը, փոխառությունները, կրեդիտորական պարտքը ն երկարաժամկետ վարկերի մի մասը (որոնց մարման ժամկետը լրանում է ընթացիկ տարում)՝ ընթացիկ (փոփոխուն) պասիվներում: Ընթացիկ ակտիվների ն ընթացիկ պասիվների տար երությունը կազմում է կազմակերպության զուտ շրջանառու կապիտալը: Այլ կերպ դա անվանում են աշխատող կապիտալ, իսկ ավանդական տերմինա անությամ ՝ սեփական շրջանառու միջոցներ (ՍՇՄ): Դժվար չէ նկատել, որ զուտ շրջանառու կապիտալը հնարավոր է որոշել հաշվեկշռի տվյալներից: Հեշտությամ կարելի է համոզվել, որ զուտ շրջանառու կապիտալը ձեռնարկության սեփական շրջանառու միջոցներն են: Ընթացիկ ակտիվների ն ծածկման սեփական աղ յուրների տար երությունը հարկ է լինում ֆինանսավորել պարտավորությունների հաշվին՝ կրեդիտորական պարտքերով, եթե դա էլ չ ավարարի, պետք է դիմել կարճաժամկետ փոխառություններին: Դրանով ձնավորվում է «ընթացիկ ֆինանսական պահանջ» հասկացությունը (ԸՖՊ): Գործնականում ընթացիկ ֆինանսական պահանջը ձեռնարկություններում հետնյալն է՝ ընթացիկ ակտիվների (առանց դրամական միջոցների) ն կրեդիտորական պարտքի տար երությունը կամ նույնն է թե՝ արտադրական պաշարների, պատրաստի արտադրանքի ն դե իտորական պարտքերի մեջ ավանսավորված միջոցների ն կրեդիտորական պարտքերի տար երությունը կամ զուտ շրջանառու ակտիվների այն մասը, որ ծածկված չէ սեփական աղ յուրներով, երկարատն վարկերով ն կրեդիտորական պարտքերով: Կարելի է ասել նան, որ դա սեփական շրջանառու միջոցների ճեղքվածքն է կամ նույնն է թե՝ կարճատն վարկի նկատմամ պահանջը: ԸՖՊ–ն կարելի է հաշվարկել ինչպես գումարային արտահայտությամ , այնպես էլ հասույթի նկատմամ տոկոսներով (ընթացիկ ֆինանսական պահանջ 2 100: հասույ296

թի միջին մեծություն): Եթե արդյունքը, ասենք, լինի 509, նշանակում է ԸՖՊ–ն համարժեք է նրա տարեկան շրջանառության կեսին. 180 օրվա ընթացքում կազմակերպությունն աշխատում է միայն նրա համար, որ ծածկի ԸՖՊ–ն: Միանգամայն նական ձգտում է առաջանում առնտրական վարկի հաշվին գնորդների հանդեպ պարտավորությունները մարելու ուղղությամ : Հնարավոր է, որ գործնականում դրա հետնանքով, յուրաքանչյուր տվյալ պահին դրամական միջոցները լինեն արտադրության անընդհատությունն ապահովելու պահանջից ավելի, իսկ ԸՖՊ–ն ունենա ացասական մեծություն: Նման արդյունքի հասնելու խնդիրը գործնականում լուծվում է շրջանառու կապիտալի կառավարման միջոցով, ինչը պահանջում է խելամիտ հաշվարկների կատարում: Բնականա ար, այս պայմաններում հիմնական ուշադրությունը պետք է սնեռվի ակտիվների ռացիոնալ կառավարմանը՝ կենտրոնանալով պաշարների ն դե իտորական պարտքերի շրջապտույտի արագացման խնդիրների վրա, ձգտելով երկարացնել կրեդիտորական պարտքերի մարման ժամանակաշրջանը գործարար էթիկայի սահմաններում: Այժմ անդրադառնանք ԸՖՊ–ի կրճատման այն հնարավորություններին, որոնք վերա երում են ֆինանսների ն իրացման առնչություններին: Ապրանքների թանկ գնման ն էժան վաճառքի սկզ ունքը այս առնչությամ լրիվ համապատասխանում է Դյուպոնի մեծ անաձնին. գնորդներին գների զեղչերի հատկացում հաշվարկների ժամկետների երկարացման դիմաց, վեքսիլների (մուրհակների) հաշվառում ն ֆակտորինգ. ահա այն ուղիները, որոնք տանում են ԸՖՊ–ի կրճատման: Ըստ Դյուպոնի անաձնի, զուտ շահութա երությունը հավասար է զուտ շահույթ × 100 : ակտիվներին: Այն վերափոխենք՝ ազմապատկելով շրջանառություն : շրջանառություն արտահայտությամ (շրջանառություն : շրջանառություն = 1), որով շահութա երության մակարդակը չի փոխվի, սակայն ի հայտ կգան շահութա երության երկու կարնոր աղադրիչներ՝ առնտրական մարժան ն տրանսֆորմացիայի գործակիցը: Եվ այսպես՝

ՍՇ =

զուտ շահույթ շրջանառություն × × 100 : ակտիվներ շրջանառություն

Ձնափոխելով՝ կստանանք. զուտ շահույթ շրջանառություն × 100 × = ԱՄ × 100 × KՏ շրջանառություն ակտիվ Առնտրական մարժան ցույց է տալիս, թե որքան շահույթ է երում շրջանառության որոշակի միավորը (ասենք՝ 1000 դրամը): Ըստ էության, դա շրջանառության շահութա երությունն է, եթե արտահայտվի տոկոսներով, կամ վաճառքի, կամ իրացված արտադրանքի զուտ շահութա երությունը: Տրանսֆորմացիայի գործակիցը ցույց է տալիս, թե միավոր ակտիվը որքան շրջանառություն է ապահովում, այլ կերպ՝ նութագրում է միավոր ակտիվի շրջանառելիությունը (պտույտների թիվը): Միանգամայն ակնհայտ է, որ ավականաչափ ծավալի շրջանառություն ապահովելը խոսում է ձեռք երվող նվաճումների մասին: Սակայն այստեղ կարնոր է ձեռքերման «գինը» (գործունեության մեջ զ աղված ակտիվների գումարը): Օրինակ, եթե 12 մլն դրամի շահույթ ստանալու համար ձեռք երված 40 մլն դրամի շրջանառության պայմաններում գործել են 60 մլն դրամի ակտիվներ, նշանակում է առնտրական մարժան միանգամայն գոհացուցիչ է ն ապահովում է 30 տոկոս ⎛ 12մլն × 100 ⎞ ⎟⎟ ու լրիվությամ չեզոքացնում է տրանսֆորմացիաշահութա երություն ⎜⎜ ⎝ 40մլն ⎠ յի գործակցի ցածր մակարդակը (40 մլն : 60 մլն = 067): Ստացվում է, որ յուրաքանչյուր միավոր շրջանառության համար օգտագործվում են 1,5 միավոր ակտիվներ.

⎛ 12 × 100 ⎞ տնտեսական շահութա երությունը կկազմի 209՝ ⎜ ⎟: ⎝ 60 ⎠ Ասվածից կարելի է եզրակացնել, որ վաճառքի ցածր շահութա երության դեպքում անհրաժեշտ է շեշտը դնել կապիտալի շրջապտույտի արագացման վրա: Միաժամանակ, ցածր գործարար ակտիվությունը (շրջապտույտի դանդաղությունը) կարելի է փոխհատուցել միայն արտադրության ու իրացման ծախսերի կրճատման կամ գների արձրացման հաշվին: Մասնավոր տնտեսական շահերից ելնելով՝ յուրաքանչյուր տնտեսավարող սու յեկտ պարտավոր է կոնկրետ պայմաններին համապատասխան սահմանափակել կամ ընդլայնել էժան գնումները, թանկ վաճառքը, ձգտելով կայուն ն մեծ իրացման ծավալի՝ անվերապահորեն ենթարկվելով տնտեսավարման սկզ ունքներին: Հաճախ տնտեսապես շահում են այն գործարարները, որոնք շրջանառության արագացման ճանապարհով համեմատա ար մեծ ծավալի իրացում ն շահույթ են ապահովում թանկ գնելու ն էժան վաճառելու սկզ ունքով՝ միաժամանակ ստեղծելով մատակարարների ու գնորդների կայուն շրջանակ: Զարգացած շուկայական տնտեսության պայմաններում պարտավորությունները ժամկետից շուտ մարելու կամ մարումը երկարաձգելու հետ կապված՝ լայնորեն կիրառվում է մասնակիցների կողմից գնային զեղչեր հատկացնելու մեխանիզմը: Ամեն մի կոնկրետ դեպքում պետք է որոշվի համաձայնվելու կամ հրաժարվելու «գինը»: Առաջարկվող զեղչից «հրաժարվելու գինը» կախված է անկային վարկի տոկոսադրույքից. ո՞րն է ավելի ձեռնտու՝ գնորդի վճարումը հետաձգելը, պահանջը անկային վարկով լրացնելը, թե՞ առաջարկելով որոշակի զեղչ, ստացումը արագացնելը: Պատասխանը կարող է տալ արդյունքը կշռելը: Կոնկրետ իրադրությունից ելնելով՝ կշռենք այլընտրանքային հնարավորությունները.

Հրաժարման գինը =

Զեղչի 9 × 100 360 օր × 100 - Զեղչի 9 Վճարումը կատարելու Զեղչ տալուց հետո առավելագույն տնողու թյուն

ընդունվող տնողու թյուն

Շրջանառու կապիտալի կազմակերպման ու կառավարման հետ կապված ոլոր հարցերը, ի վերջո, նպատակաուղղված են դրա օգտագործման արդյունավետության արձրացման խնդրին, որն էլ, իր հերթին, հետադարձ ազդեցություն ունի ֆինանսական ռեսուրսների գործունեության մեջ ավանսավորման ծավալի վրա: Կազմակերպությունների շրջանառու կապիտալի արդյունավետ օգտագործման խնդիրները առավել կարնորվում են շուկայական հարա երություններին անցման արդի փուլում ն նութագրվում են տնտեսական ցուցանիշների որոշակի համակարգով, վերջին հաշվով հանգելով շրջանառելիությանը: Շրջանառելիության արձրացումը տվյալ արտադրական ծրագրի կատարման համար պահանջում է ավելի պակաս շրջանառու միջոցներ, ինչը այլ կարիքների ավարարման համար ռեսուրսի աղ յուր է: Շրջանառու միջոցների շրջապտույտի արագացման արդյունքում շրջանառությունից միջոցների ազատումը կարող է լինել ացարձակ ն հարա երական: Բացարձակ ազատում տեղի ունի, եթե շրջանառու միջոցների փաստացի կամ պլանային պահանջը ավելի պակաս է, քան եղել է նախորդ ժամանակաշրջանում արտադրության ն իրացման ծավալները պահպանելու կամ ավելացնելու պայմաններում: Շրջանառու միջոցների հարա երական ազատումը այն դեպքն է, եր կազմակերպության արտադրության ծավալի աճը շրջանառու միջոցների նկատմամ պահանջի

համեմատ ունի առաջանցիկ տեմպ: Շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետության վրա ազդող գործոնները ազմաթիվ են ն կարող են լինել արտաքին ու ներքին: Արտաքին գործոններին կարելի է դասել. ա/ ընդհանուր տնտեսական դրությունը, / հարկային օրենսդրությունը, գ/ վարկերի ստացման պայմանները ն տոկոսային քաղաքականությունը, դ/ նպատակային ֆինանսավորման հնարավորությունները, ե/ յուջեից ֆինանսավորվող ծրագրերին մասնակցությունը ն այլն: Հիմնականում այս գործոններն են որոշում այն սահմանները, որոնցով կարելի է մաննրել շրջանառու միջոցների ռացիոնալ շարժը իրականացնելիս: Տնտեսության զարգացման ժամանակակից փուլում շրջանառու միջոցների օգտագործման արդյունավետությունը ն վիճակը պայմանավորված են հետնյալ հանգամանքներով՝ ա/ չվճարումների ճգնաժամ, / հարկերի արձր մակարդակ, գ/ անկային վարկերի արձր տոկոսադրույքներ ն այլն: Արտադրված արտադրանքի իրացման ճգնաժամը ն չվճարումները հանգեցնում են շրջանառու միջոցների շրջանառելիության դանդաղեցմանը: Հետնա ար, անհրաժեշտ է արտադրել այնպիսի արտադրանք, որը կարելի է ավականին արագ ն շահավետ իրացնել՝ ընդհատելով կամ էականորեն կրճատելով այն արտադրանքի արտադրությունը, որի նկատմամ չկա ավարար ընթացիկ պահանջարկ. դրանով միաժամանակ կանխվում է կազմակերպությունների ակտիվներում դե իտորական պարտքերի ուռճացումը: Շրջանառու կապիտալի շրջանառելիության գնահատման համար օգտագործվում են հետնյալ ցուցանիշները՝ 1. Շրջանառելիության գործակիցը՝

Kշ =

ՀԻ ՇԿ

(1)

K շ – շրջանառելիության գործակիցն է (պտույտների թիվը), ՀԻ - արտադրանքի, ծառայությունների, աշխատանքների իրացումից հասույթը, ՇԿ - շրջանառու կապիտալի միջին մեծությունը: Շրջանառելիության գործակիցը ցույց է տալիս որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում շրջանառու կապիտալի կատարած պտույտների քանակը: 2. Մեկ պտույտի տնողությունը՝

է=

ՇԿ × T կամ՝ T ՀԻ Kշ

(2)

է – շրջանառու կապիտալի շրջանառելիության ժամանակաշրջանի տնողությունն է (օրերով), T – հաշվետու ժամանակաշրջանի օրերի թիվն է: 3. Շրջանառու կապիտալի ամրացման՝ եռնվածության գործակիցը՝

K =

ՇԿ ՀԻ

(3)

Շրջանառու միջոցների ամրացման գործակիցը ցույց է տալիս մեկ դրամ իրացված արտադրանքին աժին ընկնող շրջանառու միջոցների մեծությունը: Առնտրային կազմակերպությունները շրջանառելիության ցուցանիշների հաշվարկի ժամանակ օգտագործում են ապրանքների իրացման ցուցանիշները՝ վաճառքի

գներով իրացումից հասույթի փոխարեն: Ասվածը ավելի ընկալելի դարձնելու համար կատարենք վերոհիշյալ ցուցանիշների հաշվարկ (տվյալները պայմանական են). Աղյուսակ 12.4.1

Շրջանառու միջոցների շրջանառելիության ցուցանիշների հաշվարկ Նախորդ ժամանակաշրջան

Պլանային ժամանակաշրջան

125960

271380

145420

28990

38630

-10040

3. Շրջանառելիության գործակիցը (տող 1: տող 2)

4,406

7,025

-2,619

4. Մեկ պտույտի տնողությունը (360 : տող 3)

81,7

51,3

-30,4

5. Բեռնվածության գործակիցը (տող 2 : տող 1)

0,22

0,14

-0,08

Ցուցանիշներ

1. Արտադրանքի,աշխատանքների ն 2.

ծառայությունների իրացումից հասույթը (հազ.դ.) Շրջանառու միջոցների միջին մնացորդը (հազ.դ.)

Շեղումը

Ըստ երված տվյալների, շրջանառու միջոցների շրջանառելիությունը պլանային ժամանակաշրջանում արագանալու է 2,6 պտույտով, կամ տնողությունը կրճատվելու է ավելի քան 30 օրով, ինչը ավականաչափ դրական երնույթ է ն շրջանառությունից կազատի մեծ ծավալի միջոցներ: Շրջանառու կապիտալի նկատմամ պլանային պահանջի կրճատմանը զուգընթաց, արելավվում են նան գործունեության մյուս ցուցանիշները ն ֆինանսական դրությունը: Շրջապտույտի արագացման հետնանքով շրջանառությունից միջոցների ազատման գումարը կարելի է հաշվել երկու եղանակով՝ 1. Օգտվելով հետնյալ անաձնից՝

ΔՇՄ = ՇՄ2 – ՇՄ1 × K, որտեղ՝ ΔՇՄ ազատման գումարն է, ՇՄ 1 , ՇՄ 2 - կազմակերպության շրջանառու միջոցների միջին տարեկան մեծությունն է՝ համապատասխանորեն նախորդ ն պլանային ժամանակաշրջաններում, K– համախառն արտադրանքի պլանային աճի գործակիցն է, կոնկրետ դեպքում, երված աղյուսակի տվյալներով՝ շրջանառությունից միջոցների հարա երական ազատման գումարը կկազմի 21586 հազ. դրամ (38630 – 28990 × 2,15): 2. Ելնելով հետնյալ անաձնից՝

ΔՇՄ = (է 1 - է 0 ) × ի 0 , որտեղ՝ է1, է 0 -

շրջանառու միջոցների մեկ պտույտի տնողությունն է համապատասխան ժամանակաշրջաններում, ի0 արտադրանքի օրական իրացման ծավալն է՝ ըստ պլանի: Գործնականում կարելի է օգտվել նան ավանդա ար տասնյակ տարիների ընթացքում կիրառված մեթոդից, ըստ որի՝

ΔՇՄ =

K K

շ1

×

ՇՄԲ ,

շ0

որտեղ՝ Kշ1 ն Kշ0 - համապատասխանորեն նախորդ ն պլանային շրջանառելիության գործակիցներն են, ՇՄԲ – շրջանառու միջոցների ազիսային ժամանակաշրջանի պահանջը: Ասվեց նան, որ շրջապտույտի արագացումը դրականորեն է անդրադառնում նան շահույթի գումարի վրա: Դրա հետնանքով շահույթի աճը կարելի է հաշվել հետնյալ անաձնով՝ ΔՇ = Շ 0 ×

K շ1 − K շ0 Kշ 0

− Շ0 ,

Շ 0 - ազիսային ժամանակաշրջանի փաստացի շահույթն է: Եթե այս դեպքում ազիսային ժամանակաշրջանի փաստացի շահույթը ընդունենք 12000 հազ. դրամ, ապա տվյալ օրինակում շրջանառու միջոցների շրջապտույտի նախատեսված արագացումը շահույթի պլանի վրա կանդրադառնա դրականո7,025 − 12000 ): րեն՝ 7128 հազ. դրամ գումարով (12000 × 4,406 Շրջանառու միջոցների շրջապտույտի տնողության ն մյուս ցուցանիշների մակարդակը արդյունք է ֆունկցիոնալ տար եր ձներում գտնվող ընթացիկ ակտիվների օգտագործման վիճակի, ուստի անհրաժեշտ է արդյունավետությունը գնահատել ըստ խմ երի ն պարզել յուրաքանչյուրի ազդեցությունը ընդհանուր ցուցանիշի ն տեղ գտած դրական ու ացասական շեղումների վրա: Առանձնակի ուշադրություն է դարձվում արտադրական պաշարների, պատրաստի արտադրանքի, դե իտորական ու կրեդիտորական պարտքերի շրջանառելիությանը:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ի՞նչ է նշանակում շրջանառու կապիտալ, որո՞նք են դրա նյութական կրողները: 2. Որո՞նք են ընթացիկ ակտիվները, նշել դրանց կազմը ն կառուցվածքը: 3. Ի՞նչ սկզ ունքներով է կազմակերպվում շրջանառու կապիտալը, ն ինչպե՞ս կարելի է կանխատեսել նրա նկատմամ կազմակերպության ընդհանուր պահանջը: 4. Որո՞նք են շրջանառու կապիտալի արդյունավետության ցուցանիշները: 5. Ինչպե՞ս է իրականացվում շրջանառու կապիտալի ֆինանսական կառավարումը, ն որո՞նք են ընթացիկ ֆինանսական պահանջի արդյունավետ կարգավորման մեթոդները ձեռնարկություններում:

ԳԼՈՒԽ 13

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԸ

13.1. ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՊԻՏԱԼԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՄԻՋՈՑ

«Ինվեստիցիա» հասկացությունը, ըստ էության, նշանակում է երկարատն ֆինանսական ներդրումներ, որոնց արդյունքում ձնավորվում են եկամուտ (շահույթ) ստանալու հիմնական գործիքները ն նախապայմանները: Հետնա ար, այն կարելի է ընկալել որպես դրամական միջոցներ, անկային նպատակային հատկացումներ, մասնա աժիններ, աժնետոմսերի, այլ արժեթղթեր, որոնք ուղղվում են տեխնոլոգիաների, մեքենաների, սարքավորումների, շենքերի ու կառույցների, լիցենզիաների, ապրանքային նշանների, ինտելեկտուալ արժեքների, սեփականության իրավունքի ն այլ երկարաժամկետ օգտագործման ակտիվների ձնավորման ու ձեռնարկչատիրական գործունեության մեջ ներդնելու նպատակներին՝ եկամուտ (շահույթ) ստանալու ակնկալությամ : Ինվեստիցիոն գործունեությունը կարող է նութագրվել որպես ներդրումներ իրականացնելուն ուղղված պրակտիկ գործողությունների ամ ողջություն, որի արդյունքում ձնավորվում ն վերարտադրվում են կազմակերպությունների ոչ ընթացիկ ակտիվները (հիմնական ֆոնդերը): Ոչ ընթացիկ ակտիվների ստեղծման ն վերարտադրության հիմնական ձնը կապիտալ ներդրումներն են: Տեսականորեն կապիտալ ներդրումներ են գործունեության մեջ ավանսավորվող դրամական միջոցների այն գումարները, որոնք ուղղված են նոր ոչ ընթացիկ ակտիվների ստեղծման (կառուցում, ձեռք երում), գործողների տեխնիկական վերազինման, վերակառուցման ու ընդլայնման միջոցառումներին: Կապիտալ ներդրումներն ունեն որոշակի ուղղություն ու կառուցվածք, որը պայմանավորված է տվյալ երկրի տնտեսական–քաղաքական վիճակով, պետության կողմից վարվող ինվեստիցիոն քաղաքականությամ : Անցումային ժամանակաշրջանի էկոնոմիկան ուղեկցվում է կապիտալ ներդրումների՝ ըստ ուղղությունների ն սեփականության ձնի անընդհատ փոփոխություններով: Հայաստանի Հանրապետությունում ինվեստիցիոն գործընթացը հասարակական վերարտադրության ամենատուժած նագավառներից մեկն է. պետության ն ինվեստորների կողմից հստակ որոշված չեն դրանց առաջնային նշանակության ուղղությունները, մեծ են ներդրումների հետ կապված ռիսկերը, չկա արենպաստ հարկային ու տնտեսական դաշտ: Արդյունքում իրական ոլորտում կատարվող ներդրումները ( ոլոր աղ յուրների հաշվին) կրճատվել են մեծ չափերով: Համեմատա ար արվոք է ոչ արտադրական ոլորտում կատարվող կապիտալ ներդրումների վիճակը, որտեղ կրճատման տեմպերը, արդյունա երության համեմատությամ , նկատելիորեն ցածր են: Ինվեստիցիոն գործունեությունը ավականաչափ արդ գործընթաց է ն ունի ազմաթիվ մասնակիցներ: Սու յեկտներն են ներդրողները, պատվիրատուները, աշխատանքներ կատարողները, արդյունքը տնօրինողները, ինչպես նան մատակարարները, մի շարք իրավա անական անձինք ( անկային, ապահովագրական, միջնորդ կազմակերպություններ, ֆոնդեր) ն այլ մասնակիցներ: Այլ խոսքով՝ ներդրումային գործունեության սու յեկտներ կարող են հանդիսանալ իրավա անական ու ֆիզիկական անձինք, այդ թվում արտասահմանյան, ինչպես նան պետությունը ն միջազգային կազմակերպությունները: Ներդրողները՝ որպես տվյալ գործընթացի սու յեկտ, ի302

րականացնում են իրենց սեփական, փոխառու ն ներգրավված միջոցների ավանսավորում ինվեստիցիաների մեջ՝ ապահովելով դրանց նպատակային օգտագործումը: Ինվեստիցիոն գործընթացում որպես պատվիրատու կարող են հանդես գալ ինվեստորները, ինչպես նան ընդունված նախագծի իրականացման համար նրանց կողմից երաշխավորված ցանկացած իրավա անական ու ֆիզիկական անձ: Ինվեստիցիոն գործընթացի արդյունքը տնօրինում է ներդրողը, ինչպես նան այլ իրավա անական ու ֆիզիկական անձինք: Այդպիսիք կարող են լինել պետությունը, տեղական ինքնակառավարման մարմինները, արտասահմանյան կառավարությունները, միջազգային կազմակերպությունները. վերջին հաշվով նրանք, ում համար ստեղծվում է տվյալ օ յեկտը: Հայաստանի Հանրապետությունում ներդրումային գործունեության օ յեկտ կարող են հանդիսանալ. • -նոր ստեղծվող ն արդիականացվող հիմնական ու շրջանառու ֆոնդերը (ոչ ընթացիկ ու ընթացիկ ակտիվները) տնտեսության ոլոր ոլորտներում, • արժեթղթերը ( աժնետոմսեր, փոխառություններ ն այլն), • նպատակային դրամական ավանդները, • գիտատեխնիկական արդյունքը ն սեփականության այլ օ յեկտները, • գույքային ն ինտելեկտուալ սեփականության իրավունքը: Ներդրումային օ յեկտները նույնն են նան արտասահմանյան ներդրողների համար, եթե չեն հակասում ՀՀ օրենսդրությանը: Ընդհանրապես իրական ներդրումային ոլորտի հիմնական նագավառի, մասնավորապես նան Հայաստանի Հանրապետությունում կապիտալ ներդրումների ուղղվածությունը հիմնական ն շրջանառու արտադրական ֆոնդերն են: Այս ոլորտը միավորում է պատվիրատու–ներդրողի, կապալառուի, նախագծողների, սարքավորումների մատակարարների ն մյուս մասնակիցների գործունեությունը: Կապիտալ ներդրումների արդյունքում ձնավորվող արտադրանքի նյութաիրային ովանդակությունը դրսնորվում է ոչ ընթացիկ ակտիվների միջոցով: Համաձայն Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման մասին օրենքի՝ այդ գործընթացը ն արդյունքը հաշվառվում են ստանդարտ 9–ում, 11–ում ն 16–ում: Թիվ 9 ստանդարտը վերա երում է հետազոտության ն զարգացման ծախսումներին: Նպատակն է՝ սահմանել դրանց հաշվապահական հաշվառման մոտեցումները, որոշել, թե այդ ծախսումները եր պետք է ճանաչվեն որպես ակտիվ ն եր ՝ որպես ծախս: Հետազոտություն են համարվում նոր գիտական ու տեխնիկական գիտելիքներ ն իմացություն ձեռք երելու նպատակով կատարվող սկզ նական ն ծրագրված ուսումնասիրությունները: Դրանց նորոշ օրինակներն են՝ • գործունեությունը նոր գիտելիքներ ձեռք երելու նպատակով, • հետազոտությունների կամ գիտելիքների արդյունքի կիրառության որոնումը, • այլընտրանքային արտադրատեսակների կամ տեխնոլոգիաների որոնումը, • հնարավոր նոր կամ կատարելագործված արտադրանքի կամ տեխնոլոգիայի այլընտրանքների ձնավորումը ն նախագծումը: Զարգացումը վերա երում է հետազոտության արդյունքների կամ այլ գիտելիքների կիրառմանը, որն ուղղված է նոր ն առավել կատարելագործված նյութեր, սարքավորումներ, արտադրատեսակներ, տեխնոլոգիաներ, համակարգեր արտադրելու, ծրագիր կամ նախագիծ կազմելու միջոցառումներին: Օրինակ՝ • արտադրանքի կամ տեխնոլոգիայի այլընտրանքի գնահատումը, • արտադրանքի փորձանմուշի նախագծումը, կառուցումը ն փորձարկումը, • գործիքների նախագծումը՝ նոր տեխնոլոգիայի կիրառմամ , • փորձարարական գործարանի նախագծումը, կառուցումը ն գործարկումը: Հետազոտության ն զարգացման ծախսումներն ունեն կոնկրետ աղադրիչներ, որոնք անմիջականորեն կապված են դրանց առնչվող աշխատանքների հետ ն կարող են հիմնավորված կերպով վերագրվել գործունեության այդ տեսակին: Համաձայն

տվյալ ստանդարտի՝ ներառվում են այդ աշխատանքներում զ աղված աշխատողների վարձատրության ծախսերը ն ծառայողական այլ վճարումները, օգտագործված նյութերի ու ծառայությունների արժեքը, ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքը, պատենտների ն լիցենզիաների ամորտիզացիան, այլ ուղղակի ն վերադիր ծախսերը: Եր հավանական է, որ կատարված ծախսումները ապագայում կտան տնտեսական եկամուտ (շահույթ), ն միաժամանակ կարող են ճշգրտորեն գնահատվել դրանք, ճանաչվում են որպես ակտիվ: Զարգացման ծախսերը որպես ակտիվ ճանաչվում են այն հաշվետու ժամանակաշրջանում, եր կատարվում են: Ոչ ընթացիկ ակտիվները հաշվառվում են հաշվապահական հաշվառման առաջին դասի հաշիվներում (11, 13, 14 ն 15): Դրանք աժանվում են չորս խոշոր խմ երի՝ 1. ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվներ, 2. ոչ ընթացիկ ոչ նյութական ակտիվներ, 3. ոչ ընթացիկ ֆինանսական ակտիվներ, 4. այլ ոչ ընթացիկ ակտիվներ: Ոչ ընթացիկ նյութական ակտիվները ներառում են հիմնական միջոցները (111), դրանց մաշվածությունը (112), ժամանակավորապես շահագործումից հանված հիմնական միջոցները (113), հողամասերը (114), նական ռեսուրսները (115), անավարտ ոչ ընթացիկ ակտիվները (117), երկարաժամկետ վարձակալված հիմնական միջոցները (118): Հիմնական միջոցների նյութաիրային կազմը նութագրվում է շենքերի, կառույցների, փոխանցող հարմարանքների, մեքենա–սարքավորումների, տրանսպորտային միջոցների, արտադրական ու տնտեսական գույքի, գործիքների, ազմամյա տնկարկների, անող ու մթերատու անասունների ու այլ ակտիվների միջոցով: Երկրորդ խմ ի ոչ նյութական ակտիվները ներառում են կազմակերպչական ծախսերը, լիցենզիաները, ֆիրմայի գինը (գուդվիլ), արտոնագրերը, ապրանքային նշանները, ծրագրային ապահովումը, հողի ն նական ռեսուրսների օգտագործման իրավունքը ն այլ ոչ նյութական ծախսերը: Ոչ ընթացիկ ֆինանսական ակտիվները ներառում են աժնետոմսերը ն աժնեմասերը, պարտատոմսերը, հատկացված փոխառությունները ն այլ ֆինանսական երկարաժամկետ ներդրումները: Այլ ոչ ընթացիկ ակտիվներն ունեն սահմանափակ անվանացանկ, գլխավորապես վերա երում են հետաձգված ծախսումներին ն հետաձգված հարկերին: Թվարկված չորս խմ երն, իրենց համապատասխան տարրերով, արտահայտում են ոչ ընթացիկ ակտիվների կազմը, իսկ դրանց ընդհանուր ակտիվների՝ այս խմ ի մեջ ունեցած տեսակարար կշիռները՝ կառուցվածքը: ՀՀ ստանդարտ 16–ը հատուկ սահմանումներ է տալիս ոչ ընթացիկ ակտիվների հիմնական խմ երի ովանդակության, օգտակար ծառայության տնողության, մաշվածքի հաշվառման, սկզ նական ու զուտ արժեքի ճանաչման վերա երյալ: Հիմնական միջոցների, նույնն է թե՝ հիմնական կապիտալի նյութական կրողները կազմակերպությունների ակտիվների կարնորագույն մասերից մեկն են: ՀՀՍ 16–ի տերմիններն օգտագործվում են հետնյալ իմաստներով. հիմնական միջոցները այն ակտիվներն են, որոնք կազմակերպություններում առկա են արտադրանքի արտադրության, աշխատանքների կատարման, ծառայությունների մատուցման, ապրանքների իրացման, վարձակալության տալու կամ վարչական նպատակով օգտագործելու համար՝ ավելի քան մեկ տարի ժամկետով: Այս ձնակերպումը, ավանդա ար օգտագործվող մարքսյան ձնակերպման համեմատ, ունի ավականաչափ նեղ ովանդակություն: Ըստ էության, անտեսվում են արտադրական ու այլ նույթի գործունեությանը մասնակցելու առանձնահատկությունները ն արժեքը նոր արդյունքին փոխանցելու ձներն ու մեխանիզմը: Տար երիչ գլխավոր հատկանիշ է դիտվում օգտակար ծառայության տնողությունը: Մինչդեռ «ոչ ընթացիկ ակտիվ» (հիմնական ֆոն304

դեր) հասկացության սահմանումից պետք է երնա, որ դրանք գործունեությանը (արտադրական, իրացման ն այլ) մասնակցում են տնական ժամանակաշրջանի ընթացքում, մինչն վերջնական դուրս գրվելը պահպանում են իրենց նյութաիրային սկզ նական ձնը (ի տար երություն ընթացիկ ակտիվների) ն արժեքը նոր արդյունքին փոխանցում են մաս–մաս՝ փաստացի մաշվածքին համապատասխանող չափերով: Արտադրական ձեռնարկություններում հիմնական կապիտալի վերարտադրությունը կարող է իրականացվել կամ ուղղակի ներդրումների, կամ հիմնական կապիտալի նյութական կրող հանդիսացող օ յեկտը որպես կանոնադրական կապիտալին մուծում կազմակերպությանը հանձնելը ն կամ իրավա անական ու ֆիզիկական անձանց անհատույց հատկացնելը: Հիմնական կապիտալի ընդլայնված վերարտադրության գլխավոր մեթոդը ուղղակի ներդրումներն են (կապիտալ ներդրումները): Ուղղակի ներդրումներն իրենցից ներկայացնում են հիմնական կապիտալի նոր օ յեկտների ստեղծման վրա կատարված ծախսումները, ինչպես նան գործող օ յեկտների ընդլայնումը, վերակառուցումը, տեխնիկական վերազինումը: Այդ ուղղություններով կատարված ծախսերի միջն հարա երակցությունը կոչվում է ուղղակի ներդրումների վերարտադրողական կառուցվածք: Նոր շինարարությանը վերա երում են նոր հրապարակների վրա կառուցվող օ յեկտների ծախսերը: Ընդլայնում ասելով հասկացվում է ձեռնարկության երկրորդ ն հաջորդ հերթերի, լրացուցիչ արտադրությունների, գոյություն ունեցող արտադրությունների հիմնական նշանակության արտադրամասերի ընդլայնումը: Վերակառուցումն իրենից ներկայացնում է ձեռնարկության լրիվ կամ մասնակի վերասարքավորումը (առանց գործող արտադրամասերի ընդլայնման ն նորերի կառուցման) արոյապես ու ֆիզիկապես մաշված սարքավորումների ու մեխանիզների նորով փոխարինմամ , արտադրության ավտոմատացմամ ն անհամամասնությունների վերացմամ : Վերակառուցման արդյունքում ձեռք է երվում արտադրության ծավալի մեծացում, տեսականու ընդլայնում, որակի արձրացում նոր ժամանակակից տեխնոլոգիայի ազայի վրա: Տեխնոլոգիական վերազինումը ընդգրկում է ժամանակակից տեխնիկական պահանջների մակարդակով առանձին տեղամասերի վերազինման համալիր միջոցառումների ամ ողջությունը, նոր տեխնիկայի ու տեխնոլոգիայի, ավտոմատացման, արդիականացման, հին սարքավորումները նորով փոխարինելու ճանապարհով: Թվարկված ն այլ կազմակերպական միջոցառումների նպատակը աշխատանքի արտադրողականության արձրացման, արտադրանքի թողարկման ծավալի աճի, որակի արելավման ապահովումն է: Ուղղակի ներդրումների տեխնիկական կառուցվածքը ձնավորվում է երեք հիմնական տարրերից՝ սարքավորումների ձեռք երում, ծախսումներ շինարարական մոնտաժային աշխատանքների վրա, նախագծանախահաշվային աշխատանքներ: Այդ ուղղություններով կատարվող ծախսերի հարա երակցությունը նութագրում է ուղղակի կապիտալ ներդրումների տեխնոլոգիական կառուցվածքը: Բնականա ար, ոչ ընթացիկ ակտիվները շահագործման (օգտագործման) ընթացքում աստիճանա ար մաշվում են ն ամեն տարի կորցնում սկզ նական արժեքի համապատասխան մասը, որի չափով ն ավելանում են գործունեության ծախսերը: Նոր ստանդարտներով անտեսվում է ամորտիզացիայի՝ որպես ֆինանսական հասկացության այն ձնակերպումը, ըստ որի՝ ամորտիզացիան մաշվածքի դրամական արտահայտությունն է: «Մաշվածություն» հասկացությանը տրվում է դրամական ովանդակություն ն հանգեցվում ակտիվի արժեքի օգտակար ծառայության՝ տարիների վրա պար երական աշխվող գումարի: Այլ կերպ՝ «Մաշվածության գումարը ակտիվի սկզ նական արժեքի կամ ֆինանսական հաշվետվություններում դրան փոխարինող այլ գումարի ն մնացորդային արժեքի տար երությունն է»: Օգտակար ծառայությունը այն ժամանակահատվածն է, որի ընթացքում կազմա305

կերպությունն ակնկալում է օգտագործել ակտիվը: Օգտակար ծառայությունը կարող է չափվել նան արտադրանքի կամ աշխատանքների ն ծառայությունների որոշակի ծավալով, որպիսին ակնկալվում է ապահովել ակտիվի օգտագործման միջոցով, շահագործման ամ ողջ տնողության ընթացքում՝ ըստ նրա մեջ մտնող տարիների: Ոչ ընթացիկ ակտիվները գնահատվում են սկզ նական, մնացորդային (զուտ) ն վերագնահատման արժեքներով: Սկզ նական (պատմական) արժեքը կարող է մեկնա անվել երկու ձնով՝ 1. ակտիվի ձեռք երման կամ կառուցման ժամանակ վճարված դրամական միջոցների գումար (հատուցման իրական արժեք), 2. ակտիվի ձեռք երման կամ կառուցման ժամանակ կողմերի համաձայնությամ որոշված վճարվելիք դրամական միջոցների գումար (հատուցման իրական արժեքը՝ ակտիվի ձեռք երման պահի դրությամ ): «Իրական արժեք» արտահայտությունը այն գումարն է, որով ակտիվն առնտրական գործարքի ընթացքում կարող է փոխանակվել իրազեկ ն պատրաստակամ կողմերի միջն: Վերագնահատման արժեքը ակտիվի այն արժեքն է, որը որոշվում է դրա վերագնահատման արդյունքում: Մնացորդային արժեքը այն զուտ գումարն է, որը կազմակերպությունը ակնկալում է ստանալ ակտիվից՝ դրա օգտակար ծառայության վերջում՝ դուրսգրման սպասվող ծախսերը հանելուց հետո: Մինչն սույն ստանդարտի ներդրումը «մնացորդային արժեք» (զուտ արժեք) հասկացությունը ծառայության ընթացքում ընկալվել էր որպես սկզ նական արժեքի ն փաստացի հաշվարկված մաշվածքի (ամորտիզացիայի) տար երություն, իսկ ծառայության վերջում՝ լուծարային (չամորտիզացված) արժեքի գումար: Գործնականում գործածվում է նան «արժեզրկումից կորուստներ» հասկացությունը, որն արտահայտում է այն գումարը, որով ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը գերազանցում է փոխհատուցվող գումարը: Այստեղից էլ՝ հաշվեկշռային արժեքը արտացոլում է այն գումարը, որով ակտիվը ճանաչվում է ն ներառվում հաշվեկշռի մեջ՝ մաշվածությունը ն արժեզրկումից կուտակված կորուստները հանելուց հետո: Մինչն այս ստանդարտների կիրառումը «հաշվեկշռային արժեք» արտահայտությունը նույնացվել է «մնացորդային արժեքի» հետ, իսկ ոչ վաղ անցյալում՝ «սկզ նական արժեքի» հետ: «Հիմնական միջոցներ» հասկացությունը հավաքական մեծություն է ն ձնավորվում է ճանաչված միավորների արժեքը գումարելու միջոցով: Հիմնական միջոցների միավորների ճանաչումները կապված են կոնկրետ պայմանների առկայության հետ: Մասնավորապես, պետք է ակնկալվի, որ դրա հետ կապված ապագա տնտեսական օգուտները կհոսեն դեպի կազմակերպություն, ն արժեքը կարելի է հստակորեն գնահատել: Հիմնական միջոցների միավորը, եթե համապատասխանում է ակտիվ ճանաչելու չափանիշներին, պետք է չափվի սկզ նական արժեքով (ինքնարժեքով): Սկզ նական արժեքն ընդգրկում է նրա գնման գինը, ներկրման տուրքերը, հարկերը ն պարտադիր այլ վճարումները, ակտիվը՝ նպատակային օգտագործման համար աշխատանքային վիճակի երելու հետ անմիջականորեն կապված ցանկացած ծախս: Ոչ ընթացիկ ակտիվները օգտակար շահագործման ընթացքում, նան շահագործումից դուրս (անգործության վիճակում), ենթարկվում են մաշվածքի ն աստիճանաար կորցնում են իրենց սկզ նական արժեքը: Միջազգային չափանիշներով՝ ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքը ընդունվում է որպես դրանց շահագործման ամ ողջ տնողության ընթացքում ամորտիզացման ենթակա գումարից կատարվող պար երական հատկացում: Ամորտիզացման ենթակա գումար է ոչ ընթացիկ ակտիվի հաշվեկշռային ն մնացորդային արժեքների տար երությունը: Ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի պատճառ կարող են ճանաչվել հետնյալ գոր306

ծընթացները՝ ա) ոչ ընթացիկ ակտիվների օգտագործումը (շահագործումը), ) օգտակար ժամանակի լրանալը, գ) -ոչ ընթացիկ ակտիվի «ծերանալը» (տեխնոլոգիաների, տեխնիկայի, շուկայական պահանջարկի փոփոխվելու հետ նան արոյապես մաշվելը), դ) աղքատացումը (հանքային պաշարները): Մաշվածքի հաշվարկման ու հաշվառման նպատակն է սկզ նական արժեքը օգտակար շահագործման ոլոր տարիների վրա համապատասխան ձնով աշխելու միջոցով ձնավորել փոխհատուցման նույնքան եկամուտ, շահույթ ն վնաս՝ հաշվետվության ձնում արտացոլելով որպես ծախս: Ոչ վաղ անցյալում հիմնական միջոցների մաշվածքը այն հիմքն էր, որին համապատասխան՝ ստեղծվում էր դրանց պարզ վերարտադրության համար նպատակային աղ յուր: Շուկայական հարա երությունների կայացած համակարգ ունեցող երկրներում, Հայաստանի Հանրապետությունում նս, մաշվածքի հաշվարկումը ոչ ընթացիկ գործող ակտիվները նորով փոխարինելու համապատասխան դրամական ֆոնդ ստեղծելու նպատակ չի հետապնդում: Փաստորեն, դա տվյալ ակտիվի արժեքի՝ ըստ նրա օգտագործման ժամկետների աշխման պարզ մեթոդ է (այն ժամկետների, որոնց ընթացքում ստացվում է եկամուտ): Գործնականում իրատեսական էլ չէ մաշվածքը ոչ ընթացիկ համապատասխան ակտիվը նորով փոխարինելու ավարար աղ յուր համարելը, քանի որ ինֆլյացիայի ն այլ պատճառներով չի կարող լրիվ փոխհատուցվել: Բնականա ար, մաշվածք հաշվարկելը չի դիտվում որպես ոչ ընթացիկ ակտիվի պահպանման կամ նորով փոխարինելու եղանակ: Սակայն հաշվարկված ու կուտակված մաշվածքի ն կապիտալ ներդրումների, ինչպես նան հարկվող շահույթի միջն պետք է գոյություն ունենա որոշակի կապ ն փոխպայմանավորվածություն, ինչպես Ռուսաստանի Դաշնությունում է: Հակառակ դեպքում մաշվածքի գումարը կարող է ընդհանուր եկամուտների մեջ լրիվ դիմազրկվել՝ դրսնորվելով միայն որպես չհարկվող շահույթ ն ոչ ավելին: Համաձայն ՀՀ ստանդարտ 16–ի՝ հիմնական միջոցի միավորի մաշվածության գումարը պետք է պար երա ար աշխվի ակտիվի օգտակար ծառայության ամ ողջ տնողության ընթացքում: Մաշվածքի հաշվարկման ընդունելի մեթոդը պետք է արտացոլի այն մոդելը, որով կազմակերպությունը սպառում է ակտիվի տնտեսական օգուտը (շահույթը): Յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանի համար հաշվարկված մաշվածության գումարը պետք է ճանաչվի որպես ծախս, եթե այն չի ներառվում մեկ ուրիշ ակտիվի հաշվեկշռային արժեքի մեջ: Քանի որ ակտիվի մեջ առարկայացած տնտեսական շահույթը օգտագործվում է կազմակերպության կողմից, ուստի ակտիվի հաշվեկշռային արժեքը նվազեցվում է, դրանով իսկ այդ օգտագործումը արտացոլվում է մաշվածությանը վերագրելու միջոցով: Միանշանակ է, որ հիմնական միջոցների միավորի մեջ առարկայացած տնտեսական շահույթը կազմակերպությունն սպառում է գլխավորապես ակտիվի օգտագործման միջոցով: Սակայն այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են տեխնիկական հնացածությունը ( արոյական մաշվածությունը նս), անգործության ընթացքում առաջացած մաշվածությունը, հաճախ ակնկալվող տնտեսական շահույթի նվազման պատճառ են դառնում: Հետնա ար, այդ հանգամանքներն ու գործոնները պետք է հաշվի առնվեն ոչ ընթացիկ ակտիվի օգտակար ծառայության տնողությունը որոշելիս: Մասնավորապես, պետք է հաշվի առնել՝ • կազմակերպության կողմից ակտիվի ենթադրվող օգտագործելիությունը՝ հիմք ու ելակետ ընդունելով ակնկալվող հզորությունը ն արտադրանքի ֆիզիկական ծավալը. • արտադրական գործոններից (հերթափոխերի թիվ, վերանորոգման ու սպառման, անգործության վիճակում մնալու տնողություն ն այլն) ակնկալվող ֆիզիկական մաշվածությունը.

•

արտադրությունում կատարվող տեղաշարժերի, արեփոխումների, տվյալ ակտիվի օգտագործմամ ստացվող արտադրանքի ու ծառայությունների նկատմամ շուկայական պահանջարկի նվազման հետնանքով առաջացած տեխնիկական հնացածությունը. • ակտիվի օգտագործման իրավական կամ նման այլ սահմանափակումները: Գործող օրենսդրությունը թույլ է տալիս հիմնական միջոցների օգտակար ծառայության տնողությունը որոշել կազմակերպությունների կողմից՝ ելնելով ակնկալվող օգտակարությունից: Ակտիվների կառավարման քաղաքականությունը կազմակերպություններին թույլ է տալիս ակտիվները դուրս գրել նախատեսված ժամանակից շուտ կամ դրանց մեջ առարկայացած տնտեսական շահույթը ոչ լրիվ ստանալուց առաջ: Ուստի, հնարավոր է, որ օգտակար ծառայության ժամկետը լինի ավելի կարճ, քան նրա տնտեսական ծառայության տնողությունն է: Հողամասերը, շենքերն ու շինությունները դիտվում են որպես առանձնահատուկ ակտիվներ ն հաշվառվում են առանձին–առանձին, նույնիսկ այն դեպքերում, եր ձեռք են երվում միասին: Հողամասերը, որպես կանոն, ունեն շահագործման անսահմանափակ տնողություն, նականա ար, դրանց նկատմամ մաշվածք չի հաշվարկվում: Շենքերն ու շինությունները մաշվող ակտիվներ են: Տնտեսավարման պրակտիկայում կարող են կիրառվել մաշվածքի հաշվարկման ազմաթիվ մեթոդներ ու մոտեցումներ: Կազմակերպությունները, մաշվածքի կառավարման իրենց ընդունած քաղաքականությունից ելնելով, կարող են օգտվել ցանկացած մեկ կամ մի քանի մեթոդներից: Գործնականում ավելի հաճախ կիրառվում են հետնյալ մեթոդները՝ 1. գծային կամ հավասարաչափ հաշվարկման, 2. մնացորդի նվազեցման, 3. տարիների (միավորների) գումարի, 4. վերագնահատման: Մաշվածքի հավասարաչափ հաշվարկման մեթոդը ավանդական եղանակ է, ունի լայն տարածում ն համատարած կիրառվել է նախկին ԽՍՀՄ տնտեսության ոլոր ճյուղերում: Իրականացման տեխնիկան շատ պարզ է: Մաշվածքի գումարը, ըստ օգտակար շահագործման տարիների, աշխվում է հավասար մասերով ն արտահայտվում է կայուն չափերով՝ ըստ ամ ողջ ժամանակաշրջանի: Ամորտիզացիոն հատկացումների տարեկան գումարը որոշելու համար պահանջվում է ունենալ համապատասխան ակտիվի սկզ նական արժեքը, նրա օգտակար շահագործման տնողությունը՝ արտահայտված տարիներով ն, անհրաժեշտության դեպքում, նան մնացորդային արժեքի գնահատականը: Օգտագործվում է հետնյալ անաձնը՝

Տարեկանամորտիզացիան =

սկզ նական արժեք - մնացորդային արժեք : օգտակար շահագործման տարիների թիվ

Մաշվածքի գծային հաշվարկի օրինակ. աժնետիրական ընկերությունը հաշվետու տարվա հունվարի 1-ին ձեռք է երել սարքավորում՝ 24 մլն դրամ արժեքով, որը մտնում է այլ հիմնական միջոցների խմ ի մեջ ն ունի 5 տարվա օգտակար շահագործման ժամկետ: Ակնկալվում է, որ տվյալ սարքավորումը մնացորդային արժեք չի 24000 հազ. ունենալու: Այս դեպքում՝ տարեկան մաշվածքը հավասար է = 4800 հազ. դրամ: Եթե կազմակերպությունն ակնկալեր, որ շահագործման ժամկետը լրանալուց հետո տվյալ սարքավորումը հնարավոր է վաճառել 4 մլն դրամով, ապա հաշվարկման ենթակա տարեկան ամորտիզացիայի գումարը կարտահայտվեր 4000 հազ. դրամով

⎛ 24 հազ. - 4000 հազ. ⎞ ⎜ ⎟: ⎝ ⎠ Սովորա ար ամորտիզացիոն հատկացումներ կատարվում են աշխատած լրիվ ամիսների համար: Բնականա ար, եթե այդ սարքավորումը ձեռք երվեր տվյալ տարվա հոկտեմ երի 1-ին, առաջին տարում ամորտիզացիա կհաշվարկվեր 3 ամսվա համար (տարեկանի 1/4-ի չափով): Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող ոլոր կազմակերպությունների հիմնական միջոցները, ըստ օգտակար շահագործման տնողության, դասակարգվում են 5 խմ ի՝ 1-20 տարի (1, 3, 5, 10, 20 տարվա) ամորտիզացիայի տնողությամ : Դրանից էլ ելնելով՝ ամորտիզացիայի տարեկան պլանային մեծությունը հաշվարկելու համար կատարվում է խոշորացված հաշվարկ: Նախ, պարզվում է համապատասխան խմ ին վերա երող ոչ ընթացիկ ակտիվների միջին տարեկան մնացորդը, այնքանով, որ տարվա ընթացքում կարող է լինել շարժ՝ հների դուրսգրում, նորերի ձեռք երում: Շարժի ժամկետները ոչ միշտ են համընկնում օրացուցային տարվա սկզ ին, ն կարիք է առաջանում միջինացման: Ըստ օգտակար շահագործման տնողության՝ ոչ ընթացիկ ակտիվների խմ երի միջին տարեկան հաշվեկշռային արժեքը կարելի է հաշվարկել տար եր մոտեցումներով: Առավել կիրառելի մեթոդները 3-ն են՝ 1. միջին ժամանակագրական, 2. հիմնական միջոցների ապրանքային հաշվեկշռի, 3. միջին թվա անական: Միջին ժամանակագրական մեթոդի դեպքում ելակետ են ընդունվում ոլոր ամիսների կամ եռամսյակների սկզ ի մնացորդները՝ առաջին ամսվա կամ եռամսյակի սկզ ի մնացորդի կեսին ավելացվում են մյուս ոլոր ամիսների մնացորդները, տարեվերջի մնացորդի կեսը ն աժանվում 12-ի (ամիսների թվին): Օգտագործվում է հետնյալ անաձնը՝ Մվ ⎤ ⎡Մ Մ = ⎢ 1 + Մ 2 + ... + Մ12 + ⎥ : 12 , 2 ⎦⎥ ⎣⎢ 2 որտեղ՝ Մոչ ընթացիկ ակտիվների ամորտիզացման ենթակա արժեքն է, Մ1, Մ2 ...Մ12 – համապատասխանորեն՝ ամիսների սկզ ի դրությամ մնացորդն է՝ սկզ նական արժեքով, Մվ – տարեվերջի դրությամ մնացորդն է: Երկրորդ մեթոդը հիմնված է ապրանքային հաշվեկշռի սկզ ունքի վրա՝ տարեսկզ ի մնացորդին ավելացվում է տարվա ընթացքում գործարկման ենթակա ոչ ընթացիկ ակտիվների միջին տարեկան արժեքը ն հանվում դուրսգրման (օտարման) ենթակա մասի միջին տարեկան արժեքը՝ ըստ հետնյալ անաձնի՝ Մ է Մ (12 − է ) Մ = Մ0 + 1 − 2 , որտեղ՝ Մ0-ն- տարեսկզ ի դրությամ առկա ակտիվների սկզ նական արժեքն է, Մ1-ը- պլանային ժամանակաշրջանում շահագործման հանձնվող ոչ ընթացիկ ակտիվների սկզ նական արժեքն է, Մ2-ը- պլանային ժամանակաշրջանում դուրսգրման ենթակա ակտիվների սկզ նական արժեքն է, է– պլանային ժամանակի շահագործման (աշխատելու) ամիսների թիվն է: Ինչպես նշվեց, սովորա ար վերցվում են լրիվ ամիսները: Եր շարժը (գործարկումը, դուրսգրումը) նախատեսված է եռամսյակներով, ընդունված է առաջին եռամսյա309

կում շահագործման հանձնվելիք ակտիվների աշխատած ամիսների թիվը վերցնել 10, մյուսներինը համապատասխանա ար՝ 7, 4, 1 ամիս: Դուրսգրման դեպքում ընդհակառակը՝ առաջին եռամսյակինը՝ 1, երկրորդինը՝ 4, երրորդինը՝ 7 ն չորրորդինը՝ 10: Օրինակ՝ ընդունենք, որ աժնետիրական ընկերության 5 տարվա օգտակար շահագործման ժամկետ ունեցող ակտիվների տարեսկզ ի մնացորդը 60 մլն դրամ է, երկրորդ, երրորդ ն չորրորդ եռամսյակների սկզ ին՝ համապատասխանա ար 58, 66 ն 78, իսկ տարեվերջին՝ 80 մլն դրամ: Այս դեպքում ամորտիզացիայի ենթակա ոչ ընթացիկ ակտիվների միջին տարեկան արժեքը կկազմի.

80 ⎞ ⎛ 60 + 58 + 66 + 78 + ⎟ : 12 = 68 մլն դրամ: 2⎠ ⎝ 2 Այժմ ընդունենք, որ տարեսկզ ի մնացորդը կազմում է 60 մլն դրամ, նախատեսված է || եռամսյակում ձեռք երել 32 միլիոն դրամի ակտիվներ, իսկ չորրորդում՝ դուրս գրել 12 մլն դրամի ակտիվներ: Այս դեպքում մաշվածքի հաշվարկման համար ելակետ համարվող ոչ ընթացիկ ակտիվների գումարը՝ Մ -ը, կկազմի. Մ =⎜

Մ = 60 +

32 × 7 12 × 10 − = 68

Մաշվածքը հաճախ արտահայտվում է տոկոսներով՝ սկզ նական արժեքի նկատմամ : Օրինակ, գծային եղանակով ամորտիզացիա հաշվարկելու դեպքում, եթե ծառայության տնողությունը 5 տարի է, ն նախատեսվում է մնացորդային արժեքի զրոյական մնացորդ, ամորտիզացիայի տարեկան նորման կլինի 209 (100:5): Մնացորդի նվազեցման մեթոդը լայն կիրառություն չունի: Հիմնականում կիրառվում է այն դեպքերում, եր անհրաժեշտ է ոչ ընթացիկ ակտիվի շահագործումից ակնկալվող եկամտի ավելի մեծ աժին ստանալ առաջին տարիներին: Այս մեթոդը կիրառելիս ակտիվի շահագործման առաջին տարիներին ամորտիզացիոն հատկացումները արձր են, քան ավելի ուշ ժամկետներում: Շահագործման առաջին տարում ամորտիզացիայի տարեկան տոկոսը հաշվարկվում է սկզ նական արժեքի, հետագա տարիներին՝ զուտ հաշվեկշռի արժեքի նկատմամ : Հետագա տարիների ամորտիզացիոն հատկացումների հաստատագրված տոկոսը որոշվում է հետնյալ անաձնով՝ ⎛ ակտիվի մնացորդային արժեք ⎞ դրույքը = 1 − ⎜⎜ ⎟⎟ × 100 ⎝ ակտիվի սկզ նական արժեք ⎠ Շահագործման ընթացքում ն դուրսգրման պահին ակտիվի զուտ հաշվեկշռային (մնացորդային) արժեքը հավասար է սկզ նական արժեքի ն կուտակված մաշվածքի տար երությանը: Եթե ընդունենք, որ նշված օրինակում ձեռք երված 24 մլն արժողությամ ակտիվի մաշվածքի հաշվարկը նպատակահարմար է կատարել մնացորդի նվազեցման մեթոդով, ապա, ըստ շահագործման հինգ տարիների, այն կկազմի՝ տարիներ

մաշվածքի գումարը 209×24000 հազ. 209×(24000-4800) 209×(24000-8640) 209×(24000-11712) 209×(24000-14170)

ամորտիզացիոն հատկացումներ 4800 հազ.

կուտակված մաշվածք 11712 14170 16136

Պարզ երնում է, որ ըստ տարիների ամորտիզացիոն հատկացումները նվազում են, ն վերջում մնում է որոշակի չամորտիզացված գումար՝ 7864 հազ. դրամ (2400016136): Դժվար չէ նկատել նան, որ այս մեթոդը կապված է որոշ արդությունների հետ: Մասնավորապես, եթե մնացորդային արժեք չի նախատեսվում, մաշվածքի տոկոսը պետք է հավասար լինի 100-ի: Իսկ եթե ակտիվի արժեքը լրիվ չի ամորտիզացվում ն մնում է մնացորդային արժեք, դրույքը ստանում է ավելի արձր արտահայտություն: Երկրորդ դեպքում, ըստ տարիների մաշվածքի դրույքները կունենան հետնյալ չա-

⎛ 19200 ⎞ 15380 ⎞ ⎟ × 100 , երկրորդ տարի՝ 369 ⎛⎜1 − ⎟ ×100 , ⎝ 24000⎠ ⎝ 24000⎠ 9850 ⎞ ⎛ ⎛ 12308 ⎞ երրորդ տարի՝ 399 ⎜ 1 − ⎟ ×100 : ⎟ × 100 , չորրորդ տարի՝ 599 ⎜1 − ⎝ 24000 ⎠ ⎝ 24000 ⎠

փերը. առաջին տարի՝ 209 ⎜1 −

Գործնականում կարող է հարց ծագել, թե որ ակտիվների համար է նպատակահարմար մաշվածքը նվազեցման եղանակով հաշվելը: Այդ հարցին պատասխանելիս պետք է ի նկատի ունենալ, որ գոյություն ունեն ոչ ընթացիկ ակտիվների տեսակներ, որոնք օգտակար շահագործման առաջին փուլում կորցնում են արժեքի ավելի մեծ մասը, մասնավորապես՝ ավտոմեքենաները, հաշվողական տեխնիկայի որոշ տեսակներ: Բացի դա, կան ակտիվներ, որոնց շահագործումն առաջին տարիներին ավելի քիչ ծախս է պահանջում, քան որոշակիորեն մաշվելուց հետո: Ուստի, հարմար է մաշվածքը հաշվարկել նվազեցումների մեթոդով, այնքանով, որ մաշվածքի գումարը ն շահագործման ու պահպանման ծախսերը կարող են միմյանց ծածկել: Այնուհանդերձ, ոլոր դեպքերում, մաշվածքը պետք է դիտել որպես ակտիվի արժեքի՝ ըստ տարիների աշխվածության գումար, այլ ոչ թե ակտիվի գնահատում: Ըստ տարիների (միավորների) մաշվածքի գումարի հաշվարկման մեթոդի՝ ամորտիզացիոն հատկացումների մեծ մասը նույնպես աժին է ընկնում սկզ ի տարիներին: Ըստ էության, դա նախորդի տարատեսակն է: Այլ կերպ, այս մեթոդը կոչվում է 78-ի կանոն, ելնելով այն հանգամանքից, որ ամսական հաշվարկի ժամանակ մեկ տարին ձնավորվում է 78 միավորից (12-11-…-1=78): Հաճախ այս մեթոդը կիրառվում է մաշվածքի ամսական մեծությունը հաշվելու նպատակով: Տարիների գումարը պայմանավորված է օգտակար շահագործման տնողությամ : Որքան այն երկար է, այնքան գումարը մեծ է: Շահագործման տարիների ցանկացած թվի դեպքում տարիների գումարը կարելի է որոշել հետնյալ անաձնով. տարիների գումարը՝ ՏԳ = ո(ո - 1)/2, որտեղ՝ ո-ը տարիների թիվն է: Օրինակ՝ շահագործման ժամկետի 5 տարվա դեպքում տարիների գումարը հավասար է 15-ի |5(5-1)/2|, 15 տարվա դեպքում՝ 120-ի |15(15-1)/2|: Եթե ընդունենք, որ նախորդ օրինակի 24000 հազ. դրամի ընթացիկ ակտիվի մաշվածքը որոշված է հաշվարկել տարիների գումարի մեթոդով, իսկ ծառայության ժամկետը նույնն է՝ 5 տարի, ապա տարիների գումարը կլինի 15 (5-4-3-2-1) ն ըստ տարիների հաշվարկվող մաշվածքի մեծությունը կկազմի. 5 × 24000 1-ին տարի՝ = 8000 4 × 24000 = 6400 2-րդ տարի՝

3-րդ տարի՝ 4-րդ տարի՝ 5-րդ տարի՝ Ընդամենը՝

3 × 24000 = 4800 2 × 24000

= 3200

1 × 24000 = 1600 24000:

Կուտակված մաշվածքը ըստ տարիների համապատասխանա ար կունենա հետնյալ պատկերը՝ 8000, 14400, 19200, 22400 ն 24000: Վերագնահատման մեթոդով մաշվածքի հաշվարկումը կառուցված է ակտիվների վերագնահատված արժեքի վրա, ինչը տար եր է հաշվապահական հաշիվներում արտացոլվածից: Վերագնահատումից հետո ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի գումարը պետք է հաշվարկվի նոր արժեքից ելնելով: Այնքանով, որ վերագնահատումից հետո ձնավորված արժեքը հաճախ նախկինից մեծ է, տարեկան մաշվածքի գումարը մեծանում է: Առաջին հայացքից դա կարող է տարօրինակ թվալ՝ հետագա տարիների մաշվածքը մեծ է սկզ նական տարիների մաշվածքից: Բայց, նկատի ունենալով, որ մաշվածքի հաշվարկը ակտիվի արժեքի դուրսգրումն է շահագործման տարիների վրա, արժեքի մեծացումը անխուսափելիորեն ավելացնում է նան տարեկան մաշվածքի գումարը, որը միանգամայն ընկալելի է: Մաշվածքի հաշվարկման ժամանակ ոչ գծային մեթոդների կիրառման արտասահմանյան փորձը (մասնավորապես ԱՄՆ-ում) նախատեսում է պակասեցվող մնացորդի որոշման ազմակիություն: Կրկնակի պակասեցման պրակտիկայի ժամանակ տարեկան մաշվածքի հաշվարկը կատարվում է հետնյալ անաձնով՝ Մ = Սա " Ւ " 2 որտեղ` Սա - ոչ ընթացիկ ակտիվի մնացորդային արժեքն է տարեսկզ ին Ւ - մաշվածքի նորման է շահագործման ամ ողջ տնողության ընթացքում 2 - հաշվարկման ազմակիությունն է: Մաշվածքի ոչ գծային հաշվարկի օրինակ (ըստ նախորդ օրինակի սկզ նական արժեքը 24 մլն. դրամ է, ծառայության տնողությունը 5 տարի) Մնացորդային արժեքը ժամանակաշրջանի սկզ ին հազ.դրամ 24000 14400

Մաշվածքի գումարը, հազ.դրամ 24000 " 209 "2 = 9600 14400 " 209 "2 =5760 8640 " 209 "2= 3456 5114 " 209 "2 = 2074 3110 " 209 "2 = 1244

Մնացորդային արժեքը ժամանակաշրջանի վերջին հազ.դրամ 14400

Այս մոտեցման պայմաններում հաշվարկի ոչ գծայնությունը զգալիորեն արձրանում է, իսկ մնացորդային արժեքը (որպես մաշվածք չհաշվարկված) կրճատվում է մեծ չափերով 7864 հազ.դրամից իջնելով 1866 հազ.դրամի (32.7 տոկոսից 7.7 տոկոսի): Մաշվածքի հաշվապահական հաշվառման կանոնները, նրա հաշվարկման մեթոդի հետ կապված, փոփոխության չեն ենթարկվում: Ոչ ընթացիկ ակտիվների ձեռք երումը ձնակերպվում է՝ դե ետ՝ ոչ ընթացիկ ակտիվների արժեք, կրեդիտ՝ դրամարկղ: Յուրաքանչյուր տարվա վերջում մաշվածքը կարգավորվում է՝

Դե ետ՝ հաշվետվություն շահույթի ն վնասի մասին՝ մաշվածք, Կրեդիտ՝ ոչ ընթացիկ ակտիվներ՝ կուտակված մաշվածք: Ակտիվի սկզ նական արժեքը, առանց մաշվածքի, պետք է գրանցվի ամեն տարվա հաշվեկշռում: Մաշվածքի դեպքում աղ յուրի արժեքն ամեն տարի պակասեցվում է տարվա կուտակված մաշվածքի չափով: Ամեն տարի շահույթի ն վնասի հաշվետվության մեջ ծախսի տեսքով արտացոլվում է տարեկան ամորտիզացիայի գումարը ն, դրանով իսկ, ոչ ընթացիկ ակտիվի արժեքը ամենօրյա ծախսի ձնով աշխվում է ըստ շահագործման տարիների:

13.2. ԿԱՊԻՏԱԼ ՆԵՐԴՐՈՒՄՆԵՐԻ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐՆ ՈՒ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղ յուրները ազմազան են ու ազմա նույթ: Դրանք իրենց էությամ դրամական միջոցների այն ամ ողջությունն են, որոնք ավանսավորվում են ոչ ընթացիկ ակտիվների մեջ ն ձնավորում կազմակերպության հիմնական կապիտալը: Համաձայն Հայաստանի Հանրապետությունում գործող օրենսդրության, կապիտալ ներդրումները ՀՀ տարածքում կարող են ֆինանսավորվել հետնյալ աղ յուրներով՝ • սեփական ֆինանսական ռեսուրսներ ն ներտնտեսական (շահույթ, կուտակված մաշվածք, պահուստներ, սեփական կապիտալ շինարարության շահույթ), ապահովագրական փոխհատուցումներ ն այլ ներքին աղ յուրներ, • փոխառու ֆինանսական միջոցներ ( անկային ու յուջետային վարկեր, փոխառություններ ն այլն), • ներգրավված ֆինանսական միջոցներ (արժեթղթերի վաճառքից մուտքեր, աժնեմասային ն այլ մուծումներ, քաղաքացիների, աշխատանքային կոլեկտիվի անդամների ն իրավա անական անձանց այլ վճարումներ), • պետական յուջեից ինվեստիցիոն հատկացումներ, արտա յուջետային ֆոնդերից մասհանումներ, • օտարերկրյա ներդրողների միջոցներ: Ինվեստիցիաների ն դրանց կարնորագույն մասը կազմող կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղ յուրները դասակարգվում են նան այլ հատկանիշներից ելնելով: Դրանց ամ ողջությունը կարելի է աժանել ներքին ն արտաքին, վերադարձվող ն անվերադարձ աղ յուրների: Իսկ ձնավորման առանձնահատկություններից ելնելով՝ հնարավոր է աժանել 3 խմ ի՝ ներքին ռեսուրսներ, հիմնական գործունեությունից խող աղ յուրներ ն արտաքին աղ յուրների հաշվին ներգրավվող միջոցներ: Դասակարգման վերջին մոտեցումը հատկապես վերա երում է գործող այն կազմակերպություններին, որոնք իրականացնում են տեխնիկական վերազինման, վերակառուցման ն ընդլայնման միջոցառումներ՝ տնտեսավարական եղանակով՝ սեփական կապիտալ շինարարության կազմակերպման միջոցով: Սեփական ֆինանսական ռեսուրսների ավարարությունը հնարավոր է դարձնում ինքնաֆինանսավորման ապահովումը: Աղ յուրների այս խմ ի մեջ գլխավոր տեղը պատկանում է գործառնական շահույթին: Ինչպես արդեն նշվել է, շահույթը զուտ եկամտի որոշակի մասի դրամական արտահայտությունն է: Բյուջեի հանդեպ պարտավորությունները ն այլ պարտադիր վճարումները կատարելուց հետո կազմակերպության տնօրինությունը մնացած զուտ շահույթը կարող է ծախսել իր նախընտրած ուղղություններով, այդ թվում ինվեստիցիոն նպատակով՝ կուտակման ն նույնպիսի այլ ֆոնդեր ստեղծելու ճանապարհով: Գործնականում շահույթից կապիտալ ներդրումներին կատարվող հատկացում313

ների գումարի մեծությունը, նախ ն առաջ, պայմանավորված է զուտ շահույթի ծավալով, առաջնահերթություն ունեցող այլ պահանջների առկայությամ , ուրիշ մինչն շահույթը ներգրավելը, աղ յուրների առկայությամ , ինչպես նան փոխատվական հարա երությունների պայմաններով (ֆինանսական լծակի դիֆերենցիալ, ֆինանսական լծակի դիրք, վարկի հաշվարկային միջին տոկոսադրույք, տնտեսական շահութա երության մակարդակ): Ինվեստիցիաների երկրորդ խոշորագույն աղ յուրը ամորտիզացիոն հատկացումներն են (կուտակված մաշվածքը), ինչը, ՀՀՀՀՍ կիրարկման պայմաններում, իր նույթով գրեթե նույնացվում է շահույթի հետ: Ձեռնարկություններում մաշվածքի արժեքի կուտակումը տեղի է ունենում պար երա ար (ամեն ամիս), այն դեպքում, եր հիմնական ֆոնդերը արտադրական յուրաքանչյուր պար երաշրջանից հետո նյութական փոխհատուցում չեն պահանջում: Արդյունքում ձնավորվում են ազատ դրամական միջոցներ, ն արտադրության ծախքերի մեջ ներառված մաշվածքը փոխհատուցվում է իրացումից ստացված հասույթից: Տրամա անական է այդ ազատ դրամական միջոցները հիմնական կապիտալի վերարտադրությանն ուղղելը: Հայաստանի Հանրապետությունում, ըստ էության, իրականացվում է ոչ ընթացիկ ակտիվների արագացված ամորտիզացիա: Ընդհանրապես, արագացված ամորտզացիան, որպես տնտեսական խթանման միջոց, իրականացվում է 2 եղանակով: 1-ին դեպքում արհեստականորեն կրճատվում են ակտիվների շահագործման ժամկետները, ն համապատասխանորեն արձրանում է տարեկան նորման: Արդյունքում, այդ ձնով հաշվարկված ամորտիզացիան օգտագործվում է ֆիզիկապես ու արոյապես հնացած տեխնիկան նորով փոխարինելու նպատակով: Ամորտիզացիոն մեծ հատկացումների հետնանքով կազմակերպություններում պակասում է հարկվող շահույթի, հետնա ար՝ շահութահարկի գումարը: Արագացված ամորտիզացիայի երկրորդ եղանակը համատարած կիրառություն չունի: Առանց շահագործման ժամկետների՝ պետականորեն սահմանված նորմատիվները կրճատելու, առանձին ճյուղերի կազմակերպություններին թույլ է տրվում մի քանի տարիների ընթացքում ամորտիզացիոն հատկացումներ կատարել արձրացված չափերով՝ հետագա տարիներին դրանք պակասեցնելու պայմանով: Կապիտալ ներդրումների ն, ընդհանրապես, ինվեստիցիոն գործունեության համար ազատ շուկայական հարա երությունների պայմաններում կարնորագույն աղյուր է արժեթղթերի թողարկումը: Վերջինս նպաստում է կազմակերպությունների, իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց տրված միջոցները խոշոր կապիտալ ներդրումների նպատակով կենտրոնացնելուն՝ դրանով իսկ թեթնացնելով յուջետային, գերատեսչական ն ֆինանսավորման այլ աղ յուրների հոգսը: Արժեթղթերի միջոցով կապիտալ ներդրումների համար կարող են հավաքագրվել նան նակչության՝ ապրանքային ծածկույթ չունեցող միջոցները: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ ինվեստիցիաների ֆինանսավորման աղ յուրների կառուցվածքում վերջին տարիներին նկատելիորեն նվազել է անկային երկարատն վարկերի աժինը, ինչը վարկի հաշվարկային դրույքի ավականաչափ արձր լինելու ն վարկավորման մեխանիզմի արդության հետնանք է: Այդ պատճառով էլ կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղ յուրների մեջ կարնոր դեր է ձեռք երում արժեթղթերի թողարկումը: Արժեթուղթը փաստաթուղթ է, որը հաստատում է դրա տիրոջ սեփականատիրական իրավունքը համապատասխան կազմակերպության գույքի, դրամական միջոցների նկատմամ : Արժեթղթերը իրավունք են տալիս եկամուտ ստանալ շահա աժինների ձնով, ինչպես նան ստեղծում են դրամական ն այլ իրավունքները ուրիշ անձանց փոխանցելու հնարավորություն: Ֆինանսական պրակտիկայում արժեթղթերի շարքն են դասվում միայն նրանք, որոնք կարող են հանդիսանալ առքուվաճառքի առարկա ն համաչափ կամ միանվագ եկամտի ստացման աղ յուր: Կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղ յուրների համար ամենակարնոր արժեթղթի տեսա314

կը աժնետոմսն է: Դա այնպիսի արժեթուղթ է, որը ձեռք երողին (տնօրինողին) իրավունք է տալիս մասնակցելու աժնետիրական ընկերության աշխատանքներին, նրա շահույթին (եկամուտներին), լուծարվելու դեպքում՝ նան մնացած գույքի աշխմանը: Կազմակերպությունների ակտիվների, հետնա ար նան կապիտալ ներդրումների ձնավորման աղ յուրների կազմում չափազանց մեծ է անկային վարկի դերը: Հայտնի է, որ անկային վարկը արտահայտում է փոխառուի ն փոխատուի միջն փոխհատուցման ն վերադարձելիության սկզ ունքով իրականացվող դրամական հարա երությունները, որտեղ կարնոր դեր ունի վարկային տոկոսը: Սովորա ար վարկը ներգրավվում է այն նագավառներում, որտեղ ապահովվում է արագ արդյունք՝ շահույթի ն եկամտի ստացում, ինչը հատուկ է Հայաստանի Հանրապետության ժամանակակից պայմաններին: Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ այն ձեռնարկությունների համար, որոնք հնարավորություն ունեն ընդլայնելու պահանջարկ ունեցող արտադրանքի թողարկումը, վարկի ներգրավումն ավելի ձեռնտու է, քան արժեթղթերի թողարկումը: Հայաստանի Հանրապետությունում գործող օրենսդրությամ ՝ անկային վարկի օ յեկտները տարակարգված չեն. այդպիսիք կարող են լինել գործունեության հետ կապված ամենատար եր պահանջները: Իրավա անական ու ֆիզիկական անձանց կապիտալ ներդրումների առնչությամ , վարկի օ յեկտ կարող են ծառայել հետնյալ ծախսերը՝ • արտադրական ու ոչ արտադրական օ յեկտների կառուցումը, ընդլայնումը, վերակառուցումը ն տեխնիկական վերազինումը, • շարժական ու անշարժ գույքի՝ մեքենաների, սարքավորումների, տրանսպորտային միջոցների, շենքերի, կառույցների ձեռք երումը, • համատեղ կազմակերպությունների ստեղծումը, • գիտատեխնիկական արդյունքի, անհատական արժեքների ն սեփականության այլ օ յեկտների ստեղծումը ն այլն: Բանկի ու փոխառուի միջն վարկային հարա երությունների կարգավորման գլխավոր փաստաթուղթը վարկային պայմանագիրն է: Որպես կանոն, այն ներառում է հետնյալ պայմանները՝ տրվող վարկի գումարը, դրա օգտագործման ն վերադարձման կարգն ու ժամկետները, վարկային դրույքը, պարտավորության ապահովման ձնը, անկին ներկայացվող փաստաթղթերի ցանկը: Վերոհիշյալ նպատակների համար վարկի հատկացումը իրականացվում է կազմակերպության կողմից այնպիսի փաստաթղթերի ներկայացման դեպքում, որոնք հաստատում են նրա վարկունակությունը ն միջոցառման վարկավորման հնարավորությունը: Ըստ հանրապետության առնտրային անկերի համակարգում ձնավորված մեխանիզմի, այդ ցանկը պարտադիր ընդգրկում է՝ • կազմակերպության ստեղծման կանոնադրությունը, • կազմակերպության հաշվապահական հաշվեկշիռը վերջին հաշվետու ժամկետի դրությամ . հարկային տեսչության կողմից հաստատված, • միջոցառման տեխնիկատնտեսական հիմնավորումը (արդյունավետություն, ծախսերի փոխհատուցման հաշվարկներ), • կազմակերպության ֆինանսական դրությունը ն վարկունակությունը հաստատող այլ փաստաթղթեր: Տնտեսավարման պրակտիկայում սովորա ար վարկի ներգրավումը դիտվում է որպես կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման նախահաշվի հաշվեկշռող աղյուր: Դրանից խում է, որ կարճաժամկետ զարգացման պլանով նախատեսված կապիտալ շինարարության ընդհանուր նախահաշվային արժեքին համապատասխան աղ յուրների ծավալը նախատեսելիս առաջնահերթ հաշվի են առնվում ներքին ռեսուրսները, հիմնական գործունեության հետ կապված աղ յուրները, ներքին այլ ապակենտրոնացված ռեսուրսները, իսկ վարկի նկատմամ պահանջը որոշվում է

որպես նախահաշվային արժեքի ն թվարկված աղ յուրների ընդհանուր գումարի տար երություն: Ժամանակակից շուկայական հարա երությունների պայմաններում ազմաթիվ են միջոցների ներգրավման նոր մեթոդներն ու գործիքները: Ոչ ընթացիկ ակտիվների մեջ ինվեստիցիայի ամենաարդյունավետ մեթոդներից մեկը Հայաստանի Հանրապետությունում առայժմ լայն տարածում չստացած լիզինգն է: Լիզինգը մեքենաների, սարքավորումների, տրանսպորտային միջոցների, նան արտադրական նշանակության կառույցների երկարաժամկետ վարձակալությունն է: Լիզինգային ոլոր գործարքները կարելի է աժանել երկու տիպի՝ օպերատիվ լիզինգ ն ֆինանսական լիզինգ, երկուսն էլ լրիվ ինքնափոխհատուցումով: Օպերատիվ լիզինգը նութագրվում է մի շարք առանձնահատկություններով՝ մասնավորապես, վարձատուն վարձակալությամ տրված ոչ ընթացիկ ակտիվների փոխհատուցելիությունը չի կապում միայն մեկ վարձակալի հետ, ժամկետը լրիվությամ չի ընդգրկում գույքի ֆիզիկական մաշվածքի տնողությունը, գույքի փչանալու կամ կորստի ռիսկը նա է կրում, ժամկետը լրանալուց հետո վերադարձվում է, վաճառվում կամ սեփականատիրոջ կողմից տրվում է ուրիշ վարձակալի: Ֆինանսական լիզինգը նախատեսում է վարձակալության ամ ողջ տնողության ընթացքում կայուն մեծության վարձավճարի գանձում այնպիսի չափերով, որն ապահովի դրանց լիակատար ամորտիզացիա ն հաստատագրված լիզինգային շահույթ: Ֆինանսական լիզինգը ունի մի քանի տարատեսակներ՝ լիզինգ սպասարկումով, լեֆերջ-լիզինգ, ծրարով լիզինգ: Առաջին դեպքն ուղեկցվում է վարձակալի կողմից սարքավորումների սպասարկման ու պահպանման որոշակի ծախսումների պարտավորություններով: Ծրարով լիզինգը տար երվում է նրանով, որ շենքերը ն կառույցները տրվում են վարկով, իսկ սարքավորումները՝ վարձակալական պայմանագրով:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է հիմնական կապիտալի ովանդակությունը, ի՞նչ դեր է կատարում այն իզնեսի իրականցման գործում: 2. Որո՞նք են հիմնական կապիտալի նյութական կրողները, ցույց տալ դրանց կազմը ն կառուցվածքը: 3. Ինչպե՞ս է կատրավում ոչ ընթացիկ ակտիվների գնահատումը, հաշվառումը ն մաշվածքի հաշվարկը: 4. Որո՞նք են ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածքի հաշվարկման ժամանակակից եղանակները: 5. Ի՞նչ է նշանակում ինվեստիցիա: Որո՞նք են կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղ յուրները:

ԳԼՈՒԽ 14

ՄԻԿՐՈՄԱԿԱՐԴԱԿՈՒՄ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՊԼԱՆԱՎՈՐՄԱՆ

ԵՎ ԲՅՈՒՋԵՏԱՎՈՐՄԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴԵՐԸ

Հասարակության կտրվածքով համախառն ներքին արդյունքի ն ազգային եկամտի աշխման ու վերա աշխման գործընթացն ուղեկցվում է ազմաթիվ ու ազմա նույթ դրամական հարա երություններով: Ֆինանսական կառավարման ու ֆինանսական քաղաքականության արդյունավետ իրականացման խնդիրներից է միատեսակ ու միատիպ դրամական հարա երությունները ըստ առանձին օղակների խմ ավորումը, կանխատեսումը ն հասարակության կարիքների ավարարման նպատակին ծառայությունը: Տվյալ գործընթացին մասնակցող ֆինանսների ցանկացած օղակ որոշակիորեն ներգործում է տնտեսության զարգացման վրա: Դրամական հարա երությունների միջն եղած առանձնահատկությունները հատկապես զգալի են ՀՆԱ–ի ն ազգային եկամտի աշխման ու վերա աշխման գործընթացներում: Նախնական աշխման գործընթացը տեղի է ունենում նյութական արտադրության ոլորտում, ինչն էլ հանդիսանում է կազմակերպությունների ֆինանսների սպասարկման օ յեկտը: Միննույն ժամանակ հիմնականում պետական յուջեի միջոցով են հավաքագրվում պետության կենտրոնացված ֆոնդերը, ն տեղի է ունենում միջոցների վերա աշխում տնտեսության ճյուղերի, երկրի առանձին տարածաշրջանների, նակչության սոցիալական խմ երի միջն: Այս գործընթացը ենթադրում է ֆինանսական համակարգի տար եր սու յեկտների միջն ֆինանսական ռեսուրսների աշխման ու վերա աշխման, ինչպես նան դրան ուղեկցող դրամական հարա երությունների իրականացման արդյունավետ կազմակերպում, որն անհնար է առանց այդ ռեսուրսների ն դրանց ձնավորման աղ յուրների կանխատեսման ու պլանավորման: Վերը նշվածից ելնելով՝ գրականության մեջ ն գործնականում կիրառվող ֆինանսական պլանների ազմազանությունը կարելի է ամփոփել երկու հիմնական խմ երի մեջ. 1. կենտրոնացված ֆինանսական պլաններ (պետական յուջեն, համայնքների յուջեները, պետական արտա յուջետային ֆոնդերը), 2. ապակենտրոնացված կամ առնտրային ն ոչ առնտրային կազմակերպությունների ֆինանսական պլաններ: Այս համակարգում ելակետայինը կազմակերպությունների ֆինանսական պլաններն են, քանի որ այստեղ է ստեղծվում ազգային եկամուտը, ձնավորվում ն աշխվում շահույթը` ֆինանսական ռեսուրսների մյուս տեսակները: Միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորումն իրականացվում է առանձին տնտեսավարող սու յեկտների կողմից: Միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորումը ավականին դժվար, աշխատատար գործընթաց է, որն ամփոփում է տնտեսավարող սու յեկների գրեթե ոլոր ծառայությունների (կառուցվածքային ստորաաժանումների) գործունեության արդյունքները: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ցանկացած տնտեսավարող սու յեկտ կարելի է դիտարկել որպես սոցիալ–տնտեսական արդ համակարգ, որը միջոցների հոսքերը վերածում է ապրանքների կամ ծառայությունների, որոնց առաջարկի ն պահանջարկի իրացումը ապահովում է հիմնական նպատակների իրականացումը: Այսպիսով՝ ձեռնարկության ֆինանսները, լինելով ֆինանսական հարա երու317

թյունների ընդհանուր համակարգի մի մասը, արտահայտում են ձեռնարկություններում եկամուտների ձնավորման, աշխման ն օգտագործման գործընթացները: Շուկայական տնտեսության պայմաններում տնտեսավարող սու յեկտների կառավարման արդյունավետությունը զգալիորեն պայմանավորված է դրամական հոսքերի, դրամական հարա երությունների ն դրանց առնչվող գործընթացների ֆինանսական հետնանքների կանխատեսման մակարդակով: Այս գործընթացները կարիք ունեն մանրակրկիտ ուսումնասիրության: Արտադրական կազմակերպությունների համար շուկան մշտապես առաջադրում է ինչպե՞ս իրականացնել գործունությունը, որպեսզի հնարավոր լինի խուսափել վնասներից ն ռիսկերից, ստանալ առավելագույն եկամուտ հարցը: Հավերժական «ի՞նչ, ինչպե՞ս, ե՞ր արտադրելու» ազատ շուկայական տնտեսության անորոշության պայմաններում անլուծելի թվացող հիմնախնդիրը գործնականում հնարավոր է լուծել միայն ձեռնարկության գործունեության, այն իրականացնելու միջավայրի ամ ողջական վերլուծության ն ապագա քայլերի կանխատեսման ու պլանավորման միջոցով: Կազմակերպության հիմնադրման պահին, ինչպես նան գործունեության առաջին տարիներին, մեծ նշանակություն ունի ֆինանսների կառավարման ինվեստիցիոն կողմը, հետագայում աստիճանա ար առաջնային նշանակություն են ստանում հեռանկարային վելուծության, կանխատեսման, գործունեության արդյունավետության արձրացման ն պլանավորման խնդիրները: Գրականության մեջ պլանավորումը սահմանվում է որպես կառավարման գործընթացի աղկացուցիչ տարր, որն ուղղված է հնարավոր տար երակների միջից օպտիմալի ընտրությանը ն կիրառմանը: Այն մարդկանց գործունեություն է, որը, հիմնվելով հետազոտության ն վերլուծության վրա, հնարավորություն է տալիս ընդունել այնպիսի որոշումներ, որոնք առավելագույնս նպաստեն կազմակերպության ապագա տարեր նպատակների իրականացմանը: Այս ենթատեքստում կառավարման գործընթացը կարելի է ներկայացնել որպես կազմակերպությունների նպատակների իրագործմանն ուղղված հիմնական ու կոնկրետ կառավարման սու յեկտների կողմից իրականացվող գործունեություն: Արտադրական կազմակերպության տեսանկյունից պլանավորման էությունն այն է, որ կանխատեսվում են ապագա ոլոր այն գործողությունները, որոնք պետք է իրականացվեն արտադրական գործընթացի սկզ ից մինչն վերջ՝ հաշվի առնելով նան հնարավոր այն տար երակները, որպիսիք կարող են առաջանալ գործողությունների իրականացման ընթացքում, ն տրվեն համապատասխան լուծումներ: Ֆինանսական պլանավորման միջոցով միաժամանակ հիմնավորվում են արժեքային համամասնությունները, ֆինանսական միջոցների հոսքերը, ն պարզվում են պլանային ժամանակաշրջանի կարնորագույն ֆինանսական ցուցանիշները: Ֆինանսական պլանավորման նպատակները գործնականում խում են ֆինանսական քաղաքականության ուղղություններից: Դրանցում առաջնային կարող է լինել` վաճառքի ծավալների, շահույթի ն ձեռնարկության արժեքի մաքսիմիլացումը: Առնտրական կազմակերպության ֆինանսական քաղաքականությունն ընդգրկում է ռազմավարական նպատակների ն խնդիրների ամ ողջությունը ն դրանց իրականացման մեխանիզմները հիմնական գործունեության նագավառում: Արտադրական առնտրային կազմակերպություններում դրա աղադրիչներն են. • դրամական հոսքերի վերլուծությունը ն պլանավորումը, • ֆինանսավորման արտաքին միջոցների ներգրավման ռազմավարության ընտրությունը, • շրջանառու միջոցների, դե իտորական ն կրեդիտորական պարտքերի կառավարումը, • հաշվային ն հարկային քաղաքականության մշակումը, • ծախսերի կառավարումը ն վերահսկողությունը, ամորտիզացիոն քաղաքականության ընտրությունը:

Գործնականորեն ֆինանսական պլանավորման խնդիրները որոշվում են ձեռնարկության ֆինանսական ն ներդրումային քաղաքականությամ : Գործնականում այդպիսի խնդիրներն են. 1. անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներով ապահովել արտադրական, ինվեստիցիոն ն ֆինանսական գործունեությունը, 2. չափորոշիչներ սահմանել կապիտալի օպտիմալ կառուցվածքի ձնավորման ն օգտագործման արդյունավետության գնահատման համար, 3. ֆինանսական արդյունավետ հարա երություններ հաստատել գործընկերների հետ, 4. վերահսկողություն սահմանել ձեռնարկության ֆինանսական դրության, իրացվելիության ն վարկունակության նկատմամ , 5. պաշտպանել ձեռնարկության աժնետերերի ն այլ ներդրողների շահերը, 6. կատարել կառավարչական որոշումների հետնանքների կանխատեսում, 7. սահմանել շահույթի ն ֆինանսական այլ միջոցների օգտագործման արդյունավետ ուղիներ:

Ամ ողջականացնելով վերը նշվածը՝ կարելի է եզրակացնել, որ միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորումն իրենից ներկայացնում է որոշակի ժամանակահատվածում ֆինանսական ռեսուրսների շարժի ն համապատասախան ֆինանսական հարա երություների հիմնավորման գիտական գործընթաց: Նրա հիմնական օ յեկտը պետության կամ ցանկացած տնտեսական մարմնի ֆինանսական գործունեությունն է, ընդ որում, դրանով որոշվում են ֆինանսական ռեսուրսների շարժը, դրանք միջնորդավորող ֆինանսական հարա երությունները ն արժեքային համամասնությունները: Ֆինանսական պլանավորումը հարկ է քննարկել որպես պետության, տնտեսության սու յեկտների առանձին օղակների կողմից իրականացվող նպատակասլաց գործողություն, որն ուղղված է տնտեսական ու սոցիալական որոշումների ընդունմանը: Ֆինանսական պլանավորման միջոցով է հնարավորություն ստեղծվում ապահովել կազմակերպությունների նյութական ու ֆինանսական ռեսուրսների միջն հավասարակշռություն` նախատեսված ծախսերը դրանց իրականացման իրական հնարավորությունների հետ համաչափելու միջոցով: Ֆինանսական պլանի հոդվածները կապված են կազմակերպությունների արտադրանքի արտադրության, տեխնիկական զարգացման, նյութատեխնիկական ապահովման ն գործունեության այլ նագավառների հիմնական ցուցանիշների հետ ն դրանով ներգործում են կազմակերպության ողջ գործունեության վրա: Ֆինանսական պլանավորումը` որպես պլանային առաջադրանքների մշակման սու յեկտիվ գործընթաց, պետք է հիմնվի օ յեկտիվ պայմանների, տնտեսական օրենքների ն օրինաչափությունների վրա: Շուկայական տնտեսության պայմաններում, գնորդի պահանջարկին հանդիման, հանդես է գալիս ձեռնարկությունների կողմից ներկայացվող առաջարկը: Իր հերթին, ձեռնարկությունն իր գործունեությունն իրականացնելու նպատակով ներկայացնում է պահանջարկ այլ արտադրողների, նրանցից գնում է աշխատուժ, նյութեր, սարքավորումներ ն այլ ակտիվներ: Ժամանակակից տեխնիկայի զարգացումը, դրան ուղեկցող կապիտալի օգտագործման նույթի փոփոխությունը հանգեցրել են նրան, որ սպառողների պահանջարկը սահմանվի նախօրոք` ամիսներ, իսկ եր եմն նան տարիներ առաջ: Նման իրավիճակում որոշելով, թե ինչպիսի պահանջարկ ունի սպառողը, ն ինչ է պատրաստ նա գնելու՝ կազմակերպությունը պետք է անի ամեն ան՝ իր կողմից թողարկվող արտադրանքի գինը սպառողի համար ընդունելի դարձնելու: Այսպիսով՝ ձեռնարկությունը պետք է վերահսկողություն իրականացնի ն արտադրանքի նկատմամ , որը պատրաստվում է վաճառել, ն այն ակտիվների նկատմամ , որը նա պատրաստվում է գնել օ յեկտիվորեն, ազատ շուկայի փոխարեն պետք է օգտվի պլանավորումից:

Ինչպես արդեն նշվել է, միկրոմակարդակով ֆինանսական պլանավորումը, տնտեսավարման այլ մեթոդների ն գործիքների հետ միասին, մեծ չափով կախված է այն տնտեսական համակարգից, որում գործում է ձեռնարկությունը: Վարչահրամայական տնտեսության պայմաններում պլանավորման գործում գլխավոր դեր էին խաղում նախարարությունները ն գերատեսչությունները: Այդ ժամանակաշրջանում տնտեսության ցանկացած ճյուղ սխեմատիկորեն կարելի է պատկերել շուռ տված ծառի տեսքով, որի « ունը» կազմում էր նախարարությունը, որը այնուհետն աժանվում էր կազմակերպությունների, ձեռնարկությունների, որոնք ճյուղավորվում էին հստակ ձնավորված ենթահամակարգերի: Ընդ որում, ամենահիմնական ցուցանիշների գծով պլանային հիմնական խնդիրները սահմանվում ն «իջեցվում» էին նից դեպի ճյուղերը: Նման կառավարման համակարգն ունի իր առավելությունները ն թերությունները: Մասնավորապես, այստեղ կենտրոնացված կարգով որոշվում էին մատակարարները, գնորդները, ծավալները, գները ն այլն, հստակորեն վերահսկելով պլանի կա տարումը ն սահմանված նորմատիվներին համապատասխանությունը: Այս ժամանակաշրջանում փորձ էր արվում ուշադրություն դարձնել ոչ միայն ընդհանուր վերահսկողության, այլն տեղական մակարդակով վերլուծության ն պլանավորման խնդիրներին: Սակայն իրականում կառավարման ապարատի գործունեության այս կողմը ավելի շատ ձնական նույթ ուներ, քանի որ պլանային առաջադրանքները նախատեսվում էին վերնից, կազմակերպությանը մնում էր միայն սահմանված ցուցանիշների մանրամասնեցման ն նրանց կատարման համար միջոցների ապահովման գործընթացը: Ձեռնարկությունների գործունեությունը պլանավորվում էր հնգամյա ժամկետներով: Տարեկան ֆինանսական պլանները սահմանվում էին «հսկիչ» թվերի հիման վրա վերադաս կազմակերպությունների կողմից՝ ձեռնարկություններին տալով իրականացնողի դեր: Ձնականորեն ֆինանսական պլանները հաստատվում էին կազմակերպության անմիջական ղեկավարութան կողմից՝ հիմնական ցուցանիշները համաձայնեցնելով վերադաս կազմակերպությունների հետ` իրացման ծավալ, արտադրանքի անվանացանկ, շահույթ ն այլն: Շուկայական տնտեսությունը՝ որպես ավելի արդ սոցիալ–տնտեսական համակարգ, պահանջում է որակապես տար եր մակարդակի ֆինանսական պլանավորում, քանի որ ոլոր տեսակի ացասական հետնանքների ն սխալների դեպքում պատասխանատվություն է կրում հենց ինքը` ձեռնարկությունը: Այս դեպքում պլանավորման նույթն արմատապես փոխվում է: Կազմակերպությունը շուկայական տնտեսության պայմաններում կարող է գոյատնել միայն կանոնավոր կերպով ձնավորվող շահույթի հաշվին: Դրա համար այն պետք է այնպես իրականացնի իր գործունեությունը, որ ստացվող եկամուտները գերազանցեն ծախսերը: Մրցակցության առկայության պայմաններում եկամուտների ստացումը ռիսկային է այն իմաստով, որ եթե իզնեսի որնէ ճյուղ համարվում է հրապուրիչ, ապա այնտեղ անվերապահորեն փորձում են մտնել մրցակիցները: Այդ իսկ պատճառով առաջնային նշանակություն են ստանում հեռանկարային վելուծությունը, կանխատեսումը ն գործունեության պարամետրերի ճիշտ ընտրությունը: Բացի դրանից, մատակարարների ն գնորդների հետ գործարար կապերի հաստատումը կատարվում է ձեռնարկության կողմից: Այս պարագայում կարնոր է չսխալվել համապատասխան գործընկերոջ ընտրության հարցում, քանի որ սխալը կարող է ացասական ազդեցություն ունենալ ձեռնարկության գործունեության ն ֆինանսական արդյունքների վրա: Շուկայական տնտեսության պայմաններում ձեռնարկությունները հանդիպում են նս մեկ խնդրի` ինվեստիցիաների աղ յուրների որոնման ն դրանց արդյունավետ կազմակերպման ու ներգրավման խնդրին: Խոսքը գնում է ինչպես ձեռնարկության միջոցներով ձնավորված ինվեստիցիաների, այնպես էլ արտաքին աղ յուրներով ֆինանսավորման մասին, որոնք ուղղվում են ձեռնարկության շր320

ջանառու ն հիմնական կապիտալների համալրմանը: Այսպիսով՝ շուկայական տնտեսության պայմաններում ֆինանսական ցուցանիշներն առաջնային դեր են ստանում ձեռնարկության գործունեության գնահատման գործում, իսկ ֆինանսական պլանավորումը սկսում է որոշիչ դեր խաղալ ընդհանուր պլանավորման մեջ, այնքանով, որ ցանկացած գործունություն արդարացված է միայն այն դեպքում, եթե երկարաժամկետ կտրվածքով վնասա եր չէ: Ֆինանսական պլանավորումը՝ որպես պլանային առաջադրանքների մշակման սու յեկտիվ գործընթաց, պետք է հիմնվի օ յեկտիվ պայմանների, տնտեսական օրենքների ն օրինաչափությունների վրա: Դրանց ազդեցությամ են որոշվում ֆինանսական ռեսուրսների շարժի ուղղությունները, ֆինանսական պլանների ովանդակությունը, ինչպես նան այդ գործընթացի կազմակերպման առանձնահատկությունները: Ձեռնարկությունների ֆինանսական պլանները` կախված նրանց կազմման համար ելակետ ծառայող գործունեության ժամկետներից, լինում են հեռանկարային, միջնաժամկետ, ընթացիկ ն օպերատիվ: Հեռանկարային պլանավորումն իրականացվում է 3–5 տարի ժամանակաշրջանով: Այն ներառում է ձեռնարկության ֆինանսական ռազմավարության մշակումը ն ֆինանսական գործունության կանխատեսումը: Ֆինանսական ռազմավարության մշակումն իրենից ներկայացնում է ֆինանսական պլանավորման հատուկ ոլորտ, քանի որ լինելով ընդհանուր ռազմավարության մի մասը՝ այն պետք է համահունչ լինի սահմանված ընդհանուր նպատակներին: Այլ խոսքով՝ ռազմավարական պլանավորման միջոցով սահմանվում են զարգացման երկարաժամկետ նպատակները, իրականացվում է այլընտրանքային տար երակների որոնում, դրանցից լավագույնի ընտրություն ն դրա հիման վրա ձեռնարկության զարգացման ռազմավարության որոշում: Ֆինանսական ռազմավարությունը ենթադրում է երկարաժամկետ նպատակների ն դրանց հասնելու լավագույն տար երակի ընտրություն, որի հիման վրա սահմանվում է ձեռնարկության ֆինանսական քաղաքականությունը ֆինանսական գործունեության կոնկրետ ուղղություններով` հարկային, ամորտիզացիոն, էմիսիոն ն այլն: Հեռանկարային պլանավորման հիմքը հանդիսանում է կանխատեսումը: Կանխատեսումը (հունական քոօցոօՏiՏ – կանխատեսում) ստացված տվյալների ն գիտության նվաճումների հիման վրա «որոշակի իրադարձությունների կամ գործընթացների զարգացման մեջ փոփոխությունների նախիմացությունն է»: Ի տար երություն պլանավորման՝ կանխատեսման խնդիրն է միայն հնարավոր փոփոխությունների նախանշումը: Ընթացիկ ֆինանսական պլանավորումը գործնականորեն «իրականացման» պլանավորումն է ն դիտարկվում է որպես հեռանկարային պլանի աղկացուցիչ մաս: Ընթացիկ ֆինանսական պլանը սովորա ար կազմվում է մեկ տարի ժամկետով: Տարեկան ֆինանսական պլանը ներկայացվում է ամսական կամ եռամսյակային կտրվածքով: Փաստացի հասույթի ն կանխիկ դրամական միջոցների շարժի նկատմամ վերահսկողություն իրականացնելու նպատակով ձեռնարկությունն իրականացնում է նան օպերատիվ ֆինանսական պլանավորում: Դա պայմանավորված է նրանով, որ պլանային միջոցառումների ֆինանսավորումը կատարվում է ի հաշիվ ձեռնարկության ստացած միջոցների, ինչը պահանջում է ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորման ն օգտագործման նկատմամ ամենօրյա արդյունավետ վերահսկողություն: Օպերատիվ ֆինանսական պլանավորումը ներառում է դրամարկղային պլանի, վճարման օրացույցի ն կարճաժամկետ վարկի նկատմամ պահանջի հաշվարկը: Ինչպես արդեն ասվեց, արտադրական ձեռնարկության կառավարման հիմնական գործառույթներից են նրա գործունեության պլանավորումը ն վերահսկողությունը: Շուկայական հարա երությունների պայմաններում արտադրական կազմակերպու321

թյունների արդյունավետ կառավարմանը ներկայացվող հիմնական պահանջ է դառնում ոլոր ստորա աժանումների գործունեության յուջետավորումը: Տնտեսագիտական գրականության մեջ, մասնավորապես նան հայ տնտեսագետների հրատարակումներում, « յուջետավորում հասկացություն» ասելով շատ հաճախ պատկերացնում են գանձապահական յուջետավորումը, առավելապես պետության հիմնական ֆինանսական գործունեության ֆինանսական կարգավորումը: Մինչդեռ միջազգային պրակտիկայում յուջետավորումն ընդունվում է որպես ձեռնարկության ֆինանսական գործընթացի կառավարման տարր, իրենից ներկայացնում է դրամական միջոցների ու ֆինանսական արդյունքների պլանավորման, հաշվառման ն վերահսկողության մեթոդա անություն: Որպես ներֆիրմային պլանավորման գործընթաց՝ յուջետավորումը շուկայական տնտեսության պայմաններում ձեռք է երում նոր դեր՝ կապված այն անի հետ, որ պոտենցիալ ներդրողները ֆինանսավորում կարող են կատարել միայն մանրակրկիտ կերպով կշռադատելով գործունեությանը հատուկ ոլոր հնարավոր ռիսկերը՝ փնտրելով ն քննարկելով ազմաթիվ տար երակներ: Առանձին տնտեսավարող սու յեկտի դեպքում յուջեն քննարկվում է որպես հաշվառման մեթոդ, որը հնարավորություն է տալիս փաստացի արդյունքները համեմատել պլանային ցուցանիշների հետ, ինչպես նան որոշումների կայացման արդյունավետ գործիք, որի միջոցով ղեկավարությունը ի զորու է դառնում նպատակային կերպով օգտագործել սեփականատերերի ունեցվածքը: Բյուջետավորումը տնտեսագետների համընդհանուր կարծիքով նութագրվում է որպես ֆինանսական պլանավորման, եկամուտների ու կատարվող ծախսերի հաշվառման, կառավարման ոլոր մակարդակներում ստացվող ն կանխատեսված ֆինանսական ցուցանիշների վերլուծության տեխնոլոգիա: Այսպիսով՝ հեղինակների մեծամասնության կարծիքով յուջեն սահմանվում է որպես ձեռնարկության գործունեության ֆինանսական պլան: Սակայն արդյունավետ կառավարում իրականացնելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն ֆինանսական, այլն հաշվարկի ելակետային տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները:

Ընդհանրացնելով յուջետավորման վերա երյալ տեսական ն գործնական եզրահանգումները՝ յուջետավորումը պետք է սահմանել որպես տնտեսավարող սու յեկտի առանձին ստորա աժանումների տեխնիկատնտեսական ն ֆինանսական ցուցանիշների համաձայնեցված ն միասնական գործունեության կառավարման համակարգ: Կարելի է նան ընդգծել, որ յուջետային պլանավորումը ձեռնարկության գործունեության պլանների կոլեկտիվ մշակումն է գալիք ժամանակաշրջանի համար, որի արդյունքում տնտեսական գործունեության ոլոր միջոցառումները ներկայացվում են յուջեների տեսքով` ըստ ձեռնարկության կառուցվածքային ստորա աժանումների (ֆինանսական պատասխանատվության կենտրոնների): Հարկ է նշել, որ հետազոտողների մեծամասնության կարծիքով յուջեն՝ որպես ձեռնարկության տնտեսության կառավարման գործիք, հնարավորություն է տալիս կաավարել ոչ միայն ֆինանսները, այլն կարգավորել ինչպես ձեռնարկությունների ներսում առաջացող, այնպես էլ արտաքին միջավայրի հետ ծագող հարա երությունները: Բյուջետավորման տեղն ու դերը ֆինանսական պլանավորման համակարգում ավելի ցայտուն կերպով արտահայտվում են նրա գործառույթներում: Տեսականորեն յուջետավորմանը վերագրվում են հետնյալ գործառույթները. • պլանավորում, • համագործակցություն ն կոորդինացում, • խթանում ն վերահսկողություն: Ամ ողջականացնելով արտադրական ձեռնարկություններում յուջետավորման իրականացման վերա երյալ փորձը՝ կարելի է առանձնացնել յուջետավորման հինգ

հիմնական սկզ ունքներ. 1. նպատակների համաձայնեցում, որը ենթադրում է կառավարման «ներքնից վերն» մոդելի կիրառում՝ նկատի ունենալով, որ ավելի ցածր մակարդակում կանգնած ղեկավարներն ավելի լավ են տիրապետում իրավիճակին: Այնուհետն՝ յուջեները ավելի արձր աստիճանի ղեկավարների հետ համաձայնեցնելուց հետո, պրոցեսը փոխում է իր ուղղությունը, սկսում է կիրառվել «վերնից ներքն» մոդելը, 2. յուջետավորման օղակների գործունեության կոորդիանացում սահմանելով առաջնայնությունները, ինչը հնարավորություն է տալիս սահմանափակ ռեսուրսներն օգտագործել առավել շահավետ ուղղություններով, 3. համաենթակայություն, ինչը ենթադրում է, որ յուրաքանչյուր ստորա աժանում պլանավորում ն պատասխանատվություն է կրում միայն այն տնտեսական ն ֆինանսական ցուցանիշների համար, որոնց վրա կարող է ազդեցություն ունենալ, 4. պատասխանատվության ուղղակիություն, որը նախատեսում է յուրաքանչյուր ստորա աժանմանը վերապահել իր յուջեի վերահսկողության գործընթացն անհրաժեշտության դեպքում կոորդինացնող միջոցառումներ իրականացնելու լիազորությամ , 5. նպատակների հստակություն, որը ենթադրում է, որ յուջեի հաստատման ժամանակ սահմանված ազային մեծությունները սկզ ունքորեն մնում են անփոփոխ պլանավորվող ամ ողջ ժամանակաշրջանի ընթացքում: Անհրաժեշտ է նշել, որ ներկայումս չկա յուջետավորման գործընթացի իրականացման միասնական համակարգ, որը հնարավորինս կիրառվեր ոլոր տիպի ձեռնարկություններում: Գործնականում այդ համակարգերը, ազմաթիվ գործոններով պայմանավորված ն ճյուղային պատկանելությունից ու ձեռնարկությունների գործունեության նույթից կախված, տար եր են: Սակայն յուջետավորմանը վերա երող գրականությունում առանձնանում են երկու տիպի յուջետավորման համակարգեր` մեկը արտադրական ձեռնարկությունների, մյուսը ոչ արտադրական կազմակերպությունների համար: Ի տար երություն երկրորդի՝ արտադրական ձեռնարկություններում կապիտալի պտույտի ցիկլն առավել ամ ողջական է: Այստեղ առկա են արտադրության ու վաճառքի ապահովման, գործընկերների հետ հաշվարկների իրականացման գործընթացները, որոնց միայն մի մասն է նորոշ ոչ արտադրական ոլորտի տնտեսավարող սու յեկտներին: Արտադրական ձեռնարկությունների յուջետավորման առանձնահատկություններից է նան այն, որ այստեղ առաջանում է յուջետային գործընթացի այնպիսի արդ սեգմենտ, ինչպիսիք են արտադրական հաշվառումը ն գործունեության պլանավորումը: Այստեղ է, որ առավել ամ ողջական կերպով արտահայտվում են յուջետավորման` որպես կառավարչական հաշվառման տեխնոլոգիայի հիմնական սկզ ունքները՝ ներառելով նան տեխնիկական վերահսկողությունն ու պլանավորումը: Սովորա ար յուջետավորման տեխնոլոգիան դիտարկվում է որպես ոչ միայն ֆինանսական գործիք, այլն ցանկացած նագավառում գործունեություն իրականացնող տնտեսավարող սու յեկտի աշխատանքի արդյունավետության արձրացման ն կառավարման միջոց: Այս տեսանկյունից այն ավելի ցայտուն է երնում արտադրական ձեռնարկություններում: Կառավարչական հաշվառումը յուջետավորման համակարգը դիտում է որպես տնտեսավարող սու յեկտի կազմի մեջ մտնող իրարից տար եր գործունեություն իրականացնող ստորա աժանումների աշխատանքի համակարգում` ընդհանուր խնդրի կատարման նպատակով: Այս տեսանկյունից յուջետավորման տեխնոլոգիան անփոխարինելի է արտադրական ձեռնարկությունների համար, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս միավորել տեխնիկական, տնտեսական, ֆինանսական պլանավորումը ն գործունեության վերլուծությունը: Ձեռնարկու323

թյունը դիտվում է որպես մեկ ամ ողջական «օրգանիզմ», որի անդամների աշխատանքը կարգավորվում է միասնական «ուղեղի»` յուջետային հանձնաժողովի կողմից: Սովորա ար յուջետավորման ընդհանուր համակարգի հիման վրա արնմտյան տնտեսագետների կողմից արտադրական ն առնտրային գործունեությամ զ աղվող ձեռնարկությունների ֆինանսատնտեսական գործունության համար մշակված են յուջեների մասնավոր համակարգեր, քանի որ գործնականում յուջետավորման հիմնական առանձնահատկություններից մեկը միասնական մեթոդի ացակայության մեջ է: Տեսականորեն յուջետավորումը կարող է դիտարկվել որպես ֆինանսական գործիք ն կառավարման տարր: Առաջինը ելնում են այն անից, որ տնտեսավարող սույեկտի ներսում ցանկացած գործընթաց հանգում է ֆինանսներին ն պայմանավորված է ֆինանսներով: Այդ իսկ պատճառով ֆինանսական միջոցների կառավարմամ հնարավոր է ամ ողջական վերահսկողություն իրականացնել տնտեսավարող սույեկտի նկատմամ : Բացի այդ, ձեռնարկությունում կազմվող ֆինանսական պլանները հնարավոր է համադրել կառավարության կողմից սահմանված ֆինանսական հաշվառման փաստաթղթերի հետ, ձնավորել ոլոր ձեռնարկությունների համար միասնական համակարգ, համեմատելի դարձնել տար եր ձեռնարկությունների համանման ցուցանիշները: Երկրորդ տեսանկյունով ֆինանսներին ինչպես մակրո–, այնպես էլ միկրոմակարդակներում վերագրվում է որոշիչ դեր՝ մասամ անտեսելով դրանց ձնավորման ն օգտագործման արդյունավետության գործում տնտեսավարող սու յեկտի տեխնիկաարտադրական պլանավորման, մարքեթինգային, կադրային քաղաքականության դերը ն ֆինանսների հետ փոխադարձ կապը: Ի վերջո, յուջետավորման հիմնական նպատակն է ձեռնարկությունում ձնավորել կառավարման արդյունավետ համակարգ` միավորելով տար եր մակարդակների օղակների գործունեությունը: Միաժամանակ նկատի է առնվում, որ յուջետավորման համակարգի նութագրական գիծը մնում է կատարվող հաշվարկների ազմազանությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս ընտրել ձեռնարկության զարգացման պլանի օպտիմալ տար երակը: Գործառնական յուջետավորումն ավարտվում է եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշռի յուջեի կազմմամ , որը արտացոլում է ձեռնարկության ֆինանսական ռեսուրսներն ու դրանց օգտագործման ուղղությունները: Հաշվի առնելով յուջետավորման գործընթացի կարնորությունը՝ նպատակահարմար է այն կազմակերպել ըստ առանձին պատասխանատվության կենտրոնների, որպիսիք, ըստ արնտմտյան տնտեսագետների, ձեռնարկության այն ստորա աժանումներն են, որոնց կառավարիչները պատասխանատվություն են կրում ձեռնարկության որոշակի ռեսուրսների կառավարման համար: Այսպիսով՝ ժամանակակից ներֆիրմային պլանավորումը ն կառավարումը, որը հիմնված է յուջետավորման համակարգի վրա, իրենից ներկայացնում է ձեռնարկության ստորա աժանումների գործունեության նպատակային, հետնողական, հիմնավոր ու հավասարակշռված պլանների ամ ողջություն: Ավելացնենք նան, որ այն որոշակի սկզ ունքներով սահմանափակված գործողությունների համակարգ է, որը թույլ է տալիս մշակել ձեռնարկության զարգացման համաչափ ն արդյունավետ փաստաթուղթ առանց անտեսելու տնտեսվարող սու յեկտի սեփականատերերի, պետության ն շահագրգիռ անձանց ձեռնարկության հետ երկարատն համագործակցության շահերը: Ի վերջո, արտադրության ոլորտում գործունեություն իրականացնող կազմակերպությունների հիմնական յուջեն աղկացած է ազմաթիվ անկախ յուջեներից, որոնք իրար հետ գտնվում են սերտ փոխկապվածության մեջ, ն դրանցից որնէ մեկի փոփոխությունը երում է մյուսների, ինչպես նան հիմնական յուջեի փոփոխության: Գործնական ն տեսական գրականության մեջ չնչին տար երություններով հիմնա324

կան յուջեն ներկայացվում է հետնյալ աժիններով. 1. վաճառքի յուջե, 2. արտադրության յուջե, 3. ուղղակի նյութական ծախսումների յուջե, 4. ուղղակի աշխատանքային ծախսերի յուջե, 5. օժանդակ արտադրամասի յուջե, 6. արտադրական պաշարների յուջե, 7. վարչական ն վաճառքների ծախսերի յուջե, 8. ներդրումների յուջե, 9. դրամական հոսքերի յուջե, 10.կանխատեսված ֆինանսական արդյունքների յուջե, 11.կանխատեսված եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռ, 12.կանխատեսված հաշվապահական հաշվեկշիռ: Եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշիռն իրենից ներկայացնում է նախկին ֆինանսական պլանի շուկայական էկոնոմիկային հարմարեցված տար երակը: Այն աղկացած է երեք աժիններից. • Եկամուտներ ն մուտքեր: • Ծախսեր ն հատկացումներ: • Փոխհարա երություններ յուջեի հետ: Եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշիռը կարող է ավելի ամ ողջական երնալ եկամուտների ու ծախսերի կանխատեսման ստուգողական աղյուսակի հետ միասին: Դրանով ներկայացվում է նան կոնկրետ եկամուտների ն դրանց հաշվին իրականացվելիք ծախսերի միջն գոյություն ունեցող կապերի նախատեսվող դրսնորումը՝ միաժամանակ ստուգելով հաշվեկշռի համամասնությունների պահպանվածությունն ու միջոցառումների` եկամուտներով ապահովվածությունը: Եկամուտների ն ծախսերի կանխատեսման ելակետային կարնոր ցուցանիշ է իրացումից հասույթի պլանը: Այն ձեռնարկության եկամուտների հիմնական աղ յուրն է: Իրացումից հասույթն իրենից ներկայացնում է դրամական այն գումարը, որն իրացված ապրանքների ն մատուցված ծառայությունների դիմաց մուտք է լինում անկային հաշիվներին կամ դրամարկղ: Գործնականում հասույթի ստացումը ն արտադրանքի իրացումը կարող է չհամընկնել, քանի որ, տնտեսական պայմաններից ելնելով, ապրանքները ոչ միշտ են իրացվում կանխիկ դրամով. հաճախ դրանց դիմաց գումարը մուտք է լինում ապրանքն առաքելուց որոշակի ժամանակ հետո: Տարեր երկրների հարկային օրենսդրությամ ՝ համախառն հասույթի ճանաչման հարցում կան տար երություններ: ՀՀ–ում, ըստ ՀՀՀՍ 18 ստանդարտի, հասույթը ճանաչվում է, եր ավարարվում են հետնյալ պահանջները. • կազմակերպությունը գնորդին է փոխանցում ապրանքների սեփականության հետ կապված ռիսկերի ն փոխհարա երությունների մեծ մասը, • կազմակերպությունը չի պահպանում սեփականության իրավունքից խող կառավարման մասնակցություն, վաճառված ապրանքների նկատմամ վերահսկողություն, • հնարավոր է ճշգրտորեն չափել հասույթի գումարը, • հավանական է, որ գործարքի հետ կապված եկամուտները կհոսեն կազմակերպություն, • գործարքի հետ կապված ծախսերը հնարավոր է ճշգրիտ չափել: Կանխատեսված հաշվապահական հաշվեկշիռը տնտեսարող սու յեկտի ակտիվների ն պասիվների վիճակի արտացոլումն է: Այն կազմվում է՝ ելնելով յուջետային ժամանակաշրջանի սկզ ի հաշվապահական հաշվեկշռից՝ հաշվի առնելով հաշվեկշռի ոլոր հոդվածների հետ կապված փոփոխությունը: Կազմելու տեխնոլոգիայի առումով կանխատեսված ն փաստացի հաշվապահական հաշվեկշռի ձների միջն ոչ մի տար երություն չկա: Արտադրական կազմակերպության յուջետավորման գործընթացը ն համապա325

տասխան յուջեները ներկայացվում են կոնկրետ գծապատկերների տեսքով, որպիսիք արտացոլվել են երրորդ աժնի վերջում երված հավելվածների միջոցով:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Որո՞նք են միկրոմակարդակում ֆինանսական պլանավորման ելակետային ցուցանիշները: 2. Բնութագրել ֆինանսական պլանի տեսակները: 3. Ի՞նչ է նշանակում արտադրական կազմակերպության յուջետավորում, ն ինչպիսի՞ խնդիրներ է լուծում այն: 4. Որո՞նք են արտադրական կազմակերպության ֆինանսական պլանի ցուցանիշները, ցույց տալ դրանց միջն կապը: 5. Ֆինանսական պլանի ցուցանիշները ինչպիսի՞ ազդեցություն են ունենում հաշվապահական հաշվեկշռի կառուցվածքի վրա:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. ՀՀ օրենքը աժնետիրական ընկերությունների մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 30 սեպտեմ երի 1996թ.: 2. ՀՀ օրենքը հարկերի մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 14 սեպտեմ երի 1997թ.: 3. ՀՀ օրենքը ավելացված արժեքի հարկի մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 14 հունիսի 1997թ.: 4. ՀՀ օրենքը շահութահարկի մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 30 սեպտեմ երի 1997թ.: 5. ՀՀ օրենքը հաշվապահական հաշվառման մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 19 մայիսի 1998թ.: 6. ՀՀ քաղաքային օրենսգիրքը՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 10 օգոստոսի 1998թ.: 7. ՀՀ օրենքը ձեռնարկությունների ն ձեռնարկատիրական գործունեության մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 14 մարտի 1992թ.: 8. ՀՀ օրենքը սեփականատիրության մասին՝ ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից, 31 հոկտեմ երի 1990թ.: 9. ՀՀ գերատեսչական նորմատիվ ակտերի տեղեկագիր, Ւ 2(24), 29 հունվարի 1999թ.: 10. Կազմակերպությունների ֆինանսատնտեսական գործունեության հաշվապահական հաշվառման հաշվային պլան, Երնան, 1999թ.: 11. Փոլ Սամուելսոն, Միկրոտնտեսագիտություն (թարգմանություն անգլերենից), Երնան, 1997թ.: 12. Լ.Բադանյան, «Կարճաժամկետ ֆինանսական կանխատեսումը արտադրական կազմակերպությունում». Տնտեսագետ, Երնան, 2000թ.: 13. Յու.Սուվարյան, Ռազմավարական կառավարում, Երնան, 1996թ.: 14. Î8ù8) ò8166) Ծ6181Ո18. 1., 1995. 15. À60616) 1668066. 1868818 Ո 818666Ո6181. 1., 1996. 16. Õ161 Ë. ÎՈ1180 ó16886816) Ծ6181Ո816. 1., 1996. 17. Օ881886 Â.À., 161Ո6188 Â.1. Ý61111668 1688166)ò6). 1., 1997. 18. ÀՈò8018 Â.1. À1866օ óՈò16÷681Ոò6 Ծ6610 6 161688ó60, Ո8)օ81108 Ո 881661òՈò811. 1., 1995. 19. Ճ1618618 Å.È. Օ6181Ո0 1688166)ò6). 1., 1995. 20. Էóօ186188 Å.Â. Օ6181Ո1818 ó168868168 611181686. 1., 1995. 21. Ճ6816 È.À. È188Ոò66611106 18188Թ181ò. Է688, 1995. 22. Ճ188618 Â.Â. 18ò180 Ծ6181Ո6618816) 6188Ոò66611116 88)ò86011Ոò6 1688166)ò66. 1., 1998. 23. Է188688 Â.Â. Օ6181Ո1806 81866օ. 1., 1998. 24. ÓՈ1ò661 Â.1. Ճ6օ18Ո-1681. 1., 1994. 25. Օ6181Ո0, 118 688. Է18868816 À.1., 1., 1998. 26. Օ86818ò À.Ä. Օ6181Ո0 1688166)ò6). 1., 1997. 27. Օ6181Ո1806 18188Թ181ò, 118 688. Լ.Օ.Ա81Ո11188. 1., 1999.

28. Օ6181Ո0, ó÷88118 11Ո1868, 2-18 6օ88168, 118 688. Է18868816 1.1. 1., 1997. 29. Օ6181Ո0 1688166)ò66, 118 688866686 161Ծ8ՈՈ168 Լ.Â.Է16÷6116. 11Ո688, Þ16ò6, 2001.

||| ԲԱԺՆԻ ՀԱՎԵԼՎԱԾՆԵՐ

Ւ 1. Բիզնես պլանի տիպերը Բիզնես- պլան

Ըստ իզնեսի գծի (արտադրանք, ծառայություններ)

Ըստ կազմակերպության

Նոր

Գործող

Զարգացում

Ամ ողջ կազմակերպություն

Ֆինանսական առողջացում

Արտադրական ստորա աժանում

Ւ 2. Ձեռնարկության իզնես պլանի կառուցվածքը Գործող ձեռնարկության իզնես պլանը

1. Ադմինիստրատիվ ամփոփում 2. Արտադրանքի (ծառայության) տեսակը 3. Մրցակցության նկարագիրը 4. Ձեռնարկության նութագիրը (տնտեսական պոտենցիալ) 5. Իրացման շուկայի գնահատումը 6. Մարքետինգ ն վաճառք 7.Արտադրության պլանը (նոր արտադրանք) 8. Ձեռնարկության կառավարման վիճակը 9. Ռիսկի գնահատումը ն ապահովագրությունը 10. Ֆինանսավորման ստրատեգիան 11. Պահանջվող դրամական ֆոնդեր 12.Ֆինանսական պլանը 12.1.Գործառնական յուջեները 12.2. Ֆինանսկան յուջեները 12.3.Կապիտալի յուջեները 12.4. Ընթացիկ ակտիվներ յուջեները 12.5. Եկամուտների ու ծախսերի հաշվեկշիռը

Ւ 3. Արտադրական կազմակերպության կապիտալի կազմը Կապիտալ

Սեփական

Փոխառու

Ակտիվներ (ունեցվածք)

Հիմնական կապիտալ

Շրջանառու կապիտալ

Ոչ ընթացիկ ակտիվներ

Ընթացիկ ակտիվը

Ւ 4. Կապիտալի օպտիմալ կառուցվածքի հաշվարկ Ւ Տար երակներ Ցուցանիշներ 1.

Կապիտալ ընդհանուր արժեքը միլ.դր

Կապիտալի կառուցվածքի

|

||

|/

տար երակներ, 9

2.1

Սեփական կապիտալ

2.2

Փոխառու կապիտալ

-

3.

Շահա աժնի նորման 9

4.

Նվազագույն տոկոսադրույքը

-

5.

Շահութահարկի դրույքը

6.

Հարկային ճշգրտումը (1 - 02)

7.

Վարկի դրույքը հարկաչափով

14.4

14.4

14.4

-

ճշգրտված (4 2 6) 2 9 8.

Կապիտալի աղադրիչների գինը 9

8.1.

Սեփական կապիտալի (2.1 2 3 : 100)

2.5

3.0

4.0

8.2.

Փոխառու կապիտալի (2.2 2 7 : 100)

10.8

10.08

8.64

-

Ընդհանուր կապիտալի արժեքը (ՇՇK),

8.72

7.95

6.78

10.00

9.

(ՄՃՇՇ , (8.1 2 2.1- 8.2 2 2.2) : 100

Ւ5 Կապիտալային յուջե

Ֆինանսավորման աղ յուրներ

Կապիտալ ծախսեր 1.Շինարարության կամ ոչ ընթացիկ ակտիվների ձեռք երում

1. Կառուցողի սեփական միջոցները (զուտ շահույթ, կուտակված մաշվածք)

2. Ոչ նյութական ակտիվների ձեռք երում

2. Ներգրավված աժնետիրական կապիտալ

3.այլ կապիտալ ծախսեր

3.Բաժնային մասնակցությամ ստացվող միջոցներ 4.Բյուջետային համակարգին հարկային ն այլ վճարումներ

4. Կորպորատիվ մասնակցությամ ստացվող միջոցներ

5.Կապիտալ ներդրումների պահուստ

5. Երկարատն վարկեր

6.կապիտալ ներդրումների ընդհանուր ծավալը

6.Արտասահմանյան ներդրողների միջոցներ 7. այլ աղ յուրներ

Ընդամենը կապիտալ ծախսերի աղ յուրներ

Ւ 6. Կապիտալ ներդրումների աղ յուրների կազմը Ֆինանսավորմա ն աղ յուրներ

Ներքին

Արտաքին

Ակտիվ ինքնա- Ոչ ակտիվ (գաղտԲաժնեմասային ֆինասավորում նի) ֆինանսավորում սեփական միջոցներ

Հիմնադրամների մուծումներ կանոնադրական կ ի ին Սեփական աժնետոմսեր էմիսիա Ռիսկային (վենչուրային) կապիտալ

Փոխառու աղ յուրներ

Կարճաժամկետ ներգրավված կապիտալ

Երկարաժամկետ ներգրավված Ïաåիïալ

Առնտրային վարկ

Կորպորատիվ փոխառության ¿Ùի ի Բանկային երկարատն վարկ

Կանխավճար Բանկային վարկ Մուրհակային

Բյուջետային վարկ

Գրավային վարկեր Ֆակտորինգ Այլ

Ֆինանսական լիզինգ Հիփոթեքային վարկ Այլ վարկեր

Ւ 7. Արտադրանքի արտադրության ու իրացման ծախսերի նախահաշիվ ( յուջե) հազ.դրամ Ծախսումների տարրերը 1. Նյութական ծախսեր ընդամենը 328 000 Այդ թվում հումք ն հիմնական նյութեր 270 000 օժանդակ նյութեր 30 000 վառելիք ն էներգիա 20 000 այլ նյութական ծախսեր 8 000 2. Աշխատանքի վարձատրության ծախսեր 65 000 Այդ թվում աշխատավարձ 60 000 խրախուսման ն փոխհատուցման ծախս 2 000 նյութական օգնություն 3 000 այլ նյութական վճարումներ 3. Հարկային հատկացումներ 25 000 յուջեին 23 000 սոցիալական մարմիններին 2 000 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.

Ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածք 45 000 Այլ ծախսումներ 12 000 Ընդամենը ծախսումներ արտադրության վրա 475 000 Ծախսերի դուրս գրում ոչ արտադրական հաշիվներին 13 000 Անավարտ արտադրության փոփոխություն 8 000 Արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքը (6 – 7 - 8) 454 000 Կառավարչական ծախսեր 16 000 Կոմերցիոն ծախսեր 31 000 Արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը (9 - 10 - 11) 501 000 Չիրացված արտադրանք տարեսկզ ի մնացորդը լրիվ ինքնարժեքով 45 000 Չիրացված արտադրանքի տարեվերջի մնացորդը լրիվ ինքնարժեքով 6 500 Իրացվող արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը (12 - 13 - 14) 499 000 Արտաիրացումային ծախսեր 11 000 Գործառնական ծախսեր 16 000 Արտակարգ ծախսեր Կազմակերպության ընդհանուր ծախսումներն ու ծախսերը 526 000

Ւ 8. Իրացումից հասույթի պլանի հաշվարկ (իրացման յուջե) 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Նյութական ծախսեր ........................................................................... 328 000 Աշխատանքի վարձատրության ծախսեր ........................................... 65 000 Սոցիալական վճարներ ն չփոխհատուցվող հարկեր ........................ 25 000 Ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածք .................................................... 45 000 Այլ ծախսումներ ................................................................................. 12 000 Ընդամենը ծախսումներ սովորական գործունեության վրա (1-2-3-4-5) ........................................................................................ 475 000 7. Ծախսերի դուրս գրում ոչ արտադրական հաշիվներին ................... 13 000 8. Անավարտ արտադրության մնացորդի փոփոխություն ..................... - 8 000 9. Արտադրանքի արտադրական ինքնարժեքը ...................................... 454 000 10. Կոմերցիոն ծախսեր ն կառավարչական ծախսեր ............................. 47 000 11. Արտադրանքի լրիվ ինքնարժեքը ...................................................... 501 000 12. Թողարկվող արտադրանքի արժեքը պայմանագրային ացթողման գներով (Ք1 =309) 11 2 359 ……(11 2 1.3 21.2) ............................... 782 000 13. Չիրացված արտադրանքի տարեսկզ ի մնացորդը ինքնարժեքով… 4 500 14. Չիրացված արտադրանքի տարեսկզ ի մնացորդը գործող գներով (13 2 11) ……(782 000: 501 000_= 1.56) ........................................... 7 020 15. Չիրացված արտադրանքի տարեվերջի մնացորդը ինքնարժեքով ... 6 500 16. Չիրացված արտադրանքի տարեվերջի մնացորդը գործող գներով (16 2 1.56) ........................................................................................... 10 140 17. Իրացումից հասույթը գործող գներով (12-14 - 16) .......................... 778 880 18. Այլ եկամուտներ ................................................................................. 3 600 19. Այլ ծախսեր ......................................................................................... 2 480 20. Ընդամենը հասույթ (եկամուտ) (17-18- 19) ........................................ 780 000

Ւ 9. Իրացումից հասույթի ն այլ եկամուտների աշխման պլան Ւ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.

ցուցանիշներ Իրացումից հասույթը առանց ԱԱՀ-ի Իրացված արտադրանքի ինքնարժեքը Այլ գործառնական եկամուտներ Այլ գործառնական ծախսեր Այլ արտաիրացումային եկամուտներ Այլ արտաիրացումային ծախսեր Համախառն շահույթը (1-3-5-2-4-6) Շահութահարկ Զուտ (չ աշխված) շահույթ (7 – 8- 9)

գումարը (հազ.դրամ) 650.000 501.000 3.600 2.480 150 120 300 24 120 096

10. Կուտակման ֆոնդեր (66.0 9) 11. Պահուստային ֆոնդեր ( 5 9) 12. Սպառման ֆոնդեր (29 9)

79 263 6 005 34 828

Ւ 10. Իրացումից հասույթի աշխումը Գործառնական գործունեւթյան հասույթ Արտադրանք ն ծառայությունների ինքնարժեք

Այլ եկամուտներ

Գործառնական ծախսեր

Արտաիրացումային ծախսեր

Արտասովոր ծախսեր

Համախառն շահույթ ն եկամուտ

Ֆինանսական հետնանքներին վերակրվող հարկեր Համախառն շահույթ

Շահութահարկ

Համախառն եկամուտ Զուտ շահույթ

Տույժերի ն տուգանքների վճարում

Կուտակման ֆոնդ 1. Կապիտալ ներդրումների 2. Շրջանառու կապիտալի լրացման 3. Սոցիալ ներդրումներ 4. Ֆինա

Եկամտահարկ

Շահույթին վերագրվող հարկեր ն գանձույթներ

Սպառման ֆոնդ 1. Պարգնատրման 2. Սոցիալական ոլորտի ընթացիկ պահպանման 3. այլ խրախուսական 4. շահա աժիններ

Պահուստային ֆոնդ 1. Պահուստային ֆոնդ 2. Երաշխիքային ֆոնդ 3. Ապահովագրական ֆոնդ 4. Վերանորոգման ֆոնդ 5. այլ

Ւ 11. Դրամական հոսքերի շարժը Հասույթ (նետտո) արտադրանքի իրացումից

Նյութական ծախսեր

Աշխատանքի Մաշվածքի վարձատրու- (ամորտիզաթյան ծախսեր ցիայի) ն սոցիալահաշվարկ կան վճարներ

Իրական ինվեստիցիաներ

Այլ ծախսեր

Վաճառքից շահույթ

Կոմերցիոն ն կառավար չական ծախսեր

Գործառնական Արտաիրացու- Հաշվապահաեկամուտների մային եկական շահույթ ու ծախսերի մուտների ու տար երուծախսերի տարթյունը երությունը

Շահութահարկ

Պորտֆելային ինվեստիցիաներ

Արտասովոր եկամուտների ու ծախսերի տար երությունը

Վերաինվեստավորման ֆոնդ

Սպառման ֆոնդ

Զուտ շահույթ

Պահուստային ֆոնդեր

Ւ 12

Դրամական միջոցներիվճարային շարժը անկային հաշիվներով ն Ձեռնարկության հաշվեկշիռը դրամարկղով

Եկամուտներ ն մուտքեր

Ծախսեր ն հատկացումներ

1. դրամական միջոցների մնացորդ անկային հաշիվներում

1. առաջնահերթ վճարումներ 2. հարկային վճարումներ 3. մուծումներ պետական արտա յուջետային ֆոնդերին 4. վճարումներ ձեռնարկության հայեցողությամ

2. միջոցների սպասվող մուտք

2.1. ապրանքների դրամով վաճառքից հասույթ 2.2. արտերով ստացվող ապրանքների իրացումից հասույթ 2.3. ոչ ընթացիկ ակտիվների ն նյութական արժեքների իրացումից հասույթ 2.4. ավանսային մուտքեր 2.5. գործառնական եկամուտ 2.6. արտաիրացումային եկամուտ 2.7. կապալային վճարներ 2.8. մուտքեր լիզինգից 2.9. մուրհակներով ստացված միջոցներ 2.10. ժամանակավոր ֆինանսական օգնություն 2.11. արժեթղթերի վաճառքից հասույթ 2.12. անկային փոխառություն 2.13. արժույթի վաճառքից հասույթ 2.14. յուջետային հատկացում 2.15. այլ մուտքեր Ընդամենը մուտքեր (1-2)

4.1.աշխատանքի վարձատրության 4.2.ստացվող նյութական արժեքների դիմաց 4.4.վարկերի մարում ն տոկոսներ 4.5 մուրհակների մարում 4.6. շահա աժինների վճարում 4.7.կապալառուների հաշիվների մարում 4.8. այլ վճարումներ Ընդամենը ծախսեր

Մուտքերի գերազանցում ծախսերից Ծախսերի գերազանցում մուտքերից Տարեվերջին դրամական միջոցների կանխատեսվող մնացորդը

Ւ 13. Դրամական մուտքերի ն վճարների դասակարգումը Գործունեության տեսակը 1. Ընթացիկ (գործառնական կամ հիմնական)

1. Ինվեստիցիոն (ներդրումային)

7.

Ֆինանսական

Մուտքեր

Վճարումներ

1. արտադրանքի ն ծառայությունների իրացումից 2. ոչ ընթացիկ ակտիվների ն այլ գույքի վաճառքից 3. գնորդներից ստացված կանխավճարներ 4. յուջետային ն այլ նպատակային ֆինանսավորում 5. անհատույց ստացումներ 6. վարկեր ն փոխառություններ 7. այլ մուտքեր

1. մատակարարների հաշիվ ների վճարում 2. անձնակազմի վարձատրություն 3. հաշվարկներ յուջեի հետ 4. մուծումներ արտա յուջե տային ֆոնդերին 5. առհաշիվ անձանց վճարումներ 6. ավանսների հատկացում 7. ֆինանսական ներդրումներ 8. պարտքի հիմնական գումարի ն տոկոսների մարում 9. այլ վճարումներ

1. ոչ ընթացիկ ակտիվների ն անավարտ շինարարության վաճառքից 2. անհատույց ստացումներ 3. յուջետային հատկացում ն այլ նպատակային ֆինանսավորում 4. վարկեր ն փոխառություններ 5. ֆինանսական ներդրումների դիմաց շահա աժիններ 6. այլ մուտքեր

1. նյութերի ձեռք երում վարձա աշխատանքի տրություն 2. կապալառուներին ավան սային վճարումներ 3. շինարարությանը աժնային մասնակցության վճարներ 4. երկարատն ֆինանսական ներդրումների դիմաց շահա աժինների վճարում 5. երկարատն նույթի ֆինանսական ներդրումներ 6. սարքավորումների ձեռք երում ն այլ ծախսեր 1. յուջետային ն այլ նպա 1. ավանսների հատկացում տակային ֆինանսավորում 2. կարճատն ֆինանսաս2. վարկեր ն փոխառությունկան ներդրումներ ներ 3. ստացված վարկերի 3. շահա աժիններ ն տոկոստոկոսների վճարում ն ներ կարճատն ֆինանսամարում կան ներդրումների համար 4. արժեթղթերի վաճառքից

եկամուտ այլ մուտքեր

Ւ 14. Ձեռնարկության ֆինանսական ռեսուրսների ձնավորումը ն օգտագործումը

ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Ներքին (սեփական)

Արտաքին (ներգրաված)

Սեփական

1. Զուտ շահույթ

2. Կուտակված մաշվածք

1. Կանոնադրական կապիտալ

3. Գալիք ժամանակաշրջանի եկամուտներ

4.Կայուն կրեդիտորական պարտք (հաստատուն պասիվներ)

2. Լրացուցիչ կապիտալ

3. Պահուստային կապիտալ 4. Նպատակային ֆինանսավորում 5. Ապահովագրական փոխհատուցումներ

Փոխառու 1.Երկարատն վարկեր ն փոխառություններ 2. Կարճատն վարկեր ն փոխառություններ 3.Կրեդիտորների միջոցներ 4. Այլ փոխառու միջոցներ

6. Այլ մուտքեր

Ֆինանսական ռեսուրսների օգտագործման ուղղությունները

Պորտֆելային ինվեստիցիաներ

Կապիտալ ներդրումներ

Պահուստային կապիտալ

Ընթացիկ ծախսերի ֆինանսավորում

Ներդրումներ շրջանառու կապիտալում

Ոչ արտադրական ոլորտի ֆինանսավորում, շահա աժիններ ն այլն

Ւ 15. ՈՒղղակի հաշվարկի եղանակով շահույթի պլանավորման սխեման Արտադրանքի (ծառայության, աշխատանքի) միավորի գինը

Թողարկման ծրագիրը Ա - արտադրանքի

Արտադրանքի (ծառայության, աշխատանքի) միավորի ինքնարժեքը

Բ - արտադրանքի Գ - արտադրանքի

Արտադրանքի (ծառայության, աշխատանքի) ծավալը

Այլ արտադրանքի

Արտադրանքի (ծառայության, աշխատանքի) իրացումից շահույթը ∑ԲхԳ-∑Քի

Ինքնարժոքով Չիրացված արտադրանքի (ծառայության, աշխատանքի) ծավալը տարեսկզ ի մնացորդը

Գնով Շահույթը

Իրացումից շահույթ Պլանային տարում Ա - արտադրանք Բ - արտադրանք Գ - արտադրանք Այլ - արտադրանք

Ամ ողջ տեսականու իրացումից շահույթի պլանը | Ա 2 - Մ 12 - Մ 22|

Ւ 16. Ընթացիկ ակտիվների ձնավորման յուջեի սխեման Ընթացիկ ակտիվների ձնավորման յուջեն

Ընթացիկ ակտիվների պլանային պահանջը 1. պաշարներ հումք, նյութեր, գնովի կիսաֆա րիկատներ անավարտ արտադրություն պատրաստի արտադրանք ն ապրանքներ այլ պաշարներ ն ծախսումներ 2. դե իտորական պարտք 3. դրամական միջոցներ 4. այլ ընթացիկ ակտիվներ Այդ թվում ներդրում մինչն 1 տարի ժամանակով Ընդամենը այդ թվում ընթացիկ ակտիվների կայուն մասը ընթացիկ ակտիվների փոփոխուն մասը

Ընթացիկ ակտիվների ֆինանսավորման աղ յուրներ 1. սեփական կապիտալ 2. երկարատն վարկեր ն փոխառություններ 3. կարճատն վարկեր ն փոխառություններ 4. հաստատուն կրեդիտորական պարտք (կայուն պասիվներ) 5. այլ աղ յուրներ Ընդամենը այդ թվում զուտ շրջանառու կապիտալը ընթացիկ ֆինանսավորման ծավալը ընդհանուր կրեդիտորական պարտքը

Ւ 17. Շրջանառու կապիտալի կազմը

Շրջանառու կապիտալ

Ընթացիկ ակտիվներ արտադրության ոլորտում (պաշարներ)

Ընթացիկ ակտիվներ շրջանառության ոլորտում

Հումքի ն նյութերի պահեստային պաշարներ

Պատրաստի արտադրանք ն վաճառքի ենթակա ապրանքներ պահեստում

Աճող ն տվող անասուններ

Առաքված ապրանքներ

Ծախսումներ անավարտ արտադրության վրա

Ֆինանսական ներդրումներ Դե իտորական պարտք

Այլ պաշարներ ն ծախսումներ

Դրամական միջոցներ Այլ ընթացիկ ակտիվներ

Ւ 18. Ընթացիկ ակտիվների ձնավորման աղ յուրները Ընթացիկ ակտիվների ծածկման ա յուրներ

Զուտ շրջանառու կամ սեփական շրջանառու կապիտալ

Զուտ շրջանառու կապիտալը պետք է ծածկի ընթացիկ ակտիվների ոչ պակաս 10, պաշարների 50 տոկոսը

Փոխառու միջոցներ

Ներգրավված միջոցներ

Կարճատն վարկեր կարճատն փոխառություններ

Կարճատն պարտավորու թյուններ այլ կազմակերպու թյունների հանդեպ Կրեդիտորական պարտք

Պարտք հիմնադիրներին Գալիք ժամանակաշրջանի եկամուտներ Առաջիկա վճարումների պահուստ այլ կրեդիտորական պարտք

Ւ 19. Բաժնետիրական ընկերության համախմ ված յուջեի սխեման Բաժնետիրական ընկերության համախմ ված յուջեն

Եկամուտներ

Ծախսեր

1. Սեփական միջոցներ 1.1. դրամական մնացորդ անկային հաշիվներում ն դրամարկղում 1.2. գործունեության ոլոր ոլորտներ իրացումից հասույթ 1.3. հասույթ այլ իրացումից 1.4. գործառնական եկամուտների ու ծախսերի դրամական տար երության 1.5. արտաիրացումային եկամուտների ն ծախսերի տար երություն 1.6. այլ սեփական միջոցներ

1. Ընթացիկ ծախսեր 1.1.արտադրանքի թողարկում 1.2.տրանսպորտային ծախսեր 1.3.կոմերցիոն ծախսեր 1.4.այլ ծախսեր

2. վճարումներ յուջեին 3. վճարումներ արտա յուջետային ֆոնդերին 4. պարտավորությունների մարում ( անկ, յուջե, մատակարար ն այլն)

2. Փոխառու միջոցներ 2.1. անկի երկարատն վարկեր 2.2. յուջետային վարկեր 2.3. փոխառություններ 2.4. մատակարարների վարկեր 2.5. անկի կարճատն վարկեր 2.6. այլ փոխառու միջոցներ

5. Հատկացումներ սեփական դրամական ֆոնդերին 6. Շրջանառու միջոցների լրացում 7.այլ ծախսեր

3. Ներգրավված միջոցներ

Ընդամենը ծախսեր

4. Այլ եկամուտներ

Դե իտորականին պարտքի գերազանցում կրեդիտորականից

Ընդամենը եկամուտներ Կրեդիտորական պարտքի գերազանցում դե իտորականին Ընդամենը եկամուտներ ն մուտքեր

Ընդամենը ծախսեր ն հատկացումներ

Բյուջեի դեֆիցիտը

Ա

Եկամուտներ ն մուտքեր ԱԱՀ Ակցիզային հարկ Համախառն շահույթ այդ թվում - ապրանքային արտադրանքի իրացումից - ոչ պարենային արտադրանքի իրացումից - ինվեստիցիոն գործունեությունից - ֆինանսական գործունեությունի

1. 2. 3.

4.

Ոչ ընթացիկ ակտիվների մաշվածք

Բ

11.

12. 13. 14. 15. 16.

5.

Մուտքեր կենտրոնացված ֆոնդերից

17.

6.

Կապիտալ ներդրումների ապակենտրոնացված աղ յուրներ Երկարատն վարկեր

18.

7.

Ծախսեր ն հատկացումներ Կապիտալ ներդրումներ այդ թվում. - տեխնիկական վերազինման ն վերանորոգման համար - ոչ արտադրական շինությունների համար Շրջանառու կապիտալի լրացում ն աճ Հատկացումներ սպառման ֆոնդին Երկարատն ֆինանսական ներդրումներ Երկարատն վարկերի մարում Վարկային տոկոսների վճարում Հատկացումներ պահուստներին ն շահա աժիններ Այլ ծախսեր ն հատկացումներ

19 Ընդամենը ծախսեր ն հատկացումներ

8.

Մուտքեր վարձակալական պարտավորություններից Այլ եկամուտներ Ընդամենը եկաեր ն մուտքեր

9. 10. Գ

20.

21.

22.

Փոխհարա երություններ յուջեի հետ ա) Վճարումներ յուջեին, այդ թվում. - ԱԱՀ - ակցիզային հարկ - շահութահարկ - այլ վճարումներ ) Ստացումներ յուջեից - կապիտալ ներդրումների համար - շրջանառու կապիտալի լրացման համար - այլ ծախսերի համար Ընդամենը եկամուտներ, մուտքեր ն յուջետային

Պլանային տարի

տարեկան կանխատեսվող

Ւ

9 ամիս փաստացի

Ցուցանիշներ

Բազիսային տարի

տարի Պլանային տարի

Ընթացիկ

տարի

տարեկան կանխատեսվող

Ւ

Ընթացիկ

9 ամիս փաստացի

Ցուցանիշներ

Բազիսային տարի

Ւ 20. Արտադրական կազմակերպության եկամուտների ն ծախսերի հաշվեկշիռը (ֆին. պլան)

ֆինանսավորում

ԲԱԺԻՆ 4

ՎԱՐԿԸ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԳԼՈՒԽ 15

ՎԱՐԿԸ, ԲԱՆԿԵՐԸ ԵՎ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

15.1. ՎԱՐԿԻ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՁԵՎԵՐԸ

Վարկը ընդհանուր առմամ տնտեսական այնպիսի հարա երություն է, որն առաջանում է արժեքը ( նաիրային ն դրամական ձնով) մեկ անձի, կազմակերպության, պետության կողմից վերադարձելիության ու վճարելիության սկզ ունքներով ուրիշին ժամանակավոր օգտագործման հանձնելու ընթացքում: Դրա էությունը, ձներն ու դերը որոշվում են հասարակության տնտեսական կառուցվածքով: Կապիտալիստական արտադրության, նականա ար, շուկայական տնտեսության պայմաններում վարկը արտահայտում է փոխատվական կապիտալի շարժումը ն արտացոլում է փոխառուի ն փոխատուի միջն դրամական հարա երություններ ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների հաշվին դրանց նկատմամ ժամանակավոր պահանջները ավարարելու հիմքի վրա: Վարկի անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նրանով, որ կապիտալի շրջապտույտի ընթացքում ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների մոտ առաջանում է ժամանակավորապես ազատ դրամական կապիտալ, մյուսների մոտ նույն պահին զգացվում է լրացուցիչ կապիտալի պահանջ: Այդպիսի վիճակ ստեղծվելու գլխավոր պատճառները հետնյալն են՝ 1. Հիմնական կապիտալի շրջապտույտը ավարտվում է մի քանի տարվա ընթացքում, այն մաշվում է աստիճանա ար, մասնակիորեն մաշվելու ն լրիվ վերականգնում իրականացնելու միջակայքում հաշվարկված մաշվածքը կազմակերպությունների մոտ մնում է ժամանակավոր դրամական ձնում: 2. Շրջանառու կապիտալի նյութական կրողները (ընթացիկ ակտիվները) արտադրվող ապրանքների արժեքի մեջ մտնում են միանգամից ն շրջապտույտի ու իրացման արդյունքում փոխհատուցվում են ամ ողջությամ , իսկ հումքի, նյութերի, վառելիքի ն այլ ընթացիկ ակտիվների գնումները կատարվում են ոչ թե իրացումից անմիջապես հետո, այլ որոշակի ժամանակ անց, ընդ որում մեծ խմ աքանակներով՝ պատճառ դառնալով ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների առաջացման: 3. Աշխատավարձի վճարումները սովորա ար կատարվում են որոշակի պար երականությամ , դրանց ստացման ն ծախսվելու ժամանակները չեն համընկնում, որի հետնանքով էլ առաջանում են ժամանակավոր դրամական մնացորդներ: Ժամանակ առ ժամանակ ձեռնարկություններում ն կազմակերպություններում

իրադրությունը փոխվում է: Ազատ դրամական միջոցներ ունեցողները հանգամանքների երումով դառնում են ժամանակավոր պահանջ ներկայացնողներ: Օրինակ՝ պատրաստի արտադրանքի իրացումից հասույթը ստացվել է, այց ձեռնարկությունը դեռնս կարիք չունի նյութական արժեքների ձեռք երման, աշխատավարձ վճարելու, որոշ հարկեր մարելու ն հատկացումներ կատարելու: Կարճատն ժամանակ անց հնարավոր է, որ նշված պարտավորությունները մարելու անհրաժեշտություն առաջանա, իսկ ազատ դրամական միջոցները չ ավարարեն, կարիք առաջանա ներգրավելու լրացուցիչ դրամական միջոցներ: Այս երնույթը շարունակական կրկնվող է, որի հետնանքով հասարակության մասշտա ով գոյանում է դրամական միջոցների ժամանակավորապես ազատ որոշակի գումար ն դրա դիմաց համապատասխան պահանջ՝ ձնավորելով վարկի առաջարկ ու պահանջարկ: Բնականա ար, ձեռնարկությունները, կազմակերպությունները, քաղաքացիները այդ գումարներն առաջարկում են այլ գործարարների, որոնք վարկավորման միջոցով մտցնում են շրջանառության մեջ՝ հետապնդելով շահույթի ստացման նպատակ: Ժամանակավորապես ազատ միջոցների հավաքագրման ն շրջանառության մեջ դնելու գործընթացն առաջացնում է տար եր նույթի փոխատվական հարա երություններ՝ պահանջ դնելով համապատասխան միջնորդ կազմակերպությունների ստեղծման: Պատմականորեն դրանցում գլխավոր դերակատարությունը ստանձնել են անկերն ու պետությունը: Այստեղից էլ վարկը հանդես է գալիս տար եր ձներով, որոնցից հիմնականները հետնյալն են՝ առնտրային, անկային, սպառողական ն պետական: Առնտրային վարկը գործում է արտադրական ու առնտրային կազմակերպությունների միջն ն միմյանց տրվում է վաճառված ապրանքների դիմաց վճարումը հետաձգելու ճանապարհով: Վարկի այս ձնի օ յեկտը վերարտադրության գործընթացի մեջ գտնվող ապրանքային կապիտալն է, այն դեպքում, եր անկային վարկն ունի դրամական ձն, իսկ օ յեկտը վերարտադրության ընթացքում ժամանակավորապես ազատված դրամական փոխատվական կապիտալն է: Առնտրային վարկի պահանջարկն ու առաջարկը անմիջապես կախվածության մեջ են արտադրության ն ապրանքաշրջանառության ծավալների փոփոխությունից: Առնտրային վարկը մեծ դեր է կատարում ապրանքների իրացումը արագացնելու ն կապիտալի շրջապտույտը խթանելու գործում: Այս վարկի գործողության արդյունքում տեղի է ունենում կապիտալի ժամանակավոր վերա աշխում գործող ձեռնարկատերերի միջն. այն ավելանում է փոխառուի, պակասում՝ վարկավորողի մոտ: Այս առումով անկային վարկը սահմանափակումներ չունի, գործողության շրջանակները շատ լայն են. անկերում կենտրոնացված ազատ դրամական կապիտալը ազատորեն տեղափոխվում է արտադրության ճյուղերի ն տնտեսության ոլորտների միջն: Առնտրային ու անկային վարկերին զուգահեռ գործում են նան սպառողական ու պետական վարկերը: Սպառողական վարկերը տրվում են ոչ միայն ապրանք արտադրող ն առնտրային կազմակերպությունների, այլն նակչության մյուս խավերի կողմից անձնական օգտագործման ապրանքներ գնելու պահին, հատկապես երկարատն օգտագործման թանկարժեք կուլտուր–կենցաղային օգտագործման ն տնտեսական գործածության ապրանքների առք ու վաճառքի դեպքերում, եր արժեքի վճարումը հետ է ընկնում գործարքի կատարումից, ինչը առաջարկը վճարունակ պահանջարկին գերազանցելու հետնանքն է: Այս վարկի ձնը նպաստում է ապրանքաշրջանառության ծավալների ընդլայնմանը: Պետական վարկը վարկի հատուկ ձն է, եր որպես փոխառու է հանդես գալիս պետությունը, իսկ ինքը՝ վարկը, ընդունում է պետական փոխառությունների թողարկման տեսք: Սովորա ար պետական վարկը ծառայում է յուջեի դեֆիցիտի ծածկման նպատակներին: Զուգահեռա ար վարկային հարա երություններ կարող են առաջանալ ոչ միայն երկրների ներսում, այլն նրանց միջն՝ միջազգային վարկերի ձնով: Գործնականում կոնկրետ պետության կամ միջազգային ֆինանսավարկային կազ349

մակերպությունների միջոցով մի երկիր վարկավորում է մյուսին, մեծամասամ դրամական ձնով (արժույթով): Պետական վարկը՝ որպես վարկի առանձնահատուկ ձն, իրենից ներկայացնում է մի կողմից պետության՝ ի դեմս նրա իշխանության ու կառավարման մարմինների, ն մյուս կողմից ֆիզիկական ու իրավա անական անձանց միջն տնտեսական հարա երությունների ամ ողջություն, որտեղ պետությունը միաժամանակ կարող է հանդիսանալ փոխառու, փոխատու ն երաշխավոր: Վարկային հարա երությունների դասական ձնն այն է, եր պետությունը հանդես է գալիս միջոցների փոխառուի դերում: Երաշխիքի դեր կատարելու պետության պարտավորությունները, ի տար երություն առաջին երկուսի, չեն հանգեցնում կենտրոնացված դրամական ֆոնդերի փոփոխության: Որպես դրամական հարա երություն՝ պետական վարկը գտնվում է դրամական երկու տիպի հարա երությունների՝ ֆինանսների ու վարկի միջն, նրան հատուկ են այդ երկուսի հատկանիշները: Որպես ֆինանսական համակարգի օղակ՝ վարկի այդ ձնը սպասարկում է պետության դրամական կենտրոնացված ֆոնդերի ձնավորմանն ու օգտագործմանը: Որպես վարկի ձն՝ տար եր է ֆինանսական դասական հասկացություններից, օրինակ՝ հարկերից՝ կամավորական նույթը (թեն պատմությանը հայտնի են դեպքեր ու տնտեսակարգեր, որտեղ այդ պահանջը չի պահպանվել), շարժման առաջընթաց ու հետընթաց ուղղությունները ն այլն: Պետական վարկին հատուկ են ֆինանսների երկու ֆունկցիաները՝ աշխման ն վերահսկողության: Ինչպես նշվեց, պետական վարկը հիմնականում ծառայում է պետական յուջեի պակասուրդը ծածկելու ն պետական հատուկ նշանակության պահանջների ավարարման նպատակներին: Այդպես է նան Հայաստանի Հանրապետությունում: Դեֆիցիտը ն հավելուրդը յուջեի եկամուտների ն ծախսերի փոխհարա երության չափանիշներն են: Կառավարության ծախսերը կատարելու համար օգտագործվող միջոցները՝ պետական յուջեի եկամուտները, հիմնականում գոյանում են հարկերից: Անցած տասը տարիներին Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ստանձնած պարտավորությունները եղել են եկամուտներից ավելի, ինչը կառավարությանը ստիպել է ռեսուրսներ փոխառել պարտավորությունները կատարելու համար, որի արդյունքում գոյացել է պետական պարտքը: Պետական պարտքն իրենից ներկայացնում է կառավարության ն կենտրոնական անկի պարտավորությունների ընդհանուր գումարը, ներառյալ տրված երաշխիքների, տար եր օրենսդրական ակտերի կիրառման ն պայմանագրերի հետ կապված պարտավորությունները: Պետական պարտքն ունի ներքին ու արտաքին կողմ: Ներքին պարտքի գոյացումը կապված է պետական պարտատոմսերի, հատկապես կարճաժամկետ (ՊԿՊ), թողարկման ու տեղա աշխման հետ: Հանրապետության պետական ռազմավարությունը նախատեսում է այսուհետն շարունակել ներքին պետական պարտքի նվազեցման, ժամկետայնության երկարացման, պետական պարտատոմսերի շուկայի նկատմամ ներդրողների վստահության ամրապնդման ն թափանցիկության ապահովման կուրսը: 2006թ. սկզ ին հանրապետության ներքին պետական պարտքի ծավալը կազմել է 51.3 մլրդ դրամ (ներառյալ ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից ՀՀ կառավարությանը ացված վարկային գծի դիմաց տրամադրված արժեթղթերը): Նախորդ տարվա նույն ժամկետին այդ պարտքը եղել է 46.4 մլրդ դրամ: Պարտքի ժամկետայնությունը 2006թ. սկզ ի դրությամ եղել է 1100 օր, նախորդ ժամկետում՝ 753 օր, միջին եկամտա երությունը՝ համապատասխանա ար 7.3 ն 99: 2006 թ. համար նախատեսվել է յուջեով 6.2 մլրդ դրամի սպասարկման ծախս ն 7 մլրդ դրամի դեֆիցիտի ֆինանսավորում: 2006 թ. վերջին ներքին պետական պարտքի ծավալը կհասնի մոտ 58.0 մլրդ դրամի:

Արտաքին պետական պարտքը (կառավարության ն կենտրոնական անկի վարկային պարտավորությունները ն տրամադրման արտաքին երաշխիքները) 2006 թ. սկզ ին կազմել է 1099.2 մլն ԱՄՆ դոլար: 2006 թ. ընթացքում արտաքին պետական պարտքի (ԱՊՊ) գծով նախատեսվում է ստանալ 107.9 մլն ԱՄՆ դոլարի արտաքին միջոցներ, նախատեսվում է ԱՊՊ գծով սպասարկել 50.2 մլն ԱՄՆ դոլար հիմնական գումարի մարման գծով ն մոտ 10.9 մլն ԱՄՆ դոլար տոկոսավճար: Ելնելով դրանից՝ 2006 թ. վերջին ՀՀ ԱՊՊ–ն կկազմի 1157.0 մլն ԱՄՆ դոլար: 2007–2008 թթ. նախատեսվում է ստանալ համապատասխանա ար 125.6 ն 172.3 մլն ԱՄՆ դոլար ն միաժամանակ կատարել 32.3 ն 38.91 մլն ԱՄՆ դոլար հիմնական գումարի մարում: Արտաքին վարկային պարտավորությունների տարեկան միջին կշռված տոկոսադրույքը 2005թ. կազմել է 0.99, եր կենտրոնական ն Արնելյան Եվրոպայի երկրներում այն հասնում է մոտ 109–ի: Հիմնական պատճառը պարտավորությունների մոտ 949–ը արտոնյալ պայմաններով լինելն է: Պարտքի սպասարկման ոլոր ցուցանիշները գտնվում են նվազ ն միջին պարտքի եռ ունեցող երկրների ցուցանիշների սահմաններում: Վարկի, մասնավորապես անկայինի կազմակերպման ու արդյունավետ իրականացման նպատակով յուրաքանչյուր երկիր իր առանձնահատկություններին համապատասխան ձնավորում է կոնկրետ անկային համակարգ ն դրա գործունեության օրենսդրական դաշտ ու խաղի կանոններ: Բանկերի, անկային վարկի ու անկային գործունեությունը լուսա անվում են հաջորդ երեք գլուխներում: Բանկային համակարգը վարկային կազմակերպությունների ինստիտուցիոնալ կառուցվածքի առաջատար օղակն է: Համակարգի գլխավոր խնդիրն է կուտակված կապիտալը ուղղել այն ոլորտները, որտեղ դրանց նկատմամ պահանջ կա: Բանկային համակարգի միջոցով է գործում կապիտալը տնտեսության առանձին ճյուղերի ու ոլորտների միջն աշխելու շուկայական մեխանիզմը, ն տեղի ունենում շահույթի նորմայի համահարթումը: Բանկային համակարգը տվյալ երկրում գործող անկերի ամ ողջությունն է: Այդ համակարգում իր խնդիրներով ու գործառույթներով առաջնային տեղը գրավում է կենտրոնական անկը, քանի որ նա է որոշում երկրի դրամավարկային քաղաքականությունը: Առնտրային անկերը փաստորեն անկախ են, այց նրանք գործում են միասնական ֆինանսավարկային համակարգում ն ենթարկվում են ինչպես օրենսդրությամ նախատեսված, այնպես էլ ԿԲ կողմից սահմանված կարգավորման ն վերահսկման կանոններին: ՀՀ կենտրոնական անկը ստեղծվել է ԽՍՀՄ ԿԲ–ի հայկական գրասենյակի ազայի վրա ն իր հիմնական գործառույթները ձեռք է երել 1993 թ. ՀՀ արժույթը՝ դրամը մտցնելուց հետո: Ինչպես ոլոր կենտրոնական անկերը, այնպես էլ ՀՀ ԿԲ–ն պետական է, այց ունի տնտեսական ինքուրույնություն:

15.2. ԲԱՆԿԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ ԵՎ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

«Բանկ» ն « անկային գործ» հասկացություններն իրենց լիարժեք դրսնորումն են ստանում տնտեսավարման շուկայական մեթոդների պայմաններում, որին նորոշ են սեփականության տար եր ձների, ֆինանսական շուկայի ազմազան կառույցների, ն, ընդհանուր առմամ , կայացած ֆինանսական շուկայի, տնտեսավարող սու յեկտների ինքնուրույնության ն պատասխանատվության սկզ ունքների, կառավարման ապակենտրոնացված համակարգի ն շուկայական տնտեսությանը նորոշ այլ գործոնների առկայությունը: Բանկը կարելի է դիտարկել որպես ֆինանսական շուկայի մասնագիտացված կառույց, որին նորոշ է տնտեսության մեջ ձնավորված ժամանակավորապես ազատ

դրամական միջոցների հավաքրումն ու դրանց հետագա տեղա աշխումը վարկերում, արժեթղթերում ն այլն: Այլ կերպ ասած՝ անկերը կատարում են ֆինանսական միջնորդի դեր դրամական միջոցների ժամանակավորապես ավելցուկ ն դրանց նկատմամ ժամանակավոր պահանջ ունեցող անձանց միջն: Դրանով նրանք նպաստում են դրամաշրջանառության գործընթացի կազմակերպմանը, տնտեսության տար եր ճյուղերին ն ոլորտներին վարկային ռեսուրսներով ապահովմանը, ինչն էլ վերջին հաշվով անդրադառնում է տնտեսության արդյունավետության, ն, հետնաար, նակչության կենսամակարդակի վրա: Բանկերը մատուցում են ազմա նույթ ֆինանսական ծառայություններ ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց (օրինակ` ֆինանսական խորհրդատվություն, երաշխիքների տրամադրում, ակրեդիտիվների ացում ն սպասարկում ն այլն): Ընդ որում` առնտրային անկերի միջն մրցակցության անընդհատ խորացումը` մի կողմից, ոչ անկային ֆինանսական կառույցների աստիճանական ձնավորումն ու զարգացումը` մյուս կողմից, ստիպում են անկերին անընդհատ մշակել ն ներդնել նոր՝ ժամանակակից ֆինանսական ծառայություններ: Ֆինանսական ծառայությունների տեսականու անընդհատ ընդլայնումը անկային ն ոչ անկային հաստատությունների կողմից տանում է դեպի դրանց գործունեության ոլորտների հստակ սահմանագծերի վերացման: Նման պայմաններում տար եր ֆինանսական կառույցների գործունեության շրջանակների, գործառույթների ն իրավասությունների կարգավորումը պահանջում է համապատասխան օրենսդրական դաշտի ձնավորում, որը հնարավորություն կտա սահմանել յուրաքանչյուր կառույցի տեղն ու դերը ֆինանսական շուկայում, նրա իրավասություններն ու գործառույթները, ինչպես նան յուրաքանչյուր տիպի կառույցի համար` նրա գործունեության կարգավորման ն վերահսկման մեխանիզմը: ՀՀ տարածքում գործող առնտրային անկերի գործունեությունը կարգավորվում է «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքով (ընդունված 30.06.1996թ.): Տվյալ օրենքը սահմանում է ՀՀ տարածքում ձնավորվող ն գործող անկերի, ինչպես նան օտարերկրյա անկերի մասնաճյուղերի գրանցման, լիցենզավորման, գործունեության կարգավորման ն դադարեցման, անկային գործունեության վերահսկողության կարգն ու պայմանները: Համաձայն նշված օրենքի՝ անկն իրավա անական անձ է, որը սահմանված կարգով տրված լիցենզիայի հիման վրա իրականացնում է անկային գործունեություն (հոդված 4, կետ 1): Այնուհետն օրենքը մեկնա անում է « անկային գործունեություն» հասկացությունը: «Բանկային գործունեություն է համարվում ավանդներ ընդունելը կամ ավանդներ ընդունելու առաջարկությամ հանդես գալը ն ավանդն ընդունողի անունից ն ռիսկով դրանք տեղա աշխելը` վարկեր, ավանդներ տրամադրելու ն (կամ) ներդրումներ կատարելու միջոցով» (հոդված 4, կետ 2): Այստեղ դրսնորվում է առնտրային անկերի հիմնական տար երությունը ֆինանսական մյուս կառույցներից. անկն ավանդառու կազմակերպություն է: Նրան ն միայն նրան է վերապահված հաճախորդներից ավանդներ ընդունելու (կամ նման առաջարկությամ հանդես գալու) իրավունքը: Ուշագրավ է նան այն հանգամանքը, որ առնտրային անկերը տեղա աշխում են ավանդներն իրենց անունից ն իրենց ռիսկով: Այսինքն` ավանդը վերադարձնելու պատասխանատվությունն ու ռիսկը լիովին կրում է անկը: Համաձայն օրենքի 34–րդ հոդվածի՝ ՀՀ տարածքում գործող անկերը, դրանց մասնաճյուղերը ն օտարերկրյա անկերի մասնաճյուղերը սահմանված կարգով կարող են իրականացնել հետնյալ ֆինանսական գործառնությունները. • ընդունել ցպահանջ ն ժամկետային ավանդներ, • տրամադրել առնտրային ն սպառողական վարկեր, այդ թվում` տալ հիփոթեքային վարկեր, իրականացնել պարտքի կամ առնտրային գործարքների ֆինանսավորում, ֆակտորինգ,

•

տրամադրել անկային երաշխիքներ ն ակրեդիտիվներ (վարկային նամակներ), • ացել ն վարել հաշիվներ, այդ թվում` այլ անկերի թղթակցային հաշիվներ, • մատուցել վճարահաշվարկային ծառայություններ ն (կամ) այլ կերպ սպասարկել հաճախորդների հաշիվները, • թողարկել, գնել (զեղչել), վաճառել ն սպասարկել արժեթղթեր, վճարային փաստաթղթեր, ճանապարհային չեկեր, քարտեր ն այլ գործիքներ, • իրականացնել ինվեստիցիոն (ներդրումային) ն աժանորդագրական գործունեություն, • մատուցել ֆինանսական գործակալի (ներկայացուցչի) ծառայություններ, կառավարել այլ անձանց արժեթղթերն ու ներդրումները (հավատարմագրային կամ լիազորագրային կառավարում), • գնել, վաճառել ն կառավարել թանկարժեք մետաղների անկային (ստանդարտացված) ձուլակտորներ, • գնել ն վաճառել (փոխանակել) արտարժույթ, կնքել դրամի ն արտարժույթի ֆյուչերսներ, օպցիոններ ն նման այլ գործարքներ, • իրականացնել ֆինանսական վարձակալություն (լիզինգ), • ի պահ ընդունել թանկարժեք մետաղներ, քարեր, արժեթղթեր ն այլ արժեքներ, • մատուցել ֆինանսական ն ինվեստիցիոն խորհրդատվություն, • ստեղծել ն սպասարկել հաճախորդների վարկարժանության տեղեկատվական համակարգ, իրականացնել պարտքերի հետ ստացման գործունեություն ն այլն: Բանկերը չեն կարող իրականացնել արտադրական, առնտրային ն ապահովագրական գործունեություն (եթե օրենքով այլ ան սահմանված չէ): Առնտրային անկերի դասակարգումը կատարվում է, ելնելով հետնյալ չափանիշներից. 1. Ըստ ստեղծման օրենսդրական հիմքերի անկերը լինում են ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտ: Ռեզիդենտ են համարվում ՀՀ օրենսդրությանը համապատասխան ստեղծված անկերը, ինչպես նան նրանց մասնաճյուղերը ն ներկայացուցչությունները, որոնք գտնվում են ՀՀ տարածքում կամ նրա սահմաններից դուրս: Ոչ ռեզիդենտ են համարվում արտասահմանյան պետությունների օրենսդրությանը համապատասխան ստեղծված ն ՀՀ սահմաններից դուրս գտնվող անկերը, ինչպես նն նրանց մասնաճյուղերն ու ներկայացուցչություննեը, այդ թվում` ՀՀ տարածքում գտնվողները: 2. Ըստ կանոնադրական կապիտալի պատկանելության ռեզիդենտ անկերը կարող են լինել . • հայրենական անկեր, որոնց կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է միայն ՀՀ ռեզիդենտների միջոցների հաշվին, • օտարերկրյա անկեր, որոնց կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է միայն ոչ ռեզիդենտների միջոցների հաշվին, • համատեղ անկեր: 3. Ըստ գործունեության ոլորտների անկերը լինում են մասնագիտացված ն ունիվերսալ: Մասնագիտացման հիմքում կարող են ընկած լինել հետնյալ չափանիշները: • Ֆունկցիոնալ մասնագիտացում, եր անկերի գործունեությունը կողմնորոշված է դեպի իր հաճախորդներին հիմնականում մասնագիտացված ծառայությունների մատուցումը: Ըստ այս չափանիշի, կարող են տար երվել իննովացիոն, ներդրումային, խնայողական, հիփոթեքային ն այլ անկեր: • ճյուղային մասնագիտացում, եր անկերը սպասարկում են հիմնականում տնտեսության որնէ ճյուղը (գուղատնտեսություն, շինարարություն, արտաքին առնտուր ն այլն):

•

Ըստ հաճախորդների մասնագիտացում, եր անկը սպասարկում է հիմնականում որոշակի կարգի հաճախորդների (ֆիզիկական անձանց, իրավա անական անձանց ն այլն): • Մունիցիպալ անկեր, որոնց գործունեությունը սահմանափակվում է հիմնականում որոշակի տարածարջանի սպասարկմամ : Ունիվերսալ համարվում են այն անկերը, որոնք իրականացնում են օրենսդրությանը համապատասխանող ոլոր անկային գործառնությունները, ն նրանց գործունեության մեջ չկա հստակ ընդգծված որնէ նագավառ կամ նախապատվություն:

15.3. ՀՀ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԲԱՆԿԻ ԴԵՐԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

ՀՀ առնտրային անկերի գործունեության պետական կարգավորումն ու վերահսկումը կատարում է ՀՀ կենտրոնական անկը: Կենտրոնական անկի իրավական վիճակը, իրավասությունները, հիմնական ն մյուս խնդիրները, կառուցվածքը ն կառավարումը, տար եր մարմինների հետ (պետական մարմիններ, առնտրային անկեր ն այլն) նրա փոխհարա երությունները ն ԿԲ-ի գործունեությանն առնչվող այլ հիմնահարցեր սահմանվում են «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի մասին» ՀՀ օրենքով, որն ընդունվել է 30.06.1996թ. (այսուհետն` Օրենք): Համաձայն Օրենքի, ՀՀ կենտրոնական անկն իրավա անական անձ է, որի միակ հիմնադիրը Հայաստանի Հանրապետությունն է (հոդված 1, կետ 1): Ուշագրավ է այն հանգամանքը, որ տար եր, այդ թվում ն արդյունա երապես զարգացած երկրներում, կենտրոնական անկերի կազմակերպաիրավական հիմքերը միատեսակ չեն: Օրինակ` Մեծ Բրիտանիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանի Դաշնությունում, Ֆրանսիայում, Դանիայում ն Նիդեռլանդներում կենտրոնական անկի կապիտալն ամ ողջությամ պատկանում է պետությանը, ԱՄՆ-ում` Դաշնային պահուստի համակարգի անդամ անկերին, Իտալիայում` անկերին ն ապահովագրական ընկերություններին, ճապոնիայում` պետությանը (559) ն մասնավոր անձանց (459): Իր խնդիրներն իրագործելու նպատակով Կենտրոնական անկը կարող է իր անունից` • կնքել պայմանագրեր, ձեռք երել իրավունքներ, ստանձնել պարտավորություններ, այդ թվում` վերցնել վարկեր. • հանդես գալ որպես հայցվոր ն պատասխանող. • օրենքով նախատեսված դեպքերում ձեռք երել, տիրապետել, օգտագործել ն օտարել գույք, գույքային ն անձնական ոչ գույքային իրավունքներ: Իր խնդիրներն իրականացնելու ընթացքում Կենտրոնական անկն անկախ է ՀՀ պետական մարմիններից: Կենտրոնական անկը ն կառավարությունը պատասխանատու չեն միմյանց պարտավորությունների համար, եթե այդպիսիք չեն ստանձնել: Կենտրոնական անկի հիմնական խնդիրը ՀՀ-ում գների կայունության ապահովումն է (հոդված 4, կետ 1): Այդ խնդրի իրագործումը պայմանավորված է արդյունավետ դրամավարկային քաղաքականության մշակմամ ն իրագործմամ : Ուստի Կենտրոնական անկը մշակում, ներկայացնում է հաստատման ն իրականացնում է դրամավարկային քաղաքականության ծրագրերը: Սակայն միայն դրամավարկային քաղաքականության իրագործումը ավարար չէ տնտեսության մեջ կայուն գների ապահովման համար: Դրա համար անհրաժեշտ է նան տնտեսության աշխուժացում, արդյունավետ հարկա յուջետային, ներդրումային քաղաքականությունների մշակում ն իրագործում: Բացի իր հիմնական խնդրից, Կենտրոնական անկն ունի նան այլ խնդիրներ: Դրանց են դասվում. • Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսական համակարգի կայունության ն նականոն գործունեության ապահովումը, այդ թվում` Հայաստանի Հանրապե354

տության անկային համակարգի կայունության, իրացվելիության, վճարունակության ն նականոն գործունեության համար անհրաժեշտ պայմաններ ապահովելը, • գործուն վճարահաշվարկային համակարգ ստեղծելն ու զարգացնելը, • ՀՀ արժույթի թողարկումը, դրամաշրջանառության կազմակերպումն ու կարգավորումը, • հանցավոր ճանապարհով ստացված եկամուտների օրինականացման ն ահաեկչության ֆինանսավորման դեմ պայքարի կազմակերպումն ու կարգավորումը, • արժեթղթերում ներդրողների պաշտպանության, շուկայում արժեթղթերի արդար գնագոյացման համակարգի ձնավորման ն պահպանման, արժեթղթերի արդար, թափանցիկ ն վստահելի շուկայի կանոնակարգված ն նականոն գործունեության ն զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանների ապահովումը (հոդված 5, կետ 1): Եթե Կենտրոնական անկի խնդիրները հակասում են նրա հիմնական խնդրին, ապա առաջնությունը տրվում է հիմնական խնդրի իրագործմանը: Կենտրոնական անկի ողջ գործունեությունն ուղղված է իր հիմնական ն մյուս խնդիրների իրագործմանը: Դրանից ելնելով, Կենտրոնական անկի գործունեությունը դրսնորվում է հետնյալ հիմնական գործառույթներում. 1. Կենտրոնական անկն իրականացնում է կառավարության անկային սպասարկումը: Այդ գործունեությունը կատարվում է անվճար, օրենքներով ն այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով: 2. Կենտրոնական անկը հանդիսանում է կառավարության ֆինանսական գործակալն ու խորհրդատուն: Որպես կառավարության ֆինանսական գործակալի` ԿԲ-ի իրավասության մեջ մտնում է կառավարության լիազորված մարմնի կողմից թողարկած պարտատոմսերի ն այլ արժեթղթերի աշխման, գրանցման ն փոխանցման, ինչպես նան արժեթղթերի հիմնական գումարի, տոկոսների կամ սահմանված այլ վճարումների իրականացման գործառույթները: ԿԲ-ը հանդիսանում է կառավարության լիազորած մարմնի թողարկած պարտատոմսերի կենտրոնական պահառու: ԿԲ-ը կառավարության ֆինանսական գործակալն է նան պետական յուջեի ն ներքին ու արտաքին պարտքի սպասարկման հետ կապված գործառնությունների, ինչպես նան վճարային ն ԿԲ խնդիրներին չհակասող այլ գործառնությունների գծով: ԿԲ կողմից կառավարությանը մատուցվող ֆինանսական խորհրդատվությունը կայանում է նրանում, որ պետական յուջեի նախագծի կազմման գործընթացում Կենտրոնական անկն իր դիրքորոշումն է ներկայացնում այդ փաստաթղթին առնչվող հարցերի վերա երյալ: Մասնավորապես` դա վերա երում է նախատեսվող ներքին ն արտաքին պետական փոխառություններին, դրանց աղ յուրներին, ծավալներին, ժամկետներին ն պայմաններին, փոխառու միջոցների նպատակներին ն օգտագործման ուղղություններին: ԿԲ-ը պաշտոնական եզրակացություն է ներկայացնում կառավարությանը պետական յուջեի նախագծի վերա երյալ: 3. Կենտրոնական անկը լիցենզավորում է անկերը, իսկ օրենքով սահմանված դեպքերում` նան այլ անձանց, կարգավորում ն վերահսկում է դրանց գործունեությունը: Առնտրային անկերին անկային գործունեության լիցենզիա տրամադրելու, ինչպես նան այդ լիցենզիան ուժը կորցրած կամ անվավեր ճանաչելու ացառիկ իրավունքը պատկանում ՀՀ կենտրոնական անկին: Կենտրոնական անկը սահմանում է անկերի գործունեության հիմնական ն այլ տնտեսական նորմատիվները, դրանց հաշվարկման կարգը, հնարավոր վնասները ծածկելու համար միջոցների պահուստավորման կարգը, անկային կապիտալի հաշվարկման կանոնները: ԿԲ-ը սահմանում է անկերի կողմից ներկայացվող հաշ355

վետվությունների ձները, ինչպես նան դրանց կազմման ն ներկայացման կարգը: Բանկերի գործունեության նկատմամ իրականացվող վերահսկողության ացառիկ իրավունքը պատկանում է Կենտրոնական անկին: Վերջինս օրենքով նախատեսված դեպքերում կարող է անկերի նկատմամ պատժամիջոցներ կիրառել: 4. Կենտրոնական անկը վարկեր է տրամադրում անկերին` որպես վերջին ատյանի վարկատու: Վարկերը տրամադրվում են ԿԲ կողմից սահմանված կարգով, վեց ամիսը չգերազանցող ժամկետով: Բացառիկ դեպքերում այդ ժամկետը կարող է սահմանվել մինչն մեկ տարի: Վերջին ատյանի վարկատուի կարգավիճակով հանդես գալու գործառույթը ենթադրում է, որ ոչ սնանկ, սակայն կարճաժամկետ իրացվելիության խնդիրներ ունեցող առնտրային անկերը կարող են ստանալ համապատասխան ռեսուրսներ ԿԲ-ից` շուկայականից ավելի խիստ պայմաններով: Միննույն ժամանակ, ԿԲ-ը հնարավորություն է տալիս առնտրային անկերին մշտապես ներդնել ավելցուկային միջոցները ԿԲ-ում` ֆինանսական շուկայի ամենացածր տոկոսադրույքներով, եթե անկերն այդ միջոցների վերա երյալ այլ որոշում չեն կայացրել: Բացի աց շուկայական գործառնություններից, ՀՀ ԿԲ-ը վերջին ատյանի վարկատուի իր գործառույթը իրականացնում է նան շուկայում` հանդես գալով որպես ամենակարճ ժամկետայնությամ միջոցներ տրամադրող ն ներգրավող: Այս գործառնությունների ընթացքում ԿԲ-ը հանդես է գալիս որպես ֆինանսական շուկայի մասնակիցներից մեկը ն իր գործողություններով չի խոչընդոտում ազատ մրցակցային հարա երությունների ձնավորմանը: 5. Կենտրոնական անկը կարգավորում ն վերահսկում է վճարահաշվարկային համակարգի, վճարահաշվարկային ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների գործունեությունը: 6. Կենտրոնական անկը տիրապետում, օգտագործում ն տնօրինում է ՀՀ միջազգային պահուստները: 7. Կենտրոնական անկն իրականացնում է դրամավարկային ն անկային վիճակագրության հավաքագրումը, ամփոփումը ն հրապարակումը: 8. Իրականացնում է հանցավոր ճանապարհով ստացված եկամուտների օրինականացման ն ահա եկչության ֆինանսավորման վերա երյալ տեղեկությունների հավաքագրումը, համակարգումն ու վերլուծությունը, տեղեկությունների փոխանակումը ն տրամադրումը ներպետական իրավասու մարմիններին ն միջազգային կազմակերպություններին, իսկ ՀՀ միջազգային պայմանագրերով նախատեսված դեպքերում նան` այլ պետությունների իրավասու մարմիններին: Դրամավարկային քաղաքականության ծրագիրը: Համաձայն Օրենքի 6-րդ հոդվածի, եռամսյակը մեկ անգամ Կենտրոնական անկը հաջորդ 12 ամիսների համար հրապարակում է դրամավարկային քաղաքականության ծրագիր, որը կրում է ուղեցուցային նույթ: Այն իր մեջ ներառում է. • գնաճի կանխատեսումները, • դրամավարկային քաղաքականության ուղղությունները, • օրենքով սահմանված խնդիրների իրականացման համար Կենտրոնական անկի խորհրդի սահմանած այլ անհրաժեշտ դրույթներ: Դրամավարկային քաղաքականության միջոցով դրամական զանգվածի, հետնաար նան` գների մակարդակը Կենտրոնական անկը կարգավորում ն կառավարում է դրամավարկային քաղաքականության հետնյալ գործիքների կիրառմամ . • աց շուկայական գործառնություններ, • պարտադիր պահուստավորման նորմատիվի փոփոխություն, • հաշվարկային փոխարժեքի փոփոխություն: Բաց շուկայական գործառնությունները ենթադրում են Կենտրոնական անկի կողմից ֆինանսական շուկայում պետական ն այլ հուսալի արժեթղթերի առքուվա356

ճառք, ինչպես նան ԿԲ կողմից կարճաժամկետ (մինչն մեկ տարի մարման ժամկետով) արժեթղթերի թողարկման հնարավորություն` կառավարության լիազորված մարմնի հետ համաձայնեցված կարգով: Պարտադիր պահուստավորման նորմատիվի միջոցով Կենտրոնական անկը կարգավորում է դրամի նկատմամ առաջարկը, ինչպես նան անկերի վարկավորման հնարավորությունները: Այսպես. նորմատիվի մեծացումը փոքրացնում է դրամի նկատմամ առաջարկը ն վարկային ռեսուրսների տրամադրման հնարավորությունները, ն հակառակը: Կենտրոնական անկի ավանդային ն վարկային գործառնությունները: Ինչպես ն առնտրային անկերը, Կենտրոնական անկը նս ընդունում է ավանդներ ը ստանում է վարկեր: Կենտրոնական անկը կարող է ՀՀ դրամով կամ արտարժույթով ցպահանջ կամ ժամկետային ավանդներ ընդունել կամ նյութական արժեքներ ի պահ ընդունել միայն ՀՀ պետական մարմիններից ն անկերից, օտարերկրյա պետությունների կենտրոնական ն այլ անկերից, միջազգային ֆինանսական ն վարկային կազմակերպություններից: Կենտրոնական անկն իր խնդիրներն իրագործելու նպատակով կարող է միջազգային ֆինանսական կազմակերպություններից, այլ պետությունների կառավարություններից, կենտրոնական ն առաջնակարգ այլ անկերից ստանալ վարկեր (հոդված 9, կետ 1, 2): Կենտրոնական անկի կապիտալը: Կենտրոնական անկի կապիտալին վերաերող դրույթներն արտացոլված են Օրենքի 11-րդ հոդվածում: Համաձայն դրա, Կենտրոնական անկի կապիտալը ներառում է կանոնադրական կապիտալը, գլխավոր պահուստը, արժեթղթերի, հիմնական միջոցների ն այլ ակտիվների վերագնահատման պահուստները, չ աշխված շահույթը ն շահույթը: Կենտրոնական անկի կանոնադրական կապիտալը կազմում է հարյուր միլիոն հայկակական դրամ: Կենտրանական անկի կանոնադրական կապիտալը ՀՀ սեփականությունն է ն չի կարող գրավ դրվել, ռնագանձվել կամ այլ կերպ օտարվել ՀՀ պարտավորությունների դիմաց: Կենտրոնական անկի հաշվեկշռում ֆինանսական տարվա արդյունքում առաջացած վնասը պահուստների հանրագումարը գերազանցելու դեպքում հաշվեկշռի հրապարակմանպահից երեսուն օրվա ընթացքում ՀՀ կառավարությունը` գերազանցող գումարի չափով, օրենքով սահմանված կարգով, որպես ներդրում Կենտրոնական անկի կապիտալում, Կենտրոնական անկին է տրամադրում անտոկոս ցպահանջ պետական հասարակ մուրհակներ: Այդ մուրհակների մարումը կատարվում է Կենտրոնական անկի պահանջի դեպքում` պետական յուջեի հաշվին, կամ օրենքով սահմանված դեպքերում ն կարգով: Կենտրոնական անկի շահույթի հաշվարկումն ու աշխումը: Կենտրոնական անկի շահույթի հաշվարկմանն ու աշխմանն առնչվող հարցերը կանոնակարգվում են Օրենքի 12-րդ հոդվածով: Կենտրոնական անկի շահույթը հաշվարկվում է յուրաքանչյուր տարվա համար, հաշվապահական հաշվառման միջազգային չափանիշներին համապատասխան` որպես տվյալ ֆինանսական տարվա ընթացքում ստացված ոլոր եկամուտների ն կատարված ոլոր ծախսերի (ներառյալ կորուստները) տար երություն: Կենտրոնական անկի շահույթից կատարվում են հետնյալ մասհանումները. ա/ շահույթի 20 տոկոսն ուղղվում է գլխավոր պահուստի համալրմանը` մինչն դրա ընդհանուր չափը կազմի առկա դրամական զանգվածի 25 տոկոսը, / ուղղվում է ԿԲ կապիտալի մեջ ներառված մուրհակների մարմանը, դրա համար անհրաժեշտ գումարի չափով: Կենտրոնական անկի կառավարումը: Կենտրոնական անկի արձրագույն պաշտոնատար անձը Կենտրոնական անկի նախագահն է: ԿԲ նախագահը պատաս357

խանատու է ԿԲ խնդիրների իրագործման համար: Կենտրոնական անկի նախագահի ացակայության կամ պաշտոնեական պարտականությունները կատարելու անհնարինության դեպքում նրան փոխարինում է Կենտրոնական անկի նախագահի տեղակալը, իսկ տեղակալի ացակայության կամ պաշտոնեական պարտականությունները կատարելու անհնարինության դեպքում` Կենտրոնական անկի խորհրդի տարիքով ավագ անդամը: Կենտրոնական անկի նախագահը նշանակվում է ՀՀ նախագահի առաջարկությամ ` Ազգային ժողովի կողմից` վեց տարի ժամկետով: Կենտրոնական անկի նախագահի տեղակալը նշանակվում է ՀՀ նախագահի կողմից` վեց տարի ժամկետով: Կենտրոնական անկի կառավարման արձրագույն մարմինը ԿԲ խորհուրդն է: ԿԲ խորհուրդը կազմված է ԿԲ նախագահից, նրա տեղակալից ն հինգ անդամներից: ԿԲ խորհրդի անդամներին նշանակում է ՀՀ նախագահը` հինգ տարի ժամկետով: Կենտրոնական անկի խորհրդում թափուր տեղ առաջանալու դեպքում խորհրդի նոր անդամը նշանակվում է ազատված անդամի պաշտոնավարման չլրացած ժամկետով: Կենտրոնական անկի խորհրդի յուրաքանչյուր անդամ պատասխանատվություն է կրում Կենտրոնական անկի խորհրդի կողմից գործունեության կոնկրետ ոլորտներում իրեն վերապահված պարտականությունների կատարման համար: Կենտրոնական անկի խորհրդի անդամները չեն կարող Կենտրոնական անկում այլ պաշտոն զ աղեցնել: Կենտրոնական անկի վերստուգիչ խում ը ԿԲ հատուկ կառուցվածքային ստորա աժանում է: Վերստուգիչ խմ ի աշխատանքը ղեկավարում է գլխավոր վերստուգիչը: Գլխավոր վերստուգիչին ն վերստուգիչ խմ ի անդամներին ԿԲ նախագահի առաջարկով նշանակում ն աշխատանքից ազատում է ԿԲ խորհուրդը: ԿԲ վերստուգիչ խում ը հաշվետու է ԿԲ խորհրդին: Արժութային կարգավորում ն վերահսկողություն: Համաձայն Օրենքի 48-րդ հոդվածի, Կենտրոնական անկը հանդիսանում է ՀՀ արժութային գործակալը ն լիազորված է իրականացնելու արժութային քաղաքականություն: Կենտրոնական անկը սահմանում է արտարժութային գործառնությունների իրականացման, արտարժույթի նկատմամ հայկական դրամի փոխարժեքի որոշման, արտարժույթի առքուվաճառքի գործառնությունների լիցենզավորման կարգը: Կենտրոնական անկն ազատված է հարկերից ն տուրքերից: Այդ արտոնությունը չի տարածվում ապրանքների ներմուծման համար մաքսային սահմանին վճարման ենթակա հարկերի, մաքսատուրքերի ն մաքսավճարների վրա: Կենտրոնական անկի նկատմամ սնանկացման վարույթ հարուցվել չի կարող:

15.4. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ՀԻՄՆԱԴՐՄԱՆ ԸՆԹԱՑԱԿԱՐԳԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈւԹՅՈւՆՈւՄ

«Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքին համապատասխան Հայաստանի Հանրապետությունում գործում է անկային գործունեություն իրականացնելու լիցենզավորման կարգը: Առնտրային անկերն իրականացնում են տնտեսության մեջ տեղ գտնող վճարումները, հավաքագրում են ազգա նակչության խնայողությունները, տնտեսության ազատ դրամական միջոցները ն դրանք կրկին ուղղում են ընդլայնված վերարտադրության նպատակներին: Լիցենզավորման հատուկ ընթացակարգի գործողության անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նան անկային գործառնություններում առկա ռիսկերով ն այն ազդեցությամ , որ դրանք ունեն տնտեսության մեջ վճարունակ պահանջարկի մակարդակի վրա: Ուստի կազմակերպությունները, որոնք իրականացնում են անկային գործունեություն պետք է

կարգավորվեն ն վերահսկվեն կենտրոնական անկի կողմից, ստանան անկային գործունեություն իրականացնելու լիցենզիա ն գրանցվեն վերջինիս կողմից: «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն անկային, ներդրումային, ապահովագրական ն այլ գործունեության նագավառներում աժնետիրական ընկերությունների ստեղծման կարգի ն իրավական վիճակի առանձնահատկությունները սահմանվում են այլ օրենքներով ն իրավական ակտերով84: Իսկ «Սահմանափակ պատասխանատվությամ ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքը նշում է, որ անկ հանդիսացող սահմանափակ պատասխանատվությամ ընկերությունների ստեղծման ն գործունեության վերակազմակերպման ու լուծարման առանձնահատկությունները սահմանվում են «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով85: Հիմք ընդունելով «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքը ն ղեկավարվելով «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի մասին» ՀՀ օրենքի Կենտրոնական անկի խորհրդի իրավասությունների վերա երյալ դրույթներով86, ՀՀ կենտրոնական անկի խորհուրդը հաստատում է «Բանկերի ն օտարերկրյա անկերի մասնաճյուղերի գրանցումն ու լիցենզավորումը, մասնաճյուղերի ն ներկայացուցչությունների գրանցումը» կանոնակարգ 1-ը87 (Կանոնակարգ 1): Հանրապետության տարածքում անկային գործունեություն իրականացնելու նախապայման է անկային գործունեության լիցենզիայի տրամադրումը: Ըստ Կանոնակարգ 1-ի, ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից անկային գործունեության լիցենզիայի տրամադրման փուլերն են. • լիցենզիա ստանալու նախնական հավանությունը, • անկերի ն օտարերկրյա անկերի մասնաճյուղերի գրանցումը, • անկային գործունեության լիցենզիայի տրամադրումը: Լիցենզիա ստանալու նախնական հավանությունը: Առնտրային անկի ստեղծման նախաձեռնությունը պատկանում է իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց, որոնք շահագրգռված են անկի հիմնադրումով ն պատրաստ են մասնակցություն ունենալ անկի կանոնադրական հիմնադրամի ձնավորմանը: Լիցենզիա ստանալու նախնական հավանության համար նախաձեռնող անձանց կողմից ՀՀ կենտրոնական անկ են ներկայացվում համապատասխան միջնորդագիրը, ստեղծվող անկի կանոնադրության նախագիծը, անկի գործունեության տնտեսական ծրագիրը, անկի մասնակիցների վերա երյալ անհրաժեշտ փաստաթղթեր: Բանկի կամ օտարերկրյա անկի մասնաճյուղի գործունեության տնտեսական ծրագիրը կոնկրետ հաշվարկներով, վերլուծություններով ն ելակետային տվյալներով հիմնավորված, ծրագրի ներկայացմանը հաջորդող առնվազն երեք լրիվ ֆինանսական տարիների համար կազմված, տնտեսական գործունեությունը հիմնավորող (նկարագրող) փաստաթուղթ է: Տնտեսական ծրագիրը աղկացած է հետնյալ աժիններից` ընդհանուր դրույթներ, անկի ներքին կազմակերպական կառուցվածք, ֆինանսական գործառնությունները ն գործունեության հիմնական ուղղությունները, ակտիվների ու պասիվների մոտավոր կազմը ն կառուցվածքը, եկամուտների ն ծախսերի պլանային հաշվարկն առաջին երեք ֆինանսական տարիներին: Ստեղծման ժամանակ ներկայացվող անկի գործունեության տնտեսական ծրագրի ն հանրապետության տարածքում գործող անկերի կողմից ՀՀ կենտրոնական

Տես` «Բաժնետիրական ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունվել է 27.10.2001թ.: Հոդվ. 4: Տես` «Սահմանափակ պատասխանատվությամ ընկերությունների մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունվել է 21.11.2001թ: Հոդվ. 1, երրորդ պարպերություն,: Տես` «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունվել է 30.06.1996թ.: Հոդվ. 20: Տես` ՀՀ կենտրոնական անկի համապատասխան որոշումները 21.02.1995թ.-ից մինչն 19.02.2002թ ընկած ժամանակահատվածում ներկայացված են Հավելված 1-ում:

անկ ներկայացվող հեռանկարային զարգացման ծրագրի88 միջն տար երությունը խում է այն հանգամանքից, որ առաջին դեպքում նախաձեռնող անձինք ներկայացնում են անկային ծառայությունների շուկա մուտք գործելու մասնագիտական պատրաստականության մասին, մինչդեռ գործող անկերը ներկայացնում են հաջորդ ժամանակաշրջանում անկի զարգացման ծրագիր: Նախատեսված փաստաթղթերը ստանալուց հետո Կենտրոնական անկը նախնական հավանություն տալու համար քննում է դրանք ն օրենքով սահմանված մեկամսյա ժամկետում կայացնում է որոշում: Նախատեսված փաստաթղթերը 10 աշխատանքային օրվա ընթացքում ուսումնասիրվում են Կենտրոնական անկի անկային վերահսկողության դեպարտամենտի, եռօրյա (աշխատանքային) ժամկետում` իրավա անական վարչության կողմից, ու տրվում են եզրակացություններ` ստեղծվող անկի կամ օտարերկրյա անկի մասնաճյուղի գործունեությունն օրենքներին ն այլ իրավական ակտերին, տնտեսական ծրագիրը սահմանված ձնին համապատասխանելու մասին: Տնտեսական ծրագիրը ն անկային վերահսկողության դեպարտամենտի ն իրավա անական վարչության եզրակացությունները քննարկվում են Կենտրոնական անկի վերահսկողության ն լիցենզավորման հանձնաժողովի նիստում: Հանձնաժողովի եզրակացությունը ոչ ուշ, քան միջնորդագիրը ստանալու 25-րդ օրը ներկայացվում է Կենտրոնական անկի խորհրդի քննարկմանը: Կենտրոնական անկի խորհուրդը կարող է մերժել միջնորդագիրը, եթե ստեղծվող անկի կամ օտարերկրյա անկի մասնաճյուղի գործունեությունը հակասում է օրենքներին, տնտեսական ծրագիրը չի համապատասխանում Կենտրոնական անկի հաստատած ձնին, կամ այն անիրատեսական է: Միջնորդագիրը կարող է մերժվել նան, եթե գործելով ծրագրին համապատասխան, անկն ի վիճակի չի լինի նականոն անկային գործունեություն իրականացնել, քանի որ անկը չունի պրոֆեսիոնալ գործադիր մարմին, առկա են ներդրումների ծագման ոչ օրինական լինելը հաստատող ապացույցներ, ծրագրում առկա են ներկայացված տվյալների անհամապատասխանություն: Բանկերի ն օտարերկրյա անկերի մասնաճյուղերի գրանցումը: Բանկը կամ օտարերկրյա անկի մասնաճյուղը Կենտրոնական անկի կողմից գրանցվելու համար ներկայացնում են հետնյալ փաստաթղթերը. գրացման դիմում, անկի կամ օտարերկրյա անկի մասնակիցների ընդհանուր ժողովի արձանագրությունը անկի կամ մասնաճյուղի կանոնադրությունը հաստատելու ն անկի ղեկավարներ ընտրելու (նշանակելու) վերա երյալ, ստեղծվող անկի կամ մասնաճյուղի ղեկավարների կենսագրական տվյալները, անկի կանոնադրությունը կամ օտարերկրյա անկի կողմից հաստատված օտարերկրյա անկի մասնաճյուղի կանոնադրությունը, ղեկավարների ցուցակը, գործադիր տնօրենի (վարչության նախագահի) ն գլխավոր հաշվապահի վավերացված ստորագրությունների նմուշները, տեղեկանք անկի կանոնադրական հիմանդրամում նշանակալից մասնակցություն ձեռք երող իրավա անական ն ֆիզիկական անձանց վերա երյալ, հիմնադիր իրավա անական անձի կամ իրավա անական անձի կարգավիճակ չունեցող անձի կառավարման լիազորված մարմնի որոշումը, քաղվածք տվյալ երկրի առնտրային գրանցամատյանից, իրավաանական անձ մասնակցի հիմնադիր փաստաթղթերը, անկի կամ օտարերկրյա անկի մասնաճյուղի ֆիրմային անվանման գրանցման փաստաթղթի պատճենը: Կանոնակարգով նախատեսված ամ ողջական ն ավարար փաստաթղթերը ստանալու պահից օրենքով սահմանված մեկամսյա ժամկետում, Կենտրոնական անկի խորհրդի որոշմամ գրանցվում է անկը կամ օտարերկրյա անկի մասնաճյուղը,

ՀՀ կենտրոնական անկի 16.10.2002թ. «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող անկերի կողմից Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկ հեռանկարային զարգացման ծրագրերի ներկայացման» կարգը, «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող անկերի հեռանկարային զարգացման ծրագրի ձնը» հաստատելու մասին Ւ 316-Ն որոշում:

կամ մերժվում է դրանց գրանցումը: Կենտրոնական անկի կողմից մեկամսյա ժամկետում դիմումը չմերժելու դեպքում անկը համարվում է գրանցված: Կենտրոնական անկի խորհուրդը կարող է մերժել գրանցման միջնորդագիրը, եթե ներկայացված փաստաթղթերում արտացոլվել են անարժանահավատ կամ կեղծ տվյալներ, ներկայացվել են ոչ ամ ողջական կամ ոչ ավարար փաստաթղթեր: Բանկը կամ օտարերկրյա անկի մասնաճյուղը գրանցվում է միայն Կենտրոնական անկում ացված համապատասխան հաշվում անկերի կանոնադրական հիմնադրամի նվազագույն չափով (50 մլն դրամ) միջոցների առկայության դեպքում: Ընդ որում, կուտակման հաշվի միջոցները համարվում են սառեցված ն չեն կարող տիրապետվել, տնօրինվել ն օգտագործվել մինչն Կենտրոնական անկում անկի կանոնադրության գրանցումը կամ մերժումը: Բանկային գործունեության լիցենզիայի տրամադրումը: Կենտրոնական անկի նախնական հավանությունը ստանալու պահից մեկ տարվա ընթացքում անկը պարտավոր է լիցենզիա ստանալու համար դիմել Կենտրոնական անկ: Դիմումը ստանալուց մեկամսյա ժամկետում գրանցված անկին Կենտրոնական անկը տալիս է լիցենզիա, եթե ավարարվել են հստակ պայմաններ: Դրանք են. Կենտրոնական անկի կողմից սահմանված անկի կանոնադրական հիմնադրամի նվազագույն չափի լրիվ համալրումը, անկային գործունեության համար ձեռք երված կամ վարձակալված տարածքը ն դրա տեխնիկական հագեցվածությունը համապատասխանում են Կենտրոնական անկի սահմանած պահանջներին ն անկի գործունեության տնտեսական ծրագրին, ստեղծվել են անկի ներքին կազմակերպական կառուցվածքը ն գործառնական համակարգը, անկի ղեկավարներն ունեն սահմանած կարգով ստացած որակավորման ն մասնագիտական համապատասխանության վկայականներ ն անցել են Կենտրոնական անկի խորհրդի կամ վերահսկողության ն լիցենզավորման հանձնաժողովի նիստում հարցազրույց: Բանկի, անկի մասնաճյուղի կամ օտարերկրյա անկի մասնաճյուղի տարածքի ն տեխնիկական հագեցվածության նկատմամ ներկայացվող հիմնական պահանջներից է այն, որ դրանք պետք է ունենան սեփականության իրավունքով անկին պատկանող կամ վարձակալությամ վերցված առանձնացված տարածք: Տարածքի վարձակալության պայմանագիրը սահմանված կարգով պետք է կնքված լինի գրանցման համար փաստաթղթերը Կենտրոնական անկ ներկայացնլու պահից առնվազն 5 տարի ժամկետով: Բացի այդ, անկը, անկի մասնաճյուղը կամ օտարերկրյա նակի մասնաճյուղը պետք է ունենա հիմնական դրամապահոց` իր նախադրամապահոցով կանխիկ դրամի ն արժեքների, գրավադրված ն ի պահ ընդունված արժեքների պահպանության համար: Կենտրոնական անկը կարող է մերժել անկին լիցենզիայի տրամադրումը, եթե անկը գրանցվելուց հետո անկի ղեկավարների կողմից իրականացվել են ապօրինի, վարկա եկիչ գործողություններ, փոփոխվել են անկի կանոնադրական հիմնադրամում նշանակալից մասնակցություն ունեցող անձինք կամ նրանց ֆինանսական դրույթունը: Բանկին լիցենզիայի տրամադրումը ենթադրում է, որ գրանցվել են նան անկի կանոնադրական հիմնադրամում նշանակալից մասնակցությունները ն անկի ղեկավարները: Բանկային գործունեության լիցենզիան Կենտրոնական անկի կողմից անկերին ն օտարերկրյա անկերի մասնաճյուղերին տրվող` անկային գործունեություն իրականացնելու թույլտվությունը հավաստող փաստաթուղթ է:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ինչո՞վ է պայմանավորված վարկի անհրաժեշտությունը հասարակության մեջ: 2. Վարկի ի՞նչ ձներ ու տեսակներ կան զարգացած երկրներում, դրանցից որո՞նք են գործում ՀՀ–ում ն ի՞նչ մակարդակով: 3. Բնութագրել վարկի չորս հիմնական տեսակները՝ պետական, առնտրային, սպառողական ու անկային: 4. Ի՞նչ է առնտրային վարկը, ինչպիսի՞ ուղղվածություն ն գործիքներ ունի: 5. Ի՞նչ է նշանակում պետական վարկ: Ինչպե՞ս է կատարվում սպասարկումը. ցույց տալ դրա վիճակը ՀՀ–ում: 6. Ի՞նչ է նշանակում առնտրային անկ, ն ինչպե՞ս է կատարվում անկերի դասակարգումը: 7. Որո՞նք են կենտրոնական անկի հիմնական խնդիրը ն խնդիրները: 8. Ի՞նչ ընթացակարգով են ձնավորվում ՀՀ տարածքում գործող առնտրային անկերը:

ԳԼՈՒԽ 16

ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

16.1. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ՊԱՍԻՎԱՅԻՆ

ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ինչպես ցանկացած տնտեսավարող սու յեկտ, այնպես էլ առնտրային անկերը, իրենց գործունեության համար անհրաժեշտ ռեսուրսները հավաքագրում են պասիվային գործառնությունների միջոցով: Դրանց շարքին դասվում են ֆիզիկական ն իրավա անական անձանցից ավանդների ներգրավումը, սեփական աժնետոմսերի թողարկումը, կազմակերպությունների կողմից անկում անկային հաշիվների ացումը ն այլն: Բանկերի պասիվային գործառնությունները ստորա աժանվում են երկու խմ ի. գործառնություններ, որոնց արդյունքում ձնավորվում են անկի սեփական միջոցները կամ կապիտալը, ն գործառնություններ, որոնց արդյունքում ձնավորվում են անկի ներգրավված միջոցները կամ պարտավորությունները: Ընդ որում, հանդիսանալով ֆինանսական շուկայի մասնագիտացված կառույց, որի հիմնական խնդիրը հաճախորդների ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների ներգրավումն է ն դրանց հետագա տեղա աշխումը, առնտրային անկերի պասիվների կառուցվածքը էապես տար երվում է այլ տնտեսավարող սու յեկտների պասիվներից: Միջազգային ստանդարտներով ընդունված է համարել, որ սեփական միջոցները պետք է կազմեն անկի ընդհանուր պասիվների 8-129-ը: Եթե այս ցուցանիշը անկում գերազանցում է 129-ը, ուրեմն անկը անարդյունավետ է գործում, իսկ եթե ցածր է 8 9-ից` անկը համարվում է խիստ ռիսկային ն վտանգավոր: Բանկային ռեսուրսների ձնավորման գործընթացի ուսումնասիրությունը սկսենք սեփական ռեսուրսներից:

16.1.1. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ՍԵՓԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ (ԿԱՊԻՏԱԼԸ)

Ինչպես արդեն նշվեց, առնտրային անկի ընդհանուր ռեսուրսների կազմում սեփական միջոցները զ աղեցնում են ընդամենը մոտ 1/10-ը: Բանկային կապիտալը կատարում է 3 հիմնական գործառույթ. պաշտպանիչ, օպերատիվ ն կարգավորող: Կապիտալի պաշտպանիչ գործառույթը պայմանավորված է հետնյալ հանգամանքներով: Նախ. անկը, որպես ֆինանսական շուկայի սու յեկտ, իր եկամուտը ստանում է ռիսկային գործառնությունների իրականացման, ազմա նույթ ռիսկերի համալիր կառավարման արդյունքում: Իսկ ռիսկերի առկայությունն իր հետ առաջ է երում կորուստների առաջացման հավանականություն (ընդ որում` որքան արձր է ռիսկը, այնքան մեծ է կորստի հավանականությունը): Եվ երկրորդ. առնտրային անկերն իրենց գործունեությունն իրականացնում են հիմնականում ներգրավված միջոցների հաշվին: Այսինքն` միջոցների ճնշող մեծամասնությունը, որոնցով անկը դիմում է ռիսկային գործառնությունների, պատկանում են ոչ թե անկին, այլ անկի հաճախորդներին: Նման պայմաններում անկում պետք է ձնավորվի յուրատեսակ մի ֆոնդ, որի հաշվին փոխհատուցվեն անկի ռիսկային գործառնությունների արդյունքում առաջացող հավանական կորուստները: Որպես այդպիսին հանդես է գալիս

անկի կապիտալը: Սակայն դա ամեննին չի նշանակում, որ անկի ողջ կապիտալն ուղղվում է վնասների ծածկմանը: Բանկը համարվում է «առողջ» այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի ծախսվել նրա հիմնական կապիտալի 509-ը ն ավելին (հիմնական կապիտալի մեջ ներառվում են կանոնադրական կապիտալը, գլխավոր պահուստը ն չ աշխված շահույթը): Հակառակ դեպքում անկը ճանաչվում է անվճարունակ ն նրա նկատմամ կիրառվում են համապատասխան ընթացակարգով սահմանված քայլեր: Ի տար երություն ոչ անկային հաստատությունների, առնտրային անկերում կապիտալի օպերատիվ գործառույթը համարվում է երկրորդային: Այն իրենից ներկայացնում է միջոցների հատկացումը հողի, մեքենաների, սարքավորումների, այլ ընթացիկ ն ոչ ընթացիկ ակտիվների ձեռք երման նպատակով: Բացի ֆինանսական գործառնությունների համար ավարար հիմք ն անկի հաճախորդների համար հուսալի երաշխիք հանդիսանալուց, անկի սեփական միջոցները կատարում են նան կարգավորող գործառույթ: Դա պայմանավորված է այն օրենքներով, կանոնակարգերով ն այլ ենթաօրենսդրական ակտերով, որոնք հնարավորություն են տալիս պետական մարմիններին (մասնավորապես` Կենտրոնական անկին) վերահսկողություն սահմանել անկային գործառնությունների, հատկապես` դրանցում պարունակվող ռիսկերի մակարդակի նկատմամ : Բանկային կապիտալի մեծությունն այն հիմնական չափորոշիչն է, որից ելնելով, կարգավորվում են ինչպես առանձին ակտիվային գործառնությունների (օրինակ` վարկավորման), այնպես էլ ոլոր ռիսկային գործառնությունների առավելագույն սահմանաչափը: Դա է վկայում նան այն փաստը, որ անկերի գործունեության գնահատման, ռեյտինգավորման համակարգերում կարնորագույն ցուցանիշների շարքին դասվում է կապիտալի համարժեքությունը (կապիտալի մեծությունը պետք է համարժեք լինի անկի կողմից ստանձնված ռիսկերի մակարդակին): Դժվար չէ նկատել, որ կարգավորող գործառույթի հիմքում ընկած է նույն պաշտպանիչ գործառույթը: Այժմ դիտարկենք անկային կապիտալի կառուցվածքը, քննության առնելով այն ձնավորող տարրերն առանձին-առանձին: Կանոնադրական կապիտալ – հանդիսանում է անկի, ինչպես նան ցանկացած այլ տնտեսավարող սու յեկտի գործունեության ելակետը: Կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է անկի մասնակիցների կողմից կատարվող ներդրումների, ընդ որում` ացառապես սեփական միջոցներով կատարվող ներդրումների հաշվին: Կանոնադրական կապիտալը չի կարող ձնավորվել ի հաշիվ անկային վարկի: Կանոնադրական կապիտալի մեջ չեն կարող ընդգրկվել անկի ներգրավված միջոցները, քաղաքական կուսակցությունների, հասարակական կազմակերպությունների, հիմնադրամների, կրոնական ն շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող այլ կազմակերպությունների դրամական միջոցները: Բանկի կանոնադրական կապիտալը հայտարարվում է այն հիմնադրելիս ն ամրագրվում նրա կանոնադրությամ (հայտարարված կանոնադրական կապիտալ): Փաստացի համալրված կանոնադրական կապիտալը ձնավորվում է անկի մասնակիցների ներդրումներից ն հավասար է անկի կողմից տեղա աշխված ոլոր տեսակի աժնետոմսերի իրացումից ստացված գումարին: Բանկի կանոնադրական կապիտալն արտահայտվում է փողով: Արտարժույթով ներդրված միջոցները հաշվառվում են երկակի գնահատմամ ` ՀՀ դրամով ն արտարժույթով, ներդրման օրվա ՀՀ ԿԲ հաշվարկային փոխարժեքով: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող ն նոր ստեղծվող անկերի կանոնադրական կապիտալը կարող է համալրվել ացառապես ՀՀ դրամով: Մինչն 2005թ. հունիսի 28-ը անկերի կանոնադրական կապիտալի արտարժույթով համալրված մասը վերագնահատման ենթակա չէ: Կանոնադրական կապիտալի համալրումը կատարվում է կամ գործող աժնետոմսերի անվանական արժեքի մեծացմամ , կամ լրացուցիչ աժնետոմսերի թողարկմամ :

Կանոնադրական կապիտալի մեջ ներդրված միջոցներին համամասնորեն` անկի յուրաքանչյուր մասնակից ստանում է շահա աժին: Շահույթի ան ավարարության դեպքում արտոնյալ աժնետոմսերի շահա աժինները վճարվում են գլխավոր պահուստի հաշվին: Արգելվում է անկի փաստացի համալրված կանոնադրական կապիտալից կատարել նվազեցումներ` շահա աժիններ աշխելու նպատակով: Բանկը չի կարող իր աժնետերերին շահա աժիններ աշխել, եթե դրանք աշխելու պահին անկի կրած կորուստները հավասար են կամ գերազանցում են այդ պահին անկում առկա չ աշխված զուտ շահույթի գումարը: Բանկը չի կարող իր աժնետոմսերը զեղչել, գնել, հատուցմամ կամ այլ կերպ դրանք ձեռք երել, ինչպես նան դրանք գրավ ընդունելով` վարկ տրամադրել: ՀՀ տարածքում գործող անկերի հաշվապահական հաշվառման հաշիվների պլանի համաձայն` կանոնադրական կապիտալը աղկացած է հետնյալ ենթահոդվածներից. • Անվանական արժեքով արտոնյալ աժնետոմսեր • Լրացուցիչ վճարված կապիտալ- արտոնյալ աժնետոմսերի հավելավճարներ • Անվանական արժեքով սովորական աժնետոմսեր • Լրացուցիչ վճարված կապիտալ- սովորական աժնետոմսերի հավելավճարներ: Գլխավոր պահուստը ստեղծվում է անկի տրամադրության տակ մնացած շահույթից` չնախատեսված ծախսերի փոխհատուցման, ն շահույթի ան ավարարության պայմաններում արտոնյալ աժնետոմսերի դիմաց շահա աժինների վճարման նպատակով: Օգտագործվում է` համաձայն ՀՀ ԿԲ ն անկի կանոնադրությամ սահմանված կարգերի: Վերագնահատման պահուստ - աղկացած է երեք ենթա աժիններից. • Հիմնական միջոցների ( ացառությամ շենքերի ն շինությունների) վերագնահատման պահուստ: Այստեղ ընդգրկվում է հիմնական միջոցների ( ացառությամ շենքերի ն շինությունների) պար երա ար վերագնահումից առաջացած չիրացված շահույթը` հիմնական միջոցների հաշվեկշռային արժեքը գերազանցող գումարի չափով: Վերագնահատումը կատարվում է անկի կողմից ն հաստատվում անկախ կազմակերպության կողմից: Վերագնահատման ժամանակ տվյալ խմ ի ոլոր հիմնական միջոցները պետք է վերագնահատվեն: • Հաշվեկշռի կոնսոլիդացիայի ընթացքում առաջացած արտարժութային տարերությունների պահուստ: Այստեղ ընդգրկվում է անկի ն նրա արտասահմանյան մասնաճյուղերի հաշվեկշիռների կոնսոլիդացիայի ընթացքում արտարժույթի փոխանակման արդյունքում առաջացած չիրացված շայույթը կամ վնասը: • Շենքերի ն շինությունների վերագնահատման պահուստ: Եկամուտների պահուստներ - այստեղ արտացոլվում է անկի տրամադրության տակ մնացած չ աշխված շահույթը/վնասը: Բաղկացած է երկու ենթա աժիններից: • Ընթացիկ ժամանակաշրջանի չ աշխված շահույթ/վնաս: Այստեղ ընդգրկվում են ընթացիկ ֆինանսական տարվա զուտ շահույթը կամ վնասը, որը մնում է գլխավոր պահուստին հատկացումներ կատարելուց ն շահա աժիններ վճարելուց հետո: • Նախորդ ժամանակաշրջանի չ աշխված շահույթի/վնասի կուտակում: Այստեղ ընդգրկվում են նախորդ ֆինանսական տարիների զուտ շահույթը կամ վնասը, որը մնացել է գլխավոր պահուստին հատկացումներ կատարելուց ն շահա աժիններ վճարելուց հետո: Այլ պահուստներ - այստեղ ընդգրկվում են անկի կողմից ձեռք երված արժեթղթերի վերագնահատումից առաջացած չիրացված շահույթը կամ վնասը: Բանկի կողմից հետգնված սեփական աժնետոմսեր- Բանկի կողմից իր աժնե365

տոմսերը զեղչելը, գնելը կամ հատուցմամ այլ կերպ ձեռք երելը, դրանք գրավ ընդունելով վարկ տալն արգելվում է, ացառությամ այն դեպքերի, եր անկի աժնետոմսերը գրավ ընդունելը կամ ձեռք երելը անհրաժեշտ է տվյալ անկի նկատմամ նախկինում ծագած պարտավորությունները չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելու հետնանքով հնարավոր կորուստները կանխելու համար. ընդ որում, անկը պարտավոր է տվյալ աժնետոմսերը սեփականության իրավունքով ձեռք երելու պահից երկու ամսվա ընթացքում իրացնել դրանք:89 Սեփական միջոցների չափը յուրաքանչյուր անկի համար պայմանավորված է մի շարք գործոններով: 1. Բանկի կողմից իրականացվող ակտիվային գործառնությունների նույթը: Բանկի կողմնորոշումը դեպի առավել ռիսկային գործառնությունները պահանջում են համեմատա ար խոշոր չափերի սեփական միջոցներ: 2. Բանկի կողմից սպասարկվող հաճախորդների առանձնահատկությունները: Այսպես. հաճախորդների կազմում խոշոր վարկերի պահանջարկ ներկայացնող ձեռնարկությունների գերակշռությունը ակտիվային գործառնությունների միննույն ծավալի դեպքում պահանջում է սեփական միջոցների առավել խոշոր չափեր, քան այն անկը, որը կողմնորոշված է դեպի մանր վարկառուների սպասարկումը, քանի որ առաջին դեպքում մեկ վարկառուի գծով ռիսկը կլինի ավելի մեծ, որը սահմանափակման ենթակա ցուցանիշ է: 3. Վարկային ռեսուրսների շուկայի զարգացվածության աստիճանը ն ԿԲ կողմից իրականացվող վարկային քաղաքականությունը: ԿԲ վարկային քաղաքականության լի երալացումը մեծացնում է առնտրային անկի մատչելիությունը վարկային ռեսուրսների նկատմամ ն իջեցնում է անկին անհրաժեշտ սեփական միջոցների սահմանը: Վարկային քաղաքականության կոշտացումն անավարար զարգացած շուկայի պայմաններում առաջ է երում սեփական միջոցների անընդհատ աճի անհրաժեշտություն:

16.1.2. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ՆԵՐԳՐԱՎՎԱԾ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

Ակտիվային գործառնությունների համար պահանջվող դրամական ռեսուրսների 909-ից ավելին անկերն ապահովում են ներգրաված միջոցների հաշվին: Ավանդաար, ներգրավված միջոցների հիմնական մասը կազմում են ավանդները (դեպոզիտները), այսինքն` դրամական այն միջոցները, որոնք անկ են ներդրվել հաճախորդների` ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց կողմից, պահվում են համապատասխան հաշիվներում ն տնօրինվում` համաձայն այդ հաշիվների համար սահմանված կարգի ն անկային օրենսդրության: Միաժամանակ, սկսած անցյալ դարի 60-ական թվականների կեսերից, նկատվում է անկային պարտավորությունների մեկ այլ հատվածի, այսպես կոչված` ոչ դեպոզիտային միջոցների արագ աճ, որոնք անկը ստանում է վարկերի տեսքով, դրամական շուկայում սեփական պարտատոմսերի թողարկման ն վաճառքի միջոցով ն այլն: Ներգրավված միջոցների դեպոզիտային ն ոչ դեպոզիտային հատվածների միջն առկա են էական տար երություններ: 1. Դեպոզիտային միջոցների ներգրավման նախաձեռնությունը պատկանում է հաճախորդին, մինչդեռ ոչ դեպոզիտային միջոցների ներգրավման դեպքում որպես նախաձեռնող կողմ հանդես է գալիս անկը: 2. Դեպոզիտային միջոցների ներգրավման դեպքում անկը գործ ունի կոնկրետ հաճախորդի հետ, մինչդեռ ոչ դեպոզիտային միջոցների ներգրավումը միջնորդավորված է տար եր արժեթղթերով կամ անկային վարկերով, որոնք կոնկրետ ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց անկի համար դարձնում են

ՀՀ օրենքը «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին», հոդված 37

անտեսանելի: 3. Դեպոզիտային միջոցները ներգրավվում են համեմատա ար ավելի փոքր գումարներով, քան ոչ դեպոզիտային միջոցները: Այդ պատճառով դեպոզիտային գործառնությունները հաճախ անվանում են մանրածախ, իսկ ոչ դեպոզիտային գործարքները` մեծածախ գործարքներ (նման դասակարգում կատարվում է Մեծ Բրիտանիայում, ճապոնիայում, ԱՄՆ-ում): 4. Դեպոզիտային միջոցները ներգրավվում են համեմատա ար երկար ժամանակահատվածով: Ոչ դեպոզիտային միջոցների ներգրավման միջին ժամանակահատվածն ավելի կարճ է: Ընդհանուր առմամ , պետք է նշել, որ ոչ դեպոզիտային միջոցների ներգրավմանը անկը դիմում է հիմնականում կարճաժամկետ իրացվելիության խնդիրներ լուծելու համար: Լրացուցիչ ռեսուրսների ներգրավման խնդիրն այստեղ երկրորդային նույթ ունի: 5. Դեպոզիտային միջոցները ներգրավվում են համեմատա ար ավելի ցածր տոկոսադրույքներով: Ոչ դեպոզիտային միջոցների միջին տոկոսադրույքները, որպես կանոն, ավելի արձր են:

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԱՎԱՆԴ

Համաձայն «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքի, « անկային ավանդ է համարվում անձին տրամադրված այն դրամական գումարը, որի տրամադրման պայմանները համապատասխանում են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով նախատեսված անկային ավանդի պայմանագրի համար սահմանված պահանջներին, ն որը չի տրամադրվել այն օգտագործելու ռիսկն ավանդատուի կողմից ստանձնելու համաձայնությամ կամ որպես գույք, գույքային իրավունքներ վարձակալելու կամ ձեռք երելու, աշխատանք կամ ծառայություն մատուցելու հատուցում կամ որպես պարտավորության ապահովման միջոց» (հ.5): Համաձայն ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 902-րդ հոդվածի, անկային ավանդի (դեպոզիտի) պայմանագրով մի կողմը ( անկը), ընդունելով մյուս կողմից (ավանդատուից) ստացված կամ վերջինիս համար ստացված դրամական գումարը (ավանդը), պարտավորվում է ավանդատուին վերադարձնել ավանդի գումարը ն պայմանագրով նախատեսված պայմաններով ն կարգով տոկոսներ վճարել դրանից: Բանկային ավանդի պայմանագիրը կնքվում է ավանդն առաջին իսկ պահանջով վերադարձնելու (ցպահանջ ավանդ) կամ ավանդը պայմանագրով սահմանված որոշակի ժամկետի ավարտից հետո վերադարձնելու (ժամկետային ավանդ) պայմանով: Անկախ ավանդի տեսակից, անկը պարտավոր է ավանդի գումարը կամ դրա մի մասը վերադարձնել քաղաքացու առաջին իսկ պահանջով: Իրավա անական անձանց ներդրած ավանդներն առաջին իսկ պահանջով ստանալու կամ արգելելու դրույթը կարգավորվում է իրավա անական անձի հետ կնքվող անկային ավանդի պայմանագրով: Ավանդը ժամկետից շուտ ստանալու դեպքում, ինչպես նան պայմանադրված ժամկետը գերազանցող ժամանակահատվածի համար ավանդի նկտմամ տոկոսների վճարման պայմանները ն չափը սահմանվում են անկային ավանդի պայմանագրով: Բանկը չի կարող միակողմանի նվազեցնել քաղաքացիների հետ կնքված անկային ավանդի պայմանագրով սահմանված տոկոսների չափը: Իրավա անական անձանց ավանդների նկատմամ տոկոսների միակողմանի փոփոխման հնարավորությունը կամ արգելումը պետք է պարտադիր կերպով ներառվի նրանց հետ կնքվող անկային ավանդի պայմանագրում: Բանկն իրավունք ունի փոփոխել ցպահանջ ավանդների համար վճարվող տոկոսների չափը, եթե անկային ավանդի պայմանագրով այլ ան սահմանված չէ: Բանկ ներդրված ավանդի գումարի նկատմամ տոկոսները հաշվարկվում են ա367

վանդը անկ մուտքագրվելու հաջորդ օրվանից, մինչն դրա ելքագրման նախորդ օրը: Բանկերը պարտավոր են պարտադիր ապահովագրության միջոցով, իսկ օրենքով նախատեսված դեպքերում` նան այլ կերպ, ապահովել քաղաքացիների ավանդների վերադարձը: Իրավա անական անձանց ավանդների վերադարձի պայմանները սահմանվում են անկային ավանդի պայմանագրով: Ավանդը կարող է ներդրվել անկ որոշակի` երրորդ անձի անունով: Երրորդ անձի կողմից կարող են մուտքագրումներ կատարվել ավանդատուի անունով արդեն իսկ ացված ն գործող ավանդային հաշվի վրա: Ժամանակակից անկերի կողմից առաջարկվող ավանդները ավականին ազմազան են, ն դրանց թվաքանակն անընդհատ աճում է: Դա պայմանավորված է հաճախորդների ներգրավման նագավառում անկերի միջն անընդհատ խորացող մրցակցությամ , ինչը ստիպում է անընդհատ ընդլայնել հաճախորդներին մատուցվող ծառայությունների տեսականին: Ավանդները տար երվում են` կախված ժամկետներից, մուտքային ն ելքային գործառնությունների պայմաններից, վճարվող տոկոսներից ն այլ նութագրիչներից: Վերջին տարիների ընթացքում ավանդների առանձին տեսակների միջն հստակ սահմանագիծը վերացել է, առաջ են եկել «հի րիդային» հաշիվներ, որոնցում զուգակցվում են ավանդի առանձին տեսակների առանձնահատկությունները: Առնտրային անկերում ավանդային պորտֆելի կառավարումն իրականացվում է հետնյալ հիմնական նութագրիչներով. • ավանդի տոկոսադրույքը, • ավանդի ժամկետը, • ավանդի տոկոսների հաշվարկման, հաշվեգրման ն վճարման կարգը, • ավանդի արժույթը, • հաճախորդների խում ը (ֆիզիկական կամ իրավա անական անձ), • ավանդի մուծման նվազագույն չափը, • ավանդի վրա լրացուցիչ մուտքագրումներ կատարելու հնարավորությունը (սա հիմնականում վերա երում է խնայողական ավանդներին) ն այլն: Ինչպես արդեն նշվեց, ավանդներն, ըստ ժամկետայնության, աժանվում են 2 մեծ խմ ի` ցպահանջ ն ժամկետային: Ցպահանջ ավանդները նորոշվում են հետնյալ առանձնահատկություններով. • չունեն սահմանված որոշակի ժամկետ, • դրամական միջոցների մուտքագրումը ն ելքագրումը կարող են կատարվել ժամանակի ցանկացած պահին, ընդ որում` լրիվ կամ մասնակի, • ավանդային հաշվով գործառնությունները կարող են կատարվել ինչպես կանխիկ, այնպես էլ անկանխիկ եղանակով, • ավանդի գծով սահմանվող տոկոսադրույքը ավականին ցածր է (միջազգային պրակտիկայում ընդունված է տարեկան 0.5-1.59): Եր եմն այս ավանդների գծով ընդհանրապես եկամուտ չի վճարվում: Բանկի տեսանկյունից, ցպահանջ ավանդի առավելությունը կայանում է նրանում, որ դրանք հանդիսանում են էժան (եր եմն նույնիսկ` անվճար) ռեսուրս անկի համար, ինչպես նան ձնավորում են որոշակի նստվածք, ինչը հնարավորություն է տալիս որոշ չափով լուծել իրացվելիության խնդիրները: Ժամկետային ավանդները նորոշվում են հետնյալ առանձնահատկություններով. • ավանդն ունի կոնկրետ ժամկետ, որը ֆիքսվում է անկային ավանդի պայմանագրով, • ավանդի տոկոսադրույքը համեմատա ար արձր է, • ավանդի գծով լրացուցիչ մուծումներ ն մասնակի ելքագրումներ հնարավոր են միայն պայմանագրով սահմանված դեպքերում: Այդ ավանդները չեն կարող ծառայել որպես վճարման միջոց:

Յուրաքանչյուր անկ ինքնուրույն է սահմանում իր կողմից ներգրավվող ավանդների կազմն ու հիմնական նութագրիչները, ելնելով ձնավորված մրցակցային իրավիճակից, անկի զարգացման ռազմավարությունից ն այլն:

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՇԻՎ

Առնտրային անկերի կողմից միջոցների ներգրավման աղ յուրներից է նան անկային հաշիվների ացումը ն վարումը: Բանկային հաշվի պայմանագրով անկը պարտավոր է ընդունել ն հաճախորդի (հաշվի տիրոջ) ացած հաշվի վրա մուտքագրել անկին տրամադրվող դրամական միջոցները, կատարել հաշվից փոխանցումներ կատարելու, համապատասխան գումարներ տալու ն հաշվով այլ գործառնություններ իրականացնելու վերա երյալ հաճախորդի կարգադրությունները: Գործառնությունների իրականացման իր ընթացակարգով միջոցների ներգրավման այս տար երակը նման է ցպահանջ ավանդին: Յուրաքանչյուր անկ ինքնուրույն է սահմանում անկային հաշվի ացման ն սպասարկման իր պայմանները ն սակագները: Որոշակի դեպքերում անկը կարող է վարկավորել հաճախորդի անկային հաշիվը, այսինքն` վճարումներ կատարել հաշվից` դրանում միջոցների ացակայության կամ ան ավարարության դեպքում: Սակայն նման գործառնություններ կատարվում են միայն առաջնակարգ հուսալիություն ունեցող հաճախորդների համար, քանի որ ռիսկայնության մակարդակն այստեղ ավականին արձր է: Հարկ է նշել, ներկայումս պետությունը երաշխավորում է ֆիզիկական անձանց ավանդների ն անկային հաշիվների փոխհատուցումը: 2004թ. ՀՀ Ազգային ժողովն ընդունեց «Ֆիզիկական անձանց ավանդների հատուցումը երաշխավորելու մասին» ՀՀ օրենքը, համաձայն որի պարտադիր երաշխավորման են ենթակա ֆիզիկական անձանցից ներգրաված ոլոր տեսակի դրամային ն արտարժութային ավանդներն ու հաշիվները: Օրենքում մանրամասն շարադրված են պարտադիր երաշխավորման օ յեկտները, ավանդների փոխհատուցման առավելագույն սահմաններն ու մեխանիզմը, ինչպես նան ՀՀ առնտրային անկերի ներգրավված միջոցներից երաշխավորման հիմնադրամին հատկացումներ կատարելու կարգը: Նման իրավական ակտի ընդունումն ուղղված է, մի կողմից, անկային համակարգի կայունության ն հուսալիության ամրապնդմանը, մյուս կողմից` ՀՀ առնտրային անկերի նկատմամ ազգա նակչության վստահության ամրապնդմանը: Բանկային հաշվի ն անկային ավանդի, ինչպես նան անկային հաշվով գործառնությունների ն հաճախորդների վերա երյալ տեղեկատվությունը համարվում է անկային գաղտնիք ն կարող է տրամադրվել միայն հաճախորդներին կամ նրանց ներկայացուցիչներին: Պետական մարմիններին ն դրանց պաշտոնատար անձանց անկային գաղտնիք համարվող տեղեկատվություն կարող է տրամադրվել ացառապես օրենքով սահմանված դեպքերում ն կարգով: Առնտրային անկերի կողմից միջոցների ներգրավման տար երակ են հանդիսանում ավանդային սերտիֆիկատների տրամադրումը, կորպորատիվ պարտատոմսերի թողարկումը ն այլն: Ավանդային սերտիֆիկատը թողարկող անկի կողմից տրամադրվող գրավոր վկայական է, որը հավաստում է ավանդատուի կողմից որոշակի դրամական ներդրումների կատարման փաստը ն վերջինիս իրավունք է տալիս ստանալ ներդրված գումարը սահմանված ժամկետը լրանալուց հետո` համապատասխան տոկոսադրույքների հետ միասին: Ավանդային սերտիֆիկատի վրա նշվում են. սերտիֆիկատի համարը, տրման ամիս-ամսաթիվը, ներդրված միջոցների վերադարձի ժամկետը, սերտիֆիկատի արժեքը, տոկոսադրույքը, եկամտի գումարը, թողարկող անկի անվանումն ու հասցեն ն նրա պարտավորությունը` ներդրված միջոցներն

ու հասանելիք եկամուտները սահմանված ժամկետում ավանդատուին վերադարձնելու մասին: Ավանդային սերտիֆիկատը տրամադրվում է իրավա անական անձանց: Բանկային ռեսուրսների համալրման համեմատա ար նոր տար երակ է «ռեպո» համաձայնագրերի կիրառումը: Դա մի գործարք է, որն իրենից ներկայացնում է արժեթղթերի վաճառք` որոշ ժամանակահատվածից հետո դրանք հետգնելու պայմանով: Դա որոշակիորեն կարելի է ներկայացնել նան որպես արժեթղթերի գրավադրմամ տրամադրվող վարկ: Արժեթղթերի վաճառքի ն հետգնման գների միջն տարերությունը կազմում է վարկի տոկոսը: Ռեպո համաձայնագիր կարող է կնքվել անկի ն ձեռնարկության, անկի ն մեկ այլ անկի, անկի ն Կենտրոնական անկի միջն: Այս գործարքները, որպես կանոն, իրականացվում են արձր իրացվելիությամ ն հուսալիությամ օժտված արժեթղթերով. օրինակ` պետական պարտատոմսերով:

16.2. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԱԿՏԻՎԱՅԻՆ

ԳՈՐԾԱՌՆՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ

16.2.1. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾԱՌՆՈւԹՅՈւՆՆԵՐԸ

Վարկային ռիսկը ոլոր երկրների անկերում առկա խնդիրների հիմնական աղյուրն է, ուստի անկերի համար կարնոր է հստակ պատկերացնել վարկային ռիսկը ճանաչելու, չափորոշելու, հսկելու ն կառավարելու անհրաժեշտությունը90: Բանկերի վարկային գործառնությունների կարգավորմանն ուղղված Կենտրոնական անկի հիմնական փաստաթղթերն են. «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող անկերի վարկերի ն դե իտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման» կարգը ն «Բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման մեթոդական ուղեցույցը»: 1995թ. դեկտեմ երի 19-ին ՀՀ կենտրոնական անկի ն ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության հետ համատեղ առաջին անգամ հաստատված վարկերի դասակարգման կարգն անցած ժամանակաշրջանում ենթարկվել է էական փոփոխությունների: Ներկայումս գործում է ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի 1999թ. ապրիլի 23-ի թիվ 63 որոշմամ հաստատված «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող անկերի վարկերի ն դե իտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման» կարգը, որը կրկին ենթարկվել է փոփոխությունների91: Կարգը լրացնում է ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի 2001թ. դեկտեմ երի 25-ի թիվ 30Ն որոշմամ հավանության արժանացած «Բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման մեթոդական ուղեցույցը», որը նախատեսված է անկերին աջակցելու վարկային ռիսկի կառավարման քաղաքականության, մեթոդների, ընթացակարգերի ն տեղեկատվական համակարգերի մշակման գործում: Բացի այդ, մեթոդական ուղեցույցում ներկայացված դրույթները Կենտրոնական անկի համար հիմք են յուրաքանչյուր անկի վարկային ռիսկի կառավարման արդյունավետությունը գնահատելիս: Մեթոդական ուղեցույցը նպատակ է սահմանում այն քաղաքականությունը ն ընթացակարգերը, որոնք անկերին անհրաժեշտ է ունենալ ն կիրառել վարկային ռիսկի կառավարման ընթացքում, ինչպես նան այն նվազագույն չափանիշները, որոնք

Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 25.12.2001թ. թիվ 30Ն որոշմամ հավանություն ստացած «Բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման մեթոդական ուղեցույցը»: Ներածություն, առաջին պար .: Փոփոխությունները կատարվել են ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 13.03.2001թ. թիվ 67, 30.07.2003թ. թիվ 260 որոշումներով:

անկը պետք է կիրառի վարկային պորտֆելն ամ ողջությամ ն առանձին վարկերի գծով ռիսկայնությունը վերահսկելու համար: Մեթոդական ուղեցույցի համաձայն վարկը փոխառուին միջոցներ կամ միջոցներին փոխարինող ֆոնդեր (հաշվեկշռային կամ հետհաշվեկշռային) տրամադրելու համաձայնություն է` ապահովությամ կամ առանց ապահովության, եր փոխառուն պարտավորվում է ցպահանջ կամ ֆիքսված ժամկետում վերադարձնել փոխառնված գումարը, ինչպես նան վարձավճարը ն/կամ տոկոսագումարը: Վարկային ռիսկը փոխառուի գծով ռիսկն է, որը չի կարողանում մարել կամ կատարել իր պայմանագրային պարտավորությունը, ն որի արդյունքում անկը ֆինանսական կորուստներ է կրում92: Բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման համակարգերի ստեղծման ն գնահատման համար նախատեսվող սկզ ունքների վերա երյալ հրապարակվել են տար եր նյութեր, որոնք հեղինակվել են միջազգային ն մասնավոր կազմակերպությունների, գիտական հաստատությունների կողմից: Մեթոդական ուղեցույցի համաձայն Կենտրոնական անկը կենտրոնանում է այն սկզ ունքների վրա, որոնք առավել նութագրական են Հայաստանի անկային համակարգին: ՀՀ կենտրոնական անկի դիրքորոշմամ ներքոհիշյալ սկզ ունքները ն ընթացակարգերը պետք է հաստատվեն ն գործնականում կիրառվեն հայկական անկերի կողմից` Ա. Վարկավորման խելամիտ գործընթաց. Բ. Վարկային փաստաթղթերի փաթեթի ստանդարտներ. Գ. Վարկերի մոնիտորինգ ն վերահսկման ընթացակարգեր. Դ. Վարկերի մարման գործընթաց. Ե. Առանձին վարկերի գնահատում: Վարկավորման արդյունավետության արձրացման ուղղությամ կարնոր է անկի կողմից վարկավորման գործընթացի նախաձեռնումը: Բանկը պետք է հստակ պատկերացնի իր նպատակային շուկան, տեղյակ լինի փոխառուի կամ գործընկերոջ մասին, առաջարկվող վարկի նպատակին ն մարման աղ յուրներին: Ի վերջո անկի կողմից վարկավորման գործընթացի կազմակերպման հիմքում պետք է ընկած լինեն վարկավորման ընդհանուր սկզ ունքները (ժամկետայնությունը, վերադարձելիությունը, ապահովվածությունը, վճարելիությունը ն նպատակայնությունը): Բանկի կողմից վարկավորման գործընթացը պետք է ներառի վարկային հայտի նախնական ուսումնասիրության, դիմելու գործընթացը կազմակերպելու, վարկունակության վերլուծության, վարկի վերա երյալ որոշում կայացնելու, վարկերի ձնակերպման ն մոնիտորինգի իրականացման փուլերը: Վարկերի տրամադրման գործընթացի էական կողմը փոխառուի վարկունակության գնահատումն է: Վարկային հայտի ավարարման որոշման վրա ազդում են ազմաթիվ գործոններ: Ուշագրավ են Ֆրանկֆուրտի համալսարանի (Գերմանիա) 1992թ. անցկացված հետազոտությունները, որոնք ացահայտեցին այն էական գործոնները, որոնք ազդում են վարկ տրամադրելու որոշումը ձնավորելիս: Այդ հետազոտության համաձայն անկերը նկատելի աստիճանով հենվում են ամենամյա ֆինանսական հաշվետվությունների վերլուծության վրա: Այն` 31 տոկոս ցուցանիշով առավել ծանրակշիռ գործոնն է վարկի ճակատագիրը որոշելիս: Շուկաների, պատվիրատուների ն մատակարարների մասին տեղեկատվության վերլուծությանն ընկնում է 16 տոկոսը, վարկի ապահովության ուսումնասիրմանը` 15 տոկոսը: Որոշման կայացման մեջ վարկառու կազմակերպությունում կառավարման որակի ազդեցությունը 11 տոկոս է: Սակայն վերջինի կարնորությունը կարող է աճել, քանի որ կառավարչական սխալները հիմնական պատճառն են կազմակերպությունների սնանկության հարցում: Ֆինանսական պլանավորումը ն արդյունա երության

Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 25.12.2001թ. թիվ 30Ն որոշմամ հավանություն ստացած «Բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման մեթոդական ուղեցույցը»: Բաժ. Սահմանում:

հատվածի վերլուծությունը համարվում են առավել նվազ կարնոր գործոնները ն յուրաքանչյուրն ունեն միայն 8 տոկոս ազդեցություն: Այնպիսի համեմատա ար արդ գործիքներ, ինչպիսիք են ընթացիկ (հաշվարկային) հաշիվների տվյալների վերլուծությունը, դեռնս քիչ են կիրառվում (3 տոկոս), թեն փորձը ն տեսությունը ցույց են տալիս, որ կազմակերպության հաշիվների դինամիկան կարող են նախանշել ճգնաժամը: Այլ գործոններին աժին է ընկնում 8 տոկոսը93: Վարկային հայտի գրավչությունը անկերի համար որոշվում է փոխառուի ընդունակությամ կատարել վարկային պայմանագրի պայմանները: Վարկային հայտերի գրավչության համեմատության համար անհրաժեշտ է ունենալ քանակական գնահատականներ, որոնք կարող են այդ հայտերը միանշանակ նութագրել: Բանկի համար վարկային հայտի վարկանիշն իրենից ներկայացնում է դրանց գրավչության գնահատումը, որը կապված է վարկառուի նախագիծն իրագործելու հնարավորությունների հետ: Վարկանիշը գրավչությունը նութագրելու թվային մեծություն է: Վարկային հայտի վարկանիշը գնահատելու համար մշակվել են տար եր մեթոդներ: Ընդհանուր առմամ դրանք նախատեսում են քայլերի հետնյալ հաջորդականությունը. • հավաքվում են վարկային հայտի հնարավոր ոլոր ցուցանիշները, • մշակվում է դրանց քանակական չափման մեթոդը ն որոշվում են թույլատրելի նշանակության սահմանները, • թեսթային իրավիճակների մեթոդով որոշվում են ոլոր ցուցանիշների համար կշռային գործակիցները, • հաշվարկվում է վարկանիշը որպես վարկային հայտի ցուցանիշների նշանակությունների ն դրանց կշռային գործակիցների արտադրյալների գումար: Ընտրելով ցուցանիշները, որոնց հիման վրա որոշվելու է վարկային հայտի վարկանիշը, անհրաժեշտ է ձգտել, որպեսզի դրանք ավարարեն հետնյալ պահանջներին. • մատչելիություն (ցուցանիշի նշանակության որոշման ծախսերի ցածր մակարդակ), • օ յեկտիվությունը (այդ նշանակությունները որոշող սու յեկտից անկախությունը), • հավաստիությունը (սխալների համարյա ացակայությունը ն տեղեկատվության շեղումները), • անկախությունը (տեղեկատվության կրկնման ացակայությունը ցուցանիշների միջն), • օպերատիվությունը (գործողությունը կատարելու ն դրա արդյունքներն արձանագրելու միջն փոքր ժամանակահատվածը), • քանակապես չափելիությունը: Եթե ցուցանիշը չի ավարարում թվարկված պահանջներին, անհրաժեշտ է այն դետալացնել, կամ հրաժարվել դրա օգտագործումից: Թեն ցուցանիշները մեծաքանակ են, դրանք ոլորը կարելի աժանել երկու խմ ի` ներքին ն արտաքին: Ներքին ցուցանիշները նութագրում են վարկավորման օ յեկտը ն սու յեկտը, նախագիծը ն կատարողին (փոխառուին): Արտաքինները նկարագրում են նախագծի իրականացումը արտաքին մակրոտնտեսական ազդեցություններից: Ցուցանիշների ամ ողջությունը համակողմանիորեն նւոթագրում են կոնկրետ վարկային հայտի գրավչությունը անկի համար: Դիտարկենք վարկային հայտի ցուցանիշները:

Տես` Եàíêո, ìàոûå ո ñքåոíոå ոքåոոքոÿòոÿ: ê ñօòքóոíոԿåñò8ó ò 83àոìíօìó óñոåõó. Ðóêօ8օոñò8օ ոոÿ ԽԸ1 ո áàíêօ8. 1քօåêò 1ՃԸIS ոօ քàñոքօñòքàíåíոþ òåõíոԿåñêօé ոíՓօքìàւոո. 1þêñåìáóքã., ՕՓոñ օՓու. ո3ո. Å8քօոåéñêօãօ Ըօօáùåñò8à, 1997. հ. 15.

Արտաքին ցուցանիշների մեջ հիմնականներն արտաքին այն ցուցանիշներն են, որոնք նութագրում են նախագծի իրականացման կախվածությունը մակրոտնտեսական պայմանների փոփոխությունից: Այդ ցուցանիշներն են. 1) Հարկային արեփոխումների նկատմամ զգայունությունը: Մասնավորապես պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի գլուխներից մեկը նվիրված է եռամյա ժամանակահատվածի պետական յուջեների եկամուտների քաղաքականության առանձնահատկություններին, որտեղ նախատեսվում են նան հարկային քաղաքականության արեփոխումներ: Եթե այս ցուցանիշը նշանակալի է նախագծերում, որոնք հաշվի են առնում որոշակի հարկային արտոնություններ, իսկ նշված ծրագրով նախատեսվում է արտոնությունների վերացում, ապա այն վերացնում է վարկային հայտի մեջ արտացոլված ոլոր հաշվարկները: 2) Օրենսդրության փոփոխությունների նկատմամ զգայունությունը: Օրինակ որնէ արտադրանքի արտադրության մենաշնորհ մտցնելը հարցականի տակ է դնում համապատասխան նախագծերի իրականացումը: 3) Կենտրոնական անկի դրամավարկային քաղաքականության ազդեցությունը նախագծի իրականացման վրա դրսնորվում է հետնյալ կերպ: Բանկային տոկոսի հաշվարկային դրույքի արձրացումը ն, որպես հետնանք, վարկի տոկոսի դրույքի արձրացումը ինֆլյացիոն գործընթացի հետ միասին կարող են հանգեցնել նախագիծն ավարտելու անհնարինության: 4) Արժութային ռիսկերի նկատմամ զգայունությունը: Նախագծի տնտեսական արդյունավետությունը, որը հենվում է ներմուծվող հումքի ն կիսաֆա րիկատների վերամշակման վրա, կարող է ացասական դառնալ դրամական միավորի փոխարժեքի կտրուկ անկման դեպքում: Նախագծի զգայունությունը թվարկված գործոնների նկատմամ արտացոլվում է «տվյալ նախագծի շահութա երության ներքին նորմայի փոփոխությունը իրադարձությունների վատատեսական զարգացման պայմաններում» ցուցանիշի միջոցով: Դրա որոշման համար ընտրվում է իրադարձությունների զարգացման վատագույն սցենարը ն հաշվարկվում է շահութա երության ներքին նորմա, որը ցույց է տալիս նախագծի իրագործելիությունը վատագույն պայմաններում: Զգայունության ցուցանիշը հաշվարկվում է որպես վատագույն սցենարով հաշվարկված ցուցանիշի հարաերություն նախագծայինին: Վերջինը անկին հնարավորություն է տալիս տեսնել նախատեսվող վարկի թույլ տեղերը ն ի վերջո վարկային պորտֆելը դարձնել ավելի կայուն մակրոտնտեսական իրավիճակի փոփոխությունների նկատմամ : Վարկային հայտի գրավչության ներքին ցուցանիշները, որոնք նութագրում են նախագիծը, օրինակ կարող են լինել հետնյալները: 1) Նախագծի տնտեսական արդյունավետությունը: Արտահայտվում է շահութա երության ներքին նորմայի` զեղչման դրույքի սահմանային նշանակության միջոցով, որի դեպքում զեղչված եկամտա երությունը հավասար է ծախսերի զեղչված արժեքին: Վերջինը գործարար նախագծի հիմնական նութագիրն է, որը որոշում է դրա նկատմամ հետաքրքրությունը: 2) Փոխհատուցելիության ժամանակահատվածը: Հաշվարկվում է տարիների թվով, որոնք անհրաժեշտ են նախագծի եկամուտների հաշվին ներդրումները փոխհատուցելու համար: Վարկավորման ժամկետը կարելի է սահմանափակել այդ ժամակահատվածով: 3) Մրցունակությունը: Գնահատվում է փորձագիտական եղանակով համանման նախագծերի համեմատական վերլուծությամ կամ շուկայավարման հետազոտության արդյունքներով ն որոշվում է հետնյալ ցուցանիշներով. • ամրության պաշար (ինքնարժեքի հարա երությունը շուկայում արտադրանքի միջին գնի նկատմամ ), • հաստատուն ծախսերի աժինը (միավոր արտադրանքի հաստատուն ծախսերի հարա երությունը ընդհանուրին),

• գործի տեխնոլոգիայի մակարդակը` տեխնոլոգիայի ն արտադրանքի կենսական փուլը, • պետական կառույցների օժանդակությունը, սոցիալական նշանակությունը, 4) Ինքնածախսածածկման ժամանակահատվածի սկիզ ը (արտաքին աղ յուրներից նախագծի ֆինանսավորման դադարեցումը): Միջանկյալ հսկիչ գործոն է, որի հիման վրա ընտրվում է վարակավորման օպտիմալ սխեման, որոշվում է ամիսների քանակությամ : 5) Վարկի ն տոկոսների մարման աղ յուրը: Ավանդականին զուգահեռ (նախագծի իրագործումից շահույթը) կարող են լինել նան այլ աղ յուրներ` լրացուցիչ փոխառություններ, որոշ այլ արդեն իրագործված նախագծերից շահույթը, կապիտալի ավելացումը ն այլ: Ներքին ցուցանիշները, որոնք նութագրում են վարկավորման սու յեկտը հետնյալներն են. 1) Վարկի ապահովությունը: Ներկայումս դա փոխառուին ներկայացվող գլխավոր պահանջներից է: Վարկավորման մասին որոշում կայացնելիս հնարավոր են վարկի ն տոկոսների ապահովությամ ծածկման տար երակներ: Ապահովությունը նութագրվում է երկու ցուցանիշներով. • ծածկման աստիճանը (ապահովության հարա երությունը վարկի մեծությանը կամ ապահովության շուկայական արժեքի ավարարությունը), • իրացվելիությունը (արագ իրացման հնարավորությունը): 2) Փոխառուի վարկային պատմությունը: Այն ցույց է տալիս վարկավորման գործընթացի նկատմամ վարկառուի պատասխանատու վերա երմունքի աստիճանը ն նականա ար, նախորդ վարկային պայմանագրերի պայմանների պահպանումը: 3) Փոխառուի գործարար համ ավը («ցօօմԽi||»): Դա հարկային ն մյուս պետական մարմինների հետ ձնավորված հարա երությունների ամ ողջությունն է: Գործարար համ ավը փոխառուի հուսալիության ցուցանիշ է: Գործարար համ ավը կարելի է որոշել փորձագիտական եղանակով հաշվի առնելով ընդհարումների առկայությունը կամ ացակայությունը: 4) Փոխառուի հիմնադրման կազմակերպա-իրավական տեսակը հաշվի առնելով հիմնադիր փաստաթղթերի առանձնահատկությունները, ընկերության գոյության ժամկետը, նրա կառավարման մարմինների կառուցվածքը, հիմնադիրների քանակը դիտարկվում է հետնյալ ցուցանիշները գնահատելիս. • գործադիր մարմինների լիազորությունների մակարդակը, • ֆինանսաարդյունա երական կամ այլ խմ երին պատկանելությունը:

5) Փոխառուի ֆինանսական դրությունը ն ֆինանսական կայունությունը: 6) Փոխառուի զարգացման հեռանկարները պետք է հաշվի առնեն փորձագիտորեն

առանձին ցուցանիշի` շուկայի տարողունակության հավելաճի կանխատեսումով: Թվարկված ցուցանիշների միջոցով նութագրվում է վարկային հայտի գրավչությունը անկի համար: Վարկավորման մասնագետը վարկառուի վերա երյալ որակական գնահատականը պետք է արտահայտի քանակական պարամետրերով ռիսկի մակարդակի համալիր ցուցանիշի հաշվարկման միջոցով: Ներկայացվող մեթոդի համաձայն ռիսկի գնահատումը իրականացվում է ռիսկի կատեգորիան համալիր ցուցանիշի կիրառումով: Ռիսկի գնահատումն իրականացվում է հետնյալ ուղղություններով (ցուցանիշների խմ երով). • «Ֆինանսական վերլուծություն»: Գնահատվում է փոխառուի վարկային ռիսկը հաշվի առնելով ֆինանսական դրությունը, վարկային պատմությունը ն դրամական հոսքերը: • «Ապահովության գնահատում»: Գնահատվում է ապահովության իրացվելիությունը ն տվյալ ապահովության առկայության ն պահպանման վերահսկողության հնարավոր մակարդակը:

•

«Կազմակերպական կառուցվածք»: Ներառում է սեփականության ձնի, կառավարման գնահատումը: • «Շուկայի գնահատում»: Ներառում է տնտեսության ճյուղի գնահատումը, շուկայում կազմակերպության աժինը ն մրցակցության մակարդակը: Տվյալ մեթոդի համաձայն ռիսկի կատեգորիայի հաշվարկը կատարվում է հետնյալ հաջորդականությամ . • իրականացվում է ցուցանիշների գնահատում ալերով, • որոշվում է ենթախմ երի արդյունքները (ըստ ենթախմ երի ցուցանիշների արդյունքները ( ալերով) ն կշռային գործակիցների արտադրյալները գումարելու միջոցով), • որոշվում է խմ երի արդյունքները (ենթախմ ի ցուցանիշների մեծությունների ն կշռային գործակիցների արտադրյալները գումարելու միջոցով), • իրականացվում է խմ երի վերջնական արդյունքների գումարում, • ստացված մեծություններից կախված ( ալերով) թիվ 16.2.1.1. աղյուսակի միջոցով որոշվում է ռիսկի կատեգորիան: Ռիսկի կատեգորիան հաշվարկելու ցուցանիշների խմ երը ն կշռային գործակիցները երված են թիվ 16.2.1.1. աղյուսակում: Աղյուսակ 16.2.1.1

Ռիսկի կատեգորիան ալերի ն ռիսկի մակարդակին համապատասխան

Բալերի ընդհանուր թիվը Մինչն 20 21-ից մինչն 40 41-ից մինչն 60 61-ից մինչն 80 81 ն ավելի

Ռիսկի կատեգորիան | || |/ /

Գնահատումը Ռիսկի նվազագույն մակարդակ Ռիսկի ցածր մակարդակ Ռիսկի ընդունելի մակարդակ Ռիսկի արձր մակարդակ Ռիսկի շատ արձր մակարդակ Աղյուսակ 16.2.1.2

Ռիսկի կատեգորիան հաշվարկելու ցուցանիշների խմ երը ն դրանց կշիռները

Ցուցանիշների խմ երը Ֆինանսական վերլուծություն Ապահովության գնահատում Կազմակերպական կառուցվածք Շուկայի գնահատում

Կշիռը 0.40 0.25 0.20 0.15

«Ֆինանսական վերլուծություն» ցուցանիշների խում : Տվյալ խում ը ներառում է թիվ 16.2.1.3. աղյուսակում արտացոլված ենթախմ երը: Աղյուսակ 16.2.1.3

«Ֆինանսական վերլուծություն» խմ ի ենթախմ երը ն դրանց կշիռները

Ենթախմ երը

Կշիռը

Ֆինանսական դրությունը

0.7

Շրջանառությունները

0.2

Վարկային պատմությունը

0.1

«Ֆինանսական դրությունը» ցուցանիշների ենթախում : Ֆինանսական դրության օգտագործվող ցուցանիշները ն դրանց գնահատականները ալերով երված են թիվ 16.2.1.4. աղյուսակում: Բացարձակ իրացվելիության գործակիցը (Գ1) նութագրում է պարտավորություններն անմիջապես մարելու ընդունակությունը ն որոշվում է որպես դրամական մի375

ջոցների, կարճաժամկետ արժեթղթերի գումարի հարա երություն առավել ժամկետային պարտավորությունների` անկերի կարճաժամկետ վարկերի, կարճաժամկետ փոխառությունների ն կրեդիտորական պարտավորությոնների գումարին: Աղյուսակ 16.2.1.4

Ֆինանսական դրության ցուցանիշները ն դրանց գնահատումը ալերով Ֆինանսական դրության ցուցանիշի անվանումը Բացարձակ իրացվելիության գործակից (Գ1)

Ծածկման միջանկյալ գործակից (Գ2)

Ընթացիկ իրացվելիության գործակից (Գ3)

Դե իտորական ն կրեդիտորական պարտավորությունների շրջանառելիության հարա երության գործակից (Գ4) Սեփական ն փոխառու միջոցների միջոցների հարա երության գործակից (Գ5) Արտադրանքի շահութա երության ն ՀՀ ԿԲ անկային տոկոսի հաշվարկային դրույքի հարա երության գործակից (Գ6)

Ցուցանիշի նշանակությունը 0.2-ից ավելի 0.15-ից մինչն 0.2 0.1-ից մինչն 0.15 0.05-ից մինչն 0.1 0.05-ից ցածր 0.8-ից ավելի 0.5-ից մինչն 0.8 0.4-ից մինչն 0.5 0.2-ից մինչն 0.4 0.2-ից ցածր 1.8-ից ավելի 1.5-ից մինչն 1.8 1.0-ից մինչն 1.5 0.8-ից մինչն 1.0 0.8-ից ցածր 10-ից ավելի 5-ից մինչն 10 1.0-ից մինչն 5 0.5-ից մինչն 1.0 0.5-ից ցածր 1.5-ից ավելի 1.0-ից մինչն 1.5 0.8-ից մինչն 1.0 0.4-ից մինչն 0.8 0.4-ից ցածր 10-ից ավելի 5-ից մինչն 10 1.0-ից մինչն 5 0.5-ից մինչն 1.0 0.5-ից ցածր

Բալը

Կշռային գործակիցը 0.05

0.40

0.10

0.10

0.10

0.2

Ծածկման միջանկյալ գործակիցը (Գ2) նութագրում է տնտեսական շրջանառությունից դրամական միջոցներն արագ ազատելու ն պարտավորությունները մարելու կազմակերպության ընդունակությունը: Գ2 որոշվում է որպես դրամական միջոցների, կարճաժամկետ ֆինանսական ներդրումների գումարի ն կարճաժամկետ պարտավորությունների գումարի հարա երություն: Ընթացիկ իրացվելիության գործակիցը (Գ3) կազմակերպության վճարունակությունն ընդհանրացնող ցուցանիշ է, որի հաշվարկին համարիչում ընդգրկվում են ընթացիկ ոլոր ակտիվները, այդ թվում նյութական:

Դե իտորական ն կրեդիտորական պարտավորությունների շրջանառալիության հարա երության գործակիցը (Գ4) համալիր ցուցանիշ է, որը նութագրում է դրամա-

կան միջոցների շրջանառությունը, դե իտորների վճարային կարգապահությունը, կրեդիտորների հետ փոխհարա երությունները, կազմակերպության գործարար համավը: Գործակիցը որոշվում է որպես դե իտորական ն կրեդիտորական պարտավորությունների շրջանառելիությունների (օրերով) հարա երություն: Գ4 որոշվում է նան որպես դե իտորական ն կրեդիտորական պարտավորությունների միջին մեծություն376

ների հարա երություն:

Սեփական ն փոխառու միջոցների հարա երության գործակից (Գ5): Կազմակերպության ֆինանսական կայունությունը նւոթագրող ցուցանիշներից է ն որոշվում է որպես սեփական միջոցների ն ներգրավված ոլոր պարտավորությունների գումարի հարա երություն:

Արտադրանքի շահութա երության ն ՀՀ ԿԲ անկային տոկոսի հաշվարկային դրույքի հա երության (Գ6) գործակիցը նութագրում է արտադրության արդյունավե-

տությունը ն դրա ավարարությունը պարտավորությունները սպասարկելու համար: Գ6 որոշվում է որպես արտադրանքի շահութա երության ն ԿԲ վերաֆինանսավորման դրույքի հարա երություն: «Շրջանառություններ» ցուցանիշների ենթախում : Հաշվարկվում է միջին եռամսյակային շրջանառությունների հարա երությունը վարկի մեծության (Շ) նկատմամ հետնյալ անաձնով. , որտեղ Շ1 – հաշվարկային հաշվի միջին ամսական շրջանառություններն են, Շ2 – մյուս անկերում ունեցած հաշիվների միջին ամսական շրջանառություններն են, Վ – վարկի դիտարկվող մեծությունն է: «Շրջանառություններ» ցուցանիշի նշանակություններն գնահատվում են ալերով ըստ թիվ 16.2.1.5. աղյուսակի: Աղյուսակ 16.2.1.5

«Շրջանառություններ» ցուցանիշի ալերը Շրջանառությունների հարա երությունը վարկի գումարին 3-ից ավելի 1.5-ից մինչն 3 1.0-ից մինչն 1.5 0.5-ից մինչն 1.0 0.5-ից փոքր

Բալը

«Վարկային պատմություն» ցուցանիշների ենթախում : Գնահատվում է փոխառուի վարկային պատմությունը վերջին երեք տարիների ընթացքում (կամ փոխառուի ընկերության գոյության ժամանակահատվածի ընթացքում): Վարկերի գծով ժամկետանց պարտավորությունների ացակայության դեպքում որոշվում է փոխառուի ստացած վարկերի ընդհանուր գումարը հիմնական անկում (որտեղ ացվել է հաշվարկային հաշիվը) ն մյուս անկերում: Հաշվարկվում է ստացված վարկերի գումարի հարա երությունը դիտարկվող վարկի գուամրի նկատմամ : Այդ հարա երության նշանակությամ որոշվում է «Վարկային պատմություն» ցուցանիշի գնահատականը թիվ 16.2.1.6. աղյուսակում արտացոլված ալերով: Աղյուսակ 16.2.1.6

«Վարկային պատմություն» ցուցանիշի ալերը Ստացված վարկերի գումարի հարա երությունը վարկի գումարին 3-ից ավելի 2-ից մինչն 3 1.5-ից մինչն 2 0.5-ից մինչն 1.5 0.5-ից փոքր

Բալը

«Ապահովության որակը» ցուցանիշը: Վարկի տրամադրման պարտադիր պայմաններից է վարկի գծով փոխառուի պարտավորությունների ժամանակին ն լիարժեք կատարելու ապահովության առկայությունը: Ընդ որում ապահովությունը վերլուծվում է իրացվելության աստիճանի ն անկի կողմից գրավի առարկայի վերահսկման մակարդակի տեսանկյուններից: Պայմանական ցուցանիշները, որոնք օգտագործվում են գրավի առարկան գնահատելիս ն դրանց ալերը երված են թիվ 16.2.1.7. աղյուսակում: Աղյուսակ 16.2.1.7

Ապահովության տեսակները ն դրանց ալերը Ապահովության տեսակը

Բալը

Անշարժ գույք

Գրասենյակային կահույք ն տեխնիկա

Արդյունա երական սարքավորում

Առնտրի սարքավորում

Արդյունա երական արտադրանք

Ավտոտրանսպորտ

Պարենային ապրանքներ

Արտարժութային ն դրամային ավանդներ

Արժեթղթեր

Իրավա անական անձի երաշխավորություն

Ֆիզիկական անձի երաշխավորություն

Որքան ցածր է ալը, այնքան նախընտրելի է անկի համար տվյալ ապահո-վության տեսակը: Վարկային ռիսկերի նվազեցման նպատակով կարող են միաժամանակ օգտագործվել վարկի վերադարձման ապահովման մի քանի տեսակներ: Չափանիշի գնահատման համար դուրս է երվում ապահովության որակի գնահատման միջին թվա անականը կշռված գրավի առարկայի գնահատման արժեքներով: «Կազմակերպական կառուցվածքը» ցուցանիշների խում ը: Տվյալ խում ը ներառում է թիվ 16.2.1.8 աղյուսակում երված երեք ենթախմ երը: «Կազմակերպության կառուցվածքը» խմ ի ենթախմ երը Ենթախմ երը

Աղյուսակ 16.2.1.8

Կշիռը

Սեփականության ձնը Կառավարման ձնը Ղեկավարի տիպը

0.2 0.3 0.5

«Սեփականության ձնը» ենթախմ ի շրջանակներում կարող են դիտարկվել «պետական կազմակերպություն», «վերակազմավորված պետական կազմակերպություն», «առնտրային կազմակերպություն (ՍՊԸ, ՓԲԸ, ԲԲԸ)», «փոքր ն միջին ձեռնարկություն» ն «անհատ ձեռներեց» ցուցանիշները, որոնցից յուրաքանչյուրին կարող են տրամադրվել որոշակի ալեր: Իսկ «Կառավարման ձն» ն «Ղեկավարի տիպ» ենթախմ երի շրջանակներում կարող են դիտարկվել անկի կողմից ընտրված ցուցանիշներ: «Շուկայի գնահատումը» ցուցանիշների խում ը: Տվյալ խում ը ներառում է թիվ

16.2.1.9. աղյուսակում երված երեք ենթախմ երը:

Աղյուսակ 16.2.1.9

«Շուկայի գնահատումը» խմ ի ենթախմ երը ն դրանց կշիռները

Ենթախմ երը Տնտեսության ճյուղը Շուկայում մասնա աժինը Մրցակցության մակարդակը

Կշիռը 0.3 0.4 0.3

«Տնտեոության ճյուղը» ենթախմ ի ցուցանիշները: Տվյալ ենթախմ ի ցուցանիշները ն համապատասխան ալերը երված են թիվ 16.2.1.10. աղյուսակում: Ենթախմ ի ցուցանիշների գծով աղյուսակում արտացոլված ալերի մեծությունները պայմանական են, ուստի առնտրային անկերը փորձագիտական եղանակով կարող են սահմանել այդ մեծությունները ելնելով այս կամ այն ճյուղի կազմակերպություններին արդեն տրամադրված վարկերի համապատասխան գնահատականների հիման վրա: Աղյուսակ 16.2.1.10

«Տնտեսության ենթախում ը» ենթախմ ի ցուցանիշները ն դրանց ալերը

Ցուցանիշները էլեկտրաէներգետիկա Քիմիական Մեքենաշինություն Սննդի արդյունա երություն Տրանսպորտ Շինարարություն Գյուղատնտեսություն Առնտուր Այլ

Բալերը

«Շուկայում մասնա աժինը» ենթախում : Տվյալ ենթախմ ի ցուցանիշները ն դրանց ալերը երված են թիվ 16.2.1.11. աղյուսակում: Աղյուսակ 16.2.1.11

«Շուկայում մասնա աժինը» ենթախմ ի ցուցանիշները ն դրանց ալերը

Ցուցանիշները

Բալերը

Մինչն 5 տոկոս 5-ից մինչն 24 տոկոս 25-ից մինչն 50 տոկոս 51 տոկոսից ավելի Մենաշնորհ

Կազմակերպության շուկայում ունեցած մասնա աժինը գնահատելիս պետք է հաշվի առնել այն շուկան որտեղ գործում է տվյալ կազմակերպությունը: Ընդ որում շուկան գնահատվում է երկու չափանիշներով` ըստ արտադրանքի իրացման տարածքի (մայրաքաղաք, մարզեր) ն ըստ արտադրանքի տեսակների: «Մրցակցության մակարդակը» ենթախում : Տվյալ ենթախմ ի ցուցանիշները ն դրանց ալերը երված են թիվ 16.2.1.12. աղյուսակում:

Աղյուսակ 16.2.1.12

«Մրցակցության մակարդակը» ենթախմ ի ցուցանիշները ն դրանց ալերը

Ցուցանիշների անվանումը Մենաշնորհ Ցածր մակարդակ Միջին մակարդակ Բարձր մակարդակ Շատ արձր մակարդակ

Բալերը

Մրցակցության մակարդակը որոշելիս գնահատվում են այն մրցակիցները, որոնք գործում են նույն շուկայում, որը որոշվել էր նախորդ ցուցանիշը գնահատելիս: Մեթոդի օգտագործումը հնարավորություն կարող է տալ համալիր գնահատել վարկի ռիսկի մակարդակը վարկավորման որոշում կայացնելիս: Ընդ որում մեթոդը հնարավորություն է ընձեռում արտաքին միջավայրի փոփոխության պայմաններում փոփոխել նան կշռային գործակիցները: Ֆիզիկական անձանց վարկունակության գնահատումը էապես տար երվում է կազմակերպություն փոխառուների գնահատումից: Սպառողական վարկերը անկերի կողմից տրամադրվող վարկերի առավել եկամտա եր տեսակներն են: Միննույն ժամանակ դրանք ունեն առավելագույն ռիսկի աստիճան, քանի որ ընտանիքի ն առանձին մարդու ֆինանսական դրությունն աշխատանքը կորցնելու դեպքում կարող է ավելի արագ վատթարանալ, քան կազմակերպության ֆինանսական դրությունը: Ֆիզիկական անձի վարկունակությունը գնահատելիս օգտագործվում են վերլուծության ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ հատուկ մեթոդներ: Որոշում կայացնելիս հաշվի են առնվում հաճախորդի վարկունակության վրա ազդող տար եր գործոններ: Մեծ ուշադրություն է հատկացվում եկամտի չափին ն կայունությանը, ընթացիկ ծախսերը, տոկոսը ն հիմնական պարտքը մարելու ավարարությանը: Եթե տնօրինվող եկամուտը (ամսական ընդհանուր եկամուտը հանած ամսական ոլոր ծախսերը) փոքր է պարտքը սպասարկելու ամսական գումարից (տոկոսներ ու գումարած հիմնական պարտքը), ապա հաճախորդի հայտը մերժվում է: Հաճախորդի վարկունակությունը գնահատվում է որպես շատ լավ, եթե պարտքը սպասարկելու գումարը կազմում է տնօրինվող եկամտի 60 տոկոսը: Սակայն, ացի վարկառուի ֆինանսական դրությունը, մեծ նշանակություն ունեն այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են նրա նավորությունը, ընդունակությունները (մասնավորապես սեփական ծախսերը պլանավորելու), տարիքը, առողջությունը, ընտանեկան դրությունը, կրթությունը, գույքը ն այլն: Անհատական վարկառուի վարկունակության գնահատման առավել հայտնի մոդելը վարկային սկորինգն է: Հաճախորդի նութագրերը գնահատվում են ալերով, ալերը գումարվում են, ստացված վարկանիշը համեմատվում է շեմային նշանակության հետ: Վարկանիշի ծայրահեղ նշանակությունը որոշվում է վիճակագրական տվյալների հիման վրա ն պար երա ար վերանայվում է: Տվյալ մոդելում հաշվի առնվող առավել կարնոր գործոններն են` տարիքը, ընտանեկան դրությունը, խնամքի տակ գտնվողների թիվը, նակելի անշարժ գույքը, եկամուտները, հաշիվները անկերում, զ աղվածության տնողությունն ընդհանրապես ն տվյալ աշխատանքում, տվյալ տեղանքում նակության տնողությունը, մյուս ֆինանսական հաստատությունների երաշխավորագրերը: Այդպիսի գնահատման հիմնական նախապայմանը նրանումն է, որ դիտարկելով նախկինում վարկ ստացած մարդկանց մեծ խմ երը, անկը կարող է որոշել այն ֆինանսական, տնտեսական ն շարժառիթային գործոնները, որոնք ազդում են վար381

կի մարման վրա: Ավելին, ենթադրվում է, որ նույն այդ գործոնները, ոչ նշանակալի ճշգրտումներով, որոշում են վարկերի վերադարձելիությունը նան ապագայում: Այս ենթադրությունը կարող է դառնալ սխալ տնտեսական կամ այլ գործոնների փոփոխությունների դեպքում: Վերջինը պատճառներից մեկն է, որ անընդհատ ստուգվում ն վերանայվում են վարկունակության գնահատման համակարգերը: Մեթոդի հեղինակ Դ.Դյուրանը նշում է, որ առաջարկված մոտեցումը կարող է օգնել գնահատել սովորական վարկառուի հուսալիությունը, սակայն առանձնահատուկ դեպքերում մեթոդի կանխատեսումների վրա հենվել չի կարելի: Դյուրանը ացահայտել է գործոնների խում , որը թույլ է տալիս որոշել վարկային ռիսկի աստիճանը սպառողական վարկեր տրամադրելիս: Նա միավորները հաշվարկելիս օգտագործում է հետնյալ գործակիցները. • տարիքը. 0.001 ալ 20 տարուց ավելի յուրաքանչյուր տարվա համար (առավելագույնը 0.3), • սեռը. կին` 0.4, տղամարդ` 0 ալ, • նակության ժամկետը. 0.042 ալ տվյալ տեղանքում նակության յուրաքանչյուր տարվա դիմաց (առավելագույնը 0.42 ալ), • մասնագիտությունը. 0.55 ալ` ցածր ռիսկով, 0` արձր ն 0.16` մյուս մասնագիտությունների գծով, • ճյուղում աշխատանքը. 0.21 ալ հասարակական հատվածի ձեռանրկություններում, պետական հիմնարկություններում, անկերում, րոկերային ընկերություններում աշխատանքի դիմաց, • զ աղվածությունը. 0.059 ալ տվյալ կազմակերպությունում աշխատանքի յուրաքանչյուր տարվա դիմաց (առավելագույնը 0.59 ալ), • ֆինանսական ցուցանիշներ. 0.45 ալ անկային հաշվի առկայության համար, 0.35` անշարժ գույք տիրապետելու, 0.19` կյանքի ապահովագրության պոլիսի առկայության դեպքում: Կիրառելով նշված գործակիցները, Դյուրանը որոշեց այն սահմանը (1.25 ալ), որով աժանվում են «լավ» ն «վատ» վարկառուները: Հաճախորդը, որը հավաքում է 1.25 ալից ավելի, կարող է գտնվել չափավոր ռիսկի խմ ում, իսկ 1.25 ալից քիչ հավաքողը համարվում է անկի համար ոչ ցանկալի: Վարկային սկորինգի գործակիցներ կարող են դիտվել նան հաճախորդի այնպիսի նութագրիչներ, ինչպիսիք են. հաճախորդի մասնակցությունը գործարքին (միջոցների որքան մեծ մասնակցություն է երում հաճախորդը, այնքան արձր է նրա վարկանիշը), վարկի նպատակը, ընտանեկան դրությունը (նախապատվությունը տրվում է երեքից պակաս երեխա ունեցող ընտանիքին), առողջական վիճակը, կրթությունը, տարեկան զուտ եկամուտը, անկային հաշվի միջին մնացորդը, վարկի ժամկետը (երկարաժամկետ վարկերն ավելի ռիսկային են ն, հետնա ար նվազեցնում են գնահատականը): Հարկ է հաշվի առնել նան այն, որ նակության ն աշխատանքի վայրի հաճախակի փոփոխությունները լրացուցիչ առիթ են վարկառուի կայունության ն հուսալիության մեջ կասկածելու համար: Օրինակ, անկը ֆիզիկական անձ վարկառուների վարկունակությունը գնահատելու համար կարող է կիրառել վարկային սկորինգի հետնյալ համակարգը (տես` թիվ 16.2.1.13. աղյուսակը)94:

Տես` ԹօՏ6 Ք6է6ո Տ. Շօոո6ոՇia| Ցaոk Խaոaց6ո6ոէ: քոօմսՇiոց aոմ Տ6||iոց քiոaոՇia| Տ6ոԽiՇ6Տ. – ՍՏՃ: |ԹՄ|Ւ, 1994. Ք. 257-258

Աղյուսակ 16.2.1.13.

Ֆիզիկական անձանց վարկունակության գնահատման վարկային սկորինգի համակարգի օրինակ Հաճախորդի նութագիրը 1. Հաճախորդի տարիքը

Բալերը

մինչն 30 տարի, մինչն 50 տարի, 50 տարուց ավելի

2. Խնամակալության տակ գտնվողները.

Բալերը

կառավարիչ, որակավորված անվոր, առանց որակավորման անվոր, ըւսանող, թոշակառու, գործազուրկ

7.Ընթացիկ աշխատանքում զ աղվածության տնողությունը.

չկա, մեկը, երեքից քիչ, երեքից ավելի

3. Բնակարանային պայմանները.

սեփական նակարան, վարձակալում է, այլ ( նակվում է ընկերների, ընտանիքի հետ)

Հաճախորդի նութագիրը 6.Մասնագիտություն, աշխատանքի վայրը.

մեկ տարուց քիչ, երեք տարուց քիչ, վեց տարուց քիչ, վեց տարուց ավելի

8.Բանկում առկայությունը.

4.Ընթացիկ հաշվում նակության տնողություն

մինչն 6 ամիս, մինչն 2 տարի, մինչն 5 տարի, 5 տարուց ավելի

5.Հաճախորդի տարեկան եկամուտը

մինչն 1200 ԱՄՆ դոլար մինչն 2400 ԱՄՆ դոլար մինչն 3600 ԱՄՆ դոլար 3600 ԱՄՆ դոլարից ավելի

ընթացիկ ն խնայողական հաշիվների, ընթացիկ հաշվի, խնայողական հաշվի, չկա

9. Երաշխավորագրերի առկայությունը

մեկ, երկուսից ավելի չկա

Աղյուսակի տվյաները ցույց են տալիս, որ ալերի առավելագույն քանակությունը հավասար է 67-ի, իսկ նվազագույնը` 22-ի: Ենթադրենք, որ նախկինում տրամադրված վարկերը վերլուծելով, անկը հաշվարկել է, որ 40-ից պակաս վարկանիշով նախկինում տրամադրված վարկերը անկի համար եղել են խնդրահարույց: Այդպիսով, կարելի է դուրս երել այն «հատման սահմանը», այսինքն վարկի վարկանիշի այն նշանակությունը, որի դեպքում վարկի տրամադրումը անկի կողմից մերժվում է (տես` թիվ 16.2.1.14. աղյուսակը): Աղյուսակ 16.2.1.14.

Վարկերի տար երակման համակարգը սկորինգի մեթոդի կիրառման պայմաններում Բալերի քանակությունը (հաճախորդի վարկային սկորինգը) Մինչն 40 40-ից մինչն 45 45-ից մինչն 50 50-ից մինչն 55 55-ից մինչն 60 60-ից մինչն 65 65-ից ավելի

Վարկի գծով ընդունվող որոշումը Վարկի տրամադրումը մերժել Տրամադրել վարկ 300 ԱՄՆ դոլարի չափով Տրամադրել վարկ 500 ԱՄՆ դոլարի չափով Տրամադրել վարկ 700 ԱՄՆ դոլարի չափով Տրամադրել վարկ 900 ԱՄՆ դոլարի չափով Տրամադրել վարկ 1200 ԱՄՆ դոլարի չափով Տրամադրել վարկ 1500 ԱՄՆ դոլարի չափով

Հարկ է ընդգծել, որ վարկանիշի սահմանային նշանակությունը անկի կողմից պետք է անընդհատ ենթարկվի վերանայման վարկավորման գործընթացի արդյունքներին համապատասխան: Ակնհայտ է նան, որ տրամադրվող վարկերի մեծությունները կարող են աճել, եթե միջին տարեկան եկամուտները երկրում աճեն: Միննույն ժամանակ, պետք է նկատի ունենալ նան այն, որ հատման արձր սահմանի ընդունումը կարող է պատճառ դառնալ, որ անկերը կարող են կրել կորուստներ չտրամադրված վարկերի ձնով: Վարկային սկորինգի առավելությունը նրանումն է, որ այն թույլ է տալիս հաշվի առնել միանգամից ազմաթիվ գործոններ: Այդպիսի գնահատումը փորձագիտական մեթոդի դեպքում սահմանափակված է մարդկային ուղեղի ոչ միանշանակ ամ ողջ տեղեկատվությունը վերլուծելու ընդունակությամ : Մյուս կողմից, փորձագիտական մեթոդն առավել հարմարեցված է տնտեսական միջավայրի ընթացիկ ն ապագա փոփոխությունները հաշվի առնելուն: Փորձառու վարկային մասնագետը պետք է կարողանա շտապ ուշադրության արժանացնել վարկառուի վարկունակության վրա շրջակա միջավայրի փոփոխությունները ն գնահատել դրանց հնարավոր ազդեցությունները: Վարկային սկորինգի մեթոդը նման դեպքերում, որպես կանոն, նվազ արդյունավետ է: Վերջինի թերությունը դրսնորվում է նրանում, որ այն հենվում է նախորդ ժամանակաշրջանների վիճակագրական տվյալների վրա, որոնք կորցրել են իրենց արդիականությունը ն ճշմարտացիությունը կախված տեղ գտած փոփոխությունների հետ: Գործնականում կարող է կիրառվել վարկային սկորինգի ն փորձագիտական մեթոդի համադրումը: Վարկային սկորինգի մեթոդով կարող են որոշվել ակնհայտորեն անհուսալի ն ակնհայտորեն հուսալի հաճախորդները: Այն ֆիզիկական անձինք, որոնց ալային գնահատումն ընկել է այդ երկու չափանիշային նշանակությունների միջն, ենթարկվում են լրացուցիչ վերլուծության ավելի մեծ քանակությամ տեղեկատվության ն վերլուծության գնահատման մեթոդների կիրառումով: Ինչպես ցույց է տալիս փորձը, տեղական անկերին նորոշ է այն, որ տեղ է գտել նկատելի «շեղում» վարկունակությունը գնահատելու գործընթացում: Հիմնականում հաշվի է առնվում ապահովության գործոնը: Այն նույնիսկ գերագնահատվում է: Գործնականում անկերն ունենում են ժամկետանց վարկեր, որոնց գծով գրավի համապատասխան առարկայի տնօրինումը կատարվում է դատական վճիռների հիման վրա: Ժամկետանց պարտավորությունների դիմաց գրավի առարկաների իրացումը կատարվում է ՀՀ կառավարության 09.04.2002թ. «Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության դատական ակտերի հարկադիր կատարման ծառայության կողմից աճուրդի անցկացման կանոնակարգը հաստատելու մասին» թիվ 363 որոշման համաձայն: Սույն կանոնակարգի համաձայն աճուրդն անցկացվում է աց հրապարակային սակարկությունների միջոցով: Աճուրդին մասնակցելու ցանկություն հայտնած անձինք սահմանված կարգով պարտավոր են վճարել աճուրդի ներկայացված գույքի գնի հինգ տոկոսի չափով նախավճար: Աճուրդին մասնակցած, սակայն չհաղթած անձի մուծած նախավճարը ենթակա է վերադարձման: Աճուրդն անցկացվում է դասական եղանակով` մեկնարկային գնի արձրացմամ : Աճուրդում հաղթող է ճանաչվում այն անձը, որն առաջարկել է ամենա արձր գինը: Աճուրդը հայտարարվում է չկայացած, եթե աճուրդին չի ներկայացել ոչ մի գնորդ, աճուրդի ընթացքում վաճառվող գույքի մեկնարկային գնի հավելում չի կատարվել, աճուրդում հաղթող անձը չի մուծել գնման գինը: Չկայացած աճուրդից ոչ ուշ, քան մեկ ամսվա ընթացքում անցկացվում է կրկնակի աճուրդ: Ընդ որում, յուրաքանչյուր կրկնակի աճուրդ անցկացնելու դեպքում վաճառվող գույքի նախնական գինն իջեցվում է 10 տոկոսով: Երկրորդ ն հետագա յուրաքանչյուր կրկնակի աճուրդում գույքը չվաճառվելու դեպքում գույքը տվյալ աճուրդի մեկնարկային գնով առաջարկվում է պահանջատի384

րոջը: Եթե պահանջատերը հրաժարվում է գույքը ստանալուց, ապա աճուրդային գործընթացը շարունակվում է: Եթե գույքի գինը գերազանցում է դատական ակտով որոշված պարտքի չափը, ապա պահանջատերը մինչն պայմանագրի կնքումը ն գույքի հանձնումը պարտավոր է պարտապանին վճարել հանձնվող գույքի գնի ն դատական ակտով որոշված պարտքի միջն եղած տար երությունը: Ի տար երություն անկերի վարկային ռիսկի կառավարման մեթոդական ուղեցույցի ն վարկունակության գնահատման մեթոդների, որոնց միջոցով անկերը կառավարում են վարկային պորտֆելի որակը, վարկերի ն դե իտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման կարգի գործողությունը անկերի գործունեության վրա ունի կարնոր առանձնահատկություն: Տվյալ կարգի միջոցով միայն ձնավորվում ն օգտագործվում է վարկերի ն դե իտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների պահուստը: Նշված կարգի համաձայն վարկաի ռիսկի խմ ի գնահատման հիմնական չափանիշը տոկոսների ն վարկի հիմնական գումարի մարման գծով ժամկետանց պարտավորությունների առաջացումը ն վարկային պայմանագրի վերաձնակերպումն է: Այսինքն, ռիսկի գնահատման կարգը հենվում է վարկի որակի անկման ն ռիսկի մակարդակի արձրացման արդեն տեղ գտած փաստի վրա: Ընդ որում ացակայում են հնարավորությունները անկի վարկային պորտֆելում կարգավորել ռիսկային վարկերի մասնա աժինը ապագայում: Ուշադրության արժանի է այն, որ եթե համատեղ հաստատված (1995թ. դեկտեմերի 19-ին` ՀՀ ֆինանսների նախարարի ն ՀՀ ԿԲ-ի նախագահի կողմից) կարգը նվիրված էր անկերի կողմից տրամադրված միայն վարկերի դասակարգմանը, ապա 1999թ. ապրիլի 27-ին ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի թիվ 63 որոշմամ ն ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարի թիվ 214-Ա հրամանով կրկին համատեղ հաստատվեց «ՀՀ տարածքում գործող անկերի վարկերի ու դե իտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման» կարգը (այսուհետ` Կարգ): Այդուհետ դասակարգվում են նան անկերի դե իտորական պարտքերը: Կարգի նպատակներն են. շահութահարկի հաշվարկման նպատակով սահմանել համախառն եկամտի նվազեցումները` ակտիվների հնարավոր կորուստների պահուստներին ուղղված գումարների չափով, ինչպես նան անկային գործունեությունը կարգավորող տնտեսական նորմատիվների հաշվարկման համար օգտագործվող անկի ընդհանուր կապիտալի ն ակտիվների մեծության վերա երյալ արժանահավատ տեղեկատվության ստացումը: Կարգի նպատակներից ելնելով անկերը ձնավորում են ընդհանուր պահուստ` ստանդարտ ակտիվների ն հատուկ պահուստը խնդրահարույց ակտիվների համար: Ակտիվների հնարավոր կորուստների համար պահուստավորումն իրականացվում է ըստ ակտիվների դասակարգման չափանիշների ն կարգով սահմանվում են ակտիվների դասակարգման օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ չափանիշներ: Նույն կարգի իմաստով վարկեր ն դե իտորական պարտքեր` ակտիվներ են համարվում անկի հաշվին (ռիսկով) տեղա աշխված վարկերը (օվերդրաֆտ, վարկային քարտեր, ներդրված ավանդներ, ( ացառությամ ՀՀ ԿԲ-ի), ֆակտորինգի, ֆինանսական լիզինգի, անկային երաշխիքների ն ակրեդիտիվերի գծով պահանջները), անկի ռիսկով այլ գործառնությունների գծով (արժեթղթերում ներդրումներից` միայն մուրհակների) ստացվելիք գումարները, մատուցված ծառայությունների գծով ստացվելիք գումարները, տրված կանխավճարները, նախավճարները, այլ ընթացիկ ակտիվները ն վարկային ռիսկ պարունակող հետհաշվեկշռային հոդվածները: Ակտիվների դասակարգումը ակտիվների խմ ավորումն է հետնյալ 5 դասերի` 1) ստանդարտ, 2) հսկվող, 3) ոչ ստանդարտ, 4) կասկածելի, 5) անհուսալի: Ակտիվների դասակարգման չափանիշներն ամփոփված են աղյուսակում:

Ակտիվների դասակարգման չափանիշները Ակտիվի դասը Ստանդարտ

Հսկվող

Օ յեկտիվ չափանիշ Ակտիվն աշխատող է ն գտնըվում է սպասարկման ընթացքում համաձայն պայմանագրի: Կարգի իմաստով պայմանագիր է համարվում սկզ նական պայմանագիրը (ներառյալ գրավի պայմանգիրը) Չաշխատող է մինչն 90 օր

Ոչ ստանդարտ

Չաշխատող է 91-180 օր

Կասկածելի

Չաշխատող է 181-270 օր

Անհուսալի

Չաշխատող է 271 ն ավելի օր

Աղյուսակ 16.2.1.15

Սու յեկտիվ չափանիշ Համապատասխանում է ստանդարտ ակտիվին տրված սահմանմանը

Համապատասխանում է հսկվող ակտիվին տրված սահմանմանը Համապատասխանում է ոչ ստանդարտ ակտիվին տրված սահմանմանը Համապատասխանում է կասկածելի ակտիվին տրված սահմանմանը Համապատասխանում է անհուսալի ակտիվին տրված սահմանմանը

Բանկերն առնվազն 30 օրը մեկ անգամ պետք է միաժամանակ դասակարգեն ոլոր ակտիվները: Դասակարգումը հիմնված է օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ չափանիշների վրա: Օ յեկտիվ չափանիշն ի վերջո ակտիվը որպես ոչ աշխատող դիտարկելն է: Կարգի համաձայն չաշխատող են այն ակտիվները, որոնց. • հիմնական գումարի (կամ դրա մի մասի) մարումը կամ տոկոսների վճարումն ուշացել է սահմանված ժամկետից կամ • տոկոսային վճարները կապիտալացվել են (գումարվել են չմարված փոխատվության (վարկի) գումարին) կամ • վճարման պայմանները վերանայվել կամ էլ փոխանցվել են նոր փոխատվության գումարին: Այն ակտիվները, որոնց համար սահմանված չեն մարման նախապես որոշված ժամկետներ (օվերդրաֆտները ն այլ գործիքները), համարվում են չաշխատող ակտիվներ, եթե 90 օրվա ընթացքում մարումներ չեն կատարվել, իսկ հաշվում առկա միջոցները ավարար չեն հաշվեգրված տոկոսները մարելու համար: Ընդ որում տոկոսների դադարեցման համար չաշխատող ակտիվների գումարը հաշվարկելիս, հիմք է ընդունվում պարտքի հիմնական գումարի գծով փոխառուի չմարված պարտավորության գումարը ն ոչ թե վերջինիս ժամկետանց մասը: Սու յեկտիվ չափանիշները հիմնված են անկերի ն ՀՀ կենտրոնական անկի վերահսկողության ծառայության դատողությունների ն մասնագիտական կարծիքի վրա: Կարգի համաձայն, եր օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ չափանիշներով ակտիվների դասակարգման ընթացքում առկա են տար երություններ, ապա անկի համար առաջնային է առավել խիստ չափանիշը: Բանկի ստանդարտ ակտիվների պորտֆելն իրենից ներկայացնում է համախառն ն խնդրահարույց ակտիվների տար երությունը: Ստանդարտ են դասակարգվում այն ակտիվները, որոնք սպասարկվում են պայմանագրի համաձայն ն խնդիրներ չեն առաջացնում: Կարգի համաձայն, որպես կանոն, ստանդարտ ակտիվներին նորոշ են հետնյալ հայտանիշները. • փոխառուի ֆինանսական դրությունը կասկած չի հարցում, • առկա է ակտիվը մարելու (սպասարկելու) փոխառուի ավարար ունակությունը:

Ստանդարտ ակտիվներն ունեն ավարար ապահովվածություն ինչպես հիմնական գումարի, այնպես էլ տոկոսային պարտքի գծով: ստանդարտ ակտիվների գծով ձնավորվում է միայն ընդհանուր պահուստ: Հսկվող են դասակարգվում այն ակտիվները, որոնք ան ողջությամ համապատասխանում են ստանդարտ ակտիվների սահմանմանը, սակայն դրանց հիմնական գումարի (կամ դրա մի մասի) մարումը կամ տոկոսների վճարումն ուշացել է սահմանված ժամկետից մինչն 90 օր: Հատկանշական է «հսկվող ակտիվի» կիրառման նշանակությունը հատկապես անկերի կողմից տրամադրվող վարկերի սպասարկման գործընթացի վրա: Այն ինտեգրվել է մինչ այդ կիրառվող (նախկինում ակտիվի «ստանդարտ» դասակարգումից հետո անմիջապես հաջորդում էր «ոչ ստանդարտ» դասակրագումը) սահմանումների ընդհանուր համակարգում: Ժամկետանց ակտիվների նկատմամ 90 օր ժամկետից ուշացումով «հսկվող ակտիվի» կիրառումը առաջացրել է այն հետնանքը, որ ակտիվների մյուս սահմանումների ն այդպիսիք մնալու 90 օրյա ժամկետների պահպանման դեպքում ընդհանուր առմամ երկարացվել է այդ ակտիվները անկի հաշվեկշռում մնալու տնողությունը: Այդ ժամկետը նախկին 181 օրվա փոխարեն «հսկվող ակտիվների» կիրառումով ներկայումս կազմում է 271 օր: Նշված փաստի պատճառը նրանումն է, որ ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից հաշվի է առնվել վատորակ ակտիվների գծով անկերի կողմից իրականացվող` այդ թվում իրավական նույթի գործողությունների ժամանակատարության հանգամանքը, որը դուրս է անկերի իրավասությունից, առաջին հերթին զուտ ժամկետների առումով, ն ամ ողջությամ ենթարկվում է քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանության հանրապետությունում գործող օրենսդրությանը: Ոչ ստանդարտ են դասակարգվում այն ակտիվները, որոնց գծով պայմանագրային պարտավորությունները չեն կատարվում` կապված փոխառուի ֆինանսական վիճակից կամ նրա պարտքը մարելու ունակությունից: Ոչ ստանդարտ ակտիվների մեջ ներատվում են. • ժամկետային ակտիվները, որոնց մարումը ժամկետում հնարավոր չէ փոխառուի դրամական միջոցների ան ավարար հոսքի պատճառով. • սեփական կապիտալի ն ներգրավված միջոցների միջն հարա երակցության ան ավարար աստիճան ունեցող փոխառուի վարկերը. • այն ակտիվները, որոնք փոխառուն չի կարող մարել նախնական պայմանավորվածության համաձայն, ն որոնք փոխառուի ֆինանսական ոչ արվոք վիճակի հետնանքվ վերանայումների ն դրանց շուրջ անակցությունների առարկա են: Կարգի համաձայն, ոչ ստանդարտ ակտիվներն ունեն ակնհայտ թերություններ, որոնք վտանգում են պարտքի ամ ողջությամ մարելը: Ոչ ստանդարտ ակտիվներին դասվում են նան այն ակտիվները, որոնց հետ կապված է սովորականից ավելի մեծ ռիսկ` կապված փոպառուի ընթացիկ ֆինանսական տեղեկատվության կամ գրավի վերա երյալ համարժեք փաստաթղթերի ացակայության հետ: Ոչ ստանդարտ ակտիվի դասակարգումը պարզելու համար հաշվի են առնվում նան գործոններ, ինչպիսիք են` ակտիվի սպասարկման պայմանների շարունակական վերանայումները, փոխառուի կողմից ավելի նպաստավոր պայմաններով ակտիվի մարման վերա երյալ առաջարկով հանդես գալը, ոչ համարժեք գրավի առկայությունը: Կասկածելի ակտիվներն ունեն ոչ ստանդարտ ակտիվների ոլոր հատկանիշները, սակայն առավել խնդրահարույց են, ինչի արդյունքում դրանց հավաքագրումը տվյալ պահին դառնում է չափազանց դժվար կամ անհնար: Կասկածելի ակտիվների դեպքում զգալի կորուստների հավանականությունը արձր է, այց կորուստների չափերը պարզ չեն, ինչը հիմնականում պայմանավորված է մի շարք կարնոր ն հատուկ գործոններով, որոնք կարող են արելավել այս ակտիվի վիճակը: այսպիսով,

այս ակտիվի դասակարգումը որպես անհուսալի հետաձգվում է մինչն վերջինիս հետ կապված հանգամանքների հստակեցումը: Անհուսալի ակտիվներն անհավաքագրելի ն ամ ողջությամ արժեզրկված ակտիվներն են, որոնց հաշվառումը հաշվեկշռում որպես ակտիվներ այլնս նպատակահարմար չէ: Այս դասակարգումը չի նշանակում, որ ակտիվը հնարավոր չէ վերականգնել ապագայում, այց դրա հաշվապահական ճանաչումը տվյալ պահին պետք է լինի որպես արժեզրկված ակտիվ: Ընդհանուր պահուստը հաշվեկշռում ակտիվին հակակշիռ գրանցված պահուստ է, որը ձնավորվում է ստանդարտ ակտիվների գծով` ընդհանուր պահուստին կատարվող հատկացումների հաշվին: Վերջիններս ճանաչվում են որպես ծախս անկի «Եկամուտների ն ծախսերի մասին» հաշվետվությունում` ելնելով ակտիվների գծով ապագա, այց դեռնս չպարզա անված կորուստների առաջացման հավանակունությունից: Հատուկ պահուստը հաշվեկշռում ակտիվին հակակշիռ գրանցավծ պահուստ է, որը ձնավորվում է հսկվող, ոչ ստանդարտ, կասկածելի ն անհուսալի դասակարգված ակտիվների գծով` հատուկ պահուստին կատարվող հատկացումների հաշվին: Վերջիններս նույնպես ճանաչվում են որպես ծախս անկի «Եկամուտների ն ծախսերի մասին» հաշվետվությունում ելնելով վերոհիշյալ ակտիվների գծով պարզա անված կորուստների առաջացման հավանականությունից: Չճանաչված տոկոսային եկամուտը հսկվող, ոչ ստանդարտ, կասկածելի ն անհուսալի դասակարգված ակտիվների գծով կուտակված, սակայն դեռնս փաստացի չհավաքագրված տոկոսին հակակշիռ գրանցված պահուստն է: Այն ձնավորվում է ակտիվը չաշխատող դասակարգելիս նրա գծով արդեն իսկ հաշվեգրված տոկոսների ն հետագայում դրանց հաշվեգրումների չափով պահուստին կատարվող հատկացումների հաշվին: Կարգի համաձայն, ապահովվածություն չունեցող ( լանկային) են դասվում այն ակտիվները, որոնք ավարարում են հետնյալ ոլոր պայմաններին միաժամանակ. • ապահովված չեն գրավով, առնվազն նախորդ հաշվետու ն ընթացիկ ժամանակաշրջանով շահույթով աշխատած իրավա անական անձի երաշխավորությամ կամ երաշխիքով, յուջետային երաշխիքով ն • ապահովված չեն փոխառուի ֆինանսական վիճակը նութագրող ավարար տեղեկատվությամ ն • ապահովված չեն փոխառության վերադարձելիությունը հիմնավորող տեղեկատվությամ (գործարար ծրագիր, պայմանագրեր ն այլն), ինչպես նան այլ հիմնավոր փաստաթղթերով ն • չեն հանդիսանում ապրանքների, աշխատանքների, ծառայությունների ձեռք երման համար կատարված կանխավճար կամ առհաշիվ տրված գումար: Տոկոսների կապիտալացումը գործընթաց է, որի արդյունքում չվճարված տոկոսները, պայմանագրի համաձայն, դրանց վճարման կամ վարկի մարման օրը գումարվում են ակտիվի չմարված մասին: Վերանայված պայմաններով են այն ակտիվները, որոնք պայմանագրի համաձայն վերաֆինանսավորվել են կամ որոնց մարման ժամկետները կամ մյուս պայմանները վերանայվել են, գումարները փոխանցվել են ակտիվային նոր գործիքներին, կամ էլ պայմանները վերանայվել են փոխառուի համար առավել նպաստավոր ուղղությամ , որը պայմանավորված է նրա վատ ֆինանսական դրությամ ն նրա պարտքը մարելու կարողությամ : Իսկ վերաֆինանսավորված ակտիվներն այն ակտիվներն են, որոնց մարումն իրականացվել է նոր ստանձնված պարտավորությունների աղ յուրների հաշվին: Երկրի տարածքում գործող յուրաքանչյուր անկ ակտիվների հնարավոր կորուստները ծածկելու նպատակով վարում է առանձին հաշիվներ` ընդհանուր ն հատուկ պահուստների համար: Այդ պահուստների մեծությունը ճշգրտվում է ակտիվնե388

րի յուրաքանչյուր դասակարգման ամսաթվին: Բանկերն առվազն 30 օրը մեկ անգամ պետք է միաժամանակ դասակարգեն ոլոր ակտիվները, ընդ որում դասակարգման օր պետք է լինի նան հաշվետու ամսվա վերջին անկային օրը: Բանկերը ձնավորում են ընդհանուր պահուստ` ստանդարտ ակտիվների գումարի 1 տոկոսի չափով: Բանկերը ձնավորում են նան հատուկ պահուստ` յուրաքանչյուր հսկվող ակտիվի 10, ոչ ստանդարտ ակտիվի 20, կասկածելի ակտիվի 50 ն անհուսալի ակտիվի 100 տոկոսի չափով: Բանկերը պարտավոր են մշակել վարկերի ու դե իտորական պարտքերի (ակտիվների) դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման ներքին կանոնակարգ հիմնական կարգի դրույթներին համապատասխան: Այդ ներքին կանոնակարգով անկերն ինքնուրույն, առանց ՀՀ կենտրոնական անկի վերահսկողության ծառայության միջամտության, կարող են ավելացնել հատկացումները ընդհանուր պահուստին` ստանդարտ ակտիվների համար մինչն 2 տոկոսը, իսկ հատուկ պահուստին հսկվող ակտիվի համար մինչն 15, ոչ ստանդարտ ակտիվի համար` մինչն 25 ն կասկածելի ակտիվի համար` 70 տոկոսը: Կարգի համաձայն, եթե ակտիվը ճանաչվում է անհուսալի, այն նույն օրվա ընթացքում պետք է դուրս գրվի անկի հաշվեկշռից` «հատուկ պահուստի» հաշվին, ն անկը շարունակում է այն հաշվառել հաշվեկշռի ծանուցման հաշիվներում: Կարգով սահմանված չաշխատող ակտիվները, այդպիսին դասակարգվելուց սկսած, պետք է հաշվառվեն ոչ կուտակային մեթոդով, ինչը նշանակում է, որ այն տոկոսը, որը կուտակվել է, այց չի հավաքագրվել, այլնս չի կարող գրանցվել որպես տոկոսային եկամուտ: Այդ ակտիվների գծով հաշվեգրված տոկոսները պետք է գրանցվեն «չճանաչված տոկոսային եկամտի (ն (կամ) տուժանքի)» հաշվին: Տոկոսի հաշվեգրումը շարունակվում է, սակայն այն այդուհետ չի գրանցվում որպես տոկոսային եկամուտ մինչն դրա վճարումը: Այն տոկոսները, որոնք արդեն հաշվեգրվել են, սակայն չեն հավաքագրվել միննույն (հաշվետու) ժամանակաշրջանի ընթացքում, պետք է «տոկոսային եկամուտներ» հաշվից փոխանցվեն «չճանաչված տոկոսային եկամուտ» հաշվին: Իսկ այն տոկոսները, որոնք հաշվեգրվել են նախորդ ժամանակաշրջանի ընթացքում, սակայն չեն հավաքագրվել, ճանաչվում են որպես ծախս` գրանցվելով «չճանաչված տոկոսային եկամուտ» հաշվին: Չաշխատող ակտիվի նկատմամ հաշվեգրման սկզ ունքը վերականգնվում է միայն ժամկետանց հիմնական գումարի ն տոկոսների, ինչպես նան տուժանքներն ամողջությամ մարելու դեպքում: Հաշվեգրված, այց դեռնս չգանձված տոկոսները, որոնք գրանցվում են «չճանաչված տոկոսային եկամուտ» հաշվում, ենթակա են հաշվեկշռից դուրսգրման` համապատասխան ակտիվը անհուսալի ճանաչելու պահին: Հաշվեկշռից դուրս գրելուց հետո անկը հաշվառում է դրանք ծանուցման հաշիվներում ն կարող է շարունակել տոկոսների ն տուժանքների հաշվեգրումը: Կարնոր է ծանուցման հաշիվներում հաշվառվող ակտիվների ն տոկոսների դուրս գրման կարգը: Այդ հաշիվներում հաշվառվող ակտիվների դիմաց վճարում կամ փոխհատուցում ստանալիս հաշվեկշռում վերականգնվում է դուրս գրված ակտիվը կամ դրա մի մասը թղթակցելով «հատուկ պահուստ» հաշվի հետ: Վերականգնված ակտիվը մարվում է` թղթակցելով դրամական միջոցների կամ համապատասխան ակտիվի հաշվի հետ: Ընդ որում, ակտիվների հերթական դասակարգումը ն պահուստների ճշգրտումներն իրականացնելիս, անկն ընդհանուր ն հատուկ պահուստներում առկա ավելցուկային մնացորդներն ուղղում է եկամուտների հաշվին: Ծանուցման հաշիվներում հաշվառվող տոկոսների դիմաց վճարում ստանալիս հաշվեկշռում վերականգնվում է դուրս գրված տոկոսը կամ դրա մի մասը` թղթակցելով «տոկոսային եկամուտ» հաշվի հետ: Վերականգնված տոկոսը մարվում է`

թղթակցելով դրամական միջոցների կամ համապատասխան այլ ակտիվի հաշվի հետ: Նույն հաշիվներում հաշվառվող ակտիվները ն տոկոսները (կամ դրանց մի մասը) դուրս են գրվում ծանուցման հաշիվներից այն դեպքում, եր անկի կողմից զիջվել են ակտիվը կամ տոկոսը, կամ եր ակտիվի ն տոկոսների նկատմամ պահանջի իրավունքի գծով լրացել է ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված վաղեմության ժամկետը:

16.2.2. Առնտրային անկերի ներդրումային գործառնությունները ՀՀ տարածքում գործող անկերի ինվեստիցիոն ն աժանորդագրական գործունեությունը ներկայումս կարգավորվում է «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքի ն ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի 2007թ. փետրվարի 9-ի թիվ 39-Ն որոշմամ հաստատված կանոնակարգ 2-ի երկրորդ գլխի պահանջներով: ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից միշտ կարնորվել է անկերի ինվեստիցիոն ն աժանորդագրական գործունեությունը: Կենտրոնական անկի առանցքային մոտեցումները գործունեության այս հատվածում 2002թ.-ից հետո առայսօր հիմնականում պահպանվել են: Այս փաստաթղթով ն համապատասխան օրենքով անկերին արգելվում է, առանց Կենտրոնական անկի նախագահի նախնական համաձայնության, իրականացնել գործարքներ կամ գործառնություններ, որի արդյունքում անկի մասնակցությունը մեկ այլ անձի կանոնադրական հիմնադրամում 4,99 տոկոս ն ավելի է, այդպիսի մասնակցությունը գերազանցում է տվյալ անկի ընդհանուր կապիտալի 15 տոկոսը, ոլոր անձանց կանոնադրական հիմնադրամներում նման մասնակցությունների ընդհանուր գումարը գերազանցում է տվյալ անկի ընդհանուր կապիտալի 35 տոկոսը95: Նման սահմանափակման պատճառը պետք է տեսնել Կենտրոնական անկի կողմից ուն անկային գործունեությունից միջոցների տարերային հեռացումը կանխարգելելու մեջ: Եր վարկային ներդրումները գործող անկերի հիմնական եկամտա եր ակտիվներն են, որոնց որակը հույժ կարնոր է դրանց հաջող գործունեության համար, ն դրանով կարող են ացատրվել 1995թ. հետո առ այսօր վարկերի ն դե իտորական պարտքերի համատեղ դասակարգման ն պահուստի ձնավորման խնդիրների լուծմանն ուղղված շարունակական անդրադարձերը, ապա անկերի ինվեստիցիոն գործունեության կապակցությամ , նորոշ է այն, որ «Հայաստանի արժեթղթերի շուկայում շրջանառվող հիմնական գործիքներն են պետական պարտատոմսերը ն կորպորատիվ աժնետոմսերը: Կատարված գործարքների գերակշիռ մասն իրականացվել է պետական պարտատոմսերով: Մասնավորապես, 2003թ. ընթացքում պետական պարտատոմսերով գործարքների ծավալը կազմել է մասնագիտացված անձանց կողմից կատարված գործարքների ընդհանուր ծավալի 99 տոկոսը, իսկ 2004թ. առաջին կիսամյակի ընթացքում` 98 տոկոսը»96: Նշվածում է գլխավոր պատճառը, որ «ՀՀ տարածքում գործող անկերի ինվեստիցիոն արժեթղթերում ներդրումների հնարավոր կորուստների ձնավորման ն օգտագործման» կարգը 1998թ. սեպտեմ երին ՀՀ կենտրոնական անկի ն ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության կողմից համատեղ հաստատվելուց հետո առ այսօր գործում է առանց փոփոխությունների: Կարգը շահութահարկի հաշվարկման նպատակով սահմանում է ինվեստիցիոն արժեթղթերում անկերի ներդրումների դասակարգման, դրանց հնարավոր կորուստ95

Տես` «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունված է 30.09.1996, Հոդ. 35, կետ 2: Տես` ՀՀ արժեթղթերի հանձնաժողովի 2005թ. գործունեության տարեկան ծրագիրը: էջ 8: Ներկայացվել է Ազգային ժողովին «ՀՀ 2005թ. պետական յուջեի մասին» ՀՀ օրենքի նախագծի հետ: Ըստ նույն աղյուրի` 2003թ. արժեթղթերով գործարքների ծավալը կազմել է 37,4 մլրդ դրամ, իսկ 2004թ. առաջին կիսամյակում` 42,3 մլրդ դրամ:

ների պահուստի ձնավորման ու օգտագործման հարցերը: Կարգի նպատակներով ինվեստիցիոն արժեթղթեր են համարվում աժնետոմսերը, ոչ պետական պարտատոմսերը, ներդրումներն այլ անձանց կանոնադրական հիմնադրամներում: Ըստ ժամկետայնության այդ արժեթղթերը կարգը ստորա աժանում է` • ժամկետային արժեթղթերի, որոնք ունեն մարման ամրագրված ժամկետներ, • անժամկետ արժեթղթերի, որոնք չունեն մարման ամրագրված ժամկետներ: • Կարգը արժեթղթերը ստորա աժանում է նան ըստ նպատակայնության: Դրանք են. • վերավաճառքի նպատակով ձեռք երված արժեթղթերը: Այն ոլոր ժամկետային ն անժամկետ արժեթղթերն են, որոնք ձեռք են երվել վերավաճառքի նպատակով ն արագ կարող են վերածվել արձր իրացվելի ակտիվների, • վաճառքի համար նախատեսվող արժեթղթերը: Այն ոլոր արժեթղթերն են, որոնք ձեռք երողը մտադիր չէ վաճառել մոտակա (կարճատն) ժամանակահատվածում, սակայն դրանք կարող են վաճառվել ն սովորա ար չեն պահվում մինչն մարման ժամկետի ավարտը (ժամկետային արժեթղթեր) կամ պահվում են մեկ տարուց պակաս ժամկետով (անժամկետ արժեթղթեր), • մինչն մարման ժամկետի ավարտը պահվող արժեթղթերը ն անժամկետ արժեթղթերը: Այն ժամկետային արժեթղթերն են, որոնք ձեռք երողը մտադիր է պահել մինչն մարման ժամկետի ավարտը, ինչպես նան այն անժամկետ արժեթղթերն են, որոնք պահվում են երկարատն ժամանակահատվածում (լրացուցիչ շահույթ ստանալու, արժեթուղթ թողարկողի վրա ներազդելու ն/կամ վերահսկելու նպատակով): Բացի այդ, կարգի համաձայն, աժնետոմսերը ստորա աժանվում են նան ըստ գնահատման եղանակի` գնանշվող ն չգնանշվող աժնետոմսերի: Գնանշվող աժնետոմսերը ՀՀ տարածքում գործող ֆոնդային որսաներում, ինչպես նան արժեթղթերի շուկայի կարգավորում ն վերահսկում իրականացնող պետական լիազորված մարմնի կողմից սահմանված ցանկում ընդգրկված օտարերկրյա ֆոնդային որսաներում պար երա ար գնանշվող աժնետոմսերն են: Գնանշվող աժնետոմսերը պետք է ավարարեն հետնյալ չափանիշներին միաժամանակ` • աժնետոմսերի լիստինգի մեջ ներառումը ոչ պակաս, քան մեկ ֆոնդային որսայում կամ որսայական գործառնություններ իրականացնող հաստատությունում, • նախորդ եռամսյակի տվյալներով որսայում տվյալ աժնետոմսի միջին ամսական նվազագույն շրջոնառությունը կազմում է մեկ միլիոն դրամ, • աժնետոմսերի գնանշման հրապարակումը: Ինվեստիցիոն արժեթղթերի հնարավոր կորուստների պահուստ ձնավորվում է այն աժնետոմսերի, ոչ պետական պարտատոմսերի ն այլ անձանց կանոնադրական հիմնադրամներում ներդրումների նկատմամ , որոնք լինելով ժամկետային կամ անժամկետ, պահվում են մինչն մարման ժամկետը: Պահուստը չի ձնավորվում վերավաճառքի նպատակով ձեռք երված կամ վաճառքի համար նախատեսվող ինչպես ժամկետային, այնպես էլ անժամկետ արժեթղթերի գծով: Պահուստը չի ձնավորվում նան նշված ժամկետային ն անժամկետ արժեթղթերի գծով ստացվելիք գումարների (զեղչատոկոս, հավելավճար, շահա աժիններ) համար: Ժամկետային արժեթղթերի հնարավոր կորուստների պահուստին մասհանումները կատարվում են թիվ 16.2.2.1. աղյուսակում նշված չափերով:

Աղյուսակ 16.2.2.1

Արժեթղթերի դասկարգումը ն պահուստին կատարվող մասհանումների համապատասպան չափերը Արժեթղթերի դասակարգումն ըստ դրանց մարման ժամկետը լրանալուց հետո ժամկետանց օրերի 1. Արժեթղթերի ձեռք երման պահին 2. Արժեթղթի մարման ժամկետը լրանալու պահից մինչն 60-րդ օրը ներառյալ 3. Արժեթղթի մարման օրվան հաջորդող 61-րդ օրվանից մինչն 90-րդ օրը ներառյալ 4. Արժեթղթի մարման օրվան հաջորդող 91-րդ օրվանից մինչն 180-րդ օրը ներառյալ 5. Արժեթղթի մարման օրվան հաջորդող 181-րդ օրվանից

Ժահուստին կատարվող մասհանումների սահմանաչափերը, տոկոսներով Ոչ ռիսկային` 2 տոկոս Ռիսկային` 2-20 տոկոս Միջին ռիսկային` 20-70 տոկոս Բարձր ռիսկային` 70-100 տոկոս Անհուսալի` 100 տոկոս

Ժամկետային արժեթղթերի հնարավոր կորուստների պահուստին մասհանումները, աղյուսակում նշված տոկոսադրույքների նվազագույն ն առավելագույն սահմաններում, անկերը կատարում են ինքնուրույնա ար` ելնելով դրանց մարման ժամկետի ավարտից հետո ժամկետանց օրերի թվից ն թողարկողի ֆինանսական վիճակի գնահատումից: Ընդ որում, գնանշվող աժնետոմսերի պահուստին մասհանումները կատարվում են ըստ թողարկողի աժնետոմսերի ամ ողջ պորտֆելի գծով` դրա շուկայական միջին արժեքը հաշվեկշռային միջին արժեքի համեմատությամ նվազելու դեպքում: Տվյալ թողարկողի աժնետոմսի հաշվեկշռային միջին արժեքը որոշվում է որպես դրանց ձեռք երման փաստացի արժեքների միջին կշռված մեծություն: Թողարկողի աժնետոմսի միջին շուկայական արժեքը որոշվում է որպես նախորդ եռամսյակի ընթացքում որսայում տվյալ աժնետոմսի շրջանառության ծավալներով կշռված առք ու վաճառքի միջին գին: Պահուստին կատարվող մասհանումների գումարը որոշվում է հետնյալ անաձնով.

Մ (1) = (ՀԱ - ՇԱ) × Ք - ՆՊ որտեղ` Մ(1) – պահուստին կատարվող մասհանումների գումարն է. ՀԱ - աժնետոմսերի հաշվեկշռային միջին արժեքն է. ՇԱ - աժնետոմսերի միջին շուկայական արժեքն է. Ք – տվյալ թողարկողի արժեթղթերի քանակն է. ՆՊ - տվյալ աժնետոմսի պորտֆելի գծով նախկինում ձնավորված պահուստի մեծությունն է: Ընդ որում, եթե Մ(1)-ը ացասական մեծություն է, ապա այդ գումարի չափով նվազեցվում է նախկինում ձնավորված պահուստը: Չգնանշվող աժնետոմսերի` ներդրումների պահուստին մասհանումները կատարվում են յուրաքանչյուր թողարկողի աժնետոմսերի կամ ներդրման ամ ողջ գումարի գծով` դրանց ընթացիկ արժեքը հաշվեկշռային միջին արժեքի համեմատությամ նվազելու դեպքում: Չգնանշվող աժնետոմսերի հաշվեկշռային միջին արժեքը որոշվում է որպես նախորդ եռամսյակում դրամց ձեռք երման արժեքների միջին կշռված մեծություն: Յուրաքանչյուր թողարկողի չգնանշվող աժնետոմսի ընթացիկ արժեքը որոշվում է

հետնյալ անաձնով. ԸԱ(1) =

որտեղ` ԸԱ(1) – ԱՊ– Ք– Գ-

(Ա - Պ)×Գ Ք

տվյալ թողարկողի մեկ աժնետոմսի ընթացիկ արժեքն է. թողարկողի ակտիվների հանրագումարն է. թողարկողի պարտավորություններն են. տեղա աշխված աժնետոմսերի ընդհանուր քանակն է. արժեքի ճշտման գործակիցն է, որը նութագրում է թողարկողի ֆինանսական կայունությունը97:

Ներդրումների ընթացիկ արժեքը որոշվում է հետնյալ անաձնով. ԸԱ (2) = (Ա - Պ) × Ն(9)×Գ

որտեղ` Ն (9) –

կանոնադրական հիմնադրամում ներդրումն է տոկոսային արտահայտությամ :

Պահուստին կատարվող մասհանումների գումարը որոշվում է հետնյալ ձների միջոցով` ա) չգնանշվող աժնետոմսի համար.

անա-

Մ (2) = (ՀԱ - ԸԱ (1) ) × Ք - ՆՊ

որտեղ` Մ(2) – ՀԱ ԸԱ ՆՊ –

պահուստին կատարվող մասհանումների գումարն է. աժնետոմսի հաշվեկշռային միջին արժեքն է. տվյալ թողարկողի մեկ աժնետոմսի ընթացիկ արժեքն է. տվյալ աժնետոմսի գծով նախկինում ձնավորված պահուստի մեծությունն է:

Ընդ որում, ացասական մեծության դեպքում այդ գումարի չափով նվազեցվում է նախկինում ձնավորված պահուստը: ) ներդրումների համար.

Մ (3) = ՀՆ - ԸՆ - ՆՊ որտեղ` ՀՆ – ԸՆ – ՆՊ –

ներդրումների հաշվեկշռային արժեքն է. ներդրուների ընթացիկ արժեքն է. տվյալ ներդրման գծով նախկինում ձնավորված պահուստի մեծությունն է:

Կրկին` ացասական մեծության դեպքում այդ գումարի չափով նվազեցվում է նախկինում ձնավորված պահուստը: Չգնանշվող աժնետոմսերի ն ներդրումների գնահատումն ու պահուստի մեծության ճշտումը անկերն իրականացնում են ինքնուրույնա ար, իրենց կողմից ընտրված պար երականությամ , սակայն ոչ պակաս, քան տարին մեկ անգամ` թողարկողի ֆինանսական հաշվետվությունների արդյունքներով: Կարգի համաձայն, ժամկետային արժեթղթերն անհուսալի են ճանաչվում ժամկե97

Թողարկողի ֆինանսական կայունությունը նութագրող Գ գործակցի մեծությունը սահմանվում է կախած թողարկողի շրջանառու ակտիվների (Աշ) ն ընդհանուր ակտիվների (Աը) հարա երակցությունից հենյալ միջակայքերում` ա/ Գ=1, եթե Աշ/Աը 60.5, / Գ=0.7, եթե 0.56Աշ/Աը 60.3, գ/ Գ=0.5, եթե Աշ/Աը 60.3:

տանց դառնալու 181 օրը, ինչպես նան այն դեպքում, եր թողարկողն օրենսդրությամ սահմանված կարգով սնանկ է ճանաչվել: Անժամկետ արժեթղթերն անհուսալի են ճանաչվում, եր թողարկողն օրենսդրությամ սահմանված կարգով սնանկ է ճանաչվել կամ լուծարվել է առանց իրավահաջորդության: Ինվեստիցիոն արժեթղթերում ներդրումների հնարավոր կորուստների պահուստի միջոցներն օգտագործվում են միայն անհուսալի ճանաչված արժեթղթերի դուրս գրման համար: Եթե տվյալ արժեթղթի գծով ձնավորված պահուստի միջոցները չեն ավարարում դրանց արժեքի դուրսգրման համար, ապա այդ տար երության չափով կատարվում է լրացուցիչ մասհանում պահուստին ն այնուհետն անհուսալի ճանաչված արժեթղթերի արժեքը դուրս է գրվում պահուստի միջոցների հաշվին: Անհուսալի ճանաչված արժեթղթերը դուրս են գրվում «Ինվեստիցիոն արժեթղթերի հնարավոր կորուստների պահուստ» հաշվի միջոցներից Կարգի համաձայն դրանց անհուսալի դառնալու օրվանից մինչն տվյալ ամսվա վերջին աշխատանքաին օրը: Այն գումարները, որոնք Կարգին համաձայն հաշվեգրվել են անկի եկամուտներին, սակայն չեն մարվել նախատեսված ժամկետներում, դուրս են գրվում դրանց ժամկետանց դառնալու օրավնից հաշված 90-րդ օրը, կամ անհուսալի ճանաչված արժեթղթերի դուրս գրման օրը: Թողարկողի անվաճրունակության հետնանքով անհուսալի ճանաչված արժեթղթերի դուրս գրումը անկի հաշվեկշռից չի համարվում այդ պարտավորության անվավեր ճանաչում: Հաշվեկշռից դուրս գրված անհուսալի արժեթղթերը դուրս գրման պահից սկսած առնվազն հինգ տարի հաշվառվում են անկի համապատասխան ծանուցման հաշիվներում ն այդ ընթացքում չմարվելու դեպքում միայն կարող են դուրս գրվել նան ծանուցման հաշիվներից: Բացառություն է կազմում այն դեպքը, եր պարտապանը ՀՀ օրենսդրությամ սահմանված կարգով լուխարվել է: Կարգի համաձայն անհուսալի ճանաչված ն պահուստի հաշվին հաշվեկշռից դուրս գրված արժեթղթերի գծով պարտավորությունների լրիվ կամ մասնակի մարման դեպքում վերականգնված գումարներն ամ ողջությամ հաշվեգրվում են անկի տվյալ հաշվետու ժամանակահատվածի եկամուտներին: Այսպիսով անկերի ակտիվների որակի կարգավորմանն ուղղված թվով չորս փաստաթղթերի փաթեթը միավորող մոտեցումների ընդհանրությունն արտացոլվել է թիվ 16.2.2.1. գծապատկերում: Գծապատկերը ցույց է տալիս, որ անկերի ակտիվային գործունեությունը կարգավորող փաստաթղթերից յուրաքանչյուրի իրական ազդեցությունը այդ գործունեություն վրա տեղ է գտնում ժամանակի միջոցով: Գծապատկերում փաստաթղթերից յուրաքանչյուրի տեղադրումը ժամանակի որոշակի հատվածում կրում է պայմանականություն, քանի որ դժվար է պատկերացնել, որ վարկերը դասակարգման հետնանքները անկի գործունեության արդյունքների վրա, կամ այս կամ այն վարկը սահմանված կարգով փաստացի դասակարգելիս, վերջինս չի ամփոփվում որոշակի կուտակվող փորձի մեջ, որն ունենում է հստակ ն ուղղակի անդրադարձ անկի կողմից ապագայում վարկեր տրամադրելու գործընթացը կազմակերպելիս: Սակայն նշված փաստաթղթերը անկի գործունեության վրա իրենց ազդեցությունը թողնում են գծապատկերում երված որոշակիությամ , որտեղ միակ իրական գործոնը ն չափորոշիչը ժամանակն է, ն ներկայի ակտիվային գործունեության որակն իր անխուսափելի գնահատականն ամրագրում է որոշակի ժամանակ անց, կամ մոտ ապագան լինելու է ոչ այնքան հեռավոր անցյալի անհրաժեշտ հետնանքը: Այստեղից է, որ անկի ակտիվային գործունեության կարգավորմանն ուղղված փաստաթղթերից յուրաքանչյուրը դառնում է այն նախադրույթների, մոտեցումների ն սկզ ունքների ամրագրումը, որոնք տեղ են գտնում օրենսդրական ու ենթաօրենսդրական միջոցներով, հենվում ն ազդում են գործնականի վրա, որտեղ փաստաթղթերի որակն ամ ողջությամ կախված է գործնականի դրսնորման ազմազանությունը

հնարավորինս հաշվի առնելուց ն ընդհանրացնելուց:

´անկային գործունեուÃյան տնտեսական կարգավորման դաատ ԿԱՐԳ ՀՀ տարածքում գործող անկերի վարկերի ն դե իտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման

ներկա

Բանկերի վարկային ռիսկի կառավարման մեթոդական ուղեցույց

Բանկի փաստացի տրված. - վարկեր, - դե իտորներ` ակտիվներ

անցյաÉ

ապագա

Åամանակ

Բանկի փաստացի ներդրումներն արժեթղթերում

ԿԱՆՈՆԱԿԱՐԳ 2

ԿԱՐԳ ՀՀ տարածքում գործող անկերի ինվեստիցիոն արժեթղթերում ներդրումների հնարավոր կորուստների պահուստի ձնավորման ն օգտագործման

Գլուխ || Բանկերի ինվեստիցիոն ն աժանորդագրականգործունեությունը

ներկա

Գծապատկեր 16.2.2.1. Բանկերի ակտիվների որակի կարգավորման փաստաթղթերի տեղը

ժամանակի մեջ

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Որո՞նք են առնտրային անկերի պասիվային գործառնությունները ն ի՞նչ նպատակ են նրանք հետապնդում: 2. Ներկայացնել անկային կապիտալի գործառույթները, կազմը, կառուցվածքը, ինչպես նան կապիտալի ձնավորման հիմնական եղանակները: 3. Որո՞նք են առնտրային անկերի ներգրավված միջոցները: Ներկայացնել դեպոզիտային ն ոչ դեպոզիտային միջոցների հիմնական տար երությունները: 4. Բացատրել անկային ավանդի էությունը, առանձնահատկությունները: Տալ ավանդների դասակարգման հիմնական չափանիշները ն ավանդային պորտֆելի կառավարման մեխանիզմները: 5. Բացատրել անկային հաշվի էությունը, առանձնահատկությունները: 6. Բացատրել առնտրային անկերի կողմից ոչ դեպոզիտային միջոցների ներգրավման եղանակներն ու մեխանիզմները: 7. Ներկայացնել առնտրային անկերի ակտիվային գործառնությունները: 8. Ներկայացնել վարկերի ն դե իտորական պարտքերի հնարավոր կորուստների գծով պահուստների ձնավորման կարգը առնտրային անկերում: 9. Ներկայացնել ինվեստիցիոն արժեթղթղերի գծով պահուստների ձնավորման կարգը:

ԳԼՈՒԽ 17

ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

17.1.

ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՌԻՍԿԵՐ

17.1.1. ՌԻՍԿԵՐԻ էՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ռիսկը ինչ-որ ան չստանալու վտանգն է կամ այդ վտանգն առաջացնող պայմանների ձնավորման հավանականությունը: Օրինակ` հաճախորդի կողմից իրեն տրամադրված վարկի երկարաձգումը, դեպոզիտների ծավալի աննախադեպ արտահոսքը, անկի աժնետոմսերի գնի կամ շահույթի նվազման հավանականությունը, տոկոսադրույքների փոփոխությունը մոտ ապագայում ն այլն: Յուրաքանչյուր տնտեսավարող սու յեկտ` լինի դա ֆիզիկական կամ իրավա անական անձ, իր գործունեության ընթացքում դիմում է որոշակի ռիսկի: Սակայն ռիսկը` արտադրական ն ֆինանսական գործունեության նագավառներում, միանգամայն տար եր են: Այդ տեսանկյունից էլ տար երում են ֆինանսական ն ոչ ֆինանսական ռիսկեր: Բանկը, որպես ֆինանսական շուկայի սու յեկտ` իր մեջ կենտրոնացնում է ֆինանսական ռիսկերի մի ողջ համակարգ: Հենց այդ ռիսկերի օպտիմալ կառավարումն էլ հանդիսանում է անկային գործունեության կարնորագույն խնդիրներից մեկը ն անկային շահույթի ստացման առաջնային գրավականը: Այսինքն` անկն իր եկամուտների մեծ մասը ստանում է այն ռիսկերի ստանձնման հաշվին, որը անկի հաճախորդները չեն կարող կամ չեն ուզում ստանձնել: Տնտեսական անկայունությունը` մի կողմից, անկային վարկերի վատ որակը (այսինքն` այն հանգամանքը, որ տրամադրված վարկերի զգալի մասը հետ չի վերադարձվում կամ վերադարձվում է ժամկետի խախտումով)` մյուս կողմից, ստիպում են անկիրներին առանձնահատուկ ուշադրություն կենտրոնացնել անկային ռիսկերի հնարավոր գնահատման, վերահսկման ն կառավարման վրա: Ռիսկերի կառավարումն իր մեջ ընդգրկում է հետնյալ փուլերը. • ռիսկերի ճիշտ ըմ ռնում, • ռիսկերի վերա երյալ տվյալների հավաքագրում, • ռիսկերի քանակական ն որակական գնահատում, • ընդունելի սահմաններում ռիսկերի կառավարում: Ռիսկերի արդյունավետ կառավարումը, փաստորեն, տար եր ռիսկերի կիրառման կոորդինացման նկատմամ գլո ալ ռազմավարական մոտեցում է` ցանկալի արդյունքների ձեռ երման նպատակով: Ռիսկերի կառավարման գործընթացում անհրաժեշտ է հստակ պատկերացնել, թե տվյալ կազմակերպության համար որն է առաջնային. առավելագույն շահույթի ստացումը, թե ռիսկն ընդունելի մակարդակի վրա պահելը: Օրինակ` առնտրային անկերը ձգտում են առավելագույնի հասցնել շահույթը` ռիսկն ընդունելի մակարդակի վրա պահելով, իսկ ՀՀ ԿԲ-ը ձգտում է նվազագույնի հասցնել ռիսկը` շահույթն ընդունելի մակարդակի վրա պահելով: Ըստ ռիսկի գործունեության միջավայրի ն ազդեցության ոլորտի, անկային ռիսկերը կարելի է ստորա աժանել երկու խմ ի` արտաքին ն ներքին:

Արտաքին ռիսկեր Արտաքին ռիսկերի խմ ում ներառվում են անկի գործունեության ընթացքում առաջացող այն ռիսկերը, որոնք կապված չեն անկի ներքին աշխատանքների, գործունեության կազմակերպման հետ, սակայն կարող են էապես անդրադառնալ անկի ֆինանսական գործունեության արդյունքների վրա: Այս խմ ում ընդգրկվում են հետնյալ ռիսկերը. • երկրի, • քաղաքական, • սոցիալական, • շուկայական, • տարերային աղետների, • տնտեսական, • մակրոտնտեսական, • ֆինանսական, • օրենսդրական, • փոխանցման, • ճյուղային ն այլն: Երկրի ռիսկը որոշվում է, ելնելով տվյալ երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացվածության մակարդակից, համաշխարհային տնտեսական համակարգում նրա զ աղեցրաշ տեղից ն դերից: Այս ռիսկի գնահատումը կարնորվում է արտերկրի հետ գործառնություններ իրականացնելիս (թղթակցային հաշիվների ացում, միջազգային փոխանցումներ ն այլն): Քաղաքական ռիսկը պայմանավորված է երկրում քաղաքական իրավիճակի կտրուկ վատթարացման, պատերազմների ն տարածքային վեճերի առաջացման հավանականությամ : Սոցիալական ռիսկը պայմանավորված է քաղաքացիական պատերազմներով, գործադուլներով ն այլն: Շուկայական ռիսկն առաջանում է շուկայական տոկոսադրույքների, գների, փոխարժեքների ան արենպաստ փոփոխությունների արդյունքում: Տարերային աղետների կամ ֆորս-մաժորային ռիսկը պայմանավորված է անկանխատեսելի, անհաղթահարելի աղետների առաջացման հավանականությամ : Այս ռիսկի կառավարման հնարավորությունը տարերային աղետներից ապահովագրումն է: Տնտեսական ռիսկը պայմանավորված է համախառն ազգային արդյունքի նվազմամ կամ աճի ցածր տեմպերով, ապրանքների գների կտրուկ աճով, արտահանման եկամուտների նվազմամ ն այլն: Մակրոտնտեսական ռիսկը պայմանավորված է երկրում տնտեսական հարա երությունների խախտման ն ան արենպաստ ֆինանսական գործոնների առաջացմամ : Ֆինանսական ռիսկի առաջացումն արդյունք է արտաքին պարտքի ն համախառն ներքին արդյունքի աճի տեմպերի խզման: Օրենսդրական ռիսկը պայմանավորված է օրենսդրական փոփոխություններով, օրենսդրական պահանջների խախտումներով ն այլն: Փոխանցման ռիսկն առաջանում է արտարժույթի անհրաժեշտ ծավալի ացակայությունից, արտաքին առնտրի, ներդրումների ն վճարային հաշվեկշռի ռիսկերից, պարտավորությունների կատարումից հրաժարման, պայմանագրի պահանջների վերանայման ն այլնի հետնանքով: ճյուղային ռիսկն առաջանում է տվյալ ճյուղի ցածր եկամտա երության կամ եկամտա երության մակարդակի կտրուկ նվազման, նախագծերի վերանայման ն այլնի հետնանքով:

Ներքին ռիսկեր Ներքին ռիսկերն առաջանում են անկի գործունեության ընթացքում ն պայմանավորված են նրանց կողմից իրականացվող գործարքներով: Բանկային գործունեության ընթացքում առաջացող ներքին ռիսկերը դասակարգվում են երկու խմ ի. 1. հաշվեկշռային ռիսկ, որն իր հերթին, ստորա աժանվում է` • անկի ակտիվային գործառնություններով պայմանավորված ռիսկեր, • անկի պասիվային գործառնություններով պայմանավորված ռիսկեր: 2. հետհաշվեկշռային ռիսկ, 3. անկի կողմից ակտիվների ն պասիվների արդյունավետ կառավարման հետ կապված ռիսկեր, 4. անկի կողմից ֆինանսական ծառայությունների իրականացման հետ կապված ռիսկեր: Հաշվեկշռային ռիսկերի խմ ում ընդգրկվում են. • վարկային, • արժեթղթերի, • ներդրումային, • կապիտալի կառուցվածքի ն այլ ռիսկերը: Հետհաշվեկշռային ռիսկերի խմ ին դասվում են. • ֆինանսական երաշխիքների, • գրավների, • հավատարմագրային գործառնությունների ն այլ ռիսկերը: Բանկի կողմից ակտիվների ն պասիվների արդյունավետ կառավարման հետ կապված ռիսկերի խմ ում ընդգրկվում են հետնյալ ռիսկերը. • տոկոսային, • անվճարունակության, • արտարժութային, • իրացվելիության: Բանկի կողմից ֆինանսական ծառայությունների իրականացման հետ կապված ռիսկերի խմ ում ընդգրկվում են. • գործառնական, • տեխնոլոգիական, • անվտանգության, • նորամուծության, • ռազմավարական, • հաշվառման, • վարչական, • կազմակերպչական: Գործառնական ռիսկերն իրենց մեջ ներառում են անկի ծառայությունների գների փոփոխության ն ընթացիկ ծախսերի ավելացման հետ կապված ռիսկեր: Տեխնոլոգիական ռիսկերին դասվում են տեխնոլոգիական գործառնությունների հետ կապված` համակարգչային ցանցի կամ այլ տեխնոլոգիական սարքավորումների խափանման, փաստաթղթերի կորստի ն այլ ռիսկեր: Անվտանգության ռիսկերը կապված են անկի տարածքի անվտանգության, ներքին հակահրդեհային անվտանգության ն նմանատիպ այլ ռիսկերով: Նորամուծության ռիսկերը նախագծքային, նոր գյուտերի հետ կապված ռիսկերն են: Դա իր մեջ ներառում է նորամուծության սխալ ընտրության ռիսկը, նորամուծության համար սխալ ժամանակ ընտրելու ռիսկը ն այլն: Ռազմավարական ռիսկը անկի ղեկավարության վարած ոչ ճիշտ քաղաքականության արդյունքում նախատեսված եկամուտներ չստանալու ռիսկն է, որի պատ399

ճառը կարող է լինել ռիսկի թույլատրելի մակարդակը գերազանցելը, ռիսկի աստիճանի սխալ գնահատումը ն այլն: Սա անկի սխալ որոշման ռիսկն է, գործարքների ժամկետների ոչ ճիշտ որոշման ն այլ ռիսկերը: Հաշվառման ռիսկերը կապված են ոչ ճիշտ կամ ոչ ժամանակին հաշվառման հետ: Դա չհաշվառված թղթակցությունների պատճառով առաջացած խա եության ռիսկն է: Վարչական ռիսկերը հիմնականում կապված են վճարման ն այլ փաստաթղթերի կորստի հետ:վարչական ռիսկերը սերտորեն կապված են անկային չարաշահումների հետ: Կազմակերպչական ռիսկերը կապված են արձրակարգ մասնագետների ացակայության, ֆինանսական տեղեկատվության ացակայության ն նմանատիպ այլ պատճառների հետ:

17.1.2. ՌԻՍԿԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԵՎ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄԸ

Ռիսկերի դասկարգումը հստակ պատկերացնելուց հետո անհրաժեշտ է ացահայտել դրանց աստիճանը: Ռիսկը նորոշվում է երեք աստիճանով` • արձր • չափավոր • ցածր: Ռիսկի արձր աստիճանը վկայում է այն մասին, որ անկային ներդրումներն ամողջությամ հավասար են կորստի: Չափավոր ռիսկը ծագում է այն ժամանակ, եր անկը կորցնում է հիմնական պարտքի միայն մի մասը ն ռիսկը դեռնս գտնվում է թույլատրելի սահմաններում: Ցածր ռիսկն աննշան ռիսկն է, որը թույլ է տալիս անկին ստանալ կայուն շահույթ: Ռիսկերը գնահատելիս կարելի է ցուցա երել երկու մոտեցում` ընդհանուր ն մասնավոր:Երկու դեպքում էլ հաշվարկի համար հիմք է հանդիսանում տվյալ անկի թույլատրելի ռիսկի չափի ն սպասվելիք կորուստների միջն գոյություն ունեցող կախվածության որոշումը: Ընդհանուր կամ համալիր մոտեցումը դա անկի համախառն ռիսկն է` նրա գործունեության ամ ողջ ոլորտում: Ընդհանուր ռիսկը կարելի է հաշվել ինչպես պարերա ար, այնպես էլ անկի գործունեության ցուցանիշների կտրուկ վատթարացման դեպքում: Մասնավոր մոտեցումը դա անկի առանձին գործարքի ռիսկն է: Մասնավոր ռիսկը որոշվում է յուրաքանչյուր գործարքի համար առանձին եղանակով: Բանկային ռիսկերի կառավարումը անկային ռիսկերի նվազեցմանն ուղղված համալիր գործողությունների համակարգ է, որը ներառում է ռիսկերի կանխատեսում, նրանց հնարավոր չափերի ն հետնանքների որոշում, ռիսկերի հետ կապված կորուստների կանխարգելման ն նվազեցման միջոցառումների իրականացում: Ռիսկերի արդյունավետ կառավարումը ենթադրում է ռիսկերի կառավարման հիմնավորված քաղաքականության մշակում ն իրագործում: Այդ քաղաքականությունը պետք է ներառի հետնյալ առանցքային աժինները: 1. Ռիսկերի կառավարման նպատակը (նպատակները): Որպես կանոն, դրանք ընդհանուր են ոլոր անկերի համար ն վերջին հաշվով հանգում են ռիսկերի ն շահութա երույան ընդունելի (օպտիմալ) հարա երակցության հաստատմանը: 2. Ռիսկերի կառավարման խնդիրները: Այս աժնում պետք է ացահայտվի, թե ռիսկերի վերը նշված տար երակների իրագործման համար ինչպիսի խնդիրներ պետք է լուծվեն: Դրանք հիմնականում հետնյալն են. • ռիսկերի նորոշում ն դասակարգում,

• •

ռիսկերի առաջացման աղ յուրների պարզում, ռիսկի յուրաքանչյուր տեսակի համար որոշակի սահմանաչափի հաստատում, • ենթադրվող կորուստների ծավալների գնահատում, • հնարավոր կորուստների փոխհատուցման աղ յուրների ացահայտում, հիմնավորում, գնահատում: 3. Ռիսկերի կառավարման համար պատասխանու անձիք ն մարմինները: Որպես կանոն, ռիսկերի կառավարման համար վերջնական պատասխանատվությունը կրում է անկի խորհուրդը: 4. Ռիսկերի կառավարման մեթոդները: Դրանք կախված են տվյալ անկի առանձնահատկություններից ն հնարավորություններից: Ռիսկերի կառավարման հիմնական մեթոդների շարքին են դասվում: • Դիվերսիֆիկացում կամ տար երակում: Կարող է լինել ըստ ֆինանսական գործիքների, տարածքային տեղա աշխման, արժույթի տեսակների, տնտեսության ճյուղի կամ կազմակերպությունների, տոկոսադրույքների, ժամկետների ն այլ չափանիշների: • Ծածկույթի առկայություն (երաշխիք, գրավ, ակտիվներ ն այլն): • Ապահովագրություն • Մարքեթինգ ն կանխատեսումներ • Նորմատիվների ն ճեղքվածքի կառավարում:

5. Ռիսկերի կառավարման համար անհրաժեշտ հիմնական միջոցառումների մշակում: Այստեղ մանրամասն սահմանվում են ռիսկերի կառավարման յուրաքանչյուր փուլում նախատեսվող միջոցառումները, դրանց իրագործման ժամկետները ն պատասխանատուները:

6. Ռիսկերի կառավարման սկզ ունքային հիմնադրույթները` տնտեսական իրավիճակների հնարավոր փոփոխությունների պայմաններում: Սա նշանակում է, որ ռիսկերի կառավարման քաղաքականությունը պետք է մշակվի ոչ թե մեկ, այլ մի քանի այլընտրանքային տար երակներով` պայմանավորված տնտեսության մեջ ակնկալվող փոփոխությունների հնարավոր միտումներով, ներառյալ նան ֆորսմաժորային իրավիճակները:

7. Ռիսկերի կառավարման նկատմամ կիրառվող վերահսկողության մեխանիզմը:

Այստեղ ընդգրկվում են ռիսկերի կառավարմանն ուղղված միջոցառումների վերահսկման կարգը, պար երականությունն ու մեխանիզմները: Բանկերի կողմից ռիսկերի կառավարման գործընթացը կոչվում է հեջավորում կամ հեջինգ: Հեջինգը` դա հնարավոր կորուստների գծով ռիսկի նվազագույնին հասցնելու գործընթացն է: Իր գործունեությունն իրականացնելիս անկը պետք է ստանձնի այնպիսի ռիսկեր, որոնք ի վիճակի լինի հետագայում ճիշտ գնահատել ն արդյունավետ կառավարել: Բանկային ռիսկերի կառավարման հիմքում ընկած են հետնյալ սկզ ունքները. • կանխատեսել հնարավոր կորուստները կամ այդ կորուստների առաջացման աղ յուրները, • ռիսկերի նվազեցման տնտեսական խթանում • ռիսկերի կառավարման քաղաքականության ն մեխանիզմների հստակությունը, • ղեկավարների ն աշխատակիցների պատասխանատվությունը ն պարտականությունը, • անկի ոլոր ստորա աժանումների ն ծառայությունների կողմիցռիսկերի կոորդինացված վերահսկում: Ռիսկերի կառավարման գործընթացի վերջնական ն կարնոր փուլը դա ռիսկերի ծագման կանխարգելումը կամ դրանց նվազեցումն է: Օրինակ` վարկային ռիսկերի

կանխարգելման ն նվազեցման միջոցներից են երաշխիքները, գրավը, վարկերի ն դեպոզիտների ապահովագրման ինստիտուտը, փոխառուի վճարունակնության գնահատումը ն այլն: Այն դեպքերում, եր հնարավոր չէ ռիսկերն ամ ողջությամ կանխել, ուժի մեջ է մտնում նրանց կարգավորման վերջին միջոցը` փոխհատուցումը, որը ներառոջմ է. • անկի կողմից ծախսերի հաշվին ձնավորվող պահուստաֆոնդը, • ծախսերի հաշվին համակատասխան կորուստների դուրսգրումը, • վարկի տոկոսների կուտակման դադարեցումը: Հարկ է նշել, որ ռիսկերը, որպես կանոն, հանդես են գալիս որոշակի փոխկապակցվածությամ : Այսինքն` ռիսկի որոշակի տեսակի առաջացումը ն ոչ գրագետ կառավարումը կարող է հանգեցնել նան այլ տեսակների առաջացմանը: Օրինակ` վարկային ռիսկը կարող է առաջ երել հետագայում իրացվելիության, իսկ վերջինս` անվճարունակության ռիսկ: Դա է պատճառը, որ ցանկալի արդյունքների ստացման նպատակով ռիսկերի կառավարումը պետք է դիտարկել ոչ թե առանձին-առանձին, այլ միասնական ն համակարգված ձնով: Այժմ ներկայացնենք անկային գործունեության համար առավել նորոշ ն կառավարման տեսանկյունից առանձնահատուկ ուշադրության արժանի ռիսկերի տեսակները ն դրանց կառավարման առանձնահատկությունները:

Վարկային ռիսկ Վարկային ռիսկն այն անի հավանականությունն է, որ անկի ակտիվների, մասնավորապես` վարկային պորտֆելի մեծությունը կնվազի, վարկերի արժեքը կփոքրանա ն կհավասարվի զրոյի: Քանի որ առնտրային անկերն իրենց գործունեությունը կազմակերպում են հիմնականում ներգրավված միջոցների հաշվին, տեղա աշխված գումարների կորուստը անկին կանգնեցնում են ավականին լուրջ խնդիրների ն դրանց լուծման անհրաժեշտության առջն: Ի տար երություն ռիսկի մնացած ձների, վարկային ռիսկի կառավարման քաղաքականությունն ու կոնկրետ միջոցառումները մշակվում են այնպես, որ կանխարգելեն կամ ի սկզ անե նվազեցնեն վարկային ռիսկը, այլ ոչ թե ներազդեն դրա վրա, եր այն արդեն առկա է: Եթե շուկայական, ինչպես նան իրացվելիության ռիսկերը ենթակա են կառավարման դրանց առաջացմանը ն ներգործությանը զուգահեռ, ապա վարկային ռիսկի առաջացումն անհրաժեշտ է հնարավորինս կանխել կամ մեղմացնել հենց սկզ ից` վարկի տրամադրման պահին: Վարկային ռիսկի կառավարումն այստեղ հիմնականում կայանում է դրա գնահատման մեջ, որը պետք է կատարվի նախքան վարկի տրամադրումը: Վարկային պայմանագրի գործողության ողջ ժամանակահատվածում վարկային ռիսկի կառավարումն իր մեջ կներառի միայն անկի կողմից իրականացվող վերահսկողությունը` վարկի նպատակային օգտագործման, ինչպես նան վարկի գումարի ն տոկոսագումարների ժամանակին ն լրիվ մարման նագավառում: Վարկային ռիսկի կառավարումը ենթադրում է նախ ն առաջ վարկային պորտֆելի դիվերսիֆիկացում, ելնելով մի շարք չափանիշներից: Դիվերսիֆիկացումը կատարվում է. • ըստ տնտեսության ճյուղերի կամ ոլորտների, • ըստ տարածաշրջանների, • ըստ վարկերի տեսակների, • ըստ հաճախորդների խմ երի ն այլն: Վարկային պորտֆելի կազմն ու կառուցվածքը սահմանելու նպատակով անհրաժեշտ է սահմանել հետնյալ համա երակցությունները (կամ դրանց ընդունելի միջակայքերը). • առնտրային վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամ , • սպառողական վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամ , • ապահովված վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամ ,

• •

խոշոր վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամ , ըստ տարածաշրջանների տրամադրված վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամ , • ըստ հաճախորդների տրամադրված վարկերը` ընդհանուր վարկերի նկատմամ : Վարկային պորտֆելի որակը գնահատվում է հետնյալ հիմնական ցուցանիշներով. • վարկերի գծով հնարավոր կորուստների ծածկման պահուստաֆոնդի մեծությունը, • ժամկետանց վարկերի հարա երությունն ընդհանուր վարկերին, • ժամկետանց վարկերի հարա երությունն ընդհանուր ակտիվներին, • դուրս գրված վարկերի հարա երությունն ընդհանուր վարկերին ն այլն: Ստացված ցուցանիշներն իրատեսորեն գնահատելու համար անհրաժեշտ է. • դրանք համեմատել անկի նախորդ ժամանակահատվածների նույնանուն ցուցանիշների հետ, • դրանք համեմատել այլ անկերի միննույն ժամանակահատվածի նույնանուն ցուցանիշների հետ: Այսպիսով` վարկային ռիսկը կառավարելու նպատակով անկը պետք է ունենա վարկերի դիվերսիֆիկացված պորտֆել, որպեսզի ապահովագրի իրեն հնարավոր չվչարումներից ն նվազագույնի հասցնի հետ չվերադարձվող գումարի ծավալը: Վարկային պորտֆելի վերը նշված ցուցանիշների ն վարկերի որակի հիման վրա վարկային աժնի աշխատակիցները գնահատում են առկա իրավիճակը ն մշակում հետագա վարկերի տրամադրման քաղաքականությունը` ելնելով վարկային պորտֆելի որակը լավացնելու, վարկային ռիսկը նվազեցնելու տեսանկյունից: Վարկային ռիսկի առաջացման աղ յուր կարող են հանդիսանալ հետնյալ գործոնները. • գրավի առկայությունը կամ դրա ացակայությունը, • տոկոսադրույքների փոփոխության աազդեցությունը հաճախորդի վճարունակությոն վրա, • ֆորս- մաժորային իրավիճակների առաջացումը, • օրենսդրական փոփոխությունները, • հաճախորդի գործունեության ոլորտում մրցակցության խորացումը, • տնտեսությունում տիրող ընդհանուր իրավիճակը, տնտեսության մեջ տեղի ունեցող կառուցվածքային փոփոխությունները, • մեկ հաճախորդին տրամադրվող վարկի առավելագույն չափը ն այլն: Ժամանակակից պայմաններում վարկի ռիսկայնության աստիճանի նվազեցման առավել գործուն ն իրատեսական տար երակը գրավի առկայությունն է: Վարկային ռիսկի գնահատումը` գրավով ապահովվածության տեսանկյունից որոշվում է գրավով ապահովված վարկերի ն ընդհանուր վարկերի գումարների հարա երակցությամ : Բնականա ար, որքան արձր է վարկային պորտֆելում գրավով ապահովված վարկերի տեսակարար կշիռը, այնքան ցածր է տվյալ վարկային պորտֆելի ռիսկայնության աստիճանը: Այն դեպքերում, եր վարկային պայմանագիրը կնքվում է սահող տոկոսադրույքի պայմանով, տոկոսադրույքը կարող է արձրացվել անկի կողմից այնքան, որ հաճախորդն ի վիճակի չլինի մարելու վարկի տոկոսները: Տոկոսադրույքների փոփոխության հետնանքով առաջացող վարկային ռիսկը գնահատելու համար որպես հիմք վերցվում է այն առավելագույն տոկոսադրույքը, որը վարկառուն կարող է վճարել: Դրանից ցածր տոկոսադրույքով տրամադրված վարկերի ողջ գումարը պետք է աժանվի ոջղ վարկային պորտֆելի մեծությոնը: Գոյություն ունի նան երկրորդ մոտեցումը. առավելագույն տոկոսադրույքը գերազանցող վարկերի ընդհանուր գումարը

աժանվում է վարկային պորտֆելի ընդհանուր մեծության վրա: Բանկի կողմից յուրաքանչյուր առանձին դեպքում վարկի տրամադրմանը պետք է նախորդի հաճախորդի վարկունակության մանրամասն ուսումնասիրումն ու ացահայտումը: Ընդ որում, անկը պետք է գնահատի հաճախորդի վարկունակությունը ոչ միայն ներկա ժամանակահատվածի համար, այլ նան կանխատեսի նրա ֆինանսական վիճակի կայունությունը հեռանկարում:

Տոկոսադրույքի փոփոխության (տոկոսային) ռիսկ Տոկոսային ռիսկը անկի կողմից կորուստներ կրելու հավանականությունն է` պայմանավորված շուկայում տոկոսադրույքների ան արենպաստ փոփոխություններով: Այն արտահայտվում է ներգրավված միջոցների դիմաց վճարվող տոկոսագումարների ավելացմամ կամ տեղա աշխված միջոցներից ստացող եկամուտների նվազմամ : Նկատի ունենալով, որ անկերի եկամուտների ն ծախսերի հիմնական մասը կազմում են տոկոսային եկամուտները ն ծախսերը, ակնհայտ է դառնում տվյալ ռիսկի ներգործության աստիճանը ն կառավարման կարնորությունը: Տոկոսային ռիսկը կարող է լինել չորս տեսակի: • Ժամկետների անհամապատասխանության ռիսկ: Այս ռիսկն առաջ է գալիս, եր ակտիվների ն պարտավորությունների տոկոսադրույքների վերանայման (վերագնահատման) ժամկետները չեն համընկնում: Համաձայն միջազգային փորձի, եկամտա երության կորի ռիսկին ն այս ռիսկին աժին է ընկնում տոկոսային ռիսկի 20-259-ը: • Բազիսային ռիսկ: Այս ռիսկը կապված է տոկոսադրույքների կառուցվածքի փոփոխության հետ: Այն ի հայտ է գալիս, եր անկի ներգրավված ն տեղաաշխված տոկոսադրույքներն ունեն կառուցվածքային տար երություն: Տվյալ ռիսկն առաջանում է տար եր տեսակի տոկոսադրույքների ապագա փոփոխությունների անորոշության հետնանքով: Բազիսային ռիսկը կտրուկ աճում է, եր անկը միջոցներ է ներգրավում ազիսային տոկոսադրույքով, իսկ տեղա աշխում փոփոխվող տոկոսադրույքով, ն հակառակը: Այս ռիսկը կարող է նան հանդես գալ, եր ներգրավված ն տեղա աշխված միջոցները կապված են տար եր ազիսային տոկոսադրույքների հետ: Համաձայն միջազգային փորձի, այս ռիսկին աժին է ընկնում տոկոսային ռիսկի 50-659-ը: • Օպցիոնային ռիսկ: Այս ռիսկն առաջանում է ժամկետից շուտ փոխառուների կողմից փոխառությունները մարելու կամ ավանդատուների կողմից ավանդները հետ վերցնելու հետնանքով: Այս ռիսկին աժին է ընկնում տոկոսային ռիսկի 20-259-ը: • Եկամտա երության կորի ռիսկ: Այս ռիսկն առաջանում է տար եր ժամկետայնությամ միննույն ֆինանսական գործիքի եկամտա երության սփրեդի փոփոխության հետնանքով: Օրինակ` կարճաժամկետ պետական պարտատոմսերի եկամտա երությունը կարող է նվազել ավելի արագ, քան երկարաժամկետինը: Այս ռիսկը տար երվում է ժամկետների անհամապատասխանության ռիսկից, որտեղ տոկոսադրույքները տար եր են միննույն մարման ժամկետ ունեցող տար եր ֆինանսական գործիքների համար: Այսպիսով, տոկոսային ռիսկը պայմանավորված է ակտիվների ն պարտավորությունների տոկոսադրույքների փոփոխման նկատմամ անկի կախվածության աստիճանով ն տոկոսադրույքների փոփոխման նկատմամ անկի զգայուն ակտիվների ն զգայուն պարտավորությունների անհամապատասխանությամ : Տոկոսային, ն, ընդհանրապես, շուկայական ռիսկի կառավարման առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ դրա ազդեցությունը կարող է լինել ինչպես ացասական, այնպես էլ դրական: Այսինքն` այս ռիսկի ճիշտ կառավարման արդյունքում անկը ոչ միայն հնարավոր կորուստներ չի կրի, այլ նան կստանա լրացուցիչ եկամուտ:

Տոկոսային ռիսկը արտահայտվում է տոկոսադրույքների ճեղքվածքի միջոցով.

ՇՃՔ = ԹՏՃ - ԹՏԼ

որտեղ` ԹՏՃ – տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամ զգայուն ակտիվներն են, ԹՏԼ- տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամ զգայուն պարտավորություններն են: Տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամ զգայուն են համարվում այն ակտիվներն ու պարտավորությունները, որոնց տոկոսադրույքները դիտարկվող ժամանակահատվածում ենթակա են փոփոխման: Դրանց են պատկանում. • այն պարտավորությունները, որոնք սահմանվող ժամանակահատվածում ենթական են կատարման, ն այն ակտիվները, որոնք սահմանվող ժամանակահատվածում ենթակա են մարման, • սահող տոկոսադրույքներով ակտիվներն ու պարտավորությունները, • մասնակի կամ միջանկյալ վճարումների ձնով ակտիվնեն ու պարտավորությունները (օրինակ` վարկի գծով մարվող կամ ավանդների գծով վճարվող ամենամսյա տոկոսագումարները): Բանկի տոկոսային ռիսկը կարող է լինել. • Զրոյական, եր տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամ զգայուն ակտիվները հավասար են տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամ զգայուն պարտավորություններին • Բացասական, եր տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամ զգայուն պարտավորությունները գերազանցում են տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամ զգայուն ակտիվներին: Այս դեպքում. - եթե տոկոսադրույքներն աճում են միննույն չափով, ապա անկի տոկոսագումարների վճարման ծախսերն աճում են ավելի արագ, քան ակտիվների դիմաց ստացվող եկամուտները: Արդյունքում անկի զուտ տոկոսային եկամուտը նվազում է: - եթե տոկոսադրույքները նվազում են միննույն չափով, ապա ավելի ցածր տոկոսադրույքով վերագնահատվում են առավել շատ պարտավորություններ, քան ակտիվներ: Արդյունքում անկի զուտ տոկոսային եկամուտն աճում է: • Դրական, եր տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամ զգայուն ակտիվները գերազանցում են տոկոսադրույքների փոփոխության նկատմամ զգայուն պարտավորություններին: Այս դեպքում. - եթե տոկոսադրույքներն աճում են միննույն չափով, ապա տոկոսային եկամուտները աճում են ավելի արագ, քան տոկոսային ծախսերը: Արդյունքում անկի զուտ տոկոսային եկամուտն աճում է: - եթե տոկոսադրույքները նվազում են միննույն չափով, ապա անկի տոկոսային եկամուտները նվազում են ավելի արագ, քան տոկոսային ծախսերը: Արդյունքում անկի զուտ տոկոսային եկամուտը նվազում է: Տոկոսային ճեղքվածքի կառավարումը կարող է իրականացվել ինչպես պասիվ, այնպես էլ ակտիվ (սպեկուլյատիվ) եղանակներով: Պասիվ եղանակի դեպքում անկն ապահովագրում է իր զուտ տոկոսային եկամուտները շուկայական տոկոսադրույքների հնարավոր փոփոխությունների ազդեցությունից: Այդ նպատակով անկն աշխատում է ապահովել զրոյականին մոտ տոկոսային ճեղքվածք: Ակտիվ եղանակի դեպքում կատարվում է շուկայական իրավիճակի, մասնավորապես` տոկոսադրույքների հնարավոր փոփոխությունների կանխատեսում, ինչի հիման վրա անկը կառավարում է իր տոկոսային ճեղքվածքը, մեծացնելով զուտ տոկոսային եկամտի ծավալը: Այսպիսով, տոկոսային ռիսկը հիմնականում ի հայտ է գալիս այն դեպքում, եր ակտիվների ն պարտավորությունների մարման կամ տոկոսադրույքների վերանայման ժամկետները չեն համընկնում:

Տոկոսային ռիսկի վրա ազդում են շուկայական տոկոսադրույքների փոփոխությունը, տոկոսադրույքի փոփոխության նկատմամ զգայուն ակտիվների ն պարտավորությունների ծավալների փոփոխումը ն այլն:

Արտարժութային ռիսկ Արտարժութային ռիսկը պայմանավորված է ապագայում արտարժույթի փոխարժեքի փոփոխության միտումների անորոշությամ , այսինքն` այլ արտարժույթների նկատմամ ազգային արժույթի գնի հարա երակցությամ : Արտարժութային ռիսկ կարող է առաջանել, եր արտարժութային դիրքը (արտարժույթով ակտիվների ն պարտավորությունների միջն տար երությունն է, հաշվի առնելով նան հետհաշվեկշռային անավարտ գործարքների` սփոթ, սվոպ, ֆորվարդ ն ֆյուչերս, նկատմամ պահանջները ն պարտավորությունները) աց է: Բանկերի արտարժութային դիրքը կարող է լինել. • Զրոյական (փակ), եր արտարժութայինակտիվները ն պարտավորությունները քանակապես հավասար են: • Բաց, եր արտարժութայինակտիվները ն պարտավորությունները քանակապես հավասար չեն. • Կարճ դիրք. եր արտարժութային ակտիվները փոքր են արտարժութային պարտավորություններից: Այս դեպքում, եթե տվյալ արտարժույթի փոխարժեքն աճում է, ապա անկը պետք է ավելի շատ դրամ ծախսի իր արտարժութային պարտավորությունների կատարման համար, ն հակառակը: • Երկար դիրք. եր արտարժութային ակտիվները գերազանցում են արտարժութային պարտավորությունները: Այս դեպքում, եթե տվյալ արտարժույթի փոխարժեքն աճում է, ապա անկը պետք է ավելի քիչ արտարժույթ ծախսի իր դրամային պարտավորությունները կատարելու համար ն հակառակը: • Համախառը դիրք. հաշվարկվում է որպես տար եր արտարժույթների դիրքերի ացարձակ մեծությունների հանրագումար: • Զուտ դիրք. հաշվարկվում է որպես տար եր արտարժույթների դիրքերի հանրագումար` հաշվի առնելով տվյալ դիրքի նշանը` կարճ կամ երկար: • Արտարժույթի ռիսկը կառավարվում է համապատասխան նորմատիվների միջոցով:

Իրացվելիության ռիսկ Անընդմեջ իրագործելով իր գործունեությանը նորոշ գործառույթները` կապված դրամական միջոցների ներգրավման ն դրանց տեղա աշխման հետ` անկն անընդհատ կարիք ունի իրացվելի միջոցների, այսինքն` այնպիսի ակտիվների, որոնք հնարավոր լինի արագ ն հեշտ վերածել դրամական միջոցների` անկի համար աննշան ռիսկով կամ առանց ռիսկի: Այսպիսով` անկի իրացվելիությունը` դա որոշակի ակտիվային միջոցի` դրամի ձնով օգտագործման կամ որպես այդպիսին` նրա արագ փոխարկման հնարավորությունն է, եր տվյալ միջոցը կրում է իր անվանական արժեքի աննշան կորուստ կամ պահպանում է այն անփոփոխ: Իրացվելիության հետ կապված գործում է 2 հիմնական ցուցանիշ` ժամանակ ն գին: Իրացվելիության տնտեսագիտական էությունը կայանում է հետնյալում. անկը համարվում է իրացվելի, եթե նրա կանխիկ միջոցների ն այլ ակտիվների գումարը, ինչպես նան այլ աղ յուրներից դրամական միջոցների արագ ներգրավման հնարավորությունը ավարար են ֆինանսական ն այլ պարտավորությունների ժամանակին մարման ն շահավետ գործարքների կնքման համար: Բացի դրանից, ցանկացած արտառոց իրավիճակներում (օրինակ` դեպոզիտների աննախադեպ արտահոսք) անկը պետք է ունենա ավարար չափով իրացվելի պահուստ, որը հնարավորություն կտա ապահովել անկի կայունությունն ու վճարունակությունը:

Իրացվելիության կառավարման տեսությունը առաջացել ն զարգացել է առնտրային անկերի կազմակերպման ն զարգացման հետ մեկտեղ: Սկզ նական փուլում անկային իրացվելիության հարցն ուներ 2 տեսական մոտեցում: Առաջին մոտեցումը հիմնվում էր նրա վրա, որ անկի ակտիվների կառուցվածքն ըստ ժամկետի պետք է խստորեն համապատասխանի նրա պասիվների կառուցվածքին: Դա ացառում էր անկի կողմից իր իրացվելիության կառավարման հարցում ակտիվ քաղաքականության ցուցա երումը: Այս տեսության հիման վրա մշակվեց, այսպես կոչված «ոսկյա անկային օրենքը», համաձայն որի անկի ֆինանսական պահանջների մեծությունն ու ժամկետները պետք է համապատասխանեն նրա պարտավորությունների չափերին ու ժամկետներին: Երկրորդ մոտեցումը հիմնված է նրա վրա, որ ոչ մի, նույնիսկ ամենահզոր առնտրային անկն ի վիճակի չէ ապահովագրել իրեն տնտեսական ճգնաժամերից, անվերադարձ վարկերից ն այլն: Հետնա ար, անկն անընդհատ պարտավոր է հոգ տանել իրացվելիության ապահովման մասին իր ակտիվների ն պասիվների կառավարման միջոցով: Իրացվելիության ապահովումը ակտիվների կառավարման միջոցով հիմնվում է հետնյալ պնդումների վրա: 1. Առնտրային անկը կարող է պահպանել իր իրացվելիությունը, եթե նրա ակտիվները տեղա աշխված են կարճաժամկետ վարկերում ն ժամանակին մարվում են վարկառուների կողմից: 2. Առնտրային անկը կարող է լինել իրացվելի, եթե նրա ակտիվները կարելի է արագ վաճառել ներդրողներին կամ գրավադրել` դրամական միջոցների ստացման նպատակով: Այս պնդմանը համապատասխանող իրացվելի ռեսուրսների աղ յուր են հանդիսանում արժեթղթերի առանձին տեսակները, որոնք կարելի է հեշտությամ փոխարկել դրամի: 3. Առնտրային անկերի իրացվելիությունը կարելի է մեծացնել, եթե վարկերի մարման գծով կատարվող վճարումների ժամանակացույցի հիմքում դրվեն վարկառուի ապագա եկամուտները: Հետնա ար, անկերի իրացվելիության վրա կարելի է ներգործել, փոփոխելով վարկերի ն ներդրումների մարման ժամկետների կառուցվածքը: Իրացվելիության ապահովումը պասիվների կառավարման միջոցով ենթադրում է դրամական միջոցների ներգրավում փոխատվական հիմունքներով Անդրադառնալով իրացվելիության հիմնախնդիրների լուծմանը անկի ակտիվների ն պասիվների փոխհամաձայնեցված կառավարման միջոցով, առնտրային անկերը ստիպված են անընդհատ հավասարակշռություն ապահովել անկի շահութա երության ն իրացվելիության միջն: Ամփոփելով նշվածը, կարելի է եզրահանգել, որ իրացվելիության ռիսկը` դա հավանականությունն է այն անի, որ անկը չի ունենա ավականաչափ դրամական միջոցներ իր պարտավորությունները մարելու կամ հաճախորդների պահանջմունքները ավարարելու համար: Բանկը, որը ախվել է իրացվելիության հիմնախնդրի հետ, ստիպված կլինի շտապ ներգրավել միջոցներ ավականին արձր տոկոսադրույքներով, որը, վերջին հաշվով, հանգեցնում է նրա շահույթի նվազմանը: Իրացվելի միջոցների ան ավարարությունն անմիջապես նկատվում է հաճախորդների կողմից` դրանից խող ոլոր հետնանքներով: Այդ իսկ պատճառով, իրացվելիության ռիսկի վատ կառավարումը կարող է հանգեցնել անկի անվճարունակությանը: Գործնականում անկերը հազվադեպ են կանգնում իրացվելիության լուրջ հիմնախնդրի առջն, քանի որ, նախ` այս ցուցանիշը խստորեն կառավարվում է կենտրոնական անկի կողմից, ն երկրորդ. այս հիմնախնդիրը հեշտությամ լուծվում է միջանկային շուկայում իրացվելի միջոցների փոխառության ճանապարհով: Իրացվելիության ռիսկը կառավարվում է իրացվելիության նորմատիվների ն իրացվելիության (կամ ժամանակային) ճեղքվածքի միջոցով:

ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից սահմանված իրացվելիության նորմատիվները դիտարկվում են ՀՀ անկային գործունեության տնտեսական նորմատիվներին վերաերող համապատասխան աժնում: Ինչ վերա երում է իրացվելիության ճեղքվածքին, ապա այն իրենից ներկայացնում է որոշակի ժամանակահատվածի կտրվածքով մարման ենթակա անկի պահանջների ն այդ նույն ժամանակահատվածում վճարման ենթակա անկի պարտավորությունների տար երությունը: Խոսքը վերա երում է պայմանագրային գործարքներին, որտեղ հաստատագրված են ինչպես մարման, այնպես էլ վճարման ժամկետները: Ցպահանջ միջոցները տվյալ հաշվարկներին մասնակցում են ռիսկայնության համապատասխան կշիռներով կամ գործակիցներով: Եթե այդ տար երությունը (այսինքն` ճեղքվածքը) դրական է, ապա դիտարկվող ժամանակահատվածում անկն իրացվելիության խնդիր չունի: Զրոյական ճեղքվածքը (որը, գործնականում, շատ քիչ է հավանական), նս անկի համար կարելի է դիտարկել որպես ընդունելի տարերակ: Սակայն այստեղ պետք է նկատի ունենալ, որ տվյալ ժամանակահատվածում կատարվող ցանկացած անկանխատեսելի գործառնություն (օրինակ` ավանդների ժամկետից շուտ ստացում) կարող է արդեն լուրջ խնդիրներ առաջ երել անկի համար: Բացասական ճեղքվածքը, նականա ար, ցույց է տալիս, որ դիտարկվող ժամանակահատվածում անկն ունի իրացվելիության խնդիր: Այդ խնդիրը անկերը հիմնականում լուծում են արձր իրացվելի ակտիվների իրացման կամ միջ անկային շուկայում կարճաժամկետ փոխառությունների ներգրավման միջոցով: Հարկ է նշել, որ իրացվելիության ճեղքվածքի հաշվարկը ռիսկի այս տեսակի կառավարման նագավառում անկին լիարժեք ճշգրտություն ապահովել չի կարող: Դա ացատրվում է նրանով, որ ցանկացած պայմանագրային գործարքի գծով ժամկետի տեսանկունից կարող է խախտում դիտարկվել: Օրինակ` վարկի մարումը սահմանված ժամկետից շուտ կամ ուշ, ավանդների ստացումը ժամկետից շուտ ն այլն: Դրան անհրաժեշտ է ավելացնել նան ցպահանջ պարտավորությունների գծով կատարվող գործառնությունների կատարման տար եր հավանականությունները: Ուստի, իրացվելիության ռիսկի կառավարման այս մեթոդն ավելի շուտ կողմնորոշիչ ն կանխարգելիչ նույթ է կրում, հնարավորություն տալով ացահայտել դիտարկվող ժամանակահատվածում իրացվելի միջոցների դեֆիցիտի, ինչպես նան հնարավոր ավելցուկային իրացվելիության փաստը: Ավելացնենք, որ առնտրային անկերում ավելցուկային իրացվելիության գրանցումը նս համարվում է ոչ ցանկալի, քանի որ վկայում է ռեսուրսների տեղա աշխման նագավառում անկի ունեցած պրո լեմների մասին, ինչն էլ իր հերթին նվազեցնում է անկի եկամուտների, ն, վերջին հաշվով սպասվելիք շահույթի ծավալը: Դրանով է պայմանավորված առնտրային անկերում ակտիվների օպտիմալ կառուցվածքի սահմանման անհրաժեշտությունն ու կարնորությունը, ինչի արդյունքում ընդունելի իրացվելիության պայմաններում անկերն ապահովում են շահութա երության ցանկալի մակարդակ:

Գործառնական ռիսկ Առնտրային անկերի կողմից մատուցվող ծառայությունների տեսականու ընդլայնումը, անկային համակարգում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացումն ու անընդհատ կատարելագործումը, անկերի միջն խորացող մրցակցությամ պայմանավորված` անկային ծառայությունների ինքնարժեքի իջեցմանն ուղղված միջոցառումների համակարգը հանգեցնում են անկերում ձնավորվող գործառնական ռիսկերի կառավարման անհրաժեշտությանն ու կարնորությանը, քանզի վերջինս իրենից ներկայացնում է ոչ ֆինանսական ռիսկի տարատեսակ, ինչի գրագետ կառավարումը մեծապես անդրադառնում է անկային գործունեության արդյունավետության վրա: Գործառնական ռիսկի լիարժեք նորոշման վերա երյալ միանշանակ մոտեցում գոյություն չունի: Ներկայումս առկա նորոշումներից առավել ընդունելի է այն տար408

երակը, համաձայն որի` դա ուղղակի կամ անուղղակի վնասների առաջացման ռիսկն է` պայմանավորված իզնես-գործընթացների սխալ կառուցմամ , ներքին վերահսկողության ընթացակարգերի անարդյունավետությամ , տեխնոլոգիական խափանումներով, անձնակազմի չհրահանգավորված գործողություններով կամ արտաքին ներգործությամ : Համաձայն կապիտալի վերա երյալ Բազելյան նոր համաձայնագրի (Բազել 2), գործառնական ռիսկը սահմանվում է որպես աշխատակիցների կողմից ներքին գործընթացների իրականացման ընթացքում թույլ տրված, տեղեկատվական համակարգերի ն տեխնոլոգիաների գործողության ընթացքում տեղ գտած սխալների ն թերությունների, ինչպես նան արտաքին իրադարձությունների արդյունքում վնասների առաջացման ռիսկ: Ընդ որում, Բազելյան կոմիտեի նյութերում առանձնահատուկ ընդգծվում է, որ գործառնական ռիսկն իր մեջ ներառում է նան իրավա անական (իրավական) ռիսկը: Ինչպես ընդհանուր առմամ ` ռիսկերի, այնպես էլ գործառնական ռիսկերի դասակարգումը կատարվում է ըստ որոշակի չափանիշների: Որպես այդպիսիք` հանդես են գալիս դրանց առաջացման աղ յուրները, ռիսկի ոլորտները, վարկային կազմակերպության կամ անկի գործունեության տեսակը ն այլն: Կախված առաջացման աղ յուրներից` գործառնական ռիսկերի դասակարգումը կատարվում է հետնյալ կերպ. 1. Կառավարման որակ - այստեղ ներառվում են հետնյալ տարրերը. 2. սխալներ կայացված որոշումներում, 3. որոշումների կայացման նպատակով ան ավարար տեղեկատվություն, 4. նախազգուշացնող ազդանշանների անտեսում, 5. անձնակազմի ցածր որակավորում: 2. Համակարգային ռիսկեր - այստեղ ներառվում են • հնացած տեխնոլոգիաների կիրառում, • համակարգերի ցածր արդյունավետություն, • համակարգերի ան ավարար հուսալիություն: 3.Մարդկային գործոն - այստեղ ներառվում են • կեղծարարություն, • կադրերի ան ավարարություն, • անձնակազմի ոչ կոմպետենտություն: 4.Գործընթացներ - այստեղ ներառվում են • արժեթղթերի գնահատում, • փողի փոխանցում, • մատակարարման ռիսկ, • գործընկերների հետ կապված ռիսկ, • ան ավարար վերահսկողություն: Գործնականում տեղ է գտել նան գործառնական ռիսկի դասակարգման այնպիսի չափանիշ, ինչպիսին ռիսկի նագավառն է: Համաձայն դրա` տար երում ենք ներքին ն արտաքին գործառնական ռիսկեր: Ներքին ռիսկերին են դասվում. • անձնակազմի որակը, • տեխնոլոգիական ռիսկը, • ֆիզիկական վնասվածքի ռիսկ, • ներքին վերահսկողության ան ավարար մակարդակ: Արտաքին ռիսկերին են դասվում այլ կազմակերպությունների կանխամտածված գործողությունների, ֆիզիկական անձանց գործողությունների, պետական քաղաքականության, օրենսդրական ն ղեկավար մարմինների պահանջների փոփոխություններով պայմանավորված ռիսկերը: Գործառնական ռիսկի կառավարումը կարելի է ներկայացնել երեք կտրվածքով.

վերահսկողություն, ներքին համակարգերի գործառնական վերահսկողություն ն նախազգուշական ազդանշանների համակարգ: Վերահսկողությունը ենթադրում է ռիսկի առաջացման նագավառների ացահայտման գծով նպատակների սահմանում, տեղեկատվության հավաքագրում ն մշակում, համապատասխան տեղեկատվական հոսքերի կազմակերպում: Ներքին համակարգերի գործառնական վերահսկողությունը ենթադրում է գործընթացների ն տեղեկատվական համակարգերի նկատմամ վերահսկողությունը տեղերում, վերահսկողությունը գործունեության արտաքին ն ներքին նորմերի պահպանման նկատմամ , ինչպես նան համապատասխան միջոցառումների մշակում` ուղղված գործառնական ռիսկերի անցանկալի հետնանքներից պաշտպանությանը: Համակարգի երրորդ տարրը կողմնորոշված է դեպի ռիսկի նախազգուշական ազդանշանները:Այդ նպատակով ուրվագծվում են պոտենցիալ ռիսկերի առաջացման նագավառները ն դրանց առաջացման պատճառները:

17.2. ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆՈՐՄԱՏԻՎՆԵՐԸ

Հայաստանի Հանրապետության անկային համակարգի ստեղծման պահի ն անկային գործունեության ինքնուրույն կարգավորումը սկսելու հարցը չի արժանացել առանձնակի ուշադրության: Այս առումով նպատակահարմար է միայն արձանագրել իրավական նույթ ունեցող այն գլխավոր փաստերը, որոնց արդյունքում սկսվում է արդեն զուտ հայկական անկային համակարգի գործունեության ժամանակաշրջանը: Անկախության հռչակումից հետո հիմնարար է այն, որ 1993թ. ապրիլի 27-ին ընդունվում են «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի մասին» ն «Հայաստանի Հանրապետության անկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքները: Բանկային գործունեության առաջին հիմնական օրենքների կիրարկման սկզ ի դրությամ հայկական դրամական միավորի շրջանառության մեջ չգտնվելու հանգամանքը պահանջում է հակիրճ անդրադարձ այն իրավիճակի արտացոլման ուղղությամ , որ ստեղծվել էր հայկական դրամական միավորի շրջանառման պահի դրությամ : Վերջինս այն իրական ելակետն է, որի պայմաններում ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից սկսվեց տեղական անկերի գործունեության տնտեսական կարգավորման շարունակական գործընթացը: «Տնական տնտեսական ն տրանսպորտային շրջափակումների, հումքային, վառելիքաէներգետիկ ռեսուրսների ան ավարարության հետնանքով կրճատվեցին արտադրության ծավալները, վատթարացան ձեռնարկությունների ֆինանսատնտեսական ցուցանիշները, խորացավ լարվածությունը սպառողական շուկայում, առաջացան գերարժեզրկման միտումներ»98: 1993թ. դրամավարկային քաղաքականության վրա էական ազդեցություն ունեցան արտաքին գործոնները, հատկապես Ռուսաստանի Դաշնության դուրս գալը միասնական ռու լու գոտուց: Դրությունն ավելի սրվեց նախկին միութենական մի շարք հանրապետությունների կողմից սեփական դրամական միավորին անցնելու, դրանց փոխանակման կուրսերը չկանոնակարգելու պատճառով, ինչը առաջացրեց ֆինանսական ն վճարահաշվարկային տար եր արդություններ99: Վիճակը գերլարվածության հասավ 1993թ. նոյեմ երի կեսերին, եր Ղազախստանն ու Ուզ եկստանը նույնպես որոշեցին դուրս գալ ռու լու գոտուց: Ստեղծված իրավիճակում Հայաստա98

Տես` «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի 1993թ. տարեկան հաշվետվություն»: ՀՀ կենտրոնական անկի տեղեկագիր: Ե. 1994, էջ 6: Տես` նույն տեղում, էջ 9:

նի Հանրապետությունում շրջանառության մեջ դրվեց սեփական դրամանիշը` դրամը, առանց ավարար նախապատրաստական աշխատանքների, դրամի կայունությունն ապահովող տարադրամային անհրաժեշտ պահուստների ն սպառողական շուկայի լարվածությունը մեղմացնելու ապրանքային պաշարների ացակայության պայմաններում: Արդյունք չտվեցին նան այդ հարցի շուրջ անակցությունները Միջազգային վալյուտային ֆոնդի, տար եր երկրների հետ100: ՀՀ Գերագույն խորհրդի որոշմամ ստեղծված դրամաշրջանառության կարգավորման պետական հանձնաժողովը դրամաշրջանառության ոլորտում առկա դժվարությունները հաղթահարելու, այլ հանրապետություններից շրջանառությունից դուրս եկող դրամանիշերի ներհոսքը կանխելու, դրամաշրջանառության համակարգը կառավարելի դարձնելու, տնտեսությունը կայունացնելու ն նակչության սոցիալական պաշտպանվածությունն ապահովելու նպատակով որոշեց 1993թ. նոյեմ երի 22ից Հայաստանի Հանրապետության տարածքում դադարեցնել ԽՍՀՄ Պետ անկի ն Ռուսաստանի Դաշնության կենտրոնական անկի 1991-1992թթ. նմուշի դրամանիշերի շրջանառությունը: Փոխանակման փոխարժեք ընդունվեց 1:200 հարա երակցությունը: 1994թ. մարտի 21-ից հանրապետությունում դրամափոխանակումը համարվում է ավարտված, իսկ մարտի 1-ից ոլոր հաշվարկները կատարվում են միայն դրամով101: Միննույն ժամանակ 1993թ. հունվարի 1-ի դրությամ հանրապետության տարածքում գործել են 50 առնտրային անկեր իրենց 123 աժանմունքներով ն մասնաճյուղերով` 1.5 մլրդ ռու լի կանոնադրական կապիտալի ընդհանուր գումարով: ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից սահմանած 100 մլն ռու լի (նախկին 40 մլն ռու լու փոխարեն) նվազագույն պահանջի կիրառման արդյունքում 1993թ. ընթացքում անկերի կանոնադրական կապիտալը գումարային արտահայտությամ աճել էր շուրջ 6.4 անգամ ն 1994թ. հունվարի 1-ի դրությամ կազմել էր արդեն 9.6 մլրդ ռու լի102: Թիվ 17.2.1 աղյուսակում արտացոլվել է դրամափոխանակման ընթացքում գործող առնտրային անկերի կանոնադրական կապիտալի վերահաշվարկը ՀՀ դրամով ն ԱՄՆ-ի դոլարով: Աղյուսակի տվյալների համաձայն, եթե դրամափոխանակման սկզ ին` 1993թ. նոյեմ երի 22-ի դրությամ 100 մլն ռու լու կանոնադրական կապիտալի նվազագույն մեծության պահանջի վերահաշվարկման արդյունքում այդ պահանջի դրամային համարժեքը կազմել է 500 հազ. դրամ, իսկ անկային համակարգի ընդհանուր կապիտալի մեծությունը` 48 մլն դրամ, որոնք ԱՄՆ դոլարի փոխարժեքով համապատասխանա ար կազմել են շուրջ 35 հազ. ԱՄՆ դոլար ն մոտ 3.3 մլն ԱՄՆ դոլար, ապա դրամափոխանակման ավարտին` 1994թ. մարտի 22-ի դրությամ , այդ օրվա պաշտոնական փոխարժեքով վերահաշվարկման արդյունքում նվազագույն կապիտալի պահանջի մեծությունն արդեն կազմում է մոտ 2.3 հազ. ԱՄՆ դոլար, իսկ անկային համակարգի կապիտալի ընդհանուր մեծությունն ընդամենը` 224.6 հազ. ԱՄՆ դոլար: Ակնհայտ է նման իրողության անհամատեղելիությունը ինչպես ավանդատուների շահերի պաշտպանության, այնպես էլ կայուն, հուսալի ն ճկուն անկային համակարգի ստեղծման ու զարգացման խնդիրների իրագործման հետ: Ուստի պատահական չի եղել ՀՀ կենտրոնական անկի վարչության կողմից արդեն 1994թ. մարտի 30-ին «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում անկերի կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափի մասին» թիվ 10 որոշման ընդունումը, որը նորանկախ հանրապետության սեփական դրամական միավորի շրջանառության պայմաններում անկերի գործունեության տնտեսական կարգավորմանն ուղղված առաջին փաստաթղթերից է:

Տես` նույն տեղում: Տես` նույն տեղում, էջեր 9-10: Տես` «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի 1993թ. տարեկան հաշվետվություն»: ՀՀ կենտրոնական անկի տեղեկագիր: Ե. 1994, էջ 13-14:

Աղյուսակ 17.2.1

Դրամափոխանակման ընթացքում ՀՀ անկային համակարգի ընդհանուր ն անկի կանոնադրական կապիտալի նվազագույն մեծությունների վերահաշվարկը ՀՀ դրամով ն ԱՄՆ-ի դոլարով

1. 2. 3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6.

Բանկի նվազագույն կապիտալը 100.000.000,0

Բանկային համակարգի ընդհանուր կապիտալը 9.600.000.000,0

Ռու լիներով Դրամափոխանակման 200:1 հարա երակցությամ վերա500.000,0 48.000.000,0 հաշվումից հետո, ՀՀ դրամ ՀՀ դրամի պաշտոնական փոխարժեքները մեկ ԱՄՆ դոլարի103 նկատմամ . 22.11.93թ. 1ԱՄՆ դոլար = 34.482.76 ԱՄՆ դոլար 3.310.344.82 ԱՄՆ դոլար 14,50 ՀՀ դրամ 22.12.93թ. 1ԱՄՆ դոլար = 6.493.51 ԱՄՆ դոլար 623.376.62 ԱՄՆ դոլար 77,00 ՀՀ դրամ 31.12.93թ. 1ԱՄՆ դոլար = 6.666.67 ԱՄՆ դոլար 640.000.0 ԱՄՆ դոլար 75,00 ՀՀ դրամ 22.01.94թ. 1ԱՄՆ դոլար = 5.208.33 ԱՄՆ դոլար 500.000.0 ԱՄՆ դոլար 96,00 ՀՀ դրամ 22.02.94թ. 1ԱՄՆ դոլար = 3.086.42 ԱՄՆ դոլար 296.296.30 ԱՄՆ դոլար 162,00 ՀՀ դրամ 22.03.94թ. 1ԱՄՆ դոլար = 2.339.72 ԱՄՆ դոլար 224.613.94 ԱՄՆ դոլար 213,70 ՀՀ դրամ

Բանկերի կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափի սահմանման հիմնախնդրի կարնորման վկայությունն է նան այն, որ նշված որոշումը մոտ երկու ամսով նախորդել է ՀՀ կենտրոնական անկի վարչության 1994թ. մայիսի 26-ի «Հայաստանի Հանրապետության անկերի գործունեության կարգավորման տնտեսական նորմատիվների ն դրանց խախտումների դեպքում պատժամիջոցների սահմանման մասին» թիվ 37 որոշմանը: 1994-թ.-ից առ այսօր հիմնական տնտեսական նորմատիվների համակարգը ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից շարունակա ար կատարելագործել է (1994-2003թթ. ընթացքում հիմնական տնտեսական նորմատիվների ն դրանց փոփոխությունների վերա երյալ ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի որոշումներն արտացոլված են թիվ 2 հավելվածում): Սակայն մինչն դրամափոխանակումը, հանրապետությունում` թեկուզ ռու լու գոտում գտնվելու պայմաններում, իրականացվել է անկերի գործունեության տնտեսական կարգավորում: Դեռնս ԽՍՀՄ-ում, եր ազատականացվեց անկային գործունեության դաշտը, առաջացավ անկերի գործունեության նորմատիվային կարգավորման անհրաժեշտություն: Բանկային գործունեության կարգավորման առաջին տնտեսական նորմատիվները սահմանվեցին 1989 թ. ԽՍՀՄ Պետ անկի կողմից: Դրանք էին` • անկի սեփական միջոցների ն պարտավորությունների հարա երակցությունը (նվազագույնը 4:20` պետական ն 1:12` կոոպերատիվ անկերի համար). • քաղաքացիներից ներգրավված միջոցների ն սեփական միջոցների հարա երակցությունը (1:1). • մեկ փոխառուին տրամադրվող վարկի առավելագույն չափը (սեփական միջոցների չափով պետական ն 50 9-ի չափով կոոպերատիվ անկերի համար). • իրացվելի ակտիվների ն ցպահանջ պարտավորությունների հարա երակցու103

Տես` նույն տեղում, էջ 17:

թյունը (1:1): Ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի (ՔԱՄԵԼՍ) հաշվարկումը, հեռանկարային զարգացման ծրագրերի մշակումը, վարկերի ն մյուս եկամտա եր ակտիվների որակի կառավարումը, ֆիզիկական անձանց ավանդների պարտադիր երաշխավորումը տեղ են գտնում ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից անկային գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվների գործողության ընդհանուր պայմաններում, ն խում են տնտեսական նորմատիվների ովանդակությունից ն դրանց սահմանաչափերի ընձեռած հնարավորություններից: Ելնելով նրանից, որ «Հիմնական տնտեսական նորմատիվները պարտադիր են ն պետք է նույնը լինեն Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող միննույն տեսակի լիցենզիա ունեցող ոլոր անկերի համար, ...»104, կազմվել է թիվ 2 գծապատկերը, որտեղ արտացոլվել են անկերի գործունեության տնտեսական կարգավորմանն ուղղված գործող փաստաթղթերը ժամանակի առումով: Կենտրոնական անկը կարող է վերանայել անկերի կանոնադրական հիմնադրամի կամ ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափերը, այց ոչ հաճախ, քան տարին մեկ անգամ, իսկ անկերի կանոնադրական հիմնադրամի, ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափերը վերանայելիս Կենտրոնական անկը սահմանում է նան այն ժամկետը, որի ընթացքում անկերը պարտավոր են լրացնել այդ նվազագույն վերանայված չափերը, ընդ որում նշված ժամկետը չի կարող երկու տարուց պակաս լինել: Մյուս տնտեսական նորմատիվների նկատմամ , ացառությամ պարտադիր պահուստների նվազագույն չափի, որի գծով խստացման մասին Կենտրոնական անկի որոշումն ուժի մեջ է մտնում անմիջապես կամ այդ որոշմամ սահմանված ավելի ուշ ժամկետներում, կիրառման ժամկետներ չեն սահմանվում ն միայն Կենտրոնական անկի կողմից հիմնական տնտեսական նորմատիվների ռեժիմը խստացնելու դեպքում նորմատիվների նոր սահմանաչափերն ուժի մեջ են մտնում ընդունման պահից վեց ամիս հետո, իսկ ռեժիմը մեղմացնելու դեպքում այդ նորմատիվներն ուժի մեջ են մտնում Կենտրոնական անկի սահմանած պահից: Բանկերի կապիտալն այն սկզ նաղ յուրն է, որի շուրջ կառուցված են անկերի գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվների գործող համակարգը105, դրանց ներկա ն ապագա գործողությունը, ն այն ընդհանուր պայմանների ձնավորումն ու զարգացումը, որի շրջանակներում անկերը կատարում են իրենց ակտիվային ն պասիվային գործառնությունները: Հիմնական տնտեսական գործող նորմատիվների միջն կապի ացահայտման նպատակով կազմվել է թիվ 17.2.2 աղյուսակը, որտեղ արտացոլվել են օրենքով, ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 2004թ. սեպտեմ երի 20-ի թիվ 237Ն ն 2007թ. փետրվարի 9-ի թիվ 39Ն որոշումներով հաստատված հիմնական տնտեսական նորմատիվները ն դրանց սահմանաչափերը: Աղյուսակի համաձայն, ացառությամ անկի իրացվելիության նորմատիվների ն ԿԲ-ում տեղա աշխվող պարտադիր պահուստների նվազագույն չափի, մյուս հիմնական տնտեսական նորմատիվները կապված են առաջին հերթին ընդհանուր կապիտալի հետ, իսկ նորմատիվների թվարկումը սկսվում է կանոնադրական կապիտալից ն ընդհանուր կապիտալից:

Տես` «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունված է 30.09.1996, Հոդ. 44, կետ 2: Բանկերի կապիտալի ն հատկապես կապիտալի համարժեքության նկատմամ պահանջները նան Բանկային վերահսկողության Բազելյան կոմիտեի հիմնական մոտեցումներից են:

«ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈւՆԵՈւԹՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈւՄԸ,

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆՈՐՄԱՏԻՎՆԵՐԸ» ԿԱՆՈՆԱԿԱՐԳ 2

ներկա

ԿԱՆՈՆԱԿԱՐԳ 20

Ֆիզիկական անձանց անկային ավանդների ն հաշիվների պարտադիր երաշխավորման մասին

Բանկի ցուցանիշների ամփոփ գնահատում, ՔԱՄԵԼՍ

ԾՐԱԳԻՐ Բանկերի հեռանկարային զարգացման

Բանկային գործունեություն

Մեթոդական ուղեցույց անկերի վարկային ռիսկի կառավարման

անցյաÉ ԿԱՐԳ անկերի վարկերի ն դե իտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավորպահուստնե րի ձնավորման

ԿԱՐԳ անկերի ինվեստիցիոն արժեթղթերում ներդրումների հնարավոր կորուստների ձնավորման ն օգտագործման

ապագա

ներկա

«ԲԱՆԿԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈւՆԵՈւԹՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈւՄԸ,

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆՈՐՄԱՏԻՎՆԵՐԸ» ԿԱՆՈՆԱԿԱՐԳ 2

Գծապատկեր 17.2.1. Բանկային գործունեության տնտեսական կարգավորման հիմնական

փաստաթղթերի տեղը ժամանակի մեջ

Աղյուսակ 17.2.2

ՀՀ ԿԲ խորհրդի թ. 237 ն թ. 39 որոշումներով հաստատված հիմնական տնտեսական նորմատիվները ն դրանց սահմանաչափերը Հիմնական տնտեսական նորմատիվները Բանկի կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափը Բանկի ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափը Բանկի ընդհանուր կապիտալի համարժեքության նորմատիվները. ընդհանուր կապիտալի ն ռիսկով կշռված ակտիվների գումարների միջն նվազագույն հարա երակցությունը` Ն1 նորմատիվ հիմնական կապիտալի ն ռիսկով կշռված ակտիվների գումարների միջն նվազագույն հարա երակցությունը` Ն1 նորմատիվ Բանկի իրացվելիության նորմատիվները. անկի արձր իրացվելի ակտիվների ն ընդհանուր ակտիվների գումարների միջն նվազագույն հարա երակցությունը` Ն2 նորմատիվ անկի արձր իրացվելի ակտիվների ն ցպահանջ պարտավորությունների միջն նվազագույն հարա երակցությունը` Ն2 նորմատիվ Մեկ փոխառուի գծով ռիսկի առավելագույն չափը` Ն3 նորմատիվ

Խոշոր փոխառուների գծով ռիսկի առավելագույն չափը` Ն3 նորմատիվ Բանկի հետ կապված մեկ անձի գծով ռիսկի առավելագույն չափը` Ն4 նորմատիվ

Բանկի հետ կապված ոլոր անձանց գծով ռիսկի առավելագույն չափը` Ն4 նորմատիվ

Կենտրոնական անկում տեղա աշխվող պարտադիր պահուստների նվազագույն չափը

Արտարժույթի տնօրինման նորմատիվներ. Առաջին արտարժութային խմ ի համախառն դիրքի ն անկի ընդհանուր կապիտալի հարա երակցությունը Երկրորդ խմ ի մեջ մտնող արտարժույթների արտարժութային դիրքը Ըստ առանձին արտարժույթների աց դիրքը

Բանկի պարտատերերի գծով ռիսկի առավելագույն չափի նորմատիվ

Սահմանաչափերը 20.09.2004թ. թ.237 9.02.2007թ. թ.39 որոշմամ որոշմամ 50 մլն դրամ 50 մլն դրամ 5,0 մլն ԱՄՆ դոլար 5.0 մլրդ ՀՀ դրամ

Չի սահմանվում

Չպետք է գերազանցի ընդհանուր կապիտալի 20 9 Չպետք է գերազանցի ընդհանուր կապիտալի 500 9 Չպետք է գերազանցի ընդհանուր կապիտալի Չպետք է գերազանցի ընդհանուր կապիտալի 20 9 Ներգրավված միջոցների 6 9

Չպետք է գերազանցի ընդհանուր կապիտալի 20 9 Չպետք է գերազանցի ընդհանուր կապիտալի 500 9 Չպետք է գերազանցի ընդհանուր կապիտալի Չպետք է գերազանցի ընդհանուր կապիտալի 20 9 Դրամով ներգրավված միջոցների 89 Արտարժույթով ներ-գրավված միջոցների 129

15 9 Չի կարող գերազանցել ընդհանուր կապիտալի 59 Չի կարող գերազանցել ընդհանուր կապիտալի 159 Չի սահմանվում

Չի սահմանվում Չի սահմանվում

Չի սահմանվում Չի սահմանվում

Այլ հավասար պայմաններում` գործող կանոնակարգ 2-ի միայն ընդհանուր ն հիմնական կապիտալների համարժեքության նորմատիվների սահմանաչափերի գործողությունը հաշվառելու, ակտիվներն ամ ողջությամ ռիսկային ընդունելու պայմաններում պայմանական անկի ակտիվների ընդհանուր սահմանները ներկայացնելու նպատակով կազմվել է աղյուսակը: Աղյուսակ 17.2.3

Պայմանական անկի ակտիվների սահմանները ընդհանուր կապիտալի համարժեքության գործող նորմատիվների սահմանաչափերի պայմաններում

Նվազագույն հարա երակցությունը

2008թ. հունվարի 1-ից հետո Հաշվարկված ըստ Բացարձակ մեծությամ համամասնության մլրդ ՀՀ դրամ Ն11 Ն11 ԱԿՏԻՎ

Ընդամենը

8,33

Հիմնական կապիտալ Լրացուցիչ կապիտալ

0,67 0,33 1,00 7,33 8,33

41,65 ՊԱՍԻՎ

Ընդհանուր կապիտալ Ներգրավված միջոցներ Ընդամենը

3,35 1,65 5,00 36,65 41,65

Աղյուսակի հաշվարկային տվյալների համաձայն պայմանական անկի ակտիվներն ամ ողջությամ ռիսկային դիտելու պայմաններում, անկը յուրաքանչյուր միավոր ընդհանուր կապիտալի դիմաց կարող է ունենալ 8,33 միավոր ակտիվներ, որը կարող է տեղ գտնել 7,33 միավոր միջոցներ ներգրավելու դեպքում: Կամ պայմանական անկը 5,0 մլրդ դրամին համարժեք գումարի փաստացի ընդհանուր կապիտալի առկայության դեպքում կունենա 41,65 մլրդ դրամին համարժեք ակտիվներ, որը կարող է տեղ գտնել 36,65 մլրդ դրամին համարժեք ներգրավման ծավալների դեպքում: Բանկային գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվների ն տնտեսական կարգավորման գործող մյուս աղկացուցիչների հիմքում ուղղակիորեն կամ անուղղակի, առաջին հերթին ընկած է անկի ընդհանուր կապիտալի մեծությունը, որի ն մյուս տնտեսական նորմատիվների միջն կապն արտացոլված է թիվ 3 գծապատկերում: Նկատի ունենալով, որ 2004թ. «ընթացքում համակարգը նոր անկերով չի համալրվել, ն 2004թ. վերջի դրությամ ՀՀ տարածքում գործել են 20 առնտրային անկեր .., «Հայկապ» անկ ՓԲԸ-ն ... տարեվերջին տեղափոխվել է ընդհանուր վերահսկողության դաշտ»106, ն այն, որ «2004թ. անկային գործունեության արդյունքում ամփոփ ցուցանիշների ... կայուն աճերը տարեվերջին ապահովել են հետնյալ պատկերը.

Տես` ՀՀ 2005թ. դրամավարկային քաղաքականության ծրագիրը, էջ 36:

Կանոնադրական հիմնադրամ

Ընդհանուր կապիտալ

Բանկային գործունեության առավելագույն սահմանները պայմանավորող նորմատիվներ

Բանկային գործունեության ռիսկային դրսնորումների հնարավոր նվազեցման նորմատիվներ

Ընդհանուր կապիտալի համարժեքության նորմատիվներ`

Ն ,Ն :

Իրացվելիության նորմատիվներ`

Մեկ փոխառուի, խոշոր փոխառուների ռիսկի նորմատիվներ`

Ն3 , Ն3 ՀՀ կենտրոնական անկում տեղաաշխվող պարտադիր պահուստի նորմատիվ

Բանկի հետ կապված անձանց, անձի ռիսկի նորմատիվներ`

Ն4 , Ն4

Ն2 , Ն2

Արտարժույթի տնօրինման նորմատիվ

Գծապատկեր 17.2.2. Ընդհանուր կապիտալի ն հիմնական տնտեսական մյուս

նորմատիվների միջն կապը

ՀՀ անկային համակարգի ընդհանուր ակտիվները տարեվերջին կազմել են 363 մլրդ դրամ, ընդհանուր պարտավորությունները 298 մլրդ դրամ ն ընդհանուր կապիտալը 65 մլրդ դրամ»107, ապա հաշվարկային համամասնությունները կարելի է համադրել պաշտոնական տվյալների հետ: ՀՀ անկային համակարգի 2004թ. տվյալների համաձայն միավոր ընդհանուր կապիտալի դիմաց ներգրավվել են 4,58 միավոր միջոցներ, ն այս պայմաններում համակարգի ակտիվները միավոր ընդհանուր կապիտալի նկատմամ կազմել են 5,58 միավոր, այն դեպքում, եր 5,0 մլն ԱՄՆ դոլար ընդհանուր կապիտալի միավորի դիմաց կարող են ներգրավվել 7,33 միավոր միջոցներ: Աղյուսակի հաշվարկում հաշվի չի առնվել ակտիվների ոչ ռիսկային դիտվելու հանգամանքը: Վերջինն արդեն վերաերում է անկերի իրացվելիության նորմատիվների գործողությանը: Բանկային համակարգի 65 մլրդ դրամ ընդհանուր կապիտալը հնարավորություն է ստեղծում ներգրավել 476,45 մլրդ դրամ միջոցներ կամ մեկ ԱՄՆ դոլարի դիմաց 470 դրամ պայմանական փոխարժեքով` 1,0 մլրդ ԱՄՆ դոլարից ավելի միջոցներ ն անկային համակարգում ունենալ ակտիվներ 541,45 մլրդ դրամի կամ 1,15 մլրդ ԱՄՆ դոլարի չափով:

Տես` նույն տեղում, էջ 38:

Ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափի ն ընդհանուր կապիտալի համարժեքության նորմատիվների սահմանաչափերն իրենց որոշակիությամ առաջին հերթին լինելով կոնկրետ անկի գործունեության առավելագույն սահմանների կարգավորման միջոց, միննույն ժամանակ նախանշում են ամ ողջ անկային համակարգի գործունեության ընդհանուր սահմանները, որտեղ այս նորմատիվների կոնկրետությունը պետք է փոխկապակցվի երկրում ժամանակավորապես ազատ դրամական միջոցների փորձագիտական գնահատականների հետ: Նկատելի ժամանակահատվածի ընթացքում համարժեքության Ն11 ն Ն12 նորմատիվների սահմանաչափերը ն ընդհանուր կապիտալի գլխավոր աղկացուցիչները մնացել են անփոփոխ (01.05.1999թ.-ից մինչն 01.01.2008թ.): Շուրջ ութ տարի ընդհանուր ն հիմնական կապիտալի մեծությունների մասնակցությամ նորմատիվների կիրառմանը հաջորդում է ընդհանուր կապիտալի ն ռիսկով կշռված ակտիվների գումարների միջն նվազագույն հարա երակցության միայն Ն1 նորմատիվը հաշվարկելու ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի թ. 39 որոշման պահանջը: Այսինքն, եր Կենտրոնական անկը ելնում է նրանից, որ ընդհանուր կապիտալը հիմնական ն լրացուցիչ կապիտալների հանրագումարն է, իսկ «հիմնական տնտեսական նորմատիվների մեծությունը հաշվարկելիս լրացուցիչ կապիտալն ընդհանուր կապիտալի հաշվարկում ընդգրկվում է հիմնական կապիտալի (պակասեցումները հաշվի առած) առավելագույնը 50 տոկոսի չափով»108, ապա պարզապես նպատակահարմար չի դիտվել Ն12 նորմատիվի հաշվարկումը: Եթե մինչն ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 2007թ. փետրվարի 9-ի թ. 39Ն որոշման ընդունումը կապիտալի համարժեքության նորմատիվի հաշվարկման ընդհանուր անաձնը չի կրել փոփոխություններ` ընդհանուր կամ հիմնական կապիտալի մեծությունը հարաերվել է ռիսկով կշռված ակտիվների գումարին, ապա ներկայումս գործող կանոնակարգ 2-ն ամրագրել է հաշվարկի կատարման արմատական փոփոխություններ: Թեն այլնս չի հաշվարկվում Ն12 նորմատիվը, սակայն ինչպես նախկինում, այնպես էլ գործող կանոնակարգի համաձայն (կետ 31), անկի ընդհանուր կապիտալի ն ռիսկով կշռված ակտիվների հարա երակցությունը որոշվում է հետնյալ անաձնով`

Ն1 =

Կ ԸՆԴ ՌԿԱ

որտեղ` ԿԸՆԴ - ընդհանուր կապիտալն է ամսվա միջին օրական հաշվարկով,

ՌԿԱ - վարկային ռիսկի, շուկայական ռիսկի ն գործառնական ռիսկի հանրագումարն է, որը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` ՌԿԱ = ՎՌ+(25/3)×(ՇՌ+Գ Ռ )

որտեղ` ՎՌ – վարկային ռիսկն է, ՇՌ – շուկայական ռիսկն է, ԳՌ - գործառնական ռիսկն է: Ընդ որում, կապիտալի համարժեքության նորմատիվի հաշվարկում ընդգրկելու նպատակով վարկային ռիսկը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` ՎՌ + ՎՌ2 + ... + ՎՌՆ ՎՌ = 1 Ն

Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 9.02.2007թ. թիվ 39Ն որոշմամ հաստատված «Բանկերի գործունեության կարգավորումը, անկային գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվները» Կանոնակարգ 2-ը, կետ 28:

որտեղ` ՎՌ – վարկային ռիսկն է ամսվա միջին արվա հաշվարկով, ՎՌ1, ՎՌ2, … ՎՌն – վարկային ռիսկն է ըստ օրերի, Ն – հաշվետու ամսվա օրերի թիվն է: Ինչպես նախորդ կանոնակարգերում, վարկային ռիսկի գործող մոտեցման համաձայն հաշվարկում ընդգրկվում են անկի ակտիվները, հետհաշվեկշռային պայմանական պարտավորությունները ն հետհաշվեկշռային անավարտ ժամկետային գործառնությունները: Նշված ուղղությունները նվազեցվում են ծախսերի հաշվին ձնավորված իրենց համապատասխան հնարավոր կորուստների պահուստի գումարների չափով, ապա ինչպես նախկինում, դրանք կշռվում են ակտիվների համապատասխան ռիսկերի կշիռներով: Գործող կանոնակարգ 2-ի համաձայն վարկային ռիսկի հաշվարկում ընդգրկելու նպատակով հետհաշվեկշռային պայմանական պարտավորությունների ն հետհաշվեկշռային պայմանական ժամկետային գործառնությունների նկատմամ նախատեսվում է այսպես կոչված վարկային ռիսկի փոխարկման գործոնների (ՎՌՓԳ) կիրառում: Հետհաշվեկշռային հոդվածները պահուստների չափով նվազեցնելուց հետո, փոխարկման գործոնների միջոցով դրանք վերածվում են հաշվեկշռային ակտիվների ն կշռվում են համապատասխան խմ ի ռիսկի սահմանված կշիռերով: Եր անկը հետհաշվեկշռում ունի անավարտ ժամկետային գործառնություններ, ապա կիրառելով դրանց արժեքի նկատմամ 1 տոկոս, մինչն մեկ տարի ժամկետայնությամ հետհաշվեկշռային պայմանական պարտավորությունների ( ացառությամ երաշխավորությունների, երաշխիքների) նկատմամ ` 20 տոկոս, մեկ տարի ն ավելի ժամկետայնությամ պարտավորությունների նկատմամ ` 50 տոկոս, իսկ երաշխավորությունների ն երաշխիքների նկատմամ ` 100 տոկոս վարկային ռիսկի փոխարկման գործոն, այդ ակտիվները նշված արժեքներով պետք է հաշվառվեն որպես հաշվեկշռային ակտիվներ: Իսկ վերջիններն արդեն պետք է խմ ավորվեն ըստ ռիսկի կշիռների ն մասնակցեն վերջնական վարկային ռիսկի հաշվարկին: Այսինքն, եթե անկն ունի հետհաշվեկշռային պարտավորություններ, ապա դրանք ի վերջո մասնակցում են վարկային ռիսկի հաշվարկին ն այդքանով մեծանում է ռիսկով կշռված ակտիվների ծավալը, ինչն ի վերջո նվազեցնելու է համարժեքության նորմատիվի փաստացի մեծությունը: Ընդհանուր կապիտալի համարժեքության նորմատիվի նախկինում կիրառվող ակտիվների միայն ռիսկով կշռման հաշվարկի համեմատությամ ներկայումս գործող մոտեցման համաձայն անկերը կիրառում են նան այսպես կոչված վարկային ռիսկի զսպման մեխանիզմ (ՎՌԶՄ): ՎՌԶՄ-ի կիրառման արդյունքում հնարավորություն է առաջանում ճշգրտել անկի վարկային ռիսկի գնահատականը, եթե առկա են դրանք ճշգրտող գործոններ: Պահանջները, հետհաշվեկշռային պայմանական պարտավորությունները, հետհաշվեկշռային անավարտ ժամկետային գործառնությունները ճանաչվում են ՎՌԶՄի առարկա, եթե ավարարվում են հետնյալ գործոնները` պահանջի գծով առկա է առաջնային ֆինանսական գրավ, առկա են ապահովվածությունը հաստատող փաստաթղթեր, գրավի առարկայի մարման ժամկետը մեծ կամ հավասար է ՎՌԶՄ-ին ենթակա պահանջի մարման ժամկետին, ացակայում է փոխկապակցվածությունը, անկն իրավունք ունի գրավի իրացման արտադատարանային իրավունք, պարտավորությունների վճարման օրվա ն գրավի առարկայի հնարավոր իրացման ժամկետների միջն ընկած ժամանակահատվածը չի գերազանցում 4 աշխատանքային օրը ն ապահովվածություն տրամադրող անձի ռիսկի կշիռը ցածր է ՎՌԶՄ-ին ենթակա պահանջի ռիսկի կշռից: Կանոնակարգ 2-ը պահանջում է, որ նշված գործոնները պետք է ավարարվեն միաժամանակ, որպեսզի դրանք դիտվեն զսպման մեխանիզմով ճշգրտման ենթակա:

Միաժամանակ կանոնակարգ 2-ը սահմանում է այն, որ զսպման մեխանիզմները չեն տարածվում չաշխատող դասակարգված պահանջների, ռեպո համաձայնագրերի, արժութային սվոպի, ռեպո համաձայնագրերով վաճառված արժեթղթերի ն արժութային սվոպով վաճառված արժեթղթերի նկատմամ : ՎՌԶՄ-ի կիրառումն ապահովելու նպատակով արժեքի տատանման գործակիցների միջոցով կատարվում է ՎՌԶՄ-ին ենթակա պահանջի ն ապահովվածության մեծության ճշգրտում, եթե կոնկրետ պահանջների գծով սահմանվել են արժեքի տատանման գործակիցներ: Արժեքի տատանման գործակիցների դեպքում ՎՌԶՄ-ին ենթակա պահանջների ճշգրտված արժեքները, կանոնակարգ 2-ի համաձայն, կլինեն արձր սկզ նական պահանջի արժեքից, իսկ ապահովվածության ճշգրտված արժեքները` ցածր: Զսպման մեխանիզմի շրջանակներում արժեքի տատանման գործակիցների կիրառման հաշվարկը կատարվում է հետնյալ անաձնով.

(

Վ = (Վռ − Պ) × 1+Գվ ճ

ռ

)

որտեղ` Վռճ - ՎՌԶՄ-ին ենթակա պահանջի ճշգրտված մեծությունն է` հաշվի առած արժեքի տատանման գործակիցը, Վռ – ՎՌԶՄ-ին ենթակա պահանջի մեծությունն է, Պ – ՎՌԶՄ-ին ենթակա պահանջի գծով ձնավորված հնարավոր կորուստների պահուստի մեծությունն է, Գվ – համապատասխան պահանջի նկատմամ սահմանված արժեքի տատանման գործակիցն է: ՎՌԶՄ-ի շրջանակներում արժեքի տատանման գործակիցների կիրառման դեպքում, ինչպես նան պահանջը ն ապահովվածությունը տար եր արժույթներով լինլու դեպքում, անկերը պարտավոր են ճշգրտել նան ապահովվածության արժեքը, որի հաշվարկը կատարվում է հետնյալ անաձնով. Ա = Ա × (1-ԳԳ −ԳՓԽ ) ճ

որտեղ` Աճ - ապահովվածության ճշգրտված արժեքն է` հաշվի առած արժեքի տատանման գործակիցը, Գգ - արժեքի տատանման գործակիցն է, Գփխ - փոխարժեքի տատանման գործակիցն է: Վարկային ռիսկը ճշգրտելու արժեքի տատանման գործակիցները գլխավորապես վերա երում են ՀՀ ն օտարերկրյա կենտրոնական անկերի, կառավարությունների, ինչպես նան ՀՀ անկերի ն վարկային կազմակերպությունների, օտարերկրյա անկերի ն ոչ անկ կազմակերպությունների միջազգային գործակալությունների կամ ՀՀ կենտրոնական անկի վարկանիշ ստացած արժեթղթերին: Կանոնակարգ 2-ով թվարկվում են նան շուկայի հիմնական մասնակիցները, ինչպես նան որսայական ինդեքսները: Տրվում են նան վարկային ռիսկի հաշվարկի ընթացքում վարկանիշերի կիրառման սկզ ունքները: Ընդհանուր առմամ ստացվում է, որ վարկային ռիսկի զսպման մեխանիզմն առաջին հերթին կիրառվում է ֆինանսական ակտիվների գրավով անկերի գործարքների նկատմամ : Իսկ հատկապես միջազգային գործակալությունների վարկանիշերի ն որսայական ինդեքսների կիրառումը նշանակում է նան, որ զսպման մեխանիզմը գործում է այն գործառնությունների նկատմամ , որոնք տեղական անկերն իրականացնելու են արդեն միջազգային շուկայում:

Ընդհանուր կապիտալի համարժեքության հաշվարկի հաջորդ աղադրիչը շուկայական ռիսկն է, որն ըստ գործող կանոնակարգ 2-ի, իրենից ներկայացնում է արտարժութային, տոկոսադրույքի ն կապիտալի գործիքների գնային ռիսկերի հանրագումարը, որը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով`

ՇՌ = ԱՌ + ՏՌ + ԿԳԳ ՌՌ

որտեղ` ՇՌ – շուկայական ռիսկն է, ԱՌ - արտարժութային ռիսկն է, ՏՌ – տոկոսադրույքի ռիսկն է` ամսվա միջին օրական կտրվածքով, ԿԳԳՌ – կապիտալի գործիքների գնային ռիսկն է` ամսվա միջին օրական կտրվածքով: Մինչն ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի թ. 39Ն որոշումն ընդունելը անկերի տնտեսական կարգավորման կարնոր տարր էին արտարժույթի տնօրինման նորմատիվները: Իսկ ներկայումս ակտիվա-պասիվային արտարժութային փոփոխություններն իրենց ազդեցությունը երում են ընդհանուր կապիտալի համարժեքության նորմատիվի հաշվարկի միջոցով, եր արտարժութային ռիսկը դառնում է ակտիվների ռիսկով կշռման աղադրիչի` շուկայական ռիսկի պարզ գումարելի: Գործող կանոնակարգ 2-ի համաձայն անկերը տարին մեկ անգամ ընտրում են այն մեթոդա անությունը` Ստանդարտ կամ ՎաՌ, որով պետք է հաշվարկեն արտարժութային ռիսկը: Նպատակահարմար է անդրադառնալ Ստանդարտ մեթոդա անությամ արտարժութային ռիսկի հաշվարկին: Առաջին հերթին կանոնակարգ 2-ը նախանշում է, որ ակտիվները կամ պարտավորությունները պարունակում են արտարժութային ռիսկ, եր դրանց մեծությունները, դրանց գծով ստացվելիք կամ վճարվելիք գումարները դրամային արտահայտությամ ժամանակի ընթացքում կարող են փոփոխվել արտարժույթի` ՀՀ դրամի նկատմամ փոխարժեքի փոփոխությամ պայմանավորված: Արտարժութային դիրքի հաշվարկում ընդգրկվում են նան արտարժութային ռիսկ պարունակող հետհաշվեկշռային անավարտ ժամկետային գործառնությունները: Ինչպես նախկինում, արտարժութային դիրքը անկի արտարժութային ռիսկ պարունակող ակտիվների ն պարտավորությունների միջն եղած տար երությունն է: Դիրքը երկար է, եթե տար երությունը մեծ է զրոյից: Կարճ է, եթե զրոյից փոքր է: Փակ է, եթե տար երությունը հավասար է զրոյի ն աց է, եթե տար երությունը մեծ կամ փոքր է զրոյից: Արտարժութային առավելագույն դիրքը արտարժութային երկար ն կարճ դիրքերի հանրագումարի ացարձակ մեծություններից առավելագույն մեծությունն է: Ընդ որում, ընդհանուր գումարին ավելացվում են նան թանկարժեք մետաղների անկային ստանդարտացված ձուլակտորների աց դիրքերի ացարձակ մեծությունները նս: Արտարժութային դիրքի հաշվարկն իրականացվում է արտարժույթների առանձին տեսակներով ն հաշվարկում չեն ընդգրկվում ռիսկ պարունակող այն միջոցները, որոնք նվազեցվում են հիմնական կապիտալի հաշվարկից: Դիրքերը հաշվարկվում են յուրաքանչյուր օրվա դրությամ ն արտահայտվում են ՀՀ դրամով: Ստանդարտ մեթոդա անությամ կապիտալի համարժեքության նորմատիվի հաշվարկում ընդգրկելու նպատակով արտարժութային ռիսկը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով` ԱՌ = առավելագու յն(ԱԱԴ 1 ,ԱԱԴ 2 ,...ԱԱԴ Ն )

որտեղ` ԱՌ –

ստանդարտ մեթոդա անության համաձայն հաշվարկված արտարժութային ռիսկն է,

ԱՄԴ1, ԱՄԴ2, …, ԱՄԴՆ - արտարժութային առավելագույն դիրքի 12 տոկոսն է` ըստ հաշվետու ժամանակաշրջանի օրերի, Ն– հաշվետու ամսվա օրերի թիվն է: Ներկայումս յուրաքանչյուր օրվա դրությամ արտարժութային առավելագույն դիրքի 12 տոկոսը մասնակցում է այդ օրվա ընդհանուր կապիտալի համարժեքության հաշվարկին: Իսկ եր արտարժութային ռիսկը ազմապատկվում է 25/3-ով (կամ 8.33-ով), ապա արդյունքում ակտիվների ռիսկով կշռմանը արտարժութային ռիսկը մասնակցում է հենց այդ օրվա դրությամ առավելագույն դիրքով: Վերջին հաշվով արտարժութային ռիսկը ավելացնում կամ փոքրացնում է համարժեքության կոտորակի հայտարարը ինչի արդյունքում մեծանում կամ նվազում է հենց համարժեքության սահմանաչափը: Եր նախկինում արտարժույթի տնօրինման նորմատիվը հաշվարկվում էր որպես համախառն դիրքի հարա երակցություն անկի ընդհանուր կապիտալին, ն ի վերջո այս նորմատիվի ազդեցությունն ուղղված էր անկի հաշվեկշռի երկու կողմերի` ակտիվների ն պասիվների միջն արժութային կամ արտարժութային որոշակի ընդունելի հավասարակշռության պահպանմանը: Արտարժութային առանձին նորմատիվ չհաշվարկելը կապված է տնական ժամանակահատվածում դրամի արժնորմամ : Այսպես, եթե 2006թ. տարեվերջի ՀՀ դրամի ԱՄՆ դոլարի նկատմամ հաշվարկային փոխարժեքը կազմում էր 363.50 դրամ, 2007թ.` 304.22 դրամ, 2008թ.` 306.73 դրամ109, իսկ մինչն 2009թ. մարտի սկիզ ն այն կազմել է 305.0 դրամ, ապա նպատակահարմար է դիտվել չհաշվարկել արտարժույթի տնօրինման առանձին նորմատիվ, ինչն ի վերջո կարող էր սահմանափակել արտարժութային ներգրավումների դրամային ակտիվներով փոխարկմանը, իսկ արտարժութային կարճ դիրքով նույնիսկ նպաստել ընհանուր կապիտալի նորմատիվի գծով անկերի ցուցանիշների արելավմանը: Սակայն ավելի իրատեսական պետք է դիտել այն մոտեցումը, եր փոխարժեքային տատանումների ամենափոքր հավանականության դեպքում անգամ անկերը պետք է փորձեն ընդամենը նվազագույնի հասցնել արտարժութային ռիսկի ազդեցությունը կապիտալի համարժեքության նորմատիվի հաշվարկի մեջ: Բոլոր դեպքերում 2009թ. մարտի սկզ ին ՀՀ դրամի նկատմամ ԱՄՆ դոլարի էական արժնորման պայմաններում նպատակահարմար է վերադարձնել արտարժույթի տնօրինման նախկին նորմատիվի գործողությունը: Գործող կանոնակարգ 2-ի համաձայն, շուկայական ռիսկի հաջորդ աղադրիչը տոկոսադրույքի ռիսկն է: Ընդ որում, նախկինում չէր նախատեսվում ոչ միայն կատարել տոկոսադրույքի ռիսկի հաշվարկ, այլն այն ի վերջո ներառել համարժեքության նորմատիվի հիմնական հաշվարկի մեջ: Տոկոսադրույքի ռիսկը հատուկ ն ընդհանուր ռիսկերի հանրագումարն է ն հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով`

ՏՌ = ՏՀՌ + ՏԸՌ

որտեղ` ՏՌ – տոկոսադրույքի ռիսկն է` ամսվա միջին օրական հաշվարկով, ՏՀՌ – տոկոսադրույքի հատուկ ռիսկն է` ամսվա միջին օրական հաշվարկով, ՏԸՌ – տոկոսադրույքի ընդհանուր ռիսկն է` ամսվա միջին օրական հաշվարկով: Այս ռիսկերը հաշվարկվում են առնտրական նպատակներով պահվող ն վաճառքի համար մատչելի արժեթղթերի նկատմամ , որոնք ընդգրկվում են ընթացիկ շուկայական արժեքով: Ռիսկի հաշվարկին մասնակցող պարտքային արժեթղթերին են դասվում պետական պարտատոմսերը ն մուրհակները, ավանդային սերտիֆիկատ109

Տես` ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2006թ. հունվար-դեկտեմ երին: Ե. 2007թ. էլ. տար . էջեր` 133134: ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2007թ. հունվար-դեկտեմ երին: Ե. 2008թ. էլ. տար . էջեր` 130-131: ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2008թ. հունվար-դեկտեմ երին: Ե. 2009թ. էլ. տար . էջեր` 124-125:

ները, ոչ փոխարկելի արտոնյալ աժնետոմսերը, աժնային արժեթղթեր չհամարվող այն արժեթղթերը, որոնք պարունակում են տոկոսային ռիսկ: Պարտքային արժեթղթերի դիրքերի հաշվարկում ընդգրկվում են նան ռեպո համաձայնագրերով վաճառված արժեթղթերը, գրավադրված պարտքային արժեթղթերը, ինչպես նան հետհաշվեկշռային ածանցյալ գործիքները, որոնց հիմքում ընկած է պարտքային արժեթուղթ: Կանոնակարգի համաձայն հաշվարկում չեն ընդգրկվում ռեպո համաձայնագրերով ձեռք երված արժեթղթերը, ռեպո համաձայնագրերով ձեռք երված արժեթղթերի գծով պարտավորությունները, որպես գրավ ստացված, ինչպես նան անկի կողմից հավատարմագրային կառավարվող պարտքային արժեթղթերը: Պարտքային արժեթղթերի դիրքը պարտքային արժեթղթերի ն որպես պարտավորություն հանդիսացող պարտքային արժեթղթերի մեծությունների տար երությունն է, որը երկար է, եթե տար երությունը մեծ է զրոյից, կարճ է, եթե փոքր է զրոյից, ն փակ է, եթե հավասար է զրոյի: Իսկ համախառն դիրքը հաշվարկվում է որպես երկար ն կարճ դիրքերի ացարձակ մեծությունների հանրագումար: Տոկոսադրույքի ռիսկի հաշվարկման նպատակով պարտքային արժեթղթերը խմ ավորվում են: Միննույն դիրքերի հաշվարկին մասնակցող պարտքային արժեթղթերը պետք է թողարկված լինեն միննույն անձի կողմից, արտահայտված լինեն միննույն արժույթով, ունենան միննույն եկամտա երությունը (կամ եկամտա երությունների միջն տար երությունը չպետք է գերազանցի 0.2 տոկոսային կետը), մինչն մարումն ընկած տնողությունների տար երությունները պետք է նկատելի չլինեն: Ընդ որում, հաշվարկում ներառվող պարտքային արժեթղթերի մինչն մարումներն ընկած ժամկետները տար երակվում են նան որպես ֆիքսված ն փոփոխվող տոկոսադրույք ունեցողների, իսկ ռեպո համաձայնագրերով վաճառված արժեթղթերի դեպքում հիմք է ընդունվում մինչն մարումն ընկած ժամկետայնությունը: Տոկոսադրույքի ընդհանուր ռիսկի հաշվարկման նպատակով պարտքային արժեթղթերի դիրքերը որոշվում են դրանք խմ ավորելով ըստ արժեթղթերի տեսակների (պետական պարտքային, հուսալի պարտքային ն պարտքային այլ արժեթղթեր), մինչն մարումն ընկած ժամկետների (մինչն մեկ տարի, մեկից մինչն հինգ տարի) ն դրանցից յուրաքանչյուրի կշիռների (նվազագույնը պետական պարտքային արժեթղթերի դեպքում` 1-12 տոկոս, հուսալի արժեթղթերի դեպքում` 2-12, այլ արժեթղթերի դեպքում` 20 տոկոս): Դիրքերի հաշվարկից հետո հաշվարկվում է պարտքային արժեթղթերի համախառն դիրքը: Վերջում` տոկոսադրույքի հատուկ ռիսկը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով. ՏՀՌ =

(ՏՀՌ ,ՏՀՌ ,...ՏՀՌ )

Ն

Ն

որտեղ` ՏՀՌ – տոկոսադրույքի հատուկ ռիսկն է` ամսվա միջին օրական հաշվարկով, ՏՀՌ1-ՏՀՌ2-…-ՏՀՌՆ – պարտքային արժեթղթերի համախառն դիրքն է` ըստ օրերի, որոնք ընդգրկվում են սահմանված կշիռներով: Ն – հաշվետու ամսվա օրերի թիվն է: Տոկոսադրույքի արդեն ընդհանուր ռիսկի հաշվակը նս հենվում է պարտքային արժեթղթերի խմ ավորման վրա (թողարկված լինեն նույն անձի կողմից, արտահայտված լինեն միննույն արժությով ն այլն): Ի տար երություն ընդհանուր ռիսկի, եր հաշվարկվում է համախառն դիրքը, ընդհանուր ռիսկի դեպքում հաշվարկվում է պարտքային արժեթղթերի համախառն զուտ դիրքը որպես երկար ն կարճ դիրքերի հանրագումարի ( ացարձակ մեծությամ ) տար երություն: Այդ դիրքերի հաշվարկից հետո, երկար կամ կարճ դիրքերի արժեթղթերը աշխվում են ժամկետայնությամ տար երակված գոտիներով (1-ին գոտի` մինչն մեկ տարի, 2-րդ գոտի` 1-4 տարի ներառյալ, 3-րդ գոտի` 4-20 տարի ն ավելի), որոնցից յուրաքանչյուր ժամկետի գծով

սահմանվում է նան կշռի տոկոս: Ընդ որում, որքան կարճ է մինչն մարումն ընկած ժամկետը, այնքան փոքր է ռիսկի կշիռը: Այսպես, եթե մարման ժամկետը մինչն մեկ ամիս է, ապա կշիռը զրո, 7-12 ամիս լինելու դեպքում` 2, իսկ 20 տարուց ավելի լինելու դեպքում` 15 տոկոս է: Նման աշխումից հետո տրվում են նան նվազագույն, զուտ դիրքերի սահմանումները, ապա դրանց հիման վրա որոշվում է նան ըստ գոտիների զուտ դիրքերը, իսկ վերջնական հաշվարկը կատարվում է հետնյալ անաձնի հիման վրա. ՏԸՌ =

(ՏԸՌ ,ՏԸՌ ,...ՏԸՌ )

Ն

Ն

որտեղ` ՏԸՌ – տոկոսադրույքի ընդհանուր ռիսկն է` ամսվա միջին օրական հաշվարկով, ՏԸՌ1-ՏԸՌ2-…-ՏԸՌՆ – տոկոսադրույքների ընդհանուր ռիսկերն են` ըստ օրերի, Ն – հաշվետու ամսվա օրերի թիվն է: Իսկ վերջում, եր ըստ գոտիների նվազագույն դիրքերին ն գոտիների միջն նվազագույն դիրքերի տար երություններին տրվում են տոկոսային ովանդակություններ, դրանք գումարվում ն կազմում են տվյալ օրվա տոկոսադրույքի ընդհանուր ռիսկը: Կապիտալի համարժեքության հաշվարկի շուկայական ռիսկի վերջին աղադրիչը կապիտալի գործիքների գնային ռիսկն է: Կանոնակարգ 2-ում ռիսկի հաշվարկման համար հիմք է ընդունվում ՀՀՀՀՍ 39-ում110 տրված սեփական կապիտալի գործիքների սահմանումը: Կապիտալի գործիքների գնային ռիսկը հաշվարկվում է առնտրական նպատակներով պահվող ն վաճառքի համար մատչելի գործիքների նկատմամ : Կապիտալի գործիքների թվին են դասվում` աժնետոմսերը ( ացառությամ ` ոչ փոխարկելի արտոնյալ աժնետոմսերի), կանոնադրական կապիտալում աժնեմասի, անդամակցության կամ այլ մասնակցության իրավունք տվող այլ արժեթղթերը, մասնակցության փոխարկվող պարտատոմսերը ն այլ արժեթղթերը, մասնակցության արժեթղթերին աժանորդագրվելու կամ այն գնելու օպցիոնը կամ այլ համաձայնությունը: Կապիտալի գործիքների դիրքերի հաշվարկում ընգրկվում են նան ռեպո համաձայնագրերով վաճառված կապիտալի գործիքները, գրավադրված կապիտալի գործիքները, հետհաշվեկշռային ածանցյալ գործիքները, որոնք համապատասխանում են կապիտալի գործիքների սահմանմանը: Հաշվարկում չեն ընդգրկվում ռեպո համաձայնագրերով ձեռք երված կապիտալի գործիքները, դրանցով ձեռք երված պարտավորությունները, որպես գրավ ստացված, ինչպես նան հավատարմագրային կառավարվող կապիտալի գործիքները: Կապիտալի գործիքները խմ ավորվում են միննույն անձի կողմից թողարկված ն միննույն արտարժույթով թողարկված լինելու հատկանիշներով: Այս անգամ կիրառվում է արդեն կապիտալի գործիքների դիրքը, որը դրանց որպես ակտիվ ն պարտավորություն լինելու մեծությունների տար երությունն է (երկար, կարճ, փակ): Ուշադրության արժանի է այն, որ կապիտալի այն գործիքները, որոնք նվազեցվել են հիմնական կապիտալի հաշվարկից, չեն ընդգրկվում կապիտալի գործիքների դիրքերի հաշվարկում: Բացի այդ, դրանք հաշվարկում ընդգրկվում են ընթացիկ շուկայական արժեքով: Կապիտալի գործիքների գնային ռիսկը ընդհանուր ռիսկի ն հատուկ ռիսկի հանրագումարն է, որը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով.

Տես` Հայաստանի Հանրապետության հաշվապահական հաշվառման ստանդարտներ, Հատոր 5, Ե. 2001: էջ 254-258:

ԿԳԳ Ռ =

(ԸՌ ,ԸՌ ,...ԸՌ ) + (ՀՌ ,ՀՌ ,...ՀՌ )

Ն

Ն

Ն

Ն

որտեղ` ԿԳԳՌ – կապիտալի գործիքների գնային ռիսկն է` ամսվա միջին օրական հաշվարկով, ԸՌ1-ԸՌ2-…-ԸՌՆ – կապիտալի գործիքների գնային ընդհանուր ռիսկերն են` ըստ օրերի, ՀՌ1-ՀՌ2-…-ՀՌՆ – կապիտալի գործիքների գնային հատուկ ռիսկերն են` ըստ օրերի, Ն– հաշվետու ամսվա օրերի թիվն է: Տվյալ օրվա համար կապիտալի գործիքների գնային ընդհանուր ռիսկը հավասար է տվյալ օրվա կապիտալի գործիքների համախառն զուտ դիրքի 8 տոկոսի ացարձակ մեծությանը: Իսկ կապիտալի գործիքների գնային հատուկ ռիսկի հաշվարկման ընթացքում իրացվելի ն դիվերսիֆիկացված կապիտալի գործիքների դիրքերը հաշվարկվում են 4 տոկոս կշռով, իսկ այլ կապիտալի գործիքների դիրքերը հաշվարկվում են 8 տոկոս կշռով: Կապիտալի համարժեքության նորմատիվի ընդհանուր հաշվարկին մասնակցում է նան գործառնական ռիսկը: Կանոնակարգ 2-ը նախատեսում է վերջինի հաշվարկման հիմնական նութագրիչների կամ ստանդարտացված մոտեցումների կիրառումը: Բանկերը տարին մեկ անգամ ընտրում են այն մոտեցումը, որի հիման վրա հաշվարկելու են գործառնական ռիսկը: Նպատակահարմար է արտացոլել հիմնական նութագրիչների մոտեցման համաձայն կատարվող գործառնական ռիսկի հաշվարկը: Հիմնական նութագրիչների մոտեցման հիման վրա գործառնական ռիսկը հաշվարկվում է հետնյալ անաձնով. ԳՌ =

(ԶԵ ×Գ+ԶԵ

Տ

×Գ+... + ԶԵՏ-2 ×Գ) Ն

Տ-1

որտեղ` ԳՌ –

հիմնական նութագրիչների մոտեցման համաձայն հաշվարկված գործառնական ռիսկն է, ԶԵՏ"Գ – կապիտալի համարժեքության նորմատիվի հաշվարկմանը նախորդող տարվա հունվարից դեկտեմ երն ընկած տարվա զուտ եկամուտն է, ԶԵՏ-1"Գ – կապիտալի համարժեքության նորմատիվի հաշվարկմանը նախորդող 2-րդ հաշվետու տարվա զուտ եկամուտն է, ԶԵՏ-2"Գ - կապիտալի համարժեքության նորմատիվի հաշվարկմանը նախորդող 3-րդ հաշվետու տարվա զուտ եկամուտն է, Գ=159, Ն– վերջին երեք տարիների զրոյից արձր եկամուտ ունեցած տարիների թիվն է:

Հատկանշական է այն, որ եթե որնէ տարվա զուտ եկամուտը փոքր է զրոյից, ապա տվյալ տարվա զուտ եկամուտը չի ընդգրկվում գործառնական ռիսկի հաշվարկում: Ավելին, եթե հաշվետու ամսվան նախորդող երեք տարիներից յուրաքանչյուրում անկի զուտ եկամուտները փոքր կամ հավասար են եղել զրոյի, ապա տվյալ տարվա ընթացքում գործառնական ռիսկը չի հաշվարկվում: Ընդ որում, տվյալ տարվա զուտ եկամուտը հաշվարկվում է որպես զուտ տոկոսային եկամուտների ն զուտ ոչ եկամտային եկամուտների հանրագումար: Գործառնական ռիսկի կիրառումը նշանակում է, որ եթե անկը վերջին երեք տա425

րիների ընթացքում ունեցել է զուտ եկամուտ, ապա ընդհանուր կապիտալի հաշվարկի հայտարարի մեծությունն ավելանալու է դրանց միջին տարեկան 15 տոկոսի չափով, ինչը դեռ ազմպատկվելու է 8.33-ով: Իսկ դրան զուգահեռ, անկը, որ նախորդ տարիներին չի ունեցել զուտ եկամուտ, ապա տվյալ տարվա ընթացքում չի հաարկելու գործառնական ռիսկը: Զուտ եկամուտ ունեցող անկի ընդհանուր կապիտալի համարժեքության նորմատիվի անաձնի հաշվարկին հայտարարի ացարձակ մեծությունը մեծանալու է վերջին երեք տարիների միջին տարեկան զուտ եկամտի չափով, որի նկատմամ կիրառվելու է նան համարյա 1.25 գործակից, իսկ անկերը, որ չեն ունեցել զուտ եկամուտ ընդհանուր անաձնի հայտարարում պարզապես չեն ունենա գումարի ավելացում: Զուտ եկամտի ստացումը, այլ հավասար պայմաններում, նշանակում է, որ անկը կարողացել է ծախսերի նկատմամ տոկոսային ն ոչ տոկոսային ավելի նկատելի եկամտա եր գործունեություն կազմակերպել, ինչը չի հաջողվել զուտ եկամուտ չստացած անկին: ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի թիվ 39Ն որոշմամ հաստատված կանոնակարգ 2-ում նախորդի (թիվ 237Ն) համեմատությամ անկերի ընդհանուր` Ն21 ն ընթացիկ` Ն22 իրացվելիության նորմատիվների սահմանաչափերը փոփոխվել են: Բանկի արձր իրացվելի ակտիվների ն ռիսկով կշռված ակտիվների գումարների միջն նվազագույն հարա երակցությունը նախկին 20-ի փոխարեն սահմանվել է 15 տոկոսի, իսկ արձր իրացվելի ակտիվների ն ցպահանջ պարտավորությունների գումարների միջն նվազագույն հարա երակցությունը նախկին 80-ի փոխարեն սահմանվել է 60 տոկոս: Դրանք հաշվարկելու անաձները չեն կրել փոփոխություններ, հիմնականում պահպանվել են նան հաշվարկին մասնակցող տարրերը: Բանկի իրացվելիության ն ընդհանուր կապիտալի համարժեքության նորմատիվների միջն կապի տեսանկյունից կարնոր է « արձր իրացվելի ակտիվների» ն «ռիսկով կշռված ակտիվների» նույնության աստիճանը: Վերջինների ամ ողջությամ համընկնումը կապիտալի համարժեքության նորմատիվների հետ միասին իրացվելիության Ն21 նորմատիվը դարձնում է անկի գործունեության սահմանները նախանշող նորմատիվ: Գործող կանոնակարգ 2-ի համաձայն պահպանվում են դրանց տարրերի միջն տար երությունները: Դրանց պայմանական նույնության դեպքում այս նորմատիվի ազդեցությունը կարող է լինել մինչն 15 տոկոսի չափով: Թիվ 17.2.4. աղյուսակում համամասնությունների ն ացարձակ մեծությունների միջոցով, ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափի, համարժեքության Ն11 նորմատիվի սահմանաչափերի հիման վրա հաշվարկվել է ընդհանուր իրացվելիության Ն21 նորմատիվի ազդեցությունը պայմանական անկի ակտիվների սահմանների վրա: Աղյուսակ 17.2.4.

Պայմանական անկի սահմանային ակտիվները ընդհանուր կապիտալի ն իրացվելիության նորմատիվների սահմանաչափերի գործողության արդյունքում

Ընդհանուր իրացվելիության Ն21 նորմատիվը Բարձր իրացվելի ակտիվներ Ամ ողջությամ ռիսկային ակտիվներ Ընդամենը

Պայմանական անկը ըստ ացարձակ մեծուհամամասնությունների թյամ , մլրդ ՀՀ դրամ ԱԿՏԻՎ 1,25 7,08 8,33

6,25 35,40 41,65 ՊԱՍԻՎ

Ընդհանուր կապիտ. համարժեքության Ն1 նորմատիվը Ընդհանուր կապիտալ Ներգրավված միջոցներ Ընդամենը

1,00 7,33 8,33

5,00 36,65 41,65

Ինչպես ցույց են տալիս աղյուսակի հաշվարկային տվյալները, եթե ակտիվներն ամ ողջությամ ռիսկային ընդունելու դեպքում անկի ակտիվները կարող են կազմել 8,33 միավոր, ապա Ն21 նորմատիվի միաժամանակյա գործողության արդյունքում կապիտալի համարժեքության նորմատիվն արդեն կազմելու է շուրջ 14.1 տոկոս ((1:7,08)21009), որը նշանակում է, որ անկը կարող է կրկին դիմել միջոցների ներգրավման` արդեն 1,25 միավորի չափով, ինչը կարող է նշանակել, որ միավոր ընդհանուր կապիտալի դիմաց համարժեքության ն ընդհանուր իրացվելիության նորմատիվների գործող սահմանաչափերը անկերին ընձեռում են հնարավորություն ունենալ ոչ թե 8,33, այլ մոտ 9,6 միավոր ակտիվներ կամ 8,6 միավոր ներգրավված միջոցներ: Իսկ 9,6 միավոր ակտիվների դեպքում Ն21 նորմատիվի 15 տոկոս սահմանաչափի կիրառման դեպքում կրկին Ն1 նորմատիվը կազմելու է 12,5 տոկոս, այսինքն այս դեպքում անգամ դեռնս չեն խախտվում ՀՀ ԿԲ-ի կողմից սահմանված այս երկու նորմատիվները: Ընթացիկ իրացվելիության Ն22 նորմատիվի` արձր իրացվելի ակտիվների ն ցպահանջ պարտավորությունների 60 տոկոս սահմանաչափի գործողությունը, թիվ 18 աղյուսակի հաշվարկային տվյալների կիրառման պայմաններում, նշանակում է, որ եթե 1,25 միավոր արձր իրացվելի ակտիվներն ընդունենք ցպահանջ պարտավորությունների նկատմամ նորմատիվով սահմանված առավելագույն սահման, ապա ընդհանուր ներգրավված միջոցների մեջ ցպահանջ պարտավորությունները կարող են կազմել շուրջ 2,083 միավոր, որը կազմում է ներգրավված միջոցների 28,4 տոկոսը: Ցպահանջ պարտավորությունների սահմանային մասնակցության նման հետադարձ եղանակով հաշվարկը ցույց է տալիս, որ եթե ընդհանուր ներգրավման մեջ ցպահանջ պարտավորությունների աժինը չի գերազանցում 28.4 տոկոսը, ապա անկի արձր իրացվելի ակտիվները ավարար են Ն22 նորմատիվը ոչ թե 60, այլ 100 տոկոս մակարդակի վրա պահպանելու համար: Այսինքն, քանի դեռ ցպահանջ միջոցների տեսակարար կշիռը չի գերազանցում ընդհանուր ներգրավման 28.4 տոկոսը, ապա կարելի է ասել, որ Ն22 նորմատիվի սահմանաչփի պահպանումը որպես այդպիսին արդեն ներառված է Ն21 նորմատիվի մեջ: Այսինքն, կարելի է նշել, որ անկի իրացվելիության նորմատիվներից միայն Ն21 նորմատիվն ունի անկի գործունեության սահմանային մեծություններն ուղղակի նախանշելու հատկանիշ: ՀՀ ԿԲ-ի թիվ 39Ն որոշմամ հաստատված կանոնակարգ 2-ում պահպանվել են նախորդ կանոնակարգի մեկ փոխառուի գծով ռիսկի առավելագույն չափի` Ն31 ն խոշոր փոխառուների գծով ռիսկի առավելագույն չափի` Ն32 նորմատիվը (տես` թիվ 16 աղյուսակը): Եր այս շարքի առաջին նորմատիվի ընդհանուր կապիտալի 20 տոկոսը չգերազանցելու սահմանաչափը նշանակում է, որ ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափի ավելացման ներկա պայմաններում մեծանում են անկերի կողմից հնարավոր տրամադրվող մեկ վարկի ացարձակ մեծությունները` արդեն կարող են տրամադրել մինչն 1,0 մլրդ դրամ մեծությամ վարկեր, ն այս նորմատիվի միջոցով փորձ է կատարվում տրոհել թվով հինգ վարկերի վրա ընդհանուր կապիտալը կորցնելու անկի ռիսկը, ն ի վերջո այս նորմատիվը չունի ազդեցություն անկային գործունեության առավելագույն սահմանները նախանշելու վրա, ապա Ն32 նորմատիվը Ն31 նորմատիվի միաժամանակ գործողությամ սահմանում է այն, որ խոշոր վարկերը անկերում ի վերջո կարող են լինել թվով 25-ը: Այս նորմատիվի կիրառումը պարունակում է անկերի եկամտա եր ակտիվներում որոշակի համամասնություն ներմուծելու տարր, սակայն դա ամ ողջությամ չի կատարվում: Նման նպատակ չի էլ դրվել, քանի որ անգամ այս նորմատիվի գործողությունը անկերին չի սահմանափակում տրամադրել ավելի փոքր ծավալով վարկեր ն, ի վերջո, վարկային պորտֆելի առավելագույն մեծությունը գործնականում հանդիպելու է կապիտալի համարժեքության Ն11 նորմատիվի գործողությամ պայմանավորված սահմաններին: Այլ հավասար

պայմաններում, կապիտալի համարժեքության ն իրացվելիության նորմատիվների գործող սահմանաչափերը անկերին թույլատրում են ունենալ 7,08 միավոր կամ 85 տոկոս եկամտա եր ակտիվներ, իսկ Ն32 նորմատիվի գործողությունը նշանակում է, որ 7,08 միավոր ակտիվներում խոշոր վարկերի ընդհանուր մեծությունը կարող է լինել 5,0 միավոր: Կարելի է նշել, որ ինչպես Ն31, այնպես էլ Ն32 նորմատիվները հետապնդում են ընդհանուր կապիտալի նկատմամ անկերի առավել ռիսկային` հատկապես խոշոր վարկային գործունեության կարգավորման նպատակ, ն չունեն անկային գործունեության առավելագույն սահմանները նախանշելու հատկություն, քանի որ արդեն իսկ ներառված են կապիտալի համարժեքության ն ընդհանուր իրացվելիության նորմատիվների կողմից սահմանաչափային գործողությամ նախանշված սահմանների մեջ: Բանկի հետ կապված անձանց Ն41 ն Ն42 նորմատիվներն ուղղված լինելով այդ անձանց գծով անկի գործունեության վրա ռիսկերի հնարավոր նվազեցմանը ն կապված լինելով առաջին հերթին անկի ընդհանուր կապիտալի հետ, կրկին չեն կրում անկի գործունեության առավելագույն սահմանները նախանշելու հատկություն, իսկ Ն42 նորմատիվի կոնկրետ սահմանաչափը նշանակում է, որ ի վերջո անկի հետ կապված անձինք կարող են մասնակցել անկի ակտիվային գործառնություններին մինչն 1,0 մլրդ դրամի չափով, այսինքն` ոլոր դեպքերում անկերն իրենց գործունեության նպատակներով դեռնս կորցրած չեն լինի իրենց ընդհանուր կապիտալի 80 տոկոսը: Կենտրոնական անկում տեղա աշխվող պարտադիր պահուստների նվազագույն չափի նորմատիվն առաջին հերթին ունի երկրի դրամավարկային քաղաքականությանը մասնակցության նշանակություն, ն այն նս չունի անկային գործունեության ընդհանուր սահմանները նախանշելու հատկանիշ ն կրում է ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափի ն ընդհանուր կապիտալի համարժեքության նորմատիվների գործողության միջնորդավորված ազդեցությունը, եր ներգրավված միջոցները ակտիվների ն ընդհանուր կապիտալի տար երությունն են: Եր դեռ 2003թ. հուլիսի 1-ից սահմանվել էր (ՀՀ ԿԲ խորհրդի 06.08.2002թ. թիվ 259Ն որոշում) պարտադիր պահուստների նվազագույն չափի 2 տոկոսային կետով իջեցումը ն 6 տոկոս մակարդակը կապված էր ֆիզիկական անձանց անկային ավանդների ն հաշիվների պարտադիր երաշխավորման ն դրանց հաշվին ՀՀ ԿԲ-ի կողմից տնօրինվող համապատասխան Հիմնադրամի ձնավորման հետ, ինչն ի վերջո կրկին ունի մասնակցություն դրամավարկային առաջնահերթությունները կարգավորելիս, ապա գործող կանոնակարգի համաձայն սահմանաչափը կրկին փոխվել է: Ներկայումս ՀՀ ԿԲ-ում անկերի կողմից ներգրավված միջոցների նկատմամ դրամով պահուստավորման մակարդակը սահմանվել է 8, իսկ արտարժույթով` 12 տոկոսի չափով: Ստացվում է, որ ժամանակի ընթացքում Կենտրոնական անկը ֆիզիկական անձանց անկային ավանդների պարտադիր երաշխավորման Հիմնադրամում կուտակվող միջոցներն այլնս չի դիտում ավարար դրամաշրջանառության կարգավորման տեսանկյունից, խստացնում է պահանջը ն անկերին տրվում է այնպիսի ընտրություն, եր նպատակահարմար է ներգրավել առավելապես դրամային ավանդներ: Թեն գործող օրենսդրությամ վարկային կազմակերպություններն ուղղակիորեն ներառված չեն անկային համակարգի մեջ, սակայն ՀՀ 2007թ. դրամավարկային քաղաքականության «ՀՀ անկային համակարգի զարգացումը» աժինն ամփոփվում է վարկային կազմակերպություններին նվիրված տվյալներով, այսինքն վերջինս ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից դիտվում է որպես անկային համակարգի աղկացուցիչ մաս:

Կանոնակարգ 14-ի111 համաձայն վարկային կազմակերպությունների գործունեության տնտեսական նորմատիվները ն դրանց սահմանաչափերը երված են աղյուսակում: Աղյուսակի տվյալներից հետնում է, որ անկերի համեմատությամ վարկային կազմակերպությունների հիմնական տնտեսական նորմատիվները նկատելիորեն ավելի քիչ են: Մասնավորապես, ացակայում են իրացվելիության նորմատիվները, պարտադիր պահուստավորումը ն դետալացված չեն մեկ փոխառուի ն ոլոր փոխառուների հետ կապված նորմատիվները: Աղյուսակ 17.2.5.

Վարկային կազմակերպությունների հիմնական տնտեսական նորմատիվները ն սահմանաչափերն ըստ տիպերի Խնայողական միություններ Կանոնադրական կապիտալի նվազագույն չափը Ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափը Ընդհանուր կապիտալի ն ռիսկով կշռված ակտիվների գումարների միջն նվազագույն հարա երակցությունը` Ն11 նորմատիվ Մեկ փոխառուի գծով ռիսկի առավելագույն չափը` Ն3 նորմատիվ Արտարժութային համախառն դիրքի ն վարկային կազմակերպության ընդհանուր կապիտալի միջն առավելագույն հարա երակցությունը

50 մլն դրամ 50 մլն դրամ

Վարկային Լիզինգա- Ֆակտորին- Ունիվերսալ միությունյին կազ- գային կազ- վարկային ներ մակերպու- մակերպու- կազմակերթյուններ թյուններ պություններ 50 մլն 100 մլն 150 մլն 150 մլն դրամ դրամ դրամ դրամ 100 մլն 200 մլն 250 մլն 300 մլն դրամ դրամ դրամ դրամ

Իսկ վարկային կազմակերպությունների իրացվելիությանն առնչություն ունի հետնյալը. «Վարկային կազմակերպության մինչն մարումը մեկ ամիս մնացող (այդ թվում` ցպահանջ) ակտիվների ն մինչն մարումը մեկ ամիս մնացող (այդ թվում` ցպահանջ) պարտավորությունների միջն սահմանային հարա երակցությունը պետք է լինի նվազագույնը 120 տոկոս»112: Վարկային կազմակերպությունների հիմնական տնտեսական նորմատիվների, ակտիվների ն պարտավորությունների միջն հարա երակցության պահանջի հիման վրա կազմվել է թիվ 19.2.6 աղյուսակը, որտեղ կատարվել է պայմանական վարկային կազմակերպության յուրաքանչյուր տիպի (խմ ի) գործունեության հնարավոր սահմանները հաշվարկներ` համամասնություններով ն ացարձակ մեծություններով: Ինչպես ցույց են տալիս թիվ 17.2.6 աղյուսակի տվյալները, վարկային կազմակերպությունների ոլոր տիպերը կարող են ունենալ մոտավորապես նույն ծավալի ակտիվներ Բացառություն են վարկային միությունները, որոնց Ն11 նորմատիվի ն

Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 05.11.2002թ. թիվ 347Ն որոշմամ հաստատված «Վարկային կազմակերպությունների գործունեության կարգավորումը, վարկային կազմակերպությունների գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվները» Կանոնակարգ 14-ը, կետ 12: Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 05.11.2002թ. թիվ 347Ն որոշմամ հաստատված «Վարկային կազմակերպությունների գործունեության կարգավորումը, վարկային կազմակերպությունների գործունեության հիմնական տնտեսական նորմատիվները» Կանոնակարգ 14-ը, կետ կետ 10:

ընդհանուր կապիտալի 100,0 մլն դրամ սահմանաչափերի պահանջներն այս կազմակերպությանը ի վերջո հնարավորություն են տալիս ներգրավել ոչ թե 2,45-2,7 մլրդ դրամ, այլ մոտ 1,6 մլրդ դրամ ծավալով փոխառություններ: Աղյուսակ 17.2.6.

Պայմանական վարկային կազմակերպության յուրաքանչյուր տիպի գործունեության հնարավոր սահմանները ԽնայողաՎարկային Լիզինգային կան միություններ կազմակերմիություններ պություններ

Ընդամենը Ն11 նորմատիվ Ընդհանուր կապիտալ Փոխառություններ Ընդամենը Ակտիվների հարա երությունը պարտավորություններին

Ֆակտորին- Ունիվերսալ գային կազվարկային մակերպու- կազմակերթյուններ պություններ Համ մլն Համ մլն Համ մլն Համ մլն Համ մլն ամ. դրամ ամ. դրամ ամ. դրամ ամ. դրամ ամ. դրամ ԱԿՏԻՎ 50.0 2500.0 16.66 1666.0 12.5 2500.0 10.0 2500.0 10.0 3000.0 ՊԱՍԻՎ 1.0 50.0 1.00 100.0 1.0 200.0 1.0 250.0 1.0 300.0 49.0 2450.0 15.66 1566.0 50.0 2500.0 16.66 1666.0 102,49 106,389

11.5 2300.0 9.0 2250.0 9.0 2700.0 12.5 2500.0 10.0 2500.0 10.0 3000.0 108,699 111,119 111,119

Աղյուսակում հաշվարկային ճանապարհով ստացված մեծությունների արդյունքներով միջին վարկային կազմակերպությունը կարող է ունենալ առավելագույնը 2,433 մլրդ դրամ ակտիվներ:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Բացատրել ռիսկի էությունը ն դրսնորման առանձնահատկություններն առնտրային անկերում: 2. Դասակարգել ռիսկերի առանձին տեսակները՝ տալով դրանց նորոշ առանձնահատկությունները: 3. Ինչպե՞ս են կառավարվում ն գնահատվում ռիսկերը: 4. Ի՞նչ ան է վարկային ռիսկը, ն ինչպե՞ս է այն կառավարվում: 5. Ի՞նչ ան է տոկոսային ռիսկը, ն ինչպե՞ս է այն կառավարվում: 6. Ի՞նչ ան է իրացվելիության ռիսկը, ն ինչպե՞ս է այն կառավարվում: 7. Որո՞նք են անկային գործունեության տնտեսական նորմատիվները, ն ինչպե՞ս են դրանք կառավարվում:

ԳԼՈՒԽ 18

ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

18.1. ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ

ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Ֆինանսական վերլուծությունը, որպես կառավարչական գործունեության առանձին տեսակ, նախորդում է ֆինանսական հարցերի գծով որոշումների կայացմանը, հանդիսանալով այդ որոշումների ընդունման համար անհրաժեշտ փուլ ն պարտադիր նախապայման: Ֆինանսական վերլուծությունը կարելի է ներկայացնել երկու կարնորագույն կտրվածքով` ներքին ն արտաքին: Դասակարգման հիմնական չափանիշը, հիմնական տար երիչ առանձնահատկությունն այստեղ հանդիսանում է վերլուծության սու յեկտը: Ներքին վերլուծությունն իրականացվում է անկի աշխատակիցների (աակազմի) կողմից, մինչդեռ արտաքին (դիստանցիոն) վերլուծությունն իրականացնում են արտաքին միջավայրի սու յեկտները, ինչպիսիք են` վերահսկողության մարմինները, կոնտրագենտ անկերը, անկի հաճախորդները ն շահագրգռված այլ անձիք: Արտաքին վերլուծությունը կարող է լինել միանգամայն տար եր` կախված վերլուծության համար օգտագործվող տեղեկատվության նույթից ն խորության աստիճանից: Եթե ներքին վերլուծությունն ընդգրկում է անկի գործունեության ոլոր նագավառները ն պահանջում առավել ամ ողջական ն ազմակողմանի տեղեկատվություն, ապա վերլուծության արտաքին սու յեկտներին մատչելի է այդ տեղեկատվության առավել սահմանափակ, ընդհանուր հրապարակման ենթակա տվյալները ( ացառությամ վերահսկող մարմնի): Արտաքին ֆինանսական վերլուծությունների համար օգտագործվող ֆինանսական հաշվետվությունների շարքն են դասվում. • անկի հաշվապահական հաշվեկշիռը, • անկի եկամուտների ն ծախսերի վերա երյալ հաշվետվությունը, • անկի դրամական հոսքերի վերա երյալ հաշվետվությունը, • անկային գործունեության տնտեսական նորմատիվների հաշվարկը ն այլն: Հաշվետվությունների արտաքին օգտագործողները աժանվում են մի քանի խմ երի: Առաջին խմ ում ընդգրկվում են այն սու յեկտները, որոնց շահերն ուղղակիորեն առնչվում են անկի գործունեության արդյունքների հետ: Դրանց են պատկանում. Բանկի աժնետերերը Այս խմ ի ներկայացուցիչներին հետաքրքրում են անկի զարգացման (ներառյալ` ռազմավարական զարգացման) միտումները, անկի կառավարման արդյունավետությունը, անկի ակտիվային գործառնությունների եկամտա երությունն ու ռիսկայնությունը, շահա աժինների վճարման քաղաքականությունը ն այլն: Բանկի վարկատուները Սրանց հետաքրքրում է անկի գործունեության հեռանկարը` առավելապես կարճաժամկետ կտրվածքով: Վարկատուների համար կարնոր է ոչ այնքան անկային գործառնությունների եկամտա երությունը, որքան անկի իրացվելիությունը` կապված պարտավորությունների ժամանակին ն լրիվ ծավալով մարման հետ: Բանկի հաճախորդները Բանկի հաճախորդներին հետաքրքրում է, նախ ն առաջ,

անկային ծառայությունների տեսականին ն որակը: Որպես ֆինանսական գործունեության վերա երյալ տեղեկատվության օգտագործող` անկի հաճախորդներին հետաքրքրում է անկի կայունությունն ու հուսալիությունը: Վերլուծական տեղեկատվությունից արտաքին օգտվողների երկրորդ խում ը ներկայացնում են այն սու յեկտները, որոնց ֆինանսական վիճակն ուղղակիորեն կապված չէ անկի գործունեության արդյունքների հետ: Դրանք հանդիսանում են որպես միջնորդ անկի ն վերը նշված` առաջին խմ ի սու յեկտների միջն, կամ օգտագործում են վերլուծական տեղեկատվությունը կառավարման ն վերահսկողության գործառույթների իրականացման նպատակով: Դրանց թվին են դասվում. 1. Կենտրոնական անկը – որպես ՀՀ անկային համակարգի գործունեությունը կարգավորող ն վերահսկող մարմին: Իր գործունեությամ ՀՀ կենտրոնական անկը կոչված է ապահովելու ՀՀ անկային համակարգի նականոն գործունեությունը, կայունությունը ն հուսալիությունը: 2. Աուդիտորական ընկերությունները 3. Վիճակագրական ն տեղեկատվական ծառայությունները, ռեյտինգավորման գործակալությունները ն այլն: Բանկի գործունեության վերլուծության ն արդյունավետության գնահատման նպատակով օգտագործում են ցուցանիշների որոշակի համակարգ: Այդ ցուցանիշները ստորա աժանվում են երկու խմ ի` ացարձակ ն հարա երական: Ներկայացնենք սկզ ում ացարձակ ցուցանիշները:

1. Առնտրային անկի կապիտալի մեծությունը

Բանկի կապիտալը` • կատարում է պաշտպանիչ գործառույթ` անկային գործունեությամ պայմաավորված ժամանակավոր վնասները ծածկելու նպատակով, • հանդիսանում է անկի ձնավորման ն սկզ նական գործունեության անհրաժեշտ նախապայման (մինչն ավանդների հավաքագրումը), • հանդիսանում է անկի նկատմամ հաճախորդների հուսալիության երաշխիք, • ապահովում է միջոցներ` անկի կազմակերպական ընդլայնման, նոր ծառայությունների, ծրագրերի մշակման ն ներդրման, ինչպես նան նորագույն տեխնոլոգիաների ն սարքավորումների ներդրման նպատակով, • հանդես է գալիս որպես անկի աճի կարգավորիչ լծակ: Ասվածից հետնում է, որ որքան մեծ է անկի կապիտալը (իհարկե, կապիտալի ն պարտավորությունների միջն ընդունելի հարա երակցության պայմաններում), այնքան այն հուսալի է:

2. Առնտրային անկի ակտիվների մեծությունը

Ցույց է տալիս անկի տնօրինության տակ գտնվող միջոցները ն ներկայացնում առնտրային անկի մասշտա ները: Որքան մեծ է ակտիվների ծավալը, այնքան խոշոր ն հզոր է համարվում անկը: Ընդ որում, ացի ակտիվների մեծությունից, այստեղ շատ կարնոր է դիտարկել նան ակտիվների կառուցվածքը:

3. Բանկի կողմից ներգրավված միջոցների մեծությունը

Այստեղ դիտարկվում է ներգրավված միջոցների ծավալը, կազմն ու կառուցվածքը: Առանձնակի ուշադրության է արժանի ավանդային պորտֆելի վերլուծությունն ըստ ժամկետների, սու յեկտների, արժույթների ն այլն: Ներգրավված միջոցների, ն, մասնավորապես, ավանդային պորտֆելի մեծությունն արտացոլում է տվյալ անկի հանդեպ հաճախորդների վստահության աստիճանը, անկի իմիջը ն այլն: Միջանկային վարկերի մեծ տեսակարար կշիռը ներգրավված միջոցների կազմում ցույցյ է տալիս, որ անկն ունի կարճաժամկետ իրացվելիության խնդիրներ:

4. Վարկային պորտֆելի մեծությունը

Իրենից ներկայացնում է անկի կողմից տրամադրված վարկերի հանրագումարը: Սակայն միայն այս ցուցանիշը չի կարող հիմք հանդիսանալ տվյալ նագավառում

անկի գործունեությունը լիարժեք գնահատելու համար: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է մանրակրկիտ ուսումնասիրել նան վարկային պորտֆելի որակը: Բանկերի գործունեության վերլուծության ն գնահատման ացարձակ ցուցանիշներին են դասվում նան անկի եկամուտները, ծախսերը ն շահույթը: Ընդ որում, ն եկամուտները, ն ծախսերը ներկայացվում են դասակարգված. տոկոսային եկամուտներ, տոկոսային ծախսեր, ոչ տոկոսային եկամուտներ, ոչ տոկոսային ծախսեր, հատկացումներ ակտիվների հնարավոր կորուստների ծածկման պահուստներին, ակտիվների հնարավոր կորուստների ծածկման պահուստների կատարված մասհանումների վերադարձ: Շահույթը անկի գործունեության ֆինանսական արդյունքն է, որն արտահայտում է անկի ստացած եկամուտների գերազանցումը անկի կատարած ծախսերի նկատմամ : Այն հիմք է հանդիսանում անկի գործունեության հետագա ընդլայնման, նրա կապիտալի մեծացման համար, ինչն էլ իր հերթին նպաստում է անկի ֆինանսական կայունության ն հզորության ամրապնդմանը: Չ աշխված շահույթն իրենից ներկայացնում է անկի տրամադրության տակ մնացած շահույթի գումարը` հարկերը ն այլ պարտադիր վճարները մուծելուց ն աժնետերերին շահա աժիններ վճարելուց հետո: Վերը նշված ացարձակ ցուցանիշները կարող են նութագրել անկի գործունեությունը միայն մասնակիորեն: Ընդ որում, դրանք պարտադիր պետք է դիտարկվեն միայն դինամիկ կտրվածքով: Բանկի գործունեության արդյունավետության վերա երյալ ամ ողջական ն խորը պատկերացում կազմելու նպատակով գործնականում կիրառվում է հարա երական ցուցանիշների համակարգը: Բանկի գործունեության արդյունավետությունը նութագրող հարա երական ցուցանիշներին են դասվում անկի շահութա երության ցուցանիշները: Դրանց թվին են պատկանում. 1. Բանկի շահութա երությունն ըստ սեփական ( աժնետիրական) կապիտալի – ԹՕԷ (Թ6էսոո օո 6զսiէ/): ԹՕԷ = հարկումից հետո զուտ շահույթ/ սեփական ( աժնետիրական) կապիտալ Իրենից ներկայացնում է հարկումից հետո ստացված զուտ շահույթի հարա երությունը աժնետիրական կապիտալին: Ցույց է տալիս, թե որոշակի ժամանակահատվածի (օրինակ` մեկ տարվա) կտրվածքով որքանով արդյունավետ են օգտագործվել անկի սեփականատերերի կողմից ներդրված գումարները: Այս ցուցանիշը ացահայտում է սեփականատիրոջ կողմից ներդրված միավոր գումարից ստացվող շահույթի մեծությունը: Դա, նականա ար, առաջին հերթին, հետաքրքրում է անկի մասնակիցներին (հիմնադիրներ, աժնետերեր, փայատերեր): 2. Բանկի շահութա երությունն ըստ ակտիվների – ԹՕՃ (Թ6էսոո օո aՏՏ6էՏ): ԹՕՃ = հարկումից հետո զուտ շահույթ/ անկի ընդհանուր ակտիվներ Իրենից ներկայացնում է հարկումից հետո ստացված զուտ շահույթի հարա երությունը անկի ընդհանուր (կամ եկամտա եր) ակտիվներին: Ցույց է տալիս ակտիվների միավորի հաշվով ստացված շահույթը ն նութագրում է անկի կառավարիչների աշխատանքի արդյունավետությունը (թե որքանով հաջող են լուծում նրանք ակտիվներից զուտ շահույթի ստացման խնդիրը): 3. Զուտ տոկոսային մարժա Զուտ տոկոսային մարժա = տոկոսային մարժա/ անկի ընդհանուր (եկամտա եր) ակտիվներ Իրենից ներկայացնում է վարկերից ն ներդրումներից ստացված տոկոսային եկամտի ն ներգրավված ավանդների ու այլ պարտավորությունների դիմաց կատարված տոկոսային ծախսերի տար երության հարա երությունը անկի ընդհանուր (կամ եկամտա եր) ակտիվներին: Սահմանում է անկի տոկոսային եկամուտների ն տոկոսային ծախսերի միջն տար երության չափը (տոկոսային մարժա), որը ձեռք է

երվել անկի ղեկավարների կողմից` անկի եկամտա եր ակտիվների նկատմամ մանրազնին վերահսկողության ն առավել էժան ռեսուրսների որոնման պայմաններում: 4. Զուտ ոչ տոկոսային մարժա Զուտ ոչ տոկոսային մարժա = ոչ տոկոսային մարժա/ անկի ընդհանուր (եկամտա եր) ակտիվներ Դա անկի ոչ տոկոսային եկամուտների ն ոչ տոկոսային ծախսերի տար երության (ոչ տոկոսային մարժա) հարա երությունն է անկի ընդհանուր (կամ եկամտա եր) ակտիվներին: Ոչ տոկոսային մարժան սահմանում է տոկոսադրույքով չպայմանավորված եկամուտների (օրինակ` կոմիսիոն վճարներ անկային ծառայությունների դիմաց) ն ծախսերի (օրինակ` աշխատավարձ, անկային սարքավորումների վերանորոգում ն տեխնիկական սպասարկում, կոմիսիոն վճարներ` անկին մատուցած ծառայությունների դիմաց) տար երությունը: Բանկերի մեծամասնության մոտ ոչ տոկոսային մարժան ացասական մեծություն է: Սակայն առնտրային անկերի միջն մրցակցության անընդհատ խորացումը ստիպում է անկերին, տոկոսային եկամուտ ապահովող ավանդական անկային ծառայություններին զուգահեռ. անընդհատ մշակել ն ներդնել նոր, ժամանակակից անկային ծառայություններ, ինչը հանգեցնում է առնտրային ա նկերի ոչ տոկոսային եկամուտների անընդհատ ավելացմանը: 5. Բանկի գործառնական շահույթի զուտ մարժան Գործառնական շահույթի զուտ մարժան = (գործառնական եկամուտներ գործառնական ծախսեր)/ անկի ընդհանուր (եկամտա եր) ակտիվներ Շահութա երության այս ցուցանիշը կարելի է աղդատել երկու աղկացուցիչ մասերի` ակտիվների գծով ստացվող միջին տոկոսային շահույթ ն ակտիվների գծով ստացվող միջին ոչ տոկոսային շահույթ: Վերջին տարրը ձնավորվում է ի հաշիվ տար եր ծառայությունների մատուցման ժամանակ գանձվող կոմիսիոն վճարների: Այսպիսով. Գործառնական շահույթ/ Տոկոսային շահույթ/ Ոչ տոկոսային շահույթ/ անկի ընդհանուր (եկամտա եր) = անկի ընդհանուր - անկի ընդհանուր ակտիվներ (եկամտա եր) ակտիվներ (եկամտա եր) ակտիվներ 6. Մեկ աժնետոմսի հաշվով ստացված զուտ շահույթը Մեկ աժնետոմսի հաշվով ստացված զուտ շահույթը = հարկումից հետո զուտ շահույթ/հասարակ աժնետոմսեր Դա հարկումից հետո զուտ շահույթի հարա երությունն է շրջանառության մեջ գտնվող հասարակ աժնետոմսերին: Իրենից ներկայացնում է անկի աժնետերերին կատարած վճարումների ճշգրիտ գնահատականը, ելնելով անկի կողմից իրացված աժնետոմսերի քանակից: 7. Շահույթի տար երությունը կամ սփրեդը Շահույթի տար երությունը =(տոկոսային եկամուտներ/եկամտա եր ակտիվներ) (տոկոսային ծախսեր/ծախսատար պարտավորություններ) Այս ցուցանիշի միջոցով գնահատվում է, թե որքանով հաջող է անկն իրագործում միջնորդի դերը դրամական միջոցների ներգրավման ն տեղա աշխման նագավառում: Այն ցույց է տալիս նան, թե որքանով խորն է մրցակցությունը անկի կողմից մատուցվող ծառայությունների շուկայում: Մրցակցության ուժեղացումն ու խորացումը, սովորա ար, երում է ակտիվների գծով ստացվող միջին եկամուտների ն պասիվների գծով կատարվող միջին ծախսերի միջն տար երության կրճատմանը: Այլ հավասար պայմաններում դա հանգեցնում է անկի շահույթի նվազմանը: 8. Ակտիվների եկամտա երության ազա Ակտիվների եկամտա երության ազա = Եկամտա եր ակտիվներ/ անկի ընդհանուր ակտիվներ Ցույց է տալիս եկամտա եր ակտիվների տեսակարար կշիռն ընդհանուր ակտիվ434

ներում: Նկատի ունենալով, որ անկի ընդհանուր եկամուտների զգալի մասը ապահովվում է տոկոսային եկամուտների հաշվին, այս ցուցանիշն էական կարնորություն է ձեռք երում: Սակայն անկերի միջն մրցակցության անընդհատ խորացումը` մի կողմից, վարկային պորտֆելի որակի անընդհատ վատացումը, ժամկետանց վարկերի տեսակարար կշռի ավելացումը` մյուս կողմից, ստիպում են առնտրային անկերին որոնել եկամուտների ստացման այլընտրանքային տար երակներ, «ծանրության կենտրոնը» տոկոսային եկամուտներից տեղափոխելով դեպի ոչ տոկոսային եկամուտների ստացումը: Բացի դրանից, եկամտա եր ակտիվների չափից դուրս ավելացումը անկի ընդհանուր ակտիվներում նպատակահարմար չէ: Դա, մի կողմից, մեծացնում է ակտիվների ռիսկայնության աստիճանը, մյուս կողմից ացասա ար է անդրադառնում անկի իրացվելիության վրա: Իսկ անկն, ինչպես հայտնի է, պարտավոր է ապահովել եկամտա երության ն իրացվելիության օպտիմալ զուգակցում, առաջնությունը տալով իրացվելիությանը:

18.2. ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՌԵՅՏԻՆԳՆԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ԲԱՆԿԵՐԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

Առնտրային անկերի, ինչպես ն ցանկացած առնտրային կազմակերպության, գործունեության վերջնական նպատակը շահույթի ստացումն է: Դրանով պայմանավորված` անհրաժեշտություն է առաջանում գնահատել անկերի գործունեությունը, կատարել շահույթ ապահովող գործոնների վերլուծություն, ացահայտել շահույթի ն շահութա երության մակարդակի վրա ացասա ար ազդեղ գործոնները` դրանք շտկելու նպատակով, ն միաժամանակ, խթանել այն գործոնների զարգացումը, որոնք նպաստում են այդ ցուցանիշների աճին: Բանկերի գործունեության գնահատման ժամանակ պետք է հստակ սահմանել, թե տվյալ անկն ինչպիսի նպատակներ է դրել իր առջն` գնահատումը ճիշտ ուղղությամ տանելու նպատակով: Դա պայմանավորված է նրանով, որ տվյալ երկրի անկային համակարգում կարող են գործել տար եր մասնագիտացում ունեցող անկեր, որոնց ընթացիկ նպատակները, հետնա ար, նան գնահատման չափանիշները, կարող են խիստ տար եր լինել: Բանկերի գործունեության գնահատման գործիքներ են հանդիսանում անկային ռեյտինգները: «Ռեյտինգ» առը լատիներենից թարգմանա ար նշանակում է գնահատական, պատկանելություն որնէ դասի, խմ ի, կատեգորիայի: Ռեյտինգները, հանդիսանալով համալիր տնտեսական ցուցանիշ, հնարավորություն են տալիս. • գնահատել առնտրային անկերի ֆինանսական վիճակը ն կատարել անկերի հուսալիության համեմատություն, • առանձնացնել պրո լեմային անկերին, • ընդունել համապատասխան ն պատշաճ կառավարչական որոշումներ, • արագ ն արդյունավետ կերպով ընտրել հուսալի անկ: Նման գնահատականով շահագրգռված սու յեկտներ են հանդիսանում անկերը, անկերի հաճախորդները ն անկային վերահսկողության մարմինները: Բանկերի շահագրգռվածությունը պայմանավորված է մյուս անկ-կոնտրագենտների մասին լրացուցիչ տեղեկատվություն ստանալով, ինչպես նան սեփական հեղինակության ամրապնդմամ (եթե տվյալ անկի անունը գտնվում է ռեյտինգավորման ցուցակի վերին տողերում): Եթե անկն ունի համապատասխան ստորա աժանում կամ արձր որակավորում ունեցող արհեստավարժ վերլուծա աններ, ապա մրցակից անկերի վերա երյալ հրապարակվող տեղեկատվությունը հնարավոր է օգտագործել առավելագույնս արդյունավետությամ : Ինչ վերա երում է անկի հաճախորդներին, ապա վերջիններիս նման տեղեկատվությունն ավելի քիչ է հրապուրում: Դա ացատրվում է նրանով, որ նրանց մեծ մասը չունեն համապատասխան գիտելիքներ ն մասնաիտական որակավորում` վերը նշված տեղեկատվությունը պահանջվող

կտրվածքով վերլուծելու ն հետնություններ անելու համար: Ռեյտինգի կազմման գործընթացն իրենից ներկայացնում է անկերի միասնական ցուցակի կազմում, որտեղ անկերը դասակարգված են ըստ որոշակի ցուցանիշների, իսկ վերջիններս կազմվում ն հաշվարկվում են մասնագետների կողմից սահմանված մեթոդներով ն կարգով: Ռեյտինգները կառուցվում են երկու եղանակով. • վիճակագրական վերլուծության հիման վրա, • ֆինանսական գործակիցների հիման վրա: Վերջին եղանակն առավել լայն կիրառություն ունի ն կազմվում է երկու հիմնական մոտեցմամ . • հաշվապահական, • փորձագիտական: Հաշվապահական մոտեցման դեպքում կատարվում է ացառապես պաշտոնապես հրապարակվող տեղեկատվության վերլուծություն ն դիտարկվում են միայն քանակական գործոնները: Գնահատման նման մեխանիզմի պայմաններում տեսադատից դուրս են մնում այնպիսի կարնոր գործոններ, ինչպիսիք են անկի կադրային քաղաքականությունը, մենեջմենթի որակը, հանցագործ կառույցների հետ անկի ունեցած կապերը ն այլ կարնոր գործոններ, որոնք թվական արտահայտություն չեն ստանում, սակայն էապես անդրադառնում են անկի գործունեության արդյունավետության վրա: հաշվապահական մոտեցման դեպքում վերլուծությունն իրականացվում է հետնյալ փուլերով. • ընտրվում են այն անկերը, որոնց ֆինանսական վիճակն անկայուն է, կամ նրանց հաշվետվություններում պարունակվող տեղեկատվությունն անարժանահավատ է, • հաշվարկվում են անկի հաշվեկշռի առանձին հոդվածների փոխկապակցվածություններն արտահայտող ցուցանիշները, • հաշվարկվում է հուսալիության վերջնական գնահատականը: Որպես կանոն, դա կատարվում է հաշվարկված գործակիցները միմյանց գումարելու ճանապարհով` յուրաքանչյուրը դիտարկելով որոշակի կշռով: Ստացված արդյունքի որակը պայմանավորված է նրանով, թե որքան խորությամ ն համալիր է գնահատվել անկի ֆինանսական վիճակը, ն որքանով հիմնավորված ն ճշգրիտ է անկի հուսալիության վերջնական գնահատականը: Փորձագիտական գնահատման ժամանակ վերլուծության է ենթարկվում ցանկաած հասանելի տեղեկատվություն, ընդ որում` կատարվում է ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական գործոնների վերլուծություն: Գնահատման այս մեխանիզմի կիրառման պայմաններում մեծ նշանակություն ունի վերլուծա անի փորձն ու հմտությունը: Փորձագիտական մոտեցման ժամանակ օգտագործվում են հետնյալ գործոնները. • անկի գործունեության ընդհանուր հարցեր` հիմնադիրները, կանոնադրական կապիտալը, հաշվեկշռի արժույթը, արտոնագրեր, թղթակցային հաշիվներ ն այլն, • անկի գործունեության վերա երյալ կոնկրետ տվյալներ` ձնավորման պատմությունը, մասնաճյուղերի առկայությունը ն աշխվածությունը, անկի հեղինակությունը, գործունեության առանձին ուղղություններին վերա երող տվյալներ ն այլն, • իրացվելիության, կապիտալի համարժեքության, շահութա երության ն այլն ֆինանսական ցուցանիշների հաշվարկ: Հարկ է նշել, որ փորձագիտական եղանակի կիրառումը չպետք է ացառի հաշվապահական եղանակը կամ հակառակը: Առավել որակյալ արդյունք ստանալու նպատակով անհրաժեշտ է ապահովել այս երկու եղանակների համադրումը` առավելագույնս օգտագործելով յուրաքանչյուր եղանակի առավելությունները:

Լեյտինգներում օգտագործվող ցուցանիշների թիվը կարող է խիստ տար եր լինել: Սակայն դա ամեննին չի նշանակում, որ այն մեթոդը, որտեղ օգտագործվում են անհամեմատ ավելի շատ ցուցանիշներ, առավել ճշգրիտ մեթոդ է: Իհարկե, այդ դեպքում վերլուծությունը կատարվում է առավել խորությամ , փոխարենը արդանում է առանձին ցուցանիշների միջն փոխադարձ կապերի ացահայտման, հաշվարկման մեխանիզմը: Բացի դա, որքան արդ է համակարգը, այնքան այն դժվար կառավարելի է, ն մեծ է հաշվարկներում սխալվելու հավանականությունը: Ռեյտինգների կառուցման վրա ացասա ար կարող են անդրադառնալ ներկայացվող տվյալների (մասնավորապես` հաշվետվության) անարժանահավատությունը, ցուցանիշների համակարգի անհիմն ընտրությունը ն ռեյտինգների կառուցման երկարաձգվող ժամանակը:

18.3. ԲԱՆԿԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՀԱՄԱՌՈՏ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Ռեյտինգները, հանդիսանալով անկերի գործունեության համալիր գնահատման գործիք, լայն տարածում ունեն ողջ աշխարհում: Չնայած զարգացման համըմդհանուր միտմանը` տար եր երկրներում անկերի գործունեության գնահատման համակարգերն էապես տար երվում են միմյանցից, քանի որ տար եր են ֆինանսական համակարգերի զարգացման աստիճանները, վարկային կազմակերպությունների առանձնահատկությունները, տեխնոլոգիական ն կադրային ռեսուրսների որակն ու ծավալը, տնտեսության առանձնահատկություններն ու զարգացման մակարդակը: Ներկայացնենք միջազգային պրակտիկայում առավել հայտնի ն լայն տարածում ունեցող ռեյտինգավորման համակարգերից մի քանիսը` տալով դրանց համառոտ նկարագիրը:

ՇՃԽԷԼՏ 1980-ական թվականներին, եր ԱՄՆ-ի անկային համակարգում շարունակվում էր խորը ճգնաժամը, համապատասխան մասնագետների կողմից մշակվեց անկերի գործունեության գնահատման մի համակարգ, որն այժմ լայն ճանաչման է արժանացել աշխարհի գրեթե ոլոր անկերի ղեկավարների կողմից: Քանի որ անկային գործունեությունը համարվում է արձր ռիսկային, այդ համակարգը նպատակաուղղված էր գնահատել ոչ միայն առնտրային անկի գործունեության արդյունավետությունը, այլն ռիսկայնությունը: Այն իրենից ներկայացնում է ՇՃԽԷԼՏ վերլուծական համակարգը, որի անվանումն առաջացել է կապիտալի համարժեքություն (Շaքiէa| aմ6զսaՇ/), ակտիվների որակ (ՃՏՏ6է զսa|iէ/), կառավարում (Խaոaց6ո6ոէ), շահույթ (ԷaոոiոցՏ), իրացվելիություն (Լiզսiմiէ/) ն զգայունություն (Տ6ո6ՏiէiԽiէ/) անգլերեն տերմինների սկզ նատառերից: Մեթոդի էությունը կայանում է նշված 6 գործոնների վերլուծության արդյունքում անկի հուսալիության գնահատման մեջ: Հարկ է նշել, որ այս մեթոդիկան անընդհատ կատարելագործվում է, իր մեջ ներառելով համաշխարհային ֆինանսական շուկաներում առաջացող նոր ռիսկերը: Օրինակ` զգայունություն գործոնը մեթոդիկայում ընդգրկվել է միայն վերջերս` 1997 թվականին, որը, հաշվի առնելով ժամանակի պահանջը, գնահատում է շուկայական ռիսկերի նկատմամ անկի զգայունությունը: Համաձայն այս մեթոդիկայի, անկերի կողմից ռիսկերի կառավարումը գնահատվում է 5 ալանի համակարգըով` 1-ից մինչն 5, աճողական կարգով նութագրելով անկի հուսալիությունը (ԱՄՆ-ում ընդունված է գնահատման հակառակ սանդղակը): Գնահատականները պետք է կազմվեն ինչպես քանակական (ֆինանսական ցուցանիշների վերլուծություն), այնպես էլ որակական ցուցանիշների հիման վրա, ն ի վերջո պետք է արտացոլեն ղեկավարման ամ ողջ մակարդակը: Յուրաքանչյուր

տարրի գնահատականը հաշվարկվում է որպես տարրի կազմում ընդգրկված հարաերակցությունների միջին թվա անականի (օ յեկտիվ գնահատական) ն սու յեկտիվ կարծիքի գնահատականի միջին թվա անական: ՇՃԽԷԼՏ-ով հաշվարկված ամփոփ գնահատականը ձնավորվում է վեց տարրերի միջին թվա անական արդյունքով: Ներկայացնենք վերջում ստացված ամփոփ գնահատականների համառոտ մեկնա անությունը: Ուժեղ` 5 (Տէոօոց): Այս գնահատականը ցույց է տալիս, որ անկն արդյունավետ է կառավարում ոլոր տիպերի հիմնական ռիսկերը, ներառյալ նոր ծառայություններով ն շուկայում տեղի ունեցող փոփոխություններուվ պայմանավորված ռիսկերը: Բանկի խորհուրդը ն ղեկավարությունը ռիսկերի կառավարման ակտիվ մասնակիցներ են ն վարում են ճիշտ քաղաքականություն, ապահովելով ռիսկերի մոնիտորինգ, անհրաժեշտ վերլուծություն ն համարժեք արձագանքում փոփոխվող պայմաններին: Հնարավոր է ունենալ աննշան դիտողություններ տվյալ անկի ընդհանուր քաղաքականության վերա երյալ, սակայն դրանք չեն հանգեցնի նյութական կորուստների: Ռիսկերի կառավարումը տվյալ դեպքում արդյունավետ է ն կայուն: Լավ` 4 (ՏaէiՏքaՇէօո/): Այս գնահատականը ցույց է տալիս, որ անկի ռիսկերի կառավարումը հիմնականում արդյունավետ է, սակայն նկատվում է նրա չնչին վատթարացում: Չնայած նրան, որ այս գնահատական ունեցող աները կարող են ունենալ չնչին դժվարություններ ռիսկերի կառավարման հարցում, այդ ռիսկերը ժամանակին նկատվել են ն կվերացվեն: Ընդհանուր առմամ , տվյալ անկի ռիսկերի կառավարումը կարելի է համարել կայուն ն արդյունավետ: Բավարար` 3 (քaiո): Այն գնահատականը տրվում է այն անկերին, որոնց ռիսկերի վերահսկման ընթացակարգերը արելավման կարիք ունեն, որպեսզի ղեկավարման օղակը կարողանա հայտնա երել, հսկել ն համարժեք կերպով կառավարել առաջացող ռիսկերը: Սահմանային` 2 (ոaոցiոa|): Այս գնահատականը ստացող անկերին չի հաջողվում գտնել, հսկել ն կառավարել կարնորագույն ռիսկերը, որի պատճառով նրանք կարող են կրել զգալի նյութական վնասներ: Ընդհանրապես, այդպիսի իրավիճակներն արտացոլում են նան ղեկավարման օղակի համարժեք ն նպատակաուղղված հսկողության ացակայությունը: Այս իրավիճակը պահանջում է շտապ շտկման գործողություններ ղեկավարության կողմից: Ան ավարար` 1 (սոՏaէiՏքaՇէօո/): Այս գնահատականը ցույց է տալիս անկի կողմից ռիսկերը հայտնա երելու, հսկելու ն կառավարելու արդյունավետ մեխանիզմների հիմնովին ացակայությունը: Այս անկերը գտնվում են խորը ճգնաժամի մեջ ն պետք է իրավիճակը շտկելու համար անհապաղ միջոցներ ձեռնարկեն:

ՍՑՔԹ (Սոiքօոո Եaոkiոց ք6ոքօոոaոՇ6 ո6քօոէ) 1980-ական թվականներին ԱՄՆ-ի Ֆեդերալ Ռեզերվային Համակարգի, Դրամաշրջանառությունը կարգավորող մարմնի, Դեպոզիտների ապահովագրության ֆեդերալ կորպորացիայի համատեղ ուժերով մշակվեց անկերի գործունեության համեմատական վերլուծության ՍՑՔԹ ռեյտինգավորման համակարգը: Վերոհշյալ մարմինները հաշվարկում են ՍՑՔԹ-ի մեջ ընդգրկված ցուցանիշները ոլոր անկերի համար, որոնց նկատմամ վերահսկողությունն իրականացվում է ֆեդերալ մակարդակով: Յուրաքանչյուր եռամսյակ ՍՑՔԹ հաշվետվությունները ուղարկվում է այդ անկերին: ՍՑՔԹ հաշվետվությունը պարունակում է հետնյալ տվյալները անկի վերա երյալ. • տեղեկատվություն յուրաքանչյուր անկի ակտիվների, պարտավորությունների, կապիտալի, եկամուտների ն ծախսերի վերա երյալ ընթացիկ եռամսյակի ն նախորդ երեք տարիների կտրվածքով, • անկի վարկային պորտֆելի կառուցվածքը, լիզինգային գործառնությունները, դրանց ռիսկայնության աստիճանը,

• կապիտալի ձնավորման աղ յուրները: Բանկերի գործունեության համեմատական վերլուծությունը (ԲԳՀՎ) նախատեսված է անկի գործունեությունը վերահսկող ն անկերի կառավարման մարմինների համար: Այն նպատակ ունի ներկայացվող ազմաթիվ ցուցանիշների միջոցով օգնել ն կողմնորոշել վերոհիշյալ մարմիններին` անկի ֆինանսական վիճակի գնահատման գործում: ԲԳՀՎ-ն ցույց է տալիս կառավարչական որոշումների ն տնտեսական պայմանների ազդեցությունը անկի գործունեության ն նրա հաշվեկշռի վրա: ԲԳՀՎում պարունակվող տվյալները կարող են օգտագործվել անկի եկամուտների, իրացվելիության, կապիտալի համարժեքության, ակտիվների որակի ն կառավարման գնահատման համար: ռեյտինգային համակարգը հնարավորություն է տալիս գնահատել. • անկի ընթացիկ իրավիճակը, • անկի ֆինանսական գործունեության միտումները, • համեմատել մի անկի գործունեությունը մեկ այլ անկի հետ, • ստանալ առնտրային անկի ֆինանսական վիճակի ամ ողջական պատկերը, • կատարել կանխատեսումներ: ԲԳՀՎ-ում ներկայացված են տվյալների 3 տարատեսակ, որոնք նախատեսված են անկի ֆինանսական վերլուծության մեջ օգտագործելու համար. • անկի անհատական ցուցանիշները, • տվայլ խմ ում ընդգրկված անկերի միջին ցուցանիշները, • անկի «դիրքը» իր խմ ի անկերի մեջ` տվյալ ցուցանիշի գծով: Բանկերը աժանվում են խմ երի, որպեսզի հնարավորություն տրվի հաշվարկել խմ ի միջին ցուցանիշները: ԲԳՀՎ-ում խմ ի միջին ցուցանիշները նութագրում են նմանատիպ անկերի գործունեությունը: Այս ցուցանիշները կարող են չափանիշ հանդիսանալ առանձին անկերի ցուցանիշները գնահատելու համար: Գոյություն ունեն անկերը խմ երի աժանելու տար եր եղանակներ: Օրինակ` ըաստ ակտիվների մեծության, կապիտալի մեծության, մասնաճյուղերի թվաքանակի, աշխատողների թվաքանակի ն այլն: Հայաստանում անկերը աժանվում են խմ երի ըստ նրանց վերջին 12 ամիսների ակտիվների միջին մեծության: Խմ երի տարանջատելու սահմանաչափերը վերանայվում են, ելնելով անկային համակարգի զարգացման միտումներից: ԲԳՀՎ հաշվետվությունը տրամադրվում է անկին, ինչը հնարավորություն է տալիս վերջինիս` համեմատել իր ցուցանիշները խմ ի միջին ցուցանիշների հետ ն հետնություններ անել իր գործունեության այս կամ այն նագավառի վերա երյալ: ԲԳՀՎ-ն աղկացած է 8 մասից: Առաջին մասն իրենից ներկայացնում է անկի հիմնական ֆինանսատնտեսական ցուցանիշների (կապիտալ, ակտիվներ, եկամտաերություն, իրացվելիություն) ն դրանց աճի տեմպերի ամփոփ վերլուծությունը: Հետագա մասերը պարունակում են այդ նույն ցուցանիշների առավել խորը ն մանրակրկիտ վերլուծություն: Ֆեդերալ ռեզերվային համակարգն այլ ռեյտինգ է օգտագործում անկային հոլդինգների վերահսկողության համար` ՑՕՔԷՇ. 1. Ցaոk ՏսԵՏiմaiոi6Տ (դուստր անկեր) 2. Օէհ6ո ՏսԵՏiմaiոi6Տ (այլ անկեր) 3. Քaո6ոէ Շօոքaո/ (հիմնադիր ընկերություն) 4. ԷaոոiոցՏ (եկամտա երություն) 5. Շaքiէa| (կապիտալ) Առանձին գնահատվում է մենեջմենթի եռաստիճան ռեյտինգը:

ՇՃԷԼ ՇՃԷԼ ռեյտինգավորման համակարգը հանդիսանում է ժամանակակից ՇՃԽԷԼՏ439

ի դիստանցիոն տար երակը: Այն չի ներառում Խ` «կառավարում» գործոնը: Մնացած գործոնները վերլուծվում են 19 տար եր գործակիցների օգնությամ : Իհարկե, ստացված արդյունքներն իրենց ճշգրտության աստիճանով կզիջեն ՇՃԽԷԼՏ-ին, սակայն գնահատման այս տար երակն ունի իր առավելությունները: Մասնավորապես. • գնահատման գործընթացը ավականաչափ արագ է կատարվում, • հնարավոր է այն իրականացնել ավականին հաճախ, • գնահատման նման համակարգը քիչ ծախսումներ է պահանջում:

ՏՇՕԹ, ՏԷԷԹ

Ներկայումս անկերի դիստանցիոն վերլուծության կազմակերպումը դարձել է առավել ճշգրիտ` շնորհիվ զարգացած մաթեմատիկական ապարատի: Սկսած 2000 թվականից լայն տարածում է ստացել ՏՇՕԹ (ՏէaէiՏէiՇa| ՇՃԽԷԼՏ ՕԲԲ-Տiէ6 Թaէiոց) վիճակագրական համակարգը: Որպես նախնական տվյալներ այստեղ օգտագործվում են անկային հաշվետվությունները: ՏՇՕԹ համակարգը թույլ է տալիս չորսից վեց ամիսների ընթացքում ավականին ճշգրիտ գնահատել անկի գործունեության վատթարակցման հավանականությունը: Իսկ առավել երկար ժամանակահատվածի` երկու տարվա կտրվածքով կանխատեսումներ անելու համար 1993 թվականին ԱՄՆ-ի Ֆեդերալ Ռեզերվային Համակարգը մշակել է ՏԷԷԹ (Տ/Տէ6ո քօո ԷՏէiոaէiոց Է2aոiոaէiօո ԹaէiոցՏ) մեթոդիկան: Ռուսաստանում այն առավել հայտնի է իր նախկին անվանումով` Բ|ԽՏ (ԲiոaոՇia| |ոՏէiէսէiօոՏ Խօոiէօոiոց Տ/Տէ6ո): Սկզ ունքային տար երությունը ՏՇՕԹ-ից կայանում է նրանում, որ այստեղ, ացի անկային հաշվետվություններից, օգտագործվում են նան տար եր ռեյտինգների ն դրանց աղկացուցիչների արժեքները: ՏԷԷԹ-ի շրջանականերում հաշվարկվում է երկու վերջնական ցուցանիշ` սպասվող ռեյտինգը ն ռիսկայնության մակարդակը: Այսպիսով, այս համակարգը հանդիսանում է նան սնանկության կանխատեսման մոդել:

ՔՃTԹՕԼ Ռեյտինգավորման այս համակարգը կիրառվում է Իտալիայում, սկսած 1993 թվականից: Այստեղ տեղեկատվության հիմնական աղ յուր է հանդիսանում անկի կանոնակարգված հաշվետվությունը, որի հիման վրա հաշվարկվում են 5 աղկացուցիչներ. • կապիտալի համարժեքություն • շահութա երություն • վարկերի որակը • կազմակերպումը • իրացվելիությունը Այս համակարգը կազմված է հիմնականում նույն սկզ ունքներով, ինչ որ

ՇՃԽԷԼՏ-ը:

ՕԹՃՔ Սկզ ունքորեն այլ դասակարգում է կիրառվում ՕԹՃՔ (Օոցaոizaէiօո aոմ Թ6iոքօոՇ6ո6ոէ օք Քո6Խ6ոէiԽ6 ՃՇէiօո) ֆրանսիական ռեյտինգավորման համարգում: Այստեղ 14 ցուցանիշներ աժանվում են 5 խմ ի. • պրուդենցիալ գործակիցներ` կապիտալ, իրացվելիություն ն այլն, • հաշվեկշռային ն արտահաշվեկշռային գործունեություն` ակտիվների որակը, վերահսկելի վարկեր ն այլն, • շուկայական ռիսկ, • եկամուտներ, • ըրակական գործոններ` աժնետերեր, ներքին վերահսկողություն ն կառավարում:

ՕԹՃՔ-ը որպես տեղեկատվության աղ յուր օգտագործում է Ֆրանսիական Բանկի ն Բանկային Հանձնաժողովի տվյալների ազան, անկերի արտաքին աուդիտորների ն վերահսկողություն իրականացնող այլ մարմինների տվյալները ն այն տեղեկատվությունը, որը ստացվում է եվրոպական այլ պետությունների անկային վերահսկողություն իրականցնող մարմինների հետ կնքված համաձայնագրերից:

ՑՃK|Տ 1997 թվականից Գերմանիայի Կենտրոնական Բանկի (D6սէՇհ6 Ցսոմ6ՏԵaոk) կիրառվում է ՑՃK|Տ (ՑՃKո6մ |ոքօոոaէiօո Տ/Տէ6ո) գործակցային վերլուծության համակարգը, որը ներառում է 47 գործակից. • 19 գործակից` վարկային ռիսկի գծով, • 16 գործակից` շուկայական ռիսկի գծով, • 2 գործակից` իրացվելիության ռիսկի գծով, • 10 գործակից` անկային գործառնությունների շահութա երության գծով: Նշված ոլոր ցուցանիշներին վերագրվում են հավասար կշռային գործակիցներ:

ԹՃՏT Առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում Նիդեռլանդների փորձը, որտեղ վարկային կազմակերպությունների հուսալիությունը որոշելու համար մանրամասն ուսումնասիրվում են ինչպես անմիջապես անկային գործունեությունը նութագրող ցուցանիշները, այնպես էլ մակրոտնտեսական ինդիկատորներ, որոնք ազդեցություն են ունենում ողջ անկային համակարգի վրա (ՀՆԱ-ի աճի տեմպը, արդյունա երական արտադրության աճը, գործազրկության մակարդակը, եվրոյի փոխարժեքը ն այլն): 1999 թվականից Նիդեռլանդներում կիրառվում է անկերի գործունեության գնահատման ԹՃՏT (ԹiՏk Ճոa|/ՏiՏ Տսքքօոէ Tօօ|) համակարգը, որը աղկացած է հետնյալ փուլերից. • կազմակերպության գործունեության ընդհանուր նկարագրություն ն ֆինանսական վերլուծություն` հաշվետվությունների ն կատարված հետազոտությունների հիման վրա, • կազմակերպության աղդատումն առանձին խոշոր ենթա աժինների, • առանձին ենթա աժինների կառավարման ն ռիսկի գնահատում • ստացված արդյունքների ամփոփում ն հաշվետվությունների կազմում (ընդ որում` առանձին ստորա աժանումներին վերագրվում են տար եր կշռային գործակիցներ` կախված կազմակերպության ընդհանուր յուջեում նրանց զ աղեցրած տեսակարար կշռից): Ինչ վերա երում է մեր հանրապետությանը, ապա հարկ է նշել, որ ՀՀ անկային համակարգում կիրառվում են անկերի գործունեության գնահատման ՇՃԽԷԼՏ ն ՍՑՔԹ համակարգերը:

18.4. ԳՈՐԾՈՂ ԲԱՆԿԵՐԻ ՑՈւՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ԱՄՓՈՓ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ

(ՇՃԽԷԼՏ)

Դեռ 1998թ. սեպտեմ երի 17-ին ՀՀ կենտրոնական անկը հանրապետության տարածքում գործող անկերին առաքել է «ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից անկերի հուսալիության գնահատումն իրականացնելիս ՇՃԽԷԼՏ համակարգի մեթոդիկայում օգտագործվող ցուցանիշները»113:

Տես` «ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից անկերի հուսալիության գնահատումն իրականացնելիս ՇՃԽԷԼՏ համակարգի մեթոդիկայում օգտագործվող ցուցանիշները» առաքված ՀՀ տարածքում գործող

Իսկ մինչն 2005թ. հունվարի 1-ը գործել է ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի 2003թ. օգոստոսի 12-ի «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող անկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի (ՔԱՄԵԼՍ) հաշվարկման, հաստատման ն հրապարակման կարգը հաստատելու մասին» թիվ 281Ն որոշմամ սահմանված կարգը: Ներկայումս գործում է ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի 2004թ. հոկտեմ երի 26-ի ««Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող անկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի (ՔԱՄԵԼՍ) հաշվարկման, հաստատման ն հրապարակման կարգը» նոր խմ ագրությամ հաստատելու մասին» թիվ 255Ն որոշմամ հաստատված կարգը: Նշվածներին զուգահեռ ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 2002թ. նոյեմ երի 18-ի «Բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի նվազագույն չափ սահմանելու մասին» թիվ 367Ն որոշմամ 2002թ. նոյեմ երի 28-ից անկերի այդ գնահատականի նվազագույն չափ է սահմանվել 3 միավորը, որը գործել է մինչն 2003թ. օգոստոսի 26-ի համանուն թիվ 296Ն որոշման ընդունումը, որի համաձայն նույն տարվա սեպտեմ երի 6-ից ՀՀ ԿԲ-ը սահմանել է «... ամփոփ գնահատականի հետնյալ նվազագույն չափերը. ա) երկու միավոր` Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող անկերին անվճարունակ ճանաչելու համար, ) երեք միավոր` ... տարածքում գործող անկերի ստեղծվող մասնաճյուղերի գրանցման միջնորդագրի մերժման համար, անկի նկատմամ ավելի խիստ տնտեսական նորմատիվների սահմանման ն անկերի նկատմամ պատժամիջոցների կիրառման համար»114: Ամփոփ գնահատականների նշանակությունը նրաումն է, որ «Բանկը համարվում է անվճարունակ, եթե` ... անկի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականը ցածր է Կենտրոնական անկի խորհրդի սահմանած անկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի չափից, ...»115: Բացի այդ, ինչպես թիվ 281Ն (գործել է մինչն 2005թ. հունվարի 1-ը), այնպես էլ թիվ 255Ն (գործում է 2005թ. հունվարի 1-ից) որոշումների համաձայն` անկի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականը 2 (երկու) միավորից ցածր լինելու դեպքում անկը ճանաչվում է անվճարունակ116: Միաժամանակ` կանոնակարգ 7-ի համաձայն ՀՀ օրենքով սահմանված պարտադիր պահուստավորման նորմատիվը 3 (երեք) ամսվա ժամանակահատվածում 3 (երեք) անգամ խախտելու դեպքում անկը ճանաչվում է անվճարունակ117: ՔԱՄԵԼՍ118-ի ն դրա տարրերի գնահատումը, ըստ գործող կարգի, իրականացվում է 1-5 ալային համակարգով, որտեղ լավագույն գնահատականը 5-ն է, իսկ վատագույնը` 1-ը: Ընդ որում, եթե անկի ընդհանուր կապիտալի միջին ամսական մեծությունը փոքր է ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից սահմանված նվազագույն ընդհանուր կապիտալի չափից, ապա անկի կապիտալի համարժեքության Ք տարրի գնաանկերին` ՀՀ կենտրոնական անկի նախագահի 17.09.1998թ. թիվ 132-19/717 կից գրությամ : Բանկային տեղեկագիր 1: Ե. 1999, էջ 347-350: Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 26.08.2003թ. «Բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի նվազագույն չափերը սահմանելու մասին» թիվ 296Ն որոշումը, կետ 1: Տես` «Բանկերի սնանկության մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունված է 06.11.2001թ., Հոդվ. 2, կետ 1գ): Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհդի 26.10.2004.թ թիվ 255 Ն որոշում, կետ 10 ն ՀՀ ԿԲ-ի խորհդի 12.08.2003.թ-ի թիվ 281 Ն որոշում, կետ 12: Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհդի 13.12.2002թ. ««Անվճարունակ անկերի ն վարկային կազմակերպությունների ժամանակավոր ադմինիստրացիայի ձնավորման կարգն ու ժամկետները, ժամանակավոր ադմինիստրացիայի ղեկավարի կողմից ներկայացվող հաշվետվությունները» կանոնակարգ 7-ը ն «Անվճարունակ նակի ն վարկային կազմակերպության ֆինանսական առողջացման ծրագրի ձնը հաստատելու մասին» թիվ 402Ն որոշումը, կետ 4: Կարգի համաձայն` ՔԱՄԵԼՍ գնահատականը հաշվարկվում է որպես անկի կապիտալի համարժեքության (Ք), ակտիվների որակի (Ա), կառավարման (Մ), եկամտա երության (Ե), իրացվելիության (Լ) ն շուկայական ռիսկի նկատմամ զգայունության (Ս), կամ ՔԱՄԵԼՍ-ի տարրեր` կարգի համաձայն հաշվարկված գնահատականների միջին թվա անական:

հատականը հավասար է 1-ի, իսկ եթե ընդհանուր կապիտալը ացասական մեծություն է, ապա «Ք», «Ա», «Ե», «Լ», «Ս» տարրերի այն աղադրիչ հարա երակցությունները, որոնց հաշվարկին մասնակցում է ընդհանուր կապիտալի մեծությունը, գնահատվում են 1 (մեկ): Միաժամանակ, եթե անկի ընթացիկ ժամանակաշրջանի չ աշխված շահույթը ացասական մեծություն է, ապա «Ե» տարրի գնահատականը հավասար է 1-ի: Բացի այդ, ըստ նախկին կարգի` յուրաքանչյուր տարրի համար հաշվարկվում էին

օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ գնահատականներ, որոնց միջինը այդ տարրի գնահատականն էր ն ՔԱՄԵԼՍ-ի տարրերի սու յեկտիվ գնահատականը ձնավորվում էր դրանց

օ յեկտիվ գնահատականների ճշգրտման` վերահաշվարկման միջոցով, հաշվի առնելով ըստ կարգի համապատասխան տարրերը պայմանավորող գործոնները: Գործող կարգի համաձայն ՔԱՄԵԼՍ-ի յուրաքանչյուր տարրի ( ացառությամ «Մ» տարրի) գնահատման համար հաշվարկվում են աղադրիչ հարա երակցություններ, ն յուրաքանչյուր հարա երակցության հաշվարկի ընթացքում կիրառված ցուցանիշները ճշգրտվում են, հաշվի առնելով գործող կարգով սահմանված համապատասխան գործոնները ն դրանց ամենահավանական քանակական ազդեցությունը հաշվարկվող աղադրիչ հարա երակցությունների վրա: Ընդ որում, յուրաքանչյուր տարրի ճշգրտված աղադրիչ հարա երակցությունների գնահատականների միջին թվաանականը տվյալ տարրի գնահատականն է: Ըստ գործող կարգի, այլնս չեն տարերակվում օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ գնահատականներ: Գործող անկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի հաշվարկման կարգի գլխավոր տար երիչ հատկանիշը նախորդ համանուն կարգից նրանումն է, որ «ՔԱՄԵԼՍ-ի յուրաքանչյուր տարրի ... գնահատման համար հաշվարկվում են աղադրիչ հարա երակցություններ ՀՀ տարածքում գործող անկերի կողմից, ...»119: Բանկերն իրենք են հաշվարկում աղադրիչ հարա երակցությունները, այնուհետն ճշգրտում են այդ հաշվարկներով ստացված գնահատականները, ն հաշվարկման ու ճշգրտման արդյունքում ստանում են միջին թվա անական, որն էլ ի վերջո կազմում է անկի գնահատականը: Ցուցանիշների ամփոփ գնահատումը կատարվում է ամսական կտրվածքով, ն այս ցուցանիշների ամսական ամփոփ գնահատականները (ՔԱՄԵԼՍ) հաստատվելուց հետո ՀՀ կենտրոնական անկը եռօրյա ժամկետում անկերին է տրամադրում իրենց անհատական ամփոփ ցուցանիշը: ՔԱՄԵԼՍ գնահատականը կարող է կազմվել նան անկերում ստուգումների արդյունքում: Գործող անկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի տարրերից կապիտալի համարժեքության` «Ք» տարրին անդրադառնալու նպատակով կազմվել է թիվ 18.2.1 աղյուսակը, որտեղ արտացոլվել են նախորդ ն գործող կարգերի համաձայն այս տարրի գնահատականի հաշվարկման նախատեսված ցուցանիշները, դրանց սահմանումները, ցուցանիշի միջակայքն ու դրանց համապատասխանող գնահատականները: Աղյուսակի համաձայն, մինչն 01.01.2005թ.` անգամ առանց սու յեկտիվ գնահատականների հաշվառման, կապիտալի համարժեքության օ յեկտիվ միջին գնահատականը կարող էր կազմել ընդամենը 3,3 միավոր: Այսպիսի գնահատականի ձնավորման գլխավոր պատճառը Ք4-Ք7 ցուցանիշների գնահատականը առավելագույնը 2 միավոր սահմանելն է: 2005թ. հունվարի 1-ից հետո այս ցուցանիշները անկի գնահատման հաշվարկին կարող են մասնակցել, եթե անկը խախտել է նորմատիվների գծով սահմանաչափը:

Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 26.10.2004թ. թիվ 255Ն որոշմամ հաստատված «ՀՀ տարածքում գործող անկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի (ՔԱՄԵԼՍ) հաշվարկման, հաստատման ն հրապարակման» կարգը, կետ 3:

Աղյուսակ 18.4.1.

Կապիտալի համարժեքության Ք տարրի օ յեկտիվ գնահատականի ցուցանիշները մինչն 01.01.2005թ. ն դրանից հետո Ցուցանիշ

Ք1

Ք2

Ք3

Ք4

Ք5

Ք6

Ք7

Ցուցանիշի սահմանումը

Ցուցանիշի միջակայքը Ցուցանիշի միջակայՓոփոխուն դրա համապատքը ն դրա համապաթյունը ասխան գնահատատասխան գնահականը մինչն տականը 01.01.2005թ. 01.01.2005թ. հետո Ք1≥2509=5 Ք1≥2509=5 (Նորմատիվային 25096Ք1≥1509=4 ընդհանուր կապիտալ - 25096Ք1≥1509=4 15096Ք1≥1259=3 15096Ք1≥1259=3 հատուկ պահուստ Անփոփոխ չաշխատող ակտիվներ) 12596Ք1≥1009=2 12596Ք1≥1009=2 / Ընդհանուր կապիՔ161009=1 Ք161009=1 տալի նվազագույն չափ Ք2≥209=5 Ք2≥209=5 Ընդհանուր կապիտալ / 2096Ք2≥169=4 2096Ք2≥169=4 Ռիսկով կշռված 1696Ք2≥129=3 1696Ք2≥129=3 ակտիվներ Անփոփոխ 1296Ք2≥89=2 1296Ք2≥89=2 Ք2689=1 Ք2689=1 Ք3≥169=5 Ք3≥169=5 Հիմնական կապիտալ / 1696Ք3≥129=4 1696Ք3≥129=4 Ռիսկով կշռված 1296Ք3≥89=3 1296Ք3≥89=3 ակտիվներ Անփոփոխ 896Ք3≥49=2 896Ք3≥49=2 Ք3649=1 Ք3649=1 309≥Ք46209=2 309≥Ք46209=2 Մեկ փոխառուի գծով 01.01.2005թ. ռիսկ հետո ներառՔ46309=1 Ք46309=1 վում է, եթե խախտվել է նորմատիվը 4009≥Ք562009=2 6009≥Ք565009=2 01.01.2005թ. Բոլոր խոշոր փոխառուների գծով հետո նոր նորՔ562009=1 Ք564009=1 ռիսկ մատիվ: Ներառվում է, եթե խախտըվել է այդ նորմատիվը 609≥Ք66509=2 309≥Ք66209=2 Բանկի հետ կապված 01.01.2005թ. ոլոր անձանց հետո նորմաՔ66609=1 Ք66209=1 պարտավորությունների տիվի նոր չափ: հանրագումար / Ներառվում է, Ընդհանուր կապիտալ եթե խախտվել է այդ նորմատիվը: 79≥Ք7659=2 79≥Ք7659=2 Բանկի հետ կապված մեկ անձի պարտավոԱնփոփոխ Ք7679=1 Ք7679=1 րությունների հանրագումար) / Ընդհանուր կապիտալ

Կարնոր են Ք1 ցուցանիշի միջակայքերը ն դրանց համապատասխան գնահատականները կոնկրետ անկի տեսանկյունից: Եր նորմատիվային ընդհանուր կապիտալը անկի փաստացի ընդհանուր կապիտալն է, հատուկ պահուստը «հաշվեկշռում ակտիվին հակակշիռ գրանցված պահուստ է, որը ձնավորվում է հսկվող, ոչ ստանդարտ, կասկածելի ն անհուսալի դասակարգված ակտիվների գծով` հատուկ

պահուստին կատարվող հատկացումների (մասհանումների) հաշվին»120, չաշխատող ակտիվներում հսկվող ակտիվները` 20, ոչ ստանդարտ ակտիվները` 50, կասկածելի ակ տիվները 100 տոկոս,իսկ ռիսկային, միջին ռիսկային ն արձր ռիսկային արժեթղթերն ընդգրկվում են համապատասխանա ար 20, 70 ն 100 տոկոս կշիռներով, ապա ի վերջո ստացվում է, որ խոսք է գնում, ըստ էության միայն փաստացի ընդհանուր կապիտալի ն ընդհանուր կապիտալի նվազագույն չափի միջն հարաերակցության մասին: 5 միավոր գնահատական կարող է ստանալ միայն այն անկը, որի փաստացի ընդհանուր կապիտալը 2,5 անգամ գերազանցում է սահմանված նվազագույն չափը: Հաջորդ` Ք2 ցուցանիշը ընդհանուր կապիտալը ռիսկով կշռված ակտիվներին հարա երակցությամ Ն11 նորմատիվն է, որի գծով 3 միավոր գնահատականը նախատեսվում է, եր անկի այս նորմատիվը գտնվում է 12-ից 16 տոկոսի միջակայքում, ավելի փոքր ընդգրկումով միջակայքերը փաստորեն այս նորմատիվի գծով անկի խախտումներն են, իսկ 5 միավոր գնահատական է նախատեսվում 20 տոկոսին հավասար կամ մեծ լինելու դեպքում, որը նշանակում է, որ անկը փաստորեն ամ ողջությամ չի օգտագործում այս նորմատիվով անկերին տրված իրավունքը միջոցներ ներգրավելու առումով: Մյուս` Ք3 ցուցանիշը Ն12 նորմատիվն է, որի գծով գնահատականները, նականաար, այլ միջակայքերի շրջանակներում որպես ելակետ ունեն այս նորմատիվի նվազագույնը 8 տոկոս հարա երակցությունը: Ք տարրի ոլոր ցուցանիշների օ յեկտիվ գնահատականների հիմքում (Ք1 ցուցանիշի գծով մասնակիորեն) ընկած են համապատասխան հիմնական տնտեսական նորմատիվները, ընդ որում փոխառուներին վերա երող ցուցանիշները նվազեցման իմաստով հաշվարկին մասնակցում են, եր անկն արդեն խախտել է այդ նորմատիվները: Ամփոփ գնահատականի տարրերից ակտիվների որակի` «Ա» տարրի ցուցանիշները (տես` թիվ 18.4.2 աղյուսակը) արտացոլում են դրանց սահմանումները, միջակայքերը ն համապատասխան գնահատականներն ըստ նախկին ն գործող կարգերի: Եր այս աժնի հարա երակցությունների միջոցով վերահսկողների կողմից գնահատվում է անկի ակտիվների որակը դրանց եկամտա երության, կենտրոնացվածության ն այլ ռիսկերի միջոցով` պայմանավորված վերջիններիս արժեքի կորստի հնարավորության տեսանկյունով, ապա ինչպես հետնում է թիվ 19.2..2. աղյուսակից, մասնավորապես Ա1 ցուցանիշի գծով 3 միավոր օ յեկտիվ գնահատականը ձնավորվում է ընդհանուր ակտիվների նկատմամ հետհաշվեկշռային հոդվածների ն դասակարգված ակտիվների գծով պահուստների հանրագումարի հարա երակցության 4-ից 6 տոկոս միջակայքի առկայության դեպքում, իսկ 5 միավորը` 2 տոկոսից փոքր լինելու դեպքում: Կարնոր է ընդհանուր ակտիվների նկատմամ ոչ եկամտա եր ակտիվների հարաերակցության Ա3 ցուցանիշը, որի գծով, եթե 3 միավոր օ յեկտիվ գնահատականը ձնավորվում է փաստորեն եկամտա եր ակտիվների 60-ից 70 տոկոսի միջակայքում, ապա 5 միավորի 80 տոկոսի միջակայքը նշանակում է, որ եթե 20 տոկոս այս եղանակով որպես ոչ եկամտային մնացած ակտիվից հանվեն 20 տոկոս արձր իրացվելի ակտիվները, ապա անկի պարզապես նականոն գործունեության ապահովման (հիմնական միջոցներ, գույք ն այլն) նպատակով անկի տնօրինած ակտիվները պետք է կազմեն ընդհանուր ակտիվների զրո տոկոսը: Իսկ ակտիվների ճյուղային կենտրոնացման Ա7 ցուցանիշի գծով օ յեկտիվ գնահատումը որոշակիորեն մտնում է հակասության մեջ անկերի մասնագիտացման

Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի ն ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության 23.04.1999թ. համատեղ հաստատած «ՀՀ տարածքում գործող անկերի վարկերի ու դե իտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման կարգը հաստատելու մասին» թիվ 66 որոշումը: Ներառված են ՀՀ ԿԲ-ի 13.03.2001թ. թիվ 67, 30.07.2003թ. թիվ 260 որոշումները: Կետ 2.4:

հետագա խորացման հնարավոր միտման հետ ն, այսպիսով, անկերը պարզապես պետք է ապահովեն ունիվերսալություն, որը կարող է արդարացված լինել ընդհանուր տնտեսական նկատառումներով: Աղյուսակ 18.4.2.

Ակտիվների որակի Ա տարրի օ յեկտիվ գնահատականի ցուցանիշները Ցուցանիշ

Ա1

Ա2

Ա3

Ա4

Ա5

Ա6

Ա7

Ցուցանիշի սահմանումը

Ցուցանիշի միջակայքը ն դրա համապատասխան գնահատականը մինչն 01.01.2005թ. Ա1≤29=5 Չաշխատող ակտիվներ 296Ա1≤49=4 / Ընդհանուր ակտիվներ 496Ա1≤69=3 696Ա1≤89=2 Ա1689=1 Ա2≤39=5 Չաշխատող վարկեր / 396Ա2≤69=4 Վարկային ներդրումներ 696Ա2≤109=3 1096Ա2≤159=2 Ա26159=1 Ա3≤259=5 Ոչ եկամտա եր ակտիվներ / Ընդհանուր 2596Ա3≤359=4 3596Ա3≤459=3 ակտիվներ 4596Ա3≤559=2 Ա36559=1 Ա4≤109=5 Պահուստ / Չաշխատող 1096Ա4≤159=4 ակտիվներ 1596Ա4≤209=3 2096Ա4≤509=2 Ա46509=1 Ա5≤1009=5 Ռիսկով կշռված խոշոր ներդրումների հանրա- 10096Ա5≤2009=4 գումար / Ընդհանուր 20096Ա5≤3009=3 կապիտալ 30096Ա5≤4009=2 Ա564009=1 Ա6≤309=5 Խոշոր ներդրումների 3096Ա6≤409=4 հան-րագումար / 4096Ա6≤509=3 Ընդհանուր ներդրումներ 5096Ա6≤609=2 Ա66609=1 Ա7≤0,15=5 Ակտիվների ճյուղային 0,156Ա7≤0,25=4 կենտրոնացման 0,256Ա7≤0,4=3 աստիճանը 0,46Ա7≤0,6=2 Ա760,6=1

Ցուցանիշի միջակայքը ն դրա համապատասխան գնահատականը 01.01.2005թ. հետո Ա1≤29=5 296Ա1≤49=4 496Ա1≤69=3 696Ա1≤89=2 Ա1689=1 Ա2≤39=5 396Ա2≤69=4 696Ա2≤109=3 1096Ա2≤159=2 Ա26159=1 Ա3≤209=5 2096Ա3≤309=4 3096Ա3≤409=3 4096Ա3≤509=2 Ա36509=1 2096Ա4≤509=2 Ա46509=1 Ա5≤1009=5 10096Ա5≤2009=4 20096Ա5≤3009=3 30096Ա5≤4009=2 Ա564009=1 Ա6≤309=5 3096Ա6≤409=4 4096Ա6≤509=3 5096Ա6≤609=2 Ա66609=1 Ա7≤0,15=5 0,156Ա7≤0,25=4 0,256Ա7≤0,4=3 0,46Ա7≤0,6=2 Ա760,6=1

Փոփոխությունը

Անփոփոխ

Անփոփոխ Միջակայքերը նվազեցված են 5 տոկոսային կետով: Հանվել են ներառյալ 3 միավորից արձր միջակայքերը:

Անփոփոխ

Անփոփոխ

Անփոփոխ

Եր Ա4 ցուցանիշի գծով միջակայքերն ընդհանրապես չեն նախատեսում 2 միավորից արձր միավոր ունեցող գնահատական, ապա անգամ ամենասու յեկտիվ դիրքորոշման դեպքում անկերի Ա տարրի գծով առանց ճգրտումների հաշվարկված գնահատականը կարող է կազմել միայն 4.57 միավոր: Ամփոփ գնահատականի մյուս` եկամտա երության «Ե» տարրը կազմող ցուցանիշների միջոցով, անկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի հաշվարկման կարգի համաձայն, գնահատվում է անկի եկամուտ ստանալու ն ծախսերը կառավարելու ունակությունը (տես` թիվ 18.4.3 աղյուսակը):

Աղյուսակ 18.4.3.

Եկամտա երության Ե տարրի օ յեկտիվ գնահատականի ցուցանիշները Ցուցանիշ

Ե1

Ե2

Ե3

Ե4

Ե5

Ցուցանիշի սահմանումը

Ցուցանիշի միջակայքը ն դրա համապատասխան գնահատականը մինչն 01.01.2005թ. Ե1≥69=5 Զուտ շահույթ / 696Ե1≥49=4 Ընդհանուր ակտիվներ 496Ե1≥19=3 196Ե1≥09=2 Ե1609=1 Ե2≥249=5 Զուտ շահույթ / 2496Ե2≥169=4 Ընդհանուր կապիտալ 1696Ե2≥69=3 696Ե2≥09=2 Ե2609=1 Ե3≥159=5 Զուտ տոկոսային 1596Ե3≥129=4 եկամուտ / Եկամտա եր 1296Ե3≥69=3 ակտիվներ 696Ե3≥09=2 Ե3609=1 Ե4≥99=5 Զուտ գործառնական 996Ե4≥69=4 եկամուտ / Ընդհանուր 696Ե4≥39=3 ակտիվներ 396Ե4≥09=2 Ե4609=1 Ե5≥1759=5 (Զուտ տոկոսային եկամուտ - ոչ տոկոսային 17596Ե5≥1509=4 եկամուտ) / Ոչ տոկոսային 15096Ե5≥1259=3 12596Ե5≥1009=2 ծախսեր Ե561009=1

Ցուցանիշի Փոփոխությունը միջակայքը ն դրա համապատասխան գնահատականը 01.01.2005թ. հետո Ե1≥69=5 696Ե1≥49=4 496Ե1≥19=3 Անփոփոխ 196Ե1≥09=2 Ե1609=1 Ե2≥249=5 2496Ե2≥169=4 1696Ե2≥69=3 Անփոփոխ 696Ե2≥09=2 Ե2609=1 Ե3≥159=5 1596Ե3≥129=4 1296Ե3≥69=3 Անփոփոխ 696Ե3≥09=2 Ե3609=1 Ե4≥99=5 996Ե4≥69=4 696Ե4≥39=3 Անփոփոխ 396Ե4≥09=2 Ե4609=1 Ե5≥1759=5 17596Ե5≥1509=4 15096Ե5≥1259=3 Անփոփոխ 12596Ե5≥1009=2 Ե561009=1

Աղյուսակի տվյալներից հետնում է, որ Ե1 ցուցանիշի գծով 3 միավոր օ յեկտիվ գնահատականը ձնավորվում է ըստ ակտիվների շահութա երության 1-ից 4 տոկոս միջակայքում, իսկ 5 միավորը` 6 տոկոսի դեպքում: Դրան զուգահեռ, ըստ կապիտալի շահութա երության 6-ից 12 տոկոս միջակայքը տալիս է 3 միավոր, իսկ 24 ն ավելի տոկոս մակարդակը` 5 միավոր: Այսինքն 5 միավորի համար ըստ կապիտալի շահութա երությունը պետք է 4 անգամ գերազանցի 3 միավորի շահութա երության մակարդակը, իսկ ակտիվներով շահութա երության դեպքում` 6 անգամ: Թեն ցուցանիշների գնահատման գործող կարգի Ե տարրի ցուցանիշների սահմանումները ն միջակայքերը մնացել են անփոփոխ, գործող ն նախկին կարգերի գլխավոր տար երությունը վերա երում է նրան, որ այս տարրը անկերն իրենց հաշվարկում պետք օգտագործեն մեկ միավորի չափով, եթե անկի այդ ժամանակահատվածում չ աշխված շահույթը ացասական մեծություն է, այսինքն խիստ օ յեկտիվ հիմքերով Կենտրոնական անկը վնասա եր անկին թույլ չի տալիս հաշվարկի մեջ ներառել Ե3-Ե5 ցուցանիշների հնարավոր ավելի մեծ միավորները: Ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի իրացվելիության «Լ» աժնի հարա երակցությունները նութագրում են անկի ունակությունը` առանց կորուստների ն ժամանակին ավարարելու հաճախորդների պահանջները, կառավարելու իրացվելիության հնարավոր տատանումները (տես` թիվ 18.4.4.աղյուսակը):

Աղյուսակ 18.4.4.

Իրացվելիության «Լ տարրի օ յեկտիվ գնահատականի ցուցանիշները Ցուցանիշ

Ցուցանիշի սահմանումը

Լ1

Բարձր իրացվելի ակտիվներ / Ընդհանուր ակտիվներ

Լ2

Բարձր իրացվելի ակտիվներ / Ցպահանջ պարտավորություններ

Լ2

Բարձր իրացվելի ակտիվներ / (Ցպահանջ պարտավորություններ խոշոր պարտավորություններ)

Լ3

Ցպահանջ ն մինչն 29 օր մարման ժամկետով ակտիվներ / Ցպահանջ ն մինչն 29 օր մարման ժամկետով պարտավորություններ Ի4≥1409=5 Լ4≥1409=5 Մինչն 180 օր մարման ժամկետով ակտիվներ / 14096Ի4≥1209=4 14096Լ4≥1209=4 Մինչն 180 օր մարման 12096Ի4≥1009=3 12096Լ4≥1009=3 10096Ի4≥809=2 10096Լ4≥809=2 ժամկետով պարտավորություններ Ի46809=1 Լ46809=1

Լ4

Ցուցանիշի միջա- Ցուցանիշի միջա- Փոփոխությունը կայքը ն դրա հա- կայքը ն դրա համապատասխան մապատասխան գնահատականը գնահատականը մինչն 01.01.2005թ. 01.01.2005թ. հետո Ի1≥309=5 Լ1≥309=5 3096Ի1≥259=4 3096Լ1≥259=4 2596Ի1≥209=3 2596Լ1≥209=3 Անփոփոխ 2096Ի1≥159=2 2096Լ1≥159=2 Ի16159=1 Լ16159=1 Ի2≥1009=5 10096Ի2≥909=4 9096Ի2≥809=3 Հանվել է 8096Ի2≥709=2 Չի նախատեսվում Ի26709=1 Ի5≥1759=5 Լ2≥1009=5 Նախորդ կարգի 17596Ի5≥1509=4 10096Լ2≥909=4 Լ 5 ցուցանիշն է, 15096Ի5≥1259=3 9096Լ2≥809=3 որի միջակայքերը 12596Ի5≥1009=2 8096Լ2≥709=2 նոր կարգով նկատելիորեն Ի561009=1 Լ26709=1 մեղմացվել են: Ի3≥1409=5 Լ3≥1409=5 14096Ի3≥1209=4 14096Լ3≥1209=4 12096Ի3≥1009=3 12096Լ3≥1009=3 Անփոփոխ 10096Ի3≥809=2 10096Լ3≥809=2 Ի36809=1 Լ36809=1

Անփոփոխ

Աղյուսակից հետնում է, որ անկի կողմից Լ1 ցուցանիշի կամ Ն21 տնտեսական նորմատիվի պահպանումը տալիս է անկի կողմից իր գնահատականի 3 միավոր: Միննույն ժամանակ Լ1 ցուցանիշի գնահատականի 5 միավոր ձնավորելու համար ընդհանուր ակտիվների նկատմամ անկը պետք է ունենա արձր իրացվելի ակտիվների 30 ն ավելի տոկոս: Սակայն այս դեպքում անկը չի կարող 5 միավոր ստանալ ակտիվների որակը նութագրող Ա3` ընդհանուր ակտիվների նկատմամ ոչ եկամտա եր ակտիվների հարա երակցության ցուցանիշի գծով: Գործող կարգով հանվել է Լ տարրի Լ2 ցուցանիշը, որն ըստ էության Ն22` հիմնական տնտեսական նորմատիվն էր: Այժմ Լ2-ն իրենից ներկայացնում է նախորդ Լ5 ցուցանիշը, որի միջակայքերի գծով նոր կարգը նախատեսում է զգալի մեղմացումներ, մասնավորապես, ինչպես ցպահանջ պարտավորությունների, այնպես էլ խոշոր պարտավորությունների նկատմամ Կենտրոնական անկը թույլատրում է 3 միավոր գնահատական, եթե արձր իրացվելի ակտիվները կազմում են դրանց հանրագումարի ընդամենը 80 ն ավելի տոկոսը: Բանկի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի հաջորդ` շուկայական ռիսկի նկատմամ զգայունության «Ս» տարրի հիման վրա գնահատվում է անկի շուկայական ռիսկին ենթարկվածությունը (տես` թիվ 18.4.5. աղյուսակը):

Շուկայական ռիսկի նկատմամ զգայունության Ս տարրի օ յեկտիվ գնահատականի ցուցանիշները Ցուցանիշ

Ցուցանիշի սահմանումը

Ս1

Համախառն արտարժութային դիրք / Ընդհանուր կապիտալ

Ս2

Համախառն արտարժութային դիրք (առանց ածանցյալների) / Ընդհանուր կապիտալ

Ս3

|| խմ ի արտարժութային դիրք / Ընդհանուր կապիտալ

Ս4

|| խմ ի արտարժութային դիրք (առանց ածանցյալների) / Ընդհանուր կապիտալ

Ս5

Հիմնական միջոցներ / Հիմնական կապիտալ

Ս6

Տոկոսադրույքի փոփոխման նկատմամ զգայուն ակտիվների ն պարտավորությունների տար երություն / Ընդհանուր կապիտալ

Աղյուսակ 18.4.5

Ցուցանիշի Ցուցանիշի Փոփոխությունը միջակայքը ն դրա միջակայքը ն դրա համապատասխան համապատասխան գնահատականը գնահատականը մինչն 01.01.2005թ. 01.04.2005թ. հետո Ս1≤109=5 Ս16159=5 Փոփոխված է նոր 209≤Ս16159=4 1096Ս1≤159=4 կանոնակարգ 2-ին 259≤Ս16209=3 1596Ս1≤209=3 համապատասխան 309≤Ս16259=2 2096Ս1≤259=2 Ս16309=1 Ս16259=1 Ս2≤109=5 Ս26159=5 Փոփոխված է նոր 209≤Ս26159=4 1096Ս2≤159=4 կանոնակարգ 2-ին 259≤Ս26209=3 1596Ս2≤209=3 համապատասխան 309≤Ս26259=2 2096Ս2≤259=2 Ս26309=1 Ս26259=1 Ս3≤29=5 Ս3≤29=5 Փոփոխված է նոր 39≤Ս3629=4 296Ս3≤39=4 կանոնակարգ 2-ին 59≤Ս3639=3 396Ս3≤59=3 համապատասխան 69≤Ս3659=2 596Ս3≤69=2 Ս3669=1 Ս3669=1 Ս4≤29=5 Ս4≤29=5 Փոփոխված է նոր 39≤Ս4629=4 296Ս4≤39=4 կանոնակարգ 2-ին 59≤Ս4639=3 396Ս4≤59=3 համապատասխան 69≤Ս4659=2 596Ս4≤69=2 Ս4669=1 Ս4669=1 Ս5≤209=5 Ս5≤109=5 Նկատելիորեն 2096Ս5≤309=4 1096Ս5≤159=4 նվազեցված են 3096Ս5≤509=3 1596Ս5≤259=3 միջակայքերը: 5096Ս5≤709=2 2596Ս5≤359=2 Ս56709=1 Ս56359=1 Ս6≤209=5 Ս6≤209=5 409≤Ս66209=4 409≤Ս66209=4 609≤Ս66409=3 609≤Ս66409=3 Անփոփոխ 809≤Ս66609=2 809≤Ս66609=2 Ս66809=1 Ս66809=1

Բանկերի կողմից «Ս» տարրի գնահատման համար հաշվարկվում են Ս1-Ս6 ցուցանիշները, ն արտարժույթի տնօրինման նորմատիվի յուրաքանչյուր խախտման դեպքում, ինչպես ըստ արտարժույթի խմ եր, այնպես էլ ըստ առանձին արտարժույթների, Ս տարրի գնահատականը պետք է նվազեցվի 0.5 միավորով, ընդ որում Ս տարրի գնահատականը չի կարող նվազեցվել 1-ից: Բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի վերջին` կառավարման «Մ» տարրը, կարգի համաձայն, արտացոլում է անկի գործունեության անընդհատությունն ապահովելու նպատակով անկի կառավարման մարմինների հնարավոր ռիսկերը կառավարելու ունակությունը ն ներքին հսկողության համակարգերի արդյունավետությունը: Ենթադրվում է, որ վերահսկողը պետք է հաշվի առնի այս կամ այն հարցի կարնորությունը: Ընդ որում, «Մ» տարրի գնահատականը հաշվարկվում է անկի կառուցվածքին, տեղեկատվության ավարարությանը ն փոխանակման արդյունավետությանը, անկախ որոշումներ ընդունելուն, ակտիվների ն պասիվների կառավարմանը, անձնակազմի մասնագիտական որակավորման մակարդակի արձ449

րացմանը ն ուրիշ այլ` թվով 30 հարցերին տրվող պատասխաններին համապատասխան ալերի միջոցով: Քանի որ անկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի հաշվարկները, ըստ գործող կարգի, կատարվում են անկերի կողմից, ապա առանձնահատուկ նշանակություն են ստանում այն գործոնները, որոնց միջոցով գնահատման յուրաքանչյուր տարր ենթարկվում է ճգրտման, ն ճշգրտված աղադրիչ հարա երակցությունների միջին թվա անականը դառնում է տվյալ տարրի գնահատականը: Այստեղ, նախկին ն գործող կարգերի միջն գլխավոր տար երությունը վերա երում է նրան, որ նախկին` Կենտրոնական անկի վերահսկողների «սու յեկտիվ կարծիքի» միջոցով վերջնական գնահատականի հաշվարկման փոխարեն, գործող կարգը նախատեսում է անկերի ինքնուրույն հաշվարկման գործընթաց, յուրաքանչյուր տարրի ինչպես աղադրիչ հարա երակցությունների, այնպես էլ դրանք ճշգրտող գործոնների գծով, որին զուգահեռ Կենտրոնական անկն իր ստուգումների միջոցով նս կազմում է ցուցանիշների ամփոփ ՔԱՄԵԼՍ գնահատականը: ՀՀ տարածքում գործող անկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի ՔԱՄԵԼՍ համակարգի վերա երյալ կարելի է կատարել հետնյալ ամփոփումները. • ներկայումս գործող գնահատականների հաշվարկման կարգը անկերին ստիպում է առաջին հերթին գնահատման աղադրիչ հարա երակցություններին մասնակցող տարրերն անընդհատ պահել ուշադրության կենտրոնում, ն ավելին` յուրաքանչյուր գործարք փորձաքննել այս կամ այն աղադրիչի մեծության հնարավոր փոփոխության տեսանկյունից, որը խիստ դրական է, քանի որ գնահատականների այս կարգով ներդրվում ն ամրապնդվում են անկի գործունեության ոլոր ուղղությունների միասնականության, ինչպես նան անկերի սեփական գործունեության նկատմամ անընդհատ ու շարունակական ինքնագնահատման սկզ ունքները: • գնահատման այս համակարգի հիմքում ընկած են, առաջին հերթին, Կենտրոնական անկի կողմից սահմանված հիմնական տնտեսական նորմատիվները ն դրանց սահմանաչափերը, ընդ որում Կենտրոնական անկը հիմնականում 3 միավոր գնահատականի միջակայքերն ամրագրել է հենց այդ նորմատիվների սահմանաչափերի նկատմամ , որով անկը հաստատում է, որ 3 գնահատականը ընդամենը հետագա գործունեության նվազագույն նախապայման է: • կարգի գործողության արդյունքում, Կենտրոնական անկի պահանջների` աղադրիչների հարա երակցությունների ն ճշգրտման միջոցով, անկերն իրենց ինքնագնահատականներով ընդամենը հաստատում են, որ ենթակա չեն ավելի խիստ հիմնական տնտեսական նորմատիվների կիրառման, կարող են մասնաճյուղեր գրանցելու միջնորդություններ ներկայացնել, կամ պարզապես չենթարկվել անվճարունակության գործընթացի: Այսինքն, ցուցանիշների ամփոփ գնահատականների կիրառման արդյունքում, եթե անգամ վերջիններիս գնահատականը 5 է կամ դրան մոտ, չեն ստանում այլ` որակական փոփոխության հնարավորություն: Կարնոր է նան աղադրիչ հարա երակցությունների միջակայքերի տար եր տարրերի գծով մեկը մյուսին չ ացառելը: • անկերի ցուցանիշների ամսական ամփոփ գնահատականները չհրապարակելու դրդապատճառները ի վերջո կարող են ընդունելի լինել, սակայն ՀՀ անկային համակարգի վերջնականապես կայացած լինելու վկայական կարող են դառնալ հանրապետության տարածքում գործող անկերից յուրաքանչյուրի ամփոփ գնահատականների պաշտոնական հրապարակումները:

18.5. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ՀԵՌԱՆԿԱՐԱՅԻՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԾՐԱԳՐԵՐԸ

«Բանկային գործի զարգացմանը զուգընթաց հաջողության հասնելու հիմնական գործոններից մեկը, էլ ավելի մեծ չափով, դառնալու է ռազմավարական պլանավորումը: Եր եմն ռազմավարական պլանավորումն ավելին չէ, քան տարեկան յուջեի կազմումը, ն իրենից ներկայացնում է ավելի շուտ ոչ թե նպատակ, այլ այն ձեռք երելու միջոց: Դա տեղ է գտնում հիմնականում այն պատճառով, որ անընդհատ` նորանոր օրենսդրական ն նորմատիվ ակտերի ի հայտ գալու պայմաններում մենեջմենթը օպերատիվ մակարդակի վրա ախվում է նոր` էլ ավելի արդ ու կարնոր խնդիրների լուծման անհրաժեշտությանը: Նման իրավիճակում անկի ղեկավարների գործողություններն առաջին հերթին ուղղված են իրենց կառավարման արդյունավետությունն ուժեղացնելու համար անհրաժեշտ լիազորություններ ստանալուն: ... Նման գործողությունների պատճառները հեշտ է հասկանալ, սակայն նման ռազմավարությունը դժվար թե ընդունակ է դեպի լավը փոխել իրավիճակը»121: Կարնոր են ընդհանրապես ձեռնարկատիրական գործունեության, այդ թվում` անկային գործունեության հեռանկարային ծրագրերի մշակման նկատմամ վերաերմունքի` առաջին հերթին տնտեսական նպատակահարմարության դիրքերից ն այդ հիմքի վրա օրենսդրական ու ենթաօրենսդրական ամրագրումների գնահատականները: Այս դիրքերից հեռանկարային զարգացմանն անդրադարձի անհրաժեշտությունը, խում է նրանից, որ զարգացման ծրագրերը մշակելիս ըստ ՀՀ կենտրոնական անկի պետք է «Խուսափել խիստ վերացական միտումներ ն ազդեցություններ նկարագրելուց (օրինակ` խուսափել «Միջազգային շուկաները արագ են զարգանում, ն անկը պետք է ներդնի նոր տեխնոլոգիաներ» նման արտահայտություններից` փոխարենը ընդունելով հետնյալ տար երակը. «Միջազգային պրակտիկայում արագ զարգացող էլեկտրոնային անկային ծառայությունների ներդրումը ազդելու է անկի անվտանգության ն հաճախորդների շահերի պաշտպանության վրա, ուստի անկը նախատեսում է ներդնել …»): Խուսափել երնույթներ նկարագրելուց` առանց ներկայացնելու անկի վրա հնարավոր ազդեցությունը»122: Եր եմն, միգուցե նան հաճախակի, անկերն իրենց հեռանկարային ծրագրերի մշակմանը մոտենում են ձնական դիրքերից, այնքանով որքանով վերջիններիս կազմումը ն ապա ՀՀ կենտրոնական անկ ներկայացումը, նախ ն առաջ, օրենսդրական պահանջ է: Եր ձեռնարկատիրական գործունեության ֆիզիկական ն իրավա անական անձ մասնակիցներն իրենց կամքով ն ի շահ իրենց ձեռք են երում քաղաքացիական իրավունքներ ն ազատ են իրենց իրավունքներն ու պարտականությունները սահմանելիս123, ապա միայն ձեռնարկատիրական գործունեության անմիջական մասնակիցն է որոշում հեռանկարային ծրագիրը մշակելու նպատակահարմարությունը: Եվ եր հեռանկարային զարգացման ծրագրի կազմումը հետնում է վարկի պահանջից կամ այլ պատճառներից, ապա խնդիրը ստանում է այլ երանգ, քանի որ անհնար է, որ անկի մասնակիցները կամ ղեկավարները անկային գործունեություն են գալիս առանց տեղյակ լինելու մյուս նագավառների խնդիրներին: Վերջիններս անկային գործունեություն են մտնում, որպես կանոն, ոչ անկային գործունեության որնէ տեսակի կամ տեսակների մասին նկատելի գիտելիքներով ու ձնավորված հարուստ կենսափորձով, ն հաճախ էլ հենց այդ ոլորտներում ստեղծած դրամագլուխներով: Իսկ այդ նախորդ փորձը ոչ թե հուշում, այլ նույնիսկ թելադրում է, որ «ազատու121

Տես` Եàíêօ8ñêօå ոåոօ: ñòքàòåãոԿåñêօå քóêօ8օոñò8օ. Խ. 1998, стр. 11. Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհդի 11.11.2003թ.-ի թիվ 385Ն որոշմամ հաստատված «ՀՀ տարածքում գործող անկերի հեռանկարային զարգացման ծրագրի ձնը»: Գլուխ 11, կետ 2: Տես` ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգիրք: Ընդունված է 05.05.1998թ. Հոդվ. 3, կետ 2:

թյունը» սեփական գործունեության մասին գրավոր նյութ ստեղծելու մեջ չէ, այլ ընդհակառակը: Եվ այստեղ նույնիսկ ազդեցություն չեն ունենում անգամ այս կամ այն գործի ապագան կանխատեսելու օտարերկրյա դրական փորձի մասին շարունակական հիշեցումները: Սակայն` «Բանկերը պարտավոր են Կենտրոնական անկի սահմանած ձնով, հաճախականությամ ն կարգով Կենտրոնական անկ ներկայացնել իրենց հեռանկարային զարգացման ծրագրերը»124: Այս հոդվածը օրենքում ավելացվել է 2001թ. նոյեմ երի 21-ին: Օրենքում այս հոդվածի ավելացումը կախված է եղել հենց հեռանկարային հարցերին գրավոր ու փաստաթղթային անդրադարձ չունենալու անկերի «անտար երությունը» հաղթահարելու նպատակով: Մինչ նշված հոդվածի ավելացումը, ինչպես նախկին, այնպես էլ ներկայումս գործող խմ ագրությամ «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքում ուղղակիորեն նշվում է, որ այս «… օրենքի հիմնական խնդիրը անկային համակարգի զարգացումը, … ապահովելն է»125: Այսինքն առկա է հիմքը, որպեսզի Կենտրոնական անկը, որպես իր այս խնդիրն իրագործելու միջոց, օգտագործի նան անկերի հեռանկարային զարգացման ծրագրերի որոշակի պար երականությամ ներկայացումը: Եթե այս հոդվածի ավելացման պատճառը գտնվում է իրավական նույթ ունեցող այն նր ության մեջ, եր գործողությունն առաջանում է օրենքի ուժ ստացած կոնկրետ դրույթի առկայությունից, ապա արդեն զուտ տնտեսական առումով պարզա անում է պահանջում « անկի հեռանկարային զարգացումը»: Բանկերի հեռանկարային զարգացման խնդիրները գտնվել են ՀՀ կենտրոնական անկի ուշադրության կենտրոնում: Վերջին տարիներին, մասնավորապես 2002թ. հոկտեմ երի 16-ին ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի կողմից ընդունվել է «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող անկերի կողմից Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկ հեռանկարային զարգացման ծրագրերի ներկայացման մասին» կարգը, «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող անկերի հեռանկարային զարգացման ծրագրի ձնը» հաստատելու մասին» թիվ 316Ն որոշումը, իսկ արդեն 2003թ. նոյեմ երի 11-ին ընդունվել ն ներկայումս գործում է նույնանուն թիվ 385Ն որոշումը: Համաձայն կարգի` անկերի հեռանկարային ծրագրերն ամ ողջական փաստաթուղթ է, որի խնդիրներն են. ա) ծառայել շահագրգիռ անձանց (մասնակիցներ, ներդրողներ, անկի ղեկավարներ ն այլ շահագրգիռ անձինք), որպես մի փաստաթուղթ, որով կարող են գնահատվել անկի գործունեության նույթը ն առանձնահատկությունները անկային ծառայությունների շուկայում, ) օգնել անկի ղեկավարներին պարզա անել, հստակեցնել ն հետազոտել անկի գործունեության զարգացման հնարավոր հեռանկարները ն ծառայել ղեկավարներին որպես հիմք, որով կարող են գնահատվել անկի փաստացի գործունեության արդյունքներն ու արդյունավետությունը, գ) օգնել անկին հետնողականորեն իրականացնել նախանշված նպատակները ն խնդիրները պլանավորվող երեք տարիների ընթացքում: Եթե նախորդ` ՀՀ կենտրոնական անկի խորհրդի թիվ 316Ն որոշման համաձայն հեռանկարային զարգացման ծրագրերը անկերի կողմից պետք է Կենտրոնական անկ ներկայացվեին մինչն յուրաքանչյուր օրացուցային տարվա դեկտեմ երի 15-ը, ապա ներկայումս գործող կարգի համաձայն, այդ ծրագրերը անկերի կողմից ներկայացվում են մինչն օրացուցային տարվա փետրվարի 15-ը: Ծրագրերը ներկայացնելու ժամկետների փոփոխությունը կապված է այն հանգամանքի հետ, որ անկերն ընթացիկ տարվա դեկտեմ երի 15-ին ծրագիրը ներկայացնելիս հարկադրված են

Տես` «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունված է 30.06.1996թ. Հոդվ. 42 : Տես` «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենքը: Ընդունված է 30.06.1996թ. Հոդվ. 3:

եղել կանխատեսել նան նույն օրացուցային տարվա համարյա ամ ողջ վերջին եռամսյակը, քանի որ դեկտեմ երի 15-ի ժամկետը նշանակում է, որ կազմման աշխատանքները պետք է սկսել մեկ կամ երկու ամիս առաջ: Իսկ օրացուցային տարվա փետրվարի 15-ի ժամկետը անկերին լիարժեք հնարավորություն է տալիս ունենալ նախորդ տարվա փաստացի տվյալները, ն վերլուծություններն ու համեմատությունները կատարել այդ հիմքի վրա: Այս դեպքում անպատասխան է մնում ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից անկերի հեռանկարային ծրագրերը դրամավարկային քաղաքականության անկային համակարգին վերա երող կանխատեսումներում օգտագործելու հարցը: Այսպես, օրինակ, ՀՀ 2005թ. դրամավարկային քաղաքականության ծրագիրը հաստատվել է ՀՀ կենտրոնական անկի 2005թ. հունվարի 27-ի թիվ 35Ա որոշմամ : Սակայն, հեռանկարային ծրագրերի առնչությամ կարնոր է մնում այն, որ հեռանկարային զարգացման ըստ էության` իրատեսական, գնահատելի, համահունչ ն կոնկրետ ծրագիրը ոչ թե անհրաժեշտ ն նույնիսկ անխուսափելի նախապայման է անկային գործունեության դաշտում հաջող ու շարունակական գործունեություն իրականացնելու համար, այլ այն ընդամենը «օգնում» ն «ծառայում» է շահագրգիռ անձանց ն անկի ղեկավարներին: Այստեղ է, որ անկերը հեռանկարային ծրագրերի վերա երյալ ունեն իրենց ուրույն կարծիքը, որն առանց առանձնապես արձրաձայնվելու իր արտացոլումն է գտնում ծրագիր ներկայացնելու օրենսդրական պահանջը կատարելու էականից մինչն ձնականն ընկած անկերի վերա երմունքով ու մոտեցումներով: Իսկ եր ընդամենը «Ծրագիրը կարող է օգտագործվել Կենտրոնական անկի կողմից անկի ռազմավարական կառավարման մակարդակը գնահատելու նպատակով»126, այն պայմաններում, եր նույն անկերն իրենց փաստացի գործունեությունը ն ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից գնահատվում են շատ ավելի խիստ ամփոփ ցուցանիշների միջոցով, ապա անկերի հեռանկարային զարգացման ծրագիրը ստանում է ավելի շուտ ուսումնադաստիարակչական նույթ, որի նշանակությունը նս ոչ մի դեպքում չի կարող թերագնահատվել: Ամփոփիչ է կարծիքը, ըստ որի «Սովորա ար նույնիսկ շատ լավ անկերում, անկախ դրանց չափերից, հարկ եղած ուշադրություն չի տրվում ռազմավարական մոտեցումների (աղ յուրն օգտագործում է «Ոò68ò886÷8Ո618 8688168» առակապակցությունը), իրենց գործունեության խնդիրների ն նպատակների մշակմանը»127: Միաժամանակ` այսօր արդյունավետ գործող օտարերկրյա անկերը տարեկան յուջեի կազմման վրա հենված պլանավորումից անցում են կատարում ռազմավարական կառավարման ընդհանուր արարողակարգերի շրջանակներում պլանավորմանը: Ռազմավարական կառավարումը ն պլանավորումը իրենցից ներկայացնում են անկի նպատակների ն վերջինիս ունեցած ռեսուրսների միջն համապատասխանության պահպանման կառավարչական գործընթաց շուկայական իրավիճակի ն պետական կարգավորման անընդհատ փոփոխության պայմաններում: Տար երում են ռազմավարական կառավարման ն պլանավորման մի քանի հիմնական գաղափարներ: Առաջին հիմնական գաղափարը վերա երում է անկի ռազմավարական ընկալմանը, որի տակ հասկացվում է կազմակերպության կողմից ապագայի, գործունեության ուղղությունների ն գլխավոր ռազմավարության նկարագրությունը: Երկրորդ հիմնական գաղափարը վերա երում է անկի կողմից իր ստորա աժանումների որպես ռազմավարական միավորների ընկալմանը, այսինքն անկը ստորա աժանումները դիտում է որպես իր կազմի մեջ մտնող ինքնուրույն ձեռնարկություններ, որոնցից յուրաքանչյուրի գծով, ապագայի տեսանկյունից,

Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 11.11.2003թ. թ. 385Ն որոշմամ հաստատված «ՀՀ տարածքում գործող անկերի կողմից ՀՀ կենտրոնական անկ հեռանկարային զարգացման ծրագրերի ներկայացմասն մասին» կարգը: Կետ 8: Տես` Եàíêօ8ñêօå ոåոօ: ñòքàòåãոԿåñêօå քóêօ8օոñò8օ. Խ. 1998, էջ 14:

որոշում է կայացնում զարգացնելու կամ նույնիսկ վերացնելու մասին: Երրորդ հիմնական գաղափարը վերա երում է անկի ստորա աժանումներից յուրաքանչյուրի կողմից ապագա շահույթի հնարավոր ճշգրիտ գնահատման մեջ շուկայի աճի փոփոխությունների ն անկի այդ շուկայում զ աղեցրած դիրքի հաշվառմանը: Վերջին` չորրորդ հիմնական գաղափարը վերա երում է անկի յուրաքանչյուր առանձին ստորա աժանման գործունեության ռազմավարական պլանավորմանը: Ռազմավարական կառավարման ն պլանավորման հիմնական գաղափարները առաջադրվում են այն տեսանկյունից, որ անկերն իրենք են անդրադառնում իրենց հեռանկարային զարգացման հիմնախնդիրներին: Կարելի է համադրել ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից հաստատված հեռանկարային զարգացման ծրագրի պահանջներն այդ ընդհանուր գաղափարների հետ: Բանկերի հեռանկարային զարգացման ծրագրի ձնում (տես` թիվ 3 Հավելվածը) իրենց արտացոլումը չեն ստանում երկրորդ ն չորրորդ գաղափարները: Դժվար է սպասել, որ Կենտրոնական անկը սկսի փորձել ազդել անկի կառուցվածքի ձնավորման ու կատարելագործման վրա: Սակայն այս ուղղությամ իր կարնոր նշանակությունը կունենա 2004թ. Կենտրոնական անկի մշակած «Բանկերի կորպորատիվ կառավարման հայեցակարգը», որի գլխավոր նպատակն է լինելու հստակեցնել անկի կառավարման տար եր մարմինների իրավասությունները, սահմանել յուրաքանչյուրի պատասխանատվության ոլորտները: 2005թ. նախատեսվում է Հայաստանի անկերի միության հետ քննարկումների արդյունքում ձնավորված հայեցակարգի վերջնական տար երակը օրենքի նախագծի տեսքով ներկայացնել ՀՀ կառավարության քննարկմանը128: Բանկերի կողմից ներկայացվող հեռանկարային զարգացման ծրագրի ձնի կառուցվածքի վերա երյալ, որոշակի ճշգրտում է պահանջում « անկի առաքելությունը»: Տնտեսագիտական գրականության մեջ շրջանառվում է «Բանկի ռազմավարական կողմնորոշումը ն առաքելությունը»129 առակապակցությունը: Ընդ որում, նշվում է, որ «Բանկի ռազմավարական առաքելությունն» իրենից ներկայացնում է «Գոյություն ունեցող ն հեռանկարային անկային ծառայությունների ն գործառնությունների, ինչպես նան գործունեության այն ոլորտների սահմանումը, որտեղ անկը մրցակիցների նկատմամ արդեն հասել է առավելությունների, ն այն ոլորտների սահմանումը, որտեղ անկը ակնկալում է ձեռք երել կայուն մրցակցային առավելություն, ինչպես նան ընտրված երկարաժամկետ ռազմավարական նպատակների իրականացման հաջորդականության սահմանումը»130: Վերջինին զուգահեռ ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից հաստատված անկի հեռանկարային զարգացման ձնում արտացոլված է, որ «Ներկայացվում է անկի առաքելությունը` հեռանկարային նպատակը, որի համար գոյություն ունի անկը: Առաքելությունը պետք է արտացոլի անկի երկարաժամկետ կտրվածքով դերը, տեղը ն առանձնահատկությունները անկային ծառայությունների շուկայում»131: Եթե զուտ ովանդակային առումով գրականության մեջ օգտագործվող ն հեռանկարային զարգացման ծրագրի համապատասխան գլխում արտացոլված մոտեցումներն ընդհանուր առմամ համադրելի են ն դա առաջին հերթին վերա երում է երկարաժամկետ նպատակների առաջադրմանը, ապա որոշակիորեն հարց է առաջանում թե որն է գործունեության առաջնային շարժառիթը ն դեռնս միակ ացատրությունը մնում է շահի ստացումը: Եթե ի տար երություն ձեռնարկատիրական գործունեության մյուս տեսակների անկային գործունեության օրենսդրական սահմանումը միջնորդավո128

Տես` Հայաստանի Հանրապետության /2005/ դրամավարկային քաղաքականության ծրագիրը: Ե. 2005, էջ 39: Աղ յուրն օգտագործում է «ԸòքàòåãոԿåñêàÿ օքոåíòàւոÿ ո ìոññոÿ áàíêà» առակապակցությունը: Տես` Եàíêօ8ñêօå ոåոօ: ñòքàòåãոԿåñêօå քóêօ8օոñò8օ, էջ 18. Տես` ՀՀ ԿԲ-ի խորհրդի 11.11.2003թ.-ի թ. 385Ն որոշմամ հաստատված «ՀՀ տարածքում գործող անկերի կողմից ՀՀ կենտրոնական անկ հեռանկարային զարգացման ծրագրի ձնը»: Գլուխ 4:

րում է շահույթի ստացման գլխավոր նպատակը, ն այդ միջնորդավորման հիմքում ընկած է տասնյակ ն հարյուր հազարավոր ավանդատուների կամ հաշվետերերի միջոցների հաշվին շահույթ ստանալու գործունեության կազմակերպումը, ապա վերջինս անկային գործունեության իսկապես կարնոր առանձնահատկությունն է: ՀՀ կենտրոնական անկի կողմից անկերի հեռանկարային զարգացման ծրագրերի նկատմամ ներկայացվող պահանջները, որպես առաջիկա եռամյա ժամանակահատվածի անկերի գործունեության տնտեսական կարգավորման միջոց, անընդհատ կրել են փոփոխություններ: Մասնավորապես, եր համեմատվում է ներկայումս գործող կարգի համաձայն կազմման ենթակա ծրագրերի կառուցվածքը նախորդ համանուն կարգով հաստատված ծրագրերի կառուցվածքի հետ, ապա գործող ծրագրում ավելացել է «Բանկերի նկարագիրը» գլուխը: Բացի այդ, ծրագրի ձների համեմատությունը ցույց է տալիս է, որ Կենտրոնական անկի կողմից դրվում են ծրագրի հիմնավորվածության ն կոնկրետության խստացող արդարացի պահանջները: Այսուհետ անկերը պետք է վերլուծեն նախորդ մեկ տարվա կանխատեսումների ն փաստացի ցուցանիշների շեղումների (եթե շեղումը կազմում է կանխատեսված ցուցանիշի 10 տոկոս ն ավելին) պատճառները132: Հեռանկարային զարգացման ծրագրերի տնտեսական` ապագային ուղղված կարգավորման տեսանկյունից ամփոփումների նպատակով կազմվել է թիվ 4 հավելվածը, որտեղ արտացոլվել են նախկին ն գործող կարգերին համաձայն ներկայացվող ծրագրերին կցվող աղյուսակների ցանկերը:

18.6. ԱՌԵՎՏՐԱՅԻՆ ԲԱՆԿԵՐԻ ԲՅՈՒՋԵՏԱՎՈՐՈՒՄԸ

Շուկայական տնտեսության զարգացման կարնորագույն նախադրյալներից մեկը պլանավորման ն կանխատեսման արդյունավետ համակարգերի ներդրումն ու գործարկումն է: Բանկային համակարգում պլանավորման ն կանխատեսման արդյունավետ մեխանիզմների կիրառումն առանձնահատուկ կարնորություն ունի նախ` դրամական հոսքերի կառավարման ն վերահսկման, ապա` շուկայական իրավիճակի հնարավոր փոփոխությունների պայմաններում ճկուն քաղաքականության մշակման տեսանկյունից: Անընդհատ խորացող մրցակցությունն ու անկային գործառնությունների եկամտա երության աստիճանական նվազումը ստիպում են առնտրային անկերին ներդնել ֆինանսական գործունեության արդյունավետության արձրացմանն ուղղված ժամանակակից գործիքներ, մեխանիզմներ ն կառավարման համակարգեր, որոնք անկային մենեջմենթը արձրացնում են որակապես նոր մակարդակի: Բյուջետային կառավարումը կամ յուջետավորումը յուջեների միջոցով անկի օպերատիվ կառավարման համակարգ է ըստ ֆինանսական պատասխանատվության կենտրոնների (ՖՊԿ), որը հնարավորություն է տալիս հասնել սահմանված նպատակներին` ռեսուրսների առավել արդյունավետ օգտագործման միջոցով: Բյուջետային կառավարման ներդրումն առնտրային անկերում հնարավորություն է տալիս անկը դիտարկել որպես միասնական, ամ ողջական համակարգ, իրականացնել ակտիվների ն պասիվների, եկամուտների ն ծախսերի, դրամական հոսքերի հաշվեկշռված, համակարգված, փոխհամաձայնեցված կառավարում: Բյուջետավորումը կարելի է ներկայացնել նան որպես որակյալ ն օպերատիվ կառավարչական որոշումների ընդունման համակարգ: Բյուջեն որոշակի ժամանակահատվածի կտրվածքով ֆինանսական ցուցանիշների միջոցով արտահայտված ծրագիր է, որը կազմվում է, ելնելով անկի ռազմավարական կողմնորոշիչներից (նպատակներից)` դրանց առավել արդյունավետ տար ե132

Տես` նույն տեղում: Գլուխ 9, կետ 2:

րակով հասնելու համար: Հետնա ար, յուջետավորումը կարելի է ներկայացնել որպես անկի ռազմավարության իրագործման գործիք: Այս տեխնոլոգիայի միջոցով ապահովվում է անընդհատ կապը ռազմավարակն նպատակների ն դրանց ձեռքերմանն ուղղված պլանների միջն: Բանկի ռազմավարությունը գործողության մեջ է դրվում հենց յուջետավորման միջոցով: Բյուջեների կազմումը նպաստում է հետնյալ կառավարչական խնդիրների լուծմանը. • անկի ֆինանսական վիճակի կանխատեսում, • ծրագրային ցուցանիշների ն դրանց փաստացի արդյունքների համեմատական վերլուծություն, • ացահայտված շեղումների գնահատում ն վերլուծություն: Բյուջետավորումը չի կարելի դիտարկել որպես յուջեների մեխանիկական միասնություն: Բանկում տար եր յուջեների առկայությունը դեռնս չի նշանակում, որ այստեղ ներդրված է յուջետային կառավարման համակարգ: Բյուջետավորումը, որպես կառավարչական տեխնոլոգիա, իր մեջ ներառում է անկային գործունեության առանձին կողմերը նութագրող ցուցանիշների միջն փոխադարջ կապեսրի ն ազդեցության ազմակողմանի դրսնորման առավել արդ մեխանիզմներ: Բյուջետավորման միջոցով անկի կառավարման գործընթացում պետք է ընդգրկված լինեն հնարավորին չափ շատ ղեկավարներ ն պատասխանատվության տար եր մակարդակներով օժտված աշխատակիցներ: Բյուջետավորման համակարգի մշակումը սկսվում է անկի ֆինանսական կառուցվածքի նախագշմամ ն եկամուտների ու ծախսերի հոդվածների սահմանմամ : Այնուհետն եկամուտների ն ծախսերի այս կամ այն հոդվածները կցվում են համապատասխան մասնագետներին ն ղեկավարներին, որոնք լրացնում են յադ հոդվածները պլանավորման ն հաշվառման ժամանակ: Այսպիսով, սահմանվում է յուջետավորման գործընթացի մասնակիցների կազմը ն նրանց դերն այդ գործընթացում: Բյուջետավորման տեխնոլոգիայի կարնորագույն տարրերից մեկը ուղղակի ն անուղղակի ծախսերի, հաստատուն ն փոփոխուն եկամուտների ն ծախսերի տարանջատումն է: Այս աշխատանքի արդյունքը հանդիսանում է եկամուտների ն ծախսերի հոդվածների խմ ավորումը, սակայն պայմանավորված ոչ թե պլանավորման ն վերահսկման նպատակներով, այլ պլանավորման ն հաշվառման միատեսակ տեխնոլոգիաներով: Բյուջետավորման գործընթացը աղկացած է հետնյալ փուլերից. • պլանավորում • հաշվառում յուջեների կատարման նկատմամ վերահսկողություն • • յուջեների վերլուծություն: Բյուջեների ամ ողջությունը հնարավորություն է տալիս անկի ղեկավարությանը պատկերացում կազմել անկի ապագա գործունեության մասին: Բյուջետավորման ներդրումը հնարավորություն է տալիս. • կատարելագործել ռեսուրսների օգտագործման գործընթացը, դրանց տեղաաշխումը կատարել առավել օպտիմալ ձնով, • ժամանակին ճշգրտել սահմանված նպատակներին հասնելու համար նախկինում հաստատված պլանները (օրինակ` իրացվելիության անհրաժեշտ մակարդակի ապահովում, վճարունակության ն շահութա երության ապահովում ն այլն), • ընդհանուր առմամ ` կոորդինացնել անկի գործունեությունը, • նախորդ ժամանակահատվածների յուջեների հիման վրա ձեռք երել համապատասխան փորձ, • ստորին օղակի մենեջերներին` գիտակցել իրենց տեղն ու դերը անկում, • համեմատել ցանկալի ն ձեռք երված արդյունքերը, ացահայտել դրանց անհամապատասխանության պատճառները:

Բյուջետավորման գործընթացի հիմքը կազմում է անկի ֆինանսական կառուցվածքը: Այն առաջին հերթին պետք է արտացոլի անկի գործունեության կառուցվածքն ու հիմնական ոլորտները, ուղղությունները: Եթե անկն իրականացնում է այնպիսի գործառնություններ, որոնցից յուրաքանչյուրը հանդիսանում է շահույթի առանձին աղ յուր, ապա դրանցից յուրաքանչյուրը պետք է ունենա իր առանձին յուջեն: Դա անհրաժեշտ է, որպեսզի ճիշտ գնահատվեն գործունեության յուրաքանչյուր տեսակի արդյունքները, ապահովվի դրացից յուրաքանչյուրի արդյունավետ կառավարումը: Նախքան յուջեի մշակումն անհրաժեշտ է սահմանել, թե անկի գործունեությունն ինչպիսի ֆինանսական ցուցանիշների ձեռք երմանն է ուղղված, որ ցուցանիշներն են համարվում արդյունավետ գործունեության ինդիկատորներ պլանավորվող ժամանակահատվածի համար: Այդ ցուցանիշները պետք է կապված լինեն ռազմավարական նպատակների հատ ն սահմանվեն հնարավորին չափ հստակ: Վերոհիշյալ ցուցանիշների ընտրությունը ցույց է տալիս ղեկավարության կողմից մշակված ռազմավարությունը ն անկի գործունեության գերակա ուղղությունները: Ֆինանսական ցուցանիշները պետք է լինեն հավասարակշռված, քանի որ, շատ հաճախ, անկերում մի ցուցանիշի լավացումն ուղեկցվում է մեկ այլ ցուցանիշի վատացմամ (օրինակ` իրացվելիություն ն շահութա երություն): Եվ վերջապես, այդ ցուցանիշները պետք է ներկայացնեն ողջ համակարգը, ընգրկեն ֆինանսական կառուցվածքի ոլոր տարրերը: Նպատակային ֆինանսական ցուցանիշների ն սահմանափակումների հաշվեկշռված համակարգը կազմում է յուջետավորման առանցքը, կմախքը, որի հիման վրա հետագայում մշակվում են յուջեները: Բյուջետային կառավարման գործընթացում ձնավորվում են առնտրային անկի երեք հիմնական յուջեները. • դրամական հոսքերի յուջեն, որն ուղղված է իրացվելիության կառավարմանը, • եկամուտների ն ծախսերի յուջեն, որն ուղղված է արդյունավետության կառավարմանը, • կանխատեսվող հաշվեկշիռ, որն անհրաժեշտ է անկի ակտիվների արժեքը գնահատելու ն կառավարելու համար: Գործնականում հաճախ հանդիպում է այն մոտեցումը, որ յուջետավորումն ու պլանավորումը համարժեք հասկացություններ են: Այսինքն` յուջետավորումը դիտարկվում է սոսկ որպես անկի ռազմավարական նպատակների իրագործմանն ուղղված կարճաժամկետ օպերատիվ պլանների համակարգ: սակայն յուջետավորման հիմնարար սկզ ունքներից ն կարնորագույն առանձնահատկություններից մեկը կայանում է նրանում, որ այն ոչ թե պլանավորման, այլ կառավարման համակարգ է: Իսկ ցանկացած կառավարչական գործընթաց իր մեջ ներառում է պլանավորման, կազմակերպման, վերահսկողության, հաշվառման ն կարգավորման գործառույթներ: Որպես կառավարման համակրգ` յուջետավորումն ապահովում է անհրաժեշտ նախադրյալների,խթանների, խրախուսման մեխանիզմների առկայությունը` հաստատված պլանների կատարման համար: Այսինքն` պլանավորմանը զուգահեռ` յուջետավորումը ներառում է նան կառավարման այս օղակի տրամա անական շարունակությունը: Բյուջետավորումը կրում է անընդհատ նույթ: Ինչպես ցանկացած կառավարչական գործընթաց` յուջետավորումը նս պետք է իրականացվի անընդհատ: Ինչպես հայտնի է, ցանկացած պլան հաստատման պահին արդեն իսկ վերանայման կարիք ունի: Դա կապված է անընդհատ փոփոխվող պայմանների ն պլանավորման չափանիշների հետ: Փոխվում են նան մեր պատկերացումները, իրավիճակի գնահատման չափանիշները ն այլն: Այս ամենը պահանջում է անընդհատ փոփոխություններ, ճշգրտումներ մտցնել պլանային առաջադրանքներում: Ուստի հաստատված պլանը`

դա միայն հիմք է պլանավորման աշխատանքների հետագա շարունակության նպատակով:

Ֆինանսական կառուցվածք: Ֆինանսական պատասխանատվության կենտրոններ:

Ֆինանսական կառուցվածքի ձնավորման նպատակն է սահմանել յուջետավորման գործընթացում առանձին տարածքային ն կառուցվածքային ստորա աժանումների մասնակցության մեխանիզմը, ինչպես նան այդ ստորա աժանումների միջն փոխհարա երությունների համակարգում արմատավորել շուկայական հարա երությունների առանձին տարրեր: Բանկի ֆինանսական կառուցվածքը յուջետային ստորա աժանումների` ՖՊԿերի ամ ողջությունն է: Անվանումից արդեն իսկ խում է, որ յուրաքանչյուր յուջետային միավոր օժտված է իր ռեսուրսների տնօրինման նագավառում որոշակի իրավասություններով, ինչպես նան իր գործունեության արդյունքների համար հաստակ պատասխանատվությամ : դա իր հերթին հնրավարություն է տալիս ացահայտել առանձին ստորա աժանումների գործունեության արդյունավետությունը, մշակել աշխատակիցների խրախուսման համակարգեր (ինչը հանդիսանում է յուջետավորման առավելություններից մեկը): Տար եր հեղինակների աշխատություններում, ինչպես նան տար եր առնտրային անկերում, ՖՊԿ-երի դասակարգումը կատարվում է տար եր եղանակներով: համաձայն ամենատարածված ն գործնականում կիրառելի տար երակի, ՖՊԿ-ը ստորաաժանվում են 2 խմ ի` Եկամուտների կամ Շահույթի կենտրոններ ն Ծախսերի կենտրոններ: Նման դասակարգման հիմքում դրվում է տվյալ ստորա աժանման գործունեությամ պայմանավորված` եկամուտների կամ ծախսերի առաջացման, ձնավորման գաղափարը: Այսպես. Շահույթի կենտրոնները անկում այն ստորա աժանումներն են, որոնք զ աղվում են ռեսուրսների տեղա աշխմամ , ն այն ստորա աժանումները, որոնց եկամուտները պայմանավորված չեն ռեսուրսների տեղա աշմամ : Առաջինխմ ին դասվում են վարկավորման աժինը, արժեթղթերի աժինը: Երկրորդ խմ ին դասվում է, օրինակ, հաճախորդների սպասարկման աժինը ն այլն: Առաջին խմ ի ստորաաժանումներն անվանում են Տեղա աշխման կենտրոններ, իսկ երկրորդ խմ ի ստորա աժանումները` Սպասարկման կենտրոններ: Առաջին խմ ի ստորա աժանումները անկին ապահովում են տոկոսային եկամուտ, իսկ երկրորդ խմ ի ստորա աժանումները` ոչ տոկոսային եկամուտ, ն հիմնականում` կոմիսիոն վճարների տեսքով: Ծախսերի կենտրոնները նս ստորա աժանվում են երկու խմ ի` Ներգրավման կենտրոններ ն Ապահովման կենտրոններ: Որպես Ներգրավման կենտրոն, առաջին հերթին, հանդես է գալիս անկի ավանդային աժինը: Սակայն որպես Ներգրավման կենտրոն կարող են ծառայել Սպասարկման կենտրոնները: Օրինակ` հաճախորդների սպասարկման աժինը ապահովում է կոմիսիոն եկամուտներ հաճախորդների հաշվարկա-դրամարկղային սպասարկումից, սակայն այն միաժամանակ զ աղվում է հաճախորդների կողմից ավանդների ներգրավմամ : Ապահովման կենտրոններն այն ստորա աժանումներն են, որոնք եկամուտ չեն երում, սակայն իրենց գործունեությամ նպաստում ն անհրաժեշտ պայմաններն են ստեղծում եկամտա եր ստորա աժանումների գործունեության համար: դրանց շարքն են դասվում, օրինակ` կադրերի աժինը, տնտեսական ն տրանսպորտային ծառայությունները, հաշվապահությունը, ավտոմատացման ն անկային տեխնոլոգիաների աժինը, անվտանգության ծառայությունը, իրավա անակն աժինը ն այլն: ՖՊԿ-երի վրա հիմնված յուջետավորման տեխնոլոգիայի ողջ տրամա անությունը կայանում է նրանում, որ յուրաքանչյուր ՖՊԿ այստեղ հանդես է գալիս որպես համեմատա ար ինքնուրույն տնտեսական միավոր, օժտված որոշումների կայացման լայն իրավասություններով ն գործունեության արդյունքների համար զգալի պատասխանատվությամ : Իսկ անկի գործունեության շրջանակներում առանձին

ստորա աժանումների միջն հաստատված փոխհարա երությունները ձնավորվում են շուկայական հարա երություններին նորոշ տարրերի ն մեխանիզմների հիման վրա: Արդյունքում հնարավորություն է ստեղծվում առավել իրատեսորեն գնահատել յուրաքանչյուր կառուցվածքային ն տարածքային ստորա աժանման գործունեության արդյունավետությունը, որը հետագայում պետք է հիմք հանդիսանա խրախուսման մեխանիզմների մշակման ն իրագործման համար:

Բյուջետավորման մեթոդները Բյուջեների կազմման նագավառում գոյություն ունի 3 մոտեցում, որոնք կարող են կիրառվել դրանց պլանավորման, համաձայնեցման ն հաստատման փուլերում: Դրանից ելնելով, տար երում ենք յուջետավորման 3 հիմնական մեթոդ. «ներքնից վերն», «վերնից ներքն» ն «իտերատիվ կամ կոմ ինացված»: «Ներքնից վերն» մոտեցման դեպքում յուջեն կազմվում է, ելնելով ստորա աժանումների կողմից մշակված պլաններից ն նախագծերից, որոնք փոխանցվում են վեր` ողջ անկի գծով ընդհանրացված արդյունքային ցուցանիշներ ստանալու համար: «Վերնից ներքն» մոտեցման դեպքում յուջեն կազմվում է, ելնելով անկի ղեկավարության կողմից մշակված նպատակային ցուցանիշներից: Իտերատիվ մոտեցման դեպքում յուջետավորման գործընթացը ներառում է մի քանի փուլ: Սկզ ում տեղեկատվությունը (ռազմավարական կողմնորոշիչները) ղեկավար օղակներից փոխանցվում է ստորա աժանումներին, այնուհետն, վերջիններիս կողմից լրամշակվելուց հետո կրկին փոխանցվում է վեր (այսպես մի քանի անգամ, մինչն վերջնական յուջեի ստացումը): «Վերնից ներքն» մեթոդի առավելությունը կայանում է նրանում, որ անկի ղեկավարությունն առավել լավ է տեղեկացված անկի ռազմավարական ն մարտավարական զարգացման պլանների մասին, քան ստորին օղակների կառավարիչները: Հետնա ար, այն ի վիճակի է իջեցնել յուրաքանչյուր ստորա աժանմանը յուջեի առանձին հոդվածների գծով այնպիսի պլանային առաջադրանքներ, որոնք կարտացոլեն անկի իրական պլանները: Այս մեթոդով յուջեի պլանավորումը պետք է ուղղված լինի առաջին հերթին անկի հիմնադիրների, սեփականատերերի պահանջների ավարարմանը: Եթե այս սկզ ունքը չի ավարարվում, ապա կորում է մեթոդի առավելությունը: «Վերնից ներքն» մեթոդի թերությունը կայանում է նրանում, որ անկի ղեկավարունը չի կարող պատկերացնել ն հաշվի առնել անկի առանձին ստորա աժանումների գործունեության առանձնահատկությունները, ինչի արդյունքում վերջիններիս իջեցված ցուցանիշները կատարման տեսանկյունից կարող են լինել ոչ իրատեսական: «Վերնից ներքն» մեթոդը կիրառվում է յուջեի կենտրոնացված ձնավորման ժամանակ: «Ներքնից վերն» մեթոդի առավելությունը կայանում է նրանում, որ ֆինանսական պատասխանատվության կենտրոնների կառավարիչները կարող են ներդնել իրենց փորձն ու գիտելիքները պլանների մշակման գործընթացում, առավել խորը տիրապետելով իրենց նագավառի առանձնահատկություններին: Մեթոդի թերությունը կայանում է նրանում, որ ստորա աժանումների մակարդակով մշակված պլանային ցուցանիշները հաճախ կարող են փոփոխվել ղեկավարության կողմից, ինչը ոչ ավարար հիմնավորվածության պայմաններում կարող է առաջ երել ստորին օղակների մենեջերների դժգոհությունը: Դա առաջ է երում վերջիններիս անտար եր վերա երմունքը յուջետավորման հետագա գործընթացում: Մյուս թերությունն այն է, որ հաճախ ՖՊԿ մենեջերների մոտ ացակայում է կորպորատիվ նպատակների ըմ ռնումը, կապը ստորա աժանման զարգացման պլանի ն անկի ռեսուրսային հնարավորությունների միջն: Նկատի ունենալով վերը նշված մեթոդների առավելություններն ու թերությունները, գործնականում լայն կիրառություն է ստացել յուջետավորման կոմ ինացված մեթոդը, համաձայն որի, սկզ ում «վերնից» իջեցվում են նպատակային ֆինանսա459

կան ցուցանիշները, այնուհետն «ներքնի» մակարդակում ձնավորվում է յուջեների ողջ համակարգը, ընդհուպ մինչն յուջեների վերջնական տար երակները` եկամուտների ն ծախսերի յուջե, դրամական հոսքերի յուջե, կանխատեսվող հաշվեկշիռ: Դրան հետնում է կազմված յուջեների վերլուծությունը ն դրանց համապաասխանությունը ղեկավարության կողմից սահմանված նպատակային ցուցանիշների հետ: Եթե կազմված յուջեներն ապահովում են սահմանված ցուցանիշների ձեռքերումը, ապա դրանք ներկայացվում են ղեկավարությանը` հաստաման: Հաստատվելուց հետո դրանք նախագծից վերածվում են պարտադիր կատարման ենթակա փաստաթղթի ն ուղարկվում ոլոր մենեջերներին` կատարման ն վերահսկման նպատակով: Իսկ եթե ներկայացված նախագծերը չեն ապահովում ցանկալի ցուցանիշների ստացումը, ապա անկի ղեկավարության կողմից հանձնարարական է իջեցվում այլընտրանքային տար երակների մշակման վերա երյալ: Այս գործընթացը կարող է շարունակվել այնքան, մինչն ներկայացվեն յւոջեի ընդունելի տար երակները, որոնք այնուհետն կհաստատվեն ն կընդունվեն ի կատարումն: Բյուջեները, որպես կանոն, կազմվում են տարեկան, եռամսյակային ն ամսեկան կտրվածքով: Յուրաքանչյուր ժամանակահատվածի համար գոյություն ունի յուջեների 2 տեսակ` կանխատեսվող կամ պլանային, որը հանդիսանում է օպերատիվ կառավարման հիմնական ֆինանսական կողմնորոշիչը, ն իրական, որը կազմվում է որոշակի ժամանակահատված անց` գործունեության իրական արդյունքների հիման վրա: Պլանային յուջեները կազմվում են հետնյալ սխեմայով: Տարեկան յուջեի հիման վրա մշակվում են առավել դետալացված եռամսյակային, իսկ վերջիններիս հիման վրա` առավել խորացված ամսեկան յուջեները: Իրական յուջեները կազմվում են հակառակ հաջորդականությամ : Բյուջետային կառավարման գործընթացում անհրաժեշտ է հնարավորության սահմաններում մոտեցնել այս երկու յուջեները: Բյուջետավորման համակարգը կարող է հանգեցնել ցանկալի արդյունքների ն գործել արդյունավետ ստորն ներկայացվող նախադրյալների առկայության դեպքում: • Բյուջետավորումը պետք է կատարվի անկի ֆինանսական կառուցվածքի հիման վրա, ինչի հիմքը կազմում են ֆինանսական պատասխանատվության կենտրոնները: • Բյուջետավորումը պետք է ուղեկցվի խրախուսման համակարգերի լայնամասշտա կիրառմամ : • Անհրաժեշտ է հստակ սահմանել ՖՊԿ ղեկավարների իրավասությունը ն պատասխանատվությունը վերջնական արդյունքների համար: Հնարավորության սահմաններում այս մոտեցումը պետք է տարաշվի յուջետավորման գործընթացում ընդգրկված ոլոր աշխատակիցների նկատմամ : • Առանձին հոդվածների գծով առաջադրանքները պետք է սահմանվեն, ելնելով ելակետային իրավիճակից, փաստացի ձեռք երումներից, անկի ուժեղ ն թույլ կողմերից, հաշվի առնելով նան անկի եկամուտների ավելացման ն ծախսերի կրճատման հնարավորությունները: • Անհրաժեշտ է կատարել իրավիճակային վերլուծություն` հաշվի առնելով հնարավոր ռիսկերի առաջացման հավանականությունը ն համարժեք քայլերի ձեռնարկման հնարավորությունը: • Բյուջեների կազմման գործընթացում անհրաժեշտ է հաշվի առնել սեփականատերերի շահերը, տնտեսական ն ներդրումային չափանիշները ն սահմանափակումները: • Օպերատիվ ֆինանսական պլանավորման գործընթացը պետք է կրի անընդհատ նույթ: Գործնականում հաճախ կիրառվում է սահող պլանների մեթոդը: • Բյուջետային կառավարման գործընթացում հնարավորության սահմաններում ցանկալի է կիրառել ազմատար երակային մոտեցումը: Այսինքն` յուջետավորման աժնի կողմից մշակվում ն հաստատվում է տվյալ ժամանա460

կաշրջանի յուջեի օպտիմալ տար երակը, այնուհետն` հոռետեսական տարերակը` հանգամանքների ան արեսպաստ զարգացման դեպքում, ն լավատեսական տար երակը` հանգամանքների արենպաստ զարգացման դեպքում: • Բյուջետավորման գործընթացին պետք է մասնակցեն հնարավորին չափ շատ մասնագետներ: Բյուջետավորման գործընթացի արդյունքում ձնավորվում է տեղեկատվություն անկի գործունեության արդյունքների, ինչպես նան պլանային առաջադրանքներից դրանց շեղումների չափի ն պատճառների վերա երյալ: Բացահայտվում են անկի եկամուտներն ու ծախերը, ընդ որում, ինչպես ողջ անկի կտրվածքով, այնպես էլ ըստ առանձին ՖՊԿ-երի ն գործունեության ուղղությունների: Հնարավորություն է ստեղծվում գնահատել յուրաքանչյուր ՖՊԿ աշխատանքի արդյունավետությունը, հաշվարկել անկային ծառայությունների ինքնարժեքը ն այլն: Բյուջետավորման համակարգի մշակումն ու ներդրումը պետք է հիմնված լինի շուկայի խորը ուսումնասիրության, հաճախորդների պահանջմունքների ացահայտման մրցակիցների վարքագծի ուսումնասիրության վրա:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ի՞նչ նպատակով ն ինչպիսի՞ ցուցանիշների միջոցով են կատարվում առնտրային անկերի գործունեության վերլուծությունն ու գնահատումը: 2. Ներկայացնել անկերի գործունեության վերլուծության ն գնահատման ացարձակ ցուցանիշները: 3. Ներկայացնել անկերի գործունեության վերլուծության ն գնահատման հարաերական ցուցանիշները: 4. Ներկայացնել առնտրային անկերի ռեյտինգավորման էությունը ն մեխանիզմները: 5. Որո՞նք են անկերի գործունեության գնահատման համակարգերը զարգացած երկրներում: Տալ այդ համակարգերի համառոտ նկարագիրը: 6. Բանկերի գործունեության գնահատման ինչպիսի՞ համակարգեր են կիրառվում ՀՀ անկային համակարգում: Տալ դրանց համառոտ նկարագիրը: 7. Ներկայացնել առնտրային անկերի սնանկացման ն առողջացման ընթացակարգերը: 8. Ներկայացնել անկի հեռանկարային զարգացման ծրագրի նպատակը ն էությունը: 9. Ներկայացնել առնտրային անկերի յուջետավորման առանձնահատկությունները:

ԳԼՈՒԽ 19

ԿՅԱՆՔԻ ԵՎ ՈՉ ԿՅԱՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

19.1. ԿՅԱՆՔԻ ԵՎ ՈՉ ԿՅԱՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ապահովագրական հարա երություններն ունեն պատմական խոր արմատներ: Ապահովագրության միջոցով իրացվում են տար եր ան արենպաստ երնույթներից ու պատահարներից ապահովագրական պաշտպանության հասարակական ն առնտրական պահանջմունքները: Ապրանքային արտադրության ն դրամական հարա երությունների զարգացմանը զուգընթաց օ յեկտիվ անհրաժեշտություն է դարձել յուրաքանչյուր սեփականատիրոջ գույքային շահերի ապահովագրական պաշտպանվածության ապահովումը: Նյութական ու ոչ նյութական արիքների պաշտպանությունն առանձին վերցրած մեկ սեփականատիրոջ ուժերով ապահովելը տնտեսապես շահավետ չէ ն ոչ էլ հնարավոր է: Արտակարգ նույթի իրադարձությունների ն պատահարների վրա հասնելու հավանականությունը կանխորոշում է նյութական վնասի փոխհատուցման նպատակով մասնագիտացված կազմակերպության ստեղծման անհրաժեշտությունը: Միայն ապահովագրության հիման վրա է հնարավոր պաշտպանել նյութական արիքների արտադրության, աշխման, փոխանակման ն սպառման գործընթացներում ծագող կոլեկտիվ ն անձնական շահերը: Հասարակական վերարտադրության ոլորտում ապահովագրության կարնոր դերը նախատեսում է պետության տիպին ն տնտեսական զարգացածությանը համապատասխան ապահովագրական ծառայության առկայություն: Շուկայական էկոնոմիկայի պայմաններում ավանդա ար օգտագործվող նական (տարերային) նույթի երնույթներից (երկրաշարժ, փոթորիկ, ջրհեղեղ ն այլն) ն տեխնոգեն ռիկսերից (հրդեհ, վթար, պայթյուն ն այլն) պաշտպանության ապահովագրություններին զուգընթաց կտրուկ աճում է ֆինանսական ու վարկային պարտավորությունների խախտման, գործընկերների անվճարունակության, արժույթի փոխարժեքի տատանումների ն այլ տնտեսական գործոնների գործողության հետնանքով ձեռնարկատիրությամ զ աղվողների շահույթի ն իրական եկամուտների կորստի ապահովագրման պահանջը: Քաղաքացիների կյանքի, առողջության, աշխատունակության ն նյութական արեկեցության ապահովագրումը նույնպես անխզելիորեն կապված է նրանց տնտեսական շահերի հետ ն իրացվում է գույքային, անձնական ն սոցիալական ապահովագրության ծառայությունների միջոցով: Որպես հասկացություն, ապահովագրությունն իրենից ներկայացնում է ֆիզիկական ու իրավա անական անձանց գույքային շահերի պաշտպանության տնտեսական հարա երությունների ոլորտ, որտեղ որոշակի իրադարձություններ (ապահովագրական պատահարներ) տեղի ունենալու դեպքում, նրանց իսկ կողմից կատարված վճարումների հաշվին ձնավորված նպատակային ֆոնդից տրվում է վնասի ապահովագրական փոխհատուցում: Ապահովագրությունը իրացվում է պայմանագրային հարա երությունների միջոցով: Ապահովագրական պայմանագիրը կնքելու շահագրգիռ կողմերի փոխգործողությունը տեղի է ունենում ապահովագրական շուկայում: Ապահովագրական շուկան դրամական հարա երությունների այն ոլորտն է, որ462

տեղ առք ու վաճառքի օ յեկտ է առանձնահատուկ ապրանքը՝ ապահովագրական ծառայությունը ն ձնավորվում է դրա առաջարկն ու պահանջարկը: Ապահովագրական փոխհարա երությունների հիմնական մասնակիցներն են՝ 1. Ապահովադիրներ – իրավա անական ու ֆիզիկական անձինք, որոնք ունեն ապահովագրական շահ ն ապահովագրողի հետ մտնում են փոխհարա երության մեջ օրենքի ուժով կամ երկկողմ պայմանագրով ձնակերպվող համաձայնության հիման վրա: Կնքված պայմանագրի հավաստումը ապահովագրվողին տրվող ապահովագրական վկայագիրն է (պոլիսը): 2. Ապահովագրողներ- ցանկացած կազմակերպա-իրավական ձնի իրավա անական անձինք, որոնք կազմավորվել են ապահովագրական գործունեություն իրականացնելու համար ն ստացել են ապահովագրական գործարքներ կատարելու պետական թույլտվություն (լիցենզիա): 3. Ապահովագրական գործակալ-իրավա անական կամ ֆիզիկական անձ, որը գործում է ապահովագրողի անունից ն նրա հանձնարարությամ : 4. Ապահովագրական րոքեր-իրավա անական կամ ֆիզիկական անձ, որը սահմանված կարգով գրանցված է որպես ձեռնարկատեր ն իրականացնում է միջնորդական գործունեություն իր անունից ն ներկայացնում է ապահովադիրի կամ ապահովագրողի շահերը: Ապահովագրությունը հասարակության տնտեսական հարա երությունները կարգավորող կարնոր օղակներից մեկն է, որը հանդես է գալիս մի շարք այլ տնտեսական կատեգորիաների հետ համատեղ: Շուկայական հարա երություններ ունեցող երկրներում ապահովագրությունը տնտեսության զարգացման կարնոր ռազմավարական հատվածներից է, որի միջոցով ապահովվում է ոլոր տնտեսավարող սու յեկտների սոցիալ-տնտեսական կայունությունը, ինչպես նան երաշխավորվում է նրանց պաշտպանվածությունը հնարավոր կորուստներից: Ապահովագրության տնտեսական էությունը դրսնորվում է նրա առջն դրված խնդիրների ն դրանց իրականացման հասկացությունների միջոցով, որոնք արտահայտում են որոշակի տնտեսական հարա երություններ: Ապահովագրություն տնտեսական կատեգորիայի հիմնական նութագրիչ գործոնները հետնյալն են. 1. Վերա աշխման հարա երությունների առկայությունը, 2. Ապահովագրական ռիսկի առկայությունը ն դրա գնահատման չափորոշիչները, 3. Ապահովագրական փոխհարա երության ձնավորումը ապահովադիրների ն ապահովագրվողների միջն, 4. Անհատական ն խմ ային ապահովագրական շահերի համատեղումը, 5. Բոլոր ապահովագրողների պատասխանատվությունը վնասի փոխհատուցման առումով, 6. Վնասի փոխհատուցման սահմանափակությունը, 7. Վնասի վերա աշխումը տարածության ն ժամանակի մեջ, 8. Ապահովագրավճարների վերադարձելիությունը, 9. Ապահովագրական գործունեության ինքնածախսածածկումը: Շուկայական տնտեսության պայմաններում հասարակական վերարտադրության գործընթացում ապահովագրության դերը էականորեն արձրացնում է: Նշանակալիորեն ընդլայնվում է ապահովագրական ծառայությունների ոլորտը ն նվազում են ոլոր մակարդակների յուջեների ծախսերը տարերային աղետների կանխման ն դրանց ացասական հետնանքների վերացման ուղղությամ : Ինչպես արդեն նշվել է, ֆինանսների էությունը, որպես տնտեսական կատեգորիա, պայմանավորված է դրամական միջոցների ֆոնդերի ձնավորման ն օգտագործման գործընթացում ծագող տնտեսական հարա երություններով: Ապահովագրության էությունը նույնպես պայմանավորված է դրամական միջոցների ֆոնդե463

րի ձնավորմամ ու օգտագործմամ : Եթե ֆինանսների համար միշտ անհրաժեշտ են դրամական հարա երություններ ն նութագրական է դրամական միջոցների ֆոնդերի ձնավորումը, ապա ապահովագրությունը կարող է լինել նան նեղեն ձնով: Ապահովագրության էության առումով ելակետային է վնասի սահմանափակ աշխումը շահագրգիռ կողմերի միջն: Որպես դասական օրինակ է հանդես գալիս փոխադարձ ապահովագրումը: Բացի դա, ապահովագրությունը միշտ կապված է ապահովագրական պատահարի հանդես գալու հետ, այսինքն ապահովագրության համար պարտադիր գործոն է դառնում պատահարների ի հայտ գալու հավանական նույթը: Ապահովագրական ֆոնդի միջոցների օգտագործումը պայմանավորված է ապահովագրական պատահարների առաջացմամ ն հետնանքներով: Եթե պետական յուջեի եկամուտները ձնավորվում են ի հաշիվ ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց պարտադիր ն անհատույց վճարների՝ հարկերի ն տուրքերի, իսկ յուջեի միջոցների օգտագործումը կատարվում է հասարակության սոցիալ-տնտեսական պահանջներին համապատասխան, ապա ապահովագրության դեպքում տեղի է ունենում վնասի վերա աշխում ինչպես տարածքային միավորների, այնպես էլ ժամանակի առումով: Այնքանով, որ ապահովագրությունը նույնպես հիմնված է վերա աշխման հարաերությունների վրա, որոնք դրսնորվում են այդ ֆոնդի ձնավորման ն օգտագործման գործընթացում, ընդգծվում է ապահովագրություն ն ֆինանսներ կատեգորիաների միասնությունը՝ չանտեսելով վերջինիս առանձնահատկությունները: Այսպիսով, հանդես գալով դրամական ձնով, ամրագրելով այդ հարա երությունները իրավական փաստաթղթերով, ապահովագրությունը դրսնորում է այնպիսի գծեր. որոնք վերջինիս մոտեցնում են ֆինանսներ ն վարկ կատեգորիաներին՝ մշտապես պահպանելով իրեն նորոշ առանձնահատկություններն ու գործառույթները: Ապահովագրության գործառույթները հետնյալն են. 1. Դրամական միջոցների մասնագիտացված ապահովագրական ֆոնդի ձնավորումը, 2. Դրամական միջոցների խնայողությունը ն կուտակումը, 3. Վնասի փոխհատուցումը ն քաղաքացիների նյութական արեկեցության ապահովումը, 4. Ապահովագրական պատահարի նախազգուշացումը ն սպասվելիք կորուստների նվազեցումը, 5. Վերահսկողությունը: Ապահովագրության տեղն ու դերը դրսնորվում են նրա գործառույթներով ն ճյուղային կառուցվածքի միջոցով: Այսպես, օրինակ, գույքային ապահովագրությունը երաշխավորում է իրավակազմակերպական տար եր ձնի ն ձեռնարկատիրական զանազան գործունեություն իրականացնող կազմակերպությունների ապահովագրված գույքին տարերային աղետների պատճառով վնասի վերականգնումը, անձնական ապահովագրության դեպքում՝ աշխատողների կորսված աշխատունակության վերականգնումը, իսկ պատասխանատվության ապահովագրման ժամանակ՝ երրորդ անձի գույքի ն առողջական վիճակի վերականգնումը: Ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրության հիմնական նպատակն է ապահովագրել սեփականության ոլոր ձների ն գործարարների եկամուտները համապատասխան ռիսկերից: Տնտեսության մեջ ապահովագրության դրսնորման ոլորտներն առանձին դեպքերում որոշվում են մի շարք օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ գործոններով: Օ յեկտիվ գործոնները պայմանավորված են արտակարգ ն անկանխատեսելի նական իրադարձությունների հավանականությամ : Ֆիզիկական անձանց, ձեռներեցների կյանքի, պետական ինստիտուտների գույքի ն այլ նյութական արժեքների պաշտպանությունը ապահովելու համար պետության կողմից մտցվում է պարտադիր ապահովագրություն: Սովորա ար դա ընդգրկում է պետության համար խիստ կարնոր տնտեսական

ու սոցիալական ոլորտները: Ապահովագրության այն օ յեկտները, որոնք չեն ընդգրկվում պարտադիր ապահովագրության շրջանակներում, կարող են ներառվել կամավոր ապահովագրության ոլորտում: Վերջինիս զարգացման համար, ացի օ յեկտիվ գործոններից, կարնորվում են նան սու յեկտիվ գործոնները: Դրանք հետնյալն են. 1. Քաղաքացու կամ ձեռներեցի կողմից տարերային աղետներից ն հասարակական վտանգներից ապահովագրման անհրաժեշտության ընկալումը, 2. Ֆիզիկական անձանց ն ձեռներեցների ապահովագրական ընկերությունների նկատմամ վստահությունը, 3. Երկրում ապահովագրական ծառայությունների գրավչությունը ն կազմակերպական մակարդակը: Ամեն դեպքում չպետք է անտեսվի նան շուկայական հարա երությունների պայմաններում քաղաքացիների ն ձեռներեցների ապահովագրության անհրաժեշտությունը գիտակցելուն զուգընթաց նրանց մի մասի ավարար վճարունակ չլինելը: Գործարքը հաճախ ցանկալի է, այց չկա վճարելու հնարավորություն: Հայաստանի Հանրապետության ապահովագրական շուկայի սահմանափակության հիմնական պատճառը դա է, թեն պակաս ազդեցություն չունեն նան ապահովագրական ընկերությունների կապիտալի թույլ ազան, սպասարկման ցածր կուլտուրան, ապահովագրական շուկայի ենթակառուցվածքների թերզարգացածությունը:

19.2 ՈՉ ԿՅԱՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴՐԱ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Համաձայն «ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի» 54-րդ գլխի 958 հոդվածի, գույքային ապահովագրության պայմանագրով ապահովագրողը պարտավորվում է պայմանագրով համաձայնեցված վճարի դիմաց պայմանագրով նախատեսված դեպքի տեղի ունենալու դեպքում ապահովադիրն կամ այլ անձին՝ ում օգտին կնքվել է պայմանագիրը, հատուցել ապահովագրված գույքին այդ դեպքի հետնանքով պատճառված վնասները՝ պայմանագրով որոշված գումարի սահմաններում: Ապահովագրության դասական ոլոր սկզ ունքները ընդհանուր առումով կիրառելի են գույքային ապահովագրության ոլոր տեսակների նկատմամ : Նշենք դրանցից հետնյալները. 1. ապահովագրական շահի առկայությունը, այսինքն ապահովադիրն ունի իրավա անորեն հիմնավորված ֆինանսական շահագրգռվածություն այն առումով, որ ապահովագրված է, 2. արձր ազնվությունը, այսինքն ն ապահովագրողը, ն ապահովադիրը պետք է միմյանց նկատմամ լինեն ազնիվ պայմանագրի դրույթներն իրականացնելիս, 3. փոխհատուցումը, եր ապահովադիրը իրավունք ունի ապահովագրական պատահարի հետնանքով ստանալ վնասի փոխհատուցում, այլ ոչ թե շահույթ, 4. փոխհատուցման իրավունքը մեղավոր անձից ապահովագրական ընկերությանը փոխանցումը, 5. տուգանքը, կրկնակի ապահովագրության դեպք ացահայտվելուց փոխհատուցման գործընթացում ապահովագրական ընկերությունների միջն հաշվարկային հարա երությունների առկայությունը, 6. անուղղակի պատճառներ, այսինքն ապահովագրական ընկերության իրավունքն է վնասը փոխհատուցել միայն այն ապահովագրական պատահարի դեպքում, որը նշված է ապահովագրական պոլիսում: Գույքային ապահովագրության նպատակն է վնասի փոխհատուցումը: Վերջինիս գլխավոր սկզ ունքը նրանումն է, որ ապահովադիրը ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու պարագայում պետք է երվի այնպիսի ֆինան465

սական վիճակի, ինչպիսին ունեցել է մինչ այդ պատահարը: Ուստի առաջանում է ապահովագրական գույքի արժեքի գնահատման ն ապահովագրավճարների մեծության որոշման խնդիր: Ապահովագրական արժեքը այն գումարն է, որի սահմաններում ապահովագրողը, համաձայն կնքված պայմանագրի, կրում է պատասխանատվություն: Գույքային ապահովագրությունում ապահովագրավճարի առավելագույն մեծությունը գնահատվում է ապահովագրական պատահարի առաջացման պահին գույքային ապահովագրության շահի արժեքով: Այդ իրադրությանը պետք է ցուցա երել պատշաճ ուշադրություն: Գույքի ապահովագրման դեպքում ապահովագրման առարկա դիտարկվում է ոչ թե գույքը, այլ այն պահպանելու սեփականատիրոջ շահը: Ապահովագրության դասական հիմնադրույթը կայանում է նրանում, որ ապահովագրության գումարը չպետք է գերազանցի ապահովագրական արժեքին: Հակառակ դեպքում առաջանում է իրավիճակ, եր հաճախորդը շահագրգռված է հակաօրենսդրական գործողություններով ստանալ գույքի իրական արժեքը գերազանցող ապահովագրական փոխհատուցում: Գործնականում ապահովագրության նագավառում հանդիպում են ազմակի ապահովագրման դեպքեր: Բազմակի ապահովագրումը տեղի ունի, եթե ապահովագրվում է նույն ապահովագրական շահը նույն վտանգի նկատմամ միննույն փուլում մի քանի ապահովագրական ընկերություններում: Բազմակի ապահովագրությունը մի շարք երկրների օրենսդրություններին համապատասխան չի արգելվում, այց ոլոր դեպքերում միագումար ապահովագրման ծավալը չպետք է գերազանցի ապահովագրության արժեքը: Տվյալ դեպքում յուրաքանչյուր ապահովագրական ընկերություն, համաձայն կնքված ապահովագրական պայմանագրի, կատարում է վնասի համամասնական փոխհատուցում: Տուգանքը ապահովագրական ընկերության իրավունքն է առաջարկել ապահովագրվողի առաջ պատասխանատու այլ ընկերություններին իր հետ համամասնական սկզ ունքով կիսելու ապահովագրվողի վնասի փոխհատուցման ծախսերը: Տուգանք հաշվարկվում է պոլիսներով ձնավորված ապահովագրական գումարի հիման վրա՝ ելնելով յուրաքանչյուր պոլիսի աժնից: Այդ սկզ ունքը օգտագործվում է վնասի մասնակի ն համամասնական ապահովագրման դեպքերում: Տուգանքի հնարավորությունը առաջանում է հինգ պայմանների առկայության դեպքում. 1. Երկու ն ավելի ապահովագրական պոլիսների գոյություն, 2. Ապահովագրական պոլիսներով նույն ապահովագրական շահերի ծածկում, 3. Պոլիսներով վնասի առաջացման պատճառ համարվող ընդհանուր վտանգի ծածկում, 4. Պոլիսների ապահովագրական միննույն օ յեկտին վերա երում, 5. Յուրաքանչյուր պոլիսի պատասխանատվությունը վնասի փոխհատուցմանը: Գույքային ն պատասխանատվության ապահովագրությունների պայմանագրերը հաճախ նախատեսում են ապահովագրվողի սեփական մասնակցությունը վնասի որոշակի մասի ծածկմանը: Սեփական մասնակցության ձները տար երվում են համամասնական ապահովագրումից կամ էվերիջից նրանով, որ ոչ մի ձնով կախված չեն ապահովագրական գումարի ն արժեքի միջն հաշվարկային հարա երակցությունից: Ապահովագրվողի սեփական մասնակցությունը վնասի ծածկմանը ապահովագրողին ազատում է փոքր ծավալի վնասների փոխհատուցման պարտավորությունից: Այն ձեռնտու է նան ապահովագրողին, քանի որ ապահովում է նրան ապահովագրական հավելավճարների արտոնյալ պայմաններ: Սեփական մասնակցության ամենապարզ ձնն այն է, որ ապահովագրվողը իր վրա է վերցնում ցանկացած վնասի որոշակի տոկոսը: Օրինակ, եթե վնասը կազմում է 1.5 մլն դրամ, իսկ ապահովագրվողի սեփական մասնակցության աժինը 20 տոկոս է, ապա ապահովագրողը պետք է փոխհատուցի ընդամենը 1.2 մլն. դրամ (1.5 - (1.5"20 9/1009)): Սեփական մասնակցության մյուս ձնը՝ ֆրանշիզը, օգտագործվում է, եր ապահո466

վագրվողը մասնակցում է վնասի փոխհատուցմանը որոշակի գումարով: Ֆրանշիզը պայմանագրով որոշված վնասի այն գումարն է, որը ենթակա չէ փոխհատուցման ապահովագրողի կողմից: Կորստի դեպքում վճարման ենթակա գումարի սահմանափակման համար օգտագործվում է նան ապահովագրողի պատասխանատվության լիմիտը: Այն մտցվում է պայմանագրի պայմանների մեջ ն կարող է սահմանվել ապահովագրվող գույքի տար եր ձների համար: Օրինակ, տնային գույքի ապահովագրման դեպքում ապահովագրողը սահմանափակում է շատ թանկարժեք իրերի ապահովագրական ծածկումը որոշակի տոկոսով՝ գույքի ընդհանուր արժեքի ֆիքսված գումարի չափով: Այդպես է լիմիտավորվում կազմակերպության դրամարկղում կանխիկի ապահովագրության ծածկումը: Գոյություն ունեն վնասի փոխհատուցման դրամական, վերանորոգման, վերականգնման ն փոխարինման ձներ: Ապահովագրական պայմանագրի ովանդակությունը ապահովագրողին իրավունք է տալիս ընտրել վնասի փոխհատուցման այս կամ այն ձնը: Հաճախ օգտագործվում է փոխհատուցման դրամական ձնը: Բայց որոշ դեպքերում ապահովագրական ընկերություններին ձեռնտու է նան վնասի փոխհատուցման նեղեն ձները, օրինակ, ավտոմեքենաների ն անշարժ գույքի ապահովագրության դեպքում: Հաճախորդը ապահովագրական փոխհատուցում ստանալու համար պատահարի մասին պետք է տեղյակ պահի ապահովագրողին հաստատված ժամկետում ն սահմանված ձնով: Ժամկետի պահպանումը շատ կարնոր է գույքային ապահովագրությունում, քանի որ ուշացնելու դեպքում դժվար է որոշել կորստի նախասկզ նական չափերը: Ապահովագրվողը պետք է ձգտի ապացուցել կրած վնասի իրական մեծությունը: Առնտրային ապահովագրությունում մեծ ծավալների դեպքում պարտադիր կատարվում է վնասի փորձագիտական հետազոտում: Դրա համար ներգրավվում են փորձագետներ, որոնք կարող են նույնիսկ չաշխատել տվյալ ապահովագրական ընկերությունում: Գույքային ապահովագրության ամենատարածված տեսակը հրդեհից ապահովագրությունն է: Այս դեպքում ապահովագրման օ յեկտ կարող են լինել շենքերը, շինությունները, անավարտ արտադրությունը, փոխանցող մեխանիզմները, ուժային, աշխատամեքենաները, սարքավորումները, արտադրանքը, հումքը, նյութերը, ապրանքները, վառելիքը, տնային ունեցվածքը ն այլ ակտիվներ: Ապահովագրման պայմանագիրը կարող է կնքվել ինչպես ամ ողջ ունեցվածքի, այնպես էլ նրա մի մասի համար: Ապահովագրության հիմնական ռիսկերը ավանդա ար համարվում են հրդեհը, կայծակը, պայթյունը ն այլն: Որպես լրացուցիչ ռիսկեր դիտվում են. 1. Տարերային աղետները, մասնավորապես երկրաշարժերը, հրա ուխները, ստորերկրյա կրակը, ամպրոպը, փոթորիկը, ցունամիները, քամիները ն այլն, 2. Հարնան կառույցից ջրի ներթափանցումը, 3. Վթարները ջեռուցող, ջրամատակարարող, սանհանգուցային ն հակահրդեհային ցանցերում, 4. Ապակիների ջարդվելը, 5. Երրորդ անձանց հակաիրավական գործողությունները, 6. Հրդեհից հետո արտադրությունում ընդմիջումը կամ դրա հետ կապված շահույթի կորուստը: Եթե ապահովագրական պայմանագրում այլ ան չի նախատեսվում, ապա չեն փոխհատուցվում այն վնասները, որոնք ուղղակի կամ անուղղակի ձնով առաջանում են հետնյալի արդյունքում. • ոլոր նույթի ռազմական գործողությունները, քաղաքացիական պատերազմը կամ դրա հետնանքները, ազգային խռովությունները, գործադուլները, պետականացումը, աքսորը, ռազմական կամ քաղաքացիական մարմինների կողմից

գույքի ռնագանձումը ն ոչնչացումը, ատոմային պայթյունը, ռադիոակտիվ վարակը, ինքնահրդեհումը, շենքի կամ նրա առանձին մասերի այլ չնախատեսված պատճառներով քանդվելը ն այլն: Պատմականորեն տար երում են գույքի վերականգնողական, գործող (մնացորդային կամ զուտ), վաճառքի, հաշվեկշռային, շուկայական արժեքները: Գողության դեպքերի ապահովագրությունում որպես օ յեկտ համարվում է ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց գույքը, իսկ ապահովադիրներ՝ իրավա անական ն ֆիզիկական անձինք: Գողության նորոշումը տրվում է «Քրեական օրենսգրքի» դրույթներին համապատասխան: Տար եր երկրներում գոյություն ունեն գողունի որոշման կոնկրետ մոտեցումներ, որը պայմանավորված է ազգային քրեական օրենսդրության առանձնահատկություններով: Օրինակ, Իտալիայում «գողություն» հասկացությունը միավորում է 24 հանցագործություններ: Արտադրական գործընթացի ընդհատման հետ կապված վնասների փոխհատուցման համար կիրառվում է ապահովագրության հատուկ ձն, որը անվանվում է արտադրությունում ընդհատումներից, պարապուրդներից վնասների ապահովագրություն: Այդպիսի վնասների պատճառներ կարող են լինել. • հրդեհները կամ իրադարձությունները, որոնք կապված են ապահովադիրի գույքի կորստի հետ, • վթարները ն տեխնիկական անսարքությունները, • տարերային աղետները, • հասարակական-քաղաքական իրադարձությունները, • առնտրային գործոնները: Դեռ վաղ ժամանակներից եռների փոխադրման ժամանակ առաջացող հիմնական ռիսկեր դիտվել են եռների վնասվելը, փչանալը, գողացվելը ն տեղ չհասնելը: Ժողովրդատնտեսական շահերի տեսանկյունով եռների ապահովագրությունը աժանվում է հետնյալ տեսակների՝ • արտահանվող եռների ապահովագրություն, • ներմուծվող եռների ապահովագրություն, • ներքին փոխադրումների ապահովագրություն, • տրանզիտ փոխադրումների ապահովագրություն: Գույքային ապահովագրության հաջորդ ձնը ավտոտրանսպորտի ապահովագրությունն է, որը ՀՀ-ում առայժմ իրականացվում է կամավոր սկզ ունքով: Ապահովագրման օ յեկտ են ինքնագնաց տրանսպորտային միջոցները, որոնք ենթակա են պետական հաշվառման (թեթն մարդատար, եռնատար ավտոմեքենաները, ավտոուսները, մոտոցիկլետները, տրակտորները): Գիտատեխնիկական առաջընթացի արագացման տեմպերը, արտադրության կապիտալատարության աճը, ներքին առնտրի շրջանառությունում տեխնոլոգիական սարքավորումների տեսակարար կշռի ավելացումը պահանջ առաջացրին ապահովագրել տեխնիկական ռիսկերի հետնանքները: Տեխնիկական ռիսկերի ապահովագրությանը վերա երում են ապահովագրության հետնյալ հիմնական տեսակները. • շինմոնտաժային աշխատանքների ապահովագրությունը, • արտադրության ոլորտում մեքենաների ապահովագրությունը, • շարժական հարմարանքների ապահովագրությունը, • էլեկտրական սարքավորումների ապահովագրությունը: Շինմոնտաժային ռիսկերի ապահովագրությունը ապահովագրության արձր մասնագիտացված ձն է, քանի որ չի կարող միասնական մոտեցում լինել տարանույթ օ յեկտների ռիսկերի գնահատման առումով, նույնիսկ նույն ճյուղի համար: Մի շարք զարգացած երկրներում ապահովագրության այս ձնը կրում է պարտադիր նույթ: • • •

Տեխնիկական ռիսկերի ապահովագրության մյուս երեք ձների կիրառման դեպքում մեքենաների, շարժական հարմարանքների, էլեկտրոնային սարքավորումների ապահովագրությունը կատարվում է գույքի ապահովագրության մեխանիզմներով: Գույքային ապահովագրության հաջորդ տեսակը անշարժ գույքի սեփականության իրավունքի ապահովագրությունն է: Տար երվում են անշարժ գույքի գործարքների ն դրա նկատմամ սեփականության իրավունքի հաշվառման (գրանցման) երկու մոդելներ: Առաջին մոդելի դեպքում պետությունը գրանցում է անշարժ գույքի սեփականության իրավունքը, տալիս է համապատասխան սերտիֆիկատ ն երաշխավորում է այդ իրավունքը ձեռք երողին, որ վերջինիս սեփականության իրավունքը ոչ մի դեպքում չի կարող վերացվել: Եթե հետաքննությամ պարզվի, որ գործարքը կատարվել է օրենսդրական խախտումներով, ապա պետությունը տուժող կողմին տալիս է փոխհատուցում, այնուհետն պատժում մեղավոր անձանց: Երկրորդ մոդելի դեպքում պետության գործառույթը սահմանափակվում է միայն գործարքի գրանցմամ : Եթե դատարանի որոշմամ սեփականությունը վերադարձվում է նախկին տերերից որնէ մեկին, ապա տուժող է հանդիսանում վերջին սեփականատերը, որը կորցնում է ինչպես այդ սեփականությունը, այնպես էլ դրանում ներդրված իր դրամական միջոցները: Հենց այդպիսի համակարգ գործում է ԱՄՆ-ում, որտեղ մասնագիտացված ապահովագրական ընկերությունները ապահովագրում են սեփականության իրավունքը: Ապահովագրության հաջորդ տեսակը ծովային ապահովագրությունն է: Գործնականում դա տրանսպորտային ապահովագրության հիմքն է ն ընդգրկում է լայն շրջանակներ: Գույքային ապահովագրության տարածված տեսակներից մեկը ավիացիոն ապահովագրությունն է, որը համալիր ճյուղ է ն իր մեջ ներառում է հետնյալ ենթաճյուղերը. • Ավիացիոն ընկերության ռիսկերի ապահովագրություն, • Ավիացիոն արտադրանքի պատասխանատվության ապահովագրություն: Ավիաընկերությունում պատասխանատվության ապահովագրությունը լայն տարածում է ստացել մի շարք զարգացած երկրներում: Ըստ օրենքի այդ երկրներում ավիափոխադրողները պարտավոր են ապահովագրել իրենց պատասխանատվությունը երրորդ անձանց առջն՝ նրանց հասցրած վնասի փոխհատուցման համար: Օրենսդրությամ սահմանվում են ապահովագրության պարտադիր ձներ ն դրանց համար պատասխանատվության սահմանաչափեր: Միջազգային ավիագործընթացներում ավիացիոն ապահովագրությունը, ավիափոխադրումների ն դժ ախտ պատահարներից ուղնորների պարտադիր ապահովագրությունները միավորվում են մեկ պոլիսում՝ ապահովագրության ընդհանուր սահմանաչափով: Ապահովագրության այս տեսակը ԱՄՆ-ում 2001թ. տեղի ունեցած ահա եկչություններից հետո ամենատուժածներից է: Գույքային ապահովագրությունում կարնոր նշանակություն ունի գյուղատնտեսական կազմակերպության գույքի ապահովագրությունը: Այն նախատեսում է. • գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ապահովագրություն ( ացառությամ սերմերի), • մշակովի գյուղատնտեսական մշակա ույսերի ապահովագրություն, • գյուղատնտեսական կենդանիների ապահովագրություն, • շենքերի, շինությունների, փոխանցող հարմարանքների, ուժային, աշխատամեքենաների, տրանսպորտային միջոցների, սարքավորումների, գույքի, արտադրանքի, հումքի, նյութերի, ազմամյա տնկարկների ապահովագրություն: Գյուղատնտեսական մշակա ույսերի համար ապահովագրական իրադարձություններ համարվում են երաշտի, ան ավարար ջերմության հետնանքները, ինչպես նան հիվանդությունները, հրդեհը ն վնասատուները:

Գյուղատնտեսական կենդանիների համար ապահովագրական իրադարձություններ համարվում են տարերային աղետների, վարակիչ հիվանդությունների, հրդեհի ն այլ դժ ախտ դեպքերի հետնանքով կենդանիների սատկելը որոշակի հասակում (օրինակ ոչխարի ն այծի համար վեց ամիս հասակը, խոզի համար չորս ամիսը, ձիերի, ուղտերի, ավանակի ն մյուս խոշոր եղջերավոր անասունների համար մեկ տարի): Գյուղատնտեսական նշանակության հիմնական միջոցների համար ապահովագրական իրադարձություն համարվում են ջրհեղեղի, քամու, անձրնի, կայծակի, երկրաշարժի, հրդեհի ն այլ տարերային աղետների, ինչպես նան նակլիմայական պայմանների հետնանքներով դրանց քանդվելը: Պատասխանատվության ապահովագրությունը ներկայումս ավականաչափ զարգացած ու հեռանկարային տեսակ է: Բիզնեսի աշխարհում ամենատար եր գործունեություններին վերա երող գործարքները իրենց մեջ կրում են պատասխանատվության որոշակի ռիսկ: Բնականաար, առաջանում է հասարակական պատասխանատվության անհրաժեշտություն, քանի որ արտադրամասերից մեկի կամ ընկերության անձնակազմի թերի աշխատանքի հետնանքով կարող է տեղի ունենալ հրդեհ կամ պայթյուն, վթար, զոհվեն մարդիկ, վնաս պատճառվի շրջակա միջավայրին ն այլն: Բոլոր զարգացած երկրներում գործատուները, որոշակի ացառություններով, պարտավոր են իրենց պատասխանատվությունը ապահովագրել օրենքի առաջ: Որպես ապահովագրության առանձին ձն, ոչ կյանքի ապահովագրությունում (գույքային ապահովագրությունում), հանդիսանում է ձեռնարկատիրական գործունեության ապահովագրությունը, որն ընդգրկում է ներքին ն արտաքին ռիսկերը: Ձեռնարկատիրական գործունեությունը մշտապես ուղեկցվում է ազմատեսակ ռիսկերով, որոնք փոխգործողության մեջ են այն կորուստների մաթեմատիկական սպասման հետ, որպիսիք կարող են տեղի ունենալ ընդունված որոշման արդյունքում: Ընդհանուր առմամ , ձեռնարկատիրական հասկացվում է այն ռիսկը, որը առաջանում է ձեռնարկատիրական գործունեության ոլոր ձներում ն կապված է արտադրանքի արտադրության, ապրանքների ու ծառայությունների իրացման, ապրանքադրամական ն ֆինանսական գործառնությունների, առնտրի, ինչպես նան գիտատեխնիկական նախագծերի կատարման գործընթացների հետ: Ձեռնարկատիրությունը միշտ առնչվում է տնտեսական կոնյուկտուրայի անորոշության հետ, որը խում է ապրանքների, դրամի առաջարկի ն պահանջարկի անհամապատասխանությունից, արտադրության գործոններից, կապիտալի առաջարկի ազմատար երակ ոլորտներից, միջոցները ներդնելու նախընտրելիությունից ն այլն: Ձեռնարկատիրական ռիսկը ունի օ յեկտիվ հիմք՝ խում է ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող կազմակերպության արտաքին միջավայրի անորոշությունից: Արտաքին միջավայրը իր մեջ ներառում է օ յեկտիվ տնտեսական, սոցիալական ն քաղաքական պայմաններ, որոնք ոչ միշտ է հնարավոր կանխատեսել ընդունելի ճշտությամ : Ձեռնարկատիրական ռիսկի առկայությունը հանդես է գալիս որպես տնտեսական ազատության հակադարձ կողմ ն դրա դիմաց յուրահատուկ վճար: Մի ձեռներեցի ազատությունը միաժամանակ զուգորդվում է մյուս ձեռներեցների ազատությամ : Շուկայական հարա երությունների խորացումը ավելի է շեշտում անորոշությունը ն ձեռնարկատիրական ռիսկը վերահսկելու անհրաժեշտությունը: Ուստի նպատակահարմար է օգտագործել տար եր միջոցառումներ, որոնք հնարավորություն կտան որոշակի աստիճանով կանխատեսել ռիսկային իրավիճակի առաջացումը ն նվազեցնել այդ ռիսկի մակարդակը: Անհարժեշտ է նշել, որ ձեռնարկատերը իրավունք ունի մասնակիորեն ռիսկը տեղափոխել տնտեսության այլ սու յեկտների վրա, այց ամ ողջությամ նա չի կարող խուսափել դրանից: ճշմարտացիորեն ընդունվում է, որ

ով ռիսկի չի գնում, նա չի հաղթում, ուստի տնտեսական շահույթի ստացման համար տնտեսավարող սու յեկտը պետք է գիտակցա ար ընդունի ռիսկային որոշումներ: Ժամանակակից միջազգային հարա երություններում տնտեսական ն քաղաքական զարգացումները առաջ են երում ռիսկի նոր ձներ, որոնք դժվար է որոշել ն գնահատել քանակապես: Բիզնեսը ազգային շրջանակներից դուրս գալով առաջացնում է արդ ֆինանսական ն արտադրական փոխադարձ հարա երություններ: Առաջ է գալիս «դոմինոյի էֆեկտը», որը մի ընկերության սնանկացման դեպքում շարունակա ար վատթարացնում է դրա հետ կապված այլ ընկերությունների ֆինանսական վիճակը: Ձեռնարկատիրական ռիսկերը դասակարգելիս, նախ ն առաջ, անհրաժեշտ է տար երակել դրանք որոշակի խմ երի վերագրող հիմնական հատկանիշերը. 1. ըստ առաջացման ոլորտի, 2. ըստ ժամանակի տնողության, 3. ըստ ռիսկի աստիճանի, 4. ըստ հետնանքների նույթի: Ըստ առաջացման ոլորտի ձեռնարկատիրական ռիսկերը կարելի է ստորա աժանել ներքինի ն արտաքինի: Ներքին ռիսկերի առաջացման աղ յուրը արտաքին միջավայրն է: Ձեռնարկատերը չի կարող ներազդել դրա վրա, այլ միայն կարող է կանխատեսել ն հաշվի առնել իր գործունեության ընթացքում: Արտաքին ռիսկերին վերա երում են այնպիսինները, որոնք անմիջականորեն կապված չեն ձեռնարկատիրոջ գործունեության հետ (օրենսդրության մեջ չնախատեսված փոփոխությունները, քաղաքական ռեժիմի անկայունությունը ն այլն): Ներքին ռիսկերի աղ յուրը հենց ձեռնարկատիրական գործունեությունն է: Այդ ռիսկերը առաջանում են անարդյունավետ կառավարման, սխալ մարքեթինգային քաղաքականության, ինչպես նան ներքին չարաշահումների դեպքում: Դրանցից հիմնականներն են կադրերի ռիսկը, որը կապված է արհեստավարժության ն ձեռնարկության խորհրդատուների նորոշ գծերի հետ: Ժամանակի երկարատնության տեսանկյունով ձեռնարկատիրական ռիսկերը կարելի է աժանել կարճաժամկետի ն մշտականի: Կարճաժամկետների խմ ին վերաերում են այն ռիսկերը, որոնք սպառնում են ձեռնարկատիրոջը ժամանակի հայտնի փուլի ընթացքում: Օրինակ, տրանսպորտային ռիսկը, որի դեպքում վնասներ կարող են առաջանալ եռնափոխադրման ժամանակ կամ կոնկրետ գործարքի գծով չվճարման ռիսկը: Մշտական ռիսկերին վերա երում են այնպիսինները, որոնք անմիջականորեն սպառնում են ձեռնարկատիրական գործունեությանը տվյալ աշխարհագրական կամ տնտեսության որոշակի ճյուղում: Օրինակ, երկրում չվճարումների ռիսկը անկատար իրավական համակարգի դեպքում կամ շենքերի, շինությունների քանդման ռիսկը սեյսմովտանգ տարածաշրջանում: Ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրության տակ հասկացվում է ձեռնարկատիրական գործունեությունից վնասների, սպասվող եկամուտների չստացման, լրացուցիչ ծախսերի կատարման ռիսկերի ապահովագրումը, որոնք կարող են առաջանալ կամ գործընկերների կամ ձեռնարկատիրոջ գործունեության հետ կապ չունեցող հանգամանքների պատճառով: Ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրության օ յեկտ համարվում են ապահովադիրի նյութական շահագրգռվածությունը, որը կապված է ձեռնարկատիրական գործունեության հետ: Վերարտադրության գործընթացում, միջոցների շրջապտույտի փուլերով պայմանավորված, տար երում են ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրության հետնյալ ձները. 1. դրամական, 2. արտադրական, 3. ապրանքային:

Ընդհանուր առմամ , ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրությունը ներառում է ապահովագրության ոլոր հիմնական մոտեցումները: Փաստորեն, ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող ոլոր տնտեսավարող սու յեկտների մոտ սպասվող շահույթի չստացումը կամ այլ արտադրատնտեսական վնասները, որոնք պայմանավորված են ներքին գործոններով, կարելի է նվազեցնել ապահովագրության միջոցով: Դիտարկելով ձեռնարկատիրական ռիսկերի ձների ազմազանությունը, կարելի է հետնություն անել, որ ձեռնարկատիրական ռիսկեր կատեգորիան չունի հստակ սահմաններ ն դրանց վերագրումը ապահովագրության այս կամ այն ճյուղին հնարավոր չէ, իսկ որպես առանձին ճյուղ ներկայացնելը կլինի չհիմնավորված: Ուստի, պետք է ընդունել այն իրողությունը, որ ձեռնարկատիրական ռիսկերի ապահովագրությունը նույթով ոչ կյանքի ապահովագրության ձներից է: Գույքային ապահովագրության պայմանագիրը: Գույքային ապահովագրության պայմանագրի հետ կապված հիմնական գործընթացները հետնյալն են. 1. Ապահովագրության հայտարարության ձնակերպումը, 2. Ապահովագրության կանոնների ն պայմանների ծանուցումը, կողմերի իրավունքների ն պարտավորությունների համաձայնեցումը, 3. Ապահովագրության պայմանագրի կնքումը, 4. Ապահովագրավճարի փոխհատուցումը, 5. Ապահովագրության պայմանագրի դադարումը: Գույքի ապահովագրության կամավոր պայմանագիրը հիմնականում կնքվում է ապահովադիրի գրավոր հայտարարության դեպքում: Այդ հայտարարությունը պետք է պարունակի ապահովագրվող օ յեկտի վերա երյալ ամ ողջ տեղեկատվությունը: Հայտարարության հետ միաժամանակ ապահովադիրը ներկայացնում է գույքի սեփականության վկայականը, ինչպես նան կոնկրետ գույքի օ յեկտների խմ երը, չափման միավորը, քանակը, դրանց իրական արժեքը ն ցանկալի ապահովագրական գումարը: Պայմանագիրը կնքելիս ապահովադիրը պարտավոր է ապահովագրողին իրազեկել իրեն հայտնի պատճառների մասին, որոնք ունեն էական նշանակություն ապահովագրական պատահարի առաջացման հավանականության ն դրա առաջացումից հնարավոր վնասների չափերի մեծության որոշման համար, եթե այդ պատճառները հայտնի չեն ապահովագրողին: Եթե պայմանագիրը կնքելուց հետո ացահայտվի, որ ապահովադիրը ապահովագրողին տրամադրել է կեղծ տեղեկատվություն, ապա ապահովագրողը իրավունք ունի չեղյալ համարել այդ պայմանագիրը: Հայտարարություն տալուց հետո ապահովադիրը իրավունք չունի ավելացնել ռիսկի աստիճանը կամ թույլատրել դրա աճը առանց ապահովագրողին գրավոր տեղեկացնելու: Եթե ապահովադիրը ապահովագրում է գույք, որն արդեն ապահովագրված է այլ կազմակերպություններում, ապա նա պարտավոր է գրավոր ձնով ապահովագրողին հայտնել այդպիսի ապահովագրության պայմանների, նրանով առաջացած պարտավորությունների, ապահովագրական գումարի մասին ն այլն: Գույքի ապահովագրության պայմանագիրը կնքվում է սահմանված ձնով ապահովագրողի կողմից ապահովագրվող օ յեկտի պարտադիր զննելուց ն համապատասխան փաստաթուղթ կազմելուց հետո, որը ստորագրում են մասնակից երկու կողմերը: Ապահովագրողը իրավունք ունի ստուգել ապահովագրված գույքի վիճակը, ինչպես նան ապահովադիրի կողմից իրեն հայտնած տեղեկատվությունը: Նա կարող է մասնակցել ապահովագրված գույքի փրկմանը ն պահպանմանը, ինչպես նան տրամադրել գրավոր փաստաթուղթ վնասի նվազման մասին, ինչը պարտադիր է ապահովադիրի համար: Ապահովագրողը կարող է չվճարել ապահովագրական փոխհատուցումը, եթե ըստ ապահովագրման կանոնների կամ պայմանագրի պայմանների ապահովագրական պատահարի փաստը չի հաստատվել համապատասխան մարմինների կողմից: Եթե

ապահովագրության կանոնները նախատեսում են պայմանագրի կնքումը գույքի վկայագրի հիման վրա, ապա վերջինս կցվում է հայտարարագրին ն դառնում պայմանագրի ան աժանելի մասը: Ապահովադիրը պարտավոր է պատասխանել ապահովագրողի ոլոր հարցերին ն տալ ամ ողջական տեղեկատվություն ապահովագրվող գույքի ռիսկի աստիճանը որոշելու համար: Դա անհրաժեշտ է, քանի որ հայտարարությունում նշվում են ապագա ապահովագրական պայմանագրի հիմնական տնտեսական ցուցանիշները: Դրանք են. • գույքի ապահովագրական արժեքը, • դրա ապահովագրական գումարը, • ապահովագրական ֆրանշիզը: Ապահովագրման պայմանագիրը լրացնում է ապահովագրողը, կողմերը փոխադարձ համաձայնությամ կարող են պայմանագրում կատարել որոշ ճշգրտումներ: Կողմերի միջն տարաձայնություն չլինելու դեպքում նրանք ստորագրում են ապահովագրական պայմանագիրը ն կնքում կնիքով: Վնասի որոշումը գույքային ապահովագրությունում: Գույքային ապահովագրությունում կարնոր հիմնահարց է վնասի գումարի որոշումը ն ապահովագրական փոխհատուցման կատարումը: ՀՀ օրենսդրության հիման վրա կանոնակարգվում է ապահովագրական փոխհատուցման կարգն ու պայմանները: Ապահովագրական փոխհատուցում տալու որոշում ընդունելու հիմք է հանդիսանում ապահովագրական պայմանագրով նախատեսված ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալը: Դա հաստատվում է հետնյալ փաստաթղթերով. 1. Ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու մասին ապահովադիրի հայտարարությամ , 2. Ոչնչացված (գողացված) կամ վնասված գույքի անվանացանկով, 3. Գույքի ոչնչացման վերա երյալ ապահովագրական ակտով: Ապահովագրական ակտը փաստաթուղթ է, որը կազմվում է սահմանված կարգով ն հաստատում է ապահովագրական պատահարի փաստը, պատճառները ն հանգամանքները: Միայն ապահովագրական ակտի հիման վրա հնարավոր է հաշվարկել ապահովադիրի գույքին հասցված վնասի գումարը, ապահովագրական փոխհատուցման մեծությունը ն որոշել ապահովադիրի փոխհատուցում ստանալու իրավունքը: Ապահովագրական ակտը կազմվում է ապահովագրողի կամ նրա կողմից լիազորված անձի կողմից երեքօրյա ժամկետում: Անհարժեշտության դեպքում ապահովագրողը հետաքննում է ապահովագրական պատահարը՝ ելնելով իրավապահպան մարմինների, հրշեջ պահպանության ն այլ համապատասխան ծառայությունների ապահովագրական պատահարի վերա երյալ տեղեկատվությունից: Ապահովագրողը իրավունք ունի ինքնուրույն ացահայտել ապահովագրական պատահարի պայմաններն ու պատճառները: Ապահովագրական փոխհատուցումը որոշվում է վնասի գումարի ն պայմանագրի հիման վրա ու արտահայտում է ապահովադիրին փոխհատուցման ենթակա վնասի լրիվ կամ մասնակի մեծությունը: Համամասնական ապահովագրության դեպքում ապահովագրական փոխհատուցումը որոշվում է ապահովագրական գումարին ն արժեքին համամասնորեն, այսինքն փոխհատուցվում է գույքի ապահովագրական արժեքին համապատասխանող փաստացի վնասի աժինը: Առաջին ռիսկի համակարգի դեպքում ապահովադիրին փոխհատուցվում է ամողջ վնասը ապահովագրական գումարի սահմաններում՝ ոչ ավելի ապահովագրական արժեքից: Եր վնասը փոքր է ապահովագրական արժեքից, փոխհատուցվում է ամ ողջ վնասը: Եթե վնասի գումարը ավելի է ապահովագրական արժեքից, գերազանցող մասը չի փոխհատուցվում ն ռիսկը մնում է ապահովադիրի վրա:

19.3. ԿՅԱՆՔԻ ԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐՆ

ՈՒ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ

Կյանքի ապահովագրությունը, որպես ապահովագրության ձն, Եվրոպայում առաջացել է 17-18-րդ դարերում: Պատմականորեն հենց անգլիացիներին է վերագրվում գիտական մոտեցման հիման վրա կյանքի ապահովագրության իրականացումը: 1740 թ. Անգլիայում ստեղծվել է առաջին մասնագիտացված ապահովագրական ընկերությունը կյանքի ապահովագրության ոլորտում: Ներկայումս կյանքի ապահովագրությունը հանդիսանում է չափահաս մարդկանց յուջեի ան աժանելի մասը: Օրինակ, ԱՄՆ-ում 21-րդ դարի սկզ ում ընտանիքների 80 9 ունեցել է կյանքի, իսկ 76 տոկոսը՝ ավտոմեքենայի ապահովագրության պոլիսներ: Կյանքի ապահովագրության տակ ընդունված է հասկանալ ապահովագրողի կողմից ապահովագրավճարների երաշխիքի դիմաց ապահովագրական պայմանագրով նախատեսված պատահարի դեպքում որոշակի փոխհատուցում տալու փոխհարաերությունները: Ապահովագրման ռիսկը կյանքի ապահովագրության դեպքում մարդկանց կյանքի երկարակեցությունն է: Ռիսկը համարվում է ոչ թե մահը, այլ նրա առաջացման ժամանակը: Այդ պատճառով էլ ապահովագրվող ռիսկը ունի երեք հավանական մոտեցումներ. 1. երիտասարդ հասակում կամ կյանքի միջին տնողությունից վաղ մահանալու հավանականությունը, 2. մահանալու կամ որոշակի փուլ ապրելու հավանականությունը, 3. մինչն ծերություն ապրելու հավանականությունը, ունենալով ավականաչափ երկարակեցություն, որը պահանջում է առանց աշխատանքային գործունեությունը շարունակելու պար երա ար ստանալ եկամուտներ: Ելնելով վերոնշյալ երեք հավանական տար երակներից՝ առաջանում են կյանքի ապահովագրության ազմաթիվ տեսակներ: Կյանքի ապահովագրության հիմնական սկզ ունքներից մեկը ապահովագրական շահի առկայությունն է: Ապահովագրության ցանկացած պայմանագիր կարող է կնքվել միայն ապահովադիրի մոտ տվյալ օ յեկտի առումով ապահովագրական շահի առկայության պայմաններում: Այդ սկզ ունքը առաջին օրենսդրական ձնակերպումն ստացել է Անգլիայում: Գործնական կյանքը ցույց է տալիս, որ գոյություն ունի ապահովագրական ընկերությունների կողմից կնքվող ապահովագրական պայմանագրի ազմազանություն: Ապահովագրության այս ճյուղը շատ արագ արձագանքում է ֆինանսական շուկայում տեղի ունեցող փոփոխություններին: Բայց ն այնպես, ոլոր կնքվող ապահովագրական պայմանագրերը ունեն որոշակի տիպային նութագրեր, որոնք մշակվել են ապահովագրության ամ ողջ պատմության ընթացքում: Կյանքի ապահովագրության տար երակման հիմնական չափանիշները հետնյալն են. 1. ապահովագրության օ յեկտը, 2. ապահովագրության առարկան, 3. ապահովագրության ծածկման գործողության տնողությունը, 4. ապահովագրության ծածկման ձնը, 5. ապահովագրավճարների տեսակները, 6. կնքվող պայմանագրի ձնը: Ըստ օ յեկտի` տար երվում են կյանքի ապահովագրության հետնյալ տեսակները. • կյանքի սեփական հարա երության պայմանագրերը, եր ապահովագրվողը ն ապահովադիրը նույն անձն է, • այլ անձի կյանքի հետ կապված ապահովագրությունը, եր համաապահովագրվողն ու ապահովադիրը տար եր անձիք են,

• կյանքի համատեղ ապահովագրության պայմանագրերը առաջինի կամ երկրորդի մահվան սկզ ունքով: Կյանքի ապահովագրության առարկայից կախված՝ տար երվում են. 1. ապահովագրություն մահվան դեպքում, 2. ապահովագրություն երկարակեցության դեպքում, 3. խառը ապահովագրություն: Ըստ ապահովագրավճարների տար երվում են. 1. միաժամանակյա ապահովագրավճարներով պայմանագրեր, 2. պար երա ար կատարվող ապահովագրավճարներով պայմանագրեր: Ըստ ապահովագրման ծածկման գործողության ժամկետի տար երվում են. 1. ցմահ ապահովագրություն, 2. կյանքի ապահովագրություն ժամանակի որոշակի փուլի համար: Ապահովագրման ծածկման գործողության ժամկետի որոշման չափորոշիչը ցույց է տալիս ոչ միայն ժամանակային գործոնը, այլն ռիսկի յուրահատկությունը, որն իր վրա կրում է ապահովադիրը: Առաջին դեպքում ապահովագրական իրադրության առաջացման հավանականությունը հավասար է մեկի ն ապահովադիրի ռիսկը կայանում է նրանում, թե եր տեղի կունենա ապահովագրական պատահարը, տվյալ պայմանագրով պար երա ար կատարվող ապահովագրավճարների պայմաններում որքան գումար նա կարող է կուտակած լինել ապահովագրական պահուստում: Երկրորդ դեպքում ապահովագրական իրադարձության հավանականությունը կախված է նրանից, թե ինչպիսին կլինի ապահովագրման առարկան՝ երկարակեցությունը, մահը, թե երկուսը միասին: Այդ դեպքում ապահովագրողի կողմից ապահովագրական երաշխիքի տրամադրումը մահվան հավանականության արձրանալուն զուգընթաց կլինի ավելի թանկ: Կյանքի ապահովագրության պրակտիկայում ընդունված է տար երակել պոլիսների երեք հիմնական տեսակ. 1. Կյանքի ժամկետային ապահովագրություն, եր կյանքի ապահովագրումը կատարվում է մահվան դեպքից՝ ժամանակի որոշակի փուլի համար, 2. Կյանքի ցմահ ապահովագրություն, եր կյանքի ապահովագրումը կատարվում է կյանքի ամ ողջ տնողության համար, 3. Կյանքի խառը ապահովագրություն, եր տեղի է ունենում կյանքի ապահովագրումը ն մահվան, ն ժամանակի որոշակի փուլում ապրելու համար: Կյանքի ապահովագրության պայմանագիրը իրենից ներկայացնում է օրինական ձնով ապահովագրողի ն ապահովադիրի միջն կնքված համաձայնություն, ըստ որի կոնկրետ պատահարի երկրորդի կողմից տրվելիք փոխհատուցման պայմանով առաջինը պարտավորվում է ապահովագրավճարի տեսքով մուծել որոշակի գումար: Այդ պայմանագիրը նութագրվում է հետնյալ հատկանիշներով. • պայմանագիրը երկկողմանի է, այսինքն նախատեսում է երկու կողմերի համաձայնության առկայություն, • առաջարկի պայմանագիր է, քանի որ ապահովագրողը մշակում է պայմաններ ն կանոններ ապահովագրության համար ինքնուրույն, իսկ ապահովադիրը, ծանոթանալով այդ առաջարկին, ընդունում կամ մերժում է նախապատրաստված պայմանագիրը, այց չի մասնակցում դրա ընդհանուր դրույթների մշակմանը: Կյանքի ապահովագրության պայմանագիրը այլ ճյուղի ապահովագրական պայմանագրերից տար երում են հետնյալ 4 հիմնական հատկանիշներով. 1. որպես կանոն, երկարաժամկետ պայմանագիր է, 5-15 տարի ժամկետով կամ էլ ապահովադիրի կյանքի ողջ տնողության համար, 2. ապահովագրական գումարի պայմանագիր է, ըստ որի վճարվում են նախապես պայմանավորված ապահովագրական գումարները, քանի որ մարդու կյանքի արժեքը, պատճառված վնասը հնարավոր չէ ստույգ չափել,

3.

տվյալ պայմանագրի համար վճարումների առումով չկան սահմանափակումներ, 4. Ապահովագրողը, ըստ էության, նախապես գիտի ն կարող է գնահատել ապահովագրական պատահարի արժեքը, ինչպես նան դրա առաջացման հավանականությունը: Հետազոտության միջոցով ձեռք երված տվյալները ապահովագրողին հնարավորություն են տալիս ձնավորել ոչ թե տեխնիկական պահուստներ, այլ այսպես կոչված «մաթեմատիկական պահուստներ»: Կյանքի ապահովագրության պայմանագիրը նույնպես պարտադիր ձնով ունի գրավոր տեսք: Ապահովագրական պոլիսները պարունակում են հետնյալ հիմնական ռեկվիզիտները. 1. գլխավոր մաս, որում երվում են ապահովագրական ընկերության անվանումը, գլխամասի հասցեն, հեռախոսը ն այլն, 2. ներածական մաս, որտեղ նշվում է, որ կողմերը կնքում են ապահովագրական կոնկրետ տեսակի պայմանագիր, որը հիմնված է հայտարարության վրա, 3. ընդհանուր պայմաններ, որոնցում նշվում են ապահովագրական ռիսկերը, տրամադրված երաշխիքների տեսակները ն կողմերի փոխադարձ պարտավորությունները, 4. պոլիսի անհատական մաս, որտեղ գրանցվում են պոլիսի համարը, հաճախորդի մասին տեղեկատվությունը, ապահովագրական գումարը, ապահովագրական պատահարները, որոնց դեպքում պետք է վճարվի ապահովագրական փոխհատուցումը, ապահովագրավճարը, վճարման ձնը, կարգը, պայմանագրի գործողության ժամկետները, 5. հատուկ պայմաններ, 6. ապահովագրական գումարի վճարման պայմանները, 7. պայմանագրի կատարման պայմանները, 8. պայմանագրին իրավական ուժ տալը, 9. կողմերի ստորագրությունը: Գործնականում լայն տարածում ունի դժ ախտ պատահարներից ապահովագրությունը, որի հիմնական նպատակն է ապահովադիրի առողջությանը կամ կյանքին դժ ախտ պատահարից հասցված վնասի փոխհատուցումը: Ժամանակակից պայմաններում դժ ախտ պատահարներից ապահովագրումը ապահովադիրի ն նրա ընտանիքի անդամների համար երաշխավորում է համալիր պաշտպանվածություն տնտեսական ացասական հետնանքների, անաշխատունակության կամ մահվան դեպքում: Դժ ախտ պատահարներից պարտադիր ապահովագրությունը իրականացվում է 3 ուղղություններով: Այն սոցիալական ապահովագրության համակարգի տարրերից մեկն է ն ծածկում է արտադրական վնասվածքների ն հիվանդությունների ռիսկերը: Դրա գործողության շրջանակները սահմանափակվում են աշխատատեղերում, աշխատանքային ժամերին տեղի ունեցող դժ ախտ պատահարների հետնանքներով: Ապահովագրության այս տեսակի էական առանձնահատկությունը նրանումն է, որ ապահովագրավճարները ամ ողջությամ մուծում է գործատուն: Արտադրությունում դժ ախտ պատահարներից պարտադիր ապահովագրությունը գործում է համարյա ոլոր զարգացած երկրներում ն նպաստում է ազգա նակչության սոցիալական պաշտպանվածության արձրացմանը: Սակայն մեր հանրապետությունում այդպիսի համակարգ դեռնս չի ձնավորվել: Տվյալ դեպքում ապահովադիրներ են ոլոր գործատուները, իսկ ապահովագրված՝ վարձու աշխատողները: Ապահովագրական պատահարի տեղի ունենալու հանգամանքը երաշխավորում է. • ժամանակավոր անաշխատունակության դեպքում՝ ամ ողջ աշխատավարձի

չափով փոխհատուցում, աշխատողի մահվան դեպքում՝ միաժամանակյա փոխհատուցում նվազագույն աշխատավարձի 60ապատիկի չափով, • հաշմանդամ դառնալու կամ ընտանիքի կերակրողին կորցնելու դեպքում՝ ամսական վճարներ ապահովադիրին, • ժշկական օգնության, դեղորայքի ն այլ լրացուցիչ ծախսերի վճարում: Դժ ախտ դեպքերից պարտադիր ապահովագրության մյուս ուղղությունը պետական այն ծառայողների պարտադիր ապահովագրությունն է, որոնց պրոֆեսիոնալ գործունեությունը կապված է դժ ախտ պատահարի արձրացված ռիսկով աշխատանքային պարտականություններ կատարելու հետ: Դժ ախտ դեպքերից պարտադիր ապահովագրության երրորդ ուղղությունը վերա երում է օդային, երկաթուղային, ջրային, միջազգային ու զ ոսաշրջության երթուղիների, ավտոմո իլային տրանսպորտով ուղնորների ապահովագրությանը: Ապահովագրությամ ծածկվում է ուղնորության հետ կապված դժ ախտ պատահարի հետնանքով մահվան կամ վնասվածք ստանալու ռիսկը: Ապահովադիրներ են ուղնորները, որոնք ապահովագրության համար վճարում են տոմս գնելիս: Այդ տարիֆները սահմանվում ն վերահսկվում են պետական մարմինների կոմից: Ապահովագրության ոլորտում գոյություն ունի նան դժ ախտ պատահարներից կամավոր ապահովագրությունը, որը նույնպես դրսնորվում է մի քանի կազմակերպական ձնով: Այս դեպքում հավանական ապահովադիրները նութագրվում են ակտիվ ապրելակերպով: Ապահովագրումը երաշխավորում է պաշտպանվածություն դժ ախտ պատահարի դրսնորվելուց: Դժ ախտ պատահարի տակ ընկալվում է հանկարծակի ն չնախատեսված արտաքին ազդեցությունը ապահովագրվողի օրգանիզմի վրա, որի հետնանքով տեղի է ունենում առողջության ժամանակավոր կամ մշտական կորուստ, ինչպես նան մահ: Դժ ախտ պատահարներից ապահովագրման տարիֆները որոշվում են ռիսկային ապահովագրման համար կիրառվող մոտեցումներով: Քանի որ դժ ախտ պատահարներից ապահովագրությունը մտնում է վնասի կամ ռիսկային ապահովագրության դասի մեջ, ապա տարիֆների հիմքում դրվում է ապահովագրական ռիսկը ոլոր ապահովադիրների միջն աշխելու սկզ ունքը, որի դեպքում հաշվի է առնվում մասնագիտությունը, առողջության վիճակը, ապահովադիրի տարիքը: Արտասահման ուղնորվող քաղաքացիների ապահովագրությունը պատասխանատվության արդ ն կոմպլեքս ձն է, որը հնարավոր չէ որակել միանշանակորեն: Չնայած ավանդա ար ընդունված է այն դասել դժ ախտ պատահարներից ապահովագրությանը, դրանում առկա են ն գույքային, ն անհապաղ օգնության ապահովագրության տարրեր: Այս ձնի հիմնական ովանդակությունը ժշկական ծախսերի փոխհատուցումն է, որի պահանջը կարող է առաջանալ արտասահմանյան ուղնորության ընթացքում հանկարծակի հիվանդության կամ դժ ախտ պատահարի դեպքում: Ի տար երություն ժշկական ապահովագրության, այստեղ փոխհատուցման ենթակա են միայն այն ծախսերը, որոնք առաջանում են որպես հանկարծակի հիվանդանալու կամ դժ ախտ պատահարի հետնանք, իսկ պոլիսը գործում է միայն տվյալ տարածքում: Արտասահմանյան ուղնորության մեկնող ուղնորների ապահովագրությունը ծածկվում է միայն արտասահմանյան պետություններում ն չի տարածվում մշտական նակության վայրի վրա: Արտասահման ուղնորվող քաղաքացիների ապահովագրության կազմակերպումը հնարավոր է երկու սկզ ունքով՝ փոխհատուցման ն ծառայությունների մատուցման: Առաջին դեպքում անհապաղ օգնության տարրը ացակայում է: Ապահովադիրը ուղնորության ընթացքում ոչ միայն ինքնուրույն է վճարում ժշկական ծառայությունների համար, այլն իր վրա է վերցնում դրանց կազմակերպումը: Հայրենիք վերադառնալով նա ներկայացնում է փաստաթղթեր ն ապահովագրողից ստանում է փոխհա•

տուցում այն ծախսերի համար, որոնք ներառված են ապահովագրական ծածկույթում: Լայն տարածում ունի ծառայությունների մատուցման ձնը: Ուղնորությունից առաջ հաճախորդը հայրենական ապահովագրական ընկերության հետ կնքում է ապահովագրական պայմանագիր, որը նրան երաշխավորում է պայմանավորված ժշկական ծախսերի վճարում, ինչպես նան համապատասխան ծառայությունների մատուցում: Ապահովագրական պոլիսում նշվում են ծառայությունների օպերատիվ կենտրոնների հեռախոսահամարները, որոնցից որնէ մեկով ապահովադիրը պարտավոր է հայտնել հիվանդության կամ դժ ախտ պատահարի մասին: Այդ պահից սկսած ապահովադիրին օգնության ցույց տալու պարտավորությունը ստանձնում է օպերատիվ կենտրոնը: Բժշկական ապահովագրություն: Ազգա նակչությանը հիվանդության դեպքում սոցիալական օգնություն տրամադրելը ունի հարուստ ավանդույթներ: Դեռնս Հին Հռոմում ն Հին Հունաստանում գործել է ապահովագրության այս ձնը՝ որոշակի սահմանափակումներով: Սկզ ում տարածված է եղել հիվանդանոցային ապահովագրությունը, հատկապես Անգլիայում ն Գերմանիայում: Հենց Գերմանիայում է 1883 թ. ընդունվել առաջին պետական օրենքը աշխատողների պարտադիր հիվանդանոցային ապահովագրության մասին: Հետագայում այն տարածում է ստացել աշխարհի մի շարք երկրներում: Տար երվում են պարտադիր ն կամավոր հիմունքներով ժշկական ապահովագրությունները: Պարտադիր ժշկական ապահովագրությունը երկրում նակչության սոցիալական պաշտպանվածության կարնոր տարրերից է, որը լուրջ դեր է կատարում առողջության պահպանման ն ժշկական օգնության կազմակերպման համար: Պարտադիր ժշկական ապահովագրության հիմնական նպատակը ապահովագրավճարների հավաքագրման ու կապիտալացման միջոցով քաղաքացիների ոլոր խավերին օրենսդրորեն հաստատված պայմաններով ն երաշխավորված չափերով օգնություն տրամադրելն է: Պարտադիր ժշկական ապահովագրությունը արնմուտքում հիմնված է արտայուջետային ոչ պետական ապահովագրական ֆոնդերի վրա՝ ի հաշիվ վարձու աշխատողների պարտադիր ապահովագրավճարների ն պետության կողմից գործատուներին մասնակի սու սիդավորման: Պարտադիր ժշկական ապահովագրությունում օգտագործվում է 2 մեթոդ: Գերմանիայում ն Հոլանդիայում գործում է ծառայությունների մատուցման սկզ ունքը: Դա նշանակում է, որ հիվանդը սպասարկվում է անվճար, ինչպես պետական առողջապահության համակարգ ունեցող երկրներում: Այդ դեպքում հիվանդը պարտավոր է ներկայացնել միայն ապահովագրության փաստը հաստատող պոլիսը: Բելգիայում, Ֆրանսիայում ն Լյուքսեմ ուրգում գործում է այլ սկզ ունք՝ ծախսերի փոխհատուցման սկզ ունքը: Այդ երկրներում ապահովադիրը պարտավոր է սկզ ում ինքը վճարել ժշկական ծառայությունների համար, հետագայում դրանք ամ ողջությամ կամ մասնակիորեն փոխհատուցվում են հիվանդանոցների կողմից հաստատված փաստաթղթերի հիման վրա: Դանիայում, ինչպես նան Հայաստանի Հանրապետությունում, առողջապահությունը ֆինանսավորվում է պետական յուջեից՝ առանց հատուկ հարկի առկայության: Հանրապետությունում «Պարտադիր սոցիալական ապահովագրության վճարների մասին» օրենքը Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է 1997 թ. դեկտեմ երի 26ին, որը 2002 թ. նոյեմ երին ենթարկվել է փոփոխությունների: Այդ օրենքի ընդունումով հանրապետությունում սոցիալական ապահովագրության ոլորտի միջոցների գոյացման միակ աղ յուրը միասնական սոցիալական հարկն է: Առաջիկայում կընդունվի նան օրենք պարտադիր ժշկական ապահովագրության մասին, որը կլրացնի այս ճյուղում առկա ացը:

Կամավոր ժշկական ապահովագրություն (ԿԲԱ): Կամավոր ժշկական ապահովագրությունը հետապնդում է այն նույն սոցիալական նպատակը, ինչ պարտադիրը՝ քաղաքացիների ապահովագրման ֆինանսավորման ուղիով ժշկական օգնության երաշխիքի տրամադրում: Այն ունի հետնյալ առանձնահատկությունները. 1. ԿԲԱ-ն, ի տար երություն պարտադիրի, համարվում է ոչ թե սոցիալական, այլ առնտրային ապահովագրություն: Այն դասվում է կյանքի ապահովագրության ոլորտին: 2. ԿԲԱ-ն ՊԲԱ համակարգի լրացում է, որը քաղաքացիներին հնարավորություն է տալիս ստանալ պարտադիր ժշկական ապահովագրության ծառայությունների սահմանաչափերից ավելի փոխհատուցում՝ ծառայությունների կամ դրամական ձնով: 3. ՊԲԱ-ն օգտագործում է ապահովագրության ացարձակ, իսկ ԿԲԱ- ն՝ համեմատականության սկզ ունքը: Ըստ ԿԲԱ պայմանագրի ապահովադիրը ստանում է ժշկական ծառայության այն ձները ն չափերը, որի համար վճարվել է ապահովագրավճարը: 4. ԿԲԱ ծրագրերին պետությունը չի մասնակցում, իրացվում են յուրաքանչյուր քաղաքացու կամ կոլեկտիվի պահանջներն ու հնարավորությունները: Բժշկական ապահովագրության հիմնական ձները, հիվանդության առաջացման տնտեսական ու ժշկական վերականգնողական նույթի հետնանքների, ապահովագրական ծածկույթի ծավալի, ապահովագրական տարիֆի ն այլ հանգամանքների հետ կապված, տար եր են: Կամավոր ժշկական ապահովագրության առարկա են դժ ախտ պատահարի կամ հիվանդության դեպքում ապահովադիրին ժշկական օգնության անհրաժեշտությամ պայմանավորված ծախսերը:

19.4. ՎԵՐԱԱՊԱՀՈՎԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Միջազգային ապահովագրական գործընթացներում պատմականորեն իրենց զարգացումն են ապրել ապահովագրական ռիսկի վերա աշխման երկու հիմնական ձները՝ համատեղ ապահովագրությունը ն վերաապահովագրությունը: Թվում է, թե եր ապահովադիրի կողմից առաջարկվող պատասխանատվության չափերը մեծ են ապահովագրողի կապիտալի հնարավորություններից, ապահովագրողը պետք է հրաժարվի նման գործարքներից: Սակայն, ժամանակի ընթացքում, այդ խնդիրը ստացել է իր լուծումը ռիսկի վերա աշխման նշված ձների կիրառմամ : Ժամանակի առումով առաջինը կիրառվել է համատեղ ապահովագրությունը՝ որպես ապահովագրողների ապահովագրական ռեզերվների կուտակման միջոց, թեն հետագայում վերաապահովագրության հանդես գալով, համատեղ ապահովագրությունը աստիճանա ար զիջել է իր դիրքերը: Բայց ամեն դեպքում դա լայն տարածում ունի արնմուտքում, օրինակ հենց անգլիական ապահովագրական շուկայում: Համատեղ ապահովագրությունը խոշոր գույքային ռիսկերի վերա աշխման մեթոդներից մեկն է, թեն հազվադեպ է կիրառվում պատասխանատվության ապահովագրությունում: Այդ մեթոդի իրացումը պարզ է ն կարող է կիրառվել շատ իրադրությունների համար՝ չնայած նրան, որ մեծ վնասների հավանականության դեպքերում ապահովագրողները վճարումներ կատարում են առանձին, միջնորդը խոշոր ռիսկի տեղաաշխման համար ստիպված է կապվել մեծ քանակի ապահովագրողների հետ, որոնցից յուրաքանչյուրը հանձն է առնում փոխհատուցել միայն իրեն աժին ռիսկի ծավալին համարժեք վնասի գումարը: 19-րդ դարի վերջերին ապահովագրության պրակտիկան ապահովագրողներին ն ապահովադիրներին ցույց տվեց, որ կոոպերացման ավելի կատարելագործված ձն է վերաապահովագրությունը: Առաջին վերաապահովագրական ընկերությունը ստեղծ479

վել է 1846 թ. Քյոլնում, քիչ ավելի ուշ՝ Մյունխենյան վերապահովագրական ընկերությունը: Ռուսաստանում այդպիսի ընկերություն ստեղծվել է 1895 թ., որը սկզ ում զ աղվել է ապահովագրական գումարի կամ փոխհատուցաման ռիսկը իր վրա վերցնելով: Վերաապահովագրությունում օգտագործվում է ցեսիս հասկացությունը, ինչը ռիսկի երկրորդային տեղա աշխումն է կամ առաջին ապահովագրողից (անվանում են ցեդենտ) երկրորդ ապահովագրողին (անվանում են վերաապահովագրող կամ ցեսիոներ) ռիսկի լրիվ կամ մասնակի փոխանցման գործընթացը: Ռիսկի հետագա փոխանցման դեպքում երկրորդ ապահովագրողը կոչվում է ռետրոցեդենտ, իսկ նրանից ռիսկ ընդունողը՝ ռետրոցեսիոներ: Փոխանցված վերաապահովագրական շահը կրում է ալիմենտ, իսկ ստացվածը՝ կոնտրալիմենտ անվանումը: Վերաապահովագրությունը ունի կարնոր իրավա անական առանձնահատկություն: Պատասխանատվությունը ապահովագրման ռիսկի առումով ապահովադիրի առաջ ամ ողջությամ կրում է առաջին ապահովագրողը, չնայած որ պայմանագիրը վերաապահովագրված է: Վերաապահովագրությունում կիրառվում է կոմիսիոն պարգնատրման համակարգ: Կոմիսիան ապահովագրավճարի այն մասն է, որը ներառված է տարիֆային դրույքի մեջ ն մնում է ցեդենտի մոտ, քանի որ վերջինս պատասխանատու է ապահովադիրի առաջ ապահովագրական լրիվ գումարի չափով ն սպասարկում է ամ ողջ ապահովագրական պայմանագիրը: Հետագայում ռիսկի ն ապահովագրավճարի մի մասը այլ ապահովագրողի փոխանցվելով, ինքը մնում է որպես միջնորդ՝ իրեն պահելով կոմիսիոն պարգնավճարը: Ֆակուլտատիվ (ոչ պարտադիր) վերաապահովագրությունը պատմականորեն համաշխարհային ապահովագրական շուկայում առաջացել է առաջինը: Այդ մեթոդի էությունը նրանումն է, որ առաջին փոխհատուցող ապահովագրական ընկերությունցեդենտը ռիսկերը վերաապահովագրելիս վերաապահովագրողի հանդեպ չի ունենում երկարաժամկետ պայմանագրային պարտավորություն: Վերաապահովագրության պայմանագրային էությունը նրանումն է, որ վերաապահովագրման հարա երությունների մասնակիցների միջն կնքվող վերաապահովագրության երկարաժամկետ պայմանագրով ապահովագրող-ցեդենտը փոխանցում, իսկ վերաապահովագրողը ընդունում է ոլոր այն ռիսկերը, որոնց չափերը ճշգրիտ սահմանվում են վերաապահովագրման պայմանագրով: Վերաապահովագրության ժամանակ վերաապահովադիրը վերաապահովագրողին որպես կանխավճար փոխանցում է ստացված ապահովագրավճարի մի մասը: Դրանով վերապահովագրողը մասնակիորեն իր վրա է վերցնում ապահովագրական վճարումների հավաքագրմանը մասնակցելու պատասխանատվություն, ուստի վերաապահովագրության գործառնությունների ն վերաապահովագրողների վճարունակության գնահատման հարցերը երկուսի համար էլ հավասարապես կարնոր են: Ապահովագրողների միություններ: Ապահովագրողների միությունները ստեղծվում են կամավորության սկզ ունքով՝ նպատակ հետապնդելով կոորդինացնել ընկերությունների գործունեությունը, պաշտպանել իրենց անդամների շահերը ն իրականացնել համատեղ ծրագրեր: Այդ միությունները իրավունք չունեն անմիջականորեն զ աղվել ապահովագրական գործունեությամ : Ապահովագրական շուկայի համեմատա ար ոչ մեծ ծավալի պայմաններում պետությունը ունի նրա ոլոր մասնակիցների նկատմամ վերահսկողություն հաստատելու հնարավորություն: Ապահովագրական շուկայի մասշտա ների ընդլայնմանը զուգընթաց նվազում են պետական կարգավորման հնարավորությունները: Անհրաժեշտություն է առաջանում վերահսկողական գործառույթի մի մասը փոխանցել ինքնակարգավորվող կազմակերպություններին, որոնք միավորում են ապահովագրական շուկայի պրոֆեսիոնալ մասնակիցներին:

Բազմաթիվ երկրներում գործում են ապահովագրական ինքնակարգավորվող կազմակերպություններ, որոնք մի կողմից պաշտպանում են ապահովագրական շուկայի մասնակիցների շահերը, իսկ մյուս կողմից հաստատում ն վերահսկում են վարքագծի որոշակի կանոններ ն սկզ ունքներ: Դրանց թվին են դասվում ազգային ն տարածաշրջանային ապահովագրական միությունները: Որպես օրինակ կարող ենք երել Ծովային ապահովագրության միջազգային միությունը, որի կազմի մեջ մտնում են ծովային ապահովագրությամ զ աղվող ապահովագրական ընկերությունների ազգային միությունները: Ապահովագրողների միավորման կարնոր ձն են Փոխադարձ ապահովագրական միությունները (ՓԱՄ), որոնք ստեղծվում են ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունությունը ապահովելու նպատակով: ՓԱՄ-երը ներկայացնում են ինքնուրույն ընկերությունների ժամանակավոր միավորումներ, որոնց միջոցով լուծվում են որոշակի խնդիրներ, մասնակիցների կամավոր համաձայնության հիմքի վրա: Միջազգային պրակտիկայում գոյություն ունեն ՓԱՄ-երի ազմապիսի ձներ: Օրինակ, Գերմանիայում գործում են ավիափոխադրումների Գերմանական օդային ՓԱՄը, ատոմային հրթիռների ռիսկերի ապահովագրման Գերմանական ընկերությունը: Ռուսաստանի Դաշնությունում լայն տարածում ունեն տարածաշրջանային ՓԱՄերը, որոնք ստեղծվում են տարածաշրջանային ապահովագրական շուկայի ծավալները մեծացնելու ն տարածաշրջանում ապահովագրավճարների ավելի մեծ մասնա աժին ունենալու նպատակով: Արնմտյան ՓԱՄ-երը աշխատում են ճկուն ռեժիմով: Դրանց մասնակիցները պատասխանատվություն են կրում պայմանագրով նախատեսված ընթացիկ պարտավորությունների շրջանակներում: Նշենք նան, որ տար եր երկրներում ծածկման ծավալները տար եր են, որը պայմանավորված է տվյալ երկրի օրենսդրությամ ն գոյություն ունեցող ավանդույթներով:

19.5. ԱՊԱՀՈՎԱԳՐԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ

ՄՈԴԵԼԸ Ապահովագրական համակարգը, հանդիսանալով ֆինանսական համակարգի կարնոր օղակներից մեկը, օ յեկտիվորեն պետք է առնաձնանա իր ֆինանսական կայունությամ : Դա կարող է տեղի ունենալ, եթե միագումար արդյունքում ֆինանսապես կայուն լինեն այդ համակարգը ձնավորող աղադրիչները: Ուստի անհրաժեշտ է իմանալ ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական կայունության հաստատման ն վճարունակության գնահատման խնդիրները: Ապահովագրական կազմակերպության ֆինանսական մոդել է նրա հաշվապահական հաշվեկշիռը: Հաշվեկշռի ակտիվում ներառվում են ապահովագրական ընկերության գույքը, նրա սեփական միջոցները: Հիմնական ակտիվային հոդվածներ, որոնք ներկայացնում են ապահովագրողի ներդրումները, համարվում են հիմնական միջոցները, ոչ նյութական ակտիվները, ինվեստիցիաները, ապահովագրական պահուստներում վերաապահովագրողների աժինը, դե իտորական պարտքը, դրամական միջոցները: Միջոցների գոյացման աղ յուրների կառուցվածքում առանձնացվում են պասիվի երկու հիմնական աժինները՝ սեփական կապիտալը ն ներգրավված միջոցները: Ապահովագրական ընկերության սեփական կապիտալի կազմը նման է ցանկացած տնտեսավարող սու յեկտի կապիտալի կազմին ն իր մեջ ներառում է կանոնադրական կապիտալը, պահուստային կապիտալը, չ աշխված շահույթը, նպատակային

ստացումները ն ֆինանսավորումը: Սեփական կապիտալի ձնավորման հիմնական աղ յուրներ են հիմնադիրների ներդրումները, շահույթից մասհանումները ն ինվեստիցիոն գործունեությունից եկամուտները, ինչպես նան արժեթղթերի լրացուցիչ էմիսիայից ներգրավվող միջոցները: Ներգրավված միջոցների կառուցվածքը պայմանավորված է ապահովագրական իզնեսի յուրահատկությամ , իսկ դրանց գոյացման հիմնական աղ յուրները հետնյալն են. • ապահովագրական պահուստները, որոնք ձնավորվում են ի հաշիվ ապահովադիրների ապահովագրավճարների ն նախատեսված են ապագա ապահովագրական վճարների համար ն կազմում են ներգրավված միջոցների ամենամեծ աժինը, • ապահովագրական, համատեղ ապահովագրության ն վերաապահովագրության գործառնությունների մասով կրեդիտորական պարտավորությունները, • կրեդիտորական պարտավորությունները այն գործառնությունների մասով, որոնք անմիջականորեն կապ չունեն ապահովագրական գործունեության հետ: Ապահովագրական ընկերության ֆինանսական արդյունքը ընդհանուր ձնով որոշվում է որպես նրա կողմից ստացված եկամուտների ն կատարված ծախսերի տարերություն: Չնայած այդ ամենին, ապահովագրական ընկերությունների եկամուտները ն ծախսերը կառուցվածքային առումով դրսնորում են ապահովագրական գործին նորոշ յուրահատկություններ: Ապահովագրական ընկերության ոլոր եկամուտները աժանվում են երեք խմ ի. 1. եկամուտներ ապահովագրական գործառնություններից, 2. եկամուտներ ինվեստիցիոն գործունեությունից, 3. այլ եկամուտներ, որոնք ուղղակիորեն կապված չեն ապահովագրական գործունեության իրականացման հետ: Ըստ ժամանակի իրականացման հատկանիշի ծախսերը կարող են լինել միաժամանակյա ն ընթացիկ: Ապահովագրողի ծախսերը ձնավորում են ապահովագրական ծառայության ինքնարժեքը, որը հաշվի է առնվում ֆինանսական արդյունքի ն հարկային ազայի որոշման դեպքում: Ապահովագրական ընկերության ֆինանսական արդյունքը ապահովագրողի արտադրաֆինանսական գործունեության արդյունքն է ն հաշվարկվում է ժամանակի որոշակի փուլում որպես եկամուտների ն ծախսերի տար երություն: Ստացված շահույթը ենթակա է հարկման համաձայն շահութահարկի մասին գործող օրենքի: Ֆինանսական արդյունքի հաշվարկման գործընթացը կարող է ներկայացվել գծապատկերով (գծապատկեր 19.4.1): Ապահովագրությունում շահույթը դիտարկվում է ոչ միայն որպես իրական ֆինանսական արդյունք, այլ նան այսպես կոչված «նորմատիվային շահույթ», որն էլ տարիֆների հաշվարկում ներառվում է ապահովագրական ծառայության արժեքի մեջ: Ապահովագրական ընկերությունների նորմատիվային շահույթը այն շահույթն է, որը ստացվում է ապահովագրական գործառնություններից ն ներառվում է րուտտո հավելավճարի կազմում: Ապահովագրական ընկերությունների ֆինանսական գործունեության գնահատման համար, ացի շահույթից, օգտագործվում են նա այլ ացարձակ ն հարա երական ցուցանիշներ: Բացարձակ ցուցանիշներից են. • Ապահովագրության ընդունված ձների քանակությունը, • Ապահովագրության կնքված պայմանագրերի թիվը, • Ապահովագրության ընդհանուր գումարը, • Ապահովագրավճարների ծավալը, • Միագումար վճարումները,

• Եկամուտների ն ծախսերի ծավալը, Ապահովագրողի հասույթը

Ապահովագրական գործունեությունից այլ մուտքերը

Այլ գործունեությունից եկամուտները

Ապահովագրողի եկամուտները

Հանել

Ապահովագրական ծառայությունների ինքնարժեքի մեջ ներառվող ծախսերը ՀատկացումԸստ վերաներ պահուստ- Վճարների ներին ապահո- փոխհատուցմ ապահովագրա ան ծախսեր՝ կան պայմավագրական ըստ վերանագրի կոմիպատահարսոն պարներից վնաս- ապահովագրա կան պայգնատրման ները ֆինանմանագրի ծախսեր սավորելու համար

Գործերի վարման ծախսեր

Հիմնական միջոցների վարձակալության ծախսեր

Ապահովագրական գործունեության հետ կապված այլ ծախսեր

Հավասար է Ապահովագրողի ֆինանսական արդյունք

Հանել Մասհանումներ պահուստներին

Եկամուտներ փայամասնակցություններից

Եկամուտներ արժեթղթերից

Շահութահարկի արտոնություններ

Հավասար է Շահութահարկի հաշվարկման հարկվող ազան

Գծապատկեր 19.4.1

• •

Ապահովագրական պահուստների ծավալը, Զուտ ակտիվների ծավալը: Հարա երական ցուցանիշներից են. • Շահութա երությունը, • Ըստ ապահովագրության ձների վճարների մակարդակը, • Ծախսերի մակարդակը, • Ապահովագրական ն ոչ ապահովագրական գործունեությունից շահույթի հարաերությունը: Վերոնշյալ ցուցանիշները հնարավորություն են ընձեռում գնահատել ապահովագրական ընկերության ֆինանսական վիճակը: Ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունության տակ հասկացվում է ոլոր պարտավորությունները ունեցած ամ ողջ գույքով ն միջոցներով կատարելու կարողությունը: Ապահովագրական ընկերության ֆինանսական կայունությունը ապահովվում է ավարար կանոնադրական կապիտալով, որը համարժեք է ապահովագրական պատահարներին աժին ընկնող պարտավորություններին: Որպես ապահովագրողի ֆինանսական կայունության չափորոշիչ ընդունված է համարել պարտավորությունները կատարելու համար ապահովագրական պահուստների ն ազատ սեփական միջոցների ավարարությունը: Ֆինանսական կայունության առումով անենակարնոր ցուցանիշը ապահովագրողի վճարունակությունն է: Ապահովագրական ընկերության վճարունակության տակ հասկացվում է ժամանակի ցանկացած պահին պարտավորությունները կատարելու նրա կարողությունը: Ըստ ապահովագրավճարների պարտավորությունները կատարելու ֆինանսական ապահովվածության՝ ապահովագրողի համար կարնորվում են ապահովագրական պահուստները, ինչպես նան պարտավորություններից ազատ սեփական միջոցները, որոնք ընդունված է անվանել մաքուր ակտիվներ: Վերջիններիս նշանակությունը նրանումն է, որ ապահովագրական պահուստների միջոցները ավարար չլինելու դեպքում պարտավորությունները կարող են ծածկվել այլ ակտիվների հաշվին: Ապահովագրական ընկերության վճարունակության գնահատումը կարող է նույնացվել սեփական ազատ միջոցների ավարարության չափերի գնահատմանը, որոնք ակտիվների հետ միասին օգտագործվում են ապահովագրական պարտավորությունների կատարման համար (տես ստորն ներկայացվող գծապատկերը): Վճարունակության մարժան

Մաքուր ակտիվներ Ակտիվներ

Պարտավորություններ

Ակտիվներ, որոնք ծածկում են ապահովագրական պահուստները

Ապահովագրողի ակտիվների գերազանցումը պարտավորություններին խոսում է վճարունակության մարժայի առկայության մասին, որը անհրաժեշտ է ապահովագրական պահուստների ան ավարար լինելու դեպքում պարտավորությունները փոխհատուցելու համար:

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ի՞նչով է պայմանավորված ապահովագրության անհրաժեշտությունը ն ինչ դեր է կատարում հասարակությունում: 2. Ինչու՞մն է կայանում ապահովագրության տնտեսական ովանդակությունը ն օրենսդրորեն ինչպես է կարգավորվում: 3. Որո՞նք են ապահովագրության տեսակները ն ովքեր են մասնակից կողմերը: 4. Ի՞նչ է նշանակում ոչ կյանքի ապահովագրություն, որոնք են օ յեկտներն ու տեսակները: 5. Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում կյանքի ապահովագրությունը ն ինչպիսի տեսակներ ունի: 6. ՀՀ-ում ինչպե՞ս է կազմակերպվում ապահովագրության գործընթացը: 7. Ի՞նչ է նշանակում վերաապահովագրություն: Ովքեր են մասնակիցները ն ինչ տնտեսական պարտավորություններ են ծագում տվյալ գործընթացում: 8. Ինչո՞վ է գնահատվում ապահովագրական կազմակերպության գործունեությունը ն ի՞նչ ֆինանսական մոդել գոյություն ունի:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրք: ՀՀ կառավարության աշխատակազմի «Պաշտոնական տեղեկագիր» ՊՓԲԸ, Երնան 2007թ. 2. ՀՀ օրենքը « Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի մասին » (ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 30.06.96թ.) 3. ՀՀ օրենքը «Բանկերի ն անկային գործունեության մասին» (ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 30.06.96թ.) 4. ՀՀ օրենքը «Բանկերի ն վարկային կազմակերպությունների սնանկացման մասին» (ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 23.10.2001թ.) 5. ՀՀ օրենքը «Բանկային գաղտնիքի մասին»(ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 07.10.96թ.) 6. ՀՀ օրենքը «Ֆիզիկական անձանց անկային ավանդների հատուցումը երաշխավորելու մասին» (ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 24.11.2004թ.) 7. ՀՀ կենտրոնական անկի «Բանկերի ցուցանիշների ամփոփ գնահատականի մեթոդիկան»(ՔԱՄԵԼՍ) 8. «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող անկերի, վարկերի ու դե իտորական պարտքերի դասակարգման ն հնարավոր կորուստների պահուստների ձնավորման» կարգը: 9. «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում գործող անկերի ինվեստիցիոն արժեթղթերում ներդրումների հնարավոր կորուստների պահուստի ձնավորման ն օգտագործման կարգը» 10.Լ.Բադանյան «Բանկային գործի հիմունքներ». ուսում.ձեռնարկ, Երնան «Տնտեսագետ», 2003թ. 11.Ս.Ս.Սուքիասյան «Առնտրային անկերի գործունեության տնտեսական կարգավորման արդի հիմնախնդիրները»,Մենագրություն,Երնան, «Տնտեսագետ», 2005թ 12.Ա.Սուվարյան, Դ.Սահակյան, Ռ.Սահակյան «Բյուջետավորումը որպես առնտրային անկերի ֆինանսների օպերատիվ ն արդյունավետ կառավարման միջոց», «Տնտեսական կայունացման ն զարգացման հիմնախնդիրները» ԵՊՏԻ պրոֆեսորադասախոսական կազմի ն ասպիրանտների 18-րդ գիտական նստաշրջանի նյութեր, Երնան 2003թ.

13.Ս.Նահապետյան «ՀՀ անկային օրենսդրություն», Տիգրան մեծ, Երնան 2003 14. Банковская система России. Настольная книга банкира. В.3-х томах, М., 15. Долан Э.Д.Ж. и др. “Деньги, бонковское дело и денежно-кредитная политика” Пер.с.англ.Л. 1991. 16. Роджер Лерой Миллер, Давид Д., “Ван-Хуз”, “Современные деньги и банковское дело”. Пер.с англ. М.,2000 17. Роуз П «Банковский менеджмент” Пер.с англ. М.”Дело”,1995 18. “Банковский портфель”. М., «СОМИНТЭК», 1994. 19. “Банковское дело : стратегическое руководство” М., Изд. АО “Консалтбанкир” , 1998. 20. Усоскин В. “ Современный коммерческий банк: управление и операции “ М. Все для вас., 1993. 21. Маслаченков Ю. Технология и организация работы банка: теория и практика М. ООО Издателство Консалтинговая Компания “Дека”, 1998. 22. Мак-Нотон Д. “Банки на развивающихся рынках” Ձ. 1-2, 1., “Օ6181Ո0 6 Ոò8ò6Ոò668”, 1994. 23. Ճó088608 Ճ. “Ò801668 881618Ո6181 8868”. 1. “ÄÈԱ”, 1994. 24. ×8668Ո18 Â.Å. “ Օ6181Ո1806 81866օ 8 61186÷8Ո611 88168” 1., “È1Ծ68-1”,

ԲԱԺԻՆ 5

ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԵՎ ՎճԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ԳԼՈՒԽ 20

ՀՀ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

20 .1. ՓՈՂԻ ԾԱԳՈՒՄԸ ԵՎ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

20.1.1. ՄԵՏԱՂԱԿԱՆ ՓՈՂԵՐ: ԹՂԹԱԴՐԱՄՆԵՐ ԵՎ ՎԱՐԿԱՅԻՆ ՓՈՂԵՐ

Փողերի առաջացումը ոչ թե պատահական, այլ օրինաչափ երնույթ էր` պայմանավորված մարդկային պատմության զարգացման օ յեկտիվ ընթացքով: Փողերը ծագել են նախնադարյան համայնական հասարակարգի քայքայման անցումային ժամանակահատվածում: Աշխատանքի առաջին խոշոր հասարակական աժանման` ար արոս զանգվածներից խաշնարածների առանձնացման հետնանքով անասունները վերածվում են փոխանակման գլխավոր առարկաների: Վերջինիս վառ ապացույցն է փողերի լատինական ն հին ռուսական անվանումները: Այսպես, փողերի լատինական անվանումը «ք6Շսոia» առաջացել է ք6ՇսՏ - անասուն առից, ինչպես ն ռուսերեն «òօ8àք» առը, որը ձնավորվել է թուրքական «տավար»` անասուն առից: Դեռնս հին հույն ող երգակ Հոմերոսը (մ.թ.ա. /|||-/||դդ.) որպես արժեչափ կիրառում էր ցլերին: Օրինակ, ոսկյա զենքն ու զրահը գնահատվում էր 100 ցլերով: Անասունների թիվը հաշվառվում էր գլխաքանակով` լատինական «Շaքսէ» առով, ինչն էլ հիմք հանդիսացավ ժամանակակից «կապիտալ» ն «կապիտալիզմ» առերի առաջացման համար: Ժամանակակից Գերմանիայի տարածքում մ.թ.ա. | հազարամյակում գործում էին, այսպես կոչված, «կովե փողերը»: Ուշագրավ է այն փաստը, որ մի շարք պետություններում փողի գործառույթներն իրականացնում էին որոշ ապրանքատեսակներ: Այսպես, Հյուսիսային ժողովուրդների մոտ (Հյուսիսային Ամերիկա, Ալյասկա, Սիիր) արժեչափի գործառույթն իրականացնում էր եղջերուն, այլ ազգությունների մոտ` շաքարը, փղոսկրը, մորթին, օպիումը ն այլն: Հին Մեքսիկայում, Հոնդուրասում, Նիկարագուայում որպես մանր փողեր ծառայում էին կակաոյի հատիկները, Պերուի ն Բոլիվիայի որոշ տարածաշրջաններում` պղպեղը, Ամերիկայի մեծ մասում` ծխախոտի տերնները, իսկ Մոնղոլիայում` աղյուսաթեյը: Աֆրիկայի շատ ցեղերի մոտ փողերի գործառույթն իրականացնում էր մեկ շիշ ռոմը: Հանրահայտ ճանապարհորդ Պրժնալսկին 1 ոչխարի դիմաց «վճարում էր» 12-15, իսկ մեկ ուղտի դիմաց` 120-150 աղյուս: Իսկ Հասարակածային Աֆրիկայում, Գվինեայում ն Ռուսիայում արժեչափի ն վճարաչափի գործառույթն իրականացվում էր ստրուկների միջոցով: Սպարտայում, Սենեգալում որպես փողեր կիրառվում էին երկաթաթիթեղները: Եգիպտոսի փարավոնները Սիրիայից որպես տուրք գանձում էին արծաթե օղակներ ն երկաթե աղ487

յուսներ: Անհայտ է անտիկ աշխարհի մետաղական փողերի առաջացման ճշգրիտ վայրը: Այդուհանդերձ պատմա անները գտնում են, որ առաջին դրամները հայտնվել են Չինաստանում մ.թ.ա. 2|| դարում, իսկ այնուհետն` մ.թ.ա. /|| դարում` համաձայն Հերոդոտոսի` փոքրասիական Լիդիա պետությունում` Հիգես թագավորի տիրապետության տարիներին: Լիդիական փողերը ձուլվում էին էլեկտրից, այսինքն` ոսկու ն արծաթի նական համաձուլվածքից: Որո՞նք էին մետաղական դրամների շրջանառության նորոշ առավելությունները վերոնշյալ ժամանակաշրջանում: Նախ, մետաղաան փողերը գրեթե եր եք չէին վնասվում կամ մաշվում, ինչի շնորհիվ դրանց կարելի էր կուտակել ն պահել երկար ժամանակ: ացի այդ, դրանք հեշտությամ աժանվում էին առավել փոքր մասերի` դրանով իսկ օժանդակելով մանր առնտրային գործարքների իրականացմանը: Առաջին ոսկյա մետաղադրամները ձուլվել են լիդիական մեկ այլ թագավոր Քրեզի տիրապետության տարիներին` մ.թ.ա. /| դարում: Իսկ նույն ժամանակահատվածում Չինաստանում, Հնդկաստանում ն Սիրիայում սկսում են ձուլվել րանզե ն պղնձե մետաղադրամներ: Աստիճանա ար հիմնական դրամական մետաղները վերածվում են ոսկին ն արծաթը, իսկ պղինձն ու րոնզը սպասարկում են միայն մանր առնտրական գործարքները տեղական շուկայի շրջանակներում: Ուշագրավ է ոսկու ն արծաթի հարաերակեցության էվոլյուցիան: Անտիկ ժամանակներում այն տատանվում էր 1:10-ից մինչն 1:16-ի սահմաններում, իսկ 22 դարի սկզ ներին` 1:38-1:39: Փողերի աստիճանական տարածման գործընթացն առավել ակնառու դարձնելու նպատակով համառոտակիորեն դիտարկենք այդ ժամանակվա պատմաաշխարհագրական քարտեզը:

Հին Հունաստանի դրամները Մ.թ.ա. /||-/| դարերում Հին Հունաստանի քաղաքների մեծ մասում սկսում են ձուլվել փողեր, որոնք ունեցել են տար եր անվանումներ. տալանտ, մինա, ստատեր, դրահմա, օ ոլ ն այլն: Այդ տարիներին գործում էր հունական դրամական երկու համակարգեր: Առաջինը հիմնված էր ոսկյա ստատերների վրա, մասնավորապես` Միլեթյան /մ.թ.ա. /||-/դդ./, Ֆոկեյան /մ.թ.ա. /|-/դդ./ ն Պարսկական /մ.թ.ա. /|-|/դդ./ համակարգերը: Իսկ երկրորդ դրամական համակարգին են վերա երում էգինյան, էֆ եյան, Կորինֆյան համակարգերը /մինչն մ.թ.ա. |/ դար/: Վերոհիշյալ մետաղական համակարգերը ստեղծվել էին Հունաստանում ն հելենական երկրներում: Բացի ոսկյա ն արծաթյա դրամներից, Հին Հունաստանում ձուլվում էին նան պղնձյա դրամներ` լեպտաներ:

Հռոմեական կայսրության դրամները Առաջին հռոմեական փողերը ձուլվել են պղնձից ն րոնզից մ.թ.ա. 338թ. ն անվանվել են ասսեր: Առաջին մետաղադրամները, որոնք ծանրակշիռ դեր ունեցան Արնելյան ն Կենտրոնական Եվրոպայի երկրների տնտեսական կյանքում, հռոմեական արծաթե դենարիներն էին: Վերջիններիս կշիռն էապես կայունանում է հռոմեական կայսր Ներոնի (մ.թ. 54-68թթ.) կողմից իրականացված դրամական արեփոխումների արդյունքում: Սակայն աստիճանա ար դենարիաների որակը սկսում է վատանալ ն մ.թ. || դարում դրանցում արծաթի քանակությունը պակասում է շուրջ 2 անգամ: Հռոմեական դրամական համակարգը, որը հենվում էր Հուլիոս Կեսարի ոսկե դրամների, իսկ ավելի ուշ՝ ոսկյա սոլիդուսների վրա, գոյատնեց շուրջ 12 դար՝ մինչն 1203 թվականի Կոնստանդնուպոլսի թալանումը: 214թ. սկսվում է առավել խոշոր ն ծանր արծաթեդրամների (4,7-5,3գ) հատումները, որոնց անվանում են անտոնինիաներ` ի պատիվ հռոմեական կայսր Մարկ Ավրելի Անտոնիաոսի: Մ.թ. ||| դարի կեսերին անտոնինիաները շրջանառությունից

դուրս են հանում դենարիաներին, իսկ վերջիններս վերածվում են գրեթե պղնձե մետաղադրամների, քանի որ իրենց մեջ պարունակում էին արծաթի քիչ քանակություն:

Բյուզանդական դրամներ Արծաթեդրամների, կամ, այսպես կոչված, հեքսագրամների ձուլումը Բյուզանդիայում ուռն կերպով սկիզ է առնում մ.թ. 615 թվականին` յուզանդական Հերակլես կայսրի տիրապետության տարիներին: Այնուհետն, առաջ են գալիս ոսկյա յուզանդական «նոմիզմները» կամ, ինչպես դրանց ներկայումս ընդունված է անվանել` «սոլիդները»: Վերջիններիս վրա մի կողմից պատկերված է կայսրի, իսկ մյուս կողմից` Քրիստոսի դիմապատկերները: Բյուզանդական փողերը արնմտաեվրոպական մետաղադրամների հետ առավել լայնամասշտա շրջանառության մեջ են գտնվել մ.թ. 2i-2|| դարերում:

Արնելքի դրամներ Արնելքի հանրահայտ դրամների շարքին են դասվում Արա ական խալիֆաթի դիրհեմները` հիմնված հունական «դրահմա» փողի անվան վրա: Դիրհեմները ձուլվում էին խալիֆաթի տարածքի տար եր կենտրոններում` Միջին Ասիայի քաղաքներում, Իրանում, Փոքր Ասիայում ն Աֆրիկայում: Տար եր դինաստիաների անվանումների հետ կապված` տար երում էին ա ասիդյան, օմայադյան ն այլ դիրհեմներ, որոնք ոլորն ունեին մեկ ընդհանուր անվանում` քուֆիական փողեր («քուֆի»` /|| դարում Իրաքի ալ-Քուֆե քաղաքում առաջացած նամակի յուրահատուկ ձն): Այդ տարիներին պակաս կարնոր նշանակություն չունեին նան սասանյան դրահմաները |/-/||դդ., որոնք, այնուամենայնիվ, իրենց շրջանառության ծավալներով զիջում էին դիրհեմներին:

Արնմտաեվրոպական դրամներ Արնմտաեվրոպական դրամների շարքում առանձնանում էին գերմանական պֆեննինգները, անգլո-սաքսոնյան պեննիները, Հունգարիայի, Չեխիայի դենարիաները: վերջիններս ձուլվում էին արծաթից` շուրջ 1,5սմ տրամագծով ն դրանք ոլորը տարերվում էին միմյանցից: Գերմանական փողերի մեծ մասը կշռում էին 1,2 գրամ, իսկ անգլո-սաքսոնյանները` 1,3-1,5 գրամ: Այնուհետն, շրջանառության մեջ սկսում են ակտիվանալ ֆրիսլանդական պֆեննինգները, հատկապես ներկայիս Նիդեռլանդների ն Բելգիայի տարածքներում: /-/|դդ. նշանավորվել են որպես ոսկու ուժգին ներհոսք ֆրանկների երկիր: Հիմնականում խոսքը վերա երում էր հռոմեական ոսկուն, որը մուտք էր գործում ռազմական ավարի տեսքով: Սակայն աստիճանա ար հռոմեական փողերը դուրս են գալիս շրջանառությունից, ն սկսվում է արծաթե, իսկ ավելի ուշ` ոսկե մետաղադրամների ձուլման գործընթացը: Անգլիայում ոսկեդրամների առաջին ձուլումը կատարվել է Հենրիխ |||-ի, իսկ Գերմանիայում` Ֆրիդրիխ ||-ի տիրապետության տարիներին: Սակայն ոսկու զանգվածային ձուլումը Գերմանիայում սկիզ է առնում 2|/ դարից սկսած: Մինչ այդ շրջանառության մեջ էին գտնվում իտալական ֆլորինը ն դուկատը:

Հայաստանի դրամներ Հայաստանի տարածքում հայտնա երված ամենահին դրամները վերա երում են մ.թ.ա. /|-/ դդ.: Դրանք Աքեմենյան, Միլեթյան ն Աթենյան արծաթե դրամներ են: Մետաղադրամները Հայաստանում մեծ տարածում են գտել հելլենիստական դարաշրջանի (մ.թ.ա. |/ դարի երկրորդ կես) սկզ ից: Միջազգային առնտրի շնորհիվ Ալեքսանդր Մակեդոնացու (մ.թ.ա. 336-323թթ.) արծաթե դրամները փոքր Ասիայից եւ Միջագետքից թափանցում էին հայկական շուկաներ: Մ.թ.ա. ||| դ. հայ արքաները Արշամեսը, Քսերքսեսը, Ա դիսարեսը Ծոփքում մետաղադրամներ էին հատում: Սրանք առաջին հայկական դրամներն էին: Արտաշեսյան հարստության ժամանակաշրջանից (մ.թ.ա. 189 թ.- մ.թ. 6 թ.) մեզ են հասել համեմատա ար մեծ թվով դրամներ: Միջազգային շրջանառություն հայկական դրամները

կատարել են Տիգրան Մեծի գահակալության (մ.թ.ա. 95-55թթ.) տարիներին: Դրանք թողարկում էին ինչպես Հայաստանում (Արտաշատ, Տիգրանակերտ), այնպես էլ Սիրիայի (Անտիոք, Դամասկոս) քաղաքներում: Արա ական խալիֆայության կողմից Հայաստանը նվաճելուց (/|| դարի երկրորդ կես) հետո դրամաշրջանառությունը կատարվում էր Օմայանների տոհմի, իսկ ավելի ուշ՝ Ա ասյանների դրամներով: Շրջանառության մեջ Արա ական խալիֆայության դրամները հանդես են եկել հիմնականում արծաթե դիրհեմներով ն պղնձե ֆելսերով: 2 դարի վերջից արծաթե դիրհեմները իրենց տեղը զիջում են Բյուզանդական ոսկե դրամներին: Վերջիններս տարածաշրջանում հանդես են գալիս համաշխարհային դրամի դերում: Զուգահեռ շրջանառության մեջ սկսում են թափանցել Սելջուկ տիրակալների մետաղադրամները: 2||| դարի 30-ական թվականներից սկսած Հայաստանի դրամաշրջանառության մեջ թափանցում են մոնղոլական տիրակալների դրամները: Նրանց հիմնական թողարկումները եղել են արծատե դիրհեմներն ու երկդիրհեմները ն սակավաթիվ պղնձե ֆելսերը: Հետագայում դրամաշրջանառությունը Հայաստանում սպասարկվում էր թուրքական ծագման մահմեդական տոհմերի դրամներով: 2/| դարից սկսած Հայստանում դրամաշրջանառությունը սպասարկվում է հիմնականում Իրանական շահերի դրամներով: 2/|| դարում շրջանառությունում նկատվում է արնմտաեվրոպական թալերների զանգվածային թափանցում |28|: Թղթային դրամանիշերը ստորա աժանվում են 2 տեսակների. 1. պետական, որոնք թողարկվում են գանձապետարանների կողմից (գանձապետական տոմսեր), 2. վարկային կամ անկային, որոնք կոչվում են անկային տոմսեր կամ անկնոտներ (Եaոk ոօէ6Տ). Գանձապետական տոմսերն ընդունված է անվանել ուղղակի թղթադրամներ ի տար երություն անկնոտների, որոնք իրենց էությամ համալրում են վարկային փողերի շարքը: Պատմականորեն թղթային դրամանիշերը ծագել են վարկային փողերից ավելի ուշ, քանի որ անկնոտներն առաջացել են վարկային հարա երությունների զարգացմանը համընթաց: Թղթադրամները համարվում էին «լիարժեք» դրամանիշեր, քանի որ առավել հարմար էին շրջանառության տեսանկյունից, ինչն էլ հիմք հանդիսացավ մետաղական փողերից թղթադրամներին անցնելու համար: Ուստի, շրջանառության մեջ թղթադրամների երնան գալը պայմանավորված էին ապրանքա-դրամական հարաերությունների համեմատական զարգացմամ ն թղթային դրամանիշերի նկատմամ վստահության արձրացմամ : Թղթադրամների առաջացման պատմությունը, ամենայն հավանականությամ , վերա երում է մ.թ.ա. | դարին, իսկ առաջին թղթային փողերը եղել են կաշվե փողերը: Այդ տարիներին Չինաստանում հայտնվեցին սպիտակ եղջերվի մորթուց կարված առաջին «թղթադրամները», որոնք քառանկյուն էին ն իրենց վրա կրում էին մի շարք տար երանշաններ ու կնիքներ: Դրանք օժտված էին տար եր գնողունակությամ ն պարտադիր կարգով (ընդհուպ մինչն մահվան սպառնալիքի տակ) շրջանառվում էին ոլոր ոլորտներում: Այդ ժամանակաշրջանում թղթադրամների ծագումը կապված էր Չինգիզ խանի թոռան` Խու իլայա խանի անվան հետ: Թղթադրամների լայն տարածումը սկիզ է առնում 17-րդ դարից: Ինչպես նշում էր անգլիական դասական տնտեսագիտական տեսության ներկայացուցիչ Ադամ Սմիթը, թղթադրամները պետք է դիտարկվեն որպես շրջանառության առավել էժանագին գործիքներ թեկուզ այն պարզ պատճառով, որ տրիլիոնավոր դոլարների, մարկերի, ֆրանկների ն այլ դրամական միավորների հասնող ապրանքաշրջանառության

մասշտա ները եր եք չէին կարող ապահովվել ոսկու կողմից: Դա էր պատճառը, որ անցումը թղթադրամների կտրուկ ընդարձակեց ապրանքաշրջանառության շրջանակները: ԱՄՆ-ում թղթադրամներն առաջին անգամ հայտնվեցին շրջանառության մեջ 1690թ., Ֆրանսիայում` 1571թ., իսկ Ռուսաստանում` 18-րդ դարում` Եկատերինա ||-ի տիրապետության տարիներին: Գոյություն ունեն թղթադրամների թողարկման մի շարք պատճառներ. • պետական յուջեի պակասուրդի ֆինանսավորումն իրականացնելու համար, • պատմական որոշակի ժամանակահատվածներում (պատերազմներ, նական աղետներ, հեղաշրջումներ ն այլն) թղթադրամների նկատմամ պահանջարկի կտրուկ արձրացման պատճառով, • պետության վճարային հաշվեկշռի խրոնիկ պակասուրդի պատճառով, • մետաղադրամների մաշվածության, կորստի ն այլ տեխնիկական պատճառներով: Թղթադրամները թողարկվում են գանձապետարանների կողմից ն հենվում են պետության վերա աշխման գործառույթի վրա: Իսկ դա նշանակում է, որ թղթադրամների թողարկումն իրականացվում է` ելնելով պետ յուջեի պակասուրդից, այլ ոչ թե ապրանքային շրջանառության պահանջարկից: Վարկային փողերը ծագում են փողի` որպես վճարման միջոցի, գործառույթի հիման վրա, եր դրանք հանդես են գալիս որպես պարտավորություն, իսկ վերջինս էլ պետք է մարվի նախասահմանված ժամկետում իրական փողերի միջոցով: Վարկային փողերն անցել են զարգացման հետնյալ ուղին. մուրհակներ, անկնոտներ, չեկեր (վճարագրեր), էլեկտրոնային փողեր: Պատմականորեն վարկային փողերի առաջին դրսնորումները սկզ ում եղել են մուրհակները, իսկ այնուհետն` անկնոտները: Դրանք ծագել են պարտքային պարտավորությունների շրջանառության հիման վրա: Ինչպես նշում էին Կ. Մարքսն ու Ֆ. էնգելսը, մուրհակների տրամադրումը հնարավորություն է տալիս ապրանքը վերածել վարկային փողերի, իսկ մուրհակների հաշվառումը վերոհիշյալ փողերը վերածում է այլ փողերի կամ անկնոտների: Սկզ նական շրջանում անկնոտներն ունեին կրկնակի ապահովվածություն. առնտրային կամ ապրանքային երաշխիք, քանի որ դրանք թողարկվում էին առնտրային մուրհակների հիման վրա, ն ոսկե երաշխիք, քանի որ ապահովվում էր նրանց ազատ փոխանակումը ոսկով: Այդպիսի անկնոտներն անվանվում էին դասական ն օժտված էին արձր իրացվելիությամ ն կայունությամ : Այսպիսով, անկնոտն իրենից ներկայացնում է անժամկետ պարտքային պարտավորություն, որն ապահովվում է տվյալ պետության կենտրոնական անկի հասարակական երաշխիքով: Ժամանակակից անկնոտն, ըստ էության, կորցրել է վերը հիշատակված երկու երաշխիքները. կենտրոնական անկերի կողմից վերահաշվառվող ոչ ոլոր մուրհակներն են ապահովված ապրանքներով ն ացակայում է դրանց փոխանակումը ոսկով: Ներկայումս անկնոտը շրջանառության մեջ է մտնում պետության անկային վարկավորման, առնտրային ն մասնագիտացված անկերի միջոցով տնտեսության վարկավորման, ինչպես նան տվյալ երկրի անկնոտներով արտարժույթի փոխանակման ճանապարհով: Ժամանակակից պայմաններում կենտրոնական անկերի կողմից թողարկվող անկնոտները հանդես են գալիս որպես ազգային փողեր տվյալ պետության ամ ողջ տարածքում: Վարկային փողերն օժանդակում էին կապիտալի կենտրոնացման ու համակենտրոնացման գործընթացին, աժնետիրական գործի զարգացմանը, ինչն էլ, իր հերթին, որոշակի հիմքեր ստեղծեց մոնոպոլիաների ձնավորման ու զարգացման համար: Վարկային փողերի մյուս տեսակներին հանգամանորեն կանդրադառնանք հաջորդ գլուխներում:

20.1.2. ԲԻՄԵՏԱԼԻԶՄ ԵՎ ՄՈՆՈՄԵՏԱԼԻԶՄ:

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԺՈՒՅԹԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Դրամական համակարգը տվյալ պետության դրամաշրջանառության կազմակերպման ձնն է, որը ձնավորվել է 16-17դդ.: Այն ստորա աժանվում է 2 խոշոր խմ ի. 1. Մետաղական շրջանառության համակարգ, որը հիմնվում է իրական փողերի (ոսկեդրամների, արծաթե դրամների) վրա, իսկ շրջանառվող անկնոտները հեշտորեն փոխակերպվում են իրական փողերի: 2. Թղթադրամային ն վարկային շրջանառության համակարգ, որի դեպքում շրջանառության մեջ են գտնվում թղթադրամները (գանձապետական տոմսերը) կամ վարկային փողերը ( անկնոտները, մուրհակները ն այլն): Մետաղական դրամաշրջանառության համակարգում գործում էին դրամական համակարգերի երկու տեսակներ. իմետալիզմն ու մոնոմետալիզմը: Բիմետալիզմը (Ց|ԽԷTՃԼԼ|ՏԽ) դրամական համակարգ է, որի դեպքում համընդհանուր համարժեքի դերն իրականացնում են 2 տեսակի մետաղներ՝ արծաթը ն ոսկին: Այս դեպքում երկու մետաղներից էլ ազատ կերպով ձուլվում էին դրամներ ն թույլատրվում էր դրանց անսահմանափակ շրջանառություն: Շուկայում միննույն ապրանքների գծով սահմանվում էին երկու տեսակի գներ: Բիմետալիզմը լայն տարածում ստացավ 16-17 դդ., իսկ Արնմտյան Եվրոպայի մի շարք երկրներում՝ 19-րդ դարում: 1865թ. Ֆրանսիան, Բելգիան, Շվեյցարիան ն Իտալիան փորձեցին պահպանել իմետալիզմը՝ «Լատինական դրամական միություն» կոչվող միջազգային համաձայնության հիման վրա, ըստ որի՝ թույլատրվում էր դրամների ազատ հատում (ձուլում) ոսկուց ն արծաթից՝ պահպանելով դրանց միջն 1 : 15,5 հարա երակցությունը: Այդուհանդերձ, երկմետաղական դրամական համակարգը չէր համապատասխանում տնտեսության զարգացման պահանջներին, իսկ կապիտալիզմի զարգացումը պահանջում էր կայուն փողեր, միասնական համընդհանուր համարժեք, ն աստիճանա ար իմետալիզմն իր տեղը զիջեց մոնոմետալիզմին: Մոնոմետալիզմը (ԽՕՒՕԽԷTՃԼԼ|ՏԽ) դրամական համակարգ է, որի դեպքում մեկ մետաղը (ոսկին կամ արծաթը) ծառայում է որպես համընդհանուր համարժեք ն դրամաշրջանառության հիմք: Արծաթե մոնոմետալիզմը գործում էր Ռուսաստանում 1843-1852 թթ., Հնդկաստանում 1852-1893 թթ., Հոլանդիայում 1847-1875 թթ.: Պատմությանը հայտնի են փողային ստանդարտների հետնյալ տեսակները. 1. փողի ստանդարտի ացակայություն ն ապրանքափոխանակության ( արտերի) օգտագործում, 2. մինչմետաղական ստանդարտ (որպես փողեր օգտագործվում էին անասուններ, մորթեղեն ն այլն), 3. մետաղական մոնետարիզմ (որպես փողեր օգտագործվում էին զանազան մետաղների, օրինակ` ոսկու, արծաթի, երկաթի, րոնզի, պղնձի կտորներ), 4. ոսկեդրամի ստանդարտ կամ ոսկե-վարկային մոնետարիզմ, 5. ոսկեձուլակտորների ստանդարտ, 6. ոսկեդնիզային ստանդարտ, 7. ոսկու ապամոնետարիզացում, որին կանդրադառնանք քիչ ավելի ուշ: Ոսկե մոնոմետալիզմը (ստանդարտը), որպես դրամական համակարգ, առաջին անգամ ձնավորվեց Մեծ Բրիտանիայում՝ 18-րդ դարի վերջին: Այնուհետն 19-րդ դարում այն տարածվեց աշխարհում. Գերմանիայում՝ 1871-1873 թթ., Շվեդիայում, Նորվեգիայում ն Դանիայում՝ 1873թ., Ֆրանսիայում՝ 1876-1878թթ., Ավստրիայում՝ 1892թ., Ռուսաստանում ն ճապոնիայում՝ 1897թ., ԱՄՆ-ում՝ 1900թ.: Գրեթե ողջ 19-րդ դարը ն 20-րդ դարի սկիզ ը ոսկին կենտրոնական տեղ էր զ աղեցնում միջազգային արժութա-վարկային համակարգում: Ոսկե մոնոմետալիզմի տարատեսակները երեքն են.

• ոսկեդրամի ստանդարտ,որի պայմաններում անկերի կողմից իրականացվում էր ոսկեդրամների ազատ հատում (այն գոյատնեց ընդհուպ մինչն 20-րդ դարի սկզ ները), • ոսկե ձուլակտորների ստանդարտ, որի պայմաններում ոսկին կիրառվում էր միայն միջազգային հաշվարկներում (այն գոյատնեց մինչն առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզ ը), • ոսկե դեվիզային (արտարժութային) ստանդարտ, որի պայմաններում ոսկու հետ համատեղ միջազգային հաշվարկներում օգտագործվում էին ոսկու ստանդարտի համակարգի անդամ պետությունների ազգային արժույթները: Այն հայտնի է նան որպես Գենուեզյան արժութային համակարգ (այն գոյատնեց 1922թ. մինչն երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզ ը): Ոսկու ստանդարտը սկսեց իր գործունեությունը 1821թ., եր նապոլեոնյան պատերազմների ավարտին Բրիտանական կայսրությունը ֆունտ ստեռլինգը դարձրեց փոխարկելի ոսկու նկատմամ : Նրա օրինակին հետնեց նան Միացյան Նահանգները: Ոսկեդրամի ստանդարտը իր գագաթնակետին հասավ 1880-1914թթ.: Իրավաանորեն այս համակարգն ամրագրվեց 1867թ. Փարիզյան նստաշրջանում, ուր ոսկին ճանաչվեց որպես համաշխարհային միակ փող: Ոսկու ստանդարտի գոյության պայմաններում էմիսիոն անկի մետաղական պաշարը ծառայում էր որպես փողերի ապահովման երաշխիքային ֆոնդ: Պարտադիր ոսկու ծածկույթի առկայությունը հնարավորություն էր ընձեռում իրականացնել կոշտ վերահսկողություն կանխիկ փողերի աց թողնման նկատմամ : 20-րդ դարի 30-ական թվականներին համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի տարիներին (1929-1933թթ.) երկրների մեծ մասում, ոսկու ստանդարտի վերացումից հետո, մետաղական պաշարը դադարեց հանդես գալ որպես էմիսիայի սահմանափակիչ, վերակողմնորոշվեց ն վերածվեց միջազգային վճարումների երաշխիքային-ապահովագրական ֆոնդի: Բացի թանկարժեք մետաղներից, կենտրոնական անկերը պահպանում են նան խոշոր արտարժութային պահուստներ՝ իրենց ազգային արժույթի փոխարժեքի (կուրսի) պահպանման նպատակով՝ արտարժութային շուկայում գործառնությունների (ինտերվենցիաների) իրականացման օգնությամ : Ոսկու ստանդարտը նութագրվում էր ոսկյա փողերի շրջանառությամ ն ոսկու հետ թղթային ն վարկային փողերի ազատ փոխանակմամ : Դասական ոսկու ստանդարտը գոյատնեց մինչն 1914 թվականը՝ առաջին համաշխարհային պատերազմը: Այն օժտված էր երկու հիմնական առանձնահատկություններով: Նախ, երկիրը համարվում էր ոսկե ստանդարտային, եթե նրա Կենտրոնական անկը երաշխավորում էր ոսկու ազատ առքն ու վաճառքը հաստատագրված գներով, համախառն դրամաշրջանառության պայմաններին համապատասխան: Այնուհետն, տվյալ երկրի ռեզիդենտներին ազատ իրավունք էր վերապահվում արտահանել կամ ներմուծել ոսկի: Այս երկու պայմանները համատեղ ձնավորում էին վճարային հաշվեկշռի կարգավորման զուտ հաստատագրված փոխանակման մեխանիզմը: Հաստատագրված փոխանակային փոխարժեքները ձնավորվում էին այն գների հարա երակցությամ , որոնցով կենտրոնական անկերը պարտավորվում էին գնել կամ վաճառել ոսկին: Ոսկու ազատ արտահանումն ու ներմուծումը ստեղծում էին դրամական միջոցներ, որոնց շնորհիվ կարգավորվում էին արտարժույթների ակտիվների ու պասիվների միջն եղած տար երությունները՝ հաստատագրված փոխանակային փոխարժեքներով: Այս տեսանկյունից ոսկու ստանդարտը դրսնորվեց որպես արտադրության, արտաքին տնտեսական կապերի, դրամաշրջանառության, վճարային հաշվեկշիռների ն, ընդհանուր առմամվ, միջազգային հաշվարկների տարերային կարգավորիչ: Ուշագրավ է այն փաստը, որ ոսկեդրամի ստանդարտի ուռն տիրապետության տարիներին միջազգային գրեթե ոլոր հաշվարկներն իրականացվում էին արտարժույթով արտահայտված փոխանցովի մուրհակներով (տրատտաներով), իսկ ոսկին

հանդես էր գալիս միայն որպես երկրի միջազգային հաշվարկների հաշվեկշռի պասիվային սալդոյի վճարման միջոց: Աստիճանա ար ոսկեդրամի ստանդարտն իրեն սպառեց, քանի որ չէր համապատասխանում կարգավորվող շուկայական տնտեսության պահանջներին ն աճող տնտեսական կապերի պահանջներին: Առաջին համաշխարհային պատերազմը նշանավորվեց համաշխարհային արժութային համակարգի ճգնաժամով ն ոսկեդրամի ստանդարտը դադարեց հանդես գալ որպես դրամական ն արժութային համակարգ: Ոսկյա դրամի ստանդարտը որոշակի առումով նման է ոսկյա ձուլվածքի ստանդարտին, որը ներդրվեց Եվրոպայում՝ առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա ն այլն) ն հնարավորություն էր ընձեռում ոսկու հետ արժենշանների փոխանակում՝ ոսկու ստանդարտ ձուլվածքին համապատասխան գումարի ներկայացմամ : Գենուեզյան միջազգային տնտեսական նստաշրջանը 1922թ. ամրագրեց անցումը ոսկեդնիզային ստանդարտին: Շրջանառության մեջ հայտվեցին, այսպես կոչված, «դնիզները» կամ միջազգային հաշվարկների համար նախատեսված արտարժութային դրամական միջոցները: Ոսկեդնիզային ստանդարտը գործում էր հետնյալ հիմնարար սկզ ունքներով. • Համակարգի հիմքում ընկած էին ոսկին ն դնիզները: Այդ տարիներին 30 երկըրների դրամական համակարգերը հենվում էին ոսկեդնիզային ստանդարտի վրա: Այդուհանդերձ, միջպատերազմական ժամանակահատվածում պահուստային արժույթի կարգավիճակն այդպես էլ պաշտոնապես չամրագրվեց որնէ արտարժույթով: • Պահպանվեցին ոսկե պարիտետները: Ոսկու հետ արտարժույթների փոխարկումը սկսեց իրականացվել ոչ միայն ոչ միայն անմիջականորեն, այլ նան անուղղակի, միջնորդավորված կերպով` այլ արտարժույթներով, ինչը առաջին համաշխարհային պատերազմի հետնանքով տնտեսապես թուլացած պետություններին թույլ տվեց տնտեսել ոսկու պաշարները: • Վերականգնվեց ազատ տատանվող արժութային փոխարժեքների ռեժիմը: • Արժութային կարգավորումը սկսեց իրականացվել ակտիվ արժութային քաղաքականության, միջազգային նստաշրջանների, խորհրդաժողովների ընթացքում: Թեն ազատ տատանվող արժութային փոխարժեքների ռեժիմի վերականգնման շնորհիվ 1922-1928թթ. նլատվեց արժութային որոշակի կայունություն, սակայն դա երկար չտնեց` 30-ական թվականների հանկարծահաս համաշխարհային ճգնաժամի պատճառով: Այն տնեց 1929-1936թթ., որի ընթացքում արժութային ճգնաժամը միաձուլվեց համաշխարհային տնտեսական ն դրամավարկային ճգնաժամերի հետ: Մի շարք արտարժույթների փոխարժեքները նվազեցին 50-859-ով, իսկ շուրջ 25 պետություններ, այդ թվում` Գերմանիան, Ավստրիան, Թուրքիան, դադարեցրեցին ոլոր արտաքին վճարումները: Արդյունքում ձնավորվեց «տաք փողերի» հսկայական զանգված, այսինքն` դրամական կապիտալներ, որոնք հուսալի թաքստոց կամ սպեկուլյատիվ գերշահույթներ ստանալու մղումներով տարերայնորեն տեղաշարժվում էին մեկ երկրից դեպի մյուսը: Երկու համաշխարհային պատերազմների ընթացքում ընկած ժամանակահատվածում պետությունների մեծ մասը աստիճանա ար սկսեց հրաժարվել ոսկու ստանդարտից: Առաջինը համակարգից դուրս եկան ագրարային ն գաղութային երկրները (1929-1930թթ.): Նրանց օրինակին հետնեցին Գերմանիան, Ավստրիան ն Մեծ Բրիտանիան 1931թ.: Վերջինս, օրինակ, դուրս եկավ ոսկու ստանդարտի համակարգից վճարային հաշվեկշռի վատթարացման ն ապրանքների արտահանման ծավալների կտրուկ կրճատման հետնանքով երկրի պաշտոնական ոսկու պաշարների նվազման պատճառով: 1933թ. ապրիլին գնանկման (դեֆլյացիայի) արձր տեմպերի հետնանքով ոսկու

ստանդարտից հրաժարվեց ԱՄՆ-ը, ինչի արդյունքում արձանագրվեցին զանգվածային սնանկացումներ` խաթարելով երկրի դրամավարկային համակարգը: Իսկ ոլորից երկար «դիմադրեց» Ֆրանսիան` մինչն 1936թ.: Չնայած երկրների ներքին դրամաշրջանառության համակարգում նկատելիորեն կրճատվեցին անկնոտների փոխանակումը ոսկով, այնուամենայնիվ ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի ն Ֆրանսիայի Կենտրոնական անկերի միացյալ համաձայնությամ ` պահպանվեց ոսկու հետ արտարժույթների արտաքին փոխարկելիությունը, ն արդյունքում առաջատար երկրների ազգային արժութային համակարգերի հիման վրա ստեղծվում են արժութային լոկներ կամ զոնաներ: Արժութային լոկը երկրների համախում է, որոնք գտնվում են տնտեսական, արժութային, ֆինանսական կախվածության մեջ մեկ առաջատար պետությունից: Վերջինս թելադրում է միջազգային տնտեսական հարա երություններում մեկ միասնական քաղաքականության հիմնադրույթները, իսկ լոկի մեջ ընդգրկված երկրներին օգտագործում է որպես էժան հումքի ձեռք երման աղ յուրներ ն կապիտալի ներդրման շահավետ ոլորտներ: Արժութային լոկը նորոշվում է ներքո երյալ հատկանիշներով. • լոկի անդամ երկրների ազգային արժույթները ամրագրվում են լոկի առատար պետության արտարժույթին, • լոկի անդամ պետությունների կողմից միջազգային հաշվարկներն իրականացվում են լոկի առաջատար պետության (հեգեմոնի) արտարժությով, • լոկի անդամ երկրների արժութային պահուստները պահպանվում են լոկի առաջատար պետությունում: Այդ տարիներին ձնավորվեցին 3 հիմնական արժութային լոկներ. • ստեռլինգային, • դոլարային, • ոսկե արտարժութային: Ստեռլինգային լոկը ձնավորվեց 1931թ., որի կազմի մեջ մտան ազգերի Բրիտանական համերաշխության անդամ պետությունները ( ացի Կանադայից ն Նյուֆաունդլենդից), ինչպես նան Հոնկոնգը, Եգիպտոսը, Իրաքը ն Պորտուգալիան: Ավելի ուշ համակարգին անդամակցեցին Դանիան, Նորվեգիան, Շվեդիան, Ֆինլանդիան, ճապոնիան (դե-ֆակտո), Հունաստանը, Իրանը: ԱՄՆ-ի կողմից կառավարվող դոլարային լոկը ստեղծվեց 1933թ.: Նրանում ընդգրկվեցին Կանադան, Կենտրոնական ն Հարավային Ամերիկայի այն երկրները, ուր իշխում էր ամերիկյան կապիտալը: Իսկ 1933թ. հունիսին Լոնդոնի միջազգային տնտեսական նստաշրջանի ընթացքում ոսկեդրամի ստանդարտը վերականգնել ցանկացող պետությունները ստեղծեցին ոսկե արտարժութային լոկը` հանձինս Ֆրանսիայի, Բելգիայի, Նիդեռլանդների, Շվեյցարիայի, իսկ ավելի ուշ` նան Իտալիայի, Չեխոսլովակիայի ն Լեհաստանի: 1936թ. Ֆրանսիայի կողմից ոսկու ստանդարտից դուրս գալու կապակցությամ ոսկու լոկը դադարեցրեց իր գործունեությունը: Իսկ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետնանքով վերացան մնացած երկու արժութային լոկները: Ներկայումս էլ որոշ տնտեսագետներ հակված են ոսկու ստանդարտի վերականգնմանը՝ ներկայացնելով վերջինիս հետնյալ առավելությունները. վերաձնափոխված ոսկու ստանդարտը վճարային հաշվեկշռի կարգավորման մեխանիզմը կմիավորի ոսկյա ձուլվածքի ստանդարտի հետ: Արժութային պահուստները աղկացած կլինեն ացառապես ոսկուց: Արտարժույթների գները թռիչքաձն փոփոխությունների չեն ենթարկվի, իսկ արժութային համակարգը կգործի մեխանիկորեն ն պասիվ կերպով: Ոսկու ստանդարտը կհարթեցնի արժութային հարա երություններում առկա կոնֆլիկտային տարրերը՝ ներդաշնակեցնելով ոլոր ազգային տնտեսություններն ու տնտեսական քաղաքականությունները: Իսկ այդ հիմնահարցերի լուծման անալին հաստատագրված փոխանակային դրույքների մեխանիզմն է |22|:

Թղթադրամային ն վարկային փողերի համակարգը նախատեսում էր պետության էմիսիոն անկերի կողմից թողարկվող անկնոտների շրջանառություն ն նույնպես խարսխվում էր ոսկու դեվիզի ստանդարտի վրա: Փաստորեն երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետնանքով Գենուեզյան արժութային համակարգի փլուզմանը հաջորդեց Բրետտոն-Վուդսի արժութային համակարգը: Երկրորդ համաշխարհային արժութային համակարգը պաշտոնապես հաստատվեց 1944թ. հուլիսի 1-22-ին ԱՄՆ-ի Բրետտոն-Վուդս քաղաքում (Նյու Հեմփշիր նահանգ) անցկացվող ՄԱԿ-ի միջազգային արժութա-ֆինանսական նստաշրջանում: Վերջինիս հիմնական նպատակներն էին լայնածավալ ազատ առնտրի վերակագնումը, հաստատագրված արժութային փոխարժեքների համակարգի հիման վրա միջազգային փոխանակության համակարգի կայուն հաշվեկշռվածության պահպանումը: 1944 թ. Բրետոն-Վուդսի համաշխարհային ֆինանսական նստաշրջանի շրջանակներում պահուստային արտարժույթի կարգավիճակը առաջին անգամ հաստատագրվեց ԱՄՆ դոլարով ն անգլիական ֆունտ ստեռլինգով: ԱՄՆ-ի տնտեսական գերապատվությունը ն նրա մրցակից-պետությունների դիրքերի թուլացումը երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետնանքով, պայմանավորեց դոլարի համաշխարհային տիրապետության սկիզ ը: Պահուստային արժույթը տնտեսապես առաջատար երկրի ազգային արժույթի հատուկ կատեգորիա է, որն իրականացնում է միջազգային վճարային ն պահուստային միջոցի գործառույթ, հիմք է ծառայում մյուս երկրների արժութային պարիտետի ն փոխարժեքի սահմանման համար ն լայնորեն կիրառվում է այլ երկրների արժույթների փոխարժեքների կարգավորման նպատակով արժութային ինտերվենցիաների իրականացման համար: Բրետտոն-Վուդսի համաձայնագիրը նախատեսեց ոսկու` որպես համաշխարհային արժութային համակարգի անկյունաքարի, օգտագործման 6 հիմնական եղանակներ. 1. պահպանվեցին արտարժույթների ոսկե պարիտետները (տար եր երկրների ազգային արժույթների հարա երակցությունը ոսկու գնահաշվով), 2. ոսկին շարունակեց հանդես գալ որպես միջազգային վճարային ն պահուստային միջոց, 3. երկրների Կենտրոնական անկերը պահպանում են իրենց արժույթների փոխարժեքները առաջատար արտարժույթի` ԱՄՆ դոլարի նկատմամ ` արտարժութային ինտերվենցիաների օգնությամ , 4. Արտարժույթների փոխարժեքների փոփոխությունն իրականացվում է արժենվազման (դնալվացիայի) ն արժե արձրացման (ռնալվացիայի) միջոցով, 5. հենվելով իր ոսկու պաշարների ն տնտեսական արձր ներուժի վրա (ԱՄՆ-ը տիրապետում էր ոսկու համաշխարհային պաշարների շուրջ 709-ը)` ԱՄՆ-ը դոլարը հավասարեցրեց ոսկուն, որպեսզի պահպանի դոլարի` որպես գլխավոր պահուստային արտարժույթի կարգավիճակը, 6. ԱՄՆ գանձապետարանը ազատ կերպով փոխանակում էր ԱՄՆ դոլարը ոսկով` 1934թ. սահմանված պաշտոնական գնով: Այսպիսով, Միացյալ Նահանգների անուղղակի ճնշման ներքո սկսվեց դոլարի ստանդարտի ժամանակաշրջանը ն հաստատվեց մենաշնորհային արժութային հեգեմոնիա: Դա էր պատճառը, որ Բրետտոն-Վուդսի արժութային համակարգը հաճախ սկսեցին անվանել ոսկե դոլարային ստանդարտի համակարգ: Դրամական համակարգի շրջանակներում ձնավորվեցին երկու նոր կազմակերպական կառույցներ. Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամը, Զարգացման ն Վերականգնման Միջազգային անկը: Սակայն ԱՄՆ-ի ոսկու պաշարների կրճատման հետնանքով նրա դիրքերը արտաքին շուկայում սկսեցին էապես թուլանալ: Բացի այդ, առաջանում են նան որոշակի հիմնախնդիրներ` կապված միջազգային իրացվելիության հետ, քանի որ միջազգային առնտրի աճող ծավալների համեմատությամ ոսկու արդյունահանումը թերակա496

տարվում է: Եվ արդյունքում դոլարի` որպես պահուստային արտարժույթի նկատմամ , վստահությունը նվազում է` ԱՄՆ-ի վճարային հաշվեկշռի խոշոր պակասորդի պատճառով: Երնան են գալիս ֆինանսական նոր կենտրոններ` հանձինս Արնմտյան Եվրոպայի ն ճապոնիայի: Հստակորեն դրսնորվում են Բրետտոն-Վուդսի համակարգի ներքին հակասությունների վրա հիմնված տարիմաստությունը (պարադոքսիզմը), որը հայտնի է նան որպես Տրիֆենի պարադոքս (դիլեմա), ըստ որի ոսկեդոլարային ստանդարտը պետք է համատեղի 2 հանդիպակաց պահանջներ. • առանցքային արտարժույթի էմիսիան պետք է համահարա երակցի երկրի ոսկու պաշարների փոփոխությանը: Առանց պարտադիր ծածկույթի առկայության գերպլանային էմիսիան կարող է խախտել առանցքային արտարժույթի` ոսկու փոխարկման գործընթացը ն առաջ երել անվստահություն նրա հանդեպ, • առանցքային արտարժույթը պետք է թողարկվի այնպիսի քանակությամ , որպեսզի ապահովի միջազգային գործարքների աճող քանակության սպասարկման համար միջազգային դրամական զանգվածի աճը: Այդ պատճառով առանցքային արտարժույթի էմիսիան պետք է էապես գերազանցի երկրի ոսկու պաշարներին: Արդյունքում, 1971-1973 թթ. դոլարը դադարեց հանդես գալ որպես համաշխարհային միակ պահուստային արտարժույթ: 60-70-ական թվականներին քեյնսականների կողմից առաջարկված արժութային կարգավորման Բրետտոն-Վուդսի համակարգը խաթարվեց ն անմիջապես ակտիվացան նեոդասականները: Նրանց մի մասը մատնանշում էր ոսկու դերի արձրացման ն ընդհուպ մինչն ոսկեդրամի ստանդարտի վերականգնման անհրաժեշտությունը: Մոնետարիստները կողմի էին շուկայական կարգավորման մեխանիզմին` ի վնաս պետական միջամտության, հնչում էին վճարային հաշվեկշռի ավտոմատ ինքնակարգավորման գաղափարներ, առաջարկվում էր մտցնել լողացող արժութային փոխարժեքների ռեժիմ: Իսկ նեոքեյնսականները նույնիսկ փորձեցին վերականգնել Քեյնսի կողմից նախկինում առաջարկված ն մերժված համաշխարհային միակ արտարժույթի` « անկորի» ստեղծման գաղափարը: 1943թ. ապրիլին Քեյնսը իր «Միջազգային քլիրինգային միության պլան» աշխատության մեջ առաջարկում էր թողարկել միջազգային փողեր` անկոր անվանմամ : Թեն անկորն արտահայտվելու էր ոսկով, այդուհանդերձ այն պետք է ստեղծվեր առանց ոսկու նախնական ներդրման: Ոսկին կարող էր փոխարկվել անկորով, սակայն հակառակ գործարքը ացառվում էր: Ցանկացած միջազգային գործարք պետք է իրականացվեր անկորով: Փաստորեն վերջինս վերածվում էր անկանխիկ հաշվարկների միջազգային փողերի: Այս առաջարկը մերժվեց Բրետտոն-Վուդսի նստաշրջանում: Բրետոն-Վուդսի դրամական համակարգին փոխարինելու եկավ 1976թ. Քինգստոնում (Յամայկա) Արժույթի միջազգային հիմնադրամի անդամ-պետությունների կողմից հաստատված համաշխարհային երրորդ արժութային համակարգը, որի անկյունաքարը հանդիսացավ լողացող փոխանակային փոխարժեքների ն ազմաարժութային ստանդարտի ներմուծումը: Անցումը ճկուն փոխանակային փոխարժեքներին նպատակ էր հետապնդում տար եր երկրներում սղաճի տեմպերի արդյունավետ կառավարում, վճարային հաշվեկշիռների հաշվելշռվածություն, ինչպես նան երկրների Կենտրոնական անկերի կողմից ներքին անկախ դրամավարկային քաղաքականության իրականացման հնարավորությունների ընդարձակում: Ջամայկայի արժութային համակարգը նորոշվեց հետնյալ հատկանիշներով. 1. համակարգը հենվում էր ոչ թե մեկ, այլ մի քանի առանցքային արտարժույթների վրա, 2. վերացվեց ոսկու դրամական պարիտետը, 3. միջազգային հաշվարկներում որպես հիմնական վճարամիջոցներ սկսեցին հանդես գալ ազատ փոխարկելի արտարժույթը, ՏDԹ-ը (Տք6Շia| DոaԽiոց Թiցհէ - փոխառելիության հատուկ իրավունք) ն Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամի

պահուստային դիրքերը, 4. վերացվեցին արժութային փոխարժեքների տատանման սահմանները ն արտարժույթի փոխարժեքը սկսեց սահմանվել առաջարկի ն պահանջարկի ազդեցությամ , 5. երկրների կենտրոնական անկերը պարտավոր չեն միջամտել արժութային շուկաների աշխատանքին` իրենց ազգային արժույթների հաստատագրված պարիտետների պահպանման նպատակով: Սակայն նրանք կարող են իրականացնել արժութային ինտերվենցիաներ` արժութային փոխարժեքների կայունացման նպատակով, 6. Յուրաքանչյուր երկիր ինքն է ընտրում արժութային փոխարժեքի ռեժիմ, սակայն արգելվում է այն արտացոլել ոսկու միջոցով: Ջամայկայի արժութային համակարգում կարնորվեց ՏDԹ-ի` որպես պաշտոնական պահուստային ակտիվների, միջազգային վճարաչափի դերն ու նշանակությունը: ՏDԹ-ի ստեղծման հիմնական սկզ ունքները մշակվեցին 1968թ. սեպտեմ երի 29-ին Ռիո դե Ժանեյրոյում Արժույթի Միջազգային Հիմնադրամի տնօրենների խորհրդի նիստի շրջանակներում: 1969թ. ՏDԹ-ը արտահայտվեց ոսկով հետնյալ հարա երակցությամ . 1 ունցիա ոսկին = 35ՏDԹ, այսինքն` 1ՏDԹ = 1$: 1 ՏDԹ = 1-35 ունցիա ոսկի արժեքը պահպանվեց մինչն 1971թ. հուլիսը: 1971թ. դոլարը դադարում է փոխանակվել ոսկով` հաստատագրված փոխարժեքով: 1971թ. դելտեմ երին ԱՄՆ դոլարն արժենվազում է ոսկու նկատմամ , որի արդյունքում 1 ՏDԹ-ը հավասարվում է 1,08571$: 1973թ. դարձյալ դոլարն արժենվազում է ոսկու նկատմամ : Այդ պատճառով 1974թ. որոշում է կայացվում ՏDԹ-ն արտահայտել արտարժույթների զամ յուղով: Այդ ժամանակահատվածում զամ յուղի մեջ մտնում են 16 երկրների արտարժույթներ, իսկ 1981թ. հունվարի 1-ից արտարժույթների թիվը զամ յուղում նվազում է` հասնելով 5-ի. 1 ՏDԹ = 0.54$ - 0.64DԽ - 34Y - 0.74ԲԲ - 0.071 Ֆունտ: ՏDԹ-ի համակարգի մասնակիցներ կարող են լինել միայն ԱՄՀ-ի անդամ պետությունները: ՏDԹ-ի էմիսիան իրականացվում է ԱՄՀ-ի հատուկ հաշիվներում վարկային գրառումների տեսքով: Սակայն ՏDԹ-ի էմիսիայի պահից ի վեր այն այդպես էլ չվերածվեց միջազգային գլխավոր վճարամիջոցի ն պահուստային արտարժույթի: Որպես միջազգային վճարամիջոց` ՏDԹ-ը կիրառվում է միայն միջպետական գործառնությունների սահմանափակ շրջանակներով` ոչ զգալի ծավալներով: Ջամայկայի արժութային համակարգի գործունեության ընթացքում դրսնորվեցին մի շարք հակասություններ: Լողացող արժութային փոխարժեքների ներդրման հետ կապված սպասումներն արդարացան մասնակիորեն: Փաստորեն պահպանվեց դոլարային ստանդարտը, թեն պաշտոնապես դոլարը ներկայումս չունի պահուստային արտարժույթի կարգավիճակ: Դա պայմանավորված էր հետնյալ հանգամանքներով. • Բրետտոն-Վուդսի արժութային համակարգի ժամանակներից ի վեր շատ երկրների կառավարությունների ն մասնավոր անձանց մոտ պահպանվել էին դոլարային զգալի պաշարներ: • եվրոդոլարային շուկաները ստեղծում են դոլարներ` անկախ ԱՄՆ վճարային հաշվեկշռի, այդպիսով համաշխարհային արժութային համակարգը մատակարարելով անհրաժեշտ քանակությամ դրամական միջոցներով: Ջամայկայի անկայուն արժութային համակարգին հաջորդեց Եվրոպական Տնտեսական Համագործակցության անդամ երկրների սեփական միջազգային (տարածաշրջանային) արժութային համակարգը` նշանավորելով չորրորդ համաշխարհային արժութային համակարգը: Եվրոպական արժութային համակարգը ստեղծվել է 1979թ. մարտի 13-ին: Այն իր առջն դրեց մի շարք նպատակներ, մասնավորապես` տնտեսական ինտեգրացման

իրականացում, եվրոպական կայուն արժութային տարածաշրջանի ստեղծում, դոլարային ներխուժումներից եվրոպական շուկայի պատնեշում, ինչպես նան ԵՏՀ անդամ պետությունների սոցիալ-տնտեսական ն ֆինանսական քաղաքականությունների ներդաշնակեցում: Եվրոպական արժութային համակարգը` որպես միջազգային արժութային չորրորդ համակարգ, նութագրվում է տնտեսական ինտեգրացման շրջանակներում եվրոպական արտարժույթների գործունեության հետ կապված տնտեսական հարա երություններ` արժութային փոխարժեքների կայունացման ն ինտեգրացմամ գործընթացների խթանման նպատակներով: ԵԱՀ-ի ակտիվ անդամներ են Բելգիան, Լյուքսեմ ուրգը, Դանիան, Գերմանիան, Ֆրանսիան, Նիդեռլանդները, Իռլանդիան, Իսպանիան, Պորտուգալիան ն Հունաստանը: Ի տար երություն Ջամայկայի արժութային համակագի, Եվրոպական արժութային համակարգը հենվում էր էքյույի (ԷՇՍ – Էսոօքiaո Շսոո6ոՇ/ Սոiէ - Եվրոպական արժութային միություն) վրա: էքյուն հիմնված էր Եվրոմիության անդամ պետությունների ազգային արժույթների «զամ յուղի» հիման վրա ն նրա էմիսիան սկսեց իրականացվել 1979թ. մարտի 13-ից: Պետք է նշել, որ էքյուն չուներ նյութական դրամական կամ անկնոտային տեսք: Չնայած, որ 1987թ. ելգիական գանձապետարանը թողարկեց սահմանափակ քանակությամ հո ելյանական 50 ոսկե ն 5 արծաթե էքյուներ (համապատասխանաար 55$ ն 6$ արժողությամ ): էքյուն, ի տար երություն ՏDԹ-ի, ապահովված էր ոչ միայն մի խում երկրների համապարտ պարտավորությամ , այլ նան իրական ակտիվներով` ոսկով ն ԱՄՆ դոլարով: Նույնիսկ այդ նպատակով ստեղծվում է համատեղ ոսկու հիմնադրամ` ԵԱՀի անդամ երկրների ոսկու պաշտոնական պահուստների 209-ի չափով: Բացի այդ, էքյուն լայնորեն շրջանառվում էր ոչ միայն պաշտոնական միջպետական, այլ նան մասնավոր սեկտորում: • էքյուն այդ տարիներին իրականացնում էր հետնյալ գործառույթները` հանդես գալով որպես` • եվրոմիության անդամ պետությունների արժույթների փոխարժեքների որոշման հիմք, • արժութային միավոր միջազգային ֆինանսա-արժութային, վարկային կազմակերպություններում ն համատեղ ֆոնդերում, • արժութային ինտերվենցիաների իրականացման ժամանակ միջպետական հաշվարկների իրականացման միջոց, • միասնական գյուղատնտեսական գների արտարժույթ, • վարկերի ն փոխառությունների արտարժույթ: ԵԱՀ-ի շրջանակներում արժութային փոխարժեքների ռեժիմը հիմնված էր համատեղ լողացող արժութային փոխարժեքի քաղաքականության վրա` «եվրոպական արժութային օձի» տեսքով: «Արժութային օձն» իրենից ներկայացնում է կոր, որն նութագրում է ԵԱՀ երկրների ազգային արժույթների փոխարժեքների համատեղ տատանումների ամպլիտուդան տվյալ արժութային խմ ավորման մեջ չմտնող այլ արտարժույթների փոխարժեքների նկատմամ : Բացի այդ, ԵԱՀ-ում իրականացվում էր միջպետական տարածաշրջանային արժութային կարգավորում` վճարային հաշվեկշիռների պակասորդի ծածկման նպատակով Կենտրոնական անկերի կողմից վարկերի տրամադրման ճանապարհով: Եվրոպական տնտեսական ն արժութային միությունը ստեղծվել է երեք փուլերով: Առաջին փուլն ընդգրկեց 1990 թվականի հուլիսի 1-ից մինչն 1993 թվականի դեկտեմ երի 31-ը, որի ընթացքում իրականացվեցին մի շարք նախապատրաստական միջոցառումներ Եվրոմիության վերակազմավորման ուղղությամ : Մասնավորապես, Եվրամիության ներսում վերացվեցին կապիտալների ազատ տեղաշարժման գրեթե ոլոր սահմանափակումներն ու արգելքները, առանձնահատուկ ուշադրու499

թյուն հատկացվեց Եվրամիության ներսում ֆինանսատնտեսական զարգացման ցուցանիշների ներդաշնակեցմանը (գնաճի ցածր տեմպեր, պետական ֆինանսների առողջացում, ազգային արժույթների փոխարժեքների կայունացում): Միասնական արժութային համակարգի ձնավորման երկրորդ փուլում (1994 թվականի հունվարի 1-ից մինչն 1998 թվականի դեկտեմ երի 31-ը) կատարվեցին կոնկրետ աշխատանքներ եվրոյի ներդրման ուղղությամ : Այս փուլի ամենագլխավոր կազմակերպական նույթի միջոցառումը, թերնս, Եվրոպական արժութային ինստիտուտի ստեղծումն էր, որը դրսնորվեց որպես Եվրոպական կենտրոնական անկի իրավահաջորդ: 1994-1998թթ. ընթացքում ընդունվեցին մի շարք ենթաօրենսդրական ակտեր, որոնք ուղղակիորեն արգելեցին պետական սեկտորի գործունեության ֆինանսավորումը կենտրոնական անկերի կողմից, վերացվեցին ֆինանսավարկային հաստատությունների միջոցներից պետական սեկտորի ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների արտոնյալ ներթափանցման իրավունքները, ինչպես նան կենտրոնական անկերի կողմից պետական պարտքերի մարման պրակտիկան: 1998 թվականի մայիսի 2-ին Եվրամիության խորհրդի նստաշրջանը ձայների մեծամասնությամ հաստատեց եվրոյին անցում կատարող պետությունների ցուցակը (12 պետություններ՝ Ավստրիա, Բելգիա, Գերմանիա, Իռլանդիա, Իսպանիա, Իտալիա, Լյուքսեմ ուրգ, Նիդեռլանդներ, Պորտուգալիա, Ֆինլանդիա, Ֆրանսիա ն Հունաստան): Իսկ եվրամիության այն անդամ պետությունները, ովքեր պատրաստ չէին եվրոյին անցում կատարելու («քո6 iոՏ»), ժամանակավորապես դուրս մնացին վերոհիշյալ որոշումից: Միասնական արժութային համակարգի ստեղծման երրորդ փուլը սկսվեց 1999 թվականի հունվարի 1-ից: Այդ պահից սկսած, եվրոն հաստատվեց որպես համընդհանուր արժույթ ն սկսվեց եվրոյի ու Եվրամիության անդամ երկրների ազգային արժույթների միջն փոխանակային փոխարժեքների ձնավորման գործընթացը: Եվրոն ամ ողջությամ փոխարինեց Եվրամիության նախկին հաշվարկային միավորին՝ էքյույին 1 : 1 հարա երակցությամ : Հաջողությամ սկսեց իր գործունեությունը Կենտրոնական անկերի եվրոպական համակարգը, իսկ Եվրոպական Կենտրոնական անկը սկսեց օգտագործել եվրոն Եվրոմիության անդամ երկրների միասնական դրամավարկային քաղաքականության գլխավոր ուղղությունների մշակման ասպարեզում: Եվրոյով իրականացվող ֆինանսական գործարքները կատարվեցին հետնյալ տրամա անությամ . Առնտրային ն մասնագիտացված անկերի համար Մեծածախ նույթի գործարքներն ու աց շուկայական գործառնությունները սկսեցին իրականացվել եվրոյով 1999 թվականի հունվարի 1-ից, իսկ անկային մանրածախ գործառնությունները՝ 2002 թվականի հունվարի 1-ից: Պետական մարմինների համար 1999 թվականի հունվարի 1-ից պետական պարտքային պարտավորությունները սկսեցին թողարկվել եվրոյով: Ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների համար Խոշոր ընկերակցություններն ու միջազգային շուկաներում հաջողակ դիրք գրավող կազմակերպություններն իրենց գործառնությունները սկսեցին իրականացնել եվրոյով 1999 թվականի հունվարի 1-ից: Մասնավոր անձանց համար Առօրյա գործառնությունները եվրոյով սկսեցին իրականացվել 2002 թվականից:

20.2. ՀՀ ԴՐԱՄԸ, ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

Ապրանքային արտադրության ձնավորմանը զուգընթաց հասարակության տնտեսական կյանքն ընթացել է փողային ն ապրանքային հոսքերով, որոնք մշտապես ուղեկցվել են շրջանառության մեջ եղած փողի քանակի, եկամուտների, թողարկվող արտադրանքի ծավալի, գների ն ինֆլյացիայի վրա ազդեցությունը արտահայտող խնդիրների առաջացմամ : Փողը դարերի ընթացքում գտնվել է դրամավարկային ու ֆինանսական համակարգերի մասին տնտեսագիտական տեսությունների հիմքում: Այն հասարակության կյանքում իր դերով մարդկանց առօրյա գործունեության կարնոր կողմերից մեկն է: Դա է, որ իր առեղծվածներով հանդերձ պայմանավորում է մարդկանց արեկեցության մակարդակը, քաղաքակրթության արիքներից օգտվելու հնարավորությունը: Փողը, գրեթե միշտ, վճարման միջոց է, փոխանակվում է ապրանքների ու ծառայությունների հետ, վճարվում է պարտքերի դիմաց, դրսնորվելով որպես գործարքների կատարման համար օգտակար առանձնահատուկ ակտիվ: Բնականա ար, փողի էությունը լավագույնս ացահայտվում է իր կատարած գործառույթների միջոցով, որպիսիք են. 1. Փողի կուտակման կամ խնայողության միջոցի գործառույթը, 2. Փողը որպես արժեչափ հանդես գալը, 3. Փողի շրջանառության միջոցի դեր կատարելը: Փողը խնայողության միջոց լինելու գործառույթը գործնականում դրսնորվում է այն ժամանակ, եր առօրյա գնումներ կատարելու գործարքները ժամանակային առումով հետաձգվում են, տեղափոխվում ավելի ուշ ժամկետների: Այս հանգամանքը հնարավորություն է տալիս կուտակել, ստեղծել գնողունակության որոշակի պաշար ն ծառայեցնել գործունեության հետագա կարգավորման նպատակներին: Տեսականորեն, թեն փողը կուտակման լավագույն միջոցը չէ արժեզրկման ենթակա լինելու պատճառով, սակայն մարդիկ հետագա գնումներ կատարելու ն ծախս իրականացնելու նպատակով միշտ էլ շահագրգռված են փողային կուտակումների մեջ: Արժեչափի դերում գտնվելիս փողը հնարավորություն է առաջացնում գնահատել պաշարների, դրամական հոսքերի ն այլ արժեքների մեծությունը, տնտեսական գործառույթները: Որպես շրջանառության միջոց փողը հնարավորություն է ստեղծում ն նպաստում է ապրանքների ու ծառայությունների վաճառքի ն գնման ծախսերը կրճատելուն, պակասեցնում է գործարքի կատարման ժամանակը, թույլ է տալիս խուսափել արտերային փոխանակության հետ կապված շուկայական արդ գործառույթների ծախսերից ու դժվարություններից: Հասարակության տնտեսական-քաղաքական զարգացման ծրագրեր մշակելու, վերարտադրողական գործընթացները գնահատելու ն կարգավորելու համար ավական չէ միայն պարզել փողի էությունն ու գործառույթները: Կարնոր է նան որոշել կոնկրետ իրավիճակին համապատասխան շրջանառության համար անհրաժեշտ փողի զանգվածը, նրա կազմը ն կառուցվածքը, որը ծառայում է արտադրության ծավալի աճի ապահովմանը, նակչության կարիքների ավարարմանը, ինֆլյացիայի ծրագրային մակարդակը պահպանելու համար: Կոնկրետ պահի դրությամ շրջանառության մեջ եղած փողի զանգվածը կոչվում է փողի առաջարկ ն դրսնորվում է որպես իրացվելի ակտիվների ամ ողջություն: Գործարքների կատարման համար կարող են օգտագործվել փողի տար եր տեսակներ, ինչը կոնկրետ նպատակահարմարության համապատասխան կարգավորվում է պետության կողմից՝ ի դեմս ՀՀ Կենտրոնական անկի: Փողի առաջարկը ձնավորող ակտիվները նութագրվում են մասնակցության ն իրացվելիության տար եր աստիճանով: Փողի քանակի մեջ նախ պետք է առաջին

հերթին ընդգրկել կանխիկ փողի տեսքով ակտիվները, ինչը շրջանառության մեջ թողարկված թղթադրամների ու մետաղադրամների ամ ողջությունն է: Դրանք, ըստ էության նութագրվում են չնչին արժեքով, հատկապես թղթադրամները, ն փողի դերը դրանց վերապահվում է պետության կողմից, ուստի հաճախ անվանվում են «օրենքով փողեր»: Իհարկե, այդ փողերին զուգահեռ փողի դեր կարող են կատարել իրենց սեփական արժեքն ունեցող որոշակի ապրանքներ: Նման փողերը կոչվում են ապրանքային փողեր, որոնց առավել տարածված օրինակ են ոսկին ու արծաթը: Շրջանառության մեջ փողի դեր կատարող ակտիվների հաջորդ կարնորագույն խում ը ունի ավանդային դրսնորում՝ չեկային ավանդներ, չեկային հաշիվներ, ցպահանջ ավանդներ ն այլն, ավանդներ, որոնցից միջոցները կարող են ուղղվել գործարքների դիմաց երրորդ անձանց վճարումներ կատարելուն: Շրջանառության մեջ գտնվող փողի զանգվածը տրոհվում է մի քանի ագրեգատների: Ժամանակակից շուկայական տնտեսություններում դրանք հետնյալն են՝ 1. Դրամական ազա (Խօ)- ընդհանուր գումարով ընդգրկում է շրջանառության մեջ եղած կանխիկ փողը, այդ թվում նան կազմակերպությունների դրամարկղներում եղածը, 2. Դրամական ընդհանուր ազա (Խ1)-շրջանառության մեջ եղած կանխիկ զանգվածը (Խ0) գումարած նակչության ու կազմակերպությունների ցպահանջ ավանդներն ու ճանապարհային չեկերը: Այսինքն, այն ամենը ինչը սպասարկում է ընթացիկ դրամաշրջանառությունը, 3. Փող ընդհանրապես (Խ2)- ընթացիկ շրջանառությունը սպասարկող փողի զանգված գումարած նակչության ու կազմակերպությունների երկարատն խնայողությունները (ավանդները), 4. «Փող լայն իմաստով» (Խ3)- փողի ընդհանուր զանգված գումարած կազմակերպությունների միջոցները հաշիվներում ն կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղ յուրները: Որոշ մոտեցումներում այս ագրեգատը կարող է ներառել նան անկերում պահվող ոչ փողային իրացվելի ակտիվները: Դա կարող է դրսնորվել նան Խ4 ագրեգատի միջոցով: Ամեն դեպքում շրջանառության համար անհրաժեշտ փողի քանակությունը գործոնային ցուցանիշ է, կախված է շուկայական տնտեսության նականոն գործունեությունը ապահովող շրջանառության ծավալից ու փողի շրջանառության արագությունից: Գործնականում գոյություն ունի կանխիկ ն ոչ կանխիկ (անկանխիկ) դրամաշրջանառություն: Կանխիկ դրամաշրջանառությունը տեսականորեն կարող է ձնակերպվել որպես փողի շարժում իր ֆունկցիաների կատարման ընթացքում կամ փողի շարժում ապրանքների, ծառայությունների ու աշխատանքների իրացմանը սպասարկելու գործընթացում: Կանխիկ դրամաշրջանառության շրջանակներում շրջանառության մեջ գործում են կանխիկ փողերը՝ կատարելով երկու գործառույթ՝ վճարելամիջոցի ն շրջանառության միջոցի: Կանխիկ փողերը օգտագործվում են ապրանքների, ծառայությունների ն աշխատանքների դիմաց վճարելու, ապրանքային շարժի հետ չառնչվող հաշվարկներ կատարելու՝ աշխատավարձ, պարգնատրում, կենսաթոշակ, նպաստ, ապահովագրական մուծումներ ն փոխհատուցում, արժեթղթերի հետ գործարքներ, շահաաժիններ ն ազմաթիվ այլ վճարումներ: Կանխիկ դրամական շարժը միշտ իրականացվում է փողի տար եր տեսակների միջոցով՝ անկնոտ, մետաղադրամ, վարկային այլ գործիքներ (մուրհակ, չեկ, կրեդիտային քարտ): Գործնականում գրեթե ոլոր երկրները փորձում են հնարավորինս սահմանափակել կանխիկ դրամաշրջանառությունը այնքանով, որ դա սողանցքներ ունի ֆիզիկական ու իրավա անական անձանց պետական վերահսկողությունից խուսափելու առումով: Անկանխիկ հաշվարկները տեղի են ունենում արժեքների շարժին կանխիկ փողի չմասնակցելու պայմաններում: Դրանց աժինը սովորա ար լայն առումով դրամա502

շրջանառության մեջ արձր է: Սակայն, Հայաստանի Հանրապետությունում հնարավոր չէ որոշել նույնիսկ մոտավոր մակարդակ՝ այդ նագավառը պլանավորման չտրվելու ն վիճակագրական հաշվետվությունների մեջ ըստ ապրանքային գործառնությունների կանխիկ հաշվարկները լրիվ չներառելու պատճառով: Անկանխիկ հաշվարկների արձր տեսակարար կշիռը դրամաշրջանառության ճիշտ ու գրագետ կազմակերպման վկայությունն է ցանկացած երկրում: Կանխիկ ու անկանխիկ դրամաշրջանառության միջն կա սերտ կապ ն փոխպայմանավորվածություն. փողը մշտապես շրջանառության մի ոլորտից անցնում է մյուսը՝ ձնավորելով ընդհանուր դրամական պտույտ, որում գործում են միասնական փողերը: Կոնկրետ իրադրության ն ժամանակաշրջանի կտրվածքով շրջանառության միջոցի ֆունկցիան կատարելու համար անհրաժեշտ մետաղական փողի քանակությունը հավասար է ապրանքային գների գումարի ն փողի պտույտների թվի հարա երությանը: Այն որոշվում է հետնյալ անաձնով՝

ԴՔ =

(Σ Ք Գ ) i

i

/դ

Վարկային փողերի ի հայտ գալով շրջանառության համար անհրաժեշտ փողի քանակությունը ստանում է հետնյալ տեսքը՝

Դրամական զանգվածը, ի վերջո, գնողունակ, վճարային ն կուտակվող միջոցների այն ամ ողջությունն է, որը սպասարկում է ֆիզիկական ու իրավա անական անձանց, ինչպես նան պետությանը վերա երող տնտեսական կապերին: 01.07.06 դրությամ Շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկի (կուպյուրային կառուցվածքի) 3.8 տոկոսը՝ մետաղադրամներ են, 96.2 տոկոսը՝ թղթադրամ: Թղթադրամների առավելագույն մասը՝ 31.9 տոկոսը աժին է ընկնում 10 000 դրամանիշերին, 22.4 տոկոսը՝ 5 000 դրամանիշերին, 27.5 տոկոսը՝ 20 000 դրամանիշերին, 8.4 տոկոսը՝ 1 000 դրամանիշերին: Ըստ տարիների, կառուցվածքային փոփոխությունները այնքան էլ մեծ չեն: Տես աղյուսակ 22.2.1: Աշխարհին հայտնի է դրամական համակարգերի երկու տիպ՝ • Մետաղական շրջանառության համակարգ, որը հիմնված է իսկական փողի վրա (ոսկյա ն արծաթյա), կատարում է փողի ոլոր հինգ ֆունկցիաները, իսկ զուգահեռա ար փոխանակվում է իսկական փողերով: • Թղթա-վարկային շրջանառության համակարգ, որի պարագայում իսկական փողերը դուրս են մղվում արժենիշերի կողմից, իսկ շրջանառության մեջ գտնվում են թղթադրամները կամ վարկային փողերը:

Աղյուսակ 22.2.1

Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական անկի տվյալներով փողի զանգվածը 19982003 թթ. նութագրվում է հետնյալ տվյալներով. 31.08.2006 Ցուցանիշներ

1. Փողի զանգվածը / 3-4-5/

97075

110690

151653

172218 185202

395 745

407.7

2.Դրամային զանգվածը

57537

56288

76722

85033

107407

252 470

438.8

3.Շրջանառության մեջ կանխիկ դրամը

41370

42610

59486

65027

74980

162132

391.9

4.Ցպահանջ ավանդներ

11308

11909

13581

21954

64698

572.1

5.Ժամկետային խնայողություն ն արտարժութային ավանդներ

44398

58842

80259

93609

88267

93286

210.1

6. ՀՆԱ

955385 987444 1031338 1175877 1356983 2636184

7. Շրջանառության մեջ կանխիկի տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ի նկատմամ

4.33

4.32

5.77

5.53

5.53

տոկոսով 1998թ. նկատմամ

6.15

275.9 142.0

Մետաղային դրամական համակարգի ժամանակ առաջանում է երկու տիպի համակարգեր՝ իմետալիզմ (երկմետաղային) ն մոնոմետալիզմ (միամետաղային): Մոնոմետալիզմ համակարգում համընդհանուր արժեչափի դերը պատկանում է մեկ մետաղի, որպիսին կարող է լինել ն արծաթը ն ոսկին: Արծաթե մոնոմետալիզմ գոյություն է ունեցել Ռուսաստանում՝ 1843-1852 թթ., Հնդկաստանում՝ 1852-1893 թթ., Չինաստանում՝ մինչն 1935 թ., ոսկյա մոնոմետալիզմ Ռուսաստանում 1897 թ. սկսած: Գոյություն ունի ոսկյա մոնոմետալիզմի ստանդարտի երեք տեսակ՝ ոսկյադրամային, ոսկյահամաձուլվածքային, ոսկյադնիզային: Ոսկադրամայինը նութագրվում է նրանով, որ գոյություն ունի ազատ դրամահատում, անկային տոմսերը անարգել փոխանակվում են ոսկով, արգելված է ոսկու տեղաշարժը երկրների միջն: Այդ ստանդարտը նախատեսում է էմիսոն կենտրոններում ոսկու պաշարի առկայություն: Առաջին համաշխարհային պատերազմը հանգեցրեց շատ երկրներում ոսկյադրամային ստանդարտի վերացմանը: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Մեծ Բրիտանիայում ն Ֆրանսիայում մտցվեց ոսկյաձուլվածքային ստանդարտ, որի պայմաններում անկնոտները փոխանակվում էին ոսկու ձուլակտորով: Գերմանիայում, Դանիայում, Նորվեգիայում ներդրվեց ոսկյադնիզային ստանդարտը, որի դեպքում անկնոտները փոխանակվում էին դնիզով, այսինքն արտասահմանյան երկրների արտարժութային վճարելամիջոցներով: Համաշխարային տնտեսական ճգնաժամը (1929-1933 թթ.) հանգեցրեց նրան, որ հաստատվեց թղթադրամա-վարկային փողի համակարգը, որի դեպքում իշխող դիրքը պատկանում է երկրի էմիսիոն կենտրոնի կողմից թողարկվող անկնոտներին: Դրամական համակարգն ունի կոնկրետ տարրեր ու գործիքներ, որոնցով ապահովվում է դրամական շրջանառության ընթացքը: Դրանք են դրամական միավորները, գնի մասշտա ը, փողի տեսակները, էմիսիոն համակարգը, դրամաշրջանառությունը կարգավորող պետական ապարատը ն այլն: Դրամական միավորը օրենսդրական կարգով սահմանված դրամանիշ է, որով չափվում ն գներով արտահայտվում է ապրանքների ու ծառայությունների արժեքը: Երկրների մեծ մասում գործում է աժանման տասնորդական համակարգը՝ 1 դոլարը = 100 ցենտ, 1 ռու լին = 100 կոպեկ, 1 դրամը = 100 լումա ն այլն: Գնի մասշտա ը միջոց է դրամական միավորը մետաղի քանակությամ արտահայտելու համար, այնքանով, որքանով վարկային փողերը չունեն սեփական արժեք ն հանդես են գալիս իրական փողի անունից: Ներկայումս գնի մասշտա ը կորցրել է

իր տնտեսական նշանակությունը, թեն ոչ վաղ անցյալում կարնոր աղադրիչ էր, ուներ ակտիվ դեր: ԽՍՀՄ-ում 1961 թ. սկսած ռու լու ոսկյա պարունակությունը սահմանվել էր 0967412 գրամ մաքուր ոսկի: Փողի տեսակները, որոնք հանդիսանում են օրինական վճարամիջոց, վերա երում են վարկային փողին ու անկնոտներին, ինչպես նան թղթադրամին (գանձարկղային տոմս): էմիսիոն համակարգը ծառայում է դրամաշրջանառության կարգավորմանը ն դրամավարկային քաղաքականության իրականացմանը ն, ըստ էության, ներկայացնում է շրջանառության մեջ դրամանիշերի թողարկման սահմանված օրենսդրական կարգը: Սովորա ար էմիսիոն գործարքները իրականացնում է Կենտրոնական անկը՝ թողարկելով ն շրջանառության մեջ մտցնելով անկային տոմսեր, գանձարկղային թղթադրամներ, նան մետաղադրամ: Բանկային տոմսերի էմիսիան իրականացվում է երեք ուղղիով՝ վարկային հիմնարկներին ռեսուրսների հատկացում, գանձապետարանին պետական արժեթղթերով ապահովված վարկերի հատկացում, անկնոտների աց թողում օտարերկրյա արժույթով փոխանակաելու ճանապարհով: Դրամաշրջանառության կարգավորումը Կենտրոնական անկի հիմնական խնդիրներից մեկն է: Ներառում է միջոցառումների այն ամ ողջությունը, որով կարգավորվում է շրջանառության մեջ դրամական զանգվածի աճը, այսինքն այն սահմանաչափերի որոշումը, որոնց ուղղված է լինելու կենտրոնական անկերի գործունեությունը: Գործնականում Կենտրոնական անկն է, որը պետական մարմինների հետ համաձայնեցված որոշում է շրջանառության մեջ դրամական զանգվածի ավելացման գումարը կոնկրետ չափորոշիչների շրջանակներում: Ցանկացած երկրի դրամական համակարգ, լինելով ազգային, գործում է միջազգային դրամական համակարգի շրջանակներում, ենթարկվելով ու ղեկավարվելով ոլորի համար ընդունելի համարվող չափորոշիչներով ու կանոնակարգերով: 1944 թվականից սկսած մինչն 1973 թ. ՄԱԿ-ի Բրետոն-Վուդյան (ԱՄՆ) կոնֆերանսի որոշմամ միջազգային դրամական համակարգը իրենից ներկայացնում է յուրահատուկ միջպետական ոսկու դնիզային ստանդարտ: Դրա գլխավոր ուղենիշներն էին՝ • Ոսկին կատարում է համաշխարհային փողի ֆունկցիա երկրների միջն ն հանդես է գալիս վերջնական հաշվարկի միջոց, հասարակական հարստության համընդհանուր առարկայացնող: • Ոսկուց ացի միջազգային վճարային շրջանառության մեջ օգտագործվում են ԱՄՆ-ի դոլարը ն անգլիական ֆունտ ստերլինգը: • ԱՄՆ-ի դոլարը փոխանակվում էր ոսկով ըստ նախատեսված համամասնության: Ոսկու գինը ձնավորվում էր ԱՄՆ-ի պաշտոնական գնի հիման վրա ն մինչն 1968 թ. դրանից չի շեղվել: • Ազգային դրամանիշերի միավորները կենտրոնական անկերի միջոցով ազատորեն փոխանակվում էին դոլարով, իսկ դոլարի միջոցով՝ ոսկով միջազգային արժութային ֆոնդի սահմանած համամասնությամ : Որպես արժեքների էտալոն, դոլարը օգտագործելու վրա հիմնված դրամական համակարգը 1971-73 թթ. ենթարկվեց կրախի (սնանկացման): 1971 թ. սկսած դոլարի ոսկով փոխանակելը դադարեցվեց: Պահուստային արժույթի դերը ստանձնեցին Գերմանական մարկը, ճապոնական իենը ն էքյուն: Բրետոն-Վուդյան դրամական համակարգին փոխարինելու եկավ Յամայական դրամական համակարգը, որը ձնակերպվեց միջազգային արժութային ֆոնդի կողմից (ՄԱՖ) 1976 թ.: Ըստ այդ համակարգի. • ԱՄՆ-ի դոլարը պահպանում է իր կարնոր դերը միջազգային հաշվարկներում ն այլ երկրների արժութային պահուստներում: • Ոսկին մնում է որպես պետության պահուստ ն օգտագործվում է այլ երկրների դրամական միավորներ ձեռք երելու համար: Ժամանակակից դրամական համակարգը նութագրվում է հետնյալ հատկանիշներով՝

• վերացվել է դրամական միավորների ոսկու պաշտոնական պարունակությունը, • անցում է կատարվել ոսկով չփոխանակվող վարկային փողի, որը շատ քիչ է տար երվում թղթադրամից, • վարկային փողին զուգընթաց որոշ երկրներում դրամական շրջապտույտի մեջ զուգահեռա ար գործում է թղթադրամը՝ գանձարկղային տոմսերի տեսքով, • պետությունները վարկավորման, ինչպես նան ոսկու ն արժույթի պահուստի պաշտոնական աճի դիմաց թողարկում են անկնոտներ, • դրամական շրջապտույտի մեջ գերազանցում են անկանխիկ համակարգերը: Հայաստանի Հանրապետության դրամական համակարգը, որպես համաշխարհայինի մաս, կազմակերպվում ն գործում է միջազգային պահանջներին համապատասխան՝ հիմնվելով հայաստանյան առանձնահատկությունների վրա: Հայաստանի դրամական համակարգը գործում է 1993 թ. նոյեմ երից, եր ազգային էմիսիոն անկը ստանձնեց արժույթ թողարկելու գործառույթը: Հանրապետության պաշտոնական դրամական միավորը (արժույթը) դրամն է: Օրենքով դրամի ն ոսկու միջն հարա երակցություն չի սահմանված: Դրամի պաշտոնական կուրսը արտասահմանյան դրամական միավորների նկատմամ որոշվում է ՀՀ Կենտրոնական անկի կողմից ն հրապարակվում է մամուլում: Գների ֆիկսված մասշտա ը ացակայում է: Օրինական վճարային ուժ ունեցող փողի տեսակներն են անկնոտները ն մետաղադրամները, որոնք ապահովվում են հանրապետության Կենտրոնական անկի ոլոր ակտիվներով: էմիսիա կատարելու, նրանց շրջանառություն կազմակերպելու, շրջանառությունից հանելու ացառիկ իրավունքը պատկանում է Կենտրոնական անկին: Հայաստանի Կենտրոնական անկի վրա դրված են այդ ոլորտի հետնյալ պարտավորությունները՝ • ՀՀ արժույթի՝ հայկական դրամի թողարկում, դրամաշրջանառության կազմակերպում ն կարգավորում: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում օրինական վճարելամիջոց հանդիսացող թղթադրամ ն մետաղադրամ թողարկելը ն դրանք շրջանառությունից հետ կանչելն ու հանելը Կենտրոնական անկի մենաշնորհն է: Թողարկված ն շրջանառությունից չհանված դրամանիշերը նրա անվերապահ պարտավորություններն են ն ապահովված են իր ոլոր միջոցներով: • Կենտրոնական անկը կազմակերպում ն ապահովում է թղթադրամի թողարկումը ն մետաղադրամի անվտանգ պահպանումը, ինչպես նան օրենքներով ու այլ իրավական ակտերով սահմանված դեպքերում՝ դրանց ոչնչացումը: • Կենրոնական անկը սահմանում է ՀՀ օրինական վճարելամիջոց հանդիսացող թղթադրամի ն մետաղադրամի անվանական արժեքը, չափը, կշիռը, պատկերներով ու մակագրություններով էսքիզը, պաշտոնական ու վճարունակության հատկանիշները: • Կենտրոնական անկը իր կողմից սահմանված կարգով անվճար փոխանակում է ներկայացված թղթադրամն ու մետաղադրամն առանց գումարային սահմանափակումների: • Կենտրոնական անկն իրականացնում է նան հուշադրամների թողարկում: Ներկայումս թողարկված են ն շրջանառության մեջ են գտնվում արձրարժեք մետաղներից պատրաստված ավելի քան 15 անուն հուշադրամներ, որոնք նվիրված են պատմական հայտնի անձանց, ազգային հուշարձաններին, պատմական վայրերին, ինչպես նան միջազգային կազմակերպություններին ն ՀՀում կայացած միջազգային միջոցառումներին: Կենտրոնական անկը օպերատիվ վերահսկողություն է սահմանում ն հետնում դրամաշրջանառության ընթացքին, ժամանակ առ ժամանակ ցուցա երելով կոնկրետ միջամտություն: Այդ նպատակին են ծառայում պահուստային ֆոնդերը: Տվյալ նագավառում պահուստային ֆոնդը իրենից ներկայացնում է շրջանառության մեջ

աց չթողնված անկնոտների ն մետաղադրամի պաշար, որոնք կարնոր նշանակություն ունեն դրամարկղային ռեսուրսների կենտրոնացված կարգավորումը կազմակերպելու համար: Կանխիկ դրամի մնացորդը դրամարկղում լիմիտավորվում է ն եր փաստացի մնացորդը լիմիտը գերազանցում է, ավելցուկը շրջանառու դրամարկղից անցնում է պահուստային ֆոնդին: Պահուստային ռեզերվի օ յեկտիվ անհրաժեշտությունը խում է հետնյալից՝ • տնտեսության լրացուցիչ կարիքները կանխիկ դրամով ավարարելուն, • շրջանառության մեջ առանձին անկնոտների պիտանելիության կորստի դեպքում նորով փոխարինում, • դրամական զանգվածի պարտադիր կուպյուրային կառուցվածքի պահպանման ապահովում, • դրամանիշների փոխադրման ու պահպանման ծախսերի խնայում: Կանխիկ դրամը շրջանառության մեջ աց են թողնվում էմիսիոն թույլատվության հիման վրա, փաստաթուղթ, որն իրավունք է տալիս շրջանառու դրամարկղը համալրել պահուստային ֆոնդի հաշվին: Այդ փաստաթուղթը տրվում է ՀՀ ԿԲ-ի վարչության կողմից կառավարության էմիսիոն սահմանային ծավալի շրջանակներում: Դրամաշրջանառության նականոն ընթացքը ն դրամի կայունությունը ենթարկվում են ազմագործոն ազդեցությունների ն կարող են ունենալ շեղումներ, որպիսիք ացառելու կամ մեղմելու համար կարնոր դեր ունի ԿԲ-ի դրամավարկային քաղաքականությունը: Փողի նկատմամ տնտեսության պահանջարկի ն առաջարկի էական տար երությունները կարող են առաջացնել ինֆլյացիա: Ինֆլյացիան դրամական համակարգի ճգնաժամային վիճակն է, որի գլխավոր հատկանիշը շրջանառության ոլորտի թղթադրամներով գերհագեցվածությունն է: Դա հետնանք է թղթադրամի չափից դուրս ացթողման կամ ապրանքային զանգվածի կրճատման: Վերջին հաշվով ինֆլյացիան արտահայտում է դրամի, ոսկու կամ ազատ փոխարկելի արտարժույթի նկատմամ արժեզրկում, ինչն ուղեկցվում է գների աճով ն իրական աշխատավարձի անկմամ : Այն եր եմն ընդունում է երկարաձիգ ն խրոնիկ նույթ: Ինֆլ:յացիայի նախնական պատճառը տնտեսության ոչ համամասնական զարգացումն է, վարկային խոշոր չափերի էմիսիան, դրամաշրջանառության օրենքի խախտումը: Պատճառները առավելապես ներքին են ն խում են պետական ֆինանսների ճգնաժամից՝ յուջեի դեֆիցիտ, պետական պարտքի աճ, դրամի էմիսիա, վարկային փողի զանգվածի մեծացում, դրամի շրջապտույտի արագության իջեցում: Արտաքին գործոնները անդրադառնոմ են անուղղակիորեն ն գլխավորապես կապված են միջազգային ճգնաժամերի հետ: Տնտեսագետները տար երում են ինֆլյացիայի երկու տեսակ՝ ծախսերի ն պահանջարկի ինֆլյացիաներ: Ծախսերի ավելացման հետ կապված ինֆլյացիան գների արձրացումը կապում է միավոր արտադրանքի վրա կատարված ծախսերի (ինքնարժեքի) աճով: Դա գլխավորապես պայմանավորված է աշխատավարձի արձրացումով, հումքի, նյութերի, այլ ընթացիկ ակտիվների թանկացումով: Պահանջարկի ինֆլյացիան սովորա ար ացատրվում է առաջարկի նկատմամ ամ ողջական պահանջարկի գերազանցումով, մի առանձնահատուկ վիճակի առաջացմամ , եր տնտեսությունը (հասարակությունը) փորձում է ծախսել ավելի շատ, քան ի վիճակի է արտադրել, քանի որ արտադրական ոլորտը հնարավորություն չունի ավելացնել արտադրանքի իրական ծավալը՝ պահանջարկի ավելցուկը հասցնում է գների արձրացման: Հայաստանի Հանրապետությունում ինֆլյացիան դրսնորվել է ազգային դրամը շրջանառության մեջ մտցնելու պահից սկսած: Առաջին իսկ տարում (1993 թ.) տարեկան ինֆլյացիան կազմել է 1089.6 տոկոս: Այդպիսի ընթացքը ՀՀ-ում անսպասելի համարել չի կարելի: Դա հետնանք էր դրամական ռեֆորմի վատ նախապատրաստման ու սխալներով անցկացման ն առավելապես ստեղծված տնտեսական վիճակով: Տնտեսավարման կենտրոնացված պլանային համակարգից շուկայական տնտեսա507

կան հարա երություններին անցման տվյալ փուլում ձնավորման սաղմնային վիճակում էր գտնվում շուկայական հարա երություններին համահունչ օրենսդրական ն ինստիտուցիոնալ դաշտը: Դեռնս գերիշխող էր պետական սեփականության վրա գործող ձեռնարկությունների աժինը, պետական յուջեի պակասուրդի ֆինանսավորումը հիմնականում կատարվում էր էմիսիոն աղ յուրների հաշվին: Անկայուն էր նան անկային համակարգը, որի գործունեությունը կանոնակարգված չէր: Այս պայմաններում դրությունը շտկելու նպատակով ՀՀ ԿԲ-ն մշակեց ն իրականացրեց դրամավարկային քաղաքականության առաջին ծրագիրը: Մակրոտնտեսական իրավիճակի պահանջներին համապատասխան Կենտրոնական անկը առաջնորդվեց «կառավարվող փոխարժեքի» քաղաքականության սկզ ունքով: Զուգահեռա ար սահմանվեցին դրամական զանգվածի, դրամական ազայի, անկային համակարգի ն ԿԲ-ի զուտ ներքին ակտիվների, ԿԲ-ի կողմից կառավարությանը հատկացվող զուտ վարկերի, պետական յուջեի պակասուրդի ն արտաքին պարտքի առավելագույն ն ԿԲ-ի զուտ պաշտոնական արժութային պահուստների նվազագույն սահմանաչափերը: Այդ ամենը նպաստեց ինֆլյացիայի զսպմանը ն 1995 թ. սպառողական գների ինդեքսի աճը կազմեց 32.2 տոկոս, 1994 թ. արձանագրված 1761 տոկոսի դիմաց: Տնտեսությունում իրացվելիության կարգավորման նպատակով մինչն 1996 թ. վերջը ԿԲ-ն հիմնականում կիրառում էր արտարժութային ինտերվենցիաները, որոնցով հարթում էին ինչպես պետական յուջեի պակասուրդի ծածկման նպատակով ստացվող արտաքին ֆինանսավորման տատանումները, այնպես էլ փոխարժեքի վայրուվերումները: Ավանդային սակարկությունների ն արժութային ինտերվենցիաների օպտիմալ զուգակցման միջոցով ակտիվացավ հանրապետություն կապիտալի հոսքը: Դրամավարկային քաղաքականության գործիքների կիրառման մեխանիզմները կատարելագործելու նպատակով 1999 թ. վերջից ԿԲ-ն հստակեցրեց դրամավարկային քաղաքականության ուղղությունների վերա երյալ ռեպո գործառնությունների տոկոսադրույքների միջոցով ազդակների հաղորդման մեխանիզմը: Դրամավարկային քաղաքականության մշակման ն իրականացման անցած կարճ ժամանակահատվածում ընդհանուր առմամ հաջողվեց ձեռք երել մակրոտնտեսական կայունություն, թեն դեռնս առկա են մի շարք հիմնախնդիրներ, որոնք դժվարացնում են դրամավարկային քաղաքականության իրականացումը: Ինֆլյացիայի իրավիճակը նութագրվում է մի շարք հատկանիշներով, որոնցով էլ տար երակվում է ինֆլյացիայի տեսակը, առաջացման պատճառները, հետնանքները, որոշվում այն զսպելու նպատակով մշակվող միջոցառումների ամ ողջությունը: Տեսականորեն ընդունվում են ինֆլյացիայի հետնյալ տեսակները" 1. թաքնված ինֆլյացիա (փողի քանակի ավելցուկային աճ, ապրանքների դեֆիցիտ), 2. քրոնիկական (գների 3-4 տոկոս աճի տարեկան կայուն տեմպերի պահպանում), 3. ինֆլյացիայի գալարապտույտ աճ (գների մինչն 100 տոկոս աճ), 4. իրացվելիության թակարդ (ներդրումային չափազանց ցածր ակտիվություն, վարկի արձր տոկոսադրույք): Ինֆլյացիայի դեմ պայքարի ընդունված հիմնական մեթոդը երկուսն են՝ դրամական ռեֆորմ ն հակաինֆլյացիոն քաղաքականություն: Դրամական ռեֆորմը անցկացվում է միանվագ, մասնակիորեն, կամ լրիվությամ վերակառուցվում է դրամական համակարգը: Ռեֆորմի անցկացումը ունի տար եր մեթոդներ՝ • նուլիֆիկացիա- արժեզրկված դրամանիշները հայտարարվում են չեղյալ, շրջանառության մեջ են մտցվում նորերը, • ռեստավրացիա (վերականգնում)- վերականգնվում ն հաստատվում է դրամա"

Տես 1995 թ ՀՀ կենտրոնական անկի հաշվետվություն, էջ 33-34:

կան միավորի ոսկու նախկին պարունակությունը (1960-1962 թթ), • դնալվացիա- դրամական միավորի ոսկու պարունակությունը պակասեցվում է կամ ազգային դրամի կուրսը իջեցվում է ոսկու, արծաթի ն արտարժույթի նկատմամ , • դենոմինացիա (զերոները ջնջելու մեթոդ)- հնի համամեմատությամ նոր հարա երակցությամ թողարկում է նոր դրամանիշերը գները, աշխատավարձը, դրամանիշերի մնացորդները հաշիվներում ու դրամարկղում, հաշվեկշիռը վերահաշվարկվում են նույն հարա երակցությամ : Հակաինֆլյացիոն քաղաքականությունը տնտեսության կարգավորման ուղղությամ պետության կողմից իրականացվող միջոցառումների ամ ողջությունն է, որն ուղղված է ինֆլյացիայի դեմ պայքարին: Աշխարհում ընդունվում է երկու հիմնական մոտեցում՝ դեֆլյացիոն քաղաքականություն ն եկամուտների քաղաքականություն: Դեֆլյացիոն քաղաքականությունը ներառում է հետնյալ միջոցառումները՝ • դրամական պահանջի կարգավորում դրամավարկային ն հարկային մեխանիզմի միջոցով, • պետական ծախսերի կրճատում, • դրամական զանգվածի սահմանափակում, • հարկային եռի ծանրացում, • վարկի տոկոսադրույքների արձրացում, • առանձին արտադրությունների մրցակցային խրախուսում հարկային եռը թեթնացնելու ճանապարհով: Եկամուտների քաղաքականությանը վերա երում է հետնյալը. • վերահսկողություն գների վրա, • վերահսկողություն աշխատավարձի նկատմամ ՝ հասանելիք աշխատավարձի սառեցում կամ աճի սահմանափակում, • մասնակի կամ լրիվ ինդեքսավորում: Հակաինֆլյացիոն միջոցառումների հիմնական դերակատարողները երկրի կառավարությունն ու Կենտրոնական անկն են: Կենտրոնական անկերի դրամավարկային քաղաքականության գործիքներն օգտագործվում են ըստ անհրաժեշտության: Դրանք են գործառնությունները աց շուկայում, առնտրային անկերի ավանդների պարտադիր պահուստավորումը, վերաֆինանսավորման քաղաքականությունը: Գործառնություններ աց շուկայում նշանակում է փողի զանգվածի կարգավորում, ինչը գլխավորապես հիմնված է պետական արժեթղթերի, անկային հոժարագրերի ն այլ վարկային պարտավորությունների գնման ու վաճառքի մեխանիզմի վրա: Պարտադիր պահուստավորման քաղաքականությունը երկրի դրամավարկային կարգավորման առավել կարնոր ու գործուն գործիք է, որով ԿԲ ը ազդում է անկերի կանխիկ դրամի ռեսուրսների ն վարկային հնարավորությունների վրա: Այն գործնականում դա փողի շուկայի վրա պետության ազդեցության ուղղակի վարչական մեթոդ է: Վերաֆինանսավորման քաղաքականությունը ԿԲ-ի դրամավարկային քաղաքականության իրականցման ամենակարնոր գործիքներից է, որը հիմնված է առնտրային անկերի կողմից նախկինում հաշվի առնված պարտատոմսերի վերահաշվառման վրա՝ մուրհակից պահվում է զեղչ կամ հաշվառման տոկոս, դրանով իսկ ազդում է վարկավորման ծավալի վրա: Բարձրացումը նշանակում է «թանկ» փողերի կոշտ, իսկ նվազեցումը «էժան» փողերի քաղաքականություն, վերջին հաշվով հանգեցնելով վարկերի սահմանափակման կամ վարկային էքսպանսիայի: Դրամավարկային քաղաքականության արդյունավետության համար կարնոր դերակատարություն ունի նան ԿԲ-ի կայունացման ֆոնդերի պաշարների վիճակը, որոնք չափազանց անհրաժեշտ են արտասահմանյան արտադրության ապրանքների գնումները ն վարկային գործառնությունները սպասարկելու համար: Պաշտոնական

պահուստները ներառում են ոսկով ազատ փոխարկելի արտարժույթի պաշարները: Կարնոր է նան երկրի պաշարային դիրքը արտարժույթի միջազգային հիմնադրամում: Այդ ամենի ամ ողջությունը իր դրական ազդեցությունն է թողնում ազգային արժույթի փոխարժեքի կայունացման վրա, ինչը ՀՀ օրինակով երնում է ստորն երվող տվյալներով: Առաջին տարիների արժեզրկման արձր տեմպերին 1998 թ. փոխարինել է արժույթի կարգավորվող-չափավոր ինֆլյացիան: Աղյուսակ 22.2.2."

ՀՀ-ում ազգային արժույթի փոխարժեքի (դրամ/ ԱՄՆ դոլար) աճի տեմպերի դինամիկան

Տարիները 1995թ.՝ 1994 թ. նկատմամ 1996թ. ՝1995 թ. նկատմամ 1997թ.՝ 1996 թ. նկատմամ 1998թ.՝ 1997 թ. նկատմամ 1999թ.՝ 1998 թ. նկատմամ 2000թ.՝ 1999 թ. նկատմամ 2001թ.՝ 2000 թ. նկատմամ 2002թ.՝ 2001 թ. նկատմամ 2003թ.՝ 2002 թ. նկատմամ 2004թ.՝ 2003 թ. նկատմամ 2005թ.՝ 2004 թ. նկատմամ

Աճի տեմպերը 227.7 106.7 116.6 102.8 101.7 105.6 102.1 103.6 96.8 88.3 90.7

20.3. ԴՐԱՄԱՎԱՐԿԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ էՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

Կենտրոնական անկերի կողմից իրականացվող դրամավարկային քաղաքականության գլխավոր խնդիրը դրամական միավորի կայուն գնողունակ ուժի պահպանումն ու դրամական հաշվարկների ն վճարումների սահուն համակարգի ապահովումն է: Միննույն ժամանակ, կենտրոնական անկերի կողմից իրականացվող դրամավարկային քաղաքականությունը հանդիսանում է պետության ընդհանուր տնտեսական կարգավորման աղկացուցիչ կարնոր մասերից մեկը՝ ուղղված գործազրկության ն արտադրության ճգնաժամային անկումների իսպառ կամ մասնակի վերացմանը: Դրամավարկային քաղաքականությունն իրականացվում է շրջանառության մեջ գտնվող դրամական զանգվածի ն ծավալի կարգավորման միջոցով: Բանկային պրակտիկայում հայտնի են դրամավարկային քաղաքականության հետնյալ հիմնական ձները. 1. Ռեստրիկցիոն (կոշտ, կասեցնող) դրամավարկային քաղաքականություն կամ «թանկ փողի» քաղաքականություն, 2. էքսպանսիոնիստական (փափուկ, խթանող) դրամավարկային քաղաքականություն կամ «էժան փողի» քաղաքականություն, 3. Միջանկյալ կամ «ոսկյա միջինի» դրամավարկային քաղաքականություն, որն իրենից ներկայացնում է վերոհիշյալ երկու ձների յուրովի համակցում: Ռեստրիկցիոն դրամավարկային քաղաքականությունն ուղղված է առնտրային ն մասնագիտացված անկերի վարկային ն այլ ակտիվային գործառնությունների ծավալի սահմանափակմանը, պայմանների խստացմանը ն տոկոսադրույքների մակար"

Աղյուսակի ելակետը – հավելվածի տվյալներն են:

դակի արձրացմանը: Վերջինիս իրականացումը սովորա ար ուղեկցվում է հարկերի ավելացմամ , պետական ծախսերի կրճատմամ ն այլ միջոցառումներով, որոնք ուղղված են ինֆլյացիայի կանխմանն ու շատ դեպքերում՝ նան վճարային հաշվեկշռի առողջացմանը: Այսպիսով, ռեստրիկցիոն դրամավարկային քաղաքականությունն օգտագործվում է ինչպես ինֆլյացիոն երնույթների դեմ պայքարելու նպատակներով, այնպես էլ ուղղված է գործարար ակտիվության պար երաշրջանային տատանումների հարթեցմանը: Դրամավարկային քաղաքականության այս ձնը, որպես կանոն, ուղեկցվում է վարկավորման ն այլ ակտիվային գործառնությունների մասշտա ների ընդլայնմամ , շրջանառության մեջ գտնվող փողի քանակի հավելաճի նկատմամ վերահսկողության թուլացմամ , հարկային դրույքների կրճատմամ , տոկոսադրույքների մակարդակի օպտիմալացմամ : Ե՛վ ռեստրիկցիոն, ն՛ էքսպանսիոնիստական դրամավարկային քաղաքականությունները կարող են ունենալ ինչպես համընդհանուր, այնպես էլ սելեկտիվ նույթ: Համընդհանուր դրամավարկային քաղաքականության իրականացման դեպքում կենտրոնական անկի միջոցառումները տարածվում են անկային հաստատությունների ոլոր տեսակների վրա, իսկ սելեկտիվի դեպքում՝ միայն առանձին ֆինանսավարկային հաստատությունների կամ էլ անկային գործունեության որոշակի տեսակների վրա: Սելեկտիվ դրամավարկային քաղաքականությունը կենտրոնական անկին հնարավորություն է ընձեռում ընտրանքային ներգործություն կատարել որոշակի ուղղություններով: Նրա գործնական իրականացման դեպքում օգտագործվում են ներգործության հետնյալ գործիքները. հաշվառման ն վերահաշվառման գործառնությունների սահմանաչափերի հաստատումը (օրինակ՝ ըստ առանձին ճյուղերի, տարածաշրջանների ն այլն), առնտրային ն մասնագիտացված անկերի կողմից իրականացվող գործառնությունների առանձին տեսակների լիմիտավորումը, որոշակի մարժայի սահմանումը զանազան ֆինանսավարկային գործառնությունների իրականացման դեպքում, ըստ վարկառուների տար եր կատեգորիաների (վարկերի առանձին տեսակների տրամադրման պայմանների կանոնակարգումը, վարկային առաստաղների սահմանումը ն այլն): Բացի այդ, եր եմն տար երում են նան «լայն» ն «նեղ» դրամավարկային քաղաքականություն: «Նեղ» դրամավարկային քաղաքականության իրականացման դեպքում օպտիմալ արժութային փոխարժեքը ձեռք է երվում արժութային շուկայում ներդրումների (ներխուժումների), հաշվառման քաղաքականության ն կարճաժամկետ տոկոսադրույքների վրա ազդող այլ գործիքների օգնությամ : Իսկ «լայն» դրամավարկային քաղաքականությունն իրականացվում է շրջանառության մեջ գտնվող դրամական զանգվածի վրա ներգործելու միջոցով սղաճի արդյունավետ կառավարման ճանապարհով: Այսպիսով, մակրոտնտեսական մակարդակով, դրամավարկային քաղաքականությունն իրենից ներկայացնում է կենտրոնական անկի (որոշ երկրներում՝ ֆինանսների նախարարության սերտ աջակցությամ ) նպատակամղված գործունեություն՝ համապետական խնդիրների լուծման նպատակով: Կենտրոնական անկի դրամավարկային քաղաքականության միջոցառումների ամ ողջությունն ընդգրկում է դրամաշրջանառության ն վարկի ոլորտները: Դրա միջոցով նախ ն առաջ որոշվում են կանխիկ ն անկանխիկ էմիսիայի սահմանները՝ երկրորդ մակարդակի անկային հաստատությունների վարկային, դեպոզիտային ն այլ գործառնությունների կարգավորման ճանապարհով: Դրամավարկային քաղաքականության տվյալ ձնի ն, հետնապես, առնտրային ու մասնագիտացված անկերի գործունեության կարգավորման համապատասխան գործիքների ընտրությունն իրականացվում է տվյալ երկրի կենտրոնական անկի կողմից՝ յուրաքանչյուր կոնկրետ իրավիճակի համար:

Բանկային գործառնությունների կարգավորման մեխանիզմը կախված է երկրում անկային գործունեության կազմակերպման ձներից, կենտրոնական անկի տեղից, դերից ն նրա կողմից իրականացվող գործառույթներից, նրա «անկախությունից» ն այլ գործոններից: Այն իր մեջ ներառում է ինչպես կանխիկ ն անկանխիկ անկային գործառնությունների կարգավորման մեթոդներն ու գործիքները, այնպես էլ դրամական զանգվածի, մակրո ն միկրո մակարդակներով անկային տոկոսադրույքների ն անկային իրացվելիության դինամիկայի վերահսկողության կոնկրետ ձները: Գոյություն ունեն անկերի գործունեության վրա ներգործության կամ դրամավարկային քաղաքականության իրականացման երկու հիմնական մեթոդներ. 1. ուղղակի կամ վարչական, 2. անուղղակի կամ տնտեսական: Ներգործության վարչական մեթոդներն են՝ առնտրային ն մասնագիտացված անկերի քանակական կամ որակական պարամետրերի նկատմամ կենտրոնական անկի կողմից սահմանվող ուղղակի սահմանափակումները, սահմանաչափերը ն արգելքները: Ներգործության վարչական մեթոդների օգտագործման դեպքում լայնորեն կիրառվում են հետնյալ գործիքները. • անկերի ակտիվային ն պասիվային գործառնությունների առանձին տեսակների քվոտավորում (քվոտա` թույլատրված, սահմանված նորմա), • տար եր տեսակի վարկերի տրամադրման ն վարկային ռեսուրսների ներգրավման սահմանաչափերի կամ առաստաղների սահմանում, • մասնաճյուղերի, աժանմունքների ն ներկայացուցչությունների ացման սահմանափակումներ, • կոմիսիոն միջնորդադրամների, ծառայությունների սակագների չափերի լիմիտավորում, • անկերի կողմից իրականացվող գործառնությունների անվանացանկի որոշում: Բանկային գործառնությունների կարգավորման ն համախառն դրամաշրջանառության կառավարման տնտեսական մեթոդները հիմնականում ներգործում են անուղղակի կերպով ն չեն նախատեսում ուղղակի արգելքների կամ լիմիտների սահմանում: Գործնականում հայտնի են կառավարման տնտեսական մեթոդների 3 հիմնական տեսակներ. 1. հարկային մեթոդներ, 2. նորմատիվային մեթոդներ, 3. ճշգրտող մեթոդներ: Հարկային մեթոդների օգտագործումը ֆինանսական մարմինների առանձնաշնորհն է, իսկ մյուս երկու մեթոդները կիրառում է կենտրոնական անկը: Ներգործության նորմատիվային մեթոդները ենթադրում են այնպիսի գործիքների օգտագործում, ինչպիսիք են վարկային ռեսուրսների կարգավորման ֆոնդ կատարվող հատկացումները, իրացվելիության ն անկային կապիտալի նորմատիվային գործակիցները, որոնք սահմանվում են տնտեսական նորմատիվների տեսքով:(տես գլուխ 19.2) Տնտեսական մեթոդներն առավել նորոշ են շուկայական տնտեսությանը, ուր միկրոտնտեսական մակարդակով ինքնակարգավորման գործընթացների զարգացումը ենթադրում է երկրորդ մակարդակի յուրաքանչյուր անկային հաստատության կողմից ինքնուրույն գործունեության հիմնական ուղղությունների ընտրություն, որի արդյունքներն ու արդյունավետությունն էլ որոշում են տվյալ անկի կարգավիճակը, վերջինիս ունեցած դերը երկրի անկային համակարգում: Այս հանգամանքն էլ հենց խթան է հանդիսանում մրցակցության զարգացման համար: Այսպիսով, դրամավարկային կարգավորման իրականացման անուղղակի մեթոդները (գործիքները) հիմնականում երեքն են.

1. Կենտրոնական անկի կողմից առնտրային ն մասնագիտացված անկերի պարտադիր պահուստների նորմաների փոփոխությունը, 2. Դիսկոնտային (վերահաշվառման) ն վերաֆինանսավորման քաղաքականության իրականացումը, 3. Կենտրոնական անկի կողմից իրականացվող գործառնությունները աց շուկայում: Կենտրոնական անկի դրամավարկային քաղաքականության իրականացման հիմնական տնտեսական գործիքներից մեկը պարտադիր պահուստային պահանջների նորմատիվների սահմանումն է, երկրորդ մակարդակի յուրաքանչյուր անկային հաստատության համար պահուստային-թղթակցային հաշվի ացումը, ինչպես նան այդ հաշվի վրա միջոցների մնացորդների նվազագույն մեծության սահմանումը: Նվազագույն պահուստները կատարում են երկու հիմնական գործառույթներ: Նախ, որպես իրացվելի պահուստներ, ծառայում են որպես առնտրային անկերի պարտավորությունների ապահովում՝ իրենց հաճախորդների ավանդների գծով: Շերտավորելով ն պար երա ար փոփոխության ենթարկելով պարտադիր պահուստային նորմաները, կենտրոնական անկը նվազագույն թույլատրելի մակարդակի վրա է պահպանում առնտրային ն մասնագիտացված անկերի իրացվելիության աստիճանը: Բացի այդ, դրանք նպաստում են կարճաժամկետ վարկերի տոկոսադրույքների տատանումների թուլացմանը, քանի որ առնտրային ն մասնագիտացված անկերը պարտադիր պահուստավորման գծով իրենց պարտավորությունները կատարում են ոչ թե ամեն օր, այլ հաշվարկային (սովորա ար՝ երկշա աթյա) ժամանակահատվածում՝ միջին օրական մեծության հիման վրա: Նվազագույն պահուստների երկրորդ ն առավել կարնոր գործառույթի համաձայն, դրանք ծառայում են որպես կենտրոնական անկի կողմից կիրառվող գործիք՝ երկրում դրամական զանգվածի ծավալի կարգավորման համար: Պահուստային միջոցների նորմատիվի փոփոխության միջոցով կենտրոնական անկը կարգավորում է առնտրային անկերի ակտիվային գործառնությունների մասշտա ները (հիմնականում՝ նրանց կողմից տրամադրվող վարկերի ծավալը) ն հետնապես՝ նրանց կողմից դեպոզիտային էմիսիայի իրականացման հնարավորությունները: Բանկերը կարող են ընդարձակել վարկային գործառնությունները, եթե կենտրոնական անկում նրանց պարտադիր պահուստները գերազանցում են սահմանված նորմատիվը: Եթե շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ ն անկանխիկ փողերի զանգվածը գերազանցում է անհրաժեշտ պահանջարկը, ապա կենտրոնական անկը, որպես կանոն, իրականացնում է վարկային ռեստրիկցիայի քաղաքականություն՝ մեծացնելով պարտադիր հատկացումների նորմատիվները, այսինքն՝ կենտրոնական անկում միջոցների պահուստավորման տոկոսադրույքը: Դրանով իսկ նա պարտադրում է անկերին կրճատել իրենց ակտիվային գործառնությունների ծավալները: Կառավարելով պահուստային նորման, կենտրոնական անկը միաժամանակ ներգործում է առնտրային ն մասնագիտացված անկերի շահութա երության մակարդակի վրա՝ մեծացնելով կամ փոքրացնելով ռեսուրսների արժեքը, վարկերի ն դեպոզիտների ծավալը: Փոփոխելով վարկա-դեպոզիտային էմիսիայի չափերը, կենտրոնական անկը կառավարում է դրամական զանգվածի փոփոխության տեմպերն ու դինամիկան: Պարտադիր պահուստավորման քաղաքականություն իրականացնելու դեպքում կենտրոնական անկն անմիջական մուլտիպլիկատիվ կապ է ստեղծում պահուստների ն շրջանառության մեջ գտնվող դրամական զանգվածի միջն: Պարզագույն տեսքով այն կարելի է ներկայացնել Խ = kՑ անաձնով, որտեղ Խ-ը դրամական զանգվածի ծավալն է, Ց-ն՝ պահուստավորման միջոցները, k-ն՝ ազմարկիչը (մուլտիպլիկատոր): Վերջինս արտահայտվում է հետնյալ կերպ.

որտեղ`

Շ-ն՝ դրամական զանգվածի հարա երությունն է դեպոզիտներին: Դրամական ազմարկիչն ապահովում է անհրաժեշտ կապ պահուստների ն դրամական զանգվածի փոփոխությունների միջն: 1999 թվականի ապրիլից առ այսօր ՀՀ-ում գործում է պարտադիր պահուստավորման նոր մեխանիզմը, համաձայն որի՝ ն՛ դրամով, ն՛ արտարժույթով ներգրավված միջոցների դիմաց պահուստավորումն իրականացվում է միայն ՀՀ դրամով՝ 89 դրույքաչափով: Այս միջոցառմամ ՀՀ կենտրոնական անկը նպատակ ուներ արձրացնել դրամական զանգվածի կառավարելիությունը՝ կապված արտարժութային դեպոզիտների աննախադեպ արագ տեմպերով աճի ն, այսպես կոչված, տնտեսության «դոլարիզացիայի» գործընթացի ծավալների մեծացման հետ: Վարկա-դեպոզիտային էմիսիայի մեծությունը ն, ընդհանուր առմամ , դրամական էմիսիայի մեծությունը ուղիղ համեմատական է առնտրային ն մասնագիտացված անկերի կողմից ներգրավված առվանդների ու դեպոզիտների չափին ն հակադարձ համեմատական՝ կենտրոնական անկի կողմից սահմանված պարտադիր պահուստավորման նորմատիվին: Թեն պարտադիր պահուստավորման նորմաները սովորա ար օգտագործվում են պահուստների նկատմամ անկերի պահանջարկի ամրապնդման համար, այդուհանդերձ շատ երկրներ դրանք օգտագործում են որպես ինքնուրույն գործիքներ: Կենտրոնական անկի պարտադիր պահուստային պարտավորությունների հիմնադրամը չպետք է շփոթել առնտրային անկերի պահուստային հիմնադրամի հետ: Վերջինս ստեղծվում է անկերի գործունեությունից առաջացած վնասները ծածկելու ն անհուսալի պարտքերը մարելու նպատակով: Սովորա ար հատկացումները պահուստային հիմնադրամին կատարվում են յուրաքանչյուր եռամսյակ՝ անկի շահույթից: ՀՀ կենտրոնական անկում պահուստավորման են ենթակա առնտրային անկերի կողմից դրամով ն արտարժույթով ներգրավված միջոցները, իսկ պահուստավորումը կատարվում է. • դրամով ներգրավված միջոցների դիմաց՝ դրամով, • ազատ փոխարկելի արտարժույթով ներգրավված միջոցների դիմաց՝ դրամով, • այլ արտարժույթներով ներգրավված միջոցների դիմաց՝ դրամով: Դիսկոնտային քաղաքականությունը դրամավարկային կարգավորման կարնոր գործիք է, որի հիմնական ուղղությունները մշակվում են կենտրոնական անկերի կողմից: Դիսկոնտային քաղաքականությունն իրականացվում է պաշտոնական տոկոսադրույքների 2 հիմնական տեսակների սահմանման ն վերանայման միջոցով. 1. Դիսկոնտավորման դրույքները՝ պետական արժեթղթերի վերահաշվառման ն վարկերի տրամադրման նպատակով, 2. Վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքները՝ ֆինանսավարկային հաստատությունների ն կառավարության վարկավորման նպատակով: Վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը կամ կենտրոնական անկի կողմից առնտրային ու մասնագիտացված անկերին կամ կառավարությանը տրամադրվող վարկային ռեսուրսների վճարաչափի մակարդակն ավելի արձր է դիսկոնտային տոկոսադրույքից, քանի որ անկերի վարկային գործառնությունները (լոմ արդային, լանկային, կոնտոկորենտային ն այլն) ավելի թանկ են գնահատվում, քան՝ առնտրա-կոմիսիոն գործառնությունները (օրինակ, արժեթղթերի գնումը): Այդ է պատճառը, որ առնտրային անկերը ձգտում են ստանալ վարկեր Կենտրոնական անկից միայն այն անից հետո, եր արդեն օգտագործվել են ոլոր հնարավորությունները արժեթղթերի վերահաշվառման գծով: «Վերաֆինանսավորում» ասելով հասկանում են երկրորդ մակարդակի անկային հաստատությունների կողմից դրամական միջոցների ստացում Կենտրոնական անկից: Վերջինիս առավել տարածված ձներից են, օրինակ, առնտրային անկերի պորտֆելներում գտնվող մուրհակների վերահաշվառումը կամ աց շուկայում իրա514

կանացվող գործառնությունները: Վերաֆինանսավորման իրականացման միջոցով Կենտրոնական անկը, մի կողմից, իրագործում է իր վերջին ատյանի վարկատուի գործառույթը, այսինքն` հանդես է գալիս որպես անկային ն ֆինանսական համակարգերի անխափան գործունեության ապահովման երաշխիք, իսկ մյուս կողմից` վերածվում է միջ անկային շուկայի մասնակցի: Իսկ դա, իր հերթին նշանակում է, որ եթե սկզ նական շրջանում վերաֆինանսավորման քաղաքականությունը կիրառվում էր միայն որպես դրամավարկային քաղաքականության գործիք, ապա ժամանակակից պայմաններում այն դրնսնորվում է որպես պետության անկային ն ֆինանսական համակարգերի անխափան գործունեության, ինչպես նան վարկային համակարգի իրացվելիության կարգավորման երաշխիք: Վերաֆինանսավորման վարկերը դասակարգվում են ըստ որոշակի չափանիշների. • ըստ ապահովվածության` դիսկոնտային ն լոմ արդային վարկեր, • ըստ վարկերի տրամադրման մեթոդների` ուղղակի վարկեր ն աճուրդային եղանակով տրամադրվող վարկեր, • ըստ տրամադրման ժամկետների` կարճաժամկետ («օվերնայթ»), միջինժամկետային` մինչն 3 ամիս ժամկետով (լոմ արդային վարկեր) ն երկարաժամկետ` մինչն 1 տարի ժամկետով («կայուն» վարկեր), • ըստ ֆինանսական շուկայի վրա ներգործության աստիճանի` ռեպո գործառնություններ արժեթղթերի շուկայում ն լոմ արդային վարկեր միջ անկային շուկայում: Պաշտոնական տոկոսադրույքների արձրացումը դժվարացնում է առնտրային անկերի հնարավորությունները վարկային ռեսուրսների ձեռք երման գործում: Պաշտոնական տոկոսադրույքներն անուղղակիորեն ներգործում են շուկայական տոկոսադրույքների վրա: Վերջիններս ինքնուրույնա ար սահմանվում են անկերի կողմից՝ վարկային ռեսուրսների շուկայի պայմաններին համապատասխան ն գտնվում են կենտրոնական անկի ուղղակի վերահսկողությունից դուրս: Լոմ արդային վարկը անկերի համար ծառայում է որպես վարկային հնարավորություն ն ուղղվում իրացվելիության խիստ կարճաժամկետ խնդիրների լուծմանը: Տոկոսադրույքը սահմանվում է ՀՀ ԿԲ խորհրդի կողմից՝ տվյալ երկշա աթյա ժամանակահատվածի համար: Ավանդը անկերի համար ավելցուկային իրացվելիության եկամտա եր օգտագործման հնարավորություն է: Ավանդի տոկոսադրույքը սահմանվում է ՀՀ ԿԲ խորհրդի կողմից՝ տվյալ երկշա աթյա ժամանակահատվածի համար: Կոշտ, ռեստրիկցիոն դրամավարկային քաղաքականություն վարելու ընթացքում կենտրոնական անկերն ինդեքսավորում են պաշտոնական տոկոսադրույքների մեծությունը՝ սահմանելով յուրատեսակ «հավելավճարներ»՝ դրանց սովորական մակարդակի նկատմամ , խստացնում են մուրհակների ն այլ արժեթղթերի «որակի» նկատմամ ներկայացվող պահանջները, սահմանափակում են պայմանադիր կողմերի հնարավորությունները, մտցնում են վերահաշվառման սահմանաչափեր: Դիսկոնտային ն վերաֆինանսավորման քաղաքականությունների տոկոսադրույքների հաստատումը հանդիսանում է ամենակարնոր, այց միննույն ժամանակ՝ ամենա արդ պահը այս գործիքների կիրառման հարցում: Ընդհանրապես, առկա է որոշակի ռիսկ, որ մշտական հնարավորությունների չափից ավելի օգտագործումը կարող է նպաստել շուկայի թերզարգացմանը: Դա առավել հավանական է դառնում, եր կենտրոնական անկը վարում է ավականին նեղ «միջանցքի» քաղաքականություն (լոմ արդային ն դեպոզիտային մեխանիզմների ներդաշնակ կիրառություն, որի արդյունքում շուկայական տոկոսադրույքները հաստատվում են որոշակի միջակայքում ն աց շուկայական գործառնությունների միջոցով տոկոսադրույքներն արդեն կարգավորվում են այդ միջակայքում): Դիսկոնտային ն վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքների սահմանման առու515

մով խիստ կարնոր է նան կապիտալի հաշվի ազատականացման աստիճանը ն փոխարժեքի ռեժիմը: Այսպես, կապիտալի արձր մո իլության դեպքում փոխարժեքը խիստ կախված է վարվող դրամավարկային քաղաքականության հիմնական ուղղություններից: Այդ պատճառով, նեղ «միջանցքի» դեպքում, որը նպատակ է հետապնդում հարթելու շուկայական տոկոսադրույքները, որպես կանոն, լողացող փոխարժեքի ռեժիմի պայմաններում փոխարժեքը կունենա առավել փոփոխուն վարքագիծ, քան տոկոսադրույքները: Կապիտալի առավել մո իլության պայմաններում դրամավարկային քաղաքականություն իրականացնելիս պետք է հաշվի առնել ոչ միայն ներքին գործոնները, այլ նան միջազգային ֆինանսական շուկայում տիրող իրավիճակը: Դիսկոնտային քաղաքականության սահմանված ուղղությունների իրականացման դեպքում կենտրոնական անկը կարող է օգտագործել անկերի գործունեության կարգավորման ինչպես ուղղակի, այնպես էլ անուղղակի մեթոդներ: Դա իրականացվում է ազային տոկոսադրույքների սահմանման (հաշվառման գործառնությունների, լոմ արդային ն անկային վարկերի գծով), ինչպես նան կենտրոնական անկի կողմից վերահաշվառվող արժեթղթերի չափերի ն ձների նկատմամ քանակական սահմանափակումների իրականացման միջոցով: Բաց շուկայում կենտրոնական անկերն իրականացնում են արժեթղթերի առք ու վաճառքի պաշտոնական գործառնություններ: Որպես անկային գործունեության կարգավորման գործիք, աց շուկայում կենտրոնական անկի կողմից իրականացվող գործառնություններն ունեն հետնյալ մեխանիզմը. եր կենտրոնական անկը առնտրային անկերից գնում է արժեթղթեր, ապա համապատասխան գումարները մուտք են գործում նրանց պահուստա-թղթակցային հաշիվների վրա, այսինքն՝ մեծանում է նվազագույն պահուստների մեծությունը ն, հետնապես, առաջանում է ակտիվների ընդարձակման հնարավորություն: Կենտրոնական անկի կողմից առնտրային անկերին արժեթղթեր վաճառելու դեպքում, ընդհակառակը, նրանց կողմից պահուստավորված միջոցները նվազում են, իսկ ընդհանուր առմամ անկային համակարգում տեղի է ունենում վարկային ռեսուրսների կրճատում, որն անմիջականորեն արտացոլվում է ընդհանուր դրամական զանգվածի վրա: Այդպիսով, կարգավորելով արժեթղթերի առաջարկն ու պահանջարկը, կենտրոնական անկը ներգործում է ոչ միայն առնտրային ն մասնագիտացված անկերի պահուստների մեծության ն նրանց վճարունակության, այլ նան դրամական զանգվածի համախառն ծավալի վրա: Ի տար երություն մյուս տնտեսական գործիքների, աց շուկայում կենտրոնական անկերի կողմից իրականացվող գործառնություններն արագ ճշգրտող ազդեցություն են գործում առնտրային անկերի իրացվելիության մակարդակի ն դրամական զանգվածի դինամիկայի վրա: Կենտրոնական անկերի կողմից իրականացվող շուկայական գործառնությունները սովորա ար լինում են ուղղակի (միակողմանի) կամ հակադարձ: Ուղղակի գործառնությունն իրենից ներկայացնում է սովորական գնում կամ վաճառք: Հակադարձ գործառնությունն իրականացվում է արժեթղթերի առք ու վաճառքի տեսքով՝ նախասահմանված փոխարժեքով, հակադարձ գործարքի պարտադիր իրականացմամ : Հակադարձ գործառնություններն իրենց ճկունության շնորհիվ մեծ տարածում են ստացել, ն ներգործության այդ գործիքը վերածվել է ամենահանրահայտի: Հակադարձ գործառնություններն, իրենց հերթին, աժանվում են ռեպո ն հակադարձ ռեպո գործառնությունների: Ռեպո գործառնությունների դեպքում Կենտրոնական անկը գնում է պետական արժեթղթերը (վարկ), իսկ հակադարձ ռեպոյի դեպքում` վաճառում (դեպոզիտ): Բաց շուկայում հակադարձ գործառնությունները, որպես կանոն, իրականացվում են պետական արժեթղթերի գնման վերա երյալ կենտրոնական անկի ն առնտրային անկերի միջն համաձայնության կնքման ճանապարհով, 1-2 ամիս հետո նրանց հակադարձ վաճառքի պարտավորությամ ՝ նախասահմանված գնով: Այդ դեպքում

աց շուկայական գործառնություններն իրականացվում են պար երա ար, շա աթվա միննույն օրը, որպեսզի կենտրոնական անկի կողմից պետական արժեթղթերի նոր խմ աքանակների գնումը համընկնի արժեթղթերի հակադարձ վաճառքի հետ: Այս գործառնություններին կարող են մասնակցել միայն այն առնտրային ն մասնագիտացված անկերը, որոնց համար կենտրոնական անկում ացված են հատուկ արտահաշվեկշռային հաշիվներ՝ արժեթղթերի պահպանման ու հաշվառման գծով: Ի տար երություն միակողմանի աց շուկայական գործառնությունների, ռեպո ն հակադարձ ռեպո գործառնություններն առավել արդյունավետ ն լայնորեն կիրառվող գործիքներ են, ն չնայած դրանք սովորա ար կնքվում են կարճ ժամկետով, հնարավորություն են տալիս գործարքի հիմքում օգտագործել տար եր ժամկետայնության արժեթղթեր, որի արդյունքում արձրանում է արժեթղթերի իրացվելիությունը՝ իր հերթին աջակցելով երկրորդային շուկայի զարգացմանը: Դրամական շուկայում ձնավորված իրավիճակից կախված, հնարավոր է աճուրդային սակարկությունների երկու խոշորացված տար երակների կիրառում: Ըստ առաջին տար երակի, կենտրոնական անկը նախապես հայտարարում է տոկոսադրույքի մեծությունը, որին համապատասխան պատրաստ է առնտրային ն մասնագիտացված անկերին տրամադրելու դրամական միջոցներ՝ նրանցից գնելով պետական արժեթղթեր: Առնտրային ն մասնագիտացված անկերը որոշում են արժեթղթերի այն քանակությունը, որ մտադիր են վաճառել կենտրոնական անկին ն վերջինիս ներկայացնում են իրենց հայտերը: Կենտրոնական անկը տեսակավորում է այդ հայտերը, խմ ավորում, գումարում ն, ելնելով վարկային ռեսուրսների նկատմամ տնտեսության պահանջարկի գնահատումից, սահմանում է համամասնություն, ըստ որի անկերի հայտերը կարող են ամ ողջությամ կամ մասամ ավարարվել: Օրինակ՝ եթե առնտրային անկերի հայտերում նշված է, որ նրանք պատրաստ են համապատասխան տոկոսադրույքով կենտրոնական անկին վաճառել 100 մլն դրամ արժողությամ արժեթղթեր, իսկ կենտրոնական անկի գնահատականի համաձայն՝ տնտեսությունը կարիք ունի 50 մլն դրամի լրացուցիչ վարկային ռեսուրսների (կամ առաջարկվող գումարի 509-ը), ապա, համապատասխանա ար, իրացվում է գումարի 509-ը: Այս տար երակը հաջողությամ կիրառվում է դրամական շուկայի համեմատա ար կայուն իրավիճակի պայմաններում: Իսկ դրամական շուկայի անկայուն իրավիճակի պայմաններում օգտագործվում է աճուրդային սակարկությունների երկրորդ տար երակը: Այս դեպքում կենտրոնական անկի կողմից գնվող պետական արժեթղթերի տոկոսադրույքը նախապես չի հայտարարվում: Առնտրային ն մասնագիտացված անկերն իրենք են իրենց հայտերում նշում վաճառվող արժեթղթերի ընդհանուր արժեքը ն այն տոկոսադրույքը, որ նրանք պատրաստ են վճարելու: Հայտերի վերլուծությունից հետո, հաշվի առնելով դրամավարկային քաղաքականության նպատակները, կենտրոնական անկը սահմանում է տոկոսադրույքների նվազագույն սահման, որին համապատասխան գնում է անկերի արժեթղթերը: Պետք է նշել, որ շուկայական հակադարձ գործառնությունների շնորհիվ կենտրոնական անկերը հնարավորություն են ստանում ոչ միայն ընդարձակել առնտրային ն մասնագիտացված անկերի վարկային ն այլ ակտիվային գործառնությունների ծավալները՝ անկային սեկտոր ներմուծելով լրացուցիչ ռեսուրսներ, այլ նան սահմանափակել վարկային ներխուժումների ծավալները՝ հետ գնելով դրամական միջոցները: Բաց շուկայում կենտրոնական անկերի կողմից իրականացվող գործառնությունների հիմնական օ յեկտ են հանդիսանում առաջին հերթին պետական արժեթղթերը, ինչպես նան, որոշ դեպքերում, մի շարք մասնավոր պարտավորություններ: Այն երկրները, որոնց պետական պարտքի գումարը մեծ է, աց շուկայում գործառնություններն իրականացնում են հիմնականում ֆինանսների նախարարությունների ն այլ կառավարական հաստատությունների արժեթղթերով: Այդ գործառնությունների

իրականացման սկզ ունքն այն է, որ դրամավարկային կարգավորման տվյալ գործիքը շահագործման փուլ է մտնում ավականին լայն ծավալներով ու անհրաժեշտ արագությամ ՝ հետ չմնալով տնտեսական իրավիճակի փոփոխություններից: Պետք է հիշել, որ աց շուկայում կենտրոնական անկերի կողմից իրականացվող գործառնությունները, դիսկոնտային, վերաֆինանսավորման (տոկոսադրույքների) ու պարտադիր պահուստային նորմաները կարգավորող վարվող քաղաքականությունը համապատասխան մարմինների անուղղակի միջամտություն է, որի հետնանքով այդ մարմիններն ի վիճակի են միայն մասնակի վերահսկողություն իրականացնել, այլ ոչ թե ընդհանրապես տնտեսության ացթողումներն ու թերությունները միանգամից վերացնել: Շուկայական հարա երությունների պայմաններում արդյունավետ կարգավորող արդյունքների հնարավոր է հասնել միայն կառավարության յուջետային ն հարկային քաղաքականության հետ դրամավարկային քաղաքականության սերտ կոորդինացման միջոցով: Բաց շուկայական գործառնությունները կարող են իրականացվել երկու ձնով. պար երական, որի ժամանակ կենտրոնական անկը նախօրոք հայտարարում է այն մասին, որ պատրաստվում է սակարկություններ անցկացնել ն որի մասնակիցներն ունեն հավասար պայմաններ, ն ոչ պար երական, որոնք իրականացվում են կենտրոնական անկի կողմից՝ առանց որոշակի պար երականության՝ կախված խիստ կարճաժամկետ անհրաժեշտությունից: Ոչ պար երական աց շուկայական գործառնություններն, իրենց հերթին, կարող են անցկացվել երկու եղանակներով: Առաջինը՝ ոչ պար երական ծրագրավորված գործառնություններն են, որոնք գրեթե նույն պար երական գործառնություններն են, միայն այն տար երությամ , որ իրականացման պահն անհայտ է, ն երկրորդ եղանակը՝ ոչ պար երական երկկողմանի գործառնություններն են, որոնց անցկացման մասին չի հայտարարվում ոչ գործարքի կնքումից առաջ, ոչ էլ՝ հետո: Բաց շուկայում կենտրոնական անկի կողմից իրականացվող գործառնությունները հետապնդում են երկու հիմնական նպատակ: Ընթացիկ նպատակը դրամական հոսքերի շարժման սեզոնային, տարածաշրջանային ն տարերային փոփոխությունների հետ կապված դրամաշրջանառության լարվածության թուլացմանը հնարավորին չափով օժանդակություն ցուցա երելն է: Իսկ երկրորդ՝ գլխավոր ն երկարաժամկետ նպատակը տնտեսության համամասնական զարգացման համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումն է, աճի արձր կայուն տեմպերի, զ աղվածության արձր մակարդակի ն գների կայունության ապահովումը: Բաց շուկայում իրականացվող գործառնությունները մեկուսացված չեն կենտրոնական անկի կողմից իրականացվող մյուս կարգավորող գործառնություններից ն առաջին հերթին՝ դիսկոնտային քաղաքականությունից: Գործառնությունների միջն եղած փոխադարձ կապն առավել ակնառու է դրսնորվում, եր աց շուկայում իրականացվող գործառնություններն օգտագործվում են դիսկոնտային ն վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքների փոփոխության համար հող նախապատրաստելու նպատակով: Բաց շուկայում արժեթղթերի վաճառքը կարող է օգտագործվել վարկերին «կոշտ» նույթ տալու համար, որի արդյունքում անկերը ստիպված լինեն լրացուցիչ վարկի պահանջարկի դեպքում դիմել կենտրոնական անկ: Բաց շուկայում այդպիսի գործառնությունները սովորա ար անվանում են «տոկոսադրույքներին արդյունավետություն հաղորդելու միջոց»: Այսպիսով, աց շուկայում իրականացվող գործառնություններն իրենց էությամ ճշգրտող գործառնություններ են, որոնք որոշակի չափով սահմանափակում են տնտեսական պար երաշրջանային տատանումների շրջանակները (ամպլիտուդան): Դրանք առաջատար տեղ են զ աղեցնում կենտրոնական անկերի կողմից իրականացվող կարգավորող միջոցառումների շարքում, իսկ յուջեի ացի ն պետական պարտքի մեծացմանը համընթաց, մեծանում է նան դրանց՝ որպես կենտրոնական անկերի դրամավարկային քաղաքականության գործիքի, դերն ու նշանակությունը:

Դրամական զանգվածի ծավալի կարգավորման ընդհանուր գործընթացը, որն իրականացվում է Կենտրոնական անկի կողմից, կարելի է ներկայացնել հետնյալ տեսքով (գծանկար 2). Դրամական զանգվածի մեծացման համար

փոքրացնել

իջեցնել

գնել

Դրամական զանգվածի փոքրացման համար

1. ՊԱՐՏԱԴԻՐ ՊԱՀՈՒՍՏԱՅԻՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐ

2. ԴԻՍԿՈՆՏԱՅԻՆ ԵՎ

ՎԵՐԱՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՄԱՆ

ՏՈԿՈՍԱԴՐՈՒՅՔ

3. ԳՈՐԾԱՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԲԱՑ

ՇՈՒԿԱՅՈՒՄ

մեծացնել

արձրացնել

վաճառել

Գծանկար 20.1.Դրամական զանգվածի ծավալի կարգավորման մոդելը

ԳԼՈՒԽ 21

ՀՀ ՎճԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

21.1. ԱՆԿԱՆԽԻԿ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ

ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ապրանքային արտադրության ն շուկայական տնտեսության պայմաններում ոլոր տիպի ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների, ինչպես նան նրանց ու նակչության միջն փողային հարա երություններն ունեն դրամական հաշվարկի նույթ: Այդ փոխհարա երությունները հիմնված են դրամի շրջանառության միջոցի ն վճարելամիջոցի ֆունկցիաների վրա: Դրամական հաշվարկի կարնոր մասն է գործարքի մասնակիցներից մեկի մյուսին կատարվող վճարումը՝ այսինքն վճարը: Դրամական ոլոր վճարների ամ ողջությունը ամփոփվում է դրամական կամ վճարման շրջանառության հասկացության մեջ: Երկրի վճարման շրջանառության մեջ ներառվում են իրացվող արտադրանքի ն ձեռք երվող ապրանքների, ծառայությունների ն աշխատանքների դիմաց ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների միջն կատարվող վճարումների, ինչպես նան ֆինանսա-վարկային համակարգի միջոցով դրամական միջոցների ստացման ու վերադարձման հետ կապված ոլոր դրամական հաշվարկները, ներառյալ կազմակերպություն - նակչություն փոխհարա երությունները ( յուջեի եկամուտների ձնավորում, յուջետային հատկացումներ ն տրանսֆերտներ, վարկային ռեսուրսների ձնավորում, վարկերի հատկացում ն վերադարձ, վճարումներ նակչությանը՝ աշխատավարձ, կենսաթոշակ, նպաստ, թոշակ, այլ վճարներ, քաղաքացիների միջն փոխհարա երություններ ն այլն): Հաշվարկների կազմակերպումն ունի կարնոր սոցիալ-տնտեսական նշանակություն: Դրանք ճիշտ ն ժամանակին կատարելը կազմակերպություններին հնարավորություն է տալիս արեհաջող ավարտել շրջանառու կապիտալի շրջապտույտը, դրանց ապրանքային ձնից դրամականի անցումը (Ա-Փ), ինչպես նան գնորդ կազմակերպություններին հնարավորություն է ընձեռում ձեռք երվող ապրանքանյութական արժեքների դիմաց անխափան վճարելու (Փ-Ա), մյուս պարտավորությունները մարելու: Այնքան-որքան յուրաքանչյուր կազմակերպություն միաժամանակ ն մատակարար է, ն տար եր նույթի, հատկապես ընթացիկ ակտիվների գնորդ, ուստի մատակարարների ու գնորդների միջն հաշվարկների ճիշտ կազմակերպումը վճռական դեր ունի յուրաքանչյուր կազմակերպության գործունեության նականոն ընթացքի ն շրջանառու կապիտալի անխափան շրջապտույտի գործում: Հաշվարկների ու վճարումների ճիշտ կազմակերպումն ու իրացումը, ի վերջո, ցանկացած կազմակերպության ծախսերի փոխհատուցման ու դրամական կուտակումների ձնավորման հիմնական գրավականն է: Գործնականում յուրաքանչյուր առնտրային ձեռնարկություն, կազմակերպություն, որն ունի սեփական շրջանառու միջոցներ ն ինքնուրույն հաշվեկշիռ անկում, պետք է ացի հաշվարկային հաշիվ: Բոլոր յուջետային, հասարակական ն ոչ առնտրային կազմակերպությունների համար ացվում են ընթացիկ հաշիվներ: Այդ հաշիվներից կատարվում են հաշվի տիրոջ ոլոր դրամական պարտավորությունների գծով անկանխիկ վճարումները, ինչպես նան տրվում է կանխիկ դրամ կամ կատարվում են կանխիկ վճարումներ: Այդ հաշիվներին են մուտք լինում ոլոր կարգի ստացումները՝

արտադրանքի ն ծառայությունների իրացումից հասույթը, այլ աղ յուրներից դրամական հոսքերը: Բանկի միջոցով կատարվող ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների ոլոր հաշվարկները աժանվում են երկու հիմնական խմ ի՝ 1. Հաշվարկներ ապրանքային գործառնությունների կամ եռնաշրջանառության գծով: Այսինքն ոլոր այն հաշվարկները, որոնք իրականացվում են ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների միջն իրացվող արտադրանքի, կատարված աշխատանքների ն մատուցված ծառայությունների հետ կապված: 2. Հաշվարկներ ֆինանսական պարտավորությունների գծով, կամ ըստ ոչ ապրանքային գործառնությունների: Դրանց վերա երում են յուջեին կատարվող վճարումները, անկային վարկերի ստացումը ն վերադարձը, ներհամակարգային փոխանցումները, ապահովագրական մուծումները, յուջեից ստացվող ֆինանսավորումը, տրանսֆերտները ն այլն: Երկրի վճարման շրջանառության մեջ սովորա ար ավելի մեծ է արտադրանքի ն ծառայությունների իրացման շրջանառությունը, այսինքն ըստ ապրանքային գործառնությունների հաշվարկները: Ապրանքային գործառնություններով պայմանավորված հաշվարկների համակարգի հիմնական սկզ ունքները հետնյալն են՝ • ձեռնարկությունների ու կազմակերպությունների միջն ըստ ապրանքային գործառնությունների՝ արտադրանքի, մատուցված ծառայությունների ն կատարված աշխատանքների դիմաց վճարումները կատարվում են առանց կանխիկ դրամի մասնակցության անկային համապատասխան հաշիվներում գրանցումներ կատարելու ճանապարհով ( ացառությամ փոքր ն օրենքով չարգելված վճարումների), • հաշվարկները իրենց ճնշող մասով իրականացվում են անկի միջոցով ն նրա վերահսկողությամ , • յուրաքանչյուր վճարում կատարվում է վճարողի համաձայնությամ , որպես կանոն ապրանքները առաքելուց,ծառայությունները մատուցելուց ն աշխատանքները կատարելուց հետո, • վճարումներն իրականացվում են վճարողի սեփական միջոցների, անկային վարկերի հաշվին կամ փոխադարձ պահանջների հաշվանցման միջոցով: Ապրանքային գործառնություններով պայմանավորված ոլոր հաշվարկները խմ ավորվում են նան ըստ հետնյալ հատկանիշների՝ 1. Ըստ վճարումը կատարելու տեղի: Վճարումը կարող է տեղի ունենալ գնորդի գտնվելու վայրում՝ վճարային փաստաթղթերը մարվում են գնորդին սպասարկող անկի համապատասխան հաշվից ն ապա փոխանցվում են մատակարարին սպասարկող անկում նրա համապատասխան հաշվին: Մյուս դեպքերում վճարումը տեղի է ունենում մատակարարի հաշիվը գտնվելու անկում: Նշանակում է նախ փոխանցվում ն ապա վճարվում է: 2. Գնորդը ն մատակարարը մեկ կամ երկու անկային հիմնարկի ( աժանմունքի) կողմից սպասարկվելու հանգամանքի, այդ առումով տար երվում են նույնաքաղաքային ն այլաքաղաքային հաշվարկները: 3. Ըստ հաշվարկի ամ ողջ գումարը համապատասխան հաշվից լրիվ դուրս գրման կամ հանդիպակաց պահանջները հաշվանցելու հանգամանքի՝ չհաշվանցված մասը վճարելու: Միաժամանակ, տնտեսական գործունեության իրականացման ընթացքում կազմակերպությունները առնչվում են ներքին ու արտաքին հաշվարկների հետ: Ներքին հաշվարկները կապված են աշխատողների աշխատավարձի ն այլ վճարումների, ներդրողներին շահա աժինների հատկացման հետ: Արտաքին հաշվարկները արտացոլում են մատակարար-գնորդ ֆինանսական փոխհարա երությունները՝ կապված արտադրանքի մատակարարման, ծառայությունների մատուցման, հումք, նյութեր ն այլ ակտիվներ ձեռք երելու, հարկերի վճարման, վարկերի ստացման ն

մարման ն այլնի հետ: Ապրանքային գործառնությունների հետ կապված հաշվարկները իրականացվում են վճարումների հետնյալ տեսակներով. • վճարման հանձնարարագրերով, • պլանային վճարումների կարգով, • վճարման պահանջագիր-հանձնարարագրերով, • ակրեդիտիվներով, • հաշվարկային չեկերով, • փոխադարձ պահանջների հաշվանցմամ , • մուրհակներով, • արտերային գործարքներով: Ապրանքներ մատակարարող ն գնորդ կազմակերպությունների, ինչպես նան հարկ վճարողների, վարկ ստացողների ու անկերի միջն հաշվարկների հիմնական մասը կատարվում է առանց կանխիկ դրամով միջնորդավորման, նրանց հաշիվներում հաշվապահական գրանցման միջոցով: Նման մոտեցումը ավականաչափ շահավետ է շրջանառության ծախսերի կրճատման շնորհիվ: Բացի դա, պետությունը հնարավորություն է ստանում վերահսկելու կատարվող տնտեսական ու հաշվարկային գործառնությունների օրինականությունը, տնտեսավարող սու յեկտների համար դժվարանում է կատարված շրջանառությունը հարկումից թաքցնելը: Հայաստանի օրենսդրությունը, մասնավորապես քաղաքացիական օրենսգիրքը խստագույնս չի տարանջատում անկանխիկ հաշվարկների կիրառման ոլորտը կանխիկից , այց ն այնպես նախապատվությունը տալիս է անկանխիկին: Գործարքի մեջ մտնող կողմերի միջն անկանխիկ հաշվարկները կազմակերպվում են միջնորդի միջոցով, որն իր վրա է վերցնում համապատասխան հաշիվներով գումարներ դուրս գրելու ն մուտք անելու ոլոր արարողությունների կատարումը: Այդպիսի միջնորդ կարող է լինել անկը կամ այլ վարկային կազմակերպություն, որտեղ հաճախորդը ացում է իր հաշիվը: Բանկերը շահագրգռված են իրենց մոտ հաշիվ ացելու հարցում, քանի որ իրավունք ունեն ժամանակավորապես օգտագործել նրանցում եղած գումարը (միջոցները): Հաճախորդները իրենք են ընտրում սպասարկող անկը, ղեկավարվելով նրանց հուսալիությամ ն գործարքների կատարման արագությամ , սպասարկման կուլտուրայով ն այլն: Նրանց փոխհարա երությունները ամրագրվում են կնքվող պայմանագրով: Ստացվող դրամական միջոցները հաճախորդների հաշվին անկը պարտավոր է մուտք անել համապատասխան վճարման փաստաթուղթը ստանալու հաջորդ օրը: Հաշվում եղած դրամական միջոցները անկի կողմից դուրս են գրվում հաշվի տիրոջ կարգադրությամ , նույնպիսի ժամկետներում: Առանց հաճախորդի կարգադրության անկը նրա հաշվից գումար կարող է դուրս գրել միայն դատարանի, հարկային տեսչության որոշումներով ն օրենքով սահմանված մյուս դեպքերում: Բանկը իրավասու չէ որոշել ն վերահսկել հաճախորդի միջոցների ծախսման ուղղությունները կամ որնէ կերպ սահմանափակել իր հայեցողությամ հաշվում եղած միջոցներին տնօրինելու իրավունքները: Հաշվին ներկայացվող ոլոր պահանջագրերը ավարարվում են հերթականության կարգով, այսինքն ավելի վաղ պահանջները վճարվում են ավելի շուտ: Եր ներկայացված պահանջները միանգամից ավարարել հնարավոր չէ, սահմանվում է հաշվին ստացվող մուտքերին համապատասխան նրանց վճարման հատուկ կարգ: Այնուհանդերձ առաջին հերթին մարվում են կատարման թերթիկով քաղաքացիների օգտին հայցերը, ապա աշխատավարձի վճարման գումարները, ֆինանսական պարտավորությունները, դատական մարմինների որոշմամ կոնտրագենտների օգտին գումարները ն այլ վճարումները: Միննույն հերթին վերա երող պահանջները մարվում են օրացուցային հերթականությամ : Տնտեսական գործարքների իրականացման հաշվարկներում առավել տարած522

ված կիրառություն ունեցող հաշիվը հաշվարկային հաշիվն է: Այդպիսի հաշիվ ացվում է մի շարք հատկանիշներով կազմակերպությունների համար՝ որոնք ունեն իրավա անական անձի կարգավիճակ, վարում են ավարտուն հաշվապահական հաշվառում, ինքնուրույն հարկ վճարողներ են, անկերի հետ մտնում են վարկային փոխհարա երությունների մեջ: Այլ կերպ, նման հաշվի տնօրինողները ունեն լիակատար տնտեսական ու իրավական անկախություն: Հաշվարկային հաշիվ ացելը ուղեկցվում է մի շարք փաստաթղթերի ներկայացմամ ՝ դիմում, տեղեկանք կազմակերպության պետական գրանցման մասին, ստեղծման մասին հիմնադիր պայմանագրի պատճեն, իր կանոնադրությունը, ղեկավարի ն գլխավոր հաշվապահի լիազորությունները հաստատող փաստաթուղթ, նրանց ստորագրություններով քարտ, հաշվառման կանգնած լինելու մասին տեղեկանք հարկային տեսչությունից, կենսաթոշակային ֆոնդից ն վիճակագրական մարմնից ն կնիքի քաղվածքը: Իրավա անական անձի կարգավիճակ չունեցող կազմակերպությունների համար անկերը ացում են ընթացիկ հաշիվներ:

21.2. ՀՀ ՎճԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԽՍՀՄ-ի փլուզումը անխուսափելի դարձրեց նախկինում գործող միասնական վճարահաշվարկային ու անկային համակարգի քայքայումը, ինչը Հայաստանի Հանրապետության նորաստեղծ Կենտրոնական անկի առջն ծառացրեց մի շարք հիմնախնդիրներ. մասնավորապես, հանրապետությունում ձեռնարկությունների ն կազմակերպությունների փոխադարձ հաշվարկների գծով մեծ չափերի հասնող չվճարումները, միջ անկային հաշվարկները կարգավորող իրավական դաշտի ացակայությունը, անկային համակարգի տեխնիկական թերհագեցվածությունը, էներգետիկ ճգնաժամը, փոստային առաքումների կաթվածահար վիճակը ն այլն: ՀՀ ԿԲ-ի կողմից 1993-96 թթ. հսկայական աշխատանք է կատարվել վերոհիշյալ հիմնախնդիրները լուծելու, նոր պայմաններին ու վիճակին համապատասխան վճարահաշվարկային հարա երությունների ստեղծման, միջ անկային կապերի վերականգնման ն վճարահաշվարկային գործընթացների կատարելագործման ուղղությամ : Հայաստանի Հանրապետությունում կատարվող գործարքների տարածքային անհավասար աշխվածությունից ելնելով արեփոխումները իրականացվել են երեք փոլով՝ հետնյալ առաջնահերթությամ ՝ 1. վճարահաշվարկային արարողությունների կարգավորում տար եր քաղաքներում (միջ անկային փոստի «ներդրում», քլիրինգային համակարգի ստեղծում), 2. նույնաքաղաքային վճարումների համակարգի ստեղծում, 3. միջտարածաշրջանային վճարահաշվարկային արարողակարգերի կարգավորում: Ելնելով «ՀՀ Կենտրոնական անկի » մասին ՀՀ օրենքի պահանջներից, ՀՀ ԿԲ-ը վճարահաշվարկային համակարգի ձնավորման ու զարգացման գործում ստանձնեց շատ ակտիվ դեր, նրա կողմից իրականացրած շարունակական քայլերը եղել են տրամա անորեն փոխկապակցված, խել են միջազգային փորձից ն հաշվի է առնվել Հայաստանի առանձնահատկությունները: Վիճակը արդ էր նան նրանով, որ ԽՍՀՄ-ի քայքայումից հետո չէին գործում առնտրային անկերի միջ անկային վճարումների նախկին սխեմաները, միջմասնաճյուղային շրջանառության ավանդական սխեմաները չէին կարող արդյունավետ լինել նոր իրավիճակում: Վճարահաշվարկային համակարգը առավել խորացված էր ապրանքային գործառնություններով պայմանավորված հաշվարկներում, հիմնականում մատակարարված ապրանքների դիմաց վճարումների առաքման ն ստացման

գործընթացների ձգձգումների, եր եմն դրանց կորստի, արտասահմանյան գործընկերների հետ կապված վճարային սխեմաների ոչ հստակության ու անարդյունավետության պատճառով: Կոնկրետ իրադրությունից ելնելով՝ ազմաթիվ փորձեր են արվել համապատասխան պետական կառույցների միջոցով ճշտելու այն ժամկետները ն ձները, որոնց դեպքում հնարավոր կլիներ կարգավորել փաստաթղթերի միջ անկային առաքումները կապի ն փոստի ծառայությունների միջոցով: Մշակվեցին փաստաթղթային առաքումների իրականացման համապատասխան սխեմաներ ն միջ անկային համաձայնագրեր, որոնց 1994 թ. մարտից ՀՀ Կենտրոնական անկի ինկասացիոն ծառայության միջոցով վերականգնվել են փաստաթղթերի ամենօրյա առաքումները Երնան քաղաքում գտնվող անկերի ն նրանց մասնաճյուղերի միջն, իսկ նոյեմ երից՝ ՀՀ ամ ողջ տարածքում: Նշված միջոցառումների արդյունքում հնարավոր է դարձավ կարճ ժամանակում ապահովել առնվազն շա աթը երկու անգամ հանրապետության ոլոր շրջաններից փաստաթղթերի միջ անկային առաքումները, արձրացնել առաքումների ապահովությունն ու հուսալիությունը: Փաստաթղթային առաքումների արելավումից ն կանոնակարգումից հետո, անհրաժեշտություն է առաջացել շտապ միջոցներ ձեռնարկել Երնան քաղաքում վճարումների կարգավորման համար, քանի որ Երնանում էր կենտրոնացված առնտրային անկերի գլխամասերի 90 տոկոսից ավելին, ինչպես նան այստեղ էր կենտրոնացված վճարումների շուրջ 70 տոկոսը: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ առնտրային անկերը միջ անկային հաշվարկներն իրականացնում էին Կենտրոնական անկում ունեցած թղթակցային հաշիվներով, միջ անակային վճարումների ապահովման գծով ոլոր վճարային փաստաթղթերը, այդ թվում հաճախորդների վճարային փաստաթղթերի համապատասխան օրինակները, ներկայացվում էին Կենտրոնական անկ ն ապահովվում էր դրանց յուրաքանչյուրի առանձին-առանձին մշակումը ն գործարքների ձնակերպումները: Արդյունքում օրական մշակվում էր մի քանի տասնյակ հազար փաստաթուղթ: Իսկ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ միջ անկային վճարումների մեծ մասը հավաքական վճարային հանձնարարություններ էին, որոնք աղկացած էին ստացող հաճախորդների ազմաթիվ վճարումներից, հետնա ար մեկ փաստաթղթի սխալի պատճառով հետ էր վերադարձվում ամ ողջ փաթեթը: Բանկերը ստիպված էին թղթակցային հաշիվներում պահել ավականին միջոցներ, քանի որ հաշվարկները իրականացվում էին համախառն սկզ ունքներով: Հաշվի առնելով այդ ժամանակ անկային համակարգի ֆինանսական անկայուն վիճակը, հաշվարկների իրականացման համար Կենտրոնական անկը վարկեր չէր տրամադրում: Վիճակը ավելի էր արդանում՝ կապված ՀՀ Կենտրոնական անկում հաշվարկների ավտոմատացման ավականին ցածր մակարդակով ն էներգետիկ ճգնաժամի հետնանքներով: Այս պայմաններում ՀՀ Կենտրոնական անկի կողմից (1994 թ. մայիս) ներդրվեց միջ անկային հաշվարկների քլիրինգային համակարգը: Հաշվի առնելով այն, որ միջազգային անկային պրակտիկայում կային խնդրի լուծման տար եր ձներ ն հիմնականում օգտագործվում էին դասական այպես կոչված «Նետինգի» կամ փոխհաշվանցումների (երկկողմանի կամ ազմակողմանի) մեխանիզմները, անհրաժեշտ էր գտնել Հայաստանի տվյալ իրավիճակին առավելագույնս համապատասխանող լուծումներ: Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ միջ անկային վճարումների իրականացման համար Կենտրոնական անկին սովորա ար անհրաժեշտ է միայն գլխամասային անկերի գծով վճարային տեղեկատվությունը, հետնա ար յուրաքանչյուր գլխամասային անկ քլիրինգային սեանսերին պատրաստում էր փաստաթղթերի փաթեթ՝ ծրարներ յուրաքանչյուր անկի համար առանձին: Յուրաքանչյուր ծրար ուներ փաստաթղթերի ցանկ ն ծրարի վրա ընդհանուր գումարի նշում: Սեանսների ընթացքում, անկերի ծրարների հիման վրա, յուրաքանչյուր անկ պատրաստում էր ամփոփ վճարային հաձնարարություն ն ներկայացնում էր Կենտրոնական անկ: Ընդ

որում, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ համակարգում նախատեսված էր «քլիրինգային արդյունքի» ապահովում, անհրաժեշտ էր, որպեսզի անկերի ներկայացրած վճարային փաստաթղթերի գծով հաշվարկները իրականացվեն միաժամանակ ն որոշակի ժամերի՝ քլիրինգային սեանսների ընթացքում: Նոր համակարգը նման էր դասական քլիրինգին, սակայն հաշվի էր առնում Հայաստանի անկային համակարգի տեխնիկական ն ֆինանսական հնարավորությունները, միաժամանակ ֆինանսական ռիսկերը առավելագույնս նվազեցնող մի մեխանիզմ էր, որի ներդրմամ պարզվեցին ու հեշտացվեցին Կենտրոնական անկի ն առնտրային անկերի աշխատանքները, կապված թղթային վճարային հանձնարարականների մշակման ծավալների ն ժամկետների կրճատման հետ, նվազագույնի հասցվեցին սխալները: Ընդ որում, անկերը կարող էին քլիրինգային սեանսի ժամանակ ներկայացնել տվյալ պահի դրությամ իրենց թղթակցային հաշվի մնացորդից ավել գումարի վճարային հանձնարարություններ, քանի որ համաձայն նոր մեխանիզմների, անկերի փոխադարձ դիրքի հաշվանցման ժամանակ հաշվի էին առնվում անկերի հանդիպակած վճարումները: Այն դեպքում, եթե հանդիպակած վճարումները ն անկի թղթակցային հաշիվներում առկա միջոցները չէին ավարարում ամ ողջ ծավալով վճարումների իրականացման համար, մերժվում էր անկի ներկայացված վճարային փաստաթղթերի փաթեթներից մեկը կամ մի քանիսը: Ընդ որում, անկը ինքնուրույն էր որոշում վճարային փաթեթների նախապատվելիությունը: Նշված պատճառով մերժված փաթեթները կարող էին ներկայացվել հաջորդ քլիրինգային սեանսին: Օրվա մեջ սովորա ար իրականացվում էր 2-3 քլիրինգային սեանս: Համակարգի ներդրումով շատ կարճ ժամանակում զգալիորեն արելավվեցին միջ անկային վճարումները, արագացան հաշվարկները: Վերը թվարկած միջոցառումների արդյունքում հնարավոր եղավ որոշակիորեն արելավել իրավիճակը: Սակայն դեռնս գոյություն ունեին այլ նույթի լուրջ խնդիրներ: Մանսավորապես, մասնաճյուղերի լայն ցանց ունեցող ն վճարումների հիմնական ծավալը ապահովող նախկին պետական մասնագիտացված անկերի մասնաճյուղերի միջն հաշվարկները, իրենց անկատարության հետնանքով, ստեղծում էին լուրջ հիմնախնդիրներ գլխամասային անկերի համար, քանի որ չկար հստակ վերահսկողություն մասնակիցների կողմից վճարումների իրականացման նկատմամ ն ամենավտանգավորն այն էր, որ գործող սխեմայի դեպքում հնարավոր էր մասնաճյուղերի միջոցով իրականացնել վճարումներ, առանց հաշվի առնելու գլխամասային անկի Կենտրոնական անկում ունեցած թղթակցային հաշվում միջոցների առկայությունը: Բանկերն ունեին նան փոխադարձ թղթակցային հաշիվներ: Փաստորեն, անկերի մասնաճյուղերի կողմից վճարային փաստաթղթերը անմիջապես ներկայացվում էին մյուս անկի համապատասխան մասնաճյուղին, վերջինս, իր հերթին, դրանց հիման վրա գումարները հաշվեգրում էր շահառուի հաշվին ն հետո միայն համապատասխան տեղեկատվություն էր ուղարկում իր գլխամասային անկ նշված գումարները մյուս անկի գլխամասից ստանալու համար: Այդ ընթացքում շահառուն կարող էր օգտագործել իրեն հաշվում հաշվեգրված միջոցները: Փաստորեն, դեռնս չստանալով միջոցները իրենց հաշվում, անկերի մասնաճյուղերը շահառուներին տրամադրում էին անվերահսկելի «վարկ»: Այս պարագայում առաջացան հսկայական չափերի հասնող փոխադարձ պարտավորություններ 4 խոշոր անկերի միջն, որը կարող էր լուրջ համակարգային ճգնաժամի վերածվել: Վերը թվարկած խնդիրների լուծման նպատակով անհրաժեշտ էր անցնել միջ անկային հաշվարկների հիերարխիկ համակարգի, որի ժամանակ անկերի մասնաճյուղերից վճարումների իրականացման դեպքում պետք է ապահովվեին միջոցների փաստացի տեղափոխություններ համապատասխան գլխամասային անկերի Կենտրոնական անկում ունեցած թղթակցային հաշիվներում: Դա ճիշտ է, որոշ չափով երկարացնում էր վճարումների իրականացման ժամկետները, սակայն մի քանի անգամ նվազում էին ֆինանսական ռիսկերը անկային համակարգում ն շատ կարճ

ժամանակամիջոցում կարգավորվեցին անկերի փոխադարձ պարտք ու պահանջները: Ինչ վերա երում էր վճարումների ժամկետների կրճատմանը, ապա այդ նպատակով մշակվեց այսպես կոչված «նույնաքաղաքային» վճարումների մեխանիզմը, որով փորձ էր արվում կարգավորել նույն քաղաքում ն շրջանում գտնվող անկերի մասնաճյուղերի միջն հաշվարկները: Առաջարկվող սխեման հնարավորություն էր տալիս, պահպանելով հաշվարկների հիերարխիկ մեխանիզմը, դրանով իսկ նվազեցնելով ֆինանսական ռիսկերը, միաժամանակ առավել կրճատել այն տեղեկատվության քանակը, որն անհրաժեշտ էր ուղարկել գլխամասային անկեր ն կենտրոնական անկ: Միաժամանակ փորձ արվեց վճարման տեղեկատվության ուղարկման ժամանակ օգտագործել էլեկտրոնային միջոցները: Այդ նպատակով 1994 թ. Կենտրոնական անկի, մասնաճյուղերի ցանց ունեցող խոշոր առնտրային անկերի ն նրանց մասնաճյուղերի միջն հաստատվեց էլեկտրոնային կապ, օգտագործելով «Բ/Շ» կազմակերպության կողմից ստեղված հեռագրային գծերի վրա հիմնված համակարգը: Մասնաճյուղը համեմատելով իր գլխամասի տրամադրած ամփոփ տվյալները ն մյուս մասնաճյուղից ստացված փաստաթղթերը, ապահովում էր միջոցների փաստացի հաշվեգրումը հաճախորդների հաշիվներին: Սահմանված էին հստակ ժամկետներ ն անկերի պատասխանատվություն այդ ժամկետների խախտման համար: Մշակվեցին տեղեկատվություն փոխանցման էլեկտրոնային համապատասխան ֆորմատներ համակարգերի համեմատելիության ապահովման համար: Նշված միջոցառումների արդյունքում հնարավոր եղավ կարճ ժամանակում որոշակիորեն արելավել իրավիճակը այս նագավառում: Օգտագործելով կապի վերը նշված միջոցները, խոշոր առնտրային անկերը հնարավորություն ունեցան օրական 2-3 անգամ էլեկտրոնային ճանապարհով ստանալ Կենտրոնական անկում իրենց թղթակցային հաշվի վերա երյալ տեղեկատվություն: Միաժամանակ,հաշվի առնելով Երնանից դուրս գտնվելու հանգամանքը (Գյումրի ն Ստեփանակերտ) երկու առնտրային անկերի ն Կենտրոնական անկի միջն սկսվեց փորձնական էլեկտրոնային վճարումների իրականացումը: Վերջինիս ներդրումով զգալիորեն կրճատվեցին նշված տարածաշրջաններից վճարումների ժամկետները, իսկ այդ փորձը հետագայում օգտագործվեց ամ ողջ երկրի տարածքում էլեկտրոնային վճարումների ներդրման համար: Հաշվի առնելով թվարկած միջոցառումների արդյունավետությունը, հետագայում հիերարխիկ համակարգի անցկացվեց նան ՀՀ պետական յուջեի եկամուտների հավաքագրման գործընթացը, համաձայն որի պետական յուջեի եկամուտների հաշիվները կենտրոնացվեցին ՀՀ Կենտրոնական անկում ն պետական յուջեի եկամուտներին հասցեագրվող ոլոր միջոցները անմիջապես ուղղվում էին այդ հաշիվներին: Մինչ այդ տար եր անկերի մասնաճյուղերում կային պետական յուջեի եկամուտների ազմաթիվ հաշիվներ: Կատարված փոփոխությունների արդյունքում կտրուկ արձրացան պետական յուջեի մուտքերի նկատմամ վերահսկողության մակարդակը ն միջոցների փոխանցման արագությունը: Վերը թվարկած ընթացիկ միջոցառումները զգալիորեն մեղմեցին վճարահաշվարկային համակարգի խնդիրները ն հնարավորություն ստեղծվեց մտածելու ռազմավարական խնդիրների մասին: Այդ պայմաններում պահանջվում էին խնդրի կարգավորման արմատական լուծումներ, որի համար մշակվեցին ռազմավարական ծրագրեր. որոնք նպատակ ունեին գծանշելու ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի հեռանկարային զարգացման ուղիները ն դրանց իրականացման քայլերը: 1994 թ. վերջերին ՀՀ կապի նախարության հետ համատեղ մշակվեց միջ անկային համակարգչային ցանցի (հետագայում կոչվեց ՇՑՃՒ6է Հայաստանի Կենտրոնական անկի համակարգչային ցանց) նախագիծը: Միաժամանակ մշակվեցին այդ ցանցի հիման վրա միջ անկային էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ներդրման սխեմաները: Նշվածը ներկայացվեց ԱՄՆ

միջազգային զարգացման գործակալությանը (ՍՏՃ|D)` համակարգերի կառուցման գործում հնարավոր տեխնիկական ն ֆինանսական օժանդակություն ստանալու ակնկալիքով: Հաշվի առնելով ներկայացված հիմնավորումների արդիականությունը ն ներկայացման որակը, 1995 թ. ստացվեց վերջինիս համաձայնությունը ն 19951996 թթ ընթացքում սկսվեցին ՇՑՃՒ6է միջ անկային համակարգչային ցանցի ներդրման աշխատանքները, անկերի ն նրանց մասնաճյուղերի միացումները համակարգին: Վերոնշյալը, ինչպես նան արդեն ներդրված հաշվարկների հիերարխիկ համակարգը այն անհրաժեշտ նախապատրաստական աշխատանքների հիմնական մասն էին, որոնք հնարավորություն տվեցին համապատասխան ծրագրային համակարգի մշակումից հետո ապահովել էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ներդրումը: Այնուհետն վերը նշված աշխատանքների շրջանակներում սկսվեցին ուսումնասիրությունները Հայաստանում անկերի, դրանց մասնաճյուղերի, հաճախորդների հաշվեհամարների միասնական կոդավորման համակարգի ստեղծման շուրջ: Նախկինում գործող կոդավորման համակարգը նախատեսված էր խորհրդային ոլոր հանրապետությունների համար, միասնական էր ն ընդգրկում էր միայն անկերի կոդերը: Խորհրդային Միության փլուզումից հետո հրատապ դարձավ նոր, ինքնուրույն կոդավորման համակարգի մշակման անհրաժեշտությունը: Պետք է ասել, որ գրեթե ոլոր զարգացած երկրներում գործում են անկերի, նրանց մասնաճյուղերի ն հաճախորդների հաշիվների համարների կոդավորման միասնական (համապետական) համակարգեր: Կոդավորման միասնական համակարգի շնորհիվ լուծվում են մի շարք կարնոր խնդիրներ, որոնց թվում են. • տեղեկատվության մշակման ժամկետների կրճատում, • վճարային փաստաթղթերում լրացվող տվյալների քանակի կրճատում, • համակարգի աշխատանքերի ավտոմատացում, • ամ ողջ համակարգի հուսալիության արձրացում, • տվյալների էլեկտրոնային մշակման պարզեցում, • նվազագույնի են հասցվում այնպիսի տիպիկ անկային ռիսկերը, որոնք առաջանում են փաստաթղթերի կորստի ն սխալ հասցեագրման պատճառով: Նման համակարգեր կառուցելիս անհրաժեշտ է, որ այն հնարավորին չափ անկախ լինի արտաքին գործոնների ազդեցությունից: Այդ խնդիրը լուծելու համար պետք էր, որ համակարգը ունենար երկու մաս, որոնցից մեկը լիներ հաստատուն, մյուսը փոփոխական: Դա հնարավորություն կտար համակարգից դուրս որնէ փոփոխության դեպքում (օրինակ՝ հաշվային պլանի փոփոխություն) խուսափել ամ ողջ համակարգը փոփոխելու անհրաժեշտությունից: Հաշվի առնելով միջազգային փորձը, մասնավորապես ԷՑՏ-200 Եվրոպական անկային ստանդարտը, մշակվեց ն ներդրվեց հաշվեհամարների կոդավորման հետնյալ սկզ ունքը՝ - 3 նիշ՝ անկի կոդ (տրամադրում է ԿԲ), - 2 նիշ՝ տվյալ անկի մասնաճյուղի կոդ (որոշում է անկը), - 6 նիշ՝ հաճախորդի հաշվեհամար (կառուցվածքը որոշում է անկը), - 1 նիշ՝ ստուգիչ նիշ, - 4 նիշ՝ լրացուցիչ նիշեր, որոնք չեն մասնակցում ստուգիչ նիշի ձնավորմանը ն պարտադիր չեն լրացման համար: Ներկայումս էլեկտրոնային վճարումների համակարգում կիրառվող հաղորդագրությունները կոչված են սպասարկելու հետնյալ ոլորտները՝ անկերի հաճախորդների ն միջ անկային վճարումներ, յուջետային վճարումներ, - պետական արժեթղթերի հետ կապված վճարումներ: Նկատի ունենալով վերոնշյալը, սկսվեցին ուսումնասիրվել միջազգային պրակ527

տիկայում առկա նմանատիպ համակարգերը ն փորձ արվեց մշակել մի քանի տարերակ ՀՀ տարածքում միջազգային վճարումների համակարգի ներդրման նպատակով: Ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ առավել զարգացած ն միջազգային անկային պրակտիկայում տարածում գտած համակարգը 1973 թ. գործող Տ.Մ.|.Բ.T. համակարգն է, որի աշխատանքների հիմքում ընկած են հետնյալ սկզ ունքները՝ • վճարային գործառնությունները իրականացվում են առանց փաստաթղթերի թղթային եղանակով փոխանցման ն հնարավորին չափ ռացիոնալ, • էլեկտրոնային հաղորդակցման միջոցների օգտագործման շնորհիվ, անկերի միջն տեղեկատվության փոխանակումը ավականին արագ է, • նվազագույնի են հասցված այնպիսի տիպիկ անկային ռիսկերը, որոնք կապված են փաստաթղթերի կորստի, վճարումների սխալ հասցեագրման, վճարային հանձնարարագրերի կեղծման հետ ն այլն, • անվտանգության հստակ համակարգերի շնորհիվ ացառվել է չարտոնված մուտքը համակարգ: Այսօր Տ.Մ.|.Բ.T.–ից օգտվում են 6000-ից ավելի կազմակերպություններ, աշխարհի 189 երկրներից՝ այդ թվում 3000 –ից ավելի անկեր, որոնք հնարավորություն են ստացել անկախ իրենց աշխարհագրական դիրքից, համագործակցել միմյանց հետ օրվա ցանկացած ժամի՝ տարեկան 365 օր: Տ.Մ.|.Բ.T. համակարգն այսօր ունի հաղորդակցության սեփական ցանց, որին կարելի է միանալ միայն որոշակի ստանդարտացված սարքավորումների միջոցով: Փոխանցումներն իրականացնելու համար Տ.Մ.|.Բ.T. –ը մշակել է ունիվերսալ ստանդարտ ֆորմատներ յուրաքանչյուր հաղորդագրության համար: Հաշվի առնելով առնտրային անկերի ցանկությունը, ՀՀ Կենտրոնական անկն ի սկզ անե ունեցավ անչափ կարնոր դեր Տ.Մ.|.Բ.T. համակարգին հայաստանյան անկերի անդամակցության գործում: Անդամակցության գործընթացի շրջանակներում ստեղծվեց Տ.Մ.|.Բ.T. օգտագործողների ազգային ասոցիացիա: Տարիների ընթացքում հանրապետության վճարահաշվարկային համակարգի ձնավորման ու զարգացման ուղղությամ ձեռնարկված միջոցառումներն ու արեփոխումները հստակեցրին նոր վճարային գործիքները ն միջոցները: Հարկ է նշել, որ չնայած այդ ամենին ՀՀ-ում իրականացվող վճարումների ընդհանուր ծավալում դեռնս արձր է կանխիկ վճարումների տեսակարար կշիռը: Ներկայումս, թեն մանրածախ ապրանքաշրջանառության մեջ ն որոշ տեսակի ծառայությունների դիմաց վճարման ժամանակ եր եմն օգտագործվում են քարտերն ու չեկերը, այնուամենայնիվ, կանխիկը այստեղ զգալիորեն գերակշռում է: Կանխիկը զգալի կիրառում ունի նան մեծածախ ապրանքաշրջանառության մեջ, ինչպես նան տնտեսավարող սու յեկտների միջն տեղի ունեցող այլ գործառնություններում: ՀՀ տարածքում իրականացվող վճարումներում կանխիկի լայնորեն կիրառումը պայմանավորված է մի շարք հանգամանքներով: Լինելով պարզագույն վճարային գործիք՝ «կանխիկ փողը» մինչն հիմա էլ տնտեսավարող սու յեկտների համար համարվում է ամենագերադասելի գործիքը օպերատիվ ն հուսալի վճարումներ իրականացնելու համար: Անկանխիկ վճարումների լայն կիրառմանը խոչընդոտում են ինչպես կանոնակարգող օրենսդրական դաշտի ացակայությունը, նակչության կողմից վճարային համակարգին վերա երող անկային կանոնակարգվող ակտերին անտեղյակ լինելը, անկերի կողմից վճարման ժամկետների ձգձգումը, անկային համակարգի տեխնիկապես թերհագեցվածությունը, նորագույն տեխնոլոգիաների ներդրման համար անկերի սահմանափակ ֆինանսական հնարավորությունները, այնպես էլ տնտեսական, սովորույթային, սոցիալական ն պատմական ազմաթիվ գործոններ: Ընդհանուր վճարումների ծավալում կանխիկ վճարումների արձր տեսակարար կշիռը խթանում է ստվերային տնտեսության զարգացումը ն խոչընդոտում է ՀՀ Կենտրոնական անկի հետ կապված ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի զար528

գացման կարնորագույն խնդիրների լուծմանը: Մասնավորապես՝. 1. Բանկային համակարգից դուրս կատարվող կանխիկ վճարումների ուղղումը անկային համակարգ, այսինքն՝ կանխիկ եղանակով իրականացվող նպաստների, թոշակների, կոմունալ վճարների, էլեկտրաէներգիայի դիմաց վճարումների, ՀՀ պետական յուջե ուղղված վճարումների, տնտեսական այլ վճարումների ՀՀ անկային համակարգի միջոցով իրականացումը: 2. Այնպիսի տեխնոլոգիաների մշակումը, որոնք թույլ կտան վերը նշված, ինչպես նան այլ տիպի վճարումները կատարել ՀՀ անկային համակարգի միջոցով, անկանխիկ ձնով. կիրառելով նոր անկանխիկ վճարման միջոցներ ու գործիքներ: Այդ առումով, կարնոր քայլ էր ՀՀ մաքսային տարածքներում մաքսային տուրքերի, ակցիզային ն այլ հարկերի անկային համակարգի միջոցով վճարման արարողակարգի ներդրումը, որի համաձայն ֆիզիկական ն իրավա անական անձինք ՀՀում ապրանքներ ներմուծելիս պետական յուջե կատարվող վերոնշյալ վճարումները իրականացվում են ոչ թե մաքսավորների, այլ մաքսատներում/մաքսակետերում տեղակայված անկերի մասնաճյուղերի /գործառնական գրասենյակների/ միջոցով: Բացի դա ՀՀ էներգետիկայի նախարարության համակարգում ներդրվել են համապատասխան մեխանիզմներ սպառված էլեկտրաէներգիայի դիմաց գանձումները անկային համակարգի միջոցով հավաքագրման համար: Վերոհիշյալ միջոցառումների շնորհիվ զգալիորեն արելավվել է մաքսային մուծումների ն էլեկտրաէներգիայի ու գազի դիմաց վճարումների իրականացման աշխատանքների որակը, արձրացել է հսկողությունը հավաքագրվող միջոցների նկատմամ , ինչպես նան մի քանի անգամ կրճատվել են վճարումների իրականացման ն դրանք պետական յուջե կամ այլ համապատասխան հաշիվներին մուտքագրման ժամկետները: Միջազգային անկային պրակտիկայում կիրառվող անկանխիկ վճարման միջոցները ն գործիքները ավականին ազմազան են ն աժանվում են չորս հիմնական խմ երի՝ • կրեդիտային գործիքներ (վճարման հանձնարարական, հաշվից միջոցների ուղղակի դուրս գրման հանձնարարական ,,Տէaոմaոէ օոմ6ո,,) • դե ետային գործիքներ (չեկ, վճարման պահանջագիր, ուղղակի դե ետագրում ,,մiո6Շէ մ6Եiէ,,) վճարման միջոցներ • ապրանքակարգադրական փաստաթղթերի կցմամ (փաստաթղթային ակրեդիտիվ, փաստաթղթային ինկասո ն այլն) • վճարային քարտեր: Չնայած, որ միջազգային անկային պրակտիկայում անկանխիկ վճարումներում նկատվում է մշակման համար արձր ծախսեր պահանջող թղթային վճարման գործիքների կրճատման միտում, այդպիսի գործիքներով իրականացվող վճարումների ծավալները դեռնս զգալի մաս են կազմում ն որոշակի ժամանակ այդպիսին կմնան: Աշխարհում արագորեն զարգանում են էլեկտրոնային վճարումները ն ընդլայնվում է հատկապես պլաստիկ քարտերի կիրառումը փոքրածավալ վճարումներում ն մոտ ապագայում հավանական է, որ վերջիններես գերակշռող մաս կազմեն ,,մանրածախ,, անկանխիկ վճարումների համակարգում: Ինչ վերա երում է Հայաստանի Հանրապետությունում անկանխիկ վճարումներին, ապա վերջիններս իրականացվում են գերազանցապես վճարման հանձնարարարկաններով, ինչպես նան վճարման պահանջագրերվ, չեկերով ն պլաստիկ քարտերով: Կրեդիտային վճարումների ն, մասնավորապես, վճարման հանձնարարականներով իրականացվող վճարումների գերակշռող դիրքը պայմանավորված է ՀՀ անկային համակարգում առկա ավանդույթներով, ի տար երություն դե ետայինների, կրեդիտային գործիքներով իրականացվող վճարումների համեմատա ար ավարար կանոնակարգվածությամ :

1996-2003 թթ. քարտային իզնեսը ՀՀ-ում ստացել է իր զարգացումը, ավելացել է ինչպես սպասարկված ն տրամադրված քարտերի ծավալը, այնպես էլ տեսականին ն քարտային ծառայություններ մատուցող անկերի քանակը, սկսել են ձնավորվել առանձին անկերի ՔՕՏ ն ՃTԽ մեքենաների լոկալ ցանցեր: Տրամադրված ն սպասարկված քարտերի հիմնական մասը կազմում են միջազգային քարտերը, սակայն դրանց ճնշող մեծամասնությունը HՏՑՇ անկի թողարկած HՏՑՇ մ6Եiէ Շaոմ քարտերն են (նախկինում՝ Շ|օԵa|ՃՇՇ6ՏՏ), որոնք կանխիկացման քարտեր են ն հիմնականում օգտագործվում են Հայաստանում HՏՑՇ անկի ՃTԽ մեքենաներից կանխիկի հանելու համար: Այնուամենայնիվ, գնալով մեծանում է տեղական քարտերի տեսակարար կշիռը ՀՀ տարածքում տրամադրված ն սպասարկված քարտերի կառուցվածքում: ՀՀ տարածքում քարտերը կիրառվում են հիմնականում կանխիկացման համար՝ արտասահմանցիների կողմից ՃTԽ մեքենաներով կամ կանխիկացման կետերում կանխիկ դրամ կամ արտարժույթ ստանալու նպատակով, իսկ ՀՀ քաղաքացիներին տրամադրված քարտերը վերջիններիս կողմից օգտագործվում են արտասահմանյան ուղնորության ժամանակ, սակայն աստիճանա ար ստեղծվում ն մեծանում են նան դրանցով վճարումների ծավալն ու քանակը, քանի որ մեծանում է նան Հայաստանում քարտեր սպասարկող առնտրային ն այլ կազմակերպությունների քանակը: Ինչ վերա երում է Հայագրո անկի, Կրեդիտ-Երնան ն Հայէկոնոմ անկի կողմից թողարկած լոկալ քարտերին, ապա դրանք հիմնականում տրամադրվում են այդ անկերի աշխատակիցներին կամ հաճախորդներին որպես աշխատավարձային քարտեր, ն վերջիններիս կողմից կիրառվում են աշխատավարձը կանխիկացնելու, ինչպես նան սպասարկման ոլորտի ն առնտրի կետերում ոչ մեծ ծավալներով անկանխիկ ձնով վճարումներ կատարելու համար: Այսպիսով, վճարահաշվարկային համակարգը՝ վճարային գործիքների, քլիրինգի իրականացման, միջոցների փոխանցման ն վերջնահաշվարկի կատարման ընդհանուր կանոնների, ընթացակարգերի ն վերջիններս ապահովող տեխնիկածրագրային միջոցների ամ ողջությունն է, որի միջոցով ապահովվում է վճարման կատարումը: ՀՀ առնտրային անկերի միջն իրականացվում են ինչպես միջ անկային, այնպես էլ ներ անկային վճարումներ: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում միջ անկային վճարումների գերակշռող մասն իրականացվում է ՀՀ Կենտրոնական անկում վարվող առնտրային անկերի թղթակցային հաշիվներով օգտագործելով ՀՀ կենտրոնական անկի վճարահաշվարկային համակարգերը: Առնտրային անկերի միջն միջ անկային հաշվարկներն իրականացվում են նան միմյանց մոտ վարվող Լորո կամ Նոստրո հաշիվների միջոցով: Ներկայումս գործում են ՀՀ կենտրոնական անկի վճարահաշվարկային հետնյալ համակարգերը՝ • Համախառն թղթային վճարումների համակարգը. • Համախառն էլեկտրոնային վճարումների համակարգը («էլեկտրոնային վճարումների համակարգ»). • Զուտ հաշվարկների համակարգը («Քլիրինգային համակարգ»). • Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգը: Այս համակարգերում վերջնահաշվարկներն իրականացվում են ՀՀ կենտրոնական անկի «Գործառնական օր» ծրագրային համակարգում, որը ապահովում է ՀՀ կենտրոնական անկի հաշվապահական հաշվառման «Գլխավոր գրքի» (Շ6ո6ոa| |6մց6ո) վարումը, ն որում հաշվառվում են նան ՀՀ կենտրոնական անկի հաճախորդների դրամական հաշիվները ն հաշիվներով իրականացվող ֆինանսական տրանզակցիաները: Կենտրոնական անկից դուրս՝ Լորո/Նոստրո հաշիվներով միջ անկային հաշվարկներն իրականացվում են ինչպես թղթային, այնպես էլ էլեկտրոնային եղանա530

կով` օգտագործելով հեռահաղորդակցման տար եր համակարգեր (ՍՎԻՖԹ, Սի-ԲԻէյ-Նեթ միջ անկային համակարգչային ցանց, Տելեքս, Ֆաքս ն այլն): Համախառն թղթային վճարումների համակարգը: Թղթային եղանակով համախառն հաշվարկների համակարգը ՀՀ ԿԲ -ի առաջին միջ անկային վճարային համակարգն է: Համակարգի սեփականատերը ն օպերատորն է ՀՀ կենտրոնական անկը, որը նան վերահսկում ն կարգավորում է համակարգի գործունեությունը, մշակում է համակարգի զարգացման քաղաքականությունը ն ապահովում է դրա իրականացումը: Թղթային եղանակով համախառն հաշվարկների համակարգն իրենից ներկայացնում է հաշվարկների իրականացման համախառն համակարգ, որի միջոցով վճարումները նախաձեռնվում են թղթային եղանակով, իսկ հաշվարկը կատարվում է նույն օրը, այն վերջնական է ն անվերադարձ: Համակարգում վճարային հաղորդագրությունների հոսքերի կառուցվածքը / տիպի է: Թղթային եղանակով համախառն հաշվարկների համակարգի մասնակիցներն են ՀՀ ԿԲ-ի ոլոր հաճախորդները, որոնք անկային, թղթակցային, կամ հատուկ քլիրինգային հաշիվ ունեն ՀՀ կենտրոնական անկում: Համակարգով իրականացվում են ինչպես ՀՀ կենտրոնական անկի սեփական վճարումները, այնպես էլ ՀՀ կենտրոնական անկի հաճախորդների կողմից ներկայացված վճարային փաստաթղթերի (վճարման հանձնարարականների, պահանջագրերի, չեկերի) հիման վրա կատարվող անկանխիկ վճարումները ն կանխիկի մուտքագրումներն ու դուրսգրումները: Վճարային փաստաթղթերի տվյալները ձեռքով մուտքագրվում են «Գործառնական օր» ծրագրային համակարգ, որտեղ կատարվում է վերջնահաշվարկը: Վերջնահաշվարկը կատարվում է վճարողի հաշվին ավարար միջոցների առկայության դեպքում՝ դե ետագրելով վճարողի ն կրեդիտագրելով ստացողի հաշիվները, ինչից հետո վճարը դառնում է վերջնական ն անվերադարձելի: Եթե վճարողի հաշվի վրա ավարար միջոցներ չկան, ապա վճարման ներկայացված փաստաթուղթը մերժվում է ն հետ է վերադարձվում այն ներկայացնողին: Վճարային փաստաթղթերը Կենտրոնական անկ են ներկայացվում հիմնականում նույն օրը կատարելու համար, սակայն կարող են ներկայացվել նան ավելի ուշ կատարման օր պարունակող վճարային փաստաթղթեր: ՀՀ կենտրոնական անկի համախառն հաշվարկների թղթային համակարգը գործում է ժամը 9.30-ից մինչն 17.00ը: Ընդ որում վճարային փաստաթղթերը հաճախորդների կողմից ՀՀ Կենտրոնական անկ են ներկայացվում ժամը 9.30-ից մինչն 16.00-ը, իսկ վճարային փաստաթղթերի մշակումը ն հաշվարկների իրականացումը տնում է մինչն ժամը 17.00-ը:

Համախառն էլեկտրոնային վճարումների համակարգը («էլեկտրոնային վճարումների համակարգ» (էՎՀ)): էլեկտրոնային վճարումների համակարգը միջ անկային

վճարային կարնորագույն համակարգերից մեկն է, որի ներդրումը ՀՀ տարածքում գործող անկերում ն նրանց մասնաճյուղերում սկսվել է 1997թ.-ից: էՎՀ-ի սեփականատեր ն օպերատոր է ՀՀ կենտրոնական անկը, որը նան վերահսկում ն կարգավորում է համակարգի գործունեությունը, մշակում է համակարգի զարգացման քաղաքականությունը ն ապահովում է դրա իրականացումը: էլեկտրոնային վճարումների համակարգն աշխատում է իրական ժամանակում համախառն հաշվարկների (ԹTՇՏ) իրականացման ռեժիմով, ինչը նշանակում է, որ համակարգ մուտքագրված վճարային կարգադրությունների մշակումը ն վերջնահաշվարկը կատարվում է առանձին՝ ըստ յուրաքանչյուր վճարային կարգադրության: Համակարգում վճարային հաղորդագրությունների հոսքերի կառուցվածքը / տիպի է: էՎՀ-ով իրականացվում են միայն կրեդիտային փոխանցումներ, այդ թվում՝ առնտրային անկերի սեփական փոխանցումները տար եր ֆինանսական պարտավորությունների գծով, յուջեին ուղղված վճարումները, տնտեսավարողների՝ միմյանց ուղղված վճարումները, քաղաքացիների մասնավոր տրանսֆերտները ն այլն:

էՎՀ-ում նախատեսված չեն վճարային հաղորդագրությունների հետ կանչի կամ փոփոխման հնարավորություններ (iոո6ԽօՇaԵ|6 քa/ո6ոէ օոմ6ոՏ): Համակարգը չունի փոխանցումների իրականացման գումարային սահմանափակումներ: Համակարգով կարող են իրականացվել ինչպես մեծածավալ, այնպես էլ մանրածախ վճարումներ: Համակարգում վճարային կարգադրությունները ն այլ հաղորդագրությունները (հաշվի քաղվածք, վճարման մերժում ն այլն) ներկայացվում են ՀՀ ԿԲ-ի կողմից մշակված հատուկ ձնաչափերով: Համակարգով կարող են իրականացվել ինչպես հատային փոխանցումներ, այնպես էլ փաթեթով փոխանցումներ, ինչպես նան կարող են իրականացվել արտարժութային փոխանցումներ: էՎՀ -ը գործում է հետնյալ սկզ ունքների համաձայն՝ » հաշվարկները կատարվում են համախառն եղանակով՝ ըստ յուրաքանչյուր վճարային կարգադրության առանձին, հաշվարկների համար նախատեսված գործառնական ժամերի ընթացքում, » էՎՀ մուտքագրված կարգադրությունները կատարվում են ըստ դրանց մուտքագրման հերթականության (կարգադրությունների կատարման «ՖԻՖՕ» սկզ ունք), » համակարգով ներկայացվում են միայն այդ օրը կատարման ենթակա վճարումները. եթե վճարման կարգադրությունը ներկայացվել է վճարային հաղորդագրությունների ընդունման համար սահմանված գործառնական ժամերից դուրս, ապա այն ներկայացվում է վերջնահաշվարկի հաջորդ գործառնական օրը ացելուց հետո: » վերջնահաշվարկները իրականացվում են Կենտրոնական անկում վարվող մասնակիցների թղթակցային (հաշվարկային) հաշիվների միջոցով՝ հաշիվների մնացորդների սահմաններում: Համակարգի կողմից կատարված հաշվարկները վերջնական են ն անվերադարձելի ՀՀ ԿԲ հաշիվներով կատարելու պահից: » էՎՀ-ում նախատեսված չեն վճարային կարգադրությունների հերթերի վարման ն կառավարման մեխանիզմներ. կարգադրությունը կատարելու համար համապատասխան հաշվում ավարար գումարի ացակայության դեպքում կարգադրությունը առանց կատարման մերժվում է, ն մերժված կարգադրությունը կատարելու համար նախաձեռնողի կողմից այն նորից պետք է մուտքագրվի էՎՀ որպես նոր կարգադրություն, » Վճարող-մասնակցի կողմից ՀՀ ԿԲ ուղարկված վճարային կարգադրությունը, համապատասխան ստուգումներից հետո, ավտոմատ կերպով փոխանցվում է «Գործառնական օր» համակարգ, որում, համապատասխան ստուգումներից հետո, կատարվում է վերջնահաշվարկը՝ դե ետագրելով վճարող մասնակցի ն կրեդիտագրելով ստացող մասնակցի դրամական հաշիվը, որից հետո հաշվարկների կատարումը հավաստող հաղորդագրությունը փոխանցվում է ստացող կողմին: Միջոցները ստացող մասնակցի հաշվին կրեդիտագրվելուց հետո հաշվարկը համարվում է վերջնական ն անվերադարձելի, ն այդ միջոցները կարող են օգտագործվել ստացող մասնակցի կողմից: Զուտ հաշվարկների համակարգը («Քլիրինգային համակարգ»): Հաշվարկների քլիրինգային համակարգը սկսել է գործել 1994թ.-ից, որի սեփականատերն է ՀՀ կենտրոնական անկը: Հաշվարկների քլիրինգային համակարգի ներդրման նպատակներն են եղել՝ առնտրային անկերի՝ ՀՀ ԿԲ-ում առկա իրացվելի միջոցների արդյունավետ կառավարման հնարավորության ապահովումը ն ՀՀ ԿԲ-ի ն առնտրային անկերի կողմից թղթային վճարային փաստաթղթերի մշակման արդյունավետության արձրացումը: Հաշվարկների քլիրինգային համակարգում անկերը ստացել են հնարավորություն կատարել հաշվարկները մնացորդային սկզ ունքով, այն է՝ ներկայացնել ավելի մեծ գումարի վճարման հանձնարարականներ, քան առկա է ՀՀ կենտրոնական անկում իրենց թղթակցային հաշվում՝ հաշվի առնելով հանդիպակաց վճարումները այլ անկերից: Համակարգը թղթային համակարգ է, քանի որ

վճարահաշվարկային փաստաթղթերը ներկայացվում են թղթային եղանակով՝ քլիրինգային փաթեթներով: Համակարգում հաշվարկներն իրականացվում են մասնակիցների փոխադարձ պարտավորությունների ազմակողմանի զուտացման (ոս|էi|aէ6ոa|) սկզ ունքով ն վերջնահաշվարկը կատարվում է միայն զուտ դիրքերի չափով՝ քլիրինգային սեանսի վերջում, քլիրինգային փաստաթղթերի ներկայացման օրը: Այդ համակարգը արդյունավետ գործում էր մինչն էլեկտրոնային վճարումների համակարգի ներդրումը, որից հետո կտրուկ նվազեց թե համակարգից օգտվող անկերի քանակը, թե վճարումների ընդհանուր ծավալը: Ներկայումս Հաշվարկների քլիրինգային համակարգով վճարումներ չեն իրականացվում ն այն հանդիսանում է պահուստային համակարգ՝ էՎՀ –ի խափանման դեպքում: Հաշվարկների քլիրինգային համակարգի գործունեության կանոնները, այդ թվում՝ մասնակիցները, վճարահաշվարկային փաստաթղթերի ներկայացման ն հաշվարկների իրականացման կարգը, ժամկետները, ն այլ պայմանները սահմանված են ՀՀ կենտրոնական անկի նախագահի 30.06.2003թ. «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի քլիրինգային համակարգի գործունեության մասին» որոշմամ ն «Քլիրինգային հաշվարկների մասին» հրահանգով:

Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգը (ՊԱՀՀՀ): ՀՀ օրենսդրության համաձայն Կենտրոնական անկը Կառավարության

լիազոր մարմնի կողմից թողարկված պարտատոմսերի տեղա աշխման, շրջանառության ն մարման սպասարկման ֆինանսական գործակալն է: Պարտատոմսերի առաջնային ն երկրորդային շուկաների գործարքները սպասարկելու նպատակով Կենտրոնական անկը հանդես է գալիս որպես Կենտրոնական Պահառու ն իրականացնում է համապատասխան գործառնությունների հաշվառումը, գործարքներից խող իրավունքների գրանցումը, վերջնահաշվարկը: Կենտրոնական անկը կազմակերպում ն իրականացնում է պարտատոմսերի տեղա աշխման աճուրդները, տոկոսային եկամտի վճարումները, ինչպես նան Պարտատոմսերի մարումները ն հետգնումը: Նշված գործառույթների հուսալի, անվտանգ ն արագ կատարումը ապահովելու նպատակով, հաշվի առնելով պետական պարտատոմսերի շուկայի զարգացման միտումները՝ 1998-1999թթ. Կենտրոնական անկում նախագծվեց ն 2000թ. ներդրվեց Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման ավտոմատացված համակարգը: Վերջինն ապահովում է՝ » առաջնային տեղա աշխման հայտերի էլեկտրոնային եղանակով ներկայացումը ն ավտոմատ մշակումը, » առաջնային տեղա աշխման աճուրդի ավտոմատ եղանակով իրականացումը, դեպո ն դրամական հաշվարկների ավտոմատ եղանակով ապահովումը, » արժեթղթերի մարման գործընթացի ավտոմատացված եղանակով իրականացումը, » երկրորդային շուկայի գործարքների ն գրավադրման գործառնությունների հետ կապված վերջնահաշվարկների իրականացումը առանց «առաքումվճարման դիմաց» (D/Ք) սկզ ունքի ապահովման՝ ՊԱՀՀՀ մասնակիցների կողմից ներկայացված թղթային դեպո հանձնարարականների հիման վրա, վերջինս ներդրվեց 2004թ.: ՀՀ Կենտրոնական անկը պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման ավտոմատացված համակարգի սեփականատերը ն օպերատորն է: ՊԱՀՀՀ-ի գործունեությունը կարգավորվում է պետական պարտատոմսերի տեղաաշխումը, շրջանառությունը ն մարումը կարգավորող Հայաստանի Հանրապետության կառավարության, Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի նորմատիվ իրավական ակտերով, ՀՀ ԿԲ-ի կողմից սահմանված «Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգի կանոններով» ն «Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների համակարգում կիրառվող հաշ533

վեհամարների կոդավորման» կարգով, ինչպես նան «Պետական արժեթղթերով գործառնությունների հետ կապված հաղորդագրությունների էլեկտրոնային ֆորմատները» սահմանող որոշմամ : Կենտրոնական անկի Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգի մասնակիցներն են պետական պարտատոմսերի Դիլեր կամ Գործակալ հանդիսացող անկ ն ոչ անկ ֆինանսական կազմակերպությունները, Գանձապետական Պահառուն, Գանձապետական պարտատոմսերի թողարկումն իրականացնող ՀՀ ֆինանսների նախարարությունը, ՀՀ Կենտրոնական անկը, ինչպես նան Գործակալ ն Դիլեր չհանդիսացող առնտրային անկերը: Գանձապետական պարտատոմսերի Գործակալ ն Դիլեր կարող են լինել ՀՀ առնտրային անկերը, վարկային կազմակերպությունները ն ոչ անկ ֆինանսական կազմակերպությունները (արժեթղթերի շուկայի րոքերային կամ դիլերային ընկերությունները), որոնք ՀՀ ԿԲ-ի ն ՀՀ ֆինանսների նախարարության հետ կնքել են համապատասխան պայմանագիր, համաձայն որի նրանք կարող են սահմանված պայմաններով մասնակցել Գանձապետական պարտատոմսերի առաջնային տեղաաշխման աճուրդներին ն հանդիսանալ Գանձապետական պարտատոմսերի ենթապահառուներ: ՀՀ ԿԲ-ի պարտատոմսերի Դիլեր կարող են լինել ՀՀ առնտրային անկերը, որոնք ՀՀ ԿԲ-ի հետ կնքել են համապատասխան պայմանագիր, համաձայն որի նրանք կարող են սահմանված պայմաններով մասնակցել ՀՀ ԿԲ-ի պարտատոմսերի առաջնային տեղա աշխման աճուրդներին ն հանդիսանալ ՀՀ ԿԲ-ի պարտատոմսերի ենթապահառուներ: «Գանձապետական Պահառուն» ներդրողներին Գանձապետական պարտատոմսերի անմիջապես (առանց միջնորդների) վաճառքի, վերջիններիս պատկանող պարտատոմսերի հաշվառման ն սպասարկման համակարգ է, որի գործառույթները իրականացնում է ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայի նախարարության հատուկ կառուցվածքային ստորա աժանումը: Գանձապետական պահառու համակարգի միջոցով առաջնային աճուրդների ժամանակ կարող են ձեռք երվել Գանձապետական պարտատոմսեր միայն ոչ մրցակցային հայտերով: Այդ համակարգում հաշվառվող Գանձապետական պարտատոմսերով երկրորդային շուկայում գործարքներ չեն կարող կնքվել, դրանք պահվում են Գանձապետական պահառու համակարգում ներդրողների դեպո հաշիվներում մինչն մարումը: Համակարգն ապահովում է հետնյալ գործառույթների կատարումը՝ » պարտատոմսերի թողարկման գլո ալ հավաստագրերի հաշվառումը, » Համակարգի մասնակիցների դեպո հաշիվների վարումը՝ ապահովելով մասնակիցների կողմից պարտատոմսերով իրականացված գործարքներից խող իրավունքների գրանցումը, փոխանցումը, սահմանափակումը, » պարտատոմսերի տեղա աշխման աճուրդների իրականացումը, » պարտատոմսերով առուվաճառքի, ինչպես նան ռեպո, հակադարձ ռեպո գործարքների դեպո ն դրամական հաշվարկների իրականացումը «առաքում վճարման դիմաց» սկզ ունքով, » պարտատոմսերի գրավադրմամ վարկերի տրամադրման ն վերադարձի գործարքների հետ կապված դեպո ն դրամական հաշվարկների իրականացումը՝ «գրավադրում-վարկի դիմաց» ն «գրավից ազատում վարկի վերադարձի դիմաց» սկզ ունքով, » պարտատոմսերի մարումը (մասնակի մարումը), արժեկտրոնային եկամտի հաշվարկումը ն վճարումը Համակարգի մասնակիցներին: Համակարգը գործում է հետնյալ սկզ ունքների համաձայն՝ » ինչպես դեպո հաշվարկները, այնպես էլ փողային հաշվարկները կատարվում են համախառն եղանակով՝ ըստ յուրաքանչյուր կարգադրության առանձին, հաշվարկների համար նախատեսված գործառնական ժամերի ընթացքում,

համակարգ մուտքագրված կարգադրությունները կատարվում են ըստ դրանց՝ համակարգ մուտքագրման հերթականության (կարգադրությունների կատարման «ՖԻՖՕ» սկզ ունք), » եթե համակարգի կողմից ստացված կարգադրությունը, պարտատոմսերի փոխանցումից ացի, նախատեսում է նան փողային փոխանցում, ապա փողային ն դեպո հաշվարկները կատարվում են միաժամանակ «առաքում վճարման դիմաց» սկզ ունքով, » վերջնահաշվարկները իրականացվում են Համակարգում վարվող մասնակիցների դեպո հաշիվների միջոցով (պարտատոմսերով հաշվարկների համար), Կենտրոնական անկում վարվող մասնակիցների՝ ՀՀ դրամով հաշիվների միջոցով (փողային հաշվարկների համար) հաշիվների մնացորդների սահմաններում: Առնտրային անկ մասնակիցների փողային հաշվարկները կատարվում են վերջիններիս՝ Կենտրոնական անկում վարվող թղթակցային հաշիվներով, այլ մասնակիցների փողային հաշվարկները կատարվում են հատուկ դրամային հաշիվներով, որոնք ացվում են Կենտրոնական անկում մասնակիցների անունով համաձայն համապատասխան պայմանագրերի ն նախատեսված են ացառապես պարտատոմսերով գործառնությունների հաշվարկների համար: » Համակարգում պարտատոմսերով գործառնությունների կատարման օր է համարվում համապատասխան կարգադրությունների ներկայացման օրը, ընդ որում, եթե կարգադրությունը ներկայացվել է Համակարգի կարգադրությունների ընդունման համար սահմանված գործառնական ժամերից դուրս, ապա այն համարվում է ներկայացված հաջորդ աշխատանքային օրը, » Համակարգում նախատեսված չեն կարգադրությունների հերթերի վարման ն կառավարման մեխանիզմներ՝ կարգադրությունը կատարելու համար համապատասխան դեպո հաշվում պարտատոմսերի ավարար ծավալի ացակայության ն դրամային հաշվում ավարար գումարի ացակայության դեպքում (կարգադրությունը դրամական միջոցների փոխանցում նախատեսած լինելու դեպքում) կարգադրությունը առանց կատարման մերժվում է, ն մերժված կարգադրությունը կատարելու համար նախաձեռնողի կողմից այն նորից պետք է մուտքագրվի Համակարգ որպես նոր կարգադրություն, » Համակարգի կողմից կատարված հաշվարկները վերջնական են ն անվերադարձելի Համակարգում վարվող դեպո հաշիվներով կատարելու պահից: Իսկ ընդհանուր առմամ ՀՀ կենտրոնական անկի վճարային համակարգերով իրականացված փոխանցումների ծավալը ն քանակը նութագրող տվյալները երված են աղյուսակում: »

Աղյուսակ 21.2.1

ՀՀ կենտրոնական անկի վճարային համակարգերով իրականացված փոխանցումների ծավալը ն քանակը

/30.06.2009թ. դրությամ /

Վճարումներ 2005թ. էլեկտրոնային վճարումների համակարգ Ծավալը (մլն. դրամ) 2186126 Քանակը 826739 Թղթային վճարումների համակարգ Ծավալը (մլն. դրամ) 582298 Քանակը 28516 Պետական արժեթղթերի հաշվառման ն հաշվարկների իրականացման համակարգ Ծավալը (մլն. դրամ) 228596 Քանակը Ընդամենը Ծավալը (մլն. դրամ) 2997020 Քանակը 858478 Բորսայական գործառնությունների հետ կապված փոխանցումներ Ծավալը (մլն. դրամ) Քանակը

2006թ.

2007թ.

2426081 1002156

3916236 1341687

528079 39225

2008թ.

|/2009թ.

||/2009թ.

4859976 2104892

989806 530280

1260960 594690

2188204 44557

3516978 89547

1333397 31860

1543120 31625

405265

861365

708809

59875

88900

3359425 1045964

6965805 1393386

9085763 2200265

2383078 562844

2892981 627239

1456084

1821341

11880556 13782

4298084

4946925

21.3 ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ ԿԻՐԱՌՎՈՂ

ՎճԱՐԱՄԻՋՈՑՆԵՐԸ ԵՎ ՀԱՇՎԱՐԿԻ ՁԵՎԵՐԸ

Հայաստանի Հանրապետության արժույթը հայկական դրամն է, որի հարյուրերորդական աժանումը լուման է: Հայկական դրամը |ՏՕ ստանդարտներում ստացել է ՃԽD տառային ն 051 թվային կոդը: ՀՀ արժույթը շրջանառության մեջ է դրվել 1993թ. նոյեմ երին, ՀՀ Կենտրոնական անկի սահմանած ԱՄՆ դոլարի հաշվարկային փոխարժեքը կազմել է 14.50 հայկական դրամ, 01.01.1997 թ. դրությամ այն կազմել է 435.07, իսկ 01.03.2003թ.՝ 586,42 հայկական դրամ, 01.07.2006թ.` 418.79, 01.03. 2009թ.` 305 հայկական դրամ: Շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ դրամի մեծ քանակի առկայությունը ցույց է տալիս այդ վճարային գործիքի լայն տարածումը հանրապետությունում: Կանխիկ դրամը հաճախակի է օգտագործվում հատկապես փոքրածավալ վճարումներ կատարելիս: ՀՀ-ում աշխատավարձերի, թոշակների վճարումները կատարելու համար հիմնականում օգտագործվում է կանխիկ դրամը: Թողարկվել ն շրջանառության մեջ են գտնվում հետնյալ անվանական արժեքով դրամներ. թղթադրամ՝ 1000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000, 100 000 դրամ ն մետաղադրամ՝ 10, 20, 50, 100, 200, 500 դրամ: Թղթադրամների տպագրությունը ն մետաղադրամների պատրաստումը կատարվում է այն կազմակերպությունների կողմից, որոնք ընտրվել են Կենտրոնական ան133

Շահառուի անկին կամ մասնաճյուղին ներկայացված հանձնարարականներ:

կի կողմից հայտարարված մրցույթով: Գործնականում հնարավոր չէ ճշգրիտ որոշել ՀՀ-ում կանխիկ դրամով կատարված վճարումների ծավալը ն քանակը: Միայն դրամական զանգվածի Խ1 ցուցանիշի մեջ դրանց ծավալով կարելի է դատել տարվա ընթացքում տեղի ունեցած փոփոխությունների մասին: Քանի որ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո թուլացավ Հայաստանի Հանրապետության անկերի վճարային համակարգը, անկանխիկ ձնով վճարումներն իրականացնելու դժվարություններ ստեղծվեցին: ՀՀ-ում տնտեսավարող սու յեկտների համար տնտեսավարման առավել նպաստավոր պայմաններ ստեղծելու. հաշվարկներում ու վճարումներում կանխիկ ն անկանխիկ դրամի տար երությունը վերացնելու, ինչպես նան դրամական միջոցները անկերում պահելու նպատակով 1994 թ. հանվեց Հայաստանի Հանրապետության տնտեսավարող սու յեկտների կողմից կանխիկ միջոցների ազատ տնօրինման արգելքը: Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում Կենտրոնական անկի կողմից աշխատանքներ են տարվում շրջանառության մեջ գտնվող կանխիկ դրամի ծավալը նվազեցնելու նան ի հաշիվ անկանխիկ վճարումների ծավալի աճի՝ օգտագործելով վճարումների ժամանակակից էլեկտրոնային եղանակները, մասնավորապես ՑՃՒKՃ|Լ էլեկտրոնային վճարումների համակարգը, պլաստիկ քարտերը ն այլն: Հաշվարկներ վճարման հանձնարարագրերով: Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական զարգացածության ն գոյություն ունեցող օրենսդրական այժմյան դաշտի պայմաններում անկանխիկ վճարումների առավել մեծ մասը իրականացվում է վճարման հանձնարարագրերի միջոցով: Դրանք օգտագործվում են ինչպես ապրանքային գործառնություններով պայմանավորված (վճարում ստացված ապրանքների ու ծառայությունների դիմաց, կանխավճարի, կրեդիտորական պարտքերի մարման, վարձակալական վճարի մուծում ն այլն), այնպես էլ ոչ ապրանքային գործարքների հետ կապված հաշվարկներում (վճարում յուջեին, արտա յուջետային ֆոնդերին, վարկերի ստացում, մարում ն տոկոսների վճարում, մուծումներ կանոնադրական կապիտալին, արժեթղթերի ձեռք երում ն այլն): Հաշվարկի կատարման նախաձեռնողը վճարողն է, որը ձնակերպում է վճարման հանձնարարագիր, ինչը նրա կարգադրությունն է սպասարկող անկին որոշակի գումար իր հաշվից դուրս գրելու ն ստացողի հաշվին փոխանցելու մասին: Վճարողի կողմից հանձնարարագիրը կազմվում է հատուկ լանկի վրա ն պարունակում է վճարումը ապահովելու համար նախատեսված ոլոր ռեկվիզիտները: Որպես կանոն, այն անկին ներկայացվում է 4 օրինակից, որոնցից առաջին օրինակը մնում է վճարողի անկում ն հիմք է ծառայում նրա հաշվից գումարը դուրս գրելու համար: Երկրորդ ն երրորդ օրինակները ուղարկվում են միջոցներ ստացողի սպասարկող անկին, որտեղ երկրորդ օրինակի հիման վրա կատարվում է միջոցների մուտքագրում, իսկ երրորդ օրինակը կցվում է հաշվի քաղվածքին: Չորրորդ օրինակը վերադարձվում է վճարողին հանձնարարագիրը ստանալու մասին նշումով, որպես կատարման ընդունելու տեղեկանք: Վճարման հանձնարարագրի գործողության տնողությունը դուրս գրման պահից սկսած 10 օր է: Վճարման հանձնարարագրերով հաշվարկներ կատարելու առանձնահատուկ կարգ է սահմանված այն կազմակերպությունների համար, որոնք դրամական փոխանցումներ են կատարում առանձին քաղաքացիներին որպես աշխատավարձ, կենսաթոշակ, հեղինակային հոնորար: Նման դեպքերում հաշվարկների մեջ ներքաշվում են փոստային հիմնարկները: Վճարողի դուրս գրած հանձնարարագրում, որպես ստացող, նշվում է մոտակա փոստի աժինը: Կապի կազմակերպությունների օգնությամ տնտեսավարող սու յեկտները միաժամանակ հնարավորություն ունեն իրենց անկային հաշվին փոխանցելու կանխիկ առնտրային հասույթը: Դրա համար լրացնում են փոստային փոխանցման համապատասխան լանկ, իսկ կապի ձեռնարկությանը փոստային փոխանցման գումարի չափով դուրս է գրում վճարման հանձնարարագիր, որի հիման վրա անկը նրա հաշվից նույն գումարով փոխանցում է կա537

տարում ստացողի հաշվին: Եթե վճարման հանձնարարագրերը կրում են մշտական նույթ, իսկ ապրանքները մատակարարվում կամ ծառայությունները մատուցվում են կայուն չափերով, հնարավորություն է առաջանում հաշվարկել ոչ թե ըստ առանձին մատակարարումների, այլ գնորդի հաշվից մատակարարի հաշվին պար երա ար գումար փոխանցելու ճանապարհով ըստ նախօրոք պայմանավորված ժամկետների ու չափերի: Այդպիսի դեպքերում վճարողը նախապես անկին հանձնում է վճարման հանձնարարագիր առաջիկա ժամանակաշրջանի պլանային վճարումների համար: Որոշակի ժամկետներում կողմերը ստուգում ն համեմատում են փոխադարձ հաշվարկները, տար երությունը հաշվի է առնվում հաջորդ վճարումներում: Պլանային վճարումները լայն կիրառություն են ստացել գազ, էլեկտրաէներգիա, քարածուխ օգտագործող արտադրական կազմակերպություններում, ինչպես նան առնտրային կազմակերպությունների իրենց մշտական մատակարարների հետ հաշվարկներում: Վճարման հանձնարարագրերով հաշվարկների փաստաթղթա-շրջանառությունը պատկերված է 21.3.1. գծապատկերում: Կողմերը գտնվում են միննույն նակավայրում ն սպասարկվում են նույն անկի կողմից: Մատակարար

Գնորդ

Մատակարարի Գծանկար 21.3.1. Վճարման հանձնարարագրերով հաշվարկների

փաստաթղթաշրջանառությունը

1. Գնորդի ներկայացուցիչը մատակարարի պահեստում ընտրում է անհրաժեշտ արտադրանքը ն պատրաստում առաքման, 2. Գնորդի ներկայացուցիչը հայտնում է իր կազմակերպությանը վճարում կատարելու անհրաժեշտության մասին, 3. Գնորդի հաշվապահությունը դուրս է գրում վճարման պահանջագիր, 4. հանձնարարագիրը հանձնվում է անկ ՝ ինկասսո, 5. Բանկը կատարում է հանձնարարությունը, 6. Բանկը մատակարարին տեղեկացնում է վճարումը կատարված լինելու մասին ներկայացնելով քաղվածք հաշվարկային հաշվից, 7. Մատակարարը թույլ է տալիս գնորդին տանել վճարված ապրանքները: 1996 թ. ՀՀ տարածքում իրականացված անկանխիկ վճարումների ծավալի 98.4 տոկոսը ն քանակի 95.9 տոկոսը կազմել են կրեդիտային փոխանցումները: Կրեդիտային փոխանցումները մինչն վերջերս կարգավորվում էին միայն անկհաճախորդ պայմանագրով: 1996 թ. ապրիլին Հայաստանի Հանրապետության Կենտրոնական անկի առաջարկով կնքվեց առաջին միջ անկային համաձայնագիրը ն ստեղծվեց միջ անկային ար իտրաժ, որը անկերի կողմից լիազորվեց լուծելու վճարումների հետ կապված միջ անկային վեճերը: Համաձայնագրով սահմանեցեին ՀՀ տարածքում վճարումների կատարման առավելագույն ժամկետները, ուշացում538

ների ն սխալ վճարումների համար տուգանքների հաշվարկման ն գանձման կարգը, կողմերի պարտավորությունները ն պատասխանատվությունը: 1996 թ. դեկտեմ երի 3-ին ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից ընդունվեց «Վճարման հանձնարարականով միջոցների փոխանցումների մասին» ՀՀ օրենքը, որով սահմանվեց ՀՀ-ում վճարման հանձնարարականներով միջոցների փոխանցումների իրավական դաշտը: Չնայած ներկայումս հաճախորդների կողմից փոխանցման հանձնարարականները անկերին ներկայացվում են 100 տոկոսով թղթային եղանակով, այնուամենայնիվ վերոհիշյալ օրենքը նախատեսում է նան հաճախորդների կողմից անկերին էլեկտրոնային ն մյուս եղանակներով հանձնարարականների ներկայացման հնարավորությունները: Հաշվարկներ վճարման պահանջագրերով: Անկանխիկ հաշվարկների այս ձնը ինկասսոյով հաշվարկների պարզեցված տարատեսակն է, որի պարագայում մատակարարի անկը իր հաճախորդի հանձնարարությամ պարտավորվում է գնորդից ստանալ վճար կամ նրա հոժարագիրը (ակցեպտ): Մատակարարի անկը (էմիտենտ անկ) ստանալով իր հաճախորդի հանձնարարագիրը դրա կատարմանը ներգրավում է գնորդի անկին: Ինկասային հանձնարարագիրը ուղեկցվում է նրա ովանդակությունը նութագրող ն մանրամասնող մի շարք փաստաթղթերով: Գնորդի անկի կողմից հանձնարարության կատարումը կարող է տեղի ունենալ փաստաթղթերը անմիջապես ներկայացնելուն պես վճարելու կամ վճարելու մասին գնորդի համաձայնությունը ակցեպտի տեսքով ստանալու միջոցով: Գնորդից ստացված դրամական միջոցները կատարող անկը անհապաղ հանձնում է մատակարարի անկին, որն էլ արտացոլում է մատակարարի (հաճախորդի) հաշվին: Եր վճարը կամ ակցեպտը չի ստացվում, կատարող անկը տեղեկացնում է պատճառների մասին: էմիտենտ անկը իր հերթին այդ մասին տեղյակ է պահում հաճախորդին ն նրանից հարցում է անում իր հետագա գործառնությունների մասին: Եթե այդ ցուցումները սահմանված ժամկետին չստացվեն, կատարող անկը իրավասու է փաստաթղթերը վերադարձնել էմիտենտ անկին: Ըստ գործող կարգի վճարման պահանջագիր դուրս են գրվում մատակարարի կողմից ապրանքների առաքումից հետո երեք օրինակից ն առաքման փաստաթղթերի հետ միասին ուղարկվում են գնորդի անկին, որը ոլոր երեք օրինակները հանձնում է գնորդին, իր մոտ պահելով միայն առաքման փաստաթղթերը: Այդ փաստաթղթերը անկ ստացվելուց ն գնորդին հանձնվելուց երեք օրվա ընթացքում գնորդը պարտավոր է վերադարձնել անկ ն հայտնել իր որոշումը տվյալ փաստաթղթի վերա երյալ: Վճարումից լրիվ կամ մասնակի հրաժարվելու դեպքում գնորդը այդ մասին տեղեկացնում է իրեն սպասարկող անկին: Այդ դեպքում վճարման պահանջագիր-հանձնարարականը առաքման փաստաթղթերի հետ միասին վերադարձնում է անմիջական մատակարարին՝ տեղեկացնելով գնորդի վճարումից հրաժարվելու մասին: Վճարումից հրաժարվելու մասին տեղեկությունը պարտադիր պետք է պարունակի գնորդի պատճառա անությունը: Հրաժարման ավանդական պատճառա անություն են հանդիսանում՝ ապրանքը պատվիրված չէ, առաքված է ժամկետից շուտ, նշանակված է չհամաձայնեցված գին, առաքված է սխալ հասցեով ն այլն: Վճարելու մասին համաձայնություն տալուց հետո վճարման պահանջագիր-հանձնարարագիրը վճարողը ձնակերպում է ստորագրություններով ու կնիքով ն ոլոր օրինակները հանձնում է սպասարկող անկին: Առաջին օրինակը հիմք է ծառայում վճարողի հաշվից միջոցները դուրս գրելու համար ն գործարքը կատարելուց հետո մնում է սպասարկող անկում: Երկրորդ օրինակը ուղարկվում է մատակարարի անկին որպես ապացույց միջոցները մատակարարի հաշվին փոխանցելու մասին: Երրորդ օրինակը առաքման փաստաթղթերի հետ միասին վերադարձվում է վճարողին: Վճարման պահանջագրով հաշվարկի փաստաթղթաշրջանառության սխեման ցույց է տրված գծապատկեր 22.2-ում.

Մատակարար

Վճարող

Մատակարարի անկ

Վճարողի անկ

ՀՎԿ

ր

ՀՎԿ

Գծապատկեր 21.3.2. Պահանջագրի ձնով հաշվարկի փաստաթղթաշրջանառությունը

1. արտադրանքի առաքում, 2. վճարման պահանջագիր-հանձնարարագրի դուրս գրում առաքման փաստաթղթերի հիման վրա, 3. փաստաթղթերի փոխանցում վճարողի անկին, 4. ստացված փաստաթղթերի հանձնում վճարողին որոշում կայացնելու համար, 5. փաստաթղթերի վերադարձում վճարողի հոժարագրով, 6. վճարողի հաշվից միջոցների դուրս գրում, 7. փաստաթղթերի հանձնում ՀՎԿ, 8. թղթակցային հաշվից միջոցների դուրս գրում, 9. կրեդիտային ավիզոյի փաստաթղթի երկրորդ օրինակի հետ միասին ուղարկում մատակարարի անկին, 10.մատակարարի անկի թղթակցային հաշվին միջոցների մուտքագրում, 11.հաղորդում մատակարարի անկին միջոցներ ստացվելու մասին, 12.միջոցների մուտքագրում մատակարարի հաշվարկային հաշվին, 13.մատակարարին իր հաշվարկային հաշվից քաղվածքի տրամադրում վճարման պահանջագիր-հանձնարարագրով միջոցներ ստացվելու դեպքում: Հաշվարկներ չեկերով: Չեկերով հաշվարկները Հայաստանի Հանրապետությունում դեռնս լայն կիրառություն չեն ստացել: Վճարման համախառն շրջանառության մեջ նրանց աժինը չի անցնում մեկ տոկոսից, իսկ չեկերի միջին շրջանառելիությունը 30-35 օր է: Հաշվարկներում չեկերի օգտագործումը ենթադրում է կոնտրագենտների արձր վստահություն ն պարտաճանաչություն: Հայաստանի տնտեսությունը դեռնս գտնվելով շուկայական հարա երությունների կայացման փուլում նման պահանջների չի ավարարում: Ընդհանուր տեսքով հայկական հաշվարկային չեկերը իրենից ներկայացնում են վճարողի (չեկ տվողի) հրամանը իրեն սպասարկող անկից վճարողի հաշվում եղած միջոցների հաշվին չեկի տնօրինողին կատարել վճարում չեկում նշված գումարի չափով: Բավականաչափ լայն կիրառություն ունեն դրամական չեկերը: Դրանց օգնությամ ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները իրենց հաշվարկային հաշվից կանխիկ միջոցներ են ստանում աշխատավարձ վճարելու, գործուղման ծախսերը հոգալու, տնտեսական կարիքները ավարարելու ն գյուղմթերքներ գնելու նպատակով: Չեկ տվողն ու չեկի տնօրինողը դրամական չեկերի պարագայում նույն անձն

է, դրանով հնարավոր չէ վճարում կատարել ապրանքների ու ծառայությունների դիմաց, այդ փաստաթղթի գործողության ժամկետը չափազանց կարճ է: Ապրանքների ու ծառայությունների դիմաց վճարելու համար կիրառվում են հաշվարկային չեկերը: Դրանք լիակատար երաշխիք ունեն ժամկետին վճարում կատարելու համար: Չեկերի մաքուր լանկները հաճախորդը ստանում է իրեն սպասարկող անկում: Տալուց առաջ անկը դրանցում նշում է անհրաժեշտ ռեկվիզիտները՝ անկի անվանումը ն նրա կոդերը, չեկ տվողի անունը ն նրա հաշվի համարը: Չեկի հակառակ երեսին ցույց է տրվում այն սահմանային գումարը, որի համար կարող է չեկ դուրս գրվել: Չեկի տնօրինողը պետք է չեկը անկ վճարման ներկայացնի տրված պահից 10 օրվա ընթացքում: Փաստաթղթաշրջանառության սխեման հետնյալն է.

Մատակարար

Վճարող

Մատակարարի անկ

Վճարողի անկ

ր

ՀՎԿ

Գծապատկեր 21.3.3. Չեկերով հաշվարկների փաստաթղթաշրջանառությունը

1. անկին չեկ ստանալու համար դիմումի ներկայացում, 2. վճարողի հաշվարկային հաշվից միջոցների դուրս գրում ն չեկերով հաշվարկների առանձին հաշվին գրանցում, 3. վճարողին չեկերի մաքուր լանկի հատկացում, 4. հաղորդում ՀՎԿ չեկերը վճարելու համար գումար դեպոնացված լինելու մասին, 5. դեպոնացված միջոցները վճարողի անկի թղթակցային հաշվից դուրս գրում ն գրանցում ՀՎԿ-ի հատուկ հաշվին, 6. ապրանքի հանձնում գնորդ-վճարողին, 7. վճարող-չեկ տվողի չեկի դուրս գրում ն մատակարարին հանձնում միաժամանակ ստանալով ապրանքը, 8. չեկի տնօրինողի կողմից չեկի անկ ինկասսո փոխանցում, 9. չեկի հանձնում ՀՎԿ, 10. վճարողի անկի հատուկ հաշվից չեկերով գումարի դորս գրում ն գրանցում մատակարարի անկի թղթակցային հաշվին, 11. չեկերի ռեեստրը մատակարարի անկ փոխանցում, 12. միջոցների գրանցում մատակարարի հաշվարկային հաշվին: Հայաստանի Հանրապետությունում կատարվող անկանխիկ հաշվարկների 0.9 տոկոսը իրականացվում է չեկերով: ՀՀ տարածքում իրականացվող անկանխիկ վճարումներում չեկերով կատարվող գործարքները մեծ ծավալներ չեն կազմում, ինչը պայմանավորված է մանրածախ առնտրում կանխիկի գերակայությամ , նախկինում չեկերով կատարվող գործառնություններում առկա որոշ չարաշահումներով,

օրենսդրական դաշտի անկատարությամ ն մինչն 1996 թ. հուլիսը գործող արգելքով, համաձայն որի անկերը կարող էին տրամադրել չեկեր միայն իրավա անական անձանց: Դրանով է պայմանավորված թե դուրս գրված չեկերի փոքր քանակը, թե մեկ չեկով դուրս գրված միջին գումարը: ՀՀ-ում թողարկվող չեկերը մշակվում են ձեռքով: Միկրոկոդավորում առայժմ չի կիրառվում, ինչը պայմանավորված է չեկերով գործառնությունների փոքր քանակով: Ներկայումս աշխատանքներ են տարվում հաշվարկներում չեկերի կիրառման ընդլայնման ուղղությամ , մասնավորապես մշակման գործընթացում են գտնվում «Չեկերի մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծը. / ացի այդ աշխատանքներ են տարվում յուջետային որոշ հարկատեսակների մուտքագրումը յուջե հատուկ չեկերի միջոցով իրականացնելու ուղղությամ /: Հաշվարկների ակրեդիտիվային ձնը, ըստ էության, գնորդի կողմից լիակատար երաշխիք ապահովելու եղանակ է առաքված ապրանքների հաշիվները, պահանջագրերը, մուրհակները ժամանակին վճարելու մասին: Հետնա ար այս ձնը առավելապես պաշտպանում է մատակարար-վաճառող կազմակերպության շահերը: Կարելի է ակրեդիտիվը ներկայացնել անկի կողմից հաճախորդ-վաճառողի պատվերով որպես անկի դրամական պարտավորություն: Այն անկի ն հաճախորդ վճարողի միջն ինքնուրույն գործարք է, առանձնացված է առքուվաճառքի պայմանագրից ն անկային ծառայության իրացման ձն է: Անկանխիկ հաշվարկներում օգտագործվում է ակրեդիտիվի երկու տեսակ՝ 1. դրամական կամ շրջա երական, որոնցով վճարումները չեն պայմանավորված առնտրային փաստաթղթերի ներկայացմամ , 2. փաստաթղթային (ապրանքային), որոնք օգտագործվում են ապրանքների ն ծառայությունների գծով հաշվարկներում: Գործնականում ակրեդիտիվը ացվում է վճարողի կողմից մատակարարից ապրանքները առաքման համար պատրաստ լինելու տեղեկությունը ստանալուն պես: Դրա համար վճարողը իրեն սպասարկող անկին ներկայացնում է դիմում: Ակրեդիտիվը նախատեսված է միայն մեկ մատակարարի հետ հաշվարկ կատարելու համար, ունի նախապես որոշված գումար ն գործողության ժամկետ: Նախ ն առաջ, ացվում են ծածկված (դեպոնացված) ն չծածկված (երաշխավորված) ակրեդիտիվներ: Առաջին դեպքում էմիտենտ անկը վճարողի հաշվարկային հաշվից դուրս է գրում ն փոխանցում է մատակարարի անկին լրիվ ակրեդիտիվի չափով, որտեղ դեպոնավորվում է առանձին հաշվեկշռային հաշվին: Դեպոնավորումը կարող է կատարվել նան էմիտենտ անկի գնորդի ստացած վարկի հաշվին: Չծածկըված ակրեդիտիվը չի նախատեսում միջոցների նախնական դեպոնավորում: Վճարումները կատարվում են վճարողի հաշվարկային հաշվի միջոցներից, իսկ միջոցների պակասի դեպքում էմիտենտ անկը երաշխավորում է վճարել իր սեփական միջոցներից: Սակայն ակրեդիտիվի այս տեսակը կարող է կիրառվել, եթե էմիտենտ անկը կատարող անկում ունի թղթակցային հաշիվ, որից որպես վճարում դուրս են գրվում միջոցները: Ապրանքները գնորդին առաքելուց հետո մատակարարը իր անկին ներկայացնում է հաշվարկային գործարքը կատարելու համար անհրաժեշտ ոլոր փաստաթղթերը՝ հաշիվների ռեեստրը, առաքման ն ակրեդիտիվի պայմաններով նախատեսված այլ փաստաթղթերը: Ակրեդիտիվային ձնի ժամանակ փաստաթղթաշրջանառությունը ներկայացված է 21.3.4. գծապատկերում.

Մատակարար

Վճարող

Մատակարարի անկ 13

Վճարողի անկ

ՀՎԿ

ՀՎԿ

Գծապատկեր 21.3.4. Հաշվարկների ակրեդիտիվային ձնի փաստաթղթաշրջանառությունը

1. հաղորդում ապրանքները առաքման պատրաստ լինելու մասին, 2. ակրեդիտիվ ացելու դիմումի ձնակերպում ն հանձնում անկ, 3. ացված ակրեդիտիվի գումարի դուրս գրում վճարողի հաշվարկային հաշվից ն արտացոլում վճարողի անկի արտահաշվեկշռային հաշվում, 4. ակրեդիտիվ ացելու փաստաթղթերի հանձնումՀՎԿ, 5. ակրեդիտիվի գումարի դուրս գրում վճարողի թղթակցային հաշվից, 6. կրեդիտային ավիզոի փոխանցում ակրեդիտիվ ացելու վճարողի դիմումի հետ միասին, 7. մատակարարի անկի թղթակցային հաշվին միջոցների գրանցում, 8. փաստաթղթերի հանձնում մատակարարի անկին, 9. մատակարարի անկում «ակրեդիտիվներ» առանձին հաշվում միջոցների ամրագրում, 10. մատակարարին տեղեկացում իր անունով ակրեդիտիվ ացելու մասին, 11. ապրանքի առաքում գնորդին, 12. մատակարարի կողմից անկ հաշիվ ռեեստրների հանձնում, 13. միջոցների մուտքագրում մատակարարի հաշվին, 14. հաշվարկային փաստաթղթերի ուղարկում գնորդի անկին, 15. միջոցների դուրս գրում արտահաշվեկշռային հաշվից , 16. հաշվարկային փաստաթղթերի հանձնում վճարողին:

21.4. ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՊԼԱՍՏԻԿ ՔԱՐՏԵՐՈՎ ՀԱՇՎԱՐԿՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Արդեն ասվել է, որ տնտեսության զարգացման գործում ացառիկ կարնոր դեր ունի երկրի անկային ն վճարահաշվարկային համակարգերի արդյունավետ կազմակերպումը: Բնականա ար վճարահաշվարկային համակարգերի զարգացումը, այդ թվում պլաստիկ քարտերի կիրառումը, չէր կարող լուրջ ուշադրության չարժանանալ ՀՀ-ում: ՀՀ-ում առաջին անկային քարտերը թողարկվել են դեռնս 1990543

ական թվականներին HՏՑՇ Ճոո6ոia անկի կողմից: Այն գործում էր Շ|օԵa| ՃՇՇ6ՏՏ ցանցում: Քանի որ շուկայական տնտեսությունը ենթադրում է մրցակցային պայքար, ուստի մի շարք անկեր նս սկսեցին թողարկել ն սպասարկել պլաստիկ քարտեր: Ստեղծվեցին տար եր քարտային համակարգեր, «ՃՇՃԹD», «DaԽiմսոiօո», Ճոո6kօոօոkaոմ: Այդ քարտերի միջոցով հիմնականում իրականացվում էին դրանք թողարկող անկերի աշխատակիցների աշխատավարձային ծրագրերը ն չկային լուրջ խթաններ մեծ ֆինանսական ներդրումներ կատարելու՝ հզոր պրոցեսինգային կենտրոններ ստեղծելու համար: Այդ հանգամանքը, ակնհայտ դարձրեց ՀՀ-ում մեկ միասնական վճարային համակարգի ստեղծման անհրաժեշտությունը: «Արմենիան Քարտ» միասնական վճարային համակարգը հիմնադրման օրվանից անընդհատ զարգանում է ն ընդլայնում իր կողմից մատուցվող ծառայությունների փաթեթը: Եթե 2002 թվականը խորհրդանշական էր համակարգի կայացման, իսկ 2003 թվականը՝ միջազգային վճարային համակարգերին ինտեգրման առումով, ապա 2004 թվականը կարելի է ներկայացնել որպես նոր տեխնոլոգիաների ն ծառայությունների ներդրման տարի: Մասնավորապես համակարգի քարտապանները օգտագործելով ինտերնետային դաշտի հնարավորությունները նախադրյալ հանդիսացան իրականացնելու կոմունալ վճարները, ձեռք երելու իզի քարտերի վերալիցքավորման քարտեր, ինտերնետից օգտվելու ժամային ն շուրջօրյա քարտեր՝: Ներկայումս համակարգում գործում է նան ինտերնետ վճարումների համակարգը, որի միջոցով գործարքները կատարվում են համակարգում գրանցված առնտրի ու սպասարկման վիրտուալ կետերում: Կարնոր է նան առանց օպերատորի միջամտության քաղաքային հեռախոսահամարով քարտային հաշվի մնացորդի հարցման ծառայության ներդրումը: Թեն այն հիմնադրվել է թվով 10 առնտրային անկերի մասնակցությամ , 01.01.2006թ. դրությամ մասնակից անկերի թիվը հասել է 16-ի: Տնտեսության զարգացմանը զուգընթաց ամ ողջ աշխարհում գլո ալացման միտումը պահանջում էր, որպեսզի Հայաստանի Հանրապետությունն ինտեգրվեր միջազգային վճարահաշվարկային համակարգերին: Բացառություն չէր կազմում նան պլաստիկ քարտը՝ մանավանդ, որ այն լիովին հիմնված է միջազգային փորձի վրա: Բացի դրանից, Հայաստանում զ ոսաշրջության զարգացումը հանգեցրեց միջազգային քարտերի սպասարկման, ինչպես նան մեր երկրի գործունյա նակիչների արտասահմանում սպասարկման անհրաժեշտությանը: Սակայն միջազգային քարտային վճարային համակարգերին ինտեգրման գործընթացը դանդաղեց, քանի որ հավաստագրման հարցումն իրականացվում էր միայն արտասահմանյան պրոցեսինգային կենտրոնների միջոցով: Բացի դա պրոցեսինգային կենտրոններին կատարվող կոմիսիոն վճարները շատ արձր էին, կապի որակը ցածր: Ակնհայտ էր, որ պահանջվում էր մի »միջնորդ« պրոցեսինգային կենտրոն, որի միջոցով հնարավոր կլիներ իրականացնել հավաստագրման հարցումը: Այդ միջնորդ պրոցեսինգային կենտրոնը հանդիսացավ »Արմենիան Քարդ« ՓԲԸ: Ընկերությունը հանդիսանում է ԽaՏէ6ոՇaոմ Էսոօք6 միջազգային վճարային համակարգի լիիրավ անդամ է ն պրոցեսինգային ծառայություններ մատուցող կենտրոն (Խ6ոԵ6ո Տ6ոԽiՇ6 ՔոօԽiմ6ո), /iՏa համակարգի համար պրոցեսինգային ծառայություններ մատուցող կենտրոն (Tհiոմ Քaոէ/ ՔոօՇ6ՏՏօո):1 Ներկայումս համակարգի մեջ մտնող անկերից Հայէկոնոմ անկը, Զարգացման Հայկական անկը, Անելիք անկը, Հայներարտ անկը, Արդշինինվեստ անկը, Ինեկոանկը, Պրոմեթեյ անկը ն Արցախ անկը թողարկում ու սպասարկում են ԽaՏէ6ոՇaոմ (ԽaՏէ6ոՇaոմ Շօ|մ, ԽaՏէ6ոՇaոմ ՑսՏiո6ՏՏ, ԽaՏէ6ոՇaոմ Տէaոմaոէ ն ՇiոոսՏ/ Խa6Տէոօ): Հայգյուղփոխ անկը, Կոնվերս անկը ն Յունի անկը թողարկում ն սպասարկում են /iՏa Շaոմ (/iՏa Շօ|մ, /iՏa ՑսՏiո6ՏՏ, /iՏa Շ|aՏՏiՇ ն /iՏa Է|6Շէոօո): Միջազգային կազմակերպությունների կողմից «ԱրՔա» համակարգում պար ե1

- Տե՛ս ԽԽԽ.aոՇa.aո/aոո/iոմ62.քհք

րա ար անցկացվել են մոնիտորինգներ, որի արդյունքները գնահատվել են ավարար: Այսպիսով մեր հանրապետությունում մեծ հաջողությամ գործում է «ԱրՔա» պրոցեսինգային կենտրոնը, որի միջոցով իրականացվում է ինչպես «ԱրՔա» լոկալ վճարային քարտերի, այնպես էլ միջազգային վճարային քարտերի (ԽaՏէ6ո Շaոմ, /iՏa Շaոմ) թողարկումն ու սպասարկումը ն վստահորեն կարող ենք ասել, որ ի դեմս նրա ՀՀ-ում գոյություն ունի արդեն կայացած միասնական վճարային համակարգ: Հանրապետությունում քարտային գործի զարգացման մասին են վկայում նան վիճակագրական տվյալները: Մասնավորապես՝ 2001թ. նկատմամ 2005 թ-ի ընթացքում շրջանառության մեջ գտնվող «ԱրՔա» քարտերի քանակն աճել է 18.84 անգամ 2956-ից հասնելով 55697-ի: 2002 թ-ից սկսած շրջանառության մեջ այլնս տեղական ( ացի «ԱրՔա» քարտերից) քարտեր չեն եղել: 2000թ-ի նկատմամ 2005թ-ին շրջանառության մեջ եղած /iՏa քարտերի քանակի աճը կազմել է 140.57 անգամ՝ 447-ից հասնելով 62839-ի, ԽaՏէ6ոՇaոմ քարտերի աճը՝ 12.09 անգամ՝ 488-ից հասնելով 5901-ի, իսկ միջազգային այլ քարտերի աճը՝ 2.3 անգամ՝ 5537-ից հասնելով 12749-ի: Ընդհանուր առմամ , ՀՀ-ում շրջանառության մեջ գտնվող պլաստիկ քարտերի քանակը 2000-2005թթ. ընթացքում աճել է 16.87 անգամ՝ 8129-ից հասնելով 137186-ի: Քարտերի քանակի նման աճը հիմնականում պայմանավորված է «ԱրՔա» միասնական վճարային համակարգի ներդրմամ ն հաջող գործունեությամ : 2001թ-ի նկատմամ 2005թ-ին «ԱրՔա» քարտերով կատարված գործառնությունների քանակն աճել է 45.74 անգամ՝ 22370-ից հասնելով 1023304-ի: Պայմանավորված «ԱրՔա» քարտերի թողարկմամ պայմանավորված 2002 թ-ին 2001թ-ի նկատմամ տեղական այլ քարտերով կատարված գործառնությունների քանակը նվազել է 11.46 անգամ՝ 100743-ից իջնելով 8787-ի, իսկ 2003թ-ից սկսած այդ քարտերով այլնս գործառնություններ չեն կատարվել: 2000թ-ի նկատմամ 2005 թ-ին /iՏa քարտերով կատարված գործառնությունների քանակն աճել է 22.64 անգամ՝ 30559-ից հասնելով 692100-ի, ԽaՏէ6ոՇaոմ քարտերով կատարված գործառնությունների քանակը՝ 20.64 անգամ՝ 4357-ից հասնելով 89937-ի, իսկ միջազգային այլ քարտերով կատարված գործառնությունների քանակը՝ 2.85 անգամ՝ 132601-ից հասնելով 379151-ի: Ընդհանուր առմամ , 2000թ-ի նկատմամ 2005 թ-ին պլաստիկ քարտերով կատարված գործառնությունների քանակն աճել է 10.08 անգամ՝ 216131-ից հասնելով 2184492-ի: Այս աճը նս հիմնականում պայմանավորված է «ԱրՔա»միասնական վճարային համակարգի գործունեությամ : 2000 թ-ի նկատմամ 2005 թ-ին անկոմատների քանակն աճել է 10.54 անգամ՝ 11-ից հասնելով 116-ի, ՔՕՏ տերմինալների քանակը՝ 6.95 անգամ՝ 141-ից հասնելով 981-ի, իմպրինտերների քանակը նվազել է 1.23 անգամ՝ 94-ից հասնելով 76-ի : Կանխիկացման ն սպասարկման ենթակառուցվածքի ընդլայնումը նս հիմնականում պայմանավորված է «ԱրՔա» միասնական վճարային համակարգի հաջող գործունեությամ : Իսկ 30.06.2009 թ. դրությամ ՀՀ-ում պլաստիկ վճարային քարտեր թողարկող ն սպասարկող անկերը երված են 21.4.1 աղյուսակում: Բերվածից հետնում է, որ ներկայումս ՀՀ-ում պլաստիկ վճարային քարտերի միջոցով հիմնականում իրականացվում են աշխատավարձային ծրագրեր, ընդ որում գերակշիռ մասը կազմում են «ԱրՔա» ն /iՏa քարտերով իրականացվող աշխատավարձային ծրագրերը:1 Այն կազմակերպվում է հետնյալ մեխանիզմով.2 քարտերով աշխատավարձ վճարող կազմակերպությունը աշխատակիցների աշխատավարձի գումարի չափով անկին ներկայացնում է վճարման հանձնարարական աշխատա1

– Հեղինակների հետազոտությունները ՀՀ պլաստիկ քարտերի շուկայում: – Հեղինակների հետազոտությունը »Հայէկոնոմ անկ« ԲԲԸ-ում:

կիցների ցուցակով (ցուցակում նշվում է կազմակերպության անվանումը, աշխատակիցների ազգանուն անունը, քարտային հաշիվների համարները ն յուրաքանչյուր աշխատակցի առձեռն ստանալիք գումարը), որպեսզի այդ գումարը տվյալ կազմակերպության հաշվարկային հաշվից աշխվի աշխատակիցների քարտային հաշիվներին: Ցուցակը անկ է ներկայացվում թղթային տեսքով ն մագնիսական կրիչով: Թղթային տեսքով ներկայացված ցուցակը պետք է ստորագրված լինի կազմակերպության ղեկավարի ն գլխավոր հաշվապահի կողմից ն կնքված լինի կազմակերպության կլոր կնիքով: Աղյուսակ 21.4.1

ՀՀ-ում գործող անկերի կողմից տրամադրվող ն սպասարկվող քարտերի տեսակները Ւ

Բանկի անվանումը

Տրամադրվող ն սպասարկվող քարտերի տեսակները ՃոՇa

/iՏa

ԽaՏէ6ո Շaոմ

Ճո62

Այլ քարտեր

տրամ. սպաս. տրամ. սպաս. տրամ. սպաս. տրամ. սպաս. տրամ. սպաս. 1.

Հայ իզնես անկ

-

-

2.

Անելիք անկ

-

-

3.

Արարատ անկ

-

-

4.

Ամերիա անկ

-

5.

ՎՏԲ-Հայաստան անկ

6.

Հայէկոնոմ անկ

-

7.

Պրոմեթեյ անկ

8.

ԲՏԱ Բանկ

9.

Զարգացման հայկական անկ

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

10. Կոնվերս անկ"

-

-

11. Ինեկո անկ

-

-

12. Մելլաթ անկ

-

-

13. Բի լոս անկ Արմենիա

-

-

14. HՏՑՇ անկ Հայաստան

-

-

-

-

15. ՃՇՑՃ-Շո6մiէ ՃցոiՇօ| անկ

-

-

-

-

16. Արցախ անկ

-

-

-

17. Կասկադ անկ

-

-

-

-

-

-

-

-

-

18. Առէքսիմ անկ

-

-

-

19. Յունի անկ

-

-

-

-

20. Արդշինինվեստ անկ

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

21. Արմսվիս անկ 22. ՊրոԿրեդիտ անկ

-

-

Յուրաքանչյուր անկային օր մինչն ժամը 1000 ն 1700 քարտապանների քարտային հաշիվներին կատարված մուտքերի հիման վրա ձնավորվում է ֆայլ ն ՇՑՃՒ6է ցանցով ուղարկվում «ԱրՔա» պրոցեսինգային կենտրոն, որտեղ էլ արդեն քարտապանների հաշիվներին մուտքագրված միջոցները գործառնական օրը փակելուց հետո արտացոլվում են «ԱրՔա» համակարգում ն քարտապանները արդեն կարողանում են օգտագործել դրանք: Իսկ եթե տվյալ կազմակերպության հաշվարկային հաշիվը գտնվում է անկի որնիցե մասնաճյուղում, ապա նրա համար գլխամասային անկում ացվում է տարանցիկ հաշիվ, որտեղից էլ հաշվարկային հաշվից աշխատավարձի վճարման նպատակով փոխանցված միջոցները աշխվում են քարտային

հաշիվներին: Բյուջետային կազմակերպությունների դեպքում ացվում է միայն տարանցիկ հաշիվ ն տարանցիկ հաշվից քարտային հաշիվներին միջոցների աշխումը կատարվում է ի հաշիվ նրանց գանձապետական հաշվից փոխանցված միջոցների: Քարտերով աշխատավարձ ստանում են ն՛ պետական, ն՛ ոչ պետական կազմակերպությունները: Պետք է նշել, որ պլաստիկ քարտերի շուկայում մեծ ակտիվություն առաջացրեց քաղաքացիական ծառայողների վարձատրության մասին օրենքի ընդունումը (հոդված 17, կետ 3-րդ), համաձայն որի քաղաքացիական ծառայողներին վճարումները տրվում են անկանխիկ, նրանց հայացողությամ տրվում են չեկերով կամ նրանց նշած անկային հաշվին դրամական փոխանցումներով:1 Պայմանավորված հենց այս հանգամանքով էլ մի շարք պետական մարմիններ անցան աշխատանքի վարձատրության քարտային համակարգին (ՀՀ Նախագահի, Կառավարության, Ազգային Ժողովի աշխատակազմերը, ազմաթիվ նախարարություններ, Հարկային պետական ծառայությունը, Մաքսային պետական կոմիտեն, Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը, Քաղաքացիական ծառայողների խորհուրդը ն այլն), քանի որ աշխատավարձի վճարման քարտային համակարգը կազմակերպություններին տալիս է հետնյալ առավելություները՝ • պլաստիկ քարտերի միջոցով աշխատավարձի վճարումը կազմակերպություններին հնարավորություն է տալիս կրճատելու ծախսերը ն խնդիրները կապված կանխիկ փողի ստացման ( անկից), տեղափոխման ն պահպանման հետ, ինչպես նան խուսափելու անկերից կանխիկ միջոցների տրամադրման համար գանձվող միջնորդավճարներից, • վերանում են կազմակերպությունում աշխատավարձի վճարման օրերին առաջացող անհարմարությունները (հերթեր, աղմուկ, աշխատողների աշխատանքից կտրվելը), • վերանում է չվճարված աշխատավարձի գծով դեպոնացման խնդիրը, • պլաստիկ քարտերով աշխատավարձի վճարումը հնարավորություն է տալիս զգալիորեն հեշտացնելու հաշվապահության աշխատանքը ն կրճատելու գանձապահների քանակը ն նրանց վճարվող գումարները, • հնարավորություն է ստեղծվում կորպորատիվ քարտերի օգտագործման համար, • մասնաճյուղային ցանց, տար եր մարզերում ներկայացուցչություններ ունեցող կազմակերպությունների (նախարարությունների, գերատեսչությունների) համար հնարավորություն է ստեղծվում աշխատավարձի վճարումն իրականացնել կենտրոնացված կարգով ն խուսափել աշխատավարձի գումարների մի շարք մարզեր փախադրման հետ կապված անհարմարությունից ն ծախսերից: Թեն հանրապետությունում տարեց տարի ընդլայնվում է կանխիկացման ն սպասարկման ցանցը, այնուամենայնիվ այն դեռնս հեռու է ավարար լինելուց, քանի որ հատկապես սպասարկման ենթակառուցվածքը հիմնականում կենտրոնացած է Երնան քաղաքում ն հատկապես նրա կենտրոնական հատվածում ն այդ կետերը մատչելի են քարտապան նակչության ոչ լայն զանգվածների համար: Պետք է նշել, որ ներկայումս ավականին հաջողությամ իրականացվում է նան տար եր ուհ-երի ուսանողների կրթաթոշակների քարտերի միջոցով վճարումը (Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական պետական ինստիտուտ, Երնանի ճարտարապետության ն շինարարության պետական համալսարան, Խ. Ա ովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտ ն այլն): Այն իրականացվում է միայն ուսանողների համար թողարկվող ՃոՇa Սսոiօո քարտերի միջոցով: ՈՒսանողական քարտերը ուսանողների համար առավել գրավիչ դարձնելու նպատակով պար երաար անցկացվում են ոնուսային ծրագրեր՝ ըստ կատարված գործարքների քանակի

Տե՛ս «Քաղաքացիական ծառայողների վարձատրության մասին» ՀՀ օրենք, հոդված 17. 3, 03.07.2002թ.

ն ծավալի (Հայէկոնոմ անկ): Հայաստանի Հանրապետությունում քարտային գործառնությունները զարգացնելու, անկային համակարգ նոր ռեսուրսներ ներգրավելու ն սոցիալական ոլորտ ուղղված պետական միջոցների օգտագործման արդյունավետության ու դրանց նկատմամ վերահսկողության մակարդակը արձրացնելու առումով կարելի է պետական իշխանությունների (ՀՀ Սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամ, ՀՀ Աշխատանքի ն սոցիալական հարցերի նախարարություն, մարզպետարաններ), տեղական ինքնակառավարման մարմինների, անկերի ն պրոցեսինգային ընկերությունների («ԱրՔա» պրոցեսինգային կենտրոն) հետ համատեղ մշակել մի ծրագիր, որը հնարավորություն կտա նակչության սոցիալական տար եր խմ երին ուղղվող նպաստներն ու օժանդակությունը տրամադրել քարտային համակարգի միջոցով: Այս ծրագրի իրականացումը հնարավորություն կտա անկային համակարգ ներգրավել նոր հաճախորդներ, ընդլայնել անկային համակարգից օգտվող տար եր սոցիալական խմ երի շրջանակները ն, վերջին հաշվով, հնարավոր կլինի անկային համակարգ ներգրավել հսկայական ռեսուրսներ, հետնա ար, կրճատելու կանխիկ շրջանառությունը, արձրացնելու այդ գումարների նկատմամ վերահսկողության մակարդակը: Գործնականում անկերը պետք է իրականացնեն քարտերի սպասարկումը (հաշիվների ացում, վարում), կատարեն փոխհատուցումների հաշվառումը, տրամադրեն քաղվածքներ քարտերով կատարված գործարքների վերա երյալ: Սպասարկող կազմակերպությունների մեջ կարող են մտնել ոլոր այն անձիք, որոնք իրականացնում են պետության կողմից սոցիալական նպաստներ ն փոխհատուցումներ ստացող նակչության սպասարկումը (ներհանրապետական միջքաղաքային, ներքաղաքային տրանսպորտ, կոմունալ ծառայություն, ուժհաստատություններ, առողջարաններ, դեղատներ): Այս հաստատություններում պետք է իրականացվի պետական օժանդակություն ստացող նակչության սոցիալական տար եր խմ երի սպասարկումը ն փոխհատուցումների հաշվառումը, հետագայում տար եր տեսակի ն չափերի պետական օժանդակություն ստացող նակչության օրենքով ն նորմատիվային ակտերով սահմանված կարգով արտոնյալ պայմաններով սպասարկումն իրականացրած կազմակերպությունները կարող են ստանալ իրենց փոխհատուցումը պետական յուջեից: Պրոցեսինգային կենտրոնը իրականացնելու է տեղեկատվության կուտակումը, գործարքների թույլատրությունը ն համակարգի մասնակիցների միջն տեղեկատվության փոխանակումը: Պրոցեսինգային կենտրոնը համակարգի մասնակից անկերի համար կարող է իրականացնել նան քարտերի պատրաստումը ն անհատականացումը: Նախատեսվում է, առաջիկայում քարտային համակարգ հնարավոր կլինի ներգրավել նակչության հետնյալ սոցիալական խմ երին ՝ ա. կենսաթոշակառուներ, . նպաստառուներ (ՀՀ-ում աղքատության ընտանեկան նպաստներ ն միանվագ օժանդակություն ստացողները, մինչն 2 տարեկան երեխաների նպաստ ն հղիության ու ծննդա երության նպաստ ստացողները, գործազրկության նպաստ ստացողներ), գ. անվճար կամ արտոնյալ պայմաններով դեղեր ձեռք երելու իրավունք ունեցողներ, դ. պետության կողմից երաշխավորված անվճար ժշկական օգնություն ստացողներ, ե. վարձատրվող հասարակական աշխատանքներ կատարողներ, զ. հաշմանդամ դարձած զինծառայողները ն զոհված զինծառայողների ընտանիքներ,

է. պետության կողմից սոցիալական աջակցություն ստացող սոցիալական այլ խմ եր: Հարկ է նշել, որ առանձին սոցիալական խմ երի քաղաքացիների արտոնություններին վերա երվում են՝ 1. ԱՊՀ միջպետական համաձայնագրով՝ միջքաղաքային երթնեկության արտոնությունները, 2. ներհանրապետական միջքաղաքային տրանսպորտային արտոնությունները, 3. ներքաղաքային տրանսպորտային արտոնությունները, 4. կոմունալ ծառայությունների դիմաց ստացվող ամսական դրամական օգնությունը, 5. պետպատվերի շրջանակում անվճար ուժօգնությունը ն ուժսպասարկումը, 6. դեղորայքի անվճար կամ զեղչերով ձեռք երումը, 7. անվճար պրոթեզավորումը, վերականգնողական պարագաներով ապահովումը, 8. հեռախոսի, ռադիոյի ն աղ ահանության համար հատկացվող զեղչերը, 9. այլ արտոնություններ: Ի վերջո հնարավոր կդառնա անկերի միջոցով հասնել նրան, որ` • ընդլայնվի հաճախորդների առաջարկվող ծառայությունների շրջանակը ն քանակը, • իրականացվի ծառայությունների «խաչաձն» վաճառք, • ավելանա էժան ռեսուրսների ծավալը (հաշիվների դրական մնացորդը), • մեծանա միջնորդավճարների ծավալը անկանխիկ գործարքների շրջանակների ն ծավալների հաշվին (ՔՕՏ տերմինալներ): Հեռանկարում իրականացման շրջանակներում թողարկված քարտերը որպես վճարման միջոց ընդունող սպասարկման կետերում (դեղատներ, առողջարաններ, ատամնա ուժարաններ ն այլն) քարտերով գործառնությունները խթանելու առումով, հնարավոր կլինի ՔՕՏ տերմինալների ծրագրային ապահովումն իրականացնել այնպես, սպասարկվեն ծրագրի շրջանակներից դուրս թողարկված քարտեր նս («ԱրՔա», ԽaՏէ6ոՇaոմ, /iՏaՇaոմ): Տրանսպորտային միջոցներում կարող են տեղադրվել հատուկ ՔՕՏ տերմինալներ, որոնք հնարավորություն են տալիս իրականացնելու գործարքներ առանց քարտը նրա միջով անցկացնելու որոշակի հեռավորության վրա: Անհրաժեշտ է նշել, որ պլաստիկ քարտերով հաշվարկների ընդլայնում հնարավոր է միայն միկրոպրոցեսորային քարտերի միջոցով, որովհետն այս քարտերն իրենցից ներկայացնելու են ազմաֆունկցիոնալ անհատական հաշվառման վճարային գործիքներ ն քարտապաններին հնարավորություն են տալու օգտվելու տար եր նպաստներից ն փոխհատուցումներից, ինչպես նան օգտվելու ամենատարածված վճարային քարտերով (օրինակ՝ «Արքա կլասիկ») առաջարկվող ծառայությունների փաթեթից (կանխիկացում, անկանխիկ գործարքներ առնտրի ն սպասարկման կետերում, ինտերնետային վճարումներ ն այլն): Միկրոպրոցեսորային քարտերը հնարավորություն են տալիս իրականացնելու գործարքներ օքք-|iո6 ռեժիմում, ունեն տեղեկատվության պահպանման շատ մեծ հնարավորություններ, ունեն զեղծարարություններից պաշտպանվածության ամենա արձր մակարդակը ն օգտագործման մինչն 10 տարվա տնողություն: Ոլորտում տեղի ունեցող փոփոխությունները հանգեցնում են նրան,որ թողարկված քարտը կարող է հանդիսանալ ացառիկ գործիք տար եր տեսակի նպաստներ ն փոխհատուցումներ ստացող նակչության փաստացի սպասարկման հաշվառման իրականացման ն կազմակերպությունների միջոցների երաշխավորված փոխհատուցման համար: Այն կարող է օգտագործվել տրանսպորտում, առնտրի ն սպասարկման կետերում, ուժհաստատություններում, առողջարաններում, դեղատներում, կոմունալ վճարներ իրականացնելու ն այլ նպատակներով:

Հայաստանի Հանրապետությունում քարտային գործի զարգացման առումով կարնոր է կանխավճարային քարտերի ներդրումը: Կանխավճարային քարտերը դրանք անկի կողմից նախապես թողարկվող քարտեր են, որոնցով գործառնություններն իրականացվում են քարտի ակտիվացման ժամանակ կամ նախապես որոշված գործառնությունների սահմանաչափի շրջանակներում: Այս քարտերով վարկային գծի տրամադրում չի նախատեսվում: Հատկանշական է այն, որ կանխավճարային քարտերը չեն նախատեսում քարտապանի տվյալների գրառումը ն լայն հնարավորություններ ստեղծում նրա կիրառման համար: Գործնականում կանխավճարային քարտերը կարող են կիրառվել հետնյալ նպատակներով՝ • նվերների տրամադրման համար, • մրցանակնեի տրամադրման համար, • դրամական միջոցների անվտանգ տեղափոխման համար, • ճանապարհորդությունների համար: Նվերների համար նախատեսված քարտերը կարող են օգտագործվել նակչության կողմից տար եր առիթներով դրանք միմյանց նվիրելիս, ինչպես նան տար եր կոլեկտիվների (կազմակերպությունների) կողմից իրենց աշխատակիցներին պարգնատրումներ (նվերներ) հատկացնելու, տար եր հաղորդաշարերին (հեռուստա-, ռադիո-), տար եր միջոցառումներին մասնակցող հյուրերին (որպես հովանավորների կողմից տրվող նվերներ) նվիրելու համար ն այլն: Մրցանակների համար նախատեսված քարտերը մեծ չափերով կարող են օգտագործվել տար եր վիճակախաղերի մասնակիցներին դրամական շահումների տրամադրման ժամանակ: Հայաստանի Հանրապետությունում քարտային գործառնությունները զարգացնելու առումով կարնոր նշանակություն կարող են ունենալ նան տվյալ երկրի սահմաններում ն սահմաններից դուրս դրամական միջոցների անվտանգ տեղափոխման համար նախատեսված կանխավճարային քարտերը: Առաջին դեպքում դրանք կարող են օգտագործվել տեղական շրջանառության քարտերը («ԱրՔա»), իսկ երկրորդ դեպքում՝ միջազգային շրջանառության քարտերը (ՇiոոսՏ/Խa6Տէոօ,ԽaՏէ6ոՇaոմ, /iՏaՇaոմ): Հաճախ են այն դեպքերը, եր անհրաժեշտություն է առաջանում հանրապետությունից մեկնելու կամ ճանապարհորդելու երկրի սահմաններում, սակայն ժամանակ չի լինում ձեռք երելու անձնական տվյալներով պլաստիկ վճարային քարտ՝ ճանապարհորդության ընթացքում տար եր տեսակի վճարումներ իրականացնելու համար: Այդ դեպքերի համար կարող են օգտագործվել ճանապարհորդությունների համար նախատեսված «ակնթարթային» թողարկման պլաստիկ վճարային քարտերը, որոնցով քարտապանին կարող են տրամադրվել նան ապահովագրական ն տուրիստական ծառայություններից օգտվելու հնարավորություններ նս: Հաշվի առնելով մեր երկրի տարածքի ոչ մեծ լինելու հանգամանքը, կարծում ենք, որ այս ծրագրի իրականացումը »ԱրՔա« քարտերի միջոցով կլինի ոչ նպատակահարմար, ուստի այն հնարավոր է իրականացնել միայն թողարկվող միջազգային քարտերի միջոցով (ԽaՏէ6ո Շaոմ, /iՏa Շaոմ), քանի որ նրանք քարտապանին հնարավորություն են տալիս սպասարկվելու ողջ աշխարհով մեկ: Կանխավճարային քարտերի ներդրումը կարող է նպաստել Հայաստանի Հանրապետությունում պլաստիկ վճարային քարտերի շուկայի զարգացմանը, ընդ որում, ելնելով շուկայի պահանջից, թվարկված քարտերից յուրաքանչյուրի ֆունկցիոնալ հնարավորությունները կարող են սահմանափակվել միայն կանխիկացման կամ առնտրի ու սպասարկման կետերում վճարումներ իրականացնելու հնարավորությունով կամ տալ այդ հնարավորություննեը միաժամանակ: Զեղչային համակարգի ներդրումը պլաստիկ վճարային քարտերի համակարգ կարող է իրականացվել նան Շօ-Եոaոմ6մ ծրագրի շրջանակներում. անկը ն զեղչա550

յին քարտեր թողարկող կազմակերպությունը (Էսոօ 26, ԷTՒ, |ՃՔՃ) կարող են համաձայնության գալ համատեղ թողարկելու պլաստիկ վճարային-զեղչային քարտեր: Այս քարտերի ետնի մասում պետք է լինի քարտապանի նկարը, իսկ քարտի երեսի կողմում՝ անկի անվանումը ն զեղչային կազմակերպության ապրանքանիշը (լոգո): Այս ծրագիրը կարող է իրականացվել ըստ ստորն երվող գծապատկերի Համաձայնության ձեռք երում

Բանկ

Թողարկում

Վճարային-զեղչային քարտ

Զեղչային քարտեր թողարկող կազմակերպություն

Թողարկում

Գծապատկեր 21.4.1. Բանկի ն զեղչային քարտեր թողարկող կազմակերպության կողմից

համատեղ վճարային-զեղչային քարտերի թողարկումը

Նմանատիպ համակարգի ներդրումը նս խում է կողմերի շահերից, քանի որ մի կողմից մեծանում է անկի կողմից թողարկվող որոշակի քարտերի սպառողական հատկանիշները, նրանց օգտագործումը դարձնում ավելի նպատակահարմար ն շահավետ, իսկ մյուս կողմից զեղչային քարտ թողարկող կազմակերպությունը վճարային-զեղչային քարտերի թողարկումից ստանում է եկամուտ՝ անկի հետ նախապես ձեռք երված համաձայնության չափով ն ընդլայնում իր հաճախորդների շրջանակն ու քանակը: Ընդհանուր առմամ զեղչային համակարգի ներդրումը քարտապաններին հնարավորություն կտա զեղչերով (միջազգային պրակտիկայում զեղչերի տոկոսադրույքը տատանվում է 39 - 509 սահմաններում) սպասարկվելու՝ • հյուրանոցներում, առողջարաններում, • ռեստորաններում, սրճարաններում, ժամանցի վայրերում, • առնտրի ու սպասարկման կետերում, • ուժհաստատություններում, հիվանդանոցներում, • տուրիստական ընկերություններում, • վարձույթով մեքենաների տրամադրման կազմակերպություններում, • գեղեցկության սրահներում ն այլն: Նույն մոտեցմամ կարելի է իրականացնել նան տուրիստական ընկերությունների հետ Շօ-Եոaոմ6մ քարտերի թողարկումը: Այս դեպքում քարտապանները հնարավորություն կարող են ստանալ օգտվելու նան հետնյալ ծառայություններից՝ • զեղչերով ավիատոմսերի ն տուրիստական ուղեգրերի ձեռք երում, • զեղչված գներով հյուրանոցներում նախօրոք համարների պատվիրում, • ուղեկցում մինչն օդանավակայան ն դիմավորում օդանավակայանում, • մեքենաների տրամադրում մինչն օդանավակայան ն օդանավակայանից մինչն անհրաժեշտ հասցե (Երնան քաղաքում անվճար), • զեղչերով մեքենաների վարձույթ ն այլն: Այդ մոտեցումը կարելի է կիրառել նան ապահովագրական ընկերությունների հետ հաշվարկներում: Այս դեպքում քարտապանները կարող են հնարավորություն ստա551

նալ օգտվելու նան՝ • կյանքի ն առողջության ապահովագրությունից (նան նրանց ընտանիքի անդամները) • ճանապարհորդության ընթացքում առողջապահական ծախսերի ապահովագրությունից • ճանապարհորդության հետաձգման ն չիրականացման ապահովագրությունից • ուղե եռի կորստի ապահովագրությունից • ն այլն ճանապարհորդությունների համար կարելի է իրականացնել Շօ-Եո6ոմ6մ (համատեղ) քարտերի թողարկումը ապահովագրական ն տուրիստական ընկերությունների հետ միաժամանակ ըստ հետնյալ գծապատկերի՝

Վճարում է

Բանկ

Ծառայություն Նոր հաճախորդներ

Ծառայություն Ապահովագրական ընկերություն

Տուրիստական ընկերություն

Համատեղ թողարկված քարտ Գծապատկեր 21.4.2. Շօ-Եոaոմ6մ քարտերի թողարկումը տուրիստական ն

ապահովագրական ընկերությունների հետ միաժամանակ

Նմանատիպ քարտերով հաշվարկները իրականացումը համապատասխանում է ոլոր մասնակիցների շահերին, մասնավորապես՝ Բանկերի համար՝ • անկի հեղինակության արձրացում, նոր հաճախորդներ (քարտապաններ) ներգրավելու հնարավորություն • եկամուտների աճ՝ կապված այս քարտերի տարեկան սպասարկման վարձերի գանձման, կանխիկացման ժամանակ միջնորդավճարների ստացման ն օգտագործված վարկային միջոցների (օվերդրաֆտի) դիմաց ստացվող տոկոսավճարների հաշվին • քարտային հաշիվների դրական մնացորդի աճ Ապահովագրական ընկերությունների համար՝ • ընդլայնվում է նրանց հաճախորդների շրջանակը ն քանակը • աճում են եկամուտները ի հաշիվ ստացված ապահովագրավճարների (ապահովագրավճարները կատարվում են անկի կողմից) Տուրիստական ընկերությունների համար՝ • ընդլայնվում է նրանց հաճախորդների շրջանակը ն քանակը • աճում է եկամուտների ծավալը ի հաշիվ մատուցված ծառայությունների, վաճառված տոմսերի ու ուղեգրերի Հայաստանի Հանրապետությունում պլաստիկ վճարային քարտերով գործառնությունները խթանելու, պլաստիկ քարտերի շուկան զարգացնելու նպատակով կարնոր են տար եր առիթներով որոշակի ժամանակահատվածի կամ որոշակի խում քարտապանների ն հնարավոր (պոտենցիալ) քարտապանների շրջանակներում

անցկացվող միջոցառումները (ակցիաները): Օրինակ նոր տարվա կապակցությամ անկի կողմից թողարկվող քարտերը մեկ ամսվա ընթացքում կարող են տրամադրվել մինչն 509 զեղչով կամ մարտի 8-ից մինչն ապրիլի 7-ը ընկած ժամանակահատվածում որոշակի քարտերի տեսակներ կանանց կարող են տրամադրվել անվճար կամ սոցիալական որոշակի խմ երին աշխատավարձային ծրագրի իրականացման շրջանակներում քարտերի տրամադրումը կարող է կատարվել զեղչերով (մանկավարժներ, գիտության, արվեստի ներկայացուցիչներ) ն այլն: Նման ն այլ կարգի միջոցառումներ կարելի է իրականացնել տար եր առիթներով ն այս միջոցառումների ժամանակ անկի կողմից կատարվող ծախսերի (չստացված եկամուտ) նպատակահարմարությունը պետք է դիտել անկի գովազդային քաղաքականության իրականացման շրջանակներում ն այս տրամա անության շրջանակներում է, որ կարնորվում է նման միջոցառումների իրականացման անհրաժեշտությունը: Քարտային գործում լրացուցիչ եկամուտի աղ յուր կարող է հանդիսանալ առանձին կազմակերպությունների գովազդի ապահովումը՝ քարտերի վրա նրանց ապրանքանիշը (լոգո) պատկերելու միջոցով: Դա կարելի է իրականացնել ըստ հետնյալ գծապատկերի` Գովազդ Բանկ

Կազմակերպություն Վճար

Գծապատկեր 21.4.3. Պլաստիկ քարտերի միջոցով գովազդի կազմակերպումը

Այս համագործակցությունը խում է երկու կողմերի շահերից անկի համար կապված չէ մեծ ծախսերի հետ նրան ապահովում է լրացուցիչ եկամուտներով, իսկ կազմակերպությունը հնարավորություն է ստանում անկի քարտապանների շրջանակում (ն ոչ միայն) իրականացնելու իր գովազդը: Միջազգային պրակտիկայում մեծ տարածում ունեն տրանսպորտային միջոցներից օգտվելու դիմաց վճար կատարելու հնարավորությամ քարտերը, մասնավորապես դա սկզ նական շրջանում Հայաստանի Հանրապետությունում կարելի է իրականացնել մետրոպոլիտենի փոխադրումների դիմաց վճարումներ իրականացնելիս: Նման քարտերի թողարկումը համապատասխանում է 2 կողմերի շահերին, մասնավորապես՝ Բանկերի համար՝ • արձրանում է թողարկվող քարտերի սպառողական հատկանիշները • հնարավորություն է ստեղծվում սուր մրցակցության պայմաններում հաղթող դուրս գալու համար • հնարավորություն է ստեղծվում ավելացնելու քարտային հաշիվների դրական մնացորդը, քանի որ քարտապանները այլնս ստիպված չեն լինի տրանսպորտից օգտվելու համար գումար կանխիկացնել • անկը ստանում է միջնորդավճար այդ քարտերով կատարվող գործարքներից Մետրոպոլիտենի համար՝ • կրճատվում են կանխիկի հետ կապված խնդիրները ն ծախսերը (կանխիկի տեղափոխում, անվտանգության ապահովում, տոմսավաճառների հաստիքի կրճատում) • արձրանում է մետրոպոլիտենի սպասարկման մակարդակը ն պայմաններ է ստեղծվում այն առավել հարմարավետ դարձնելու համար Միջազգային պրակտիկայում, հատկապես Ռուսաստանի Դաշնությունում, լայն տարածում ունեն ֆուտ ոլային ակում ների հետ համատեղ թողարկվող քարտերը

(Շօ-Եոaոմ6մ): Այս քարտերի թողարկումից ձնավորված դրամական միջոցների մի մասը հատկացվում է տվյալ ֆուտ ոլային ակում ին (այդ մասին կողմերը նախապես ձեռք են երում համաձայնություն): Նման քարտերի թողարկումը Հայաստանի Հանրապետությունում անկին հնարավորություն կտա ընդլայնելու իր հաճախորդների շրջանակը ի հաշիվ տար եր ֆուտ ոլային ակում ների երկրպագուների ն արձրացնելու քարտերի սպառողական հատկանիշները, իսկ ֆուտ ոլային ակում ները այդ քարտապանների համար իրենց խաղերի տոմսերի վաճառքը կարող են իրականացնել զեղչերով ն կողմերի համաձայնությամ տալ այլ առավելություններ նս: Այս ծրագիրը կարելի է իրականացնել ըստ հետնյալ գծապատկերի Բանկ

Ֆուտ ոլային ակում

äաÛմանա·ñÇ Ïնùáõմ

Թողարկում Եկամուտ

Եկամուտ Համատեղ թողարկված քարտ

Գծապատկեր 21.4.4. Ֆուտ ոլային ակում ների հետ համատեղ պլաստիկ քարտերի

թողարկումը

Հայաստանի Հանրապետությունում քարտային գործառնությունների զարգացմանը կարող է նպաստել նան միջազգային պրակտիկայում լայն տարածում ունեցող այսպես կոչված « ենզինային» քարտերի ներդրումը: Դրանք իրենց քարտապաններին հնարավորություն են տալիս նախապես որոշված ենզալցակայանների ցանցից լիցքավորելու իրենց մեքենաները անհրաժեշտ վառելիքով: Բանկի ն ենզալցակայանների միջն համագործակցությունը կարելի է իրականացնել ըստ հետնյալ գծապատկերին համապատասխան՝ Բանկ

Նոր հաճախորդներ

Կոմիսիոն վճար

Բենզալցակայանների ցանց

Գծապատկեր 21.4.5. Բանկի ն ենզալցակայանների միջն համագործակցությունը

պլաստիկ քարտերի նագավառում

Ինչպես երնում է գծապատկերից նման համագործակցությունը անկի ն ենզալցակայանների ցանցի միջն համապատասխանում է կողմերի շահերին, քանի որ ենզալցակայանները հնարավորություն են ստանում ընդլայնելու իրենց շրջանառության ծավալները՝ ի հաշիվ անկի քարտապանների, իսկ անկն այդ քարտերի սպասարկումից ստանում է կոմիսիոն վճար: Այս քարտերի շրջանառությունը խթանելու համար կարող է կիրառվել պարգնատրումների համակարգ, համաձայն որի որոշակի ծավալի ն որոշակի քանակությամ գործարքներ կատարած քարտապանները կոնկրետ ժամանակահատվածի համար հնարավորություն կստանան անվճար լիցքավորելու իրենց մեքենան որոշակի քանակությամ ենզինով (դիզելային վառելիքով): Օրինակ մեկ ամսվա ընթացքում 100 լիտր ն ավելի ենզին (դիզելային վառելիք) լիցքավորած քարտապանները

կարող են ստանալ 5 լիտր անվճար լիցքավորելու հնարավորություն: Անհրաժեշտ է նշել նան այն, որ նման քարտերի շրջանառությունը տար եր կազմակերպություններին հնարավորություն կտա արձրացնել ծառայողական մեքենաների վառելիքի լիցքավորման համար նախատեսված միջոցների օգտագործման նկատմամ վերահսկողության մակարդակը՝ շնորհիվ կատարված գործարքների վերա երյալ ստացվող քաղվածքների: Ներկայումս տաքսիների, երթուղային տաքսիների ն ավտո ուսների զգալի մասը լիցքավորվում են գազով, ուստի կարելի է թողարկել պլաստիկ քարտ, որը հնարավորություն կտա գազի լիցքավորումն իրականացնել գազի լցակ: Գիտատեխնիկական նվաճումների ներկայիս մակարդակը հնարավոր դարձրեց նան Հայաստանում ներդնելու պլաստիկ վճարային քարտերի միջոցով ինտերնետ վճարումների համակարգը, որով գործառնությունների անվտանգության մակարդակը շատ արձր է, վճարումների իրականացման հնարավորությունները՝ շատ լայն («ԱրՔա» առցանց վճարային համակարգ): Մասնավորապես ներկայումս այս դաշտի միջոցով հնարավոր է իրականացնել կոմունալ վճարումներ, ձեռք երել իզի քարտերի վերալիցքավորման ն Արմինկոյի ինտերնետային քարտեր, կատարել գործարքներ վիրտուալ խանութներում, իրականացնել փոխանցումներ քարտային մեկ հաշվից մյուսը ն այլն: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում շատ տարածված են ապառիկ ապրանքներ ձեռք երելու համար տրամադրվող վարկերը ն առնտրային մանր ն միջին վարկերը, կարնոր է քարտերի միջոցով ստացված այդ վարկերի մարման ծրագրային ապահովման իրականացումը՝ անկոմատների ն ինտերնետ դաշտի միջոցով: Դա հնարավորություն կտա անկին ն քարտապան-վարկառուներին խնայել ն՛ ժամանակ, ն՛ միջոցներ՝ կապված վարկի ն նրա տոկոսների մարման հետ ն այդ գործընթացը դարձնել ավելի հարմարավետ: Ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում մեծ չափերով զարգացում է ապրում ուքմեյքերական գրասենյակների գործունեությունը (Եվրոֆուտ ոլ, Վիվարո, Տոտո): Այս առումով, անկերի ն նրանց միջն համագործակցությունը հնարավորություն կտա անկային համակարգ ներգրավել նոր ռեսուրսներ, արձրացնել քարտերի սպառողական հատկանիշները, իսկ ուքմեյքերական գրասենյակների ծառայություններից օգտվողների համար սպասարկումը կդառնա ավելի հարմարավետ, քանի որ նրանք ստիպված չեն լինի կանխավճարային քարտեր ձեռք երելու, ինչպես նան վաստակած միջոցները վերցնելու համար այցելելու նշված գրասենյակներ: Դրա համար պարզապես անհրաժեշտ է անկի, պրոցեսինգային ընկերության ն ուքմեյքերական ընկերությունների հետ համատեղ մշակել մի մեխանիզմ, որը հնարավորություն կտա անկի քարտապաններին ուքմեյքերական գրասենյակներում ներդրումներ կատարել քարտային հաշվի մնացորդի սահմաններում՝ օգտագործելով ինտերնետ դաշտի հնարավորությունները, ինչպես նան վաստակած գումարները հաշվեգրելու քարտային հաշիվներին: Հաշվի առնելով այն, որ ներկայումս Հայաստանի Հանրապետությունում զարգացում է ապրում ջջային հեռախոսակապի ծառայությունը ն կան նախադրյալներ դրա հետագա զարգացման համար (երկրորդ օպերատորի մուտքը Հայաստան, սուր մրցակցային պայքար) կարնոր է անկի, պրոցեսինգային ընկերության ն ջջային հեռախոսակապի ծառայություն մատուցող կազմակերպությունների հետ համատեղ մեխանիզմի մշակումը, որը հնարավորություն կտա քարտապաններին կատարելու գործառնություններ ( ացառությամ կանխիկացման), ինչպես նան կատարված գործարքների վերա երյալ էլեկտրոնային քաղվածքներ (կարճ հաղորդագրությունների տեսքով) ստանալու ջջային հեռախոսների միջոցով, մասնավորապես՝ • ստանալու տեղեկատվություն քարտային հաշվի մնացորդի վերա երյալ ՏԽՏ հաղորդագրությունների տեսքով • կատարելու կոմունալ վճարումներ

•

վճարելու հեռախոսի վարձը (ա ոնենտային վճար, րոպեավճար, միջքաղաքային խոսակցությունների վճար ն ջջային Տ|Խ քարտերի ա ոնենտային ն խոսացված րոպեների վճար) • ձեռք երելու իզի (ալո) քարտերի վերալիցքավորման քարտեր • կատարելու քարտային հաշվից հաշիվ փոխանցում • կատարված գործարքների վերա երյալ ստանալու տեղեկատվություն ՏԽՏ հաղորդագրությունների տեսքով • ն այլ հնարավորություններ, որոնք հանարավոր կլինի իրականացնել ինտերնետ դաշտի մջջոցով Ընդհանուր առմամ ինտերնետ դաշտը շատ լայն հնարավորություններ է տալիս քարտային գործը զարգացնելու, ինչպես նան քարտերի միջոցով սպասարկումն առավել հարմարավետ դարձնելու համար ն այս առումով կոնկրետ ծրագրեր իրականացնելիս անհրաժեշտ է ուսումնասիրել այս ծառայությունների նագավառում միջազգային փորձը, մասնավորապես այնպիսի վճարահաշվարկային համակարգերի փորձը, ինչպիսիք են Շ/Ե6ոՔ|aէ, ՃՏՏiՏէ, ԹՑՏ (Թսո6է ՑսՏiո6ՏՏ Տ/Տէ6ոՏ), ЭЛИТ, Տiո ԽՔ, Ճ|քaՔa/, ինչպես նան |ՒTԷԹՒԷT ն ԽՕՑ|ԼԷ Եaոkiոց համակարգերը: Հայաստանի Հանրապետությունում քարտային գործառնությունները խթանելու առումով կարնոր է տար եր անկոմատների ն ՔՕՏ տերմինալների ծրագրային ապահովումը, որը հնարավորություն կտա մեկ անկոմատի ն ՔՕՏ տերմինալի միջոցով սպասարկելու տար եր միջազգային վճարային համակարգերի քարտեր (/iՏa, ԽaՏէ6ոՇaոմ, ՃոԷ2, Diո6ոՏ Շ|սԵ ն այլն): Դա հնարավորություն կտա միավորելու տար եր անկերի կանխիկացման ն սպասարկման ցանցը՝ ի նպաստ քարտապանների: Արդյունքում, օրինակ, ԽaՏէ6ոՇaոմ քարտապանը հնարավորություն կունենա գումար կանխիկացնելու /iՏaՇaոմ թողարկող ն սպասարկող անկի անկոմատներից ն սպասարկվելու նրա առնտրի ու սպասարկման կետերում:

21.5. ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՎճԱՐԱՀԱՇՎԱՐԿԱՅԻՆ

ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Միջազգային առնտրային գործարքները պարտադիր կերպով ուղեկցվում են արտասահմանյան գործընկերոջ հետ համապապատասխան պայմանագրի կնքմամ , որը տնտեսավարող սու յեկտների կողմից միջազգային առնտրային գործարքները կարգավորող միակ փաստաթուղթն է: Գործարքների իրականացումը պահանջում է որոշակի իրավական նորմերի կիրառում: Որոշ երկրների ազգային օրենսդրությունները պահանջում են գրավոր պայմանագրերի պարտադիր առկայություն: Ապրանքի առաքման ազային պայմանները ըստ պայմանագրի հետնյալն են. • առաքման նախապատրաստման հետ կապված ծախսեր, • ներքին փոխադրման համար եռնման ծախսեր, • ապրանքի փոխադրման ծախսեր ուղարկման կետից մինչն հիմնական փոխադրման միջոցները, • արտահանման կետում հիմնական փոխադրամիջոցների վրա եռնման ծախսեր, • միջազգային փոխադրամիջոցներով ապրանքի փոխադրման ծախսեր, • ապրանքի պահպանման ծախսեր, • եռնաթափման ծախսեր, նշանակման վայրից ապրանքի գնորդի պահեստ տեղափոխման ծախսեր, • մաքսային տուրքերի ն վճարների հետ կապված ծախսեր: Վաճառողի կողմից կատարված ծախսերը ներառվում են ապրանքի գնի մեջ: Առաքման պայմանները կոչվում են ազիսային, քանի որ դրանք սահմանում են

ապրանքի գնի ազիսը ն ազդում են գնի մակարդակի վրա: Միջազգային առնտրային հարա երություններում կիրառվող վճարման ձները ն եղանակները ազմազան են ն պայմանավորված են ինչպես տվյալ երկրի սովորույթներով ու գործող օրենսդրությամ , այնպես էլ միջազգային առնտրային կանոններով ու համաձայնագրերով: Սովորա ար վճարման ձները ն եղանակները նախօրոք համաձայնեցվում են ապրանք կամ ծառայություն մատուցող ն ձեռք երող կողմերի միջն, այնուհետն ֆիքսվում նրանց կողմից կնքվող պայմանագրում: Միջազգային առնտրային գործարքներում ընդունված են վճարման հետնյալ ձները. Փոխանցում: Բանկային փոխանցումը անկի հանձնարարականն է իր թղթակից անկին՝ վճարել կամ այլ անկի հանձնարարել վճարելու որոշակի գումար ենեֆիցիարին (վաճառողին) իր հաճախորդ՝ գնորդ-հանձնարարագրողի խնդրանքով ն վերջինիս հաշվին: Վաճառողը տրամադրում է ապրանքը ն ապրանքային փաստաթղթերը անմիջապես գնորդին, իսկ գնորդը՝ իրականացնում վճարը պայմանագրով սահմանված ժամկետում՝ կարգադրելով իր անկին կատարել համապատասխան փոխանցումը: Գնորդի անկը, ընդունելով իր հաճախորդ-գնորդի վճարային հանձնարարագիրը, իր անունից ներկայացնում է վաճառողի անկին անկային վճարային համաձայնագիր: Վաճառողի անկը հանձնարարագրի հիման վրա կատարում է վճարում վաճառողի օգտին: Այս կարգի գործարքներում անկերի մասնակցությունը, վճարման այլ ձների համեմատ (ինկասսո,ակրեդիտիվ), չնչին է, քանի որ նրանք պատասխանատու չեն ոչ ապրանքի առաքման, ոչ էլ փաստաթղթերի փոխանցման ն ստուգման համար, այլ իրականացնում են միայն գումարի փոխանցումը հանձնարարագրում նշված ժամկետների համաձայն: Վճարման այս ձնը ձեռնտու է գնորդին, քանզի նա վճարում է ապրանքը ստանալուց հետո, սակայն վաճառողի համար պարունակում է չվճարման կամ վճարի ուշացման ռիսկը: Ուստի, այս ձնը ցանկալի է կիրառել միայն այն դեպքերում, եր մատակարարը ն գնորդը ճանաչում ն վստահում են միմյանց: Միջազգային անկային պրակտիկայում կիրառվում է փոխանցման այլ ձն՝ պայմանագրով նախատեսված չափով կանխավճար դեռնս չառաքված ապրանքի համար: Սովորա ար կանխավճարը կազմում է ողջ գումարի 15-30 տոկոսը, սակայն կարող է կազմել նան 100 տոկոս: Կանխավճարով փոխանցումը ձեռնտու չէ գնորդին, քանզի ապրանքը չառաքելու դեպքում առկա է կանխավճարի կորստի (չվերադարձի) ռիսկը: Վճարում աց հաշվով: Բաց հաշվով վճարումը այնպիսի վճարում է, որի ժամանակ վաճառողը առաքում է ապրանքը առանց որնէ վճարման երաշխիքի, իսկ գնորդը իրականացնում է վճարումը պայմանագրով սահմանված ժամկետներում (սովորա ար ամիսը մեկ անգամ, եռամսյակը մեկ անգամ կամ կիսամյակը մեկ անգամ): Քանի որ վաճառողը ոչ մի վճարման երաշխիք չունի, ուստի այդ ձնի վճարումները կատարվում են կամ այն ֆիրմաների միջն, որոնք վաղեմի գործընկերներ են ն իրականացնում են փոքր քանակությամ կանոնավոր առաքումներ, կամ հիմնական ֆիրմայի ն նրա դուստր ձեռնարկությունների միջն: Վճարումը աց հաշվին իրենից ներկայացնում է առնտրային վարկի մի տեսակ: Որոշ երկրներում (Ավստրիա, Գերմանիա, Շվեյցարիա) վաճառողի ռիսկը նվազեցնելու համար, եր կիրառվում է վճարում աց հաշվով, օգտագործվում է սեփականության իրավունքի փոխանցման վերապահում, որն իրենից ներկայացնում է հատուկ պայմանագիր, համաձայն որի մինչն ապրանքի դիմաց լիակատար վճարումը, վաճառողը ապրանքի սեփականատեր է: Բաց հաշվով վճարումը իրականացվում է գնորդի կողմից իր անկին հանձնարարագրի ներկայացման միջոցով ն կատարվում է ստորն ներկայացվող գծապատկերի միջոցով.

3. Գումար

Գնորդի անկ

2 Վճարման

Վաճառողի անկ 4. Գումար

հանձնարարագիր

1. Ապրանքի փաստաթղթեր

Գնորդ

Վաճառող

Սեփ. իրավունքի փոխանցման վերապահման պայմանագիր

Գծապատկեր 21. 5.1. Բաց հաշվով վճարման գործընթացը

Չեկ: Չեկը վճարային փաստաթուղթ է, որը չեկ դուրս գրողի հրամանն է իրեն սպասարկող անկին՝ վճարել չեկի վրա նշված գումարը չեկատիրոջը: Զարգացած երկրներից շատերը ունեն իրենց ազգային չեկային օրենսդրությունը ն այլ նորմատիվ ակտեր, որոնք կանոնակարգում են չեկային գործառնությունները ն այդ գործառնություններում ընդգրկված կողմերի իրավունքներն ու պարտավորությունները: 1931 թ. Ժննյան Կոնվեցիան հաստատել է «Չեկերի համընդհանուր օրենքը., որը ստորագրվել է մի շարք եվրոպական պետությունների կողմից: Նրանք պարտավորվել էին իրենց ազգային չեկային օրենքներում հետնել այդ օրենքի դրույթներին: Մի շարք անգլո-ամերիկյան երկրներում, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը, Կանադան, Մեծ Բրիտանիան, չեկերի ն մուհակների համար հիմք է ծառայել 1882 թ. անգլիական օրենքը «Փոխանցելի մուրհակների մասին», որն իր հետագա զարգացումն է ստացել ԱՄՆ-ում: 1992 թ. Ռուսաստանի Դուման հաստատել էր «Դրույթներ չեկերի մասին» օրենքը: Որոշ զարգացած երկրներում չեկերը լայնորեն կիրառվում են հաշվարկներում, օրինակ՝ 1993 թ. տվյալներով ԱՄՆ-ում չեկերով իրականացվող տարեկան վճարումները կազմել են ընդհանուր անկանխիկ վճարումների քանակի 80.4 , ծավալի 12.6, Ֆրանսիայում՝ տարեկան դրանք կազմել են ընդհանուր անկանխիկ վճարումների քանակի 49.1, ծավալի 4.6, Կանադայում համապատասխանա ար՝ 58.7 ն 98.8 տոկոսը: Այլ երկրներում, ինչպիսիք են Գերմանիան, ճապոնիան, այդ գործարքը լայն տարածում չի գտել: Միջազգային առնտրային գործարքներում կիրառվում են հաճախորդի, ինչպես նան անկային չեկեր: Հաճախորդի չեկերը այն չեկերն են, որոնք դուրս են գրվում ֆիզիկական, իրավա անական անձանց կողմից իրենց սպասարկող անկի վրա: Բանկային չեկերն այն չեկերն են, որոնք դուրս են գրում անկերը իրենց թղթակից անկերի կամ աժանմունքների վրա: Հաճախորդների չեկերով վճարումների իրականացվում են հետնյալ կերպ. գնորդը ապրանքների դիմաց դուրս է գրում չեկ ն տրամադրում է վաճառողին: Վաճառողը չեկը ներկայացնում է իրեն սպասարկող անկ, որն էլ, թղթակցային անկերի միջոցով այն ներկայացնում է վճարման գնորդի (չեկ դուրսգրողի) անկ: Գնորդի հաշվին միջոցների առկայության դեպքում անկը իրականացնում է չեկի դիմաց վճարումը: Բանկը պատասխանատու չէ ներկայացված չեկի վճարման համար, եթե հաճախորդի հաշվին չկան ավարար միջոցներ ն օվերդրավտ չի նախատեսված: Այս չեկերով վճարումներն իրականացվում են ըստ գծապատկեր 21.5.2.-ի:

6.Վճարում

Թղթակից անկ

Գնորդի անկ 5. Չեկ

4. Չեկ 1.Չեկային գրքույկ

1. գումար

Վաճառողի անկ

3. Չեկ

8.Վճարում

2.Ապրանք,փաստաթղթղթեր

Վաճառող

Գնորդ 2. Չեկ

Գծապատկեր 21.5.2.Չեկերով վճարման գործընթացը

Չեկերի վճարման հուսալիությունը արձրացնելու նպատակով միջազգային առնտրում կիրառվում են հաճախորդի չեկեր երաշխավորված անկի կողմից: Չեկերի երաշխավորումը կատարվում է երկու եղանակով. 1. չեկի վրա անկի կողմից համապատասխան գրառմամ ( անկի կողմից ակցեպտված չեկեր), 2. չեկեր կցված երաշխիքային քարտի կիրառմամ (օրինակ, Եվրոչեկեր), որի առկայության դեպքում միայն չեկը կարող է ընդունվել որպես վճարման միջոց: Բանկային չեկերի կիրառման դեպքում այն անկը, որը դուրս է գրել չեկը, պատասխանատու է այդ չեկի վճարման համար: Քանի որ այս չեկերը ավելի ապահով են վճարման հուսալիության տեսակետից, այդ պատճառով միջազգային առնտրում դրանք ավելի լայնորեն են կիրառվում, քան հաճախորդի չեկերը: Այս չեկերով վճարումներն իրականացվում են հետնյալ կերպ՝ գնորդը իրեն սպասարկող անկին ներկայացնում է հանձնարարություն վաճառողի անունով որոշակի գումարի չեկի դուրսգրման վերա երյալ: Դուրս գրվելիք չեկին համապատասխանող գումարը դե ետագրվում է հաճախորդի հաշվից, որից հետո անկը դուրս է գրում անկային չեկ վաճառողի երկրում իր թղթակից անկի վրա: Չեկն ուղարկվում է վաճառողին, որը ներկայացնում է իրեն սպասարկող անկին, վերջինս էլ թղթակցային անկերի միջոցով չեկը ներկայացնում է վճարման այն անկին, որի վրա այն դուրս է գրված: Վաճառողի համար չեկով վճարումը պարունակում է չվճարման ռիսկ, քանի որ չեկի դուրսգրումը դեռ վճարում չէ, ն վաճառողը կարող համոզվել չեկի վճարունակության մեջ միայն վճարող անկից չեկի դիմաց վճարումը ստանալուց հետո: Այդ պատճառով միջազգային առնտրային գործարքներում ոչ անկային չեկերը կիրառվում են միայն այն դեպքում, եր կողմերը վստահում են միմյանց, հակառակ դեպքում կարող են կիրառվել առաջնակարգ անկերի կողմից երաշխավորված ոչ անկային չեկեր կամ առաջնակարգ անկերի վրա դուրս գրված անկային չեկեր: Մուրհակ: Մուրհակը առանց որնէ պայմանի դրամական պարտավորություն պարունակող փաստաթուղթ է (սահմանված ձնով կազմված պարտքի պարտավորության տարատեսակ է, որը տալիս է անվիճելի իրավունք պահանջելու մուրհակում նշված գումարի վճարումը մուրհակի մարման ժամկետի լրանալուն պես): Տնտեսական գործարքներում մուրհակը օգտագործվում է մի քանի հարյուրամյակ: Գոյություն ունեն ոչ միայն ազգային օրենսդրություններ, այլն մուրհակին վերա երող միջ559

ազգային համաձայնություններ, որոնցով կանոնակարգվել է մուրհակի միջազգային շրջանառությունը, ինչն արտացոլվել է 1930 թ. մի շարք եվրոպական երկրների կողմից ստորագրված Ժննյան Կոնվենցիայով հաստատված «Մուրհակներ համընդհանուր օրենք»-ով: Կոնվենցիան ստորագրած երկրները պարտավորվել էին իրենց ազգային մուրհակի օրենքներում հետնել այդ օրենքի դրույթներին: Մուրհակը առնտրային վարկի ամենահարմար ն տարածված ձներից է, որը տրվում է տնտեսավարող անձանց կողմից առանց անկի միջամտության: Այս պարագայում մուրհակը ոչ միայն վարկավորման, այլ նան վճարման գործիք է, ինչը նվազեցնում է կանխիկ փողի պահանջարկը: Քանի որ մուրհակը շրջանառու գործիք է, այսինքն կարող է փոխանցվել մեկ անձից մյուսին, այն կարող է որպես վճարման գործիք օգտագործվել մի քանի գործարքներում, մարել մի քանի պարտավորություններ: Որպես արժեթուղթ մուրհակը կարող է հանդես գալ արժեթղթային տար եր գործարքներում (առք ու վաճառքի, գրավի ն այլն): Որոշ երկրներում մուրհակները լայնորեն կիրառվում են սպառողական վարկերի տրամադրման ժամանակ: Օրինակ՝ Ֆրանսիայում անկային համակարգով տարեկան վճարվում է 160 միլիոն, Իտալիայում՝ 72 միլիոն մուրհակ: Ըստ վճարման ժամկետների մուրհակները լինում են. 1. Ըստ ներկայացման, եր վճարը պետք է իրականացվի մուրհակի ներկայացնելուն պես, ինչը սահմանվում է «Վճարել ըստ ներկայացման» արտահայտությամ : Կարող են սահմանվել ներկայացման նվազագույն ն առավելագույն ժամկետները, վերջիններիս ացակայութան դեպքում մուրհակը վճարման կարող է ներկայացվել մեկ տարվա ընթացքում դուրս գրման օրվանից սկսած: 2. Ներկայացման օրվանից որոշ ժամանակ հետո՝ վճարը պետք է իրականացվի մուրհակի ներկայացնելուց նշված ժամկետից հետո, ինչը սահմանվում է «Վճարել ներկայացումից /այսքան/ ժամանակ հետո» արտահայտությամ : 3. Դուրսգրման օրվանից որոշ ժամանակ հետո՝ վճարը պետք է իրականացվի մուրհակի դոււրս գրումից որոշ ժամանակ հետո, ինչը սահմանվում է «Վճարել մուրհակի դուրսգրումից /այսքան/ օր հետո» արտահայտությամ : 4. Որոշակի օրը՝ այս դեպքում մուրհակի վրա նշվում է վճարման կոնկրետ օրը: Մուրհակները լինում են երկու տեսակի՝ հասարակ ն փոխանցելի: Հասարակ մուրհակը, որը պարտապանի (գնորդի) ստորագրությամ գրավոր պարտավորությունն է պարտատիրոջը նշված ժամկետում վճարել վաճառողին որոշակի գումար: Հասարակ մուրհակը կարող է փոխանցվել երրորդ անձին փոխանցագրի միջոցով: Հասարակ մուրհակով վճարումը իրականացվում է ըստ սխեմա 22.13: Վաճառողը առաքում է ապրանքը, իսկ գնորդը դուրս է գրում հասարակ մուրհակ ն փոխանցում է այն վաճառողին, մարման ժամկետը լրանալիս վաճառողը իր անկի միջոցով այն ներկայացնում է գնորդին վճարման: 6. Վճարում

Գնորդի անկ

Վաճառողի անկ 4. Մուրհակ

5. Գնորդի հաշվի դե ետագրում

7. Վճարում

3. Մուրհակ

1. Ապրանք, փաստաթուղթ

Գնորդ

Վաճառող 2. Հասարակ մուրհակ

Գծապատկեր 21.5.3. Հասարակ մուրհակով վճարման փաստաթղթաշրջանառություն

Փոխանցելի մուրհակը պարտատիրոջ գրավոր, անվերապահ հրամանն է պարտապանին սահմանված ժամկետում վճարել մուրհակում սահմանված գումար այն անձին, որի անունով դուրս է գրված մուրհակը: Առանց պարտապանի ստորագրության մուրհակը հանդիսանում է պարտատիրոջ հանձնարարականը պարտապանին ն կոչվում է տրատա: Միայն ստորագրելով մուրհակը՝ տրասատը իր վրա է վերցնում պարտավորություն՝ ժամանակին վճարելու մուրհակը: Փոխանցելի մուրհակում ի սկզ անե մասնակցում են երեք կողմեր՝ մուրհակ դուրս գրողը, վճարողը ն այն անձը, ում օգտին դուրս է գրված մուրհակը, վերջինս կարող է մուրհակը մեկ այլ անձի փոխանցել փոխանցագրով: Փոխանցելի մուրհակով վճարումը կատարվում է ըստ գծապատկեր 22.14 –ի 6. Վճարում

«Ա» ֆիրմայի անկ

Գնորդի անկ 5. Մուրհակ

6. Գնորդի հաշվի դե ետագրում

8. Վճարում

4. Մուրհակ

1. Ապրանք, փաստաթուղթ

Գնորդ

Վաճառող 2. Ակցեպտավորված մուրհակ

Վաճառող 4. Մուրհակ

Գծապատկեր 21.5.4. Փոխանցելի մուրհակով վճարման փաստաթղթաշրջանառություն

Ենթադրենք, վաճառողն ունի որոշ պարտավորություններ «Ա» ֆիրմայի նկատմամ ն, միաժամանակ, պետք է առաքի ապրանքը գնորդին: Վաճառողը առաքում է ապրանքը ն «Ա» ֆիրմայի անունով միաժամանակ ուղարկում է գնորդի վրա դուրս գրված տրատա: Գնորդը ակցեպտավորում է մուրհակը ն փոխանցում այն վաճառողին, վաճառողը փոխանցում է մուրհակը «Ա» ֆիրմային: «Ա» ֆիրմայի կողմից մուրհակը կարող է օգտագործվել տար եր կերպ. 1. «Ա» ֆիրման կարող է պահել մուրհակը իր մոտ մինչն մարման ժամկետը ն այնուհետն ներկայացնել այն գնորդին վճարման: Այս դեպքում մուրհակը մարվում է ն ացառվում են դրա հետ կապված հետագա գործողությունները: 2. «Ա» ֆիրման իր հերթին որոշում է մինչն մուրհակի մարման ժամկետը մարել իր այլ պարտավորությունները: Այդ դեպքում «Ա» ֆիրման մուրհակը փոխանցագրով փոխանցում է իր պարտատիրոջը, որը մորհակը վճարման կներկայացնի գնորդին: 3. «Ա» ֆիրմային մինչն մուրհակի մարման ժամկետը լրանալը անհրաժեշտ են միջոցներ: Այդ դեպքում նա կարող է վաճառել այն անկին հաշվառման տոկոսադրույքով (հաշվառել անկում): Բանկը կարող է պահել իր մոտ մուրհակը ն ներկայացնել այն վճարման գնորդին կամ հաշվառել կենտրոնական կամ մի այլ անկում: Մուհակները լայնորեն կիրառվում են առնտրային գործարքներում ինչպես ինքնուրույն վճարման գործիք, այնպես էլ այնպիսի վճարման ձներում, ինչպիսիք են ին561

կասսոն ն ակրեդիտիվը: Դա պայմանավորված է նրանով, որ մուրհակատիրոջ իրավունքները պաշտպանված են մուրհակների օրենսդրությամ ն շատ երկրներում գործում են մուրհակային դատարաններ, որոնցում արագացված ն հեշտացված է մուրհակների հետ կապված ողոքարկման ընթացակարգը: Առավել ապահով են համարվում հայտնի ֆիրմաների, ինչպես նան առաջատար անկերի կողմից ակցեպտավորված մուրհակները: Գնորդի համար մուրհակների կիրառման առավելությունն այն է, որ գնումը իրականացվում է հետաձգված վճարմամ , իսկ վաճառողի համար ՝վաճառողը կարող է մուրհակը հաշվառել անկում (իսկ այն երկրներում, որտեղ գործում է մուրհակի օրենքը, այդ օրենսդրությամ ն պարզեցված դատավարությամ պաշտպանված են վաճառողի իրավունքները գնորդի կողմից մուրհակի դիմաց չվճարման դեպքում): Ինկասսո: Ինկասսոն վաճառողի (արտահանողի) հանձնարարությունն է իր անկին անմիջականորեն կամ այլ անկի միջոցով ստանալ գնորդից (ներմուծողից) որոշակի գումար կամ հաստատում, որ գումարը կվճարվի որոշակի ժամկետի ընթացքում: Ինկասսոն լայն տարածում է գտել միջազգային առնտրում: Այն օգտագործվում է ինչպես կանխիկ եղանակով վճարումներում, այնպես էլ ապառիկ եղանակով (առնտրային վարկի պայմաններով) հաշվարկներում: Փաստաթղթերը, որոնցով իրականացվում են ինկասսոյի գործառնությունները, ստորա աժանվում են երկու խմ ի. 1. Ֆինանսական փաստաթղթեր՝ փոխանցելի ն հասարակ մուրհակների, չեկեր, վճարային ստացականներ ն նման այլ փաստաթղթեր, որոնք օգտագործվում են վճարը ստանալու համար: 2. Առնտրային փաստաթղթեր՝ առնտրային հաշիվներ, տրանսպորտային փաստաթղթեր, սերտիֆիկատներ, ապահովագրեր, ն այլ ոչ ֆինանսական սեփականության իրավունքի փաստաթղթեր: Հայտնի են ինկասսոյի հետնյալ տեսակները՝ զուտ ն փաստաթղթային: Զուտ ինկասսոն ընդգրկում է միայն ֆինանսական փաստաթղթերի ինկասսո ն իրականացվում ստորն ներկայացվող սխեմայով. 5.Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասսոյի հանձնարարագիր

Ինկասսո իրականացնող անկ

5. Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասսոյի հանձնարարագիր

8.9.Վճար/ակցեպտավորված մուրհակ

Վաճառողի անկ (էեմիտենտ)

Գնորդի անկ (ներկայացնող)

5.Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասսոյի հանձնարարագիր

Գնորդ

7.Վճար/ակցեպտավորված մուրհակ

10.Վճար/ակցեպտավորված մուրհակ

2.Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասսոյի հանձնարարագիր 1.Ապրանք, ապրանքային փաստաթղթեր

3.Մուրհակ/չեկ զուտ ինկասսոյի հանձնարարագիր

Վաճառող

Գծապատկեր 21.5.5. Զուտ ինկասսոյի փաստաթղթաշրջանառություն

Վաճառողը, շրջանցելով անկը, ուղարկում է ապրանքը ն առնտրային փաստաթղթերը անմիջապես գնորդին, ն գնորդը, ստանալով դրանք, դառնում է ապրանքի սեփականատերը մինչն վճարի կամ ակցեպտի իրականացումը: էմիտենտ անկը ինկասսո իրականացնող անկին ներկայացնում է միայն չեկը վճարման կամ փոխմուրհակը ակցեպտի/վճարման: Վճարման դա չի երաշխավորում մատակարարին գումարի ստացումը, ուստի այս ձնը ցանկալի է կիրառել միայն այն դեպքերում, եր մատակարարը ն գնորդը ճանաչում ու վստահում են միմյանց: Փաստաթղթային ինկասսոն ընդրգկում է ինչպես առնտրային (հաշիվ- ապրանքագրեր, տրանսպորտային փաստաթղթեր, սերտիֆիկատներ, ն այլն), այնպես էլ առնտրային ն ֆինանսական փաստաթղթերի ինկասսո: Փաստաթղթային ինկասսոյի միջոցով իրականացվող գործարքները կատարվում են ըստ ստորն ներկայացվող 22.5.6 գծապատկերի: 7.Գումար /ակցեպտավորված մուրհակ/

Գնորդի անկ

Վաճառողի անկ 4 .Ինկասսոյի հանձնարարագիր, փաստաթղթեր

5 .Ինկասսոյի հանձնարարագիր, փաստաթղթեր

8. Գումար, առնտրային ֆինանսական փաստաթղթեր

4.Վճարման հանձնարարագիր, մուրհակի ակցեպտ

3. Փաստաթղթային ինկասսոյի հանձնարարագիր

1. Պայմանագիր

Գնորդ

Վաճառող 2. Ապրանք

Գծապատկեր 21.5.6. Փաստաթղթային ինկասսոյի փաստաթղթաշրջանառություն

Փաստաթղթային ինկասսոյի թերությունն այն է, որ անկերը գործում են որպես ինկասսո իրականացնող գործակալներ ն մատուցում են զուտ «փոստային» ծառայություն պարտավորվելով միայն ստուգել ներկայացված փաստաթղթերի արտաքնապես համապատասխանությունը ինկասսո հանձնարարագրում նշվածներին: Ինկասսո իրականացնող անկը պարտավորվում է փաստաթղթերը գնորդին հանձնել ն չի կրում ոչ մի պատասխանատվություն գնորդի կողմից վճարը իրականացնելու համար: Ռիսկերը, որոնք պարունակում է վճարման այս ձնը, ավելի քիչ են, քան « աց հաշվով» վճարումներում (վաճառողի համար) ն կանխիկ վճարումներում (գնորդի համար): Վաճառողի համար առավելությունն այն է, որ • մինչն վճարը. ակցեպտը նա ապրանքի սեփականատերն է, • վճարման այս ձնը ավելի էժան է, քան ակրեդիտիվը, • անկերը իրենց աժանմունքներով ն թղթակցային ցանցով նվազեցնում են միջազգային հաշվարկների հետ կապված խնդիրները, • ակցեպտավորված մուրհակները կարելի է հաշվառել անկում կամ գրավ դնել: Վաճառողի համար թերությունն այն է, որ • գնորդը կարող է ուշացնել վճարը, • գնորդը կարող է անվճարունակ գտնվել կամ հրաժարվել վճարելուց/ակցեպ563

տից ն վաճառողի կողմից կպահանջվեն հավելյալ ծախսեր ապրանքը հետ վերադարձնելու կամ այլ գնորդ գտնելու համար: Գնորդի համար առավելությունն այն է, որ • նա ազատվում է ակրեդիտիվի ացման հետ կապված դժվարություններից ն ծախսերից, • վճարումը հետաձգված է, ն նա կարող է վճարել, եր եռը տեղ կհասնի կամ եր կգա մուրհակի վճարման ժամկետը: Փաստաթղթային ակրեդիտիվը միակողմանի պարտավորություն է, որն իր վրա է վերցնում անկը հաճախորդ-հրամանագրողի (գնորդի) հանձնարարությամ հօգուտ ենիֆիցիարի (վաճառողի), ն վճարումը իրականացվում է միայն ենիֆիցիարի կողմից իր անկի միջոցով ակրեդիտիվով նախատեսված առնտրային ն ֆինանսական փաստաթղթերի ներկայացման դեպքում: Ակրեդիտիվը միջազգային առնտրում լայն տարածում է գտել: Այն օգտագործվում է ինչպես կանխիկ եղանակով վճարումներում, այնպես էլ ապառիկ եղանակով հաշվարկներում: Փաստաթղթային ակրեդիտիվի միջոցով իրականացվող գործարքները կատարվում են հետնյալ հաջորդականությամ (տես գծապատկեր 21.5.7): 1. կողմեր՝ վաճառողը (արտահանողը) ն գնորդը (ներմուծողը), պայմանագիր են կնքում (1), որտեղ նշվում է, որ ապրանքի դիմաց վճարումները պետք է կատարվեն փաստաթղթային ակրեդիտիվի միջոցով: Ակրեդիտիվը ացվում է ներմուծողի հանձնարարությամ ՝ դիմումի հիման վրա, որտեղ փաստորեն կրկնվում են պայմանագրի ոլոր այն պայմանները, որոնք վերա երում են վճարումների կարգին: Պայմանագրում հիմնականում նշվում են. • անկի անվանումը, որում ացվում է ակրեդիտիվը, • ակրեդիտիվի տեսակը, • ծանուցող ն կատարող անկի անվանումը, • անկային գանձումների կարգը, • վճարման պայմանները, • փաստաթղթերի ցուցակը, որոնց դիմաց կատարվում է վճարումը, • ակրեդիտիվի գործողության, առաքման ժամկետները ն այլն: 2. պայմանագիրը կնքելուց հետո վաճառողը ապրանքը նախապատրաստում է առաքման, որի մասին տեղյակ է պահում գնորդին (2): 3. Ծանուցումը ստանալուց հետո, գնորդը իր անկին դիմում- հանձնարարական է ուղարկում ակրեդիտիվի ացման համար, որտեղ նշվում են ոլոր անհրաժեշտ պայմանները (3): Գնորդը, որը հանձնարարական է տալիս ակրեդիտիվի ացման համար, կոչվում է հրամանագրող: Ակրեդիտիվ ացող անկը, որը կոչվում է նան էմիտենտ անկ, գործում է հրամանագրողի հրահանգների հիման վրա: 4. Ակրեդիտիվը ացելուց հետո ուր էմիտենտ անկը նշում է, թե ինչ կարգով պետք է կատարվի միջոցների հաշվեգրումը, այդ փաստաթուղթը ուղարկում է վաճառողին, որը կոչվում է ենիֆիցիար, ում օգտին այն ացվել է (4): էմիտենտ անկը ակրեդիտիվը ուղարկում է ենիֆիցիարին, որպես կանոն, վերջինիս սպասարկող անկի միջոցով, որի խնդիրն է ակրեդիտիվը ծանուցել ենիֆիցիարին: Այսպիսի անկը կոչվում է ծանուցող անկ: 5. Ակրեդիտիվը ստանալուց հետո ծանուցող անկը ստուգում է ակրեդիտիվի ճշտությունը ն հանձնում նենիֆիցիարին (5): Շատ դեպքերում ծանուցող անկը էմիտենտ անկի կողմից նշանակվում է որպես ակրեդիտիվը կատարող անկ, այսինքն լիազորվում է կատարել վճարում կամ ակցեպտավորում: 6. Ստանալով ակրեդիտիվը ենիֆիցիարը այն համեմատում է պայմանագրի պայմանների հետ: Եթե ենիֆիցիարը համաձայն է իր օգտին ացված ակրեդիտիվի պայմանների հետ, ապա նա սահմանված ժամկետում իրականացնում է ապրանքի առաքումը (6), ն եռնափոխադրողից ստանալով տրանս564

պորտային փաստաթղթերը (7) ակրեդիտիվով պահանջվող այլ փաստաթղթերի հետ միասին ներկայացնում է իր անկին: Տարաձայնությունների հայտնաերման դեպքում ենեֆիցիարը կարող է տեղեկացնել իր անկին: 7. Վաճառողի անկը ստուգում է ոլոր փաստաթղթերը, ապա դրանք ուղարկում է էմիտենտ անկին վճարման, ակցեպտավորման կամ նեոգացիայի՝ կից նամակում ցույց տալով, թե ինչ կարգով պետք է կատարվի հասույթի հաշվեգրումը (8): Ստանալով փաստաթղթերը՝ էմիտենտ անկը ստուգում է դրանք, որից հետո վճարման ենթակա գումարը փոխանցում է վաճառողի անկին (9), դե ետագրում գնորդի հաշիվը ն փաստաթղթերը ուղարկում գնորդին, որը տնօրինում է ապրանքը (10): Բենիֆիցիարի անկը հասույթը հաշվեգրում է ենիֆիցիարի հաշվին (11):

Գնորդի անկ (էմիտենտ անկ)

Վաճառողի անկ (ծանուցող)

Գնորդ

Վաճառող

Գծապատկեր 21.5.7. Փաստաթղթային ակրեդիտիվի փաստաթղթաշրջանառություն

Հաշվարկների ակրեդիտիվային ձնի հիմնական թերությունը ակրեդիտիվային հաշվարկներում ներգրավված կողմերի համար համարվում է, նախ անկերի միջն փաստաթղթերի շարժի ձգձգումը, երկրորդ՝ ակրեդիտիվի արձր արժեքը: Գործառնությունների իրականացման համար անկերը գանձում են կոմիսիոն վճարներ՝ կախված ակրեդիտիվի գումարի չափից: Այդպիսի անկային ծախսերը անկերի կողմից գանձվում են համաձայն անկերում գործող ակրեդիտիվի գումարի չափի: Դրանք անկերի կողմից գանձվում են համաձայն անկերում գործող ակրեդիտիվին վերա երող սակագների: Ակրեդիտիվ ացելու դեպքում հրամանագրողը պարզ ն հստակ նշում է, թե ում հաշվին պետք է կատարվեն ակրեդիտիվի հետ կապված ծախսերը՝ գնորդի, թե վաճառողի: Երաշխիքներ: Միջազգային առնտրային գործարքներում ինչպես ներմուծողին, այնպես էլ արտահանողին դժվար է գնահատել հակառակ կողմի իրական գործառնական ն ֆինանսական հնարավորությունները: Ելնելով դրանից, ինչպես արտահանողները, այնպես էլ ներմուծողները ձգտում են իրենց շահերի լրացուցիչ ապահովմանը, ընդ որում այնպիսի ապահովմանը, որն ընդհանրապես կվերացնի վնասների կրումը ն հնարավորություն կտա արագորեն ավարարել պարտատերերի պահանջները այն գործընկերների նկատմամ , որոնք չեն կատարել իրենց պարտավորությունները: Երաշխիքը անկի, ֆինանսական կազմակերպության կամ պետության

պարտավորությունն է որնէ գործողության կամ գործառնության համար՝ վճարել այն դեպքում, եր երրորդ կողմը հրաժարվում է որոշակի պարտավորությունների կատարումից: Նման ապահովումը տրվում է անկերի կողմից միակողմանի գրավոր պարտավորության տեսքով, որը կոչվում է անկային երաշխիք: Այն կարելի է անվանել նան երաշխիքային նամակ, քանի որ հաճախ հանդես է գալիս նամակի տեսքով, որը հասցեագրված է այն կողմին, որի օգտին տրվել է ( ենիֆիցիարին): Այսպիսով, երաշխիքը կարելի է նութագրել որպես երաշխավորող անկի պարտավորություն, որը նա ստանձնում է որնէ անձի հանդեպ այլ անձի հանձնարարությամ , վերջինիս ենեֆիցիարի հանդեպ ունեցած պարտավորության լրացուցիչ ապահովման համար: Երաշխիքի տրամադրմամ անկը պարտավորվում է վճարել ըստ ենիֆիցիարի առաջին պահանջի, եթե կատարվել են երաշխիքի տեքստում նշված պայմանները: Երաշխիքի իրացումը կատարվում է այն պահին, եր երաշխավոր- անկը կատարում է ենիֆիցիարի հանդեպ իր պարտավորությունները (նրան որոշակի գումարի վճարման ճանապարհով): Երաշխիքը ինքնուրույն պարտավորություն է, անկախ հիմնական պարտքի հետ կապված հարա երություններից կամ պարտքատիրոջ ն հիմնական պարտապանի միջն կնքված պայմանագրից: Երաշխիքը ենթարկվում է այն երկրի օրենսդրությանը, որի անկի կողմից այն դուրս է գրվել: Երաշխիքային գործարքների մասնակից կողմերն են. • պրինցիպիալը՝ այն անձը, որի հանձնարարությամ տրվում է երաշխիքը, ն որի պարտավորություններն ապահովվում են տվյալ երաշխիքով. • երաշխավորողը՝ այն անկը, որն իր վրա է վերցնում պարտավորություն տվյալ երաշխիքով. • ենեֆիցիարը՝ այն անձը, որի օգտին տրված է երաշխիքը: Միջազգային պրակտիկայում կիրառվում են ուղղակի երաշխիքներ ն փոխերաշխիքներ: Ուղղակի երաշխիքների դեպքում երաշխավոր անկն իր վրա պարտավորություն է վերցնում անմիջապես ենիֆիցիարի հանդեպ: Երաշխավորող անկ

3.Երաշխիքի օրինակ

2.Երաշխիքի հանձնարարական (գումար)

1. Պայմանագիր

Բենիֆիցիար

Պրինցիպիալ 4.Երաշխիքի տրամադրում

Գծապատկեր 21.5.8. Երաշխիքային գործարքների փաստաթղթաշրջանառություն

Փոխերաշխիքում որպես երաշխավորող հանդես է գալիս ենիֆիցիարի անկը կամ վերջինիս երկրում գտնվող այլ անկ պրինցիպիալի անկի հանձնարարությամ :Պրինցիպիալի անկը փոխերաշխիքը ներկայացնում է թղթակից անկին ն խնդրում նրա երաշխավորությունը հօգուտ ենիֆիցիարի, իր լրիվ պատասխա566

նատվությամ :

3.Երաշխիքի հանձնարարական, փոխերաշխիք

Երաշխավորող անկ

Հանձնարարող անկ 3.Երաշխիքի օրինակ 5.Երաշխիքի օրինակ

Բենիֆիցիար

2.Երաշխիքի հանձնարարական, փոխերաշխիք

1. Պայմանագիր

Պրինցիպիալ

Գծապատկեր 21.5.9. Հանձնարարականով երաշխիքի փաստաթղթաշրջանառություն

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է դրամի պատմական դերը ն գոյության պայմանը: 2. Դրամին ի՞նչ ֆունկցիաներ են հատուկ շուկայական տնտեսության պայմաններում, նութագրել դրանք: 3. Ի՞նչ է նշանակում դրամաշրջանառություն ն դրամական համակարգ: Ցույց տալ մասնակիցներին ու անհրաժեշտ գործիքները: 4. Ո՞րն է դրամաշրջանառության օրենքը, ի՞նչ է նշանակում դրամական զանգված ն ի՞նչ աղադրիչներից է կազմված: 5. Ի՞նչ դեր ունի ՀՀ ԿԲ-ը հանրապետության դրամաշրջանառության կարգավորման ն դրամի կայունության ապահովման գործում: 6. Ի՞նչ է նշանակում անկանխիկ հաշվարկ ն վճարահաշվարկային համակարգ: 7. Որո՞նք են անկանխիկ հաշվարկների կազմակերպման սկզ ունքներն ու տեսակները: 8. Նկարագրել ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի ձնավորման գործընթացը: 9. Որո՞նք են ՀՀ տարածքում կիրառվող վճարամիջոցները ն հաշվարկի ձները: 10. Ի՞նչ ձներով ու մեթոդներով են կազմակերպվում ՀՀ միջազգային հաշվարկավճարային փոխհարա երությունները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ֆինանսներ ն վարկ, Ուսումնական ձեռնարկ. Լ.Հ.Բադանյանի խմ ագրությամ , Եր., 2003: 2. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք 3. «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի մասին», ՀՀ օրենք, Երնան, 1996թ. 4. «ՀՀ անկային գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենք, Երնան 1996թ. 5. «Վճարման հանձնարարականներով միջոցների փոխանցման մասին» ՀՀ օրենք, Երնան, 1997թ. 6. ՀՀ կենտրոնական անկի տարեկան հաշվետվություններ, 1999 - 2005թթ 7. ՀՀ կենտրոնական անկի «Վիճակագրական տեղեկագիր», 1999 - 2005թթ 8. «ՀՀ անկերի ն անկային գործունեության մասին», ՀՀ օրենք, Երնան, 1996թ. 9. «Հայաստանի Հանրապետության վճարահաշվարկային համակարգը», ՀՀ կենտրոնական անկ, 1997թ., 10. ՀՀ կենտրոնական անկի «Բանկային լրատու», 2000

Հավելված 1 Փոխարժեք անվանական, դրամ/ԱՄՆ դոլար (ժամանակահատվածի միջին)

|-94 ||-94 |||-94 |/-94 |-95 ||-95 |||-95 |/-95 |-96 ||-96 |||-96 |/-96 |-97 ||-97 |||-97 |/-97 |-98 ||-98 |||-98 |/-98 |-99 ||-99 |||-99 |/-99 |-00 ||-00 |||-00 |/-00 |-01 ||-01 |||-01 |/-01

176.41 297.71 322.92 393.91 405.07 408.80 407.95 401.70 402.67 407.12 415.23 428.72 465.48 495.31 502.51 499.78 499.42 502.89 503.31 513.84 538.68 539.87 539.12 522.59 527.46 536.22 542.79 551.63 550.52 552.23 504.22 563.33

|-02 ||-02 |||-02 |/-02 |-03 ||-03 |||-03 |/-03 |-04 ||-04 |||-04 |/-04 |-05 ||-05 |||-05 |/-05 |-06 ||-06 |||-06 |/-06 |-07 ||-07 |||-07 |/-07 |-08 ||-08 |||-08 |/-08 |-09 ||-09 |||-09

567.15 579.93 562.87 583.46 583.59 586.42 577.49 564.56 565.23 551.14 518.99 498.45 477.03 448.69 452.68 452.34 450.95 443.90 407.425 371.77 358.36 348.60 336.47 311.55 307.30 305.00 302.14 305.75 326.27 367.08 376.50

Հավելված 2 ՀՆԱ-ի, արտահանման, պետական եկամուտների, արտաքին պարտքի սպասարկման ցուցանիշները ՀՀ-ում 2005 թվին միլիոն դոլար

ՀՆԱ Արտահանում Պետ յուջեի եկամուտներ Արտաքին պարտքի սպասարկում Մարում Տոկոսավճար

5 776 1 337 61.8 5.0 11.8

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԹՎԵՐՈՎ

2005 – 2007 թթ հարկա յուջետային ամփոփ ցուցանիշները Ցուցանիշներ Ընդամենը եկամուտներ Ընդամենը ծախսեր Պակասուրդ Անվանական ՀՆԱ (մլրդ.դրամ)

2005թ. փաստացի մլրդ.դրամ ՀՆԱ. 9 374.7 16.7 417.5 18.6 42.8 1.9 2 244.0 -

Հավելված 3

2006թ. ծրագիր 2007թ. ծրագիր մլրդ. դրամ ՀՆԱ. 9 մլրդ. դրամ ՀՆԱ. 9 412.4 17.2 490.2 16.8 482.2 20.1 557.8 19.1 69.8 2.9 68.5 2.3 2400.7 2922.4 -

Հավելված 4 2005 – 2007 թթ պետական յուջեների եկամուտները ն կառուցվածքը

Հարկային եկամուտներ ն պետական տուրք Ոչ հարկային եկամուտներ Կապիտալ գործառույթներից ստացվող եկամուտներ Պաշտոնական տրանսֆերտներ

2005թ. փաստացի 2006թ. ծրագիր դրամ դրամ 313.2 87.3 365.6 83.8

2007թ. ծրագիր դրամ 458.9 93.8

21.5 12.6

6.0 3.5

20.9 13.0

4.8 3.0

12.2 4.1

2.5 0.8

11.5

3.2

36.6

8.4

15.1

3.1

2005 – 2007 թթ պետական յուջեների ծախսերը ն կառուցվածքը Ցուցանիշներ Ընթացիկ ծախսեր Կապիտալ ծախսեր Վարկավորում հանած մարում

2005թ. փաստացի մլրդ.դրամ ՀՆԱ. 9 329.1 14.7 75.3 3.4 13.1 0.6

2006թ. ծրագիր մլրդ.դրամ ՀՆԱ.9 332.2 13.8 133.0 5.5 17.0 0.7

Հավելված 5

2007թ. ծրագիր մլրդ.դրամ ՀՆԱ. 9 401.9 13.8 135.8 4.6 21.4 0.7

Հավելված 6

Անվանական ՀՆԱ - մլրդ դրամ - մլրդ դրամ Մեկ շնչին աժին ընկնող ՀՆԱ (դոլար) Գնաճ (միջին տարեկան) , Փոխարժեք ԱՄՆ դոլար (միջին տարեկան) դրամ Արտաքին առնտրաշրջանառություն (մլն դոլար) Վճարային հաշվեկշռի ընթացիկ հաշվի պակասուրդ (մլն դոլար) Արտաքին պետական պարտք մլրդ դրամ Արտաքին պետական պարտք (մլն դոլար) ՀՆԱ պետական պարտք (9) Միջին ամսեկան անվանական աշխատավարձ, դրամով Միջին ամսեկան անվանական աշխատավարձ, դոլարով Աշխատավարձի իրական աճ,9 Բնակչության դրամական եկամուտներ, մլն. դրամով Բնակչության դրամական ծախսերը,

2009(Հունվար Սեպտեմ .)

1031.3 1911.6

1175.9 2118.5 659.3

1362.5 2376.3 739.9

1624.6 2807.1 874.1

1907.9 3576.6 1112.8

2244.0 4902.8 1523.7

2656.2 3999.8 242.0

3149.3 6138.0

3646.1

-0.8

3.1

1.1

4.7

7.0

0.6

2.0

2.1

5.2

539.5

55.1

573.4

578.8

533.5

457.7

430.0

420.0

305.04

1185.2

1219.3

1492.3

1965.1

2073.6

2775.7

2208.2

3993.0

4887.0

-278.4

-200.5

-148.0

-190.6

-161.6

-193.3

-187.7

-589.3

-1381.8

456.1

474.4

599.8

621.3

574.7

494.9

438.2

440.8

859.5

905.6

1025.5

1097.7

1182.2

1099.9

1205.9

1448.9

1577.1

46.19

46.02

43.27

38.24

30.12

22.06

16.5

13.27

21658.1

24322.0

27214.0

34046.0

43445.0

52.060.0

60106.0

73166.0

87868.0

98103.0

40.1

43.8

47.5

58.8

81.4

113.7

142.6

215.99

288.05

275.09

8.9

10.7

19.6

19.2

19.2

177.5

237.82

305.71

352.96

698373.7

753468.3

853448.4

1163637.2

1343185.0

1454879.6

1143663.7

1722253.7

2120507

686983.0

747851.3

828052.4

1158887.7

1334489.5

1405138.6

1116007.1

1650687

1997075

1121.1

2.69

Հավելված 7

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐԺՈՒՅԹԻ ՓՈԽԱՐԺԵՔԸ 2004-2009 ԹԹ

ժամկետը

Հունվար 2004 Փետրվար 2004 Մարտ 2004 Ապրիլ 2004 Մայիս 2004 Հունիս 2004 Հուլիս 2004 Օգոստոս 2004 Սեպտեմ եր 2004 Հոկտեմ եր 2004 Նոյեմ եր 2004 Դեկտեմ եր 2004 Հունվար 2005 Փետրվար 2005 Մարտ 2005 Ապրիլ 2005 Մայիս 2005 Հունիս 2005 Հուլիս 2005 Օգոստոս 2005 Սեպտեմ եր 2005 Հոկտեմ եր 2005 Նոյեմ եր 2005 Դեկտեմ եր 2005 Հունվար 2006 Փետրվար 2006 Մարտ 2006 Ապրիլ 2006 Մայիս 2006 Հունիս 2006 Հուլիս 2006 Օգոստոս 2006 Սեպտեմ եր 2006 Հոկտեմ եր 2006 Նոյեմ եր 2006 Դեկտեմ եր 2006 Հունվար 2007 Փետրվար 2007 Մարտ 2007 Ապրիլ 2007 Մայիս 2007 Հունիս 2007 Հուլիս 2007

1 ՍՏD/ դրամ

1 ԷՍԹ/ դրամ

568.94 563.84 562.19 558.54 557.45 546.83 527.99 519.24 514.46 506.62 503.16 483.44 501.8 473.26 469.06 450.02 454.69 455.81 435.75 457.44 453.26 446.27 461.68 446.39 453.72 451.21 452.8 451.25 443.43 418.08 417.4 397.45 386.09. 382.75 369.05 363.5 359.35 353.61 362.13 356.97 347.87 340.95 337.18

722.1 721.83 687.84 659.07 656.25 653.7 636.38 629.54 627.04 650.13 643.8 663.98 613.68 627.23 576.93 580.68 551.99 525.82 569.83 558.14 534.63 540.77 536.56 549.59 536.85 541.01 545.74 572.65 525.17 529.76 505.48 491.22 479.62 485.56 478.76 465.25 464.93 481.89 486.86 471.19 459.16 460.54

1 ԹՍԹ / դրամ

19.7 19.77 19.72 19.51 19.17 18.84 18.14 17.74 17.61 17.4 17.55 17.27 18.01 16.88 17.07 16.17 16.32 15.96 15.2 16.16 16.01 15.6 16.02 15.57 15.98 16.01 16.18 16.29 16.49 15.43 15.51 14.82 14.41 14.2 14.02 13.79 13.57 13.46 13.86 13.48 13.17 13.24

Օգոստոս 2007 Սեպտեմ եր 2007 Հոկտեմ եր 2007 Նոյեմ եր 2007 Դեկտեմ եր 2007 Հունվար 2008 Փետրվար 2008 Մարտ 2008 Ապրիլ 2008 Մայիս 2008 Հունիս 2008 Հուլիս 2008 Օգոստոս 2008 Սեպտեմ եր 2008 Հոկտեմ եր 2008 Նոյեմ եր 2008 Դեկտեմ եր 2008 Հունվար 2009 Փետրվար 2009 Մարտ 2009 Ապրիլ 2009 Մայիս 2009 Հունիս 2009 Հուլիս 2009 Օգոստոս 2009 Սեպտեմ եր 2009 Հոկտեմ եր 2009 Նոյեմ եր 2009 Դեկտեմ եր 2009

336.45 335.79 325.09 305.33 304.22 306.84 307.81 307.25 306.82 305.52 302.65 300.97 303.33 302.12 305.1 305.42 306.73 305.21 305.83 367.77 370.9 370.28 360.06 370.34 374.89 384.28 386.37 385.76 384.57

458.67 476.15 467.59 449.11 446.96 452.97 462.68 486.06 478.78 476.33 476.61 469.49 446.65 433.93 398.89 396.16 439.79 397.89 390.79 483.73 492.22 517.95 504.87 520.04 540.03 562.11 569.93 574.99 571.43

13.11 13.45 13.11 12.53 12.4 12.48 12.55 13.1 13.06 13.02 12.89 12.85 12.33 11.91 11.29 11.02 10.46 8.62 8.55 10.87 11.25 11.97 11.59 11.82 11.8 12.81 13.3 13.22 12.58

Հավելված 8

ԱՊՀ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆԵՐԸ

Պետությունները

2005թ. ՀՆԱ (մլրդ ԱՄՆ դոլար)

2006թ. 2005թ. ռազ2005թ. 2006թ. ռազ2005թ. սպասվող մական ծախ- ՀՆԱ-ում ռազմական ՀՆԱ-ում ռազՀՆԱ (մլրդ սեր (մլրդ մական ծախծախսեր մական ծախԱՄՆ դոլար) ԱՄՆ դոլար) սերի մասա(մլրդ ԱՄՆ սերի մաաժինը դոլար) սա աժինը

Ադր եջան Հայաստան Բելառուս Վրաստան Ղազախստան Ղրղզստան Մոլդովա Ռուսաստան Տաջիկստան Թուրքմենստան Ուզ եկստան Ուկրաինա

12.55 4.927 27.8 6.485 55.124 2.11 3.286 668.6 1.924 14.653 14.02 80.75

15.907 4.902 34.242 6.973 59.7 2.654 3.5 855.438 2.531 15.635 15.561 98.9

268.5 77.6 30.06 9.5 19100

2.49 2.95 0.96 1.2 0.8 1.42 0.4 2.85 2.18 0.54 5.2 1.4

243.95 604.4 34.57 10.3 23414 43.02 82.86 809.2

-3.77 -3.05 -1.34 -3.5 -1.01 -1.3 -0.3 -2.74 -1.7 -0.53 5.2 -1.76

Գիտելիքների ստուգման հարցեր ն առաջադրանքներ 1. Ո՞րն է դրամի պատմական դերը ն գոյության պայմանը: 2. Դրամին ի՞նչ ֆունկցիաներ են հատուկ շուկայական տնտեսության պայմաններում, նութագրել դրանք: 3. Ի՞նչ է նշանակում դրամաշրջանառություն ն դրամական համակարգ: Ցույց տալ մասնակիցներին ու անհրաժեշտ գործիքները: 4. Ո՞րն է դրամաշրջանառության օրենքը, ի՞նչ է նշանակում դրամական զանգված ն ի՞նչ աղադրիչներից է կազմված: 5. Ի՞նչ դեր ունի ՀՀ ԿԲ–ն հանրապետության դրամաշրջանառության կարգավորման ն դրամի կայունության ապահովման գործում: 6. Ի՞նչ է նշանակում անկանխիկ հաշվարկ ն վճարահաշվարկային համակարգ: 7. Որո՞նք են անկանխիկ հաշվարկների կազմակերպման սկզ ունքներն ու տեսակները: 8. Նկարագրել ՀՀ վճարահաշվարկային համակարգի ձնավորման գործընթացը: 9. Որո՞նք են ՀՀ տարածքում կիրառվող վճարամիջոցները ն հաշվարկի ձները: 10.Ի՞նչ ձներով ու մեթոդներով են կազմակերպվում ՀՀ միջազգային հաշվարկավճարային փոխհարա երությունները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ֆինանսներ ն վարկ, ուսումնական ձեռնարկ, Լ.Հ.Բադանյանի խմ ագրությամ , Եր., 2003: 2. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք: 3. «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական անկի մասին» ՀՀ օրենք, Երնան, 1996թ.: 4. «ՀՀ անկային գաղտնիքի մասին» ՀՀ օրենք, Երնան 1996թ.: 5. «Վճարման հանձնարարականներով միջոցների փոխանցման մասին» ՀՀ օրենք, Երնան, 1997թ.: 6. ՀՀ կենտրոնական անկի տարեկան հաշվետվությունները, 1999–2005թթ.: 7. ՀՀ կենտրոնական անկի «Վիճակագրական տեղեկագիր», 1999–2005թթ.: 8. «ՀՀ անկերի ն անկային գործունեության մասին» ՀՀ օրենք, Երնան, 1996թ.: 9. «Հայաստանի Հանրապետության վճարահաշվարկային համակարգը», ՀՀ կենտրոնական անկ, 1997թ.: 10. ՀՀ կենտրոնական անկի «Բանկային լրատու», 2000 թ.:

ՏԵՐՄԻՆՆԵՐԻ ԲԱՌԱՐԱՆ

•

•

• •

• •

• • • •

•

«Ալֆա» գործակից " " (a|քհa) — արժեթղթերի պորտֆելի կամ արժեթղթի միջին եկամտա երության ն սպասվող հավասարազոր եկամտա երության միջն տար երություն - разность между средней доходностью ценной бумаги или портфеля ценных бумаг и равновесной ожидаемой доходностью, определяемой ценовой моделью рынка капиталов. Ամորտիզացիոն ժամանակացույց (aոօոէizaէiօո ՏՇհ6մս|6) — փոխառությունների տոկոսների վճարման ն պարտավորությունների մարման գործընթացը նկարագրող ժամանակացույց - план-график описывающий процесс погашения займа выплатами, объединяющими как проценты так и части основной суммы долга. Ամորտիզացիա (aոօոէizaէiօո) — վարկի հավասար չափերով աստիճանա ար մարում ըստ սահմանված ժամանակացույցի - постепенное погашение кредита по определенному графику равномерными частями. Անվնասա երության կետ (Եո6ak-6Խ6ո քօiոէ) — վաճառքի ծավալներ, որի դեպքում զուտ շահույթը կամ երված զուտ արժեքը հավասար է զրոյի - объем продаж при котором чистая прибыль или чистая приведенная стоимость проекта равны нулю. Անվանական տոկոսադրույք (ոօոiոa| iոէ6ո6Տէ ոaէ6) — տոկոսադրույք, առանց սղաճը հաշվի առնելու ставка процента без учета инфляции. Անվանական արժեք : , (քaՇ6 Խa|ս6) — աժնետոմսի տիրոջը վճարվող սպասվող դրամական վճարում - ожидаемый денежный платеж, который будет выплачен владельцу облигации на момент ее погашения. Անվանական ապագա արժեքը (ոօոiոa| քսէսո6 Խa|ս6) — դրամական գումարի ապագա արժեք, առանց սղաճը հաշվի առնելու - будущая стоимость денежной суммы без учета инфляции. Անվանական գին (ոօոiոa| քոiՇ6) — առանց սղաճը հաշվի առնելու որնէ երկրի արտարժույթով արտահայտված գներ цены, выраженные в какой-либо валюте без учета инфляции. Անվանական աժնետոմս (քaո ԵօոմՏ) — անվանական արժեքով արժեկտրոնային աժնետոմսեր - купонные облигации с рыночной ценой, равной их номинальной стоимости. Անկայունություն, փոփոխականություն , (Խօ|aէi|iէ/) — սպասվող եկամտա երության ն հավանականության հետ հետ կապված ակտիվների ռիսկի գնահատման ցուցանիշ - широко используемый критерий степени риска активов, связанный с диапазоном ожидаемых ставок доходности и их вероятностью. В сделках с опционами используется как синоним стандартного отклонения и носит название подразумеваемой неустойчивости. Ան արենպաստ զտում (aմԽ6ոՏ6 Տ6|6Շէiօո) — այն իմաստով, որ ապահովադիրներն ավելի են ենթարկված ռիսկի ացասական ազդեցությանը, քան նակչության հիմնական մասը - проблема, заключающаяся в том, что именно покупатели страховых полисов подвержены более высокой степени риска, чем основная масса населения.

•

•

•

•

•

•

•

•

•

Արտաքին ֆինանսավորում (62է6ոոa| քiոaոՇiոց) — ֆինանսավորում, որի աղ յուրները գտնվում են կազմակերպությունից դուրս ն որոնք ֆինանսավորվում են վարկատուների կողմից - финансирование, источники которого находятся за пределами компании и которыми обычно выступают кредиторы или акционеры. Արտադրական արժեթղթեր , (մ6ոiԽaէiԽ6Տ) — ֆինանսական գործիքներ, որոնց եկամուտները որոշվում են այլ ակտիվների գներին համապատասխան - финансовые инструменты доходы по которым определяются в соответствии с ценами на другие активы. Արտա որսային շուկա (օԽ6ո-էհ6-Շօսոէ6ո ոaոk6է) — գլխամաս չունեող ֆինանսական ակտիվների առնտրով զ աղվող ֆինանսական ինստիտուտների ցանց - сеть финансовых институтов занимающаяся торговлей финансовыми активами, которая не имеет, в отличие от бирж, центрального месторасположения. Արժեկտրոնային աժնետոմս (Շօսքօո Եօոմ) — արժեկտրոնային աժնետոմսի թողարկման պայմաններն էմիտենտին պարտադրում են աժնետոմսի տիրոջը պար երա ար արժեկտրոնային վճարումներ անվանվող տոկոսի վճարումներ կատարել - условия ее выпуска обязывают эмитента осуществлять периодические выплаты процентов, называемые купонными платежами, держателю облигации на протяжении срока ее обращения. Արժեթղթերի շուկայի եկամտա երության սահման (Տ6Շսոiէ/ ոaոk6է |iո6) — կապիտալի շուկայի գնային մոդելում գծային կախվածություն, որը ցույց է տալիս որ ցանկացած արժեթղթի ռիսկի համար հավելավճարը հավասար է դրա « ետա» գործակցի ն ամ ողջ շուկայական պորտֆելի ռիսկի հավելավճարի արտադրյալին - в ценовой модели рынка капитала это линейная зависимость, показывающая, что премия за риск для любой ценной бумаги равна произведению ее коэффициента "бета" на премию за риск всего рыночного портфеля. Արագ անուիտետ , (iոո6մiaէ6 aոոսiէ/) — դրամական միջոցների պար երա ար վճարում, որը կատարվում է անմիջապես ապահովագրության կամ վարձակալության պայմանագրի կնքումից հետո периодическое поступление или выплата денежных средств, начинающееся сразу же после заключения договора страхования или договора об аренде. Արագ զարգացող ընկերությունների աժնետոմսեր (ցոօԽէհ ՏէօՇkՏ) — Р/Е համեմատա ար արձր գործակից ունեցող ընկերությունների աժնետոմսեր, կապված դրանց ներդրումային քաղաքականության հետ, որն ուղղված է նրան որպիսզի ապագա ներդրումների եկամտա երության տոկոսը գերազանցի շուկայականը- акции компаний, имеющих сравнительно высокий коэффициент Р/Е в связи с тем, что их инвестиционная политика направлена на то, чтобы ставка доходности по будущим инвестициям превышала рыночную учетную ставку. Արդյունավետ շուկայի վարկած , (6քքiՇi6ոէ ոaոk6էՏ հ/քօէհ6ՏiՏ) — պնդում այն մասին, որ ֆինանսական ակտիվի ընթացիկ գինն ամ ողջությամ արտացոլում է ապագայում ակտիվների արժեքի վրա ազդող տնտեսական գործոնների վերա երյալ համընդհանուր տեղեկություն - утверждение, заключающееся в том, что текущая цена финансовых активов полностью отражает общедоступную информацию, касающуюся экономических факторов, влияние которых может отразиться на будущей стоимости активов. Արդյունավետ պորտֆել (6քքiՇi6ոէ քօոէքօ|iօ) — ռիսկի որոշակի մակարդակի պայմաններում ներդրողին առավել արձր եկամտա578

•

• •

•

•

•

• • •

•

• • •

երություն ապահովող պորտֆել - портфель, обеспечивающий инвестору наиболее высокую ожидаемую доходность при заданном уровне риска. Ար իտրաժ (aոԵiէոaց6) — տար եր շուկաներում գների տար երությունների հետնանքով շահույթի երաշխավորված ստացման նպատակով հավասարազոր ակտիվների առուվաճառք - покупка и немедленная продажа равноценных одинаковых финансовых активов на различных рынках с целью получения гарантированной прибыли на основе разницы в их цене. Ակտիվ(aՏՏ6է) — այն ամենն ինչ ունի արժեք-все, что имеет какую-либо экономическую ценность, стоимость. Ակտիվների պորտֆելի ընտրություն (քօոէքօ|iօ Տ6|6Շէiօո) — որնէ ներդրողի ակտիվների ներդրման որոշման կայացման գործընթաց - процесс выбора решения о том каким образом инвестировать чьилибо активы. Ակտուարի (aՇէսaո/) — ապահովագրական ընկերության ապահովագրական հավելավճարների ն ռիսկերի հաշվարկման մաթեմաթիկական ու վիճակագրական ոլորտի մասնագետ-эксперт страховой компании в области математического и статистического анализа, выполняющий расчет страховых премий и рисков. Առնտրային վարկի տոկոսադրույք (Շօոո6ոՇia| |օaո ոaէ6) — առնտրային նպատակով տրամադրված վարկերից գանձվող տոկոսադրույք - процент, взимаемый банками по кредитам, предоставленным в коммерческих целях. Առնտրային անկեր (Շօոո6ոՇia| ԵaոkՏ) — երկու ` ավանդների ներգրավման ն վարկերի տրամադրման, գործառույթ իրականացնող ֆինանսական միջնորդներ - финансовые посредники, выполняющие две функции: привлечение вкладов и предоставление кредитов. Ապահովագրություն (iոՏսոiոց) — որոշակի գումարի վճարում` խուսափելով ավելի մեծ գումարի կորստը - выплата определенной суммы денег во избежание возможного риска потери больших сумм. Աճող անուիտետ (ցոօԽէհ aոոսiէ/) — դրամական միջոցների անընդհատ աճով մուտքեր - аннуитет с постоянным темпом роста денежных поступлений. Բազիսային արժեք (քսոմaո6ոէa| Խa|ս6) — այն գինը որը կվճարեն ակտիվի համար ազատ մրցակցային շուկայում լավ տեղեկացված ներդրողները - цена, которую бы заплатили за актив хорошо осведомленные инвесторы на рынке свободной конкуренции. Բաժնետոմսերի ետգնում (Տհaո6 ո6քսոՇհaՏ6) — метод распределения денежных средств корпорации среди ее акционеров, при котором компания за деньги покупает собственные акции на фондовом рынке, сокращая, таким образом, число акций, выпущенных в обращение. Բարդ տոկոս (Շօոքօսոմ iոէ6ո6Տէ) — տոկոսային եկամտի նկատմամ հաշվարկված տոկոս - процент, выплачиваемый на процентный доход, полученный в предыдущих периодах. Բարդ տոկոսի հաշվարկ (Շօոքօսոմiոց) — ակտիվի ներկա արժեքից ապագային անցման գործընթաց - процесс перехода от текущей стоимости актива к его будущей стоимости. Բարոյական ռիսկ (ոօոa| հazaոմ) — ապահովագրական ոլորտի իրավիճակ, որի էությունը կայանում է նարնում, որ ապահովագրվելուց հետո մեծանում է ապահովագրական պատահարի առաջացման հավանականությունը - ситуация в сфере страхования, заключающаяся в том, что вероят579

• •

•

•

•

•

•

• •

ность события, от которого страхуются, возрастает после заключения договора страхования в виду тенденции застрахованной стороны подвергать себя большему риску или принимать меньшие меры предосторожности. Բացառություններ (62Շ|սՏiօոՏ) — убытки которые, как может показаться, отвечают условиям их возмещения, обозначенным в договоре страхования, но специально из него исключенные. «Բետա» գործակից " " (Ե6էa) — արժեթղթերի շուկայական ռիսկի չափման միավոր: Ցույց է տալիս շուկայական պորտֆելի եկամտա երության փոփոխության զգայունությունը: «Բետա» գործակցի միջոցով չափվում է կապիտալների շուկաների գնային մոդելի ռիսկը - мера измерения рыночного риска ценных бумаг. Показывает чувствительность доходности данных ценных бумаг к изменению доходности рыночного портфеля. С помощью коэффициента "бета" измеряется риск в ценовой модели рынка капиталов. Բերված զուտ արժեք (ո6է քո6Տ6ոէ Խa|ս6) — կազմակերպության աժնետերերի արեկեցության սպասվող հավելաճ - величина, на которую ожидается прирост благосостояния акционеров компании при реализации проекта. Բերված արժեք, ընթացիկ արժեք , (քո6Տ6ոէ Խa|ս6) — կանխիկ դրամի ծավալ, որը հավասարվում է ապագա վճարումների - сумма денег, имеющаяся на руках сегодня, которая будет равна стоимости определенных фиксированных платежей в будущем. Գնողունակության պարիտետ (քսոՇհaՏiոց-քօԽ6ո քaոiէ/) — տեսություն, համաձայն որի յուրաքանչյուր արժույթի իր երկրում ունեցած գնողունակության համաձայն ճշգրտվում են դրանց արժեքները - теория, согласно которой валютные курсы корректируются таким образом, что каждая из валют обладает абсолютно одинаковой покупательной способностью в собственной стране. Գործակից « / » (գին/եկամտի ազմապատիկ) / (քոiՇ6/6aոոiոցՏ ոս|էiք|6) — հարկերի վճարումից հետո աժնետոմսի շուկայական գնի ն իրանից ստացվող եկամտի հարա երություն - отношение рыночной цены акции к получаемой от нее прибыли после вычета налога. Գործարքային ծախսեր (էոaոՏaՇէiօո ՇօՏէՏ) — առնտրային գործարքները ուղեկցող ծախսեր, որոնք ներառում են միջնորդական, ապահովագրական, եռնման ն այլ ծախսերը - расходы, сопровождающие торговые операции, которые включают в себя затраты на отгрузку, обработку, страхование и оплату посреднических услуг. Գրավ (Շօ||aէ6ոa|) — պարտավորությունների կատարման երաշխավորությունը հանդիսացող ակտիվներ - активы, выступающие гарантией выполнения долговых обязательств. Դիսկոնտավորված դրամական հոսքերի հիման վրա վերլուծություն, զուտ երված արժեքի հիման վրա վերլուծություն , (մiՏՇօսոէ6մ ՇaՏհ HօԽ aոa|/ՏiՏ) — ապագա դրամական հոսքերի երված զուտ արժեքի հաշվարկից ելնելով որոշումների ընդունում: Դիսկոնտավորված արժեքի մոդելը թույլ է տալիս որոշել ներդրողի ֆինանսական ներդրումների ծավալը, որը նա պատրաստ է կատարել տրված ժամկետում որոշակի դրամական հոսքերի ստացման համար - принятие решений исходя из расчета чистой приведенной стоимости будущих денежных потоков. Модель дисконтированной стоимости позволяет определить какой объем финансовых вложений намерен сделать инвестор для получения определенного денежного потока через заданный срок.

•

•

•

•

•

•

•

•

•

•

Դիվերսիֆիկացիա (մiԽ6ոՏiք/iոց) — տար եր ակտիվներում ներդրումներ կատարելու եղանակով ռիսկի նվազեցում - метод уменьшения риска инвестиций путем распределения их среди многих рискованных активов вместо сосредоточения инвестиций только в одном или в нескольких рискованных активах. Դիվերսիֆիկացիայի սկզ ունք (մiԽ6ոՏiքiՇaէiօո քոiոՇiք|6) — տեսություն, հմաձայն որի ներդրողները ռիսկային ակտիվների տար երակման միջոցով կարող են նվազեցնել ընդհանուր ռիսկը առանց եկամտա երության կորստի - теория, согласно которой инвесторы путем диверсификации рискованных активов в некоторых случаях могут добиться снижения своего общего риска без сокращения ожидаемой доходности. Դիվերսիֆիկացվող, անկանոն ռիսկ , (մiԽ6ոՏiքiaԵ|6 ոiՏk, սոՏ/Տէ6ոaէiՇ ոiՏk) — այլ ռիսկային ակտիվների հետ կոմ ինացման եղանակով վերացվող արժեթղթի ընդհանուր ռիսկի մաս часть общего риска ценной бумаги, которая может быть устранена путем комбинирования ее с другими рискованными активами. Դրամական հոսքեր (HօԽ օք քսոմՏ) — տնտեսության տարեր հատվածների միջն խնայողությունների, ներդրումների ն արտաքին ֆինանսավորման տեսքով դրամական միջոցների հոսքեր - потоки во времени денежных средств в виде сбережений, инвестиций и внешнего финансирования между различными секторами экономики. Դրամական շահա աժիններ , (ՇaՏհ մiԽiմ6ոմՏ) — դրամական ձնով աժնետերերին շահա աժինների վճարումը - выплата акционерам компании дивидендного дохода в денежной форме. Դրամական միջոցների շրջապտույտի ցիկլի տնողություն – (ՇaՏհ Շ/Շ|6 էiո6) — մատակարարներին վճարումներ կատարելու ն սպառողներից դրամական մուտքեր ստանալու միջն ժամանակահատված - промежуток времени между датой, когда фирма должна начать рассчитываться со своими поставщиками, и днем, когда она начинает получать деньги от своих потребителей. Դրամական տեսքով փոխադարձ հաշվարկ (ՇaՏհ Տ6էէ|6ո6ոէ) — ֆորվարդային կամ օպցիոն պայմանագրերով դրամական հաշվարկներ - расчет деньгами по форвардному или опционному контракту, а не посредством передачи соответствующих товаров или ценных бумаг. Դրամարկղային պլան (ՇaՏհ Եսմց6է) — դրամական միջոցների մուտքերի ն ծախսերի կանխատեսման կարճաժամկետ պլան – краткосрочный план для прогнозирования поступления и расходования денежных средств. Դրամի շուկա (ոօո6/ ոaոk6է) — կարճաժամկետ պարտավորությունների շրջանառության շուկա (մինչն մեկ տարի ժամկետով) рынок, на котором обращаются краткосрочные долговые обязательства (со сроком погашения менее одного года). Եկամտա երության դիագրամ (քa/օքք մiaցոaո) — արժեթղթի արժեքի ն դրա հիմքում ընկած ակտիվի գնի հարա երակցությունը ցույց տվող ժամանակացույց - график, показывающий соотношение между стоимостью производной ценной бумаги на дату истечения и ценой актива, лежащего в его основе.

• •

•

•

• •

•

• •

•

• •

Եկամտա երության սփրեդ (/i6|մ Տքո6aմ) — ֆինանսական գործիքների եկամտա երությունների միջն տար երություններ - разница в доходности двух финансовых инструментов. Եկամտա երության սպասվող միջին դրույք , (62ք6Շէ6մ ոaէ6 օք ո6էսոո) — հաշվարկվում է որպես եկամտա երության հնարավոր ցուցանիշների միջին կշռված մեծություն - рассчитывается как средневзвешенная величина возможных показателей доходности при различных вариантах развития событий. В качестве весов принимаются вероятности осуществления этих вариантов. Եկամտա երության կոր (/i6|մ ՇսոԽ6) — արժեթղթերի ֆիկսված տոկոսով եկամտա երության ն դրանց մարման ժամկետի միջն կապն արտացոլող կոր - кривая, отображающая связь между доходностью ценных бумаг с фиксированным процентом и сроком их погашения. Երաշխավորող միջակայք (Շօոքiմ6ոՇ6 iոէ6ոԽa|) — պատահական փոփոխականի համար նշանակումներ որոշակի միջակայք` արտահայտման տրված հավանականությամ - определенный диапазон значений для случайной переменной с заданной вероятностью появления. Երկար դիրք (|օոց քօՏiէiօո) — ֆինանսական պայմանագրերում գնորդի դիրքը արտացոլող տերմին - термин, используемый в финансовых контрактах для отображения позиции покупателя. Ենթադրվող փոփոխականություն (iոք|i6մ Խօ|aէi|iէ/) — որոշվում է որպես ռիսկի այնպիսի նշանակություն, որի դեպքում օպցիոնի ընթացիկ շուկայական գինը հավասար է դրա արժեքին – определяется как такое значение риска (о), при котором текущая рыночная цена опциона равна значению, рассчитанному с использованием формулы для определения его стоимости. Ենթադրվող շահա աժիններ (iոք|i6մ մiԽiմ6ոմ) — շահա աժիններ, որոնց չափը կարող է որոշվել ելնելով աժնետոմսերի ընթացիկ ն ֆորվարդային գներից - дивиденды, размер которых может быть определен исходя из текущих и форвардных цен акций. Եռակողմ ար իտրաժ (էոiaոցս|aո aոԵiէոaց6) — երեք արտարժույթ օգտագործող ար իտրաժային գործարքներ - арбитражные операции с использованием трех валют. Զեղչային կամ ոչ արժեկտրոնային պարտատոմսեր (քսո6 մiՏՇօսոէ ԵօոմՏ), (z6ոօ-Շօսքօո ԵօոմՏ) — պարտատոմսեր, որոնց վճարումը կատարվում է միյան մեկ անգամ: Պարտատոմսի վճարման ժամկետն անվանում են մարման ժամկետ - облигации, выплата по которым производится только один раз. Дата выплаты по облигации называется датой погашения. Ընթացիկ եկամտա երություն (Շսոո6ոէ /i6|մ) — արժեկտրոնի տարեկան վճարման հարա երությունը աժնետոմսի շուկայական գնին - отношение суммы платежа по годовому купону к рыночной цене облигации. Ընկերություն, գործընկերություն , (քaոէո6ոՏհiք) — կազմակերպություն, որն ունի երկու ն ավելի աժնետեր - предприятие (не акционерное), которое имеет двух и более владельцев. Ժամանակացույց (էiո6 |iո6) — ժամանակի մեջ դրամական հոսքերի վերա աշխման դիագրամ - диаграмма, используемая для анализа распределения во времени денежных потоков.

•

•

•

•

• •

• • • •

•

•

Ժամանակի մեջ փողերի արժեք (էiո6 Խa|ս6 օք ոօո6/) — ֆինանսական հայեցակարգ, որը ենթադրում է, որ փողն այսօր ավելի թանկ արժե, քան նույն գումարն ապագայում - финансовая концепция, заключающаяся в том, что деньги сегодня стоят больше, чем такая же сумма, которая окажется у вас в будущем. Ինդեքսավորում (iոմ62iոց) — այն արժեթղթերի պորտֆելի ձնավորմանն ուղղված ներդրումային քաղաքականություն, որոնք ներառվում են համապատասխան որսային ինդեքսի հաշվարկի մեջ ն պորտֆելի եկամտա երության ստացում, որը համապատասխանում է այդ ինդեքսի հարաշարժ զարգացմանը - инвестиционная стратегия, направленная на формирование портфеля из тех ценных бумаг, которые входят в расчет соответствующего биржевого индекса, и на получение таким образом доходности портфеля, которая соответствует динамике этого индекса. Ինդեքսավորված աժնետոմսեր (iոմ62-|iոk6մ ԵօոմՏ) — աժնետոմսեր, որոնց անվանական արժեքը ն դրույքաչափերը կապվում են սպառողական զամ յուղի ապրանքների ու ծառայությունների արժեքի հետ - облигации, номинальная цена и процентные ставки по которым привязываются к стоимости набора потребительских товаров и услуг ("потребительской корзины"), используемом при расчете стоимости жизни в какойлибо стране. Ինդեքսային օպցիոններ , (iոմ62 օքէiօոՏ) — «քոլ» ն «փուտ» որսային կամ այլ ինդեքսներով օպցիոններ опционы "колл" и "пут" на биржевой индекс или любой другой экономический индекс. Իրական գներ (ո6a| քոiՇ6Տ) — սղաճը հաշվի առնելով ճշգրտած գներ - цены, скорректированные с учетом инфляции. Իրական դրույքաչափերի պարիտետ (ո6a| iոէ6ո6Տէ-ոaէ6 քaոiէ/) — տեսություն, համաձայն որի ոչ ռիսկային փոխառությունների տոկոսադրույքը տար եր երկրներում նունն է լինելու - теория, согласно которой ожидаемая реальная процентная ставка по безрисковым займам будет одинаковой в любой стране мира. Իրական ապագա արժեք (ո6a| քսէսո6 Խa|ս6) — սղաճը հաշվի առնելով ճշգրտված ապագա արժեք - будущая стоимость, скорректированная с учетом инфляции. Իրական տոկոսադրույք - Реальная ставка процента (ո6a| iոէ6ո6Տէ ոaէ6) — սղաճի մակարդակը հաշվի առնելով ճշգրտված փաստացի տոկոսադրույք – фактическая процентная ставка скорректированная на уровень инфляции. Իրացվելիություն (|iզսiմiէ/) — ակտիվների արագ ն առանց դժվարությունների իրացման հնարավորությունը - возможность сравнительно быстро и без каких-либо затруднений продать актив за деньги. Կապիտալի արժեք (ՇօՏէ օք Շaքiէa|) — դրամական հոսքերի զեղչման համար կիրառվող կապիտալացման դրույք - ставка капитализации, используемая для дисконтирования денежных потоков проекта при расчете его чистой приведенной стоимости. Կապիտալի այլընտրանքային արժեք(օքքօոէսոiէ/ ՇօՏէ օք Շaքiէa|) —նույնատիպ ռիսկ ունեցող ակտիվներում կապիտալի ներդրումից սպասվող եկամտա երության դրույք-ожидаемая ставка доходности при инвестировании капитала в какой-либо актив с одинаковой степенью риска Կապիտալի տարեկան ծախսեր (aոոսa|iz6մ Շaքiէa| ՇօՏէ) — տարեկան դրամական մուտքեր, որոնց երված ար583

• • • •

•

• •

•

•

ժեքը հավասարվում է սկզ նական ծախսերին - ежегодные денежные поступления, приведенная стоимость которых равняется первоначальным затратам. Կապիտալի վնաս (Շaքiէa| |օՏՏ) — որոշակի ժամանակահատվածում ակտիվի շուկայական գնի անկում - падение рыночной цены актива в течении определенного периода времени. Կապիտալի հավելաճ (Շaքiէa| ցaiո) — որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում ակտիվի շուկայական գնի աճ - увеличение рыночной цены актива в течение определенного периода времени. Կապիտալի շուկա (Շaքiէa| ոaոk6է) — երկարաժամկետ ֆինանսական գործիքների ֆինանսական շուկա - финансовый рынок на котором обращаются долгосрочные облигации и акции. Կապիտալի շուկայի գնային մոդել (Շaքiէa| aՏՏ6է քոiՇiոց ոօմ6|, ՇՃՔԽ) — շուկայական հավասարության պայմաններում ֆինանսական ակտիվների գնագոյացման մոդել, համաձայն որի արժեթղթի սպասվող եկամտա երությունը հանդիսանում է շուկայական պորտֆելի եկամտա երության փոփոխման զգայունության գծային գործառույթ – модель ценообразования финансовых активов в условиях рыночного равновесия, согласно которой ожидаемая доходность ценной бумаги является линей-ной функцией чувствительности бумаги к изменению доходности рыночного портфеля. Կապիտալի միջին կշռված արժեք (Խ6iցհէ6մ aԽ6ոaց6 ՇօՏէ օք Շaքiէa|) — հարկերի վճարումից հետո սեփական կապիտալի ն պարտավորությությունների միջին կշռված արժեքի օգնությամ զուտ երված արժեքի հաշվարկման մեթոդ - метод расчета чистой приведенной стоимости проекта с использованием средневзвешенного значения стоимости собственного капитала и стоимости обязательств после вычета налогов. Весами являются рыночная стоимость собственного капитала и обязательств по отношению к приведенной стоимости проекта. Կարճ դիրք (Տհօոէ քօՏiէiօո) — ֆինանսական պայմանագրերում վաճառողի դիրքը արտացոլող տերմին - термин, используемый в финансовых контрактах для описания позиции продавца. Կայուն աճի գործակից (ՏսՏէaiոaԵ|6 ցոօԽէհ ոaէ6) — կազմակերպության սեփական կապիտալի աճի տեմպ: Կազմակերպությունը չի կարող այս գործակցից ավելի արագ աճել - темп роста собственного капитала компании. Компания не может расти быстрее коэффициента устойчивого роста. Կենսաթոշակային ծրագիր սահմանված վճարների հիման վրա ( ) (մ6քiո6մ-ՇօոէոiԵսէiօո ք6ոՏiօո ք|aո) — կենսաթոշակային ծրագիր, որով գործատուներն ու վարձու աշխատողները կանոնավոր վճարումներ են կատարում համապատասխան որի կենսաթոշակային տարիքին հասնելուն պես թոշակառուն ստանում է իր կուտակած գումարը ն դրա վրա եկած տոկոսները вид пенсионной программы (пенсионного плана), по которому работодатели а, как правило, и служащие, делают регулярные отчисления в соответствии с которыми работник при выходе на пенсию получает накопленную сумму отчислений плюс проценты на них. Կենսաթոշակային ծրագիր սահմանված մուտքերի (օգուտների) հիման վրա ( ) (մ6քiո6մ-Ե6ո6քiէ ք6ոՏiօո ք|aո) — կենսաթոշակային ծրագիր, որով կենսաթոշակի չափը հաշվարկվում է ելնելով կենսաթոշակային ստաժի ն աշխատավարձի մեծությունը հաշվի առնող անաձնից - вид пенсионной программы (пенсион584

• •

• • •

•

•

•

•

• • •

ного плана), по которому пенсионное пособие определяется по формуле, учитывающей выслугу лет и, в большинстве случаев, величину оклада. Կլանում (aՇզսiՏiէiօո) — մի կազմակերպության կողմից մյուսի ձեռք երում - приобретение, взятие под свой контроль одной компанией другой. Կորելիացիյա (Շօոո6|aէiօո) — երկու պատահական մեծությունների համաձայնեցման աստիճանը չափող վիճակագրական նութագիր – статистическая характеристика. Измеряет степень согласованности изменений двух случайных величин. Կորպորացիա (Շօոքօոaէiօո) — իրավա անական անձ հանդիսացող կազմակերպություն - фирма, являющаяся самостоятельным юридическим лицом. Հավելավճարային աժնետոմս (քո6ոiսո Եօոմ) — աժնետոմս, որի շուկայական գինը արձր է դրա անվանական արժեքից облигация, рыночная цена которой выше ее номинальной стоимости. Հավանականությունների նորմալ աշխում (ոօոոa| մiՏէոiԵսէiօո) — առավել հաճախ կիրառվող հավանականությունների անընդհատ աշխման հավանականություն - наиболее широко используемое непрерывное распределение вероятностей, обычно имеющее вид колоколобразной кривой и полностью описываемое математическим ожиданием и дисперсией. Հաշվեկշռային արժեք (Եօօk Խa|ս6) — ակտիվի արժեքը, որով այն ներկայացված է կազմակերպության հաշվապահական հաշվեկշռում - стоимость актива, в том виде, в котором она представлена в балансовом отчете предприятия. Հաշվարկային միավոր (սոiէ օք aՇՇօսոէ) — միջոց, որտեղ արտահայտվում է ապրանքների կամ ծառայությունների ստանդարտ հավաքածու - средство, в котором выражаются (деноминируются платежи), обычно — валюта (например, доллары, франки и иены), иногда — золото или серебро, или стандартный набор товаров и услуг. Հեջերներ (հ6մց6ոՏ) — համապատասխան Ֆյուչերսային պայմանագրերի հաշվին ակտիվների գների տատանումների ռիսկի նվազեցում – стороны контракта, которые уменьшают риск в связи с колебаниями цен на покупаемые (продаваемые) активы за счет заключения соответствующих фьючерсных контрактов. Հեջավորում (հ6մցiոց) — ռիսկի փոխանցման մեթոդ, որի գործողությունը երում է հնարավոր շահույթից հրաժարման - метод переноса риска, при котором действия, направленные на уменьшение риска, также приводят к отказу от возможной прибыли. Հիփոթեքային տոկոս : (ոօոէցaց6 ոaէ6) — процентная ставка, которую необходимо выплачивать за кредит, полученный на покупку жилого дома. Մարդկային կապիտալ (հսոaո Շaքiէa|) — մարդու ապագա եկամուտների երված արժեք - приведенная стоимость будущих трудовых доходов человека. Մարման դեպքում եկամտա երություն (/i6|մ-էօոaէսոiէ/) — զեղչային դրույք, որի դեպքում աժնետոմսի դրամական վճարումների երված սպասվող արժեքը հավասարվում է դրա գնին: Բաժնետոմսի եկամտա երության ներքին դրույքաչափ - дисконтная ставка, при которой приведенная стоимость ожидаемых денежных платежей по облигации равнялась бы ее цене. Внутренняя ставка доходности облигации.

•

•

•

• •

•

•

•

•

•

Մարման ժամկետ (ոaէսոiէ/) — ֆինանսական գործիքի պարտավորության ամ ողջությամ մարման ժամանակահատված - для долгового инструмента продолжительность времени в течении которого должна быть полностью выплачена вся сумма займа. Միասնական գնի օրենք (|aԽ օք օո6 քոiՇ6) — համաձայն դրա ազատ մրցակցության շուկայում համեմատելի ակտիվների շուկայական գների մակարդակները պետք է լինեն նունական - этот закон гласит, что на конкурентном рынке уровни рыночных цен идентичных активов должны быть одинаковыми. Միասնական վճարումներ (Շօքa/ո6ոէՏ) — վնասների որոշ մաս, որը ապահովադիրը վճարում է իր աղ յուրներից - часть убытков, которую застрахованная сторона должна покрыть из своих собственных источников. Միաձուլում, կլանում , (ո6ոց6ո) — երկու կամ մի քանի կազմակերպությունների միավորում - объединение двух фирм в одну. Միանձնյա տիրապետում (Տօ|6 քոօքոi6էօոՏհiք) — կազմակերպություն, որտեղ ակտիվներն ու ֆինանսական պարտավորությունները աժնետիրոջ անձնական ակտիվներ ու պարտավորություններ են հանդիսանում - компания, в которой активы и финансовые обязательства являются личными активами и обязательствами ее владельца. Մնացորդային պահանջներ (ո6Տiմսa| Շ|aiո) — սովորական աժնետոմսերով կազմակերպության ակտիվներին ներկայացված պահանջներ, որով աժնետերերը իրավունք ունեն կազմակերպության ցանկացած ակտիվի նկատմամ - вид требований к активам компании представленный обыкновенными акциями, согласно которым акционеры имеют право на любые активы компании, оставшиеся после вычета всех ее обязательств. Նախագծի զգայունության վերլուծություն (Տ6ոՏiէiԽiէ/ aոa|/ՏiՏ) — ներդրումների պլանավորման գործում վերջինիս էությունը կայանում է նրանում, թե նախկինի նման նախագիծը նունպես շահավետ է, թե որոշ հիմնական փոփոխական գործոնները պլանավորվածից շեղվել են - в планировании инвестиций состоит в проверке того, будет ли проект по-прежнему выгодным, если некоторые основные его переменные факторы окажутся не такими, как запланировано. Նվազագույն տարա աժանմամ պորտֆել (ոiոiոսո-ԽaոiaոՇ6 քօոէքօ|iօ) — տարա աժանման նվազագույն նշանակություն ունեցող ռիսկային ակտիվների պորտֆել - портфель рискованных активов с наименьшим значением дисперсии. Ներդրած կապիտալի շահութա երություն (ոaէ6 օք ո6էսոո օո Շaքiէa|) — կապիտալի օգտագործման արդյունավետությունը չափող ցուցանիշ - показатель эффективности использования капитала, в процентах за год. Ներդրումային անկեր (iոԽ6Տէո6ոէ ԵaոkՏ) — կազմակերպություններ, ֆինանսական միջնորդներ, որոնց գործունեության հիմնական ոլորտը կապված է մասնավոր, պետական ն այլ տնտեսավարող սու յեկտներին գործունեության ֆինանսավորման համար կապիտալի ներգրավման ուղղությամ օգնության ցուցա երման հետ - компании, являющиеся финансовыми посредниками, основная сфера деятельности которых связана с предоставлением помощи частным, государственным и другим субъектам хозяйственной деятельности (экономическим единицам) в привлечении капитала для финансирования своей деятельности.

•

• •

•

•

•

• •

•

•

•

Ներդրումային ինքնաֆինասավորման ռազմավարություն (Տ6|ք-քiոaոՇiոց iոԽ6Տէո6ոէ Տէոaէ6ց/) — ներդրումային ռազմավարություն, որը ենթադրում է միայն սկզ նական դրամական ծախսեր - инвестиционная стратегия, предполагающая наличие только начальных денежных расходов без дальнейшего добавления денег. Ներքին արժեք (iոէոiոՏiՇ Խa|ս6 օո էaոցiԵ|6 Խa|ս6) — օպցիոնի արագ իրացման ժամանակ դրա ենթադրվող արժեքը – предположительная гипотетическая стоимость опциона при его немедленном истечении. Ներքին աղ յուրների հաշվին ֆինանսավորում, ինքնաֆինանսավորում : (iոէ6ոոa| քiոaոՇiոց) — կրեդիտորական պարտքի, չվճարված աշխատավարձի ն չ աշխված շահույթի հաշվին միջոցների ներգրավվում - привлечение средств на развитие бизнеса из внутренних источников, включая нераспределенную прибыль, фонды начисленной заработной платы и кредиторскую задолженность. Շահա աժինների զեղչման մոդել (ՇԶՄ) , (մiՏՇօսոէ6մ մiԽiմ6ոմ ոօմ6|) — ցանկացած մեթոդ, որի դեպքում աժնետոմսի գինը հաշվարկվում է որպես այդ աժնետոմսի գծով վճարման ենթակա շահա աժնի զուտ երված արժեք - любой метод, при котором стоимость акции рассчитывается как чистая приведенная (дисконтированная) стоимость дивидендов, подлежащих выплате по этой акции. Շահա աժնային եկամտա երություն (մiԽiմ6ոմ /i6|մ) — սովորական աժնետոնսի տարեկան շահա աժիններ հարա երած դրա ընթացիկ շուկայական գնին ն արտահայտած տոկոսով - дивиденды в годовом исчислении (последние квартальные дивиденды, умноженные на четыре), выплачиваемые на обыкновенную акцию, поделенные на текущую рыночную цену этой акции и выраженные в процентах от нее. Շահա աժնային քաղաքականություն (մiԽiմ6ոմ քօ|iՇ/) — աժնետերերին շահա աժիններ վճարելու ուղղությամ կազմակերպության քաղաքականությունը - политика компании в отношении выплаты дивидендов своим акционерам. Շրջանառու կապիտալ (Խօոkiոց Շaքiէa|) — կազմակերպության ընթացիկ ակտիվների ն պարտավորությունների միջն տար երություն разность между текущими активами компании и текущими обязательствами. Շուկայական պորտֆել (ոaոk6է քօոէքօ|iօ) — շուկայի ընդհանուր կապիտալացման մեջ իրանց աժնեմասին համապատասխանող ոլոր ակտիվները պարունակող պորտֆել - портфель содержащий все активы в пропорции, соответствующей их доле в общей капитализации рынка. Ոչ նյութական ակտիվներ ," " (iոէaոցiԵ|6 aՏՏ6էՏ) — ակտիվներ, որոնց արժեքը կապված չէ դրանց ֆիզիկական մարմնավորման հետ - активы, стоимость которых не связана с их физическим воплощением. Որոշումների ծառ (մ6ՇiՏiօո էո66) — ռազմավարական որոշումների կայացման հետ կապված հնարավոր որոշումների ն հետնանքների գծագրային ներկայացում - графическое представление последовательности решений и возможных последствий, связанных с принятием стратегических решений. Չվճարման ռիսկ : (մ6քaս|է ոiՏk) — տոկոսի կամ մասնակի մարումների որոշ մասի կամ ամ ողջությամ չվճարման վտանգ вероятность того, что некоторая часть процентных платежей или основной суммы облигационного займа не будет уплачена полностью.

•

•

• •

•

• •

•

•

•

•

•

Պար երական, չդիվերսիֆիկացված կամ շուկայական ռիսկ – , , (ոօոմiԽ6ոՏiքiaԵ|6 ոiՏk) — արժեթղթերի պորտֆելի ընդհանուր ռիսկ, որը չի կարող վերացվել տարերակման միջոցով - составляющая общего риска портфеля ценных бумаг, которая не может быть устранена путем диверсификации. Պարզ տոկոսներ (Տiոք|6 iոէ6ո6Տէ) — մնացորդային արժեքի նկատմամ հաշվարկվող տոկոսներ - проценты, которые начисляются только на основную сумму кредита (депозита), без учета начисления процентов на проценты Պարտավորություն (|iaԵi|iէ/) — աժնետերերի կողմից կազմակերպության ցանկացած ակտիվի նկատմամ պահանջը - любые требования на активы компании, отличные от требований со стороны ее владельцев. Պորտֆելային տեսություն (քօոէքօ|iօ էհ6օո/) — ռիսկերի կառավարման ն պորտֆելային ներդրումների ընտրության քանակական վերլուծություն - количественный анализ, используемый для подбора портфельных инвестиций и управления рисками. Պորտֆելների արդյունավետ ազմության սահման (6քքiՇi6ոէ քօոէքօ|iօ քոօոէi6ո) — կոր որին համապատասխանում է արժեթղթերի պորտֆելի ռիսկի ն եկամտա երության լավագույն հարա երակցության կետը, այսինքն արդյունավետ պորտֆելների ազմություն кривая, точки которой соответствуют наилучшей комбинации риска и доходности портфеля ценных бумаг, т.е. это множество эффективных портфелей. Ռազմավարություն (Տէոaէ6ց/) Ռիսկային ակտիվների արդյունավետ համակցություն (օքէiոa| ՇօոԵiոaէiօո օք ոiՏk/ aՏՏ6էՏ) — արդյունավետ պորտֆել ստանալու նպատակով ռիսկային ն ոչ ռիսկային ակտիվների միավորում - портфель рискованных активов, который объединяется с безрисковыми активами с целью получения наиболее эффективного портфеля. Ռիսկայնության մակարդակ (ոiՏk 62քօՏսո6) — ռիսկի մակարդակ, որին ենթարված է կազմակերպության ունեցվածքը уровень риска которому подвергается благосостояние человека или компании. Ռիսկի չընկալում (ոiՏk aԽ6ոՏiօո) — դրա մակարդակը չափում է ներդրողի պատրաստակամությունը վճարել ռիսկի նվազեցման համար - ее степень измеряет желание инвестора заплатить за то, чтобы уменьшить свою подверженность риску. Ռիսկի կառավարում (ոiՏk ոaոaց6ո6ոէ) — ռիսկի նվազեցման ն դրա հետ կապված ծախսերի միջն հարա երակցության սահմանում, ինչպես նան գործողությունների իրականացման որոշումների կայացում – процесс выработки компромисса между выгодами от уменьшения риска и необходимыми для этого затратами а также принятие решения о том, какие действия следует предпринять (включая отказ от каких бы то ни было действий). Ռիսկի կառավարման գործընթաց (ոiՏk-ոaոaց6ո6ոէ քոօՇ6ՏՏ) — գործունեության տար եր ոլորտներում ռիսկի համակարգված վերլուծություն - систематическая работа по анализу риска в той или иной сфере деятельности, выработке и принятию соответствующих мер для его минимизации. Սահմանափակ պատասխանատվություն (|iոiէ6մ |iaԵi|iէ/) — սովորական աժնետոնսի առանձնահատկություն, որի դեպ588

• •

• •

•

•

• • • •

•

քում կազմակերպության լուծարուման ժամանակ ակտիվնրի վաճառքից ստացված գումարն ուղղվում է կազմակերպության պարտավորությունների կատարմանը - особенность обыкновенной акции, заключающаяся в том, что, если при ликвидации компании сумма, вырученная от продажи ее активов, не покрывает все обязательства данной компании, кредиторы не имеют права требовать от владельцев обыкновенных акций дополнительных средств с целью покрытия своих убытков. Սեփական կապիտալ (ո6է Խօոէհ) — կազմակերպության ակտիվների ն պարտավորությունների տար երություն - стоимость активов компании за вычетом ее обязательств. Սովորական անուիտետ (օոմiոaո/ aոոսiէ/) — ընթացիկ ժամանակահատվածի վերջում սկսվող դրամական միջոցների պար երա ար մուտքեր կամ ծախսեր - периодическое поступление или выплата денежных средств, начинающиеся в конце текущего периода. Սպեկուլյանտներ (Տք6Շս|aէօոՏ) — իրենց հարստությունը կրկնապատկելու նպատակով ռիսկի դիմող ներդրողներ - инвесторы, сознательно идущие на риск в надежде увеличить свое богатство. Սպասումների վարկած (62ք6ՇէaէiօոՏ հ/քօէհ6ՏiՏ) — վարկած այն մասին, որ ակտիվի ֆորվարդային գինը համընկնում է ֆյուչերսային գործարքի կատարման ժամանակ գործող գնի հետ - гипотеза о том, что форвардная цена актива совпадает с его ожидаемой ценой на дату выполнения фьючерсного контракта. Սվոփ (ՏԽaք ՇօոէոaՇէ) — առանձնահատուկ պայմանագիր, որի դեպքում կողմերը միմյանց հետ փոխանակվում են վճարումներով - особый тип контракта, который состоит в том, что две стороны обмениваются друг с другом платежами, которые поступают им с определенными интервалами и в рамках установленного периода времени. Ստանդարտ շեղում (Տէaոմaոմ մ6Խiaէiօո) — սպասվող ն փաստացի եկամտա երության հնարավոր շեղումը որոշող վիճակագրական ցուցանիշ - статистический показатель, широко применяемый для определения величины вероятного отклонения фактической доходности от ожидаемой Чем больше стандартное отклонение, тем выше изменчивость доходности акции. Սփոթ գին (Տքօէ քոiՇ6) — ապրանքի կամ ծառայության անհապաղ առնտուր - цена при условии немедленной поставки единицы товара и соответствующей немедленной уплаты за него. Սփրեդ (Տքո6aմ) — ակտիվների գների կամ եկամտա երության միջն տար երություն - разница между ценами двух активов или разница ставок доходности. Վարկային ռիսկ (Շո6մiէ ոiՏk) — պայանագրով նախատեսված ժամկետում վարկի չմարման ռիսկ - риск неплатежа по кредиту в предусмотренные контрактом сроки. Վերաներդման դրույքաչափ (ո6iոԽ6Տէո6ոէ ոaէ6) — տոկոսադրույք, որով ֆինանսական գործիքում կարող են ներդրվել միջոցներ процентная ставка по которой в финансовый инструмент могут инвестироваться средства, полученные в виде поступлений от него. Տարեկան արդյունավետ տոկոսադրույք (6քք6ՇէiԽ6 aոոսa| ոaէ6) — վարկի կամ խնայողական հաշվի գործող տոկոսադրույք, որը հաշվի է առնում արդ տոկոսները - действительная процентная ставка по кредиту или сберегательному счету, учитывающая начис589

•

•

• • •

•

•

•

• •

ление сложных процентов, эквивалентная процентной ставке с периодом выплаты один раз в год (в противовес годовой процентной ставке, ՃՔԹ). Տարեկան տոկոսադրույք (aոոսa| ք6ոՇ6ոէaց6 ոaէ6) — խնայողական ն վարկային հաշիվների տոկոսադրույք, որը երվում է տարեկանի սահմանված ժամանակահատվածի տոկոսադրույքը ազմապատկելով հավելումների միջակայքերի համապատասխան քանակով (որպես տարեկան արդյունավետ տոկոսադրույքի հակակշիռ)- процентная ставка по кредитам и сберегательным счетам, приводимая к годовому исчислению путем умножения процентной ставки за установленный промежуток времени на соответствующее количество интервалов начисления (в противовес эффективной годовой ставке). Տար եր ակտիվների միջն դրամական միջոցների աշխում – (aՏՏ6է a||օՇaէiօո) — ակտիվների հիմնական տեսակներում ներդրումների արդյունավետ ծավալի որոշման գործընթաց - процесс определения оптимального объема инвестирования в основные виды активов, такие как акции, облигации и деньги. Տոկոսադրույք հարկերի վճարումից հետո (aքէ6ո-էa2 iոէ6ո6Տէ ոaէ6) — процентная ставка после удержания подоходного налога. Տոկոսադրույք մինչն հարկերի վճարումը (Ե6քօո6-էa2 iոէ6ո6Տէ ոaէ6) — ставка процента до удержания налога. Տոկոսադրույքի վերին սահմանը (iոէ6ո6Տէ-ոaէ6 Շaք) — տոկոսադրույքի մակարդակ, որից արձր վարկային պայմանագրի ամ ողջ ընթացքում վարկատուն իրավունք չունի այն արձրացնելու: Դրանում շահագրգռված է վարկառուն - уровень процентной ставки, выше которого кредитор не имеет права поднимать ее на протяжении срока действия кредитного договора. В ее фиксировании заинтересована сторона, занимающая денежные средства. Տոկոսադրույքի ներքին սահման (iոէ6ո6Տէ-ոaէ6 ք|օօո) — տոկոսադրույքի մակարդակ, որից ցածր վարկառուն չի կարող իջեցնել ներգրավված միջոցների տոկոսները - уровень процентной ставки, ниже которой заемщик не может опускать процент по привлеченным средствам. Տոկոսային ար իտրաժային գործարքներ , (iոէ6ո6Տէ-ոaէ6 aոԵiէոaց6) — վարկային ռիսկի միննույն մակարդակի դեպքում ցածր տոկոսով միջոցների ներգրավվում ն արձր տոկոսով տրամադրում - заключаются в том, чтобы занимать по наиболее низкой процентной ставке и давать в займы по наиболее высокой процентной ставке при одинаковом уровне кредитного риска (риска дефолта). Ցմահ անուիտետ , (|iք6 aոոսiէi6Տ) — ապահովագրության պայմանագիր, որով նախատեսվում է հաճախորդի կյանքի ամ ողջ ընթացքում պար երա ար դրամական վճարումներ – договор страхования, по которому предусматриваются периодические денежные платежи на протяжении всего срока жизни клиента. Ցմահ շահույթ (ք6ոք6էսiէ/) — դրամական միջոցների անընդհատ մուտք - бесконечное поступление денежных средств. Փոխադարձ ֆոնդ (ոսէսa| քսոմ) — մասնագիտացված ներդրումային կազմակերպության կամ այլ ֆինանսական ինստիտուտի կողմից կառավարվող` ներդրողների խմ ի կողմից ձեռք երված աժնետոմսերի, պարտատոմսերի կամ այլ ակտիվների պորտֆել - портфель акций, облигаций или

•

•

• •

•

•

•

•

•

•

других активов, приобретенных от имени группы инвесторов, управление которым осуществляется профессиональной инвестиционной компанией или другим финансовым институтом. Փոխառության ապահովման սկզ ունք (Շօ||aէ6ոa|izaէiօո) — предоставление кредитору права накладывать арест на определенные финансовые активы заемщика на случай дефолта. Широко используемая практика в кредитовании. Փոխանակման կամ արտարժույթի կուրս : (62Շհaոց6 ոaէ6) — ազգային արժույթի միավորի գինն արտահայտաց այլ երկրի արժույթի միավորի գնով - цена денежной единицы данной национальной валюты, выраженная в денежных единицах валюты другой страны. Օպցիոն (օքէiօո) — նախորոք սահմանված գնով ապագայում ապրանք կամ ակտիվ գնելու կամ վաճառելու իրավունք - право купить или продать что-либо в будущем по заранее фиксированной цене. Օպցիոն «փուտ» " ", (քսէ օքէiօո) — ֆինանսական գործիք, որը իրավունք է տալիս իր տիրոջը սահմանված գնով ն սահմանված ժամկետում վաճառել որոշակի քանակությամ ակտիվներ финансовый инструмент, дающий право его владельцу продать определенное количество активов по установленной цене до или в день истечения конечного срока действия. Օպցիոն «քոլ» " ", (Շa|| օքէiօո, Շa||) — ֆինանսական գործիք, որը իրավունք է տալիս իր տիրոջը սահմանված գնով ն սահմանված ժամկետում գնել որոշակի քանակությամ ակտիվներ – финансовый инструмент, дающий право его владельцу купить определенное количество активов по установленной цене на момент или до истечения определенной даты. Օպցիոն առանց շահումի (aէ էհ6 ոօո6/) — օպցիոն, որի գինը հավասար է արժեթղթի ընթացիկ շուկայական գնին - опцион, цена исполнения которого равна текущей рыночной цене ценной бумаги, находящейся в основе опциона. Օպցիոն կորուստով (օսէ-օք-էհ6-ոօո6/) — օպցիոնի նութագիր, եր դրա ներքի արժեքը հավասար է զրոյի, այսինքն օպցիոնի ավարտը դրա տիրոջը եկամուտ չի երի - характеристика опциона, когда его внутренняя стоимость равна нулю, т.е. немедленное истечение опциона не принесет прибыли его владельцу. Օպցիոն շահումով (iո-էհ6-ոօո6/) — օպցիոնի նութագիր, եր դրա արժեքը դրական է, այսինքն օպցիոնի ավարտվելուն պես դրա տերը կստանա շահույթ - характеристика опциона, когда его стоимость положительна, т.е. немедленное истечение опциона принесет прибыль его владельцу. Օպցիոնի արժեքի գնահատման երկանդամային ( ինոմինալ) մոդել – (Եiոօոia| օքէiօո քոiՇiոց ոօմ6|) – յուրաքանչյուր ժամանակ օպցիոնի հիմքում ընկած հնարավոր երկու նշանակություններից մեկն ընդունող արժեթղթի կուրս, որը օպցիոնների գնագոյացման մոդել է - широко используемая модель ценообразования опционов, исходящая из того, что в каждый момент времени курс ценной бумаги, лежащей в основе опциона, может принимать только одно из двух возможных значений. Օպցիոնի ժամանակավոր արժեք (էiո6 Խa|ս6 (օք aո օքէiօո)) — օպցիոնի արագ իրացման ժամանակ դրա գնի գերա591

•

•

• •

•

•

•

•

•

•

զանցումը ներքին արժեքի նկատմամ - превышение цены опциона над его внутренней стоимостью при условии его немедленного истечения. Օպցիոնի սահմանափակման գործակից (հ6մց6 ոaէiօ) — օպցիոնի հիմքում ընկած ակտիվի միավորի մաս, որն անհրաժեշտ է արժեթղթերի պորտֆելում վճարումների համար, որոնք կրկնում են օպցիոնի գծով վճարումը - часть единицы актива, лежащего в основе опциона, необходимая для создания в портфеле ценных бумаг выплат, дублирующих выплаты по опциону. Օպցիոնի վերջնաժամկետ (62քiոaէiօո մaէ6) — օպցիոն պայմանագրով արժեթղթերի, ակտիվների կամ ապրանքների առուվաճառքի վերջին օր - последний день, когда можно купить или продать ценную бумагу по опционному контракту. Ֆինանսական երաշխիքներ (քiոaոՇia| ցսaոaոէ66Տ) — վարկային ռիսկի ապահովագրություն - страхование кредитного риска. Ֆինանսական համակարգ (քiոaոՇia| Տ/Տէ6ո) — ակտիվների ն ռիսկերի փոխանակման, ֆինանսական գործարքների կնքման համար ֆինանսական շուկաների ն ինստիտուտների համակարգ - система финансовых рынков и других институтов, используемых для заключения финансовых сделок, обмена активами и рисками. Ֆինանսական ֆյուչերսներ (քiոaոՇia| քսէսո6Տ) — ֆյուչերսային գործարքներ, որի հիմքում ընկած են աժնետոմսեր ն այլ ֆինանսական ակտիվներ - фьючерсные контракты, в основе которых находятся акции, облигации или другие финансовые активы. Ֆինանսներ (քiոaոՇ6) — գիտություն այն մասին, թե ինչպես են մարդիկ որոշակի ժամանակահատվածի ընթացքում կառավարում դրամական միջոցների մուտքերը ն ծախսերը - это наука о том, каким образом люди управляют расходованием и поступлением дефицитных денежных ресурсов на протяжении определенного периода времени. Ֆյուչերսային պայմանագիր (քսէսո6Տ ՇօոէոaՇէ) — ստանդարտացված ֆորվարդային պայմանագիր, որի վաճառքն իրականացվում է որոշակի որսաներում - стандартизованный форвардный контракт, торговля которыми происходит на определенных биржах. Ֆորվարդային գին (քօոԽaոմ քոiՇ6) — ապրանքի, ծառայության, ակտիվի կամ արժեթղթի գին, որը նշվել է գործարքի կնքման պահին цена поставки товара, указанная на момент заключения контракта и которая сводит стоимость форвардного контракта к нулю. Ֆորվարդային պայմանագիր (քօոԽaոմ ՇօոէոaՇէ) — նախորոք պայմանավորված գնով կողմերի միջն համաձայնություն ապագայում փոխանակություն կատարելու համար - соглашение между двумя сторонами на обмен в будущем товарами или ценными бумагами по заранее оговоренной цене. Ֆրանշիզա (մ6մսՇէiԵ|6) — վնասի չփոխհատուցվող մաս – предусмотренное условиями страхования освобождение страховщика от возмещения убытков, не превышающих определенных размеров.

Լ. Հ. Բադանյան, Կ. Հ. Ա գարյան, Ա. Բ. Սալնազարյան, Յու. Դ. Ալավերդյան, Ա. Վ. Մաթնոսյան, Կ. Ա. Միքայելյան, Ս. Ս. Սուքիասյան, Ռ. Ա. Սահակյան, Խ. Ա. Մխիթարյան, Պ. Դ. Սաֆարյան

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ,

ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՎԱՐԿ Դասագիրք տնտեսագիտական մասնագիտությունների ուսանողների համար

Հրատարակչության տնօրեն՝ Խմ ագիր՝ Գեղարվեստական խմ ագիր՝ Վերստուգող սր ագրիչ՝ Համակարգչային ձնավորումը՝

է.Ս. Մկրտչյան Մ.Վ. Մնացականյան Ն.Լ. Խչեյան Ն.Ն. Փարսադանյան Ն.Լ. Խչեյանի